OQILXON IBROHIMOV, JAMIL SADIROV
MUSIQA
7-sinf uchun darslik
Qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashri
О ‘zbekiston Respublikasi Xalq la litni vazirligi nashrga tavsiya elgan
G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2008
85.31я 721
I 14
Taqrizchilar:
Qo‘ldosh MAMIROV —Nizomiy nomidagi ToshkerH Davlat pedagogika universitetining dotsenti
Munojot ABRALOVA — Respublika Ta'lim markazi «Musiqa. san’at va mehnat ta’limi» bo'limi boshlig'i
«Maktab kutubxonasi uchun chop etildi». Bcpul
Ihrohimov Oqilxon, Sadirov Jamil
Musiqa: 7-sinf uchun darslik. Qayla ishlangan va to'ldirilgan nashri. — T.: G‘afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2008,—160 b.
BBK 85.31 я 721
4905000000 - 38
I-S	reja 2008
M 352 (04) - 2008 J
ISBN 978-9943-03-075-6
© O.Ihrohimov, J.Sadirov. G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-mathaa ijodiy uyi, 2008-y.
SO‘ZBOSHI
A/iz o’quvchilar, istiqlol sharofati ila ko‘p asrlik musiqiy merosimizga milliy-ma’naviy qadriyatlarimiz qatorida alohida e'tibor berila boshlandi. Endilikda Siz ham xalqimizning ajoyib, xilma-xil va bir-biridan go’zal mahalliy musiqiy an’analaridan, mumtoz musiqaning yuksak durdonalari bo’lmish maqom namunalaridan ma'naviy zavq olish, nihiy bahiamand bo’lish imkonjga ega bo’ldingiz.
Buning uchun Siz o’zingizda kuy-ohanglaming sof buloqlari bo’lgan xalq kuy-qo‘shiqlari-yu mumtoz maqomlami qalb ila tinglash madaniyatini, ulami zarur darajada ijro eta olish malakalarini hosil etmog’ingiz kerak. Shundagina siz iste'dodli ajdodlarimiz ijodi bois qadimdan davom etib kelayotgan boy baduy an’analarimiz silsilasiga ma'nan bog’lanishga erisha olasiz Zero, milliy musiqa xalqimiz boy ma’naviyatining, barkamol nihiyatining sadolardagi badiiy go’zal ifodasi va, ayni paytda, yangi, Buyuk Davlat bunyodkori bo'lmish jamiyatimizning nih quwali va jon ozrg’idir.
Aziz o’quvchilar, qo’lingizdagi darslik sizga xalqimizning ana shunday qadimiy va doimo navqiron bo’lgan ajib navolarini qalbingizga jo qilishda ko’mak beradi, degan umiddamiz. Shu bilan biiga, bu darslik sizlaiga diyorimizning turii vohalarida yuzaga kelgan mahalliy musiqiy an’analar bilan atroflicha tanishish imkonini ham beradi.
Bu an’analar esa uzoq davrlar mobaynida shakllangan bo’lib, ular xalqimizning turii sharoitlardagi turmush tarzi, mehnat mashg’ulotlari, turfa marosimlari va bayramlari kabi jarayonlar bilan uzviy bog’lanib ketadi. Ushbu jihatlami batafsil o’rganish maqsadida o’quv yilirmzning birinchi choragida Surxondaryo — Qashqadaryo va Buxoro—Samarqand musiqa uslublarini o’rgansak, ikkinchi chorak davomida Xorazm va Farg’ona—Toshkent musiqa uslublarini o’zlashtiramiz. uchinchi va to’rtinchi choraklarda esa Shashmaqom, Xorazm maqomlari va Farg’ona—Toshkent maqom yo’llarini o’rganamiz.
Dars davomida berilgan mavzu bo’yicha suhbatlar uyushtiriladi. Shuningdek, musiqa tinglash, ovozda aytim mashqlarini bajarish, qo’shiq kuylash kabi faoliyat turlaridan ham keng foydalaniladi.
Har bir chorak yakunida benlgan musiqa lug’ati bilim doirangizni kengaytirib borishingizda qo’l kelishi mumkin.
Darslikdan unumli foydalanish uchun quyidagi shartli belgilarni eslab qoling:
— musiqa tinglash.
— aytim mashqlari.
— qo’shiq kuylash.
— mustaqil o’qish.
— musiqa savodi.
91 • •
— savol va topshiriqlar.
— notaga qarab kuylash.
3
O'ZBEKISTON RESPLBLIKASINING DAVLAl MADIIIYASI
Abdulla Oripov so‘zi
Tantanavor
Muial (Muiavakkd) Burhonov musiqasi
yo‘l- dosh, meh-ri-bon!	Meh- ri- bon! Yash-na-
gay to a- bad il- mu fan, i-jod. Shuh-ra-ting por-la-
sin to - ki bor ja- hon!	Ol- tin bu
vo- diy - lar, jon O‘z-be- kis- ton. Aj- dod-
4
xalq qud- ra- 1i jo'sh ur- gan za-mon, O-lam-
Serquyosh. hur o’lkam. elga baxt, najot. Sen o“zing do“stlarga yo'ldosh. mehribon!
Yashnagay lo abad ilm-u fan, ijod.
Shuhrating porlasin toki bor jahon!
N a q а г о t :
Oil in bu vodiylar — jon O'zbekiston, Ajdodlar mardona ruhi senga yor! Ulug* xalq qudrati jo’sh urgan /amon. Olamni mahliyo aylagan diyor!
Bag“ri keng o’zbekning o'chmas iymoni, Erkin, yosh avlodlar senga zo'r qanot!
Istiqlol mash'ali. tinchlik posboni, Haqsevar, ona yurt, mangu bo‘l obod!
N a q a г о I
I CHORAK
O‘ZBEK MUSIQA MADANIYATIDA AN’ANAVIYLIK VA ZAMONAVIYLIK
SURXONDARYO - QASHQADARYO MUSIQA USLUBI HAQIDA TUSHUNCHA
Surxondaryo—Qashqadaryo musiqa uslubi dtganda. asrlar davomida shakllangan mehnai ayumlari, mavsumiy marosim qo'shiqlari. cho’ponlar ijodi. baxshilar san'ati va xalq ijodiga oid yana ko’plab aylim va cholg’u kuylari tushuniladi. Shuni ham aytish kerakki. musiqiy an'analaming kclib chiqish negizlari qadimiy davrlarga laalluqli bo’lib. ular lurli va/iyallarda xalqning lurmu$h larzi bilan bog’liq turfa ko'rinishlarda. xususan. mehnut jarayon-larida. oilaviy sharoilda o'lkaziladigan urf-odal va maro<imlarda. ommaviy sayil va lanianalarda vu/aga keladi.
Surxondaryo—Qashqadaryo hududlarida yashovchi mahalliy aholi u/oq davrlardan buyon chorvadorlik va dehqonchilik mehnali bilan 6
shug’ullanib keladi. Shu hois ham. bu yerlarda mehnai jarayonlari bilan bog’liq aylim va cho’pon kuylari juda ko’plab ijod elilgan. Dastlab isie’dodli sbaxslar tomonidan (yakka yokijamoa ishiirokida) aylilib. so’ngra el orasida og’i/dan og’i/ga o’lib ommalashgan mehnai qo’shiqlari bi/ga qadar xalq xolirasida va mehnai amaliy lajribasi laohyaiida saqlanib kelindi. Bundan tashqari. mavmmiy marosim. ommaviy bavram va xalq sayillari («Navroz bayrami», «Lola sayli») qo’shiqlari hamda qarsak — o’yin aylimlan va yana ko’plab ommaviy qo’shiq kuylari o’lmishdan bi/ning davrimizga meros bo’lib qoldi.
Mibiqiy mcn>sning ulkan qismi bo’lgan doslonlarni baxshilar o’/ xoiiralari va ijodlarida saqlab. ijro elib kelmoqdalar.
Shuningdek. Surxondaryo — Qa^hq idaryo an’anaviy eholg’ulari qalorida do’mbira. qo’biz. cho’pon nay. sibi/iq. changqobuz va doyralar u/oq o’lmishdan buyon mahalliy aholi orasida ardoqlanib. ularda lurfa kuylar ijro elib kelinmoqda
Do’mbira cholg’u i Surxondaryo—Qashqadaryo mahalliy muSiq,a$idt| keng joriy elilgan sozlardan bo’lib. ayniqsi baxshi va cho’ponlar lomonidan sevib ijro eiiladi.
7
A Aytim. Ovozingizni sozlash uchun quyidagi mashqlarni bajaring (kuylang):
DO MAJOR TUZUGI
Qo‘shiq kuylash
O‘ZBEKISTON - ONAJON
Qambar Ola she'ri
Muhammad Otajonov musiqasi
Tez
bo‘s-to - nim. О - na-jon O‘z -be - kis - ton.
Jo - na-jon O‘z-be - kis - ton.
O- na- jon	O‘z- be- kis- ton.
8
Jo - na -jon O‘z - be - kis - ton.
Sa-xo - vat-li, fi - do - kor, dun-\o-da eng
bax - ti - \ or. So-diq - lik - da bo-lang - ga
ta - nil - gan-san о - lam - ga.
О - na-jon O‘z - be - kis - ton,
Jo - na-jon
O‘z - be - kis - ton.
Yer, osmonning orasi, Olamning eng sarasi, Avlod meros Vatanim -Qadri baland bo'stonim.
Oy husnda yetolmas, Quyosh shaydo, ketolmas, Ko’k toqingda yulduzlar. Baxt taratar kunduzlar.
Saxovatli, fidokor, Dunyoda eng baxliyor.
Sodiqlikda bolangga Tanilgansan olamga.
Bir yoningda Jayhundir, Bir yoningda Sayhundir. Mehringdir nur tarami, Bag'ring dillar oromi.
Himmati hayotga teng, Insonparvar, bag'ri keng, Onajon O'zbekiston, Jonajon O“zbekiston.
9
91 Savol va topshiriqlar
1. Mehnai qo’shiqlarining qanday turlarini bilasiz?
2. «O'zbekiston — onajon» qo'shig’ini to'liq holda kuylang.
SURXONDARYO - QASHQADARYO DOSTONCHILIK AN’ANALARI
Doston adabiy-musiqiy asardir. Uning tarkibida nasriy va she'-riy ohang qismlari bo’lib, ular mazmunan o’zaro mushtarak bo’ladi.
Surxondaryo — Qashqadaryo doston ijrochilarini s h о i r yoki b a x s h i deb yuritadilar. Baxshilar san’atida so’z ustasi. qo’shiq kuylovchisi va soz (do’mbira) cholg’uchisi birlashgan bo’ladi. Binobarin, baxshilar dostonlaming nasriy qismlarini mahorat bilan badiiy so’zlab hikoya etsalar, she'riy bo’laklarini qo’shiq shaklida maxsus ichki («bo’g’iq») ovoz bilan kuylaydilar va bunda do’mbira sozidan jo’mavoz sifatida foydalanadilar.
Dostonlarni ijro etish mavsumi asosan kech kuj rla, qishloq ahli dehqonchilik bilan bog’liq yig'im-terim ishlarini tugatgandan so’ng boshlanib,to erta bahorga qadar davom eladi. Odatda, baxshilar mahalliy aholi tomonidan maxsus uyushtirilgan dostonchilik kechalarini o’tkazish uchun qishloq xonadonlaridan biriga taklif etilgan. Bu xonadonga mahalla ahli, qo’ni-qo’shnilarhamyig’ilishib, baxshining doston ijrolarini tinglashgan. Bunday kechalar bir necha kungacha davom etishi mumkin bo’lgan. Bundan tashqari. baxshilami oilaviy bayram, to’y marosimlari va boshqa tantanalarni o’tkazishga ham taklif etganlar.
Dostonlarni kuylash tartib-qoidalariga ko’ra. awalo, termalar aytiladi.
Terma - birorbir doston ijrosidan oldin baxshi tomonidan kuylanadigan aytim bo’lib, bunda baxshi o’z bisotida bor dostonlarni qisqacha ta'riflaydi va shu tariqa tinglovchilarga qarata «Qay doslondin aytayin», deb murojaat etadi. Tinglovchilar tanlovi, xohish-ixtiyori ham sabab bo’lib, baxshi o’z bisotidan bir dostonni kuylashni boshlaydi.
Musiqa tinglash. «Alpomish» dostonidan qo’shiq namunalarini tinglang.
10
Shoberdi Baxshi Bollayev.
11
Ter-ma-ni qo‘-yay-lik. ay-tay- lik dos-ton,	ter-ma ni
qo*-yay-lik, ay-tay-lik dos- ton, Qu-loq sol-sang

yi-g‘il-gan qa-dir-don,
Cham-bil bel-di kat-ta da-g’i a-

da-ti.
Olamga mashhurdir Go‘ro‘g‘li sulton.
o-lam-ga mash-hur-dir Go'r- o‘g‘- li sul-ton.
12
Aytim. Ovoz mashqlarini bajaring.
a) Shoshmasdan
EY NOZANIN
de- vo-	na-man (o),
13
Oq-shom- la- ri (yo) uy-qum kel- may (o)
1o‘l-g‘o-	na- man (o).
Pa-ri - lar - dek	o-chib	yu-zing.
ni-hon bo’l- ding (o),	pa-ri- lar-
11P P~ C-Г IP О I \  dek о -chib yu-zing	ni- hon
bo‘l-ding.	Xud- ba - xud-
Ey. nozanin. ishqing bilan devonaman. Oqshomlari uyqum kclmay to’lg’onaman.
Parilardek ochib yuzing. nihon bonding. Xudba-xudba rashkirn kclib qizg'onaman.
14
9! Savol va topshiriqlar • •
1 Surxondaryo- Qashqadaryo musiqa uslubi h.iqida gapiring.
2.Surxondaryo—Qashqadaryo .in'anaviy musiqa cholg'ularini aylib bering.
3.Ba\shilar haqida nimalarni bilasii?
BUXORO - SAMARQAND MUSIQA USLUBI HAQIDA TUSHUNCHA
Buxoro—Samarqand musiqa uslubi deganda, Buxoro va Samarqand shaharlari va viloyatlari hududlarida qaror topgan musiqiy an’analar lushuniladi Diyorimi/ning qaduniy madaniyal maskanlari bo'lmtsh bu vohalarda xalq qo'shiqlari. ashulalari. cholg’u kuylari. qarsak o’vin — aylimlari hamda kasbiy mtftiqaga doir dostonchilik. sozanda san’ali va maqom namunalari kcng o’rin luladi.
Ma/kur uslubning o’/iga xos jihatlaridan biri—ikki lillilik. ya’ni o’/bck va lojik lillari an'anasining namoyon bo’lishidir. Bu holai ushbu sarhadda vashab. faolivat ko’raigan ko’pgina shoirlar. jumladan. Mujrim Obid. Abdullo Mulham Buxoriy. Fitrali Zardo'zi Samarqandiy, Mu/nib Shavkaliy Katlaqo'rg'oniylar ijodida. shuningdck. ikki lilda ijro elib kelinayotgan o’/bck va lojik xalqlarining yuksak mumtoz musiqa namunasi bo'lgan Shashmaqom (Buxoro maqomlari) lurkumida o’z aksini topgan.
Ikki lillilik an'anasi xalq musiqasida o'zgacha shakllarda aks cladi. Chunonchi. ayrim xalq qo’shiqlarini ayni vaqlning o’/ida 15
nam o’zbek. ham tojik tillarida kuylash mumkin. Odatda. qo“shiqning bandlari o'zbek tilida, naqarotlari esa tojik tilida, ba'zan aksincha ham bo'ladi. Bundan tashqari. ayrim xalq qo’shiqlarini o'zbek yoki tojik tillarida kuylash imkoni mavjuddir. Shuningdek, faqat bir tilda — yo o‘zbek, yo tojik tilida kuylash uchun ijod etilgan xalq qo*shiqlari ham uchraydi.
Xalq kundalik turmush tarzida, bayram-u to“y-tomoshalarida musiqa muhim o'rin tutib keladi. Jumladan, bahor mavsumi bilan bog“liq «Guli surx» xalq marosimi tantanalarida qo'shiqlar aylilgan. «Qayroq o'yin», «Zang o’yin» kabi buxorocha raqslarga tushilgan.
J J «ВЛ1 JUVOiX» xalq kuyini notaga qarab kuylang.
16
Aytim. Ovoz mashqlari:
/\ Qo‘shiq kuylasb
YOSHLIK SEINING PARVOZINGDIR
Po'lat Mo'min she’ri
Nadim Norxo'jayeA musiqasi
2-Musiqa. 7-sinf
17
Yoshlik o’tib ketayotir Yo muhlati bitayotir.
Yoqtiradi u lezlikni.
Yaratmoqda ezgulikni.
Yoshlik sening qo’lingdadir, Yo'lingdadir, ko‘nglingdadir. Yoshlik sening o;z sozingdir. Ovozmgdir, parvozingdir.
U shodlikdir, kuchlarga boy, G'ayrallarga. o'chlarga boy. Sovurmaslar uni yelga, Sarf elarlar ona eiga.
N a q а г о t :
N a q a г о t :
Sabol ula sabotiga, Chiqib olgin qanotiga.
Yelkazar u sarhadlarga, Yetkazar u maqsadlarga.
SOZANDA SAN’ATl
Buxoro—Samarqind mibiqa udubida so/andachilik san'ali ham shakllangan bo’lib. u lyollar ijodi bilan bog’liqdir. So/anda — bu yakkaxon avlimchi bo’lib. u qo’lida qayroq yoki zang iqo’ng’iroqcha) ushlab raqsga lushidi hamda qo’shiq bandlanni kuvlaydi. Ikki-uch ayoldan iboral doyrachilar daslasi csa naqarollar bilan jo’r bo’lib luradi Dcmak. so/anda dasi.asi (anvimbli)da jami uch-lo’ri ayol — yakkaxon so/anda. doyrachi. naqaroichi qalnashadi.
An'anaga ko’ra. so/anda daslalari o’/ san'alini faqal xolin-qi/Iir d ivrasida o’lka/il idigan у ig’in. lo’y va lurli bayramlarda n imoyish cladi. Ularning repcrluari fi’/lxk va lojik lilida bo’lgan ko’p qismli o’yin — aylim lurkumlaridan iboral bo’ladi. Shuningdck. aytim qo’shiqlarni ham o’/bek. ham lojil lillarida kuyhsh an'anasi mav|iid t )daida. so/anda о / ayhmini va/min. Ickin lanianavorlik ruhi bilan siig’orilgan «To’y mubonk-> qo’shig i bilan boshlaydi. So’ngri asia jadallashib boruvchi raq> - o’yin aylimlari birin-keiin, lo’xlovsi/ ijro elila boshlanadi.
Doyrachilar ham naqarollar. ham u ullar bilan jo’r bo’lib luri'hadi. ba / mesa lurLum davomida ikki xil lu/ilishga cga riimlarni o’/aro mulanosib ijro cladilar.
19
(£) Musiqa tinglash
BO‘YI-BO‘Y1
O‘rtacha	Xalq qo'shig'i
Bo‘- yi, bo'- yi, to'- yi, ab- ro‘- yash chi-
me mo- re. Ni- go- ri no- za- ni- ni ah-
li dar- dam (ey),	Ab- ro‘- yash du-
mi mo- re. Bo‘- yi, bo‘- yi, bo‘- yi.
ab- ro'-yash du- mi mo- re, Sa- ram- ro gar
bur- ri bo xan- ja- ri lez (ey).
Ab- ro‘- yash du- mi mo- re. Bo‘- yi, bo‘- yi.
bo‘- yi,	ab- ro‘- yash du- mi mo- re.
20
A Aytim. 1. Mashqlar:
“	a)
Safar Bamoyev she’ri
Habibullo Rahimov musiqasi
Vais sur’atida
ko'p.	De- guv- chi xa- bar- lar ko'p.
Oy bit- ta, Qu-yosh bit-ta, it-ta- dur, ho
21
Bu- xo- ro.
Bit-la - dur. ho, bit-la - dur, ho.
bit-la- dur, ho Bu- xo- ro, Bu- xo- ro. Bu- xo- ro.
Bu- xo- ro.
Har to-shi-da (a- ri-xi. ' У. '. Bar-do-shi-da ta- n- xi.
Bit- ta- dur, ho, bit-la- dur, ho, bit-la- dur. ho.
22
Bu- xo- ro, Bu- xo- ro,
Bu- xo- ro.
Bu- xo-	ro.
Dunyoda shaharlar ko“p. Ham shom-u saharlar ko*p. Betakror-u benuqson Deguvchi xabarlar ko“p. Oy biua, Quyosh biua.
Bitta Buxoro.
Minorai Kalon, Dcrlar. shuhrali. shoni. Har guzar. har ko’chasi Donishmandlar makoni. Oy bitta, Quyosh bitta.
Biua Buxoro.
Har toshida larixi. Bardoshida tarixi, Naqqosh-u ustalarning Sirdoshida tarixi.
Oy bitta.
Quyosh bitta, Bitta Buxoro.
I mom Buxoriy bir yon, Ibn Sinosi bir yon, Nurga o'ralib ko’kka -Bo’y cho'zgan tug'yon. Oy bitta, Quyosh biua. Biua Buxoro.
| Savol va topshiriqlar • •
1.Buxoro—Samarqand musiqa uslubiga mansub qanday qo‘shiq yoki kuyni bilasiz?
2.«Buxoro» qo‘shig‘ini yod oling.
3.Quyid?gi nota misolida qaysi intervallar qoMlanganligini aniqlang:
Shaf-to- lim, oh, shaf- to- lim, oh. shaf- to- lim, oh.
shaf-to- lim. qi- /1- lu oq, qi- zi- hi oq...
23
FARG‘ONA - TOSHKENT MUSIQA USLUBI HAQIDA TUSHUNCHA
farg’ona—Toshkent musiqa uslubi—farg’ona vodiysi. Tcishkcnt slmhri va viioyali hududhrida qaror topgan musiqiy an’analar maimuidir. Bunda xalq musiqasiga oid kuy lerma. lapar. yalla. qo’shiq. г hula kabi aytim janrlan. shuningdek. dosionchilik. ashulachilik. maqomchilik kabi kasbiy musiqa an’analari o’z aksini topgan.
farg’ona—Toshkent musiqa uslubida bolalar folklori. xotin-qi/larning qo’shiqchilik ijodi. yallachilik. ashulachilik va cholg’u kuylari munosib o’rin tutadi. Juniladan. mazkur uslubd igi bolalar lolklori bo’lgan «Boychcchak». «Yomg’ir yog’aloq». «Laylak keldi». «Oflob chiqdi». «Chuchvara qaynadi». «Chitligul» kabi qo’shiqlar naiaqat sihu sarhadda. balki butun diyorimv bo’ylab mashhurdir.
Xotin-qi/lar davrasida lapar-u yallalar. lo’y marosimi qo’shiqlari bo’lgan «Yor-уог». «Kclinsalom» va boshqa qo’shiq namunalan sevib aytiladi.
farg’ona—Toshkent musiqa uslubida «katta ashula» deb nom olgan ashula vo’li ham bo’lib. u. odatda. turii ommaviy yig’in va
Z. Islomshikov. Shohimardon.
24
Mu >iqa cholg'ulari usiasi Xirojiddin Muhiddino lanlanalaida. bayram maro imlari va gap-gashlakLirda hamda an'anaviy uhoyxona majlisl irida holi/'ar lomonidan ijro etilgan.
Farg'ona—Tosiikeni nnuiqa uslubida HiydarOia Baychiyev. JumabtA Baxshi. Ra//oq Baxshi Qo/oqbovcv. Qobilbox Baxshi kabi do’mbira cherlib doslon aytuvchi baxshilar ham bo’lib. ularning rcpcrluari asosan «Alpom sh». «Ruslamxon». «Ava/хоп». «Shirin va Shakar» kabi dostonlardin iborai bo'lgan.
Farg'ona—Toshkcnt musiqa amalnoiida dcyarli barcha xalq cholg'ularini, jumladan, dulor, lanbur. rubob. chang. sato. g’ijjak, na\, qo'shnay. surnay. karnay. doyra. nog'ora va boshqa so/larni ko’rish mumkin. Bu so/lar va/iyalga qarab yakk,i wki ansambl shaklida namoyon bo'ladi. Xususan. ommaviy bayram. xalq lanlanalari va lo’y marosimlarida surnay. karnay. nog’ora va doyralardan iboral ansambl sadolari v ingrasa. xona sharoilland i esa
25
sadolanishi nisbalan yumshoq cholg“ular — dulor. tanbur, g’ijjak, qo’shnay va boshqalar qo’llaniladi.
Binobarin. xalqimizning madaniy hayolida har bir milliy cholg’uning o’z o’rni. vazifasi va ijro etiladigan maxsus kuylari bor. Misol lariqasida dutorni tavsiflash mumkin. Bu sozda ijro etish uchun maxsus «Qo’shlor». «Chcrtmak». «Dutor Bayoli» kabi kuylar bo’lishi bilan birga yana undan jo’rnavoz sifatida ham foydalaniladi. Dutor (doyra kabi) xotin-qizlar orasida keng ommalashgan cholg’udir. Ayni chog’da. ashulachi-holizlar ham dutorni tanbur bilan birga o’z ashula aytimlariga jo’rnavoz etadilar. Ammo tanbur, sato, nay. qo’shnay, g’ijjak. chang singari sozlar. asosan. kasbiy musiqachilar cholg’usi hisoblanadi. ya ni bu sozlarda ijro etish uchun maxsus tayyorgarlik ko’rgan va zarur malakaga ega musiqachilar bo’lishi kerak.
Farg’ona—Toshkent cholg’u musiqasida raqs kuylari ham ma^hhurdir. Bu o’rinda. jumladan. «Dilxiroj», «Andijon polkasi», «Farg’onacha rez». «Tanavor». «Katta o’yin» kabi raqs kuylarini aytish mumkin.
XALQ ASHULALARI
Farg’ona—Toshkent musiqa uslubida xalq ashulalari muhim o’rin tutadi. Bu ashulalar terma, lapar, qo’shiq singari aytimlarga nisbatan ovoz doirasining kengligi hamda kuychan, so’lim ohanglari bilan ajralib luradi. Xalq ashulalari bannoq vaznida bo’lgan xalq she’rlari yoki aruz vaznidagi mumtoz she'riyal asosida ayliladi.
Ashulalar ijod etilishiga ko’ra ikki xil bo’lishi mumkin:
1. Xalq og’zaki musiqa ijodida yuzaga kclgan ashulalar.
2. Kasbiy musiqaga oid ustoz bastakorlar tomonidan ijod etilgan ashulalar.
«Tanavor», «Ey nozanin». «Oydek to’libdur», «Farzona», «U1 parivash» singari xalq ashulalari nafaqat hofiz-ashulachilar, balki ziyolilar, hunarmandlar, kosiblar va boshqa kasb egalari tomonidan ham ijro elib kelinadi. Shuningdek, bu lurdagi ashulalar xotin-qizlar tomonidan ham «ichkarida» kuylangan. Jumladan. «Chaman ichra». «Tanavor»ning «Qora sochim» kabi ashula yo’llari dulor jo’rligida xolin-qizlar tomonidan sevib ijro etiladi.
Ayni vaqtda. «Nigoiim», «Galdir». «Nisor», «Fig’on», «Chaman yalla» singari ashulalami asosan kasbiy musiqachilar bo’lgan hofiz-ashulachilar kuylashadi. Bunda lanbur-duior jo’rnavozligi ko’p qo’llaniladi.
26
Ashulalar, an'anaga ko“ra. lurli yig’in va majlislarda. io“y marosimlari va boshqa xalq tantanalarida ijro etilgan Choyxonalarda esa a^hulachilarning ijodiy musobaqalari ham o’lka/ib turilgan.
Taniqli ashala ijrochilari qatorida Mamadbobo Satiorov. Bollaboy Rajabov. Erkaqori Karimov. Orliqxo’ja Imomxo’jaycv. Rasulqori Mamadaliyev. Jo‘raxon Sultonov, Ma'muijon U/oqov. Mukamma A/izova. Zaynab Polvonova, Murodjon Ahmedov. Tavakkal Qodirov. Fattohxon Mam idaliycv. Orifxon Hotamovkabi mashhursjn'alkorlar nomini hurmal bilan lilga olamiz.
Musiqa tinglash
TANAVOR I
Xalq ashulasi
Qo- ra so- chim
o‘-	sib	(o)
Qo- ra so- chim
di.
Ne sav- do-lar me- ning bo- shim-
27
Po'lai Mo'min she'ri
Nadim Norxo‘jayev musiqasi
O‘rtacha
O- lin- sa ham	no-ming tosh-dan.
Meh- ring se- ning nur — qu-yosh- dan.
Sa-lo- bat- li	qad- du bas- ting.
Qar-dosh- lik-dan	kul- gan bax- ting.
Tosh -	kent shah-rim.
28
tosh-qin shah- rim,	O'-zing-
dir-san	yu- rak - bag'- rim.
Tosh- kenl shah-rim.	losh-qin shah-
yu- rak- bag' rim.	Tosh-kenl shah -
rim.
Olinsa ham noming toshdan. Mehring sening nur — quyoshdan.
Saloballi qaddu basting. Qardoshlikdan kulgan baxting.
Tashkent shahrim. toshqin shahrim.
O'/ingdirsan yurak-bag'rim.
Chaman nusxa yasangansan, Saodatdan ya^hargansan.
Yuldu/ kabi charaqlaysan.
Baxlim bo'lib yaraqlaysan.
Toshkenl shahrim.
toshqin shahrim.
O’zingdiisan yurak-bag'rim.
Dong yoygansan tarixlarda.
Nomdorimsan ta’riflarda.
Paxtakorga shon shahrimsan.
Mehmondo'stim. non shahrimsan.
Toshkcnt shahrim. toshqin shahrim, O'/mgdirsan yurak-bag'rim.
29
Mustaqil o‘qish
К ATTA ASHULA
Jo’raxon Sultonov.
Katta ashula Farg’ona — Toshkent musiqa uslubining о ziga xos xususiyatlaridan biridir. Chunki, kasbiy musiqaga oid bu ashula janri boshqa mahalliy udublarda uchra-maydi.
Katta ashula — yirik hajmli va kuy-ohanglari keng nafasga mo’ljal-langan ashula bo’lib, u yakka ho-fiz — ashulachi yoki 2 — 4 hamnafas hofizlar tomonidan aytiladi. Bunda jo’rnavoz cholg’ular qo’llanilmaydi. Katta ashulalarning nazmiy asos-larini aruz vaznida bo’lgan diniy-falsafiy. ishqiy-muhabbat, pand-na^ihat kabi mavzulardagi she'riyat (Lulfiy. Sakkokiy. Navoiy. Muqi-
miy. Furqat. Miskin. Habibiy va boshqalarning) namunalari tash-kil eladi. Bu turdagi ashulalar rivojlangan kuylarga ega bo’lib, odatda, erkin ritm-o’lchov asosida badihaviylik xususiyatlari bilan kuylanadi. Mazkur janrning «patnusaki ashula», «likobi ashula» singari boshqacha nomlanishlari ham ma'lumki. zero hofizlar ijro paytida qo’llarida patnis yoki likob (tarelka) ushlab turadilar.
Boltaboy hofiz. Hamroqulqori. Mamadbobo Sattorov. Akbarqori Haydarov. Erkaqori Karimov. Jo’raxon Sultonov. Ma'murjon Uzo-qov kabi hofizlai katta ashulalarning mahoratli ijrochilari edilar. Bu san'atkorlar kuylagan «Ko’p erdi». «Bir kelsun». «Ey dilbari jononim». «Adashganman». «Do’stlar». «Yowoyi Chorgoh» singari katta ashulalar keng tinglovchilar ommasiga yaxshi ma'lumdir.
Keyingi yillar davomida ayrim katta ashulalami cholg’ular jo’rligida ijro etish amaliyoti ham qo’llana boshlandi. Bunga «Mehnat ahli», «Ey dilbari jononim», «O’zbekiston» kabi katta ashulalami misol keltirish mumkin. Shuningdek, katta ashulalami alohida cholg’uda. masalan. nayda ijro etish an'anasi ham yuzaga keldi. Bu o’rinda Ismoil naychi. Abduqodir naychi va Saidjon Kalonovlardek ustoz san’atkorlarimizning xizmatlari katta.
30
YALLACHI LI К SAN’ATI
Farg’ona—Toshkcnl musiqa iHubida xolin-qi/'ir ijodi ununili bo lib. ular orasida. junilad in. laraima-laral bo’lib hpar ayiMilar. turli qo’shiqlarni kinlash, lo’y marosmii aylunlari bo’lgan yor-yor. Lchnsalom va o’lanlarni kuylash ommaviy lus olgan. Bular ichida. ayniqsa. yallalar scvib ijro eliladi.
Yalla — bu band — naqarol >ha!Jiga ega ay lim bo’lib. u piqsgM lu: h n kuyianadi. Bunda yakkaxon yallachi dovra jo’rligida raqsga lushib band!arni kuylasa. naqaroll imi davrada ho/ir bo’lgan ko’pclulik qo hilib ayiadi. Bundan lashqari. Buxoro — Sanurqand so/ indalari va Хога/ni xall'alari '.an’aliga yaqin bo’lgan ka$biy| yallachilar ham bo’lib. ular yakka holda yoki ansambl lar/ida namoyon bo’ladi
Yakka bold igi yallachi. odaida. о / aylimlariga duior yoki doyra so/ida io’r bo’ladi. Yallachilar ansambli csi 2 — 3 ayoldan iboral bo’lib. I iqal doyra io’rligida kuylaydilar. Xolin-qi/lar d ivrasida ho/ir bo’lgan yallachilarning rcpcrluari asos in qo’shiq. lapar. valla va lo’y marosimi ayiinil iridan lu/iigan bo’ladi.
31
Musiqa tinglash
YA1JAMA-YORIM
qa- no- ti o-
Qal-dir-g‘och qo- ra e- kan.
bir bo‘- lib.
ro- hal- la- shay- lik
Л, Musiqa savodi. Ya ri m ton va b и t и n ton haqidagi bilimingizni mustahkamlang. Musiqa cholg'ulari (masalan. rubob. dutor. rortepiuno va b.)ning pardalar bo’linmasida bir-biriga lulash joylashgan yondoSh pardalar yarim tonni lashkil etadi. Masalan. do-major lovushqaiorida yarim ion oralig'i «mi» va «Га», «si» va «do» tovushlari orasida yuzaga keladi.
Misol:
- 0.5 ion
- 0,5 ion
32
Yarim ton oralig'idagi tovushlami kuylaganda ovozda go'yo yarim «qadam» tashlangan bo‘ladi, ya'ni ovozingizni ozgina yuqoriga ko'tarasiz yoki pastga tushirasiz Demak. yarim ton oralig'ida joylashgan tovushlar bir-biriga nihoyalda yaqin joylashgandir. Quyidagi misollarni ovozingizda mashq qilsangiz. yarim ton holatini yaxshiroq his etasiz:
Butun ton ikkita yarim tonga teng bo*lib. bunda ovozingizda yarim tonga nisbatan ko'proq siljish sodir bo'ladi.
Misol:
- 1 ton -
- 1 ton -
- 1 ton -
?! Savol va topshiriqlar • •
1	.«Toshkent shahrim» qo'shig'ining ohang—pardalarida mavjud yarim ton va butun ton oraliq tovushlar qanday aniqlanadi?
2	.Qo‘shiqning naq.iroti va uch band she’rini yod oling.
3	.Quyidagi nota cho'zimlarining o'lchov sanog'ini aniqlang hamda ularni chapak vositasida (hisobga mutanosib) ifoda eting:
J JU J J I J J J I О I
J ли JI J ли ЛЛЛ|Л ЛЛ|ЛЛ J|J J d
3-Musiqa. 7-sinf
33
XORAZM MUSIQA USLUB1 HAQIDA TUSHUNCHA
Xorazm musiqa uslubi — mazkur vohadagi xalq qo’shiq va laparlari. turli marosim. tomosha va o’yin-raqs kuylari hamda dostonchilik, ashulachilik va maqom san'ati kabi kasbiy musiqa an'analaridan lashkil lopgan. O’zbek musiqasining tarkibiy qismi bo’lgan Xorazm musiqasi, ayni vaqtda, o’zgacha tarovatga ega bo’lib, uning ma'him darajada lurkman va ozarbayjon musiqasiga yaqin jihallari ham bordir.
Xorazm musiqa uslubining o’ziga xosligi uning an'anaviy cholg’ularida ham namoyon bo’ladi. Masalan, bulamon damli — pullama cholg’usi bu uslubda keng qo’Ilaniladi. U boshqa mahalliy uslublar uchun xos emas. Bulamon — tut daraxtidan ishlangan kichik surnay shaklidagi cholg’u bo’lib, unda yakka holda va ansambl larkibida ijro etish mumkin.
Xorazmda Kavkazning mashhur lor cholg’usi ham keng larqalgan. XIX asr oxiridan boshlab esa, «garmon» cholg’usi ham qo’llana boshlangan. Uni «soz» deb atashadi. Bulardan tashqarii Xorazm musiqa amaliyolida deyarli barcha o’zbek xalq cholg’ulari (dulor, tanbur, g’ijjak, nay, qo’shnay va boshqalar) qo’llangani holda do’mbira sozi kam uchraydi.
Xorazm musiqa uslubida raqs va, umuman, o’yin harakatlari bilan bog’liq cholg’u kuylari salmoqli o’rin tuladi. Raqs-o’yin kuylarini bir necha turlarga bo’lish mumkin:
l.	Xalq orasida ommalashgan raqs lar. Ularning asoslarini «Lazgi», «Ganji Qorabog’», «Ufori» kabi kuylar lashkil eladi.
2.	Dorbozlarning o’ yin kuylari. Ularni «Yelpazalandi». «Ufori Yelpazalandi» kabi kuylar lashkil eladi.
3.	Qiziqchi va masxarabozlarning o’y i n kuylari. Bu kuylarni «Chog’olloq». «Az-az», «Az-azning lezi», «Xorazmcha», «Yuz bir», «Ot eroni», «Surnay yo’li» kabi namunalar lashkil eladi.
Xorazm raqs va o’yin kuylari ommaviy bayram. sayillarda ijro etiladi. O’lmishda esa Xiva xonligida o’tkazilgan Xalq sayli kunlari «Xalarli o’yin» nomli turkum mazmunida ham namoyish etilgan. «Xalarli o’yin»da parrandalar va uy hayvonlarining xatii-harakatlari (masalan, «Ol o’yin», «Tustovuq o’yin», «Kaptar» va b.) hamda «Ohna lerish», «Kampir», «Ko’knori» kabi maishiy sahnalar musiqa jo’rligida komik harakatlar vositasida aks ettirilgan.
34
QARI NAVO (ASIIUIA YO‘LI)
Mo-hi nix- so-
36
ring na- mo- yon ay-la-bon	chiq- sang a-
Ey lalofal osmoni uzra husning oflob, Zarradek mahvashlar atrofingda aylar izlirob. Mohi ruxsoring namoyon aylabon chiqsang agar. Kun xijolatdin yuziga shomdin tortar niqob.
QT) Musiqa savodi. Bilimingizni mustahkamlang. Major t о -vushqatori, odatda, tuzukning layanch pardasi (tonikasi)-dan boshlab quyidagi tovushlar nisbatida tarkib topadi:
1 ton + 1 ton + 0,5 ton + 1 ton + 1 ton + 1 ton + 0,5 ton
It. It. 0.51.	11. It. 1 t. 0.51.
37
9! Savol va topshiriqlar
1.	Qanday raqs kuylarini bilasiz? Nomlarini ayling
2.	«Qari navo» ashulasunng kuy-ohanglarida qo‘llangan intervallarni aiiiqlang, doyra usulini «bum-bak» vositasida ifoda etrng.
3.	«Sol» notasrdan yuqoriga qarab major tovushqatori tuzing.
XORAZM DOSTONCHILIK AN’ANALARI
Xorazm dostonchilik maklabi o’z an'analariga ega bo’lib. u boshqa mahalliy dostonchilik maktablaridan (masalan, Surxondaryo—Qashqadaryo dostonchilik an'analaridan) farqli jihatlarga ega. Bu farqlar. asosan. quyidagilardan iborat:
a)	Xorazm doslonlari (ichki) «bo’g’iq ovoz»da emas, balki «ochiq ovoz» uslubida kuychan xususiyatlar bilan aytiladi.
b)	Ko’pgina mahalliy dostonchilik maktablarida do’mbira sozi jo’rnavoz sifatida qo’llansa, Xorazm dostonchiligida dutordan foydalaniladi. Shuningdek, doston aytimida ijrochilar ansambli qatnashadi. Bunda ustoz—baxshi dutor, tor yoki rubobda, qolganlari esa g’ijjak. bulamon va ba’zan doyra sozlarida jo’r bo’lib turishadi.
d) Xorazm dostonlari repertuarini, asosan, «Oshiq G’arib va Shohsanam», «Go’ro’g’li», «Kuntug’mish», «Bozirgon», «Oshiq Oydin» kabi dostonlar tashkil etadi. Biroq Xorazm dostonchiligida qahramonlik dostoniga mansub «Alpomish» namunasi uchramaydi.
Xorazm dostonchiligining yirik vakillari qatorida Ahmad baxshi, Bola baxshi, Ro zimbek Murodov. Qalandar baxshilar nomini aytish kerak.
Xorazm musiqa uslubi doirasida dostonlarni garmonda (sozda) ijro etish an'anasi ham bo’lib, bunda dostonlar bir butun yaxlit shaklda emas, balki undan olingan parchalar va termalar aytiladi.
Xorazmda bu turdagi ijrochilarni sozchi, ya'ni Qurbon sozchi, Qodir sozchi deb ataydilar. Shuningdek, san'atkorayollar—xalfalar tomonidan ham dostonlarning ayrim qo’shiq—nomalari shu tarzda aytiladi.
38
Bola baxshi Abdullavev.
(V) Musiqa tinglash.
aylimini linglang.
«Go’ro’g’li» dostonidan
«Ovo/ ng seni»
OVOZI sG SI \I
Shoshmasdan
39
Xalq o‘- zi yet- qiz- gan
a- ziz meh-mo - nim,	bo- la- ma o’x-
shay- di	о - vo- zing se- ni.	Tez xa-ba-rin
her- gil	ehiq-mas-dan jo- nim.
o‘g‘- li- ma o‘x- shay-di	o- vo- zing se- ni.
bo- la- ma o‘x- shay- di	no- li- shing se-
ni.
0’g‘lim ketib sulton boshim xor o’ldi. 0’g‘limni ko'rmakka ko’nglim /or o’ldi, Yig’lamoqdin ikki ko’zim ko’r bo’ldi, O’g’lima o’xshaydi ovo/ing seni, Bolan» o’xshaydi nolishing seni.
40
Qo‘shiq kuylash
ONA TILIM —O‘ZBEK HUM
Po‘lat Mo'min she’ri
Farhod Alimov musiqasi
O‘rtacha sur’atda
Ti-lim chiq-qan so‘-zing bi-lan,
Faxre-ta-dur xal-qim - e - lim, Faxr e-ta-dur
p ffp ppp ।7
xal-qim - e - lim, O‘z-bek ti-lim - о - na ti - lim.
I J.	|7	|A£j 7
O‘z-bek ti-lim -	о - na	ti - lim.
Ya- go - na - san Va-tan mi-sol.
Sen-dan top-dim bax-tu	iq-bol,
41
5^ 7 .М р |» | «Ц | 7 р р
Mak-ta-bing-da ol - dim ta’-lim, mak-ta-bing-da р р~р р р ।7 I7 .м«М^ ol-dim ta'-lim, о - па ti - lim - о-па ti - lim,
о - па ti-lim, о - па ti - lim.
Na- vo- iy- dan me-ro- sim- san.
ja - rang-Ia-gan o-\ о - ’ zim-san.
Yu-ra - gim-da za\-qim lim-lim,
7 p p ppy i p г.	.1
O- na ti- lim — o'z- bek ti-lim.
I ppi? pp*H7 ~«^^p~p~
Yas-sa-viy-ning xi-to - bi-san,	Qo-di - ri\- lar
pp~p:. f p^ 1 p I p
ki- to- bi-san.	ey o*-zim-ning mus-ta- qi- lim.
o- na ti- lim — o- na ti- lim.
42
Tilim chiqqan so'zing bilan, Dilim ravshan o'zing bilan. Гахг eladur xalqim — elim, O'zbek tilim — ona tilim.
Navoiydan merosimsan, Jaranglagan ovozimsan. Yuragimda zavqim lim-lim, O'zbek tilim — ona tilim.
Yagonasan Vatan misol, Sendan topdim baxt-u iqbol. Maktabingda oldim ta’liml Ona tilim — ona tilim.
Yassaviyning xitobisan, Qodiriylar kitobisan. Ey o'zimning mustaqilim. Ona tilim — ona tilim.
Juda qadim — sharqonasan, Asli zoli turkonasan. Sen tufayli lo'ldi aqlim, Ona tilim — ona tilim.
Sendan ayon o'zbekligim, Yaxshilarga ko'zdekligim. Berding odob. berding bilim. O'zbek tilim — ona tilim.
43
XORAZM ASHULACHILIK SAN’ATI
Madrahim Shero/iy.
Xorazmda ashulachilik san’ati ravnaq lopgan bo’lib, ashulachilami xalq orasida ko’proq «go’yanda» deb alaydilar. Ashula janrining muhim jihatlari shundan iboratki, u. asosan. mumtoz she'riyat namunalariga asoslanadi. Kuy-ohanglari esa qo’shiq va laparlarga nisbatan keng rivojlangan bo’lib. ovoz ko’lami (diapa/oni) bir oktava va undan orliq bo’ladi.
Xorazmda «Suvora» nomi bilan malum va mashhur ashula turkumlari mavjud. «Suvora» so’zi fors-lojikcha bo’lib. otliq ma* nos ini bildiradi. Ustozlar «Suvora» ashula yo’llarini «ot tuyog’idan hosil bo’ladigan turli ritmik tuzilmadagi usullar va ularga asoslangan kuylar»ni ifodalaydi. deb ta’kidlaydilar
Xorazm «Suvora»lari Navoiy. Mashrab, Nodira. Ogahiy. Munis. Avaz O’lar. Bedil kabi shoirlarning she’rlari asosida ayliladi.
Xorazmda «Suvora» ijro-chilarining didalishma yoki diydalashma deb yuritiladigan o’ziga xos musobaqalari o’lkazib luriladi. Bunday musobaqada qalnashayotgan bir necha ashu-
lachining har biri dasilabki (birinchi) ashulachi taklif etgan ashula kuyi asosiga yangi she rlar bog’lab. navbatma-navbal kuylaydilar. Bu ijodiy va/ilani yuqori mahorat bilan bajargan ashulachi didalishma musobaqasida g’olib bo’lib chiqadi.
«Suvora»larning mashhur ijrochilari qaiorida Hojixon Boltayev, Madrahim Yoqubov (Sheri:'iy). Komiljon Otaniyozov. Olajon Xudoyshukurov kabi ijrochilarning nomlari alohida hurmat bilan lilga olinadi.
Xorazmda «Suvora» ashula yo’llarining ikki turkumi mashhur bo’lib. ular quyidagicha nomlar bilan alaladi:
1. O’n ikki Suvoradan iborat Savti Suvoralar turkumi. Bu turkumdagi har bir «Suvora» rim raqami bilan belgilanadi. Masalan, Savti Suvora I. Savti Suvora II. Savti Suvora III, Savti 44
Suvora IV, Savti Suvora V va hokazo. Mazkur turkumdagi barcha Suvoralar 6/8 cflchov vaznidagi doyra usullari bilan ijro etiladi.
2. Suvoralaming yana bir turkumini yirik shaklli S u v о г a lar majmuasi tashkil etadi. Bu Suvoralar turkumidagi har bir Suvoralaming maxsus nomi bo‘lib, ular Suvora, Chapandozi Suvora, Yakparda Suvora, Xushparda Suvora. Kajhang Suvora kabi ataladi. Bu Suvoralarda 6/8, 3/4, 3/8 ritm o’lchovlari va ularga muvofiq doyra usullari qo'llanadi.
Savti Suvora I ni tinglang.
I J «Qalabandi» kuyini notalar asosida (vazmin sur'alda) kuylang.
9! Takrorlash uchun savol va topshiriqiar • •
1.	Farg‘ona—Toshkent musiqa uslubi haqida nimalarni bilasiz?
2.	Katta ashula haqida umumiy tushunchangiz?
3.	Xorazm musiqa uslubi haqida tushuncha bering.
4.	Xorazm xalq raqslarining nomlari qanday?
5.	Xorazm dostonchilik maktabmmg o‘ziga xos jihatlarini tavsiflang
6.	Farg^ona—Toshkent cholg‘u musiqasi haqida nimalarni bilasiz?
45
II CHORAK
MAQOMLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
MAQOM TUSHUNCHASI
Maqom san'ati o'/ining ko'p asrlik larixiga ega. Bu turdagi musiqiy san’at avloddan avlodga «ustoz-shogird» an'anasi orqali meros bo'lib o'tib kelgan kasbiy musiqaning (shuningdek, ustozona musiqaning) yuksak namunalaridir. Kasbiy musiqaning ilk shakllanishida esa dastlab «saroy madaniyati» muhim o'rin tutgan edi. Chunki, dastlabki davrlarda xalq orasidan yctishib chiqqan iste’dodli musiqachilar xon saroylariga (yoki amaldorlar xonadonida) musiqachi bo'lib xizmal qilish uchun jalb etilganlar. Xuddi ana shunday vaziyat va sharl-sharoitlar yuzaga kelgan davriardan boshlab kasbiy musiqa qaror topa boshlagan. Demak, o'tmishda maqom san'ati bilan asosan kasbiy musiqachilar (bastakor, kasbiy sozanda - cholg'uchi, kasbiy xonandalar) maxsus shug'ullanib hayot kechirganlar.
Maqomlar shakl-tuzilishi jihatidan juda salobatli san'al namunalaridir. Ko'p qismli maqom turkumlarining yuzaga kclishida kasbiy musiqa ijodkorlari - bastakorlik ijodi bilan birga yana musiqa ilrni (musiqashunoslik fani) ham muhim ahamiyat kasb etgan.
Shu bois ham o'tmishda yashab ijod etgan ko'pgina mutafakkir olimlar, jumladan. Abu Nasr al-Forobiy. Abu Ali ibn Sino, Safiuddin Urmaviy, Qutbiddin Sheroziy, Abdulqodir Marog'iy, Abdurahmon Jomiy va boshqalar maqomlarga doir muammolar yuzasidan ilmiy risolalaryozganlar. Shu tariqa nafaqat maqom ijrochiligi va ijodkorligi. balki maqom nazariyasi fani ham rivoj topib keldi.
«Maqom» atamasi asli arabcha bo'lib, ko p ma'nolami, shu jumladan, «o'rin». «joy», «daraja». «martaba», «manzilgoh» kabi tushunchalami ifodalaydi. Musiqada esa dastlab «cholg'u asboblarida tovush hosil etiladigan joy» (I.Rajabov), ya'ni parda ma'nosiga bog'liqdir.Yana boshqa ko'pgina mazmun jihatlari ham aynan shu pardalarga bevosita bog'lanadi: maqom-bu mukammal pardalar uyushmasi va doyra usullari mushtarakligida ijod etilgan cholg'u kuy va ashulalar turkumidir.
46
Ho/ir O*/bekistonda maqomlaming uch aSosiy luri mavjud bo’lib. ular quyidagicha nomlanadi:
1.	Olli miqom (Sha^hmaqom).
2.	Xorazni maqomlari.
3.	Farg’ona — Toshkeni maqom yo’llari.
(e) Musiqa tinglash. «Samoi dugoh» maqom cholg’u kuyini linglab. ijrodagi cholg’ularni aniqlang.
SAMOI DUGOH
47
SHASHMAQOM
Shashmaqom — bu Olti maqom degani bo’lib. u quyidagi maqomlardan lashkil topadi:
I.	Buznik — ma'nosi «katla», «ulug‘», «buyuk».
II.	Rosl — ma’nosi «to’g’ri». «chin», «haqiqiy».
III.	Navo — ma'nosi «kuy», «mungli kuy».
IV.	Dugoh — ma’nosi «ikki o’rin», «ikki joy», «ikki parda».
V.	Segoh — ma'nosi «uch o’rin», «uch joy», «uch parda».
VI.	Iroq — ma'nosi shu nomli arab mamlakatiga nisbat berilgan.
Shashmaqom XVIII asr o’rtalarida Buxoroda saroy kasbiy musiqachilari va musiqashunos olimlari tomonidan Olti maqomdan iboral turkum tarzida ifoda elilgan edi. Bunda olti xil mukammal parda — tuzuklar uyushmasi bosh omil sifatida olinib, ularning muayyan doyra usullari bilan (birikuvi) birligi asosida ijod etilgan cholg’u kuy va aytim (ashula) yo’llari alohida-alohida turkumlarga birlashtirilgan. Demak, Shashmaqom. eng awalo, oltita mukammal pardalar uyushmasini anglatar ekan. Maqom cholg’u kuy va aytim (ashula) turkumlari esa, ana shu mukammal pardalaming ma’lum doyra usullari bilan mushtarakligi natijasida yuzaga keladi.
Shashmaqomdagi har bir maqom ikki yirik bo’limdan — cholg’u va aytim (ashula) yo’llari (turkumlari) dan iborat bo’lib, ulami «ustoz-shogird» an’anaviy maklabida tahsil ko’rgan malakali kasbiy cholg’uchi va ashulachi hofizlargina mukammal ijro eta oladilar.
Maqomlar asosan og’zaki an’ana tarzida. ya’ni ustozdan shogirdga «og’zaki uslub» vositasida o’tib. yashab keldi. Shunga binoan, shogirdlar o’z ustozlari ijrosidagi maqom namunalarini xotiralariga muhrlab. amaliy ijrolar jarayonida o’rganib kelganlar va ulami ijodiy o’/lashtirganlar. Shuni aytish kerakki, garchand, Sharq olimlari tomonidan o’ziga xos musiqiy «nota» yozuvi yo’llari ixtiro etilgan bo’lsa-da. ammo ular amaliyotda keng joriy bo’lmagan edi.
Maqomlarni besh chiziqli nota tizimi asosida yozib olish ishlari XX asr davomida bir necha bor amalga oshirildi. Xususan, taniqli kompozilor va etnograf V.A.Uspenskiy (1879-1949) XX asrning 20-yillarida Buxoroda maqomchi ustozlar - hofiz Ota Jalol Nosir va tanburchi Ola G’iyos Abdug’anilar ijrosida salobatli Olli maqom tizimini nota yozuvlarida ilk bor muhrlaydi. Shuningdek, akademik Yunus Rajabiy (1897-1976) ham Olti maqom tizimini ikki bor-50-yillar va 60-70-yillar davomida nota yozuvlari bilan bosmadan chiqardi.
48
4-Musiqa. 7-sinf
49
•) Musiqa tinglash
TASNIF1 ROST
«Rost» maqomidan
Vazmin
(Jadam Saidmurodov she'ri
Nadim Norxojayev musiqasi
50
iWb
har-yo-na, har-yo-na, shod-li-gim- ga
ay- lan- ch,	ay- lan- di.
Yosh-lik zav-qi di-lim-da,	ko‘k-sim me- ning
sa-mo- dir.	Do*st-lar. bu-gun
Har bir so‘-zim na-vo- dir.
li- lim- da.
la-la - la - la - - -
51
Oy boshimda parvona.
Yulduzlarga boylandim.
Nigoh solsam haryona (haryona) Shodligimga aylandi (aylandi).
N a q а г о t :
Yoshlik zavqi dilimda, Ko’ksim mening samodir.
Do’stlar bugun tilimda, Har bir so'zim navodir.
Daryolarga qo’shilib, Qushlar bilan uchdim men. To’lqin-to’lqin jo’sh urib, Chamanlami quchdim men.
N a q а г о t
91 Savol va topshiriqlar • •
1. Shasamaqom tarkibidagi Olti maqom qanday nomlanadi?
2. «Yoshlik zavqi» qo‘shig‘ini yod oling.
SHASHMAQOM CHOLG‘U (MUSHKILOT) KUYLARI
Olti maqom tizimidagi har bir maqom ikki yirik bo*lim - cholg'u va aytim (ashula) yo'llaridan larkib topishi aytilgan edi. Maqomlarning cholg’u kuylar bo'limi Buxoro an'anasiga ko'ra «Mushkilot» deb yuritiladi. «Mushkilot» bo‘limi besh asosiy qismdan iboral bo’lib, ular quyidagicha nomlanadi:
1.	Tasnif
2.	Tarji
3.	Gardun
4.	Muxammas
5.	Saqil
- tasnif etilgan, ijod etilgan, mukammal asar.
- qaytariq, takrorlash, takrorlanuvchi.
-	falak gardishi, qismat.
-	beshlik, beshlangan.
-	vazmin, og'ir.
52
Shuni aytish kerakki, garchand maqom cholg’u kuylarining nomlari seijihat ma'nolar kasb etsa-da, ammo ulaming deyarii barchasi maqom «matnida», eng awalo. doyra usullari mazmunida qo'llaniladi. Binobarin, «Gardun», «Muxammas» yoki «Saqil» deyilganda. birmchi navbatda, ma’lum doyra usullari nazarda tutiladi.
Maqomlarning «Mushkilol» cholg’u bo’limlari «Tasnif» nomli kuylar bilan boshlanadi. Bu atama «Olti maqom»ning har biriga qo’shib aytiladi: «Tasnifi Buzruk», «Tasnifi Rost», «Tasnifi Navo», «Tasnifi Dugoh», «Tasnifi Segoh» va «Tasnifi Iroq». Tasniflarda. odatda, 2/4 o’lchov-ritmida bo’lgan doyra usuli qo’llaniladi. Ustozlar an'anasida bu usul «bak-bak, bum-bum. bak-ist, bum-ist», deb ifoda etiladi. Bir chiziqli nota yozuvida esa quyidagicha aks etadi:
bak bak bum bum bak ist bum isl
Tasnif:
Tasnif cholg’u kuylarining shakl topishida «хопа» va «bozgo’y» nomli kuy tuzilmalari muhim o’rin tutadi. «Хопа» (fors. loj. -uy) - o’zgaruvchan kuy tuzilmasi bo’lib, u asar davomida bir necha bor takrorlanadi va galdan galga parda tovushlari ortib, ovoz hajmi ham kengayadi. Shu tariqa xona kuyning avji sari intilib, taraqqiy etadi va avj holatiga yetishadi. Bozgo’y kuy tuzilmasi esa, «xona»dan farqli o’laroq, doimiy barqarorlikka ega. Zero, u asaming boshidan oxiriga qadar o’zining dastlabki ohang tuzilish qiyofasini muqim saqlaydi. Bu o’rinda «bozgo’y» tuzilmasi o’zining o’zgarmas takrori bilan qo’shiq-yallalardagi naqarot xususiyatini yodga soladi.
Maqom cholg’u kuylarini ijro etishning ikki asosiy ko’rinishi -yakkanavoz (yakka sozda) va ansambl (dasta) shakllari yuzaga kelgan. Tanbur torli-chertma sozi yetakchi cholg’u sifatida kasbiy musiqachilar orasida keng qo’llaniladi. Doyra esa zarb usullarini sadolantirish bilan ahamiyatlidir. Shuningdek, maqom cholg’u kuylarini g’ijjak, dutor, nay. rubob. qo’shnay kabi cholg’ularda ham yakka holda ijro etish mumkin. Ansambl ijrochiligi tarkibida esa tanbur va doyra qatoriga yana dutor. nay. qo’shnay. g’ijjak yoki sato (yoki qo’biz). chang. qonun, ud. rubob kabi cholg’ular qo’shilishi mumkin. Buxoro musiqa amaliyotida tanbur. nay va doyra sozlaridan iborat cholg’u ansambli an’anaviy tus olgan.
53
SHASHMAQOMNING MUSHKILOT (CHOLG‘U KUYLAR) BO‘LIMI
54
Musiqa tinglash.
TASNIFI BUZRUK
A «Savti Kalon Soqiynomasi» maqom aytimini uch bayt g'azal asosida (matnga qarab) kuylang.
SAVTI KALON SOQIYNOMASI
Bobur g‘azali
«Rost» maqomidan
M.M. « = 108
55
Kel- tur- sa yuz ba- lo- ni o‘- shal
Jj J J - ||: > J & I jj
be- va- fo men-ga,	Kel-sun, a- gar yu- zum-
ni e- vur- sam ba- lo men-ga.
Nel-gay- men ul ra-fiq bi- la- kim qi- hir ba-se,
Meh- ru va- fo ra-
qib- g‘a, jav-
ru ja- lb men-ga.	Be- go- na bo‘l-sa
aql me-ni	tel- ba-din ne tong.
^-||: J1 J	I J
Chun bo‘l- di ul pa-ri -si- fa- tim o- shi- no men- ga.
56
Keltursa yuz baloni o'shal bevafo menga, Kelsun, agar yuzumni evursam balo menga.
Netgaymen ul rafiq bilakim qilur base, Mehr-u vafo raqibg‘a, javr-u jafo menga.
Begona bo'Isa aql meni telbadin ne tong, Chun bo‘ldi ul parisifatim oshno menga.
J/ Musiqa savodi. U f a r. Ufar—raqsbop doyra usullaridan bo'lib, ikki asosiy ko'rinishda namoyon bo'ladi: 1. Yengil Ufar. 2. Og'ir Ufar. Yengil Ufar, odatda, 6/8 ritm o'lchovida bo'ladi.
Bunga Samarqand Ufaridagi usul misol bo'la oladi:
bum ba - ka bum bak
s
Og'ir Ufar 3/4 ritm o'lchovida bo'lib, u quyidagi ko'rinishga ega:
bum ba - ka bak bum bak
i

Savol va topshiriqlar • •
1.	Shashmaqomning «Mushkilot» bo'limida mavjud bo'lgan beshta asosiy kuylar nomi qanday ataladi?
2.	«Tasnif» doyra usulini yod oling.
3.	«Savti Kalon Soqiynomasi» aytimining uch bay! (6 misra) g'azalini yod oling.
57
SHASHMAQOM AYTIM (NASR) YO‘LLARI
Shashmaqom an'anasiga ko’ra. daslawal, cholg’u bo’limi -«Mushkilol» kuylari («Tasnif». «Tarji». «Gardun» va h.k.) birin-ketin beto’xtov ijro etilib. yaxlit turkumni lashkil etadi. Bunda doyra usullari qismdan qismga qarab murakkablashib boradi. Cholg’u bo’limining so‘nggi «Saqil» nomli kuyi ijro elilgach, maqomning aytim (ashula) bo’limiga o’tiladi.
Maqomlaming aytim (ashula) bo limi umumiy nom bilan «Nasr» deb ataladi. Nasr - arabcha «коТпак», «zafar» demakdir. Maqom ashulalari aytim san'atining murakkab va mukammal namunalarini namoyon etadi. Shu bois ham ulami kuylash uchun maxsus amaliy malaka va ijroviy mahorat talab etiladi. Bunga erishish uchun esa musiqiy tahsilning «ustoz-shogird» an'anasi qo'llanib kelingan. Ushbu an'anaga binoan. maqomchi ustoz o’z san'atini o‘igatish va shu tariqa meros qoldirish yo’lida o’ziga qobiliyatli shogird tanlagan. Shogird ustozning maqom ashulachiligi bobidagi mahoratini ko’p yillar (7-10, hatto 10-15 yil) davomida bosqichma-bosqich egallab boigan. Bu jarayonda nota yozuvlari kam ahamiyatli bo’lib, shogirdlar ustozlarining namunaviy ijrolarini, asosan. «linglash. idrok etish» bilan xotiralariga muhrlaganlar va maxsus mashqlar orqali ulami amaliy o’zlashtirib borganlar. Shuningdek, maqom ashulalarida qo’llangan aruz vaznidagi ko‘plab she'riyal (Rudakiy. Tabriziy, Rumiy, Lutfiy. Sakkokiy, Atoiy, Hofiz. Jomiy, Navoiy, Fuzuliy, Bobur, Mashrab va boshqalar ijodi) namunalarini yod olishlari lo/im edi. Bundan tashqari. jo’rnavoz sozlar qatorida doyra usullarini hamda tanbur va dutor ijrochiligini zaruriy darajada o’zlashtirganlar.
Shashmaqomlaming «Nasr» nomli aytim yo’llari (yoki ashula bo’limlari) ikki guruhdan iboral ashula turkumlariga bo’linadi. Birmchi guruhning tarkibi. odatda. «Saraxbor». «Talqin», «Nasr» deb nomlanuvchi asosiy aytim yo’llari hamda ulaming Taronalari va yakuniy Ufar ashula qismlaridan tashkil topadi.
Ikkinchi guruh aytimlari Savt, Mo’g’ulcha ashula yo’llari va ularning Talqincha. Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar nomli shoxobchalaridan iboratdir. Shunday qilib. Shashmaqom turkumi olti maqomni o’z ichiga obdi. Olti maqomning har bin esa cholg’u va ashula yo’llaridan iborat ekan.
58
59
• ) «Nasrulloiy» maqom aylim yo'lini tinglang.
NASRULLOIY
Navoiy g'azali
«Buzruk* maqomidan
60
Mustaqil o‘qish
OTA JALOL NOSIR
Buxoro maqomlarining taniqli va mashhur ijrochilari qatorida Ota Jalol Nosir, Ota G'iyos Abdug'ani. Domla Halim Ibodov, Hoji Abdulaziz Rasulov, Levi Boboxonov va boshqalarning nomlarini alohida aytib o'tish kcrak.
Ota Jalol Nosir (1845-1928) Buxoro Olti maqomini juda yoshligidan o'rgana boshlaydi. Dastlab uni bu san'at bilan ona>i tanishtiradi. Keyinchalik esa mashhur holiz va cholg'uchi Tillaboy ustozligida puxta o'zlashtiradi. XIX asrning 60-yillaiidan to XX asming dastlabki o‘n yilliklariga qadar Buxoro amirligi saroyida hofiz sifatida xizmat qiladi. Sho'ro davriga kelib, Buxoroda ochilgan «Sharq musiqa maktabi»da ustozlik qiladi va ko'plab shogirdlar yctishtiradi.
Ota Jalol Nosir xalqimizning ulkan ma'naviy xazinasi bo’lgan Olti maqomni mukammal bilgan va uni saqlab qolishda kalta x./mal ko'rsatgan san'atkordir. Ma'lumki, V.A.Uspenskiy 20-yillarning boshlarida salobatli Olti maqom turkumini Ota Jalol Nosir va tanburchi Ota G'iyos Abdug’anilar ijrosida ilk bor nota yozuvlariga tushirgan edi. Shu tariqa maqomning umuman yo'q bo'lib ketishi xavfi bartaraf eliladi. Chunki, bu san'alning bilimdoni va amaliy ijrochisi bo'lgan ustoz-sozanda va ustoz-hofizlar nihoyatda ozchilikni tashkil etardi.
O‘ZBEGIMDAN AYLANAY
Habib Rahmat she’ri
Nadim Norxo'jayev musiqasi
Marsh sur’atida
O‘z be- kis-
ton — o-
61
na yurt,
mch-nat- kash, xal- qi lan- ti, meh-nat- kash.
Do‘st-lik-da ya-go-na yurt.	Ham-ma-ni teng siy-lay-di,
Kun-dan-kun-ga gul- lay- di.
O'zbekiston — ona yurt, Dunyoda durdona yurt. Xalqi lanti, mehnatkach, Do‘stlikda yagona yurt.
Hammani teng siylaydi, Tinchlik, omad lilaydi. O'ylagani yaxshilik, Kundan-kunga gullaydi.
Qalbidek pok osmoni, Butdir iymon, vijdoni. Fe'li kengdir shu sabab, To'kindir daslurxoni.
O‘zbegimdan ayianay, О zligimdan o‘rgilay.
Men ham shu yurt farzandi, Xizmatiga shaylanay.
62
ATOQLI MAQOM IJROCHILARI
Ola G'iyos Abdug'ani.
Ola Jalol Nosir.
Domla Halim Ibodov.
Karim Mo'minov.
63
Komil Xora/miy.
XORAZM MAQOMLARI
Xorazm maqomlari muayyan lizimdagi turkum shaklida XIX aiming birinchi yarmida qaror lopgan bo’lib, bu turkum Buxoro maqomlari singari, asosan, Olti maqomdan iborat:
1.	«Rost» maqomi (yoki Maqomi «Rost»);
2.	«Buzruk» maqomi (yoki Maqomi «Buzruk»);
3.	«Navo» maqomi (yoki Maqomi «Navo»);
4.	«Dugoh» maqomi (yoki Maqomi «Dugoh»);
5.	«Segoh» maqomi (yoki Maqomi «Scgoh»);
6.	«Iroq» maqomi (yoki Maqomi «Iroq»).
Yozma manbalardan ma'lum bo’lishicha. Xorazm maqomlarining uzil-kesil qaror topishida Buxoro maqomchilik an'analari katta la'sir ko’rsitgan. Bu o’rinda atoqli musiqachi Niyo/jon Xo’janing xizmatlari alohida ko’rsatib o’liladi. Shunga ko’ra, Niyozjon Xo’ja XIX asr boshlarida Buxoroga kclganligi va Olti maqom tizimini o’rganib. so’ngra bu san’atni Xora/m musiqachilariga o’rgatganligi aytiladi. Ayni vaqtda. niaqomlar Xorazm sharoitiga moslanib, mahalliy badiiy an’analar bilan bog’liq jihatlarga ega bo’lganligi ham ta’kidlanadi. XIX asrda yashab ijod etgan shoir va musiqashunos olim Pahlavon Niyoz Muhammad (laxallusi — Komil Xorazmiy. 1825 — 1897)
o’/.i kashf etgan «Tanbur chizig’i» nomli o’ziga xos «nota yo/uvi» vositasida Xorazm maqomlarini yozib olish tajribasini boshlab bcigan edi. Bu ishni uning o’g’li — Muhammad Rasul Mirzaboshi davom ettirgan. O’ng tomondan chapga qarab o’qilgan mazkur «nota yozuvi»da tanbur pardalariga oid 18 ta muvoziy chi/iqlar bo’lgan va bunda sadolanishi (bosilishi) lo/ini bo’lgan pardalar chiziqcha va nuqtalar asosida bclgilangan.
64
XORAZM MAQOMLARINING CHERT1M YO‘LI
Xorazm maqomlari tuzilishi jihalidan Buxoro maqom iga aksariy n o’xshash hamda o’zgacha holatlarni namoyon eladi. Xusiisan. hu maqomlarning cholg’u-kuy yo'llaridan lashkil topgan bo’limi Shashmaqomdagi kabi «Mushkilot» deb emas. balki «Cherlim yo li» yoki «Mansur» kabi umumiy nomlar bilan yurililadi. Shuningdek. cholg’u bo’limi - cherlini yo’li tarkibida bizga Olli miqomd.n ma lum bo’lgan «Tarji». «Gardun». «Muxammas» va «Saqil» nomli kuylari bo’lgan holda. «Tasnif» atamasi uchramaydi va lining o’rnida har bir maqomning nomi (masalan. «Maqomi Rost». «Maqomi Buzruk» va h k.) yoki «Tani maqom» iborasi qo'llaniladi Bundan lashqari. cherlim yo’li bo’limlarida «Peshrav» va «Ular» nomli qismlarning o’rni muqim tus olganki. bu ho! Olli maqomga xos emasdir. Ma'lumki. Olti maqom cholg’u bo’limlari «Saqil» nomli kuylar bilan yakunlanar edi. Xorazm maqomlarida csa bu o’rinda «Ufar» nomli kuylar namoyon bo’ladi. Bu kabi o’zaro o’xshash va farqli jihatlarni yaxshi lasawur etlsh maqsadida Shashmaqom va
S-Musiqj. '-sinf
65
Xorazm maqomlarining «Rost» turkumidagi cholg’u kuylarini bir-binga qiyoslab ko’rish mumkin:
Xorazm «Rost» maqomi
Chertim yo‘li:
1.	Maqomi Rost.
2.	Pcshravi Gardun.
3.	Muxammas 1.
4.	Muxammas II.
5.	Muxammasi Ushshoq
6.	Saqili Vazmin.
7.	Ular.
Buxoro «Rost» maqomi «Mushkilot» bo‘limi:
1.	Tasnifi Rost.
2.	Garduni Rost.
3.	Muxammasi Rost.
4.	Muxammasi I shshoq
5.	Muxammasi Panjgoh.
6.	Saqili Vazmin.
7.	Saqili Rak-Rak.
Chertim yo’li kuylarining ichki shakl-tuzilishlanda Olli maqomning «Mushkilot» kuylaridan ma'lum bo’lgan «xona bozgo’y» nisbatlari namoyon bo’ladi.
Xorazm maqomlarining cholg’u kuylari ijro etilganda tanbur va doyra sozlari muhim o’rin tutadi. Tanburda maqomning kuyi. doyrada esa usul yo’li cherliladi. Shuningdck, chertim yo'llari ikki tanbur, bit g’ijjak, bir bulamon va doyra cholg’ularidan iboral.
XORAZM MAQOMLARINING AYTIM YO‘LI
Xorazm maqomlarining ashula bo’limi «Aytim yo’li» yoki «Manzum» deb ataladi. Xorazm aytim yo llarini Shashmaqom «Nasr» bo’limlari bilan qiyoslaganda ko’plab umumiy va o’zgacha holatlar namoyon bo’ladi. Masalan, Xorazm aytimlarida «lalqin», «Nasi» va «Ul'ar»lar bilan birga mahalliy ashulachilik an'analariga aloqador «Suvora», shuningdck, «Taryod» va «Naqsh» nomlari bilan ma'lum ashula namunalari keng o’rin tutadi. Ammo, ayni vaqtda, «Saraxbor» alamasi umuman uchramaydi hamda uning o’rniga (chertim yo’hda bo’lgani singari) maqomning nomi (Maqomi Rost, Maqomi Buzruk va h.k.) ishlatiladi. Misol tanqasida har ikkala lurkumning «Nftvo» maqomlariga oid aytim (ashula) yo’llarini qiyoslash mumkin:
Xorazm «Navo» maqomi	Buxoro «Navo» maqomi
Aytim yo‘li:	Nasr bo‘limi:
1.	Maqomi Navo.	1. Saraxbori Navo.
2.	Tarona.	2. Tarona I — II.
3.	Suvora.	3.	Talqini Bayot.
4.	Talqin.	4.	Tarona.
5.	Taryod.	5.	Nasri Bayot.
6.	Naqsh.	6.	Tarona I — II.
7.	Oraz	7.	Orazi Navo.
66
8.	Ufar.	8. Tarona I - III.
9.	Husayniy Navo.
10.	Ufari Bayot.
Xorazm va Buxoro maqomlarini qiyoslashda davom elib. yana shuni aytish mumkinki. Xorazm «Iroq» maqomida «aytim yo’li» ga doir ashula namunalari umuman uchramaydi. (Bu namunalar bizgacha yetib kelmagan.) Demak. «Iroq» maqomi «chertim yo’li»-dan iboral. xolos. Shuningdek. Xorazm maqomlarida ikkinchiguruh ashula lurkumlariga doir «Savt», «Mo'g’ulcha» va ularning shoxobchalari muqim larzda ftiakl topmagan.
Xorazm maqomlarining aylim yo’llari Navoiy. Fuzuliy. Mashrab. Ogahiy. Munis. Avaz O’tar kabi mumioz shoirlarning aruz vaznli nazmiy ijodlari asosida «о qiladi».
/\ Qo‘shiq kuylash
SAVTI NAVO QASHQAKCIIAS1
Ogahiy g’azali	«Navo» maqomidan
Kel - gil. ey о - ro - mi-jon, ol -
67
Yo‘ - ling uz - ra
Tun-kun af - g‘on - lar chc -kib.
cl ich - ra ras - vo bo'l - mi-sham.
Qo‘y-ma-mish ish - qing a - ro no -
mu - su о - rim in - ti - zor.
Qo‘y-ma - mish ish - qing a - ro no -
mu - su о - rim in - ti - zor.
68
Kclgil. ey oromijon. oldi qarorim inlizor.
Yo'ling uzra lul'roq elli jismi /orim inlizor.
Tun-kun afg'onlar chekib, el ichra rasvo bo'lmisham. Qo'ymamish ishqing aro nomus-u orim inli/or.
XORAZM MAQOMLARINING
ATOQLI IJROCHILARI
Komiljon Olaniyozov.
Xora/m maqomlarining mahoratli ijrochilari bir necha avloddan iboral. Jumladan. XIX acrda Komil Xoraz-miy. XIX asr ikkinchi yarmi—XX asr boshlarida esa Komil Xori/miyning shogirdlari Xudoybergan Muhrkan. Malyoqub pozachi. Abdullo gulobiy. Bobojon bulomonchi. Muhammad Rasul Mir/o. Malyoqub Xarralov kabi maqomchi san’alkorlar faoliyal ko*r-salganlar. Shuningdck, XX asr davo-mida Malpano Ola Xudoyberganov. Malyusuf Xarralov, Madrahim Yoqubov (Sheroriy), Hojixon Bol-layev, Komiljon Olaniyozov, Malniyoz Yusupov, Ro'zimal Jumaniyozov va boshqa ustoz san'alkorlarning nomlari Xorazm maqomlarining yetuk ijrochilari qalorida lilga olinadi.
Xususan. Komiljon Olaniyozov (1917-1975) mashhur xonan-da, sozanda va bastakor bo'lib. u Xorazm maqomlari aylim yo’llarini Malpano Xudoyberganov, Madrahim Yoqubov va Hojixon Bollayevlardan o'rgangan edi. Shu bilan birga u Xorazm dostonlari, qo’shiqlari hamda «Suvora» larini mahorat bilan ijro elgan. Komiljon Olaniyozov bj'.takorlik bobida ham barakali ijod qilib. «Sallamno», «О'упаг», «Ko’ring». «Muborak», «Ayrilmasin nigoridan». «Bo'lib-dur». «Netay» kabi xalq ora^ida keng larqalgan ashula-qo'shiqlarni ijod eldi.
69
Malyoqub Xarralov.
Hojixon Bollayev.
Malniyoz Yusupov va Matpano Ola Xudoyberganov.
70
0 Musiqa savodi. Usullar haqidagi bilimingizni muslahkamlang. Quyidagi usullarni «bum-Ьак» bo'g’inlarida ifoda eting:
9 V Savol va topshiriqlar
1	.Xorazm maqomlarining cholg'u yo'llari (kuylari) qanday umumiy nomlar bilan yuritiladi?
2	.Xorazm maqomlarining cholg'u yo'llari tarkibidan qanday kuylar o'rin olgan?
3	.«Savti Navo Qashqarchasi» aytimining ikki bayt (to'rt misra) g'azalini yod oling.
FARG‘ONA — TOSHKENT MAQOM YO‘LLARI
Toshkent va Farg’ona vodiysi shaharlari musiqiy amaliyotida joriy etilgan maqom yo'llariga nisbatan «Farg’ona - Toshkent maqom yo’llari» umumlashma iborasi qo’llaniladi. Bu turdagi maqomlar Buxoro va Xorazm maqomlaridan farqli o'laroq. yaxlit bir turkumni tashkil etmay, balki alohida-alohida bo'lgan cholg’u va ashula yo'llaridan iboral. Xususan. «Nasrullo I — V», «Munojot I — IV», «Ajam Taronalari», «Miskin I — V», «Segoh I — III», «Mushkiloti Segoh», «Sayqal I — II», «Mirzadavlal I — II». «Mushkiloti Dugoh». «Cho'li Iroq» kabi cholg’u kuylari hamda «Chorgoh I — V». «Dugoh-Husayn I — VII». «Bayol I — V». «Bayoli Sheroziy I — V». «Gulyor-Shahnoz I — V». «Ko’cha Bog'i I — II». «Segoh», «Toshkent Irog'i» singari ashula yo'llari shular jumlasidandir. Binobarin,
71
Farg’ona—Toshkent maqom yo’llari tarkibida bir qi$mli namunalardan lortib. to hesh-yetti qismdan iboral turkum asarlar namoyon bo’ladi.
O’lmishda Farg’ona—Toshkent maqom yo’llari naiaqat xon saroylarids balki xalq hayoti bilan bog’liq turli sharoil va vaziyal (xalq tomosha va sayilhri. dorbozlar o’yinL to’y ba/ ml iri. ziyoli va kosib-hunannandlar davrisida va h.k.) larda ham mudom ijro etib kclmgan. Bu holal ulaming xalq orasida mashhur bo’lishi sabeblaridftn biridir.
FARG’ONA - TOSHKENT
MAQOM CHOLG‘0 YO‘LLAR1
Abduqodir Ismoilov.
«Гarg’ona-Toshkcni maqom cholg’u yo’llari»' xalqimi/ning sevimli kuylari bo’lib. ulami <-Nas-rullo I—V». «Munojot 1—V»'. «Ajam va uning taronalari». «Miskin I—V». «Segoh I—III». «Mushkiloti Segoh». «Sayqal I— II». «Mirzadavlat 1—11». «Mushkiloti Dugoh». «Cho li Iroq». «Chorgoh-. «Surnay Irog’i». «Surnay Dugohi». «Surnay Ush-shog’i» kabi kuylar lashkil etadi. Binobarin. bu maqom yo’llanning tarkibini bir qumli kuy namuna-larid in tortib to besh qismli turkum asarlar lashkil etadi. Turkumdagi tarkibiy qismlar rim raqamlari vositasida («Miskin I». «Miskin II». «Miskin III» va h.k.) ajrati-ladi. Ba'zi lurkumlarda maxsus nomlar ham uchraydi. Masalan. «Miskm I—V» cholg’u turkumi-
mng III qismi «Adoiy». IV qismi «Asiriy» deb atalsa. «Nasrullo I—V» ning II qismi «Chapandoz», III qismi «Qashqarcha». IV qismi «Tarona» va V qismi «Ufar» deb ataladi va h.k.
Farg ona-Toshkent maqom cholg’u kuylarini turli xil xalq chol-g’ularida (nay. g’ijjak. dulor. tanbur. surnay va b.q.) ijro etish an’anasi ham mavud. Shuningdek. bu kuxlar lurli vaziy^tlarda ch ninadi Masalan, surnay yo’llari xalq tomosha va bavraml inda dorbozlar o’y mi va to’y bazmlarida. dutor. tanbur yoki g’ijjak ijrolari «uy sharoitlari»da о tkaziladigan turli yig’in va madislarda namoyon bo’ladi.
72
Farg'ona - Toshkent maqom cholg'u kuylarining ijrochilari, odatda, kasbiy musiqachilar bo'lib, ular bu san’atni maqomchi uslozlardan o rganadilar. Shu tarzda bu san'atni bizga yetkazib bergan taniqli sozandalar qatorida Sullonxon Hakimov (tanbur), Abduqodir Ismoilov (nay), Ahmadjon Umurzoqov (qo'shnay, sumay), Ashurali Yusupov (surnay), Shobarat lanburchi, Abdumutal Abdullayev (tanbur). Muhiddin Hoji Najmiddinov (dutor, tanbur), Abdusoat Vahobov (dutor). Komiljon Jabborov (g'ijjak. dutor. tanbur), Maqsudxo'ja Yusupov (tanbur), Saidjon Kalonov (nay), Faxriddin Sodiqov (chang, dutor). G’anijon Toshmatov (g'ijjak), Turg'un Alimatov (tanbur, dutor. g'ijjak). G'ulomjon Hojiqulov (g’ijjak) kabi mahoratli ijrochilar noniini alohida ta'kidlash kerak.
•) «Nasrullo I» kuyini tinglang.
NASRULLO I
73
FARG‘ONA-TOSHKENT MAQOM ASHULA YO‘LLARI
Mulla To'ychi Toshmuhamedov.
Farg’ona—Toshkent maqom ashula yo'llari (cholg'u yo'llari kabi) alohida bo’lgan bir qismli («Segoh», «Toshkent Irog'i» va b.q.) namunalardan tortib ko'p qismli a* hula turkumlarini namoyon etadi. Ayniqsa, besh qismli ashula lurkumlari ko'proq uchraydi. Xususan, «Chorgoh», «Bayol». «Bayoti Sheroziy», «(lulyor-Sha hnoz» singari ashula yo'llari aynan besh qismdan iborat turkumli asarlardir.
Turkum qismlarini tashkil etuvchi ashula namunalari rim raqamlari vosilasida belgi-lanadi. Masalan, «Bayol I», «Bayot II». «Bayot III» va h.k. kabi. Ayrim hollarda esa. tarkibiy qismning maxsus nomlari ham uchraydi. Jum-
adan, «Gulyor-Shahnoz» ashula turkumining I qismi «Gulyor». II qismi «Shahnoz». Ill qismi «Chap indo/i Gulyor», IV qismi «Ushshoq» va V qismi «Qashqarchai Ushshoq» deb ncmianishi burga misol bo Ta oladi.
farg’ona—Toshkent maqom yo'llariua «Farg’ona—Toshkent musiqa uslubi»ga xos bo’lgan yalla, ashula va katta a-hula janrlarining xususiyatlari o'zgacha aks etadi. Ashula yo'llari mumtoz she'riyat (Sakkokiy, Navoiy, Bobur, Muqimiy. Uvaysiy, Furqat va b.q.) asosida o'qiladi. Farg’ona—Toshkent maqom ashula yo'llarini o'z ijrolari bilan yuksaltirgan maqomchi holizlar qatorida Shorahim Shoumarov, Mulla To'ychi Toshmuhamedov. Shojalil hofiz. Ilhom hofiz, Sodirxon hofi/, Yunus Rajabiy. Rasulqori Mamadaliyev. Fattohxon Mamadaliyev, Orifxon Hotamov kabi ustoz san’atkorlarning xizmatlarini alohida ta'kidlash kerak.
74
• j Musiqa tinglash
DUGOH-HUSAYN I
Navoiy g'azali
Farg'ona—Tashkent maqom yo'li
ma - hi - va shu
qo - ma-tim.
La’-ling ta-
75
IV» maqom aytimini uch bayt g azal asosida
A «Chorgoh
kuylang.
CHORGOH IV1
76
Oh- kim,
rahm ay- la- mas
77
nim me-ning.
Bo- shi- ma sav-	do 1u- shib, o-
shuf - ta hoi o“l-
may ne- tay.
Oh-kim, rahm aylamas holimg'a jononini mening, Kuydi bu hasrat o’tida kuymagan jonim mening.
Yig'lamaymu gulshan zulmat aro long otkuncha. So'rmasa bir tun kelib sham'i shabislonim mening.
Boshima savdo lushib, oshufta hoi o’lmay nelay, Jilvagar bo'lsa o‘shal kokil parishonini mening.
91 Savol va topshiriqlar • •
1.1 arg‘ona-Toshkent maqom yo‘llariga doir ashula (aylim) turkumlarining nomini bilasizmi?
2.«Chorgoh IV» aylimining uch bayt g‘azalini yod oling.
78
USHSHOQ
Navoiy g'azali
mar-dum,	qo-ra ko‘ - zum kc-lu mar-dum-
«Nr гf rppi|<?П1/
lug‘ em-di	fan qil - g*il,
4 J ।	i^- p ftp
ko‘-zum qa - ro - si - da
mar-dum	ka - bi	va - tan qil - g‘il.
г|Л J I
Yu-zing gu - li - ga ko‘n-gul rav - za -
sin ya - sa gul - shan,
79
91 Takrorlash uchun savol va topshiriqlar • •
1.Maqom haqida umumiy tushunchangiz?
2.O‘n ikki maqom nomlari qanday?
3.Shashmaqom tarkibiga qanday maqomlar krradi?
4	.«Tasnif» doyra usulini «bum-Ьак» bo’g'inlarida iloda eting (ayting).
5	.«Mushkilot» bo'limi tarkibidagi bcshta asosiy cholg’u kuylari qanday nomlanadi?
6	.«Nasr» bo'limining asosiy aytim (ashula) yo'Uan qanday nomlar bilan ataladi?
7	.«Qashqarcha» doyra usulini «bum-Ьак» ho‘g*inlarida ifoda eling (ayting).
8	.Chorak davomida o‘rganilgan qo‘shiqlardan 2-3 ta namuna kuylab bering.
80
Ill CHORAK
JAHON MUSIQA MADANIYATI TARIXIDAN LAVHALAR
MUSIQA MADANIYATI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Musiqa madaniyali kishilik jamiyati ma'naviy hayolida muhim o'rin tuladi. Chunki, musiqa inson qalbida go’zal tuyg ularni uyg’oladi. uni yaxshi amallarni bajarishga ehorlaydi. Shu bilan birga. musiqa, ayniqsa, «yoqimli ovoz, yuksak la'sir kuchiga ega bo‘lib. uni eshitish bilan inson ichki alamlardan xoli be'ladi. Kishi har qanday qiyinchilikni, hatto ochlik, lashnalikni esidan chiqaradi. Musiqa og'ir mehnatdan keyin dam olishning eng yaxshi vositasidir. Musiqaning la'sir kuchini hatto shundan ham bilSa bo'ladiki, yiglab turgan bola ona allasini eshitib, tinchlanadi va uxlab qoladi»1.
Musiqa madaniyatining ildizlari qadim davrlarda shakllangan xalq musiqa ijodiga borib taqaladi.
Har bir xalqning uzoq asrlardan kelayotgan, ajdodlardan avlodlarga bebaho ma'naviy miros bo‘lib qolayotgan kuy va qo'shiqlari. lapar va yallalari, ashula va allalari bor. Goho bu ma'naviy merosni bir ibora bilan «milliy musiqa» ham deyishadi. Chunki, bu musiqa milliy o'zlikni anglashda, millionlab kishilar о zlarini bir tan-u bir jondek his qilishlarida katta ahamiyat kasb etadi.
Ayni paytda, ka ;biy bastakor va kompozitorlar ham o'/lari ijod qilayotgan doston, maqom. suvora. katta ashula yoki simfoniya va opera kabi asarlarida xalq musiqasiga tayanadilar. Chunki, mazkur janrlarda yaratilgan xalqchil musiqa asarlarining tinglovchiga badiiy-hissiy la'sir kuchi ham yuqori bo'ladi.
Musiqaning odamlarning ma'naviy boyligini shakllantirishdagi va ularni larbiyalashdagi ahamiyati inobatga olinib. qariyb har bir mamlakatda ushbu san'alni yosh avlodga o’rgatishga mo“ljallangan maxsus o‘quv maskanlari ochilgan. Shuningdek, taniqli san'alkorlar ijrosida magnit tasmalari va CDga yozib olingan asarlar omma orasida
1 Is 'hoq Rajabov. Maqomlar. 1.. 2006.
6-Musiqa. 7-sinf	81
targ ib qilinadi. Musiqachilaming turli xil konserl zallari va radio-televideniye dasturlari orqali «chiqishlari» ham hoz>da odaliy bo'lib qolgan. Bularning barchasi hozirgi davr musiqa mac miyatini tashkil qiladi.
(J) I.S.Baxning «Tokkata va fuga» (re-minor) asai Ian «Токкат» qismini tinglang.
KENG T1 RKISTON
Po ‘lai Mo ‘min she' ri
Nadim Norxojayev musiqasi
Marsh sur’atida
Bir-ga-lash - sa dil-o' - yi - miz.
Yash-na-mo-g‘in Tu-ron za-min
Do‘st-lik bax-ti e - tar ta’ - min.
Tur-kis-ton-ning os-mo - ni keng,
Ku-la - ver-sin ar - mo - ni teng,
82
Kar - vo
ni leng.
N a q а г о t :
Keng Turkision leng uyimiz, Birgalashsa dil-o’yirmz, Yashnamog’in Turon zamin Do’sllik baxti etar ta'min.
Turkislonning osmoni keng, Kulaversin armoni leng, Gullayolgan bo’sloni keng, Ipak yo’li karvoni leng.
N a q a г о t :
Turkislonning osmoni keng, Kulaversin armoni leng, Gullayolgan bo’sloni keng, Ipak yo’li karvoni leng.
Do’slligimiz bo’lsa shunday: Yana yashnab kulsa kunday. Qo’lni qo’lga bersa millal, Tinch-u obod yurl-u elat.
Chorlaganda o z bag’riga Do stlar qonar do’st mehriga Osoyishla ona diyor O’klamlikda o’z o’rni bor.
N a q а г о I :
Turkislonning osmoni keng, Kulaversin armoni leng, Gullayolgan bo’sloni keng, Ipak yo’li karvoni leng.
9 f Savol va topshiriqlar
1	.Musiqa madaniyati haqida tushunchangi/?
2	.«Keng 1'urkiston» qo’shig'ining she’rini yod oling.
83
SHARQ ALLOMALARI MUSIQA HAQIDA
Sharq allomalari. shayxulmashoyixlar musiqa san'atiga yuqori baho bcrib. uning inson ruhiga ma'naviy quwal bo’lib xizmat qilishini alohida la'kidlaganlar. Xususan, Hazrat Abu Bakr Buxoriy-Kalobodiy (vaf. 994-y.) musiqa tovushlari — nag’malami ta'rillab. ulami «jon quwati va ruh ozig iturur. Agar jon nag'ma dan quwal topsa, o’z maqomi sari ishrolaylaydi, ul maqom ila mashg’ul bo’lardi». deb yozadi.
Demak, musiqa insonga ma'naviy oziqa bo’lishi bilan birga uni larbiyalashda ham ahamiyatli ekan. Chunki ruhi tetik va barkamol kishi o’zida yaxshi insoniy la/il illarni mujassam eta oladi.
Valandoshimiz Abu Nasr Forobiyning (873—950) bu xususdagi fikri ham e'liborlidir: «Musiqa ilmi shu ma'noda foydaliki. u o’ muvozanatini yo’qotgan odamlar xulqini tarlibga kcltiradi. mukammallikka yetmagan xulqni mukammal qiladi va muvozanatda bo’lgan odamlar xulqining muvozanatini saqlab luradi. Bu ilm lananing salomatligi uchun ham foydalidir. Chunki tana kasal bo’lsa. ruh so’ladi. tana lo’siqqa uchrasa, ruh ham to’siqqa uchraydi. Shuning uchun ovozlaming la'siri bilan ruhni sog’aytirish yordamida tana sog’aytiriladi...»
Alloma Abu Ali ibn Sinoning (980— 1037) musiqaning katta tarbiyaviy aha-miyati haqidagi quyidagi so’/lari ham chu-Abu asr orobiy. qUr ma«noga ega; «Bolaning mijozini kuchaytirmoq uchun unga ikki narsani qo’llamoq kerak. Biri. bolani asta-sekin tebratish, ikkinchisi esa, uni uxlalish uchun aytish odat bo’lib qolgan musiqa va allalashdir. Shu ikkilini qabul qilish miq-doriga qarab bolaning tanasi bilan badan-tarbiyaga va ruhi bilan musiqaga bo’lgan iste'dodi hosil qilinadi».
Sharq mutafakkirlari musiqaning pok va go zal muhabbat tuyg’ularini ifodalovchi ajoyib xususiyatlari haqida ham hikmatli so’zlarni bizga ma'naviy mcrol qoldirganlar.
Abu Ali ibn Sino.
84
j dishcr Navoiy.
Bu o’rinda hazral Alisher Navoiyning (1441—1501) so‘zlari bag'oyal la'sirlidir:
«Olashin yuzluk mug'anniyki, xilqidin muloyim '.urud chiqorg'ay, Hol ahlining kuygan bag ridin dud chiqorg'ay».
Ya’ni. ovozi chiroyli xonandaning yoqimli ashulasi muhabbat ahlining qalbini yondiradi. kuydiradi.
BAI 1 OR SARVINOZ
Muhabbat lurobova she’ri
Qo Idosh Mamirov musiqasi
Ya-na kcl-di
85
? j j Hi_______________U- *' ।7 м f г
uy-g‘ot-ding ha-vas.	Gul-lar baz-mi,
Men bagL-ring-da ke- za - man sho-
86
ga.	Kir-sam dey- man vi-sol qas- ri- ga.
Bun-cha xush-ro'y, go’-zal-san, ba-hor.
Bun-cha xush-ro"y. go‘-zal -san, ba-hor.
Yu-ra- gim-da qat-qat g‘a-zal -san.
87
qat-qat g‘a-zal - san.
Yana kekli bahor, sarvinoz, Scvgim kabi aziz, muqaddas Bahor, bahor, qanolingni yoz, Dilginamda uyg'otding havas.
Gullar ba- mi. nur baznu xandon, Scvgi niisol lo'ymay vasliga.
Men bag’ringda kezaman shodon, Kirsam deyman visol qasrigt.
Buncha xushro'y, go'zalsan, bahor, Yo'lim nurli etding, azalsan.
Senga otash muhabbatim bor, Yuragimda qat-qat g'azalsan.
Savol va topshiriqlar • •
1	.Musiqa madaniyati haqida tushuncha boring.
2	.«Bahor sarvinoz» qo'shig'ining ijodkorlari kim?
88
JAHON MUSIQA MADANIYATI RIVOJINING ASOSIY BOSQICHLARI
Jahon musiqa madaniyati shakllanib. to ho/irga qadaryetib keli$h iarayonida bir necha tarixiy brfcqichlarni boshdan kechirdi. Bu bosqichlar quyidagi nomlar bilan yuritiladi:
I.	Qadimgi davr musiqa madaniyati.
2.	Q'rtSi asrlar musiqa madaniyati.
3.	Uyg'onish davri musiqa madaniyati.
4.	Ma ril'atpanarlik davri musiqa madaniyati (XVIII asr).
5.	XIX asr musiqa madaniyati.
6	XX asr musiqa madaniyati.
Наг bir davr mu<iqa madaniyatining o’ziga xos jihatlari bor. Masalan. eramizdan awalgi asrlardan to V asrga qadar davom etgan musiqa madaniyati asosan monodik (ya'ni bir ovozli) ko'rinishda bo'lgan. Bu davrda musiqa asosan Misr. Xitoy. Hindiston kabi qadimgi Sharq mamlakallarida. keyinroq esa. qadimgi Yunonistonda ham o'tkazilgan turli marosimlarda ishlatilgan. Bunda ud va arfasimon torli-chertma. sibizg’a singari puflama hamda xilma-xil zarbli-urma cholg’ular keng qo'Uanilgan.
V aydan to XIV asigacha davom etgan (ya'ni qadimgi dunyo bilan yangi tarix oralig'idagi davr) O’rta asrlarda musiqa madaniyati turli o’zgarishlarga yuz tutdi. Jumladan. G’arbiy Yevropa mam-lakatlarida musiqaning rivoji asosan xristian cherkov madaniyatiga bog‘langan edi. Aynan cherkov xorida musiqaning ko’p ovozli (polifonik) uslubi qaror lopp. Shuningdck. katolik cherkovlarida organ cholg'usi ham keng qo’llamla boshlandi.
Sharq mamlakatlarida esa. aksmeha. monodik uslub o’z kuchini saqlab qoldi. Musulmon olamida maqom san'ati yoyildi. Sozandalik va xonandulik san'ati rivojlandi.
XIV—XVI asrlar musiqa madaniyati jahon tarixida ko'proq «uyg’onr.h davri» (renessans) nomi bilan mashhur. Bu daviga kelib G'arbiy va Markaziy Yevropadagi mamlakallarda anlik san'atni 0‘rganLshea. uning yuksak namunalarini qayta tiklashga bo'lgan harakatlar avj olgan edi. Aynan shu harakatlar bois Italiyada opera janri yuzaga keldi va rivojlana boshladi.
Ma'rifatparvarlikg’oyalari ustuvorligida o'tgan XVIII asr Yevropa musiqa madaniyatida jahonga mashhur «Vena klassik maktabi» shakllandi. Sharqda esa. maqomotning yangi tizimlari yuzaga keldi. Xususan. O’rta Oiyoda (o’zbek-tojik musiqa madaniyatida) dovrug'i olamga kelgan Shashmaqom san'ati bunyod etildi.
89
Antonio Vivaldining «Yil fasllari» turkumidan namunalar tinglang.
«Mo’g'ulchai Dugoh Soqiynomasi» maqom aytiminj kuylashga o’rganing.
MO‘G‘ULCIIAI DUGOH SOQIYNOMASI
kcl.	Say- ri cha-man- ni
90
Kel. dahrini imtihon elib ket, Sayri chamanni jahon etib ket.
Bedardlaring jafolaridin Faryod chekib, fig'on etib ket.
Savol va topshiriqlar
l.Jahon musiqa madaniyati tarixi taiaqqiyol bosqichlari haqida qanday ma’hi mot la rga egasiz?
2.«Mo‘g‘ulchai Dugoh Soqiynomasi» maqom aytimini yod oling.
91
VENA KLASSIK MAKTABI NAMOYANDA^ARl
XVIII asr ikkinchi yarmidan e'tiboran Avstriyaning poylaxli Vena shahrida musiqa madaniyali tcz sur'allar bilan rivojlana boshladi. M I'rilatparvarlik asrining goyalari usluvor bu shaharda avslriya. olmpn. vengr, italyan. slasyan va boshqa xalqlarning inoq hayolini ko’rish hamda ularning milliy ohanglarini tmglash munikin edi. Aynan ana shu ohanglar uyg'unligiga asoslangan holda XVIII asr «o’nggi choragiga kelib Venada musiqa ijodkorlari — kompo/iior-larning o’/.iga xos makt ibi yu/aga kclgan edi. Tarixda «Vena kkissik maklabi» nomi bilan ham shuhral topgan bu ijodiy maklaban'an ilari dasilab Yo/ef Gaydn (1732—1XD9) va \ollgang Amadoy Moisarl (1756—1791) musiqa asarlanda qaror lopib. kcyinchahk ulirning yosh /amondoshi Lyudvig van Beixovcn (1770—1S27) lomonidan ijodiy davom clliiilgan edi.
Y. Gaydn
V Motsarl
L Beixovcn
92
I Jshbu maktab namoyandalari jahon musiqa madaniyalini sonata, kvartet, simfoniya kabi yirik cholg’u musiqa asarlari bilan boyitishga muyassar bo’ldilar.
(e) L.Bclxovcnning 14-sonatesini linglang va olgan laassurbtingjzni gapirib benng.
Vena klassik maktabi kompozilorlari iiodida simfoniya jamming mumtoz shakli ham u/ii-kC'il shakllandi va ravnaq topti Shunga ko’ra bu lurdagi simioniya to’rl qismdan iborat turkumli asar bo’lib, uning ilk qismi lez sur'alda (sonatnoyc alkgro). ikkmchi qismi sokin va vazmin, uchinchisi esa raqs (mcnuet. skereo) xaraklerida va nihoyal yakuniy to’rlinchi qismi jo’shqin final tarzida yangragan. Odalda, bu kabi smifonik asarlarni shunga ixtisoslashgan simlomk orkestr ijro etadi.
Vena klassik maktabi namoyandalandan Y.Gaydn yuzdan orliq V.Moisart qirq bilta. L.Betxoven esa lo’qqizia simfoniya lurkumlarini ijod etgan.
Vena klassik maktabi kompezitorlan opera san'atim ham sermazmun asarlari bilan boyitishga va shu asnoda uni rivojlantirishga o’z hissalarini qo shganlar. Bunga V.A.Motsartning «Figaroning uylanishi», «Sehrli nay», «Don Juan», L.Bclxovcnning «Fidclio» operalari yorqin dalildir
(e)V.A.Motsartning «figaroning uylanishi» opcrasidan musjqiy namunalar linglang.
93
лод- ный се- дои зи-мы по-кров, зи-мы no-
’s ап. и - дет,	и - дёт к нам свет- 1ЫЙ
ма . йос-стань. рав- „и-на. про-бу- дись, го-товь- ся
q । Savol va topshiriqlar
I .Vena klassik maklabi namoyandalaridan kimlarni bilasiz?
2.LJlar;ung ijodida qaysi musiqiy janrlar rivoj topti?
3.«Mo g‘ulchai Dugoh Soqiynomasi» maqom aytimini yoddan kuylang.
94
XIX - XX ASRLAR MUSIQA MADANIYATI
XIX asrga kelib Yevropa mamlakallarida kompo/iiorlik ijodiyoli yana-da keng yoyildi. jahonga dong'i ketgan mumloz milliy maktablar (maialan. rus. polyak. chex. norveg. vengr va b.) yu/aga keldi. Shu bilan birga kompo/itorlar ijodida boshqa san'at turlarida bo'lgani kabi lurli ijodiy oqimlar ham shakllandi. Jumladan. XIX asr boshlarida Yeiropaning ko’pgina kompo/iiorlari ijodida romanii/.m badiiy yo’nalishi qaror topli.
F. Shopen.
F. Shuberl.
N.Paganini.
F.List.

95
Fransuz tilidau olingan «romantizm» so’zi keng ma’noda. san alkoming o’zi yashab turgan hayotdan qanoatlanmay. balki or/u qilgan xayoiiy voqelikni tasvirlashga inlilishini anglatadi. Shu bois. aksaryat romantik kompozitorlar ijodida fantaslik obra/lar. shirin xayol mavzulari muhim o’rin tutadi. Bu boradagi romanlizui badiiy usuli avstriya kompo/itori Frans Shubert, italyan kompo/ilorlari IS Paganini. J.Rossini, polyak kompozdori F.Shopen. nemis kompo/itorlari K.Vebcr. Г Mendelson. R Shuman. R.Vagner, vengr kompo/itori F.List. fransuz kompo/itori G.Berlin/ asarlarida yorqin namoyon bo’ladi.
Bu kompozitorlar ijodida romantik ruh bilan sug’orilgan simfoniya. opera, ballada. qo shiq va dasturli musiqa janrlari rivoj lopli. Ularda xalq turmushi va labiat manzaralari. hayotiy va fantastik (xayoiiy) obrazlar badiiy ifoda etilgan.
6» F.Shubertning «Serenada»sini tinglang.
96
7-Musiqa. 7-sinf
97
Shuni ham aylish kurakki. Yevropa san'alidA romanlizm bilan birga yana realizm fadiiy melodi ham keng namoyon bo’lgan. Realizm — bu hayotni san'atda har qanday pardo/siz haqqoniy aks eilirish. jamiyatdagi adolalsizliklarni ke kin tanqid qilish, insonparvarhk g o\ ilarini badiiy iloda elish ibulidir Musiqa san'alida realism lamoyillari ilalyan kompo/iiori .1.Verdi, fransu. kompo/ilori J.Bize. rus kompo/ilorlari \L(rlinka, A.Dargomijskiy. M.Miborgskiy, P.Chaykovskiy. A.Borodin, N.Rimskiy-Korsakovlar ijodida kuzaliladi.
J.Vcrdi.
M.Musorgskiy.
98
M.I.Glinka «Kamarinskaya»
Rus klassik musiqasining asoschisi M.I.Glinka o’/idan boy ijodiy meros qoldirdi. Bu ma'naviy meros asosini uning qalamiga mansub «Ivan Susanin» va «Ruslan va Lyudmil»» opera lari, simlonik asarlari. dra-malik speklaklga musiqa, foriepiano asarlari. romans va qoshiqlari tashkil etadi.
Kompoz itoming eng katia xi/mali shundan iboralki. u o‘z. ijodi bilan rus klassik kompozitorlik maktabining turixiy yiSnalishini belgilab berdi va ayni paytda. jahon klassik musiqasi rivojiga o‘z hissasini qo’shdi. Binobarin. M.I.Glinka rus simlonik musiqasi
M.Glinka.
asoschilaridan biri
hisoblanadi. Bunga uning simlonik orkesiri uchun yozilgan «Kamarinskaya» fantaziyasi yaqqol misol bo“la oladi. Ma/kur asarda kompozilor rus xalq qo'shiqlaridan «То'уопа». «Baland log* otrida» va «Kamarinskaya»larning kuylarini mahoral bilan qo'llab. rang-barang kompo/ifsiya yaratishga muvailaq bo‘lgan.
Iqlibos clilgan kuylardan biri «Baland log* orlida» so’lim va ohangdordir.
SVADEBNAYA (TO‘YONA)
99
Mazkur kuydan farqli o’laroq, ikkinchi mavzu hazilomuz va raqsona sho‘x «Kamarinskaya»dir.
KAMARINSKAYA
 J? *it«» Г					
				
“л				
				
				
44- H	О					
				
' HA				
		ff 					
100
A' ir davomida ikkala mavzu lurlicha ko’rinishlarda luslanib. yangi sifatlar kashf etadi va pirovardida mahobatli asar darajasida rivojlanadi. Shu asnoda xalq kuylari asosida mumtoz simfonik asar bunyod etilishining guvohi bo'lamtz. M.I.Glinkaning simfonik orkestn uchun «Kamarinskaya» fantaziyasi kompozitoming: «Musiqani xalq yaratadi, biz san'atkorlar esa unga faqat sayqal beramiz», dcgan mashhur iborasini go'yo yana bir bor ta'kidlaydi.
9! Savol va topshiriqlar • •
1. Romantizm deganda nimani tushunasiz?
2. RE, MI va FA tovushlandan yuqoriga qarab oktava intervalini tuzing.
101
MUSIQIY IMPRESSIONIZM XUSUSIDA
XIX asming so’nggi choragiga kelib G’arbiy Yevropa musiqa san'atida impressionizm badiiy oqimi shakllana boshladi. Impressionizm atamasi fransuzcha «impression» so’zidan olingan bo’lib. «taassurot» ma'nosini anglaiadi. Bunda klassitsizm yoki romantizm ko’ndalang qo’ygan «hayot-mamot» masalalari emas, balki kundalik hayol manzaralari va ulardan olingan ilk taassurol badiiy ifoda etiladi.
Impressionizm oqimi dastlab K.Mone. O.Rensar. E.Dega. K.Pissaro kabi fransi" rassomlari ijodida yuzaga kelib. so’ngm badiiy adabiyot. teatr qatorida musiqa san'atida ham o’ziga xos ravishda namoyon bo’ldi. Musiqiy impressionizm xususiyallari 1'ransuz kompozilorlari— К Debyussi. M.Ravel. ilalyan kompozitoiiari О Respigi, AKazella ingliz kompozitorlari F.Delius, S.Skotl va boshqalar ijodida namoyon bo’ldi.
XX asrning o’rlalariga kelib impressionizm badiiy oqimi barham lopti.
(•) Klod Debyussining «Oydin shu'lasi» asarini linglang.
XX ASR O‘ZBEKISTON MUSIQA MADANIYATIGA DOIR
XX asr davomida O’zbekiston musiqa madaniyalida katta o’zgarishlar ro’y berdi. Bunda xalq musiqasi. an'anaviy kasbiy musiqa rivoji bilan birga yana ko’povozli musiqaga mansub opera, simfoniya. balet, oraloriya. xor. sonata, kinomusiqa estrada kabi janr-lar ham yuzaga kela boshlaganligi ко zga tashlanadi.
Ayni paytda. Respublikada musiqiy ta"limning yevropacha usuli-ga asoslangan maxsus o’quv yurllari. Toshkent Davlat konserva-toriyasi ochilganligini. shuningdek. musiqali drama va komediya. opera va balet asarlarini sahnalashtirishga mo’ljallangan teatr trup-palari tashkil topganligini ko’ramiz
Shu bilan birga. ko’p asrlik tarixga ega an'anaviy bastakorlik jab-hasida yangi jihatlar namoyon bo’ladi. musiqiy ijodkorlikning «yevropacha» ko’rinishi bo’lgan komp< izilorlik sohasi esa jadal sur'atlarda shakllana boshlaydi.
Bastakorlikijodiyoti. O’zbek musiqasining XX asrdagi rivojida bastakorlik ijodiyoti alohida o’rin tutadi. Bastakorlar. odatda. mohir so/anda yo yetuk xonanda bo’lib. an'anaviy musiqa turlari bo’lgan ashula. katta ashula, aijvora, maqom. kuy kabi janrlarda ijod qilib kelganlar. Bun-102
ham elga lanilganlar. Xalqimizning sevimli san'alkorlari bo'lgan Hoji Abdulaziz Rasulov. Mulla To'ychi Toshniuhaniedox. To'xiasin Ja-lilov. Yunus Rajabiy. Komiljon Jabborov. G'anijon Toshmalov. Mu-hammadjon Mir/aycv Faxriddin Sodiqov singari basiakorlari faoliyaii bunga misol bo'ljshi mumkin. Zero, ulaming har biri isle dodh ijodkor bo'lish bilan biiga. yana mahoratli ijrochilar hamdir.
XX asr mobaynida o'zbek basiakorlari milliv mibiqanikning janriar doirasini yangi namunalar bilan kengaylirishga ham o'/ hjssalarini qo'shdilar. Bu borada, ayniqsa, bastakor To'xiasin Jalilov (1896—1966) faoliyaii eTiborlidir. Ko'pgina xalqchil kuy. qo'shiq va ashulalar muallifi bo'lgan To'xiasin Jalilov Respublikami/da musiqali drama janri shakllanib. rivojlanishiga ulkan hissa qo'shdi. Jumladan. atoqli san'alkor «Halima», «Gulsara»» «Nurxon». «Tahir va Zuhra». «Ravshan va Zulxumor», «Alpomish» kabi sahna asarlanga ajoyib musiqa namunalarini ijod etgan.
(•) «Tohir va Zuhra» musiqali dramasidan Tohir va Zuhra due-lini linglang.
ДД] Mustaqil o‘qish
HOJI ABDULAZIZ
RASULOV
Hoji Abdulaziz Rasulov.
Samarqandlik mashhur holft va baslakor. O'/bekision xalq artisli Hoji Abdula/i/ Rasulov (18S2-1936) lanbur va dulor Hhertish hamda ashula aylish yo'llarini mukammal egallagan san'alkor edi. Jumladan. u lan-burda maqom cholg'u kuylarini ijro elishni lanburchi — san'alkor Hoji Rahimberdidan. ashula san'alini esa awaliga laniqli holiz Boruxdan. kev mehalik Buxoroda usioz-maqomdon Ola Jalol Nosirdan o'rg mdi.
103
«hoji» nonuga sazovor bo’lgan edi. Hoji Abdulaziz Rasulov ijrochilik bisotida (reperluarida) 200 dan ziyod ashula va cholg’u kuylari bo’lib. bunda hofiz ashula yo’llarini Buxoro — Samarqand an'anasiga oid o’zbek va tojik tillarida kuylagan. Shu bilan birga, H.A.Rasulov nafaqat Buxoro — Samarqand musiqa uslubini. balki o’zbek musiqasiga doir boshqa mahalliy an'analami ham ijodiy o’zlashtirgan edi. Xususan, Buxoro — Samarqand hofizlari maqom ashula yo’llarini tanburda jo’rsozlik qilib aytsalar, H.A.Rasulov bu o’rinda dutorni ham qo’llayvergan. Maqom ijrochiligida dulordan foydalanish amaliyoli esa Xorazm va Farg’ona — Toshkent musiqa uslublariga ko’proq xosdir.
H.A.Rasulov Xorazm kuylarini. jumladan, dostonchilik aytimlarini ham yaxshi bilgan bo’lib. ulardan o’z ijodida unumli foydalangan. Chunonchi. ustozning «Bo/urgoniy» deb nom olgan ashula namunasi Xorazm doston kuylari asosida, mashhur «Guluzorim» nomli ashulasi esa Farg’ona cholg’u kuyi bo’lgan «Eshvoy» asosida ijod etilgan.
YUNUS RAJABIY
Hassos bastakor. xonanda va sozanda. O’zbekiston xalq artisti. akademik Yunus Rajabiy (1897—1976) milliy musiqa madaniyatimiz
Yunus Rajabiy.
ravnaqiga ulkan hissa qo’shgin. Aloqli san'atkorning komillik sari yuksalish bosqichlari dastlab madrasada an'anaviy tahsil olish bilan boshlanib. keyinchalik Turkiston Xalq konservatoriyasi (1919—1923), Toshkent Oliy musiqa maktabining tayyorlov kursi (1934) hamda Moskvada lashkil etilgan kompozitorlar kursi (1940—1941) da davom etgan. Ayni paytda. mumtoz musiqa namunalaridan Farg’ona— Toshkent maqom yo’llarini mashhur hofizlar Mirza Qosim. Shorahim Shoumarov va Mulla To’ychi Toshmuhamedovlardan mukammal o’rgandi, Buxoro
104
maqomlarini Hoji Abdulaziz Rasulov, Domla Halim Ibodov kabi zabardast maqomdonlar ustozligida o'zlashtirdi.
Erishgan tcran bilimi va amaliy-ijodiy malakalari pirovardida Yunus Rajabiy Farg'ona—Toshkent maqom yo'llari, Shashmaqom turkumi, katta ashula, bastakorlik asarlari hamda xalq musiqa ijodiyotining turfa namunalarini nota yozuvlariga oldi va ulami besh jildlik «O'zbek xalq musiqasi» hamda olti jildlik «Shashmaqom» to'plamlarida nashrdan chiqarishga muvaffaq bo'ldi. Shu bilan birga, Yunus Rajabiy O’zbekiston radiosi huzurida 1959-yilda Maqom ansambli ijodiy jamoasini luzib. umrining oxiriga qadar unga badiiy rahbarlik qildi.
Yunus Rajabiy bastakorlik jabhasida xalqchil milliy uslubni ilgari surgan san'atkordir. Xususan, uning «Fabrika yallasi», «Bizning davron», «O'zbekiston», «Bahor keldi», «O'yin bayoti», «O'yin dugohi», «Paxla». «Koshki», «Kuygay», «Ra’nolanmasun» kabi ashula va raqs kuylari. ijodiy hamkorliklar natijasida yaralgan «Farhod va Shirin», «Muqanna», «Navoiy Astrobodda» musiqali dramalari hamda «Zaynab va Onion» operaMda ko'p asrlik badiiy an’analar zamon ruhi ila qayta jonlanadi.
«Zaynab va Onion» operasidan Ergash qo'shig'ini tinglang.
Suv-dan ко'-tar - dim ko‘- za, ko'-za-da ol-
ting‘o‘-za. ко'-za-yu,g'o‘-za-yu qo'-lim-da,
yal - la - li bo - bo, yal - la. U - zum - zor - lar -
dan shin - ni, chin - ni - kor - lar - dan chin - ni!
105
U - zum - zor - lar - dan shin - ni, chin - ni-kor - lar -
danchin-ni. Shin-ni-yu, chin-ni-yu, ko‘-za-yu g’o’-za
qo’ - lim - da, yal - la - li bo - bo, yal - la.
So-at - ga ol - dim zan-jir. bog’ - lar - dan ter-
dim zan-jir. Zan-ji-ru, an-ji-ru, shin-ni-yu, chin-ni-yu.
106
bo - fan - da - lar - dan par - cha, o‘r - mon - lar - dan
Ar - cha - yu. par - cha - yu, zan - ji - ru, an - ji - ru,
yal-la-li bo-bo, yal-la. Ar-cha-yu,par-cha-yu,
zan - ji - ru, an - ji - ru, shin - ni - yu, chin - ni - yu.
O‘ZBEK MUSIQASIDA KOMPOZITORLIK IJODIYOTI
Ma'lumki, simfoniya, opera, balel, oratoriya. xor kabi janrlarda ijod qiluvchi musiqachilarni «kompozitor» deb yuritishadi. Kompozitorlar o’zlari ijod etgan musiqa namunalarini. odatda, besh chiziqli nota tizimi vosilasida yozib oladilar va shu asosda ulaming musiqa asarlari ijro etiladi, shu tariqa avlodlarga meros qoladi.
107
D tstkib G’arbiy Yevropada qaror topgan kompozitorlikka xos musiqiy janrlarva ijodkorlik an'analarining O’zbekiston madaniyatiga kirib kelishida rus san'alkorlarining xizmati katta bo’lgan. Bu jarayonda kompozitorlar xalq musiqa boyliklariga tayangan holda musiqali drama, opera, simfoniya. kinomusiqa va boshqa asarlar yaralishga intilganlar. Xususan, Viktor Uspenskiy. Nikolay Mironov. Sergey Vasilenko. Aieksey Kozlovskiy, Reyngold Glier. Georgiy Mushel va boshqa rus madaniyati namoyandalari o'zlarining O’zbekistonda ijod etgan asarlarida musiqiy folklor namunalaridan keng foydalanganlar. Shu asosda. masalan, V.Uspenskiy simfonik orkestri uchun «Четыре мелодии народов Средней Азии» suilasini, A.Kozlovskiy «Lola» suitasi va «Tanovar» baletini. R.Gher «Farg’ona bayrami» simfonik uvertura^ini ijod etgan. Bu hoi keyinchalik o’zbek kompozitorlari — Tolibjon Sodiqov, Muxtor Ashrafiy. Mutal Burhonov. Doni Zokirov. Sulaymon Yudakov, Manas Leviyev, Sayfi Jalil, Ikrom Akbarov. Mir^odiq Tojiycv kabi o’zbek kompozitorlari tomonidan ijodiy davom ettirildi.
Shuni ham aytish kerakki, dastlabki davrlarda musiqah drama va ayniqsa opera kabi murakkab janrlarni o’zlashlirishda kompozitorlar ijodiy hamkorlik ham qilganlar. Jumladan. 1939-yili sahnalashtirilgan ilk o’zbek opcrasi «Во’гоп» M.Ashrafiy va S.Vasilenko ham-muallifligida. 1940-yili sahna «yuz.ini» ko’rgan «Layli va Majnun» operasi esa R.Glier va T.Sodiqovlaming hamkorligi nalijasida yuzaga kelgan cdi
O’zbek kompozitorlarining musiqaviy sahna janrlarini o’zlashtirish borasida keyingi yillarda olib borgan faoliyatlari anchagina e'tiborli bo’lgan. Xususan. M.Ashrafiyning «Dilorom». S.Yudakovning «Maysaraning ishi». S.Boboyevning «Hamza». I.Akbarovning «So’g’d dining qoploni», R.Hamroyevning «Zulmatdan ziyo», S.Jalilning «Zebunniso» operalarida shunday natijalami ko’rish mumkin.
/\ «Yoshlik qo’shig’i»ni kuylang.
YOSHLIK QO‘SIIIG‘I
(Sm ti Munojot kuyi)
108
hor.	Ko‘ng - lim - ga ma - yin
kuy yang- lig" yo-qar.	Ko‘ng- lim - ga ma-
yin	kuy yang- lig‘ yo-qar.
109
Sen-san ha- yo - tim,	bax-tim, ba- ho -
rim.	Qan-day go‘- zal - dir
Qanday go“zaldir bu yoshlik, bahor.
Ko’nglimga mayin kuy yanglig* yoqar.
Sen abad yashna, gulla, jon o'lkam, O'lkaki aziz, ulug“vor, ko’rkam.
110
Mustaqil o‘qish
V.A. USPENSKIY
V.A.Uspenskiy va Sh.Shoumarov.
Rus madanivatining yorqin namoyandasi. taniqli musiqa etnografi va iste'dodli ijodkori Viklor Aleksandrovich LJs-pfenskiy (1879—1949) XX asr O‘/bekiston mu: iqa san'ali rivojiga munosib his$a qo’shdi U Sankt-Pcierburg konscr-vatoriyasini bilirib, 1917-yili Toshkeniga kelgan paviidan boshlab o’zbek xalq va ka.^biy musiqasini jiddiy o’rgandi hamda ularni nota vositasida yo/ib olishda jonbo/Jk ko’rsatdi. Jumladan, 1922-yili V.A. Uspenskiy davlat va jamoat arbobi, shoir, dramaturg va olim Abdurauf Fitrat lashabbusi bilan mumtoz
Shashmaqomni buxorolik ustozlar — hofiz Ota Jalol Nosir va tanburchi Ota G’ryos Abdug’anilar ijrosida yozib oldi. Ushbu nota yo/uvlari 1924-yili «Olti musiqali noma (maqom)»1 nomi bilan nashr etildi. Bajarilgan bu mehnat natijalarini yuqori baholagan professor A. Fitrat o’ minnatdorchiligini shunday izhor etgan edi: «Qadimgi maqomlarni yig’ish va yozib olish sizga topshirilgan edi. SL bu vazifani mohirona bajardingiz hamda Sharq musiqasini lo’plab. nashr qilib. abadiylashtirish ishiga juda katta hissa qo’shganingiz uchun tashakkurnomamizni qabul qilgaysi . A.Fitrat».1
V.A.Uspenskiy, shuningdek, toshkentlik aloqli hofiz. Shorahim Shoumarovdan «Chorgoh», «Bayot», «Shahnozi Gulyor», «Dugoh-Husayn» kabi Farg’ona—Toshkent maqom ashula yo’llarini ham nota yozuvlarida aks ettirishga muyassar bo’lgan. Aym paytda, xalq ma naviy hayotining ajralmas qismi bo’lgan musiqiy folklorga katta e'tibor bcrgan. Bu borada u o’z maqolalaridan birida shunday e'tirof 1 2
1 Шесть музыкальных поэм (маком)
2А II Jabborov. O’zbekiston bastakorlari va musiqashunoslari. loshkenl. 2004. 361-bel
Ill
qnaui: «л;иц musiqa ijodiyotini yig'ish va o'rganish ishlari madaniyat tarixining asosiy vazifalaridan birini tashkil eladi. Zero, qo'shiq ma'naviy hayotga juda yaqin bo'lgani holda. xalqning eng muqaddas tuyg'ularini ayon etadi, uning ichki olami. qiyofasi. qolaversa, turmush tarzini in'ikos etadi».
V.A.Uspenskiy Respublikamizning Xiva. Buxoro. Samarqand. Qo'qon. Andijon va Maig'ilon shaharlariga. shuningdek. qo'shni Turkmaniston va Tojikiston Respublikalarining qator tumanlariga musiqiy-etnografik ekspeditsiyalar uyushtirgan. Bu ilmiy-ijodiy mehnal jarayonida juda boy va qimmatli musiqa namunalari yig'ib olingan edi.
V.A.Uspenskiy o'zining kompozitorlik ijodida maqom va xalq kuylariga asoslanib musiqa asarlari yozganligi samarali bo'lgan. Xususan, u «Четыре мелодии народов Средней Азии» nomli orkestr suitasida afg'on, qozoq va o'zbek xalq ohanglarini mohirona qo'llagan bo'lsa, orkestr ijrosi uchun mo'ljallangan «Dugoh-Husayn». «Poema-rapsodiya», «Lirik poema» hamda «Farhod va Shirin» musiqali dramasida maqom yo'llariga ijodiy tayangan.
MIRSODIQ TOJIYEV IJODIDA O‘ZBEK SIMFONIYASINING YUKSALISHI
O'zbekistonda simlonik musiqaning shakllanish va rivojlanish jarayoni «oddiy-dan murakkab»ga tamoyili asosida bos-qichma-bosqich amalga oshdi. Dastlab. 1920-yillari o'zbek xalq kuylarini simfonik orkestiga mosla^htirish amaliyoti qo'llangan bo'lsa. keyingi o'n yilliklar (1930—1940) mobaynida suita, poema. uverlura kabi janrlar kompozilortarimiz lomonidan amaliy c /lashtirildi. Erishilgan ijodiy natijalar ayni chog'da rasmina simfoniya yaratish uchun ham muhim poydevor bo'ldi.
O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi. kompozitor Mirsodiq Tojiyev (1944—1996) milliy simfoniya yaratish ishiga o'/ hissasini qo'shgan V.Uspenskiy. A.Kozlovskiy. G.Mushel, M.Ashrafiy va boshqa salaflari «yo'li»ni munosib davom ettirishga va bu borada to'plangan badiiy natijalarni yana-da yuksaltirishga muvaflaq bo'ldi. Qolaversa. M.Tojiyevo'z ijodida Y.Gaydndan torlib 112
to D.Shostakovichgacha bo’lgan davr «mumtoz Simfoniya» yutuqlaiini milliy musiqa kesimida qayta talqin ctishga hamda ulami mumtoz maqom qonuniyatlari bilan uyg’unlashtirishga erishdi. Bularning natijasi o’laroq mumtoz o’zbek simfoniyasi yuzaga keldi va uning dovrug’i jahonga mashhur bo’ldi. Xususan, M.Tojiyev jami 19 ta simfoniya ijod etgan bo’lib. shulaidan 3, 4, 5 va 8-simfoniyalari Qozog’iston, Rossiya, Bolgariya, Yugoslaviya, Avstriya va boshqa xorijiy mamlakatlarda ijro etilgan.
Musiqa tinglash. M.Tojiyev 3-simfoniyasining 2-qismini linglang va unda qo'Uangan sizga lanish xalq kuyini aniqlashga harakal qiling.
Mustaqil o‘qish
MATNIYOZ YUSUPOV
Matniyoz Yusupov.
0‘zbekistonda xizmat ko’r-satgan san'al arbobi, kompozitor. sozanda va xonanda Matniyoz Yusupov (1925-1992) Xorazm maqomlarini ustoz Matpano Ota Xudoyberganovdan o’rgandi hamda bu maqomlarni asrab qolishga katta hissa qo’shdi. U Xorazm maqomlarini to’liq turkum (ya'ni chertim va aytim yo’llari) tarzida birinehi bo’lib besh chiziqli nota tizimida yozib oldi. Shu bilan birga. Matniyoz Yusupov Xorazm xalq ashula va «Suvora»lari. qo’shiq va lapar-lari.cholg’u kuy va xalq musiqiy ijodi namunalarini jamlab. «O’zbek xalq musiqasi» notalar lo’plamining VII va IX jildlarida nashr cttirgan cdi.
Kompozitorlik sohanda bir qator musiqali drama va kome-diyalar. opera («Xorazm qo’shig’i»), balet («Oulsauam») hamda simfonik musiqa va qo’shiqbr («Shifokor qiz». «Dilim bilan» va b.q.) ijod etgan. Ashulachilik bobida esa Xorazm maqomlari, «Suvora»lari va xalq ashulalarining o’ziga xos ijrochisi bo’lgan.
8-Musiqa 7-sinf
113
Notaga qarab kuylang
BUXORCHA II
bi- ri
lo-la.
(Jch-cha-la qiz chiq-di a- riq bo'- yi-ga.
Eng kaltasi endi to*ldi oltiga, Bin Iola, biri sumbul. biri gul.
O'rtanchasi chakkaMga taqdi gul.
Biri Iola, biri sumbul. biri gul.
Eng kichigi ikki qo’li bclida.
Biri Iola, biri sumbul. biri gul.
91 Takrorlash uchun savol va topshiriqiar • •
l.Romanti 'in haqida tushunchangiz?
2.	Musiqiy impressionizm haqida nima bilasiz?
3.	RE, MI va IA tovushlaridan yuqoriga qarab oktava intervalini luzing.
4.	Chorak davomida о tgangan qo'shiqlaringizdan bir-ikki namuna ayling.
114
IV CIIORAK
O‘ZBEKISTONNING ZAMONAVIY
MUSIQA MADANIYATI
UMUMIY TUSHUNCHA
Hozirgi davr o’zbek musiqa madaniyati qadimiy va rango-rang. ayni paytda. yangi zamon an'analarini o’zida mujassam etgan holda rivoj topmoqda. Bunda, eng awalo, xalq musiqasi, an'anaviy mumtoz musiqa, bastakorlik va kompozitorlik ijodiyotlari hamda ommabop estrada qo’shiqchiligi jabhalari namoyon bo’ladi.
O’zbek xalqining ma’naviy go’zalligi asrlar qa'ridan kelayotgan kuy-ohanglarida o’zining ajoyib va betakror badiiy ifodasini topgan. Binobarin, milliy musiqa ko’p asrlar davomida shakllangan ajdodlarimiz boy ma'naviyatining sadolardagi jonli ifodasi bo’lib, bugungi kunda yangi. buyuk davlat bunyodkori bo’lmish xalqi-mizning ruh quvvati va jon ozig’i bo’lib xizmal qilmoqda. Shu boisdan ham Respublikamizda milliy musiqa qadriyatlarimizni qayta tikiash va rivojlantirishga qaratilgan ko’plab ko’rik-tanlov hamda festivallarning o’tkazilishi an’anaga aylanib bormoqda. Xususan, bu o’rinda «Alla», baxshi-shoir va maqom ijrochilarining ko'rik-tanlovlari muntazam o’tkazilib kelinayotganligini aytish mumkin.
Ayni chog’da, G’anijon Toshmatov, Muhammadjon Mirzayev. Orifxon Hotamov, Fattohxon Mamadaliyev, G’ulomjon Hojiqulov, Salohiddin To’xtasinov, Abduhoshim Ismoilov, O’lmas Rasulov singari yetuk san'atkorlar ijodida bastakorlik an'analari yangi bosqichga yuksaldi. Shuningdek, kompozitorlik sohasida Ikrom Akbarov, Mirsodiq Tojiyev, Mustafo Bafoyev, Mirxalil Mahmudov, Farhod Alimov, Bahrullo Lullullayev. Habibulla Rahimov. Rustam Abdullayev va Nadim Norxo’jayevlar barakali ijod qilib. talaygina musiqa asarlarini linglovchilarga taqdim etdilar.
115
•) Musiqa tinglash.
NAVRO‘Z QO‘SHIG‘I
Nqzarmat she'ri	Rustam Abdullayev musiqasi
Nav-ro‘z el - dan bosh-la-nar,
Nav - ro‘z dil - dan bosh - la - nar.
Nav-ro‘z gul - dan bosh - la - nar.
nav - ba - hor.
Se - pin yo-zib
Yer-ga i - liq
116
taft ye - tar
Ка-ра - lak - lar kayf e - tar.
4^7 FT р^Т~Г J’lJ- 1ЛЫ
Ke-lin bo‘-lar gul di - yor. Ke-lin bo‘-lar
Nav-ro‘z eul-
dan bosh-la
nar,
dan bosh-la-nar.
Se-pin yo-zib
117
gul di - yor.	Ke - lin bo‘ - lar
di - yor.
QoShiq kuylash.
O‘Z YURTINGNI SAYR ETSANG
Po'lal Mo'min she'ri
Farhod Alimov musiqasi
Dadil
Salomat bo‘lay deb, G‘ayratga to‘lay deb,
Qaddingni tu-tib g‘oz. Eh1 Ma-za, qan-day soz,
$ // » p IJ I J^b»
Qaddingni tu-tib g‘oz. Eh! Maza, qan-day soz,
FF Ppl?7 ? । p’Г P
Shunday der yaxshilar, Ko*p koTgan ko“p bilar.
1IX
Si-lay-di sha-mol -lar, Tot-li-dir xa-yol - lar,
Si-lay-di sha-mol - lar, Toth-dir xa-yol - lar.
Qal-bing - ni say - rat-sang.
O‘z yur - ting - ni sayr ct - sang.
Salomat bo“lay deb, (i'ayratga to'lay deb, Qaddingni tulib g*oz. Eh. maza. qanday soz.
O*z yurtingni sayr etsang, Qalbingni sayratsang
Nur olar ко zlaring, Kuylanar so zlaring. Zavq o'ynar ko'nglingda. Do’st uchrar yo'lingda
O‘z yurtingni sayr etsang. Qalbingni sayratsang.
119
Shunday der yaxshilar, Ko‘p ko‘rgan ko‘p bilar. Silaydi shamollar.
Totlidir xayollar,
O‘z yurtingni sayr etsang, Qalbingni sayratsang.
Zehning ham toblanar, Mehring ham tovlanar -Davrondan o’rgulib, Ming yashnab, ming kulib, O‘z yurtingni sayr etsang, Qalbingni sayratsang.
J? Musiqa savodi. Qashqarcha usuli.
Qashqarcha nomli zarb usuli 4/4 o‘lchovida namoyon bo‘lib, ritm tuzilishi jihatidan quyidagi ko‘rinishga ega:
Bu usulning an’anaviy og‘zaki («bum-Ьак» bo‘g‘inlaridagi) ifodasi quyidagicha:
Bum-ba-ka-bum-bak, bum.
Qashqarcha usuli Soqiynomaga o'xshash olchov-ritm jihatlari bilan raqsbop usullardan hisoblanadi.
91 Save! va topshiriqlar  •
l	.Yangi davr O’zbekiston musiqa madaniyati haqida nimalarni bilasiz?
2	.«O‘z yurtingni sayr etsang» qo‘shig‘ini matnga qarab kuylashga o'rganing.
ATOQLI O‘ZBEK SAN’ATKORLARI VA MUSIQIY JAMOALARI
0‘zbekiston o‘z davlat Mustaqilligiga erishgan kundan boshlab uning musiqa san'ati rivojida katta o‘zgarishlar ro“y bera boshladi. Bunda, eng awalo, buyuk ajdodlarimizdan bebaho ma'naviy meros qolgan mumtoz musiqa (maqom, ashula, katta ashula, suvora va b.) asarlarini xalqimiz orasida keng targ'ib qilish ishlari juda muhim o‘rin tutmoqda. Albatta, bu kabi ijodiy ishlami amalga oshirishda atoqli san’atkor-ijrochilaming xizmatlari beqiyosdir. Jumladan, otaxon san’atkorlardan — O‘zbekiston xalq artisti Turg‘un Alimatov maqomlarda mujassam ma'naviy go‘zalliklami tanbur-u satoda, g‘ijjag-u dutoida badiiy «jonlantirib», xalqimiz olqishiga sazovor bo’lib kelmoqda. O’zbekiston xalq artistlari G'anijon Toshmatov,
120
Ochilxon Olaxonov.
Orifxon Hotamov.
Turg’un Alimatov.
O'lmas Rasulov.
G‘ulomjon Hojiqulov, Abduhoshim Ismoilov. O'lmas Rasulov kabi mahoratli sozandalar ham o’zlarining belakrorg’ijjak nolalari, o’ziga xos ijro sayqallari bilan mumtoz musiqa hamda zamondosh bastakorlarning asarlarini «bezak»lashga musharraf bo'ldilar.
Shuningdck, O’zbekiston xalq hofizlari Orifxon Hotamov, Fattohxon Mamadaliyev. Ochilxon Otaxonov, Muhammadjon Karimov, Quvondiq Iskandarov. Hasan Rajabiy, Mahmud Tojiboyev, O'zbekiston xalq artistlari Otajon Xudoyshukurov, Munojol
121
Yo'lchiyeva va Maryam Satlorovalar maqom ashula yo’llari, Yevropa hamda baslakorlar asarlarini go’zal tar/da ijro etishga erishdilar.
Ayni paylda. mumtoz maqom va xalq musiqa ijodiyoti namunalarini tinglovchiga bckam-u ko’st taqdim etishda O’zbekiston Tcleradio-kompaniyasi huzuridagi Yunus Rajabiy nomidagi «Maqom» ansambli. O’lmas Saidjonov rahbarligidagi an'anaviy ansambl. Xorazm viloyat lelevideniycsi huzuridagi Hojixon Boltayev nomidagi «Maqom» ansambli. O’zteleradiokompaniyasi huzuridagi «Dutorchilar» ansambli singari ijodiy jamoalaming ham alohida o’rni bor.
Shu bilan birga hozirgi davr O’zbekiston musiqa san'atida asosan kompozitorlik ijodiyoti asarlarini yangi tuida ijro etishga mo’ljallangan jamoalar faoliyati ham ko’zga tashlanadi. Bu borada ayniqsa «Sug’diyona» xalq cholg’ulari kamer orkeslri. O’zteleradio-kompaniyasi kamer orkestri. O’zbekiston milliy simfonik orkestri. Doni Zokirov nomidagi xalq cholg’ulari orkestri va To‘xta»in Jalilov nomidagi xalq cholg’ulari orkestrining konsert chiqishlari e'tiborli bo’lmoqda.
Musiqa tinglash. Sinf fonotekasida mavjud bo’lgan Turg’un Ahmatov. Orifxon Hotamov. Fattohxon Mamadaliyev ijro etgan asarlardan namunalar linglang.
EY O‘G‘UL
Salohiy she’ri
Orifxon Hotamov musiqasi
M.M. J = 86
122
о-tang sa - ni sot - gan- da ham,
^4	J1? | J
In-chu-nin mush-fiq	o-nang - ning
p । r
so‘z-la-ri bot-gan-da ham.
Kech-ma-gil, far-zan-
di-san (ey) kek-sa-lik ho-Hn - da sen,
zah - ru zaq-quni	yut - gan - da ham.
Harne-chuk dav-
123
lat-dinor - tiq - dur sa-lo-mat - liksen-ga,
Shu-kur-
lartak-ror qil- ki, ke-cha - lar yot- gan - da ham.

Г P M M"r M 1Г P
um-rim go‘ zal
o‘t-sin,
de-sang.
Er-ta yot - gil,	er - ta tur - gil, yot-ma tong ot- gan-
da ham.
124

Si-no g‘or i- chin - da
hik-mat o‘r-gat - gan - da ham.
Ol-samard ol-sin bo-shing-ni,
125
qo-shi-ga	har-chand bo-shing qot - gan-da ham.

EySa-lo - hiy, chek-mako‘p g‘am ba’-zi-
gav-har-ni uch-rat - gan - da ham.
Boybe-rur be- bah - ra-lar	gav-har-ni uch-rat -
126
gan-da ham.
127
Qo‘shiq kuylash.
BAHOR MADHI
Rauf Tolibov she’ri
Nadim Norxo'jayev musiqasi
Vais sur’atida Л	*																
JF 1 1	4 i		s.								к					
Л. r>	• O /						L						Is						
f	k* |						Л										
						f					Л-	Л1						
E - sib b						a-hor	sha-mo - li										
i i		L,			s											
Л r> <		A													* 	
	£			7				a									* 	
\ ел	' *															1		
o-lib qo-char	xa -yo -	lim.																
		1*			
(V ।	—J	J	.	p г r	
¥	i Ko‘n-gil	qush-lar	¥—b	 1 mi-so	li.
128
lar.
sho - da
mar-jon
Da - raxt - lar - ning sho - xi -da
Gul - dan sho - da mar-jon - lar.
9-Musiqa. 7-sinf
129
Sochlarida lolbargak. Qo’llarida boychechak. Qizlar bog'da o’ynashar «Oq terakmi, ko’k terak». Sochlarida lolbargak.
Qanday go’zal gulbahor. Qanday go’zal gul diyor. Bahor yc/ib poyando/ Yo’limizga intizor, Qanday go /al gul diyor.
9 f Savol va topshiriqlar • •
l.Atoqli g zbek san'atkrolaridan kimlarni bilasiz ?
2.«Bahor madhi» qo‘shig‘ini notn daftaringizga kochiring va qo shiq she’rini yod oling.
TEATR SAN’ATI
VA KONSERT IJROCHILIK FAOLIYATI
Teairso’zi yunoncha (lhealran) bo’lib. «tomoshaxona» ma'nosini anglatadi. Teatr o’?'da adabiyot, musiqa, sahna haiakaii. raqs, lasviriy san'al kabi san'at lurlarini birlashtiradi.
Bugungi kunda Vaianimizda o’llizdan orliq professional leair faoliyat ko’rsatmoqda. Shulardan musiqa san'ati alohida yelakchi ahamiyatga ega bo’lganlari qatorida Alisher Navoiy nomli Davlat akademik Kalla lealri, Muqimiy nomidagi o’zbek Davlat musiqali teatrini aytish mumkin. Jumladan, Alisher Navoiy nomli Davlat akademik Kalla teatrida asosan opera va balet janrlarida ijod elilgan
Mustafo Bafovev.
asarlar sahnada namoyish eliladi. Hoztrgi kunda mazkur teatr ijodiy jamoasi ijrosida italyan kompo-zitorlari J.Verdining «Aida». «Tra-viala». «Rigolelto», avstriya kom-pozitori V.A.Molsarlning «Figa-roning uylanishi». «Sehrli nay», rus kompozilori P. I .Chaykovskiyning «Yevgeniy Onegin», «Pikovaya dama» operalari hamda «Uyqudagi go zal», «Oqqu«h ko’li», «Shel-kunchik» baletlarini. o’zbek kompozitorlaridan M.Bafoyevning «Ahmad al-Farg’oniy», A.Ikro-movning «Amir Temur» operalarini. A.Ergashevning «Humo» balelini sahna ijrosi orqali tinglovchiga laqdim etib kelmoqda.
130
Anvar Lrgashev.
Muqimiy nomli o’zbek Davlal musiqali teairida asosan 6‘zbok kompozitorlaridan M.Mahmu-dovning «To’ylar muborak», Г.АП-movning «Nodirabegim», «Super-qaynona». «O’kling. aziz bo’lding». B.Lullullayevning «Taqdir». «Alpo-mishning qaytishi» kabi musiqali drama asarlari namoyish etiladi.
Shuningdek, Toshkcntdagi Musiqiy tcatr sahnasi operetta va muzikl janrlaridagi asarlarni ko'rsatishga mo’ljallangan
Shu bilan birga. Vatanimv Mus-taqil bo’lgan davrdan boshlab tealr-ning yangi ko’rinishlari bo’lgan may-don tomoshalari ham yuzaga keldi.
Bunga Mustaqillik. Navro’z xalq bayramlan hamda shaharlarim ning qutlug’ sanalari bilan bog’liq ochiq maydonlarda o’tkazilavotgan bayram tomoshalari misol bo’lishi mumkin.
•) «O’kling. aziz bo’lding» musiqali dramasidan namunalar linglang.
MAVLON OTA QO‘SUIG‘I
Normurod Narzullayev she’ri
Farhod Alimov musiqasi
ni,
о - qar dar - yo
131
ni.	Shod - lik, qay - g‘u
e-kan yon-ma-yon.	Bir be - da-vo
der - lar u - mr - ni.
Ha-yot e-kan o‘-zi charx-pa-lak,
132
Bir mu- am - mo der-lar u- mr - ni,
Bu о - mo - nat dun - yo - da, do‘st - lar,
Bir be - ba-ho der-lar u- mr - ni.
Bu jum - boq - ni ye - cha ol - may -
san(ey)	jon,	sa-rob ro‘-yo
der - lar u - mr - ni.
133
YOSHLIK DEYDI
Po ‘lat Mo ‘min she’ri
Nadim Norxojayev musiqasi
Vais sur’atida
л	mp

Yosh-lik o‘-zi	gul de - ga-ni,
Yosh-likso‘-zi kul de - ga-ni.
134
Yo‘l-ga tay-yor bo‘l de - ga-ni,
Yo‘l-ga tay-yor bo‘l de - ga-ni.
Yoshlik deydi yolingni top, Bog‘lardan o‘z gulingni top.
Yoshlik deydi o*rgan-o“rgan, Ko‘p biladi ko‘pni ko‘rgan.
Yoshlik fasli baxt degani, Oltinga teng vaqt degani, Yoshlik asli yo‘l degani.
Yo'lga tayyor bo‘l degani.
Mustaqil o‘qish
«BOYSUN» FOLKLOR-ETNOGRAFIK ANSAMBLI
«Boysun» folklor-etnografik ansambli1 Surxondaryo — Qashqadaryo viloyatlari ko‘hna xalq musiqa an'analarini atroHicha o“rganib. ulami qayta tiklayotgan hamda sahna madaniyati orqali targ‘ib qilayotgan ijodiy jamoadir. Xususan, ansambl ishtirokchilari dehqonlaming yil fasllariga bog'liq mehnat aytimlarini («Mayda-уо mayda», «Yanchiq»,
‘Ushbu ansambl Surxondaryo viloyati. Boysun tuman madaniyat uyi qoshida tashkd qilingan bo'lib, dastlab «Shalola» xalq ashula va raqs ansambli deb nomlangan edi.
135
«Но zan-zan» va b.). mavsumiy-marosim qo’shiqlarini («Navro'z», «Lolajon», «Hey. Iola» va b.). turli bayram. sayil va o‘yin — aytimlarini («Kim oladi-ya shuginani-ya». «На-ha-ha», «Kelgin. yor. o'ynaylik» va b.) katta ishtiyoq va mahorat bilan ijro etadilar.
KIM OLADI-YA SHUGINANI-YA
Kim o- la- di- ya shu- gi- na- ni- ya,
Men o- la- ma- no shu- gi- na- ni- ya.
Men o- la- ma- no shu- gi- na- ni- ya.
Bo- tir bo"l- sang ham o‘- zing- ni ko‘r- sat.
Sho- tir bo*l- sang ham o‘- zing- ni ko'r- sat.
Dehqonchilik mehnatining boshlanishi bahor fasliga to‘g*ri keladi. Bu faslda an'anaviy «Navro'z» bayrami va lola-gullar unib-o*sishi bilan bog'liq sayillar o'tkaziladi. Xususan, «Lola sayli»da qir-adirlarga 136
sayr qilimb. qucboq-quchaq Iola terilgan va u yoshlik. go'/allik va bayram ram/i silatida maxsus aylimlarda kuylangan. Bu an'ana ho/irgi kunda ham davom elib kelmoqda
91 Savol va topshiriqlar
• •
l	.Teatr haqida qandav lushunchaga egasiz?
2	.«Yoshlik deydi» qo'shig'ini nota daflaringbaa ko'ehiring va she'rini yod oling.
TELEVIDENIYE
VA KINONING MUSIQA RIVOJIGA TA’SIRI
Ma'lumki, telcvidcniye xalqimi/ga lurli axboroilarni yelkazib berish bilan birga san'al lurlarini (musiqa. lasviriv s$n‘ai. she riyal, me'morchilik va b.) ham keng larg’ib qihsh imkoniyaliga ega. Alballa, bu borada musiqa san'alining mavqei alohida c'liborga sa/ovor. Chunki. bugungi kun lelevidcniyesini. undagi qariyb ba re ha ko’rsaluv dasiurlarini musiqasi* lasavvur qilib bo’lmaydi. Bunga O“/beki$lon Teleradiokompaniyasi orqali har kuni efirga u ralilayolgan ko‘rsaiuvlar yaqqol dalil bo'la oladi.
137
Musiqaga bag'biilangan njaxsiiS ko’rsatuvlar esa turli-tuman mmiqa namunalarini keng ommaga vetkaz.b berishi barobarida bu sfn'atning rivojiga ham la'sir ko’rsai«di. Masala n. televideniye da-iurlarida jahon klassik musiqasi durdonalarini. shuningdek. mumtoz maqomlar. xalq ijodiga doir qo'shiq va kuylarni ko’p cshilgansiz «()ganrabo.> ko‘rsaluvi orqali atoqli san'atkorlar bilan vaqindan lanfsJiish imkoniyaliga ega bo’lgansi/
Ayni paytda, baxshi-dostonchilar ijodi. folklor-etnografik ansambllarning muntazam chiqishlari ham tomoshabinda katta qiZiqish uyg’otadi.
Shuningdek. lelevideniyening estrada musiqasining rivqjiga juda se/ilarli la'siri borligini ayti h zarur. Bugungi kunda O’zbekistonda mashhur bare ha estrada qo'shiqchilari yoki guruhlari videokliplarning namoyish etdishi orqali xalqimizga tanilganlar. desak mubolag’a bo’lmaydi.
Mirxalil Mahmudov.
Aziz o‘quvchilar!
Sizlar televideniye ko’rsa-luvlarida musiqa naqadar muhim o’rin lulishini yaxshi anglagan bo’lsangi/ endi e’liboringizm ana shu televideniye hamda maxsus tomo ha zallarida namoyish etiladigan kino san'aliga ham qaraling Ma’lum bo’ladiki. awal va he zir yaratilgan badiiy va hujjatli lilmlarni. qolaversa. Siz sevib lomosha qiladigan mult-filmlarni ham musiqasi/ lasavvur eta olmaymiz Bu borada esa O’zbekiston kompo/itorlarining har bir kino uchun maxsus ijod etgan mu iqa namunalarining ahamiyati katta. Masalan. «O’t-gan kunlar», «Tangalik bolalar» badiiy filmlariga kompoz.tor
Mirxalil Mahmudov yaratgan serma'no kuy va qo’shiqlari o'zgacha taroval bag’ishlaydi. Shu kabi go .al holatlarni «Umid qaldirg ochlari». «Asrlarning jonli kamalagi» hujjatli filmlarida. «Bulbul». «Daladagi gullar» va yana boshqa ko’plab multlilmlarda his qilishingiz mumkin.
138
Musiqa tinglash. «Tangalik bolalar» filmidan «Tulpor» qo'shig'ini tinglang.
TULPOR
Usmon Azim she'ri
Mirxalil Mahmudov musiqasi
Vais sur’atida
Tul - рог. tul - por.
tul - por, tul - por. be - li - da e - gar, be - li - da e - gar.
Sha-mol, sha-mol, sha-mol. sha-mol nov-da-ni e-gar,
nov - da - ni e - gar. yu - ra - gim, yu - ra - gim.
Jt ,-M .Ml J? Л -fr M г c_r I
yu-ra-gim, yu-ra-gim tul-por bo"l-sa.
139
Bu-lut, bu-lut, bu-lut. bu-lut bo-shim-ga te-gar.
dan о - zar. Men qir - lar - da yu - gur - sam,
Qo‘shiq kuylash
Po ‘lai Mo ‘min she ’ ri
VATANGINAM
Avaz Mansurov musiqasi
Vais sur’atida
140
ton, Bax-tim- ga tong — O‘z- be-kis- ton,
Xor
Bax-tim- ga tong — O‘z- be-kis- ton,	Bax-tim-
Va-tan-
gi-nam,
Va-ta-
nim,
Va-ta-
141
Manim uchun olamdayin Kattaginam Valanginam. Oq sut bergan onamdayin. Bittaginam Vatanginam.
N a q а г о t: Baxtimga tong — O'zbekiston, Baxtimga long — O'zbekiston, Vatanginam, Vatanginam.
Vatanim...
Gul faslida ohorlarga Aylanaqol. Vatanginam. Qo’shig'imda ohanglarga Aylanaqol, Vatanginam.
N a q a г о t : Vujudimga gulday mehring O'ydingmi yo. Vatanginam? Yuragimga butun mehring Qo'ydingmi yo,Vatanginam?
N a q a г о I
9! Savol va topshiriqlar • •
1.O'zbekiston televideniyesi orqali namoyish etiladigan qanday musiqiy ko'rsatuvlarni bilasiz?
2.«Yoshlik dcydi» qo'shig'ini yod oling.
O‘ZBEK MUSIQA SAN’ATINING JAHON SAHNASIGA CHIQISHI
Istiqlol sharofati bilan milliy-badiiy qadriyatlarimiz qayta tiklan-moqda, Vatanimiz qo'shni va uzoq xorijiy mamlakatlar bilan yaqin madaniy-musiqiy aloqalarni ham o'rnata boshladi. Endilikda o'zbek musiqa san'atining jahon sahnalarida yuksalayotganligini laxr bilan qayd etamiz. Bunga. jumladan. O'zbekiston kompozitorlari asarlarining yirik va nufu di xorijiy ijrochi jamoalari repertuarlaridan o'rin olishi. yeluk san'atkorlarimiz — Turg'un Alimatovning AQSH va Germaniyada. Abduhoshim Ismoilovning AQSH. Гransiya, Germaniyada. Munojot Yo'lchiyevaning Гransiyada. Milliy simfonik orkestrining Turkiyada. «Sug'diyona» o'zbek xalq cholg'ulari kamer orkestrining Ispaniya, Gollandiya, Germaniya. Hindistonda. «Yalla» ansamblining AQSHda zafarli konsert chiqishlari yorqin dalildir.
Shuningdek, xalqaro tanlovlarda muvaffaqiyatli qatnashib kelayotgan o'zbek sozandalari va xonandalarining ham xizmatlarini alohida ta'kidlash kerak. Bu o'rinda xalqaro tanlovlarning g'oliblari bo’lgan pianinochilardan Ulug'bek Polvonov, Nargiza Aliyeva. Gulnora Alimova, violonchel ijrochilari Dilshod Nazarov, Sunnat Ibrohimov, xonanda Anna Guzairova kabi yosh san'atkorlarimiz nomini hurmat bilan tilga olamiz.
142
Sunnal Ibrohimov.
Ayni payida. O'/bekisionda x$lqaro ah imiyalga niolik к ilia musiqa tadbirlari o'layolganligi ham e'tiborli bo'lmoqda Juml idan. Samarqind shahrida «Sharq taronalari». Toshkcnida esa Simlonik musiqa leslivallanni o'lk.i/ish an'ana bo'lib qoldi.
HUNARMAND YOS1ILAK MADII1YASI
Qo'ldosh Mumirox she'ri va musiqasi
Po-yim - du za-mi-nim shu ko'h-na Tu - ron.
Bar - qa-ror mil - la - tim
o'z о - na li-lim.
Kasb-hu-nar e - gal - la, ol il - mu ur - ion.
143
de-ya biz-ni chor-lar meh-nat-kash e-lim.
Biz el-ning yosh kuc-hi,
qud-rat - la-ri - miz, Va-tan ku-tar do - im,
do‘s-tim, yod-da tut.
Biz aj-dod-ning vo-ris av-lod - la-ri - miz,
Ku-tar ke-la - ja - gi
bu-yuk о - na yurt.
Ku-tar ke-la - ja - gi bu-yuk о - na yurt.
144
Biz aj-dod-ning vo-ris av - lod - la-ri - miz
ku - tar	ke - la - ja - gi
bu -yuk о - na yurt.
SAMARQAND
Safar Bamoyev she’ri	Habibullo Rahimov musiqasi
Sha-har-lar sar- va- ri Sa- mar- qand.
Bui- bul-lar bog*- la- rin tark et -	mas.
145
10-Musiqa. 7-sinf
Bul-bul-lar lark ct-mas, Ko‘-zi-miz gav- ha- ri
Sa- mar- qand. Sa- mar-	qand.
ft Д I I-P СП
Til-da mash-hur, uil-da mash-hur Bo- g’i sha- mo-
Sa- mar-
qand.
146
YURT ISHQIDA YONAMAN
Normurod Narzullayev she'ri
Farnix Zokirov musiqasi
0‘z - be - kis - ton Va - ta - nim,
p P p L/Г Ip P P~PF p P
Baxt,ba-ho- rim, cha- ma-nim.Yurt ya-go- na.qalbtan-ho.
Qu - chib qay - noq qu - cho - g‘in,
Ko’z - ga sur - tib tup - ro - g‘in.
Hur - lik qo‘ - shi - g‘in kuy - lab.
0‘-pa-man yurt bay-ro-g‘in. Yal-la,yal-la, yal-la-man,
147
Yal-la, yal-la, yal-la-man, Ta-ro-na-man, al-la-man.
El-dan o-lib il-ho-mim. Yurt ish-qi - da yo-na-man!
Sog‘-lom o-lam-ni dey-di.
O-shiqah-li va-fo-li, So-diq sa-nam-ni dey-di.
Sa - do - qat - dan kuy - lay - man.
О - qi - ba - tin	o‘y - lay - man.
148
^lp p p"ppp p' g i >J-r p
Mu-hab- bat-sizha-yot yo‘q, Sa-o-dat-dan so'y-lay-man.
p p p ?p p QIp P'^P FgF
Yal-la, yal-la, yal-la-man, Ta-ro-na-man, yal-la-man.
^''p pppfpp Ql^p ffp^J
El-dan o-lib il-ho-mim, Yurt ish-qi - da yo- na-man!
^kp pp p^p p Crip p-smw
Yal-la,yal-la, yal-la-man, Ta-ro-na-man, al-la-man.
El-dan o-lib il-ho-mim, Yurt ish-qi - da yo-na-man!
^P""PP prpi Crip P'^FP^
Yal-la, yal-la, yal-la-man, Ta-ro-na-man, al-la-man!
149
Yal-la,yal-la, yal-la-man. Ta-ro-na-man, al-la-man.
Yurt ish - qi - da yo - na - man!
YL'RTGA SADOQAT
Safar Barnoy ev she ri
Habibullo Rahimov musiqasi
150
qo‘r- g’on- la- ri miz.
Yurtga sadoqat qonimizda bor, Mehr-u oqibat jonimizda bor. Qut-u baraka, mehmonga hurmal Yoygan dasturxon, nonimizda bor.
So'zimiz butun, о zimiz butun. Mardona topgan tuzimiz butun. Butunlik asli, maqtansak arzir, Bobolar ekkan donimizda bor.
Sher yurlning sherdil o‘g‘lonlarimiz,
Metin, mustahkam qo'tg'onlarimiz
Yursak o‘t chaqnar izlarimizdan.
Bahomiz so’rang qizlarimizdan.
Biz yurtning adl ustunlarimiz
Qo‘linuzdadir xush
kunlarimiz.
Sher yurtning sherdil o‘g‘lonlarinnz,
O'zbekistonning
qo‘rg‘onlariniiz.
9! Takrorlash uchun savol va topshiriqlar • •
1	.Xalqaro miqyosda tanilgan qaysi O‘zbekiston san'atkorlarini bilasiz?
2	.«Yurtga sadoqat» qo‘shig‘ini yod oling.
151
MUSIQA LUG‘ATI
A vj —	osmon, ko'k, yuksalish va uning eng yuqori cho'qqisi. Maqom cholg'u kuy va aytimlarining yuqori pardalardagi eng rivojlangan darajasi.
Aytim yo‘li —	Xorazm maqomlarida aytim (ashula) lar bo'limining umumiy no mi. Shuningdek, bu bo‘lim «manzum» deb ham ataladi.
Bayot —	turk qabilalaridan birining, shuningdek, ma'lum maqom nomi. Farg'ona -Toshkent maqom yo'llari tarkibida har biri besh qismdan iborat «Bayot I-V» va «Bayoti-Sheroziy I-V» turkumlari mavjud.
В a x s h i —	do'mbira, qo'biz yoki dutor jo'rligida dostonlar ijrochisi, shuningdek, yangi dostonlar ijodkori.
Bo Zgo‘y —	maqom cholg'u kuylari (Tasmf, Taiji, Gardun, Muxammas, Saqil) da o'zgar-may takrorlanuvchi kuy tuzilmasi.
Buzruk-	buyuk, katta, ulug‘. Shashmaqom tizimidagi birinchi maqom nomi.
B и I a т о n —	tut daraxtidan ishlangan sumay shaklli pullama cholg'u. Hajmi sumaydan kichik, tovush hosil etuvchi puflamasi sibiziqniki kabidir, ya'ni puflama naychasida qamishdan tayyorlangan «tilchasi» bor. Bulamonda barmoqlar bilan bosishga mo'ljallangan sakkizta teshik mavjud.
Daro mad-	yo'lning boshlanishi. Maqom aytim yo'llari (Saraxbor. Talqin, Nasr va b.q.) da ashulaning boshlanish (hofiz kuylashni boshlagan) qismi. 152
Dugoh —	ikki joy, ikki o'rin. ikki parda. Qadimda ikki parda (tovush) asosida ijro etilgan kuy nomi. Keyinchalik (O'rta asrlarda) rivojlantirilib, keng nafasli kuy holiga keltirilgan. Shashmaqom tizimida to‘rlinchi maqom nomi.
Dunasr—	maqomlarda boshlang’ich kuy yoki aytim tuzilmasi (bo'lagi)ning yuqori (odatda, bir oktava yuqori) pardalarda takrorlanishi.
Do'mbira-	o'rik, tut yoki archa daraxtidan o*yib ishlangan ikki torli chertma cholg'u. Dutordan o'ziga xos «bo'g'iq» tovushi. nisbatan qisqa dastasi va dastasida bog'lama pardalari yo'qligi bilan farq qiladi.
F о l к I о r —	inglizcha so'zdan olingan bo'lib, bunda folk (folk) — xalq, lor (lore) — donishmandlik, bilimdonlikni anglatadi. Bundan «xalq donishmandligi» ma’nosi kelib chiqadi. Folklor atamasi «xalq og'zaki ijodi», «musiqiy folklor» iborasi esa «xalq musiqasi» o'mida ham qo'llaniladi.
Gulyor-Shahnoz —	besh qismli mashhur Farg’ona — Toshkent maqom aytim yo'li. 1-qismi Gulyor, 2-qismi Shahnoz, 3-qismi Chapandozi Gulyor, 4-qismi Ushshoq va 5-qismi Qashqarchai Ushshoq deb nomlanadi.
Iroq —	Arabistondagi ma'lum mamlakat nomi. «Uzoq», «Olis yo‘l» ma’nolarida ham keladi. Shashmaqom tizimidagi oltinchi maqom nomi.
Major —	{lot. katta) turg’un tovushlari (I,III va V bosqichlari) ning yig'indisi katta (ya’ni major) uchtovushligini hosil etuvchi tuzuk.
Mansur—	Xorazm maqomlarida cholg'u kuylari bo'limining umumiy nomi. Shuningdek, ush-bu bo'lim «chertim yo’li» deb ham ataladi. 153
Mangum —	Xorazm maqomlari aytim bo’limining umumiy nomi. Shuningdek, bu bo*lim «aytim yo’li» deb ham ataladi.
Minor —	(lot. kichik) turg’un tovushlari (I,III va V bosqichlari) ning yig‘indisi kichik (ya'ni minor) uchtovushligini hosil etuvchi tuzuk. Minor majordan farqli o’laroq, ko‘proq g‘amgin holatlarni ifoda etishga moyildir.
Mirzadavlat -	- XIX asr oxiri-XX asr boshlarida Farg‘onada yashab faoliyat ko‘rsatgan Mirzadavlat ismli bastakor ijodiga mansub ikki qismli cholg‘u kuyi. Xalq orasida mashhur bu kuy asosida qo‘shiqlar ham aytilgan.
Miyonxat —	maqom aytim yo‘llarida ashulaning o’rta pardalarda (odatda, daromadga nisbatan kvarta-kvinta balandlikda) ijro etiladigan bo’lagi, tuzilmasi.
M и s h к i I о t —	qiyinchiliklar. Shashmaqom cholg’u kuylari bo’limining umumiy nomi.
Navo —	kuy, nolali ohang. Shashmaqom tizimidagi uchinchi maqom nomi.
N a s r —	ko’mak, zafar, g’alaba (proza). Shashmaqom aytim yo’llari bo’limining umumiy nomi.
Naqsh—	bezak; ma'lum aytim (ashula) turining nomi. Xorazm maqomlarining «manzum» bo'limi tarkibidan o’rin olgan.
Peshrav —	oldinga intiluvchi; yuksalma harakatli ohanglar asosida ishlangan ma'lum kuy shakli. Xorazm maqomlarining «mansur» (chertim yo’li) bo'limlarida keng qo’l-laniladigan cholg’u kuyining nomi.
Q o‘ b i z. -	torli-kamonli cholg’u bo'lib, u o'yma kosa, yog’och dasta va ikki tordan iborat bo’ladi. U kamon vositasida chalinadi. 154
Q o‘ sh n a у —	ikkita qamish nayning o‘zaro bog‘lanmasidan iboral puflama cholg‘u. Naylaming bir tomonidan tovush hosil etish uchun tilchalar yo‘nilgan bo‘ladi hamda har birining ollita yoki yettita teshigi bor. Odatda, qo‘shnay ijrochisi bo‘lgan kasbiy sozandalar (qo‘shnaychilar) «qaytarma nafas» usulidan keng foydalanadilar.
Rost-	to’g’ri, chin, haqiqiy. Shashmaqom tizi-midagi ikkinchi maqom nomi.
Sa rbozc ha —	(fors.-toj.) bosh o‘yinchi, o‘zini fido etuvchi ma’nolarini anglatadi. Sarbozlar Turkiston xonliklaridagi harbiy qismlaming askarlari bo‘lganlar. «Sarbozcha» kuyi ana shu harbiylarning jangovar ruhini, dadil odimini badiiy ifoda etadi.
Saraxbor —	bosh xabar, bosh mavzu. Tarona (I — IV, I — VI). Shashmaqom bosh aytim yo’li.
Sato —	torli kamonli cholg‘u (tashqi qiyofasi tanbumi eslatadi). Satoda asosan vazmin sur'atli mumtoz musiqa namunalari ijro etiladi. Musiqa amaliyolida ba’zan tanbumi sato o’rnida, ya’ni kamon bilan chalish hollari uchraydi. Satoning uchta yoki to’rtta asosiy simlari (torlari) bo’lib, ular tagidan tortilgan va dastagorning yon quloqlariga bog’langan aks sado beruvchi 8—11 ta torlari bor.
S e g о h —	uch joy, uch o’rin, uch parda. Qadimda uch parda (tovush) asosiga qurilgan kuy nomi. O’rta asrlar kasbiy musiqa amaliyolida rivojlantirilgan va keng nafasli kuy shakliga keltirilgan. Shashmaqom tizimidagi beshinchi maqom nomi.
155
S i b i z.i q — (sibizg‘a)	oddiy qamishdan yasalgan puflama cholg'u bo'lib, uzunasiga ushlab chalinadi. Puflama tomonida «tilcha» kesilgan bo'ladi, old tomonida barmoqlar bilan bosishga mo'ljallangan uchta teshikchasi bor.
Simfoniya —	(yunoncha) — «hamohanglik» ma’nosini anglatadi. Simfonik orkestri uchun mo'ljallangan musiqa asari. Odatda 4 qismdan iborat turkumli asar. Shuningdek, ba’zan ko'proq (5) va kamroq (1 gacha) qismli simfoniyalar ham uchraydi.
Suvora —	otliq; Xorazm maqomlarining «manzum» bo'limidan o'rin olgan muayyan aytimning nomi. Ustozlaming fikricha, «Suvora» ot tuyog'idan hosil bo'ladigan turli ritmik tuzilmali usullar va ularga asoslangan kuylardir.
Suita —	«ketma-ketlik, bir qatorlik» ma’nosini bildiradi. Yevropa san atida shakllangan ko'p qismli cholg'u musiqaning asosiy turlaridan biri. Umumiy g'oya bilan bog'langan, ammo mustaqil va o'zaro farqli bir necha qismlardan tarkib topadi.
T a I q i n —	(arabcha) — pand-nasihat, tushuntirish. ko'rsatma berish. Maqom asosiy aytim yo'llaridan.
T a n b и r —	torli-chertma cholg'u. Noksimon o'yma kosasi va unga ulangan uzun dastasi tut yog'ochidan tayyorlanadi. Dastasida 16 tagacha bog'lama pardasi bor, kosa qopqog'iga 4 ta cho'p (xas) parda yelim-langan bo'ladi. Torlarining soni uchtadan oltitagacha bo'lishi mumkin. Hozhgi davrda ko'proq uch-to'rt simli (torli) tanburlar amaliyotda keng qo'llaniladi. 156
Tanbur chizig‘i —	XIX asrda Komil Xorazmiy tomonidan kashf etilgan o’ziga xos «nota yozuvi»ning nomi.Unda tanbur cholg’usi pardalariga muvofiq 18 ta muvoziy chiziqlar bo’lib, tovushlar nuqtalar vositasida belgilangan.
Tarona —	qo’shiq, ashula ma'nolarini bildiradi. Maqomlarda asosiy aytim yo’llari (Saraxbor, Tani maqom. Talqin. Nasr va b.q.) orasida qo’llaniiadigan va bir aytimdan ikkinchi asosiy aytimga o’tishda bog’lovchi «vazifasini bajaruvchi» ixcham shaklli ashula. Ko’proq ruboiylar bilan aytiladi.
Xa t -	maqom aytim yo’llarida ashulaning bir bayt < ikki misra) she’r bilan aytiladigan kuy tuzilmasi, bo’lagi.
Xo n a —	uy, nisbiy lugal shakldagi kuy tuzilmasi (xonasi). Xona Bozgo’ydan farqli o’laroq, o’zgaruvchanlik xususiyatiga ega bo’lib, kuyning o’z avji (cho’qqisi) tomon rivojida muhim o’rin tutadi.
O‘n ikki maqom — (Duvozdah maqom)	XI1I-XVI1 asriarda Sharq musiqa amaliyotida mashhur maqomlar lizimi: Ushshoq, Navo, Busalik. Rost, Husayniy, Hijoz. Rahoviy. Zangula, Iroq, Islaxon, Zirafkand, Buzuig (Buzruk). O’n ikki maqomning kuy, parda va doyra-usul asoslari Shashmaqom, Xorazm maqomlari, Farg’ona-Toshkent maqom yo’llari kabi maqomot turlari kelib chiqishida muhim o’rin tutgan.
Shashmaqom —	1. Har biri o’z nomiga ega olti xil mukammal pardalar uyushmasi: Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh. Iroq. 2. Oltita mukammal pardalar uyushmasi va muayyan doyra usullari birligi asosida ijod etilgan cholg’u kuy va aytim (ashula) lar turkumi (majmuasi).
157
Shodiyona —	qadimdan to'y, bazm, sayil va boshqa xalq bayramlarida nog'ora va surnayda ijro etiladigan 12 qisrnli kuy nomi. Shodiyona turkumining ha г bir qismi alohida ritm tuzilishli zarb usuliga ega bo'lib, ular ba'zan yakka nog'orada chalinadi.
Chang —	trapetsiya shaklli torli — urma cholg'u. Unda jami 40 ta tor bo'lib, ular 14 ta asosiy lorlarga birlashadi. Shulardan 13 tasi uchtadan taqsimlangani holda, quyi yo'g'on tori bittadir. Torlar ikkita cho'p vositasida urib va chcrtib (timab) chalinadi.
Changqobиz~	maxsus tilchali cholg'u. tcmir yoki suyak-dan tayyorlanadi.Temir changqobuz, odat-da, aylana shaklda bo'ladi. Uning o'rtasi-dan 7 — 9 sm uzunlikda po'lat til o'tka-ziladi. Changqobuzni chalish uchun uni chap qo'l bilan tishlarga bosib turlsh kerak va, ayni vaqtda, o'ng qo'lning ko'rsatkich barmog'i ta'sirida tilchani to'lqinlantirib turish lozim. Bu cholg'uni nafaqat kattalar, balki bolalar ham sevib chaladilar.
Chertim yo ‘li —	Xorazm maqomlarida cholg'u kuylari boamining umumiy nomi. Mazkur bo'lim «mansur» deb ham yuritiladi.
Chorgoh—	to'rt joy, to'rt o'rin, to'rt parda; qadimda to'rt pardaga asoslangan ma'lum kuy nomi. Farg'ona—Toshkent maqomlaridan mashhur («Chorgoh I—V») aytim va cholg'u kuy-larining nomi.
C h о'p о n n a y — (g‘ajir nay)	uzunasiga ushlab chalinadigan pullama soz bo'lib, u cho'l burguti (g'ajir)ning qanot suyagidan tayyorlanadi. G'ajir nayda barmoqlar bosilishiga doir to'rtta teshikcha bo'lib, shulardan uchtasi old tomonda, bittasi esa nayning quyi qismida joylashgan bo'ladi. G'ajir nay, asosan, cho'ponlar tomonidan sevib ijro etilganligi bois. uni goho «cho'pon nay» deb ham ataydilar. 158
MUNDARIJA
So'zboshi................................................................3
O'zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi............................4
I CHORAK O'ZBEK MUSIQA MADANIYATIDA AN’ANAVIYLIK VA ZAMONAVIYLIK
Surxondaryo — Qashqadaryo musiqa uslubi haqida tushuncha.................6
Surxondaryo — Qashqadaryo dostonchilik an’analari.......................10
Buxoro Samarqand musiqa uslubi haqida tushuncha.........................15
Sozanda san’ati.........................................................19
Farg'ona — Toshkent musiqa uslubi haqida tushuncha......................24
Xalq ashulalari.........................................................26
Katta ashula............................................................30
Yallachilik san’ati.....................................................31
Xorazm musiqa uslubi haqida tushuncha...................................34
Xorazm ashulachilik san’ati............................................. 44
II CHORAK MAQOMLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Maqom tushunchasi...................................................... 46
Shashmaqom............................................................. 48
Shashmaqom cholg'u (mushkilot) kuvlari..................................52
Shashmaqom aytim (nasr) yo'llari........................................58
Ota Jalol Nosir.........................................................61
Xorazm maqomlari........................................................64
Xorazm maqomlarining cherlim yo'li......................................65
Xorazm maqomlarining aytim yo'li........................................66
Xorazm maqomlarining atoqli ijrochilari................................ 69
Farg’ona — Toshkent maqom yo'llari......................................71
Farg'ona — Toshkent maqom cholg'u yo'llari..............................72
Farg'ona — Toshkent maqom ashula yo'llari...............................74
III CHORAK JAHON MUSIQA MADANIYATI TARIXIDAN LAVHALAR
Musiqa madaniyati haqida umumiy tushuncha.............................. 81
Sharq allomalari musiqa haqida......................................... 84
Jahon musiqa madaniyati rivojining asosiy bosqichlari.................. 89
Vena k.assik maktabi namoyandalari..................................... 92
XIX—XX asrlar musiqa madaniyati........................................ 95
M.I.Glinka	... . .......................................     99
Musiqiy impressionizm xususida	... ...................... 102
XX asr O'zbekiston musiqa madaniyatiga doir........................... 102
Hoji Abdulaziz Rasulov................................................ 103
Yunus Rajabiy......................................................... 104
159
O'zbek musiqasida kompozitorlik ijodiyoti............................. 107
V.AUspenskiy.......................................................... Ill
Mirsodiq Tojiyev ijodida o'zbek simfoniyasining yuksalishi............ 112
Matniyoz Yusupov...................................................... 113
IV CHORAK
O‘ZBEKISTONNING ZAMONAVIY MISIQA MADANIYATI
Umumiy tushuncha ..................................................... 115
Atoqli o'zbek san’atkorlari va musiqiy jamoalari.......................120
Teatr san’ati va konsert ijrochilik faoliyati..........................130
Televideniye va kinoning musiqa rivojiga ta’siri.......................137
O'zbek musiqa san’atining jahon sahnasiga chiqishi.....................142
Musiqa lug'ati.........................................................152
Oqilxon Ibrohimov, Jamil Sadirov
MUSIQA
7-sinf uchun darslik
Qayta ishlangan va to'ldirilgan nashri
Muharrirlar: H. Mahmudova, M.Yo'ldosheva Musawir Sh.Odilov
Badiiy muharrir A.Bobrov Texnik muharrir T.Smirnova Musahhih F.Ortiqova Kompyuterda sahifalovchilar: B.Ashurov, A.Sulaymonov
IB № 4685
Bosishga 27.05.2008-y. da ruxsat etildi. Bichimi 60 x 9O‘/|6. Kegli 11. Times gamiturasi. Olset bosma. 10,0 shartli bosma toboq.
11,5 nashr bosma tobog'i. Adadi 75233 nusxa. 45-2008 raqamli shartnoma. 213 raqamli buyurtma.
O'zbekiston Matbuot va axborot agentligining G'aftir G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
100129. Toshkent. Navoiy ko'chasi, 30.
100128. Toshkent. Shayxontohur ko'chasi, 86.
Bizning internit manzilimiz: www.iptdgulom.uz