ISBN: 5-338-00814-9

Похожие

Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. Дапаможнік. Частка 2

Гiсторыя Беларусi. У 2 частках. Частка другая. XIX-XX стагоддзi.

Нарысы гісторыі Беларусі у двух частках. Частка 2

Гiсторыя Беларусi. Частка 2

Текст 
                    Пралетарыі ўсіх краін, яднайцесяк
ЧАТЫРНАЦЦАТАЯ СЕСІЯ
ВЯРХОЎНАГА САВЕТА
БЕЛАРУСКАЙ ССР
АДЗІНАЦЦАТАГА СКЛІКАННЯ
26 СТУДЗЕНЯ 1990 ГОДА
СТЭНАГРАФІЧНАЯ СПРАВАЗДАЧА
МІНСК «БЕЛАРУСЬ» 1991


ПАСЯДЖЭННЕ ПЕРШАЕ
(26 студзеня 1990 года)
Зала пасяджэнняў Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. 10 гадзін раніцы.
Месцы за сталом старшыні займаюць Старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР I. Я. Навуменка, намеснікі Старшыні Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
А. М. Марынычава, Н. I. Хаткоўская, А. С. Шарановіч.
Старшынствуе Старшыня Вярхоунага Савета Беларускай ССР
депутат Іван Якаўлевіч Навуменка.
Старшыня. Паважаныя таварышы дэпутаты! Чатырнаццатую
сесію Вярхоунага Савета Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі адзінаццатага склікання аб’яўляю адкрытай.
Перш чым начнём нашу работу, нам неабходна зарэгістравац-
ца. Дайце, калі ласка, рэжым рэгістрацыі.
Таварышы дэпутаты, прашу вас зарэгістравацца.
Вынікі рэгістрацыі:
Зарэгістравана 408 дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР.
Кворум ёсць. Пачынаем нашу работу.
Перш за ўсё трэба зацвердзіць парадак дня сесіі.
Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР уносіць на раз-
гляд Вярхоўнага Савета наступныя пытанні:
1.	Аб праектах Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларус¬
кай ССР», Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб
парадку ўвядзення ў дзеянне Закона Беларускай ССР «Аб мовах
у Беларускай ССР» і Закона Беларускай ССР «Аб дапаўненні
артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР».
2.	Аб унясенні Указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Белару¬
скай ССР, праектаў Закона Беларускай ССР і Пастановы Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР на зацвярджэнне Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР.
Пытанні ўносяцца Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР.
Прапанова аб уключэнні гэтых пытанняў у парадак дня сесіі
адобрана Саветам Старэйшын Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР.
3


Ці ёсць іншыя прапановы па парадку дня чатырнаццатай сесіі?
Голас. Так.
Старшыня. Калі ласка, падыдзіце да чацвёртага мікрафона.
Самборскі Ю. А. (Гомельская — Прамы еловая вы-
барчая акруга № 296, Гомельская вобласць). На
адзінаццатай сесіі Вярхоўнага Савета БССР, калі разглядалася
першапачатковая праграма па Чарнобылю, па дакладу таварыша
Еўтуха я ўнёс цэлы шэраг прапаноў і выказаў думку аб тым, што
Урад несур’ёзна падышоў да гэтага пытання. Затым праграма была
прынята і прайшоў некаторы час. Але становішча спраў паказвае,
што Урад рэспублікі і Прэзідыум Вярхоўнага Савета толькі абвя-
шчаюць лозунгі, што гэта нацыянальная трагедия, што гэта боль
усяго народа, а на самай справе па-сапраўднаму гэтым пытаннем
не займаюцца.
У сувязі з гэтым мной, яшчэ да пасяджэння Прэзідыума Вяр-
хоўнага Савета, які разглядаў парадак дня гэтай сесіі, быў унесе¬
ны запыт да Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР па
гэтых праблемах. Паколькі ён тут не абмяркоўваецца, не разгля-
даўся на Савеце Старэйшын і не ўносіцца ў парадак дня, дазволь-
це мне яго зачытаць:
«Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР таварышу
Дземянцею.
Дэпутацкі запыт.
У сувязі з тым, што многае, прадугледжанае Дзяржаўнай пра-
грамай па ліквідацыі ў БССР вынікаў аварыі на Чарнобыльскай
АЭС, рэалізуецца вельмі марудна, прашу паведаміць на чатырнац¬
цатай сесіі:
1.	Якая сістэма кантролю за рэалізацыяй праграмы створана на
ўзроўні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.
2.	Савет Міністраў СССР, ВЦСПС пастановай ад 20 кастрычні-
ка 1989 г. № 886 (пункт 8.1) даручылі Савету Міністраў БССР, зы-
ходзячы з асобых умоў пражывання насельніцтва ў раёнах, якія
падвергліся радыеактыўнаму заражэнню ў выніку аварыі на Чар¬
нобыльскай АЭС, ажыццяўляць забеспячэнне гэтага насельніцтва
харчовымі таварамі ў адпаведнасці з рацыянальнымі нормамі спа-
жывання прадуктаў харчавання, а таксама прыярытэтнае забеспя¬
чэнне прамысловымі таварамі працяглага карыстання.
Чаму гэта палажэнне не выконваецца, не распаўсюджана на
горад Гомель, дзе забруджанне па цэзію-137 складае 2 Кі/км2, па
стронцыю — 0,35 і дзе пражывае больш як 500 тысяч чалавек?
Аналагічнае становішча назіраецца і па іншых рэгіёнах вобласці.
3.	Па чыёй віне нездавальняюча вырашаюцца іншыя пазіцыі
праграмы? Канцэнтрацыя будаўнікоў на аб’ектах, вызначаных у
праграме па Гомельскай вобласці, забеспячэнне медабсталяван-
нем, прэпаратамі і г. д.
4


4.	Тры месяцы таму назад, 25 кастрычніка 1989 г., на дванацца-
тай сесіі Вярхоўнага Савета БССР была ўнесена прапанова аб за-
канадаўчым вызначэнні адказнасці за парушэнне патрабаванняў
радыяцыйнай бяспекі пры вытворчасці і рэалізацыі прадукцыі.
Прапанаваны гэтай сесіі праект Закона не дае поўнага адказу
на прапановы дэпутатаў. Больш таго, у ім наогул не прадугледжва-
ецца адказнасць за вытворчасць забруджанай радыенуклідамі пра-
дукцыі. Чаму працяглы час ігнаруюцца прапановы дэпутатаў Вяр-
хоўнага Савета БССР? I подпіс».
Старшыня. Прабачце, я ваша прозвішча не запомніў.
Выступаючы. Самборскі.
Самборскі Ю. А. Я мог бы пракаменціраваць гэтыя прапановы,
але мяне абурыла і другое, што Прэзідыум Вярхоўнага Савета і
асабіста яго Старшыня не валодаюць і не займаюцца гэтымі пытан¬
иям!. Таму што пасля падачы запыту на мяне пачалі рабіць націск.
Маўляў, забяры, пачытай палажэнне аб Прэзідыуме, навошта мы
на кожнай сесіі будзем разглядаць чарнобыльскія праблемы і г. д.
Тэта зрабіў Намеснік Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Саве¬
та таварыш Мікуліч.
У сувязі з тым, што мой дэпутацкі запыт не знайшоў разгле-
джання на Савеце Старэйшын і не ўносіцца на гэту сесію, я раз-
глядаю гэта як парушэнне сваіх правоў і, з другога боку, спробу
асабіста Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета ўтаіць бяздзей-
насць Урада па чарнобыльскіх пытаннях і самому пазбегнуць ад-
казнасці.
У сувязі з гэтым я стаўлю пытанне аб давер’і Ураду. I ў прыват-
насці, таварышу Кавалёву як Старшыні Савета Міністраў БССР,
які, магчыма, па стану здароўя не можа займацца гэтымі пытан¬
иям!, таварышу Хусаінаву, які павінен адказваць за вытворчую
арганізацыю спраў у забруджанай зоне, Старшыні Прэзідыума
Вярхоўнага Савета БССР таварышу Дземянцею і Намесніку Стар-
шыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета таварышу Мікулічу.
Прашу, таварышы, падтрымаць маю прапанову. У іншым вы-
падку мне і другім трэба расцэньваць тэты нацыянальны боль, на-
цыянальную трагедыю толькі як лозунг, абвешчаны на словах.
Дзякуй.
Старшыня. Таварышы депутаты! Заява вельмі сур’ёзная. Можа,
яшчэ хто хоча выступіць? Калі ласка.
Мікуліч У. А. (Лебедзеўская выбарчая акруга №116,
Мінская вобласць). Паважаныя таварышы депутаты! Вы ве-
даеце, што мы на дзвюх сесіях Вярхоўнага Савета разглядалі пы-
танні ліквідацыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Па гетаму
пытанню прынята праграма. Гета праграма разглядаецца не толь-
кі ў нас, але і ў саюзных органах. Зараз Урадам і Презідыумам Вяр-
хоўнага Савета республікі вядзецца работа па практычнай аргані-
5


зацыі выканання гэтай праграмы. Таму, калі таварыш Самборскі
напісаў Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб тым,
каб унеслі гэтае пытание ў парадак дня сесіі Вярхоўнага Савета,
Прэзідыум палічыў, што няма неабходнасці гэта рабіць. Ен можа
быць разгледжаны Прэзідыумам і Саветам Міністраў рэспублікі.
I я хачу давесці гэта да вашага ведама. Што датычыцца яго выказ-
ванняў аб адстаўцы, ў тым ліку і асабіста маёй, гэта справа депу-
татаў.
Старшыня. Дзякуй, Уладзімір Андрэевіч. Хто яшчэ хоча вы-
ступіць? Калі ласка.
Смоляр I. М. (М азы рек а я
нёвая выбарчая
акру га № 340, Гомельская вобласць). Паважаныя де-
путаты! Нам прапанавалі праект Закона аб адказнасці за реаліза-
цыю прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі звыш дапушчальных
узроўняў. На мінулым тыдні тры камісіі — Камісія па ліквідацыі
вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, заканадаўчых меркаван-
няў і па аграпрамысловаму комплексу разгледзелі праект Закона,
дзе была агаворана і вытворчасць з мэтай рэалізацыі адным з пунк-
таў. Чамусьці ў прапанаваным варыянце ўпамінання аб гэтым на-
огул няма. I я б прасіў, каб прэзідыум сённяшняй сесіі арганізаваў,
магчыма праз 2—3 гадзіны, той альтэрнатыўны варыянт, які б ішоў
ад камісіі і быў раздадзены дэпутатам для таго, каб мы яго разгля-
далі. Проста незразумела, чаму ігнаруюцца рашэнні, прынятыя
на камісіях. Дзякую.
Старшыня. Калі ласка.
Карнеенка В. М. (народны депутат СССР). Улічваючы
тое, што Праграма па 'ліквідацыі вынікаў аварыі на Чарнобыль¬
скай АЭС не знаходзіць, на мой погляд, належнага разумения ў са-
юзных органах, лічу сваім абавязкам напомніць дэпутатам Вярхоў-
нага Савета БССР аб іх праве на скліканне нечарговага З’езда
народных дэпутатаў СССР. Таму што ў апошні час дзесьці абгрун-
тавана, дзесьці не зусім абгрунтавана народный депутаты СССР
падвяргаюцца крытыцы за тое, што яны недастаткова актыўна зай-
маюцца правядзеннем у жыццё гетай Чарнобыльскай праграмы. Та¬
му я зачытаю артыкул 5 Регламента З’езда народных депутатаў
СССР:
«Нечарговыя пасядженні З’езда народных депутатаў склікаюц-
ца Вярхоўным Саветам СССР па яго ініцыятыве, па прапанове
адной з палат Вярхоўнага Савета СССР, Презідыума Вярхоўнага
Савета, Старшыні Вярхоўнага Савета СССР, не менш адной пятай
народных депутатаў СССР або па ініцыятыве саюзнай республікі ў
асобе яе вышейшага органа дзяржаўнай улады».
Таму, калі сесія Вярхоўнага Савета БССР лічыць, што гета пра¬
грама недастаткова знайшла сваё разумение ў саюзных органах,
думаю, што гета менавіта тое пытанне, якое можна вынесці на не-


чарговы З’езд народных дэпутатаў СССР. У вас такое права, тава-
рышы, ёсць. I я б прасіў з разумением аднесціся да гэтай прапа-
новы. Дзякуй.
Старшыня. Хто яшчэ? Калі ласка.
Касцюковіч Я. В. (Машчаніцкая выбарчая акруга
№ 443, Магілёўская вобласць). Паважаныя таварышы дэ-
путаты! Калі мы разглядалі штатны расклад апарату абласнога,
раённага, гарадскога і раённага ў горадзе Саветаў народных дэпу-
татаў, то звярнуліся ў Прэзідыум Вярхоўнага Савета з просьбай
унесці гэта пытанне на разгляд чарговай сесіі Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР. Гэта сёння ў парадку дня не прагучала. Таму я
выступаю і прашу гэта пытанне ўнесці ў павестку дня, зрабіць да-
ручэнне Прэзідыуму Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, каб яны
далажылі, якія паступілі прапановы па гэтаму пытанню. Затым каб
депутаты абмяняліся думкамі. I прыняць канчатковае рашэнне аб
артыкуле 128 Канстытуцыі Беларускай ССР, дзе гаворыцца аб ства-
рэнні прэзідыумаў абласных, гарадскіх і раённых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў.
Старшыня. Дзякуй. Хто яшчэ? Калі ласка.
3 месца. Я звяртаюся да дэпутатаў з просьбай не згаджацца з
прапановай таварыша Самборскага. Калі наш парламент па кожна-
му выпадку будзе скідаць Урад, мы стабільнасці не атрымаем.
Я лічу як дэпутат з перыферыі, што наш Урад рабіў усё для таго,
каб зацвердзіць праграму. I калі параўнаць з іншымі рэспублікамі,
а я жыву побач з Украінай і ведаю, што мы ідзём наперадзе іншых
рэспублік на дзесяць парадкаў вышэй. Таму я прапаную згадзіцца
з прапановай народнага дэпутата СССР Карнеенкі прасіць Вярхоў-
ны Савет СССР склікаць нечарговую сесію і зацвердзіць праграму
па Чарнобылю. Гэта будзе нейкі рэзультат, а не тое, што мы бу-
дзем мяняць Урад.
Старшыня. Дзякуй. Больш няма? Няма. Таварышы, у такім вы¬
падку ў нас ёсць прапанаваны Прэзідыумам Вярхоўнага Савета па¬
радак дня і, відаць, трэба галасаваць яго першым. Хто за зацвяр-
джэнне парадку дня, прапанаванага Прэзідыумам Вярхоўнага Са¬
вета, прашу галасаваць. Хто за тэту прапанову? Хто супраць? Хто
ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала супраць
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
205
408
40
14
380
7


Пераважная большасць. Прапанова прымаецца. Парадак дня,
прапанаваны Прэзідыумам Вярхоўнага Савета, зацвярджаецца.
Таварышы, як будзем абыходзіцца з іншымі прапановамі? Бу¬
дзем галасаваць? Калі ласка, Міхаіл Васільевіч. Дапамажыце нам.
Кавалёў М. В. (I в а н а ў с к а я в ы б а р ч а я а к р у г а № 179,
Брэсцкая вобласць). Таварышы дэпутаты! Рашэннем З’езда
народных дэпутатаў даручана Вярхоўнаму Савету і Савету Міні-
страў СССР разгледзець прапанову Беларускай ССР, Украінскай
ССР і Расійскай Федэрацыі па праблемах чарнобыльскай аварыі.
I на веснавую сесію Вярхоўнага Савета СССР ніякіх дадатковых
Тірапаноў не трэба. Гэта праграма будзе разглядацца. Зараз у Са-
веце Міністраў і ў Дзяржплане СССР вядзецца работа па вывучэн-
ню ўсіх аспектаў праблем, выказаных у нашай праграме, якую мы
тут зацвердзілі.
Створана спецыяльная рабочая трупа, прыязджаюць сюды спе-
цыялісты разглядаць асобныя праблемы. Я б не сказаў, што яны
адносяцца негатыўна да нашых прапаноў. Усё ідзе ў адпаведнасці
з рашэннямі З’езда. Таму спецыяльныя дадатковыя звароты, я лічу,
будуць проста незразумелыя.
Старшыня. Дзякуй, Міхаіл Васільевіч. Таварышы, як вызначым-
ся з галасаваннем? Калі ласка.
Мікуліч У. А. Таварышы, першай была прапанова ўключыць у
парадак дня пытанне аб кантролю за выкананнем Праграмы па
ліквідацыі аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Паўстае пытанне: уклю-
чаць ці не ўключаць яго ў парадак дня. Было выказана таксама
недавер’е ў адрас некаторых членаў Урада.
Старшыня. Уладзімір Андрэевіч, мы ўжо галасавалі гэта. Не?
Прашу ўключыць рэжым галасавання. Галасуем, ці ўключаць у
шарадак дня нашай сесіі запыт дэпутата па Чарнобылю. Хто «за»?
Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
205
408
176
203
13
16
Яшчэ быў запыт аб прыняцці рашэння аб нечарговым З’ездзе
народных дэпутатаў СССР. Як будзем галасаваць? У парадку па-
ступлення? (Шум у зале.) Калі ласка.
Голас. Паважаныя таварышы! Я прашу Старшыню сабрацца і
неяк больш дакладна весці нашу сесію. Пытанне ж стаіць не так.


Дэпутат уносіць запыт, уносіць прапанову, яе трэба проста прага-
ласаваць. А якое рашэнне будзе — станоўчае, адмоўнае,—гэта ўжо
справа сесіі. Мы ж заблытаем дэпутатаў. Гэта па-першае.
Цяпер па сутнасці пытання. Я выказваю сваю асабістую думку,
што сёння нельга, карыстаючыся нейкім момантам, падаграваць
настрой, абвастраць сітуацыю. Есць механізм вырашэння гэтага пы¬
тання. На чарговай сесіі трэба адстаяць, каб даручэнне папярэд-
няй сесіі па праграме было разгледжана. Калі гэта не будзе раз-
гледжана, тады можна вярнуцца да гэтага пытання і выходзіць на
З’езд. Але я ўпэўнены, што рашэнне любога пытання на З’ездзе не
самы лепшы спосаб, яго павінна вырашыць сесія Вярхоўнага Саве¬
та СССР.
Старшыня. Давайце параімся, таварышы дэпутаты, што мы спа-
чатку галасуем. Прапанову дэпутата... (Шум у зале.) Значыць, га-
ласуем прапанову аб правядзенні нечарговага З’езда народных дэ-
путатаў СССР. Хто за тэту прапанову, прашу галасаваць. Хто су¬
праць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
205
408
66
43
375
Такім чынам, прапанова дэпутата не праходзіць. 266 супраць 66.
I, нарэшце, апошняе пытанне аб штатах абласных Саветаў народ¬
ных дэпутатаў. Можа, даведку хто-небудзь дасць? Калі ласка.
Грынёў М.
(Ма гілёўская — Маладзечанская
выбарчая акруга № 437, Магілёўская в о б л а с ц ь).
Таварышы дэпутаты! Не зусім так уносіцца прапанова. Вы памя-
таеце, на мінулай сесіі мы да гэтага пытання вярталіся, крыху за-
блыталі яго, хочам заблытаць і сёння. Размова ідзе аб тым, трэба
ці не ствараць прэзідыумы абласных, гарадскіх і раённых Саветаў.
Мы мінулы раз гэтае пытанне галасавалі і прынялі рашэнне, што
не трэба.
Цяпер Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР прыслаў штаты і
функцыі гэтага прэзідыума. I атрымліваецца, што ў раённым Са-
веце павінен быць прэзідыум раённага Савета, які складаецца з
штатнага старшыні, штатнага намесніка. Штат прэзідыума — 10
чалавек. Яго функцыі — работа з дэпутатамі і пастаяннымі камі-
сіямі.
Як вядома, у раённым Савеце 100 дэпутатаў. Атрымліваецца два
9


органы ў Савеце. Адзін выканаўчы, другі — заканадаўчы. Але ў
функцыі ўваходзіць работа толькі з Саветамі, 10 чалавек штата.
Трэба параіцца, калі мы сёння падтрымаем тэту прапанову, то
створым яшчэ адзін орган у абласным, гарадскім і раённым Савеце,
штатны. Ці зразумеюць нас сёння людзі? Я маю на ўвазе, што вы ве-
даеце пра аперацыю зарплаты плюс яшчэ дадатковыя штаты, і мы
тады на выбары прыйдзем зусім разбітымі. Вось што маецца на
ўвазе і якую мы ўносім прапанову: шырока гэта пытанне абмерка-
ваць і выйсці з гэтай прапановай на сесію.
Старшыня. Унесці пытанне на тэту сесію?
Голас. Мы прапануем унесці гэта пытанне на абмеркаванне сесіі.
Старшыня. На гэтай сесіі?
Голас. Так.
Голубаў Э. Ф. (Гомельская — Ленінская выбарчая
а круг а № 293, Гомельская вобл асць). Таварышы дэпу-
таты, я не разумею, чаму мы топчамся на адным і тым жа? На мі-
нулай сесіі было прынята рашэнне Вярхоўнага Савета не ствараць
прэзідыум. Гэта з’яўляецца Законам, дык ці варта яго зноў разбі-
раць? Давайце ўдакладнім, як было, а не, дык давайце цяпер гала-
саваць.
Сыраегіна Л. М.
выбарчая
акруга №311, Гомельская в о б л асць). Таварышы! На мі-
нулай сесіі мы з вамі галасавалі і вырашылі, што прэзідыумы Са-
V
и
ветау не ствараюцца у гарадах раеннага падпарадкавання, пасялко-
вых і сельскіх Саветах. Мы там пакінулі старшынь Саветаў у адзі-
най асобе.
прэзідыумы
раёне.
Мы з вамі прагаласавалі за артыкул, што такія
Саветаў ствараем у вобласці, у горадзе
о
Навошта ж трэба так гаварыць? Разумееце, трэба вельмі дэта-
лёва ўсё разгледзець. Таму я не ведаю, ці ёсць неабходнасць сёння
мяняць наша ўласнае рашэнне. Калі ёсць неабходнасць паглядзець,
што мы прапануем, то, калі ласка, можна паглядзець. I не трэба,
па-першае, так утрыраваць, таварыш Грынёў. Па-другое, не шко-
дзіць дэпутатам ведаць, што прэзідыум Савета складаецца са стар-
шыні, яго намеснікаў, членаў пастаянных камісій, якія будуць пра-
цаваць у Савеце, старшыні трупы народнага кантролю. Вось гэта —
шмат, а астатнія таварышы, якія будуць там працаваць (5 ці 6 чала¬
век прыкладна на ўзроўні раёна, і мы ж далі прапановы ў кожную
вобласць, папрасілі прадумаць іх),— гэта людзі, якія будуць дапа-
магаць дэпутатам у пастаяннай рабоце. 3 улікам таго, што сёння
мы хочам бачыць ад Вярхоўнага Савета, і перш за ўсё вашай рабо¬
ты, такія ж штаты прадугледжаны ў абласным Савеце. I мы ж гэта
не проста так гаворым, што мы поўнасцю за новае, мы ж прапануем
частку людзей забраць з аблвыканкомаў, райвыканкомаў для таго,
каб працавалі аргаддзелы іменна з дэпутатамі. Таму я не ведаю, ці
10


ёсць неабходнасць мяняць Канстытуцыю, мы з вамі вельмі дакладна
ў той раз галасавалі.
Старшыня. Таварышы депутаты, як будзем сябе весці ў далей-
шым? Давайце прагаласуем за тое, каб пакінуць у сіле рашэнне мі-
нулай сесіі. Так? (Шум у зале.) Калі ласка.
Смоляр I. М. Іван Якаўлевіч! Тут ужо выказваліся. Уносіцца
прапанова, значыць, трэба тэту прапанову лічыць першай і за яе
галасаваць. Гэта ж усім зразумела.
Паважаны Іван Якаўлевіч! Я вас прашу аб адным. Трэба пад-
няць стэнаграмы і фанаграмы мінулых сесій. Два моманты ёсць.
Першы, што прапануе прадстаўнік з Магілёва. Я папрасіў бы ўсё-
такі падняць фанаграму, як мы галасавалі за адкліканне будаўнікоў
з Арменіі. Мы адназначна ставілі пытанне — адклікаць усіх будаў-
нікоў з-за межаў нашай рэспублікі, і ў пастанове было запісана да-
ручыць Ураду разгледзець гэта пытанне. Мы ніякіх пытанняў па
рашэнню не ставілі. Мы ставілі адназначна праблему. Чамусьці мы
адно прымаем, а ў канчатковай рэдакцыі застаюцца размытымі ўсе
фразы. Есць прапанова падняць стэнаграму і фанаграму. I ўсё, што
датычыць прэзідыумаў і адклікання будаўнікоў, стане зразумела.
Старшыня. Спачатку прагаласуем. А потым будзем падымаць гэ-
тыя стэнаграмы.
Грынёў М. Ф. Мы б гэта пытанне і не ставілі, але калі ствараліся
прэзідыумы і сёння ствараюцца апараты гэтага прэзідыума... Я яшчэ
раз хачу заўважыць, каб дэпутаты ўсё зразумелі. Вось апарат аб-
ласнога прэзідыума, які будзе абслугоўваць тых, каго называла
Людміла Мікалаеўна, гэта значыць, старшыню, штатнага намесніка,
некаторых штатных прадстаўнікоў і няштатных старшынь камісій.
Дык вось тэты апарат, які будзе абслугоўваць прэзідыум, на ўзроў-
ні вобласці складаецца з 22—24 чалавек.
На ўзроўні ж раёна, які мы сёння называем і чамусьці гаворым
3—4 чалавекі, ён складае 9,5—11,5 адзінкі. Значыць, трэба пагля-
дзець, што гэта такое. Мы не адмаўляем катэгарычна, калі на ўзроў-
ні сельскага Савета застаецца адзін старшыня. Уся ўлада ў асобе
аднаго старшыні. I займайся, таварыш старшыня, тым, чым хочаш,
на
ку
№
сваім сельскім участку. Вось як пытанне стаіць.
Таму мы яшчэ раз настойваем уключыць гэта пытанне ў павест-
дня сесіі і абмяняцца думкамі, каб ведаць, мэтазгодна гэта ці не.
Мікуліч У. А. (Не чуваць.)
Старшыня. Дзякуй, Уладзімір Андрэевіч. Хто яшчэ? Калі ласка.
Дземянцей М. I. (Капыльская выбарчая акруга
95, Мінская вобласць). Наша кожная сесія — гэта так-
сама вучоба, і вучыцца трэба вельмі ўважліва. Вось у мяне ў ру¬
ках Канстытуцыя Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублі-
кі, якую мы з вамі ўдакладнялі на папярэдняй сесіі, калі прымалі
Закон аб правядзенні выбараў, аб фарміраванні новага Вярхоў-
ll


нага Савета, абласных, раённых і сельскіх Саветаў, у святле той
палітычнай рэформы, якая праведзена ў краіне па стварэнню З’ез-
да народных дэпутатаў, па стварэнню ў новай форме Вярхоўнага
Савета Саюза ССР. Што мы з вамі прынялі?
Артыкул 128 гаворыць: работу абласных, Мінскага гарадскога,
раённых, гарадскіх, раённых у гарадах Саветаў народных дэпутатаў
арганізуюць іх прэзідыумы, узначальваемыя старшынямі Саветаў, а
ў гарадскіх (гарадоў раённага падпарадкавання), пасялковых і
сельскіх Саветах — старшыні гэтых Саветаў.
Далей гаворыцца, што прэзідыумы абласных, Мінскага гарад¬
скога, раённых, гарадскіх, раённых у гарадах Саветаў народных
дэпутатаў, старшыні гарадскіх, пасялковых і сельскіх Саветаў на¬
родных дэпутатаў каардынуюць дзейнасць пастаянных камісій і дэ-
путацкіх труп; аказваюць народным депутатам садзейнічанне ў
ажыццяўленні імі сваіх паўнамоцтваў, арганізуюць узаемадзеян-
не Саветаў з грамадскімі арганізацыямі і саветамі працоўных
калектываў, кантроль за выкананнем рашэнняў Саветаў і вышэй-
стаячых дзяржаўных органаў, наказаў выбаршчыкаў і грамадскіх
арганізацый, правядзенне мясцовых рэферэндумаў, абмеркаванне
грамадзянамі праектаў рашэнняў Саветаў і іншых важнейшых пы-
танняў мясцовага, рэспубліканскага і агульнасаюзнага значэння і
ажыццяўляюць іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на іх заканадаў-
ствам. Вось гэта палітычная рэформа, як мы яе называем, другі
этап, якая павінна ажыццяўляцца на ўзроўні рэспублікі, вобласці,
горада, раёна. Застаецца цяпер пытанне, якая колькасць людзей
павінна там знаходзіцца, каб забяспечыць дзейнасць народных дэ-
путатаў. Мы сёння сустрэліся з неразуменнем таго, што такое за-
канадаўчая творчасць і права заканадаўчага органа і што такое
выканаўчая ўлада. 3 самага пачатку абмеркавання парадку дня
мы зблыталі гэта. Мы з вамі на мінулай сесіі зацвярджалі прагра-
му, звязаную з ліквідацыяй вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС,
як заканадаўчы орган, які даручыў, дакладна распісаў, каму што
трэба рабіць. На сваёй чарговай сесіі, як мы запісалі з вамі ў тым
рашэнні Вярхоўнага Савета, трэба заслухаць Савет Міністраў Бе-
ларускай ССР, і рэгулярна заслухоўваць яго. Далей, у мэтах выка-
нання гэтага рашэння створана спецыяльная група па падраздзя-
леннях, якая ахоплівае навуковую дзейнасць, практычныя, будаў-
нічыя, праектныя справы.
Уявіце сабе цяпер, як гэта будзе на ўзроўні вобласці. У вас бу-
дуць дзейнічаць дэпутаты, у якіх ёсць мясцовыя пытанні, якія па-
вінны заканадаўча адмежавацца ад выканаўчай улады. Вось гэтыя
камісіі будуць працаваць не ў падпарадкаванні выканаўчай улады,
а самастойна, яны могуць запрасіць старшыню выканкома і спы-
таць у яго і яго апарату. Гэта дзве розныя рэчы. Старшыня Саве¬
та — гэта старшыня Савета дэпутатаў, а старшыня выканкома —
12


гэта выканаўчая ўлада. I калі сёння ёсць таварышы, якія хочуць
гэта зблытаць, тады, значыць, не адбылося ў нас ніякай рэформы
ў палітычнай сістэме Савецкай улады. Мы гаворым сёння аб раз-
дзяленні функцый.
Цяпер другая частка. Якімі павінны быць штаты? Гэта пры-
кладныя прапановы, якія вам унесены. Вы лічыце, што справіцеся,
калі пяць чалавек будзе працаваць у вас на сто дэпутатаў. Гэта
ваша пытанне, гэта бюджэт на кіраўніцкі персанал. Мы строга па
Канстытуцыі дзейнічаем з вамі ў адным напрамку, што старшынёй
Савета павінен быць дэпутат, намеснікам старшыні Савета — так-
сама дэпутат, а ўсе астатнія — гэта наймаецца ўпраўленчы пер¬
санал. Колькі яго наймаць для работы Савета, вызначацца павінна
з бюджэту гэтай тэрыторыі, гэтага Савета. Таму абмяркоўваць
сёння, Канстытуцыю мяняць, артыкул 128 — гэта значыць пайсці
ўразрэз з тым, што ў нас прынята ў Саюзе ССР аб палітычнай рэ-
форме савецкіх органаў кіравання.
Я згодны разглядаць прапановы па штатах. Вось адзінае, што
мы можам разглядаць. Усё астатняе ёсць у Канстытуцыі, якую мы
прынялі, і зараз яна павінна дзейнічаць. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Уладзімір Андрэевіч, будзеце выступаць?
Мікуліч У. А. Не.
Старшыня. Ставім на галасаванне?
Грынёў М. Ф. Я хачу ўсё-такі з Мікалаем Іванавічам не зга-
дзіцца. Мы не так ставім пытанне. Не ўносіць змяненні ў Кансты¬
туцыю, а ўголас на Вярхоўным Савеце вызначыць статус прэзі-
дыума: штатны, няштатны, грамадскі. Вось якую мы ўносім пра-
панову.
Старшыня. Таварышы, ставіць на галасаванне вось тэту заяву
дэпутата з Магілёва? Ставіць.
Падрыхтуйцеся да галасавання. Хто за тое, каб уключыць у па¬
радак дня прапанову дэпутата з Магілёва аб штатах, прашу гала-
саваць. Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	205
Зарэгістравана	408
Прагаласавала «за»	184
Прагаласавала «супраць»	163
Устрымалася	28
Усяго прагаласавала	375
Не галасавала	33
Прапанова не праходзіць.
Было пытанне аб давер’і некаторым членам Урада і Прэзідыу-
ма Вярхоўнага Савета БССР. Выказваў яго дэпутат Самборскі.
13
9


Ставім пытание на галасаванне, калі яны настойваюць. Ці вы
сфармулюеце яго інакш? Таварыш Самборскі, калі ласка.
Самборскі Ю. А. Іван Якаўлевіч, трэба прагаласаваць, уклю-
чаць гэта пытанне ў парадак дня ці не ўключаць. Галасавалі ўжо ‘
за парадак дня, унесены ў прэзідыум, прагаласавалі за некаторыя
прапановы потым паасобку. За тэту прапанову не галасавалі. Але
была прапанова.
Стаўлю пытанне аб давер’і некаторым членам Урада. За дэпу-
тацкі запыт прагаласавалі, за ўключэнне пытання аб давер’і не га-
ласавалі. Прашу паставіць яго на галасаванне.
Старшыня. Стаўлю на галасаванне. Таварышы, хто за прапано¬
ву дэпутата Самборскага?
3 месца. Нельга так гаварыць.
Старшыня. Вось больш вопытны. Ен быў Старшынёй Вярхоўна-
га Савета. Ен ведае і скажа. Калі ласка.
Шамякін I. П. ( п і с ь м е н н і к). Сур’ёзнае пытанне. Пытанне
аб давер’і. Нельга так! Хтосьці сказаў: не давяраем. Каму не да-
вяраем, чаму не давяраем? Проста нехта сказаў: я не давяраю.
Так нельга рабіць, таварышы. Патрэбна вельмі сур’ёзная прычына,
каб ставіць такія пытанні. (Шум у зале.)
Старшыня. Разумееце, калі адзін чалавек раптам заяўляе і па-
трабуе, патрэбна нейкая выключная сітуацыя... Таварышы дэпута-
ты, давайце параімся, будзем уключаць у парадак дня нашай сесіі
пытанне... Калі ласка.
3 месца. Таварышы дэпутаты! Сёння ж пытанне аб Чарнобылі
мы не абмяркоўваем. А пытанне аб давер’і ставіцца ў сувязі з ім.
Як жа можна гаварыць аб давер’і, не абмяркоўваючы пытанне?
Нельга ўсё-такі дэмагагічна падыходзіць да такіх сур’ёзных пы-
танняў, як давер’е да кіраўнікоў Урада. Давайце мы тады прымем
рашэнне аб тым, каб спачатку заслухаць справаздачу Урада па гэ-
тых пытаннях. Па неабмяркоўваемаму пытанню юрыдычна будзе
няправільна, незаконна гаварыць аб давер’і да асобных членаў
Урада. Я лічу, што гэта можна рабіць, але толькі калі выносіцца
на абмеркаванне адпаведнае пытанне. Калі мы будзем гаварыць
аб беларускай мове і прызнаем, што хтосьці з кіраўнікоў Урада ня-
правільна паводзіў сябе, вось тады можам паставіць пытанне аб
давер’і. Сёння ж гэта зусім беспадстаўна.
Шарановіч А. С. Таварышы дэпутаты, пытанне аб Чарнобылі —
гэта не тое пытанне, якое можна сёння абысйі. На нас глядзіць уся
рэспубліка. Мы далі Савету Міністраў даручэнне, права выкон-
ваць Чарнобыльскую праграму. Гэта раз.
Другое. Мы прынялі рашэнне аб пакаранні за вытворчасць за-
бруджанай прадукцыі. Трэцяе. Мы далі даручэнне Саўміну ў якім
плане? Прапрацаваць пытанні скарачэння вытворчасці мяса, дзярж-
пастаўкі па Магілёўскай і Гомельскай абласцях. Я лічу, што сён-
14


ня хто-небудзь з Саўміна, ці сам Старшыня Савета Міністраў, ці
аўтар праграмы таварыш Еўтух, павінен у межах 15—20 мінут
даць нам сёння інфармацыю па гэтаму пытанню. Вось мая пра-
панова.
Старшыня. Таварышы, можа, так сфармулюем пытанне? Пасля
выступления дэпутата Шарановіча заслухаць справаздачу і ўклю-
чыць у парадак дня пытанне.
Сыраегіна Л. М. Дэпутатам унесена прапанова. Мы павінны пра-
галасаваць, уключыць яе ў парадак дня ці не. Калі будзе гэта пы-
V
и
танне уключана у парадак дня, значыць, зразумела, што мы сення
не будзем яго абмяркоўваць, мы будзем рыхтавацца, прадоўжым
сесію, будзем слухаць таварышаў Ковалёва, Хусаінава, Дземянцея,
Мікуліча і потым прымаць рашэнне, апраўдваюць яны гэта давер’е
ці не. Калі гэта пытанне ўключаць, значыць, сесія тады будзе пра-
цаваць і не закончыцца сёння.
Старшыня. Давайце, таварышы, так і зробім. Іван Мікалаевіч,
вы ўжо вельмі многа даведак даяце. Хоць і не мая гэта справа заў-
вагі рабіць.
Смоляр I. М. Я прашу адно слова, хвіліну. Я думаю, што Юрый
Андрэевіч не мае рацыі ў сваіх адносінах да пункту погляду апа-
нента. Так нельга нам працаваць. Мы павінны паважліва адносіцца
адзін да аднаго. Я хачу падтрымаць дэпутата Шарановіча. Аб праб-
лемах чарнобыльскай аварыі, аб тым, што ўжо зроблена, мы пра-
сілі б Урад усё-такі зрабіць інфармацыю. А ставіць пытанне аб не-
давер’і, Юрый Андрэевіч, некарэктна. Таму што сёння аднаму што-
сьці выказалі, другому, і мы пачнём наогул кожную сесію тасаваць.
Хіба гэта будзе работа? Не будзе. Лічу некарэктнай прапанову
Юрыя Андрэевіча Самборскага, яе не трэба ставіць на галасаванне,
а інфармацыю аб праблемах, звязаных з выкананнем Чарнобыль¬
скай праграмы, трэба абавязкова заслухаць.
Старшыня. Таварышы, давайце паставім на галасаванне пытанне,
прымаць прапанову дэпутата Самборскага ці не прымаць. Прагала-
суем, уключаць яе ў парадак дня нашай сесіі ці не ўключаць. Стаў-
лю на галасаванне. Хто «за»? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	205
Зарэгістравана	408
Прагаласавала «за»	64
Прагаласавала «супраць»	297
Устрымалася	16
Усяго прагаласавала	377
Не галасавала	31
Прапанова не прымаециа.
15


Таварышы, зараз прагаласуем, каб заслухаць інфармацыю на
15—20 мінут, што зроблена па Праграме ліквідацыі вынікаў ава-
рыі на Чарнобыльскай АЭС. Галасуем, рабіць такую інфармацыю ці
не. Хто за прапанову, каб зрабіць такую інфармацыю? Хто супраць?
Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	205
Зарэгістравана	408
Прагаласавала «за»	281
Прагаласавала «супраць»	86
Устрымалася	17
Усяго прагаласавала	384
Не галасавала	24
Прапанова прымаецца. Значыць, у канцы сесіі будзе зроблена
кароткая справаздача аб тым, што зроблена ў святле Пастановы па
ліквідацыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Пераходзім да асноўнага пытання. Пачынаем разгляд пытання
«Аб праектах Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай
ССР», Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб парадку
ўвядзення ў дзеянне Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларус¬
кай ССР» і Закона Беларускай ССР «Аб дапаўненні артыкула 68
Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР».
Слова для даклада даецца таварыш Мазай Ніне Мікалаеўне —
старшыні Камісіі Вярхоўнага Савета БССР па падрыхтоўцы пра-
паноў аб заканадаўчым урэгуляванні статуса беларускай, рускай і
іншых моў, якімі карыстаецца насельніцтва Беларускай ССР, На-
месніку Старшыні Савета Міністраў Беларускай ССР.
Мазай Н. М. (Наваполацкая — Алімпійская в ы б а р-
чая а к р у г а № 272, Віцебская вобласць). Паважаныя та¬
варышы депутаты! Мне даручана далажыць вам пра асноўныя
палажэнні праекта Закона «Аб мовах у Беларускай ССР», якія
выпрацавала Камісія па падрыхтоўцы прапаноў аб заканадаўчым
урэгуляванні статуса беларускай, рускай і іншых моў, якімі кары¬
стаецца насельніцтва нашай рэспублікі. Камісія была створана Па-
становай Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад29ліпеня 1989 года.
Цяперашняя сесія Вярхоўнага Савета рэспублікі, без пераболь-
шання, мае асаблівае значэнне. I таму, што на ёй разглядаецца не-
ардынарнае пытанне, і таму, што яна праходзіць у абстаноўцы, калі
ў краіне хутка нарастаюць працэсы эканамічнай перабудовы, востра
праходзіць рэформа палітычнай сістэмы, сацыяльных адносін, узра-
стае заклапочанасць грамадскасці аб тэмпах, метадах і выніках
перабудовы ў цэлым.
Зараз ясней відаць, што праблемы, якія стаяць перад сацыялі-
16


стычным грамадствам, патрабуюць часу, нетрадыцыйных, часцей за
ўсё зусім новых падыходаў у іх рашэнні.
Сярод гэтай трупы праблем складанейшы комплекс міжнацыя-
нальных адносін, якія закранаюць свядомасць, пачуцці мільёнаў
савецкіх людзей ва ўсіх кутках нашай шматнацыянальнай краіны.
Гэта мы адчуваем вельмі востра сёння, калі чытаем і слухаем
паведамленні аб трагічнай, цяжкай сітуацыі ў адносінах паміж на¬
родам! Арменіі і Азербайджана, аб нацыянальных канфліктах, якія,
на жаль, мелі і маюць месца ў другіх рэгіёнах нашай краіны.
Натуральна, што народы хвалююць пытанні дзяржаўнага і эка-
намічнага суверэнітэту, захавання і развіцця нацыянальных куль¬
тур, гістарычнай спадчыны, сваёй роднай мовы.
Своечасовае вырашэнне гэтых праблем, стварэнне такіх умоў,
каб кожны народ, які жыве ў нашай краіне, меў магчымасць раз-
гарнуць свой інтэлектуальны і культурны патэнцыял, неабходны
для гарманізацыі міжнацыянальных адносін. Толькі так мы можам
зберагчы паміж людзьмі, што вякамі жывуць на нашай зямлі, у
нашым Саюзе, пачуццё дружбы, узаемаразумення і павагі адзін да
аднаго.
Перш за ўсё хацелася б звярнуцца да моўнага пытання, якое
патрабуе вельмі клапатлівага і ўдумлівага падыходу, асабліва ў
шматнацыянальнай дзяржаве.
Мова кожнага народа, на якой ён думае, піша, гаворыць,— са¬
мая вялікая яго каштоўнасць.
I ўсё больш людзей усведамляе, што мова не толькі сродак зно-
сін паміж людзьмі, яна з’яўляецца асновай культуры народа і яе
важнейшай састаўной часткай. Кожная мова, у тым ліку і наша, яе
агульнанародная, літаратурная, жывая мясцовая і гістарычная раз-
навіднасці — неацэнны скарб, які належыць не аднаму народу, а
ўсяму чалавецтву.
Родная мова —гэта сувязь пакаленняў, праз яе чалавек усве¬
дамляе ролю свайго народа цяпер і раней, далучаецца да культур-
най спадчыны, да сучасных працэсаў духоўнага развіцця.
У ёй адлюстраваны народны побыт і традыцыі, тое, што назы-
ваецца душой народа.
Кожны народ мае сваё адметнае, непаўторнае, чым ганарыцца,
што зберагае, без чаго не ўяўляе сябе і сваёй зямлі. У кожнага на¬
рода ёсць свае Белавежская пушча і Нарач, Свіцязь і Палессе, По-
лацк і Заслаўе, Скарына і Купала, ёсць родная мова.
«Пазбаўце чалавека магчымасці гаварыць і пісаць на роднай
мове, ведаць гістарычны шлях, эпас свайго народа,— падкрэсліваў
М. С. Гарбачоў,— і ён, якіх бы поспехаў ні дасягнуў у матэрыяль-
ных адносінах, ужо бязродны, а значыць, і бездухоўны».
Сёння ў рэспубліцы склалася такая сітуацыя, калі практычна
дзейнічаюць дзве мовы. На беларускай і рускай мовах вядзецца на-
17


вучанне і выхаванне, людзі карыстаюцца імі ў адносінах паміж са¬
бой, выдаецца грамадска-палітычная, навуковая, мастацкая літа-
ратура, вядуцца перадачы па радыё і тэлебачанні.
У практыцы розных бакоў (лінгвістычнага, сацыяльнага) двух-
моўя ў рэспубліцы праблемам яго функцыяніравання і развіцця да-
вол! шмат увагі ўдзяляюць даследчыкі. Апошнім часам пытанні бе-
ларуска-рускага двухмоўя шырока абмяркоўваліся на X пленуме
ЦК КПБ, на сходах працоўных калектываў, пры правядзенні «круг¬
лых сталоў» як навуковых работнікаў, так і грамадскасці. Пры
гэтым адзначаліся як станоўчыя вынікі гэтага працэсу, так і закла-
почанасць тым, што на працягу апошніх дзесяцігоддзяў стала па-
рушацца, калі можна так сказаць, сіметрычнасць двухмоўя.
У зваротах да кіруючых органаў, у друку, сярод творчай інтэлі-
генцыі, студэнцтва, вучоных, настаўнікаў і іншых прадстаўнікоў
грамадскасці ўжо даўно выказвалася занепакоенасць тым станам,
у якім апынулася беларуская мова.
Паступовае звужэнне сфер прымянення беларускай мовы ў прак¬
тыцы прывяло да таго, што сёння роля беларускай мовы ў гаспа-
дарчым, культурным, грамадска-палітычным жыцці рэспублікі зве-
дзена да мінімуму, а часам зусім ігнаруецца ў зносінах. Гэта
фактычна парушае грамадскія функцыі беларускай мовы пры абвя-
шчэнні роўнасці беларускай і рускай моў, адмоўна адбіваецца на
распаўсюджанні нацыянальнай мастацкай літаратуры, вядзе да
страт у шырокіх слаях насельніцтва пачуцця каштоўнасці нацыя¬
нальнай культурнай спадчыны, дэфармацый у нацыянальнай сама-
свядомасці, якія, у прыватнасці, знаходзяць сваё праяўленне ў ні-
гілістычных адносінах пэўнай часткі насельніцтва да беларускай
мовы. Такое становішча не з’яўляецца нормай ленінскай нацыя¬
нальнай палітыкі.
Абмяркоўваючы пытанні дзяржаўнай палітыкі ў дачыненні да
мовы, мы павінны таксама памятаць і зыходзіць з таго, што жывём
у шматнацыянальнай краіне, што ў нашай рэспубліцы таксама на
працягу стагоддзяў побач з беларусамі жывуць прадстаўнікі ін-
шых народаў. Па даных апошняга перапісу, беларусы складаюць
77,9 працэнта насельніцтва рэспублікі, рускія—13,2 працэнта,
украінцы — 2,9 працэнта, палякі — 4,1 працэнта, яўрэі—1,1 пра¬
цэнта, літоўцы — 0,07 працэнта. Маюцца тэрыторыі, дзе кампакт-
на пражываюць некаторыя з іх.
Трэба адзначыць, што партыйныя і дзяржаўныя органы рэспуб-
лікі зрабілі грунтоўны аналіз, прынялі шэраг першапачатковых
мер, якія пачалі ўжо працаваць на паляпшэнне моўнай сітуацыі.
Так, у верасні 1988 года Бюро ЦК КПБ зацвердзіла «Асноўныя
мерапрыемствы па далейшаму развіццю народнай адукацыі ў Бе¬
ларускай ССР», дзе моўныя пытанні выдзелены спецыяльным раз-
дзелам. Пытанні, звязаныя з удасканаленнем вывучэння белару-
18


скай мовы, разглядаліся ў 1988 годзе ў Савеце Міністраў БССР, на
пасяджэнні ідэалагічнай камісіі ЦК КПБ, на калегіях Міністэр-
ства народнай адукацыі БССР, упраўленняў народнай адукацыі
аблвыканкомаў.
Многія партыйныя камітэты (Мінскі гарком КПБ, Віцебскі аб-
ком КПБ, Навагрудскі райком партыі), некаторыя мясцовыя Са-
веты народных дэпутатаў распрацавалі і прынялі грунтоўныя ме-
рапрыемствы па пашырэнню сферы функцыяніравання беларускай
мовы, далейшаму яе развіццю. Значнае месца пытанням моўнай па-
літыкі было адведзена на рэспубліканскай навукова-практычнай
канферэнцыі «Народ. Культура. Перабудова». Гэтыя пытанні знай-
шлі шырокае адлюстраванне і ў платформе Кампартыі Беларусі
да выбараў народных дэпутатаў Беларускай ССР і мясцовых Саве-
таў рэспублікі.
Усё вышэйсказанае і абумовіла неабходнасць заканадаўча вы-
значыць статус беларускай, рускай і іншых моў, якімі карыстаецца
насельніцтва Беларусі.
Камісія па падрыхтоўцы прапаноў аб заканадаўчым урэгуля-
ванні статуса беларускай, рускай і іншых моў, якімі карыстаецца
насельніцтва рэспублікі, створаная на сесіі Вярхоўнага Савета,
больш як чатыры месяцы працавала над праектам Закона «Аб мо-
вах у Беларускай ССР», які сёння прапануецца ўвазе дэпу-
татаў.
Актыўны ўдзел у рабоце камісіі па распрацоўцы праекта За¬
кона прынялі: старшыня рэспубліканскага Таварыства беларускай
мовы Гілевіч Ніл Сямёнавіч, які ўзначаліў рабочую трупу, Бірыла
Мікалай Васільевіч — акадэмік-сакратар Аддзялення грамадскіх
навук Акадэміі навук БССР, Дзямчук Міхаіл Іванавіч — народны
дэпутат СССР, Міністр народнай адукацыі БССР, Капанік Генадзь
Канстанцінавіч — рабочы Мінскага вытворчага аб’яднання імя
Леніна, Кенік Іван Альбінавіч — дэпутат Вярхоўнага Савета БССР,
старшыня Мазырскага гарвыканкома, Краўчанка Пётр Кузьміч —
сакратар Мінскага гаркома Кампартыі Беларусі, Маханько Аляк-
сандр Міхайлавіч — старшыня калгаса «Перамога» Бераставіцкага
раёна Гродзенскай вобласці, Падлужны Аляксандр Іосіфавіч —
член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР, дырэктар Інстытута мо-
вазнаўства імя Я. Коласа, Масько Галіна Ігнатаўна — народны дэ¬
путат СССР , намеснік дырэктара па навучальна-выхаваўчай рабо¬
це сярэдняй школы № 3 г. Слоніма, Рагойша Вячаслаў Пятровіч —
дацэнт кафедры сацыялістычнай культуры Мінскай вышэйшай пар-
тыйнай школы, Садоўскі Пётр Вікенцьевіч — дацэнт Мінскага дзяр-
жаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага, Сачанка
Барыс Іванавіч — пісьменнік, Смірноў Юрый Пятровіч — намеснік
дырэктара Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ , Яўневіч Міхаіл
Станіслававіч — прафесар, загадчык кафедры беларускага мова-
19


знаўства Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя
A. М. Горкага, Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч — доктар юры-
дычных навук, загадчык кафедры тэорыі дзяржавы і права Бела-
рускага дзяржаўнага універсітэта імя У. I. Леніна, усе члены ка-
місіі.
Працуючы над праектам Закона, яго аўтары шырока выкары-
стоўвалі ідэі ленінскай канцэпцыі функцыяніравання моў у шмат-
нацыянальнай дзяржаве, рашэнні XXVII з’езда КПСС, XIX Усе-
саюзнай партыйнай канферэнцыі, пастановы З’ездаў народных дэ-
путатаў Саюза ССР.
Улічвалася таксама, што ў краіне ідзе агульны працэс закана-
даўчага ўрэгулявання моўных пытанняў, што ў многіх рэспубліках
ужо прыняты законы, якія вызначылі статус як нацыянальнай мо-
вы, так і іншых моў, якімі карыстаюцца жыхары адпаведных рэс-
публік. Таму пры распрацоўцы праекта Закона камісія ўважліва
вывучыла заканадаўчыя акты аб мовах, прынятыя ў іншых саюз-
ных рэспубліках, міжнародную заканадаўчую практыку.
Праект і кожнае яго палажэнне абмяркоўваліся ўсебакова і глы-
бока. Камісія з усёй адказнасцю ўсведамляе, што мова, як было
ўжо сказана вышэй, не толькі сродак зносін паміж людзьмі, што
моўныя пытанні адыгрываюць вядучую ролю як у гарманізацыі,
так і ва ўскладненні міжнацыянальных адносін.
Мы ўважліва аднесліся да дасланых альтэрнатыўных праек-
таў, складзеных ў Акадэміі навук БССР, Белдзяржуніверсітэце,
грамадскіх арганізацыях рэспублікі.
Як вынік, рабочая трупа выпрацавала праект Закона «Аб мо¬
вах у Беларускай ССР». Пасля абмеркавання ў камісіі ён быў вы¬
несены на разгляд пастаянных камісій Вярхоўнага Савета БССР:
Камісіі заканадаўчых меркаванняў, Камісіі па нацыянальных пы¬
таниях і міжнацыянальных адносінах і Камісіі па народнай аду-
кацыі і культуры. Тэты праект камісіямі быў абмеркаваны, пад-
трыманы і вынесены на народнае абмеркаванне.
Усебакова разглядаючы праблему, улічваючы практыку, шыро-
кае кола выказаных меркаванняў, камісія палічыла неабходным
вызначыць у праекце Закона «Аб мовах у Беларускай ССР» статус
рускай мовы, як мовы міжнацыянальных зносін. Праект прадугле-
джвае на дзяржаўным узроўні забеспячэнне права кожнага гра-
мадзяніна рэспублікі свабодна карыстацца рускай мовай ва ўсіх
сферах грамадскага жыцця, права на атрыманне адукацыі на гэ-
тай мове.
Такім чынам, на ўзроўні канстытуцыйнага законапалажэння вы-
значаецца становішча рускай мовы, якая сёння практычна з’яў-
ляецца мовай міжнацыянальных зносін, выконвае важныя функ-
цыі ў кіраванні краінай, у жыцці рэспублікі.
Вызначаючы статус беларускай мовы, мовы народа, які даў імя
20


рэспубліцы, на яго этнічнай тэрыторыі, камісія прапануе кансты-
туцыйна прызнаць яе дзяржаўнай мовай Беларускай ССР.
Такія адносіны да дзяржаўнасці беларускай мовы выказаны ў
пастанове XVI пленума ЦК КПБ «Аб платформе Кампартыі Бела-
русі да выбараў народных дэпутатаў Беларускай ССР і мясцовых
Саветаў рэспублікі», прынятай 27 снежня 1989 г.
Уносячы такую прапанову, камісія спадзяецца, што яна будзе
добразычліва і з разумением прынята людзьмі ўсіх нацыянальна-
сцей, што жывуць у рэспубліцы.
Мы разлічваем, што кожны з нас усведамляе тое, што менавіта
на гэтай мове сабрана багатая культурна-гістарычная, навуковая
спадчына нашага народа, дасягнула сусветнага ўзроўню белару-
ская савецкая літаратура.
Як вядома, у першыя гады пасля Вялікай Кастрычніцкай са-
цыялістычнай рэвалюцыі разам з беларускай дзяржаўнасцю ад-
раджалася значэнне і беларускай мовы. Менавіта яна вызначалася
ў Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы як мова, пера-
важная для сувязей паміж дзяржаўнымі, прафесійнымі і грамад-
скімі ўстановамі і арганізацыямі.
На наш погляд, апіраючыся на тэты статус, беларуская мова
атрымлівае новыя магчымасці для свайго далейшага развіцця,
больш шырокага прымянення ў дзяржаўных органах, у працы гра-
мадскіх арганізацый, установах навукі, культуры, адукацыі, у галі-
не абслугоўвання, стварэння ўмоў для авалодвання ёю ўсімі жа-
даючымі.
Наданне беларускай мове статуса дзяржаўнай дазволіць не
толькі ўмацаваць сацыяльную базу яе функцыяніравання, але і
дасць магчымасць прадстаўнікам усіх нацыянальнасцей лепш па-
знаць духоўныя каштоўнасці беларускага народа, узмацніць увагу
шырокай грамадскасці да нацыянальнай культуры, гісторыі, літа-
ратуры, мастацтва і іншых нацыянальных здабыткаў беларускага
народа.
Разам з тым лічым неабходным падкрэсліць, што дзяржаўны
статус беларускай мовы ні ў якім выпадку не прыніжае рускай мо¬
вы і мовы іншых нацыянальнасцей, не супярэчыць прынцыпам роў-
насці нацый і раўнапраўя моў, прынцыпам ленінскай нацыянальнай
палітыкі.
Тут трэба прыгадаць наступнае палажэнне даклада М. С. Гар-
бачова на вераснёўскім Пленуме ЦК КПСС 1989 года «Аб нацыя¬
нальнай палітыцы партыі ў сучасных умовах»: «Перш за ўсё мы
зыходзім з таго, што карэннае насельніцтва ўсіх рэспублік, без-
умоўна, мае поўнае права зацвердзіць сваю мову ў якасці дзяржаў-
най, інакш кажучы, стварыць прававыя ўмовы для яе захавання
і развіцця. Гэта не толькі юрыдычнае пытанне. Тэта пытанне па-
літычнае, паколькі размова ідзе аб самаадчуванні нашых народаў,
21


іх зразумелым імкненні захаваць сваю нацыянальную самабыт-
насць».
Руская мова будзе надежным чынам *працягваць ажыццяўлен-
не свайго высокага прызначэння, як мова міжнацыянальных зносін,
садзейнічаць развіццю прадукцыйных, інтэлектуальных сіл рэспуб-
лікі ў межах савецкай федэрацыі.
Артыкул 24 прадугледжвае абавязковае вывучэнне беларускай
і рускай моў ва ўсіх агульнаадукацыйных школах рэспублікі.
Згодна з праектам Закона рэспубліка бярэ на сябе абавязак пра-
яўляць надежны клопат і аб іншых нацыянальных мовах на сваёй
тэрыторыі. Там, дзе кампактна пражываюць прадстаўнікі іншых на-
цыянальнасцей, ім гарантуецца права ствараць дзіцячыя ўстановы
на роднай мове, адкрываць школы або класы, рыхтаваць выхава-
целяў і настаўнікаў роднай мовы для гэтых устаноў. Гарантуецца
права карыстання сваёй мовай у зносінах з афіцыйнымі ўстановамі,
у судзе, пры атрыманні юрыдычных кансультацый і гэтак далей.
За час абмеркавання праекта Закона ў Прэзідыум Вярхоўнага
Савета БССР, на радыё, тэлебачанне, у рэдакцыі рэспубліканскіх,
абласных, раённых і шматтыражных газет паступіла шмат калек-
тыўных і асабістых лістоў, у якіх выказалі свае прапановы і заўвагі
літаральна па кожнаму артыкулу законапраекта больш як 20 ты¬
сяч чалавек.
Трэба сказаць, што законапраект увогуле ўспрыняты добразыч-
ліва і з вялікай цікавасцю як у рэспубліцы, так і за яе межамі. Пе-
раважная большасць тых, хто прыняў удзел у абмеркаванні і да-
слаў свае прапановы, выказалася за прыняцце такога Закона.
Вось што пішуць, напрыклад, студэнты і выкладчыкі Белдзярж-
універсітэта імя У. I. Леніна (148 подпісаў):
«Мы ўспрымаем і разглядаем гэты праект як такі мяркуемы за-
канадаўчы акт, які ўдумліва распрацаваны з улікам той рэальнай
моўнай сітуацыі, тых акалічнасцей, пры якіх мова карэннага на-
сельніцтва рэспублікі аказалася ў глыбокім заняпадзе. Таму для
кожнага чалавека з’яўляецца відавочным, што выратаваць белару-
скую мову ад забыцця можна толькі пры ажыццяўленні палажэння
аб наданні беларускай мове статуса адзінай дзяржаўнай мовы ў
Беларускай ССР. I такое палажэнне ні ў якім разе не з’явіцца
дыскрымінацыйным у адносінах да іншых моў, таму што праект За¬
кона гарантуе свабоднае выкарыстанне рускай мовы, як мовы між-
нацыянальных зносін народаў СССР, свабоднае развіццё і ўжыван-
не ўсіх нацыянальных моў, якімі карыстаецца насельніцтва Беда¬
ру сі».
Таварыш Далідовіч з г. Мінска ў газеце «Советская Белоруссия»
піша: «Такі дакумент мы чакалі даўно. Па-першае, ён павінен быў
аднавіць ленінскія нормы жыцця, па-другое, на дзяржаўным узроў-
ні засведчыць аб інтарэсах беларускага народа і прадстаўнікоў ін-


шых нацыянальнасцей, па-трэцяе, юрыдычна замацаваць працэсы
перабудовы ў рэспубліцы. Што датычыць карэннай нацыі — бела-
русаў, то, нарэшце, пасля доўгага перапынку яны справядліва зда-
будуць тое, што павінны мець па закону,— дэмакратычную і пра-
вавую дзяржаву. Гэта значыць законнае права на дзяржаўнасць
сваёй роднай мовы, каб старажытнейшая славянская мова не была
сіратою пры жывых бацьках, а пад аховай. Разам з тым прыемна
бачыць, што не засталіся пакрыўджанымі прадстаўнікі іншых на-
цый... Я падтрымліваю права карэннага народа на дзяржаўнасць
карэннай мовы».
Афіцэры Савецкіх Узброеных Сіл беларускага паходжання, якія
служаць у Казахскай ССР, даслалі ліст, у якім пішуць: «Мы про-
сім Вярхоўны Савет Беларускай ССР праявіць добрую волю, не
дапусціць канфрантацыі паміж добрымі і разважлівымі беларус-
кімі людзьмі. Права народа размаўляць на сваёй мове — святое
права. I мы сёння з тымі, хто змагаецца за адраджэнне мовы, куль¬
туры, нацыі.
Мы звяртаемся да ўсіх дэпутатаў Вярхоўнага Савета, калі прый-
дзе час галасаваць за Закон аб мовах, перш чым падняць руку, па-
думайце, бо ў вашых руках не толькі лёс мовы, у вашых руках лёс
Беларусі».
Есць і іншыя погляды як на прапанаваны праект, так і на праб-
лему. Пэўная частка насельніцтва лічыць, што ў цэлым становішча,
якое сёння склалася ў рэспубліцы ў дачыненні да моўнага пытан¬
ия, з’яўляецца нармальным, у яго не трэба ўмешвацца. Другія за
тое, што Закон аб мовах трэба прымаць і ўводзіць у дзеянне як ма¬
га хутчэй у сувязі з тым, што становішча з беларускай мовай яўна
ненармальнае.
Наступны довад заключаецца ў тым, што беларускай мовай Hi-
быта валодае меншасць, што мала хто карыстаецца ёю і, маўляў,
патрэбы ў ёй няма. Зазначым, што прыхільнікаў гэтага пункту гле-
джання не многа.
За прыняцце Закона ў прапанаванай камісіяй рэдакцыі выка-
заліся каля 15 тысяч чалавек, супраць — 2359 чалавек. 2317 чала-
век унеслі прапанову надаць статус дзяржаўнай адначасова бела¬
рускай і рускай мовам.
231 чалавек лічыць, што канчатковае рашэнне аб Законе можна
прыняць толькі пасля правядзення ўсенароднага рэферэндуму. Ка-
місія адзначае, што рэферэндум наогул справа добрая. Шкада, што
ў нашай краіне пакуль няма ні практыкі, ні адпаведнага закона аб
яго правядзенні. Але ў такой далікатнай справе, як мова, на наш
погляд, рэферэндум наўрад ці апраўданы.
Усе прапановы грамадзян рэспублікі былі ўважліва разгледжа-
ны камісіяй, узважаны і ў большасці сваёй улічаны пры дапрацоў-
цы праекта.
23


Аналіз усіх прапаноў сведчыць аб тым, што найбольшую заці-
каўленасць выклікалі:
артикул 2 I раздела праекта Закона, у якім вызначаецца статус
беларускай, рускай і іншых моў, якімі карыстаецца насельніцтва
рэспублікі;
II раздзел «Мова дзяржаўных, партийных органаў, прадпрыем-
стваў, устаноў і грамадскіх арганізацый»;
III раздзел праекта «Мова адукацыі, навукі і культуры».
Слушныя заўвагі па праекту Закона былі выказаны Міністэр-
ствам юстыцыі, Міністэрствам замежных спраў БССР, юрыдычным
аддзелам Кіраўніцтва Справамі Савета Міністраў БССР, Інстыту-
там мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук БССР, Гро-
дзенскім абкомам партыі, а таксама многімі жыхарамі рэспублікі.
Напрыклад, па прапанове Міністэрства юстыцыі БССР і юры-
дычнага аддзела Кіраўніцтва Справамі Савета Міністраў БССР у
III раздзел праекта Закона ўведзены новы артыкул 26 аб уступных
экзаменах па беларускай мове пры паступленні грамадзян у вышэй-
шыя і сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы.
Камісія згадзілася з гэтай прапановай, улічваючы тое, што тэты
артыкул будзе ўводзіцца ў дзеянне на працягу 10 гадоў. За тэты
час вывучэнне беларускай мовы ва ўсіх агульнаадукацыйных шко¬
лах стане нормай і кожны выпускнік школы будзе дасканала ва-
лодаць ёю. I мы спадзяёмся, што асаблівых цяжкасцей у здачы гэ-
тага экзамена не будзе. Прадугледжана, што грамадзяне Белару¬
скай ССР і іншых рэспублік, якія не атэставаны па беларускай
мове, здаюць уступны экзамен на выбар: па беларускай ці рускай
мове.
У артыкуле 36 праекта Закона ўлічана прапанова Міністэрства
замежных спраў БССР аб тым, што Беларуская ССР у адпаведна-
сці з нормамі міжнароднага права садзейнічае задавальненню на-
цыянальна-культурных інтарэсаў асоб беларускага паходжання,
якія пражываюць за мяжой.
У праекце Закона падкрэсліваецца, што як беларускай, так і ру¬
скай мовай павінны валодаць кіраўнікі і супрацоўнікі дзяржаўных
устаноў, прадпрыемстваў, партыйных, савецкіх, прафсаюзных і ін-
шых грамадскіх арганізацый. Кожнаму грамадзяніну рэспублікі
забяспечваецца права вучыцца ў школах і іншых навучальных уста-
новах, звяртацца ў афіцыйныя ўстановы, выступаць на сходах як
на беларускай, так і рускай мовах. Праектам Закона прадугле-
джваецца вядзенне дзелавой, афіцыйнай перапіскі з саюзнымі ор¬
ганам! і ўстановамі, а таксама арганізацыямі і ўстановамі іншых
саюзных рэспублік на рускай мове.
Рускай мовай нароўні з беларускай можна карыстацца ў пад-
рыхтоўцы тэхнічнай і праектнай дакументацыі, пры афармленні
вынікаў навукова-даследчых прац. Праект Закона не рэгламентуе
24


выбар мовы ва ўзаемаадносінах паміж людзьмі як у працоўных
калектывах, так і ў іншых жыццёвых абставінах, ва Узброеных Сі-
лах СССР, пагранічных, чыгуначных войсках, якія знаходзяцца на
тэрыторыі рэспублікі.
Пры дапрацоўцы праекта камісіяй зроблены шматлікія рэдак-
цыйныя ўдакладненні.
Дапрацаваны праект Закона з улікам заўваг, унесеных пры аб-
меркаванні грамадскасцю, а таксама пастаяннымі камісіямі Вяр-
хоўнага Савета БССР, вы ўжо маеце на руках. Праект, як бачыце,
складаецца з шасці раздзелаў і трыццаці шасці артыкулаў. Вы па-
знаёміліся з імі, з тымі змяненнямі, якія зрабіла камісія, таму да-
звольце не даваць больш падрабязнай характарыстыкі.
Відавочна, і сёння дэпутаты выкажуць свае заўвагі і прапано-
вы да праекта Закона.
Камісія выказвае вялікую ўдзячнасць міністэрствам і ведам-
ствам БССР, партыйным і савецкім органам, працоўным калекты-
вам, усім грамадзянам, якія даслалі свае водгукі і прапановы па
праекту Закона. Асаблівую ўдзячнасць хочацца выказаць рэдак-
цыям рэспубліканскіх, абласных, гарадскіх і раённых, шматтыраж-
ных газет, радыё і тэлебачанню за аператыўную публікацыю вод-
гукаў і прапаноў па праекту Закона, якія далі шырокую магчы-
масць выказаць розныя думкі і пункты гледжання.
Вялікая трупа прапаноў і заўваг адносіцца да парадку ўвядзен-
ня ў дзёянне Закона «Аб мовах у Беларускай ССР». Яны гавораць
аб матэрыяльных, фінансавых сродках, неабходных для ўвядзення
Закона ў дзеянне, аб арганізацыйных мерапрыемствах і гэтак да¬
лей. Гэтыя прапановы, лічыць камісія, будуць дапамогай пры рас-
працоўцы Дзяржаўнай праграмы развіцця беларускай мовы і ін-
шых нацыянальных моў у Беларускай ССР.
Таварышы дэпутаты! Абмяркоўваючы праект Закона «Аб мовах
у Беларускай ССР», мы добра разумеем, што прававое вырашэнне
пытання аб мовах з’яўляецца неабходнай, але не адзінай умовай.
У вырашэнні гэтай праблемы нельга спяшацца, павінен быць
аргументаваны падыход да кожнага пытання, які абавязкова ўліч-
ваў бы аб’ектыўныя ўмовы ў той ці іншай вобласці, на прадпрыем-
стве, у раёне.
Трэба адзначыць, што амаль усе, хто даслаў свае прапановы,
звяртаюцца да пытання аб тэрмінах увядзення ў дзеянне тых ці ін-
шых артыкулаў Закона.
Разглядаючы гэта пытанне, камісія зыходзіла з таго, што рэа-
лізацыя Закона аб мовах — складаная сацыяльна-эканамічная
праблема, якая не можа быць вырашана імгненна, яна патрабуе
прыкласці шмат намаганняў і пэўных фінансавых сродкаў.
Увядзенне Закона ў практыку павінна адбывацца паступова,
паэтапна, у розныя больш ці менш працяглыя тэрміны. Тут неаб-
25


ходна ўлічваць усе абставіны: матэрыяльныя, тэхнічныя і фінанса-
выя, забяспечыць падрыхтоўку кадраў, аптымальныя тэрміны пе-
раводу справаводства на беларускую мову і іншыя.
На наш погляд, указания ў праекце Пастановы Вярхоўнага
Савета Беларускай ССР «Аб парадку ўвядзення ў дзеянне Закона
«Аб мовах у Беларускай ССР» тэрміны аптымальныя.
Яны розныя — тры, пяць і нават дзесяць гадоў. Аднак гэта зра-
зумела, што апошняе слова ў вырашэнні гэтага пытання за дэпута-
тамі. Заўважу толькі, што асобныя артыкулы пачынаюць дзейні-
чаць з моманту прыняцця Закона. Гэта такія артыкулы, напрык-
лад, як артыкул 5, у якім устанаўліваецца адказнасць за публічную
знявагу, ганьбаванне дзяржаўнай ці ўсякай іншай мовы, стварэнне
перашкод і абмежаванняў у карыстанні імі, пропаведзь варожасці
на моўнай глебе.
Калі гаварыць аб праекце з пункту гледжання тэрмінаў яго ўвя-
дзення, то мы павінны сказаць і аб тым, што многія яго палажэнні
ўжо дзейнічаюць у той ці іншай меры ў практыцы грамадскага
жыцця.
Руская мова сёння практычна выконвае сваю функцыю мовы
міжнацыянальных зносін. Ею валодаюць каля 82 працэнтаў жыха-
роў рэспублікі, 73,1 працэнта дзяцей вучацца ў школах з рускай
мовай навучання.
Па даных апошняга перапісу насельніцтва 80,2 працэнта белару-
саў — жыхароў рэспублікі — сваёй роднай мовай назвалі бела¬
рускую.
Пашыраецца карыстанне беларускай мовай у паўсядзённым
жыцці, на многіх прадпрыемствах, ва ўстановах і ў арганізацыях
ствараюцца курсы па яе вывучэнню.
Беларускай мовай у Віцебскай вобласці, напрыклад, пачалі ка-
рыстацца пры вядзенні сесіі абласнога, шэрага гарадскіх і раённых
Саветаў народных дэпутатаў. Пашырылася тут сфера ўжывання
беларускай мовы ва ўстановах культуры, ужо нярэдка можна ба-
чыць указальнікі на дарогах на дзвюх мовах, чытаць назвы вуліц,
вёсак. З’явіліся аўтобусы, на якіх маршруты абазначаны на бела¬
рускай і рускай мовах, пабольшала такіх шыльд на магазінах, роз¬
ных установах. Працуе цэлы шэраг курсаў па вывучэнню белару¬
скай мовы як у абласным цэнтры, у тым ліку абкоме партыі і абл-
выканкоме, так і ў раённых.
Усё больш пераходзяць на нацыянальную мову Беларускае ра-
ыё і тэлебачанне. Каля 70 працэнтаў усіх рэспубліканскіх радыё-
перадач аб’емам радыёвяшчання 25 гадзін у суткі па трох прагра-
мах вядзецца на роднай мове.
У рэспубліцы ў апошнія гады пашырылася сетка агульнаадука-
цыйных школ і дзіцячых дашкольных устаноў, а таксама труп у
гэтых установах з пераважным навучаннем і выхаваннем на бела-
26


рускай мове. Для аб’ектыўнасці трэба сказаць, што гэты працэс
ідзе вельмі павольна, асабліва ў гарадах. Тым не менш толькі ў гэ-
тым годзе ў г. Мінску адкрыта 166 беларускамоўных труп у 89 дзі-
цячых садах, працуе 85 беларускамоўных класаў, з іх у 1989/90 на-
вучальным годзе адкрыта 29 у 7 агульнаадукацыйных школах (для
параўнання: у 1985/86 навучальным годзе такія класы былі толькі ў
адной школе). Амаль у 100 школах рэспублікі ўведзена паглыбле-
нае вывучэнне роднай мовы і літаратуры. У школах з’явіліся бела-
руска-моўныя дзіцячыя тэатры, у адпаведнасці з новымі навучаль¬
ным! планамі павялічана колькасць гадзін на вывучэнне белару-
скай мовы і літаратуры, у школах з рускай мовай навучання
беларуская мова з гэтага навучальнага года вывучаецца з першага
класа.
У Гродзенскай вобласці, дзе кампактна пражываюць палякі і
літоўцы, пачалося вывучэнне польскай і літоўскай моў у школах,
а таксама падрыхтоўка настаўнікаў польскай мовы ва універсітэце.
Паступовы перавод навучання на беларускую мову ідзе ў пед-
інстытутах, педвучылішчах і на педагагічных патоках універсітэ-
таў. Рашэннем Міністэрства народнай адукацыі БССР прыём на
аддзяленні беларускай мовы і літаратуры філалагічных факультэ-
таў за два апошнія гады павялічаны на 225 чалавек, адноўлена
вячэрняе аддзяленне па спецыяльнасці «Беларуская мова. і літара-
тура» ў Белдзяржуніверсітэце імя У. I. Леніна, уведзены новыя
спецыяльнасці «Беларуская мова, літаратура і гісторыя» ў Брэсц-
кім і Віцебскім педагагічных інстытутах.
Павялічана таксама колькасць гадзін на практычны курс бела¬
рускай мовы ў іншых навучальных установах. Сёння на беларускай
мове выкладаецца больш як 15 прадметаў.
Пашыраецца падрыхтоўка кадраў вышэйшай кваліфікацыі па
беларускай мове праз аспірантуру.
Міністэрствам народнай адукацыі БССР, Акадэміяй навук рэс-
публікі сумесна з Дзяржкамітэтам БССР па друку падрыхтавана
27 навучальных дапаможнікаў для настаўнікаў беларускай мовы,
выдадзена для іх навукова-метадычная бібліятэка; для вучняў —
серыі кніг «Скарбы мовы», «Народныя пісьменнікі Беларусі». Да
1993 года запланавана падрыхтаваць каля 50 падручнікаў, мета-
дычных дапаможнікаў, зборнікаў дыдактычных матэрыялаў і іншых
патрэбных школе выданняў. Інстытутам літаратуры Акадэміі навук
БССР падрыхтаваны 6-томны «Біябібліяграфічны слоўнік белару-
скіх пісьменнікаў», Інстытутам мовазнаўства — два тэрміналагіч-
ныя слоўнікі, новае выданне падручніка «Беларуская мова для не-
беларусаў».
Вучоныя вышэйшых навучальных устаноў і Акадэміі навук
БССР пачалі работу па падрыхтоўцы руска-беларускіх тэрмінала-
гічных слоўнікаў па фізіцы, матэматыцы, біялогіі, прыродазнаўству,
27


палітэканоміі. У мінулым годзе выдадзены нямецка-беларуска-
рускі слоўнік, рыхтуецца да друку англа-беларуска-рускі слоўнік.
Міністэрства культуры, не чакаючы прыняцця Закона, прыняло
рашэнне аб пераводзе справаводства на беларускую мову, пашы-
рэнні сферы яе ўжывання ва ўсіх сваіх установах і арганізацыях, у
культурна-асветніцкай і канцэртна-сцэнічнай дзейнасці.
Адбываюцца рухомыя перамены ў выдавецкай палітыцы. Тут
увага ўдзяляецца выданням, якія маюць першачарговае значэнне
для развіцця нацыянальнай культуры. Дзяржкамдрук БССР сумес-
на з выдавецтвамі распрацаваў і пачаў выкананне праграмы «Спад-
чына», у якую ўваходзіць выданне ў перакладзе на беларускую
мову серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» і серыі «Беларуская
гістарычная літаратура».
Акадэмія навук БССР, Міністэрства культуры БССР і Беларус-
кае аддзяленне Савецкага фонду культуры працуюць зараз над кан-
цэпцыяй навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны,
які павінен стаць у рэспубліцы ўстановай для збірання, вывучэння,
выдання і папулярызацыі гісторыка-культурнай спадчыны бела-
рускага народа.
Усё гэта толькі першыя крокі, якія заслугоўваюць увагі і пад-
трымкі. Робяцца яны з цяжкасцю.
Улічваючы цяжкасці першых крокаў па пашырэнню ўжывання
беларускай мовы ў грамадскім жыцці, асаблівае значэнне набы-
ваюць пытанні арганізацыі выканання Закона.
Мы гэта разумеем і ўсведамляем, што без пэўных цяжкасцей
тут не абысціся. Спатрэбяцца сродкі і на падрыхтоўку і перапад-
рыхтоўку кадраў, перавод аргтэхнікі на беларускую мову, усіх най-
и
и
менняу, а галоунае —
рэспублікі.
падрыхтаваць псіхалагічна ўсю грамадскасць
Трэба ўлічваць, што Закон будзе ўводзіцца на працягу некаль-
кіх гадоў, таму міністэрствы і ведамствы рэспублікі, выканкомы
Саветаў народных дэпутатаў, усе прадпрыемствы і арганізацыі змо-
гуць паступова пераходзіць на беларускую мову.
Таварышы дэпутаты! Калі Закон «Аб мовах у Беларускай ССР»
будзе прыняты, неабходнай стане распрацоўка Дзяржаўнай пра¬
грамы развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Бе¬
ларускай ССР. У ей павінны будуць знайсці адлюстраванне пы-
танні навуковай распрацоўкі праблем развіцця беларускай і іншых
моў у рэспубліцы, забеспячэнне функцыяніравання беларускай і ін-
шых моў у дзяржаўных органах, грамадскіх арганізацыях, на прад-
прыемствах, у органах народнай адукацыі, навукі, пытанні фінанса-
вага, матэрыяльнага і кадравага забеспячэння.
Да распрацоўкі такой праграмы ўжо прыступіла група спецыя-
лістаў, створаная па ініцыятыве камісіі, якая рыхтавала праект
Закона.


Таварышы дэпутаты! Палажэнні праекта Закона аб статусе бе-
ларускай, рускай і іншых моў, якімі карыстаецца насельніцтва рэс-
публікі, калі яны будуць прыняты, патрабуюць унесці змяненні ў
адпаведны артыкул Канстытуцыі БССР. На наш погляд, арти¬
кул 68 трэба дапоўніць часткамі IV, V і VI наступнага зместу:
«Дзяржаўнай мовай Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі з’яўляецца беларуская мова;
Беларуская ССР забяспечвае свабоднае карыстанне рускай мо¬
вай, як мовай міжнацыянальных зносін;
парадак ужывання беларускай, рускай і іншых моў у Белару¬
скай ССР вызначаецца заканадаўствам Беларускай ССР».
Дазвольце выказаць спадзяванне, што праект Закона «Аб мо-
вах у Беларускай ССР», які ўносіцца на ваш разгляд, будзе абмер-
каваны з пачуццём вялікай адказнасці, і ў Беларусі побач з мовай
рускага і іншых народаў, прадстаўнікі якіх жывуць на гэтай зямлі,
будзе ў поўны голас гучаць беларуская мова.
Старшыня. Дзякуй, Ніна Мікалаеўна. Таварышы дэпутаты! Ці
ёсць пытанні да дакладчыка?
Калі пытанні будуць, задавайце іх, калі ласка, у пісьмовай
форме.
Слова для садаклада мае старшыня пастаяннай Камісіі па на-
роднай адукацыі і культуры Вярхоўнага Савета БССР дэпутат
Караткевіч Аляксандр Цімафеевіч.
Караткевіч А. Ц. (Енісейская выбарчая акруга № 16,
горад Мінск). Паважаныя таварышы! Па даручэнню Камісіі
заканадаўчых меркаванняў, Камісіі па нацыянальных пытаннях і
міжнацыянальных адносінах, Камісіі па народнай адукацыі і куль¬
туры дазвольце далажыць дэпутатам Вярхоўнага Савета Белару¬
скай ССР, што вынесены на абмеркаванне законапраект аб мовах
у Беларускай ССР адобраны «трыма вышэйназванымі камісіямі.
Трэба сказаць, што праект Закона аб мовах выклікаў вялікую
зацікаўленасць у членаў камісій. Гэта пацвярджаецца той працай,
якую праводзілі дэпутаты на працягу апошніх пяці месяцаў як у
камісіях, так і ў працоўных калектывах, арганізацыях і ўстановах
рэспублікі. Сумесна з Камісіяй па падрыхтоўцы прапаноў аб зака-
надаўчым урэгуляванні статуса моў у Беларусі, створанай на адзі-
наццатай сесіі Вярхоўнага Савета, і асабліва з яе рабочай групай,
мы аналізавалі і абагульнялі шматлікія прапановы і заўвагі, якія
паступілі ад працоўных калектываў, грамадзян, выканаўчых камі-
тэтаў Саветаў народных дэпутатаў. Прапановы і заўвагі, якія, на
наш погляд, заслугоўваюць увагі, улічаны ў апошнім варыянце пра¬
екта Закона аб мовах.
Я звяртаю, таварышы дэпутаты, вашу ўвагу на тэкст праекта,
разасланы вам напярэдадні сесіі. Злева, як бачыце, апублікаваны
29


текст праекта, які абмяркоўваўся народам па ўсёй республіцы.
А справа — текст усіх тых артыкулаў, якія атрымалі змяненні і
надрукаваны ў правай частцы з падкресліваннем усіх заўваг.
У дакладзе старшыні Камісіі таварыш Мазай Ніны Мікалаеў-
ны гаварылася пра складанасць падрыхтоўкі праекта Закона. На-
шы тры камісіі таксама сутыкнуліся са складанасцю і супяречлі-
васцю падрыхтоўкі, абмеркавання законапраекта. I гета натураль¬
на, таму што моўная сфера з’яўляецца адной з актуальных і
складаных у міжнацыянальных адносінах.
Розныя пункты погляду, адабренне, з аднаго боку, і пяречан-
не — з другога,— усё гета натуральна, і не треба з гетага рабіць
трагедыю. Але нам вельмі важна ведаць і бачыць, у якой форме і
наколькі аргументавана выказваюцца гетыя пяречанні і, самае га-
лоўнае, якую мету яны маюць.
Асобныя грамадзяне ўсюды гавораць аб наданні статуса дзяр-
жаўнай мовы і мовы міжнацыянальных зносін толькі беларускай.
Есць і такія прыхільнікі, якія патрабуюць адкласці разгляд пра¬
екта Закона ў вышейшым органе ўлады да прыняцця Закона СССР
«Аб мовах народаў СССР», праект якога ўжо падрыхтаваны Вяр-
хоўным Саветам краіны; некаторыя прапануюць, як гаварылася ў
дакладзе таварыш Мазай, правесці референдум па пытанню аб мо¬
вах. Камісіі лічаць, што ні той, ні іншы бакі не зусім разумеюць
складанасць пытання. Узяць, да прыкладу, думку аб правядзенні
референдуму па самому Закону. Нам думаецца, што прыхільнікі
гетага патрабавання не ўлічваюць самага істотнага: што міжна-
цыянальныя пытанні, асабліва ў галіне мовы, ніколі не вырашыць
шляхам референдуму. Тут узнікае справядлівая заўвага: як
можна пытаць у народа пра лёс яго мовы — патребна ці не
патребна яна яму. Толькі паважаючы народ, толькі шляхам по-
и
и
и
шуку узаемапрымальных рашэнняу можна вырашыць моуную
праблему.
Хачу асабліва падкрэсліць, што прапанаваны депутатам праект
Закона аб мовах поўнасцю адпавядае прынцыпам нацыянальнай
палітыкі, якія былі сфармуляваны ў запісках У. I. Леніна «Да пы¬
тания аб нацыянальнасцях ці аб «аўтанамізацыі», якія сталі свайго
роду палітычным запаветам правадыра рэвалюцыі па нацыяналь-
ным пытанні. Яны змяшчаюць глыбока дыялектычную, гістарычна
канкрэтную пастаноўку гэтай важнейшай праблемы. У іх адлю-
строўваюцца гуманістычны характар, усебаковая ўвага да інтаре-
саў розных народаў, непрымірымасць да ўсякага дыктату ў моўным
будаўніцтве. У. I. Ленін, у прыватнасці, заклікаў «увесці самыя
строгія правілы адносна ўжывання інанацыянальнай мовы ў на-
цыянальных рэспубліках, якія ўваходзяць у наш Саюз, і праверыць
гэтыя правілы асабліва ўважліва». Для гэтага, па задуме Уладзі-
міра Ільіча, «патрабуецца дэталёвы кодекс», а таксама «асобая
30


шчырасць» тых, хто за такую работу возьмецца. Гэтыя ўстаноўкі,
на наш погляд, і ляжаць у аснове распрацаванага законапраекта
аб мовах — як дзяржаўнай мовы рэспублікі, так і мовы міжна-
цыянальных зносін—прававых гарантый грамадзян у сферы
мовы.
Безумоўна, мэта гэтага законапраекта — павышэнне прэстыжу
і сацыяльнай годнасці беларускай і іншых нацыянальных моў,
якія выкарыстоўваюцца, па сутнасці, пераважна ў бытавой сферы.
Як вядома, беларуская мова і раней вызначалася як дзяржаўная
мова, але ў выніку перакосаў у моўнай палітыцы не атрымала да-
стойнага выкарыстання ў палітычным, дзяржаўным, навуковым і
культурным жыцці. Асабліва гэта стала відавочным у апошнія дзе-
сяцігоддзі.
I не выпадкова вераснёўскі Пленум ЦК КПСС (1989 г.) моўную
праблему характарызаваў як вострую і выразна выказаўся аб сваёй
палітыцы ў гэтым пытанні.
Вось чаму з мэтаю абароны беларускай мовы і стварэння ўмоў
для яе далейшага развіцця камісіі лічаць неабходным афіцыйна,
канстытуцыйна прызнаць яе дзяржаўнай мовай Беларускай ССР.
Ставіцца мэта, каб рэспубліка ўзяла на сябе клопат аб яе шырокім
выкарыстанні ў дзяржаўных органах, грамадскіх арганізацыях,
установах навукі, культуры, адукацыі, у ахове здароўя, у сферах
абслугоўвання, аб стварэнні ўмоў для атрымання на ей сярэдняй
спецыяльнай і вышэйшай адукацыі, магчымасцей для авалодання
беларускай мовай усімі, хто гэтага жадае.
У дакладзе адзначалася, што наданне беларускай мове статуса
дзяржаўнай ні ў якой меры не будзе абмяжоўваць права грамадзян
іншых нацыянальнасцей карыстацца роднымі мовамі, не павінна
перашкаджаць свабоднаму іх развіццю.
Пры падрыхтоўцы праекта Закона камісіі выразна вызначылі
і становішча рускай мовы. Закон Беларускай ССР забяспечвае
права свабоднага карыстання рускай мовай — мовай міжнацыя-
нальных зносін народаў Саюза ССР на тэрыторыі Беларускай ССР.
Падобныя меры адпавядаюць духу перабудовы. 3 аднаго боку, за-
цвярджэнне беларускай мовы ў якасці дзяржаўнай дазволіць ума-
цаваць сацыяльную базу яе функцыяніравання, дасць магчымасць
прадстаўнікам усіх нацыянальнасцей лепш пазнаць духоўныя каш-
тоўнасці беларускага народа, узмацніць увагу шырокай грамад-
скасці да нацыянальных праблем. 3 другога — руская мова будзе
и
и
дастоина здзяисняць свае высокае прызначэнне, спрыяць умацаван-
ню пазіцый рэспублікі ў адзіным народнагаспадарчым комплексе
краіны, яе культурным жыцці.
Мы прааналізавалі пісьмы, якія паступілі ў Прэзідыум Вярхоў-
нага Савета БССР, выканкомы Саветаў народных дэпутатаў, срод-
кі масавай інфармацыі, у тым ліку і прадстаўнікоў рускага наро-
31


да, якіх трывожыць лёс беларускай мовы. У большасці сваёй пра-
цоўныя з разумением ставяцца да прыняцця Закона, выяўляючы
пры гэтым сапраўдны інтэрнацыяналізм у падыходзе да вырашэн-
ня моўнага пытання ў рэспубліцы. Прадстаўнікі ж беларускага на¬
рода ў сваю чаргу выказваюць пажаданні аб тым, каб у закона-
праектах былі закладзены прававыя гарантыі развіцця і прымя-
нення моў іншых нацыянальнасцей, якія пражываюць у рэс-
публіцы.
Выказваюцца і патрабаванні некаторых грамадзян надаць ста¬
тус дзяржаўнай побач з беларускай і рускай мове. Аддаючы на-
лежнае такой пастаноўцы пытання, трэба сказаць, што статус дзяр-
жаўнай мовы вызначаецца нацыянальна-дзяржаўным утварэннем,
якім у адносінах да беларускай мовы з’яўляецца суверэнная Бела-
руская ССР. У яе складзе няма якіх-небудзь аўтаномных нацыя-
нальных абласцей.
Тым не менш нашы камісіі лічаць, ніто з прыняццем законаў аб
дзяржаўнай мове ў саюзных рэспубліках неабходна будзе закана-
даўча надаць рускай мове сацыяльна-прававы статус мовы міжна-
цыянальных зносін народаў СССР.
У пісьмах грамадзян нашай рэспублікі, ды і ў некаторых дэпу-
татаў Вярхоўнага Савета БССР узнікае пытанне: што азначае па-
няцце «дзяржаўная мова»? Канстытуцыя СССР і законы краіны на
гэта пытанне адказу не даюць. У асобных артыкулах Канстытуцыі
СССР гаворыцца аб мовах саюзных рэспублік. Напрыклад, арты-
кулам 116 Канстытуцыі СССР прадугледжана публікаваць законы
СССР, пастановы і іншыя акты Вярхоўнага Савета СССР на мовах
саюзных рэспублік. Па артыкулу 159, судаводства вядзецца на мове
саюзнай або аўтаномнай рэспублікі ці на мове большасці насель-
ніцтва дадзенай мясцовасці. Артыкул 169 устанаўлівае абавязко-
васць надпісу на мовах саюзных рэспублік «Пралетарыі ўсіх краін,
яднайцеся!» на Дзяржаўным гербе СССР. Такім чынам, ужо ў
Асноўным Законе СССР выказваецца думка аб мове саюзнай рэс-
публікі.
Абмяркоўваючы праект Закона ў камісіях Вярхоўнага Савета
БССР, мы добра ўсведамлялі, што, ажыццяўляючы яго, давядзец-
ца многа і сур’ёзна папрацаваць усім. Выкананне практычных за¬
дач, прадугледжаных законапраектам, у значнай меры будзе аба-
вязкам педагогаў, кіраўнікоў грамадскіх арганізацый.
Значна дапамогуць у вывучэнні беларускай мовы курсы, якія
ўжо ствараюцца ў рэспубліцы. Яшчэ да апублікавання праекта За¬
кона аб мовах у Беларускай ССР у многіх арганізацыях, навучаль-
ных установах, на прадпрыемствах рэспублікі пачалі арганізоўваць
работу па вывучэнню беларускай мовы. Эфектыўна працуюць у гэ¬
тым кірунку ў Мінскім вытворчым аб’яднанні «Захадтрансгаз», дзе
начальнік аддзела кадраў Суеў Уладзімір Аляксандравіч, па на-
32


цыянальнасці рускі, арганізаваў для інжынерна-тэхнічных работні-
каў, рабочых аб’яднання вывучэнне беларускай мовы. Заняткі на
курсах праводзяць два высокакваліфікаваныя мовазнаўцы. Створа-
ны курсы беларускай мовы таксама ў Мінскім педінстытуце, у Бел-
дзяржкансерваторыі, на заводзе «Калібр», дзе працу забяспеч-
ваюць члены кафедр беларускай мовы вышэйшых навучальных
устаноў, у Беларускім тэхналагічным і іншых інстытутах.
Добры пачатак у гэтай справе зроблены, як ужо адзначалася,
у Віцебскай вобласці. У аблвыканкоме, абкоме партыі, у раённых
цэнтрах створаны курсы па вывучэнню беларускай мовы. Аднак гэ-
тага яўна недастаткова. Авалоданне беларускай мовай павінна
стаць абавязковым крытэрыем прафесіянальнай падрыхтоўкі ўсіх.
Адміністрацыі кожнага прадпрыемства, установы і арганізацыі
з дапамогай таварыства «Веды», настаўнікаў, вучоных, журналі-
стаў ужо цяпер трэба паклапаціцца аб навучанні сваіх работнікаў.
Нашы камісіі лічаць, што ўжо сёння неабходна прыняць неадклад-
ныя меры для таго, каб жыхары рэспублікі былі забяспечаны не-
абходнымі для вывучэння беларускай мовы вучэбнымі дапаможні-
камі, каб у дастатковай колькасці рыхтаваліся кваліфікаваныя вы-
кладчыкі беларускай мовы.
Дарэчы, на днях наша Камісія па народнай адукацыі і культу¬
ры заслухала Міністэрства народнай адукацыі, нашы выдавецтвы,
якія адказваюць за выданне падручнікаў і дапаможнікаў па гэтаму
пытанню, і ў нас ёсць упэўненасць, што такая работа пачалася і
яна будзе плённай.
Камісіі падтрымалі ідэю Міністэрства народнай адукацыі БССР
аб стварэнні на яго базе або ў рэспубліканскім Таварыстве бела¬
рускай мовы імя Францыска Скарыны цэнтра моў. Яго задачай
магло б стаць метадычнае кіраўніцтва ў працэсе навучання дарос-
лых мове, выкарыстанне пры гэтым сучасных метадаў, выданне ад-
паведных падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў. Нам не трэба за-
бываць, што ў рэспубліцы стварыліся нацыянальна-культурныя та-
варыствы польскага, яўрэйскага, літоўскага народаў. Члены гэтых
таварыстваў цікавяцца магчымасцямі навучаць дзяцей роднай мо¬
ве. Такая работа ўжо пачалася ў горадзе Мінску, у гарадах і раёнах
Гродзенскай вобласці. I нам думаецца, цэнтр моў многае можа зра-
біць і ў гэтым кірунку.
Таварышы! У ходзе абмеркавання праекта ў асобных пісьмах,
публікацыях на старонках газет выказваліся таксама крытычныя
заўвагі аб тым, што паўтарамесячнага тэрміну быццам бы неда¬
статкова для народнага абмеркавання дакумента такой грамад-
скай важнасці, як Закон аб мовах. Павінен адзначыць, што аднос-
на кароткі тэрмін спрыяў больш інтэнсіўнаму абмеркаванню. Па-
казальна, што на працягу трох-чатырох тыдняў абмеркавання
праекта быў у асноўным ужо вычарпаны патэнцыял ідэй, прапаноў
2 Зак. 520
33


і дапаўненняў, а потым пачалося іх дубліраванне. Гэта гаворыць
пра тое, што часу, адведзе.нага для дыскусіі, на наш погляд, было
зусім дастаткова, кожны, хто хацеў, меў магчымасць выказаць сваё
меркаванне. Больш таго, ужо да з’яўлення ў друку законапраекта
было многа дыскусій, публікацый у газетах і часопісах, спецыяль-
ных перадач па тэлебачанні і радыё адносна моў у Беларускай ССР.
Вялікая работа была праведзена асобнымі абкомамі, Мінскім гар-
комам, некаторымі райкомамі партыі, выканкомамі Саветаў народ¬
ных дэпутатаў, міністэрствамі і ведамствамі па падрыхтоўцы пра-
храмы «Родная мова».
Тым не менш і да сённяшняга дня працягваюць паступаць
пісьмы, прапановы па праекту Закона ў Прэзідыум Вярхоўнага Са-
вета БССР. Хачу далажыць дэпутатам, што ўчора на пасяджэнні
Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР яшчэ раз у прысутнасці стар-
шынь названых камісій, якія я прадстаўляю, разглядаліся гэтыя
прапановы. Аб іх я хацеў бы коратка сказаць. Так, некаторыя гра¬
мадзяне лічаць, што ў прэамбуле праекта Закона аб мовах у Бела¬
рускай ССР нельга гаварыць «жыве мова — жыве народ», і, далей,
патрабуюць шырэй сказаць аб прычынах, якія прывялі да пагрозы
існаванню беларускай мовы. Думаецца, гэтыя прапановы маюць
сэ н с.
Некаторымі грамадзянамі зроблены заўвагі па артыкулу 2, трэ-
цяй часткі тэксту, які ў вас ёсць. Яны лічаць, што трэба сказаць:
«Беларуская ССР забяспечвае. права свабоднага карыстання рус-
о
и
и
каи моваи — моваи
міжнацыянальных зносін народаў Саюза
ССР», зняўшы словы «які практычна з’яўляецца». Скажу, што ўсе
старшыні камісій з гэтым згадзіліся.
Ставяць пытание і па артикулу 4. Размова ідзе аб яго назве
і першай частцы, асабліва што датычыць пераліку органаў, прад-
прыемстваў, устаноў, арганізацый. Прапануецца замяніць увесь
тэты пералік адным словам «дзяржаўных» і чытаць так: «Абавязак
службовых асоб, іншых работнікаў дзяржаўных органаў валодаць
беларускай і рускай мовамі». Хачу звярнуць вашу ўвагу, што другі
раздзел праекта Закона прапануецца назваць так: «Мова дзяржаў-
ных органаў». Пытанні такога ж зместу ставяцца па частцы пятай
артыкула 2, частцы першай артыкула 9, частцы чацвёртай артыку-
ла 13, першай частцы артыкула 33.
Асаблівую ўвагу некаторыя грамадзяне звярталі на тое, што
вельмі добра сказана ў артыкуле 22, дзе размова ідзе аб праве вы-
хавання і атрымання адукацыі на беларускай або рускай мове. Але
наступныя артыкулы — 23, 24, 25 — супярэчаць артыкулу 22. Пра¬
пануецца прывесці артыкулы 23, 24, 25 у адпаведнасць са зместам
артыкула 22 і дадаць пасля слоў «на беларускай мове» словы «і на
рускай мове». Мы прапануем дэпутатам звярнуць на гэта ўвагу і
выказаць сваё меркаванне.
34


Зараз некалькі слоў аб тым, як абмяркоўваліся ў камісіях пы¬
таны! аб парадку ўвядзення ў жыццё Закона аб мовах у БССР.
Большасць прапаноў была па артыкулах 3, 4, 8, 12, 14, 22, 26. Таму
мае сэнс удакладніць некаторыя пытанні практычнага выкарыстан-
ня іх, а таксама палажэнні Закона, якія вызначаюць гарантыі кож-
нага грамадзяніна ў выбары мовы.
Па-першае, з гэтых артыкулаў зусім не вынікае, што, як толькі
Закон уступіць у сілу, усё іншамоўнае насельніцтва зараз жа па-
вінна размаўляць на дзяржаўнай мове. Такі вывад— або непаразу-
менне, або свядомае скажэнне сутнасці справы. Галоўнае тут, і
члены камісій асобна звярталі на гэта ўвагу,— паступовасць, па-
этапнасць увядзення ў дзеянне Закона. На адных прадпрыемствах
і ў многіх установах падрыхтоўчы перыяд зойме больш часу, у дру-
гіх — менш.
Па-другое, палажэнне аб неабходнасці авалодання дзяржаўнай
мовай пашыраецца не на ўсіх, а толькі на пэўную катэгорыю ра-
ботнікаў, якія ў сілу спецыфікі сваёй прафесіі штодзённа маюць
зносіны з мясцовым насельніцтвам. Ад іх не патрабуецца веданне
дзяржаўнай мовы на ўзроўні ведаў яе носьбітаў. Гаворка ідзе аб
тым, каб ведаць дзяржаўную мову ў аб’ёме, неабходным для выка-
нання прафесійных абавязкаў.
Пры абмеркаванні парадку ўвядзення Закона вострая палеміка
ўзнікла вакол артыкула 8, у якім ідзе размова аб паступовым пера-
водзе справаводства на дзяржаўную мову. Некаторыя прапаноўвалі
не ўводзіць дзяржаўную мову ў тэту сферу. Аднак прапанова не
была падтрымана большасцю членаў трох камісій, бо, па іх мерка-
ванню, у такім выпадку якіх-небудзь змен у развіцці беларускай
мовы не адбудзецца, а застанёцца яна ў тым становішчы, у якім
знаходзіцца сёння.
Тым не менш паступілі тэлеграмы, у якіх многія грамадзяне,
калектывы, арганізацыі просядь разумна падысці да тэрмінаў увя¬
дзення Закона і прапануюць устанавіць тэрміны па артыкулах: 4,
7, 12 — не менш шасці гадоў, артыкулы 8, 10, 13, 14, 23, 34 увесці
праз восем гадоў, а 15, 16, 17 18, 19, 20, 22, 24, 25, 26 — праз дзе-
сяць гадоў.
Павінен таксама далажыць, што некаторыя члены камісій вы-
казвалі заклапочанасць тым, які механізм дзейнасці Закона будзе
закладзены, каб не атрымалася так, як, на жаль, часам бывае ў
нас, калі дэкларацыя не пацвярджаецца рэальным выкананнем яе.
Тут, на наш погляд, вялікая адказнасць кладзецца на Савет Міні-
страў БССР, Саветы народных дэпутатаў, органы народнай аду-
кацыі, ведамствы, прадпрыемствы, установы рэспублікі. Пры гэтым
абавязкова належыць улічваць не толькі нацыянальныя, але і эка-
намічныя, сацыяльныя і іншыя асаблівасці, характэрныя для на-
шай рэспублікі, арыентавацца на далейшае ўмацаванне інтэрна-
2*
35


цыяналізму, пераход на гасразлік і самафінансаванне, на поўнае і
паслядоўнае правядзенне ў жыццё канстытуцыйнага прынцыпу
раўнапраўя савецкіх грамадзян незалежна ад іх нацыянальнай
прыналежнасці.
Таварышы дэпутаты! Павінен сказаць, што пры падрыхтоўцы
праекта Закона аб мовах у Беларускай ССР, асабліва на апошнім
этапе, мы пастаянна адчувалі дапамогу і падтрымку кіраўніцтва
ЦК Кампартыі Беларусі, актыўны ўдзел розных слаёў насельніц-
тва рэспублікі. Мы яшчэ раз пераканаліся, што ў абстаноўцы га-
лоснасці і дэмакратыі, на аснове ўзаемаразумення мы ў стане вы-
рашаць самыя складаныя пытанні грамадскага жыцця, якія ста-
віць перад намі працэс перабудовы.
Абмяркоўваючы праект Закона аб мовах у БССР, мы ў камі-
сіях прыйшлі да адзінага вываду яшчэ ў адным вельмі сур’ёзным
пытанні. Гаворка ідзе аб тым, каб пазбегнуць паспешнасці,
забягання наперад, адысці ад закліку да неадкладнага і паўся-
меснага пераходу на дзяржаўную мову — гэта з аднаго боку, і
імкнення ўсімі мерамі перашкодзіць ят прыняццю — з другога
боку. Выстаўляць для гэтага розныя перашкоды недарэчы. Яны
супярэчаць Закону і могуць падарваць яго прававы аўта-
рытэт.
Скажу яшчэ аб адным. Аналізуючы прапановы і заўвагі, якія
паступілі ў Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР, мы звярнулі ўва-
гу і на такія выказванні, праўда яны адзінкавыя, што абмеркаван-
не Закона аб мовах спрыяе ўзмацненню міжнацыянальных супя-
рэчнасцей і нават дэстабілізацыі ў рэспубліцы. 3 гэтым нельга зга-
дзіцца. Наадварот, чым больш мы будзем ведаць аб поглядах,
настроях і клопатах кожнага, тым лягчэй дасягнуць разумения
нацыянальных інтарэсаў.
Другое пытанне, што ў нас не заўсёды і не ва ўсіх выпадках ха-
пае маральнай гатоўнасці, маральна-палітычнай сталасці выслу-
хаць адзін аднаго да канца. Але мы, як паказвае практыка, актыўна
вучымся культуры міжнацыянальнага дыялога — культуры, якую
.павінны фарміраваць мы самі.
Слова цяпер за намі, дэпутатамі. Дазвольце выказаць упэў.не-
насць у тым, што Закон аб дзяржаўнай мове ў Беларускай ССР
будзе прыняты і што яго выкарыстанне акажа добрае ўздзеянне на
развіццё нацыянальнай культуры, будзе спрыяць далейшаму ўма-
цаванню братэрства і дружбы народаў у нашай многанацыяналь-
най дзяржаве — Саюзе Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Дзя-
куй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Аляксандр Цімафеевіч. Таварышы дэпута¬
ты! Калі ёсць пытанні, то просьба задаваць іх у пісьмовай форме.
Аб’яўляецца перапынак на 20 мінут. Пасля перапынку пачы-
наюцца спрэчкі. Першым выступае дэпутат Чыгрынаў.
36


Пас л я ne р апынк у
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Пачынаем спрэчкі па праекту
Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР». Слова мае
Чыгрынаў Іван Гаўрылавіч — старшыня пастаяннай Камісіі Вяр-
хоўнага Савета Беларускай ССР па нацыянальных пытаниях і між-
нацыянальных адносінах.
Наступным выступае дэпутат Арцыменя.
Чыгрынаў I. Г. (Арэхаўская выбарчая акруга № 262,
Віцебская вобласць). Таварышы дэпутаты! Усе мы ведалі,
што мінулае пакінула нам шмат праблем. Сёння мы ведаем яшчэ
і вось пра што. Да тых праблем, што засталіся як бы ў спадчыну,
дадаліся канфліктныя вузлы, якія моцна звязаны з сучаснасцю, з
нашымі нявырашанымі ў цяперашні час справамі ў розных галінах
эканомікі і палітыкі.
Есць людзі, якія думаюць, што праблемы можна вырашаць толь-
кі з дапамогай канфліктных сітуацый. Але ўсё больш становіцца
зразумелай зусім простая ісціна: быць са сваім народам — гэта не
значыць быць заадно з натоўпам. Быць з народам — гэта найперш
быць разам з тымі каштоўнасцямі нацыянальнай культуры, якія
вызначаюць гуманістычны яе напрамак. Кажуць, што вінаватай у
нацыянальных разладах з’яўляецца інтэлігенцыя. Але гэта не так.
Давайце звернемся да Леніна. Уладзімір Ільіч уважліва адносіўся
да ацэнкі інтэлігенцыі на розных этапах: і ў дарэвалюцыйны час,
і ў рэвалюцыю, і пасля рэвалюцыі. Інтэлігенцыя, адзначаў ён,
больш за ўсё свядома, рашуча і дакладна выяўляе інтарэсы класаў,
груповак, усяго грамадства. У наш час яна таксама застаецца та¬
кой. Справа ў іншым. Калі выбухавых рэчываў накопліваецца звыш
нормы, запальны шнур заўсёды знойдзецца, і запалку да яго пад-
несці таксама знойдзецца каму. За кожнай складанай сітуацыяй
стаяць свае прычыны, а за ўсімі разам — агульныя заканамернасці.
Адных хвалюе павышэнне экалагічнага балансу, другіх — сацыяль-
ная напружанасць, трэціх — дэфіцыт суверэнных правоў, чацвёр-
тых — міжнацыянальныя адносіны і ўвогуле нацыянальныя пы-
танні.
Усё нацыянальнае — гэта галіна пачуццяў, таму яна індывіду-
альна ранімая. Наш час — час перабудовы, час ломкі былога ўкла-
ду, псіхалогіі і свядомасці, якія яшчэ ўчора здаваліся непарушнымі,
з’яўляецца яскравым сведчаннем гэтаму.
Што асабіста мяне найбольш здзіўляе ў нацыянальных канфлік-
тах, якія скаланаюць краіну, дык гэта надзвычайная абыякавасць,
дакладней, неадчувальнасць, неразуменне іх сутнасці, замаруджа-
ная рэакцыя на канфлікты органаў нашай улады. Змрочная карці-
на? Так. Але ці такая яна беспрасветная? Вядома, не. Сёння вельмі
важна, каб любая палітыка, што прэтэндуе называцца рэальнай,
37


зыходзіла з наяўнасці трывалых і доўгатэрміновых інтарэсаў, куль¬
турных, духоўных запатрабаванняў і г. д. Многія з’явы людзі ўспры-
маюць праз нацыянальныя катэгорыі. Гэта становіцца асабліва
зразумела ў пераломны час, такі, як цяпер. Упэўнены, што ўсе, хто
па-сапраўднаму хварэе за інтарэсы справы, добра разумеюць і
ўсведамляюць тое становішча, у якім мы зараз знаходзімся. Здава-
лася б, і гаварыць лішні раз пра гэта не варта, тым больш пры на-
шым вялікім дэфіцыце на ўсё матэрыяльнае. У той жа час на вы-
ступленні з трыбуны, на словы, на дэбаты дэфіцыту няма.
Вельмі важнае пытанне вынесена сёння на сесію Вярхоўнага
Савета. Мова — гэта душа народа. Пра гэта сказана і ў праекце
Закона аб мовах у Беларускай ССР. Без мовы цяжка ўявіць да-
лейшы лёс народа. Сапраўды, час падумаць пра душу нацыі, наро¬
да. Свой падыход да надання беларускай мове статуса дзяржаўнай
і ўвогуле да беларусізацыі (не трэба палохацца гэтага слова, яно
якраз адпавядае цяперашнім жыццёвым запатрабаванням) я вы-
казаў у інтэрв’ю Беларускаму тэлеграфнаму агенцтву, якое было
змешчана чамусьці толькі ў «Сельской газете». Дарэчы, яна даўно
павінна была б выходзіць, як і раней, на беларускай мове.
Партыйныя выданні ад інтэрв’ю адмовіліся, маўляў, мы ўжо вы-
казванні старшыні Камісіі па нацыянальных пытаниях не раз дру-
кавалі. Думаецца, што зводзіць да арыфметычнага выражэння на-
цыянальнае пытанне не варта, а дакладней, не правільна. Адна
справа была на пачатку мінулага года. Тады мы наогул павінны
былі прайсці па моўнай праблеме псіхалагічна і палітычна, таму
гірасоўваліся крок за кронам не спяшаючыся і не надта адстаючы.
Тады яшчэ такое паняцце, як дзяржаўнасць беларускай мовы, толь-
кі нараджалася ва ўяўленні многіх. Іншая справа цяпер: усе мы,
ді амаль усе, разумеем неабходнасць гэтага надання. Таму і пады-
ходы сёння павінны быць іншыя. Напрыклад, сёння, можа, най-
больш важна давесці, што дзяржаўнасць мовы беларускай — нена-
сільная з’ява. Карацей кажучы, маючы нядаўнія публічныя выказ-
ванні аб наданні нацыянальнай мове статуса дзяржаўнай, я не
стану паўтарацца на трыбуне. Адно скажу: прагаласаваўшы за
дзяржаўнасць беларускай мовы, прагаласаваўшы за справядлівае
вырашэнне лёсу іншых моў, на якіх размаўляе насельніцтва рэс-
публікі ці лічыць іх роднымі, дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР
адзінаццатага склікання, калі правільна так гаварыць, прагала-
суюць за гістарычную справядлівасць. Не мелі і не маюць рацыі
тыя, хто выказваўся і выказваецца за адтэрмінаванне рашэння
гэтага пытання. Давайце, дарагія таварышы, выканаем гэтую гіста-
рычную місію сёння мы з вамі. На нас з вамі выпала яна, і, хто ве-
дае, ці выпадзе яшчэ адна такая. Прапаную галасаванне правесці
пайменнае. Але дазвольце яшчэ два словы. Прыняцце закона —
гэта яшчэ не ўсё. Трэба, каб закон жыў, каб набыў жыццёвую сілу.
38


Пад наш Закон патрэбна канкрэтная і грунтоўная праграма, па-
трэбна дастатковае фінансаванне, а сродкаў спатрэбіцца шмат.
I не варта скупіцца. Патрэбна наша ўсеагульнае спрыяльнае стаў-
ленне да нацыянальнай дзяржаўнай мовы. Не варта забываць, што
скрыўленне нацыянальнай палітыкі адбывалася па двух напрам-
ках: з аднаго боку, яно ішло зверху, а з другога — і гэта не менш
сумна — знізу. Так званыя мясцовыя кадры, некаторая частка ін-
тэлігенцыі ўсяляк імкнуліся забегчы наперад, каб не праслыць
нацыяналістамі. Адсюль цягнецца мноства праблем: і з мовай, і з
гісторыяй, і з культурай, і з самабытнасцю. То было палітыканства,
а не палітыка. Яно дорага цяпер абыходзіцца. Ад мясцовых кад-
раў — партыйных, савецкіх і іншых,— такім чынам, шмат залежыць
не толькі ў наладжванні эканомікі, але і ў выратаванні мовы, куль¬
туры, нацыянальных традыцый, маральнага вобліку народа, чала-
вечай духоўнасці. Інтэлігенцыя чакае ад партыйных і савецкіх ра-
ботнікаў падтрымкі для сябе ў адраджэнні нацыі. Тэта будзе агуль-
ная наша справа.
I яшчэ. Поспех беларусізацыі ў вялікай ступені стане залежаць
ад лаяльнасці, з якой паставяцца да нашай справы людзі іншых
нацыянальнасцей, якія жывуць і працуюць у рэспубліцы. Мьі зусім
не хочам, каб хтосьці адмаўляўся ад свайго нацыянальнага твару,
ад сваей нацыянальнай прыналежнасці, ад культуры. Мы чакаем
ад усіх толькі лаяльнасці і падтрымкі. У лаяльнасці, у падтрымцы,
у разуменні адзін аднаго — наша агульная зладжаная будучыня.
Давайце яшчэ раз выявім свой вялікі традыцыйны інтэрнацыяна-
лізм. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Іван Гаўрылавіч. Слова мае Арцыменя
Дзмітрый Канстанцінавіч — дэпутат ад Міхалішкаўскай выбарчай
акругі № 408 Гродзенскай вобласці, старшыня выканкома Гродзен-
скага абласнога Савета народных дэпутатаў.
Наступным выступае Міністр культуры Вайтовіч.
Арцыменя Д. К. Таварышы дэпутаты! Разам з клопатамі аб са-
цыяльным і эканамічным развіцці Саюза XXVII з’езд КПСС вы-
разна сфармуляваў свае адносіны і да развіцця свабодных саюзных
рэспублік, звярнуў асаблівую ўвагу на права развіцця культуры
ўсіх народаў і нацыянальнасцей, якія пражываюць на тэрыторыі
краіны. Мова з’яўляецца адной з асноўных прыкмет культуры на-
цыі, таму з’езд прызнаў неабходным больш клапаціцца аб актыў-
ным функцыяніраванні нацыянальных моў у розных сферах дзяр-
жаўнага, грамадскага і культурнага жыцця.
Гісторыя чалавецтва сведчыць, што сапраўднае брацтва наро-
даў магчымае толькі на аснове прызнання суверэнных правоў адзін
аднаго. А гэта значыць — поўнай і рэальнай роўнасці. Нам доўга
гаварылі, што ўсе мы аднолькава жывём, працуем і думаем, тэарэ-
тычна даказвалі неабходнасць асіміляцыі нацыі. На справе ж кож-
39


ная нацыя мае свае вытокі, сваю гісторыю, свае непаўторныя рысы.
Сённяшняя сесія Вярхоўнага Савета рэспублікі — знамянальны
момант у жыцці беларусаў. Мы, дэпутаты, павінны сваім рашэннем
вярнуць нашым людзям пачуццё нацыянальнай гордасці, пачуццё
любві да сваёй гісторыі і культуры — бессмяротнага дрэва жыцця
кожнага народа. Сіла яго ў карэннях, а такімі з’яўляюцца мова і
культура.
Мова народа — яго душа. Без мовы няма і нацыянальнай куль¬
туры. Без нацыянальнай культуры няма і нацыі, і сёння ўсім зразу-
мела тая занепакоенасць за адраджэнне беларускай мовы, якая
лейтматывам прагучала ў выступленні Ніны Мікалаеўны Мазай.
Паважаныя таварышы! Наша Гродзенская вобласць мае спе-
цыфічнае перапляценне нацыянальных традыцый з прычыны свайго
геаграфічнага становішча. Тут пражываюць, акрамя беларусаў, ру-
скія, палякі, літоўцы, прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У су-
вяз! з гэтым адначасова з праблемамі адраджэння беларускай мо¬
вы ўзнікла нямала праблем з забеспячэннем раўнапраўнага раз-
віцця мовы некарэнных нацый, у прыватнасці польскай, літоўскай
і іншых моў.
Выканком абласнога Савета народных дэпутатаў у красавіку
1989 года разгледзеў матэрыялы X пленума ЦК КПБ па далейшаму
вывучэнню беларускай мовы і павышэнню яе ролі ва ўсіх сферах
жыцця і дзейнасці насельніцтва. Былі зацверджаны канкрэтныя
мерапрыемствы па выкананню рашэнняў гэтага пленума, якія по-
тым леглі ў аснову комплекснай праграмы «Родная мова». Яна
прынята 22 студзеня гэтага года на сумесным пасяджэнні бюро аб-
кома і выканкома абласнога Савета народных дэпутатаў. Пры рас-
працоўцы мерапрыемстваў, а таксама рэгістрацыі статутаў розных
таварыстваў і арганізацый мы ўлічвалі адно: кожная нацыяналь-
ная трупа, якая пражывае на тэрыторыі, карыстаецца аднолькавы-
мі правамі і павінна актыўна ўдзельнічаць у развіцці эканомікі і
сацыяльных працэсаў, якія адбываюцца ў вобласці. Адначасова яна
мае і поўнае права на развіццё нацыянальнай культуры. Толькі на
гэтай аснове магчыма паўнакроўнае развіццё інтэрнацыянальнай
дружбы, нацыянальных моў і культур. Не павінны прыгнятацца ін-
тарэсы адной нацыі за кошт інтарэсаў другой. У ’гэтым навучаль-
ным годзе ў вобласці працуюць 764 школы, з іх 564 з беларускай
мовай навучання. У 135 школах вучні вывучаюць польскую мову, у
3 школах — літоўскую. Паколькі штогод павялічваецца колькасць
школ і класаў, дзе вывучаюцца нацыянальныя мовы, узнікла неаб-
ходнасць стварыць пры абласным упраўленні народнай адукацыі
сектар нацыянальных школ. Спадзяёмся, што Савет Міністраў
БССР дасць сваю згоду на гэта.
3 улікам адраджэння нацыянальных школ, класаў і павелічэн-
ня нагрузкі на вучняў Міністэрству народнай адукацыі БССР на-
40


лежыць аператыўна перагледзець вучэбныя планы такіх агульна-
адукацыйных школ, вызначыць іх прыкладны статус, падрыхтаваць
і выдаць падручнікі і метадычныя дапаможнікі для настаўнікаў.
Лічым мэтазгодным завяршыць работу і адкрыць пры Гродзенскім
дзяржаўным універсітэце імя Янкі Купалы і педвучылішчах вобла-
сці факультэты па падрыхтоўцы настаўнікаў і выхавацеляў да-
и
и
школьных устаноу для навучання. польскаи мовы.
Мы павінны ўлічваць, што на Гродзеншчыне пражывае каля
300 тысяч палякаў, гэта амаль чацвёртая частка насельніцтва воб-
ласці. У нас упершыню ў Беларусі летам 1988 года было створана
польскае культурна-асветніцкае таварыства імя Адама Міцкевіча.
Яго актывісты праводзяць вялікую работу па адраджэнню польскай
культуры і арганізацыі вывучэння языка ў раёнах кампактнага
пражывання грамадзян польскай нацыянальнасці.
Таварыства цесна звязана з польскім таварыствам «Палонія»,
Па ініцыятыве апошняга летам ва універсітэты Польскай рэспублі-
кі накіравана больш як 50 юнакоў і дзяўчат Гродзеншчыны для пад-
рыхтоўкі выкладчыкаў польскай мовы і літаратуры.
У апошні час створаны і дзейнічаюць на тэрыторыі вобласці
яўрэйскае і татарскае культурна-асветніцкія таварыствы. Праект
Закона аб мовах у Беларускай ССР, які сёння прымаецца,— гэта
гарантыя права кожнага жыхара рэспублікі на атрыманне адука-
цыі на роднай мове, не выключаючы і рускай як мовы агульнадзяр-
жаўнай. Трэба сказаць, што ў вобласці разгарнулася работа ініцыя-
тыўных труп па адраджэнню беларускай мовы, нацыянальнай куль¬
туры, помнікаў гісторыі і архітэктуры. Прыкладам для пераймання
служыць этнаграфічны і літаратурна-гістарычны музей у вёсцы Гу-
дзевічы Мастоўскага раёна. Хутка тут будзе адкрыты музей народ-
най медыцыны. Вядзе тэту работу нястомны энтузіяст, настаўнік бе-
ларускай мовы Белакоз Аляксей Мікалаевіч. У тэту работу ўключы-
ліся агульнаадукацыйная і музычная школы, культасветустановы.
таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны.
Гэта яшчэ раз пацвярджае тое, што наш народ, як расліна да
сонца, цягнецца да сваёй гісторыі. I вельмі шкада, што нашы гісто-
рыкі да гэтага часу не вызначылі месца, дзе зарадзілася белару-
ская нацыя: бліжэй да Навагрудка ці да Вільні.
Думаецца, што ў палеміцы па пытаннях гісторыі і культуры ча¬
ста больш амбіцый, чым пошукаў рэальных фактаў.
Народ павінен ведаць рэальную карціну мінулага, каб правіль-
на разумець сучаснасць і ўпэўнена ісці ў будучыню. У гэтым яму
заўсёды памочнікам была і ёсць родная мова. Цяпер некалькі заў-
ваг па праекту Закона аб мовах у Беларускай ССР. Мне здаецца,
што многія артыкулы патрабуюць больш дакладнай фармуліроўкі.
Калі мы хочам, каб беларуская мова выйшла на шырокі прастор,
мы павінны добра разумець, што праблема беларускай мовы — гэ*
41


та праблема далейшага лёсу нашага народа. Слова патрабуе, каб
да яго адносіліся з павагай. 3 непавагі да мовы пачынаецца дэфар-
мацыя ў міжнацыянальных адносінах.
Важна, як сказана ў рэзалюцыі XIX Усесаюзнай партыйнай кан-
ферэнцыі, каб у кожным нацыянальным рэгіёнеэканамічныя, сацы-
яльныя працэсы суправаджаліся праграмай духоўных з апорай на
культурную самабытнасць нацый і народнасцей.
I
Прапаную праект Закона аб мовах у Беларускай ССР з улікам
прапаноў і заўваг, якія будуць выказаны дэпутатамі на сённяшняй
сесіі, прыняць. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Дзмітрый Канстанцінавіч. Слова мае Вай-
товіч Яўген Канстанцінавіч — Міністр культуры БССР.
Наступным выступав дэпутат Кісялеўскі.
Вайтовіч Я. К. Паважаныя таварышы дэпутаты! Паважаныя гос-
ці! Не баючыся быць абвінавачаным у залішняй эмацыянальнасці,
хачу сказаць, што зараз, у гэтай зале, адбываецца падзея, якую
нашы нашчадкі ў залежнасці ад яе сённяшняга выніку назавуць ці
вялікай гістарычнай з’явай, ці чарговай памылкай недасканалага
цяперашняга грамадства. Форум нашых народных выбраннікаў вы-
рашае сёння лёс дзяржаўнасці беларускай мовы, а разам з гэтым
практычна вырашаецца далейшы лёс народа, перспектывы яго ду-
хоўнага здароўя, яго нацыянальна-культурнага адраджэння. Kapa-
Hi дзяржаўнай роднай мовы бяруць пачатак у далёкім мінулым. Але
ад тых дзён і да сённяшніх гісторыя, як вядомэ, не заўсёды добра-
зычліва ставілася да ўсяго беларускага. Неаднойчы наш край і
яго карэннае насельніцтва былі ахвярай ваяўнічых замераў сусед-
ніх краін. Не адно стагоддзе рабілася ўсё, каб вытравіць у беларуса
гістарычную памяць, яго самасвядомасць, знішчыць мову.
У апошні раз лёс наканаваў нашай мове стаць дзяржаўнай у
выніку ленінскай нацыянальнай палітыкі. Тады Беларуская суве-
рэнная рэспубліка вырашыла моўную праблему згодна са сваім
суверэнным правам. Тэорыя аб зліцці нацый і адміранні моў, уніфі-
кацыя народных культур, усё тое, што перайшло ў спадчыну ад уні-
тарнай дзяржавы, прывялі нас на мяжу духоўнай катастрофы.
Нявырашанасць нацыянальных праблем павярнулася для гра¬
мадства сваім самым жорсткім бокам, аб чым сведчаць падзеі ў За-
каўказзі і іншых рэгіёнах краіны. Пачуццё адказнасці за лёс Баць-
каўшчыны, грамадзянскае сумленне і патрыятычны абавязак выму-
шаюць нас цвяроза ацаніць урокі мінулага і стварыць усе ўмовы
для духоўнага адраджэння нацыі. Адным з гарантаў такога адра¬
джэння можа і павінен быць Закон аб наданні беларускай мове
статуса дзяржаўнай.
Прыняцце Закона аб дзяржаўнасці роднай мовы — надзвычай
важная падзея для ўсіх, хто падтрымлівае і хто аспрэчвае гэты за-
канадаўчы акт. Але гэта падзея будзе важнай удвая для тых, хто
42


непасрэдна і штодзённа звязаны з культурай і ад імя каго я маю
гонар гаварыць з гэтай трыбуны.
На наш ііогляд, праект Закона абараняе інтарэсы ўсяго насель-
ніцтва Беларусі незалежна ад нацыянальнай і моўнай прыналеж-
насці. I ў гэтым нам бачыцца дух сучаснасці і дэмакратызму. Ра¬
зам з тым праект Закона дае магчымасць беларускай мове быць
аб’ектам спецыяльнай дзяржаўнай увагі і такім чынам ставіць яе
пад сваю абарону. Гэта асабліва важна, бо вопыт усяго цывіліза-
ванага свету паказвае: мова жыве толькі тады, калі яна функцыя-
ніруе на ўсіх узроўнях не толькі ў якасці мовы побыту. але ў якасці
афіцыяльнай, навуковай, сучаснай жывой мовы.
Мы разумеем усю складанасць сітуацыі і тую вялікую адказ-
насць, якая ўскладаецца на ўсіх нас з моманту прыняцця Закона.
Не трэба быць асабліва прадбачлівым, каб сказаць, што наданне
беларускай мове статуса дзяржаўнай будзе не да спадобы многім,
хто ў адносінах да яе кіруецца апатыяй, недасведчанасцю ў галіне
гісторыі і культуры народа. Не сакрэт, што за мінулыя часы ў pec-
публіцы вырасла некалькі пакаленняў людзей, духоўнае фарміра-
ванне якіх праходзіла ў поўным адрыве ад нацыянальна-культур-
най глебы. Гэтыя людзі па сутнасці перасталі засвойваць сваю род¬
ную культуру ў шырокім сэнсе гэтага паняцця: сваё мастацтва,
літаратуру, гісторыю, фальклор, векавыя сімвалы і традыцыі.
Адарванасць ад гістарычных каранёў і вытокаў, ад шматвекавой
культурнай спадчыны парадзіла ў часткі людзей абыякавасць да
роднай зямлі, нігілізм да ўсяго нацыянальнага. Але нельга не ба-
чыць, як народ зноў пачынае адчуваць сябе рэальным суб’ектам гі-
сторыі, стваральнікам свайго жыцця. Паўсюдна ідзе рэканструкцыя
нацыянальнай памяці, у нашай свядомасці ажываюць успаміны аб
разбураных святынях, зганьбаванай гісторыі, яе нацыянальных ге¬
роях. Да нас паступова прыходзіць разумение, што ресурсы роднай
мовы не менш каштоўны скарб, чым урадлівасць глебы, чысціня па-
ветра і вод, некранутасць лясных абшараў. Сёння нікога не здзівіш
шыльдай з надпісам «Ахоўваецца дзяржавай» на мурах будынкаў,
якія выстаялі пад націскам мінулых ліхалеццяў. Дык чаму мы сум-
няваемся ў тым, браць ці не браць пад ахову дзяржавы наш най-
больш старажытны помнік культуры сусветнага значения — бела-
рускую мову? Праект Закона не толькі ставіць пеўныя меты, але
і закладвае трывалы падмурак для вялікай стваральнай работы па
захаванню і развіццю мовы беларускага народа і яго культуры. Мы
лічым, што для падтрымкі працесу духоўнага адрадження нацыі,
стварення сапраўдных умоў демакратычнага развіцця нашага гра-
мадства неабходны кардынальныя змены ў галіне культурнай па-
літыкі. Вырашенне задач аднаўлення нацыянальнай культуры звя-
зана з распрацоўкай целага комплексу мер, якія прадугледжваюць
перш за ўсё реалізацыю прынцыпаў дзяржаўнасці роднай мовы.
43


Неабходна стварыць кадравы патэнцыял, здольны ўзначаліць і са-
мааддана весці тэту работу. Паступова на беларускую мову павін-
ны быць пераведзены ўсе навучальныя ўстановы культуры і ма-
стацтва, тэатральныя, канцэртныя арганізацыі і кінематограф. За-
планавана стварэнне новых нацыянальных труп тэатраў, музычных
калектываў. Прадугледжваюцца шэраг фестываляў, конкурсаў, на-
и
и
цыянальных традыцыиных свят, дзяржауныя заказы на стварэнне
арыгінальнага рэпертуару. Сумесна з Фондам культуры распраца-
вана праграма захавання, даследавання і прапаганды беларускай
культуры «Спадчына» («Наследие»), якая стане ідэйна-тэарэтыч-
и
и
наи асноваи
ля далейшай работы міністэрстваў у гэтым напрам-
ку. Задача, пастаўленая перад намі, складаная і разлічана не на
адзін год, разам з эканамічнай рэформай яна з’явіцца асновай усёй
перабудовы, патрабуе глыбокага разумения і адказнасці, вялікай
зацікаўленасці і таго ж такту. Упэўнены, калі мы зможам зрабіць
гэта, гісторыя не пазбегне таго, каб павярнуць да нас свой строгі,
але і прыхільны твар. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Яўген Канстанцінавіч. Слова мае дэпутат
Кісялеўскі, рэктар Беларускага дзяржаўнага універсітэта імя
У. I. Леніна.
Наступным выступае дэпутат Гілевіч.
Кісялеўскі Л. I. (Алібегаўская выбарчая акруга
№ 26, г о р а д М і н с к). Таварышы дэпутаты! Пытанне, якое сён-
ня абмяркоўваецца, закранае інтарэсы ўсіх грамадзян нашай рэс-
публікі. Ад таго, як мы падыдзем да Закона аб мовах, нашы сучас-
нікі і нашчадкі будуць ацэньваць нашу адукаванасць і нацыяналь-
ную свядомасць, нашу зацікаўленасць у захаванні і развіцці
самабытнай культуры беларускага народа. I сёння наша сесія —
лёсавызначальная. I я лічу, калі мы адобрым Закон аб дзяржаўна-
сці беларускай мовы, гэта будзе пасля заканадаўчага акта аб ства-
рэнні Беларускай ССР, напэўна, другім па значэнню актам у гісто-
рыі нашай рэспублікі. Так ужо сталася, што беларускае слова адра-
джалася і ўзносілася на хвалях рэвалюцыйных пераўтварэнняў.
Калі б у нашай мовы быў пашпарт, дык у графе аб нараджэнні
перш за ўсё стаялі б рэвалюцыйныя перыяды 1905 і 1917 гадоў.
Вось і цяпер рэвалюцыйная перабудова паставіла на парадак дня
зноў пытанне адраджэння мовы. I ад нас шмат што залежыць, каб
гэта адраджэнне было поўным і незваротным. Вось чаму я поўна-
сцю падтрымліваю галоўную ідэю праекта Закона аб’явіць белару-
скую мову адзінай дзяржаўнай мовай рэспублікі і забяспечыць яе
ўсебаковае развіццё ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Лагічна,
што дзяржаўнай мовай павінна быць мова карэннага насельніцтва,
і гэта адпавядае сусветнай практыцы. Дзяржаўны полілінгвізм ёсць
толькі ў тых краінах, дзе злажыўся тэрытарыяльны падзел разна-
моўных труп насельніцтва. У нашай рэспубліцы такога падзелу ня-
44


ма. Дзяржаўнасць беларускай мовы зробіць беларуска-рускае двух-
моўе ў рэспубліцы сапраўды сіметрычным, а не перакошаным у бок
адной ці другой мовы, бо ва ўмовах, калі носьбітам адной мовы
з’яўляецца толькі народ адной рэспублікі, а носьбітамі другой —
дадаткова дзесяткі мільёнаў людзей на прымыкаючых тэрыторыях,
з якімі падтрымліваюцца моцныя эканамічныя, культурный, палі-
тычныя сувязі, першая мова сама па сабе не можа быць канкурэн-
таздольнай, і гэта адна з прычын той сітуацыі, якая склалася ў
рэспубліцы. Гэтай мове патрэбны, як гэта прынята гаварыць у спор-
це, пэўны «гандзікап», спецыяльна прадугледжаная падтрымка.
Такой гарантаванай падтрымкай павінен стаць статус дзяржаўна-
сці беларускай мовы. Але каб закон быў дэмакратычным, ён паві-
нен таксама даваць рэальныя гарантыі свабоднага функцыяніра-
вання і іншых моў, і асабліва рускай мовы, якая склалася ва ўмо-
вах міжнацыянальных і міжрэспубліканскіх зносін нашай краіны.
I гэта прадугледжана ў праекце Закона. Беларуская мова — гэта
наша душа і наша багацце. Валоданне рускай мовай — гэта такса¬
ма наша багацце. У развіццё ж рускай мовы ўносілі свой уклад і
выхадцы з Беларусі, і наадварот. Дзякуючы рускай мове мы атры-
малі доступ да вялікай культуры і навукі, і не толькі рускага наро¬
да. Нас без перакладу разумеюць ва ўсіх кутках нашай краіны, а
таксама ў шэрагу дружалюбных нам краін. Дзякуючы рускай мове
падтрымліваюцца многія міжнародныя сувязі, якія садзейнічаюць
эканамічнаму, навуковаму і культуризму развіццю рэспублікі, а не
наадварот.
Хацелася тут таксама адзначыць, што адным з фактараў імклі-
вага навукова-тэхнічнага прагрэсу ў Злучаных Штатах Амерыкі
амерыканцы называюць агульнасць мовы ў краіне. I гэта нельга
нам таксама забываць. Таму важна, каб пашырэнне сферы ўжы-
вання беларускай мовы не панізіла ўзровень ведання рускай мовы,
а таксама іншых моў, уключаючы замежныя, іх таксама трэба нам
ведаць. У інтэлектуальным грамадстве валоданне некалькімі мо-
вамі павінна станавіцца нормай. Таму я падтрымліваю апошнюю
рэдакцыю праекта Закона і тыя дапаўненні, аб якіх тут гаварыў
Аляксандр Цімафеевіч Караткевіч, у якіх статус рускай мовы
акрэслены больш выразна, у прыватнасці уведзена важнае дапаў-
ненне ў артыкул 24 аб тым, што ва ўсіх агульнаадукацыйных шко¬
лах БССР вывучэнне не толькі беларускай, але і рускай моў аба-
вязковае. Інакш магла стварыцца такая парадаксальная сітуацыя,
калі жыхар Беларусі, прайшоўшы праз дашкольныя ўстановы,
агульнаадукацыйную школу, тэхнікум альбо ВНУ, не будзе вало-
даць рускай мовай. Калі людзей, якія валодаюць беларускай мовай,
а не валодаюць рускай, можна сустрэць у Канадзе ці ў Амерыцы,
то трэба, каб яны з’явіліся і ў нашай рэспубліцы, якую мы часта
ласкава называем «Белай Руссю».
45


Я супраць правядзення ў рэспубліцы рэферэндуму аб мовах^
бо пытание аб тым, патрэбна нам родная мова як дзяржаўная ці
не,— пытанне такога ж зместу, як і пытанні: трэба нам быць аду-
каванымі ці не, трэба нам быць нацыянальна свядомымі ці не, трэба
нам, як пісаў Янка Купала, «людзьмі звацца» ці не. Калі ўжо і
праводзіць рэферэндум, то давайце зададзім і гэтыя пытанні, але
ці палічаць нас тады цывілізаваным народам?
Трэба, аднак, пагадзіцца з тымі, хто выступае супраць сілавых
метадаў беларусізацыі. У свой час Леў Талстой нагадваў: калі на-
шы сэрцы пустыя, іх не запоўніць ні закон, ні палітыка. Сапраўдьц
ніякі закон не прымусіць вывучыць мову, калі ў грамадстве не бу-
дзе ў ёй патрэбы, не будзе жадання яе вывучаць. Таму праблему
трэба вырашаць у кантэксце ўдасканалення ўсяго грамадскага і
эканамічнага жыцця рэспублікі, развіцця духоўнай культуры наро-
да> павышэння ўзроўню адукацыі.
Асаблівая вялікая адказнасць кладзецца на сістэму адукацыі,
дзе павінна быць распрацавана канцэпцыя навучання на новай
аснове з улікам як гістарычных і нацыянальных традыцый белару-
скага народа, так і дасягненняў сучаснай педагагічнай навукі. Бел-
дзяржуніверсітэт імя У. I. Леніна, які заўсёды, нават у цяжкія
рэпрэсіўныя гады, быў цэнтрам крышталізацыі, ініцыятарам пашы-
рэння беларускамоўнага асяроддзя ў рэспубліцы, і зараз не за-
стаецца ў баку ад працэсу адраджэння беларускай мовы.
У сваёй дзейнасці мы зыходзім з таго, што студэнцкая моладзь
цягнецца да сваёй роднай мовы. Сярод некалькіх тысяч студэнтаў,
якія навучаюцца на педпатоках БДУ, не знайшлося ніводнага, хто б
у адказ на пытанні анкеты — як ён ставіцца да вывучэння белару¬
скай мовы, адказаў бы адмоўна. Пісьмо нашых студэнтаў у камісію
было сёння зачытана старшынёй камісіі па распрацоўцы гэтага пра-
екта.
Што ўжо зроблена ў гэтым напрамку БДУ? Распрацавана і
адобрана праграма пераходу да навучання на беларускай мове.
Набірае моц універсітэцкае таварыства беларускай мовы імя Фран-
цыска Скарыны. Працуе шэраг гурткоў па вывучэнню беларускай
мовы, у якія ўваходзяць і прафесары, і выкладчыкі, і навуковыя су-
працоўнікі, і лабаранты. Створаны групы пачатковага інтэнсіўнага
навучання беларускай мове сярод студэнтаў. Выкладанне шэрага
дысцыплін вядзецца на беларускай мове, і колькасць іх расце. Ва
універсітэце адкрыта першая ў рэспубліцы кафедра беларускай мо¬
вы і літаратуры для прыродазнаўчых спецыяльнасцей, дзе засяро-
джваецца навука пра народ і яго духоўную культуру. На асобных
факультэтах, напрыклад гістарычным, ствараецца беларускі паток
навучання. Плануецца адкрыць пры БДУ міжнародную летнюю
школу беларускай мовы, літаратуры і культуры для замежных гра-
мадзян, якія жадаюць спасцігаць наш духоўны скарб.
46


Выкладчыкі і студэнты БДУ ў сваёй большасці ўспрымаюць і
разглядаюць Закон аб мовах як заканадаўчы акт, удумліва распра-
цаваны з улікам рэальнай моўнай сітуацыі, якая склалася ў рэс-
публіцы.
Падтрымліваючы Закон у цэлым, хацелася б унесці наступныя
карэктывы. Згодзен з тым, што навучанне ў ВНУ павінна ажыццяў-
ляцца ў асноўным на беларускай мове, а па некаторых спецыяль-
насцях і прафесіях — на беларускай, рускай або іншай мове. Але ці
трэба Савету Міністраў БССР вызначаць пералік гэтых спецыяль-
насцей, гэта вялікая работа, пералік спецыяльнасцей ВНУ мяняюць
кожны год. Такое права трэба пакінуць за вучонымі саветамі ВНУ,
якія ў сваёй практыцы павінны кіравацца Канстытуцыямі СССР і
БССР і Законам аб мовах.
Сістэма выхавання і адукацыі павінна гарантаваць авалодван-
не абедзвюма мовамі з рознай ступенню перавагі адной з іх. Таму
артыкул 22 прапаную запісацьу наступнай рэдакцыі: «Беларуская
ССР гарантуе кожнаму жыхару рэспублікі неад’емнае права на вы-
хаванне і атрыманне адукацыі на беларускай і рускай мовах», там
напісана «або рускай мове».
Далей, уводзіць беларускую мову як прадмет ва ўсіх навучаль-
ных установах з іншай мовай навучання на працягу 10 гадоў — зна-
чыць мець 10 выпускаў спецыялістаў, не падрыхтаваных да жыцця
ў Беларусі. Тэрмін тэты неабходна скараціць.
Паколькі пералічаныя ў артыкуле 11 дакументы: пашпарт, пра-
цоўная кніжка, пасведчанне аб нараджэнні і іншыя — ужо сёння
выдаюцца на беларускай і рускай мовах, то трохгадовы тэрмін, ука¬
заны ў артыкуле, не патрэбны. Але неабходна заканадаўча замаца-
ваць першае месца беларускай мовы ў гэтых дакументах. Таму ар¬
тыкул 11 прапануецца запісаць:« Афіцыйныя дакументы, якія свед-
чаць статус грамадзяніна, выконваюцца на беларускай мове з
наступным перакладам на рускую».
Таварышы! Гісторыя, імклівы і бурны час перабудовы даюць
усім нам яшчэ адзін шанц адрадзіць і ўзвысіць беларускую мову
як жыццядзейную аснову нацыі. На неўміручую душу беларускага
народа, навуковае развіццё мовы як неацэннага скарбу накіраваны
Закон БССР аб мовах. Таму я падтрымліваю праект Закона аб мо¬
вах, які рэалізуе ленінскую канцэпцыю функцыяніравання моў у
многанацыянальнай дзяржаве, дзе кожны павінен шчыра любіць і
шанаваць сваю родную мову і разам з тым з павагай адносіцца да
моў іншых народаў. Так! Закон будзе выхоўваць не толькі пачуццё
нацыянальнай годнасці, але і пачуццё інтэрнацыяналізму, бо чала-
век, які любіць сваю мову, будзе глыбока разумець і паважаць дру-
гога чалавека за яго любоў да сваёй роднай мовы. А жывучы разам
на адной зямлі, яны будуць духоўна ўзбагачаць адзін аднаго. Дзя-
куй за ўвагу.
47


Старшыня. Слова мае Гілевіч Ніл Сямёнавіч, дэпутат ад Анто-
пальскай выбарчай акругі № 176 Брэсцкай вобласці, пісьменнік.
Наступным выступав дэпутат Кенік.
Гілевіч Н. С. Паважаныя таварышы депутаты! Закон аб мовах
у БССР, які, я веру, мы сёння прымем, абвесціць беларускую мову
ў Беларусі дзяржаўнай. Што гэта значыць? Перш за ўсё гэта зна-
чыць тое, што дзяржава бярэ на- сябе адказнасць за лёс мовы наро¬
да, за яе становішча ў грамадстве, за яе жыццё.
Народ сваёй дзяржаве ў асобе кіраўнічых органаў даверыў усё,
даверыў зямлю, прыроду, лясы і рэкі, сваё здароўе, свае духоўныя
скарбы-багацці і лёс сваёй роднай мовы таксама, Даверыў і адна-
часова абавязаў яе клапаціцца пра ўсё гэта. I як жа дзяржава на
працягу доўгіх дзесяцігоддзяў клапацілася? У якім, напрыклад, ста-
новішчы наша прырода, наша родная зямля, засыпаная смяротны-
мі радыенуклідамі чарнобыльскай катастрофы? А мабыць, у такім
жа, як і наша родная мова. I гэта зразумела. Калі дзяржава не маг¬
ла разумна, мудра, па-гаспадарску распарадзіцца і адным, і другім,
і трэцім, то ці магла яна іначай, разумней, мудрэй распарадзіцца і
чацвёртым, і пятым?
Hi адну жыццёвую праблему ў сваёй рэспубліцы мы не зможам
вырашыць паспяхова, калі не адчуем сябе сапраўднымі гаспадара-
мі гэтай зямлі, у поўнай меры адказнымі за яе лёс, за яе будучыню.
Становішча беларускай мовы, мовы вялікага славянскага народа,
сёння такое, што горшае і ўявіць цяжка. Але калі мы паклапоцімся
толькі пра мову і культуру, а ў іншых сферах — у палітычнай, у эка-
намічнай, у сацыяльнай — перамен не адбудзецца, то раней ці
пазней зноў пачнецца заняпад і мовы, і культуры.
Каб гэтага не здарылася, Беларускай ССР як суверэннай дзяр¬
жаве патрэбны прававыя гарантыі яе палітычнай і эканамічнай са-
мастойнасці, а ўсім нам, жыхарам рэспублікі, патрэбна дзяржаў-
ная самасвядомасць, дзяржаўнае самапачуванне. Хто-небудзь за-
пытае: а хіба яго ў нас няма? Адкажу: у адных ёсць, а ў другіх, на
вялікі жаль, няма, у тым ліку і ў многіх мужоў дзяржаўных.
А якое ж у іх самапачуванне ёсць? А дакладна такое, як у дзяр-
жаўна-адказных таварышаў з Разанскай або Кастрамской вобла-
сці. Таму яны і прывыклі, што цэнтр і яго ведамствы адпаведным
чынам з намі абыходзяцца. Час, аднак, патрабуе, каб гэтыя аблас-
ныя настроі, погляды і падыходы змяніліся на дзяржаўныя, прасяк-
нуліся нацыянальнай самасвядомасцю, каб у іх аснову лёг клопат
пра будучыню беларускай нацыі. Усе мы ўжо ведаем, што прынцы-
пы ўзаемаадносін паміж рэспублікамі нашай федэрацыі, паміж
рэспублікамі і цэнтрам будуць у самы блізкі час істотна мяняцца
ў бок значнага пашырэння правоў рэспублік. У кантэксце размовы
хацеў бы толькі дадаць, што наданне беларускай мове статуса дзяр-
жаўнай якраз і дапаможа ўсяму нашаму народу развіць нацыя-
48


нальную самасвядомасць і набыць самапачуванне народа дзяр-
жаўнага.
Калі б наша нацыянальная самасвядомасць была на належным
узроўні, мы не заяўлялі б так непрадумана з гэтай высокай трыбу’
ны, што нібыта ў нас толькі ў адной Гродзенскай вобласці жыве
300 тысяч палякаў. Як быццам бы мы не ведаем, калі і ў якіх умо-
вах тысячы і тысячы беларусаў-католікаў былі запісаны палякамі.
Веравызнанне і нацыянальнасць — рэчы розныя. Зразумеем жа тэта
нарэшце.
Як чалавек, які ўсё сваё свядомае жыццё служыў у меру сваіх
сіл роднай мове, як член камісіі па выпрацоўцы праекта Закона аб
мовах, я ўважліва знаёміўся са шматлікімі матэрыяламі яго абмер-
кавання і- хачу падзяліцца з вамі некаторымі думкамі. Шчыра ка-
жучы, Закон наш, канешне ж, не зусім справядлівы да беларускай
мовы. Мова наша ў яе сённяшнім становішчы заслугоўвае мацней-
шага заступніцтва. Але ён павінен быць справядлівым у дачыненні
да сітуацыі, якая склалася ў Беларусі, сітуацыі, як вядома, вельмі
цяжкай. I Закон вымушаны ўсё разумна прадугледзець, каб тэту сі-
туацыю яшчэ больш не абвастрыць. Змірымся з гэтым у спадзяван-
ні, што Закон прымаецца не на вякі і прыйдуць лепшыя часы, калі
наша грамадства вызваліцца ад хлусні і ганебных страхаў канчат-
кова і ў Закона не будзе такіх апанентаў, якія ёсць сёння.
Асобныя нашы грамадзяне лічаць, што наогул пытанне аб мове
варушыць не трэба, маўляў, жывём мы ў Беларусі добра, спакойна,
дружна, і навошта штучна ствараць праблему. Але хіба тэта доб-
рае жыццё, калі адмірае, гіне мова цэлага народа? Хіба тэта нар-
мальна, гуманна і хіба разумна? Таварышы заяўляюць, што бела-
руская мова патрэбна толькі творчай інтэлігенцыі ды часткова на-
вукоўцам, якія ствараюць праблему. Гэта глыбокая памылка.
Па-першае, праблему стварыла не інтэлігенцыя, а само жыццё,
невырашэнне нацыянальнага пытання ў краіне. Праблема, як тая
хвароба, доўгі час заганялася ўнутр, што вельмі небяспечна для
здароўя грамадства.
Па-другое, няпраўда, што наш народ выракаецца сваёй мовы
сам, а пытанне гэта хвалюе толькі нямногіх інтэлігентаў. I ісціна
якраз у тым, што народ хоча заставацца народам са сваім непаў-
торным уласным абліччам. А калі так, то ў дзяржаўна-палітычным,
сацыяльным і культурным жыцці народа яго родная мова не можа
быць нейкім экзатычным даважкам, месца якому дзесьці наўзбоч
дарогі і які забяспечвае толькі нейкі адзін участак грамадскага
жыцця, задавальняе патрэбы толькі адной невялікай часткі насель-
ніцтва.
Мова — гэта тое, што ахоплівае літаральна ўсе формы жыцця-
дзейнасці грамадства як жывога арганізма і ў гэтай жыццядзейна-
сці аб’ядноўвае ўсіх нас, усё насельніцтва рэспублікі.
49


Родная мова для народа — гэта штось непараўнана большае,
чым сродак зносін. У мове народа і яго памяць, і шматвяковы вопыт
яго гістарычнага жыцця-быцця, і асаблівасць яго светаўспрымання,
і яго псіхічны склад, і многае іншае. Значыць, задача заключаецца
ў тым, каб жыццё народа ў палітычнай, сацыяльна-эканамічнай
і духоўнай сферах гарманізаваць як жыццё менавіта белару-
скае, прывесці яго ў адпаведнасць з інтарэсамі беларускай
нацыі.
Само сабой зразумела, што пры ўсім гэтым трэба разумна лічыц-
ца з працэсамі эканамічнай і духоўнай інтэграцыі. Разумна — гэта
значыць так, каб інтэграцыя не пагражала лёсу народа, яго зда-
роўю, яго сацыяльнаму быту, яго культуры, мове і гэтак далей.
Больш чым дзіўна было чытаць у друку выступленні тых грамадзян,
як правіла навукова-тытулаваных, якія не крытыкуюць праект За¬
кона, а адмаўляюць яго цалкам, лічачы ўзвышэнне прэстыжу бела¬
рускай мовы справай не толькі марнай, але і шкоднай. На іх пера-
кананне, ніякай беларускай мовы няма наогул, як і няма асобнага
беларускага народа. А што ж ёсць? Есць беларускі дыялект рускай
мовы, і ёсць беларускае племя рускага народа. I мову, і гісторыю
нашага народа яны проста перакрэсліваюць. I, як бачым, іх тэарэ-
тычныя высновы караняцца ў тых поглядах на Беларусь і беларускі
народ, якія прапаведаваліся гадоў паўтараста назад ваяўнічымі
ідэолагамі самадзяржаўя. Таму аспрэчваць меркаванні гэтых гра¬
мадзян проста няма сэнсу. Іх тэорыю ўжо даўным-даўно адвергла
сама гісторыя.
Некаторыя таварышы катэгарычна настойваюць на тым, каб ста¬
тус дзяржаўнай надаць у рэспубліцы не толькі беларускай, але
і рускай мове. Іначай, маўляў, руская мова будзе пакрыўджана.
На гэта можна сказаць толькі адно: няма такой мовы на свеце,
якая магла б быць пагрозай для рускай мовы. I ўсе мы гэта вы-
датна ведаем. Тым больш нічога не пагражае ёй у нас, у Беларусі.
Не пагражае і Закон, які мы абмяркоўваем, ні рускай, ні якой ін-
шай мове. Таму што кожная мова на сваёй зямлі, на этнічнай тэры-
торыі свайго народа або з’яўляецца дзяржаўнай, або займае такое
прыярытэтнае становішча, якое забяспечвае ёй калі не вечнасць,
дык даўжэзнае жыццё. У нашай мовы іншай зямлі, іншай тэрыто-
рыі няма, і забяспечыць ёй будучыню можна толькі тут. I зрабіць
гэта можам толькі мы самі, устанавіўшы свае законы. Калі ж на¬
даць і рускай мове статус дзяржаўнай, то становішча нашай мовы
можа стаць яшчэ горшым, чым ёсць. I не будучы ўзаконенай, рус¬
кая мова практычна выцесніла ў нас нашу родную мову амаль ад-
усюль, з усіх сфер грамадскага жыцця. А калі яе ўзаконіць у якасці
дзяржаўнай, тады ўжо, напэўна, справа будзе даведзена да пера-
можнага канца і ў нашым разнамоўным свеце на адну цудоўную
славянскую мову стане менш.
50


У сувязі з гэтым дарэчы падкрэсліць такі аспект праблемы.
У захаванні жыцця нашай мовы аб’ектыўна зацікаўлены і братні
рускі народ, і іншыя народы-суседзі. Калі дапусціць такое жахлівае
няшчасце, што наша беларуская мова знікла, то ад гэтага вельмі
шмат страцілі б усе іншыя славянскія мовы, асабліва ў першую
чаргу руская. Бо менавіта ў кантактаваннях, у сумесным супрацоў-
ніцтве з іншымі роднаснымі мовамі кожная мова лепш пазнае сябе
і набывае дадатковыя сілы і ресурсы для самаразвіцця.
Не раз гучала ў водгуках і такая думка, што больш ці менш
працяглую будучыню беларуская мова можа забяспечыць толькі
адным шляхам, а іменна: трэба стварыць на ёй мастацкія творы
сусветнага. значэння, трэба падняць да сусветнага ўзроўню бела-
рускую нацыянальную культуру, і тады, маўляў, беларуская мова
сама сабой зробіцца дзяржаўнай. Логікі ў гэтым, выбачайце, амаль
ніякай.
У тым жа і справа, што калі мова нацыі не жыве натуральным
паўнакроўным жыццём, актыўна і пастаянна не развіваецца, то ні
пра які.ўздым росту нацыянальнай духоўнай культуры гаварыць не
прыходзіцца.
На мове, якая спыніла ў неспрыяльных умовах сваё развіццё,
якая ўсё больш і больш траціць свае цудоўныя прыродныя якасці,
сваю самабытную лексіку і фразеалогію, сваё непаўторнае каларыт-
нае гучанне, на такой музейна закасцянелай і знявечанай мове нь
якай вялікай літаратуры, вялікага тэатра, вялікай песеннай паэзіі
не створыш. I будзем шчырымі. Заняпад нацыянальнай мастацкай
культуры з прычыны заняпаду мовы назіраецца ў рэспубліцы ўжо
даўно. Проста яго не ўсе хочуць або не ўсе здатныя бачыць. Тым,
хто не ведае ці дрэнна ведае мову, цяжка заўважыць, якая куцая
калька з рускай мовы забівае нашы ’беларускія газеты, нашы тэ-
атры, нашы песні, ды і многія кнігі мастацкай літаратуры, таму што
процістаяць у такіх умовах сілам нявечання беларускага слова ней-
маверна цяжка.
Асобных таварышаў хвалюе пытанне: у што нам абыдуцца на-
данне беларускай мове статуса дзяржаўнай і выкліканыя гэтым пе-
ратурбацыі? Але наогул да пачатку гэтага трэба было б усім нам
помніць, што мова народа на грошы не ацэньваецца, ні мільёнамі,
ні мільярдамі рублёў не вымяраецца. Як Радзіме, як маці, так і мо¬
ве цаны няма. Гэта скарб неацэнны. Не трэба, відаць, перабольш-
ваць і рэальныя выдаткі на прадвызначаную нашым Законам пе-
рабудову. Скажам, навучанне беларускай мове дарослых людзей,
напэўна, можа абысціся без дзяржаўных выдаткаў, друкаванне бе-
ларускіх падручнікаў для школ таксама дадатковых грошай не па-
трабуе, бо тут проста зменяцца суадносіны рускага і беларускага
тыражоў, а агульная колькасць падручнікаў будзе выпускацца
тая ж самая. На пераклад і стварэнне падручнікаў для ВНУ, як і
51


на паступовую замену шыльдаў, пячатак, шрыфтоў, на дадатковую
падрыхтоўку кадраў і на многае іншае, грошы, вядома ж, спатрэ-
бяцца, але, думаю, не столькі, каб гэтым палохаць грамадства. Не
трэба палохаць людзей і нейкімі непрадбачанымі вынікамі ўвядзен-
ня Закона аб мовах. Закон наш вельмі дэмакратычны, прадуманы,
неаднойчы ўзважаны на шалях сэрца і розуму, і нічыю нацыяналь-
ную годнасць ён не прыніжае, нікога не крыўдзіць. Значыць, усё
залежыць ад нас, ад усёй грамадскасці рэспублікі, ад таго, у якой
меры ўсе мы інтэрнацыяналісты, наколькі шчыра ўсе мы хочам
жыць у дружбе і брацтве, ва ўзаемным даверы як роўныя і раўна-
праўныя грамадзяне. Асабіста я глыбока веру, што ў нас у Белару-
сі ёсць усе падставы, ёсць усе перадумовы, каб ажыццяўленне гэта-
га Закона праходзіла міралюбна, спакойна і без прыніжэння чала-
вечай годнасці. Для гэтага ад усіх нас, як гарачых патрыётаў
роднага слова, і ад тых, да каго гэта шчаслівае пачуццё яшчэ не
прыйшло, ад усіх нас, паўтараю, патрабуецца максімум цярпліва-
сці, стрыманасці, узаемапавагі, добразычлівасці і жадання паразу-
мецца. Таксама моцная вера ў падтрымку Закона людзьмі іншых
нацыянальнасцеи, нашымі іншамоўнымі братамі і сестрамі,
J
ля
якіх Беларусь стала другою Радзімай. Вера мая трымаецца на тым
аўтарытэце, які наш народ здабыў, асабліва ў гады Вялікай Айчын-
най вайны, і які мы, на шчасце, яшчэ да канца не растрацілі. У пад-
мацаванне сказанага дазвольце зачытаць радкі з ваеннага дзённіка
аднаго знакамітага рускага чалавека: «Я заўсёды захапляўся на-
цыянальнай рысай беларусаў, чулых на бяду, верных таварыскай
дружбе, гатовых да самаахвяравання, храбрых і адважных у схват-
цы з ворагам. Беларускі народ мужнасцю і гераізмам у барацьбе
з нямецка-фашысцкімі захопнікамі па праву здабыў сабе славу ле-
гендарнага народа». Словы гэтыя, якія і сёння да многага нас, бе-
ларусаў, абавязваюць, належаць маршалу Жукаву, які, дарэчы,
пры зручным выпадку падкрэсліваў, што добра ведае беларускую
мову. I гэта сапраўды было так. Рускі па нацыянальнасці, ваенны,
Жукаў служыў у Беларусі і вывучыў мову беларускага народа, не
ўстанаўліваючы ніякіх тэрмінаў. А сёння многія нашы цывільныя
службоўцы, каб вывучыць сваю ж родную мову, патрабуюць ужо
нават не тры, а шэсць гадоў. Прычым яшчэ і выстаўляюць гэта па-
трабаванне ад імя народа. Міжволі падумаеш: няўжо яны не бачаць
і не чуюць, што народ падымае гэтыя іх тэрміны на смех, няўжо ім
не страх, што гэтак можна страціць у народзе і апошнія рэшткі
даверу?
Паважаныя таварышы дэпутаты! Сённяшні дзень можа стаць,
без перабольшання, гістарычным, так многа будзе значыць для лёсу
Беларусі і беларускага народа. Гісторыя дала нам вялікі шанц,
упусціць які мы не маем права, калі, вядома, паважаем сябе, калі
паважаем і цэнім усіх, з кім побач жывём і працуем, калі думаем
52


пра сваю будучыню, пра жыццё і лёс сваіх дзяцей і ўнукаў, калі
не хочам, каб нашы нашчадкі ўспаміналі нас без павагі і ўдзячна-
сці, успаміналі ды ўсміхаліся, як пісаў паэт, «усмешкой горькою
обманутого сына над промотавшимся отцом». Падумаем пра гэта
яшчэ раз ды і благаславім наш Закон у вялікае жыццё. Дзякую за
ўвагу. (Апладысменты.)
Старшыня. Дзякую, Ніл Сямёнавіч. Слова мае Кенік Іван Аль-
бінавіч, дэпутат ад Мазырскай — Цэнтральнай выбарчай акругі
№ 341 Гомельскай вобласці, старшыня выканкома Мазырскага га-
радскога Савета народных дэпутатаў.
Наступным выступае дэпутат Дзямчук.
Кенік I. А. Таварышы дэпутаты! На сённяшняй сесіі мы абмяр-
коўваем пытанне, якое датычыць кожнай сям’і, што пражывае ў Бе-
ларусі. Як зрабіць, каб людзі жылі і працавалі ў міры і згодзе і
кожны грамадзянін рэспублікі, незалежна ад нацыянальнасці, мес-
ца пражывання, мог свабодна валодаць беларускай, рускай, нацыя-
нальнай мовамі?
У нашым жыцці эканамічнае і духоўнае настолькі пераплецена,
што мы не можам абмежавацца адной толькі нацыянальнай мовай.
У гэтым сэнсе сама гісторыя падказвае выдатны ход — двухмоў-
насць. На мой погляд, у рэспубліцы павінна быць канстытуцыйна
забяспечана паўнацэннае існаванне мовы карэннай нацыі паралель-
на з рускай мовай. Двухмоўнасць, шматмоўнасць народаў СССР і
іншых краін трэба разглядаць як новы гістарычны феномен, як ба-
гацце любой нацыі, як культурнае дасягненне канца XX стагоддзя.
Ствараючы новы Закон, мы павінны помніць і ведаць аб мностве
тых законаў, якія існуюць, але не працуюць, з’яўляюцца мёртвымі
законам!. Асноўная бяда такіх законаў, прынятых нават у апошні
час, заключаецца ў тым, што яны прыняты насуперак думцы боль-
шасці насельніцтва, не падмацаваны эканамічнымі магчымасцямі
грамадства, ідуць уразрэз з асабістымі інтарэсамі грамадзян. Не
хацелася б, каб такі ж лёс напаткаў і Закон аб мовах, які будзе
сёння прыняты.
Найбольшую трывогу і заклапочанасць у насельніцтва выклікае
трэці раздзел Закона — «Мова адукацыі, навукі і культуры». Арты-
кул 22 гарантуе права кожнаму жыхару рэспублікі атрымаць аду-
кацыю, выхаванне на беларускай або рускай мове. Але ў артыку-
лах 23, 24 наогул не ўпамінаецца руская мова. А ў артыкуле 25 рус-
кая мова можа быць дазволена па асобных прафесіях Саветам
Міністраў БССР. Калі мы гаворым аб свабодзе, то якая ж гэта
свабода, калі яна дазіруецца? Якое ж гэта гарантаванае права?
Скажыце, дзе, у якім горадзе Беларусі існуе кампактнае пражыван-
не асоб іншых нацыянальнасцей, дзе ва ўзнікшых мікрараёнах
можна пабудаваць новы дзіцячы сад, школу і весці навучанне на
нацыянальнай мове, і толькі на нацыянальнай, а не на рускай,
53


агульнай для ўсіх нацыянальнасцей? Чаму забаронена выхоўваць
сваіх дзяцей і на рускай мове?
Як у існуючым мікрараёне падзяліць тэты сад на трупы рускія,
беларускія, украінскія, яўрэйскія, польскія і малдаўскія? Навошта
ствараць народу новыя цяжкасці і прымушаць шукаць шляхі, як
абысці закон? Наш народ вынаходлівы і знойдзе гэтыя абходныя
шляхі.
Першапрычынай таго, што наша краіна Займае сёння па інтэ-
лектуальнаму ўзроўню ў сусветным рэйтынгу пяцідзесятае месца,
а ў 50-ыя гады — другое — трэцяе месцы, на думку многіх вучоных,
стала ўвядзенне больш як 30 гадоў назад усеагульнай сярэдняй
адукацыі, не падмацаванай матэрыяльна, не прапрацаванай твор-
ча, тэарэтычна, не забяспечанай людзьмі. I перш чым нанова ла-
маць сярэднюю школу і дзяліць яе перагародкамі на карэнных і
некарэнных дзяцей, трэба дакладна сказаць, колькі гэта будзе
каштаваць, ці ёсць у нас кадры. I сумленна сказаць, якой колькасці
дзяцей мы зможам даць сапраўдную сярэднюю адукацыю, не пад-
манваючы і не падманваючыся.
У большасці беларускіх сельскіх школ многія прадметы вядуць
учарашнія дзесяцікласнікі. Аб якім узроўні можна гаварыць і як
сельскім вучням канкурыраваць з гарадскімі? Пакуль сельскі на-
стаўнік не будзе атрымліваць больш гарадскога настаўніка ў 2—
3 разы, ніколі не вырашыць гэту праблему. Вось куды ў першую
чаргу трэба накіраваць сродкі і адукаваныя кадры. Туды, дзе гаво-
раць і навучаюць на роднай беларускай мове. Дзякуючы працаві-
тасці настаўнікаў горада Мазыра, а таксама добрай матэрыяльнай
базе сярэдняй школы ў ВНУ і тэхнікумы краіны штогод паступае
ад 45 да 50 працэнтаў выпускнікоў школ горада. 3 іх 15 працэн-
таў — у вышэйшыя навучальныя ўстановы за межы рэспублікі.
Многіх бацькоў, і не без падстаў, хвалюе пытанне, як забяспечыць
выпускнікам пры вывучэнні ўсіх прадметаў толькі на беларускай
мове ўмовы пры паступленні ў прэстыжныя інстытуты Масквы, Ле-
нінграда, Кіева, Харкава, Чэлябінска. Бо ніхто не будзе трымаць
для іх перакладчыкаў на ўступных экзаменах.
Артыкул 12. Мова з’ездаў, канферэнцый і іншых форумаў. У пра-
екце Закона практычна забаронена карыстацца рускай мовай і на-
цыянальнай мовай у выступлениях на з’ездах, парадах, сходах, кан-
ферэнцыях, сесіях. Толькі на форумах дазваляецца карыстацца
рускай і нацыянальнай мовай. Слоўнік рускай мовы Ожэгава слова
«форум» трактуе так: плошча ў Старажытным Рыме, дзе сканцэнт-
роўвалася грамадскае жыццё горада, і другое, масавыя сходы, з’ез-
ды высокія, такія як сусветны форум моладзі, форум вучоных. На¬
вошта ж тады нацыянальная мова, родная мова, калі на ёй нельга
выступаць на сходах, нарадах, пленумах, а толькі на форумах, вы-
сокіх з’ездах. Нават Эстонская ССР дазволіла сваім грамадзянам
54


на сходах, пасяджэннях, канферэнцыях і іншых мерапрыемствах
выбар мовы выступленняў не абмяжоўваць (артыкул 26 Закона
Эстонскай ССР аб мовах). Вось вам і практычная роўнасць моў у
рэспубліцы.
У Камісіі па міжнацыянальных адносінах, пры абмеркаванні
кожнага артикула Закона, у нас былі рознагалоссі па асобных ар¬
тикулах і палажэннях з распрацоўшчыкамі Закона. Я прашу стар-
шыню сесіі паставіць на галасаванне наступныя змяненні артыку-
лаў Закона.
Артыкул 2 абзац 1. Пасля слоў «беларуская мова» дадаць сло-
вы «руская мова».
Артыкул 7. Пасля слоў «беларуская мова» ўставіць словы «або
руская мова». Словы «пры неабходнасці» трэба зняць і ўставіць
словы «па рашэнню працоўных калектываў».
Артыкул 12. Пасля слоў «беларуская мова» ўставіць словы «вы¬
бар мовы выступленняў не абмяжоўваецца, зразумеласць мовы вы-
ступленняў пры неабходнасці забяспечваецца перакладам». Абзац 3
«аб форумах» наогул зняць.
Артыкул 14. 3 артыкула зняць слова «медыцынскае». Нельга
медыцыну, дзе ад аднаго няправільна зразуметага ці перакладзена-
га слова залежыць жыццё людзей, параўноўваць з бытавым або
іншым абслугоўваннем. Хіба можна за 5 гадоў навучыць усіх ура-
чоў весці гісторыі хвароб, усялякія выпіскі на беларускай мове?
Трэба выдаць медыцынскую літаратуру, папоўніць кадры ўрачоў,
якіх сёння не хапае нават у гарадах, не гаворачы аб радыяцыйных
зонах. У нашым горадзе з 520 урачоў па штатнаму раскладу адсут-
нічае 160. Сёння ў Гомельскай і Магілёўскай абласцях урачоў з ін-
шых рэспублік няма, калі справаводства вядзецца на рускай мове.
Артыкул 23. Дадаць словы «рускай мове».
Артыкул 24. Дадаць словы «рускай мове».
Артыкул 25. Дадаць словы «рускай мове».
Таварышы! На вераснёўскім Пленуме ЦК КПСС у дыскусіі па
міжнацыянальных пытаниях было прыведзена выказванне Алена
Далеса, які павучаў яшчэ ў 1948 годзе, у перыяд, «халоднай вайны»,
што для таго, каб разваліць СССР, не трэба атамнай бомбы, трэба
толькі пераканаць яго народы, што яны змогуць абысціся без ведаў
рускай мовы. Парушаюцца эканамічныя, культурный і іншыя сувя-
зі. Дзяржава перастане існаваць. Словы гэтыя пацвярджае жыццё
падзеямі ў Прыбалтыцы, Малдавіі, Закаўказзі і Сярэдняй Азіі.
У цэлым Закон Беларускай ССР аб мовах са змяненнямі і дапаў-
неннямі трэба сёння прымаць. Ен дазволіць падняць прэстыж Бе-
ларусі, больш поўна выкарыстаць велізарныя патэнцыяльныя маг-
чымасці рэспублікі, дасць штуршок хутчэйшаму росквіту нацыя-
нальнай культуры.. Многія. члены пастаяннай камісіі ўзнімалі
пытанне аб тым, каб у дакладзе было, сказана пра неабходныя срод-
55


кі па рэалізацыі Закона і пра іх крыніцы. У дакладзе гэта пытан¬
ие абыдзена. Хацелася б, каб у заключным слове Ніна Мікалаеў-
на назвала гэтыя лічбы. Дзякуй за ўвагу. (Аплодисменты.)
Старшыня. Дзякуй, Іван Альбінавіч. Слова мае Дзямчук Міхаіл
Іванавіч — дэпутат ад Ельскай выбарчай акругі № 319 Гомельскай
вобласці, Міністр народнай адукацыі БССР,
Наступнай выступае дэпутат Пашкоўская.
Дзямчук М. I. Таварышы депутаты! На добрай хвалі абуджэння
нацыянальнай самасвядомасці, намаганнямі многіх дзяржаўных,
партыйных, грамадскіх органаў і арганізацый, дзякуючы сапраў-
ды патрыятычнаму натхненню і падзвіжніцтву нашых лепшых
прадстаўнікоў інтэлігенцыі стала магчымым паставіць галоўным
пытанием парадку дня рэспублікі Закон, закліканы адрадзіць мо-
ву і культуру цэлага народа — беларускай нацыі. Закон створаны,
і гэта гістарычны факт.
Закон, вядома, не ідэальны, але асабіста мы не ведалі яшчэ та-
кіх законаў. У ім, як у люстэрку, адлюстравана становішча з на¬
цыянальнай мовай і культура'й, якім ахоплена наша рэспубліка,
цесна перапляліся эмоцыі, магчыма, валявыя ўстаноўкі і юрыдыч-
ныя супярэчнасці. Выразна праступаюць і кампрамісы, у тым ліку
і па асноўных палажэннях Закона.
Любы закон — гэта перш за ўсё прававы дакумент, але пад-
мурак любога закона — яго эканамічны базіс, эканамічны
пралік.
У адносінах да нашага выпадку акцэнты яўна перамясціліся ў
сферу палітычную, часта пераходзячую ў сферу эмацыянальную.
Гэта рэальнасць, і гэта па-чалавечы зразумела. Менавіта таму вы
павінны яшчэ і яшчэ раз самым уважлівым чынам звярнуць сваю
ўвагу на прымаемы Закон, на яго асноўныя раздзелы з тым, каб
зрабіць як мага менш памылак палітычнага характару і разам з
тым не адысці далёка ад пытання эканамічнага плана.
У ходзе абмеркавання Закона выявіўся шырокі спектр погля-
даў, меркаванняў, падкрэслены ўсе асноўныя праблемы. Але чыр-
вонай ніткай праходзіць у дыскусіі пытанне аб статусе беларускай
мовы. Выбар, як мне здаецца, зроблены. Большасць — за наданне
беларускай мове статуса дзяржаўнай. Праўда, далёка не ўсе, да¬
лёка не кожны ўяўляе сабе, што стаіць за гэтым статусам, і гэта
сур’ёзная недапрацоўка ўсіх нас. У пэўнай ступені я адношу гэта
і на свой кошт. Відаць, мы мала па-сапраўднаму думалі пра гэта,
мала і неканструктыўна звярталіся да думкі грамадства.
Складаней з рускай мовай. У ходзе дыскусіі выявіліся тры ва-
рыянты рашэння праблемы. Руская мова як мова міжнацыяналь-
ных зносін, як і запісана ў праекце Закона; затым руская мова як
дзяржаўная мова, і нарэшце, руская мова як мова федэратыўных
зносін у спалучэнні з беларускай, якая функцыяніруе не толькі як
56


дзяржаўная мова, але і як мова міжнацыянальных зносін на тэры-
торыі рэспублікі.
Выкажу свае адносіны наконт гэтага і, як мне здаецца, адно-
сіны большай часткі работнікаў народнай адукацыі, а гэта звыш
300 тысяч чалавек, без уліку вучняў і студэнтаў. Наданне рускай
мове статуса дзяржаўнай практычна не мяняе становішча з бела-
рускай мовай. Як больш магутная, руская мова, атрымаўшы роўны
з нацыянальнай мовай статус, канчаткова пераважыць над бела-
рускай мовай.
Больш складаная і далікатная праблема звязана з функцыяні-
раваннем рускай мовы ў якасці мовы міжнацыянальных зносін,
маецца на ўвазе, што калі беларуская мова будзе і дзяржаўнай,
і адначасова мовай міжнацыянальных зносін на тэрыторыі рэспуб-
лікі. Усё гэта ў прынцыпе магчыма, але сур’ёзна гаварыць аб гэ-
тым можна будзе толькі ў тым выпадку, калі Закон у вынесенай
на сесію трактоўцы добра пойдзе ў жыццё і будзе ў рэшце рэшт
якасна рэалізаваны.
Такім чынам, на гэтым этапе развіцця падзей адзіна прымаль-
ным для рэспублікі з’яўляецца варыянт Закона з беларускай мо¬
вай у якасці дзяржаўнай і рускай — у якасці мовы міжнацыяналь-
ных зносін. Бурную дыскусію выклікалі тэрміны рэалізацыі пра-
грамы. Па-чалавечы можна толькі вітаць шчырае жаданне многіх
зрабіць расклад ледзь не на паслязаўтра, але ці рэальна гэта?
Возьмем сферу адукацыі. У Законе ёй адводзіцца 5—10 гадоў. Мно-
га гэта ці мала? Калі сферу адукацыі мадэлі 2000 года (якраз праз
10 гадоў) мы ўяўляем сабе як сферу, дзе гучыць толькі беларуская
мова (або гучыць наша мова ў аб’ёмах хоць бы суадносна з доляй
беларусаў, што жывуць на тэрыторыі Беларусі),, і гучыць гэта сло¬
ва паўнагучна і прафесіянальна, то задача адраджэння беларускай
мовы па сваёй сутнасці ёсць не што іншае, як задача адраджэння
нацыянальнай культуры ў цэлым. Бо ўсе мы разумеем, што мова
адраджаецца не толькі дзеля ўласна мовы, яна — сродак развіцця
духоўнай культуры, сродак далучэння да культуры будучых па-
каленняў. А гэта ўжо прынцьшова іншая пастаноўка пытання.
Цяпер другі бок праблемы. Калі па-за сферай адукацыі мы мо-
жам дазволіць сабе вольнасці ў абгрунтаванні шляхоў і мэт рэалі-
зацыі Закона, напрыклад, навучыўшыся крыху размаўляць і ра-
зумець мову, лічыць для сябе Закон рэалізаваным, то сфера адука-
цыі патрабуе прафесіянальнага падыходу.
Мы павінны даць веданне мовы і іншых нацыянальных дысцып-
лін нашай моладзі на такім ўзроўні, які б гарантаваў нам устойлі-
васць і паступовасць працэсаў адраджэння, развіццё нацыяналь¬
най культуры незалежна ад так званых суб’ектыўных і аб’ектыў-
ных абставін, на якія так багата наша гісторыя. Сёння, як мы
ведаем, з вырашэннем праблемы беларускай мовы склалася сітуа-
57


цыя, якую можна параўнаць хіба што з ліквідацыяй непісьменнасці
каля ста гадоў таму назад.
I гэта яшчэ адзін довад на карысць сцвярджэння таго, што сваю
адукацыйную палітыку ў плане рэалізацыі Закона мы павінны бу-
даваць толькі на прафесіянальнай аснове.
Цяпер аб тым, што азначае тэрмін «прафесіянальная аснова».
Гэта перш за ўсё настаўніцкія і прафесарска-выкладчыцкія кадры,
іх падрыхтоўка, настрой і мэтанакіраванасць. Гэта вучэбныя пла¬
ны і праграмы ва ўсіх тыпах навучальных устаноў, уключаючы і
дашкольныя ўстановы. Гэта забеспячэнне навучальнага працэсу
якаснай вучэбна-метадычнай літаратурай, дапаможнікамі, даве-
дачнымі матэрыяламі.
У нас сёння толькі ў агульнаадукацыйных школах працуе звыш
100 тысяч настаўнікаў. Настаўнікі беларускай мовы і літаратуры
складаюць усяго 3 працэнты. Мінімальная патрэбнасць з улікам
ужо праведзенай карэкціроўкі школьных праграм складае сёння
7,5 працэнта. Нават з улікам штогадовага павелічэння прыёму ў
педінстытуты рэспублікі мы ў стане толькі да 2000 года выйсці на
поўную забяспечанасць школ настаўнікамі нацыянальных дысцып-
лін. Што датычыць 90 тысяч настаўнікаў іншых прадметаў, якія
працуюць цяпер, то іх неабходна будзе карэнным чынам падрыхта-
ваць, зрабіць усё, што ад нас залежыць, каб яны сталі беларуска-
моўнымі настаўнікамі ў поўным сэнсе гэтага слова. Задача, як мы
бачым, няпростая з усіх пунктаў гледжання. Але, бадай, самае га-
лоўнае, мы не можам фарсіраваць працэсы падрыхтоўкі і пера-
падрыхтоўкі кадраў, бо кадры высокай кваліфікацыі павінны рых-
гавацца з дапамогай кадраў больш высокай кваліфікацыі, якіх мы
маем вельмі мала. I ў нас толькі некалькі дзесяткаў прафесараў-
беларусазнаўцаў.
I гэта далёка не пустое, далёка не фармальнае пытанне: у што
ўсё гэта абыдзецца? Але, думаю, лепш зараз сказаць, чым крычаць
потым, калі пачнецца асноўная работа па рэалізацыі Закона. Я на¬
гадаю, што толькі падрыхтоўка і выпуск на беларускай мове ву-
чэбнай, вучэбна-метадычнай літаратуры па вышэйшых навучаль¬
ных установах абыдзецца нам у 100 мільёнаў рублёў. Агульная
лічба па сферы адукацыі каля 400 мільёнаў рублёў. Можа, гэта і
невялікія сродкі, калі раскінуць на 10 гадоў, але іх нам ніхто не
дасць. Іх трэба шукаць у рэспубліцы, а значыць, прыйдзецца ска-
рачаць іншыя рэспубліканскія праграмы.
Таварышы дэпутаты! Вядома, усе мы былі б сапраўды шчаслі-
выя, калі б раптам апынуліся ў рэспубліцы з адметным нацыяналь-
ным каларытам, жывой мовай і квітнеючай культурай. Але гэтага
«раптам» не будзе. Нас чакае нязвыкла вялікая і чарнавая работа
па рэалізацыі кожнага пункта Закона ў разрэзе ўсёй рэспублікі,
усіх рэгіёнаў, усіх абласцей. I так у адносінах да кожнай сям’і і
58


да кожнага чалавека. 3 улікам сказанага, а галоўнае з улікам шы-
рокага абмену думкамі, найбольш рэальна і правільна будзе ары-
ентавацца па сферы адукацыі на 10 гадоў, калі мы не збіраемся, як
гэта ўжо здаралася не раз, рабіць справаздачу для чарговага рэс-
публіканскага, саюзнага ці сусветнага рапарту.
Праграма цяжкая, складаная. Але я аптыміст і павінен сказаць
вам як Міністр адукацыі рэспублікі, што праграма адраджэння бе-
ларускай мовы і культуры ўдыхнула прынцыпова новае жыццё ва
ўсю адукацыйную сферу. Я гавару гэта з упэўненасцю, таму што
за мінулы год мы зрабілі рэальныя крокі. Як сказана ў дакладзе
старшыні моўнай камісіі, было зроблена ўсё магчымае з улікам
рэальнасці, каб узняць ужо сёння, яшчэ да прыняцця Закона, ста¬
тус нацыянальных дысцыплін, накіраваць і нацэліць настаўніцкія
кадры і прафесарска-выкладчыцкія калектывы на планавую, мена-
віта на планавую работу па адраджэнню нацыянальнай мовы, куль¬
туры і гісторыі. Беларуская мова і культура становяцца паўна-
кроўнымі і паўнапраўнымі як школьный прадметы.
Уведзены вучэбныя курсы беларускай мовы і літаратуры ў на-
вучальных установах усіх тыпаў, дзе гэтыя курсы раней не выкла-
даліся. Істотна павялічылі падрыхтоўку спецыялістаў-беларуса-
знаўцаў ва універсітэтах, інстытутах, педвучылішчах. Адкрываюц-
ца беларускія класы і школы, пачалі функцыяніраваць больш як
100 школ і класаў з паглыбленым вывучэннем нацыянальных прад-
метаў, а выпускнікі такіх класаў і школ — гэта будучыя нашы пра-
пагандысты нашай роднай мовы і роднай культуры. Усе гэтыя кро-
кі прывялі да новай якасці разумения самой праблемы, а га-
лоўнае — да новай якасці работы па вырашэнню гэтай праб¬
лемы.
Тэты год быў своеасаблівым годам-рэферэндумам на перапра-
ве, рэферэндумам не словамі, а справамі. Хацелася б сказаць і
вось аб чым. Асноўныя дэбаты вакол Закона разгарэліся не столь-
кі ў адносінах да дзяржаўнасці моў і нават не столькі ў адносінах
да этапаў па рэалізацыі праграмы, колькі з прычыны магчымаге
ўціску правоў чалавека і свабоды выбару. Што можна сказаць з
гэтай падставы? Любы закон юрыдычна ёсць своеасаблівы ўціск
або абмежаванне свабоды выбару, і ў нашым выпадку таксама, а
ўлічваючы той факт, што мы недапушчальна далёка зайшлі ў сваім
нігілізме, нельга будзе зрабіць так, каб усе адчулі сябе аднолька-
ва добра ў ходзе культурнай перабудовы. У ходзе рэалізацыі За¬
кона магчымы непаразуменні, канфлікты. Іншая справа, што мы
павінны пастарацца лакалізаваць іх, спрагназіраваць і папярэ-
дзіць, уважліва пры гэтым адносіцца да правоў кожнага чалавека,
які пражывае на тэрыторыі рэспублікі, каб не змадэліраваць гор-
шыя варыянты, якія, на жаль, мелі месца і ўзнікаюць у нашых су-
седзяў.
59


Яшчэ аб адным. У ходзе дыскусіі часта гучала пытанне аб тым,
чым абернецца для беларускага народа рэалізацыя Закона ў шы-
рокім гістарычным сэнсе. Ці ёсць навукова абгрунтаваны разлік
сацыяльна-культурнага развіцця рэспублікі па шляху беларусіза-
цыі? Вялікай навукі ў гэтым пытанні пакуль што мы не маем, на
жаль. Але гэта не значыць, што мы павінны паддацца сумненням у
правамернасці нашага выбару. Есць аксіёмы, калі размова ідзе аб
стварэнні агульначалавечых каштоўнасцей, якія, як вядома, не па-
трабуюць доказаў. Што гэта за аксіёмы? Не можа быць паўнацэн-
най нацыя без сваёй культуры, без сваёй мовы. Вось галоўная ак-
сіёма. Без нацыянальнай асновы нельга стварыць і эканамічна мод¬
ную дзяржаву. Другая аксіёма. Вяртаючыся да адукацыі, нельга
весці размову аб гуманітарызацыі, гуманізацыі адукацыі без пры-
ярытэту нацыянальных дысцыплін. Такіх аксіём шмат. I, на наша
шчасце, гісторыя развіцця цывілізацыі пацвярджае іх устойлівасць.
Таму я веру, як грамадзянін, як беларус, што планамерная паліты-
ка адраджэння нацыянальнай мовы і культуры не толькі адродзіць
іх саміх, але і выведзе нашу рэспубліку на новы рубеж цывіліза-
ванасці і эканамічнай развітасці. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй і вам, Міхаіл Іванавіч. Слова мае Пашкоў-
ская Надзея Сямёнаўна, дэпутат ад Смаргонскай гарадской вы-
барчай акругі № 417 Гродзенскай вобласці, дырэктар Смаргонскай
школы-інтэрната.
Наступным выступае дэпутат Гурыновіч.
Пашкоўская Н. С. Таварышы дэпутаты! Доўгі час і ў даволі
складаных умовах рыхтаваўся законапраект аб мовах у Беларус-
кай ССР. Трэба было ўлічыць інтарэсы ўсяго насельніцтва рэспуб-
лікі і не пакрыўдзіць людзей іншых нацыянальнасцей, якія жывуць
і працуюць разам з намі. Вельмі вялікую ролю адыгралі вытрым-
ка, час, агітацыйная праца, якую актыўна праводзілі наша твор-
чая інтэлігенцыя, пісьменнікі, настаўнікі і проста людзі, улюбёныя
ў сваю родную мову. Некалькі месяцаў мы ўсенародна абмяркоў-
валі праект Закона, а сёння мы павінны прыняць Закон.
Быў час усім жадаючым выказаць свае прапановы, свае мерка-
ванні. I гэтыя меркаванні самыя розныя. Адны лічаць, што бела¬
руская мова зусім не патрэбна, хопіць і рускай, альбо заклікаюць
да двухмоўя. Другія выказваюць сваё абурэнне і настойліва вядуць
барацьбу за тое, каб беларуская мова стала дзяржаўнай у нашай
рэспубліцы. Што датычыць мяне, то я свае думкі аб мове хачу вы¬
казаць паэтычнымі радкамі:
Беларуская мова,
Як хлеб, паветра і вада,
Жыцця першааснова.
Мне, радасць прыйдзе ці бяда,—
Патрэбна гэта мова.
60


Я таксами люблю і вялікую рускую мову, мову вялікага руска-
га народа^ Але хочацца нагадаць і словы нашага славутага земля¬
ка Францішка Багушэвіча: «Яно добра, а нават і трэба ведаць су-
седскую мову, але найперш трэба ведаць сваю». А ці праўда гэта,
што наш народ не ведае, адрокся ад сваёй мовы? Не, няпраўда.
Большая частка нашых людзей размаўляе на беларускай мове. Гэ¬
та ўсе людзі, якія жывуць у вёсках, гэта іх дзеці, якія прыязджаюць
у вёску на час адпачынку. I хаця сын-аграном размаўляе з баць-
кам пра «люпин», «картофель» ці «клевер», ён жа, як і бацька, ве¬
дае, што гэта размова пра бульбу, лубін, канюшыну. Галоўнае, што
абодва разумеюць і па-беларуску, і па-руску, аб чым ідзе размова.
Ніхто не забараняў нам, беларусам, і раней размаўляць на
сваёй роднай мове. Але ж не ўсюды была ў гэтым патрэба, бо дзяр-
жаўныя ўстановы працавалі на рускай мове, у нашых гарадах гу-
чала толькі руская мова, у вышэйшых навучальных установах
рыхтавалі кадры на рускай мове, хаця і бачылі, што выпускнікі
сярэдніх сельскіх школ пры паступленні пераадольвалі вялікія
цяжкасці пры здачы экзаменаў, асабліва па фізіцы, матэматыцы,
хіміі. Стаўшы цудам першакурснікамі, сельскія. дзяўчынкі і хлап-
чукі імкнуліся хутчэй навучыцца размаўляць на чыстай рускай мо¬
ве, каб з іх менш смяяліся і каб у вёску сваю маглі прыехаць ужо
гарадскімі. Іх жа бацькоў не хвалявала, што сын ці дачка пасту-
пова забываюць сваю мову, свае традыцыі. Вось так, спакваля, мы
і тапталі сваю родную мову. А некаторыя бацькі-беларусы імкну-
ліся нават пазбавіць сваіх дзяцей ад вывучэння беларускай, сваёй
роднай мовы з дзяцінства, яшчэ ў школе. I колькі настаўнікі бе¬
ларускай мовы, дырэктары гарадскіх школ змагаліся з гэтым злом!
Трэба не на словах, а на справе ўсё рабіць.
Вось і сёння, у час перапынку, ці шмат было такіх дэпутатаў-
беларусаў, якія б размаўлялі на беларускай мове? I сапраўды, лю-
дзі кажуць, што і тыя, што змагаюцца за беларускую мову, і тыя,
хто сёння прымае Закон, пакуль што гавораць толькі на рускай
мове. Калі мы хочам, каб наша беларуская мова хутчэй набрала
сілу, трэба не чакаць, пакуль пройдзе 3, 5 або 10 гадоў, а ўжо зараз
кіраўнікам-беларусам пачынаць размаўляць на беларускай мове.
Гэта дасць магчымасць і кіраўнікам іншых нацыянальнасцей хут¬
чэй авалодаць нашай мовай. Вядома ж, што і ў нас, беларусаў,
якія такі доўгі час размаўлялі на рускай мове, будзе спачатку
шмат моўных памылак. Але нічога. Затое не трэба будзе потым
слухаць такія заўвагі, аб адной з якіх мне неяк нагадаў адзін ды-
рэктар школы, вельмі ўлюбёны ў беларускую мову, пасля справа-
здачы на чарговым пасяджэнні аблвыканкома. Ен у сваёй спра-
ваздачы скардзіўся, што не хапае ў школе ложкаў і няма грошай,
каб іх купіць. Адзін з членаў аблвыканкома абурыўся: «Что это
за директор, который не может обеспечить детей ложками, стоя-
61


щими копейки?» А дырэктар кажа: «Ды кабжа гэта былі тыя лыж-
кі, якімі есці трэба, а то ж гэта тыя ложкі, на якіх дзецям спаць
трэба». Член аблвыканкома абурыўся, чаму дырэктару дазволілі
рабіць справаздачу на беларускай мове. Праўда, гэта было ўжо
даўно і, мабыць, больш не будзе ніколі, калі мы ўсе, хто жыве на
тэрыторыі Беларусі, будзем ведаць беларускую мову, у тым ліку
і старшыня Мазырскага гарвыканкома.
Толькі, безумоўна, нельга гвалтам прымушаць усіх раптам раз-
маўляць на беларускай мове. Трэба зрабіць так, каб была патрэба
на ёй размаўляць, а таму, безумоўна, яна павінна быць дзяржаў-
най. Але ж мы, як і прадугледжана ў законапраекцё, павінны на
справе аднесціся з павагай да людзей іншых нацыянальнасцей.
У гарадах павінны быць рускія і беларускія школы, дзіцячыя са¬
ды, а калі ёсць патрэба, то і школы іншых нацыянальнасцей.
На маёй радзіме, у Прапойску, зараз Слаўгарад, у даваенны
час было тры школы: руская, беларуская і яўрэйская. I ўсе былі
задаволены, добра разумелі адзін аднаго. Вёдалі беларускую мову,
гучалі вечарамі беларускія песні ў кожнай вёсцы, і мелодыя скрып-
кі ці гармоніка збірала моладзь, падлеткаў і нават старых да ад-
ной ці другой хаты. I каля гэтай хаты ігралі, скакалі, спявалі да
поўначы, і ўсім было весела і цікава. Напэўна, гэта можна ўспом-
ніць сёння. Дзе ж гэта ўсё падзелася, наша народнае, за нейкія
трыццаць гадоў?
Хачу звярнуцца да ўсіх беларусаў, асабліва да моладзі, каб яны
сэрцам далучыліся да радкоў настаўніцы, якая напісала: «Калі
б вы ведалі, як ганаруся, што я родам з мясцін беларускіх, мы ж!
раслі на вясковым раздоллі, дзе сябрамі былі лес і поле, мы ж па-
вінны быць надзелены дабрынёй, чалавечай спагадай і майстэрст-
вам сардэчнай парады».
А яшчэ хочацца нагадаць нашым кампазітарам, пісьменнікам,
што зараз і зборнікі бёларускіх песень цяжка знайсці, а цудоўныя
беларускія народный песні дык зусім знікаюць. Можа, магчыма
вярнуць іх нашым нашчадкам, пакуль яшчэ памятаюць іх нашы
бабулі і матулі. Мала таксама п’ес, інтэрмедый, фільмаў на бела¬
рускай мове. Вось зараз усюды ствараюцца суполкі Таварыства
беларускай мовы. Нават і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей
уступаюць у Таварыства. А вось каб зрабіць цікавую праграму
дзейнасці, арганізаваць вячоркі, дзе б гучалі жарты, песні, музы¬
ка, прыпеўкі, дык і не хапае матэрыялаў на беларускай мове.
Хочацца выказаць меркаванне адносна тэрмінаў. На першы по-
гляд здаецца, што тэрміны вялікія, 5—10 гадоў, але ж нам ніхто
не перашкаджае ўсё рабіць хутчэй. Было б толькі жаданне і ім-
кненне саміх беларусаў.
Закончыць сваё выступление я хачу яскравымі словамі пісьмен-
ніка Генрыха Далідовіча: «Давайце прызнаем права карэннага на-
62


рода, наша з вамі права, на дзяржаўнасць карэннай мовы, гэта бу-
дзе вялікая справядлівасць, вялікая духоўная моц таго народа, які
доўгай і шматпакутнай гісторыяй заслужыў людзьмі звацца, за-
няць сваё пачэснае месца між народамі». Дзякуй за ўвагу. (Ап-
ладысменты.)
Старшыня. Дзякуй, Надзея Сямёнаўна. Слова мае Гурыновіч
Анатоль Емяльянавіч — депутат ад Бярэзінскай выбарчай акругі
№ 82 Мінскай вобласці, Міністр замежных спраў БССР.
Наступным выступае дэпутат Янкоўскі.
Гурыновіч А. Е. Таварыш Старшыня! Таварышы депутаты! Пы¬
тание аб мовах як сродку зносін паміж людзьмі, выказвання ду¬
май і ведаў чалавека, безумоўна, заслугоўвае заканадаўчага вы-
рашення. У свеце існуе прыкладна 5 тысяч моў. 3 іх каля 3 тысяч
вывучаны. Але толькі каля 70 з іх лічацца дзяржаўнымі, афіцый-
нымі, нацыянальнымі ці рабочымі мовамі замежных краін свету.
У заканадаўчых актах больш 60 дзяржаў — членаў Арганізацыі
Аб’яднаных Нацый дзяржаўнай, афіцыйнай ці рабочай мовай аб-
вешчаны мовы, што не з’яўляюцца мовамі карэннага насельніцтва.
У 35 выпадках такімі з’яўляюцца дзве ці больш мовы, у тым ліку і
мясцовая мова.
Гета сведчыць аб імкненні народаў свету да задавальнення па-
требнасцей зносін не толькі ў межах сваей краіны, але і з іншымі
народамі. Паўсюдна ўдзяляецца адпаведная ўвага вывученню і
авалоданню замежнымі мовамі, і перш за ўсё афіцыйнымі
мовамі 'Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, да якіх належаць рус-
кая, кітайская, англійская, іспанская, французская і арабская
мовы.
Варта адзначыць і тое, што руская мова па колькасці насель-
ніцтва, якое гаворыць на ёй, займае трецяе месца ў свеце пасля кі-
тайскай і англійскай моў.
3 улікам реальнага становішча мовы ў Беларускай ССР, аб чым
ужо гаварылася ў дакладах і выступлениях депутатаў, лічу неаб-
ходным не толькі прыняць Закон аб мовах у Беларускай ССР, але
і ўнесці ў Канстытуцыю (Асноўны Закон) Беларускай ССР дадат-
ковы артыкул наступнага зместу: «Дзяржаўнымі мовамі Беларус¬
кай ССР з’яўляюцца беларуская і руская мовы. У Беларускай ССР
гарантуецца права і магчымасць авалодання іншымі мовамі наро-
даў СССР, а таксама замежнымі мовамі».
Кожны народ лічыць сваю мову лепшай у свеце, і гета зразу-
мела. Але треба клапаціцца і аб тым, каб не замкнуцца на ёй і тым
самым абмежаваць свае магчымасці. Прыняцце маёй прапановы
на сённяшняй сесіі Вярхоўнага Савета БССР вырашыла б шмат
пытанняў, у тым ліку штучна ствараемыя, і дазволіла б у спакой-
най абстаноўцы вырашыць пытанні развіцця і ўжывання беларус¬
кай мовы. Што ж датычыць прапанаванага праекта Закона аб мо-
63


вах у Беларускай ССР, хачу адзначыць, што ў яго стварэнне ўкла-
дзена вялікая праца, якую я высока ацэньваю.
Але, на мой погляд, праект усё ж патрабуе некаторай дапрацоў-
кі. У ім ёсць і недакладнасці, ёсць лішняе і ў той жа час чагосьці
не хапае.
Прывяду асобныя прыклады. У артыкуле 2 робіцца спасылка
на Канстытуцыю Беларускай ССР. Але ў ёй толькі ў раздзеле
«Суд і арбітраж» гаворыцца аб мовах у судаводстве: беларуская
ці руская, і аб перакладзе з другой роднай мовы.
У праекце Закона ў шмат якіх выпадках беспадстаўна не ўпа-
мінаецца руская мова.
Унесены палажэнні, што больш адпавядаюць пастановам, ін-
струкцыям, але не закону. У прапанаванай нам дакументацыі няма
даных аб фінансавых выніках прыняцця гэтага Закона і крыніцах
фінансавання чакаемых выдаткаў. А без гэтага немагчыма ажыц-
цяўленне на практыцы любога закона.
Акрамя таго, лічу неабходным сказаць вам аб некаторых маіх
прапановах, накіраваных у Прэзідыум Вярхоўнага Савета Бела¬
рускай ССР 18 снежня мінулага года.
Ва ўступнай частцы, абзац трэці, другі сказ прапаную запісаць:
«Аднак у выніку розных прычын сфера ўжывання беларускай мо¬
вы значна звузілася, пад пагрозай апынулася само яе развіццё».
Гэта больш кароткая фармуліроўка.
Справа ў тым, што не толькі адыход ад ленінскай нацыяналь-
най палітыкі вінаваты ў становішчы, якое склалася з беларускай
мовай.
I па-другое, невядома, ці мова, ці нешта іншае дало назву на-
шай рэспубліцы.
У наступным сказе трэба змяніць тэрмін «дзяржаўна-этнічнай»
на слова «дзяржаўнай», каб не было намёку на імкненне да тэры-
тарыяльнага змянення за кошт іншых краін.
Артыкул 21. Дадаць у канцы артыкула новы абзац: «Мовамі
шматбаковых міжнародных дагавораў і дзейнасці міжнародных
арганізацый сістэмы ААН з’яўляюцца іх рабочыя ці афіцыйныя
мовы. Міжнародныя шматбаковыя акты, прынятыя Беларускай
ССР, перакладаюцца на беларускую мову».
У канцы артыкула 25 дадаць новы абзац: «Мовай навучання
замежных студэнтаў у Беларускай ССР з’яўляецца руск-ая мова,
ім даецца магчымасць вывучаць і беларускую мову».
I яшчэ аб адным. Мы гаворым аб Законе аб мовах. Таму пасля
артыкула 28 прапаную дадаць новы артыкул. Гэта будзе артыкул
29 з назвай «Вывучэнне замежных моў». Яго тэкст такі: «У Бела¬
рускай ССР прымаюцца неабходныя меры для таго, каб выву¬
чэнне замежных моў у агульнаадукацыйных школах, сярэдніх спе-
64


цыяльных і вышэйшых навучальных установах давала навучэнцам
магчымасць авалодаць імі».
У гэтых мэтах Міністэрства народнай адукацыі Беларускай
ССР распрацоўвае новыя праграмы вывучэння замежных моў, якія
ўводзяцца ў дзеянне з 1991/92 навучальнага года. Мяркую, што
гэтыя дапаўненні не патрабуюць падрабязных тлумачэнняў. Ска¬
жу толькі, што трэба нешта рабіць, каб вывучэнне замежных моў
давала вынікі, каб нашы спецыялісты і вучоныя валодалі замеж-
нымі мовамі і маглі ўдзельнічаць у растучых сувязях рэспублікі з
замежнымі краінамі без перакладчыкаў. 3 задавальненнем успры-
маю прыняцце прапанаванай мною рэдакцыі заключнай часткі ар-
тыкула 36 і прашу прыняць унесеныя мною прапановы або паста-
віць іх на галасаванне. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Анатоль Емяльянавіч, у вас такія значныя
папраўкі. Вы перадайце іх, калі ласка, Аляксандру Цімафеевічу
Караткевічу ў пісьмовым выглядзе. Прашу ўсіх падаваць прапа¬
новы ў пісьмовым выглядзе.
Слова мае дэпутат Янкоўскі Расціслаў Іванавіч, народны ар-
тыст СССР.
Янкоўскі Р. I. (Каржанеўская выбарчая акруга
№31, горад Мінск). Паважаныя таварышы депутаты! Як
паказала практыка жыцця, любая дактрына, спушчаная зверху
без уліку рэальных умоў і абстаноўкі, як правіла, заканчваецца
крахам. У гэтым выпадку праект Закона аб дзяржаўнасці бела¬
рускай мовы, з майго пункту гледжання, з’яўляецца шчаслівым
выключэннем. Ен рэальны, хоць і не ідэальны. Есць папраўкі, з
якімі я згодзен, гэта папраўкі дэпутатаў Кеніка, Караткевіча,
Дземчука. Ен гуманны па сваёй сутнасці, ён дэмакратычны. I бы¬
ло б дзіка не зразумець гэтага. Нацыя, якая не мае сваёй дзяржаў?
най мовы,— гэта, прабачце мне, своеасаблівая амаральнасць. Гэта
незразумела, што такое. Нацыя абавязана мець сваю дзяржаўную
мову, гэта зусім ясна. Вядома, тут ёсць два складаныя аспекты:
адзін — укараненне мовы і другі — асваенне мовы. Пытанне ўка-
ранення, аб якім ужо гаварылі, запатрабуе каласальных сродкаў,
часу, яно вельмі складанае, і над ім вельмі тр'эба падумаць з улі-
кам усіх тых паправак, аб якіх гаварылі. Я разумею, што будуць
нейкія рознагалоссі, і не, трэба спяшацца з тэрмінамі. Не трэба.
Павінна быць арганіка ў жаданні мовы. Вы разумееце, якая ў нас
абстаноўка ў краіне? Якая абстаноўка ў многіх рэспубліках? У нас,
слава богу, мір, чалавечнасць і ўзаемаразуменне. Трэба яго заха-
ваць, трэба вельмі разумна, вельмі тактоўна ўвайсці з дзяржаўнай
о
V
моваи у сэнсе яе укаранення.
Цяпер другое пытание — асваенне. Што б мы ні рабілі, коль-
кі б мы школ, курсаў ні адкрывалі, колькі б ні выступал! па тэле-
бачанні, і калі нават нашы кіраўнікі ўсе будуць выступаць на бе-
3 Зак. 520
65


ларускай мове, яна, мабыць, да канца не зможа быць душой рэспуб-
лікі, калі не будзе сапраўднага асваення мовы. Што я маю на
ўвазе? Пытанні культуры, выхавання, духоўнасці, якія ў нас знахо-
дзяцца ў катастрафічным, з майго пункту гледжання, становішчы.
Яны гэтак жа абвостраны, як пытанне экалогіі, г. зн. слова «куль¬
тура» ў нас амаль не ўпамінаецца ні ў адным дакладзе. Не ведаю,
цяжка выгаворваецца, ці што. Яно не падмацавана ні фінансамі,
ні чым іншым. Лунае ў паветры ўжо Закон аб культуры. I ён бу¬
дзе абавязкова. Новыя дэпутаты, напэўна, паставяць пытанні аб
гэтым.
Што я прапаную? Я лічу, што самым галоўным у нас з’яўляецца
сям’я, ячэйка грамадства. Дзеці нашы, наша новае пакаленне —
вось дзе асваенне мовы пойдзе па-сапраўднаму. Дзіця фарміруец-
ца, па Фур’е вы ведаеце, да 5 гадоў духоўна, далей ідзе інфарма-
цыя з усіх бакоў. Глядзіце, што адбываецца, калі ў дзяўчыны стра-
чаны інстынкт мацярынства, калі ў хлопчыка страчаны інстынкт
быць бацькам. Глядзіце, дзіцячыя прыёмнікі забіты тысячам! кі-
нутых дзяцей, п’янства, разгул, крадзеж, наркаманія, а мы неяк
асобна гаворым аб мове. Так, мова ўвойдзе, і я за яе. Мы павінны
разумець, што нам трэба ўзнімаць і нацыянальную нашу культу¬
ру, і чалавечую, інакш мы дойдзем да краху. Я лічу, што павінна
быць комплексная дзяржаўная праграма, калі педагог! пойдуць
насустрач і зразумеюць мяне, распрацаваная і пакладзеная на стол
нашаму Ураду. Трэба будзе ператрэсці вельмі няпоўны мяшок гра-
шовых сродкаў, пераразмеркаваць іх і кінуць на гэта. Пры нашых
педагагічных інстытутах павінны быць адкрыты факультэты вы-
хавальнікаў дзіцячых садоў з тэставым прыёмам, з вялікімі ў да-
лейшым акладамі. Я падкрэсліваю, не менш чым 300 рублёў. Вель-
мі многае залежыць ад выхавальнікаў дзіцячых садоў і потым
выхавальнікаў-выкладчыкаў 1—3-іх класаў школы. Вось дзе фармі-
руецца дзіця як чалавек. А далей — ад вызваленых класных кіраў-
нікоў.
Што там павінна быць? Вядома, адносіны да мовы, вядома, ад-
носіны да Радзімы, вядома, адносіны да ўласнасці. А мы не разу¬
меем, што такое ўласнасць, мы часта ўвесь час гаворым «Закон аб
уласнасці», у нас гэта рэфлекс, але ў нас яго няма. Закон маёй
уласнасці, дзяржаўнай, вашай уласнасці і г. д. Гэта значыць адно-
сіны да сям’!, да бацькі, разумение таго, што яна будзе маці, ён
будзе бацькам, адносіны да зямлі, да працы, да культуры, проста
да спектру, да свету, да колеру, да музыкі — у чалавека трэба вы-
хоўваць. Але мала дзяцей выхоўваць, трэба і сем’і выхоўваць. Сем’!
нашы малакультурныя. Значыць, выхавальнікі дзіцячых садоў па-
вінны прыцягваць сем’і да выхавання. Вось так і закальцаваць тэ¬
ту праграму. Яе трэба распрацаваць. I, магчыма, гадоў праз 30 мы
ўбачым плён вось гэтага выхавання, магчыма, убачым новых ці-
-66


кавых людзей. Я не за сацыялістычны інкубатар, мы ўжо займалі-
ся гэтым выхаваннем новага чалавека і бачым, да чаго мы дай-
шлі. Я за тое, каб выхоўвала сям’я. Бярдзяеў гаварыў, што сям’я,
вядома, выхоўвае індывідуальнасць. Але вось калі сям’я разам з
дзіцячым садам і школай, тады будзе, безумоўна, па-мойму, поспех.
Я бяру на сябе такую смеласць за гэтыя словы. Тамуя, прадстаў-
нік рускамоўнага насельніцтва нашай рэспублікі, акцёр рускага
тэатра, разумею рэальнасць і неабходнасць Закона аб дзяржаўна-
сці беларускай мовы, я за яго галасую з тымі папраўкамі, якія
ёсць. Я галасую за закон розуму, а не за закон насілля. Дзякуй за
ўвагу. (Апладысменты.)
Старшыня. Дзякуй, Расціслаў Іванавіч. Таварышы дэпутаты!
Перш чым пайсці на абед, дазвольце зачытаць адну прапанову.
Уносіцца прапанова даручыць камісіям Вярхоўнага Савета Бела¬
рускай ССР — заканадаўчых меркаванняў, па народнай адукацыі
і культуры, па нацыянальных пытаниях і міжнацыянальных адно-
сінах, Камісіі па падрыхтоўцы прапаноў аб заканадаўчым урэгу-
ляванні статуса беларускай, рускай і іншых моў, якімі карыстаец-
ца насельніцтва Беларускай ССР, разгледзець заўвагі, выказаныя
дэпутатамі па праекту Закона «Аб мовах у Беларускай ССР» і
Пастановы аб увядзенні яго ў дзеянне, а таксама па праекту За¬
кона аб дапаўненнях да артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага За¬
кона) Беларускай ССР. Гэта сур’ёзная прапанова, і яе трэба пра-
галасаваць.
Хто за прыняцце гэтай прапановы, прашу прагаласаваць. Хто
«за»? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння 205
Зарэгістравана	408
Прагаласавала «за»	234
Прагаласавала «супраць»	0
Устрымалася	0
Усяго прагаласавала	234
Не галасавала	174
Прапанова прымаецца. Аб’яўляецца перапынак на абед да 15
гадзін 15 мінут.
Таварышы, усім названым камісіям абед толькі паўгадзіны,
затым сабрацца ў зале пасяджэнняў Вярхоўнага Савета.


ПАСЯДЖЭННЕ ДРУГОЕ
(26 студзеня 1990 года)
Зала пасяджэнняў Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. 15 гадзін 15 мінут.
Месцы за сталом старшыні займаюць Старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР I. Я. Навуменка, намеснікі Старшыні Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
А. М. Марынычава, Н. I. Хаткоўская, А. С. Шарановіч.
Пасяджэнне адкрывае Намеснік Старійыні Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР Анатоль Сямёнавіч Шарановіч.
Шарановіч А. С. Паважаныя таварышы депутаты! Другое пася¬
джэнне чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай Са-
вецкай Сацыялістычнай Рэспублікі адзінаццатага склікання аб’яў-
ляю адкрытым.
Працягваем нашу работу. Правядзём рэгістрацыю. Прашу ўклю-
чыць рэжым рэгістрацыі.
Вынікі рэгістрацыі:
Зарэгістравана 357 дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР. Кво¬
рум ёсць. Прадоўжым абмеркаванне законапраекта аб мовах у Бе¬
ларускай ССР. Слова даецца Навуменку Івану Якаўлевічу, депу¬
тату ад Мазырскай — Заходняй выбарчай акругі № 339 Гомельскай
вобласці.
Наступным выступае депутат Красіцкь
Навуменка I. Я. Таварышы депутаты! Я хачу пачаць выступлен¬
ие словам!, якімі пачынаецца праект Закона аб мовах у Беларус¬
кай ССР. Мова — не толькі сродак зносін, a і душа народа, аснова
і важнейшая частка яго культуры. Жыве мова — жыве і народ!.
Гетыя словы, троху перастаўленыя і перайначаныя, належаць пер-
шапачынальніку новай беларускай літаратуры Францішку Багуше-
вічу, 150-годдзе з дня нарадження якога мы будзем адзначаць
гетай вясной. Сёлета будзе і другі, больш значны юбілей — 500-год-
дзе з дня нарадження Францыска Скарыны, вялікага ўсходнесла-
вянскага асветніка, першадрукара, гуманіста, слаўнага белару-
са, які завяшчаў нам любіць і шанаваць родную мову.
3	гістарычнай аддаленасці больш відавочна і яскрава высту¬
пае подзвіг Скарыны. Друкуючы і выдаючы сваю, як ён пісаў, «Биб¬
лию руску, выложеную доктором Скориной зъ славного града По-
68


лоцка... людямъ посполитымъ къ доброму научению», Скарына
перш за ўсё думаў пра захаванне роднай мовы і роднага народа,
бо над імі пачалі ўжо згушчацца чорныя хмары. Скарына пачынаў
сваю рускую Біблію ў першай палавіне XVI стагоддзя, а ў другой
палавіне былі) спачатку Люблінская (1569), а затым Брэсцкая
уніі (1596), у выніку якіх Беларусь увайшла ў склад Рэчы Паспа-
літай (Польшчы).
У хуткім часе паследаваў указ аб забароне валасным пісарам,
суровым чыноўнікам пісаць па-беларуску, і беларуская мова, якая
амаль 300 гадоў была дзяржаўнай у Вялікім княстве Літоўскім
(гэта княства называлася Вялікае княства Літоўскае, Рускае,
Прускае, Мазавецкае і г. д., яно многа., назваў мела...), прыйшла ў
заняпад.
Магнаты, шляхта, нават дробнапамесная, здрадзілі народу, па-
чал! карыстацца польскай мовай, а беларуская мова на працягу
далейшых стагоддзяў жыла толькі ў асяроддзі простага люду.
Таварышы депутаты! Я думаю, што прапанаваны праект аб мо-
вах у Беларусі — гэта пачатак ліквідацыі тых несправядлівых, аб-
разлівых для народа дэфармацый, якія ўтварыліся ў выніку адыхо-
ду ад ленінскай нацыянальнай палітыкі. Бо на Беларусі была ўжо
беларусізацыя, пачалася яна ў 1924 годзе і была больш радыкаль-
ная, чым цяперашняя. Тады, напрыклад, быў тэрытарыяльны прын-
цып пабудовы Чырвонай Арміі, і на беларускай мове хутка загава-
рылі байцы і камандзіры, якія служылі тут, людзі самых розных
нацыянальнасцей. Ніл Сямёнавіч Гілевіч перахапіў у мяне звест-
кі пра Жукава, але я трошкі раскажу пра яго, бо Жукаў якраз жыў
у тым двары, дзе мы сёння з Гілевічам жывём. Ен з таго самага
маленькага дома, які павернуты тылам да будынка ЦК, у гэтым
доме ён жыў.
Маршал Жукаў, ён тады яшчэ не быў маршалам, вядома, слу-
жыў на Беларусі і вельмі хутка авалодаў беларускай мовай, ад-
даваў на ёй каманды і нават чытаў на беларускай мове лекцыі па
ваеннай справе ў нашым Беларускім дзяржаўным універсітэце.
Вельмі хутка засвоілі беларускую мову прафесары, дактары на-
вук, якія былі' запрошаны ў Беларусь з Масквы, Ленінграда і ін-
шых гарадоў для выкладання і развіцця навуковай працы. Больш
таго, рускія па нацыянальнасці дактары, якія пазней сталі акадэ-
мікамі і прафесарамі (Замоцін, Вазнясенскі, Петуховіч, Цеадуха,
Шчакаціхін), напісалі/ шмат прац на беларускай мове, многія з
якіх да сённяшняга дня не страцілі сваёй навуковай каштоўнасці.
Праўда, у сярэдзіне 30-ых гадоў у выніку сталінскіх рэпрэсій боль-
шасць гэтых рускіх людзей былі абвінавачаны ў беларускім нацы-
яналізмеч зніклі.бясследна.
У друку і сярод нас, дэпутатаў, ды і не толькі дэпутатаў, я чуў
шмат галасоў, што вяртанне беларускай мовы — рэч непатрэбная
69


і нават шкодная, гэта будзе толькі тармазіць прагрэсіўнае развіц-
цё навукі і культуры. Маўляў, адбыўся аб’ектыўны працэс, боль-
шасць насельніцтва гаворыць па-руску і нічога не трэба перайнач-
ваць. А сродкі, якія будуць затрачаны на розныя слоўнікі, самаву-
чыцелі, падручнікі, лепш патраціць на сацыяльныя патрэбы народа.
Таварышы, усё гэта так званы нацыянальны нігілізм. Ен далё¬
ка не бяскрыўдны, а ў палітычных адносінах нават шкодны. Тут
дэпутат Кенік прыводзіў прыклад з выказваннем Алена Далеса.
Далее гаварыў: распаліце нацыяналізм і не патрэбна будзе атам-
ная бомба. Далее гаварыў у тым сэнсе, што вось зараз у нейкай
меры адбываецца ў Закаўказзі. Пакрыўдзіце як-небудзь нацыю,
адбярыце мову, змяшайце тэта ўсё, і вось тады сапраўды не спа-
трэбіцца атамная бомба. Так што сэнс крыху другі.
Калі мы даём народу яго мову, то тым самым мы якраз і б’ём
супраць Далеса. Скажам, маё пакаленне вучылася да вайны.
У асноўным у беларускіх школах, хаця былі і рускія, у райцэнт-
рах былі і руская, і беларуская, і гэта нікому не перашкаджала.
Гэтыя хлопцы, якія заканчвалі беларускія школы, арганічна ўлілі-
ся ў Чырвоную Армію, добра ваявалі. Зрэшты, у беларускіх шко¬
лах рускай мовы і літаратуры было больш, чым беларускіх прад-
метаў: я памятаю, у нас было 8 гадзін рускай мовы і літаратуры і
2 гадзіны беларускай мовы і літаратуры. Так што на ніве аднаў-
лення нацыянальнай культуры ўзнікае не толькі незадаволенасць
некаторай часткі насельніцтва, але і пачынаюць дзейнічаць роз¬
ныя экстрэмісты, якія на нашых памылках будуюць сваю паліты
цу. Знікненне мовы, як паказвае практыка, вядзе да знікнення
ўсёй культуры. Таму, таварышы, трэба зразумець глыбінную ісці-
ну: не будзе беларускай мовы, гэта не такая ўжо і простая рэч,
значыць, не будзе беларускай песні, не будзе беларускага танца,
не будзе жывапісу беларускйга, архітэктуры.
Усе гэтыя рэчы звязаныя паміж сабой. Я прывяду прыклад:
да 500-годдзя Скарыны некалькім трупам скульптараў быў зака¬
заны помнік беларускаму першадрукару, але ні адна трупа не здо-
лела прадставіць на конкурс ніводнага прымальнага праекта пом-
ніка. Чаму так атрымалася? На маю думку, з той простай прычы-
ны, што ў душах, сэрцах мастакоў, якія ўзяліся за тэты помнік, не
было і няма адпаведнай ідэі. Яна, гэта ідэя, калі і была, то ўвогу-
ле. Але яны не думалі, хто такі Скарына. Гэта ідэя не захапіла іх,
не дала ім творчых крылаў. На жаль, не будзе помніка і да юбілею
другога нашага класіка — Багушэвіча. Прычына тая ж. Не могуць.
Чалавек 20 ці 30 рабілі тэты помнік, і ні адзін праект не выклікаў
задавальнення ў конкурснай камісіі. Адрыў ад народнай нацыяналь¬
най глебы прывёў да таго, гэта таксама ісціна, што мы маем вель-
мі сціплыя дасягненні нашага тэатра, нічым не можа пахваліцца
і архітэктура нашых гарадоў. Будынкі ў нашых гарадах шэрыя,
70


аднастайныя каробкі, якія сустрэнеш і ў Омску, і ў Томску, і ў мно-
гіх іншых мясцінах.
Паважаныя таварышы депутаты! Правільна гаварыў депутат
Янкоўскі, што мова — гета нешта глыбіннае, звязанае з культурай,
і правільна гаварыў пра тое, што треба прымаць Закон аб культу¬
ры. Страты ад знікнення мовы і культуры проста непрадказальныя.
Наша бяда на сённяшні дзень у тым, што гуманітарная інтеліген-
цыя складае нязначную частку сярод астатняй інтелігенцыі, а астат-
няя інтелігенцыя ў большасці сваёй інтелігенцыя технічная. Яна
добрая, мы жывём у век машын, але, на жаль, «что-то лирики в за¬
гоне, что-то физики в почете». У выніку гетага, даречы, нясуць
страты наша культура і мова. Таму і мова, і культура ў нашым
грамадстве недастаткова абаронены знізу, коламі інтелігенцыі і
блізкімі да інтэлігенцыі коламі насельніцтва.
Можна задаць такое пытанне: колькі каштуе культура? Але
давайце паставім яго так: колькі каштуе, напрыклад, Аральскае
мора? Колькі яно каштуе? Яно высушана з-за нашага лайдацтва,
нядбальства, няўмення глядзець наперад. I бачым мы страшенный
вынікі. Калі нам не ўдасца хоць часткова аднавіць Аральскае мо¬
ра, то на1 вачах толькі аднаго пакалення загіне велізарны і найба-
гацейшы край, які карміў і паіў многія мільёны людзей. Вось што
такое і колькі каштуе Аральскае мора!
Духоўная пустыня, вакуум чакае нас, калі мы страцім беларус-
кую мову, а затым і культуру. А яны, як бачым, у незайздросным
становішчы. Нядаўна ў Мінску быў аўкцыён. На ім прадавалася
кніга Янкі Купалы «Шляхам жыцця» — жамчужына нашай літа-
ратуры, лепшае, што створана геніем нашага беларускага народа.
I, заўважце, ніхто са шматлікіх удзельнікаў аўкцыёна гетую жам-
чужыну не купіў. Яна, праўда, каштавала 60 рублёў. Добра, што
музей выручыў, не пашкадаваў 60 рублёў і купіў «Шляхам жыц¬
ця». А так у Мінску не знайшлося ні аднаго чалавека, які б набыў
гетую кнігу.
Таварышы! Пра якую ж павагу, пашану да нашай культуры і
літаратуры можна ў гетым выпадку гаварыць? Беларуская мова,
як ужо гаварылася, на грані знікнення, а руская мова адчувае ся-
бе ў нас 1 будзе заўсёды адчуваць вельмі добра. На працягу вякоў
наш народ цягнуўся да рускай мовы. Таму гаварыць пра дзве дзяр-
жаўныя мовы ў Беларусі — гета значыць прыдушыць мову бела-
рускую, таму што руская мова працвітае і, паўтараю, будзе пра-
цвітаць. Беларуская мова ў заняпадзе. I калі мы пойдзем па гета-
му шляху, вынікі будуць вельмі сумныя. Знікне мова, і пачне
знікаць культура.
Шарановіч А. С. Іван Якаўлевіч, колькі яшче?
Навуменка I. Я. Дзве мінуты.
Таварышы, беларуская мова патребна не толькі беларускаму
71


народу, але і народу рускаму, украінскаму, усяму славянскаму
свету. Нашы мовы вельмі блізкія, дапаўняюць адна адну, падтрым-
ліваюць адна другую. Гэта як у фізіцы злучаныя сасуды. Калі вы-
сахне Дняпро, то і Волга абмялее. Між тым вялікая руская мова
пачынае таксама бяднець. Можа, з-за таго, што бяднеюць сусед-
нія беларуская і ўкраінская мовы.
Паважаныя таварышы дэпутаты! Праект Закона аб мовах у Бе-
ларускай ССР, на маю думку, вельмі памяркоўны, мяккі, добры,
мабыць, лепш за ўсе законы, прынятыя ў іншых рэспубліках. А ва
ўсіх астатніх рэспубліках законы аб мове, як вы ведаеце, прыня-
ты. Тэты праект Закона дае магчымасць грамадзянам БССР вы-
хоўваць дзяцей у роўнай меры як на беларускай, так і на рускай
мовах, выкарыстоўваць рускую мову ў розных сферах жыцця і
дзейнасці, свабодна карыстацца.
Я не думаю, што пасля прыняцця гэтага Закона на заводах і
фабрыках раптам загавораць па-беларуску. Будуць гаварыць, як
хочуць, як і цяпер гавораць. I няхай гавораць. Кожны з 36 арты-
кулаў праекта Закона мае і свае беларускія аналогіі, і свае рус-
кія аналогіі. Праект Закона аб мовах — гэта праект аб двухмоў-
насці, аб беларускай і рускай мовах. I калі хочаш гаварыць па¬
руску— гавары, хочаш пісаць— пішы, і няма ніякага прымусу і
насілля. Глыбінная сутнасць праекта Закона аб мовах такая: усе
грамадзяне Беларускай ССР, незалежна ад нацыянальнасці і род-
най мовы, карыстаюцца роўнымі правамі, маюць роўныя абавязкі
перад дзяржавай.
Я прапаную прыняць Закон аб мовах. Ен улічвае думку амаль
20 тысяч жыхароў рэспублікі, многіх калектываў, навуковых і на-
вучальных устаноў, асобных грамадзян. Па сутнасці ў гэтых 20 ты¬
сячах пісем, калектыўных заяў выказана думка нашага народа аб
роднай і рускай мове. Дзякуй за ўвагу.
Старшынствуе Старйіыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
депутат Iван Якаўлевіч Навуменка.
Старшыня. Слова даецца Красіцкаму Івану Кузьмічу, дэпутату
ад Драгічынскай выбарчай акругі № 175 Брэсцкай вобласці, пер-
шаму намесніку старшыні выканкома Брэсцкага абласнога Савета
народных дэпутатаў.
Наступным будзе выступаць дэпутат Весялоў.
Красіцкі I. К. Таварышы дэпутаты! Прадстаўлены нам сёння
пасля ўсенароднага абмеркавання праект Закона аб мовах у Бела¬
рускай ССР прадугледжвае рэгуляванне грамадскіх адносін у га-
ліне развіцця і ўжывання моў, якімі карыстаецца насельніцтва рэс-
публікі, наданне беларускай мове статуса дзяржаўнай, не закра-
наючы пры гэтым канстытуцыйных правоў грамадзян, якія
пражываюць на тэрыторыі рэспублікі, дае права свабодна кары¬
стацца іншымі нацыянальнымі мовамі. Цяперашняя моўная сітуа-
72 -


цыя ў рэспубліцы характарызуецца тым, што роля беларускай мовы
ў гаспадарчым, грамадска-палітычным і культурным жыцці рэспуб-
лікі зведзена да мінімуму альбо ёй наогул не карыстаюцца, што
выклікае трывогу грамадскасці. Трэба адзначыць, што ў праекце
Закона вельмі мудра прадугледжаны паэтапны, без лішняй паспеш-
насці пераход. Такія глыбокія, тонкія пытанні нельга, як прапану-
юць асобныя таварышы, вырашаць наскокам. Мы добра разумеем,
што мова народа, якая дала імя рэспубліцы, павінна мець прыяры-
тэт на яе тэрыторыі. Радуе тая акалічнасць, што ў артыкулах праек-
та Закона сцвярджаецца думка аб расшырэнні дыяпазону выкары-
стання роднай мовы ў сферах грамадскага жыцця. Беларуская
мова, адным словам, стане рабочай мовай рэспублікі. Але трэба
ўважліва сачыць за тым, каб гэта не абвастрыла міжнацыянальных
адносін, што адбываецца зараз у іншых рэспубліках. Якія ж меры ў
гэтым напрамку прымаюцца ў нашай вобласці? Яшчэ ў 1988 годзе
мы распрацавалі план мерапрыемстваў па рэалізацыі рашэнняў
пленума ЦК Кампартыі Беларусі, накіраваных на паляпшэнне ст.а-
новішча беларускай мовы ў вобласці. Намечаны галоўны напра-
мак па ажыццяўленню; прынцыпу беларуска-рускай двухмоўнасці
ва ўсіх сферах жыцця вобласці. Вялікая роля па адраджэнню бе¬
ларускай мовы належыць школе. Перад калектывамі школ пастаў-
лена практычная задача: даць моладзі паўнацэнныя веды па бела¬
рускай і рускай мовах. У гэтым годзе да мінімуму зведзена
колькасць дзяцей, вызваленых ад вывучэння роднай мовы. 66 пра-
цэнтаў школ і 185 дзіцячых садоў праводзяць адукацыйную і выха-
ваўчую работу на беларускай мове. Адкрыта 15 класаў з паглыб-
леным вывучэннем беларускай мовы і літаратуры. Вядзецца арга-
нізацыйная работа па пераводу на беларускую мову навучання
вучняў першых класаў рускамоўных школ, дзяцей дашкольных
устаноў, педвучылішчаў. Ужо распачата работа па навучанню бе¬
ларускай мове ўсіх настаўнікаў школ. Працуюць курсы пры інсты-
туце ўдасканалення настаўнікаў для тых, хто адчувае цяжкасці ў
выкладанні беларускай мовы. Уводзяцца спецкурсы ў вучэбныя
праграмы перападрыхтоўкі кадраў. Для забеспячэння засваення
беларускай мовы ў педінстытуце створана новая кафедра. На ўсіх
факультэтах уведзена выкладанне беларускай мовы, а на аддзя-
ленні беларускай мовы ўсе дысцыпліны выкладаюцца на роднай
мове. 3 1989 года на ўсіх факультэтах уведзены ўступныя экзаме¬
ны па беларускай мове і літаратуры.
Аднак ёсць яшчэ і цяжкасці. Не ўсе настаўнікі, і асабліва баць-
кі, разумеюць важнасць выхавання ў дзяцей любві да вывучэння
беларускай мовы і літаратуры, да беларускага мастацтва. Пры вы-
значэннг мовы навучання нярэдка выбар робіцца не на карысць
роднай,. На дапамогу фарміраванню грамадскай думкі павінны
прыйсці сродкі масавай інфармацыі. Трэба больш расказваць пра
73


людзей, якія акунуліся ў стыхію роднай мовы, якія аддаюць усе
сілы адраджэнню гісторыі Беларусі, яе нацыянальнай культуры.
Патрабуецца вялікая дапамога школам, дзіцячым садам па за¬
беспячэнню іх неабходнымі падручнікамі, метадычнай літаратурай,
нагляднымі дапаможнікамі. Адчуваецца востры недахоп твораў су-
часнай беларускай літаратуры, аўтараў іншых нацыянальнасцей,
твораў, перакладзеных на беларускую мову. Дзіцячыя сады, пачаў-
шы вывучэнне роднай мовы, сутыкнуліся з цяжкасцямі: няма тэх-
нічных сродкаў навучання на беларускай мове, гульняў, гульня-
вога матэрыялу.
Значная работа пачалася па рэалізацыі доўгатэрміновай пра-
грамы дзейнасці абласнога аддзялення Савецкага фонду культуры
«Спадчына». Увага сканцэнтравана на каардынацыі намаганняў
грамадскіх арганізацый і ўстаноў вобласці па захаванню і аднаў-
ленню нацыянальнай культурнай спадчыны. У рамках гэтай пра-
грамы ўстанаўліваюцца мемарыяльныя дошкі, называюцца вуліцы,
адкрываюцца музеі, прысвечаныя пісьменнікам — удзельнікам рэ-
валюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Бела-
русі, рэстаўрыруюцца помнікі, ствараецца абласны цэнтр народ¬
ных рамёстваў і іншае. Штогод у вобласці праводзяцца агляды-
конкурсы фальклорных калектываў «Мелодыі і фарбы роднага
краю». Такіх калектываў у вобласці цяпер каля 800. У апошні час
рэпертуар самадзейных калектываў прыметна папоўніўся творамі
беларускіх аўтараў. Больш за 50 працэнтаў беларускага рэперту-
ару ў харавых калектывах, каля 80 — у'харэаграфічных, 40 пра-
цэнтаў — у інструментальных. Ва ўсіх раёнах вядзецца работа па
стварэнню клубаў аматараў фальклору, адраджаюцца народныя
святы («Купалле», «Калядкі», «Конікі», «Гуканне вясны»). Паспя-
ховая рэалізацыя палажэнняў, выкладзеных у праекце Закона, бу-
дзе залежаць перш за ўсё ад таго, якім чынам мы вырашаем пы¬
тание стварэння паўнацэннага беларускамоўнага асяроддзя ва
ўсіх сферах нашага жыцця. У сувязі з гэтым узнікае неабходнасць
падрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі і перакваліфікацыі кадраў,
вывучэння беларускай мовы работнікамі дзяржапарату, кіраўніка-
мі ўстаноў, правядзення арганізацыйна-тэхнічных мерапрыемстваў
па
ма
як
сці
матэрыяльнаму забеспячэнню ўсіх палажэнняў Закона.
Таварышы! Сёння нам усім трэба помніць, што моўная прабле-
ўзнікла не раптам і не толькі ў нашай рэспубліцы. Але цяпер,
ніколі раней, важна ўлічваць рост нацыянальнай самасвядома-
і тое, што, беручы на сябе права праводзіць нацыянальна-моў-
ную палітыку, мы бяром на сябе і павышаную адказнасць за функ-
цыяніраванне і іншых моў на тэрыторыі рэспублікі.
Распрацаваны праект Закона аб урэгуляванні статуса беларус-
кай мовы замацоўвае і статус рускай мовы як мовы міжнацыяналь-
ных зносін народаў Саюза ССР. Нельга ігнараваць і магчымасці
74


далучэння іменна праз рускую мову да вялікага багацця сусвет-
най культуры ўсіх савецкіх народаў, усіх грамадзян нашай кра-
іны. Для нас двухмоўе ўвасабляе сабой як свабоду, так і ўсвядом-
леную неабходнасць. Не сакрэт, што зараз не хапае спецыялістаў,
якія гатовы ажыццяўляць прафесійную дзейнасць на дзвюх мовах,
гэта яшчэ раз сведчыць аб тым, што сістэма адукацыі сёння не
спраўляецца з узнаўленнем кваліфікаваных кадраў.
Для выпраўлення становішча трэба настойліва павышаць узро-
вень выкладання моў, фарміраваць патрабавальныя адносіны да
культуры роднай і рускай моў як да аднаго з паказчыкаў агуль-
най культуры. Усімі сродкамі прапагандаваць родную мову і мову
яднання савецкага народа. Трэба зыходзіць з рэальнасцей двухмоўя
як своеасаблівага мінімуму, без якога нельга арганізаваць нар-
мальнае вытворчае і культурнае жыццё нашай рэспублікі.
Праект Закона аб мовах у Беларускай ССР, які абмяркоўваец-
ца сёння,— дакумент патрэбны і своечасовы, а сесія — гістарычная.
Пераход на беларускую мову як мову дзяржаўную павінен быць
паслядоўным, узважаным, каб не выклікаць негатыўныя з’явы.
Такт і цярпенне — вось што патрэбна сёння для пераходнага пе-
рыяду. I тэта асабліва датычыць Брэсцкай вобласці, дзе мясцовыя
дыялекты прыўносяць сваю спецыфіку і складанасць.
Я шчыра веру, што прымаемы сёння Закон стане дзейсным ін-
струментам для адраджэння роднай мовы і культуры беларускага
народа. Дзякуй за ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Іван Кузьміч. Як вы сказалі — пераходны
перыяд, не трэба пераходнага перыяду. Сёння ўсе раптам загава-
рылі па-беларуску. Калі яны вывучыліся? (Смех у зале.) Усяго
адзін чалавек на рускай выступаў.
Слова мае Весялоў Генадзь Васільевіч, дэпутат ад Гродзен-
скай — Болдзінскай выбарчай акругі № 369 Гродзенскай вобласці,
намеснік начальніка войск Заходняй пагранічнай акругі, генерал-
маёр.
Наступным выступае дэпутат Берасцень.
Весялоў Г. В. Паважаныя таварышы дэпутаты! Сёння мы раз-
глядаем вельмі складанае і даволі-такі далікатнае пытанне. Нацы-
янальная годнасць — матэрыя настолькі далікатная, што наймен-
шае грэбаванне ёю балюча і надоўга раніць. Адна крыўда чапля-
ецца за другую, няхай нават не нацыянальнай уласцівасці, за
трэцюю, і недзе ўжо ў падсвядомасці адкладваецца — крыўдзяць
нацыю. Да чаго гэта прыводзіць, мы з вамі бачым на тых трагіч-
ных крывавых падзеях, якія адбываюцца сёння ў Азербайджане,
Арменіі і Нагорным Карабаху, дзе суайчыннікі, учарашнія добрыя
суседзі і сябры, азербайджанцы і армяне, забіваюць адзін аднаго
толькі таму, што яны армяне або азербайджанцы. Мы сёння ўжо
прымаем сем’і ваеннаслужачых-пагранічнікаў, так званых бежан-
75


цаў, якія прыбываюць ва ўсе гарады Савецкага Саюза. Прынялі
мы сёння іх тут, у Мінску. Людзі пытаюцца, чаму так здарылася,
на якой падставе яны павінны пакінуць свае абжытыя родныя мя-
сціны. Хто за гэта будзе адказваць? Думаецца, адраджаючы год-
насць нацый, трэба ўмацоўваць тое, што іх аб’ядноўвае, нашу фе-
дэрацыю, наш саюз, дзе кожная нацыя пры гэтым павінна свабод-
на развівацца. Толькі такім шляхам мы можам прыйсці да
гуманнага дэмакратычнага грамадства, давяраючы адзін аднаму і
адкрыта гледзячы ў вочы адзін аднаму.
Пытанні мовы няпроста сёння складаюцца і ў нашых паграніч-
ных воінскіх калектывах, якія ахоўваюць Дзяржаўную граніцу на
тэрыторыі Беларусі. Выконваючьн задачы па ахове Дзяржаўнай
граніцы СССР, пагранічныя войскі пастаянна апіраюцца на актыў-
ную дапамогу нашага прыгранічнага насельніцтва. Так ужо тра-
дыцыйна склаліся дружалюбныя, добрыя ўзаемаадносіны паміж
пагранічнікамі і мясцовым насельніцтвам. Пагранічнікі заўсёды
паважліва ставіліся да мовы, нацыянальных традыцый, культуры
і звычаяў мясцовага насельніцтва. Пастаянна ўнікалі і ўнікаюць
у іх патрэбы і запатрабаванні, своечасова выконваючы просьбы
і пажаданні, якія ўзнікаюць. I там, дзе парушаюцца гэтыя сувязі,
аслабляецца сумесная работа па іх умацаванню, на арэну выхо-
дзяць экстрэмісцкія, нацыяналістычныя сілы, якія, іграючы на на¬
цыянальных пачуццях людзей, прыкладаюць сёння ўсе намаганні
да размывания Дзяржаўнай граніцы СССР. Гэта вельмі наглядна
відаць на тых падзеях, якія адбываюцца сёння на Дзяржаўнай гра-
ніцы ў Закаўказзі.
Таварышы дэпутаты, у адпаведнасці з Законам СССР аб Дзяр-
жаўнай граніцы СССР дзяржаўныя, грамадскія арганізацыі, на-
сельніцтва прыгранічча павінны дапамагаць пагранічным войскам
у вырашэнні задач аховы Дзяржаўнай граніцы. Сотні і тысячы жы-
хароў Беларусі, добраахвотна аб’яднаныя ў народный дружыны,
аператыўныя камсамольскія атрады і атрады юных сяброў пагра-
нічнікаў, аказваюць вялікую дапамогу пагранічнікам.
Штогод імі або па іх даных затрымліваецца кожны чацвёрты
парушальнік Дзяржаўнай граніцы. I мы вельмі ўдзячныя за актыў-
ную дапамогу ў ахове граніцы. У далейшай актывізацыі работы з
мясцовым насельніцтвам, у своечасовым рэагаванні на яго запа-
трабаванні і прапановы мы бачым залог павышэння надзейнасці
аховы Дзяржаўнай граніцы. Гэта асабліва важна цяпер, калі ідзе
перабудова пагранічнай службы, значна спрошчаны парадак про¬
пуску праз Дзяржаўную граніцу, зняты рад абмежаванняў на ўезд
у пагранічную зону. Расшыраны доступ насельніцтва непасрэдна
да граніцы ў гаспадарчых і іншых мэтах. Тут свае задачы мы ба¬
чым у тым, каб усямерна садзейнічаць сацыяльна-эканамічнаму
развіццю прыгранічча. Таму веданне беларускай мовы для пагра-
76


нічнікаў з’яўляецца не толькі сродкам сувязей на бытавым узроў-
ні, але і важнейшай умовай выканання задач па забеспячэнню
дзяржаўнай бяспекі на граніцы. Трэба адзначыць, што пэўная ра¬
бота ў войсках пагранічнай акругі, размешчаных на тэрыторыі
Беларусі, ужо _праводзіцца. Для таго каб афіцэры, прапаршчыкі,
члены іх сем’яў мелі магчымасць вывучаць беларускую мову, зна-
ёміцца з дасягненнямі культуры, літаратурнымі творамі, право-
дзіцца падпіска на мясцовыя, рэспубліканскія друкаваныя выдан-
ні. Наша акруговая газета «Савецкі пагранічнік» выпускае
спецыяльныя нумары на беларускай мове. Але гэтага крайне не-
дастаткова, нам спатрэбіцца сур’ёзная дапамога дзяржаўных, гра-
мадскіх і мясцовых органаў.
Разам з тым тут ёсць сур’ёзныя праблемы, якія ў перспектыве
могуць абвастрыцца, зрабіць адмоўны ўплыў на ўсю службовую
дзейнасць войск акругі.
Па-першае, нацыянальна-этнічны састаў насельніцтва прыгра-
нічных абласцей і раёнаў, дзе нам прыходзіцца мець зносіны і не-
сці службу, вельмі разнастайны. Гэта беларусы, рускія, украінцы,
палякі і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. Ды і ў войсках ак-
ругі на сённяшні дзень служаць прадстаўнікі больш як 22 нацыя¬
нальнасцей: рускія, украінцы, беларусы, малдаване, узбекі, азер¬
байджанцы, чэчэнцы, інгушы, літоўцы, татары, чувашы, башкіры
і іншыя. Нярэдка асобныя з іх, а такіх усё больщ і больш з кож¬
ным годам, слаба валодаюць або ўвогуле не ведаюць рускай мо-
вы. Таму, разглядаючы міжнацыянальныя адносіны ў арміі і пагра-
нічных войсках, важна звярнуць увагу на праблему авалодання
ўсімі ваеннаслужачымі рускай мовай. Я ўжо не гавару пра бела¬
рускую. Намецілася тэндэнцыя павелічэння колькасці юнакоў ка-
рэнных нацыянальнасцей з Сярэдняй Азіі, Закаўказзя і іншых рэс-
публік, якія слаба валодаюць рускай мовай. Яна не можа не вы-
клікаць вострай трывогі. Армія, якая не валодае адзінай мовай
зносін, не здольная выконваць пастауленыя перад ёй задачы. 3 увя-
дзеннем у нацыянальных рэспубліках двухмоўя і без таго склада-
ная праблема, аб якой ідзе размова, яшчэ больш ускладняецца.
Не выключана магчымасць, што арміі прыйдзецца ўзяць на сябе
функцыю навучання воінаў рускай мове ў значка большай меры,
чым яна гэта робіць цяпер. Ужо сёння неабходна шукаць апты-
мальныя шляхі для вырашэння праблемы, вывядзення яе на дзяр-
жаўны ўзровень. Тут узнікае і іншае пытанне: барацьба з неста¬
тутным! ўзаемаадносінамі, якія маюць нацыянальную афарбоўку,
што патрабуе ад камандзіраў і палітработнікаў глыбокага ведан-
ня нацыянальнай псіхалогіі, традыцый і звычаяў розных народаў
нашай краіны. Задача гэта не з простых. Акрамя таго, кадраваму
саставу акругі, я маю на ўвазе афіцэраў і прапаршчыкаў, членаў
іх сем’яў, за перыяд службы даводзіцца знаходзіцца ў некалькіх
77


нашых рэспубліках. I ўсюды патрабуецца ад іх вывучаць і ведаць
нацыянальную мову, традыцыі і звычаі. Гэта таксама няпростае
пытанне. Ды і ці могуць яны зрабіць гэта ў поўным аб’ёме?
Па-другое, на тэрыторыі Беларусі зараз дзейнічае больш як
дзесятак пунктаў пропуску праз Дзяржаўную граніцу. У 1989 го-
дзе праз іх прайшло ў абодвух напрамках звыш 6 мільёнаў чала-
век, з іх больш як 3 мільёны савецкіх грамадзян. Усё афармленне
дакументацыі вядзецца на рускай мове. Ды і па-другому, відаць,
нельга. Інакш будуць узнікаць непаразуменні і канфліктныя сіту-
ацыі. Як бачыце, праблем для ваенных, бадай што, значка больш,
чым для каго-небудзь, і яны могуць апынуцца ў вельмі складаным
становішчы. Ыеабходна прававая і заканадаўчая абароненасць ва-
еннаслужачых і членаў іх сем’яў па пытаннях атрымання адука-
цыі, працаўладкавання, для вырашэння іншых сацыяльных і бы-
тавых пытанняў, аб чым у праекце Закона сказана недастат-
кова.
Любоў да сваёй арміі з’яўляецца надзейнай прыкметай мараль-
нага здароўя нацыі, але сацыяльны прэстыж Узброеных Сіл нельга
ўзняць або захаваць толькі адной лозунгавай прапагандай. Трэба
нам усім дабівацца таго, каб воінская служба не на словах, а на
справе сапраўды дапамагала прафесіянальнаму, духоўнаму, ма-
ральнаму росту асобы. Вось чаму ад узважанасці і рэалістычнасці
рашэнняў, якія прымае сёння сесія Вярхоўнага Савета Беларускай
рэспублікі, шмат у чым залежыць будучыня нашай краіны і рэспуб-
лікі.
Лёс перабудовы залежыць ад заканадаўчага замацавання га-
рантый правоў і свабод усіх народаў і слаёў насельніцтва рэспуб-
лікі. У цэлым прапанаваны на абмеркаванне праект Закона аб
мовах у Беларускай ССР адпавядае гэтым патрабаванням і вытры-
маны ў адпаведнасці з платформай КПСС у вобласці нацыяналь-
най палітыкі.
Што датычыць абвяшчэння беларускай мовы дзяржаўнай мовай
Беларускай рэспублікі, неабходнасць заканадаўчага замацавання
гэтага палажэння, думаецца, ні ў каго не выклікае сумнення. Няма
яго і ў мяне. Я за тое, каб усямерна развіваць беларускую мову,
нацыянальную культуру, гісторыю добрага, шматпакутнага народа.
Мы будзем рабіць усё для таго, каб пагранічнікі авалодалі гэтымі
пытаннямі для зносін з мясцовым насельніцтвам у інтарэсах аховы
граніцы, расшырэння сувязей, павышэння інтэрнацыянальнага куль-
турнага ўзроўню.
Тут, відаць, паўстане пытанне аб прызыве ў пагранічныя вой¬
ск! пэўнай часткі насельніцтва прыгранічных раёнаў і абласцей.
Аднак, таварышы дэпутаты, гістарычна ў нашай краіне склалася
так, што ў якасці дзяржаўнай мовы фактычна дастаткова паспя-
хова функцыяніравала руская мова. Лічу мэтазгодным прапана-
78


ваць першы абзац артикула 2 у наступнай рэдакцыі: дзяржаўны-
мі мовамі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі з’яў-
ляюцца беларуская і руская мовы. Прашу паставіць гэта пытанне
на галасаванне.
Гэта фармуліроўка, на мой погляд, аб’ектыўна адлюстроўвае
моўную сітуацыю, якая гістарычна склалася ў Беларусі. Ды і як
можна разлучыць гэтыя дзве мовы? Яны непадзельныя і закладзе-
ны нават у самой назве нацыі беларускай.
Паважаныя таварышы! Пагранічныя войскі былі створаны сем-
дзесят адзін год таму назад для абароны Вялікай Кастрычніцкай
рэвалюцыі, у інтарэсах усіх нацый і народнасцей нашай краіны.
Ствараліся яны рабочым класам, яго партыяй, інтэрнацыянальны-
мі па сваёй сутнасці. Мэта іх стварэння, спосаб камплектавання,
характар вырашаемых задач абумоўліваюць інтэрнацыянальны
характар пагранічных войск. Менавіта таму ўся службовая дзей-
насць у пагранічных войсках ажыццяўляецца на рускай мове. На
мой погляд, заканадаўчае замацаванне беларуска-рускай двухмоў-
насці будзе садзейнічаць актыўнаму нацыянальнаму адраджэнню
ўсіх наций, якія жывуць на тэрыторыі Беларусі.
I яшчэ адно пытанне, таварышы дэпутаты. У пачатку работы
нашай сесіі была ўнесена прапанова аб пайменным галасаванні.
Я думаю, што гэта можна растлумачыць не чым іншым, як спро-
бай аказаць націск на дэпутатаў пры галасаванні, перашкаджае
выказаць свой, менавіта свой, пункт гледжання на пытанне. Таму
я прапаную пайменнае галасаванне не праводзіць. Дзякуй за
ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Генадзь Васільевіч. Слова мае Берасцень
Яўгенія Сцяпанаўна, дэпутат ад Бешанковіцкай выбарчай акругі
№ 236 Віцебскай вобласці, дыспетчар калгаса імя Ільіча Бешан-
ковіцкага раёна.
Наступным выступав дэпутат Бураўкін.
Берасцень Я. С. Таварышы дэпутаты! Правільна ўзняць прабле-
му — гэта таксама неабходная ўмова яе вырашэння. Беларуская
мова стала незаслужана забытай, і каб яе аднавіць, спатрэбіцца
не адзін дзесятак гадоў. Можна растлумачыць, хоць гэта і цяжка,
адкуль у людзей такая раўнадушнасць да беларускай мовы. Быў
жа час, калі гараджане смяяліся над жыхарамі вёскі: вось, маў-
ляў, дзеравеншчына прыехала, гаварыць не ўмееце. Горка прызна-
ваць, але гэта ўплыў моды і часу. Як раней было модным гаварыць
на французскай мове, потым на рускай, так цяпер — на беларус¬
кай. Асабіста я нічога не маю супраць рускай мовы, таксама як і
супраць беларускай. Гэта няважна, як гаварыць, важна, што гава¬
рыць. Важна, каб людзі разумелі адзін аднаго. Абмежавацца ад-
ной мовай нельга. Наогул, мы, беларусы, малайцы. У нас няма не-
прыязнасці да людзей іншых нацыянальнасцей, іх культуры. Гэта
79


добра. Дрэнна тое, што мы не можам берагчы сваё і аддаць на-
лежнае развіццю сваей мовы, сваей культуры.
Праблема беларускай мовы — гэта праблема многанацыяналь-
най дзяржавы. Мы сутыкнуліся з ёй. Абрусенне, як з’ява, уласціва
беларускай мове ў многа меншай ступені, чым украінскай, і ніяк
не пагражае другой нацыянальнай мове.
Чытаючы праект Закона, пераконваешся ў мнагаграннасці яго
бакоў. Адзінае, што бянтэжыць,— гэта тэрміны ўводу ў дзеянне
асобных яго артыкулаў — 3—5 гадоў. Тэрміны трэба прадоўжыць,
каб гэта не было насіллем над свядомасцю людзей. Жыццё поўнае
супярэчнасцей, часам белае становіцца чорным, чорнае — белым.
Розумам і сэрцам прымаючы беларускую мову, цяжка на гэтым
этапе сябе перабудаваць, таму што для многіх мовай дзяцінства
стала руская або змешаная мова. Не пакідае раўнадушнымі баць-
коў пытанне аб выхаванні ў дзіцячых садах на беларускай мове
і далейшае навучанне ў школе. На якой мове будзе праводзіцца
навучанне ў ВНУ, ці не стане гэта перашкодай пры паступленні ў
ВНУ ў іншых рэгіёнах краіны? Як ні стараліся .ў гэтым годзе ў
Бешанковіцкай сярэдняй школе № 1 адкрыць беларускі клас, ні-
чога не атрымалася. 3 30 чалавек толькі сямёра бацькоў захацелі,
каб іх дзеці навучаліся на беларускай мове. Такое становішча і ў
маёй роднай школе. Навучанне ў сельскіх школах пачынаецца на
беларускай мове, а потым, калі ідзе вывучэнне дакладных прадме-
таў, настаўнікі міжволі пераходзяць на рускую мову. Дзеці так-
сама ахвотна карыстаюцца ёй, таму што гэта звязана з перспек-
тывай наступления ў ВНУ і вучобай у іх. Да таго ж усе метадыч-
ныя і наглядный дапаможнікі па прадметах, геаграфічныя і
фізічныя карты выдаюцца, як правіла, на рускай мове. Толькі з гэ-
тага навучальнага года ў нашай Ржаўскай школе настаўнікі сталі
весці больш прадметаў на беларускай мове.
Хацелася б, пакуль пачынаецца працэс укаранення беларускай
культуры, каб у школы ішло больш нагляднай агітацыі на бела¬
рускай мове і найноўшых тэхнічных сродкаў. Самыя простыя прай-
гравальнікі і эпідыяскопы даўно ўстарэлі. Трэба, каб у школах бы-
лі відэамагнітафоны і іншыя тэхнічныя сродкі. Работнікам сель-
скіх клубаў аб гэтым і марыць не прыходзіцца. Кааператары
нейкім чынам дастаюць відэатэхніку, а мы не можам. Ды што гава-
рыць пра відэатэхніку, калі просты тэлевізар школа не можа ку-
піць. За безнаяўны разлік гандаль не дае, а купіць за наяўны раз-
лік аддзел народнай адукацыі не дазваляе. Астаткавы прынцып
размеркавання бюджэту для культуры і адукацыі асабліва дае аб
сабе знаць у пытаниях нацыянальнай культуры і мовы. Трэба ад-
значыць тую работу, якая праводзіцца ў нас у раёне па стварэн-
ню ўмоў для вывучэння беларускай мовы. Створана раённае тава-
рыства беларускай мовы, утвараюцца школьный «суполкі» з ліку
80


гурткоўцаў. Ініцыятарамі работы з’яўляюцца выкладчыкі беларус-
кай мовы. У раёне толькі тры школы з навучаннем на рускай мо-
ве з 24. Пры аддзеле культуры адкрыты курсы; больш цяжка бу-
дзе ў афіцыйных зносінах, на сходах, у вядзенні справаводства.
Гэта звязана не толькі з маральнымі цяжкасцямі, але і з матэрыяль-
нымі выдаткамі. Спецыялістамі аддзела культуры распрацоўваец-
ца сцэнарый на беларускай мове на народную тэматыку. Стала ўжо
добрай традыцыяй правядзенне такіх свят, як «Купалле», «Вячор-
кі». Гледзячы на задорныя танцы, слухаючы народныя песні, ма-
ладыя па-здароваму зайздросцяць жыццю сваіх бацькоў і дзядоў.
А старэйшае пакаленне адчувае настальгію па мінуламу. Пры. ра-
ённым Доме культуры ўтвораны хор інтэлігенцыі, дзіцячы ўзорны
танцавальны ансамбль, якія лічаць сваім абавязкам прапаганда-
ваць бел а рускую культуру. Працуе дзіцячы клуб «Гаспадынька».
Грамадскасцю раёна вядзецца падрыхтоўка да святкавання 500-
годдзя з дня нараджэння Францыска Скарыны. Намячаецца пра¬
вядзенне лекцый у працоўных калектывах, у школах, арганізацыя
вечароў у памяць вядомага асветніка. Правядзенне гэтых мерапры-
емстваў, несумненна, падштурхне да больш глыбокага вывучэння
роднай мовы, стварэння беларускамоўных класаў, курсаў па выву-
чэнню беларускай мовы ва ўстановах і арганізацыях.
Добрымі прапагандыстамі беларускай культуры з’яўляюцца
пісьменнікі, кампазітары, мастакі. Аднак у апошні час у сувязі з
пераходам творчых арганізацый на камерцыйную дзейнасць іх
прадстаўнікі сталі рэдкімі гасцямі ў нас у вёсцы. Калектывы прад-
прыемстваў, калгасаў, саўгасаў, дамы культуры не могуць дазво-
ліць сабе такой раскошы, бо і наведанні сталі вылічацца не адной
сотняй рублёў, а на грамадскіх асновах ніхто"не паедзе.
Як мне ўяўляецца, у цэлым па праекту Закона аб мовах у Бе¬
ларускай ССР, які мы сёння абмяркоўваем, у кожнага сваё мерка-
ванне. Аднак большасць лічыць, што Закон такі павінен быць.
Я далучаюся да тых, хто будзе галасаваць за яго прыняцце з уне-
сенымі папраўкамі. Нам трэба ўсім зразумець, што, страчваючы
нашу родную мову, мы губім сваю нацыю. Таму трэба прыкласці
ўсе намаганні да аднаўлення беларускай мовы. I чым хутчэй мы
гэта зробім, тым хутчэй беларус-чалавек загучыць з вялікай лі-
тары.
Старшыня. Дзякуй, Яўгенія Сцяпанаўна.
Слова мае дэпутат Бураўкін Генадзь Мікалаевіч, Старшыня
Дзяржаўнага камітэта БССР па тэлебачанню і радыёвяшчанню.
Наступным выступіць сакратар Мінскага гаркома Кампартыі
Беларусі Краўчанка Пётр Кузьміч.
Бураўкін Г. М. (Парыцкая выба’рчая акруга № 363,
Г о м е л ь с к а я в о б л а с ц ь).
Паважаныя таварышы дэпутаты! Не ведаю, як вы, а я ішоў на
81


гэтую нашу сесію з вельмі не простым прадчуваннем, у якім соз¬
дана перапляліся і свядомая радасць ад таго, што выпала рэдкая
магчымасць удзельнічаць у вырашэнні аднаго з самых далікатных
і глыбінных пытанняў жыцця роднага народа, яго культуры, яго
душы, і нейкая неўсвядомленая трывога, навеяная некаторымі пуб-
лікацыямі апошняга часу і пацверджаная некаторымі выступлен¬
иям! з гэтай трыбуны, ад таго, што старыя ідэалагічныя звычкі і
бязмежныя бюракратычныя амбіцыі могуць легчы непадымальным
валуном на шляху да прыняцця дэмакратычнага Закона. Ці хопіць
усім нам розуму, дасведчанасці, прынцыповасці, адказнасці, каб не
паддацца спакусе стаць на коўзкі шлях кампрамісаў, імгненнай
эканамічнай мэтазгоднасці, раўнадушнай заспакоенасці? Навокал
бушуюць такія эмоцыі, што можна і разгубіцца, і махнуць на ўсё
рукой, і палічыць вынесеную на абмеркаванне праблему другарад-
най і неістотнай. Тым болей што там-сям камандна чуюцца знаё-
мыя басы з патрабаваннем не рабіць насілля над натуральным
ходам жыцця, не прымаць дзяржаўных захадаў у адносінах да та¬
кой тонкай (бачыце, нарэшце, зразумелі, што тонкай) справы, як
ужыванне мовы ў паўсядзённай практыцы, ды яшчэ ў Беларусі,
дзе, па іх аптымістычным заключэнні, сам народ ужо выракся свай-
го «несамавітага» слова. Гаворыцца гэта так упэўнена, так беза-
пеляцыйна, з такім напорам і перакананнем, што не дзіўна давер-
лівай душы і засумнявацца, і азірнуцца на даўнія аўтарытэты, і
сціпла прамаўчаць, а то і ўстрымацца ад спрэчкі на ўсякі вы-
падак.
А я зноў і зноў успамінаю мінулагодні жнівень, які правёў на
сіняй нашай,. бяскрайняй, як хочацца верыць, Нарачы. Кожны ве-
чар на беразе з’яўлялася гаманкая купка малых хлапчукоў, і іх
звонкімі галасамі запаўнялася насцярожаная цішыня. Як нату¬
ральна і хораша гучала ў іх жывое, пявучае беларускае слова, як
натуральна і хораша яно вымаўлялася, як хутка знаходзілася і як
было дарэчы! А потым прыбеглі старэйшыя іх браты-школьнікі, і
беларуская мова замянілася рускай, а часцей за ўсё — не дужа
пісьменнай «трасянкай», дзе аднолькава знявечанымі адчувалі ся-
бе і словы вялікага Пушкіна, і мова вялікага Купалы.
I яшчэ адно назіранне. Прыбіральшчыцы ў доме адпачынку,
памяркоўныя вясковыя цёткі, як звычайна, гаварылі між сабою на
вельмі добрай беларускай мове, а вось ўжо ўрачы і так званая кі-
раўнічая абслуга падкрэслена размаўлялі па-руску. Як ні дзіўна,
як ні жахліва гэта — рубяжом, калі можна так сказаць, для іх ста¬
ла адукаванасць. Пакуль дзіцё не пайшло ў школу, яно беларуска-
моўнае, пакуль чалавек не прайшоў вышэйшую навучальную ўста-
нову, ён яшчэ карыстаецца сваёй роднай гаворкай. Адукацыя наша
практычна адвучвае людзей ад матчынай мовы, ад мовы продкаў,
ад мовы зямлі, на якой суджана нарадзіцца і жыць. А адукацыя ў
82


нашай краіне, як усім вядома,— справа дзяржаўная. Яе арганізуе,
ёю кіруе дзяржава.
Дык хто ж тады доўгімі дзесяцігоддзямі гасіў у нас светлячкі
моўных россыпаў? Народ, на які так часта спасылаюцца ссівелыя
тэарэтыкі адмірання нацыі, ці тая дзяржаўная палітыка, якую за-
снаваў насуперак ленінскім запаветам вусаты бацька ўсіх народаў
і рас, якую старанна прадоўжылі хрушчоўскія і брэжнеўскія «злі-
вальнікі» моў і «сціральнікі» спрадвечных адрозненняў?
Думаю, што надышоў час, дарэчы, наколькі шчаслівы, настолькі
і нялёгкі, не чапляючыся болей за выцвілыя лозунгі і пустыя амбі-
цыі, папрасіць у беларускага народа прабачэння за тую непавагу
і няўвагу, якія былі прадэманстраваны з боку афіцыйных улад да
яго старажытнай мілагучнай славянскай мовы. I практычна, кан-
крэтнымі справамі паказаць, што той перыяд, калі любоў да сваёй
зямлі, гісторыі аб’яўлялася нацыяналізмам і ацэньвалася артыку-
ламі Крымінальнага кодэкса, беззваротна мінуў і асуджаны назаў-
сёды. Сведчаннем гэтага, рашучым крокам на новым шляху да ад-
раджэння духоўнасці і нацыянальнай свядомасці можа і павінна
стаць заканадаўчае наданне беларускай мове статуса дзяржаўнай
у рэспубліцы. Гэта будзе рэальным пацвярджэннем таго, што са-
цыялістычная дзяржава ўсур’ёз заклапочана развіццём і росквітам
беларускай культуры, захаваннем і прымнажэннем нашага нацыя-
нальнага скарбу, і гэта яскрава пакажа, што перабудова паўнапраў-
на крочыць і па нашай рэспубліцы, і мы ўжо адчуваем сябе раў-
напраўнымі ў нашай савецкай сям’і, бо толькі той народ можа
лічыць сябе гістарычна здаровым і ўпэўненым у будучыні, у якога
ўсе сферы дзейнасці звязаны з яго самабытнаю моваю і куль-
тураю.
Чаму я на гэтым так акцэнтую ўвагу? Таму, што мы з вамі лю-
дзі дарослыя, людзі дастаткова вопытныя і дзелавыя і павінны ад-
крыта і шчыра сказаць самім сабе і нашым выбаршчыкам, што лёс
беларускай мовы самым рашучым чынам залежыць ад таго, наколь-
кі шырока і паўсядзённа гэтаю моваю карыстаюцца партыя і дзяр¬
жава, іх работнікі і прадстаўнікі. Нашы людзі, якія дастаткова на-
слухаліся правільных і нават хвалебных прамоў, ужо стаміліся ад
абяцання перспектыў, хочуць ад партыі, дзяржавы канкрэтнага
прыкладу, хочуць будзённага доказу, што словы болей не разыхо-
дзяцца са справамі, і таму хіба не лагічнае іх жаданне, каб бела-
руская мова была паўнапраўным удзельнікам партыйных пленумаў
і пасяджэнняў Савета Міністраў, сесій абласных Саветаў і праф-
саюзных сходаў, каб было ясна, што Закон аб мовах, як і іншыя
законы, абавязковы для ўсіх без выключэння. У Беларускай рэспуб-
ліцы, калі яе суверэнітэт не фармальна заяўлены лозунг, а свядо-
масць, сцверджаная рэальнасць, дзяржаўнай мовай можа і павін-
на быць перш за ўсё беларуская мова, і ніякая іншая, пры ўсёй
83


павазе да іншых моў, якія сталі дзяржаўнымі ў братніх саюзных
рэспубліках.
Знаёмячыся з матэрыяламі абмеркавання праекта Закона аб
мовах у Беларускай ССР, я час ад часу са здзіўленнем натыкаўся
на адну сакраментальную фразу: «А навошта ведаць беларускую
мову, калі я валодаю рускай?». Выказвалася гэта так да наіўнасці
шчыра і адкрыта, што, на першы погляд, абяззбройвала сваёй прак-
тычнасцю. I самае неверагоднае, аўтары гэтых сцвярджэнняў не
адчувалі няёмкасці за тое, што дабіваюцца права на няведанне,
што яны хочуць, каб дзяржава сваім законам не заахвочвала ве¬
даць як мага болей, а дазваляла ведаць, як мага меней.
Вось яшчэ адзін жывучы феномен, занесены з часоў сталіншчы-
ны, які не дае нам магчымасці развівацца ва ўсіх галінах, я гэта
падкрэсліваю, ва ўсіх галінах больш інтэнсіўна і эфектыўна. Вы-
зваляючы галаву ад ведаў, а душу ад культуры, мы непрыметна
добраахвотна змяншаем наш агульны навуковы і вытворчы патэн-
цыял, адстаём ад сучаснага прагрэсу. Во той, хто мала ведае, ма¬
ла ўмее, а хто мала ўмее — не можа быць багатым і дужым.
У сённяшняга нашага абмеркавання ёсць адна рэдкая асаблі-
васць: мы вырашаем у многім далейшы лёс мовы, унікальнага пра-
дукту гісторыі і духоўнага развіцця народа. Многімі стагоддзямі
складвалася, шліфавалася і ўзбагачалася яна на нашай зямлі. Ты-
сячы і тысячы людзей слоўца да слоўца, гук да гука, песню да песні
збіралі і зберагалі тэты неацэнны скарб. I кожнае пакаленне хаце-
ла і старалася дабавіць да яго штосьці сваё, дарагое, вартае доў-
гай памяці. Мільёны прыходзілі ў тэты свет і пакідалі тэты свет з
матчыным словам на вуснах, і ніколі гэта не было ў крыўду ні су-
седзям, ні сябрам, ні далёкім заморскім жыхарам, бо ў іх была
свая мова, непаўторная і любімая, якая таксама суправаджала іх
ад калыскі да труны. А пасяляючыся на чужой зямлі, продкі нашы
сваім абавязкам лічылі прыняць новае для іх слова і падзяліцца
сваім. Такія традыцыі, такія няпісаныя законы яны перадалі нам.
I сёння мы не можам не думаць аб гэтым, не памятаць гэтага,
не раіцца з тымі, хто жыў да нас. Не мы стварылі нашу мову, і нам
трэба быць вельмі асцярожнымі з ёю, каб не абразіць волю і вопыт
тых беларусаў, што адышлі ў гісторыю чалавецтва. За кожным сло¬
вам— іх жыццё, йадзеі, пакуты і кроў, мудрасць і запавет. I яшчэ
адна асаблівасць. Мы будзем прымаць рашэнне ў пэўнай ступені
і за нашых дзяцей і ўнукаў, за тых, хто прыйдзе пасля нас. Якую
мову мы ім перададзім — паўнакроўную і паўнапраўную,
гонар і славу Беларускай Савецкай дзяржавы ці загнаную ў заку-
так, абяскроўленую дзяржаўным недаверам, сарамлівую сваячку
разумных і моцных суседак? Калі мы скароцім нашай мове гіста-
рычную перспектыву і магчымасці ўсебаковага развіцця, адвядзём
84


ёй ролю нейкай палавіннай гаспадыні ў родным доме, мы павінны
быць гатовымі да таго, што нашчадкі нашы будуць нас судзіць.
Старшыня. Генадзь Мікалаевіч, час канчаецца.
Бураўкін Г. М. Дзякуй, канчаю. Усё, што я тут гавару пра нашу
выдатную беларускую мову, гэта не заклік да яе абасобленасці, не
супрацьпастаўленне яе іншым. Яна адна з многіх у свеце. I для нас,
яе носьбітаў, і для яе, нашай выказніцы, шчасце, што на зямлі ёсць
цудоўны славянскі абсяг, ёсць мова Шэкспіра і мова Мальера,
ёсць мова Сервантэса і мова Дантэ, мова Тагора і мова Лу Сіня,
мова вялікіх старажытных цывілізацый і мова маленькіх афрыкан-
скіх плямёнаў. Сучасны інтэлігентны беларус павінен валодаць і
вялікай рускай мовай — мовай, што стала надзейным сувязным з
усімі народам! Савецкай краіны і дапамагае нашай літаратуры і
культуры адкрыць дарогі да агульначалавечых духоўных багац-
цяў, і валодаць адной з замежных моў. Але перш за ўсё і больш за
ўсё ён павінен валодаць сваёй роднай беларускай мовай, і абавя-
зак дзяржавы — забяспечыць сваім грамадзянам такую магчы-
масць. Гэтаму павінен паслужыць Закон, падказаны нам перабу-
довай, прадыктаваны вяртаннем да ленінскіх прынцыпаў нацыя-
нальнай палітыкі, Закон аб адзінай дзяржаўнай мове ў БССР —
беларускай мове. 3 гонарам і радасцю буду галасаваць за гэта і
заклікаю вас зрабіць тое ж. Настойваю на пайменным галасаванні.
Старшыня. Дзякуй, Генадзь Мікалаевіч. Слова мае Краўчанка
Пётр Кузьміч — сакратар Мінскага гаркома КПБ.
Наступным выступае депутат Лучанок.
Пасля выступления гэтых таварышаў параімся.
Краўчанка П. К. Паважаны Старшыня Вярхоўнага Савета
БССР! Паважаныя таварышы! Шчаслівы той народ, у якога не на-
пісаны яшчэ ўсе старонкі ў кнізе яго гісторыі. Думаю, што сёння ў
нас ёсць усе падставы, каб упэўнена, пераканана сцвярджаць гэту
думку.
Як здарылася, што наша мова, якую вялікі наш зямляк Адам
Міцкевіч называў самай гарманічнай і з усіх славянскіх моў самай
распрацаванай і найменш змененай, як гэта мова апынулася пад
пагрозай? Адказаць на гэта пытанне некалькімі словамі немагчыма.
Хацелася б канстатаваць галоўнае. Сённяшняе становішча
складвалася не адно дзесяцігоддзе. Маруднае колькаснае назапа-
шванне негатыўных момантаў у сферы нацыянальнай культуры і
мовы не магло не прывесці да непазбежнага абвастрэння эмацы-
янальнага «выбуху» ў асяроддзі інтэлігенцыі. Яе боль трэба зра-
зумець і падзяліць. Бо, сапраўды, мы унікальныя, унікальныя ў
адносінах да сваёй мовы не толькі ў краіне, але і ў Еўропе. Прывя-
ду толькі адну лічбу, якая красамоўна гаворыць сама за сябе: ся-
род прыкладна 20 народаў СССР колькасцю звыш аднаго мільёна
чалавек беларусы займаюць адно з апошніх месцаў па ўдзельнай
85


вазе людзей, якія лічаць сваю мову роднай і актыўна ёю карыста-
юцца. Услед за намі ідуць савецкія немцы, палякі, іншыя народы,
якія раскіданы па краіне і не маюць нацыянальна-дзяржаўных
форм свайго існавання. Хачу падкрэсліць, што, як і заўжды, у са¬
мых складаных абставінах трагічнасць развіцця падзей, боль на-
цыянальнай інтэлігенцыі, боль народа зразумела партыя. Так бы¬
ло ў далёкія і такія блізкія, маючы на ўвазезместпрацэсаў, 20-ыя
гады, калі пачыналася так званая палітыка беларусізацыі, калі
сцяг нацыянальнага адраджэння, стварэння беларускай савецкай
дзяржаўнасці сумесна з інтэл ігенцыяй узнялі камуністы Аляксандр
Чарвякоў, Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны), Аляксандр Кры-
ніцкі, Мікалай Галадзед. Так павінна быць і так сёння ёсць, калі
жыватворны вецер красавіка 1985 года прынёс нам перабудову,
стварыў аб’ектыўныя ўмовы для вырашэння гэтага найскладаней-
шага пытання. Прынамсі, толькі за апошні час яно тры разы раз-
глядалася на Бюро Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі,
абмяркоўвалася на пленумах ЦК Кампартыі Беларусі. Усім каму-
ністам рэспублікі, думаю, добра вядома пазіцыя кіраўніцтва Кам-
партыі Беларусі: кожны чалавек у нашай рэспубліцы павінен добра
ведаць і валодаць як беларускай, так і рускай мовай.
Дзякуючы намаганням гарадской партыйнай арганізацыі пэў-
ныя змены ў адносінах да мовы назіраюцца ў нашай сталіцы. Яшчэ
два гады назад мы вырашылі не чакаць Закон, не спадзявацца
толькі на яго, а рыхтаваць глебу, ствараць першыя беларускамоў-
ныя класы і школы, ствараць моўнае асяроддзе ў вялікім горадзе,
весці растлумачальную і прапагандысцкую працу, псіхалагічна
рыхтаваць людзей да больш сур’ёзных перамен. Але ўсё, што рабі-
лася такім чынам,— гэта толькі падмурак, толькі першыя крокі на
ніве нацыянальнага адраджэння. Стала зразумела, што доўгі час
пратрымацца на энтузіязме адзінак немагчыма, што неабходна
прыняцце Закона аб мовах у Беларускай ССР. Гістарычнае, грун-
тоўнае значэнне Закона ў тым, што яго прыняцце (а я спадзяюся і
веру, што так гэта і будзе) з’явіцца яскравым і канкрэтным свед-
чаннем незваротнасці працэсу адраджэння мовы, пакладзе раз і
назаўсёды канец спекулятыўным думкам наконт палітычнай кан’-
юнктуры, хітрасці партыйцаў, нейкіх спроб адцягнуць час, а так-
сама аб’ектыўна існуючай няўпэўненасці людзей у сваім лёсе і лё-
се сваіх дзяцей. Дзяржаве ў гэтых адносінах трэба вызначыцца,
і яна вызначаецца.
Што сёння мы бачым у ходзе абмеркавання Закона, што выклі-
кае найбольшую заклапочанасць і занепакоенасць людзей? Зразу¬
мела, статус дзяржаўнасці беларускай мовы, месца і роля рускай
і іншых моў у нашай рэспубліцы.
Доўгі час у нас існавала афіцыйна абвешчанае нацыянальна-
рускае двухмоўе. Але ў рэальнасці, у жыцці — гэта юрыдычная
86


фікцыя. Склалася так, што руская мова гучыць часцей ва ўсіх сфе¬
рах сацыяльна-палітычнага і грамадскага жыцця. Я ўпэўнены, што
ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі сфера яе выкарыстання не будзе зву-
жацца. Наданне дзяржаўнага статуса беларускай мове, ці, больш
дакладна, адраджэнне яе (дарэчы, у трэці раз і, спадзяюся, назаў-
сёды), дазволіць юрыдычна і практычна ў пэўны тэрмін дасягнуць
тых пазіцый, якія займае руская мова. Інакш кажучы, нам вельмі
неабходна «падцягнуць», дабіцца ў рэальным жыцці, рэальным гу-
чанні хаця б парытэту моў, больш спрыяльных умоў для развіцця
беларускай мовы. Дзяржава бярэ нацыянальную мову над апеку,
клапоціцца пра яе. Прапанаваны ў Законе варыянт, як мне зда-
ецца, на гэтым этапе развіцця нашага грамадства з’яўляецца най-
больш лагічным і ў некаторым сэнсе кампрамісным. Але вядома,
што палітыка — гэта мастацтва магчымага. I іншага выйсця я не
бачу. I яшчэ адзін момант, на які звярнуў ўвагу Уладзімір Ільіч
Ленін. «Каб не было перакосаў,— гаварыў ён,— ёсць залатое пра-
віла: рускія павінны клапаціцца аб мове «нацыяналаў», а «нацы-
яналы» (у гэтым выпадку беларусы) — аб рускай мове». I ўсё ста¬
не на свае месцы.
Мы атрымалі Закон, аб якім усе марылі ў апошнія гады, але
разумеем, што законы складаюцца не навек. Мы лічым, што Закон
аб мовах у БССР з’яўляецца найбольш дэмакратычным, найбольш
узважаным, маючы на ўвазе формы і тэрміны яго рэалізацыі. Ен
стварае неабходныя ўмовы для атрымання адукацыі на роднай мо¬
ве прадстаўнікам брацкіх народаў нашай краіны. Зразумела, калі
Закон будзе прыняты, колькасць беларускамоўных, рускамоўных,
іншамоўных школ і дзіцячых садоў будзе строга адпавядаць удзель-
най вазе таго ці іншага народа, які жыве ў рэспубліцы.
Упэўнены, што, як у 20—30-ыя гады, у Беларусі, якая заўсёды
вызначалася сваім інтэрнацыяналізмам, талерантнасцю, будзе раз-
вівацца і школа на польскай, яўрэйскай і, калі спатрэбіцца, на ін-
шых мовах. Вядома, нельга спрошчана і адназначна падыходзіць
да гэтых працэсаў. Дзяржава павінна клапаціцца пра якасць вы-
кладання рускай мовы. Поспехі, дасягненні нашай рэспублікі ў
электроніцы, прыборабудаванні, матэматыцы, фізіцы і іншых га-
лінах красамоўна сведчаць аб братняй дапамозе рускага народа,
адсутнасці моўнага бар’еру. Адкрытасць свету — вялікая прыця-
гальная рыса, якая адрознівае цывілізаванасць ад местачковасці,
замкнёнасці, ізаляванасці, дазваляе творча засвойваць вечныя каш-
тоўнасці і скарбы культур іншых братніх народаў нашай краіны.
Не трэба забывацца пра тое, што на рускай мове сканцэнтравана
тры чвэрці назапашанай у краіне інфармацыі па ўсіх галінах ве-
даў. Сённяшняя сесія дазваляе нам з аптымізмам глядзець у бу-
•л
и
дучыню, але не упадаць у рамантызм, не спадзявацца на аутама-
тызм дзеяння Закона. Закон — гэта канцэнтраваная юрыдычная
87


норма, а выконваюць яго рэальныя жывыя людзі. I не трэба спа-
дзявацца, што, калі Закон будзе прыняты, усё зменіцца ў адзін
момант. Не, паважаныя таварышы! Цуда не бывае і не будзе. Мы
павінны падрыхтавацца да таго, што самае складанае — напера-
дзе. На першае месца я вылучаю псіхолага-палітычны аспект спра¬
вы. 3 аднаго боку, неабходны канкрэтныя меры, а з другога —
пільнасць, асцярожнасць, узважаны падыход, бо ідзе гаворка аб
лёсе людзей, іх дзяцей, іх сямей, аб будучыні кожнага чалавека, яго
чалавечай годнасці. Тут аднолькава небяспечна як забяганне на-
перад, фарсіраванне працэсу, так і непаслядоўнасць, нерашучасць,
маруднасць, спробы назіраць за сітуацыяй збоку. I тое, і другое
патэнцыяльна можа прывесці да росту сацыяльнай напружанасці,
узаемных абвінавачванняў, дэкансалідуе насельніцтва рэспублікі.
Асаблівую ўвагу — вырашэнню кадравых пытанняў, На першае
месца трэ.ба ў сённяшніх умовах ставіць прафесіянальную кваліфі-
кацыю чалавека, яго сумленнасць, прынцыповасць, чалавечую год-
насць і толькі потым — валоданне як беларускай, так і рускай мо-
вай. Мы катэгарычна супраць такіх метадаў вырашэння кадравых
пытанняў, як у Эстоніі, дзе, згодна з пастановай Дзяржкамітэта па
працы ад 19 мая 1989 года, кіраўніцтва ўстановы мае магчымасць
звольніць з пасады чалавека, які на працягу года ці двух не змог
вывучыць эстонскую мову. Лічу, што ў нарматыўных актах, якія
будуць прымацца ўслед за Законам, такіх прыкрых, ганебных пры-
кладаў не павінна быць.
Эканамічны бок справы. Сёння не проста разглядаць яго,, маю-
чы на ўвазе, што праблемай нумар адзін з’яўляецца Чарнобыль.
На паліцах магазінаў пуста, не хапае самага неабходнага. Дарэ-
чы, 4 месяцы назад я ўздымаў гэта пытанне і ўносіў прапанову,
каб сумесна з Законам былі прыняты у адзіным пакеце дакумен-
ты, якія б фінансава маглі яго абгрунтаваць. На жаль, гэта будзе
зроблена толькі да 1 верасня гэтага года. Я не за тое, каб кідаць
грошы на вецер, але ці ведаюць дэпутаты, колькі працэнтаў агуль-
нага нацыянальнага прыбытку мы трацім на культуру? Адкажу:
меней аднаго працэнта — 0,75. Я не за тое, каб марнатравіць гро¬
шы, але глыбока перакананы, што меркантыльны грашовы пады¬
ход непрымальны ў духоўнай сферы. Давайце вучыцца ў гісторыі.
Успомнім 1921 год, які Ленін называў годам нечуваных цяжкасцей:
голад, холад, цемра, галеча. Урад рэспублікі знаходзіць больш як
20 мільёнаў рублёў валюты, каб надрукаваць у Берліне першыя
беларускія падручнікі. Няўжо мы тады былі багацей, чым сёння?
Рост нацыянальнай самасвядомасці беЛ'арусаў, рускіх, палякаў,
яўрэяў — гэта аб’ектыўная рэальнасць. Я хачу параўнаць яе з ма-
гутным імклівым патокам, дзе ў студзёнай празрыстай вадзе дзе-
нідзе сустракаюцца і трэскі, і каменні, усё тое, што можа стварыць
небяспеку чалавеку-плыўцу.
88


Ад нас, партыйцаўі якія павінны добра ведаць і добра слухаць
народ, у нейкім сэнсе залежыць, якім быць гэтаму бурліваму па¬
току, у якое разумнае стваральнае русла ён накіруецца. Толькі так:
з народам і дзеля народа. Толькі ў такім выпадку мы зможам пад-
трымаць усё тое адвечна здаровае, што ёсць у нашага народа, не
даць развіцца расткам нацыянальнай абмежаванасці.
Найбольш эфектыўны шлях барацьбы — гэта шчырая ства-
ральная праца на ніве нацыянальнага адраджэння. Есць экстрэ-
мізм злева, ёсць кансерватызм справа, і адзінае выйсце — спакой-
нае і карэктнае развіццё галоўнага нашага здабытку — мовы і куль¬
туры народа.
I апошняе. Шаноўныя дэпутаты! Я хачу, каб кожны з вас добра
зразумеў гістарычную адказнасць за лёс Закона. Сімвалічна, што
вы маеце магчымасць прыняць яго ў той год, калі ўвесь свет, усе
братнія славянскія народы будуць святкаваць 500-годдзе з дня на-
раджэння вялікага сына зямлі беларускай, нашага першадрукара,
гуманіста і асветніка Францыска Скарыны. I мне здаецца, што,
хацелі б мы ці не, яго гістарычная постаць нябачна знаходзіцца
тут, у гэтай зале, як у гэтай зале знаходзяцца гістарычныя поста-
ці Купалы і Коласа, Багдановіча і Гарэцкага, Чарвякова і Гала-
дзеда, рускіх кіраўнікоў Крыніцкага і Панамарэнкі, якія з надзеяй
глядзяць на нас і, здаецца, гавораць: «У добры шлях!». I давайце
таксама не будзем забываць XIX стагоддзе — вытокі сучаснай на¬
цыянальнай самасвядомасці, давайце не будзем забываць рэвалю-
цыянераў-дэмакратаў Герцэна і Дабралюбава, якія прызналі факт
існавання беларускага этнасу. Давайце не будзем забываць сло-
вы Францішка Багушэвіча, які звяртаўся заўсёды з заклікам да на¬
рода: «Не адракайцеся ад мовы, не цурайцеся яе!»
Давайце азірнёмся на апошнія 500 гадоў, давайце азірнёмся
на нашу шматпакутлівую трагічную гісторыю, успомнім праніклі-
выя словы Янкі Купалы: «Бессмяротнае слова, ты, роднае слова!
Ты крыўды, няпраўды змагло. Хоць гналі цябе, накладалі аковы.
Ды дарма! Жывеш, як жыло!».
Старшыня. Дзякуй, Пётр Кузьміч. Слова мае народны дэпутат
СССР Лучанок Ігар Міхайлавіч.
Лучанок I. М. Дарагія таварышы дэпутаты! Я вельмі коратка,
бо ўсе ўжо стаміліся. Чаму я папрасіў слова? Таму што выступал!
літаратары, людзі розных прафесій. Вядома, мова — душа народа,
але не забывайце, што і песня — душа народа. I беларуская му-
жыцкая — народная, і прафесіянальная — гэта таксама душа бе¬
ларускага народа. Пясняр наш, Янка Купала, у сваім славутым
вершы «Спадчына» пакінуў нам, сённяшнім і будучым пакаленням,
вялікі запавет: свята берагчы наш скарб — родны край, яго лю-
дзей, традыцыі, яго багатую духоўную культуру, народную песню,
родную мову. У сваёй «Спадчыне» Купала ў 1918 годзе пісаў: «I ў
89


белы дзень, і ў чорну ноч я ўсцяж раблю агледзіны, ці тэты скарб
не збрыў дзе проч, ці трутнем ён не з’едзены». Я напісаў песню на
гэтыя словы і таму маю да іх нейкае дачыненне, як і іншыя нашы
кампазітары, якія напісалі шмат розных твораў — ад песні да опе¬
ры, араторыі на вершы многіх беларускіх паэтаў,
Але як жа мы выконваем тэты запавет Янкі Купалы? Сёння
ўжо многімі было сказана, што вельмі кепска. Буду сціслым, але
хачу сказаць, што беларуская музыка, якая таксама цесна звязана
з беларускай мовай, з беларускім словам, многа робіць для пра-
паганды беларускай паэзіі і беларускай мовы. Увесь свет, уся краі-
на ведаюць лепшыя творы беларускай паэзіі, літаратуры. Калі не-
каторыя людзі прачыталі ў арыгінале Караткевіча, Быкава, Піме-
на Панчанку, Максіма Танка і іншых літаратараў, яны пачалі сур’-
ёзна вывучаць беларускую мову. I пасля ўдалага выканання ан¬
самблям! «Песняры» і «Сябры» беларускіх народных песень, пе-
сень беларускіх кампазітараў людзі таксама палюбілі наша
роднае слова, нашу мову. I гэтыя песні, напісаныя на словы беларус-
кіх паэтаў, гучаць не толькі ў нашай краіне, але і далёка за яе ме-
жамі. Я магу прывесці два прыклады беларускай музыкі буйнога
жанру розных перыядаў. Оперу Анатоля Багатырова — нашага
старэйшага кампазітара — «У путчах Палесся», напісаную
аповесці Якуба Коласа «Дрыгва», створаную яшчэ да вайны,
якая і сёння гучыць па радыё і тэлебачанні. I оперу зусім яшчэ
ладога беларускага кампазітара Уладзіміра Солтана «Дзікае
ляванне караля Стаха» па аповесці Уладзіміра Караткевіча.
па
але
ма-
па-
Мы, беларускія кампазітары, музыканты, хочам сёння зрабіць
традыцыйнымі ва ўсіх кутках Беларусі і за яе межамі творчыя
сустрэчы, канцэрты на тэму «Беларуская паэзія ў беларускай му-
зыцы». Пачатак гэтаму ўжо пакладзены. I асабіста ў мяне такса-
ма такая вялікая праграма ўжо гатова.
Увогуле музычная культура павінна дапамагчы адраджэнню бе¬
ларускай мовы, асабліва гэта датычыцца — сёння аб гэтым многія
гаварылі — дзяцей, юнацтва. Праз народныя песні, песні беларус-
кіх кампазітараў дзеці з маленства павінны далучацца да родных
вытокаў. Адраджэнне беларускай мовы цесна звязана з агульным
пад’ёмам культуры. Якімі будуць культура і адносіны да яе, такім
будзе і адраджэнне.
У музыцы, у музыкантаў і кампазітараў — тэта вялікая армія
ў нашай краіне — шмат праблем. Гэта выданне клавіраў і парты-
тур твораў кампазітараў мінулага. Усе яны ляжаць недзе ў архі-
вах у рукапісных варыянтах. Настаў час неадкладна ліквідаваць
белыя плямы не толькі ў сацыяльна-палітычнай, але і ў мастацкай
гісторыі. Бо зараз музычная грамадскасць не мае нават доступу
да вывучэння нацыянальнай музычнай спадчыны.
Дарагія таварышы! Сёння многія гавораць, што перш за ўсё
90


народ трэба накарміць, апрануць і абуць, даць людзям жыллё. Але
ніколі і нідзе не ўдавалася вырашыць гэтыя праблемы без галоў-
нага — высокай духоўнасці, маральнасці грамадства. А аб духоў-
насці грамадства можна судзіць па яго адносінах да культуры, аб
гэтым сказаў дэпутат Янкоўскі, да мастацтва, да сваёй роднай мо-
вы. У мяне ёсць адна вельмі важная прапанова, якую я хацеў бы
выказаць вам, таварышы дэпутаты. Я прапаную правесці пераатэ-
стацыю работнікаў культуры, апарату, які кіруе культурай у нас
у рэспубліцы. Гэта важна, бо ад іх залежыць вельмі многае, і, паў-
тараю: гэта прынцыпова. Пачынаць трэба з апарату кіраўнікоў
культуры, а не з саміх работнікаў культуры, у якіх, між іншым, і
зарплата, і правоў менш, і сацыяльна яны менш абаронены.
Дарагія кіраўнікі рэспублікі! Народ хацеў бы бачыць вас на
спектаклях і канцэртах беларускай музыкі. Народ спадзяецца на
ваш асабісты прыклад у прапагандзе беларускай мовы. За вамі,
мецэнатамі культуры і мастацтва, пойдуць і кіраўнікі іншых узроў-
няў. Без гэтага цягнік беларускай культуры застанецца на запас¬
ным пуці. Я горача падтрымліваю праект Закона аб мовах, дзе га-
ворыцца аб наданні беларускай мове статуса дзяржаўнай, з тымі
папраўкамі, якія сёння ўносіліся, а рускай мове — статуса мовы
міжнацыянальных зносін. Настаў час нам, беларусам, вярнуцца да
сваіх вытокаў. Прабачце, што я паўтараюся, але на заканчэнне я
хацеў бы вярнуцца да Янкі Купалы, яго слоў: «Мы хочам людзь-
мі звацца». Дык давайце ніколі не забываць аб гэтым. Дзякуй за
ўвагу.
Старшыня. Дзякуй, Ігар Міхайлавіч. Таварышы дэпутаты! Да-
вайце параімся. 3 тых, хто запісаўся для выступления ў спрэчках,
застаецца яшчэ 6 чалавек, і 8 чалавек падалі запіскі з просьбай
выступіць. Значыць, усіх 14. А выступілі ўжо 17 чалавек. Якое бу-
дзе меркаванне? Дэпутаты Андрыеўскі, Бязлюдаў і іншыя ўнеслі
прапановы спыніць спрэчкі. Якое меркаванне іншых? Спыніць
спрэчкі? Тады прагаласуем па гэтаму пытанню. Перад галасаван-
нем трэба праверыць, ці ёсць у нас кворум. Прашу ўключыць рэ-
жым рэгістрацыі.
Вынікі рэгістрацыіг
Зарэгістравана 385 дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР. Кво¬
рум ёсць.
Цяпер давайце прагаласуем. Прашу ўключыць рэжым галаса¬
вання. Хто за тое, каб спыніць спрэчкі? Хто супраць? Хто ўстры-
маўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	193
Зарэгістравана	385
Прагаласавала «за»	372
91


Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
Спрэчкі спыняюцца большасцю галасоў.
381
Таварышы депутаты! Па вашаму дарученню Камісіі Вярхоўна-
га Савета Беларускай ССР — заканадаўчых меркаванняў, па на-
роднай асвеце і культуры, па нацыянальных пытаниях і міжнацы-
янальных адносінах, па падрыхтоўцы прапаноў аб заканадаўчым
урегуляванні статуса беларускай, рускай і іншых моў, якімі кары-
стаецца насельніцтва Беларускай ССР, разгледзелі заўвагі, выка¬
заныя депутатам! пры абмеркаванні законапраектаў аб мовах у
Беларускай ССР„
Слова для ўнясення прапаноў даецца старшыні пастаяннай Ка-
місіі Вярхоўнага Савета БССР па народнай адукацыі і культуры
депутату Караткевічу Аляксандру Цімафеевічу.
Караткевіч А. Ц. Таварышы! Не так даўно ў час абедзеннага пе-
рапынку чатыры камісіі — камісія, якая была створана на трынац-
цатай сесіі па распрацоўцы праекта Закона, а таксама тры камі-
сіі, якія пастаянна дзейнічаюць, уважліва разгледзелі ўсе прапа¬
новы і заўвагі, якія паступілі ўжо пасля папяредніх пасядженняў
у ходзе абмеркавання, і даручылі з усімі заўвагамі па гетаму пы¬
танию выступіць Намесніку Старшыні Савета Міністраў БССР,
старшыні Камісіі па распрацоўцы праекта Закона аб мовах Ніне
Мікалаеўне Мазай.
Старшыня. Дзякуй, Аляксандр Цімафеевіч. Заключнае слова
мае
J
епутат Мазай Ніна Мікалаеўна, Намеснік Старшыні Савета
Міністраў БССР.
Мазай Н. М. Паважаныя таварышы депутаты! Перш за ўсё да-
звольце выказаць падзяку ўсім тым, хто сёння выступіў, хто вы-
казаў свае заўвагі, унёс прапановы да праекта Закона. Часовая ка-
місія і тры пастаянныя камісіі Вярхоўнага Савета разгледзелі ўсе
заўвагі і прапановы. Дазвольце сказаць, якія гэта прапановы, як
яны разглядаліся і да якіх вывадаў прыйшлі камісіі. Першая заў-
вага і прапанова, выказаная депутатам Гурыновічам. Яна даты-
чыць преамбулы праекта Закона. Камісіі яе ўважліва разгледзелі.
Я папрашу ўсіх узяць праект Закона. У трецім абзацы преам¬
булы першы сказ треба чытаць наступным чынам: «У Беларусі
здаўна жывуць людзі розных нацыянальнасцей, гучаць розныя мо-
вы. Аднак у апошнія гады сфера ўжывання мовы кареннага насель-
ніцтва Беларусь..» і далей па тексту. Такім чынам, знят зварот,
«у выніку адыходу ад ленінскай нацыянальнай палітыкі». Камісіі
вельмі ўважліва разгледзелі ўсе заўвагі, выказаныя па артыкулу
2. Артыкул 2 вызначае статус беларускай, рускай і гншых моў.
Абсалютная большасць выступаючых пагадзілася з тым текстам,
92


які быў прапанаваны на абмеркаванне. Але былі выказаны і та-
кія прапановы: зрабіць і рускую мову другой дзяржаўнай мовай
у нашай рэспубліцы. Усе члены камісій, акрамя трох чалавек, пры-
нялі рашэнне: вынесці на ваша абмеркаванне артыкул 2 у той рэ-
дакцыі, якую вы маеце на руках, выключыўшы ў трэцім абзацы
адно слова «практычна». I такім чынам, трэці абзац другога ар-
тыкула гучыць так: «Беларуская ССР забяспечвае права свабод-
нага карыстання рускай мовай, як мовай міжнацыянальных зносін
народаў Саюза ССР».
За тое, каб надаць статус дзяржаўнай дзвюм мовам, выказа-
ліся толькі тры члены ўсіх нашых камісій. I я хачу вам напомніць,
што з тых 20 тысяч чалавек, якія прынялі ўдзел у абмеркаванні
праекта Закона, каля 15 тысяч выказаліся за прыняцце яго ў той
рэдакцыі, якая была прапанавана камісіямі. I толькі 2 тысячы 300
чалавек за тое, каб дзве мовы былі дзяржаўнымі. Таму камісіі лі-
чаць, што артыкул 2 трэба прымаць у рэдакцыі, прапанаванай дэ-
путатам раней.
Артыкул 4. Тут было прапанавана выключыць з загалоўка ар-
тыкула словы «партыйных органаў». Камісіі лічаць мэтазгодным
прасіць дэпутатаў пакінуць тую рэдакцыю, якая была.
Артыкул 6. Была прапанова выключыць другую частку гэтага
артыкула. Яна гучыць так: «Кантроль за выкананнем Закона аб
мовах у Беларускай ССР ускладаецца на Камісію па нацыяналь-
ных пытаниях і міжнацыянальных адносінах Вярхоўнага Савета
БССР».
Камісіі палічылі, што такую прапанову можна прыняць.
Другі раздзел праекта Закона.. Я звяртаю вашу ўвагу на арты¬
кул 11. Дэпутат Кісялеўскі прапанаваў тут запісаць так: «...даку-
менты выконваюцца на беларускай і ў перакладзе на рускую мо¬
ву...». У рэдакцыі, якая ў вас ёсць, гэта гучыць так: «...выконваюц¬
ца на беларускай і рускай мовах...». Тут размова ідзе аб афіцыйных
дакументах, такіх, як працоўная кніжка, дакументы аб адукацыі,
пасведчанне аб нараджэнні, аб шлюбе. Камісіі палічылі мэтазгод¬
ным пакінуць у той рэдакцыі, якая ёсць у вас.
Іван Альбінавіч Кенік прапанаваў унесці змяненні ў артыкул
12. Тэты артыкул названы так: «Мова з’ездаў, канферэнцый і ін-
шых форумаў». Я звяртаю вашу ўвагу на трэці абзац гэтага арты¬
кула. Ен сфармуліраваны зараз так: «Удзельнікам мясцовых, рэс-
публіканскіх, усесаюзных і міжнародных сходаў і форумаў гаран-
туецца права выбіраць мову выступленняў з забеспячэннем
перакладу на рабочую мову». Камісіі вырашылі, што ў такім вы-
глядзе гэта частка артыкула здымае супярэчнасці, якія'былі раней.
У артыкуле 14 «Мова ў сферы абслугоўвання» Іван Альбінавіч
Кенік прапанаваў выключыць слова «медыцынскага», але, калі мы
абмяркоўвалі гэта на камісіях, для сябе ўсвядомілі, што тут раз-
93


мова ідзе аб мове ў сферы абслугоўвання. Іван Альбінавіч сказаў,
што ён меў на ўвазе мову атрымання адукацыі ў медыцынскіх на-
вучальных установах. Таму рэдакцыя артыкула прапанавана та¬
кая, як яна была раней.
Зараз я прашу дэпутатаў быць вельмі ўважлівымі, таму што
артыкулы 22, 23, 24 і 25 выклікалі вельмі многа заўваг.
Артыкул 22. Камісіі прапануюць, каб ён заставаўся ў той рэ-
дакцыі, якую вы маеце. I калі мы галасавалі, усе чатыры камісіі,
такое рашэнне было аднагалосным.
Артыкул 23. Тут я папрашу ўсіх зрабіць для сябе, калі спатрэ-
біцца, сякія-такія запісы, каб мы маглі за іх потым галасаваць,
выбіраючы. Камісіі зараз абмеркавалі тры варыянты гэтага арты¬
кула. Адзін — той, які дадзены вам. Затым быў прапанаваны такі
варыянт. Другі абзац гэтага артыкула даць у наступнай рэдакцыі:
«У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь-
насцей ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне
дзяцей вядзецца на рускай або іншай нацыянальнай мове». Камі-
сіі з гэтым варыянтам згадзіліся большасцю галасоў.
Была ўнесена таксама і трэцяя прапанова. Дэпутат Пятровіч
другі абзац прапануе даць у наступнай рэдакцыі: «Па жаданню
грамадзян ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выха¬
ванне дзяцей вядзецца на рускай або іншай нацыянальнай мове».
Камісіі тут былі «за» ў меншасці.
Вось тры такія варыянты. Я яшчэ раз прашу, каб усе для сябе
зрабілі вывады.
Першая прапанова — гэта тое, што дадзена ў праекце.
Другая — гэта рэдакцыя: «У месцах кампактнага пасялення
грамадзян іншых нацыянальнасцей ствараюцца дзіцячыя дашколь¬
ныя ўстановы, дзе выхаванне дзяцей вядзецца на рускай або ін-
шай нацыянальнай мове». 3 гэтай рэдакцыяй камісіі згадзіліся
большасцю галасоў.
I прапанова таварыша Пятровіча — «па жаданню грамадзян
ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы...» і далей па тэксту.
Артыкул 24. «Мова навучання і выхавання ў агульнаадукацый-
ных школах». Камісіі разгледзелі таксама тры варыянты. Той, які
вы маеце зараз, і варыянт, які дае другі абзац гэтага артыкула ў
наступнай рэдакцыі: «У месцах кампактнага пасялення грамадзян
іншых нацыянальнасцей ствараюцца агульнаадукацыйныя школы
або класы, у якіх вучэбная і выхаваўчая работа вядзецца на рус¬
кай або іншай нацыянальнай мове». 3 такой рэдакцыяй пагадзіла-
ся абсалютная большасць, 5 чалавек супраць. I трэці варыянт пра-
панаваў таксама таварыш Пятровіч: «Па жаданню грамадзян ства¬
раюцца агульнаадукацыйныя школы або класы, у якіх вучэбная і
выхаваўчая работа вядзецца на рускай або іншай нацыянальнай
мове». За тэты варыянт прагаласавала меншасць.
94


Артыкул 25. Яго мы абмеркавалі як рэдакцыйна, так і наконт
апошняга сказа першага абзаца гэтага артыкула: «Пералік гэтых
спецыяльнасцей і прафесій вызначаецца Саветам Міністраў БССР».
Таварыш Кісялеўскі прапанаваў гэта права аддаць навучальным
установам. Камісіі палічылі мэтазгодным артыкул 25 пакінуць у
той рэдакцыі, якую вы маеце.
Дэпутат Гурыновіч уносіў прапанову вызначыць у Законе мову,
и
u
на якои вядзецца навучанне замежных студэнтау.
Паколькі абмяркоўваемы Закон аб тых мовах, якімі карыстаец-
ца насельніцтва БССР, а парадак вывучэння мовы і мовы наву-
чання для замежных студэнтаў вызначаецца Дзяржаўным камітэ-
там па адукацыі СССР, камісіі палічылі немэтазгодным уключыць
гэта ў Закон. I тое, што гаварылася аб новым артыкуле, які б даў
нам рэгламентацыі вывучэння замежных моў у рэспубліцы, такса-
ма не было падтрымана камісіямі.
Іншых прапаноў па тэксту праекта Закона не было.
Прабачце, артыкул 6, у якім гаворыцца аб арганізацыі выка-
нання Закона — «Арганізацыя выканання Закона аб мовах у Бе-
ларускай ССР ускладаецца на Савет Міністраў Беларускай ССР і
на Саветы народных дэпутатаў».
Кантроль за выкананнем Закона ў праекце прапанавана ўскла-
сці на Камісію па нацыянальных пытаниях і міжнацыянальных
адносінах. Я гаварыла аб гэтым, Уладзімір Андрэевіч, і мы тэту
частку прапанавалі зняць.
Былі заўвагі аб тэрмінах. Яны выказваліся дэпутатам Карат-
кевічам у садакладзе, а таксама ў некаторых выступлениях. Я ха-
чу папрасіць дэпутатаў паслухаць, якія гэта артыкулы.
У садакладзе былі названы артыкулы 4, 7 і 12, прапаноўваўся
тэрмін увядзення іх у дзеянне — 6 гадоў; артыкулы 8, 10, 13, 14 і
34 — прапаноўвалася тэрмін павялічыць да 8 гадоў і артыкулы з
15 па 20, з 22 па 26, я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што гэта
артыкулы, якія ў асноўным датычаць сістэмы адукацыі, сістэ-
мы вядзення спраў у судах, органах арбітражу, пракуратуры
і г. д.,— тэрмін 10 гадоў, такі тэрмін прапанаваны і праектам
Закона.
Камісіі, калі абмяркоўвалі пытанне аб тэрмінах, палічылі мэ-
тазгодным захаваць тыя прапановы, якія вы маеце як прапановьг
для галасавання.
Дэпутат Васільеў і іншыя дэпутаты, якія выступалі, ставілі пы¬
танне аб тым, колькі сродкаў спатрэбіцца, каб тэты, прапанаваны
сесіі Закон мог быць уведзены ў практыку паўсядзённага жыцця.
Я думаю, што часткова на гэта пытанне адказаў Міністр народнай
адукацыі. I я хачу толькі адзначыць, што, па-першае, канчаткова
назваць тэту лічбу я не змагу, таму што не ведаю, у якой рэдак-
цыі будзе прыняты Закон. Па-другое, калі мы працавалі над пра-
95


ектам Закона, папрасілі міністэрствы і ведамствы нашай рэспублі'
кі, аблвыканкомы і Мінскі гарвыканком даць нам свае меркаван-
ні па гэтай частцы.
Міністэрства фінансаў Беларускай ССР дало мне такую давед-
ку: Міністэрству народнай адукацыі рэспублікі спатрэбіцца каля
400 мільёнаў рублёў і ўсяго, лічыць міністэрства, могуць быць пры-
няты затраты на 648,3 мільёна рублёў (я тэта гавару дэпутатам,
каб неяк было зразумела). Напрыклад, Міністэрства гандлю про-
сіць на замену рэкламы 140 мільёнаў рублёў. Але ,я думаю, што
Міністэрства гандлю на працягу 5 ці 6 гадоў ні разу не будзе мя-
няць афармленне сваіх рэклам.
Але сродкі будуць патрэбны, і дэпутатам, прымаючы Закон, трэ-
ба ўсвядоміць, што эканамічны бок гэтай справы не такі просты
і для таго, каб Закон потым можна было ўводзіць у практыку,
спатрэбіцца вырашаць пытанні фінансавых і матэрыяльных срод-
каў.
Больш пытанняў, якія б патрабавалі тлумачэнняў камісій, ад-
каваў іншых камісій Вярхоўнага Савета, да нас не паступала. Таму
дазвольце яшчэ раз падзякаваць усім дэпутатам і прапанаваць раз-
гледзець праект Закона з тымі дапаўненнямі і заўвагамі, якія ўно-
сяцца камісіямі, і паставіць яго на галасаванне.
Старшыня. Дзякуй, Ніна Мікалаеўна. Таварышы дэпутаты!
Прыступаем да прыняцця Закона Беларускай ССР «Аб мовах у
Беларускай ССР», Пастановы «Аб парадку ўвядзення ў дзеянне
Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР» і Закона
«Аб дапаўненні артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона)
Беларускай ССР». Праекты Законаў і Пастановы ў вас ёсць. Пра-
пануецца галасаваць іх у цэлым. Hiхто не пярэчыць?
Таварышы! Была першапачатковая прапанова. Перш чым пры-
ступіць да галасавання, трэба вырашыць пытанне, зноў жа гала-
саваннем, гэтыя дакументы будзем прымаць простым тайным га-
ласаваннем ці пайменным. Простым? Давайце прагаласуем.
Уключыце рэжым рэгістрацыі.
Хто за простае галасаванне гэтых Законаў, прашу галасаваць.
Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
193
385
350
15
3
368
17
96


Большасць за простае галасаванне. Такім чынам, будзем гэтым
кіравацца.
Таварышы! Ці будуць яшчэ заўвагі да праектаў Законаў, аб якіх
гаварыла Ніна Мікалаеўна? Няма заўваг? Няма. Дазвольце гэтыя
праекты прагаласаваць.
Хто за прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларус-
кай ССР» з улікам паправак, унесеных камісіямі, прашу галаса-
ваць . Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	193
Зарэгістравана	385
Прагаласавала «за»	332
Прагаласавала «супраць»	27
Устрымалася	9
Усяго прагаласавала	368
Не галасавала	17
Закон прыняты. Віншую вас, таварышы дэпутаты! (Апладысмен-
ты.)
Ставіцца на галасаванне праект Пастановы «Аб парадку ўвя-
дзення ў дзеянне Закона «Аб мовах у Беларускай ССР».
Хто за прыняцце гэтай Пастановы? Хто
маўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
супраць? Хто ўстры-
243
243
385
326
16
8
350
35
Пастанова прымаецца пераважнай большасцю галасоў—326.
Ставіцца на галасаванне праект Закона Беларускай ССР «Аб
дапаўненні артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларус¬
кай ССР»..
Хто за прыняцце гэтага Закона, прашу галасаваць. Хто супраць?
Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
243
323
4 Зак. 520
385
97


Прагаласавала «за»	343
Прагаласавала «супраць»	12
Устрымалася	9
Усяго прагаласавала	364
Не галасавала	21
Пераважная большасць «за» — 343. Закон прымаецца.
Увесь комплекс пытанняў, звязаных з Законам аб мове, мы, та-
варышы, завяршылі.
У вас пытанне? Калі ласка.
Кенік I. А. Таварышы, я не разумею, як галасавалі. Члены ка-
місіі ўнеслі на абмеркаванне дэпутатаў тры варыянты. I я думаў,
усе дэпутаты думалі, што іх паставім на галасаванне і абмяркуем.
А наогул — ніякага абмеркавання — прынялі ў цэлым.
Старшыня. Таварыш Кенік, камісіі большасцю галасоў прапа-
навалі нам адзіны варыянт. Я гаварыў, трэба было слухаць, што га-
ласуюцца гэтыя праекты Законаў у цэлым.
Аб’яўляецца перапынак на 15 мінут.
Пасля перапынку
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Паколькі нам зноў трэба будзе
галасаваць, давайце праверым нашу наяўнасць. Уключыце рэжым
рэгістрацыі. Прашу дэпутатаў зарэгістравацца.
Вынікі рэгістрацыіл
Зарэгістравана 332 дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР. Кво¬
рум ёсць.
Таварышы дэпутаты! Мы Законы прынялі. Ніна Мікалаеўна Ма-
зай нам дакладвала, што ёсць варыянты да артыкула 22. Паступіла
прапанова вось гэтыя варыянты
а артыкулаў 22 і 23 прагала
саваць.
Папросім Ніну Мікалаеўну сюды, за трыбуну. Далажыце нам
яшчэ раз, калі ласка, якія гэта варыянты і ў чым іх сутнасць.
Мазай Н. М. Таварышы дэпутаты! Я прашу яшчэ раз узяць арты-
кул 23 і паглядзець. Як я вам ужо гаварыла, камісіі разглядалі тры
варыянты. Першы — той, які вы маеце ў сябе, другі варыянт — дру-
гі абзац гэтага артыкула гучыць так: «У месцах кампактнага пася-
лення грамадзян іншых нацыянальнасцей ствараюцца дзіцячыя
дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне дзяцей вядзецца на рускай ці
іншай нацыянальнай мове». Тэты варыянт камісіі прынялі больша¬
сцю галасоў. I вы за яго прагаласавалі.
Трэці варыянт быў прапанаваны дэпутатам Пятровічам: «Па жа-
данню грамадзян ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе
выхаванне дзяцей ажыццяўляецца на рускай ці іншай нацыяналь¬
най мове». За тэты варыянт у камісіі прагаласавала меншасць.
Такім чынам, тры варыянты. Я выказвала думку камісій па трох
варыянтах. Далей слова за дэпутатамі.
98


Старшыня. Таварышы, давайце прагаласуем. Мы фактычна га-
ласавалі за той варыянт, які быў прадстаўлены ў праекце. Цяпер,
паколькі варыянт депутата Пятровіча самі камісіі не адобрылі, мы
можам яго не ўлічваць.
Галасы. Не.
Старшыня. Калі так, то тут засталося два варыянты. Варыянт,
наколькі я зразумеў, «у месцах кампактнага пасялення грамадзян
іншых нацыянальнасцей могуць стварацца...».
Мазай Н. М. Не, Іван Якаўлевіч, прабачце. Я зачытаю тады ре-
дакцыю, за якую галасавалі камісіі. Другі абзац:
«У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыянадь-
насцей ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне
дзяцей вядзецца на рускай ці іншай нацыянальнай мове».
Старшыня. Дык што, будзем галасаваць за тэты варыянт? Калі
ласка. Уключыце пяты мікрафон.
Пятровіч Э. А. Чаму я выказваў думку галасаваць па трэцяму
варыянту? Справа ў тым, што артыкул 22 запісаны так: «Беларус-
кая ССР гарантуе кожнаму жыхару рэспублікі неад’емнае права на
выхаванне і атрыманне адукацыі на беларускай або рускай мове».
I далей — «Гэта права забяспечваецца сістэмай дашкольных уста-
ноў...» і г. д. Артыкул 23 чытаем:
«У дзіцячых дашкольных установах, а таксама ў дзіцячых дамах
у Беларускай ССР выхаванне вядзецца на беларускай мове». Тут
22-гі і 23-ці артыкулы не стыкуюцца. Трэба было, б запісаць замест
«У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыянальна¬
сцей...» у такой рэдакцыі:
«Па жаданню грамадзян могуць стварацца дзіцячыя дашколь¬
ныя ўстановы, дзе выхаванне дзяцей вядзецца на рускай ці іншай
мове». У гэтым выпадку артыкулы 22 і 23 будуць стыкавацца, розна-
чытанняў тут не будзе.
Старшыня. Ніна Мікалаеўна, за што галасуем?
Мазай Н. М. Таварышы депутаты! Тады я прашу ўсіх прагала-
саваць за першае, чытаю: «У месцах кампактнага пасялення грама¬
дзян іншых нацыянальнасцей ствараюцца дашкольныя ўстановы,
дзе выхаванне дзяцей вядзецца на рускай і іншай нацыянальнай
мове».
Старшыня. Хто за гэту прапанову, прашу галасаваць. Хто
праць? Хто ўстрымаўся?
су-
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашення	243
Зарегістравана	332
Прагаласавала «за»	185
Прагаласавала «супраць»	106
4*
99


Устрымалася
Усяго прагаласавала
He галасавала
13
304
He праходзіць прапанова. Галасуем другі варыянт. Ніна Міка-
лаеўна, калі ласка, зачытайце другі варыянт.
Мазай Н. М. Прапанова дэпутата Пятровіча: «Па жаданню гра-
мадзян ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне
дзяцей вядзецца на рускай ці іншай нацыянальнай мове».
Старшыня. Уключыце рэжым галасавання. Давайце прагаласу-
ем, таварышы дэпутаты.-
. 3 месца. Дэпутат Савіцкі прапануе яшчэ дапоўніць так: «у мес-
цах кампактнага пражывання».
Старшыня. Не, за «кампактнае пражыванне» мы ўжо галаса-
валі першы раз. Галасуем. Хто за другі варыянт? Супраць? Хто
ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	243
Зарэгістравана	332
Прагаласавала «за»	224
Прагаласавала «супраць»	54
Устрымалася	13
Усяго прагаласавала	291
Не галасавала	41
Не праходзіць прапанова.
Значыць, ні першы, ні другі варыянты не праходзяць. Я так ра¬
зумею, што застаецца той варыянт, за які мы прагаласавалі і які
запісаны ў Законе.
Галасы. Не.
3 месца. Таварышы дэпутаты! Я хацеў бы звярнуцца да вас, каб
кожны яшчэ раз вельмі ўважліва падумаў, таму што артыкулы
вельмі прынцыповыя і калі мы іх не прымем, то вы разумееце, што
тады ў нас ўвесь Закон не будзе дзейнічаць. Таму вызначцеся, калі
ласка, ці за другі варыянт, аб якім гаварыла Ніна Мікалаеўна, ці за
трэці варыянт. Давайце перагаласуем, каб усё ж быў прыняты ў
нас тэты артыкул. У камісіях думкі разышліся. I трэба зрабіць
перарэгістрацыю ў зале, таму што ў нас штосьці мала дэпутатаў,
ці галасуюць не ўсе, ці многія разышліся.
Старшыня. Прашу ўключыць рэжым рэгістрацыі. Такім чынам,
зарэгістравана 327 дэпутатаў. Кворум ёсць.
Сухнат Л. К. Мне здаецца, калі мы будзем уносіць трэцюю пра-
панову, каб па жаданню грамадзян ствараць дзіцячыя дашкольныя
ўстановы, дзе выкладанне будзе весціся на рускай мове ці на іншай,
мы тым самым прагаласуем за пралаз, як і было ў ранейшым За-
100


коне, калі па жаданню бацькоў ці вучняў вывучалася беларуская
мова ў школах, так і па жаданню бацькоў будуць стварацца дзіця-
чыя садзікі на рускай мове нават там, дзе не вызначана кампактнае
пражыванне людзей іншых нацыянальнасцей.
Таму мне здаецца, што ўсё-такі больш разумнай для нас і суад-
несенай з нашым Законам, яго важнасцю будзе другая прапанова,
г. зн. тая, якую мы галасавалі першай.
Мазай Н. М. Дэпутат Караткевіч гаворыць, што камісіі згадзі-
ліся з тым варыянтам, які падтрымала дэпутат Сухнат.
Старшыня. Мы ж за тэты варыянт ужо галасавалі першы раз.
Мазай Н. М. Прашу яшчэ раз. Я буду чытаць тады прапановы па
парадку. Просядь растлумачыць сутнасць. Што мелі на ўвазе камі-
сіі, калі абмяркоўвалі варыянт, які гучыць так:
«У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь¬
насцей ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне
дзяцей вядзецца на рускай ці іншай нацыянальнай мове». Мелі на
ўвазе тое, што, калі ў нас у сталіцы рэспублікі, ці ў горадзе, ці га-
радскім пасёлку пражывае 30 працэнтаў насельніцтва, якое размаў-
ляе на рускай мове, то, значыць, мы там павінны мець дзіцячыя
дашкольныя ўстановы, якія б давалі магчымасць бацькам выбраць
для сваіх дзяцей такую ўстанову. Але ці зможам мы з вамі забяспе-
чыць такое права, каб у вёсцы, дзе васьмігадовая школа і 60 або
80 вучняў, мець дзве школы? Таму далей ідзе размова аб тым, што
там могуць стварацца класы ці трупы з іншай мовай для выхавання
і навучання дзяцей. Вось чым аргументавалі камісіі сваю думку па
гэтаму пытанню.
3 месца. Таварышы дэпутаты! Як дзяліць галасы 18—12? I мы,
12 чалавек, членаў камісіі, настойвалі на гэтым варыянце дэпутата
Пятровіча, які дае права беларусам таксама вучыць рускую мову.
Калі чытаць Закон у такім варыянце — «...месца кампактнага пра-
жывання людзей...», то ў гарадах яго няма, няма кампактнага пра-
жывання. Гэта пралаз для таго, каб беларус не меў юрыдычнага
права вучыць рускую мову. Я буду заклікаць прагаласаваць трэці
варыянт, ён здыме ўсё напружанне, пакуль мы падрыхтуем кадры.
Потым мы вернемся да гэтага. Але сёння так нельга, таварышы.
Старшыня. Калі ласка, уключыце другі мікрафон.
Гурыновіч А. Е. Паважаныя дэпутаты! Наша ўнутранае закана-
даўства павінна адпавядаць нормам міжнароднага права. Дык вось,
ва Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека запісана аб праве вы-
бару бацькамі мовы выхавання і навучання для свайго дзіцяці. Та¬
му мне ўяўляецца, што прапанова, якую ўнёс дэпутат Пятровіч,
заслугоўвае ўвагі.
Старшыня. Калі ласка, уключыце пяты мікрафон.
Васілевіч Р. А. (загадчык Юрыдычнага
а д д з е л a
Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР). Таварышы
101


дэпутаты! Хацеў бы звярнуць вашу ўвагу на змест артыкула 23 і
наступных — 24 і 25. У частцы першай размова ідзе аб тым, што ў
дзіцячых дашкольных установах, а таксама ў дзіцячых дамах Бела-
рускай ССР выхаванне вядзецца на беларускай мове. У частцы дру¬
гой размова ідзе ўжо аб іншых нацыянальнасцях, гэта значыць, ка-
лі гэта беларус, то будзе выхоўваць сваё дзіця толькі на беларус¬
кай мове і права выбару, аб якім мы тут гаварылі — на рускай і
беларускай, ён, такім чынам, пазбаўляецца, таму што ў частцы дру¬
гой ідзе размова аб іншых нацыянальнасцях. Таму прапанова тава-
рыша Пятровіча больш дэмакратычная. Падумайце над гэтым.
Старшыня. Калі ласка.
Шаранговіч У. П. (рэктар Беларускага тэатральна-
мастацкага інстытута). Я лічу, што калі прыняць трэцюю
рэдакцыю, то яна практычна падрывае ўвесь Закон. Трэба пачынаць
усё спачатку, з артыкула 2.
Старшыня. Што вы прапануеце?
Шаранговіч У. П. Прапаную прымаць у другой рэдакцыі, за
якую ў нашых камісіях была пераважная большасць.
Старшыня. Ніна Мікалаеўна, другую рэдакцыю будзем галаса¬
ваць?
Мазай Н. М. Я прапаную прагаласаваць па парадку прапаноу,
якія паступілі.
Старшыня. Уключыце рэжым рэгістрацыі, а то ў нас не зусім
добра атрымліваецца з галасаваннем. Колькі нас, дэпутатаў?
Мазай Н. М. Таварышы дэпутаты! Я прашу быць уважлівымі.
Прагаласуем першую і другую прапанову. А трэцяя прапанова —
гэта тая, якая была ў праекце, які ў вас на руках, і я думаю, што
мы яе галасаваць не будзем. Зараз мы будзем галасаваць прапано¬
ву, якую прынялі камісіі. Яна гучыць так: «У месцах кампактнага
пасялення грамадзян іншых нацыянальнасцей ствараюцца дзіця-
чыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне дзяцей вядзецца на рус¬
кай ці іншай нацыянальнай мове». Хто за тэту папраўку, прашу
галасаваць зараз.
Старшыня. Прашу ўключыць рэжым галасавання. Таварышы дэ¬
путаты! Прашу, калі будзем галасаваць, націскаць на тэту белую
кнопку. Нас 327 дэпутатаў, кворум ёсць. Галасуем прапанову, якую
Ніна Мікалаеўна толькі што зачытала. Хто за тэту прапанову, прашу
галасаваць. Хто супраць? Хто ўстрымаўся.?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
243
243
327
194
102


Устрымалася	14
Усяго прагаласавала	319
He галасавала	8
Прапанова не праходзіць.
Мазай Н. М. Таварышы дэпутаты! Чытаю наступную прапанову:
«Па жаданню грамадзян ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўста-
новы, дзе выхаванне дзяцей вядзецца на рускай ці іншай нацыя-
нальнай мове».
Старшыня. Уключыце рэжым галасавання. Галасуем прапанову,
унесеную дэпутатам Пятровічам. Хто «за»? Хто супраць? Хто ўстры-
маўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	243
Зарэгістравана	327
Прагаласавала «за»	267
Прагаласавала «супраць»	14
Устрымалася	6
Усяго прагаласавала	287
Не галасавала	40
Прымаецца рашэнне.
Давайце галасаваць за артыкул 24. Прапанова, якую камісіі
прынялі і выносяць на ваш разгляд:
«У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь-
насцей ствараюцца агульнаадукацыйныя школы ці класы, у якіх
навучальная і выхаваўчая работа вядзецца на рускай або іншай
нацыянальнай мове».
I прапанова, унесеная дэпутатам Пятровічам:
«Па жаданню грамадзян ствараюцца агульнаадукацыйныя шко¬
лы і класы, у якіх навучальная і выхаваўчая работа вядзецца на
рускай ці іншай нацыянальнай мове».
Калі ласка, Ніл Сямёнавіч.
Гілевіч Н. С. (Антопальская выбарчая акруга №176,
Брэсцкая вобласць). Прынялі добры Закон, а цяпер хочам
усё падрэзаць. Ужо пачалі, правялі адзін артыкул, не ўсё ўзважыў-
шы. Калі мы прагаласуем за прапанову Пятровіча, не будзе ў нас
беларускай школы. Я прашу ўсіх запомніць гэта. Правільна сказа¬
ла дэпутат Сухнат: гэта не проста пралаз, гэта ўсё падрэжа пад ко-
рань, не было беларускай школы і не будзе. Вось у чым справа. Мы
вельмі спяшаемся, усё хутчэй, хутчэй.
Правільна, у месцах кампактнага пасялення, у любым горадзе,
гэта безумоўна, стварайце колькі трэба рускіх школ. Але прынцып
ёсць. Аб чым гаворыць артыкул 22? Па беларускай або рускай мо¬
ве... Затым артыкулы 23, 24 — на беларускай, каб хоць бы нейкім
103


чынам выправіць тое становішча з нашай мовай, хаця б невялікі
прыярытэт стварыць беларускай мове, хоць часовы, але нам неаб-
ходна ратаваць мову, ратаваць нашу школу.
Я вельмі занепакоены, што некаторыя таварышы проста не ра-
забраліся, некаторыя, відаць, змарыліся. Вельмі добры, дэмакра-
тычны створаны Закон. Мы за яго прагаласавалі з усімі папраўка-
мі. Цяпер робіцца штосьці незразумелае. Калі мы прагаласуем
так, як ужо прагаласавалі за артыкул 23, гэта будзе азначаць, што
мы фактычна галасуем за дзве мовы. Няўжо незразумела, што гэта
дзве дзяржаўныя мовы?
3 месца. Таварышы дэпутаты! Я прашу растлумачэння.
Я памятаю, напярэдадні мы прымалі нават Закон аб прэзідыу-
мах абласных, раённых, гарадскіх Саветаў, і тады большасцю га-
ласоў, 280 з нечым, мы прагаласавалі супраць гэтых прэзідыумаў.
Паважаны Уладзімір Андрэевіч нам растлумачыў, што мы прымаем
Закон. А згодна з нашай Канстытуцыяй, для таго каб прыняць За¬
кон або артыкулы, якія ў ім змяшчаюцца, трэба кваліфікаваная
большасць, гэта значыць дзве трэці ад спісачнага саставу дэпута-
таў. I мы зараз трымаем у руках праект Закона, а таму 267 дэпу-
татаў, якія толькі што прагаласавалі «за», не з’яўляюцца кваліфі-
каванай большасцю, і тым самым гэта папраўка не праходзіць.
3 месца. Ен няправільна кажа. Канстытуцыйны закон...
3 месца. Я таму і выйшаў з пытанием. Мы прымаем Закон боль¬
шасцю, якой?
Сыраегіна Л. М. Закон прымаецца палавінай галасоў, Кансты-
туцыя — кваліфікаванай большасцю ў дзве трэці галасоў. Зараз жа
мы прымаем з вамі Закон, а не змяненні Канстытуцыі.
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Ніл Сямёнавіч Гілевіч выказаў
слушную прапанову. Наогул, я быў супраць перагаласавання...
3 месца. Таварышы! Я хацеў бы падтрымаць Ніла Сямёнавіча
Гілевіча. Давайце падумаем, што мы робім. Мы закрываем усю дыс-
кусію, якая была тут. Што значыць даць права бацькам вырашаць,
што рабіць з іх дзецьмі? Раней бацькі вызвалялі сваіх дзяцей ад
беларускай мовы, зараз бацькі будуць ствараць рускую мову. Ці не
тое гэта, што было раней? Тое ж. А там, дзе пражываюць трупы
іншай нацыянальнасці,— там такія школы стварацца будуць.
Калі мы не зробім так, каб нашы дзеці вучыліся на беларускай
мове, ведалі беларускую мову, нічога тады не атрымаецца. Калі
нам ужо за 40, 50, то мы будзем размаўляць на той мове, на якой і
размаўляем. Але калі нашы дзеці будуць гаварыць на рускай мове,
тады не трэба прымаць тэты Закон зусім.
Шамякін I. П. (пісьменнік). Дарагія таварышы! Я цалкам
падтрымліваю тое, аб чым сказалі дэпутат Гілевіч, Сухнат, Кісялеў-
скі, Навуменка. Вы разумееце, мы зрабілі вельмі правільна, калі
прагаласавалі за той праект, які быў нам раздадзены. Калі ўжо
104


ўзнікла неабходнасць у варыянтах гэтых, то, вядома, варыянт Пят-
ровіча абсалютна непрымальны. Ен перакрэслівае ўсю нашу работу,
барацьбу, якую вяла беларуская грамадскасць за адраджэнне род-
най мовы. Прымаць яго нельга ні ў якім разе. Вось мая думка.
Старшыня. Калі ласка.
3 месца. Хачу расказаць вам аб выпадку, з якога вы зразумееце
значэнне гэтага пункта. У 1958 годзе ў Мінску восем школ праца-
вала на беларускай мове, хоць напаўняльнасць класаў была вельмі
малая. Калі ж было ўведзена правіла, што бацькі вызначаюць, на
якой мове вучыць іх дзяцей, то мы атрымалі заявы ад бацькоў
толькі чацвярых першакласнікаў з просьбай навучаць іх дзяцей на
беларускай мове. I тыя 8 школ з беларускай мовай навучання адра-
зу перайшлі на рускую мову.
Калі мы зараз прымем такую рэдакцыю, якую прапануе тава-
рыш Пятровіч, увесь тэты Закон губляе сэнс. I таму нам трэба пры-
няць прапанову, якую ўносяць камісіі.
3 месца. Прашу ўвагІ, таварышы. Я хачу адказаць депутату Пят-
ровічу, але таксама на рускай мове. У чым сутнасць папраўкі Пят-
ровіча? Toe, што прагаласавалі ўжо, не будзе дзіцячых беларускіх
садзікаў — гэта першае. Калі прагаласуеце за другую папраўку, не
будзе беларускіх школ. Я перакананы, што вы вымушаны будзеце
вярнуцца і адмяніць тэту першую папраўку, якую прагаласавалі.
Старшыня. Таварышы, дык навошта нам чакаць будучага, да-
вайце мы прагаласуем зараз.
3 месца. Справядлівасць патрабуе, каб мы добра падумалі. Та¬
му што гэтыя папраўкі знішчаюць усё, аб чым мы думалі і марылі.
Старшыня. Таварышы, навошта нам чакаць будучага, давайце
прагаласуем зараз.
3 месца. Справядлівасць патрабуе, ка'б мы апамяталіся, таму
што калі мы прынялі Закон і разышліся на перапынак, то ў кулуа¬
рах гаварылі аб тым, якія ў нас разумный людзі ў Вярхоўным Са-
веце і як добра мы падышлі да справы. Цяпер зноў сабраліся, ду¬
мал!, што будзем і далей працаваць па парадку дня, а аказалася,
што прыйшлі да нейкага непаразумення. Вы ж добра ведаеце, што
вось гэтыя папраўкі, якія супраць думкі камісій ідуць і супраць пра-
екта Закона, знішчаюць усё, аб чым мы думалі і аб чым мы марылі.
Таму я вельмі прашу дэпутатаў падумаць і вярнуцца да перша-
асновы.
Дзямчук М. I. Паважаныя таварышы! Грошы сферы народнай
адукацыі самыя вялікія, таму і голас Міністра народнай адукацыі
павінен быць таксама значным. Хачу сказаць, што калі мы не пры¬
мем Закон, прапанаваны моўнай камісіяй, артыкулы, прапанаваныя
ў трактоўцы моўнай камісіі, то мы парушым усякую логіку прыняц-
ця закона, і наогул, мы Закон не выканаем і нават не падыдзем
да яго выканання. Таму я з усёй адказнасцю прашу вас адумацца,
105


вярнуцца да артикулаў 23, 24 і прагаласаваць іх у трактоўцы моў-
най камісіі. I наогул, мы прагаласавалі ўжо, калі ў нас быў кворум.
3 месца. Таварышы дэпутаты, тэты Закон, які мы прынялі, ёсць
не што іншае, як адзін з асноўных шляхоў адраджэння нацыяналь-
най культуры. Toe, што зараз большасць дэпутатаў прагаласавала
іменна супраць гэтага і ніхто не жахнуўся вось гэтай дэградацыі,
выраджэнню нацыі,— гэта дзіўна. Таварышы, той, хто супраць, каб
адраджалася нацыянальная культура беларускага народа,— той не
захавае ні рускай мовы, ні рускай культуры.
Старшыня. Есць яшчэ жадаючыя выступіць?
3 месца. Я прашу ўсяго толькі адну хвілінку.
Старшыня. Уключыце пяты мікрафон. Калі ласка.
3 месца. Таварышы, давайце мы перагаласуем, каб нам перад
людзьмі не было сорамна. А каб не абвінавацілі мяне ў беларускім
нацыяналізме, я скажу, што я руская, жыву 30 гадоў у Беларусі,
мне зараз балюча і сорамна за ўсіх нас. Давайце ўспомнім свой
гонар, таварышы дэпутаты-беларусы. Мы губляем мову. Кожны ча-
лавек павінен ведаць сваю родную мову. Павінен ведаць яе ў са-
дзе і ў школе. Не прападзе і руская мова, не згубіць ні сваёй сілы,
ні свайго ўплыву. Чаму мы такія лянівыя? Чаму не хочуць бацькі,
каб дзеці ішлі ў беларускую школу? Таму што дзецям трэба будзе
ведаць дзве мовы. I, можа, у дасканаласці. J, напэўна, тэту ляно-
ту трэба пераадолець. Дзеці будуць ведаць і беларускую, і рускую
мову, і мы зможам імі ганарыцца. Давайце дадзім ім такую магчы-
масць. Давайце перагаласуем. Мы робім памылку.
Старшыня. Ясна. Дзякуй
3 месца. Паважаныя таварышы! Прагаласаваўшы такім чынам,
мы прынялі супярэчлівае рашэнне. Мы робім памылку, і паглядзі-
це, мы зараз убіліся, на рускай мове гавару, таму што.паметкі на
рускай мове, убіліся ў другі абзац, забыўшыся пра першы і трэці.
Слухайце: «У дзіцячых дашкольных установах, а таксама ў дзіця-
чых дамах у Беларускай ССР выхаванне вядзецца на беларускай
мове». Ясна. А тут ідзе выключэнне. «Кампактнага пасялення гра-
мадзян». Далей. Артыкул 24, першая частка: «У Беларускай ССР
навучальная і выхаваўчая работа ў агульнаадукацыйных школах
вядзецца на беларускай мове».
Далей. Трэці абзац. Спецыяльна падкрэслены апошні сказ: «Ва
ўсіх агульнаадукацыйных школах Беларускай ССР вывучэнне бе¬
ларускай і рускай мовы з’яўляецца абавязковым». Мы проста спра-
чаемся дарэмна па другой частцы.
Старшыня. Дык што вы прапануеце канкрэтна? Таварышы дэпу¬
таты! Можа, мы вернемся да таго, калі мы прымалі тэты Закон?
Мы галасавалі за тое, што прапанавалі камісіі. Камісіі трэба слу-
хаць. Інакш у нас атрымаецца сейм да раздзелу Польшчы, да 1772
106


года. Там кожны паляк мог падскочыць і сказаць: «Не позволим!»
Адзін Пятровіч унёс прапанову...
3 месца. Але ён мае права.
Старшыня. Ну што — мае права?! Разумееце, гэта быў польскі
сейм. Гэта па аналогіі мы так робім. Мы галасавалі прапанову ка-
місій. Камісіям мы давяраем. Калі ласка.
Мазай Н. М. Таварышы дэпутаты! Я прашу, давайце звернемся
да наступнага артыкула — 24, у рэдакцыі, якую прынялі камісіі.
Я яшчэ раз вам яе чытаю.
Старшыня. Мы самі сабе супярэчым тым, што прагаласавалі.
Пяты мікрафон, калі ласка.
Мазай Н. М. Я хачу толькі сказаць, што калі камісіі абмяркоў-
валі артыкул 24, то ў той рэдакцыі, у якой я вам зачытала, супраць
былі толькі 5 чалавек ад ліку тых, хто прысутнічаў на пасяджэнні.
Старшыня. Ніна Мікалаеўна, вы наогул не павінны былі даваць
нам ніякія варыянты, а толькі тое, што вырашылі камісіі. Мы камі-
сіям давяраем, і іх думка для нас вызначальная. Камісіі — гэта ж
нешта большае, чым адзін, два альбо тры чалавекі. Калі ласка.
Пятровіч Э. А. Іван Якаўлевіч! Я вас вельмі паважаю як Стар-
шыню, але разам з тым вы дапускаеце недазволеныя прыёмы. Калі
я ўнёс прапанову, то гэта прапанова мая, значыць, справа дэпу-
татаў, ці падтрымаць яе, ці адхіліць. Я растлумачыў, чаму ўзнікла
гэта прапанова. Таму што я палічыў, што артыкулы 22 і 23 не сты-
куюцца, іх трэба прывесці ў адпаведнасць. У артыкуле 22 напісана,
што даецца поўнае права выбару кожнаму жыхару рэспублікі на
выхаванне і атрыманне адукацыі на беларускай ці рускай мове.
У артыкуле 23 гаворыцца, што толькі на беларускай. Нельга так
вось, гэта юрыдычна няправільна. Давайце прывядзём тады арты¬
кул 22 у адпаведнасць. Таму што тут розначытанне атрымліваецца,
а выступаеце тут, палякі і іншае. Я ж таксама беларус, і дзеці мае, і
ўнукі гавораць на беларускай мове. Але давайце прыйдзем да ра-
зумнага варыянта, каб не смяяліся людзі потым над гэтым Законам.
Старшыня. Таварыш Пятровіч! Усе артыкулы гэтыя маюць ана-
логію: скажам, калі беларускі — ёсць і рускі. Абавязкова. I мы за
гэта галасавалі. Ніна Мікалаеўна, вы старшыня, што вы прапа-
нуеце?
Мазай Н. М. Я не магу прапанаваць нічога іншага, акрамя таго,
што прынялі камісіі.
Старшыня. За што мы галасавалі? За прапанову камісій. Тава¬
рышы, ёсць прапанова прагаласаваць за тое, каб пакінуць у сіле
наша першае галасаванне і прыняцце Закона. I не трэба было вяр-
тацца да гэтага абмеркавання. Калі ўжо ўвогуле, у цэлым Закон
прыняты, не трэба часткі папраўляць. Давайце вернемся да таго
галасавання, якое было спачатку, калі мы прынялі Закон. Інакш
мы не разбяромся. Ну, ведаеце, мы прагаласавалі ўжо...
107


3 месца. (Не чуваць.)
Мазай Н. М. Таварышы дэпутаты! Я прапаную ў парадку пасту-
плення прапаноў прапанову камісій прагаласаваць, а потым — па-
праўку дэпутатаў.
Давайце мы зараз паглядзім артыкул 24.
Старшыня. Калі ласка, Іван Пятровіч, дайце канкрэтную прапа¬
нову.
Шамякін I. П. Я не бачу ніякай супярэчнасці ў артыкулах 22,
23, гэта значыць той, якую бачыць дэпутат Пятровіч.
Старшыня. I я не бачу.
Шамякін I. П. Ніякай супярэчнасці няма, кожны мае права ву-
чыцца на беларускай або на рускай мовах, аб чым гаворыць арты¬
кул 22, абсалютна правільна. Ну, а іменна там, дзе кампактнае
пасяленне — там ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, шко¬
лы і г. д. і на рускай, і на польскай, і на яўрэйскай, і на татарскай,
і на літоўскай мовах. Вось аб чым гаворыцца ў артыкулах 23 і 24.
Старшыня. Дык што нам рабіць, Іван Пятровіч?
Шамякін I. П. Трэба прагаласаваць артыкул 23 у варыянце ка-
місій. Прапанову Ніны Мікалаеўны прагаласаваць. I артыкул 24
прагаласаваць. I на гэтым паставіць кропку.
Старшыня. Добра, калі ласка, Ніна Мікалаеўна.
Мазай Н. М. Таварышы дэпутаты! Тады я папрашу вас пагля-
дзець яшчэ раз артыкулы 23 і 24. Рэдакцыя, якую даюць камісіі:
«У дзіцячых дашкольных установах, а таксама ў дзіцячых да¬
мах у Беларускай ССР выхаванне вядзецца на беларускай мове.
У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь-
насцей ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаванне
дзяцей вядзецца на рускай ці іншай нацыянальнай мове.
У дзіцячых дашкольных установах пры неабходнасці могуць
стварацца асобныя трупы, у якіх выхаванне вядзецца на іншай
мове».
Старшыня. Добра, уключыце рэжым галасавання. Хто за тэту
прапанову? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
243
327
243
42
16
301
26
Прапанова прымаецца.
Мазай Н. М. Артыкул 24. Рэдакцыя камісій:
108


«У Беларускай ССР навучальная і выхаваўчая работа ў агуль-
наадукацыйных школах вядзецца на беларускай мове.
У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь-
насцей ствараюцца агульнаадукацыйныя школы або класы, у якіх
навучальная і выхаваўчая работа вядзецца на рускай ці на іншай
нацыянальнай мове.
У агульнаадукацыйных школах пры неабходнасці могуць ства-
рацца класы, у якіх навучанне і выхаванне вядуцца на іншай мове.
Ва ўсіх агульнаадукацыйных школах Беларускай ССР вывучэнне
беларускай і рускай моў з’яўляецца абавязковым.
Парадак вывучэння беларускай мовы вучнямі, якія часова зна-
ходзяцца на тэрыторыі рэспублікі, вызначаецца Міністэрствам на-
роднай адукацыі Беларускай ССР».
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Прашу прагаласаваць. Хто
«за»? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
243
327
271
29
8
308
19
Здаровы розум перамог. Рашэнне прынята. Віншую вас, тавары¬
шы. Дзякуй вялікае, Ніна Мікалаеўна. (Апладысменты.)
Пераходзім да разгляду пытання аб унясенні Указаў Прэзідыу-
ма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, праектаў Закона БССР і
Пастансвы Вярхоўнага Савета на зацвярджэнне Вярхоўнага Савета
БССР.
Слова для даклада даецца Сакратару Прэзідыума Вярхоўнага
Савета Беларускай ССР дэпутату Сыраегінай Людміле Мікалаеўне.
Сыраегіна Л. М. (Буда-Кашалёўская выбарчая
акруга№311, Гомельская вобласць). Паважаныя тава¬
рышы дэпутаты! За час, які прайшоў пасля трынаццатай сесіі Вяр-
хоўнага Савета Беларускай ССР, прыняты рад Указаў, якія прад-
стаўлены на ваш разгляд і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй
Беларускай ССР падлягаюць зацвярджэнню Вярхоўным Саветам
рэспублікі.
Законам! Беларускай ССР «Аб выбарах народных дэпутатаў Бе¬
ларускай ССР» і «Аб выбарах народных дэпутатаў мясцовых Саве-
таў Беларускай ССР» прадугледжваецца адказнасць за парушэнне
заканадаўства аб выбарах. У сувязі з гэтым Прэзідыум Вярхоў-
нага Савета рэспублікі Указам ад 25 снежня 1989 года ўнёс змя-
109


ненні і дапаўненні ў Крымінальны кодэкс БССР. У новай рэдакцыі
выкладзены артыкулы 130 і 131 Кодэкса. Артыкул 130 прадугледж-
вае адказнасць за забарону свабоднага: ажыццяўлення выбарчага
права і распаўсюджанне заведама лжывых выдумак, якія ганьбяць
кандыдата ў народныя дэпутаты.
За падлог выбарчых дакументаў, заведама няправільны падлік
галасоў ці парушэнне тайны галасавання, зробленыя членам выбар-
чай камісіі абр службовай асобай дзяржаўнага ці грамадскага ор¬
гана, наступав адказнасць па артикулу 131 Крымінальнага ко¬
дэкса рэспублікі.
У сувязі са змяненнем саюзнага заканадаўства аб стаўках дзяр-
жаўнай пошліны, што бярэцца з заяў і скаргаў, падаваемых у суд,
за выдачу судом копій дакументаў...
Старщыня. Людміла Мікалаеўна, а можа, давайце адразу пра-
галасуем? Давайце прагаласуем адзін Указ, гэта будзе хутчэй.
А вы будзеце растлумачэнні даваць. Пытанні да Людмілы Мікала-
еўны? Калі ласка.
Кавалёнак У. В. (Крупская в ы б а р ч а я а к р у г а № 97,
Мінская вобласць). Таварышы дэпутаты, на мінулай сесіі
артыкул 130 Крымінальнага кодэкса разглядаўся разам з артыку-
лам 101. Іменна тады мы праводзілі паралель, што за ганьбаванне
кандыдата ў народныя дэпутаты прадугледжваецца тры гады па-
збаўлення волі, а ў частцы другой, здаецца артыкула 101, было
таксама тры гады за калецтва і наўмыснае забойства.
Пасля сесіі мы тэты артыкул 101 адправілі на дапрацоўку ў
адзіным, кампактным, як кажуць, звязку Закона з артыкулам 130.
Зараз, відаць, камісіі стала выгадна раздзяліць гэтыя артыкулы,
130-ы ўжо-аддзелены ад папярэдняга артыкула і з’яўляецца зноў.
Таварышы дэпутаты! Многія з нас ужо, напэўна, сталі ці яшчэ
будуць кандыдатамі ў народныя дэпутаты. Але я не бачу падста-
вы баяцца тых калектываў, свайго народа, які будзе ганьбіць нас,
кандыдатаў. Напэўна, калі да чалавека нічога не прыстала, то і
баяцца не трэба.
I другое. Што ж гэта за кандыдат у народныя дэпутаты, калі ён
не можа пастаяць за сябе сам, а ў той жа час бярэ абавязацель-
ства стаяць сцяной за 30 ці 40 тысяч сваіх выбаршчыкаў. Таму, та¬
варышы, я лічу, што не трэба лішніх прывілей. Іх і так дастаткова
сёння. Я ўчора, напрыклад, прыехаў з раёна. Не хачу закранаць
зараз усе тыя пытанні, якія мог бы ўзняць, калі б мне далі слова
па Закону аб мовах. Я прапаную вось што. Есць артыкул 128. Я ўзяў
спецыяльна Крымінальны кодэкс, вывучыў яго. Перад ім усе гра-
мадзяне. роўныя. ёсць артыкул за паклёп, за падман і гэтак далей.
Усё прадугледжана.
Прагіаную частку другую артыкула 130 у рэдакцыі, дзе запі-
сана, што «апублікаванне ці іншым спосабам распаўсюджанне за-
110


ведама лжывых выдумак, што ганьбяць кандыдата ў народный
дэпутаты» і г. д., да канца выключыць. Таму што кандидат у на¬
родный дэпутаты павінен карыстацца такімі ж правамі, умець сам
за сябе пастаяць. Хачу паставіць гэта пытанне на галасаванне.
Старшыня. Дзякуй. Будзем галасаваць?
Сыраегіна Л. М. Не. Тут зроблена вось што. Калі раней арты-
кул 130 складаўся з адной часткі, то зараз ён складаецца з трох
частак. Гэтыя дапаўненні зроблены ў сувязі з тым, што ў прыня-
тым Законе аб выбарах народных дэпутатаў вельмі дакладна за-
пісана, што, калі народнага дэпутата, як кажуць, ганьбяць, у нас
павінна быць прадугледжана Крымінальным кодэксам адказ-
насць за гэта. Таму тэты артыкул расшырылі і дабавілі тыя арты-
кулы, якія звязаны з кандыдатам у народный дэпутаты, для таго
каб не наогул гаварыць аб усіх правах, а абараніць кандыдатаў у
дэпутаты. А такія прыклады, калі трэба абараняць, у нас былі, і
не адзін, нават пры выбарах народных дэпутатаў СССР.
Я думаю, што тут нічога страшнага няма, а проста больш дэта-
лёва ўдакладнілі ўсе артыкулы і палажэнні, якія звязаны з заведа-
ма лжывымі звесткамі, што распаўсюджваюцца пра кандыдата ў
дэпутаты. Я думаю, што трэба галасаваць.
3 месца. (Не чуваць.)
Сыраегіна Л. М. Я вам растлумачваю. У мінулы раз мы ў Закон
уносілі і артыкул 100, таму што прапановы, звязаныя з забойства-
мі, былі ўнесены па ініцыятыве Вярхоўнага Суда. Тады мы не
прыйшлі да вываду, яшчэ раз разглядалі на камісіі гэта пытанне і
вырашылі, улічваючы думку Вярхоўнага Суда, зняць пакуль што
гэта змяненне ў сувязі з тым, што распрацоўваецца новы Крымі-
нальны кодэкс.
А гэта пытанне, паколькі ў нас ёсць Закон аб выбарах, дзе
вельмі дакладна запісаны артыкул, што прадугледжваецца крымі-
нальная адказнасць за няправільныя дзеянні супраць кандыдатаў
у дэпутаты, уносіцца на ваш разгляд.
Галасы. Правільна. Правільна.
Старшыня. Перш чым галасаваць якую-небудзь папраўку, трэба,
каб яна была разгледжана адпаведнай камісіяй. Так?
Сыраегіна Л. М. Яна разгледжана Камісіяй заканадаўчых мер-
каванняў і ўнесена на разгляд сесіі.
Старшыня. А таварыш Кавалёнак што прапануе?
Сыраегіна Л. М. Ен не член гэтай камісіі. А камісія разгледзе-
ла гэтыя пытанні.
Старшыня. Значыць, галасуем у парадку паступлення прапаноў.
Таварыш Ганчарык, калі ласка.
Ганчарык У. I. (Краснапольская вы бар чая акруга
№ 470, Магілёўская вобласць). Я прашу прабачэння. Та-
варышы, я прасіў бы, каб юрысты далі каментарый. Перашкоджан-
111


не шляхам насілля, падману, пагроз ці іншым спосабам ажыццяў-
ленню права быць выбраным — ці не ўключае гэта апублікаванне
заведама лжывых выдумак? А розніца ў пакаранні ёсць. Прашу
пракаменціраваць.
Васілевіч Р. А. У частках другой і трэцяй размова ідзе аб спе-
цыяльным правапарушэнні — толькі аб паклёпе ў адносінах да кан-
дыдата ў дэпутаты, у тым ліку і распаўсюджанні такіх звестак,
якія звязаны з абвінавачаннем у здзяйсненні злачынства. Прычым
любога злачынства. Улічваючы, што выбарчая камісія скарацеч-
ная і часам, сапраўды, выкарыстоўваюцца нядобрасумленныя пры-
ёмы ў адносінах да любых кандыдатаў у дэпутаты, ад каго б яны ні
вылучаліся, з мэтай абароны іменна гэтых грамадзян, якія з’яў-
ляюцца кандыдатамі ў дэпутаты, г. зн. ужо зарэгістраваных, уста-
ноўлена такая адказнасць. За іншыя ж парушэнні, за выключэннем
паклёпу, прадугледжаныя ў частках 2 і 3, наступае адказнасць у
межах ад пазбаўлення волі да 2 гадоў да папраўчых работ на тэты
ж тэрмін ці штраф да 500 рублёў. Тут, я лічу, рэдакцыя артыкула
цалкам прымальная.
Старшыня. Значыць, галасуем у парадку паступлення прапа-
ноў. Калі ласка.
Бураўкін Г. М. Я параўнаў артыкул, які быў раней, з тым, што
прапануецца. Там напісана: «...шляхам насілля, падману, пагроз ці
подкупа...» — і ўсё. А тут: «...шляхам насілля, падману, пагроз ці
іншым...». Што такое «іншым»? Хто будзе слова «іншым» расшыф-
роўваць? Я разумею. Але, прабачце, закон таксама можна тлума-
чыць вельмі і вельмі адвольна, мы маем практыку. А я думаю, трэ-
ба або ўдакладніць, што ўкладваецца ў паняцце гэтага слова «ін-
шым», або наогул яго выкрасліць.
Васілевіч Р. А. У чым будзе выяўляцца гэта перашкоджанне, па-
вінен вырашаць суд. I ахапіць усе правапарушэнні немагчыма. Мы
зараз гаворым аб павышэнні ролі і статуса суда. Суд будзе высвят-
ляць у кожным асобным выпадку, разбірацца з абставінамі здзяй-
снення гэтага злачынства і выносіць прыгавор — у залежнасці ад
абставін, асобы злачынца і гэтак далей. А ў першай частцы размова
ідзе як аб кандыдаце, так і аб выбаршчыках.
Старшыня. Дык што, галасуем? Прашу ўключыць рэжым гала¬
савання. Галасуем за прапанову камісіі. Хто «за»? Хто супраць?
Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
243
327
273
17
112


Усяго прагаласавала
Не галасавала
Рашэнне прынята.
297
30
Будзем за прапанову депутата Кавалёнка галасаваць?
Галасы. Не.
Старшыня. Дзякуй, таварыш Кавалёнак. Калі ласка, Людміла
Мікалаеўна.
Сыраегіна Л. М. Наступны праект Закона «Аб зацвярджэнні
Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб уня-
сенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя заканадаўчыя акты
Беларускай ССР». Тут гаворыцца аб размерах дзяржаўнай пошлі-
ны, якая ўстанаўліваецца пры разглядзе спраў у судзе. Паглядзі-
це, калі ласка, тут вялікую Пастанову. Гэта зро'блена ў адпаведна-
сці з саюзным Указам.
Старшыня. Стаўлю на галасаванне. Уключыце, калі ласка, рэ-
жым галасавання. Хто за прапанову камісіі,
Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
Закон прымаецца.
Сыраегіна Л. М. Наступны праект Закона
прашу галасаваць.
243
243
327
274
287
40
«Аб зацвярджэнні
Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб нека-
торых мерах па рэгуляванню цэн на тавары (паслугі), рэалізуемыя
кааператывамі насельніцтву і арганізацыям», прыняты ў адпаведна-
сці з Пастановай Вярхоўнага Савета СССР з прадастаўленнем пра¬
ва абласным і Мінскаму гарадскому Савету народных дэпутатаў
вызначаць пералік тавараў (паслуг) і ўстанаўліваць гранічныя
ўзроўні цэн на тавары, якія выпускаюцца кааператывамі.
Старшыня. Уключыце рэжым галасавання. Прашу прагаласа-
ваць, таварышы, тэты праект Закона. Хто «за»? Хто супраць? Хто
ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
243
327
113


Усяго прагаласавала
Не галасавала
289
38
Закон прымаецца.
Сыраегіна Л. М. Наступны праект Закона «Аб зацвярджэнні
Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб спа-
гнанні сродкаў на будаўніцтва, рэканструкцыю, рамонт і ўтрыман-
не аўтамабільных дарог». На аснове рашэння Прэзідыума Вярхоў-
нага Савета СССР, яго Указа ад 21 сакавіка 1988 года аб адлічэн-
ні сродкаў калгасамі, саўгасамі, прамысловымі, транспартнымі,
будаўнічымі і іншымі прадпрыемствамі на будаўніцтва і рамонт
аўтамабільных дарог. Уносіцца на зацвярджэнне Указ Прэзідыума
Вярхоўнага Савета БССР аб тым, каб усе сродкі, якія падлягаюць
адлічэнню на будаўніцтва, рэканструкцыю, рамонт і ўтрыманне
мясцовых аўтамабільных дарог, спаганяліся з усіх гэтых арганіза-
цый на аснове рашэнняў выканкомаў, аблвыканкомаў у бясспрэч-
ным парадку.
Старшыня. Уключыце першы мікрафон. Калі ласка.
Сянькевіч Г. П. (Старавіленская выбарчая а к р у г а
№ 70, г о р а д М і н с к). Паважаныя таварышы, у мяне ёсць заўвага
па самому Указу. У тэкст Указа — гэта перадапошні абзац, дзе ўста-
наўліваецца парадак спагнання аблвыканкомамі такіх сродкаў,—
уношу прапанову дадаць таксама «і Мінскім гарвыканкомам», ма-
тывуючы гэта тым, што рашэнне Мінаблвыканкома не распаўсюдж-
ваецца на тэрыторыю горада.
Сыраегіна Л. М. Усё правільна. Я думаю, што можна сюды
ўпісаць «Мінскі гарадскі Савет народных дэпутатаў».
Старшыня. Добра. Уключыце рэжым галасавання. Галасуем тэ¬
ты праект Закона з унесеным дапаўненнем. Хто «за»? Хто супраць?
Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	243
Зарэгістравана	327
Прагаласавала «за»	285
Прагаласавала «супраць»	4
Устрымалася	1
Усяго прагаласавала	290
Не галасавала	37
Закон прыняты.
Сыраегіна Л. М. У ходзе святкавання 50-годдзя з дня ўвахо-
джання Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз’яднання з Беларуссю
многія партыйныя камітэты і прадстаўнікі грамадскасці ўнеслі пра¬
панову прызнаць дзень уз’яднання нацыянальным грамадска-палі-
тычным святам. Быў выдадзены Указ аб аб’яўленні 14 лістапада,
калі была прынята Пастанова Вярхоўнага Савета нашай рэспуб-
114


лікі, Днём уз’яднання Заходняй Беларусі з Беларускай ССР. I ад-
паведна Указ аб унясенні дапаўнення ў Палажэнне аб Дзяржаў-
ным флагу Беларускай ССР, які павінен вывешвацца ў тэты дзень,
у наша агульнае свята.
Старшыня. Стаўлю на галасаванне праект Закона «Аб зацвяр-
джэнні Указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб аб’яўленні дня 14 лістапада Днём уз’яднання Заходняй Белару-
сі з Беларускай ССР» і «Аб унясенні дапаўнення ў Палажэнне аб
Дзяржаўным флагу Беларускай ССР».
Прашу ўключыць рэжым галасавання. Хто
Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала	1
Не галасавала
Закон прыняты.
за
гэту прапанову?
327
287
35
Сыраегіна Л. М. У адпаведнасці з Законам «Аб унясенні змянён-
няў і дапаўненняў у артикул 34 Асноў крымінальнага судаводства
Саюза ССР і саюзных рэспублік» Прэзідыум Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР унёс змяненні і дапаўненні ў Крымінальна-пра-
цэсуальны кодэкс Беларускай ССР. У іх гаворыцца аб тым, якія
парадак утрымання пад вартай пры расследаванні злачынстваў. па
крымінальных справах, тэрмін утрымання пад вартай, змяненне яго
з прычыны асаблівай складанасці справы і г. д.
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Галасуем праект Закона «Аб
зацвярджэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Крымінальна-працэ-
суальны кодэкс Беларускай ССР». Хто за прыняцце гэтага Закона,
прашу га л асаваць. Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	243
Зарэгістравана	327
Прагаласавала «за»	278
Прагаласавала «супраць»	1
Устрымалася	6
Усяго прагаласавала	285
Не галасавала	42
Закон прымаецца.
115


Сыраегіна Л. М. 23 лістапада мінулага года Вярхоўны Савет
СССР прыняў Асновы заканадаўства Саюза ССР і саюзных рэс-
публік аб арэндзе, якія ўводзяцца ў дзеянне з 1 студзеня гэтага
года. Вярхоўным Саветам СССР рэкамендавана Прэзідыумам Вяр-
хоўных Саветаў саюзных рэспублік да гэтага часу прыняць адпа-
ведныя рэспубліканскія заканадаўчыя акты аб арэндзе. Аднак,
улічваючы, што Асновы заканадаўства Саюза ССР і саюзных рэс-
публік аб арэндзе — гэта акт прамога дзеяння і таксама тое, што
нашы рэспубліканскія акты аб арэндзе павінны грунтавацца не
толькі на ўказаных гэтых Асновах, але і на цэлым шэрагу агуль-
насаюзных заканадаўчых актаў, якія яшчэ не прыняты — гэта та-
кія, як Асновы заканадаўства Саюза ССР і саюзных рэспублік аб
зямлі, Законы аб уласнасці, аб сацыялістычным прадпрыемстве і
іншыя,— уяўлялася мэтазгодным на сённяшні дзень прыняць толь-
кі Указ аб мерах, звязаных з увядзеннем у дзеянне Асноў закана-
даўства Саюза ССР і саюзных рэспублік аб арэндзе.
Тут дадзены даручэнні, хто і што павінен рабіць для таго, каб
ужо сёння працавалі гэтыя Асновы. Таксама мяркуецца, што з улі-
кам практыкі развіцця арэнды ў рэспубліцы і тых актаў, якія бу-
дуць прыняты ў Саюзе аб уласнасці, зямлі, сацыялістычн ь м прад¬
прыемстве, і іншых Савет Міністраў у далейшым распрацуе праект
Закона аб арэндзе. Таму зараз прапануецца толькі прыняць праект
Закона «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР «Аб мерах, звязаных з увядзеннем у дзеянне
Асноў заканадаўства Саюза ССР і саюзных рэспублік аб арэндзе».
Старшыня. Кал і ласка.
СавіцкіМ. А. (Ванееўская выбарчая акр у га №4,
горад Мінск). Таварышы дэпутаты! Пункт 5 Указа я зразумеў
так, што ў арэнду будуць перадавацца землі, непрыдатныя для зем-
ляробства, і няўдобіцы. Прачытайце 5-ы пункт, калі ласка, і рас-
тлумачце.
Сыраегіна Л. М. «Мясцозым Саветам народных дэпутатаў забяс-
печыць сістэматычнае правядзенне інвентарызацыі зямель, выяў-
ленне ў гаспадарках зямельных угоддзяў, якія пустуюць і нерацыя-
нальна выкарыстоўваюцца, у мэтах перадачы іх у арэнду».
Вы хочаце сказаць, што трэба аддаваць не толькі гэтыя, але і
тыя землі, якія павінны дзейнічаць. Я думаю, пасля прыняцця ўсіх
пытанняў, звязаных з заканадаўствам аб зямлі, знойдзе далейшае
расшырэнне і гэтае палажэнне. А сёння трэба выкарыстоўваць тое,
што ёсць.
Старшыня. Есць яшчэ пытанні?
Сыраегіна Л. М. Калі ёсць неабходнасць, я папрашу таварышаў
з Саўміна больш дэталёва спыніцца на гэтых пытаниях.
Старшыня. Будзем галасаваць?
Галасы. Так.
116


Старшыня. Уключыце рэжым галасавання, калі ласка.
Сыраегіна Л. М. Правядзенне інвентарызацыі зямель, выяўлен-
не тых, якія пустуюць і нерацыянальна выкарыстоўваюцца, у мэ-
тах перадачы ў арэнду — я тут не бачу нічога дрэннага. Калі зям-
ля тэта дрэнна выкарыстоўваецца ў кагосьці, то яе можна перадаць
у арэнду, а калі яна і запушчана, але хтосьці хоча яе ўзяць у арэн¬
ду,— няхай бярэ. Гэта ж толькі пачатак вялікай работы.
3 месца. Я думаю, што трэба тут дадаць «у тым ліку».
Старшыня. Давайце дададзім, «у тым ліку і няўдобіцы...».
(Шум у зале.)
Галасы. Не трэба.
Васілевіч Р. А. Паважаныя таварышы! У нас жа ў чацвёртым
пункце размова ідзе аб пераводзе прадпрыемстваў на арэнду, а ў
пятым — аб выяўленні тых зямель, якія неэфектыўна выкарыстоў-
ваюцца, і калі гаспадаркі, калгас напрыклад, эфектыўна выкары-
стоўваюць гэтыя землі, то яны няхай калгасам і выкарыстоўваюц-
ца. А тыя землі, якія неэфектыўна выкарыстоўваюцца, тэта значыць
нерацыянальна, ці пустуюць, вось іх і трэба выяўляць, перадаваць
у арэнду ў першую чаргу. Гаспадарка любая можа на арэнду пе-
райсці.
Галасы. Правільна.
Старшыня. Таварышы, давайце галасаваць. Уключыце рэжым
галасавання. Стаўлю на галасаванне праект Закона «Аб зацвяр-
джэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб мерах, звязаных з увядзеннем у дзеянне Асноў заканадаўства
Саюза ССР і саюзных рэспублік аб арэндзе».
Хто за прыняцце гэтага Закона, прашу прагаласаваць. Хто су-
праць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
243
327
278
8
5
291
36
Закон прымаецца.
Сыраегіна Л. М. Наступны Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета
БССР «Аб парадку і размерах аплаты расходаў, звязаных з выка-
наннем народнымі засядацелямі іх абавязкаў у судзе» створаны на
аснове Закона СССР «Аб статусе суддзяў у СССР».
Старшыня. Уключыце рэжым галасавання. Галасуецца праект
Закона БССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай ССР «Аб парадку і размерах аплаты расходаў,
117


звязаных з выкананнем народнымі засядацелямі іх абавязкаў у су-
дзе». Хто «за»? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання
Кворум для прыняцця рашэння
Зарэгістравана
Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
243
243
327
279
О
1
280
47
Закон прымаецца.
Сыраегіна Л. М. Таварышы, на ваш разгляд уносіцца праект Па-
становы Вярхоўнага Савета БССР «Аб дадатковых мерах па забес-
пячэнню патрэб народнай гаспадаркі Беларускай ССР у прадукцыі
вытворча-тэхнічнага назначэння, таварах народнага спажывання,
гаруча-змазачных, будаўнічых і іншых матэрыялах». Я прашу па-
глядзець вельмі сур’ёзна. Па прапанове Савета Міністраў, у мэтах
больш поўнага забеспячэння патрэбнасцей народнай гаспадаркі
БССР у прадукцыі вытворча-тэхнічнага назначэння, таварах народ¬
нага спажывання, гаруча-змазачных, будаўнічых і іншых матэрыя¬
лах, Вярхоўны Савет БССР прапануе пастанавіць: забараніць з
1 лютага адгрузку вырабленай прадукцыі прадпрыемствамі і арга-
нізацыямі звыш дзяржаўнага заказа і звышпланавай прадукцыі за
межы рэспублікі. Рабіць гэта толькі ў выключных выпадках па да-
зволу Савета Міністраў і абкладваць у гэтым выпадку, калі будзе
такая недысцыплінаванасць, штрафам у размеры двайнога кошту
адгружанай прадукцыі.
Казлоў А. П. (Мендзялееўская выбарчая акруга
№ 37, горад Мінск). Першае пытанне да юрыста. Ці супярэ-
чыць гэта Пастанова Законам аб дзяржпрадпрыемстве і каапе-
рацыі?
Сыраегіна Л. М. Супярэчыць.
Казлоў А. П. Няхай юрыст першым адкажа.
Васілевіч Р. А. 3 юрыдычнага пункту гледжання гэта, вядома,
супярэчыць у пэўнай ступені Закону. Але хачу сказаць, што анала-
гічныя акты, якія супярэчаць Закону аб дзяржпрадпрыемстве, пры-
няты ў РСФСР, на Украіне. Яны паступілі такім жа чынам. У даным
выпадку гэта права Вярхоўнага Савета.
Казлоў А. П. Таварышы, калі мы прымем тэту Пастанову, то яна
падрэжа крылы ўсім прамысловым прадпрыемствам. Сёння мы ўсе
перайшлі на аптовы гандаль. Значыць, мы нічога з уласнай прадук-
цыі не можам абмяняць на тую прадукцыю, з якой трэба рабіць тыя
ці іншыя вырабы. Я прапаную, калі так ставіцца пытанне, гэту
Пастанову абмеркаваць у камісіі, затым абмеркаваць з прыцягнен-
118


нем прамысловых прадпрыемстваў і вынесці на разгляд наступнай
сесіі. Калі гэта прапанова па нейкай прычыне непрымальная, тады
трэба запісаць: «для прадпрыемстваў рэспубліканскага падпарад-
кавання».
Старшыня. Калі ласка.
3 месца. Іван Якаўлевіч, прымаючы ў такой рэдакцыі гэту Па-
станову, мы пускаем пад адхон эканамічную рэформу — раз, мы не
ўключаем эканамічныя рычагі, нічым не стымулюем прадпрыем-
ствы — два. Мы пачынаем такім жа адміністрацыйна-загадным ме-
тадам распараджацца ў эканоміцы — тры. Чым я матывую сказа-
нае? Для таго каб выпусціць звышпланавую прадукцыю, трэба ад-
шукаць рэзервы, знайсці звышпланавую сыравіну. Хто ж нам можа
даць звышпланавую сыравіну, калі мы нічым не зможам ні з кім
падзяліцца?
Далей. Які ж сэнс прадпрыемству вырабляць тэту звышплана¬
вую прадукцыю, адшукваць рэзервы, калі ў канчатковым выніку
ўсё зводзіцца да таго, што хтосьці іншы прыйдзе і будзе распара¬
джацца? Лічу, што праект гэтай Пастановы не трэба сёння разгля-
даць, трэба адкласці, дэталёва разабрацца, тым больш што ён су-
пярэчыць Закону аб прадпрыемстве. Калі мы не хочам таптацца
на тым узроўні, на якім знаходзімся, трэба крышку развязаць рукі
прадпрыемствам з пункту гледжання аптовага гандлю і таму, хто
займаецца навукова-тэхнічным прагрэсам, пастаўкай абсталявання,
матэрыялаў за кошт абменных аперацый. Інакш мы проста экано-
міку рэспублікі спынім.
Старшыня. Намеснік Старшыні Вярхоўнага Савета таварыш
Шарановіч таксама лічыць, што трэба адкласці.
Сыраегіна Л. М. Вячаслаў Францавіч, можа, вы скажаце не-
калькі слоў па гэтаму пытанню?
Кебіч В. Ф. Маецца на ўвазе, што гэта не ўшчамляе правы прад-
прыемстваў, паколькі Закон аб прадпрыемстве дазваляе ў межах
рэспублікі весці абменныя аперацыі. Акрамя таго, у гэтым Законе
ёсць такое палажэнне, якое дае права Савету Міністраў вызначыць
парадак. Мы думалі, што пры вызначэнні парадку дадзім права на
50 працэнтаў прадпрыемствам вырашаць гэтыя пытанні, а 50 пра-
цэнтаў будзем пакідаць у межах рэспублікі. I я думаю, што з пры-
няццем гэтага рашэння ва ўмовах самакіравання і самафінансаван-
ня рэспубліка будзе мець больш правоў на тую прадукцыю, якая
тут выпускаецца.
I яшчэ. Калі мы зараз выступаем у ролі вельмі дысцыплінава-
ных пастаўшчыкоў нашай прадукцыі за межы сваёй рэспублікі, то
мы не патрабуем узамен трактара ці аўтамабіля метал, вугаль ці
што-небудзь іншае. Калі ж мы едзем, дапусцім, у Чэлябінск атрым-
ліваць экскаватар, то ад нас патрабуюць, каб мы прывезлі туды мас¬
ла, мяса і іншыя віды прадукцыі. Паўстае пытанне, чаму мы аказ-
119


ваемся ў нераўнапраўным становішчы? Зыходзячы з гэтага мы і
ўносілі такі праект Пастановы.
Жук А. М. (Лошніцкая выбарчая акруга № 80, Мін-
ская вобласць). Паважаныя таварышы дэпутаты! Гэта Па-
станова, я не бяру пад увагу прамысловыя прадпрыемствы, здорава
падарве калгасы і саўгасы. Таму што вясна ідзе, мы планы выкана-
лі, і лішнюю харчовую бульбу адпускаем на прамыя сувязі. А зараз
па кожнаму калгасу трэба звяртацца ў Саўмін. Я лічу, што, акрамя
калгасаў і саўгасаў, Пастанову можна разгледзець.
Старшыня. Уключыце першы мікрафон.
Кебіч В. Ф. Там напісана аб прадукцыі вытворча-тэхнічнага на-
значэння, не трэба блытаць, Анатоль Міхайлавіч.
Ну, значыць, давайце тады, як было да гэтага часу: самі бу-
дзем крычаць, што ў рэспубліцы не хапае мяса, масла і іншых пра-
дуктаў харчавання, і будзем за іх купляць аўтамабілі. Як і было да
гэтага часу.
Старшыня. Уключыце першы мікрафон.
3 месца. Я зараз працую на прадпрыемстве, якое нядаўна па-
чало будавацца. Што атрымліваецца? Для таго каб пабудаваць
жыллё і даць яго людзям, мы павінны прадаць сваю прадукцыю
радыёэлектроннай прамысловасці. Дык вось, для таго каб пабуда¬
ваць гэта жыллё, патрабуецца метал, а метал Беларусь не выпу-
скае. Значыць, мы дамовіліся на дагаворных асновах метал узяць
у Запарожжы. Не маючы гэтага металу, я, адпаведна, не буду мець
і жылля. Давайце яшчэ паглядзім, я прадам сваю прадукцыю
і заплачу штраф. Дык хто ж будзе лішнюю прадукцыю выпу-
скаць? Ці ёсць сэнс? Значыць, я не буду мець ні жылля і ні-
чога іншага.
Старшыня. Дзякуй. Калі ласка, уключыце трэці мікрафон.
Цецярук У. Р. (Наваполацкая — Юбілейная выбар¬
чая акруга № 271, Віцебская вобласць). Мы ўжо атры-
малі ўдар па Закону аб дзяржаўным прадпрыемстве, калі камісія
Абалкіна пазбавіла прамысловыя прадпрыемствы магчымасці зара-
біць, устанавіўшы трохпрацэнтную мяжу.
Другі ўдар па Закону аб дзяржаўным прадпрыемстве нанеслі,
калі сказалі, што мы маем права знешнегандлёвай дзейнасці і зараз
кожны прадукт трэба ліцэнзаваць— прадаць нічога нельга.
Мы ў сябе ў рэспубліцы не можам сабрацца і пагаварыць так,
каб максімум прадукцыі пакінуць тут, у рэспубліцы. Гэта ўжо трэ¬
ба ўсім разам вырашыць, але ёсць пазіцыі, якія ў рэспубліцы не
вырашаюцца. Той жа метал, тая ж арматура, якія ў нас не выпуска-
юцца. Мы вымушаны выходзіць за межы рэспублікі, і гэта забарона
сёння без патрэбы. I калі скласці ўсё гэта разам, гэта робіцца са-
цыяльна небяспечным, як і ў іншых галінах, і ў іншых рэгіёнах. Лю-
дзі нас не зразумеюць, калі мы так моцна будзем парушаць Закон
120


аб дзяржаўным прадпрыемстве. Я супраць прыняцця гэтай Паста-
новы.
Старшыня. Анатоль Емяльянавіч, калі ласка. Уключыце другі
мікрафон.
Гурыновіч А. Е. Можа, мы б выйшлі з гэтай праблемы, калі б у
канцы пункта 1 першага абзаца запісалі: «...калі тэта прадукцыя
можа быць рэалізавана на рэспубліканскім рынку».
Шарановіч А. С. Мне было б цікава даведацца ад таварыша Ке-
біча, што б ён зрабіў, калі на трактарным заводзе дзяржзаказ 99,5
працэнта, а па металу і па ўсіх астатніх — на 90 працэнтаў? Я ду¬
маю так: Дзяржплан БССР спачатку павінен вырашыць гэтыя пы-
танні, а потым навязваць сваю волю прадпрыемствам.
Старшыня. Калі ласка, таварыш Арцыменя. Уключыце чац-
вёрты мікрафон.
Арцыменя Д. К. Я лічу, што, калі мы сёння прымем тэту Паста-
нову, на рэгіянальным гасразліку і самастойнасці мясцовых Саве-
таў будзе пастаўлена кропка. Я не думаю, што мы сёння павінны
даваць права Савету Міністраў і любому іншаму органу, калі мы
выконваем усе дзяржпастаўкі, як і за што нам купляць. Дэфіцыт
вельмі сур’ёзны. Таму, калі вырашаць гэта пытанне аб абмежаванні
асобных тавараў, дапусцім будаўнічых і іншых матэрыялаў, можа,
такое рашэнне трэба прымаць. Але сёння, улічваючы тавары народ-
нага спажывання, мы спынім развіццё эканомікі, таму што па асоб¬
ных пазіцыях мы атрымліваем не больш як 80 працэнтаў таго, што
нам неабходна. Нельга тэту Пастанову прымаць у дадзенай сіту-
ацыі.
Старшыня. Дзякуй. Хто яшчэ? Калі ласка.
Кавалёў В. М. Паважаныя таварышы дэпутаты! Безумоўна, усе,
хто выступіў, залішне катэгарычна фармулявалі тыя пункты, якія
тут выкладзены — маўляў, усё забараніць, усё адабраць, нічога не
даць, якімі нас зрабіць. Вось прыкладна такая размова ідзе. А тут
не так напісана. Тут напісана, што парадак адгрузкі гэтай прадук-
цыі «за межы рэспублікі вызначаецца Саветам Міністраў БССР».
I я б не сказаў, што Савет Міністраў спецыяльна, дапусцім, заводу
радыётэхнічных вырабаў, каб ён не будаваў сабе жыллё, стаў рабіць
нейкія перашкоды. Або каб трактарны завод паставіць у такое ста-
новішча, каб ён наогул нічога не мог рабіць. Гэта я аб катэгарыч-
насці выказванняў. Думаю, што пры абмеркаванні Пастановы та-
кія крайнасці нельга выкарыстоўваць. Яны не дапамогуць справе.
Але разам з тым тут ёсць пытанне. Мы, вядома, часткова ўмешваем-
ся ў правы прадпрыемстваў, калі абмяжоўваем кола іх здзелак.
Мы гаворым вось гэтай Пастановай: вы маеце права, але толькі
ў межах рэспублікі. Паколькі гэта пытанне выклікала такую бур¬
ную рэакцыю ў кіраўнікоў усіх прамысловых прадпрыемстваў, у
мяне ёсць такая прапанова — перадаць тэты дакумент у камісію.
121


Камісія сумесна з кіраўнікамі прадпрыемстваў дадаткова вывучыць
(з аргументам! Дзяржплана і Саўміна) усе выказаныя прапановы
і прыме потым, калі палічыць патрэбным, адпаведны Указ Прэзі-
дыума Вярхоўнага Савета, які будзе рэгуляваць нашу дзейнасць.
Старшыня. Дзякуй, Міхаіл Васільевіч. Давайце так зробім, та-
варышы дэпутаты: праект Пастановы «Аб дадатковых мерах па за-
беспячэнню патрэбнасці народнай гаспадаркі Беларускай ССР у
прадукцыі вытворча-тэхнічнага назначэння, таварах народнага спа-
жывання, гаруча-змазачных, будаўнічых і іншых матэрыялах» гала-
саваць мы зараз не будзем, няхай над ім папрацуюць у камісіі. Пра-
цягвайце, Людміла Мікалаеўна.
Сыраегіна Л. М. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета ад 12
студзеня гэтага года таварыш Арлоўскі Віктар Лявонцьевіч вызва-
лены ад пасады Першага намесніка Старшыні Камітэта народнага
кантролю БССР у сувязі з адыходам на пенсію. Замест яго зацвер-
джаны таварыш Галко Уладзімір Рыгоравіч.
Старшыня. Таварышы, ёсць пытанні? Няма. Стаўлю на галаса-
ванне праект Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб
зацвярджэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР «Аб Першым намесніку Старшыні Камітэта народнага кантро¬
лю Беларускай ССР». Хто «за»? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	243
Зарэгістравана	327
Прагаласавала «за»	272
Прагаласавала «супраць»	9
Устрымалася	6
Усяго прагаласавала	287
Не галасавала	40
Пастанова прымаецца. Можам вас павіншаваць, Уладзімір Рыго-
равіч. (Апладысменты.) Калі ласка, далей.
Сыраегіна Л. М. Прэзідыум Вярхоўнага Савета прыняў Указ аб
выбранні таварыша Рэдзько Анатоля Міхайлавіча членам Віцеб-
скага абласнога суда. Даведка ў вас ёсць. Таварыш Рэдзько паві-
нен быць тут. Можа, ёсць пытанні да яго?
Старшыня. Есць пытанні? Няма. Таварышы дэпутаты, галасуем
праект Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб за-
цвярджэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР аб выбранні тав. Рэдзько А. М. членам Віцебскага абласно¬
га суда». Хто за тэту прапанову? Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання	243
Кворум для прыняцця рашэння	243
Зарэгістравана	327
122


Прагаласавала «за»
Прагаласавала «супраць»
Устрымалася
Усяго прагаласавала
Не галасавала
260
67
Віншуем вас, Анатоль Міхайлавіч. (Апладысменты.)
Калі ласка, Людміла Мікалаеўна.
Сыраегіна Л. М. Апошні праект Закона, які выносіцца на ваш
разгляд, аб адказнасці за рэалізацыю прадукцыі, забруджанай ра-
дыенуклідамі звыш дапушчальных узроўняў. Значыць, акрамя таго,
які быў у вас на руках, пасля абеду вы маглі атрымаць і другі,
альтэрнатыўны варыянт. Гэта той, які разгледжаны на камісіі, і
больш дэталёвы, прапанаваны Саветам Міністраў. Калі ласка, я
прашу вас і той, і другі разгледзець і ўнесці па іх заўвагі і пра-
пановы.
Старшыня. Калі ласка, таварыш Хусаінаў.
Хусаінаў Ю. М. (Першы н а м е с н і к Старшыні Савета
Міністраў БССР). Паважаныя таварышы, я разгледзеў аль-
тэрнатыўны варыянт, і ў фармулёўцы альтэрнатыўнага варыянта, на
мой погляд, змяшчаюцца два неадназначныя палажэнні. Першае —
«наўмысна», што з пункту погляду юрыспрудэнцыі не дазваляе тлу-
мачыць Закон адназначна, будзе неяк расплыўчата.
Другое — «з мэтай рэалізацыі», што аналагічна першаму. Таму
прадстаўлены першы праект Закона, мне здаецца, дакладней абу-
моўлівае, што такое рэалізацыя, г. зн. ці продаж, ці калі прадукт
рэалізуецца як канчатковы і ідзе ўжо на спажыванне. Гэта даклад-
на і ясна вызначае і віноўніка, і адпаведнае пакаранне.
Чаму я гавару, можа, нават у абарону кіраўнікоў гаспадарак і
тых, хто вырабляе прадукцыю? Справа ў тым, што, відаць, яшчэ 2—
3 гады людзі будуць пражываць на тэрыторыі, дзе плямамі разме-
шчаны забруджаныя ўчасткі (151 тысяча гектараў такіх зямель бу¬
дзе выгараджана). Таму могуць быць выпадкі, калі будзе выраблена
гэта прадукцыя, але яна з дапамогай сістэм кантролю не трапіць у
рэалізацыю. Так, напрыклад, было ў мінулым годзе. Усяго 616 тон
жывёлы, не тысяч, а 616 тон жывёлы з 1 мільёна 621 тысячы рэалі-
заванага аказалася сапраўды з перавышэннем норм гранічна дапу-
шчальнага ўзроўню (ГДУ). Таму прыйшлося яго ўтылізаваць. А за¬
раз павінны завяршыць будаўніцтва магільніка і, натуральна, заха-
ваць. Вось чаму я прасіў бы яшчэ раз уважліва паглядзець і больш
дакладна вызначыцца, калі ідзе рэалізацыя прадукцыі. Таму што
па-рознаму вытлумачваюць гэта паняцце кіраўнікі. У каго-небудзь
зіхубягучым годзе атрымана сіласу 0,7 працэнта забруджанага.
Гэта таксама, значыць, выраблена, зноў можа быць іншае тлумачэн-
не, таму я прасіў бы вас уважліва паглядзець. Асабіста я лічу, што
123


першы варыянт вызначае дакладна і ясна, што продаж, рэалізацыя
забруджанай прадукцыі забаронена, а службовыя асобы, якія яе
вырабілі, караюцца.
Старшыня. Хто яшчэ хоча сказаць? Калі ласка, пяты мікрафон
уключыце.
3 месца. Я хацела б, каб тэты Закон быў агавораны. У тым сэн-
се, што частка сельскагаспадарчыхугоддзяўужо падверглася радые-
актыўнаму забруджванню, але выкарыстоўваецца для вытворчасці
прадукцыі. Каб вам было зразумела, прывяду прыклад па сваёй
гаспадарцы. Трэцяя частка раллі падверглася радыеактыўнаму за¬
бруджванню, але планы вытворчасці і пастаўкі прадукцыі ў дзяр-
жаўны і рэспубліканскі фонды ў цэлым засталіся тыя ж. Гэта зна-
чыць, тое ж малако, мяса, тая ж бульба. Як быць? Лічу, што Дзярж-
аграпром БССР, перш чым згаджацца на прыняцце такога Закона,
павінен быў зрабіць адчужэнне зямель, правесці пераспецыяліза-
цыю гаспадарак. Што ж рабіць нам тады? Я вось, калі буду гала-
саваць за тэты Закон, прыгавор вынесу сама сабе.
Старшыня. Дзякуй. Хто яшчэ? Уключыце другі мікрафон.
3 месца. Таварышы дэпутаты! Я лічу, што той варыянт, які мы
атрымалі пасля абеду, больш правільны, дакладны, канкрэтны. Ха-
цеў бы давесці да вас, што ў Карэліі зараз абнародаваны факт, калі
з заражаных зон, можа і з Беларусі, наўмысна пастаўлялася з 1986
года прадукцыя і народ кармілі забруджанымі прадуктамі. Пры
гэтым галоўурач, або, як кажуць, адказны эпідэміёлаг станцыі, ска-
заў: «Так, я ведаў, што мы кормім народ гэтымі прадуктамі. Але
калі б я выдаў тэту тайну, мяне б прыцягнулі да крымінальнай ад-
казнасці...»
Таварыш Хусаінаў кажа, што не вельмі правільна тлумачыцца
другі варыянт. Ен вельмі правільна тлумачыцца — наўмысная вы-
творчасць з мэтай рэалізацыі ці рэалізацыя (пастаўка). Значыць,
ужо вырабляецца з мэтай рэалізацыі. Давайце не будзем падман-
ваць сябе, таму што 1 радыенуклід ці 10 — гэта ўсё адаб’ецца на
нашых дзецях, на будучым пакаленні.
Я прапаную галасаваць за другі варыянт праекта гэтага Закона.
Старшыня. Дзякуй. Калі ласка, чацвёрты мікрафон уключыце.
3 месца. Я разумею так, што Закон уступае ў сілу з дня яго
прыняцця, але хацеў бы запрасіць вас да зыходнай сітуацыі. Для
ўсіх нас рэальна, што сёння на сотнях тысячах гектараў сельгас-
угоддзяў у рэспубліцы вырабляецца сельгаспрадукцыя. Я падзяляю
заклапочанасць кіраўніка гаспадаркі з Магілёўскай вобласці, які
тут выступіў. Мы сёння, прымаючы тэты Закон, не агаворваем тэр-
мін уступлення яго ў сілу, ставім пад сумненне работу многіх дзе-
сяткаў, я б сказаў, соцень тысяч людзей. Я прапаную канкрэтна:
каб тэты Закон уступіў у сілу, напрыклад, з 1 ліпеня ці з 1 верасня
1990 года, а таксама даручыць Ураду рэспублікі зрабіць усё неаб-
124


ходнае, каб выключыць магчымасць вытворчасці такога роду пра-
дукцыі.
Старшыня. Дзякуй. Хто яшчэ? Калі ласка.
Тарнаўскі Г. С. (Шклоўская выбарчая а к р у г а № 484,
Магілёўская вобласць). Паважаныя таварышы дэпутаты!
Паколькі тут прадстаўлены альтэрнатыўныя праекты Закона, я б
хацеў сказаць наступнае, перш чым гаварыць аб змесце гэтых пра-
ектаў Закона. У адпаведнасці з артикулам 14 Асноў заканадаўства
СССР і саюзных рэспублік аб адміністрацыйных правапарушэннях
штраф, які накладаецца на грамадзян за адміністрацыйныя права-
парушэнні, як правіла, не можа перавышаць 10 рублёў, а на служ¬
бовых асоб — 50 рублёў. Пры неабходнасці павышэння адказнасці
за асобныя віды адміністрацыйных правапарушэнняў заканадаў-
чымі актамі саюзных рэспублік можа быць устаноўлены штраф у
адносінах да грамадзян да 50 рублёў і службовых асоб —да 100
рублёў; заканадаўчымі актамі СССР у адносінах да грамадзян —
да 100 рублёў, а службовых асоб — да 200 рублёў, за карыслівыя
адміністрацыйныя правапарушэнні штраф у адносінах да грама¬
дзян — да 200 рублёў, а службовых асоб — да 300 рублёў.
Заканадаўчымі актамі Саюза ССР і саюзных рэспублік за пару-
шэнні, звязаныя з замахам на грамадскі парадак, устанаўліваецца
штраф да 1000 рублёў. У выключных выпадках і ў сувязі з выканан-
нем абавязацельстваў, што вынікаюць з міжнародных дагавораў
СССР, і асаблівай неабходнасцю ўзмацнення адміністрацыйнай ад-
казнасці заканадаўчымі актамі СССР можа быць устаноўлены
штраф у большым размеры, чым прадугледжваецца ў гэтым арты-
куле.
Такім чынам, заканадаўца дакладна абмежаваў гранічныя раз¬
меры штрафу ў залежнасці ад характару адміністрацыйнага права-
парушэння.
Зыходзячы з указаных норм штраф са службовых асоб за рэа-
лізацыю забруджанай радыенуклідамі звыш дапушчальных узроў-
няў прадукцыі не можа перавышаць 100 рублёў. Устанаўленне па-
вышанай адказнасці за гэта правапарушэнне сапраўды неабходна,
аднак мы не маем права выйсці за межы паўнамоцтваў рэспублі-
канскага заканадаўства. Напомню таксама, што ў адпаведнасці з
артыкулам 74 Канстытуцыі СССР у выпадку разыходжання закона
саюзнай рэспублікі з агульнасаюзным законам дзейнічае закон
СССР. У нас з вамі знаходзіцца два варыянты праекта Закона.
Я хачу прадставіць нашай сённяшняй сесіі трэці варыянт. Па ад-
міністрацыйнай адказнасйі, таварышы, вы можаце прасачыць па
сваіх тэкстах. Я згодны з таварышам Хусаінавым— трэба змяніць
рэдакцыю артыкула 462. Уносіцца такая прапанова па першай част-
цы: вытворчасць з мэтай рэалізацыі ці рэалізацыя (продаж, іншая
перадача) прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі звыш дапу-
125


шчальных узроўняў, цягне накладанне штрафу ад 30 да 50 рублёў
з канфіскацыяй гэтай прадукцыі. Па другой частцы гэтага артику¬
ла: тыя ж дзеянні, учыненыя службовымі асобамі, цягнуць накла¬
данне штрафу ад 50 да 100 рублёў. Тыя ж дзеянні, учыненыя з мэтай
рэалізацыі, ці рэалізацыя прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі
звыш дапушчальных узроўняў (размова ідзе аб крымінальнай ад-
казнасці), учыненая пасля прымянення мер адміністрацыйнага спа-
гнання за такое парушэнне, караюцца папраўчымі работам! на тэр-
мін да аднаго года ці штрафам да 500 рублёў з канфіскацыяй гэтай
прадукцыі.
Па артыкулу 1492. Я б дадаў у другую частку гэтага артыкула
тое, чаго няма ў першых двух варыянтах: тыя ж дзеянні, учыненыя
службовай асобай пасля прымянення мер адміністрацыйнага спа-
гнання за тыя ж парушэнні, караюцца пазбаўленнем волі на тэрмін
да двух гадоў, ці папраўчымі работам! на той жа тэрмін, ці штра¬
фам ад 500 да 1000 рублёў, ці звальненнем ад пасады. I далей па
тэксту.
Што датычыцца фармулёўкі аб наўмыснай вытворчасці, то, на
мой погляд, яна паглынаецца той, якую я вам прапанаваў. Дзякуй.
Старшыня. Калі ласка.
Слесар У. М. (Красненская выбарчая а к р у г а № 307,
Гомельская вобласць). Паважаныя таварышы дэпутаты, я
прасіў бы вас проста ўдумацца, чым мы сёння займаемся. Чытаючы
гэты Закон, мы падыходзім да людзей, якія працуюць на зямлі, зна-
чыць, здольныя даваць забруджаную радыенуклідамі прадукцыю,
мы да іх падыходзім з такой пазіцыі, што як быццам бы работнік
сельскай гаспадаркі мае магчымасць набраць вядро гэтых нуклі-
даў, пасеяць, а затым вырабляць прадукцыю. Так жа нельга пады-
ходзіць, таварышы. Я разумею, што гэты праект Закона трэба раз-
глядаць і прыняць яго толькі для той катэгорыі работ і той сельска-
гаспадарчай дзейнасці, якая ажыццяўляецца на адчужаных,
забруджаных землях, здольных даваць забруджаную прадукцыю
раслінаводства, а гэта ў далейшым і жывёлагадоўля. Прашу, тава¬
рышы, удумацца і абмеркаваць маю прапанову. Гэты Закон у такой
фармулёўцы прымаць у нас нельга.
Старшыня. А што вы прапануеце?
Слесар У. М. Я прапаную абмеркаваць пытанне.
Старшыня. Дзе?
Слесар У. М. Тут абмеркаваць пытанне, дапрацаваць дадаткова
ў камісіі з улікам заўваг, якія называю.
Старшыня. Хто яшчэ жадае?
Васілевіч Р. А. Іван Якаўлевіч, можна?
Старшыня. Калі ласка.
Васілевіч Р. А. Я хацеў 'бы сказаць, таварышы, што 22 краса-
віка 1989 года Мы прынялі Указ, які прадугледжвае адказнасць за
126


парушэнні патрабаванняў рэжыма радыяцыйнай бяспекі ў спецы-
яльна абмежаванай зоне, радыяцыйна забруджанай мясцовасці. Гэ¬
та значыць тое, аб чым гаварыў толькі што дэпутат. Такі Указ ёсць,
дзейнічае, прадугледжваецца гэтым Указам і адказнасць. Там раз-
мова ідзе аб спецыяльна абмежаванай зоне, аб чым гаварыў дэ¬
путат.
Старшыня. Таварышы! Хто яшчэ? Калі ласка, Іван Мікалаевіч.
Смоляр I. М. Я, як старшыня камісіі, хачу папрасіць дэпутатаў
уважліва выслухаць адну акалічнасць. Чамусьці праект Закона,
адпрацаваны трыма камісіямі, ігнаруецца, таму што раздаюць яго
ў абед, а праект Закона, невядома кім адпрацаваны, раздадзены
нам у матэрыялах сесіі.
Дарэчы, мы па рэгламенту ўсё паспелі зрабіць своечасова — да-
ставіць праект Закона, які раздалі пасля абеду, прыняты аднага-
лосна ўсімі членамі камісіі. Давайце паглядзім, што выключаецца
з праекта Закона, які прынялі камісіі. Артыкул 462 — гэта наўмыс-
ная вытворчасць з мэтай рэалізацыі ці далей у гэтым артыкуле —
пастаўка, продаж, а таксама іншая перадача. Для таго, каб напі-
саць толькі «рэалізацыя прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі».
Калі гаварыць сёння аб адчужанай зямлі і што чалавек будзе пад-
вяргацца крымінальнай і адміністрацыйнай адказнасці за вытвор¬
часць забруджанай прадукцыі, гэта як быццам успрымаецца. Але
давайце паглядзім: а калі там зямля не адчужана і прадукцыя вы-
рабляецца брудная, там што, ужо нічога рабіць не трэба? Пры
прыняцці такой рэдакцыі хутчэй спішуць усё тое, што, безумоўна,
немагчыма ўключыць у нармальнае землекарыстанне.
Далей. Здымуць тыя фантастычныя планы, якія нам навязваюць
і захоўваюць, як быццам нічога ў нас не было. 3 гэтага ж нашага
праекта Закона выключылі наступны абзац: «рэалізацыя, продаж,
а таксама іншая перадача грамадзянамі прадукцыі, якая не прай-
шла радыеметрычны кантроль, а таксама забруджанай радыенук-
лідамі звыш дапушчальных узроўняў».
Узялі і выключылі фразу — рэалізацыя грамадзянамі прадук-
цыі, якая не прайшла радыеметрычны кантроль. А мы вельмі доў-
га працавалі над гэтай фразай: радыеметрычны кантроль. Скажы-
це ж, калі ласка, як гэта можна не стварыць такія ўмовы, каб любы
грамадзянін ведаў: калі не праверана прадукцыя, яна не павінна
з’явіцца на рынку. I за ёй ніхто не павінен бегаць — ні пакупнік, ні
кантралёр, ніхто. Перш чым зайсці на рынак, прадавец павінен
атрымаць адпаведную квітанцыю, тады ні ў Архангельскай і ні ў
іншай вобласці не з’явіцца брудная прадукцыя і мы не будзем ад-
шукваць тых, хто спрабуе гандляваць ёю, таму што ў Законе ўсё
ясна. Што датычыцца, таварышы, дапаўнення Крымінальнага ко-
дэкса, то чаму мы запісалі «наўмысная вытворчасць»? Можа, гэта
масла масленае, але вымушаны былі гэту спасылку зрабіць. Чаму?
127


Мы разумеем, што не ўсё яшчэ вядома, што трэба рабіць, каб атры-
маць чыстую прадукцыю. Ну, а там, дзе вядома, што трэба рабіць
на зямлі, і дзе ігнаруюцца гэтыя прадпісаныя аграрный прыёмы, і
дзе атрымліваюць брудную прадукцыю, а потым спрабуюць яе
«спіхнуць», хіба не трэба павысіць дысцыпліну? Мы лічым — трэба.
Што датычыцца гранічных размераў штрафу. Правільна таварыш
пракурор гаварыў аб тым, што як быццам не ўпісваюцца пакуль
яны ні ў саюзныя аб’ёмы штрафу, ні ў рэспубліканскія. Вы пагля-
дзіце, колькі мы дабаўляем у адпаведныя артыкулы існуючага Ко-
дэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях і Крымінальнага. Ча¬
му? Ды таму, што да 1986 года такое ўвядзенне не патрэбна было.
А калі зараз зацвярджаецца, дык і заканадаўства будзе адпавед-
нае прынята, і будуць плаціць столькі, колькі патрэбна. Я згодны з
выступлением таварыша Вайцянкова, што, магчыма, патрэбны ней-
кі тэрмін для таго, каб, калі будзе Закон, дапусцім, з верасня ме¬
сяца, пасля нейкага прамежку часу разабрацца больш дэталёва.
Можа, тэты Закон увесці з верасня 1990 года.
Я думаю, што мы не павінны адыходзіць ад гэтага тэксту, уліч-
ваючы, што пункт гледжання камісіі быў аднагалосны.
Старшыня. Дзякуй. Хто яшчэ?
Сыраегіна Л. М. Я думаю, што, напэўна, слова «наўмысна» мож-
на апусціць. Але мяне іншае хвалюе. Пытанне, якое пракурор па-
ставіў. Вы звярнулі ўвагу, таварышы, усюды штрафы зусім у роз¬
ных парадках. Гэта самае вялікае адрозненне па ўсёй адказнасці.
Калі мы прымаем у гэтай рэдакцыі, як разгледзела камісія, то ў
нас у артыкуле 462 штраф, як пракурор гаварыў, ад 50 да 100 руб-
лёў можа быць для службовых асоб, а для грамадзян 30—50 руб-
лёў. У нас жа запісана 500—1000 рублёў — гэта на парадак вышэй.
Вось асноўныя адрозненні.
Старшыня. Калі ласка.
3 месца. Есць заўвага. Калі мы разглядаем і першы, і другі ва-
рыянты Закона, то практычна ўзаконьваем і вытворчасць, і рэалі-
зацыю забруджанай прадукцыі. Як напісана ў першым і ў другім
варыянце: «Рэалізацыя (пастаўка, продаж) службовымі асобамі
прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі...»
А хто ўстанаўлівае нормы, паглядзіце? У Магілёўскай вобласці
дзейнічаюць нормы Міністэрства аховы здароўя БССР, у Гомель-
скай — нормы, зацверджаныя Гомельскім аблвыканкомам, недзе ў
Кіеўскай вобласці іншыя. Калі хочам прыняць такі Закон, то па-
вінны ў першым пункце запісаць, што вытворчасць забруджанай
прадукцыі забаронена ці недапушчальная, а рэалізацыя такой пра-
дукцыі цягне за сабой адпаведныя пакаранні.
А калі мы не можам сёння далажыць сесіі і аб’явіць нашаму на¬
роду, што мы ўсё-такі павінны выпускаць чыстую прадукцыю, то
тады трэба гэтыя праекты Закона аддаць камісіі на дапрацоўку.
128


I таварыш Хусаінаў павінен сказаць, для чаго мы спісваем землі.
Калі мы спісваем землі для таго, каб вырошчваць забруджаную
прадукцыю, тады навошта рабіць гэта? А калі для таго, каб выро¬
шчваць чыстую прадукцыю, тады мы наступаем правільна.
Старшыня. Калі ласка, Юрый Мініваліч.
Хусаінаў Ю. М. Я хацеў бы адзначыць, што ў першым варыянце
сказана, што рэалізацыя (продаж і іншая перадача) грамадзяна-
мі прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі звыш дапушчальных
узроўняў, караецца, а прадукцыя канфіскуецца. Далей. 3 году ў год
ідзе змяншэнне забруджанай прадукцыі. Я хацеў бы проста прыве-
сці некаторыя лічбы. Вось 1986 год, сена — 358 тысяч тон, 1987 год —
193, 1989 год — 62 тысячы тон. Спісваюцца 151 тысяча гектараў,
каб не атрымліваць і гэтыя 62 тысячы тон сена. Аналагічная кар-
ціна па сенажу, сіласу. Гэта ўсяго толькі ад 0,7 да 2 працэнтаў
агульнай колькасці прадукцыі. Вось чаму зараз распрацаваны рэ-
камендацыі па перапрафіліраванню, дзе адназначна запісана, што
забруджанай прадукцыі не павінна быць. Таму і спісанне плошчаў
ідзе толькі для таго, каб не атрымаць гэтыя 52 тысячы тон сена,
156 тысяч тон сенажу, 97 тысяч тон сіласу, што складае 0,7 пра-
цэнта ад усей прадукцыі.
Старшыня. Дзякуй, Юрый Мініваліч. Калі ласка, уключыце трэ-
ці мікрафон.
Камай А. С. Я хачу ўнесці такую прапанову. Абодва альтэрна-
тыўныя праекты Закона заслугоўваюць увагі. Але, улічваючы, што
на сесіі дапушчаны шэраг вольных тлумачэнняў, трэба было б вы-
значыцца больш дакладна. Мяне насцярожыла тая частка, дзе
вольна тлумачыцца аб рэалізацыі насельніцтву рэспублікі забру¬
джанай прадукцыі. Гэта тлумачэнне лічу неабходным выключыць.
Чаму? Таму, што яно не пацверджана сістэмамі аналізу. У нас ёсць
сістэма кантролю. Лічу, што Закон, які сёння прымаецца, патрэбен,
але ён павінен павысіць адказнасць усіх кадраў рэспублікі за рэа-
лізацыю чыстай прадукцыі насельніцтву ў адпаведнасці з існуючы-
мі нарматывамі.
Не магу згадзіцца з выказанай тут прапановай, што кожная воб-
ласць устанаўлівае сабе нарматывы. Спецыялістам, што сядзяць
тут, у тым ліку таварышу Нікітчанку, які адказвае за навуковую
канцэпцыю аграрнага комплексу, вядома, што ў краіне зацверджа-
ны адзіныя нарматывы.
А цяпер па сутнасці. Лічу, што ў праекце Закона, які мы сёння
абмяркоўваем, спрабуем зблытаць дзве часткі: першую част-
ку — тэхналагічную, другую — якая датычыць рэалізацыі пра-
дукцыі. Тэхналагічная частка павінна адпавядаць навуковым
канцэпцыям, прапановам спецыялістаў, цвёрда рэгламентавацца,
кадры павінны несці адказнасць за захаванне гэтых кан-
цэпцый.
5 Зак. 520
129


. Другая частка — гэта пытанні кантролю за рэалізацыяй прадук-
цыі насельніцтву. Уношу прапанову даручыць камісіям, пакуль бу¬
дзе дакладвацца інфармацыя па пытаниях ліквідацыі вынікаў чар-
нобыльскай аварыі, сабрацца зараз у рабочым парадку, прыйсці да
адзінай думкі і давесці да ведама дэпутатаў.
Старшыня. Прапанова добрая. Але, можа, за паўгадзіны камісіі
не вырашаць гэта пытанне. Яно вельмі сур’ёзнае, напэўна, трэба яго
яшчэ прапрацаваць, а рашэнне адкласці да наступнай сесіі. Калі
ласка.
Смоляр I. М. Я не магу згадзіцца з прапановай Старшыні Вяр-
хоўнага Савета, і вось чаму. Тут Юрый Мініваліч і Аляксей Сцяпа-
навіч дакладна сказалі, для чаго патрэбен тэты Закон. Мы чатыры
або пяць разоў рабілі падыходы да пераспецыялізацыі, мы ведаем,
дзе тэрытарыяльныя плошчы даюць брудную прадукцыю, але план,
які вісіць над калгасамі і саўгасамі, прымушае ўсё роўна яе вы-
рабляць. Для таго каб нам зрабіць пераспецыялізацыю як нале-
жыць, патрэбен Закон. Мы зробім гэту пераспецыялізацыю, дайце
нам паўгода. За паўгода зробім, але каб мы ведалі, што калі хто
далей будзе працаваць з парушэннем тэхналогіі, то будзе адказ-
ваць у адпаведным парадку за вытворчасць забруджанай прадук-
цыі. Таму не трэба гэта пытанне адкладваць да наступнай сесіі.
Мы яго ўжо тры разы, з ліпеня месяца, адкладваем, усё роўна трэ¬
ба вырашаць. Я прапаную, можа, згадзіцца з прапановай Аляксея
Сцяпанавіча, зараз яны сапраўды найбольш блізкія, гэтыяварыян-
ты. Паглядзець і прыняць на гэтай сесіі. Не трэба пакідаць даўгі.
Таму што наступная сесія невядома калі збярэцца, а работу трэба
рабіць зараз. Або сапраўды выдаць Указ, але не аддаваць наступ-
наму саставу Вярхоўнага Савета, гэта пытанне нам трэба дапра-
цаваць, вы зразумейце.
Загад Юрый Мініваліч напісаў, інструкцыя ёсць, але над намі
вісіць план, няма прававой асновы, каб працаваць, таму не трэба
ўхіляцца ад рашэння, рашэнне трэба прымаць гэтаму саставу.
3 месца. Навошта здзекавацца над Вярхоўным Саветам? Даку-
мент не гатовы. Трэба сабрацца вам, вучоным, кіраўнікам Агра-
прома, гамяльчанам, магіляўчанам, і ўнесці прапанову. Трэба пра-
такольна запісаць — прасіць усіх з адказнасцю адносіцца да ўня-
сення прапановы на сесію Вярхоўнага Савета.
Старшыня. Калі ласка, таварыш Шушкевіч.
Шушкевіч С. С. (народны д э п у т а т С С С Р). Паважаныя
таварышы дэпутаты! Мне здаецца, што непрыняцце гэтага Закона
няправільна зразумее насельніцтва рэспублікі, таму што вы не за-
сцерагаеце яго ад радыеактыўных прадуктаў. Мэта прыняцця гэ¬
тага Закона.іменна такая. I ўсякая пасіўнасць і зацяжка — гэта па-
гроза здароўю насельніцтва рэспублікі. Гэтыя дзеянні Вярхоўнага
Савета насельніцтва рэспублікі не зразумее.
130


Старшыня. Дык не.гатовы Закон. Можа, мы параімся і паставім
гэта пытанне на галасаванне? А можа, даць час камісіям? Калі лас¬
ка. Першы мікрафон уключыце.
Скачко А. В. (Жукаўская в ы б а р ч а я а к р у г а № 25, го¬
ра д Mi н с к). Таварышы дэпутаты! Прапаную даць 4 дні камісі-
ям, каб яны выпрацавалі адзіную трактоўку разам з таварышам
Тарнаўскім, пры нашым.удзеле, і прыняць Указ, а на наступнай
сесіі зацвердзіць. Але Указ ужо будзе дзейнічаць.
- Старшыня. Правільна. Калі ласка.
3 месца. Я ў парадку прапановы. Адкладваць прыняцце Закона
нельга. Таму што, калі мы толькі ўдумаемся, што да нас на стол
трапіць тая прадукцыя, якую нельга есці, і калі з’явіцца нейкае
захворванне, сваё гора будзем заліваць слязамі і шукаць дапамогі.
Таму я ўношу такую прапанову: тэты Закон прыняць з улікам уне-
сеных паправак, а адкладваць прыняцце далей нельга.
Я яшчэ раз падтрымліваю таварыша Шушкевіча ў тым, што ў
іншым выпадку народ нас не зразумее.
Старшыня. А можа, дадзім камісіі час, дапусцім, да 2 лютага,
няхай дапрацуюць. тэкст праекта Закона, а потым Прэзідыум Вяр-
хоўнага Савета БССР прыме; Указ і ён будзе зацверджаны. Калі
ласка.
3 месца. Мы тут параіліся, камісія згодна, каб прыняць пакуль
Указам, а выдаць потым — тэрмін да 2 лютага.
Сыраегіна Л. М. Давайце да 2 лютага даручым Прэзідыуму ра¬
зам з камісіяй і з усімі адпаведнымі юрыдычнымі спецыялістамі
дапрацаваць і прыняць Указам..
Старшыня. Стаўлю на галасаванне прапанову да 2—3 лютага
дапрацаваць тэкст праекта Закона і прыняць Указ Прэзідыума
Вярхоўнага Савета БССР. Хто за тэту прапанову, прашу галаса-
ваць. Хто супраць? Хто ўстрымаўся?
Вынікі галасавання:
Кворум для галасавання 243
Кворум для прыняцця рашэння 243
Зарэгістравана 327
Прагаласавала «за» 255
Прагаласавала «супраць» 1
Устрымалася 5
Усяго прагаласавала 261
Не галасавала 66
Прапанова прымаецца.
Сыраегіна Л. М. Таварышы дэпутаты! Я вас прашу яшчэ хвіліну
’ўвагі. Адносна Закона, які мы прымалі аб зацвярджэнні Указа «Аб
спагнанні сродкаў на будаўніцтва, рэканструкцыю, рамонт і ўтры-
манне аўтамабільных дарог». Мне падказваюць, што мы прынялі
Б*
131


няправільнае рашэнне па Мінскаму гарвыканкому, паколькі гэта
датычыцца толькі мясцовых аўтамабільных дарог, а не горада Min-
ска. Таму прыняты Закон датычыцца толькі аблвыканкомаў, не
ўключаючы горад Мінск.
Старшыня. Прымем да ведама. Дзякуй, Людміла Мікалаеўна.
Таварышы дэпутаты! Указы мы зацвердзілі. Зараз слова для ад-
казу на запыт дэпутатаў Смоляра, Шарановіча і іншых даецца На-
месніку Старшыні Савета Міністраў БССР таварышу Кічкайлу
Аляксандру Трафімавічу. Ен адкажа і на тэлеграмы, якія паступілі.
Кічкайла А. Т. (Багушэўская выбарчая акруга
№ 278, В і ц е б с к а я вобласць). Таварышы дэпутаты! Пасля
дванаццатай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, на якой бы¬
ла прынята Дзяржаўная праграма па ліквідацыі ў Беларускай
ССР вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, Саветам Міністраў
рэспублікі, міністэрствамі і ведамствамі праведзена наступная ра¬
бота.
Па-першае, праграма ўнесена для разгляду на сесію Вярхоўна-
га Савета СССР, якая даручыла Ураду Саюза разгледзець нашу
праграму і ўнесці яе на разгляд вясенняй сесіі Вярхоўнага Савета
СССР. Народным дэпутатам СССР і Ураду рэспублікі дабіцца гэ-
тага было нялёгка. Як вы ведаеце, па гэтаму пытанню выступілі на
сесіі таварышы Сакалоў, Дземянцей, Еўтух, Кебіч, Кашперка і мно-
гія іншыя народный дэпутаты СССР.
Урад СССР даручыў Дзяржплану СССР правесці экспертызу
прадстаўленай праграмы. Створаны 6 экспертных падкамісій пры
Дзяржплане СССР, якія цяпер праводзяць тэту работу. Савет Мі-
ністраў Беларускай ССР стварыў аналагічныя камісіі для абгрун-
тавання і абароны раздзелаў нашай праграмы.
Скажу шчыра, што абарона праграмы даецца нялёгка, хоць, у
прынцыпе, нас разумеюць. Нялёгка, таму што наша Акадэмія навук
усё яшчэ не дабілася належнага разумения і прызнання нашых па-
зіцый у Акадэміі навук СССР, якія з’яўляюцца зыходнымі для ўсёй
праграмы. Акадэміі навук БССР неабходна паскорыць вырашэнне
гэтага пытання.
Разам з тым Урад рэспублікі, не чакаючы вырашэння многіх
пытанняў у саюзных органах, ажыццявіў шэраг практычных мер па
рэалізацыі прынятай праграмы.
Як вы ведаеце, праграмай прадугледжваецца ажыццявіць у
1990—1991 гадах перасяленне жыхароў населеных пунктаў зоны ра-
дыеактыўнага забруджання Гомельскай, Магілёўскай і Брэсцкай
абласцей, у якіх не гарантуецца бяспечнае пражыванне людзей
(7454 сям’і са 112 населеных пунктаў па пераліку № 1).
Разам з тым, улічваючы складаную маральна-псіхалагічную аб-
станоўку ў гэтых населеных пунктах, у канцы мінулага года мы па-
чалі ажыццяўляць меры па паскарэнню адсялення сем’яў з указа-
132


ных населеных пунктаў, з тым каб завяршыць іх адсяленне не на
працягу 2 гадоў, а за адзін год, гэта значыць у 1990 годзе. 3 гэтай
мэтай ЦК Кампартыі Беларусі і Саветам Міністраў БССР прынята
рашэнне аб перасяленні ў I квартале бягучага года 628 сем’яў з Го¬
мельскай і 470 сем’яў з Магілёўскай абласцей, якія выказалі жа-
данне пераехаць у чыстыя раёны гэтых абласцей, а таксама 1610
сямей — у іншыя вобласці рэспублікі. Для гэтага ў Гомельскай, Ма-
гілёўскай, Брэсцкай, Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай абласцях
1
выдзяляецца адпаведная колькасць кватэр або дамоў.
Пастановай ЦК Кампартыі Беларусі і Савета Міністраў БССР
ад 19 студзеня 1990 года № 20 «Аб мерах па забеспячэнню выканан-
ня заданняў Дзяржаўнай праграмы па ліквідацыі ў Беларускай
ССР вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, устаноўленых на
1990 г.» міністэрствам і ведамствам БССР, будаўнічым арганізацы-
ям саюзнага падпарадкавання, размешчаным на тэрыторыі рэспуб-
лікі, даручана пабудаваць у чыстых зонах Гомельскай вобласці 26
сучасных аграгарадкоў, у Магілёўскай вобласці — 20 і ў Брэсцкай
вобласці — 2 такіх аграгарадкі, увесці ў эксплуатацыю ў бягучым
годзе ў гэтых гарадках 5069 дамоў прысядзібнага тыпу, у тым ліку
ў Гомельскай вобласці 2606 дамоў, у Магілёўскай вобласці — 2361
і ў Брэсцкай — 102 дамы. Усё гэта разам забяспечыць перасяленне
жыхароў з населеных пунктаў, вызначаных праграмай для перша-
чарговага адсялення.
Хачу далажыць, таварышы дэпутаты, што Урад рэспублікі вы-
явіў магчымасць поўнасцю забяспечыць заданні, устаноўленыя на
бягучы год па будаўніцтву гэтых аб’ектаў, неабходнымі матэрыяль-
на-тэхнічнымі рэсурсамі.
Акрамя гэтага, капітальныя ўкладанні, запланаваныя для бу-
даўніцтва аб’ектаў у Арменіі, будуць накіраваны на збудаванне
жылых дамоў для жыхароў, перасяляемых з зоны радыеактыўнага
забруджання. Практычна там застаюцца толькі будаўнікі горада
Мінска, якія не прыцягваюцца да работ па ліквідацыі вынікаў ава-
рыі на Чарнобыльскай АЭС, але і яны нам таксама патрэбны.
Урадам рэспублікі ў снежні 1989 года прынята распараджэнне
аб выплаце дапамогі ў размеры 15 рублёў на кожнага члена сям’і
жыхарам 1525 населеных пунктаў Гомельскай, Магілёўскай, Брэсц¬
кай, Мінскай і Гродзенскай абласцей, у якіх часткова абмяжоўваец-
ца спажыванне малака і іншых прадуктаў харчавання мясцовай
вытворчасці. Тут пражывае каля 480 тысяч чалавек, агульная сума
гадавых выплат складзе звыш 85 мільёнаў рублёў. Пералік такіх
населеных пунктаў цяпер удакладняецца.
3 мэтай безумоўнага забеспячэння заданняў, прадугледжаных
праграмай па будаўніцтву аграгарадкоў, цяпер перадыслацыруюцца
ў рэспубліку 3 ваенна-будаўнічых батальёны. Некалькі дзён таму
назад падпісаны дагавор з польскай фірмай «Энергаполь» аб бу-
133


даўніцтве такіх пасёлкаў у Магілёўскай вобласці з выкананнем
будаўніча-мантажныхработ у аб’ёме 60 мільёнаў рублёў. Польскія
будаўнікі ўжо ў красавіку будуць перабазіраваны з будаўніцтва
Смаленскай АЭС у Магілёўскую вобласць.
Што датычыцца пытанняў адклікання будаўнікоў з Цюменскай
вобласці, то яны практычна вырашаны. Калі з-за бескантрольнасці
з боку Мінбуда БССР у Лангепасе ўзведзены фундаменты, то прый-
дзецца іх выкарыстаць для дамоў іншых тыпаў, таму што буй-
^апанельных канструкцый для іх будаўніцтва рэспубліка выдзя-
ляць не будзе. Перадыслацыруюцца ў' Гомельскую і Магілёўскую
вобласці па аднаму дарожна-будаўнічаму ўпраўленню трэста «Бел-
нафтадарбуд». 3 усіх іншых рэгіёнаў краіны будаўнікі адкліканы.
Трэба сказаць таксама, што іменна па ініцыятыве нашай рэс-
публікі, дэпутатаў была прынята вядомая вам пастанова Савета
Міністраў СССР і ВЦСПС ад 2 0 кастрычніка 1989 г. № 886 «Аб
дадатковых мерах па ўзмацненню аховы здароўя і паляпшэнню ма-
тэрыяльнага становішча насельніцтва, якое пражывае на тэрыторы-
ях, што падвергліся забруджанню ў выніку аварыі на Чарнобыль-
скай АЭС».
Як я ўжо вам сказаў, канкрэтныя шляхі рэалізацыі праграмы
ў бягучым годзе вызначаны пастановай ЦК Кампартыі Беларусі і
Савета Міністраў БССР, якая прынята 19 студзеня гэтага года.
Пасля зацвярджэння нашай праграмы Вярхоўным Саветам СССР
мы распрацуем канкрэтныя меры і шляхі яе рэалізацыі на трынац-
цатую пяцігодку.
Нам належыць у бягучым годзе аздаравіць 319 тысяч чалавек.
Пакуль выдзелена 216 тысяч пуцёвак, або 68 працэнтаў да нашай
патрэбнасці. Міністэрству аховы здароўя БССР, Міністэрству аду-
кацыі БССР і Белсаўпрофу трэба ў гэтай справе праявіць больш
настойлівасці і ў бліжэйшыя 2 тыдні вырашыць гэта пытанне ў
саюзных органах, таму што магчымасці рэспублікі выкарыстаны
поўнасцю.
Ва ўсіх кантралюемых раёнах праводзіцца штогадовая дыспан-
серызацыя ўсяго насельніцтва. Ахоп склаў: дарослых — 98, дзя-
цей— 100 працэнтаў. У яе ажыццяўленні мясцовым медыкам дапа-
магаюць брыгады з усіх абласцей і горада Мінска. Усяго ў такіх
брыгадах у 1989 годзе працавала больш як ЗООурачоў. На 1990 год
выдадзены новы загад, які больш дакладна вызначае парадак ра¬
боты гэтых брыгад. Зацверджаны графік іх работы.
Ацэньваючы і прагназіруючы сітуацыю ў стане здароўя насель-
ніцтва забруджаных раёнаў, трэба сказаць, што ёсць значнае па-
велічэнне захворванняў шчытападобнай залозы, асабліва ў дзяцей,
анемій, захворванняў верхніх дыхальных шляхоў, органаў зроку
і іншых.
Неабходныя медыцынскія меры ў гэтай сувязі прымаюцца —
134


умацоўваюцца адпаведныя службы, закупляецца неабходнае абста-
ляванне, набываюцца патрэбныя лякарствы. Аднак трывожная ма-
ральна-псіхалагічная абстаноўка, якая склалася, запатрабуе паве-
лічэння колькасці адсяляемых жыхароў.
Для лячэння дзяцей з пацярпеўшых раёнаў арганізаваны два
аддзяленні на 100 ложкаў у клініцы НДІ радыяцыйнай медыцыны
Міністэрства аховы здароўя БССР, дапамога ім аказваецца ва ўсіх
рэспубліканскіх цэнтрах.
Для аказання спецыялізаванай дапамогі дзецям са злаякасны-
мі новаўтварэннямі арганізавана дзіцячае анкалагічнае аддзялен-
не ў БелНДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі.
Пастановай ЦК КПБ і СМ БССР № 7 ад 10 студзеня 1990 года
зацверджаны прапановы Міністэрства аховы здароўя па ўмацаван-
ню гематалагічнай службы.
За кошт пераразмеркавання наяўных фондаў Гомельская і Ма-
гілёўская вобласці забяспечаны мяснымі кансервамі і сухімі суме-
сямі на 100 працэнтаў. У гэтыя рэгіёны таксама накіравана 700 тон
сумесі «Тутэлі» (Фінляндыя).
Рэспубліка прыняла дапамогу дабрачыннай арганізацыі
«Фольксхільфе» Аўстрыі ў прадастаўленні дзецям пацярпеўшых
раёнаў некаторых відаў харчавання. Першая партыя — 12 тон — па-
вінна прыбыць заўтра.
24 студзеня 1990 года на калегіі Міністэрства аховы здароўя
БССР абмеркаваны і зацверджаны медыцынскія проціпаказанні
для пражывання насельніцтва ў раёнах, што падвергліся ўздзеян-
ню радыяцыі ў сувязі з аварыяй на Чарнобыльскай АЭС. Міністэр-
ствам аховы здароўя БССР у снежні 1989 года пералік проціпака-
занняў накіраваны ў Міністэрства аховы здароўя СССР для аб-
меркавання і зацвярджэння. Аднак да гэтага часу данае пытанне
Міністэрствам аховы здароўя СССР і АМН СССР не вырашана.
Вось чаму калегія вырашыла зацвердзіць яго, не чакаючы рашэння
зверху.
У гарадах Гомелі і Магілёве адкрываюцца спецыялізаваныя
дыспансеры, актывізавана навукова-даследчая работа па гэтай
праблематыцы.
Цяпер завершана распрацоўка першай і другой чэргаў Усеса-
юзнага размеркаванага рэгістра, пачынае праводзіцца кантроль уз-
роўняў і тэрмінаў дыспансерызацыі, забеспячэнне запатрабаванняў
і перадачы інфармацыі на месцы. За 1989 год у Рэгістр унесены
звесткі на 484 тысячы чалавек. У 1990 годзе плануецца завяршыць
трэцюю чаргу доследна-пошукавай сістэмы Рэгістра, што дазво-
ліць забяспечыць навуковае абгрунтаванне Рэгістра, а таксама
атрымліваць дынамічныя звесткі аб стане здароўя насельніцтва.
Пастановай ЦК Кампартыі Беларусі і Савета Міністраў БССР
прадугледжваюцца меры па закрыццю ў 1990 годзе патрэбнасці ў
135


медыцынскіх работніках. за кошт выпускнікоў медыцынскіх інсты-
тутаў.
Для забеспячэння лячэбна-прафілактычных устаноў раёнаў,
якія падвергліся ўздзеянню радыяцыі, на працягу 1986—1989 га-
доў дадаткова выдзелена медыцынскай тэхнікі на суму 25,17
мільёна рублёў. 3 іх 14 працэнтаў — імпартнага абсталявання.
У 1988 годзе за валюту прамысловых прадпрыемстваў было за¬
куплена медыцынскае абсталяванне на суму 7 мільёнаў рублёў, у
1989 годзе — на 11 мільёнаў рублёў. На атрыманую валюту ў 1989
годзе (1 мільён рублёў) заключаны кантракты. На 1990 год Саве-
там Міністраў СССР для гэтых мэт выдзелена 2 мільёны рублёў
у свабодна канверсуемай валюце.
Вядзецца работа з замежнымі фірмамі і рознымі арганізацыямі
сацыялістычных і капіталістычных краін па аказанню бязвыплатнай
дапамогі раёнам пастаяннага кантролю (Італія, Куба, Аўстрыя,
фірма «Сіменс», «Хоарман ля Рош» г. Абджэн ЗША).
Нягледзячы на ўсе прымаемыя меры па выяўленню дадатковых
рэсурсаў, забеспячэнне медтэхнікай у пацярпеўшых раёнах заста-
ецца далёка не дастатковым.
У 1990 годзе плануецца поўнасцю забяспечыць лячэбна-прафі-
лактычныя ўстановы раёнаў медыцынскай тэхнікай, якая зніжае
прамянёвую нагрузку (ультрагукавыя апараты, гематалагічныя
аналізатары, фібрагастраскопы і інш.), а таксама стварэнне дыяг-
настычных цэнтраў і філіялаў НДІ радыяцыйнай медыцыны ў гара-
дах Гомелі і Магілёве.
Патрэбнасць у лекавых прэпаратах у 1989 годзе задаволена на
90—95 працэнтаў за кошт пераразмеркавання ў цэлым па рэспублі-
цы. Міністэрствам аховы здароўя СССР дадатковых фондаў не вы¬
дзелена.
3 мэтай умацавання матэрыяльна-тэхнічнай базы для аздараў-
лення і лячэння дзяцей Міністэрству аховы здароўя БССР таксама
перададзены акрамя санаторыя «Аксакаўшчына» 3 санаторыі, адмі-
ністрацыйны будынак Чацвёртага галоўнага ўпраўлення і будынак
Кіраўніцтва Справамі Савета Міністраў БССР. Прадугледжана рас-
шырэнне дзіцячага гематалагічнага цэнтра і ажыццяўленне ў I
квартале 1990 года паэтапнага рамонту і рэканструкцыі дзіцячага
корпуса клінічнай бальніцы № 1. Для гэтых мэт выдзелены неаб-
ходныя матэрыялы, абсталяванне і мэбля.
Выконваючы Пастанову сесіі Вярхоўнага Савета БССР, Урад
рэспублікі прыняў у лістападзе 1989 года рашэнне аб цэнтраліза-
ваным забеспячэнні насельніцтва Гомельскай і Магілёўскай абла-
сцей, якое жыве ў зоне радыеактыўнага забруджання, харчовымі
таварамі ў адпаведнасці з рацыянальнымі нормамі спажывання
прадуктаў харчавання і нехарчовымі таварамі працяглага кары-
стання і першай неабходнасці, што стварыла прыярытэт у забеспя-
136


чэнні насельніцтва гэтых абласцей. Так, патрэбнасць у мясапрадук-
тах разлічана зыходзячы з нормы, рэкамендуемай Інстытутам хар¬
чавання Акадэміі медыцынскіх навук СССР,— 80 кілаграмаў у год.
Разлікі па спажыванню мяса прывяду на прыкладзе Гомельскай
вобласці. У 1989 годзе ў вобласці выкарыстана ў сярэднім на чала-
века 66 кілаграмаў мяса і мясапрадуктаў. У плане на 1990 г. вобла-
сці зменшаны пастаўкі мяса ў саюзна-рэспубліканскі фонд у параў-
наннІ. з пяцігодкай на 29 тысяч тон (на 37,4 працэнта), а да фактыч-
ных паставак у мінулым годзе на 14,1 тысячы тон (22,5 працэнта).
Такім чынам, нават пры захаванні вытворчасці мяса на ўзроўні
1989 года павелічэнне мясных рэсурсаў да мінулага года складае на
душу насельніцтва 11 кілаграмаў (14,1 тысячы тон : 1291,5 тысячы
чалавек), або па 77 кілаграмаў (66+11) у год. У зоне спажыванне
мяса дасягае 80 кілаграмаў на чалавека ў год. Такі ж прыкладна
ўзровень спажывання будзе і ў Магілёўскай вобласці. У адпавед-
насці з Пастановай Вярхоўнага Савета БССР ад 5 снежня 1989
года Савет Міністраў рэспублікі ўвайшоў з хадайніцтвам ва Урад
СССР аб змяншэнні дзяржаўных паставак у саюзны фонд мясных
прадуктаў на 96 тысяч тон. Абгрунтоўвалася таксама просьба аб
змяншэнні паставак малака, бульбы, ільну.
Па даручэнню таварыша Дагужыева гэта пытанне цяпер разгля-
даецца Дзяржпланам СССР і Дзяржаўнай камісіяй Саўміна СССР
па харчаванню і закупках з нашым удзелам.
Па такіх жыццёва важных прадуктах харчавання, як крупы аў-
сяныя, цукар, кандытарскія вырабы, алей, мінеральная вада, рэсур-
сы выдзелены таксама зыходзячы з рацыянальных норм спажыван¬
ня. Што датычыцца такіх тавараў, як крупы грэцкія, рыбапрадук-
цыя, кава і кава-напіткі, ксіліт, сарбіт, фруктоза, то выдзяленне іх
у патрабуемых аб’ёмах знаходзіцца ў стадыі выращэння. Выдзелены
пад поўную патрэбнасць капуста, гародніна, садавіна.
Вырашаецца задача забеспячэння дастаўкі чыстых скорапса-
вальных прадуктаў насельніцтву, якое пражывае ў сельскай мясцо-
васці. Калі ў 1989 годзе было выдзелена 85 адзінак спецыялізава-
нага транспарту, то на бягучы год знойдзена і выдзелена 262 адзін-
кі, або больш чым у 3 разы. Прыняты меры па забеспячэнню
захаванасці скорапсавальных прадуктаў. На прадпрыемствах ган-
длю і грамадскага харчавання будзе дадаткова ўстаноўлена больш
як 650 адзінак халадзільнага абсталявання.
Прыярытэтнае забеспячэнне насельніцтва зоны пастаяннага кан-
тролю Гомельскай і Магілёўскай абласцей атрымала і па нехарчо-
вых таварах. У бягучым годзе выдзелена і будзе рэалізавана насель-
піцтву Гомельскай вобласці на 1000 сем’яў халадзільнікаў на 34
працэнты больш, чым у цэлым па рэспубліцы, пральных машын —
на 27 працэнтаў. Мэблі на аднаго чалавека будзе прададзена на
26 працэнтаў больш, чым па рэспубліцы, мыла гаспадарчага — у
137


4	разы, туалетнага — амаль у 2 разы,, сінтэтычных мыйных срод-
каў — у 2,7 раза. Аналагічна выдзелены рэсурсы і для насельніц-
тва, што пражывае ў зоне пастаяннага кантролю Магілёўскай воб-
ласці.
Пасля прыняцця праграмы з улікам навуковых даследаванняў
1986—1989 гадоў аб уплыве радыяцыйных забруджанняў на агра-
прамысловы комплекс у рэспубліцы зацверджаны новыя «Рэкамен-
дацыі па вядзенню сельскай гаспадаркі ва ўмовах радыеактыўнага
забруджання зямель Беларускай ССР на 1990 год», а таксама пара¬
дак правядзення далейшых работ па спецыялізацыі гаспадарак.
У параўнанні з папярэднімі рэкамендацыямі ўведзена:
1.	Заніраванне тэрыторыі па стронцыю-90.
2.	Спыненне вядзення сельскагаспадарчай вытворчасці на сель-
гасугоддзях са шчыльнасцю забруджання радыеактыўным цэзіем
больш як 40 Кі/км2.
3.	Выключэнне вытворчасці малака ў зоне са шчыльнасцю за¬
бруджання радыеактыўным цэзіем 15—40 Кі/км2.
4.	Вызначаны ўдакладненні ў тэхналогіях вытворчасці расліна-
водчай і жывёлагадоўчай прадукцыі, каб выключыць атрыманне
забруджанай прадукцыі, якой было атрымана ў 1989 годзе: збож-
жа — 92 тысячы тон (1,2 працэнта), малака — 91 тысяча тон (1,2
працэнта), мяса — 616 тон (0,03 працэнта), што ў сотні разоў менш,
чым яе атрымалі гаспадаркі ў 1986—1988 гадах.
Спецыялістамі і вучонымі рэспублікі, Гомельскай вобласці, Кар-
мянскага і Хойніцкага раёнаў зроблены разлікі па вядзенню гас¬
падарак гэтых раёнаў, якія ўлічваюць:
1.	Стварэнне бяспечных для здароўя чалавека ўмоў жыццядзей-
насці на гэтых тэрыторыях.
2.	Поўнае выключэнне вытворчасці сельскагаспадарчай прадук-
цыі з утрыманнем радыеактыўных рэчываў вышэй за ўстаноўленыя
нормы.
3.	Эканамічную мэтазгоднасць вядзення сельскагаспадарчай вы-
творчасці і ахоўных мерапрыемстваў.
Абагульненыя і ўнесеныя раёнамі прапановы аблвыканкомы
прадстаўляюць у рэспубліку для правядзення карэкціровак плана-
вых заданняў, зацверджаных на мінулай сесіі.
У	канцы мінулага года выключана з севазваротаў 151 тысяча
гектараў сельскагаспадарчых угоддзяў, на якіх, нягледзячы на пра-
вядзенне аграхімічных мерапрыемстваў, не ўдалося атрымаць чыс-
тую прадукцыю.
У рэспубліцы распрацавана комплексная праграма даследаван-
няў радыеактыўнага забруджання тэрыторыі і праводзяцца дадат-
ковыя абследаванні населеных пунктаў. Ужо абследавана 4500 на-
селеных пунктаў, і на кожны падрыхтаваны пашпарты. У выніку
дадатковых абследаванняў удакладнены неселеныя пункты, вызна-
138


чаныя пералікамі 1 і 2 праграмы. У адпаведнасці з гэтым прыняты
пастановы па прадастаўленню льгот насельніцтву. Закончылася аб-
следаванне тэрыторый з узроўнем забруджанасці вышэй за 1 Кі/км2
па цэзію-137 і стронцыю-90. Карты рыхтуюцца да друку.
Прыняты дадатковыя меры па ўмацаванню штатнай і матэры-
яльна-тэхнічнай забяспечанасці абласных, гарадскіх і раённых
радыелагічных службаў. Ствараецца сістэма шырокага інфарма-
вання насельніцтва аб радыяцыйнай абстаноўцы. Для гэтага арга-
нізаваны інфармацыйныя групы ў абласцях і ва ўсіх забруджаных
раёнах. У гарадах Гомелі і Магілёве ў 1990 годзе будуць створаны
цэнтры радыелагічнага кантролю і ўстаноўлены электронный табло
для інфармацыі насельніцтва.
У мэтах паляпшэння каардынацыі ў рэспубліцы работ па кан¬
тролю і ацэнцы радыяцыйнай абстаноўкі і радыеактыўнага забру-
джання прыроднага асяроддзя, забеспячэння адзінага метадычнага
кіраўніцтва гэтымі работамі, узгаднення даных, атрымліваемых роз¬
ным! ведамствамі, пры Белгідрамеце створана міжведамасная
камісія па радыелагічнаму кантролю. У далейшым плануецца пра-
цягваць работы па ўдакладненню абстаноўкі на ўсёй тэрыторыі рэс-
публікі. Даныя па радыелагічнай абстаноўцы і ўзроўнях радыеак-
тыўнага забруджання сістэматычна публікуюцца.
Для арганізацыі дазіметрычнага і радыеметрычнага кантролю
пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС у забруджаных раёнах Го-
мельскай і Магілёўскай абласцей, а ў далейшым і ў іншых абласцях
у рэспубліку сталі паступаць прамысловыя прыборы, якія раней
прымяняліся ў атамнай энергетыцы. У 1986 годзе іх было 1411 адзі-
нак, у 1987 — 3258, у 1989 — 6656 адзінак. Імі ў асноўным аснашча-
ліся ўстановы назірання і лабараторыі дазіметрычнага кантролю
міністэрстваў і ведамстваў для вызначэння аб’ёмнай і ўдзельнай
актыўнасці ў прадуктах харчавання і сельскагаспадарчай прадук-
цыі. У параўнанні з 1986 годам колькасць прыбораў павялічылася
ў 4,5 раза.
Цяпер у рэспубліцы наладжаны выпуск дазіметрычных прыбо-
раў для насельніцтва. Гэтыя заказы размешчаны на Барысаўскім
прыборабудаўнічым заводзе, ВА «Гарызонт», рэчыцкім заводзе
«Рытм», гомельскім ВА «Вымяральнік», Мінскім ВА імя У. I. Ле-
ніна. У 1990 годзе плануецца вырабіць для насельніцтва 66 тысяч
прыбораў. Рэалізацыя іх будзе ажыццяўляцца праз рознічную ган-
длёвую сетку.
У некаторых таварышаў складваецца думка, што толькі зараз
Урад пачаў актыўна працаваць па абмяркоўваемай праблеме. Ад-
нак гэта не зусім так. 3 1986 года штогод у ЦК Кампартыі Беларусі
і Савеце Міністраў БССР сістэматычна разглядаліся важнейшыя
пытанні і ўносіліся прапановы ў ЦК КПСС і Савет Міністраў СССР.
Іншая справа, не ўсе яны знаходзілі вырашэнне часта з-за адсутна-
139


сці поўнай інфармацыі і ўзгодненых канкрэтных рэкамендацый ву-
чоных. 3-за гэтага да выканання праграмьі гэтага года мы аказаліся
не падрыхтаванымі. Толькі тры месяцы таму назад прыступілі да
праектавання аграгарадкоў для адсялення людзей.
Галоўнае зараз — забяспечыць паскоранае вырашэнне прынятых
дакументаў па ўсіх напрамках, абумоўленых у Праграме па лікві-
дацыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. У мяне ўсё.
Старшыня. Дзякуй, Аляксандр Трафімавіч. Можа, пытанні ёсць?
Калі ласка, Іван Мікалаевіч.
Смоляр I. М. Мы запыт пісалі не для такой інфармацыі, а толькі
прасілі канкрэтна адказаць на некалькі пытанняў. Дзякуй, Аляк¬
сандр Трафімавіч, за такую шырокую інфармацыю. Але я б хацеў
сёе-тое ўдакладніць. Не вернуты будаўнікі з Арменіі, дзе міжна-
цыянальны канфлікт не дазваляе ім эфектыўна працаваць і падвяр-
гае людзей небяспецы. Прыцягненне ж іх на будаўніцтва цэ-
ментнага завода ў Магілёўскай вобласці на тых жа ўмовах апла-
ты, што і ў Арменіі, дазволіла б наблізіць тэрміны ўводу завода,
сканцэнтраваць будаўнікоў іншых абласцей на будаўніцтве са-
цыяльных аб’ектаў. Мы хацелі б ведаць, калі і ў якія тэрміны
Урад абавяжа адпаведныя міністэрствы вярнуць гэтых будаў-
нікоў.
Кічкайла А. Т. Іван Мікалаевіч, я зразумеў ваша пытанне. Сёння
ваенны батальён, аб якім я гаварыў, перадыслацыруецца на цэ-
ментны завод. Вось калі яго перадыслацыруем, тады мы, відаць, з
Брылем, з вамі, са старшынямі аблвыканкомаў разгледзім гэта пы¬
танне і, вядома, будзем па максімальнай магчымасці вызваляць
будаўнікоў Гомельскай і Магілёўскай абласцей ад таго, каб буда-
ваць цэментны завод.
Што датычыцца Арменіі, то я вам павінен сказаць, што трэба
закончыць тое, што начата. Думаю, у першым паўгоддзі гэтага года
мы павінны закончыць тэту работу.
Старшыня. ёсць яшчэ пытанні? Калі ласка.
3 месца. Я падаваў на імя Міхаіла Васільевіча Кавалёва запус¬
ку, у якой сфармуляваў пяць пытанняў, ні на адно з іх вы не ад-
казалі.
Кічкайла А. Т. Я думаў, што ў сваім выступленні адказаў на ўсе
вашы пытанні. Давайце я іх зачытаю.
Першае. Чаму праграма да гэтага часу не стала дзяржаўнай
праграмай СССР?
Я адказаў: працуе экспертная камісія ў саставе 12 чалавек у
нас, а наогул у саставе 39 чалавек.
Другое. Якія мерапрыемствы нашай праграмы выклікаюць пя-
рэчанне ў саюзных органах і чаму, іх аргументы.
Вось самы галоўны аргумент — гэта дзікая, 35-бэрная мяжа.
Вось гэта самае страшнае. Калі зараз наша Акадэмія навук абаро-
140


ніць у Акадэміі навук СССР беларускія прапановы, значыць, за-
цвярджэнне гэтай праграмы пойдзе лягчэй.
Далей. Як выконваюцца прапановы, адобраныя сесіяй? I калі
яны да гэтага часу не выкананы, то чаму, хто ў гэтым вінаваты?
Хацелася б, каб мы з вамі сустрэліся, і я адкажу на ўсе вашы
пытанні..
Старшыня. Дзякуй, Аляксандр Трафімавіч. Пытанняў больш ня-
ма? Есць прапанова па адказу на запыт дэпутатаў прыняць Паста-
нову «Аб ходзе выканання Дзяржаўнай праграмы па ліквідацыі ў
Беларускай ССР вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС».
Прапануецца прыняць да ведама інфармацыю старшыні Камісіі
Бюро ЦК Кампартыі Беларусі і Савета Міністраў Беларускай ССР
па ліквідацыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, Намесніка
Старшыні Савета Міністраў БССР таварыша Кічкайлы Аляксандра
Трафімавіча. Вы згодны? Прымаецца.
Таварышы! Да нас паступілі тэлеграмы ад розных людзей. Яны
датычацца становішча ў Азербайджане і Арменіі. Адносіны сесіі
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР да гэтых падзей прапануецца
выказаць старшыні Камісіі па нацыянальных пытаннях і міжнацы-
янальных адносінах дэпутату Чыгрынаву Івану Гаўрылавічу.
Чыгрынаў I. Г. Таварышы дэпутаты! Камісія па нацыянальных
пытаннях і міжнацыянальных адносінах прапануе прыняць Зваро-
ты да народаў Азербайджана і Арменіі. Была такая просьба і ад
працоўных калектываў рэспублікі. Напрыклад, да нашай сесіі
звярнуўся партыйны камітэт вытворчага аб’яднання «Мінскгруза-
аўтатранс» і іншыя.
Тэксты Зваротаў мы падрыхтавалі. Дазвольце іх зачытаць.
«ЗВАРОТ
ВЯРХОУНАГА САВЕТА БЕЛАРУСКАЙ ССР
ДА НАРОДАМ АРМЕНП
У тэты трывожны час Вярхоўны Савет Беларускай ССР ад імя
беларускага народа звяртаецца да народаў Арменіі з выказваннем
глыбокай заклапочанасці ў сувязі з міжнацыянальнымі адносіна-
мі, якія там абвастрыліся.
Мы з болем у сэрцы ўспрымаем трагічныя падзеі, што адбыліся
ў брацкіх рэспубліках. Працоўныя Беларусі добра ведаюць і заў-
сёды высока цанілі і цэняць рэвалюцыйныя, працоўныя і інтэрнацы-
янальныя традыцыі народаў Закаўказзя. Мы беражліва захоўваем
памяць аб сынах Арменіі, якія разам з прадстаўнікамі іншых брат-
ніх савецкіх народаў змагаліся каля сцен Брэсцкай крэпасці, у пар-
тызанскіх атрадах, вызвалялі нашу зямлю ад нямецка-фашысцкіх
захопнікаў.
I сёння многія нашы працоўныя калектывы, установы навукі,
культуры звязаны вузамі пастаяннага плённага супрацоўніцтва.
141


Працоўныя Арменіі! Мы, вашы беларускія браты, звяртаемся да
вашага розуму — у імя самага светлага на Зямлі, у імя жыцця
дзяцей,' бацькоў і маці, сясцёр і жонак, спыніцё кровапраліцце,
спыніце насілле, вярніце мір і дружбу ў вашы дамы. Мы шчыра
верым, што розум і добрая воля перамогуць.
Прынята Вярхоўным Саветам БССР 26 студзеня 1990 года ў
горадзе Мінску».
Аналагічны Зварот падрЫхтаваны і да народаў Азербайджана.
За невялікім выключэннем тэксты абодвух Зваротаў аналагічныя.
Калі вы дазволіце, другі тэкст я не буду зачытваць. Перадаю тэк¬
сты прэзідыуму.
Старшыня. Дзякуй, Іван Гаўрылавіч. Можа, ёсць пытанні? Няма.
Таварышы дэпутаты, тэксты Зваротаў будуць адпраўлены адпа-
ведным адрасатам.
Заключнае слова мае Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Саве-
та БССР Дземянцей Мікалай Іванавіч.
Дземянцей М. I. (К а п ы л ь с к а я в ы б а р ч а я а к р у г а № 95,
Мінская вобласць). Паважаныя дэпутаты! Дазвольце мне
па даручэнню Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР затрымаць
вашу ўвагу ў межах 7 мінут.
■Таварышы дэпутаты! Сёння мы прынялі Закон аб мовах у Бе-
ларускай ССР. Падведзены вынік усенароднай дыскусіі аб надан-
ні беларускай мове статуса дзяржаўнай, аб паўнакроўным развіцці
рускай і іншых моў, якімі карыстаецца насельніцтва нашай Савец-
кай Сацыялістычнай Беларусі.
Дэпутаты, разам з канкрэтнымі заўвагамі, ясна выказалі свае
адносіны да самой ідэі прыняцця такога Закона, да шляхоў яго
ажыццяўлення на практыцы. Такім чынам, зроблены рэальны крок
да захавання і адраджэння нашай роднай мовы, гісторыі і культуры
народа, яго духоўных каштоўнасцей.
Галасуючы сёння за дзяржаўнасць беларускай мовы, мы гала-
савалі за росквіт нацыянальнай культуры ўсіх народаў Беларусі.
У гэтым будзе заключацца сапраўдная дружба, рэальны інтэрна-
цыяналізм.-
Вярхоўны Савет Беларускай ССР адзінаццатага склікання за-
вяршае сваю работу. Пачатак яго дзейнасці супаў з пачаткам пера-
будовы ў краіне, а тэрмін паўнамоцтваў прыпаў на пераломны этап
у жыцці нашага грамадства.
Паслядоўна праводзячы лінію партыі, Вярхоўны Савет Беларус¬
кай ССР адзінаццатага склікання, яго Прэзідыум, пастаянныя камі-
сіі канцэнтравалі свае намаганні на забеспячэнні выканання рашэн-
няў I і II З’ездаў народных дэпутатаў, Вярхоўнага Савета СССР,
намечаных імі задач у галіне палітычных і сацыяльна-эканамічных
пераўтварэнняў.
За прайшоўшыя' пяць гадоў Вярхоўным Саветам прароблена
142


значная работа па ажыццяўленню палітычнай рэформы і перабу-
дове дзяржаўнага механізма ў рэспубліцы, умацаванню паўнамоц-
тваў мясцовых Саветаў і расшырэнню іх правоў. Стваралася аснова
для зацвярджэння сапраўды народнага самакіравання.
Усяго ў гэтым скліканні адбылося 14 сесій Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР, на якіх. разгледжана 58 пытанняў. Праведзена
59 пасяджэнняў Прэзідыума Вярхоўнага Савета і звыш 250 пася-
джэнняў пастаянных камісій.
У сваёй практычнай рабоце Вярхоўны Савет БССР, яго Прэзі-
дыум асноўную ўвагу ўдзялялі пытанням удасканалення і развіцця
рэспубліканскага заканадаўства, умацавання прававой асновы
дзяржаўнага і грамадскага жыцця.
Трэба сказаць, што абмеркаванне законапраектаў, як правіла,
насіла творчы, зацікаўлены характар, праходзіла ў вострых дыску-
сіях. Усё гэта дазваляла ўлічваць пры прыняцці законаў самы шы-
рокі спектр розных думак.
Асабліва характэрнай у гэтых адносінах стала дванаццатая се-
сія Вярхоўнага Савета, дзе абмяркоўваліся законапр.аекты аб выба-
рах народных дэпутатаў і аб змяненнях і дапаўненнях Канстытуцыі
БССР. У выніку двухдзённай дыскусіі было прынята прынцыпова
новае выбарнае заканадаўства, якое стала фундаментам чарговага
этапу палітычнай рэформы, асновай для стварэння новай структу¬
ры ўлады на месцах.
У працэсе законатворчай дзейнасці, абапіраючыся на Закон аб
народным абмеркаванні важных пытанняў дзяржаўнага жыцця Бе¬
ларускай ССР, Вярхоўны Савет шырока ўлічваў думкі і прапановы
людзей, грамадскіх арганізацый.
Вярхоўны Савет Беларускай ССР адзінаццатага склікання на
працягу ўсяго перыяду сваёй работы актыўна ўплываў на працэсы
сацыяльна-эканамічнага развіцця рэспублікі, стварэння надежных
умоў для працы і жыцця людзей.
Па прапанове пастаянных камісій у планы эканамічнага і са-
цыяльнага развіцця рэспублікі было ўключана дадаткова будаўніц-
тва рада аб’ектаў сацыяльнага назначэння, выдзелены сродкі з
бюджэту, якія былі накіраваны на добраўпарадкаванне населеных
пунктаў, рамонт школ, дзіцячых дашкольных устаноў, бальніц і па-
ліклінік, набыццё неабходнага для іх абсталявання і г. д.
Пастаянныя камісіі Вярхоўнага Савета вывучылі і разгледзелі
60 пытанняў, звязаных з выкананнем планаў эканамічнага і сацы¬
яльнага развіцця рэспублікі. На іх пасяджэннях былі заслуханы
міністэрствы: будаўніцтва, лёгкай прамысловасці, лясной гаспадар-
кі і лясной прамысловасці, будаўніцтва і эксплуатацыі аўтамабіль-
ных дарог, жыллёва-камунальнай гаспадаркі, транспарту і іншыя.
Вельмі настойліва і мэтанакіравана працавала створаная ў лі-
пені мінулага года пастаянная Камісія па пытаннях ліквідацыі вы-
143


нікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Члены камісіі прынялі самы
непасрэдны ўдзел у распрацоўцы Дзяржаўнай праграмы па лікві-
дацыі ў рэспубліцы вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, многа
разоў сустракаліся з жыхарамі раёнаў, якія пацярпелі пры аварыі,
пабывалі ў саюзных і рэспубліканскіх міністэрствах і ведамствах,
удзельнічалі ў абмеркаванні і прыняцці праграмы Вярхоўным Са-
ветам БССР.
У працэсе работы Вярхоўнага Савета мяняўся характар дзей-
насці дэпутатаў. Яны пачалі часцей бываць на месцах: у працоў-
ных калектывах калгасаў, саўгасаў, прадпрыемстваў і арганізацый,
у выканкомах мясцовых Саветаў, у сваіх акругах. Дэпутацкія камі-
сіі ўдзельнічалі ў распрацоўцы законапраектаў, у вывучэнні і пад-
рыхтоўцы пытанняў, якія ўносяцца на разгляд Вярхоўнага Савета
і яго Прэзідыума.
Шмат* добрых слоў сёння можна сказаць аб рабоце дэпутатаў,
якія актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні пытанняў, што ўносіліся
на сесіі Вярхоўнага Савета і пасяджэнні пастаянных камісій, рэгу-
лярна выступалі са справаздачамі ў працоўных калектывах і па
месцы жыхарства выбаршчыкаў.
На працягу ўсяго склікання Вярхоўны Савет і яго органы ўдзя-
лялі самую пільную ўвагу аказанню практычнай дапамогі мясцовым
Саветам у перабудове іх работы на аснове дэмакратызацыі і галос-
насці, пошуку і апрабацыі форм самакіравання.
На сесіях Вярхоўнага Савета БССР абмяркоўваліся пытанні па
далейшаму павышэнню ролі і ўзмацненню адказнасці Саветаў на¬
родных дэпутатаў за паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця
ў свеце рашэнняў XXVII з’езда КПСС, аб ролі мясцовых Саветаў
у паскарэнні вырашэння Харчовай праграмы і сацыяльнай перабу¬
дове вёскі.
Як вы помніце, папярэдняя, трынаццатая сесія спецыяльна раз-
гледзела пытанне аб першачарговых мерах па пераходу Беларус-
кай ССР з 1990 года на новыя ўмовы гаспадарання на аснове сама-
кіравання і самафінансавання. I тут было падкрэслена, іпто рашаю-
чае значэнне ва ўкараненні рэспубліканскага гасразліку належыць
мясцовым Саветам.
Важнае месца ў дзейнасці Вярхоўнага Савета займалі пытанні
ўмацавання законнасці і правапарадку, абароны правоў і інта-
рэсаў грамадзян, барацьбы са злачыннасцю. Падрыхтаваны і
прыняты шэраг нарматыўных актаў, накіраваных на павышэнне
ролі судоў, іх незалежнасці і ўмацаванне аўтарытэту права-
суддзя.
Вядома, было б няправільным сцвярджаць, што Вярхоўны Са¬
вет адзінаццатага склікання, яго дэпутаты аднолькава эфектыўна
вырашалі ўсе задачы, якія стаялі перад імі. Былі і не да канца
прадуманыя рашэнні. Не заўсёды яны выконваліся. Былі і пасіў-
144


насць, імкненне ўхіліцца ад канфліктных сітуацый. I гэта трэба
прызнаць.
Але галоўнае заключаецца ў тым, што вышэйшы орган улады
рэспублікі ад сесіі да сесіі дзейнічаў усё больш рашуча, незалежна,
з большым разумением задач, якія стаяць перад рэспублікай.
Таварышы дэпутаты! Цяперашні састаў Вярхоўнага Савета Бе-
ларускай ССР праводзіць сваю апошнюю сесію. Праўда, функцыі
свае мы з вамі будзем выконваць да выбрання дэпутатаў новага
вышэйшага органа ўлады рэспублікі. I ўсё ж, калі не ўзнікне не-
абходнасць у экстранным скліканні сесіі Вярхоўнага Савета, сён-
няшняе пасяджэнне, вобразна кажучы,-—важкае завяршэнне яго
біяграфіі. Тым не менш хацелася б, каб не канчалася палітычная
дзейнасць цяперашніх дэпутатаў.
Вы за пяць гадоў набылі вялікі вопыт работы ў вышэйшым орга¬
не ўлады рэспублікі. Гэта вопыт распрацоўкі і прыняцця законаў,
работы з людзьмі, навыкі ў кіраванні дзяржаўнымі справамі, прак-
тыка ўзаемадзеяння з міністэрствамі і ведамствамі, выканкомамі
мясцовых Саветаў.
Для многіх, хто вылучаны цяпер кандыдатам у народный дэпу¬
таты, тэты вопыт будзе вельмі карысны ў перадвыбарнай бараць-
бе. Тыя ж, хто не прэтэндуе на дэпутацкія мандаты, у інтарэсах
справы не павінны ўхіляцца ад грамадскай работы.
Я хачу заклікаць вас, дарагія таварышы, актыўна працягваць
сваю палітычную дзейнасць, змагацца за ажыццяўленне задач пе-
рабудовы, тых рашэнняў, якія прынялі мы самі, а таксама пастаноў
і законаў, якія будуць прыняты тымі, хто гірыйдзе нам на змену.
Нам патрэбны вельмі сур’ёзныя намаганні ў рабоце з людзьмі
для таго, каб падняць грамадства супраць негатыўных з’яў, якія
тармозяць перабудову, ускладняюць і без таго напружанае жыццё.
Без удзелу ўсяго народа, без арганізаванасці і свядомасці, адказ-
насці на ўсіх участках работы ніякія, няхай самыя лепшыя, законы
нам не дапамогуць.
Больш за ўсё зараз неабходна кансалідацыя на платформе пе-
рабудовы ўсіх яе прыхільнікаў, усіх, хто разумее, што не мітынга-
мі і дэманстрацыямі, не забастоўкамі, а сумеснымі намаганнямі,
практычнымі справамі мы навядзём парадак у калектывах і краіне,
выведзем нашу эканоміку з крызіснага становішча.
Завяршаючы сваё выступление, мне хочацца выказаць самую
сардэчную ўдзячнасць за ўсё зробленае вамі ў саставе цяперашняга
Вярхоўнага Савета. Вялікіх вам поспехаў у працы і грамадскай
дзейнасці, шчасця і дабрабыту вам і вашым блізкім. Дзякуй. (Ап-
ладысменты.)
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Чатырнаццатую сесію Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР аб’яўляю закрытай.


ЗАКОНЫ 1 ПАСТАНОВЫ,
ПРЫНЯТЫЯ ВЯРХОЎНЫМ САВЕТАМ
БЕЛАРУСКАЙ ССР
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб мовах у Беларускай ССР
Мова — не толькі сродак зносін, a і душа народа, аснова і важ¬
нейшая частка яго культуры. Жыве мова — жыве народ. Кожная
мова, яе літаратурная, жывая мясцовая і гістарычная разнавіднас-
ці — неацэнны скарб, які належыць не аднаму народу, а ўсяму ча-
лавецтву.
Гонар і абавязак усіх — шанаваць родную мову, садзейнічаць
яе развіццю і росквіту, паважліва ставіцца да моў іншых народаў.
У Беларусі здаўна жывуць людзі розных нацыянальнасцей, гу-
чаць розныя мовы. Аднак у апошнія гады сфера ўжывання мовы
карэннага насельніцтва Беларусі, якое дало ёй імя і гістарычна
складае асноўную частку жыхароў рэспублікі, значна звузілася,
пад пагрозай апынулася само яе існаванне. Паўстала неабход-
насць аховы беларускай мовы на дзяржаўна-этнічнай тэрыторыі.
Такую сістэму аховы дазваляе стварыць толькі наданне белару¬
скай мове статуса дзяржаўнай мовы Беларускай ССР.
Статус беларускай мовы як дзяржаўнай не закранае кансты-
туцыйных правоў грамадзян іншых нацыянальнасцей карыстацца
рускай ці іншымі мовамі. Усе грамадзяне Беларускай ССР, неза-
лежна ад нацыянальнасці і роднай мовы, карыстаюцца роўнымі
правамі і маюць роўныя абавязкі перад дзяржавай.
І.АГУЛЬНЫЯ ПАЛАЖЭННІ
А р т ы к у л 1. Мэты заканадаўства аб мовах у Беларускай ССР
Заканадаўства Беларускай ССР аб мовах мае на мэце ўрэгу-
ляваць адносіны ў галіне развіцця і ўжывання беларускай, рускай
146


і іншы'х моў, якімі карыстаецца насельніцтва рэспублікі ўдзяр-
жаўным, сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці, ахову кан-
стытуцыйных правоў грамадзян у гэтай сферы, выхаванне паваж-
лівых адносін да нацыйнальнай годнасці. чалавека, яго культуры
і мовы, далейшае ўмацаванне дружбы і супрацоўніцтва народаў.
А р т ы к у л 2. Дзяржаўная мова; іншыя мовы ў Беларускай ССР
У адпаведнасці з Канстытуцыяй (Асноўным' Законам) Белару¬
скай ССР дзяржаўнай мовай Беларускай Савецкай Сацыялістыч-
най Рэспублікі з’яўляецца беларуская мбва.
Беларуская ССР забяспечвае ўсебаковае развіццё і функцыяні-
раванне беларускай мовы ва ўсіх сферах грам'адскага жыцця.
Беларуская ССР забяспечвае права свабоднага карыста.ння ру¬
скай мовай, як мовай міжнацыянальных зносін народаў Саюза
ССР.
Беларуская ССР праяўл.яе дзяржаўны клопат аб свабодным
развіцці і ўжыванні ўсіх нацыянальных моў, якімі карыстаецца, на-
сельніцтва рэспублікі.
Рэспубліканскія і мясцовыя дзяржаўныя, партыйныя органы,
прадпрыемствы, установы і грамадскія арганізацыі ствараюць гра¬
мадзянам Беларускай ССР неабходныя ўмовы для вывучэння бела¬
рускай і рускай моў і дасканалага валодання імі.
Закон не рэгламентуе ўжыванне моў у неафіцыйных зносінах,
у зносінах членаў працоўных калектываў паміж сабой, ва Узброе-
ных Сілах СССР, пагранічных, унутраных і чыгуначных войсках,
якія знаходзяцца на тэрыторыі Беларускай ССР.
А р т ы к у л 3. Права грамадзян карыстацца іх нацыянальнай
мовай
Грамадзянам Беларускай ССР гарантуецца права карыстацца
іх нацыянальнай мовай. Ім гарантуецца таксама права звяртацца
ў дзяржаўныя, партыйныя органы, прадпрыемствы, установы і гра-
мадскія арганізацыі на беларускай, рускай або іншай прымальнай
для бакоў мове.
Рашэнне па сутнасці звароту афармляецца на беларускай мове.
Адказ грамадзяніну даецца на беларускай мове або, па яго жадан-
ню, у перакладзе на рускую мову.
Адмова службовай асобы прыняць і разгледзець зварот грама-
дзяніна на дзяржаўнай мове, мове міжнацыянальных зносін або
рабочай мове дадзенай установы са спасылкай на няведанне мо¬
вы звароту цягне за сабой адказнасць паводле дзейнічаючага за-
канадаўства.
147


Артыкул 4. Абавязак службовых асоб, іншых работнікаў
I
зяржауных, партийных органау, прадпрыемст-
ваў, устаноў і грамадскіх арганізацый валодаць
беларускай і рускай мовамі
Кіраўнікі, іншыя работнікі дзяржаўных устаноў, партыйных, са-
вецкіх, прафсаюзных органаў, грамадскіх арганізацый і прадпры-
емстваў павінны валодаць беларускай і рускай мовамі ў аб’ёме, не-
абходным для выканання службовых абавязкаў.
Органы дзяржаўнай улады і дзяржаўнага кіравання, а таксама
ўстановы, прадпрыемствы і арганізацыі павінны прымаць і разгля-
даць дакументы, якія падаюцца грамадзянамі на беларускай або
рускай мове.
Артыкул 5. Абарона моў
Усякія прывілеі ці абмежаванне правоў асобы па моўных пры-
метах недапушчальныя.
Публічная знявага, ганьбаванне дзяржаўнай і іншай мовы, ства-
рэнне перашкод і абмежаванняў у карыстанні імі, пропаведзь ва-
рожасці на моўнай глебе цягнуць устаноўленую законам адказ-
насць.
Арганізацыя
ускладаецца на
6.	Арганізацыя выканання Закона аб мовах у Бе-
ларускай ССР
выканання Закона аб мовах у Беларускай ССР
Савет Міністраў Беларускай ССР і выканаўчыя
камітэты мясцовых Саветаў народных дэпутатаў.
II.	МОВА ДЗЯРЖАУНЫХ, ПАРТЫИНЫХ ОРГАНАУ,
ПРАДПРЫЕМСТВАУ, УСТАНОУ
I ГРАМАДСКІХ АРГАНІЗАЦЫЙ
А р т ы к у л 7. Мова актаў органаў дзяржаўнай улады і кіра-
вання
Акты вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і кіравання Бела¬
рускай ССР прымаюцца на беларускай мове і публікуюцца на бе¬
ларускай і рускай мовах.
Акты міністэрстваў і ведамстваў, мясцовых органаў дзяржаў-
най улады і- кіравання Беларускай ССР прымаюцца і публікуюц-
ца на беларускай мове, а пры неабходнасці — і на нацыянальнай
мове большасці насельніцтва той ці іншай мясцовасці.
Тэксты на пячатках, штампах, штэмпелях, фармулярах, афіцый-
ных бланках дзяржаўных, партыйных органаў, прадпрыемстваў,
устаноў і грамадскіх арганізацый у Беларускай ССР выконваюцца
на беларускай мове, а пры неабходнасці — на беларускай і рускай
або іншай мове.
148


Артыкул 8. Мова справаводства і дакументацыі
У Беларускай ССР мовай справаводства і дакументацыі, а так-
сама мовай узаемаадносін дзяржаўных, партыйных органаў, уста-
ноў і грамадскіх арганізацый з’яўляецца беларуская мова.
Мовай справаводства і дакументацыі на прадпрыемствах (у тцм
ліку — саюзнага падпарадкавання) з’яўляецца беларуская мова, а
пры неабходнасці — руская.
Артыкул 9. Мова ўзаемаадносін рэспубліканскіх і мясцовых
органаў з саюзнымі органам! і органам! іншых
рэспублік
Мовай узаемаадносін рэспубліканскіх і мясцовых дзяржаўных,
партыйных органаў, прадпрыемстваў, устаноў і грамадскіх арга-
нізацый з саюзнымі органам! з’яўляецца руская мова, а з органа-
мі, прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі іншых саюзных
рэспублік — руская або іншая прымальная для бакоў мова.
А р т ы к у л 10. Мова тэхнічнай і праектнай дакументацыі
Тэхнічная і праектная дакументацыя ў Беларускай ССР рых-
туецца на беларускай або рускай мове, а з улікам прызначэння —
на іншай мове.
А р т ы к у л
Афіцыйныя
11.	Мова дакументаў аб статусе грамадзян Белару-
скай ССР
дакументы, якія сведчаць статус грамадзяніна,—
пашпарт, працоўная кніжка, дакументы аб адукацыі, пасведчанні
аб нараджэнні, шлюбе, а таксама дакументы аб смерці асобы вы-
конваюцца на беларускай і рускай мовах, а асобныя дакументы
пры неабходнасці — на беларускай і іншай мове.
Артыкул 12. Мова з’ездаў, канферэнцый і іншых форумаў
У Беларускай ССР рабочай мовай з’ездаў, сесій, канферэнцый,
пленумаў, пасяджэнняў, нарад, іншых сходаў з’яўляецца белару-
ская мова.
Рабочай мовай міжрэспубліканскіх, усесаюзных і міжнародных
сходаў і форумаў, якія праводзяцца на тэрыторыі Беларускай ССР,
з’яўляецца мова, вызначаная ўдзельнікамі форуму.
Удзельнікам мясцовых, рэспубліканскіх, усесаюзных і міжна-
родных сходаў і форумаў гарантуецца права выбіраць мову вы-
ступленняў з забеспячэннем перакладу на рабочую мову.
А рты ку л 13. Мова дакументаў па выбарах народных дэпу-
татау
Дакументацыя па выбарах народных дэпутатаў мясцовых, рэс-
публіканскіх і саюзных органаў дзяржаўнай улады афармляецца
на беларускай мове.
149


Дакументацыя па выбарах народных дэпутатаў СССР падаец-
ца ў Цэнтральную выбарчую камісію па. выбарах народных дэпу-
татаў СССР на рускай мове.
Выбарчыя бюлетэні друкуюцца на беларускай мове або на на-
цыянальнай мове большасці насельніцтва выбарчай акругі.
Артыкул 14. Мова ў сферы абслугоўвання
На транспарце, у гандлі, у сферы медыцынскага і бытавога аб-
слугоўвання ўжываецца беларуская мова або іншая, прымальная
для бакоў мова.
Артыкул 15. Мова судаводства
У Беларускай ССР судаводства вядзецца на беларускай мове
або нацыянальнай мове большасці насельніцтва дадзенай мясцо-
васці.
Пры разглядзе ў судах крымінальных і грамадзянскіх спраў асо-
бам, якія прымаюць удзел у справе і не валодаюць мовай суда-
водства^ забяспечваецца права азнаямлення з адпаведнымі матэры-
яламі, удзел у судовых дзеяннях праз перакладчыка, права вы-
ступаць у судзе на роднай мове.
Следчыя і судовыя дакументы выдаюцца асобам, якія пры¬
маюць удзел у справе, па іх патрабаванню, у перакладзе на род¬
ную мову або іншую мовў, якой яны валодаюць.
Артыкул 16. Мова вядзення спраў аб адміністрацыйных пра-
вапарушэннях
Вядзенне спраў аб адміністрацыйных правапарушэннях у Бела¬
рускай ССР ажыццяўляецца на беларускай мове або нацыяналь¬
най мове большасці насельніцтва той ці іншай мясцовасці.
Калі асоба, якая прыцягваецца да адміністрацыйнай адказнас-
ці, не валодае. мовай, на якой вядзецца справа, яна можа высту-
паць на роднай мове і карыстацца дапамогай перакладчыка.
А р т ы к у л 17. Мова натарыяльнага справаводства
Натарыяльнае справаводства ў дзяржаўных натарыяльных кан¬
торах і выканаўчых камітэтах гарадскіх, пасялковых і сельскіх Са-
ветаў народных дэпутатаў вядзецца на той мове, на якой вядзецца
ў дадзенай мясцовасці судаводства.
Калі асоба, якая звярнулася ў натарыяльную кантору, не ведае
мовы, на якой вядзецца справаводства, тэксты дакументаў, што
афармляюцца, павінны .быць у перакладзе на рускую або іншую
мову.
Артыкул 18. Мова вядзення арбітражных спраў
. Вядзенне арбітражных спраў з удзелам бакоў, якія знаходзяц-
ца на тэрыторыі Беларускай ССР, ажыццяўляецца на беларускай
мове.
150


Вядзенне арбітражных спраў, у якіх удзельнічаюць бакі, што
знаходзяцца на тэрыторыі іншай саюзнай рэспублікі, ажыццяўля-
ецца на рускай мове.
Калі справы накіроўваюцца ў Дзяржаўны арбітраж СССР або
ў дзяржаўны арбітраж іншай саюзнай рэспублікі, матэрыялы,
аформленыя на беларускай мове, падлягаюць перакладу на рускую
мову.
А р т ы к у л 19. Мова пракурорскага нагляду
Акты пракурорскага нагляду ў Беларускай ССР складаюцца на
беларускай мове. У сувязі з ажыццяўленнем пракурорскага нагля¬
ду на гэтай мове вядзецца і перапіска з усімі ўстановамі, прадпры-
емствамі і арганізацыямі, размешчанымі на тэрыторыі Беларускай
ССР.
У зносінах з Пракуратурай СССР і іншымі саюзнымі органамі,
з органам! пракурорскага нагляду і іншымі ўстановамі саюзных рэс-
публік выкарыстоўваецца руская мова.
А р т ы к у л 20. Мова юрыдычнай дапамогі
Юрыдычная дапамога грамадзянам і арганізацыям аказваецца
на беларускай мове або на прымальнай для бакоў мове.
Артыкул 21. Мова міжнародных дагавораў і пагадненняў
Мовамі міжнародных дагавораў Беларускай ССР, а таксама па-
гадненняў прадпрыемстваў, устаноў і грамадскіх арганізацый Бе¬
ларускай ССР з прадпрыемствамі, установамі і грамадскімі арга-
нізацыямі іншых дзяржаў з’яўляецца беларуская мова і мова ін-
шага боку дагавора або пагаднення.
III.	МОВА АДУКАЦЫІ, НАВУКІ I КУЛЬТУРЫ
Артыкул 22. Права на выхаванне і атрыманне адукацыі на
нацыянальнай мове
Беларуская ССР гарантуе кожнаму жыхару рэспублікі неад’ем-
нае права на выхаванне і атрыманне адукацыі на беларускай або
рускай мове. Гэта права забяспечваецца сістэмай дашкольных уста-
ноў, агульнаадукацыйных школ, прафесійна-тэхнічных вучылішч,
сярэдніх спецыяльных і вышэйшых навучальных устаноў.
Права на выхаванне і атрыманне адукацыі на роднай мове
маюць і грамадзяне іншых нацыянальнасцей, якія жывуць у рэс-
публіцы. Дзяржава стварае ўмовы для рэалізацыі гэтага права.
Кіраўнікі і іншыя супрацоўнікі сістэмы народнай адукацыі па-
вінны валодаць мовай навучання, на якой працуе адпаведная ўста-
нова.
151


А р т ы к у л 23. Мова выхавання ў дзіцячых дашкольных уста-
новах
У дзіцячых дашкольных установах, а таксама ў дзіцячых дамах
у Беларускай ССР выхаванне вядзецца на беларускай мове.
У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь-
насцей ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаван¬
не дзяцей вядзецца на рускай або іншай нацыянальнай мове.
У дзіцячых дашкольных установах пры неабходнасці могуць
стварацца асобныя трупы, у якіх выхаванне вядзецца на іншай мове.
А р т ы к у л 24. Мова навучання і выхавання ў агульнаадука-
цыйных школах
У Беларускай ССР вучэбная і выхаваўчая праца ў агульнааду-
кацыйных школах вядзецца на беларускай мове.
У месцах кампактнага пасялення грамадзян іншых нацыяналь-
насцей ствараюцца агульнаадукацыйныя школы або класы, у якіх
вучэбная і выхаваўчая праца вядзецца на рускай або Ініііай на¬
цыянальнай мове.
У агульнаадукацыйных школах пры неабходнасці могуць ства¬
рацца класы, у якіх навучанне і выхаванне вядзецца на іншай мове.
Ва ўсіх агульнаадукацыйных школах Беларускай ССР вывучэн-
не беларускай і рускай моў абавязковае.
Парадак вывучэння беларускай мовы вучнямі, якія часова зна-
ходзяцца на тэрыторыі рэспублікі, вызначаецца Міністэрствам на-
роднай адукацыі Беларускай ССР.
А р т ы к у л 25. Мова навучання ў прафесійна-тэхнічных вучы-
\
лішчах, сярэдніх спецыяльных і вышэйшых на
вучальных установах
Навучанне і выхаванне ў прафесійна-тэхнічных вучылішчах, ся-
рэдніх спецыяльных і вышэйшых навучальных установах у Бела-
рускай ССР ажыццяўляецца на беларускай мове, а па некаторых
спецыяльнасцях і прафесіях — на беларускай, рускай або іншай мо¬
ве. Пералік гэтых спецыяльнасцей і прафесій вызначаецца Саветам
Міністраў Беларускай ССР.
Ва ўсіх навучальных установах Беларускай ССР з іншай мовай
навучання беларуская мова вывучаецца незалежна ад ведамаснай
прыналежнасці гэтых устаноў.
А р т ы к у л 26. Уступныя экзамены па мове
Абітурыенты, якія паступаюць у вышэйшыя і сярэднія спецыяль-
ныя навучальныя ўстановы рэспублікі, здаюць уступны экзамен па
беларускай мове, а тыя, хто не атэставаны па беларускай мове,
здаюць уступны экзамен на выбар — па беларускай або рускай
мове.
152


А р т ы к у л 27. Мова ў сферы навукі
У Беларускай ССР вынікі навукова-даследчых прац афармляюц-
ца на беларускай мове, а з улікам іх прызначэння — на рускай мове.
Выканаўцы навукова-даследчых прац могуць выбіраць мову
публікацый навуковых вынікаў.
А р т ы к у л 28. Мова ў сферы культуры
У Беларускай ССР мовай у сферы культуры з’яўляецца бела-
руская мова. Гарантуецца таксама захаванне і развіццё культуры
на мовах прадстаўнікоў іншых народаў, што жывуць у рэспубліцы.
3 мэтай шырокага азнаямлення грамадзян рэспублікі з дасяг-
неннямі культуры народаў СССР і сусветнай культуры Беларуская
ССР забяспечвае пераклад і выданне на беларускай мове мастац-
кай, палітычнай, навуковай, вучэбнай і іншай літаратуры, вытвор-
часць і паказ -фільмаў і аўдыёвізуальных твораў.
IV.	МОВА ІНФАРМАЦЫІ I СУВЯЗІ
А р т ы к у л 29. Мова сродкаў масавай інфармацыі
У Беларускай ССР мовай афіцыйных сродкаў масавай інфар-
мацыі з’яўляецца беларуская мова.
Мовай афіцыйных сродкаў масавай інфармацыі могуць такса¬
ма быць руская мова і мовы іншых нацыянальнасцей.
А р т ы к у л 30. Мова работы пошты і телеграфа
У межах Беларускай ССР паштова-тэлеграфная кареспанден-
цыя ад грамадзян, дзяржаўных, партыйных органаў, прадпрыем-
стваў і ўстаноў, грамадскіх арганізацый прымаецца на беларускай
або рускай мове.
Пошта і телеграф забяспечваюцца маркамі, канвертамі, паш-
тоўкамі, бланкамі і да т. п., надпісы на якіх выконваюцца на бела¬
рускай або рускай мове і адпавядаюць патрабаванням Сусветнай
паштовай канвенцыі.
Артыкул 31. Мова аб’яў і паведамленняў
Тексты афіцыйных аб’яў, паведамленняў, плакатаў, афіш, рек¬
лам і да т. п. выконваюцца на беларускай мове. Побач з белару-
скім текстам можа быць змешчаны яго пераклад на іншую мову.
Артыкул 32. Мова маркіроўкі тавараў
Маркіроўка тавараў, етыкеткі на таварах, інструкцыі аб кары-
станні таварамі, зробленымі ў Беларускай ССР, выконваюцца на
беларускай мове.
Маркіроўка тавараў на вываз за межы Беларускай ССР выкон-
ваецца на беларускай, рускай мове або на мове заказчыка.
Назвы ў таварных знаках падаюцца на беларускай мове.
153


V.	МОВА НАЙМЕННЯУ
А р т ы к у л 33. Мова найменняў дзяржаўных, партийных орга-
наў, прадпрыемстваў, устаноў і грамадскіх ар
ганізацый
Афіцыйныя найменні дзяржаўных, партийных органаў, прад-
прыемстваў, устаноў і грамадскіх арганізацый даюцца на белару-
скай мове. 3 правага боку (або знізу) гэтыя найменні могуць да-
вацца пры неабходнасці ў перакладзе на рускую або іншую мову.
Артикул 34. Мова тапонімаў і картаграфічных выданняў
У Беларускай ССР тапонімы (назвы населеных пунктаў, адмі-
ністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, вуліц, плошчаў, рэк і да т. п.)
даюцца на беларускай мове.
Тапонімы з-за межаў Беларускай ССР даюцца на беларускай
мове адпаведна традыцыі, а новыя — у транскрыпцыі з мовы ары-
гінала.
Картаграфічныя выданні, прызначаныя для карыстання ў Бе¬
ларускай ССР, рыхтуюцца і друкуюцца на беларускай мове.
Артикул 35. Мова асабовых імён
Беларускія асабовыя імёны і прозвішчы ўжываюцца адпаведна
нацыянальнай іменаслоўнай традыцыі і законам беларускай мовы.
Асабовыя імёны і прозвішчы з іншых моў пішуцца і ўжываюцца
на беларускай мове адпаведна правілам перадачы іншамоўных
уласных імён.
VI.	САДЗЕЙНІЧАННЕ
НАЦЫЯНАЛЬНА-КУЛЬТУРНАМУ РАЗВІЦЦЮ БЕЛАРУСАУ,
ЯКІЯ ЖЫВУЦЬ ЗА МЕЖАМІ БЕЛАРУСКА
ССР
А р т ы к у л 36. Садзейнічанне нацыянальна-культурнаму раз-
віццю беларусаў, якія жывуць за межамі Бе¬
ларускай ССР
Беларуская ССР на аснове пагадненняў з іншымі саюзнымі рэс-
публікамі садзейнічае нацыянальна-культурнаму развіццю белару-
саў, якія жывуць у гэтых рэспубліках.
Беларуская ССР адпаведна нормам міжнароднага права са-
дзейнічае задавальненню нацыянальна-культурных інтарэсаў асоб
беларускага паходжання, якія жывуць у замежных краінах.
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3094—XI
154


ПАСТАНОВА
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
Аб парадку ўвядзення ў дзеянне
Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі пастанаўляе:
1.	Закон Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі «Аб
мовах у Беларускай ССР» увесці ў дзеянне з 1 верасня 1990 года.
2.	Для паступовага ўвядзення палажэнняў Закона ва ўсе сферы
грамадскага жыцця ўстанавіць наступныя тэрміны:
на працягу трох гадоў з моманту ўступлення Закона ў сілу ўво-
дзяцца ў дзеянне артыкулы 11, 27, 28, 29, 31, 32, 35;
на працягу трох — пяці гадоў з моманту ўступлення Закона ў
сілу ўводзяцца ў дзеянне артыкулы 4, 7, 12;
на працягу пяці гадоў з моманту ўступлення Закона ў сілу ўво-
дзяцца ў дзеянне артыкулы 8, 10, 13, 14, 23;
на працягу дзесяці гадоў з моманту ўступлення Закона ў сілу
ўводзяцца ў дзеянне артыкулы 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24, 25, 26.
3.	Даручыць Савету Міністраў Беларускай ССР распрацаваць і
да 1 верасня 1990 года прыняць «Дзяржаўную праграму развіцця
беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕИ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3095—XI
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб дапаўненні артикула 68 Канстытуцыі
(Асноўнага Закона) Беларускай ССР
У мэтах надання беларускай мове статуса дзяржаўнай мовы
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
пастанаўляе:
Дапоўніць артыкул 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Бела¬
рускай ССР часткамі чацвёртай, пятай і шостай наступнага зместу:
«Дзяржаўнай мовай Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі з’яўляецца беларуская мова.
Беларуская ССР забяспечвае свабоднае карыстанне рускай мо¬
вай як мовай міжнацыянальных зносін народаў Саюза ССР.
155


Парадак ужывання беларускай, русКай і іншых моў у Белару¬
скай ССР вызначаецца заканадаўствам Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3096—XI
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў
у Крымінальны кодэкс Беларускай ССР»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 25 снежня 1989 года «Аб унясенні змяненняў і дапаўнен-
няў у Крымінальны кодэкс Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕГІНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3097—XI
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў
у некаторыя заканадаўчыя акты Беларускай ССР»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 29 снежня 1989 года «Аб унясенні змяненняў і дапаўнен-
няў у некаторыя заканадаўчыя акты Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3098—XI
156


ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб некаторых мерах па рэгуляванню цэн
на тавары (паслугі), рэалізуемыя кааператывамі
насельніцтву і арганізацыям»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 29 снежня 1989 года «Аб некаторых мерах па рэгуляванню
цэн на тавары (паслугі), рэалізуемыя кааператывамі насельніцтву
і арганізацыям».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3099—XI
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў
у Крымінальна-працэсуальны кодэкс Беларускай ССР»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 11 студзеня 1990 года «Аб унясенні змяненняў і дапаўнен-
няў у Крымінальна-працэсуальны кодэкс Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3100—XI
157


ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указаў
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб абвяшчэнні дня 14 лістапада
Днём уз’яднання Заходняй Беларусі з Беларускай ССР»
і «Аб унясенні дапаўнення ў Палажэнне
аб Дзяржаўным флагу Беларускай ССР»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указы Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР:
ад 11 студзеня 1990 года «Аб абвяшчэнні 14 лістапада Днём
уз’яднання Заходняй Беларусі з Беларускай ССР»;
ад 11 студзеня 1990 года «Аб унясенні дапаўнення ў Палажэнне
аб Дзяржаўным флагу Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕГІНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3101—XI
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб спагнанні сродкаў на будаўніцтва,
рэканструкцыю, рамонт 1 утрыманне
аўтамабільных дарог»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 11 студзеня 1990 года «Аб спагнанні сродкаў на будаў-
ніцтва, рэканструкцыю, рамонт і ўтрыманне аўтамабільных дарог».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М.
ЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3102—XI
158


ПАСТАНОВА
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
<Аб Першым намесніку Старшыні
Камітэта народнага кантролю Беларускай ССР»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
12 студзеня 1990 года «Аб Першым намесніку Старшыні
Камітэта народнага кантролю Беларускай ССР».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕИ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3103—XI
ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб мерах, звязаных з увядзеннем у дзеянне
Асноў заканадаўства Саюза ССР
і саюзных рэспублік аб арэндзе»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 23 студзеня 1990 года «Аб мерах, звязаных з увядзеннем у
дзеянне Асноў заканадаўства Саюза ССР і саюзных рэспублік аб
арэндзе».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3104—XI
159


ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб парадку і размерах пакрыцця расходаў,
звязаных з выкананнем народнымі засядацелямі
іх абавязкаў у судзе»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі п а с т а н а ў л я е :
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 23 студзеня 1990 года «Аб парадку і размерах пакрыцця
расходаў, звязаных з выкананнем
вязкаў у судзе».
народнымі засядацелямі іх аба
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3105—XI
ПАСТАНОВА
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
«Аб зацвярджэнні Указа
Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
аб выбранні тав. Рэдзько А. М. членам Віцебскага
абласнога суда»
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі пастанаўляе:
Зацвердзіць Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР ад 23 студзеня 1990 года «Аб выбранні тав. Рэдзько А. М. чле¬
нам Віцебскага абласнога суда».
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕЙ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕПНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3106—XI
160


ПАСТАНОВА
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
Аб ходзе выкалання Дзяржаўнай праграмы
па ліквідацыі ў Беларускай ССР
вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС
на 1990—1995 гады
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікі п астанаўляе:
1.	Прыняць да ведама інфармацыю па данаму пытанию стар-
шыні Камісіі Бюро ЦК КПБ і Савета Міністраў БССР па ліквіда-
цыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, намесніка Старшыні
Савета Міністраў БССР тав. Кічкайлы А. Т.
2.	Адзначыць, што ўрадам рэспублікі за час пасля прыняцця
Дзяржаўнай праграмы ііа ліквідацыі ў Беларускай ССР вынікаў
аварыі на Чарнобыльскай АЭС вядзецца пастаянная работа ў Са-
веце Міністраў СССР, Дзяржплане СССР, міністэрствах і ведамст-
вах СССР па абароне палажэнняў праграмы. Бюро ЦК КПБ і Са¬
вет Міністраў БССР прынялі рад пастаноў, якія забяспечваюць вы-
кананне першачарговых мерапрыемстваў праграмы, у тым ліку па
набліжэнню тэрмінаў адсялення жыхароў населеных пунктаў, ук-
лючаных у першы пералік праграмы, перасяленню з забруджаных
раёнаў сем’яў, якія маюць у сваім саставе дзяцей да 14 гадоў, ця-
жарных жанчын і асоб, якім па медыцынскіх паказаннях не рэка-
мендуецца пражыванне ў гэтых населеных пунктах. Для гэтых мэт
у абласцях рэспублікі прадугледжваецца выдзяленне звыш 2800
кватэр уводзімага ў першым квартале бягучага года жылля. Вы-
значаны канкрэтныя мерапрыемствы выканкомаў, міністэрстваў і
ведамстваў на 1990 год па будаўніцтву 48 сучасных аграгарадкоў,
уводу ў эксплуатацыю 5069 дамоў сядзібнага тыпу. Вырашаюцца
сацыяльныя пытанні. Зацверджаны пералік населеных пунктаў,
дзе часткова абмяжоўваецца спажыванне малака і іншых прадук-
таў харчавання мясцовай вытворчасці, і іх жыхарам аказваецца
неабходная дапамога. Паляпшаецца медыцынскае і гандлёвае аб-
слугоўванне насельніцтва.
Прадпрыемствамі рэспублікі пачата вытворчасць індывідуаль-
ных дазіметраў. У бягучым годзе плануецца выпусціць больш чым
50 тыс. такіх прыбораў і 10 тыс. штук намечана атрымаць з іншых
рэгіёнаў краіны. Практычна ўсе будаўнікі, якія працуюць за ме¬
жам!, вернуты ў рэспубліку, акрамя асобных падраздзяленняў, якія
засталіся ў Арменіі.
Разам з тым рад пытанняў, што датычаць ліквідацыі вынікаў
аварыі, вырашаецца марудна. Зацягнулася ўзгадненне Акадэміяй
6 Зак. 520
161


навук БССР у саюзных органах пазіцый рэспублікі па канцэпцыі
пражывання ў забруджаных раёнах; забеспячэння ў неабходнай
колькасці пуцёўкамі для аздараўлення насельніцтва пацярпеўшых
ад аварыі раёнаў, забеспячэння ўстаноў аховы здароўя медыцын-
скім абсталяваннем і медыкаментамі.
3.	Савету Міністраў БССР, міністэрствам і ведамствам БССР,
выканкомам мясцовых Саветаў народных дэпутатаў прыняць дадат-
ковыя меры па ліквідацыі адставання рада пазіцый Дзяржаўнай
праграмы, забеспячэнню захавання здароўя і паляпшэнню матэры-
яльнага становішча насельніцтва, якое пражывае ў раёнах радые-
актыўнага забруджвання, больш настойліва вырашаць у саюзных
органах пытанні яе матэрыяльна-тэхнічнага і фінансавага забеспя¬
чэння.
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
М. ДЗЕМЯНЦЕИ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. СЫРАЕГІНА
26 студзеня 1990 года, гор. Мінск
№ 3107—XI


Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
ЧЕТЫРНАДЦАТАЯ СЕССИЯ
ВЕРХОВНОГО СОВЕТА
БЕЛОРУССКОЙ ССР
ОДИННАДЦАТОГО СОЗЫВА
26 ЯНВАРЯ 1990 ГОДА
стенографический отчет


ЗАСЕДАНИЕ ПЕРВОЕ
(26 января 1990 года)
Зал заседаний Верховного Совета Белорусской ССР. 10 часов утра. Места
за столом председателя занимают Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР И. Я. Науменко, заместители Председателя Верховного Совета Бело¬
русской ССР А. М. Мариничева, Н. И. Хатковская, А. С. Шаранович.
Председательствует Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР депутат Иван Яковлевич Науменко.
Председатель. Уважаемые товарищи депутаты! Четырнадцатую
сессию Верховного Совета Белорусской Советской Социалистиче¬
ской Республики одиннадцатого созыва объявляю открытой.
Прежде чем начнем нашу работу, нам необходимо зарегистри¬
роваться. Дайте, пожалуйста, режим регистрации.
Товарищи депутаты, прошу вас зарегистрироваться.
Результаты регистрации:
Зарегистрировано 408 депутатов Верховного Совета БССР.
Кворум есть. Начинаем нашу работу.
Прежде всего нужно утвердить повестку дня сессии.
Президиум Верховного Совета Белорусской ССР вносит на рас¬
смотрение Верховного Совета следующие вопросы.
1.	О проектах Закона Белорусской ССР «О языках в Белорус¬
ской ССР», Постановления Верховного Совета Белорусской ССР
«О порядке введения в действие Закона Белорусской ССР «О язы¬
ках в Белорусской ССР» и Закона Белорусской ССР «О дополне¬
нии статьи 68 Конституции (Основного Закона) Белорусской ССР».
2.	О внесении Указов Президиума Верховного Совета Белорус¬
ской ССР, проектов Закона Белорусской ССР и Постановления
Верховного Совета Белорусской ССР на утверждение Верховного
Совета Белорусской ССР.
Вопросы вносятся Президиумом Верховного Совета Белорусской
ССР.
Предложение о включении этих вопросов в повестку дня сессии
одобрено Советом Старейшин Верховного Совета Белорусской
ССР.
164


Есть ли другие предложения по повестке дня четырнадцатой
сессии?
Голос. Да.
Председатель. Пожалуйста, подойдите к четвертому микрофону.
Самборский КХ А. (Гомельский — Промышленный
избирательный округ № 296, Гомельская область).
На одиннадцатой сессии Верховного Совета БССР, когда рассмат¬
ривалась первоначальная программа по Чернобылю, по докладу то¬
варища Евтуха я внес целый ряд предложений и высказал мнение о
том, что Правительство несерьезно подошло к этому вопросу. За¬
тем программа была принята и прошло некоторое время. Но поло¬
жение дел показывает, что Правительство республики и Президиум
Верховного Совета только провозглашают лозунги, что это нацио¬
нальная трагедия, что это боль всего народа, а на самом деле по-
настоящему этим вопросом не занимаются.
В связи с этим мной, ещё до заседания Президиума Верховного
Совета, который рассматривал повестку дня этой сессии, был вне¬
сен запрос к Председателю Президиума Верховного Совета БССР
по этим проблемам. Поскольку он здесь не обсуждается, не рас¬
сматривался на Совете Старейшин и не вносится в повестку дня,
позвольте мне его зачитать:
«Председателю Президиума Верховного Совета БССР товарищу
Дементею.
Депутатский запрос.
В связи с тем, что многое, предусмотренное Государственной
программой по ликвидации в БССР последствий аварии на Черно¬
быльской АЭС, реализуется крайне медленно, прошу сообщить на
четырнадцатой сессии:
1.	Какая система контроля за реализацией программы создана
на уровне Президиума Верховного Совета БССР.
2.	Совет Министров СССР, ВЦСПС постановлением от 20 ок¬
тября 1989 г. № 886 (пункт 8.1) поручили Совету Министров БССР,
исходя из особых условий проживания населения в районах, под¬
вергшихся радиоактивному заражению в результате аварии на Чер¬
нобыльской АЭС, осуществлять снабжение этого населения продо¬
вольственными товарами в соответствии с рациональными нормами
потребления продуктов питания, а также приоритетное обеспечение
промышленными товарами длительного пользования.
Почему это положение не выполняется, не распространено на го¬
род Гомель, где загрязнение по цезию-137 составляет 2 Ки/км2, по
стронцию — 0,35 и где проживает более пятисот тысяч человек?
Аналогичное положение прослеживается и по другим регионам
области.
3.	По чьей вине неудовлетворительно решаются другие позиции
программы? Концентрация строителей на объектах, определенных
165


в программе по Гомельской области, обеспечение медоборудова-
нием, препаратами и т. д.
4.	Три месяца тому назад, 25 октября 1989 г., на двенадцатой
сессии Верховного Совета БССР было внесено предложение о зако¬
нодательном определении ответственности за нарушение требова¬
ний радиационной безопасности при производстве и реализации
продукции.
Предложенный настоящей сессии проект Закона не дает пол¬
ный ответ на предложения депутатов. Более того, в нем вообще не
предусматривается ответственность за производство загрязненной
радионуклидами продукции. Почему длительное время игнорируют¬
ся предложения депутатов Верховного Совета БССР? И подпись».
Председатель. Простите, я вашу фамилию не запомнил.
Выступающий. Самборский.
Самборский Ю. А. Я мог бы прокомментировать эти предложе¬
ния, но меня возмутило и другое, что Президиум Верховного Сове¬
та и лично его Председатель не владеют и не занимаются этими
вопросами. Потому что после подачи запроса на меня начали ока¬
зывать давление. Мол, забери, почитай положение о Президиуме,
зачем мы на каждой сессии будем рассматривать чернобыльские
проблемы и т. д.
Это сделал Заместитель Председателя Президиума Верховного
Совета товарищ Микулич.
В связи с тем, что мой депутатский запрос не нашел рассмотре¬
ния на Совете Старейшин и не вносится на эту сессию, я рассмат¬
риваю это как нарушение своих прав и, с другой стороны, попытку
лично Председателя Президиума Верховного Совета скрыть без¬
деятельность Правительства по чернобыльским вопросам и самому
уйти от ответственности.
В связи с этим я ставлю вопрос о доверии Правительству. И в
частности, товарищу Ковалеву как Председателю Совета Министров
БССР, который, может быть, по состоянию здоровья не может за¬
ниматься этими вопросами, товарищу Хусаинову, который должен
отвечать за производственную организацию дел в загрязненной зо¬
не, Председателю Президиума Верховного Совета БССР товарищу
Дементею и Заместителю Председателя Президиума Верховного
Совета товарищу Микуличу.
Прошу, товарищи, поддержать мое предложение. В ином слу¬
чае мне и другим надо расценивать эту национальную боль, нацио¬
нальную трагедию только как лозунг, провозглашенный на словах.
Спасибо.
Председатель. Товарищи депутаты! Заявление очень серьезное.
Может, еще кто хочет выступить? Пожалуйста.
Микулич В. А. (Лебедевский избирательный округ
№ 116, Минская область). Уважаемые товарищи депутаты!
166


Вы знаете, что мы на двух сессиях Верховного Совета рассмат¬
ривали вопросы ликвидации последствий аварии на Чернобыльской
АЭС. По этому вопросу принята программа. Эта программа рас¬
сматривается не только у нас, но и в союзных органах. Сейчас Пра¬
вительством и Президиумом Верховного Совета республики ведет¬
ся работа по практической организации исполнения этой програм¬
мы. Поэтому, когда товарищ Самборский написал Председателю
Президиума Верховного Совета БССР о том, чтобы внесли этот
вопрос в повестку дня сессии Верховного Совета, Президиум посчи¬
тал, что нет необходимости это делать. Он может быть рассмотрен
Президиумом и Советом Министров республики. И я хочу довести
это до вашего сведения. Что касается его высказываний об отстав¬
ке, в том числе и лично моей, это дело депутатов.
Председатель. Спасибо, Владимир Андреевич. Кто еще хочет
выступить? Пожалуйста.
Смоляр И. Н. (Мозырский — Южный избиратель¬
ный округ № 340, Гомельская область). Уважаемые де¬
путаты! Нам предложили проект Закона об ответственности за реа¬
лизацию продукции, загрязненной радионуклидами сверх допусти¬
мых уровней. На прошлой неделе три комиссии — Комиссия по лик¬
видации последствий аварии на Чернобыльской АЭС, законодатель¬
ных предположений и по агропромышленному комплексу рассмот¬
рели проект Закона, где было оговорено и производство с целью реа¬
лизации одним из пунктов. Почему-то в предложенном варианте
упоминания об этом вообще нет. И я бы просил, чтобы президиум
сегодняшней сессии организовал, возможно через 2—3 часа, тот
альтернативный вариант, который бы шел от комиссии и был роз¬
дан депутатам для того, чтобы мы его рассматривали. Просто не¬
понятно, почему игнорируются решения, принятые на комиссиях.
Спасибо.
Председатель. Пожалуйста.
Корнеенко В. Н. (народный депутат СССР). Учитывая
то, что Программа по ликвидации последствий аварии на Черно¬
быльской АЭС не находит, на мой взгляд, должного понимания в
союзных органах, считаю своим долгом напомнить депутатам Вер¬
ховного Совета БССР об их праве на созыв внеочередного Съезда
народных депутатов СССР. Потому что в последнее время где-то
обоснованно, где-то не совсем обоснованно народные депутаты СССР
подвергаются критике за то, что они недостаточно активно зани¬
маются проведением в жизнь этой Чернобыльской программы. По¬
этому я зачитаю статью 5 Регламента Съезда народных депутатов
СССР:
«Внеочередные заседания Съезда народных депутатов созывают¬
ся Верховным Советом СССР по его инициативе, по предложению
одной из палат Верховного Совета СССР, Президиума Верховного
167


Совета, Председателя Верховного Совета СССР, не менее од¬
ной пятой народных депутатов СССР либо по инициативе союз¬
ной республики в лице ее высшего органа государственной
власти».
Поэтому, если сессия Верховного Совета БССР считает, что эта
программа недостаточно нашла свое понимание в союзных органах,
думаю, что это именно тот вопрос, который можно вынести на вне¬
очередной Съезд народных депутатов СССР. У вас такое право, то¬
варищи, есть. И я бы просил с пониманием отнестись к этому пред¬
ложению. Спасибо.
Председатель. Спасибо. Кто еще? Пожалуйста.
Костюкович Е. В. (Мощаницкийизбирательныйокруг
№ 443, Могилевская область). Уважаемые товарищи
депутаты! Когда мы рассматривали примерное штатное расписание
аппарата областного, районного, городского и районного в городе
Советов народных депутатов, то обратились в Президиум Верхов¬
ного Совета с просьбой внести данный вопрос на рассмотрение оче¬
редной сессии Верховного Совета Белорусской ССР. Этого сегодня
в повестке дня не прозвучало. Поэтому я выступаю и прошу дан¬
ный вопрос внести в повестку дня, сделать поручение Президиуму
Верховного Совета Белорусской ССР, чтобы они доложили, какие
поступили предложения по данному вопросу. Затем чтобы депута¬
ты обменялись мнениями. И принять окончательное решение о
статье 128 Конституции Белорусской ССР, где говорится о созда¬
нии президиумов областных, городских и районных Советов народ¬
ных депутатов.
Председатель. Спасибо. Кто еще? Пожалуйста.
С места. Я обращаюсь к депутатам с просьбой не соглашаться с
предложением товарища Самборского. Если наш парламент по каж¬
дому поводу будет свергать Правительство, мы стабильности не по¬
лучим. Я считаю как депутат с периферии, что наше Правительство
делало все для того, чтобы утвердить программу. И если сравни¬
вать с другими республиками, а я живу рядом с Украиной и знаю,
что мы идем впереди других республик на десять порядков выше.
Поэтому я предлагаю согласиться с предложением народного де¬
путата СССР Корнеенко, просить Верховный Совет СССР созвать
внеочередную сессию и утвердить программу по Чернобылю. Это
будет какой-то результат, а не то, что мы будем менять Правитель¬
ство.
Председатель. Спасибо. Больше нет? Нет. Товарищи, в таком
случае у нас есть предложенная Президиумом Верховного Совета
повестка дня и, видимо, нужно голосовать ее первой. Кто за утверж¬
дение повестки дня, предложенной Президиумом Верховного Сове¬
та, прошу голосовать. Кто за это предложение? Кто против? Кто воз¬
держался?
168


Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	205
Зарегистрировано	408
Проголосовало «за»	326
Проголосовало «против»	40
Воздержалось	14
Всего проголосовало	380
Не голосовало	28
Подавляющее большинство. Предложение принимается. Повест¬
ка дня, предложенная Президиумом Верховного Совета, утверж¬
дается.
Товарищи, как будем поступать с другими предложениями? Бу¬
дем голосовать? Пожалуйста, Михаил Васильевич. Помогите нам.
Ковалев М. В. (Ивановский избирательный округ
№179, Брестская о б л а ст ь). Товарищи депутаты! Решением
Съезда народных депутатов поручено Верховному Совету и Совету
Министров СССР рассмотреть предложение Белорусской ССР, Ук¬
раинской ССР и Российской Федерации по проблемам чернобыль¬
ской аварии. И на весеннюю сессию Верховного Совета СССР ни¬
каких дополнительных предложений не нужно. Эта программа бу¬
дет рассматриваться. Сейчас в Совете Министров и в Госплане
СССР ведется работа по изучению всех аспектов проблем, выска¬
занных в нашей программе, которую мы здесь утвердили.
Создана специальная рабочая группа, приезжают сюда специа¬
листы рассматривать отдельные проблемы. Я бы не сказал, что они
относятся негативно к нашим предложениям. Все идет в соответст¬
вии с решениями Съезда. Поэтому специальные дополнительные об¬
ращения, я считаю, будут просто непонятны.
Председатель. Спасибо, Михаил Васильевич. Товарищи, как оп¬
ределимся с голосованием? Пожалуйста.
Микулич В. А. Товарищи, первым было предложение включить
в повестку дня вопрос о контроле за выполнением Программы по
ликвидации аварии на Чернобыльской АЭС. Встает вопрос: вклю¬
чать или не включать его в повестку дня. Было высказано также
недоверие в адрес некоторых членов Правительства.
Председатель. Владимир Андреевич, мы уже голосовали это.
Нет? Прошу включить режим голосования. Голосуем, включать ли
в повестку дня нашей сессии запрос депутата по Чернобылю. Кто
«за»? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
243
205
408
169


Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
176
203
13
16
Еще был запрос о принятии решения о внеочередном Съезде на¬
родных депутатов СССР. Как будем голосовать? В порядке поступ¬
ления? (Шум в зале.) Пожалуйста.
Голос. Уважаемые товарищи! Я прошу председателя собраться
и как-то более четко вести нашу сессию. Ведь вопрос стоит не так.
Депутат вносит запрос, вносит предложение, его надо просто-напро¬
сто проголосовать. А какое решение будет — положительное, отри¬
цательное,— это уже дело сессии. Мы же запутаем депутатов. Это
во-первых.
Теперь по существу вопроса. Я высказываю свое личное мнение,
что сегодня нельзя, пользуясь каким-то моментом, подогревать на¬
строения, усугублять ситуацию. Есть механизм решения этого во¬
проса. На очередной сессии надо отстоять, чтобы поручение преды¬
дущей сессии по программе было рассмотрено. Если это не будет
рассмотрено, тогда можно возвратиться к этому вопросу и выхо¬
дить на Съезд. Но я убежден, что решение любого вопроса на Съез¬
де не самый лучший способ, его должна решить сессия Верховного
Совета СССР.
Председатель. Давайте посоветуемся, товарищи депутаты, что
мы сначала голосуем. Предложение депутата... (Шум в зале.) Зна¬
чит, голосуем предложение о проведении внеочередного Съезда на¬
родных депутатов СССР. Кто за это предложение, прошу голосо¬
вать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
205
408
66
43
375
33
Таким образом, предложение депутата не проходит. 266 против
66. И, наконец, последний вопрос о штатах областных Советов на¬
родных депутатов. Может, справку кто-нибудь даст? Пожалуйста.
Гринев Н. Ф. (Могилевский — Молодечненский из¬
бирательный округ № 437, Моги л ев скал область).
Товарищи депутаты! Не совсем так вносится предложение. Вы по¬
мните, на прошлой сессии мы к этому вопросу возвращались, не¬
много запутали его, хотим запутать и сегодня. Речь идет о том, нуж-
170


но или нет создавать президиумы областных, городских и районных
Советов. Мы прошлый раз этот вопрос голосовали и приняли реше¬
ние, что не надо.
Теперь Президиум Верховного Совета БССР прислал штаты и
функции этого президиума. И получается, что в районном Совете
должен быть президиум районного Совета, состоящий из штатного
председателя, штатного заместителя. Штат президиума— 10 чело¬
век. Его функции — работа с депутатами и постоянными комис¬
сиями.
Как известно, в районном Совете 100 депутатов. Получается два
органа в Совете. Один исполнительный, другой — законодательный.
Но в функции входит работа только с Советами, 10 человек штата.
Надо посоветоваться, если мы сегодня поддержим это предло¬
жение, то создадим еще один орган в областном, городском и район¬
ном Совете, штатный. Поймут ли нас сегодня люди? Я имею в виду,
что вы знаете про операцию зарплаты плюс еще дополнительные
штаты, и мы тогда на выборы придем совсем разбитыми. Вот что
имеется в виду и какое мы вносим предложение: широко этот во¬
прос обсудить и выйти с этим предложением на сессию.
Председатель. Внести вопрос на эту сессию?
Голос. Мы предлагаем внести этот вопрос на обсуждение сессии.
Председатель. На этой сессии?
Голос. Да.
Голубов Э. Ф. (Гомельский — Ленинский избира¬
тельный округ № 293, Гомельская область). Товари¬
щи депутаты, я не понимаю, почему мы топчемся на одном и том
же? На прошлой сессии было принято решение Верховного Совета
не создавать президиум. Это является законом, так стоит ли его
опять разбирать? Давайте уточним, как было, а нет, так давайте
теперь голосовать.
Сыроегина Л. Н. (Буда - К о ш е л е в с к и й избиратель¬
ный округ №311, Гомельская область). Товарищи! На
прошлой сессии мы с вами голосовали и решили, что президиумы
Советов не создаются в городах районного подчинения, поселковых
и сельских Советах. Мы там оставили председателей Советов в еди¬
ном лице. Мы с вами проголосовали за статью, что такие президиу¬
мы Советов создаем в области, в городе и в районе.
Зачем же надо так говорить? Понимаете, надо очень детально
все рассмотреть. Поэтому я не знаю, есть ли необходимость сегодня
изменять наше собственное решение. Если есть необходимость по¬
смотреть, что мы предлагаем, то, пожалуйста, можно посмотреть.
И не надо, во-первых, так утрировать, товарищ Гринев. Во-вторых,
не мешает депутатам знать, что президиум Совета состоит из пред¬
седателя, его заместителей, членов постоянных комиссий, которые
будут работать в Совете, председателя группы народного контро-
171


ля. Вот это — штат, а остальные товарищи, которые будут там ра¬
ботать (5 или 6 человек примерно на уровне района, и мы ведь дали
предложения в каждую область, попросили продумать их),— это
люди, которые будут помогать депутатам в постоянной работе.
С учетом того, что сегодня мы хотим видеть от Верховного Совета, и
прежде всего вашей работы, такие же штаты предусмотрены в об¬
ластном Совете. И мы ведь это не просто так говорим, что мы пол¬
ностью за новое, мы ведь предлагаем часть людей убрать из облис¬
полкомов, райисполкомов для того, чтобы работали орготделы
именно с депутатами. Поэтому я не знаю, есть ли необходимость
менять Конституцию, мы с вами очень четко в тот раз голосовали.
Председатель. Товарищи депутаты, как будем себя вести в даль
нейшем? Давайте проголосуем за то, чтобы оставить в силе реше¬
ние прошлой сессии. Так? (Шум в зале.) Пожалуйста.
Смоляр И. Н. Иван Яковлевич! Здесь уже высказывались. Вно¬
сится предложение, значит, надо это предложение считать первым
и за него голосовать. Это же всем понятно.
Уважаемый Иван Яковлевич! Я вас прошу об одном. Надо под¬
нять стенограммы и фонограммы прошлых сессий. Два момента
есть. Первый, что предлагает представитель из Могилева. Я по¬
просил бы все-таки поднять фонограмму, как мы голосовали за от¬
зыв строителей из Армении. Мы однозначно ставили вопрос — ото¬
звать всех строителей из-за пределов нашей республики, и в поста¬
новлении было записано поручить Правительству рассмотреть этот
вопрос. Мы никаких вопросов по решению не ставили. Мы ставили
однозначно проблему. Почему-то мы одно принимаем, а в оконча¬
тельной редакции остаются размытыми все фразы. Есть предложе¬
ние поднять стенограмму и фонограмму. И все, что касается прези¬
диумов и отзыва строителей, станет понятно.
Председатель. Сначала проголосуем. А потом будем поднимать
эти стенограммы.
Гринев Н. Ф. Мы бы этот вопрос и не поднимали, но когда со¬
здавались президиумы и сегодня создаются аппараты этого прези¬
диума... Я еще раз хочу заметить, чтобы депутаты все поняли. Вот
аппарат областного президиума, который будет обслуживать тех,
кого называла Людмила Николаевна, то есть председателя, штат¬
ного заместителя, некоторых штатных представителей и внештат¬
ных председателей комиссий. Так вот этот аппарат, который будет
обслуживать президиум, на уровне области состоит из 22—24 че¬
ловек.
На уровне же района, который мы сегодня называем и зачем-то
говорим 3—4 человека, он составляет 9,5—11,5 единицы. Значит,
нужно посмотреть, что это такое. Мы не отрицаем категорически,
когда на уровне сельского Совета остается один председатель. Вся
172


власть в лице одного председателя. И занимайся, товарищ пред¬
седатель, тем, чем хочешь, на своем сельском участке. Вот как во¬
прос стоит.
Поэтому мы еще раз настаиваем включить этот вопрос в повест¬
ку дня сессии и обменяться мнениями, чтобы знать, целесообразно
это или нет.
Микулич В. А. (Не слышно.)
Председатель. Спасибо, Владимир Андреевич. Кто еще? Пожа-
луйста.
Дементей Н.И. (Копыльский избирательный округ
№95, Минская область). Наша каждая сессия — это тоже
учеба, и учиться надо очень внимательно. Вот у меня в руках Кон¬
ституция Белорусской Советской Социалистической Республики,
которую мы с вами уточняли на предыдущей сессии, когда прини¬
мали Закон о проведении выборов, о формировании нового Верхов¬
ного Совета, областных, районных и сельских Советов, в свете той
политической реформы, которая проведена в стране по созданию
Съезда народных депутатов, по созданию в новой форме Верхов¬
ного Совета Союза ССР. Что мы с вами приняли?
Статья 128 говорит: работу областных, Минского городского,
районных, городских, районных в городах Советов народных де¬
путатов организуют их президиумы, возглавляемые председателя¬
ми Советов, а в городских (городов районного подчинения), посел¬
ковых и сельских Советах — председатели этих Советов.
Дальше говорится, что президиумы областных, Минского город¬
ского, районных, городских, районных в городах Советов народных
депутатов, председатели городских, поселковых и сельских Советов
народных депутатов координируют деятельность постоянных комис¬
сий и депутатских групп; оказывают народным депутатам содей¬
ствие в осуществлении ими своих полномочий, организуют взаимо¬
действие Советов с общественными организациями и советами тру¬
довых коллективов, контроль за выполнением решений Советов и
вышестоящих государственных органов, наказов избирателей и об¬
щественных организаций, проведение местных референдумов, об¬
суждение гражданами проектов решений Советов и других важней¬
ших вопросов местного, республиканского и общесоюзного значения
и осуществляют другие полномочия, возложенные на них законода¬
тельством. Вот эта политическая реформа, как мы ее называем, вто¬
рой этап, которая должна осуществляться на уровне республики,
области, города, района. Остается теперь вопрос, какое количество
людей должно там находиться, чтобы обеспечить деятельность на¬
родных депутатов. Мы сегодня встретились с непониманием того,
что такое законодательное творчество и право законодательного
органа и что такое исполнительная власть. С самого начала обсуж¬
дения повестки дня мы смешали это. Мы с вами на прошлой сессии
173


утверждали программу, связанную с ликвидацией последствии ава¬
рии на Чернобыльской АЭС, как законодательный орган, который
поручил, точно расписал, кому что надо делать. На своей очередной
сессии, как мы записали с вами в том решении Верховного Совета,
надо заслушать Совет Министров Белорусской ССР, и регулярно
заслушивать его. Дальше, во исполнение этого решения создана
специальная группа по подразделениям, которая охватывает науч¬
ную деятельность, практические, строительные, проектные дела.
Представьте себе теперь, как это будет на уровне области. У вас
будут действовать депутаты, у которых есть местные вопросы, кото¬
рые должны законодательно отмежеваться от исполнительной вла¬
сти. Вот эти комиссии будут работать не в подчинении исполнитель¬
ной власти, а самостоятельно, они могут пригласить председателя
исполкома и спросить у него и его аппарата. Это две разные вещи.
Председатель Совета — это председатель Совета депутатов, а пред¬
седатель исполкома — это исполнительная власть. И если сегодня
есть товарищи, которые хотят это смешать, тогда, значит, не про¬
изошло у нас никакой реформы в политической системе Советской
власти. Мы говорим сегодня о разделении функций.
Теперь вторая часть. Какими должны быть штаты? Это пример¬
ные предложения, которые вам внесены. Вы считаете, что справи¬
тесь, если пять человек будет работать у вас на сто депутатов. Это
ваш вопрос, это бюджет на управленческий персонал. Мы строго
по Конституции действуем с вами в одном направлении, что пред¬
седателем Совета должен быть депутат, заместителем председателя
Совета — тоже депутат, а все остальные — это нанимается управ¬
ленческий персонал. Сколько его нанимать для работы Совета,
определяться должно исходя из бюджета этой территории, этого
Совета. Поэтому обсуждать сегодня, Конституцию менять, статью
128 — это значит пойти вразрез с тем, что у нас принято в Союзе
ССР о политической реформе советских органов управления.
Я согласен рассматривать предложения по штатам. Вот един¬
ственное, что мы можем рассматривать. Все остальное есть в Кон-
и
и
ституции, которую мы приняли, и сейчас она должна действовать.
Спасибо за внимание.
Председатель. Владимир Андреевич, будете выступать?
Микулич В. А. Нет.
Председатель. Ставим на голосование?
Гринев Н. Ф. Я хочу все-таки с Николаем Ивановичем не согла¬
ситься. Мы не так ставим вопрос. Не вносить изменения в Консти¬
туцию, а громогласно на Верховном Совете определить статус пре¬
зидиума: штатный, нештатный, общественный. Вот какое мы вно¬
сим предложение.
Председатель. Товарищи, ставить на голосование вот это заяв¬
ление депутата из Могилева? Ставить.
174


Подготовьтесь к голосованию. Кто за то, чтобы включить в по¬
вестку дня предложение депутата из Могилева о штатах, прошу го¬
лосовать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения 205
Зарегистрировано	408
Проголосовало «за»	184
Проголосовало «против»	163
Воздержалось	28
Всего проголосовало	375
Не голосовало	33
Предложение не проходит.
Был вопрос о доверии некоторым членам Правительства и Пре¬
зидиума Верховного Совета БССР. Высказывал его депутат Сам-
борский. Ставим вопрос на голосование, раз они настаивают? Или
вы сформулируете его по-другому? Товарищ Самборский, пожа¬
луйста.
Самборский Ю. А. Иван Яковлевич, надо проголосовать, вклю¬
чать этот вопрос в повестку дня или не включать. Голосовали уже
за повестку, внесенную в президиум, проголосовали за некоторые
предложения потом в отдельности. За это предложение не голосо-
вали. Но было предложение.
Ставлю вопрос о доверии некоторым членам Правительства. За
депутатский запрос проголосовали, за включение вопроса о доверии
не голосовали. Прошу поставить его на голосование.
Председатель. Ставлю на голосование. Товарищи, кто за пред¬
ложение депутата Самборского?
С места. Нельзя так говорить.
11 редседатель. Вот более опытный. Он был Председателем Вер¬
ховного Совета. Он знает и скажет. Пожалуйста.
Шамякин И. П. (писатель). Серьезный вопрос. Вопрос о до¬
верии. Нельзя так. Кто-то сказал: не доверяем. Кому не доверяем,
почему не доверяем? Просто кто-то сказал: я не доверяю. Так нельзя
делать, товарищи. Нужна очень серьезная причина, чтобы ставить
такие вопросы. (Шум в зале.)
Председатель. Понимаете, если один человек вдруг заявляет и
требует, нужна какая-то исключительная ситуация... Товарищи де¬
путаты, давайте посоветуемся, будем включать в повестку дня на¬
шей сессии вопрос... Пожалуйста.
С места. Товарищи депутаты! Ведь сегодня вопрос о Чернобыле
мы не обсуждаем. А вопрос о доверии ставится в связи с ним. Ведь
как можно говорить о доверии, не обсуждая вопрос? Нельзя все-
таки демагогически подходить к таким серьезным вопросам, как до¬
175


верие к руководителям Правительства. Давайте мы тогда примем
решение о том, чтобы сначала заслушать отчет Правительства по
этим вопросам. По необсуждаемому вопросу юридически будет не-
правильно, незаконно говорить о доверии к отдельным членам Пра¬
вительства. 5 считаю, что это можно делать, но только если выно¬
сится на обсуждение соответствующий вопрос; Если мы будем го¬
ворить о белорусском языке и признаем, что кто-то из руководителей
Правительства неправильно вел себя, вот тогда можем поставить
вопрос о доверии. Сегодня же это совершенно беспочвенно.
Шаранович А. С. Товарищи депутаты, вопрос о Чернобыле —
это не тот вопрос, который можно сегодня обойти. На нас смотрит
вся республика. Мы дали Совету Министров поручение, право вы¬
полнять Чернобыльскую программу. Это раз.
Второе. Мы приняли решение о наказании за производство за¬
грязненной продукции. Третье. Мы дали поручение Совмину в ка¬
ком плане? Проработать вопросы сокращения производства мяса,
госпоставки по Могилевской и Гомельской областям. Я считаю, что
сегодня кто-нибудь из Совмина, или сам Председатель Совета Ми¬
нистров, или же автор программы товарищ Евтух, должен в преде¬
лах 15—20 минут дать нам сегодня информацию по этому вопросу.
Вот мое предложение.
Председатель. Товарищи, может, так сформулируем вопрос. По-
еле выступления депутата Шарановича заслушать отчет и вклю¬
чить в повестку дня вопрос.
Сыроегина Л. Н. Депутатом внесено предложение. Мы должны
проголосовать, включить его в повестку дня или нет. Если будет
этот вопрос включен в повестку дня, значит, ясно, что мы сегодня
не будем его обсуждать, мы будем готовиться, продлим сессию, бу¬
дем слушать товарищей Ковалева, Хусаинова, Дементея и Микули¬
ча и потом принимать решение, оправдывают они это доверие или
нет. Если этот вопрос включать, значит, сессия тогда будет рабо¬
тать и не закончится сегодня.
Председатель. Давайте, товарищи, так и поступим. Иван Нико-
лаевич, вы уже очень много справок даете. Хотя и не мое это дело
замечания делать.
Смоляр И. Н. Я прошу одно слово, минуту. Я думаю, что Юрий
Андреевич не прав в своем отношении к точке зрения оппонента.
Так нельзя нам работать. Мы должны уважительно относиться друг
к другу. Я хочу поддержать депутата Шарановича. О проблемах
чернобыльской аварии, о том, что уже сделано, мы просили бы Пра¬
вительство все-таки сделать информацию. А ставить вопрос о дове¬
рии, Юрий Андреевич, некорректно. Потому что сегодня одному
что-то высказали, другому, и мы начнем вообще каждую сессию
тасовать. Разве будет работа? Не будет. Считаю некорректным
предложение Юрия Андреевича Самборского, его не надо ставить
176


на голосование, а информацию о проблемах, связанных с выполне¬
нием Чернобыльской программы, надо обязательно заслушать.
Председатель. Товарищи, давайте поставим на голосование во¬
прос, принимать предложение депутата Самборского или не прини¬
мать. Проголосуем, включать его в повестку дня нашей сессии или
не: включать. Ставлю на голосование. Кто «за»? Кто против? Кто
воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения 205
Зарегистрировано	408
Проголосовало «за»	64
Проголосовало «против»	297
Воздержалось	16
Всего проголосовало	377
Не голосовало	31
Предложение не принимается.
Товарищи, сейчас проголосуем, чтобы заслушать информацию
на 15—20 минут, что сделано по Программе ликвидации послед-
ствий аварии на Чернобыльской АЭС. Голосуем, делать такую
формацию-или нет. Кто за предложение, чтобы сделать такую
формацию? Кто против? Кто воздержался?
ин-
ин-
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
1	’
243
205
408
281
86
17
384
24
Предложение принимается.
Значит, в конце сессии будет сделан
короткий
отчет о том,
что
сделано в свете Постановления по ликвидации последствий аварии
на Чернобыльской АЭС.
Переходим к основному вопросу. Начинаем рассмотрение вопро¬
са «О проектах Закона Белорусской ССР «О языках в Белорусской
ССР», Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «О по¬
рядке введения в действие Закона Белорусской ССР «О языках в
Белорусской ССР» и Закона Белорусской ССР «О дополнении
статьи 68 Конституции (Основного Закона) Белорусской ССР».
Слово для доклада предоставляется товарищ Мазай Нине Ни¬
колаевне — председателю Комиссии Верховного Совета БССР по
177


подготовке предложении о законодательном урегулировании стату
са белорусского, русского и других языков, которыми пользуется на¬
селение Белорусской ССР, Заместителю Председателя Совета Ми¬
нистров Белорусской ССР.
Мазай Н. Н. (Новополоцкий — Олимпийский изби¬
рательный округ № 272, Витебская область). Ува¬
жаемые товарищи депутаты! Мне поручено доложить вам об основ¬
ных положениях проекта Закона «О языках в Белорусской ССР>,
разработанных Комиссией по подготовке предложений о законода¬
тельном урегулировании статуса белорусского, русского и других
языков, которыми пользуется население нашей республики. Комис¬
сия была создана Постановлением Верховного Совета Белорусской
ССР от 29 июля 1989 года.
Нынешняя сессия Верховного Совета республики, без преувели¬
чения, имеет особенное значение. И потому, что на ней рассматри¬
вается неординарный вопрос, и потому, что она проходит в обста¬
новке, когда в стране быстро нарастают процессы экономической
перестройки, остро протекает реформа политической системы, со¬
циальных отношений, возрастает озабоченность общественности
темпами, методами и результатами перестройки в целом.
Теперь яснее видно, что проблемы, стоящие перед социалистиче¬
ским обществом, требуют времени, нетрадиционных, чаще всего со¬
вершенно новых подходов в их решении.
Среди этой группы проблем — сложнейший комплекс межнацио¬
нальных отношений, затрагивающих сознание, чувства миллио¬
нов советских людей во всех уголках нашей многонациональной
страны.
Это мы чувствуем очень остро сегодня, когда читаем и слушаем
сообщения о трагической, трудной ситуации в отношениях между
народами Армении и Азербайджана, о национальных конфликтах,
которые, к сожалению, имели и имеют место в других регионах на¬
шей страны.
Естественно, что народы волнуют вопросы государственного и
экономического суверенитета, сохранения и развития национальных
культур, исторического наследия, своего родного языка.
Своевременное решение этих проблем, создание таких условий,
чтобы каждый народ, живущий в нашей стране, имел возможность
развернуть свой интеллектуальный и культурный потенциал, необ¬
ходимый для гармонизации межнациональных отношений. Только
так мы можем сберечь между людьми, живущими веками на нашей
земле, в нашем Союзе, чувство дружбы, взаимопонимания и уваже¬
ния друг друга.
Прежде всего хотелось бы обратиться к языковому вопросу, ко¬
торый требует очень бережного и вдумчивого подхода, особенно в
многонациональном государстве.
178


Язык каждого народа, на котором он думает, пишет, говорит,—
самая большая его ценность.
И все больше людей осознает, что язык не только средство об¬
щения между людьми, он является основой культуры народа и ее
важнейшей составной частью. Каждый язык, в том числе и наш, его
общенародная, литературная, живая местная и историческая раз¬
новидности— бесценное сокровище, которое принадлежит не одно¬
му народу, а всему человечеству.
Родной язык — это связь поколений, через него человек осознает
роль своего народа теперь и раньше, приобщается к культурному
наследию, к современным процессам духовного развития.
В нем отражены народный быт и традиции, то, что называется
душой народа.
Каждый народ имеет свое отличительное, неповторимое, чем гор¬
дится, что бережет, без чего не представляет себя и своей земли.
У каждого народа есть свои Беловежская пуща и Нарочь, Свитязь
и Полесье, Полоцк и Заславль, Скорина и Купала, есть родной язык.
«Отнимите у человека возможность говорить и писать на род¬
ном языке, знать исторический путь, эпос своего народа,— подчер¬
кивал М. С. Горбачев,— и он, как бы ни преуспевал в материаль¬
ном отношении, уже безроден, а значит, и бездуховен».
Сегодня в республике сложилась такая ситуация, когда практи¬
чески действуют два языка. На белорусском и русском языках ве¬
дется обучение и воспитание, люди используют их в общении меж¬
ду собой, издается общественно-политическая, научная, художе¬
ственная литература, ведутся передачи по радио и телевидению.
В практике различных сторон (лингвистической, социальной)
двуязычия в республике проблемам его функционирования и разви¬
тия довольно много внимания уделяют исследователи. В последнее
время вопросы белорусско-русского двуязычия широко обсуждались
на X пленуме ЦК КПБ, на собраниях трудовых коллективов, при
проведении «круглых столов» как научных работников, так и обще¬
ственности. При этом отмечались как положительные результаты
этого процесса, так и озабоченность тем, что на протяжении послед¬
них десятилетий стала нарушаться, если можно так сказать, сим¬
метричность двуязычия.
В обращениях к руководящим органам, в прессе, среди творче-
и
V
скои интеллигенции, студенчества, ученых, учителей и других пред¬
ставителей общественности уже давно высказывалась обеспокоен¬
ность тем состоянием, в котором оказался белорусский язык.
Постепенное сужение сфер применения белорусского языка в
практике привело к тому, что сегодня роль белорусского языка в
хозяйственной, культурной, общественно-политической жизни рес¬
публики сведена к минимуму, а иногда вовсе игнорируется в обще¬
нии. Это фактически нарушает общественные функции белорусско-
179


го языка при провозглашении равенства белорусского и русского
языков, отрицательно сказывается на распространении националь¬
ной художественной литературы, ведет к потерям в широких слоях
населения чувства ценности национального культурного наследия,
деформациям в национальном самосознании, которые, в частности,
находят свое проявление в нигилистическом отношении определен¬
ной части населения к белорусскому языку. Такое положение не
и
и
является нормой ленинской национальной политики.
Обсуждая вопросы государственной политики относительно язы¬
ка, мы должны также помнить и исходить из того, что живем в мно¬
гонациональной стране, что в нашей республике также на протяже¬
нии столетий рядом с белорусами живут представители других на¬
родов. По данным последней переписи, белорусы составляют 77,9
процента населения республики, русские—13,2 процента, украин¬
цы— 2,9 процента, поляки — 4,1 процента, евреи—1,1 процента^
литовцы — 0,07 процента. Есть территории, где компактно прожи¬
вают некоторые из них.
Надо отметить, что партийные и государственные органы рес¬
публики сделали основательный анализ, приняли ряд первоначаль¬
ных мер, которые начали уже работать на улучшение языковой си¬
туации.
Так, в сентябре 1988 года Бюро ЦК КПБ утвердило «Основные
мероприятия по дальнейшему развитию народного образования в
Белорусской ССР», где языковые вопросы выделены отдельным раз¬
делом. Вопросы, связанные с усовершенствованием изучения бело¬
русского языка, рассматривались в 1988 году в Совете Министров
БССР, на заседании идеологической комиссии ЦК КПБ, на колле¬
гиях Министерства народного образования БССР, управлений на¬
родного образования облисполкомов.
Многие партийные комитеты (Минский Горком КПБ, Витебский
обком КПБ, Новогрудский райком партии), некоторые местные Со¬
веты народных депутатов разработали и приняли основательные ме¬
роприятия по распространению сферы функционирования белорус¬
ского языка, дальнейшему его развитию. Значительное место вопро¬
сам языковой политики было отведено на республиканской
научно-практической конференции «Народ. Культура. Перестрой¬
ка». Эти вопросы нашли широкое отражение и в платформе Ком¬
партии Белоруссии к выборам народных депутатов Белорусской
ССР и местных Советов республики.
Все вышесказанное и обусловило необходимость законодатель¬
но определить статус белорусского, русского и других языков, кото¬
рыми пользуется население республики.
Комиссия по подготовке предложений о законодательном урегу¬
лировании статуса белорусского, русского и других языков, которы¬
ми пользуется население республики, созданная на сессии Верхов-
180


ного Совета, более 4 месяцев работала над проектом Закона «О язы¬
ках в Белорусской ССР», который сегодня предлагается вниманию
депутатов.
Активное участие в работе комиссии по разработке проекта За¬
кона приняли: председатель республиканского Общества белорус¬
ского языка Гилевич Нил Семенович, который возглавил рабочую
группу, Бирилло Николай Васильевич — академик-секретарь Отде¬
ления общественных наук Академии наук БССР, Демчук Михаил
Иванович — народный депутат СССР, Министр народного образо¬
вания БССР, Копаник Геннадий Константинович — рабочий Мин¬
ского производственного объединения имени Ленина, Кеник Иван
Альбинович — депутат Верховного Совета БССР, председатель Мо¬
зырского горисполкома, Кравченко Петр Кузьмич — секретарь Мин¬
ского горкома Компартии Белоруссии, Маханько Александр Ми¬
хайлович — председатель колхоза «Победа» Берестовицкого рай¬
она Гродненской области, Подлужный Александр Иосифович —
член-корреспондент Академии наук БССР, директор Института
языкознания имени Я. Коласа, Масько Галина Игнатьевна — народ¬
ный депутат СССР, заместитель директора по учебно-воспитатель¬
ной работе средней школы № 3 г. Слонима, Рагойша Вячеслав Пет¬
рович — доцент кафедры социалистической культуры Минской выс¬
шей партийной школы, Садовский Петр Викентьевич — доцент
Минского государственного педагогического института имени А. М.
Горького, Саченко Борис Иванович — писатель, Смирнов Юрий
Петрович — заместитель директора Института истории партии
при ЦК КПБ, Евневич Михаил Станиславович — профессор, заве¬
дующий кафедрой белорусского языкознания Минского государст¬
венного педагогического института имени А. М. Горького, Абрамович
Александр Михайлович — доктор юридических наук, заведующий
кафедрой теории государства и права Белорусского государственно¬
го университета имени В. И. Ленина, все члены комиссии.
Работая над проектом Закона, его авторы широко использовали
идеи ленинской концепции функционирования языков в многонацио¬
нальном государстве, решения XXVII съезда КПСС, XIX Всесоюз¬
ной партийной конференции, постановления Съездов народных де¬
путатов Союза ССР.
Учитывалось также, что в стране идет общий процесс законода¬
тельного урегулирования языковых вопросов, что во многих респуб¬
ликах уже приняты законы, определившие статус как национально¬
го языка, так и других языков, которыми пользуются жители соот¬
ветствующих республик. Поэтому при разработке проекта Закона
комиссия внимательно изучила законодательные акты о языках,
принятые в других союзных республиках, международную законо¬
дательную практику.
Проект и каждое его положение обсуждались всесторонне и глу-
181


боко. Комиссия со всей ответственностью осознает, что язык, как
было уже сказано выше, не только средство общения между людь¬
ми, что языковые вопросы играют ведущую роль как в гармониза¬
ции, так и в усложнении межнациональных отношений.
Мы внимательно отнеслись к присланным альтернативным про¬
ектам, составленным в Академии наук БССР, Белгосуниверситете,
общественных организациях республики.
Как результат, рабочая группа выработала проект Закона
«О языках в Белорусской ССР». После обсуждения в комиссии он
был вынесен на рассмотрение постоянных комиссий Верховного Со¬
вета БССР: Комиссии законодательных предположений, Комиссии
по национальным вопросам и межнациональным отношениям и Ко¬
миссии по народному образованию и культуре. Этот проект комис¬
сиями был обсужден, поддержан и вынесен на народное обсуж¬
дение.
Всесторонне рассматривая проблему, учитывая практику, ши¬
рокий круг высказанных суждений, комиссия посчитала необходи¬
мым определить в проекте Закона «О языках в Белорусской ССР»
статус русского языка, как языка межнационального общения.
Проект предусматривает на государственном уровне обеспечение
права каждого гражданина республики свободно пользоваться рус¬
ским языком во всех сферах общественной жизни, права на получе¬
ние образования на этом языке.
Таким образом, на уровне конституционного законоположения
определяется положение русского языка, который сегодня практи¬
чески является языком межнационального общения, выполняет важ¬
ные функции в управлении страной, в жизни республики.
Определяя статус белорусского языка, языка народа, который
дал имя республике, на его этнической территории, комиссия пред¬
лагает конституционно признать его государственным языком Бе¬
лорусской ССР.
Такое отношение к государственности белорусского языка вы¬
ражено в постановлении XVI пленума ЦК КПБ «О платформе Ком¬
партии Белоруссии к выборам народных депутатов Белорусской
ССР и местных Советов республики», принятом 27 декабря 1989 г.
Внося такое предложение, комиссия надеется, что оно будет бла¬
госклонно и с пониманием воспринято людьми всех национально¬
стей, живущими в республике.
Мы рассчитываем, что каждый из нас осознает то, что именно на
этом языке собрано богатое культурно-историческое, научное на¬
следие нашего народа, достигла мирового уровня белорусская со¬
ветская литература.
Как известно, в первые годы после Великой Октябрьской социа¬
листической революции вместе с белорусской государственностью
возрождалось значение и белорусского языка. Именно он опреде-
182


лялся в Белорусской Советской Социалистической Республике как
язык, преобладающий для связей между государственными, профес¬
сиональными и общественными учреждениями и организациями.
На наш взгляд, опираясь на этот статус, белорусский язык по¬
лучает новые возможности для своего дальнейшего развития, более
широкого применения в государственных органах, в работе обще¬
ственных организаций, учреждениях науки, культуры, образования,
в сфере обслуживания, создания условий для овладения им всеми
желающими.
Придание белорусскому языку статуса государственного позво¬
лит не только укрепить социальную базу его функционирования, но
и даст возможность представителям всех национальностей лучше
познать духовные ценности белорусского народа, усилить внимание
широкой общественности к национальной культуре, истории, лите¬
ратуре, искусству и другому национальному достоянию белорусско¬
го народа.
Вместе с тем считаем необходимым подчеркнуть, что государ¬
ственный статус белорусского языка ни в коем случае не принижает
русского языка и языка других национальностей, не противоречит
принципам равенства наций и равноправия языков, принципам ле¬
нинской национальной политики.
Здесь нужно вспомнить следующее положение доклада
М. С. Горбачева на сентябрьском Пленуме ЦК КПСС 1989 года
«О национальной политике партии в современных условиях»: «Пре¬
жде всего мы исходим из того, что коренное население всех респуб¬
лик, безусловно, имеет полное право утвердить свой язык в качестве
государственного, иначе говоря, создать правовые условия для его
сохранения и развития. Это не только юридический вопрос. Это во¬
прос политический, поскольку речь идет о самочувствии наших на¬
родов, их понятном стремлении сохранить свою национальную са¬
мобытность».
Русский язык будет надлежащим образом продолжать осуществ¬
ление своего высокого назначения как язык межнационального об¬
щения, содействовать развитию производительных, интеллектуаль¬
ных сил республики в пределах советской федерации.
Статья 24 предусматривает обязательное изучение белорусского
и русского языков во всех общеобразовательных школах респуб¬
лики.
В соответствии с проектом Закона республика берет на себя обя¬
занность проявлять надлежащую заботу и о других национальных
языках на своей территории. Там, где компактно проживают пред¬
ставители других национальностей, им гарантируется право созда¬
вать детские учреждения на родном языке, открывать школы или
классы, готовить воспитателей и учителей родного языка для этих
учреждений. Гарантируется право пользования своим языком при
183


обращении в официальные организации, в суде, при получении юри¬
дических консультаций и так далее.
За время обсуждения проекта Закона в Президиум Верховного
Совета БССР, на радио, телевидение, в редакции республиканских,
областных, районных и многотиражных газет поступило много кол¬
лективных и личных писем, в которых изложили свои предложения
и замечания буквально по каждой статье законопроекта более
20 тысяч человек.
Следует сказать, что законопроект в общем воспринят доброже¬
лательно и с большим интересом как в республике, так и за ее пре¬
делами. Преимущественное большинство тех, кто, принял участие
в обсуждении и прислал свои предложения, высказалось за приня¬
тие такого Закона.
Вот что пишут, например, студенты и преподаватели Белгосуни-
верситета им. В. И. Ленина (148 подписей):
«Мы воспринимаем и рассматриваем этот проект как такой
предполагаемый законодательный акт, который вдумчиво разрабо¬
тан с учетом той реальной языковой ситуации, тех обстоятельств,
при которых язык коренного населения республики оказался в глу¬
боком упадке. Поэтому для каждого человека является очевидным,
что спасти белорусский язык от забвения можно только при осу¬
ществлении положения о придании белорусскому языку статуса
единственного государственного языка в Белорусской ССР. И такое
положение ни в коем случае не явится дискриминационным по от¬
ношению к другим языкам, потому что проект Закона гарантирует
свободное использование русского языка как языка межнациональ¬
ного общения народов СССР, свободное развитие и употребление
всех национальных языков, которыми пользуется население Бело¬
руссии».
Товарищ Долидович из г. Минска в газете «Советская Белорус¬
сия» пишет: «Такой документ мы ожидали давно. Во-первых, он
должен был восстановить ленинские нормы жизни, во-вторых, на
государственном уровне засвидетельствовать интересы белорусско¬
го народа и представителей других национальностей, в-третьих,
юридически закрепить процессы перестройки в республике. Что ка¬
сается коренной нации — белорусов, то, наконец, после долгого пе¬
рерыва они справедливо приобретут то, что должны иметь по зако¬
ну,— демократическое и правовое государство. Это значит законное
право на государственность своего родного языка, чтобы древней¬
ший славянский язык не был сиротой при живых родителях, а под
защитой. Вместе с тем приятно видеть, что не остались обиженны¬
ми представители других наций... Я поддерживаю право коренного
народа на государственность коренного языка».
Офицеры Советских Вооруженных Сил белорусского происхож¬
дения, служащие в Казахской ССР, прислали письмо, в котором пи-
184


шут: «Мы просим Верховный Совет Белорусской ССР проявить доб¬
рую волю, не допустить конфронтации между добрыми и рассуди¬
тельными белорусскими людьми. Право народа разговаривать на
своем языке — святое право. И мы сегодня с теми, кто борется за
возрождение языка, культуры, нации.
Мы обращаемся ко всем депутатам Верховного Совета, когда
настанет время голосовать за Закон о языках, прежде чем поднять
руку, подумайте, ведь в ваших руках не только судьба языка, но и
судьба Белоруссии».
Есть и другая точка зрения как на предложенный проект, так
и на проблему. Определенная часть населения считает, что в целом
положение, создавшееся сегодня в республике относительно языко¬
вого вопроса, является нормальным, в него не следует вмешиваться.
Другие за то, что Закон о языках необходимо принимать и вводить
в действие как можно скорее в связи с тем, что положение с бело¬
русским языком явно ненормальное.
Следующий довод состоит в том, что белорусским языком якобы
владеет меньшинство, что мало кто пользуется им и, мол, необходи¬
мости в нем нет. Отметим, что сторонников этой точки зрения не¬
много.
За принятие Закона в предложенной комиссией редакции выска¬
залось около 15 тысяч человек, против — 2359 человек. 2317 человек
внесли предложение придать статус государственного одновременно
белорусскому и русскому языкам.
231 человек считает, что окончательное решение о Законе мож¬
но принять только после всенародного референдума. Комиссия от¬
мечает, что референдум вообще дело хорошее. Жаль, что в нашей
стране пока нет ни практики, ни соответствующего закона о его
проведении. Но в таком тонком деле, как язык, на наш взгляд, ре¬
ферендум вряд ли оправдан. '
Все предложения граждан республики были внимательно рас¬
смотрены комиссией, взвешены и в большинстве своем учтены при
доработке проекта.
Анализ всех предложений свидетельствует о том, что наиболь¬
шую заинтересованность вызвали:
статья 2 I раздела проекта Закона, где определяется статус бе¬
лорусского, русского и других языков, которыми пользуется насе¬
ление республики;
II раздел «Язык государственных, партийных органов, предприя¬
тий, учреждений и общественных организаций»;
III раздел проекта «Язык образования, науки и культуры».
Дельные замечания по проекту Закона были высказаны Мини¬
стерством юстиции, Министерством иностранных дел БССР, юри¬
дическим отделом Управления Делами Совета Министров БССР,
Институтом языкознания имени Якуба Коласа Академии наук
185


БССР, Гродненским обкомом партии, а также многими жителями
республики.
Например, по предложению Министерства юстиции БССР и
юридического отдела Управления Делами Совета Министров БССР
в III раздел проекта Закона введена новая статья 26 о вступитель¬
ных экзаменах по белорусскому языку при поступлении граждан в
высшие и средние специальные учебные заведения.
Комиссия согласилась с этим предложением, учитывая то, что
данную статью предусматривается вводить в действие в течение
10 лет. За это время изучение белорусского языка во всех общеоб¬
разовательных школах станет нормой и каждый выпускник школы
будет в совершенстве владеть им. И мы надеемся, что особенных
трудностей в сдаче этого экзамена не будет. Предусмотрено, что
граждане Белорусской ССР и других республик, не аттестованные
по белорусскому языку, сдают вступительный экзамен на выбор:
по белорусскому или русскому языку.
В статье 36 проекта Закона учтено предложение Министерства
иностранных дел БССР о том, что Белорусская ССР в соответствии
с нормами международного права способствует удовлетворению на¬
ционально-культурных интересов лиц белорусского происхождения,
проживающих за рубежом.
В проекте Закона подчеркивается, что как белорусским, так и
русским языком должны владеть руководители и сотрудники госу¬
дарственных учреждений, предприятий, партийных, советских, проф¬
союзных и других общественных организаций. Каждому граждани¬
ну республики обеспечивается право учиться в школах и других
учебных заведениях, обращаться в официальные учреждения, вы¬
ступать на собраниях как на белорусском, так и русском языках.
Проектом Закона предусматривается ведение деловой, официаль¬
ной переписки с союзными органами и учреждениями, а также орга¬
низациями и учреждениями других союзных республик на русском
языке.
Русским языком наравне с белорусским можно пользоваться в
подготовке технической и проектной документации, при оформлении
результатов научно-исследовательских работ. Проект Закона не
регламентирует выбор языка во взаимоотношениях между людьми
как в трудовых коллективах, так и в других жизненных обстоятель¬
ствах, в Вооруженных Силах СССР, пограничных, железнодорож¬
ных войсках, находящихся на территории республики.
При доработке проекта комиссией сделаны многочисленные ре¬
дакционные уточнения.
Доработанный проект Закона с учетом замечаний, внесенных
при обсуждении общественностью, а также постоянными комиссия¬
ми Верховного Совета БССР, вы уже имеете на руках. Проект, как
видите, состоит из шести разделов и тридцати шести статей. Вы
186


познакомились с ними, с теми изменениями, которые сделала ко¬
миссия, поэтому разрешите не давать более подробной характе¬
ристики.
Очевидно, и сегодня депутаты выскажут свои замечания и пред¬
ложения к проекту Закона.
Комиссия выражает большую благодарность министерствам и
ведомствам БССР, партийным и советским органам, трудовым кол¬
лективам, всем гражданам, приславшим свои отзывы и предложе¬
ния по проекту Закона. Особую благодарность хочется высказать
редакциям республиканских, областных, городских и районных,
многотиражных газет, радио и телевидению за оперативную публи¬
кацию отзывов и предложений по проекту Закона, давших широкую
возможность высказать разные мнения и точки зрения.
Большая группа предложений и замечаний относится к порядку
введения в действие Закона «О языках в Белорусской ССР». Они
говорят о материальных, финансовых средствах, необходимых для
введения Закона в действие, об организационных мероприятиях и
так далее. Эти предложения, считает комиссия, будут подспорьем
при разработке Государственной программы развития белорусского
языка и других национальных языков в Белорусской ССР.
Товарищи депутаты! Обсуждая проект Закона «О языках в Бе¬
лорусской ССР», мы хорошо понимаем, что правовое решение во¬
проса о языках является необходимым, но не единым условием.
В решении этой проблемы нельзя спешить, должен быть аргу¬
ментированный подход к каждому вопросу, обязательно учитываю¬
щий объективные условия в той или иной области, на предприятии,
в районе.
Необходимо отметить, что почти все приславшие свои предложе¬
ния обращаются к вопросу о сроках введения в действие тех или
иных статей Закона.
Рассматривая этот вопрос, комиссия исходила из того, что реа¬
лизация Закона о языках — сложная социально-экономическая
проблема, которая не может быть решена мгновенно, она требует
приложить немало усилий и определенных финансовых средств.
Введение Закона в практику должно происходить постепенно, по¬
этапно, в разные более или менее продолжительные сроки. Здесь
необходимо учитывать все обстоятельства: материальные, техниче¬
ские и финансовые, обеспечить подготовку кадров, оптимальные
сроки перевода делопроизводства на белорусский язык и другие.
На наш взгляд, указанные в проекте Постановления Верховного
Совета Белорусской ССР «О порядке введения в действие Закона
«О языках в Белорусской ССР» сроки оптимальные.
Они разные — три, пять и даже десять лет. Однако это понятно,
что последнее слово в решении этого вопроса за депутатами. Заме¬
чу только, что отдельные статьи начинают действовать с момента
187


принятия Закона. Это такие статьи, например, как статья 5, в ко¬
торой устанавливается ответственность за публичное оскорбление,
порочение государственного или любого другого языка, создание
преград и ограничений в пользовании ими, проповедь вражды на
языковой почве.
Если говорить о проекте с точки зрения сроков его введения, то
мы должны сказать и о том, что многие его положения уже дей¬
ствуют в той или иной степени в практике общественной жизни.
Русский язык сегодня практически исполняет свою функцию
языка межнационального общения. Им владеют около 82 процен¬
тов жителей республики, 73,1 процента детей учатся в школах с рус¬
ским языком обучения.
Согласно данным последней переписи населения, 80,2 процента
белорусов — жителей республики — своим родным языком назва¬
ли белорусский.
Расширяется употребление белорусского языка в повседневной
жизни, на многих предприятиях, в учреждениях и организациях со¬
здаются курсы по его изучению.
Белорусским языком в Витебской области, например, начали
пользоваться при ведении сессий областного, ряда городских и рай¬
онных Советов народных депутатов. Расширилась здесь сфера упо¬
требления белорусского языка в учреждениях культуры, уже не¬
редко можно видеть указатели на дорогах на двух языках, читать
названия улиц, деревень. Появились автобусы, на которых маршру¬
ты обозначены на белорусском и русском языках, больше стало та¬
ких вывесок на магазинах, различных учреждениях. Работает це¬
лый ряд курсов по изучению белорусского языка как в областном
центре, в том числе обкоме партии и облисполкоме, так и в рай¬
онных.
Все больше переходят на национальный язык Белорусское ра¬
дио и телевидение. Около 70 процентов всех республиканских ра¬
диопередач объемом радиовещания 25 часов в сутки по трем про¬
граммам ведется на родном языке.
В республике в последние годы расширилась сеть общеобразо¬
вательных школ и детских дошкольных учреждений, а также групп
в этих учреждениях с преобладающим обучением и воспитанием на
белорусском языке.
Для объективности нужно сказать, что этот процесс идет очень
медленно, особенно в городах. Тем не менее только в нынешнем
году в г. Минске открыто 166 белорусскоязычных групп в 89 дет¬
ских садах, работает 85 белорусскоязычных классов, из них в
1989/90 учебном году открыто 29 в 7 общеобразовательных школах
(для сравнения: в 1985/86 учебном году такие классы были только
в одной школе). Почти в 100 школах республики введено углублен¬
ное изучение родного языка и литературы. В школах появились бе-
188


лорусскоязычные детские театры, в соответствии с новыми учеб¬
ными планами увеличено количество часов на изучение белорус¬
ского языка и литературы, в школах с русским языком обучения
белорусский язык с нынешнего учебного года изучается с первого
класса.
В Гродненской области, где компактно проживают поляки и ли¬
товцы, началось изучение польского и литовского языков в школах,
а также подготовка учителей польского языка в университете.
Постепенный перевод обучения на белорусский язык идет в пед¬
институтах, педучилищах и на педагогических потоках универси¬
тетов. Решением Министерства народного образования БССР при¬
ем на отделения белорусского языка и литературы филологических
факультетов за два последних года увеличен на 225 человек, вос¬
становлено вечернее отделение по специальности «Белорусский
язык и литература» в Белгосуниверситете имени В. И. Ленина, вве¬
дены новые специальности «Белорусский язык, литература и исто¬
рия» в Брестском и Витебском педагогических институтах.
Увеличено также количество часов на практический курс бело¬
русского языка в других учебных заведениях. Сегодня на белорус¬
ском языке преподается более 15 предметов.
Ширится подготовка кадров высшей квалификации по белорус¬
скому языку через аспирантуру.
Министерством народного образования БССР, Академией наук
республики совместно с Госкомитетом БССР по печати подготов¬
лено 27 учебных пособий для учителей белорусского языка, издана
для них научно-методическая библиотека; для учеников — серии
книг «Скарбы мовы», «Народныя пісьменнікі Беларусі». К 1993 го¬
ду запланировано подготовить около 50 учебников, методических
пособий, сборников дидактических материалов и других необходи¬
мых школе изданий. Институтом литературы Академии наук БССР
подготовлен 6-томный «Біябібліяграфічны слоўнік беларускіх
пісьменнікаў», Институтом языкознания — два терминологических
словаря, новое издание учебника «Беларуская мова для небела-
русаў».
Ученые высших учебных заведений и Академии наук БССР на¬
чали работу по подготовке русско-белорусских терминологических
словарей по физике, математике, биологии, естествознанию, по¬
литэкономии. В прошлом году издан немецко-белорусско-русский
словарь, готовится к печати англо-белорусско-русский словарь.
Министерство культуры, не ожидая принятия Закона, приняло
решение о переводе делопроизводства на белорусский язык, расши¬
рении сферы его употребления во всех своих учреждениях и орга¬
низациях, в культурно-просветительной и концертно-сценической
деятельности. . .
Происходят подвижные перемены в издательской политике.
189


Здесь внимание уделяется изданиям, имеющим первоочередное
значение для развития национальной культуры. Госкомпечать
БССР совместно с издательствами разработал и начал выполнение
программы «Спадчына», в которую входит издание в переводе на
белорусский язык серии «Скарбы сусветнай літаратуры» и серии
«Беларуская гістарычная літаратура».
Академия наук БССР, Министерство культуры БССР и Бело¬
русское отделение Советского фонда культуры работают теперь над
концепцией научно-просветительского центра имени Франциска
Скорины, который должен стать в республике учреждением для
собирания, изучения, издания и популяризации историко-культур¬
ного наследия белорусского народа.
Все это только первые шаги, заслуживающие внимания и под¬
держки. Делаются они с трудом.
Учитывая сложности первых шагов по распространению упо¬
требления белорусского языка в общественной жизни, особенное
значение приобретают вопросы организации выполнения Закона.
Мы это понимаем и осознаем, что без определенных трудностей
тут не обойтись. Понадобятся средства и на подготовку и перепод¬
готовку кадров, перевод оргтехники на белорусский язык, всех на¬
именований, а главное — подготовить психологически всю обще¬
ственность республики.
Следует учитывать, что Закон будет вводиться на протяжении
нескольких лет, поэтому министерства и ведомства республики, ис¬
полкомы Советов народных депутатов, все предприятия и органи¬
зации смогут постепенно переходить на белорусский язык.
Товарищи депутаты! Если Закон «О языках в Белорусской ССР»
будет принят, необходимой станет разработка Государственной
программы развития белорусского языка и других национальных
языков в Белорусской ССР. В ней должны будут найти отражение
вопросы научной разработки проблем развития белорусского и дру¬
гих языков в республике, обеспечение функционирования белорус¬
ского и других языков в государственных органах, общественных
организациях, на предприятиях, в органах народного образования,
науки, вопросы финансового, материального и кадрового обеспе¬
чения.
К разработке такой программы уже приступила группа специа¬
листов, созданная по инициативе комиссии, готовившей проект За¬
кона.
Товарищи депутаты! Положения проекта Закона о статусе бе¬
лорусского, русского и других языков, которыми пользуется насе¬
ление республики, если они будут приняты, требуют внести изме¬
нения в соответствующую статью Конституции БССР. На наш
взгляд, статью 68 нужно дополнить частями IV, V и VI следующего
содержания:
190


«Государственным языком Белорусской Советской Социалисти¬
ческой Республики является белорусский язык;
Белорусская ССР обеспечивает свободное пользование русским
языком как языком межнационального общения;
порядок употребления белорусского, русского и других языков
в Белорусской ССР определяется законодательством Белорус¬
ской ССР».
Разрешите высказать надежду, что проект Закона «О языках в
Белорусской ССР», который вносится на ваше рассмотрение, будет
обсужден с чувством большой ответственности, и в Белоруссии на¬
ряду с языком русского и других народов, представители которых
живут на этой земле, будет в полный голос звучать белорусский
язык.
Председатель. Спасибо, Нина Николаевна. Товарищи депутаты!
Есть ли вопросы к докладчику?
Если вопросы будут, задавайте их, пожалуйста, в письменной
форме.
Слово для содоклада предоставляется председателю постоянной
Комиссии по народному образованию и культуре Верховного Сове¬
та БССР депутату Короткевичу Александру Тимофеевичу.
Короткевич А. Т. (Енисейский избирательный округ
№ 16, город Минск). Уважаемые товарищи! По поручению
Комиссии законодательных предположений, Комиссии по нацио¬
нальным вопросам и межнациональным отношениям, Комиссии по
народному образованию и культуре разрешите доложить депутатам
Верховного Совета Белорусской ССР, что вынесенный на обсуж¬
дение законопроект о языках в Белорусской ССР одобрен тремя
вышеназванными комиссиями.
Надо сказать, что проект Закона о языках вызвал большую за¬
интересованность у членов комиссий. Это подтверждается той ра¬
ботой, которую проводили депутаты в течение последних пяти ме¬
сяцев как в комиссиях, так и в трудовых коллективах, организациях
и учреждениях республики. Совместно с Комиссией по подготовке
предложений о законодательном урегулировании статуса языков в
Белоруссии, созданной на одиннадцатой сессии Верховного Сове¬
та, и особенно с ее рабочей группой, мы анализировали и обобщали
многочисленные предложения и замечания, поступившие от трудо¬
вых коллективов, граждан, исполнительных комитетов Советов на¬
родных депутатов. Предложения и замечания, которые, на наш
взгляд, заслуживают внимания, учтены в последнем варианте про¬
екта Закона о языках.
Я обращаю, товарищи депутаты, ваше внимание на текст про¬
екта, разосланный вам накануне сессии. Слева, как видите, опубли¬
кован текст проекта, который обсуждался народом по всей респуб¬
лике. А справа — текст всех тех статей, которые получили измене-
191


ния и напечатаны в правой части с подчеркиванием всех замечаний.
В докладе председателя Комиссии товарищ Мазай Нины
Николаевны говорилось о сложностях подготовки проекта За¬
кона. Наши три комиссии тоже столкнулись со сложностью и про¬
тиворечивостью подготовки, обсуждения законопроекта. И это есте¬
ственно, потому что языковая сфера является одной из актуальных
и сложных в межнациональных отношениях.
Различные точки зрения, одобрение, с одной стороны, и возраже¬
ние — с другой,— все это естественно, и не нужно из этого делать
трагедию. Но нам очень важно знать и видеть, в какой форме и на¬
сколько аргументированно высказываются эти возражения и, са¬
мое главное, какую цель они преследуют. "
Отдельные граждане всюду говорят о придании статуса государ¬
ственного языка и языка межнационального общения только бело¬
русскому. Есть и такие сторонники, которые требуют отложить рас¬
смотрение проекта Закона в высшем органе власти до принятия
Закона СССР «О языках народов СССР», проект которого уже
подготовлен Верховным Советом страны; некоторые предлагают,
как говорилось в докладе товарищ Мазай, провести референдум по
вопросу о языках. Комиссии считают, что ни та, ни другая стороны
не совсем понимают сложность вопроса. Взять, к примеру, мнение
о проведении референдума по самому Закону. Нам думается, что
сторонники этого требования не учитывают самого существенного:
что межнациональные вопросы, особенно языковые, никогда не ре¬
шить путем референдума. Здесь возникает справедливое замеча¬
ние: как можно спрашивать у народа о судьбе его языка — нужен
или не нужен он ему. Только уважая народ, только путем поиска
взаимоприемлемых решений можно решить языковую проблему.
Хочу особо подчеркнуть, что предложенный депутатам проект
Закона о языках полностью соответствует принципам национальной
политики, сформулированным в записках В. И. Ленина «К вопросу
о национальностях или об «автономизации», ставших своеобразным
политическим завещанием вождя революции по национальному
вопросу. Они содержат глубоко диалектическую, исторически кон¬
кретную постановку этой важнейшей проблемы. В них отражаются
гуманистический характер, всестороннее внимание к интересам раз¬
ных народов, непримиримость ко всякому диктату в ' языковом
строительстве. В. И. Ленин, в частности, призывал «ввести стро¬
жайшие правила относительно употребления инонационального
языка в национальных республиках, входящих в наш Союз, и про¬
верить эти правила особенно тщательно». Для этого, по замыслу
Владимира Ильича, «потребуется детальный кодекс», а также «осо¬
бая искренность» тех, кто за такую работу возьмется. Эти установ¬
ки, на наш взгляд, и лежат в основе разработанного законопроекта
о языках — как государственного языка республики, так и языка
192


межнационального общения — правовых гарантий граждан в сфе¬
ре языка.
Несомненно, цель этого законопроекта — повышение престижа
и социального достоинства белорусского и других национальных
языков, которые используются, по сути, преимущественно в быто¬
вой сфере. Как известно, белорусский язык и раньше определялся
как государственный язык, но в результате перекосов в языковой
политике не получил достойного применения в политической, госу¬
дарственной, научной и культурной жизни. Особенно это стало оче¬
видным в последние десятилетия.
И не случайно сентябрьский Пленум ЦК КПСС (1989 г.) язы¬
ковую проблему характеризовал как острую и четко высказался о
своей политике в этом вопросе.
Вот почему в целях защиты белорусского языка и создания усло¬
вий для его дальнейшего развития комиссии считают необходимым
официально, конституционно признать его государственным язы¬
ком Белорусской ССР. Ставится цель, чтобы республика взяла
на себя заботу о его широком применении в государственных ор¬
ганах, общественных организациях, учреждениях науки, культуры,
образования, в здравоохранении, в сферах обслуживания, о созда¬
нии условий для получения на нем среднего специального и высше¬
го образования, возможностей для овладения белорусским языком
всеми, кто этого желает.
В докладе отмечалось, что придание белорусскому языку стату¬
са государственного ни в коей мере не будет ограничивать права
граждан других национальностей пользоваться родными языками,
не должно препятствовать свободному их развитию.
При подготовке проекта Закона комиссии четко определили и
положение русского языка. Закон Белорусской ССР обеспечивает
право свободного пользования русским языком — языком межна¬
ционального общения народов Союза ССР на территории Белорус¬
ской ССР. Подобные меры соответствуют духу перестройки. С одной
стороны, утверждение белорусского языка в качестве государствен¬
ного позволит укрепить социальную базу его функционирования,
даст возможность представителям всех национальностей лучше
узнать духовные ценности белорусского народа, усилить внимание
широкой общественности к национальным проблемам. С другой —
русский язык будет достойно выполнять свое высокое предназначе¬
ние, способствовать укреплению позиций республики в едином на-
и
и
роднохозяиственном комплексе страны, ее культурной жизни.
Мы проанализировали письма, поступившие в Президиум Вер¬
ховного Совета БССР, исполкомы Советов народных депутатов,
средства массовой информации, в том числе и представителей рус¬
ского народа, которых тревожит судьба белорусского языка.
В большинстве своем трудящиеся с пониманием относятся к при-
7 Зак. 520
193


нятию Закона, проявляя при этом настоящий интернационализм в
подходе к решению языкового вопроса в республике. Представите¬
ли же белорусского народа в свою очередь высказывают пожела¬
ния о том, чтобы в законопроектах были заложены правовые га¬
рантии развития и применения языков других национальностей,
проживающих в республике.
Высказываются и требования отдельных граждан придать ста¬
тус государственного наряду с белорусским и русскому языку. От¬
давая должное такой постановке вопроса, следует сказать, что ста¬
тус государственного языка определяется национально-государ¬
ственным образованием, каковым в отношении белорусского языка
является суверенная Белорусская ССР. В ее составе нет каких-либо
автономных национальных областей.
Тем не менее наши комиссии считают, что с принятием законов
о государственном языке в союзных республиках необходимо будет
законодательно придать русскому языку социально-правовой ста¬
тус языка межнационального общения народов СССР.
В письмах граждан нашей республики, да и у некоторых депу¬
татов Верховного Совета БССР возникает вопрос: что означает по¬
нятие «государственный язык»? Конституция СССР и законы стра¬
ны на этот вопрос ответа не дают. В отдельных статьях Конститу¬
ции СССР говорится о языках союзных республик. Например,
статьей 116 Конституции СССР предусмотрено публиковать зако¬
ны СССР, постановления и иные акты Верховного Совета СССР на
языках союзных республик. Согласно статье 159, судопроизводство
ведется на языке союзной или автономной республики или же на
языке большинства населения данной местности. Статья 169 уста¬
навливает обязательность надписи на языках союзных республик
«Пролетарии всех стран, соединяйтесь!» на Государственном гербе
СССР. Таким образом, уже в Основном Законе СССР содержится
мысль о языке союзной республики.
Обсуждая проект Закона в комиссиях Верховного Совета БССР,
мы прекрасно сознавали, что, осуществляя его, придется много и
серьезно поработать всем. Выполнение практических задач, пред¬
усмотренных законопроектом, в значительной мере будет обя¬
занностью педагогов, руководителей общественных органи¬
заций.
Значительно помогут в изучении белорусского языка курсы, со¬
здающиеся уже в республике. Еще до опубликования проекта За¬
кона о языках в Белорусской ССР во многих организациях, учеб¬
ных заведениях, на предприятиях республики начали организовы¬
вать работу по изучению белорусского языка. Эффективно
работают в этом направлении в Минском производственном объеди¬
нении «Западтрансгаз», где начальник отдела кадров Суев Влади¬
мир Александрович, по национальности русский, организовал для
194


инженерно-технических работников, рабочих объединения изучение
белорусского языка. Занятия на курсах проводят два высококвали¬
фицированных языковеда. Созданы курсы белорусского языка так¬
же в Минском пединституте, в Белгосконсерватории, на заводе
«Калибр», где работу обеспечивают члены кафедр белорусского
языка высших учебных заведений, в Белорусском технологическом
и других институтах.
Хорошее начало в этом деле сделано, как уже отмечалось, в Ви¬
тебской области. В облисполкоме, обкоме партии, в районных цент¬
рах созданы курсы по изучению белорусского языка. Однако этого
явно недостаточно. Овладение белорусским языком должно стать
обязательным критерием профессиональной подготовки всех. Ад¬
министрации каждого предприятия, учреждения и организации с
помощью общества «Знание», учителей, ученых, журналистов уже
сейчас нужно позаботиться об обучении своих работников. Наши
комиссии считают, что уже сегодня необходимо принять неотлож¬
ные меры для того, чтобы жители республики были обеспечены не¬
обходимыми для изучения белорусского языка учебными пособия¬
ми, чтобы в достаточном количестве готовились квалифицирован¬
ные преподаватели белорусского языка.
Кстати, на днях наша Комиссия по народному образованию и
культуре заслушала Министерство народного образования, наши
издательства, которые отвечают за издание учебников и пособий
по этому вопросу, и у нас есть уверенность, что такая работа нача¬
лась и она будет плодотворной.
Комиссии поддержали идею Министерства народного образова¬
ния БССР о создании на его базе или в республиканском Обществе
белорусского языка имени Франциска Скорины центра языков. Его
задачей могло бы стать методическое руководство в процессе об¬
учения взрослых языку, использование при этом современных ме¬
тодов, издание соответствующих учебников и учебных пособий. Нам
не следует забывать, что в республике создались национально-куль¬
турные общества польского, еврейского, литовского народов. Чле¬
ны этих обществ интересуются возможностями учить детей родному
языку. Такая работа уже началась в городе Минске, в городах и
районах Гродненской области. И нам думается, центр языков мно¬
гое может сделать и в этом направлении.
Товарищи! В ходе обсуждения проекта в отдельных письмах, пуб¬
ликациях на страницах газет высказывались также критические
замечания о том, что полуторамесячного срока будто бы недоста¬
точно для народного обсуждения документа такой общественной
важности, как Закон о языках. Должен отметить, что относительно
короткий срок способствовал более интенсивному обсуждению. При¬
мечательно, что в течение трех-четырех недель обсуждения проек¬
та был в основном уже исчерпан потенциал идей, предложений и
7*
195


дополнений, а затем началось их дублирование. Это говорит о том,
что времени, отведенного для дискуссии, на наш взгляд, было впол¬
не достаточно, каждый, кто хотел, имел возможность высказать свое
мнение. Более того, уже до появления в печати законопроекта было
много дискуссий, публикаций в газетах и журналах, специальных
передач по телевидению и радио относительно языков в Белорус¬
ской ССР. Большая работа была проведена отдельными обкомами,
Минским горкомом, некоторыми райкомами партии, исполкомами
Советов народных депутатов, министерствами и ведомствами по
подготовке программы «Родной язык».
Тем не менее и до сегодняшнего дня продолжают поступать
письма, предложения по проекту Закона в Президиум Верховного
Совета БССР. Хочу доложить депутатам, что вчера на заседании
Президиума Верховного Совета БССР еще раз в присутствии пред¬
о
о
седателей названных комиссии, которые я представляю, рассматри¬
вались эти предложения. О них я хотел бы коротко сказать. Так,
отдельные граждане считают, что в преамбуле проекта Закона
о языках в Белорусской ССР нельзя говорить «живет язык — живет
народ», и, дальше, требуют шире сказать о причинах, которые при¬
вели к угрозе существованию белорусского языка. Думается, эти
предложения имеют смысл.
Отдельными гражданами сделаны замечания по статье 2, треть¬
ей части текста, который у вас имеется. Они считают, что нужно
сказать, «Белорусская ССР обеспечивает право свободного поль¬
зования русским языком — языком межнационального общения на¬
родов Союза ССР», сняв слова «который практически является».
Скажу, что все председатели комиссий с этим согласились.
Ставят вопрос и по статье 4. Разговор идет о ее названии и пер¬
вой части, особенно что касается перечисления органов, предприя¬
тий, учреждений, организаций. Предлагается выразить все это пе¬
речисление одним словом «государственных» и читать так: «Обя¬
занность служебных лиц, других работников государственных
органов владеть белорусским и русским языками». Хочу обратить
ваше внимание, что второй раздел проекта Закона предлагается на¬
звать так: «Язык государственных органов». Вопросы такого же
содержания ставятся по части пятой статьи 2, части первой статьи 9,
части четвертой статьи 13, первой части статьи 33.
Особое внимание некоторые граждане обращали на то, что очень
хорошо сказано в статье 22, где разговор идет о праве воспитания
и получения образования на белорусском или русском языке. Но
следующие статьи — 23, 24, 25 — противоречат статье 22. Предла¬
гается привести статьи 23, 24, 25 в соответствие с содержанием
статьи 22 и добавить после слов «на белорусском языке» слова «и
на русском языке». Мы предлагаем депутатам обратить на это вни¬
мание и высказать свое мнение.
196


Теперь несколько слов о том, как обсуждались в комиссиях во¬
просы о порядке претворения в жизнь Закона о языках в БССР.
Большинство предложений было по статьям 3, 4, 8, 12, 14, 22, 26.
Поэтому имеет смысл уточнить некоторые вопросы практического
использования их, а также положения Закона, определяющие га¬
рантии каждого гражданина в выборе языка.
Во-первых, из этих статей вовсе не следует, что, как только За¬
кон вступит в силу, все иноязычное население тотчас же должно
разговаривать на государственном языке. Такой вывод — либо не¬
доразумение, либо сознательное искажение сути дела. Главное
здесь, и члены комиссий особо обращали на это внимание,— посте¬
пенность, поэтапность введения в действие Закона. На одних пред¬
V
о
приятиях и во многих учреждениях подготовительный период зай¬
мет больше времени, у других — меньше.
Во-вторых, положение о необходимости овладения государствен¬
ным языком распространяется не на всех, а лишь на определенную
категорию работников, которые в силу специфики своей про¬
фессии ежедневно общаются с местным населением. От них не
требуется знание государственного языка на уровне знаний его
носителей. Речь идет о том, чтобы знать государственный язык в
объеме, необходимом для выполнения профессиональных обязан¬
ностей.
При обсуждении порядка введения Закона острая полемика раз¬
горелась вокруг статьи 8, в которой идет речь о постепенном пере¬
воде делопроизводства на государственный язык. Некоторые пред¬
лагали не вводить государственный язык в эту сферу. Однако пред¬
ложение не было поддержано большинством членом трех комиссий,
ибо, по их мнению, в таком случае каких-либо изменений в разви¬
тии белорусского языка не произойдет, а останется он в том поло¬
жении, в котором находится сегодня.
Тем не менее поступили телеграммы, в которых многие гражда¬
не, коллективы, организации просят разумно подойти к срокам вве¬
дения Закона и предлагают установить сроки по статьям: 4, 7, 12 —
не менее шести лет, статьи 8, 10, 13, 14, 23, 34 ввести через восемь
лет, а 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24, 25, 26 — через десять лет.
Должен также доложить, что некоторые члены комиссий выска¬
зывали озабоченность тем, какой механизм действия Закона будет
заложен, чтобы не получилось так, как, к сожалению, иногда бы¬
вает у нас, когда декларация не подтверждается реальным испол¬
нением ее. Здесь, на наш взгляд, большая ответственность возла¬
гается на Совет Министров БССР, Советы народных депутатов, ор¬
ганы народного образования, ведомства, предприятия, учреждения
республики. При этом обязательно следует учитывать не только
национальные, но и экономические, социальные и другие особен¬
ности, характерные для нашей республики, ориентироваться на
197


дальнейшее укрепление интернационализма, переход на хозрасчет
и самофинансирование, на полное и последовательное проведение
в жизнь конституционного принципа равноправия советских граж¬
дан вне зависимости от их национальной принадлежности.
Товарищи депутаты! Должен сказать, что при подготовке про¬
екта Закона о языках в Белорусской ССР, особенно на последнем
этапе, мы постоянно чувствовали помощь и поддержку руководства
ЦК Компартии Белоруссии, активное участие разных слоев населе¬
ния республики. Мы еще раз убедились, что в обстановке гласности
и демократии, на основе взаимопонимания мы в состоянии решать
самые сложные вопросы общественной жизни, которые ставит перед
нами процесс перестройки.
Обсуждая проект Закона о языках в БССР, мы в комиссиях
пришли к единому выводу еще в одном очень серьезном вопросе.
Речь идет о том, чтобы избежать поспешности, забегания вперед,
уйти от призыва к немедленному и повсеместному переходу на го¬
сударственный язык — это с одной стороны, и стремления всеми
мерами помешать его принятию — с другой стороны. Выдвигать для
этого различные препятствия неуместно. Они противоречат Закону
и могут подорвать его правовой авторитет.
Скажу еще об одном. Анализируя предложения и замечания, по¬
ступившие в Президиум Верховного Совета БССР, мы обратили
внимание и на такие высказывания, правда они единичные, что об¬
суждение Закона о языках способствует усилению межнациональ¬
ных противоречий и даже дестабилизации в республике. С этим
нельзя согласиться. Напротив, чем больше мы будем знать о взгля¬
дах, настроениях и заботах каждого, тем легче достичь понимания
национальных интересов.
Другой вопрос, что у нас не всегда и не во всех случаях хватает
моральной готовности, нравственно-политической зрелости выслу¬
шать друг друга до конца. Но мы, как показывает практика, актив¬
но учимся культуре межнационального диалога — культуре, кото¬
рую должны формировать мы сами.
Слово теперь за нами, депутатами. Разрешите выразить уверен¬
ность в том, что Закон о государственном языке в Белорусской ССР
будет принят и что его применение окажет благотворное влияние
на развитие национальной культуры, будет способствовать дальней¬
шему укреплению братства и дружбы народов в нашем многона¬
циональном государстве — Союзе Советских Социалистических
Республик. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо, Александр Тимофеевич. Товарищи де¬
путаты! Если есть вопросы, то просьба задавать их в письменной
форме.
Объявляется перерыв на 20 минут. После перерыва начинают¬
ся прения. Первым выступает депутат Чигринов.
198


После перерыва
Председатель. Товарищи депутаты! Начинаем прения по проек¬
ту Закона Белорусской ССР «О языках в Белорусской ССР». Слово
предоставляется Чигринову Ивану Гавриловичу — председателю
постоянной Комиссии Верховного Совета Белорусской ССР по на¬
циональным вопросам и межнациональным отношениям.
Следующим выступает депутат Арцименя.
Чигринов И. Г. (Ореховский избирательный округ
№ 262, Витебская область). Товарищи депутаты! Все мы
знали, что прошлое оставило нам много проблем. Сегодня мы знаем
еще и вот о чем. К тем проблемам, которые остались как бы в на¬
следство, прибавились конфликтные узлы, которые крепко связаны
с современностью, с нашими нерешенными в настоящее время дела¬
ми в разных областях экономики и политики.
Есть люди, которые думают, что проблемы можно решать толь¬
ко с помощью конфликтных ситуаций. Но все больше становится
понятной совсем простая истина: быть со своим народом — это не
значит быть вместе с толпой. Быть с народом — это прежде всего
быть вместе с теми ценностями национальной культуры, которые
определяют гуманистическое ее направление. Говорят, что виновной
в национальных раздорах является интеллигенция. Но это не так.
Давайте обратимся к Ленину. Владимир Ильич внимательно отно¬
сился к оценке интеллигенции на разных этапах: и в дореволюцион¬
ное время, и в революцию, и после революции. Интеллигенция, от¬
мечал он, всего сознательнее, всего решительнее и всего точнее
определяет интересы классов, группировок, всего общества. В наше
время она также остается таковой. Дело в другом. Если взрывча¬
тых веществ накапливается свыше нормы, запальный шнур всегда
найдется, и спичку к нему поднести также найдется кому. За каж¬
дой сложной ситуацией стоят свои причины, а за всеми вместе —
общие закономерности. Одних волнует повышение экологического
баланса, вторых — социальная напряженность, третьих — дефицит
суверенных прав, четвертых — межнациональные отношения и во¬
обще национальные вопросы.
Все национальное — это область чувств, поэтому она индивиду¬
ально ранима. Наше время — время перестройки, время ломки преж¬
него уклада, психологии и сознания, которые еще вчера казались
нерушимыми, является ярким свидетельством этому.
Что лично меня наиболее удивляет в национальных конфликтах,
которые потрясают страну, так это чрезмерное безразличие, точнее,
нечувствительность, непонимание их сути, замедленная реакция на
конфликты органов нашей власти. Мрачная картина? Да. Но такая
ли она беспросветная? Безусловно, нет. Сегодня очень важно, чтобы
любая политика, которая претендует называться реальной, исходи-
199


ла из наличия прочных и долгосрочных интересов, культурных, ду¬
ховных запросов и т. д. Многие явления люди воспринимают через
национальные категории. Это становится особенно понятно в пере¬
ломный период, такой, как сейчас. Уверен, что все, кто по-настоя¬
щему болеет за интересы дела, хорошо понимают и осознают то по¬
ложение, в каком мы сейчас находимся. Казалось бы, и говорить
лишний раз об этом не стоит, тем более при нашем большом дефи¬
ците на все материальное. В то же время на выступления с трибу¬
ны, на слова, на дебаты дефицита нет.
Очень важный вопрос вынесен сегодня на сессию Верховного
Совета. Язык — это душа народа. Об этом сказано и в проекте За¬
кона о языках в Белорусской ССР. Без языка трудно представить
дальнейшую судьбу народа. Действительно, время подумать о душе
нации, народа. Свой подход к приданию белорусскому языку ста¬
туса государственного и вообще к белорусизации (не надо пугаться
этого слова, оно как раз соответствует сегодняшним жизненным
требованиям) я высказал в интервью Белорусскому телеграфному
агентству, которое было помещено почему-то только в «Сельской
газете». Кстати, она давно должна была бы издаваться, как и рань¬
ше, на белорусском языке.
Партийные издания от интервью отказались, мол, мы уже выска¬
зывания председателя Комиссии по национальным вопросам не раз
печатали. Думается, что сводить к арифметическому выражению
национальный вопрос не стоит, а точнее, неправильно. Одно дело
было в начале прошлого года. Тогда мы вообще должны были прой¬
ти по языковой проблеме психологически и политически, поэтому
продвигались шаг за шагом, не спеша и не слишком отставая. То¬
гда еще такое понятие, как государственность белорусского языка,
только рождалось в представлении многих. Другое дело теперь: все
мы, или почти все, понимаем необходимость этого придания. По¬
этому подходы сегодня должны быть иными. Например, сегодня,
может быть, наиболее важно доказать, что государственность языка
белорусского — ненасильственное явление. Короче говоря, имея не¬
давние публичные высказывания о придании национальному языку
статуса государственного, я не стану повторяться на трибуне. Одно
скажу: проголосовав за государственность белорусского языка, про¬
голосовав за справедливое решение судьбы других языков, на ко¬
торых разговаривает население республики или считает их родными,
депутаты Верховного Совета БССР одиннадцатого созыва, если пра¬
вильно так говорить, проголосуют за историческую справедли¬
вость. Не являлись и не являются правыми те, кто высказывался и
высказывается за отсрочку решения этого вопроса. Давайте, доро¬
гие товарищи, исполним эту историческую миссию сегодня мы с
вами. На нас с вами выпала она, и, кто знает, выпадет ли еще одна
такая. Предлагаю голосование провести поименное. Но позвольте
200


еще.два слова. Принятие закона — это еще не все. Нужно, чтобы
закон жил, чтобы обрел жизненную силу. Под наш Закон нужна
конкретная и основательная программа, нужно достаточное финан¬
сирование, а средств понадобится много. И не следует скупиться.
Нужно наше всеобщее благоприятное отношение к национальному
государственному языку. Не стоит забывать, что искривление на¬
циональной политики происходило по двум направлениям: с одной
стороны, оно шло сверху, а с другой — и это не менее печально —
снизу. Так называемые местные кадры, некоторая часть интелли¬
генции всячески стремились забежать вперед, чтобы не прослыть
националистами. Отсюда тянется множество проблем: и с языком,
и с историей, и с культурой, и с самобытностью. То было полити¬
канство, а не политика. Оно дорого теперь обходится. От местных
кадров — партийных, советских и других,— таким образом, много
зависит не только в налаживании экономики, но и в спасении язы¬
ка, культуры, национальных традиций, морального облика народа,
человеческой духовности. Интеллигенция ждет от партийных и со¬
ветских работников поддержки для себя в возрождении нации.
Это будет общее наше дело.
И еще. Успех белорусизации в большой степени будет зависеть
от лояльности, с которой отнесутся к нашему делу люди других на¬
циональностей, которые живут и работают в республике. Мы совсем
не хотим, чтобы кто-то отказывался от своего национального лица,
от своей национальной принадлежности, от культуры. Мы ждем от
всех только лояльности и поддержки. В лояльности, в поддержке,
в понимании один одного — наше общее слаженное будущее. Да¬
вайте еще раз проявим свой большой традиционный интернациона¬
лизм. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо, Иван Гаврилович. Слово предоставляет-
ся Арцимене Дмитрию Константиновичу — депутату от Михалиш-
ковского избирательного округа № 408 Гродненской области, пред¬
седателю исполкома Гродненского областного Совета народных де¬
путатов.
Следующим выступает Министр культуры Войтович.
Арцименя Д. К. Товарищи депутаты! Вместе с заботой о соци¬
альном и экономическом развитии Союза XXVII съезд КПСС от¬
четливо сформулировал свое отношение и к развитию свободных
союзных республик, обратил особое внимание на право развития
культуры всех народов и национальностей, которые проживают на
территории страны. Язык является одним из основных признаков
культуры нации, поэтому съезд признал необходимым проявлять
больше заботы об активном функционировании национальных язы¬
ков в разных сферах государственной, общественной и культурной
жизни.
История человечества свидетельствует, что настоящее братство
201


народов возможно только на основе признания суверенных прав
один одного. А это значит — полного и реального равноправия.
Нам долго говорили, что мы все одинаково живем, работаем и ду¬
маем, теоретически доказывали необходимость ассимиляции нации.
На деле же каждая нация имеет свои истоки, свою историю, свои
неповторимые черты. Сегодняшняя сессия Верховного Совета рес¬
публики — знаменательный момент в жизни белорусов. Мы, депу¬
таты, должны своим решением вернуть нашим людям чувство на¬
циональной гордости, чувство любви к своей истории и культу¬
ре — бессмертного дерева жизни каждого народа. Сила его в кор¬
нях, а таковыми являются язык и культура.
Язык народа — его душа. Без языка нет и национальной культу¬
ры. Без национальной культуры нет и нации, и сегодня всем понят¬
на та озабоченность за возрождение белорусского языка, которая
лейтмотивом прозвучала в выступлении Нины Николаевны Мазай.
Уважаемые товарищи! Наша Гродненская область имеет специ¬
фическое переплетение национальных традиций по причине своего
географического положения. Здесь проживают, кроме белорусов,
русские, поляки, литовцы, представители других национальностей.
В связи с этим одновременно с проблемами возрождения белорус¬
ского языка возникло немало проблем с обеспечением равноправно¬
го развития языка некоренных наций, в частности польского, литов¬
ского и других языков.
Исполком областного Совета народных депутатов в апреле
1989 года рассмотрел материалы X пленума ЦК КПБ по дальней¬
шему изучению белорусского языка и повышению его роли во всех
сферах жизни и деятельности населения. Были утверждены кон¬
кретные мероприятия по выполнению решений этого пленума, ко¬
торые потом легли в основу комплексной программы «Родная мо-
ва». Она принята 22 января текущего года на совместном заседании
бюро обкома и исполкома областного Совета народных депутатов.
При разработке мероприятий, а также регистрации уставов разных
обществ и организаций мы учитывали одно: каждая национальная
группа, которая проживает на территории, пользуется одинаковыми
правами и должна активно участвовать в развитии экономики и со¬
циальных процессов, которые происходят в области. Одновременно
она имеет и полное право на развитие национальной культуры.
Только на этой основе возможно полнокровное развитие интерна¬
циональной дружбы, национальных языков и культур. Не должны
притесняться интересы одной нации за счет интересов другой. В те¬
кущем учебном году в области работают 764 школы, из них 564 с
•белорусским языком обучения. В 135 школах ученики изучают поль¬
ский язык, в 3 школах — литовский. Поскольку ежегодно увеличи¬
вается количество школ и классов, где изучаются национальные
языки, возникла необходимость создать при областном управлении
202


народного образования сектор национальных школ. Надеемся, что
Совет Министров БССР даст свое согласие на это.
С учетом возрождения национальных школ, классов и увеличе¬
ния нагрузки на учеников Министерству народного образования
БССР следует оперативно пересмотреть учебные планы таких об¬
щеобразовательных школ, определить их примерный статус, подго¬
товить и издать учебники и методические пособия для учителей. Счи¬
таем целесообразным завершить работу и открыть при Гродненском
государственном университете имени Янки Купалы и педучилищах
области факультеты по подготовке учителей и воспитателей до¬
школьных учреждений для обучения польскому языку.
Мы должны учитывать, что на Гродненщине проживает около
300 тысяч поляков, это почти четвертая часть населения области.
У нас впервые в Белоруссии летом 1988 года было создано поль¬
ское культурно-просветительское общество имени Адама Мицкеви¬
ча. Его активисты проводят большую работу по возрождению поль¬
и
и
ской культуры и организации изучения языка в районах компактно¬
го проживания граждан польской национальности.
Общество тесно связано с польским обществом «Полония». По
инициативе последнего летом в университеты Польской республики
направлено более 50 юношей и девушек Гродненщины для подготов¬
ки преподавателей польского языка и литературы.
В последнее время созданы и действуют на территории области
еврейское и татарское культурно-просветительские общества. Про¬
ект Закона о языках в Белорусской ССР, который сегодня прини¬
мается,— это гарантия права каждого жителя республики на полу¬
чение образования на родном языке, не исключая и русского как
языка общегосударственного. Надо сказать, что в области развер¬
нулась работа инициативных групп по возрождению белорусского
языка, национальной культуры, памятников истории и архитектуры.
Примером для подражания служит этнографический и литератур¬
но-исторический музей в деревне Гудевичи Мостовского района.
Скоро здесь будет открыт музей народной медицины. Ведет эту ра^
боту неутомимый энтузиаст, учитель белорусского языка Белокоз
Алексей Николаевич. В эту работу включились общеобразователь¬
ная и музыкальная школы, культпросветучреждения, общество бе¬
лорусского языка имени Франциска Скорины.
Это еще раз подтверждает то, что наш народ, как растение к
солнцу, тянется к своей истории. И очень жаль, что наши историки
до этого времени не определили места, где зародилась белорусская
нация: ближе к Новогрудку или к Вильно.
Думается, что в полемике по вопросам истории и культуры чаще
больше амбиций, чем поисков реальных фактов.
Народ должен знать реальную картину прошлого, чтобы пра¬
вильно понимать настоящее и уверенно идти в будущее. В этом ему
203


всегда помощником был и есть родной язык. Теперь несколько за¬
мечаний по проекту Закона о языках в Белорусской ССР. Мне ка¬
жется, что многие статьи требуют более точной формулировки. Если
мы хотим, чтобы белорусский язык вышел на широкий простор, мы
должны хорошо понимать, что проблема белорусского языка — это
проблема дальнейшей судьбы нашего народа. Слово требует, чтобы
к нему относились с уважением. С неуважения к языку начинается
деформация в межнациональных отношениях.
Важно, как сказано в резолюции XIX Всесоюзной партийной
конференции, чтобы в каждом национальном регионе экономиче¬
ские, социальные процессы сопровождались программой духовных с
опорой на культурную самобытность наций и народностей.
Предлагаю проект Закона о языках в Белорусской ССР с учетом
предложений и замечаний, которые будут высказаны депутатами на
сегодняшней сессии, принять. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо, Дмитрий Константинович. Слово имеет
Войтович Евгений Константинович—«Министр культуры БССР.
Следующим выступает депутат Киселевский.
Войтович Е. К. Уважаемые товарищи депутаты! Уважаемые го¬
сти! Не боясь быть обвиненным в излишней эмоциональности, хочу
сказать, что сейчас, в этом зале, происходит событие, которое наши
потомки в зависимости от его сегодняшнего результата назовут ли¬
бо большим историческим явлением, либо очередной ошибкой несо¬
вершенного нынешнего общества. Форум наших народных избран¬
ников решает сегодня судьбу государственности белорусского языка,
а вместе с этим практически решается дальнейшая судьба народа,
перспективы его духовного здоровья, его национально-культурного
возрождения. Корни государственного родного языка берут начало
в далеком прошлом. Но от тех дней и до сегодняшних история, как
известно, не всегда благосклонно относилась ко всему белорусско¬
му. Не однажды наш край и его коренное население были жертвой
воинственных посягательств соседних стран. Не одно столетие де¬
лалось все, чтобы вытравить у белоруса историческую память, его
самосознание, уничтожить язык.
В последний раз судьба предназначила нашему языку стать го¬
сударственным в результате ленинской национальной политики. То¬
гда Белорусская суверенная республика решила языковую проблему
согласно своему суверенному праву. Теория о слиянии наций и
отмирании языков, унификация народных культур, все то, что до¬
сталось в наследство от унитарного государства, привели нас на
грань духовной катастрофы.
Нерешенность национальных проблем обернулась для общества
своей самой жестокой стороной, о чем свидетельствуют события в
Закавказье и других регионах страны. Чувство ответственности за
судьбу Отечества, гражданская совесть и патриотический долг за-
204


ставляют нас трезво оценить уроки прошлого и создать все условия
для духовного возрождения нации. Одним из гарантов такого воз¬
рождения может и должен быть Закон о придании белорусскому
языку статуса государственного.
Принятие Закона о государственности родного языка — чрезвы¬
чайно важное событие для всех, кто поддерживает и кто оспаривает
этот законодательный акт. Но это событие будет вдвое важнее для
тех, кто непосредственно и ежедневно связан с культурой и от име¬
ни кого я имею честь говорить с этой трибуны.
На наш взгляд, проект Закона защищает интересы всего насе¬
ления Белоруссии независимо от национальной и языковой принад¬
лежности. И в этом нам видится дух современности и демократиз¬
ма. Вместе с тем проект Закона дает возможность белорусскому
языку быть объектом специального государственного внимания и
таким образом брать его под свою защиту. Это особенно важно, так
как опыт всего цивилизованного мира показывает: язык живет
только тогда, когда он функционирует на всех уровнях не только
в качестве языка быта, но в качестве официального, научного, совре¬
менного живого языка.
Мы понимаем всю сложность ситуации и ту большую ответствен¬
ность, которая возлагается на всех нас с момента принятия Закона.
Не нужно быть особенно предвидящим, чтобы сказать, что придание
белорусскому языку статуса государственного не понравится мно¬
гим, кто в отношении его руководствуется апатией, неосведомлен¬
ностью в сфере истории и культуры народа. Не секрет, что за про¬
шедшее время в республике выросло несколько поколений людей,
духовное формирование которых происходило в полном отрыве от
национально-культурной почвы. Эти люди в сущности перестали
усваивать свою родную культуру в широком смысле этого понятия:
свое искусство, литературу, историю, фольклор, вековые традиции.
Оторванность от исторических корней и истоков, от многовеко¬
вого культурного наследия породила у части людей равнодушие к
родной земле, нигилизм ко всему национальному. Но нельзя не ви¬
деть, как народ снова начинает чувствовать себя реальным субъ¬
ектом истории, творцом своей жизни. Всюду идет реконструкция
национальной памяти, в нашем сознании оживают воспоминания
о разрушенных святынях, обесславленной истории, ее национальных
героях. К нам постепенно приходит понимание, что ресурсы род¬
ного языка не менее ценное сокровище, чем урожайность почвы, чи¬
стота воздуха и вод, нетронутость лесных просторов. Сегодня ни¬
кого не удивишь вывеской с надписью «Охраняется государством»
на стенах зданий, которые выстояли под натиском прошлых лихоле¬
тий. Так почему мы сомневаемся в том, брать или не брать под
охрану государства наш наидревнейший памятник культуры миро¬
вого значения — белорусский язык? Проект Закона не только ста-
205


вит определенные цели, но и закладывает прочный фундамент для
большой созидательной работы по сохранению и развитию языка
белорусского народа и его культуры. Мы считаем, что для поддерж¬
ки процесса духовного возрождения нации, создания действительных
условий демократического развития нашего общества необходимы
кардинальные изменения в области культурной политики. Решение
задач восстановления национальной культуры связано с разработ¬
кой целого комплекса мер, которые предусматривают прежде всего
реализацию принципов государственности родного языка. Необхо¬
димо создать кадровый потенциал, способный возглавить и само¬
отверженно вести эту работу. Постепенно на белорусский язык дол¬
жны быть переведены все учебные заведения культуры и искусства,
театральные, концертные организации и кинематограф. Заплани¬
ровано создание новых национальных трупп театров, музыкальных
коллективов. Предусматриваются ряд фестивалей, конкурсов, на¬
циональных традиционных праздников, государственные заказы на
создание оригинального репертуара. Совместно с Фондом культу¬
ры разработана программа сохранения, исследования и пропаганды
белорусской культуры «Спадчына» («Наследие»), которая станет
идейно-теоретической основой для дальнейшей работы министерств
в этом направлении. Задача, поставленная перед нами, сложная и
рассчитанная не на один год, вместе с экономической реформой она
явится стержнем всей перестройки, требует глубокого понимания и
ответственности, большой заинтересованности и того же такта. Уве¬
рен, если мы сможем сделать это, история не избежит того, чтобы
повернуть к нам свое строгое, но и благосклонное лицо. Спасибо за
внимание.
Председатель. Спасибо, Евгений Константинович. Слово имеет
депутат Киселевский, ректор Белорусского государственного уни¬
верситета имени В. И. Ленина.
Следующим выступает депутат Гилевич.
Киселевский Л. И. (Алибеговский избирательный
округ № 26, г о р о д Минск). Товарищи депутаты! Вопрос, ко¬
торый сегодня обсуждается, затрагивает интересы всех граждан
нашей республики. От того, как мы подойдем к Закону о языках,
наши современники и потомки будут оценивать нашу образован¬
ность и национальную сознательность, нашу заинтересованность в
сохранении и развитии самобытной культуры белорусского народа.
И сегодня наша сессия — судьбоносная. И я считаю, если мы одоб¬
рим Закон о государственности белорусского языка, это будет после
законодательного акта об образовании Белорусской ССР, наверное,
вторым по значению актом в истории нашей республики. Так уже
случилось, что белорусское слово возрождалось' и возносилось на
волнах революционных преобразований.
Если бы у нашего языка был паспорт, то в графе о рождении
206


прежде всего стояли бы революционные периоды 1905 и 1917 го¬
дов. Вот и теперь революционная перестройка поставила на повест¬
ку дня снова вопрос возрождения языка. И от нас многое зависит,
чтобы это возрождение было полным и необратимым. Вот почему я
полностью поддерживаю главную идею проекта Закона объявить
белорусский язык единым государственным языком республики и
обеспечить его всестороннее развитие во всех сферах общественной
жизни. Логично, что государственным языком должен быть язык
коренного населения, и это соответствует мировой практике. Госу¬
дарственный полилингвизм есть только в тех странах, где сложился
территориальный раздел разноязычных групп населения. В нашей
республике такого раздела нет. Государственность белорусского
языка сделает белорусско-русское двуязычие в республике действи¬
тельно симметричным, а не перекошенным в сторону одного или
другого языка, потому что в условиях когда носителем одного язы¬
ка является только народ одной республики, а носителем другого —
дополнительно десятки миллионов людей на примыкающих терри¬
ториях, с которыми поддерживаются крепкие экономические, куль¬
турные, политические связи, первый язык сам по себе не может быть
конкурентоспособным, и это одна из причин той ситуации, которая
сложилась в республике. Этому языку необходим, как это принято
говорить в спорте, определенный «гандикап», специально предусмот¬
ренная поддержка. Такой гарантированной поддержкой должен
стать статус государственности белорусского языка. Но чтобы закон
•был демократичным, он должен также давать реальные гарантии
свободного функционирования и других языков, и особенно русского
языка, который сложился в условиях межнациональных и межрес¬
публиканских отношений нашей страны. И это предусмотрено в про¬
екте Закона. Белорусский язык — это наша душа и наше богатство.
Владение русским языком — это также наше богатство. Ведь в раз¬
витие русского языка вносили свой вклад и выходцы из Белоруссии,
и наоборот. Благодаря русскому языку мы получили доступ к вели¬
кой культуре и науке, и не только русского народа. Нас без перевода
•понимают во всех уголках нашей страны, а также в ряде друже¬
ственных нам стран. Благодаря русскому языку поддерживаются
многие международные связи, которые содействуют экономическо¬
му, научному и культурному развитию республики, а не наоборот.
Хотелось здесь также отметить, что одним из факторов стреми¬
тельного научно-технического прогресса в Соединенных Штатах
Америки американцы называют общность языка в стране. И это не¬
льзя нам также забывать. Поэтому важно, чтобы расширение сферы
употребления белорусского языка не снизило уровень знания рус¬
ского языка, а также других языков, включая иностранные, их так¬
же необходимо нам знать. В интеллектуальном обществе владение
несколькими языками должно становиться нормой. Поэтому я под-
207


держиваю последнюю редакцию проекта Закона и те дополнения, о
которых здесь говорил Александр Тимофеевич Короткевич, в кото¬
рых статус русского языка очерчен более выразительно, в частно¬
сти введено важное дополнение в статью 24 о том, что во всех обще¬
образовательных школах БССР изучение не только белорусского,
но и русского языков обязательно. Иначе могла создаться такая па¬
радоксальная ситуация, когда житель Белоруссии, пройдя через
дошкольные учреждения, общеобразовательную школу, техникум
или вуз, не будет владеть русским языком. Если людей, которые
владеют белорусским языком, а не владеют русским, можно встре¬
тить в Канаде или в Америке, то необходимо, чтобы они появились
и в нашей республике, которую мы часто ласково называем «Белой
Русью».
Я против проведения в республике референдума о языках, пото¬
му что вопрос о том, необходим нам родной язык как государствен¬
ный или нет,— вопрос такого же содержания, как и вопросы: нуж¬
но нам быть образованными или нет, нужно нам быть национально
сознательными или нет, необходимо нам, как писал Янка Купала,
«людзьмі звацца» или нет. Если уж и проводить референдум, то
давайте зададим и эти вопросы, но посчитают ли нас тогда цивили¬
зованным народом?
Необходимо, однако, согласиться с теми, кто выступает против
силовых методов белорусизации. В свое время Лев Толстой напоми¬
нал: если наши сердца пусты, их не наполнит ни закон, ни политика.
Действительно, никакой закон не заставит изучить язык, если в об¬
ществе не будет в нем необходимости, не будет желания его изу¬
чать. Поэтому проблему нужно решать в контексте усовершенство¬
вания всей общественной и экономической жизни республики,
развития духовной культуры народа, повышения уровня образо¬
вания.
Особенно большая ответственность ложится на систему образо¬
вания, где должна быть разработана концепция обучения на новой
основе с учетом как исторических и национальных традиций бело-
и
и
о
русского народа, так и достижении современной педагогической на¬
уки. Белгосуниверситет имени В. И. Ленина, который всегда, даже
в тяжелые репрессивные годы, был центром кристаллизации, ини¬
циатором расширения белорусскоязычной среды в республике, и те¬
перь не остается в стороне от процесса возрождения белорусского
языка.
В своей деятельности мы исходим из того, что студенческая мо¬
лодежь тянется к своему родному языку. Среди нескольких тысяч
студентов, которые обучаются на педпотоках БГУ, не нашлось ни
одного, кто б в ответ на вопросы анкеты — как он относится к изу¬
чению белорусского языка, ответил бы отрицательно. Письмо наших
студентов в комиссию было сегодня зачитано председателем комис-
208


сии по разработке этого проекта. Что уже сделано в этом направле¬
нии БГУ? Разработана и одобрена программа перехода к обучению
на белорусском языке. Набирает силу университетское общество
белорусского языка имени Франциска Скорины. Работает ряд
кружков по изучению белорусского языка, в которые входят и про¬
фессора, и преподаватели, и научные сотрудники, и лаборанты. Со¬
зданы группы начального интенсивного обучения белорусскому
языку среди студентов. Преподавание ряда дисциплин ведется на
белорусском языке, и число их растет. В университете открыта пер¬
вая в республике кафедра белорусского языка и литературы для
природоведческих специальностей, где сосредоточивается наука о
народе и его духовной культуре. На отдельных факультетах, напри¬
мер историческом, создается белорусский поток обучения. Плани¬
руется открыть при БГУ международную летнюю школу белорус¬
ского языка, литературы и культуры для иностранных граждан, же¬
лающих постигать наши духовные сокровища.
Преподаватели и студенты БГУ в своем большинстве восприни¬
мают и рассматривают Закон о языках как законодательный акт,
вдумчиво разработанный с учетом реальной языковой ситуации, ко¬
торая сложилась в республике.
Поддерживая Закон в целом, хотелось бы внести следующие кор¬
рективы. Согласен с тем, что обучение в вузах должно осущест¬
вляться в основном на белорусском языке, а по некоторым специаль¬
ностям и профессиям — на белорусском, русском или другом
языках. Нужно ли Совету Министров БССР перечислять эти специ¬
альности, это большая работа, перечень специальностей вузы меня¬
ют каждый год. Такое право надо оставить за учеными советами ву¬
зов, которые в своей практике должны руководствоваться Консти¬
туциями СССР и БССР и Законом о языках.
Система воспитания и образования должна гарантировать овла¬
дение обоими языками с разной степенью преимущества одного из
них. Поэтому статью 22 предлагаю записать в следующей редакции:
«Белорусская ССР гарантирует каждому жителю республики не¬
отъемлемое право на воспитание и получение образования на бело¬
русском и русском языках», там написано «или русском языке».
Далее, вводить белорусский язык как предмет во всех учебных
заведениях с другим языком обучения на протяжении 10 лет— зна¬
чит иметь 10 выпусков специалистов, не подготовленных к жизни в
Белоруссии. Срок этот необходимо сократить.
Поскольку перечисленные в статье 11 документы: паспорт, тру¬
довая книжка, свидетельство о рождении и другие — уже сегодня
издаются на белорусском и русском языках, то трехлетний срок,
указанный в статье, не нужен. Но необходимо законодательно за¬
крепить первое место белорусского языка в этих документах. По¬
этому статью 11 предлагается записать: «Официальные докумен-
209


ты, которые свидетельствуют статус гражданина, исполняются на
белорусском языке с последующим переводом на русский».
Товарищи! История, стремительное и бурное время перестройки
дают всем нам еще один шанс возродить и возвысить белорусский
язык как жизнедеятельную основу нации. На бессмертную душу
белорусского народа, научное развитие языка как бесценного со¬
кровища направлен Закон БССР о языках. Поэтому я поддержи¬
ваю проект Закона о языках, который реализует ленинскую кон¬
цепцию функционирования языков в многонациональном государ¬
стве, где каждый должен искренне любить и беречь свой родной
язык и вместе с тем с уважением относиться к языкам других наро¬
дов. Такой Закон будет воспитывать не только чувство националь¬
ного достоинства, но и чувство интернационализма, ибо человек,
который любит свой язык, будет глубоко понимать и уважать дру¬
гого человека за его любовь к своему родному языку. А живя вме¬
сте на одной земле, они будут духовно обогащать друг друга. Спа¬
сибо за внимание.’
Председатель. Слово имеет Гилевич Нил Семенович, депутат от
Антопольского избирательного округа № 176 Брестской области,
писатель.
Следующим выступает депутат Кеник.
Гилевич Н. С. Уважаемые товарищи депутаты! Закон о языках
в БССР, который, я верю, мы сегодня примем, провозгласит бело¬
русский язык в Белоруссии государственным. Что это значит? Пре¬
жде всего это значит то, что государство берет на себя ответствен¬
ность за судьбу языка народа, за его положение в обществе, за его
жизнь.
Народ своему государству в лице руководящих органов дове¬
рил все, доверил землю, природу, леса и реки, свое здоровье, свои
духовные сокровища-богатства и судьбу своего родного языка так¬
же. Доверил и одновременно обязал его заботиться обо всем этом.
И как же государство в течение долгих десятилетий заботилось?
В каком, например, состоянии наша природа, наша родная земля,
засыпанная смертельными радионуклидами чернобыльской ката¬
строфы? А видимо, в таком же, как и наш родной язык. И это по¬
нятно. Если государство не могло разумно, мудро, по-хозяйски рас¬
порядиться и одним, и другим, и третьим, то могло ли оно иначе,
разумнее, мудрее распорядиться и четвертым, и пятым?
Ни одну жизненную проблему в своей республике мы не смо¬
жем решить успешно, если не почувствуем себя настоящими хозя¬
евами этой земли, в полной мере ответственными за ее судьбу, за
ее будущее. Положение белорусского языка, языка великого сла¬
вянского народа, сегодня таково, что хуже и представить себе
трудно. Но если мы позаботимся только о языке и культуре, а в
иных сферах —в политической, в экономической, в социальной —
210


перемен не произойдет, то рано или поздно снова начнется упадок
и языка, и культуры.
Чтобы этого не случилось, Белорусской ССР как суверенному
государству нужны правовые гарантии ее политической и экономи¬
ческой самостоятельности, а всем нам, жителям республики, нуж¬
но государственное самосознание, государственное самочувствова-
ние. Кто-нибудь спросит: разве его у нас нет? Отвечу: у одних
есть, а у других, к великому сожалению, нет, в том числе и у мно¬
гих мужей государственных. А какое же у них самочувствование
есть? А точно такое, какое у государственно-ответственных това¬
рищей из Рязанской или Костромской области. Потому они и при¬
выкли, что центр и его ведомства соответствующим образом с нами
обходятся. Время, однако, требует, чтобы эти областные настроения,
взгляды и подходы изменились на государственные, прониклись на¬
циональным самосознанием, чтобы в их основу легла забота о бу¬
дущем белорусской нации. Все мы уже знаем, что принципы вза¬
имоотношений между республиками нашей федерации, между рес¬
публиками и центром будут в самое ближайшее время существенно
меняться в сторону значительного расширения прав республик.
В контексте разговора хотел бы только добавить, что придание бе¬
лорусскому языку статуса государственного как раз и поможет все¬
му нашему народу развить национальное самосознание и приобре¬
сти самочувствование народа государственного.
Если бы наше национальное самосознание было на надлежащем
уровне, мы не заявляли бы так непродуманно с этой высокой три¬
буны, что будто у нас только в одной Гродненской области живет
300 тысяч поляков. Как будто бы мы не знаем, когда и в каких
условиях тысячи и тысячи белорусов-католиков были записаны по¬
ляками. Вероисповедание и национальность — вещи разные. Пой¬
мем же это наконец.
Как человек, который всю свою сознательную жизнь служил в
меру своих сил родному языку, как член комиссии по выработке
проекта Закона о языках, я внимательно ознакомился с многочис¬
ленными материалами его обсуждения и хочу поделиться с вами
некоторыми мыслями. Искренне говоря, Закон наш, конечно же, не
совсем справедлив к белорусскому языку. Язык наш в его сегод¬
няшнем положении заслуживает более сильного заступничества.
Но он должен быть справедливым относительно ситуации, сложив¬
шейся в Белоруссии, ситуации, как известно, очень тяжелой. И За¬
кон вынужден все разумно предусмотреть, чтобы эту ситуацию еще
больше не обострять. Смиримся с этим в надежде, что Закон при¬
нимается не на века и придут лучшие времена, когда наше общест¬
во освободится от лжи и позорных страхов окончательно и у За¬
кона не будет таких оппонентов, какие есть сегодня.
Отдельные наши граждане считают,, что вопрос о языке вообще
211


ворошить не надо, мол, живем мы в Белоруссии хорошо, спокойно,
дружно, и зачем искусственно создавать проблему. Но разве это
хорошая жизнь, когда отмирает, гибнет язык целого народа? Разве
это нормально, гуманно и разве разумно? Товарищи заявляют, что
белорусский язык нужен только творческой интеллигенции и ча¬
стично ученым, которые создают проблему. Это глубокая ошибка.
Во-первых, проблему создала не интеллигенция, а сама жизнь,
нерешение национального вопроса в стране. Проблема, как болезнь,
долгое время загонялась вовнутрь, что очень опасно для здоровья
общества.
Во-вторых, неправда, что наш народ отрекается от своего язы¬
ка сам, а вопрос этот волнует только немногих интеллигентов.
И истина как раз в том, что народ хочет оставаться народом со
своим неповторимым собственным обликом. А если так, то в госу¬
дарственно-политической, социальной и культурной жизни народа
его родной язык не может быть каким-то экзотическим привеском,
место которому где-то на обочине дороги и который обеспечивает
только какой-то один участок общественной жизни, удовлетворяет
потребности только одной небольшой части населения.
Язык — это то, что охватывает буквально все формы жизнеде¬
ятельности общества как живого организма и в этой жизнедеятель¬
ности объединяет всех нас, все население республики.
Родной язык для народа — это нечто несравненно большее, чем
средство общения. В языке народа и его память, и многовековой
опыт его исторического житья-бытья, и особенность его мировос¬
приятия, и его психический склад, и многое другое. Значит, зада¬
ча состоит в том, чтобы жизнь народа в политической, социально-
экономической и духовной сферах гармонизировать как жизнь
именно белорусскую, привести ее в соответствие с интересами бе¬
лорусской нации.
Само собой разумеется, что при всем этом нужно разумно счи¬
таться с процессами экономической и духовной интеграции. Раз¬
умно — это значит так, чтобы интеграция не угрожала судьбе на¬
рода, его здоровью, его социальному быту, его культуре, языку
и так далее. Более чем удивительно было читать в печати выступле¬
ния тех граждан, как правило научно-титулованных, которые не
критикуют проект Закона, а отрицают его целиком, считая возвы¬
шение престижа белорусского языка делом не только напрасным,
но и вредным. По их убеждению, никакого белорусского языка нет
вообще, как и нет отдельного белорусского народа. А что же есть?
Есть белорусский диалект русского языка, и есть белорусское пле¬
мя русского народа. И язык, и историю нашего народа они просто
перечеркивают. И, как видим, их теоретические выводы коренятся
в тех взглядах на Белоруссию и белорусский народ, которые пропо¬
ведовались лет полтораста назад воинственными идеологами само-
212


державия. Поэтому оспаривать мнения этих граждан просто нет
смысла. Их теорию уже давным-давно отвергла сама история.
Некоторые товарищи категорически настаивают на том, чтобы
статус государственного придать в республике не только белорус¬
скому, но и русскому языку. Иначе, мол, русский язык будет оби¬
жен. На это можно сказать только одно: нет такого языка на све¬
те, который мог бы быть угрозой для русского языка. И все мы это
отлично знаем. Тем более ничего не угрожает ему у нас, в Белорус¬
сии. Не угрожает и Закон, который мы обсуждаем, ни русскому,
ни какому-либо другому языку. Потому что каждый язык на своей
земле, на этнической территории своего народа или является госу¬
дарственным, или занимает такое приоритетное положение, которое
обеспечивает ему если не вечность, так долгую-долгую жизнь. У на¬
шего языка другой земли, другой территории нет, и обеспечить ему
будущее можно только здесь. И сделать это можем мы только са¬
ми, установив свои законы. Если же придать и русскому языку ста¬
тус государственного, то положение нашего языка может стать
еще худшим, чем есть. И не будучи узаконенным, русский язык
практически вытеснил у нас наш родной язык почти отовсюду, из
всех сфер общественной жизни. А если его узаконить в качестве го¬
сударственного, тогда уже, наверное, дело будет доведено до по¬
бедного конца и в нашем разноязыком мире на один чудесный сла¬
вянский язык станет меньше.
В связи с этим кстати подчеркнуть такой аспект проблемы.
В сохранении жизни нашего языка объективно заинтересованы и
братский русский народ, и другие народы-соседи. Если допустить
такое ужасное несчастье, что наш белорусский язык исчез, то от
этого очень много потеряли бы все другие славянские языки, осо¬
бенно в первую очередь русский. Потому что именно в контактиро¬
ваниях, в совместном сотрудничестве с другими родственными язы¬
ками каждый язык лучше познает себя и обретает дополнительные
силы и ресурсы для саморазвития.
Не раз звучала в отзывах и такая мысль, что более или менее
продолжительное будущее белорусский язык может обеспечить
только одним путем, а именно: надо создать на нем художествен¬
ные произведения мирового значения, надо поднять до мирового
уровня белорусскую национальную культуру, и тогда, мол, бело¬
русский язык сам собой станет государственным. Логики в этом,
извините, почти никакой.
В том-то и дело, что если язык нации не живет естественной
полнокровной жизнью, активно и постоянно не развивается, то ни
о каком подъеме роста национальной духовной культуры говорить
не приходится.
На языке, который прекратил в неблагоприятных условиях свое
развитие, который все более и более утрачивает свои чудесные при-
213


родные качества, свою самобытную лексику и фразеологию, свое
неповторимое колоритное звучание, на таком музейно закостенев¬
шем и искалеченном языке никакой большой литературы, большо¬
го театра, большой песенной поэзии не создашь. И будем искрен¬
ни. Упадок национальной художественной культуры по причине
упадка языка наблюдается в республике уже давно. Просто его не
все хотят или не все способны видеть. Тем, кто не знает или плохо
знает язык, трудно заметить, какая куцая калька с русского языка
забивает наши белорусские газеты, наши театры, наши песни, да и
многие книги художественной литературы, потому что противо¬
стоять в таких условиях силам калеченья белорусского слова не¬
вероятно трудно.
Отдельных товарищей волнует вопрос: во что нам обойдутся
придание белорусскому языку статуса государственного и вызван¬
ные этим перетурбации? Но вообще до начала этого надо было бы
всем нам помнить, что язык народа на деньги не оценивается, ни
миллионами, ни миллиардами рублей не измеряется. Как Родине,
как матери, так и языку нет цены. Это сокровище неоценимое. Не
нужно, видимо, преувеличивать и реальные расходы на предопре¬
деленную нашим Законом перестройку. Скажем, обучение белорус¬
скому языку взрослых людей, наверное, может обойтись без госу¬
дарственных расходов, печатание белорусских учебников для школ
также дополнительных денег не требует, так как здесь просто из¬
менится соотношение русского и белорусского тиражей, а общее
количество учебников будет выпускаться то же самое. На перевод
и создание учебников для вузов, как и на постепенную замену вы¬
весок, печатей, шрифтов, на дополнительную подготовку кадров и
на многое другое, деньги, известно, понадобятся, но, думаю, не
столько, чтобы этим пугать общество. Не нужно пугать людей и
какими-то непредвиденными последствиями введения Закона о язы¬
ках. Закон наш очень демократичен, продуман, неоднократно взве¬
шен на весах сердца и разума, и ничье национальное достоинство
он не унижает, никого не обижает. Значит, все зависит от нас, от
всей общественности республики, от того, в какой мере все мы ин¬
тернационалисты, насколько искренне все мы хотим жить в друж¬
бе и братстве, во взаимном доверии, как равные и равноправные
граждане. Лично я глубоко верю, что у нас в Белоруссии есть все
основания, есть все предпосылки, чтобы осуществление этого За¬
кона проходило миролюбиво, спокойно и без принижения челове¬
ческого достоинства. Для этого от всех нас, как горячих патриотов
родного слова, и от тех, к кому это счастливое чувство еще не при¬
шло, от всех нас, повторяю, требуется максимум терпения, сдержан¬
ности, взаимоуважения, доброжелательности и желания понять
друг друга. Также сильна вера в поддержку Закона людьми других
национальностей, нашими иноязычными братьями и сестрами, для
214


которых Белоруссия стала второй Родиной. Вера моя держится на
том авторитете, который наш народ добыл, особенно в годы Вели¬
кой Отечественной войны, и который мы, к счастью, еще до конца
не растратили. В подкрепление сказанному позвольте зачитать
строки из военного дневника одного знаменитого русского человека:
«Я всегда восхищался национальной чертой белорусов, чутких на
беду, верных товарищеской дружбе, готовых к самопожертвованию,
храбрых и отважных в схватке с врагом. Белорусский народ муже¬
ством и героизмом в борьбе с немецко-фашистскими захватчиками
по праву снискал себе славу легендарного народа». Слова эти, ко¬
торые и сегодня ко многому нас, белорусов, обязывают, принадле¬
жат маршалу Жукову, который, кстати, при удобном случае под¬
черкивал, что хорошо знает белорусский язык. И это действительно
было так. Русский по национальности, военный, Жуков служил в
Белоруссии и изучил язык белорусского народа, не устанавливая
никаких сроков. А сегодня многие наши гражданские служащие,
чтобы выучить свой же родной язык, требуют уже даже не три, а
шесть лет. Причем еще и выставляют это требование от имени на¬
рода. Невольно подумаешь: неужели они не видят и не слышат,
что народ поднимает эти их сроки на смех, неужели им не страш¬
но, что так можно потерять в народе и последние остатки доверия?
Уважаемые товарищи депутаты! Сегодняшний день может стать,
без преувеличения, историческим, так много будет значить для
судьбы Белоруссии и белорусского народа. История дала нам боль¬
шой шанс, упустить который мы не имеем права, если, известно,
уважаем себя, если уважаем и ценим всех, с кем рядом живем и
работаем, если думаем о своем будущем, о жизни и судьбе своих
детей и внуков, если не хотим, чтобы наши потомки вспоминали нас
без уважения и благодарности, вспоминали и улыбались, как пи¬
сал поэт, «усмешкой горькою обманутого сына над промотавшим¬
ся отцом». Подумаем об этом еще раз и благословим наш Закон
в большую жизнь. Спасибо за внимание. (Аплодисментьк)
Председатель. Спасибо, Нил Семенович. Слово имеет Кении
Иван Альбинович, депутат от Мозырского — Центрального избира-
тельного округа № 341 Гомельской области, председатель исполко¬
ма Мозырского городского Совета народных депутатов.
Следующим выступает депутат Демчук.
Кеник И. А. Товарищи депутаты! На сегодняшней сессии мы
обсуждаем вопрос, который касается каждой семьи, проживающей
в Белоруссии. Как сделать, чтобы люди жили и работали в мире и
согласии и каждый гражданин республики, независимо от нацио¬
нальности, места проживания, мог свободно владеть белорусским,
русским, национальным языками?
Наша жизнь экономически и духовно настолько переплетена,
что мы не можем ограничиваться одним только национальным язы-
215


ком. В этом смысле сама история подсказывает прекрасный ход —
двуязычие. На мой взгляд, в республике должно быть конституци¬
онно обеспечено полноценное существование языка коренной нации
параллельно с русским языком. Двуязычие, многоязычие народов
СССР и других стран надо рассматривать как новый исторический
феномен, как богатство любой нации, как культурное достижение
конца XX века.
Создавая новый Закон, мы должны помнить и знать о множе¬
стве тех законов, которые существуют, но не работают, являются
мертвыми законами. Основная беда таких законов, принятых даже
в последнее время, состоит в том, что они приняты вопреки мнению
большинства населения, не подкреплены экономическими возмож¬
ностями общества, идут вразрез с личными интересами граждан.
Не хотелось бы, чтобы такая же участь постигла и Закон о языках,
который будет сегодня принят.
Наибольшую тревогу и озабоченность у населения вызывает
третий раздел Закона — «Язык образования, науки и культуры».
Статья 22 гарантирует право каждому жителю республики получить
образование, воспитание на белорусском либо русском языке. Но в
статьях 23, 24 вообще не упоминается русский язык. А в статье 25
русский язык может быть разрешен по отдельным профессиям Со¬
ветом Министров БССР. Если мы говорим о свободе, то какая, же
это свобода, раз она дозируется? Какое же это гарантированное
право? Скажите, где, в каком городе Белоруссии существует ком¬
пактное проживание лиц других национальностей, где в возникших
микрорайонах можно построить новый детсад, школу и вести обу¬
чение на национальном языке, и только на национальном, а не на
русском, общем для всех национальностей? Почему запрещено вос¬
питывать своих детей и на русском языке?
Как в существующем микрорайоне поделить этот сад на груп¬
пы русские, белорусские, украинские, еврейские, польские и молдав¬
ские? Зачем создавать народу новые трудности и заставлять искать
пути, как обойти закон? Наш народ изобретательный и найдет эти
обходные пути.
Первопричиной того, что наша страна занимает сегодня по ин¬
теллектуальному уровню в мировом рейтинге пятидесятое место,
а в 50-е годы — второе — третье места, по убеждению многих уче¬
ных, стало введение больше чем 30 лет назад всеобщего среднего
образования, не подкрепленного материально, не проработанного
творчески, теоретически, не обеспеченного людьми. И прежде чем
снова ломать среднюю школу и делить ее перегородками на корен¬
ных и некоренных детей, нужно четко сказать, сколько это будет
стоить, есть ли у нас кадры. И честно сказать, какому количеству
детей мы сможем дать настоящее среднее образование, не обманы¬
вая и не обманываясь.
216


В большинстве белорусских сельских школ многие предметы
ведут вчерашние десятиклассники. О каком уровне можно говорить
и как сельским ученикам конкурировать с городскими? Пока сель¬
ский учитель не будет получать больше городского учителя в 2—3
раза, никогда не решить эту проблему. Вот куда в первую очередь
нужно направить средства и грамотные кадры. Туда, где говорят и
обучают на родном белорусском языке. Благодаря трудолюбию
учителей города Мозыря, а также хорошей материальной базе сред¬
ней школы в вузы и техникумы страны ежегодно поступает от 45
до 50 процентов выпускников школ города. Из них 15 процентов —
в высшие учебные заведения за пределы республики. Многих роди¬
телей, и не без оснований, волнует вопрос, как обеспечить выпуск¬
никам при изучении всех предметов только на белорусском языке
условия при поступлении в престижные институты Москвы, Ленин¬
града, Киева, Харькова, Челябинска. Ведь никто не будет держать
для них переводчиков на вступительных экзаменах.
Статья 12. Язык съездов, конференций и других форумов. В про¬
екте Закона практически запрещено пользоваться русским языком
и национальным языком в выступлениях на съездах, совещаниях,
собраниях, конференциях, сессиях. Только на форумах разрешается
пользоваться русским и национальным языком. Словарь русского
языка Ожегова слово «форум» трактует так: площадь в Древнем
Риме, где сосредоточивалась общественная жизнь города, и вто¬
рое, массовые собрания, съезды высокие, такие как всемирный фо¬
рум молодежи, форум ученых. Зачем же тогда национальный язык,
родной язык, если на нем нельзя выступать на собраниях, совеща¬
ниях, пленумах, а только на форумах, высоких съездах. Даже Эстон¬
ская ССР разрешила своим гражданам на собраниях, заседаниях,
конференциях и других мероприятиях выбор языка выступлений не
ограничивать (статья 26 Закона Эстонской ССР о языках). Вот вам
и практическое равенство языков в республике.
В Комиссии по межнациональным отношениям, при обсуждении
каждой статьи Закона, у нас были разногласия по отдельным
статьям и положениям с разработчиками Закона. Я прошу председа¬
теля сессии поставить на голосование следующие изменения ста¬
тей Закона.
Статья 2 абзац 1. После слов «белорусский язык» добавить сло¬
ва «русский язык».
Статья 7. После слов «белорусский язык» вставить слова «или
русский язык». Слова «при необходимости» нужно убрать и вста¬
вить слова «по решению трудовых коллективов».
Статья 12. После слов «белорусский язык» вставить слова «вы¬
бор языка выступлений не ограничивается, понятность языка вы¬
ступлений при необходимости обеспечивается переводом». Абзац 3
«о форумах» вообще убрать.
217


Статья 14. Из статьи убрать слово «медицинское». Нельзя ме¬
дицину, где от одного неправильно понятого или переведенного сло¬
ва зависит жизнь людей, сравнивать с бытовым или другим обслу¬
живанием. Разве можно за 5 лет обучить всех врачей вести исто¬
рии болезней, всевозможные выписки на белорусском языке? Надо
издать медицинскую литературу, пополнить кадры врачей, кото¬
рых сегодня не хватает даже в городах, не говоря о радиационных
зонах. В нашем городе из 520 врачей по штатному расписанию от¬
сутствует 160. Сегодня в Гомельской и Могилевской областях вра¬
чей из других республик нет, когда делопроизводство ведется на
русском языке.
Статья 23. Добавить слова «русском языке».
Статья 24. Добавить слова «русском языке».
Статья 25. Добавить слова «русском языке».
Товарищи! На сентябрьском Пленуме ЦК КПСС в дискуссии по
межнациональным вопросам было приведено высказывание Аллена
Даллеса, поучавшего еще в 1948 году, в период «холодной войны»,
что для того, чтобы развалить СССР, не надо атомной бомбы, нуж¬
но только внушить его народам, что они смогут обойтись без зна¬
ния русского языка. Нарушаются экономические, культурные и дру¬
гие связи. Государство перестанет существовать. Слова эти под¬
тверждает жизнь событиями в Прибалтике, Молдавии, Закавказье
и Средней Азии. В целом Закон Белорусской ССР о языках с изме¬
нениями и дополнениями нужно сегодня принимать. Он позволит
поднять престиж Белоруссии, полнее использовать огромные по¬
тенциальные возможности республики, даст толчок быстрейшему
расцвету национальной культуры. Многие члены постоянной ко¬
миссии поднимали вопрос о том, чтобы в докладе было сказано
о необходимых средствах по реализации Закона и об их источни¬
ках. В докладе этот вопрос обойден. Хотелось бы, чтобы в заключи¬
тельном слове Нина Николаевна назвала эти цифры. Спасибо за
внимание. (Аплодисменты.)
Председатель. Спасибо, Иван Альбинович. Слово имеет Демчук
Михаил Иванович — депутат от Ельского избирательного окру¬
га № 319 Гомельской области, Министр народного образования
БССР.
Следующей выступает депутат Пашковская.
Демчук М. И. Товарищи депутаты! На хорошей волне пробуж¬
дения национального самосознания усилиями многих государствен¬
ных, партийных, общественных органов и организаций, благодаря
действительно патриотическому вдохновению и подвижничеству на¬
ших лучших представителей интеллигенции стало возможным по¬
ставить главным вопросом повестки дня республики Закон, при¬
званный возродить язык и культуру целого народа — белорусской
нации. Закон создан, и это исторический факт.
218


Закон, конечно, не идеальный, но лично мы не знали еще таких
законов. В нем, как в зеркале, отображено положение с националь¬
ным языком и культурой, которым охвачена наша республика, тес¬
но переплелись эмоции, возможно, волевые установки и юридиче¬
ские противоречия. Отчетливо проступают и компромиссы, в том чи¬
сле и по основным положениям Закона.
Любой закон — это прежде всего правовой документ, но фунда¬
мент любого закона — его экономический базис, экономический
просчет.
В отношении к нашему случаю акценты явно сместились в сфе¬
ру политическую, часто переходящую в сферу эмоциональную. Это
реальность, и это по-человечески понятно. Именно поэтому вы долж¬
ны еще и еще раз самым внимательным образом обратить свое вни¬
мание на принимаемый Закон, на его основные разделы с тем, что¬
бы сделать как можно меньше ошибок политического характера и
вместе с тем не отойти далеко от вопроса экономического плана.
В ходе обсуждения Закона проявился широкий спектр взгля¬
дов, мнений, подчеркнуты все основные проблемы. Но красной
нитью проходит в дискуссии вопрос о статусе белорусского языка.
Выбор, как мне кажется, сделан. Большинство — за придание бело¬
русскому языку статуса государственного. Правда, далеко не все,
далеко не каждый представляет себе, что стоит за этим статусом, и
это серьезная недоработка всех нас. В определенной степени я от¬
ношу это и на свой счет. Видно, мы мало по-настоящему думали об
этом, мало и неконструктивно обращались к мнению общества.
Сложнее с русским языком. В ходе дискуссии проявились три
варианта решения проблемы. Русский язык как язык межнациональ¬
ного общения, как и записано в проекте Закона; затем русский
язык как государственный язык, и наконец, русский язык как язык
федеративного общения в соединении с белорусским, который функ¬
ционирует не только как государственный язык, но и как язык меж¬
национального общения на территории республики.
Выскажу свое отношение на этот счет и, как мне кажется, от¬
ношение большей части работников народного образования, а это
свыше 300 тысяч человек, не учитывая учащихся и студентов. При¬
дание русскому языку статуса государственного практически не
меняет положения с белорусским языком. Как более сильный, рус¬
ский язык, получив равный с национальным языком статус, окон¬
чательно перевесит над белорусским языком.
Более сложная и деликатная проблема связана с функциониро¬
ванием русского языка в качестве языка межнационального обще¬
ния, имеется в виду, что если белорусский язык будет и государст¬
венным, и одновременно языком межнационального общения на
территории республики. Все это в принципе возможно, но серьезно
говорить об этом можно будет только в том случае, если Закон в
219


вынесенной на сессию трактовке хорошо пойдет в жизнь и будет в
конце концов качественно реализован.
Таким образом, на данном этапе развития событий единственно
приемлемым для республики является вариант Закона с белорус¬
ским языком в качестве государственного и русского — в качестве
языка межнационального общения. Бурную дискуссию вызвали сро¬
ки реализации программы. По-человечески можно только привет¬
ствовать искреннее желание многих сделать расписание чуть не на
послезавтра, но реально ли это? Возьмем сферу образования. В За¬
коне ей отводится 5—10 лет. Много это или мало? Если сферу обра¬
зования модели 2000 года (как раз через 10 лет) мы представляем
себе как сферу, где звучит только белорусский язык (или звучит
наш язык в объемах хотя бы соотносительно с частью белорусов,
проживающих на территории Белоруссии), и звучит это слово пол¬
нозвучно и профессионально, то задача возрождения белорусского
языка по своей сути есть не что иное, как задача возрождения на¬
циональной культуры в целом. Ибо все мы понимаем, что язык воз¬
рождается не только для собственно языка, он — средство развития
духовной культуры, средство приобщения к культуре будущих по¬
колений. А это уже принципиально иная постановка вопроса.
Теперь другая сторона проблемы. Если вне сферы образования
мы можем разрешить себе вольности в обосновании путей и целей
реализации Закона, например, научившись немного разговаривать
и понимать язык, считать для себя Закон реализованным, то сфера
образования требует профессионального подхода.
Мы должны дать знание языка и других национальных дисцип¬
лин нашей молодежи на таком уровне, который бы гарантировал
нам устойчивость и постепенность процессов возрождения, разви¬
тие национальной культуры независимо от так называемых субъ¬
ективных и объективных обстоятельств, на которые так богата на¬
ша история. Сегодня, как мы знаем, с решением проблемы белорус-
с ко го
языка сложилась ситуация, которую можно сравнить разве
что с ликвидацией безграмотности около ста лет тому назад.
И это еще одно доказательство в пользу утверждения того, что
свою образовательную политику в плане реализации Закона мы
должны строить только на профессиональной основе.
Теперь о том, что обозначает термин «профессиональная осно¬
ва». Это прежде всего учительские и профессорско-преподаватель¬
ские кадры, их подготовка, настроение и целенаправленность. Это
учебные планы и программы во всех типах учебных заведений,
включая и дошкольные учреждения. Это обеспечение учебного про¬
цесса качественной учебно-методической литературой, пособиями,
справочными материалами.
У нас сегодня только в общеобразовательных школах работает
свыше 100 тысяч учителей. Учителя белорусского языка и литера-
220


туры составляют всего 3 процента. Минимальная потребность с
учетом уже проведенной корректировки школьных программ со¬
ставляет сегодня 7,5 процента. Даже с учетом ежегодного увеличе¬
ния приема в пединституты республики мы в состоянии только к
2000 году выйти на полную обеспеченность школ учителями наци¬
ональных дисциплин. Что касается 90 тысяч учителей других пред¬
метов, которые работают теперь, то их необходимо будет коренным
образом подготовить, сделать все от нас зависящее, чтобы они стали
белорусскоязычными учителями в полном смысле этого слова. За¬
дача, как мы видим, непростая со всех точек зрения. Но, пожалуй,
самое главное, мы не можем форсировать процессы подготовки и
переподготовки кадров, ибо кадры высокой квалификации должны
готовиться с помощью кадров более высокой квалификации, кото¬
рых мы имеем очень мало. И у нас только несколько десятков про-
фессоров-белорусоведов.
И это далеко не пустой, далеко не формальный вопрос: во что
все это обойдется? Но, думаю, лучше теперь сказать, чем кричать
потом, когда начнется основная работа по реализации Закона.
Я напомню, что только подготовка и издание на белорусском язы¬
ке учебной, учебно-методической литературы по высшим учебным
заведениям обойдется нам в 100 миллионов рублей. Общая цифра
по сфере образования около 400 миллионов рублей. Может, это и
небольшие средства, если разбросать на 10 лет, но их нам никто не
даст. Их необходимо искать в республике, а значит, придется со¬
кращать другие республиканские программы.
Товарищи депутаты! Конечно, все мы были бы действительно
счастливы, если бы вдруг оказались в республике с отличительным
национальным колоритом, живым языком и процветающей культу¬
рой. Но этого «вдруг» не будет. Нас ожидает непривычно большая
и черновая работа по реализации каждого пункта Закона в разре¬
зе всей республики, всех регионов, всех областей. И так по отно¬
шению к каждой семье и к каждому человеку. С учетом сказанно¬
го, а главное с учетом широкого обмена мнениями, наиболее ре¬
ально и правильно будет ориентироваться по сфере образования на
10 лет, если мы не собираемся, как это уже случалось не раз, писать
отчет для очередного республиканского, союзного или мирового
рапорта.
Программа тяжелая, сложная. Но я оптимист и должен сказать
вам как Министр образования республики, что программа возрож¬
дения белорусского языка и культуры вдохнула принципиально но¬
вую жизнь во всю образовательную сферу. Я говорю это с уверен¬
ностью, потому что за прошедший год мы сделали реальные ша¬
ги. Как сказано в докладе председателя языковой комиссии, было
сделано все возможное с учетом реальностей, чтобы поднять уже
сегодня, еще до принятия Закона, статус национальных дисциплин,
221


направить и нацелить учительские кадры и профессорско-препода¬
вательские коллективы на плановую, именно на плановую работу
по возрождению национального языка, культуры и истории. Бело¬
русский язык и культура становятся полнокровными и полноправ¬
ными как школьные предметы.
Введены учебные курсы белорусского языка и литературы в
учебных заведениях всех типов, где эти курсы раньше не препода¬
вались. Заметно увеличили подготовку специалистов-белорусове-
дов в университетах, институтах, педучилищах. Открываются бело¬
русские классы и школы, начали функционировать более чем 100
школ и классов с углубленным изучением национальных предметов,
а выпускники таких классов и школ — это будущие наши пропаган¬
дисты нашего родного языка и родной культуры. Все эти шаги при¬
вели к новому качеству понимания самой проблемы, а главное —
к новому качеству работы по решению данной проблемы.
Этот год был своего рода годом-референдумом на переправе, ре¬
ферендумом не словами, а делами. Хотелось бы сказать и вот о чем.
Основные дебаты вокруг Закона разгорелись не столько по отно¬
шению к государственности языков и даже не столько по отноше¬
нию к этапам по реализации программы, сколько по причине воз¬
можного притеснения прав человека и свободы выбора. Что можно
сказать по этому поводу? Любой закон юридически есть своего
рода притеснение или ограничение свободы выбора, и в нашем слу¬
чае тоже, а учитывая тот факт, что мы непозволительно далеко за¬
шли в своем нигилизме, нельзя будет сделать так, чтобы все почув¬
ствовали себя одинаково хорошо в ходе культурной перестройки.
В ходе реализации Закона возможны недоразумения, конфликты.
Другое дело, что мы должны постараться локализовать их, спрогно¬
зировать и предупредить, внимательно при этом относиться к пра¬
вам каждого человека, проживающего на территории республики,
чтобы не смоделировать худшие варианты, которые, к сожалению,
имели место и возникают у наших соседей.
Еще об одном. В ходе дискуссии часто звучал вопрос о том, чем
обернется для белорусского народа реализация Закона в широ¬
ком историческом смысле. Есть ли научно обоснованный расчет
социально-культурного развития республики по пути белорусиза¬
ции? Большой науки в этом вопросе пока что мы не имеем, к со¬
жалению. Но это не значит, что мы должны поддаться сомнениям
в правомерности нашего выбора. Есть аксиомы, когда речь идет о
создании общечеловеческих ценностей, которые, как известно, не
требуют доказательств. Что это за аксиомы? Не может быть пол¬
ноценной нация без своей культуры, без своего языка. Вот глав¬
ная аксиома. Без национальной основы нельзя создать и экономи¬
чески крепкое государство. Вторая аксиома. Возвращаясь к обра¬
зованию, нельзя вести речь о гуманитаризации, гуманизации
222


образования без приоритета национальных дисциплин. Таких аксиом
много. И, на наше счастье, история развития цивилизации подтвер¬
ждает их устойчивость. Поэтому я верю, как гражданин, как бело¬
рус, что планомерная политика возрождения национального языка
и культуры не только возродит их самих, но и выведет нашу респуб¬
лику на новый рубеж цивилизованности и экономической развито¬
сти. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо и вам, Михаил Иванович. Слово имеет
Пашковская Надежда Семеновна, депутат от Сморгонского город¬
ского избирательного округа № 417 Гродненской области, дирек¬
тор Сморгонской школы-интерната.
Следующим выступает депутат Гуринович.
Пашковская Н. С. Товарищи депутаты! Долгое время и в очень
сложных условиях готовился законопроект о языках в Белорусской
ССР. Необходимо было учесть интересы всего населения респуб¬
лики и не обидеть людей других национальностей, которые живут
и работают вместе с нами. Очень большую роль сыграли выдерж¬
ка, время, агитационная работа, которую активно проводили наша
творческая интеллигенция, писатели, учителя и просто люди, влюб¬
ленные в свой родной язык. Несколько месяцев мы вненародно об¬
суждали проект Закона, а сегодня мы должны принять Закон.
Было время всем желающим высказать свои предложения.
И эти предложения самые разные. Одни считают, что белорусский
язык совсем не нужен, хватит и русского, либо призывают к двуязы¬
чию. Другие высказываю! свое возмущение и настойчиво ведут
борьбу за то, чтобы белорусский язык стал государственным в на¬
шей республике. Что касается меня, то я свои мысли о языке хочу
выразить поэтическими строчками:
Беларуская мова,
Як хлеб, паветра і вада,
Жыцця першааснова.
Мне, радасць прыйдзе ці бяда,—
Патрэбна гэта мова.
Я тоже люблю и великий русский язык, язык великого русско¬
го народа. Но хочется напомнить и слова нашего известного земля¬
ка Франтишка Богушевича: «Оно хорошо, а даже и необходимо
знать соседский язык, но прежде всего необходимо знать свой».
А правда ли это, что наш народ не знает, отказался от своего язы¬
ка? Нет, неправда. Большая часть наших людей разговаривает на
белорусском языке. Это все люди, которые живут в деревнях, это
их дети, которые приезжают в деревню на время отпуска. И хотя
сын-агроном разговаривает с отцом о люпине, картофеле или кле¬
вере, он же, как и отец, знает, что это разговор о «бульбе», «лубі-
не», «канюшыне». Главное, что оба понимают и по-белорусски, и по-
русски, о чем идет речь.
223


Никто не запрещал, нам, белорусам, и раньше разговаривать
на своем родном языке. Но не везде же была в этом необходимость,
потому что государственные учреждения работали на русском язы¬
ке, в наших городах звучал только русский язык, в высших учеб¬
ных заведениях готовили кадры на русском языке, хотя и видели,
что выпускники средних сельских школ при поступлении преодоле¬
вали большие трудности при сдаче экзаменов, особенно по физи¬
ке, математике, химии. Став чудом первокурсниками, сельские дев¬
чонки и мальчишки стремились быстрее научиться разговаривать
на чисто русском языке, чтобы над ними меньше смеялись и чтобы
в деревню свою могли приехать уже городскими. Их же родителей
не волновало, что сын или дочь постепенно забывают свой язык,
свои традиции. Вот так, потихоньку, мы и топтали свой родной
язык. А некоторые родители-белорусы стремились даже избавить
своих детей от изучения белорусского, своего родного языка с дет¬
ства, еще в школе. И сколько учителя белорусского языка, дирек¬
тора городских школ боролись с этим злом! Необходимо не на сло¬
вах, а на деле все делать.
Вот и сегодня, во время перерыва, много ли было таких депу¬
татов-белорусов, которые бы разговаривали на белорусском язы¬
ке? И действительно, люди говорят, что и те, которые борются за
белорусский язык, и те, кто сегодня принимает Закон, пока что
говорят только на русском языке. Если мы хотим, чтобы наш бело¬
русский язык быстрее набрал силу, нужно не ждать, пока прой¬
дет 3, 5 или 10 лет, а уже сейчас руководителям-белорусам начи¬
нать разговаривать на белорусском языке. Это даст возможность
и руководителям других национальностей быстрее овладеть нашим
языком.
Известно же, что и у нас, белорусов, которые так долго разго¬
варивали на русском языке, будет сначала много языковых оши¬
бок. Но ничего. Зато не нужно будет потом слушать такие замеча¬
ния, об одном из которых мне как-то напомнил один директор шко¬
лы, очень влюбленный в белорусский язык, после отчета на очеред¬
ном заседании облисполкома. Он в своем отчете обижался, что не
хватает в школе кроватей (ложкаў) и нет денег, чтобы их купить.
Один из членов облисполкома возмутился: «Что это за директор,
который не может обеспечить детей ложками, стоящими копейки?»
А директор говорит: «Так если бы это были те ложки, которыми
есть нужно, а то это же те ложки (кровати), на которых детям спать
надо». Член облисполкома возмутился, почему директору позволили
делать отчет на белорусском языке. Правда, это было уже давно и,
наверное, больше не будет никогда, если мы все, кто живет на тер¬
ритории Белоруссии, будем знать белорусский язык, в том числе и
председатель Мозырского горисполкома.
Только, безусловно, нельзя насильно заставлять всех вдруг раз-
224


говаривать на белорусском языке. Нужно сделать так, чтобы бы¬
ла необходимость на нем разговаривать, а поэтому, безусловно, он
должен быть государственным. Но мы же, как и предусмотрено в
законопроекте, должны на деле отнестись с уважением к людям
других национальностей. В городах должны быть русские и белорус¬
ские школы, детские сады, а если есть необходимость, то и школы
других национальностей.
На моей родине, в Пропойске, сейчас Славгород, в довоенное
время было три школы: русская, белорусская и еврейская. И все
были удовлетворены, хорошо понимали друг друга. Знали белорус¬
ский язык, звучали вечерами белорусские песни в каждой дерев¬
не, и мелодия скрипки или гармони собирала молодежь, подрост¬
ков и даже старых к одной или другой избе. И около этой избы
играли, танцевали, пели до полуночи, и всем было весело и интерес¬
но. Наверное, это можно вспомнить сегодня. Куда же все это по¬
девалось, наше народное, за какие-то тридцать лет?
Хочется обратиться ко всем белорусам, особенно к молодежи,
чтобы они сердцем присоединились к строчкам учительницы, кото¬
рая написала: «Если бы вы знали, как горжусь, что я родом из мест
белорусских, мы же росли на деревенском раздолье, где друзьями
были лес и поле, мы же должны быть наделены добротой, челове¬
ческим сочувствием и мастерством сердечного совета».
А еще хочется напомнить нашим композиторам, писателям, что
сейчас и сборники белорусских песен тяжело найти, а прекрасные
белорусские народные песни так совсем исчезают. Может, возмож¬
но вернуть их нашим потомкам, пока еще помнят их наши бабуш¬
ки и матери. Мало также пьес, интермедий, фильмов на белорус¬
ском языке. Вот сейчас везде создаются товарищества Общества
белорусского языка. Даже и представители других национально¬
стей вступают в Общество.. А вот чтобы сделать интересную про¬
грамму деятельности, организовать вечерки, где бы звучали шут¬
ки, песни, музыка, припевки, так и не хватает материалов на бело¬
русском языке.
Хочется высказать мнение относительно сроков. На первый
взгляд кажется, что сроки большие, 5—10 лет, но нам же никто не
мешает все делать быстрее. Было бы только желание и стремление
самих белорусов.
Закончить свое выступление я хочу яркими словами писателя
Генриха Далидовича: «Давайте признаем право коренного наро¬
да, наше с вами право, на государственность коренного языка, это
будет большая справедливость, большая духовная мощь того наро¬
да, который долгой и многострадальной историей заслужил людь¬
ми называться, занять свое почетное место между народами». Спа¬
сибо за внимание. (Аплодисменты.)
Председатель. Спасибо, Надежда Семеновна. Слово предостав-
8 Зак. 520
225


ляется Гуриновичу Анатолию Емельяновичу — депутату от Бере¬
зинского избирательного округа № 82 Минской области, Министру
иностранных дел БССР.
Следующим выступает депутат Янковский.
Гуринович А. Е. Товарищ Председатель! Товарищи депутаты!
Вопрос о языках как средстве общения между людьми, высказы¬
вания мыслей и знаний человека, безусловно, заслуживает законо¬
дательного решения. В мире существует примерно 5 тысяч языков.
Из них около 3 тысяч изучены. Но только около 70 из них счита¬
ются государственными, официальными, национальными или рабо¬
чими языками зарубежных стран мира. В законодательных актах
более 60 государств — членов Организации Объединенных Наций
государственным, официальным или рабочим языком провозглаше¬
ны языки, которые не являются языками коренного населения. В 35
случаях такими являются два или более языка, в том числе и мест¬
ный язык.
Это свидетельствует о стремлении народов мира к удовлетворе¬
нию потребностей общения не только в пределах своей страны, но
и с другими народами. Везде уделяется соответствующее внимание
изучению и овладению иностранными языками, и прежде всего
официальными языками Организации Объединенных Наций, к ко¬
торым относятся русский, китайский, английский, испанский, фран¬
цузский и арабский языки.
Следует отметить и то, что русский язык по числу населения,
что разговаривает на нем, занимает третье место в мире после ки¬
тайского и английского языков.
С учетом реального положения языка в Белорусской ССР, о чем
уже говорилось в докладах и выступлениях депутатов, считаю не¬
обходимым не только принять Закон о языках в Белорусской ССР,
но и внести в Конституцию (Основной Закон) Белорусской ССР
дополнительную статью следующего содержания: «Государственны¬
ми языками Белорусской ССР являются белорусский и русский
языки. В Белорусской ССР гарантируется право и возможность ов¬
ладения другими языками народов СССР, а также, иностранными
языками».
Каждый народ считает свой язык лучшим в мире, и это понят¬
но. Но необходимо заботиться и о том, чтобы не замкнуться на нем
и тем самым ограничить свои возможности. Принятие моего пред¬
ложения на сегодняшней сессии Верховного Совета БССР решило
бы многие вопросы, в том числе искусственно создаваемые, и по¬
зволило бы в спокойной обстановке решить вопросы развития и упо¬
требления белорусского языка.
Что же касается предложенного проекта Закона о языках в Бе¬
лорусской ССР, хочу отметить, что в его создание вложен большой
труд, который я высоко оцениваю.
226


Но, на мой взгляд, проект все же требует некоторой доработ¬
ки. В нем есть и неточности, есть лишнее и в то же время чего-то не
хватает.
Приведу отдельные примеры. В статье 2 делается ссылка на Кон¬
ституцию Белорусской ССР. Но в ней только в разделе «Суд и ар¬
битраж» говорится о языках в судопроизводстве: белорусский или
русский, и о переводе со второго родного языка.
В проекте Закона во многих случаях необоснованно не называ¬
ется русский язык.
Внесены положения, которые наиболее соответствуют постанов¬
лениям, инструкциям, но не закону. В предложенной нам докумен¬
тации нет данных о финансовых итогах принятия этого Закона и
источниках финансирования ожидаемых расходов. А без этого не¬
возможно осуществление на практике любого закона.
Кроме того, считаю необходимым сказать вам о некоторых
моих предложениях, направленных в Президиум Верховного Совета
Белорусской ССР 18 декабря прошлого года.
Во вступительной части, абзац третий, второе предложение пред¬
лагаю записать: «Однако в результате разных причин сфера упо¬
требления белорусского языка значительно сузилась, под угрозой
оказалось само его развитие». Это более краткая формулировка.
Дело в том, что не только отход от ленинской национальной по¬
литики повинен в сложившемся положении с белорусским языком.
И во-вторых, неизвестно, язык ли или что-то другое дало назва¬
ние нашей республике.
В следующем предложении необходимо заменить термин «госу¬
дарственно-этнической» на слово «государственной», чтобы не бы¬
ло намека на стремление к территориальному изменению за счет
других стран.
Статья 21. Добавить в конце статьи новый абзац: «Языками
многосторонних международных договоров и деятельности меж¬
дународных организаций системы ООН являются их рабочие или
официальные языки. Международные многосторонние акты, приня¬
тые Белорусской ССР, переводятся на белорусский язык».
В конце статьи 25 добавить новый абзац: «Языком обучения
иностранных студентов в Белорусской ССР является русский язык,
им предоставляется возможность изучать и белорусский язык».
И еще об одном. Мы говорим о Законе о языках. Поэтому после
статьи 28 предлагаю добавить новую статью. Это будет статья 29
с названием «Изучение иностранных языков». Ее текст такой:
«В Белорусской ССР принимаются необходимые меры для того,
чтобы изучение иностранных языков в общеобразовательных шко¬
лах, средних специальных и высших учебных заведениях давало
учащимся возможность овладеть ими».
В этих целях Министерство народного образования Белорусской
8*
227


ССР разрабатывает новые программы изучения иностранных язы¬
ков, которые вводятся в действие с 1991/92 учебного года. Думаю,
что эти дополнения не требуют подробных объяснений. Скажу толь¬
ко, что нужно что-то делать, чтобы изучение иностранных языков
приносило результаты, чтобы наши специалисты и ученые владели
иностранными языками и могли участвовать в растущих связях
республики с зарубежными странами без переводчиков. С удовлет¬
ворением воспринимаю принятие предложенной мною редакции
заключительной части статьи 36 и прошу принять внесенные мною
предложения или поставить их на голосование. Спасибо за вни¬
мание.
Председатель. Спасибо, Анатолий Емельянович, у Вас такие
значительные поправки. Вы передайте их, пожалуйста, Александру
Тимофеевичу Короткевичу в письменном виде. Прошу всех пода¬
вать предложения в письменном виде.
Слово предоставляется депутату Янковскому Ростиславу Ивано¬
вичу, народному артисту СССР.
Янковский Р. И. (К орженев с к ий избирательный
округ № 31, город Минск). Уважаемые товарищи депута¬
ты! Как показала практика жизни, любая доктрина, спущенная свер¬
ху без учета реальных условий и обстановки, как правило, кон¬
чается крахом. В данном случае проект Закона о государственности
белорусского языка, с моей точки зрения, является счастливым ис¬
ключением. Он реален, хотя и не идеален. Есть поправки, с кото¬
рыми я согласен, это поправки депутатов Кеника, Короткевича, Дем-
чука. Он гуманен по своей сути, он демократичен. И было бы дико
не понять этого. Нация, не имеющая своего государственного язы¬
ка,— это, извините меня, своеобразная аморальность. Это непонят¬
но, что такое. Нация обязана иметь свой государственный язык,
это совершенно ясно. Конечно, здесь есть два сложных аспекта:
один — внедрение языка и второй — освоение языка. Вопрос вне¬
дрения, о котором уже говорили, потребует колоссальных средств,
времени, он очень сложен, и над ним очень надо подумать с учетом
всех тех поправок, о которых говорили. Я понимаю, что будут ка¬
кие-то разногласия, и не надо торопиться со сроками. Не надо..
Должна быть органика в желании языка. Вы понимаете, какая у
нас обстановка в стране? Какая обстановка во многих республи¬
ках? У нас, слава богу, мир, человечность и взаимопонимание. На¬
до его сохранить, надо очень умно, очень тактично войти с государ¬
ственным языком в смысле его внедрения..
Теперь второй вопрос — освоение. Чтобы мы ни делали, сколько
бы мы школ, курсов ни открывали, сколько бы ни выступали по те¬
левизору, и если даже наши руководители все будут выступать на
белорусском языке, он, наверное, до конца не сможет быть душой
республики, если не будет настоящего освоения языка. Что я имею
228


в виду? Вопросы культуры, воспитания, духовности, которые у нас
находятся в катастрофическом, с моей точки зрения, положении.
Они так же обострены, как вопрос экологии, т. е. слово «культу¬
ра» у нас почти не произносится ни в одном докладе. Не знаю, труд¬
но выговаривается, что ли. Оно не подкреплено ни финансами, ни
чем иным. Витает в воздухе уже Закон о культуре. И он будет обя¬
зательно. Новые депутаты, наверное, поставят вопрос об этом.
Что я предлагаю? Я считаю, что самым главным у нас явля¬
ется семья, ячейка общества. Дети наши, наше новое поколение —
вот где освоение языка пойдет по-настоящему. Ребенок формируй
ется, по Фурье вы знаете, до 5 лет духовно, дальше идет информа.-
ция со всех сторон. Смотрите, что происходит, если у девушки поте¬
рян инстинкт материнства, если у мальчика потерян инстинкт быть
отцом. Смотрите, детприемники забиты тысячами брошенных де¬
тей, пьянство, разгул, воровство, наркомания, а мы как-то отдель¬
но говорим о языке. Да, язык войдет, и я за него. Мы должны по¬
нимать, что нам надо поднимать и национальную нашу культуру,
и человеческую, иначе мы дойдем до краха. Я считаю, что должна
быть комплексная государственная программа, если педагоги пой¬
дут навстречу и поймут меня, разработанная и положенная на стол
нашему Правительству. Нужно будет перетряхнуть очень неполный
мешок денежных средств, перераспределить их и бросить на это.
При наших педагогических институтах должны быть открыты фа¬
культеты воспитателей детских садов с тестовым приемом, с боль¬
шими в дальнейшем окладами. Я подчеркиваю, не менее 300 руб¬
лей. Очень многое зависит от воспитателей детских садов и потом
воспитателей-преподавателей 1—3-х классов школы. Вот где фор¬
мируется ребенок как человек. А дальше — от освобожденных клас¬
сных руководителей.
Что там должно быть? Конечно, отношение к языку и, конечно,
отношение к Родине, конечно, отношение к собственности. А мы не
понимаем, что такое собственность, мы часто все время говорим
«Закон о собственности», у нас это рефлекс, но у нас его нет. За¬
кон моей собственности, государственной, вашей собственности
и т. д. То есть отношение к семье, к отцу, понимание того, что она бу¬
дет матерью, он будет отцом, отношение к земле, к труду, культу¬
ре, просто к спектру, к свету, к цвету, к музыке — у человека надо
воспитывать. Но мало детей воспитывать, надо и семьи воспиты¬
вать. Семьи наши малокультурны. Значит, воспитатели детских са¬
дов должны вовлекать семьи в воспитание. Вот так и закольцевать
эту программу. Ее надо разработать. И, может быть, лет через 30
мы увидим плоды вот этого воспитания, может быть, увидим новых,
интересных людей. Я не за социалистический инкубатор, мы уже
занимались этим воспитанием нового человека и видим, до чего мы
дошли. Я за то, чтобы воспитывала семья. Бердяев говорил, что
229


семья, конечно, воспитывает индивидуальность. Но вот если семья
вместе с детским садом и школой, тогда будет, безусловно, по-мо¬
ему, успех. Я беру на себя такую смелость за эти слова. Поэтому
я, представитель русскоязычного населения нашей республики, ак¬
тер русского театра, понимаю реальность и необходимость Закона
о государственности белорусского языка, я за него голосую с теми
поправками, которые есть. Я голосую за закон разума, а не за за¬
кон насилия. Спасибо за внимание. (Аплодисменты.)
Председатель. Спасибо, Ростислав Иванович. Товарищи депу¬
таты! Прежде чем пойти на обед, позвольте зачитать одно предло¬
жение. Вносится предложение поручить комиссиям Верховного Со¬
вета Белорусской ССР — законодательных предположений, по на¬
родному образованию и культуре, по национальным вопросам и
межнациональным отношениям, Комиссии по подготовке предло¬
жений о законодательном урегулировании статуса белорусского,
русского и других языков, которыми пользуется население Белорус¬
ской ССР, рассмотреть замечания, высказанные депутатами по про¬
екту Закона «О языках в Белорусской ССР» и Постановления о
введении его в действие, а также по проекту Закона о дополнениях
к статье 68 Конституции (Основного Закона) Белорусской ССР. Это
серьезное предложение, и его нужно проголосовать.
Кто за принятие этого предложения, прошу проголосовать. Кто
«за»? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	205
Зарегистрировано	408
Проголосовало «за»	234
Проголосовало «против»	0
Воздержалось	0
Всего проголосовало	234
Не голосовало	174
Предложение принимается. Объявляется перерыв на обед до 15
часов 15 минут.
Товарищи, всем названным комиссиям обед только полчаса, за¬
тем собраться в зале заседаний Верховного Совета.


ЗАСЕДАНИЕ ВТОРОЕ
(26 января
1990 го
Зал заседаний Верховного Совета Белорусской ССР. 15 часов 15 минут. Ме¬
ста за столом председателя занимают Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР И. Я. Науменко, заместители Председателя Верховного Совета Бело¬
русской ССР А. М. Маринычева, Н. И. Хатковская, А. С. Шаранович.
Заседание открывает Заместитель Председателя Верховного Со¬
вета Белорусской ССР Анатолий Семенович Шаранович.
Шаранович А. С. Уважаемые товарищи депутаты! Второе засе¬
дание четырнадцатой сессии Верховного Совета Белорусской Со¬
ветской Социалистической Республики одиннадцатого созыва объ¬
являю открытым.
Продолжаем нашу работу. Проведем регистрацию. Прошу вклю¬
чить режим регистрации.
Результаты регистрации:
Зарегистрировано 357 депутатов Верховного Совета БССР. Кво¬
рум есть. Продолжим обсуждение законопроекта о языках в Бело¬
русской ССР. Слово предоставляется Науменко Ивану Яковлеви¬
чу, депутату от Мозырского — Западного избирательного округа
№ 339 Гомельской области.
Следующим выступает депутат Красицкий.
Науменко И. Я. Товарищи депутаты! Я хочу начать выступле¬
ние словами, которыми начинается проект Закона о языках в Бело¬
русской ССР. Язык—не только средство общения, но и душа на¬
рода, основа и важнейшая часть его культуры. Живет язык — жи¬
вет и народ. Эти слова, немного переставленные и переделанные,
принадлежат основоположнику новой белорусской литературы
Франтишку Богушевичу, 150-летие со дня рождения которого мы
будем отмечать этой весной. В этом году будет и второй, более зна¬
чительный юбилей — 500-летие со дня рождения Франциска Ско-
рины, великого восточнославянского просветителя, первопечатника,
гуманиста, славного белоруса, который завещал нам любить и бе¬
речь родной язык.
С исторической отдаленности более очевидно и ярко выступает
подвиг Скорины. Печатая и издавая свою, как он писал, «Библию
руску, выложеную доктором Скориной зъ славного града Полоц-
231


ка... людямъ посполитымъ къ доброму научению», Скорина преж¬
де всего думал о сохранении родного языка и родного народа, по¬
тому что над ними уже начали сгущаться черные тучи. Скорина на¬
чинал свою русскую Библию в первой половине XVI столетия, а во
второй половине были сначала Люблинская (1569), а затем Бре¬
стская унии (1596), в результате которых Белоруссия вошла в со¬
став Речи Посполитой (Польши).
В скором времени последовал указ о запрещении волостным пи¬
сарям, судовым чиновникам писать по-белорусски, и белорусский
язык, который почти 300 лет был государственным в Великом кня¬
жестве Литовском (это княжество называлось Великое княжест¬
во Литовское, Русское, Прусское, Мазовецкое и т. д., оно много на¬
званий имело...), пришел в упадок.
Магнаты, шляхта, даже мелкопоместная, изменили народу, на¬
чали пользоваться польским языком, а белорусский язык на про¬
тяжении дальнейших столетий жил только в среде простого люда.
Товарищи депутаты! Я думаю, что предложенный проект о язы¬
ках в Белоруссии — это начало ликвидации тех несправедливых,
оскорбительных для народа деформаций, которые образовались в
результате отхода от ленинской национальной политики. Ибо в Бе¬
лоруссии была уже белорусизация, началась она в 1924 году и бы¬
ла более радикальная, чем настоящая. Тогда, например, был тер¬
риториальный принцип построения Красной Армии, и на белорус¬
ском языке быстро заговорили бойцы и командиры, которые слу¬
жили здесь, люди самых разных национальностей. Нил Семенович
Гилевич перехватил у меня сведения о Жукове, но я немножко
расскажу о нем, потому что Жуков как раз жил в том дворе, где
мы сегодня с Гилевичем живем. Он из того самого маленького до¬
ма, который повернут тылом к зданию ЦК, в этом доме он жил.
Маршал Жуков, он тогда еще не был маршалом, известно, слу¬
жил в Белоруссии и очень быстро овладел белорусским языком,
отдавал на нем команды и даже читал на белорусском языке лек¬
ции по военному делу в нашем Белорусском государственном уни¬
верситете. Очень скоро усвоили белорусский язык профессора, док¬
тора наук, которые были приглашены в Белоруссию из Москвы.,
Ленинграда и других городов для преподавания и развития научной
работы. Более того, русские по национальности доктора, которые
позже стали академиками и профессорами (Замотин, Вознесен¬
ский, Петухович, Теодухо, Щекотихин), написали много трудов на
белорусском языке, многие из которых до сегодняшнего дня не
утратили своей научной ценности,. Правда, в середине 30-х годов в
результате сталинских репрессий большинство этих русских лю¬
дей были обвинены в белорусском национализме и исчезли бес¬
следно.
В печати и среди нас, депутатов, да и не только депутатов, я
232


слышал много голосов, что возвращение белорусского языка —
вещь ненужная и даже вредная, это будет только тормозить про¬
грессивное развитие науки и культуры. Мол, произошел объектив¬
ный процесс, большинство населения говорит по-русски и ничего не
надо менять. А средства, которые будут затрачены на разные сло¬
вари, самоучители, учебники, лучше истратить на социальные нуж¬
ды народа.
Товарищи, все это так называемый национальный нигилизм. Он
далеко не безобидный, а в политическом отношении даже вредный.
Здесь депутат Кеник приводил пример с высказыванием Аллена
Даллеса. Даллес говорил: разожгите национализм и не нужна бу¬
дет атомная бомба. Даллес говорил в том смысле, что вот сейчас
в какой-то степени происходит в Закавказье. Обидьте как-нибудь
и
и
нацию, отнимите язык, смешайте это все, и вот тогда действитель¬
но не понадобится атомная бомба. Так что смысл немного другой.
Если мы даем народу его язык, то тем самым мы как раз и
бьем против Даллеса. Скажем, мое поколение училось до войны.
В основном в белорусских школах, хотя были и русские, в райцент¬
рах были и русская и белорусская, и это никому не мешало. Эти ре¬
бята, которые заканчивали белорусские школы, органично влились
в Красную Армию, хорошо воевали. Наконец, в белорусских шко¬
лах русского языка и литературы было больше, чем белорусских
предметов: я помню, у нас было 8 часов русского языка и литера¬
туры и 2 часа белорусского языка и литературы. Так что на ниве
обновления национальной культуры возникает не только недоволь¬
ство некоторой части населения, но и начинают действовать разные
экстремисты, которые на наших ошибках строят свою политику.
Исчезновение языка, как показывает практика, ведет к исчезнове¬
нию всей культуры. Поэтому, товарищи, надо понять глубинную
истину: не будет белорусского языка, это не такая уж и простая
вещь, значит, не будет белорусской песни, не будет белорусского
танца, не будет живописи белорусской, архитектуры.
Все эти вещи связаны между собой. Я приведу пример: к 500-
летнему юбилею Скорины нескольким группам скульпторов был
заказан памятник белорусскому первопечатнику, но ни одна группа
не смогла представить на конкурс ни одного приемлемого проекта
памятника. Почему так произошло? На мой взгляд, по той простой
причине, что в душах, сердцах художников, которые принялись за
этот памятник, не было и нет соответствующей идеи. Она, эта идея,
если и была, то вообще. Но они не думали, кто такой Скорина. Эта
идея не увлекла их, не дала им творческих крыльев. К сожалению,
не будет памятника и к юбилею второго нашего классика — Богу¬
шевича. Причина та же. Не могут. Человек 20 или 30 делали этот
памятник, и ни один не вызвал удовлетворения у конкурсной ко*
миссии. Отрыв от народной национальной почвы привел к тому,
233


это тоже истина, что мы имеем очень скромные достижения наше¬
го театра, ничем не может похвастаться и архитектура наших го¬
родов. Здания в наших городах серые, однообразные коробки, ка¬
кие встретишь и в Омске, и в Томске, и во многих других местах.
Уважаемые товарищи депутаты! Правильно говорил депутат
Янковский, что язык — это нечто глубинное, связанное с культу¬
рой, и правильно говорил о том, что надо принимать Закон о куль¬
туре. Потери от исчезновения языка и культуры просто непредска¬
зуемы. Наша беда на сегодняшний день в том, что гуманитарная
интеллигенция составляет незначительную часть среди остальной
интеллигенции, а остальная интеллигенция в большинстве своем
интеллигенция техническая. Она хорошая, мы живем в век машин,
но, к сожалению, «что-то лирики в загоне, что-то физики в почете».
В результате этого, кстати, несут потери наша культура и язык.
Поэтому и язык, и культура в нашем обществе недостаточно защи¬
щены снизу, кругами интеллигенции и близкими к интеллигенции
кругами населения.
Можно задать такой вопрос: сколько стоит культура? Но да¬
вайте поставим его так: сколько стоит, например, Аральское море?
Сколько оно стоит? Оно высушено в результате нашего бездейст¬
вия, халатности, неумения смотреть вперед. И видим мы ужасные
результаты. Если нам не удастся хоть частично восстановить Араль¬
ское море, то на глазах только одного поколения погибнет огром¬
ный и богатейший край, который кормил и поил многие миллионы
людей. Вот что такое и сколько стоит Аральское море!
Духовная пустыня, вакуум ждут нас, если мы потеряем белорус¬
ский язык, а затем и культуру. А они, как видим, в незавидном по¬
ложении. Недавно в Минске был аукцион. На нем продавалась кни¬
га Янки Купалы «Шляхам жыцця» — жемчужина нашей литера¬
туры, лучшее, что создано гением нашего белорусского народа.
И, представьте, никто из многочисленных участников аукциона эту
жемчужину не купил. Она, правда, стоила 60 рублей. Хорошо, что
музей выручил, не пожалел 60 рублей и купил «Шляхам жыцця».
А так в Минске не нашлось ни одного человека, который приобрел
бы эту книгу.
Товарищи! О каком уважении и почтении к нашей культуре и ли¬
тературе можно в этом случае говорить? Белорусский язык, как уже
говорилось, на грани исчезновения, а русский язык чувствует себя
у нас и будет всегда чувствовать очень хорошо. На протяжении ве¬
ков наш народ тянулся к русскому языку. Поэтому говорить о двух
государственных языках в Белоруссии — это значит придушить
язык белорусский, потому что русский язык процветает и, повто¬
ряю, будет процветать. Белорусский язык в упадке. И если мы .пой¬
дем этим путем, результаты будут очень печальные. Исчезнет язык,
и начнет исчезать культура.
234


Шаранович А. С. Иван Яковлевич, сколько еще?
Науменко И. Я. Две минуты.
Товарищи, белорусский язык нужен не только белорусскому на¬
роду, но и народу русскому, украинскому и всему славянскому ми¬
ру. Наши языки очень близки, дополняют один одного, поддержи¬
вают друг друга. Это как в физике соединенные сосуды. Если вы¬
сохнет Днепр, то и Волга обмелеет. Между тем великий русский
язык начинает тоже беднеть. Может, в результате того, что беднеют
соседние белорусский и украинский языки.
Уважаемые товарищи депутаты! Проект Закона о языках в Бе¬
лорусской ССР, на мой взгляд, очень умеренный, мягкий, хороший,
возможно, лучше всех законов, принятых в других республиках.
А во всех остальных республиках законы о языке, как вы знаете,
приняты. Этот цроект Закона дает возможность гражданам БССР
воспитывать детей в равной мере как на белорусском, так и на рус¬
ском языках, использовать русский язык в разных сферах жизни и
деятельности, свободно пользоваться,
Я не думаю, что после принятия этого Закона на заводах и фаб¬
риках вдруг заговорят по-белорусски. Будут говорить, как хотят,
как и теперь разговаривают. И пусть говорят. Каждая из 36 ста¬
тей проекта Закона имеет и свои белорусские аналогии, и свои рус¬
ские аналогии. Проект Закона о языках — это проект о двуязычии,
о белорусском и русском языках. И если хочешь говорить по-рус¬
ски — говори, хочешь писать — пиши, и нет никакого принуждения
и насилия. Глубинная сущность проекта Закона о языках такова:
все граждане Белорусской ССР, независимо от национальности и
родного языка, пользуются равными правами, имеют равные обяза¬
тельства перед государством.
Я предлагаю принять Закон о языках. Он учитывает мнение поч¬
ти 20 тысяч жителей республики, многих коллективов, научных и
учебных заведений, отдельных граждан. По существу в этих 20 ты¬
сячах писем, коллективных заявлений высказано мнение нашего
народа о родном и русском языке. Спасибо за внимание.
Председательствует Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР депутат Иван Яковлевич Науменко.
Председатель. Слово предоставляется Красицкому Ивану Кузь¬
мичу, депутату от Дрогичинского избирательного округа № 175 Бре¬
стской области, первому заместителю председателя исполкома Бре¬
стского областного Совета народных депутатов.
Следующим будет выступать депутат Веселов.
Красицкий И. К. Товарищи депутаты! Представленный нам се¬
годня после всенародного обсуждения проект Закона о языках в
Белорусской ССР предусматривает регулирование общественных
отношений в области развития и использования языков, которыми
пользуется население республики, придание белорусскому языку
235


статуса государственного, не затрагивая при этом конституционных
прав граждан, проживающих на территории республики, дает пра¬
во свободно пользоваться другими национальными языками. Ны¬
нешняя языковая ситуация в республике характеризуется тем, что
роль белорусского языка в хозяйственной, общественно-политиче¬
ской и культурной жизни республики сведена к минимуму или им
вообще не пользуются, что вызывает тревогу общественности. Надо
отметить, что в проекте Закона очень мудро предусмотрен поэтап¬
ный, без лишней поспешности переход. Такие глубокие, тонкие во¬
просы нельзя, как предлагают отдельные товарищи, решать наско¬
ком. Мы хорошо понимаем, что язык народа, давший имя респуб¬
лике, должен иметь приоритет на ее территории. Радует то
обстоятельство, что в статьях проекта Закона утверждается мнение
о расширении диапазона использования родного языка в сферах
общественной жизни. Белорусский язык, одним словом, станет ра¬
бочим языком республики. Но надо внимательно следить за тем, что¬
бы это не обострило межнациональных отношений, что происходит
сейчас в других республиках.
Какие же меры в этом направлении предпринимаются в нашей
области? Еще в 1988 году мы разработали план мероприятий по
реализации решений пленума ЦК Компартии Белоруссии, направ¬
ленных на улучшение положения белорусского языка в области.
Намечено главное направление по осуществлению принципа бело¬
русско-русского двуязычия во всех сферах жизни области. Боль¬
шая роль по возрождению белорусского языка принадлежит школе.
Перед коллективами школ поставлена практическая задача: дать
молодежи полноценные знания по белорусскому и русскому язы¬
кам. В текущем году к минимуму сведено количество детей, осво¬
божденных от изучения родного языка. 66 процентов школ и 185
детских садов проводят образовательную и воспитательную работу
на белорусском языке. Открыто 15 классов с углубленным изуче¬
нием белорусского языка и литературы. Проводится организацион¬
ная работа по переводу на, белорусский язык обучения учеников
первых классов русскоязычных школ, детей дошкольных учрежде¬
ний, педучилищ. Уже начата работа по обучению белорусскому
языку всех учителей школ. Работают курсы при институте усовер¬
шенствования учителей для тех, кто чувствует затруднения в пре¬
подавании белорусского языка. Вводятся спецкурсы в учебные про¬
граммы переподготовки кадров. Для обеспечения усвоения белорус¬
ского языка в пединституте создана новая кафедра. На всех фа¬
культетах введено преподавание белорусского языка, а на отделе¬
нии белорусского языка все дисциплины ведутся на родном языке.
С 1989 года на всех факультетах введены вступительные экзамены
по белорусскому языку и литературе.
Однако есть еще и трудности. Не все учителя, и особенно роди-
236


тели, понимают важность воспитания у детей любви к изучению
белорусского языка и литературы, к белорусскому искусству. При
определении языка обучения нередко выбор делается не в пользу
родного. На помощь формированию общественного мнения долж¬
ны прийти средства массовой информации. Надо больше рассказы¬
вать о людях, которые окунулись в стихию родного языка, которые
отдают все силы возрождению истории Белоруссии, ее националь¬
ной культуры.
Требуется большая помощь школам, детским садам по обеспе-
чению их необходимыми учебниками
и
и
методической литературой,
наглядными пособиями. Чувствуется острая нехватка произведений
современной белорусской литературы, авторов других национально¬
стей, произведений, переведенных на белорусский язык. Детские
сады, начав изучение родного языка, столкнулись с трудностями:
нет технических средств обучения на белорусском языке, игр, игро¬
вого материала.
Значительная работа началась по реализации долгосрочной про¬
граммы деятельности областного отделения Советского фонда куль¬
туры «Спадчына». Внимание сконцентрировано на координации уси¬
лий общественных организаций и учреждений области по сохране¬
нию и обновлению национального культурного наследия. В рамках
этой программы ведется установление мемориальных досок, назва¬
ний улиц, открытие музеев, посвященных писателям — участникам
революционного и национально-освободительного движения в За¬
падной Белоруссии, реставрация памятников, создание областного
центра народных ремесел и другое. Каждый год в области прово¬
дятся смотры-конкурсы фольклорных коллективов «Мелодии и
краски родного края». Таких коллективов в области теперь около
800. В последнее время репертуар самодеятельных коллективов зна¬
чительно пополнился произведениями белорусских авторов. Более
50 процентов белорусского репертуара в хоровых коллективах, око¬
ло 80 — в хореографических, 40 процентов — в инструментальных.
Во всех районах ведется работа по созданию клубов любителей
фольклора, возрождаются народные праздники («Купалле», «Ка-
лядкі», «Конікі», «Гуканне вясны»). Успешная реализация положе¬
ний, изложенных в проекте Закона, будет зависеть прежде всего
от того, каким образом мы решаем вопрос создания полноценной
белорусскоязычной среды во всех сферах нашей жизни. В связи с
этим возникает необходимость подготовки, повышения квалифика¬
ции и переквалификации кадров, изучения белорусского языка ра¬
ботниками госаппарата, руководителями учреждений, проведения
организационно-технических мероприятий по материальному обес¬
печению всех положений Закона.
Товарищи! Сегодня нам всем надо помнить, что языковая про¬
блема возникла не вдруг и не только в нашей республике. Но теперь,
237


как никогда раньше, важно учитывать рост национального само¬
сознания и то, что, беря на себя право проводить национально-язы¬
ковую политику, мы берем на себя и повышенную ответственность
за функционирование и других языков на территории республики.
Разработанный проект Закона об урегулировании статуса бе¬
лорусского языка укрепляет и статус русского языка как языка
межнационального общения народов Союза ССР. Нельзя игнори¬
ровать и возможность приобщения именно посредством русского
языка к великому богатству мировой культуры всех советских на¬
родов, всех граждан нашей страны. Для нас двуязычие олицетво¬
ряет собой как свободу, так и осознанную необходимость. Не сек¬
рет, что сейчас не хватает специалистов, готовых осуществлять
профессиональную деятельность на двух языках, это ещё раз свиде¬
тельствует о том, что система образования сегодня не справляется
с возобновлением квалифицированных кадров.
Для исправления положения надо настойчиво повышать уро¬
вень преподавания языков, формировать требовательные отношения
к культуре родного и русского языков как к одному из показателей
общей культуры. Всеми средствами пропагандировать родной язык
и язык единения советского народа. Надо исходить из реальностей
двуязычия как своеобразного минимума, без которого нельзя орга¬
низовать нормальную производственную и культурную жизнь на¬
шей республики.
Проект Закона о языках в Белорусской ССР, который обсужда¬
ется сегодня,— документ нужный и своевременный, а сессия —
историческая. Переход на белорусский язык как язык государст¬
венный должен быть последовательным, взвешенным, чтобы не вы¬
зывать негативные явления. Такт и терпение — вот что нужно се¬
годня для переходного периода. И это особенно касается Брестской
области, где местные диалекты вносят свою специфику и слож¬
ность.
Я искренне верю, что принимаемый сегодня Закон превратится
в действенный инструмент для возрождения родного языка и куль¬
туры белорусского народа. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо, Иван Кузьмич. Как вы сказали — пе¬
реходный период, не надо переходного периода. Сегодня все вдруг
заговорили по-белорусски. Когда они выучились? (Смех в зале.)
Всего один человек на русском выступал.
Слово имеет Веселов Геннадий Васильевич, депутат от Гроднен¬
ского— Болдинского избирательного округа № 369 Гродненской
области, заместитель начальника войск Западного пограничного ок¬
руга, генерал-майор.
Следующей выступает депутат Берестень.
Веселов Г. В. Уважаемые товарищи депутаты! Сегодня мы рас¬
сматриваем очень сложный и довольно-таки деликатный вопрос.'
238


Национальное достоинство — материя настолько деликатная, что
малейшее пренебрежение им больно и надолго ранит. Одна обида
цепляется за другую, пусть даже не национального свойства, за
третью, и где-то уже в подсознании откладывается — обижают на¬
цию. К чему это приводит, мы с вами видим на тех трагических кро¬
вавых событиях, которые происходят сегодня в Азербайджане, Ар¬
мении и Нагорном Карабахе, где соотечественники, вчерашние
добрые соседи и друзья, азербайджанцы и армяне, убивают друг
друга только потому, что они армяне или азербайджанцы. Мы сего¬
дня уже принимаем семьи военнослужащих-пограничников, так на¬
зываемых беженцев, которые прибывают во все города Советского
Союза. Приняли мы сегодня их и здесь, в Минске. Люди спраши¬
вают, почему так случилось, на каком основании они должны поки¬
нуть свои обжитые, родные места. Кто за это будет нести ответствен¬
ность? Думается, возрождая достоинство наций, надо укреплять то,
что их соединяет, нашу федерацию, наш союз, где каждая нация
при этом должна свободно развиваться. Только по такому пути мы
можем прийти к гуманному демократическому обществу, доверяя
друг другу и открыто глядя в глаза друг другу.
Вопросы языка непросто сегодня складываются и в наших по¬
граничных воинских коллективах, охраняющих Государственную
границу на территории Белоруссии. Выполняя задачи по охране
Государственной границы СССР, пограничные войска постоянно
опираются на активную помощь нашего приграничного населения.
Так уж традиционно сложились дружественные, добрые взаимоот¬
ношения между пограничниками и местным населением. Погранич¬
ники всегда уважительно относились к языку, национальным тра¬
дициям, культуре и обычаям местного населения. Постоянно вника¬
ли и вникают в их нужды и запросы, своевременно выполняя
возникающие просьбы и пожелания. И там, где нарушаются эти
связи, ослабляется совместная работа по их укреплению, на арену
выходят экстремистские, националистические силы, которые, играя
на национальных чувствах людей, предпринимают сегодня яростные
попытки к размыванию Государственной границы СССР. Это очень
наглядно видно на тех событиях, которые происходят сегодня на
Государственной границе в Закавказье.
Товарищи депутаты, в соответствии с Законом СССР о Государ¬
ственной границе СССР государственные, общественные организа¬
ции, население приграничья должны оказывать пограничным вой¬
скам помощь в решении задач охраны Государственной границы.
Сотни и тысячи жителей Белоруссии, добровольно объединенные в
народные дружины, оперативные комсомольские отряды и отряды
юных друзей пограничников, оказывают большую помощь погра¬
ничникам.
Ежегодно ими или по их данным задерживается каждый четвер-
239


тый нарушитель Государственной границы. И мы очень благодар¬
ны за активную помощь в охране границы. В дальнейшей активиза¬
ции работы с местным населением, в своевременном реагировании
на его запросы и предложения мы видим залог повышения надеж¬
ности охраны Государственной границы. Это особенно важно сей¬
час, когда идет перестройка пограничной службы, значительно уп¬
рощен порядок пропуска через Государственную границу, снят ряд
ограничений на въезд в пограничную зону, расширен доступ насе¬
ления непосредственно к границе в хозяйственных и иных целях.
Здесь свои задачи мы видим в том, чтобы всемерно способствовать
социально-экономическому развитию приграничья. Поэтому знание
белорусского языка для пограничников является не только средст¬
вом общения на бытовом уровне, но и важнейшим условием выпол¬
нения задач по обеспечению государственной безопасности на гра¬
нице. Надо отметить, что определенная работа в войсках погранич¬
ного округа, расположенных на территории Белоруссии, . уже
проводится. Для того чтобы офицеры, прапорщики, члены их семей
имели возможность изучать белорусский язык, знакомиться с дости¬
жениями культуры, литературными произведениями, проводится
подписка на местные, республиканские печатные издания. Наша ок¬
ружная газета «Советский пограничник» выпускает специальные но¬
мера на белорусском языке. Но этого крайне недостаточно, нам по¬
требуется серьезная помощь государственных, общественных и ме¬
стных органов.
Вместе с тем здесь есть серьезные проблемы, которые в перспек¬
тиве могут обостриться, отрицательно повлиять на всю служебную
деятельность войск округа.
Во-первых, национально-этнический состав населения пригра¬
ничных областей и районов, где нам приходится общаться и нести
службу, очень разнообразен. Это белорусы, русские, украинцы, по¬
ляки и представители других национальностей. Да и в войсках ок¬
руга на сегодняшний день служат представители более 22 нацио¬
нальностей: русские, украинцы, белорусы, молдаване, узбеки, азер¬
байджанцы, чеченцы, ингуши, литовцы, татары, чуваши, башкиры
и другие. Нередко отдельные из них, а таких все больше и больше
с каждым годом, слабо владеют или вообще не знают русского
языка. Поэтому, рассматривая межнациональные отношения в ар¬
мии и пограничных войсках, важно обратить внимание на пробле¬
му овладения всеми военнослужащими русским языком. Я уже не
говорю о белорусском. Наметившаяся тенденция увеличения коли¬
чества юношей коренных национальностей из Средней Азии, Зака¬
вказья и других республик, слабо владеющих русским языком, не
может не вызывать острой тревоги. Армия, не владеющая единым
языком общения, не способна выполнять поставленные перед ней за¬
дачи. С введением в национальных республиках двуязычия и :без
240


того сложная проблема, о которой идет речь, еще более усложня¬
ется. Не исключена возможность, что армии придется взять на се¬
бя функцию обучения воинов русскому языку в значительно боль¬
шей мере, чем она это делает сейчас. Уже сегодня необходимо
искать оптимальные пути для решения проблемы, вывода ее на го¬
сударственный уровень. Здесь возникает и другой вопрос: борьба
с неуставными взаимоотношениями, имеющими национальную ок¬
раску, которая требует от командиров и политработников глубоко¬
го знания национальной психологии, традиций и обычаев различ¬
ных народов нашей страны. Задача эта не из простых. Кроме того,
кадровому составу округа, я имею в виду офицеров и прапорщи-
ков, членов их семей, за период службы приходится находиться в
нескольких наших республиках. И везде требуется от них изучать
и знать национальный язык, традиции и обычаи. Это тоже непростой
вопрос. Да и в состоянии ли они сделать это в полном объеме.
Во-вторых, на территории Белоруссии сейчас действует более
десятка пунктов пропуска через Государственную границу. В 1989
году через них проследовало в обоих направлениях свыше 6 мил¬
лионов человек, из них более 3 миллионов советских граждан. Все
оформление документации ведется на русском языке. Да и по-дру¬
гому, видимо, нельзя. Иначе будут возникать недоразумения и кон¬
фликтные ситуации. Как видите, проблем для военных, пожалуй,
гораздо больше, чем для кого-либо, и они могут оказаться в очень
сложном положении. Необходима правовая и законодательная за¬
щищенность военнослужащих и членов их семей по вопросам по¬
лучения образования, трудоустройства, для решения других соци¬
альных и бытовых вопросов, о чем в проекте Закона сказано недо¬
статочно.
Любовь к своей армии есть верный признак морального здо¬
ровья нации, но социальный престиж Вооруженных Сил нельзя под¬
нять или сохранить только одной лозунговой пропагандой. Нужно
нам всем добиваться того, чтобы воинская служба не на словах,
а на деле действительно способствовала профессиональному, ду¬
ховному, нравственному росту личности. Вот почему от взвешенно¬
сти и реалистичности решений, принимаемых сегодня сессией Вер¬
ховного Совета Белорусской республики, во многом зависит буду¬
щее нашей страны и республики.
Судьба перестройки зависит от законодательного закрепления
гарантий прав и свобод всех народов и слоев населения республи¬
ки. В целом предложенный на обсуждение проект Закона о языках
в Белорусской ССР отвечает этим требованиям и выдержан в со¬
ответствии с платформой КПСС в области национальной политики.
Что касается провозглашения белорусского языка государствен¬
ным языком Белорусской республики, необходимость законодатель¬
ного закрепления этого положения, думается, ни у кого не вызы-
241


вает сомнения. Нет его и у меня. Я за то, чтобы всемерно развивать
белорусский язык, национальную культуру, историю доброго, мно¬
гострадального народа. Мы будем делать все для того, чтобы по¬
граничники овладели этими вопросами для общения с местным на¬
селением в интересах охраны границы, расширения связей, повыше¬
ния интернационального культурного уровня.
Здесь, очевидно, встанет вопрос о призыве в пограничные вой¬
ска определенной части населения приграничных районов и обла¬
стей. Однако, товарищи депутаты, исторически в нашей стране сло¬
жилось так, что в качестве государственного языка фактически
достаточно успешно функционировал русский язык. Считаю целе¬
сообразным предложить первый абзац статьи 2 в следующей редак¬
ции: государственными языками Белорусской Советской Социали¬
стической Республики являются белорусский и русский языки. Про¬
шу поставить этот вопрос на голосование.
Данная формулировка, на мой взгляд, объективно отражает
исторически сложившуюся языковую ситуацию Белоруссии. Да и
как можно разобщить эти два языка? Они неразделимы и заложе¬
ны даже в самом названии нации белорусской.
Уважаемые депутаты! Пограничные войска были созданы семь¬
десят один год тому назад для защиты Великой Октябрьской рево¬
люции, в интересах всех наций и народностей нашей страны. Созда¬
вались они рабочим классом, его партией, интернациональными по
своей сути. Цель их создания, способ комплектования, характер ре¬
шаемых задач обусловливают интернациональный характер погра¬
ничных войск. Именно поэтому вся служебная деятельность в по¬
граничных войсках осуществляется на русском языке. На мой
взгляд, законодательное закрепление белорусско-русского двуязы¬
чия будет способствовать активному национальному возрождению
всех наций, проживающих на территории Белоруссии.
И еще один вопрос, товарищи депутаты. В начале работы нашей
сессии было внесено предложение о поименном голосовании. Я ду¬
маю, что это можно объяснить не чем иным, как попыткой оказать
давление на депутатов при голосовании, препятствует изложить
свою, именно свою, точку зрения на вопрос. Поэтому я предлагаю
поименное голосование не проводить. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо, Геннадий Васильевич. Слово имеет
Берестень Евгения Степановна, депутат от Бешенковичского изби¬
рательного округа № 236 Витебской области, диспетчер колхоза
имени Ильича Бешенковичского района.
Следующим выступает депутат Буравкин.
Берестень Е. С. Товарищи депутаты! Правильно поднять пробле¬
му — это тоже необходимое условие ее решения. Белорусский язык
стал незаслуженно забытым, но чтобы восстановить его, потребу¬
ется не один десяток лет. Можно объяснить, хотя это и трудно, от-
242


куда у людей такое равнодушие к белорусскому языку. Ведь было
время, когда горожане смеялись над жителями деревни: вот, мол,
деревенщина приехала, говорить не умеете. Горько признавать, но
это влияние моды и времени. Как раньше было модным говорить
на французском языке, потом на русском, так теперь — на белорус¬
ском. Лично я ничего не имею против русского языка, так же как и
против белорусского. Ведь неважно, как говорить, важно, что гово¬
рить. Важно, чтобы люди понимали друг друга. Ограничиться од¬
ним языком нельзя. Вообще-то мы, белорусы, молодцы. У нас нет
неприязни к людям других национальностей, их культуре. Это хо¬
рошо. Плохо то, что мы не можем беречь свое и отдать должное
развитию своего языка, своей культуры.
Проблема белорусского языка — это проблема многонациональ¬
ного государства. Мы столкнулись с ней» Обрусение, как явление,
присуще белорусскому языку во много меньшей степени, чем укра¬
инскому, и никак не грозит другому национальному языку.
Читая проект Закона, убеждаешься в многогранности его сто¬
рон. Единственно, что смущает,— это сроки ввода в действие от¬
дельных его статей — 3—5 лет. Сроки надо продлить, чтобы это не
было насилием над сознанием людей. Жизнь полна противоречий,
порой белое становится черным, черное — белым. Умом и сердцем
принимая белорусский Язык, трудно на данном этапе себя пере¬
строить, потому что для многих языком детства стал русский или
смешанный язык. Не оставляет равнодушными родителей вопрос
о воспитании в детских садах на белорусском языке и дальнейшее
обучение в школе. На каком языке будет проводиться обучение в
вузах, не станет ли это препятствием при поступлении в вузы в дру¬
гих регионах страны? Как ни старались в этом году в Бешенкович-
ской средней школе № 1 открыть белорусский класс, ничего не по¬
лучилось. Из 30 человек только семеро родителей захотели, чтобы
их дети обучались на белорусском языке. Такое положение и в моей
родной школе. Обучение в сельских школах начинается на белорус¬
ском языке, а потом, когда идет изучение точных предметов, учи¬
теля непроизвольно переходят на русский язык. Дети тоже охотно
пользуются им, так как это связано с перспективой поступления в
вузы и учебой в них. К тому же все методические и наглядные по¬
собия по предметам, географические и физические карты издаются,
как правило, на русском языке. Только с этого учебного года в на¬
шей Ржавской школе учителя стали вести больше предметов на бе¬
лорусском языке.
Хотелось бы, пока начинается процесс внедрения белорусской
культуры, чтобы в школы больше шло наглядной агитации на бе¬
лорусском языке и новейших технических средств. Простейшие
проигрыватели и эпидиаскопы давно устарели. Нужно, чтобы в шко¬
лах были видеомагнитофоны и другие технические средства. Работ-
243


никам сельских клубов об этом и мечтать не приходится. Коопера¬
торы каким-то образом достают видеотехнику, а мы не можем. Да
что говорить о видеотехнике, если простой телевизор школа не мо¬
жет купить. За безналичный расчет торговля не дает, а купить за
наличный расчет отдел народного образования не позволяет. Оста¬
точный принцип распределения бюджета для культуры и образо¬
вания особенно дает о себе знать в вопросах национальной куль¬
туры и языка. Следует отметить ту работу, которая проводится у
нас в районе по созданию условий для изучения белорусского язы¬
ка. Создано районное товарищество белорусского языка, образу¬
ются школьные «суполки» из числа кружковцев. Инициаторами
этой работы являются преподаватели белорусского языка. В рай¬
оне только три школы с обучением на русском языке из 24. При от¬
деле культуры открыты курсы; труднее будет в официальных обра¬
щениях, на собраниях, в ведении делопроизводства. Это связано
не только с моральными трудностями, но и с материальными затра¬
тами. Специалистами отдела культуры разрабатывается сценарий
на белорусском языке на народную тематику. Стало уже доброй
традицией проведение таких праздников, как «Купалле», «Вячор-
кі». Глядя на задорные танцы, слушая народные песни, молодые
по-здоровому завидуют жизни своих отцов и дедов. А старшее по¬
коление чувствует ностальгию по прошлому. При районном Доме
культуры образован хор интеллигенции, детский образцовый танце¬
вальный ансамбль, которые считают своим долгом пропагандиро¬
вать белорусскую культуру. Работает детский клуб «Гаспадынь-
ка». Общественностью района ведется подготовка к празднованию
500-летия со дня рождения Франциска Скорины. Намечается про¬
ведение лекций в трудовых коллективах, в школах, организация ве¬
черов в память известного просветителя. Проведение этих меропри¬
ятий, несомненно, подтолкнет к более глубокому изучению родно¬
го языка, созданию белорусскоязычных классов, курсов по изу¬
чению белорусского языка в учреждениях и организациях.
Хорошими пропагандистами белорусской культуры являются пи¬
сатели, композиторы, художники. Однако в последнее время в свя¬
зи с переходом творческих организаций на коммерческую деятель¬
ность их представители стали редкими гостями у нас на селе. Кол¬
лективы предприятий, колхозов, совхозов, дома культуры не могут
позволить себе такой роскоши, так как их посещения стали исчи¬
сляться не одной сотней рублей, а на общественных началах никто
не поедет.
Как мне представляется, в целом по проекту Закона о языках
в Белорусской ССР, который мы сегодня обсуждаем, у каждого
свое мнение. Однако большинство склоняется к тому, что Закон та¬
кой должен быть. Я присоединяюсь к тем, кто будет голосовать за
его принятие с внесенными поправками. Нам надо всем понять,
244


что, теряя нашу родную речь, мы губим свою нацию. Поэтому надо
приложить все усилия к восстановлению белорусского языка. И чем
быстрее мы это сделаем, тем быстрее белорус-человек зазвучит с
большой буквы.
Председатель. Спасибо, Евгения Степановна- Слово имеет де¬
путат Буравкин Геннадий Николаевич, Председатель Государст¬
венного комитета БССР по телевидению и радиовещанию.
Следующим выступит секретарь Минского горкома Компартии
Белоруссии Кравченко Петр Кузьмич.
Буравкин Г. Н. (Паричский избирательный округ
№ 363, Гомельская область). Уважаемые товарищи депу¬
таты! Не знаю, как вы, а я шел на эту нашу сессию с очень не про¬
стым предчувствием, в котором сложно переплелись и осознанная
радость от того, что выпала редкая возможность принять участие в
решении одного из самых деликатных и глубинных вопросов жизни
родного народа, его культуры, его души, и какая-то неосознанная
тревога, навеянная некоторыми публикациями последнего времени
и подтвержденная некоторыми выступлениями с этой трибуны, от
того, что старые идеологические привычки и безграничные бюрокра¬
тические амбиции могут лечь неподъемным валуном на пути к при¬
нятию демократического Закона. Хватит ли всем нам разума, осве¬
домленности, принципиальности, ответственности, чтобы не под¬
даться искушению стать на скользкий путь компромиссов, мгно¬
венной экономической целесообразности, равнодушной успокоен¬
ности? Вокруг бушуют такие эмоции, что можно и растеряться, и
махнуть на все рукой, и посчитать вынесенную на обсуждение проб¬
лему второстепенной и несущественной. Тем более что кое-где ко¬
мандно слышатся знакомые басы с требованием не совершать на¬
силия над естественным ходом жизни, не принимать государствен¬
ных мер в отношении такого тонкого (видите, наконец, поняли, что
тонкого) дела, как употребление языка в повседневной практике,
да еще в Белоруссии, где, по их оптимистическому заключению, сам
народ уже отрекся от своего «несолидного» слова.
Говорится это так уверенно, так безапелляционно, с таким напо¬
ром и убеждением, что неудивительно доверчивой душе и засомне¬
ваться, и оглянуться на давние авторитеты, и скромно промолчать,
и
и
а то и воздержаться от спора на всякий случаи.
А я вновь и вновь вспоминаю прошлогодний август, который
провел на синей нашей, бескрайней, как хочется верить, Нарочи.
Каждый вечер на берегу появлялась говорливая кучка маленьких
мальчишек, и их звонкими голосами заполнялась настороженная
тишина. Как естественно и хорошо звучало у них живое, певучее
белорусское слово, как естественно и хорошо оно произносилось, как
быстро находилось и как было кстати! А потом прибежали старшие
их братья-школьники, и белорусский язык заменился русским, а ча-
245


ще всего — не слишком грамотной «трасянкай», где одинаково
искалеченными чувствовали себя и слова великого Пушкина, и
язык великого Купалы.
И еще одно наблюдение. Уборщицы в доме отдыха, доброжела¬
тельные’ деревенские тетки, как обычно, говорили между собой на
очень хорошем белорусском языке, а вот уже врачи и так называ¬
емая управленческая обслуга подчеркнуто разговаривали по-рус¬
ски. Как ни странно, как ни ужасно это — границей, если можно
так сказать, для них стала образованность. Пока ребенок не по¬
шел в школу, он белорусскоязычен, пока человек не прошел высшее
учебное заведение, он еще пользуется своим родным говором. Обра¬
зование наше практически отучает людей от материнского языка,
от языка предков, от языка земли, на которой суждено родиться и
жить. А образование в нашей стране, как всем известно,— дело го¬
сударственное. Его организует, им руководит государство.
Так кто же тогда долгими десятилетиями гасил у нас светлячки
языковых россыпей? Народ, на который так часто ссылаются посе¬
девшие теоретики отмирания нации, или та государственная поли¬
тика, которую основал вопреки ленинским заветам усатый отец
всех народов и рас, которую старательно продолжили хрущевские
и брежневские «слйятели» языков и «стиратели» исконных отли¬
чий?
Думаю, что пришло время, кстати, насколько счастливое, на¬
столько и нелегкое, не цепляясь больше за выцветшие лозунги и
пустые амбиции, попросить у белорусского народа прощения за то
неуважение и невнимание, которые были продемонстрированы со
стороны официальных властей к его древнему благозвучному сла¬
вянскому языку. И практически, конкретными делами показать, что
тот период, когда любовь к своей земле, истории объявлялась на¬
ционализмом и оценивалась статьями Уголовного кодекса, безвоз¬
вратно прошел и осужден навсегда. Свидетельством этого, реши¬
тельным шагом на новом пути к возрождению духовности и нацио¬
нального сознания может и должно стать законодательное прида¬
ние белорусскому языку статуса государственного в республике.
Это будет реальным подтверждением того, что социалистическое
государство всерьез озабочено развитием и расцветом белорусской
культуры, сохранением и приумножением нашего национального
сокровища, и это ярко покажет, что перестройка полноправно ша¬
гает и по нашей республике, и мы уже чувствуем себя равноправ¬
ными в нашей советской семье, потому что только тот народ может
считать себя исторически здоровым и уверенным в будущем, у ко¬
торого все сферы деятельности связаны с его самобытным языком
и культурой. Почему я на этом так акцентирую внимание? Потому,
что мы с вами — люди взрослые, люди достаточно опытные и дело¬
вые и должны открыто и искренне сказать самим себе и нашим из-
246


бирателям, что судьба белорусского языка самым решительным об¬
разом зависит от того, насколько широко и повседневно этим языком
пользуются партия и государство, их работники и представители.
Наши люди, которые достаточно наслушались правильных и даже
хвалебных речей, уже устали от обещания перспектив, хотят от пар¬
тии, государства конкретного примера, хотят будничного доказа¬
тельства, что слова больше не расходятся с делами, и поэтому разве
не логично их желание, чтобы белорусский язык был полноправ¬
ным участником партийных пленумов и заседаний Совета Минист¬
ров, сессий областных Советов и профсоюзных собраний, чтобы бы¬
ло ясно, что Закон о языках, как и другие законы, обязателен для
всех без исключения. В Белорусской республике, если ее суверени¬
тет не формально заявленный лозунг, а сознательность, утвержден¬
ная реальность, государственным языком может и должен быть
прежде всего белорусский язык, и никакой другой, при всем ува¬
жении к другим языкам, которые стали государственными в брат¬
ских союзных республиках.
Знакомясь с материалами обсуждения проекта Закона о языках
в Белорусской ССР, я время от времени с удивлением натыкался
на одну сакраментальную фразу: «А зачем знать белорусский язык,
если я владею русским?» Высказывалось это так до наивности
искренне и открыто, что, на первый взгляд, обезоруживало своей
практичностью. И самое невероятное, авторы этих утверждений не
чувствовали неловкости за то, что добиваются права на незнание,
что они хотят, чтобы государство своим законом не поощряло знать
как можно больше, а позволяло знать как можно меньше.
Вот еще один живучий феномен, занесенный из времен сталин¬
щины, который не дает нам возможности развиваться во всех от¬
раслях, я это подчеркиваю, во всех отраслях более интенсивно и
эффективно. Освобождая голову от знаний, а душу от культуры,
мы незаметно добровольно уменьшаем наш общий научный и про¬
изводственный потенциал, отстаем от современного прогресса. Ибо
тот, кто мало знает — мало умеет, а кто мало умеет — не может
быть богатым и сильным.
У сегодняшнего нашего обсуждения есть одна редкая особен¬
ность: мы решаем во многом дальнейшую судьбу языка, уникаль¬
ного продукта истории и духовного развития народа. Многими сто¬
летиями складывался, шлифовался и обогащался он на нашей зем¬
ле. Тысячи и тысячи людей словцо к словцу, звук к звуку, песню к
песне собирали и сберегали это бесценное сокровище. И каждое
поколение хотело и старалось добавить к нему нечто свое, доро¬
гое, стоящее долгой памяти. Миллионы приходили в этот мир и по¬
кидали этот мир с материнским словом на устах, и никогда это не
было в обиду ни соседям, ни друзьям, ни далеким заморским жи¬
телям, потому что у них был свой язык, неповторимый и любимый,
247


который также сопровождал их от колыбели до гроба. А поселяясь
на чужой земле, предки наши своей обязанностью считали принять
новое для них слово и поделиться своим. Такие традиции, такие не¬
писаные законы они передали нам.
И сегодня мы не можем не думать об этом, не помнить этого,
не советоваться с теми, кто жил до нас. Не мы создали наш язык,
и нам надо быть очень осторожными с ним, чтобы не оскорбить
волю и опыт тех белорусов, которые отошли в историю человечест¬
ва. За каждым словом — их жизнь, надежды, страдания и кровь,
мудрость и завет. И еще одна особенность. Мы будем принимать
решение в определенной степени и за наших детей и внуков, за тех,
кто придет после нас. Какой язык мы им передадим — полнокров¬
ный и полноправный, честь и славу Белорусского Советского госу¬
дарства или загнанный в угол, обескровленный государственным
недоверием, стеснительного родственника разумных и сильных со¬
седей? Если мы сократим нашему языку историческую перспекти¬
ву и возможности всестороннего развития, отведем ему роль како¬
го-то половинного хозяина в родном доме, мы должны быть гото¬
вы к тому, что потомки наши будут нас судить.
Председатель. Геннадий Николаевич, время кончается.
Буравкин Г. Н. Спасибо, заканчиваю. Все, что я здесь говорю
о нашем замечательном белорусском языке, это не призыв к его обо¬
собленности, не противопоставление его другим. Он один из многих
в мире. И для нас, его носителей, и для него, нашего выразителя,
и
о
счастье, что на земле есть чудесный славянский простор, есть язык
Шекспира и язык Мольера, есть язык Сервантеса и язык Данте,
язык Тагора и язык Лу Синя, язык великих древних цивилизаций
и язык маленьких африканских племен. Современный интеллигент¬
ный белорус должен владеть и великим русским языком — языком,
который стал надежным связным со всеми народами Советской
страны и помогает нашей литературе и культуре открыть пути к
общечеловеческим духовным богатствам, и владеть одним из ино¬
странных языков. Но прежде всего и более всего он должен владеть
своим родным белорусским языком, и обязанность государства •—
обеспечить своим гражданам такую возможность. Этому должен
послужить Закон, подсказанный нам перестройкой, продиктованный
возвращением к ленинским принципам национальной политики, За¬
кон о единственном государственном языке в БССР — белорусском
языке. С гордостью и радостью буду голосовать за это и призываю
вас сделать то же. Настаиваю на поименном голосовании.
Председатель. Спасибо, Геннадий Николаевич. Слово имеет
Кравченко Петр Кузьмич — секретарь Минского горкома КПБ.
Следующим выступает депутат Лученок.
После выступления этих товарищей посоветуемся.
Кравченко П. К. Уважаемый Председатель Верховного Совета
248


БССР! Уважаемые товарищи! Счастлив тот народ, у которого не
написаны еще все страницы в книге его истории. Думаю, что сегодня
у нас есть все основания, чтобы уверенно, убежденно утверждать
эту мысль.
Как случилось, что наш язык, который великий наш земляк Адам
Мицкевич называл самым гармоничным и из всех славянских язы¬
ков самым разработанным и наименее измененным, как этот язык
оказался под угрозой? Ответить на этот вопрос несколькими сло¬
вами невозможно.
Хотелось бы констатировать главное. Сегодняшнее положение
складывалось не одно десятилетие. Медленное количественное на¬
копление негативных моментов в сфере национальной культуры и
языка не могло не привести к неизбежному обострению эмоциональ¬
ного «взрыва» в среде интеллигенции. Ее боль надо понять и раз¬
делить. Потому что, действительно, мы уникальны, уникальны в от¬
ношении к своему языку не только в стране, но и в Европе. Приведу
только одну цифру, которая красноречиво говорит сама за себя: сре¬
ди приблизительно 20 народов СССР количеством свыше одного
миллиона человек белорусы занимают одно из последних мест по
удельному весу людей, которые считают свой язык родным и актив¬
но им пользуются. Вслед за нами идут советские немцы, поляки,
другие народы, которые разбросаны по стране и не имеют нацио¬
нально-государственных форм своего существования. Хочу подчерк¬
нуть, что, как и всегда, в самых тяжелых обстоятельствах трагич¬
ность развития событий, боль национальной интеллигенции, боль
народа поняла партия. Так было, в далекие и такие близкие, имея
в виду содержание процессов, 20-е годы, когда начиналась так на¬
зываемая политика белорусизации, когда знамя национального воз¬
рождения, создания белорусской советской государственности со¬
вместно с интеллигенцией подняли коммунисты Александр Червяков,
Змитер Жилунович (Тишка Гартный), Александр Криницкий, Ни¬
колай Голодед. Так должно быть и так есть сегодня,- когда живо¬
творный ветер апреля 1985 года принес нам перестройку, создал
объективные условия для решения этого сложнейшего вопроса.
В частности, только за последнее время он три раза рассматривался
на Бюро Центрального Комитета Компартии Белоруссии, обсуждал¬
ся на пленумах ЦК Компартии.Белоруссии. Всем коммунистам рес¬
публики, думаю, хорошо известна позиция руководства Компартии
Белоруссии: каждый человек в нашей республике должен хорошо
знать и владеть как белорусским, так и русским языком.
Благодаря усилиям городской партийной организации, опреде¬
ленное изменение в отношениях к языку наблюдается в нашей сто¬
лице. Еще два года назад мы решили не ждать Закон, не надеяться
только на него, а готовить почву, создавать первые белорусскоязыч¬
ные классы и школы, создавать языковую среду в большом городе,
249


вести разъяснительную и пропагандистскую работу, психологически
готовить людей к более серьезным переменам. Но все, что делалось
таким образом,— это только фундамент, только первые шаги на ни¬
ве национального возрождения. Стало понятно, что долгое время
продержаться на энтузиазме единиц невозможно, что необходимо
принятие Закона о языках в Белорусской ССР.
Историческое, основополагающее значение Закона в том, что
его принятие (а я надеюсь и верю, что так это и будет) явится ярким
и конкретным свидетельством необратимости процесса возрожде¬
ния языка, положит раз и навсегда конец спекулятивным мыслям
насчет политической конъюнктуры, хитрости партийцев, каких-то
попыток оттянуть время, а также объективно существующей неуве¬
ренности людей в своей судьбе и судьбе своих детей. Государству в
этом отношении надо определиться, и оно определяется.
Что сегодня мы видим в ходе обсуждения Закона, что вызывает
наибольшую озабоченность и обеспокоенность людей? Разумеется,
статус государственности белорусского языка, место и роль рус¬
ского и других языков в нашей республике.
Долгое время у нас существовало официально провозглашенное
национально-русское двуязычие. Но в реальности, в жизни — это
юридическая фикция. Случилось так, что русский язык звучит чаще
во всех сферах социально-политической и общественной жизни.
Я уверен, что в ближайшие десятилетия сфера его использования не
будет сужаться. Придание государственного статуса белорусскому
языку, или, более точно, возрождение его (кстати, в третий раз и,
надеюсь, навсегда), позволит юридически и практически в опреде¬
и
о
и
ленный срок достичь тех позиции, которые занимает русский язык.
Иными словами, нам очень необходимо «подтянуть», добиться в ре¬
альной жизни, реальном звучании хотя бы паритета языков, более
благоприятных условий для развития белорусского языка. Государ¬
ство берет национальный язык под опеку, заботится о нем. Предло¬
женный в Законе вариант, как мне кажется, на этом этапе развития
нашего общества является наиболее логичным и в некотором смыс¬
ле компромиссным. Но известно, что политика — это искусство воз¬
можного. И другого выхода я не вижу. И еще один момент, на кото¬
рый обратил внимание Владимир Ильич Ленин. «Чтобы не было
перекосов,— говорил он,— есть золотое правило: русские должны
заботиться о языке «националов», а «националы» (в данном случае
белорусы) —о русском языке». И все станет на свои места.
Мы получили Закон, о котором все мечтали в последние годы, но
понимаем, что законы составляются не навек. Мы считаем, что За¬
кон о языках в БССР является наиболее демократичным, наиболее
взвешенным, имея в виду формы и сроки его реализации. Он создает
необходимые условия для получения образования на родном языке
представителям братских народов нашей страны.
250


Разумеется, если Закон будет принят, количество белорусско¬
язычных, русскоязычных, иноязычных школ и детских садов будет
строго соответствовать удельному весу того или иного народа, кото¬
рый живет в республике.
Уверен, что, как в 20—30-е годы, в Белоруссии, которая всегда
отличалась своим интернационализмом, толерантностью, будет раз¬
виваться и школа на польском, еврейском и, если понадобится, на
других языках. Известно, нельзя упрощенно и однозначно подходить
к этим процессам. Государство должно заботиться о качестве пре¬
подавания русского языка. Успехи, достижения нашей республики
в электронике, приборостроении, математике, физике и других от¬
раслях красноречиво свидетельствуют о братской помощи русского
народа, отсутствии языкового барьера. Открытость миру — великая
притягательная черта, которая отличает цивилизованность от мес-
течковости, замкнутости, изолированности, позволяет творчески
усваивать вечные ценности и сокровища культур других братских
народов нашей страны. Не следует забывать о том, что на русском
языке сконцентрировано три четверти накопленной в стране инфор¬
мации по всем областям знаний. Сегодняшняя сессия позволяет нам
с оптимизмом смотреть в будущее, но не впадать в романтизм, не
надеяться на автоматизм действия Закона. Закон — это концентри¬
рованная юридическая норма, а исполняют его реальные живые лю¬
ди. И не нужно надеяться, что, если Закон будет принят, все изме¬
нится в один момент. Нет, уважаемые товарищи! Чуда не бывает
и не будет.
Мы должны подготовиться к тому, что самое сложное — впере¬
ди. На первое место я выделяю психолого-политический аспект де¬
ла. С одной стороны, необходимы конкретные меры, а с другой —
-тщательность, осторожность, взвешенный подход, так как идет речь
о судьбе людей, их детей, их семей, о будущем каждого человека,
его человеческом достоинстве. Здесь одинаково опасны как забега¬
ние вперед, форсирование процесса, так и непоследовательность, не¬
решительность, медлительность, попытки наблюдать за ситуацией со
стороны. И то, и другое потенциально может привести к росту со¬
циальной напряженности, взаимным обвинениям, деконсолидирует
население республики. Особое внимание — решению кадровых во¬
просов. На первое место следует в сегодняшних условиях ставить
профессиональную квалификацию человека, его честность, принци¬
пиальность, человеческое достоинство и только потом — владение
как белорусским, так и русским языком. Мы категорически против
таких методов решения кадровых вопросов, как в Эстонии, где, со¬
гласно постановлению Госкомитета по труду от 19 мая 1989 года,
руководство учреждения имеет возможность уволить с должности
человека, который в течение года или двух не смог изучить эстон¬
ский язык.
251


Считаю, что в нормативных актах, которые будут приниматься
вслед за Законом, таких неприятных, позорных примеров не долж¬
но быть.
Экономическая сторона дела. Сегодня не просто рассмотреть ее,
имея в виду, что проблемой номер один является Чернобыль. На
полках магазинов пусто, не хватает самого необходимого. Кстати,
4 месяца тому назад я поднимал этот вопрос и вносил предложение,
чтобы одновременно с Законом были приняты в едином пакете доку¬
менты, которые бы финансово могли его обосновать. К сожалению,
это будет сделано только к 1 сентября текущего года. Я не за то,
чтобы бросать деньги на ветер, но знают ли депутаты, сколько про¬
центов от общей национальной прибыли мы расходуем на культуру?
Отвечу: менее одного процента, 0,75. Я не за то, чтобы бесполезно
расходовать деньги, но глубоко убежден, что меркантильный денеж¬
ный подход неприемлем в духовной сфере. Давайте учиться у исто¬
рии. Вспомним 1921 год, который Ленин называл годом небывалых
трудностей: голод, холод, темнота, бедность. Правительство рес¬
публики находит более 20 миллионов рублей валюты, чтобы напе¬
чатать в Берлине первые белорусские учебники. Неужели мы тогда
были богаче, чем сегодня? Рост национального самосознания бело¬
русов, русских, поляков, евреев — это объективная реальность.
Я хочу сравнить ее с мощным стремительным потоком, где в леде¬
нящей прозрачной воде кое-где встречаются и щепки, и камни, все
то, что может создать опасность человеку-пловцу.
От нас, партийцев, которые должны хорошо знать и хорошо слу¬
шать народ, в некотором смысле зависит, каким быть этому бурля¬
щему потоку, в какое разумное созидательное русло он направится.
Только так: с народом и для народа. Только в таком случае мы
сможем поддержать все то извечно здоровое, что есть у нашего на¬
рода, не дать развиться росткам национальной ограниченности.
Наиболее эффективный путь борьбы — это усердный созидатель¬
ный труд на поприще национального возрождения. Есть экстремизм
слева, есть консерватизм справа, и единственный выход — спокойное
и корректное развитие главного нашего достояния — языка и куль¬
туры народа.
И последнее. Уважаемые депутаты! Я хочу, чтобы каждый из
вас хорошо понял историческую ответственность за судьбу Закона.
Символично, что вы имеете возможность принять его в тот год, ко¬
гда весь мир, все братские славянские народы будут отмечать 500-
летие со дня рождения великого сына земли белорусской, нашего
первопечатника, гуманиста и просветителя Франциска Скорины.
И мне кажется, что, хотели бы мы или нет, его историческая фигура
невидимо находится здесь, в этом зале, как в этом зале находятся
исторические фигуры Купалы и Коласа, Богдановича и Горецкого,
Червякова и Голодеда, русских руководителей Криницкого и Поно-
252


маренко, которые с надеждой смотрят на нас и, кажется, говорят:
«В добрый путь!» И давайте также не будем забывать XIX столе¬
тие — истоки современного национального самосознания, давайте
не будем забывать революционеров-демократов, Герцена и Добро¬
любова, которые признали факт существования белорусского этно¬
са. Давайте не будем забывать слова Франтишка Богушевича, ко¬
торый обращался всегда с призывом к народу: «Не отрекайтесь от
языка, не чуждайтесь его!»
Давайте оглянемся на последние 500 лет, давайте оглянемся на
нашу многострадальную трагическую историю, вспомним проникно¬
венные слова Янки Купалы:
«Бессмяротнае слова, ты, роднае слова! Ты крыўды, няпраўды
змагло. Хоць гналі цябе, накладалі аковы. Ды дарма! Жывеш, як
жыло!»
Председатель. Спасибо, Петр Кузьмич. Слово имеет народный
депутат СССР Лученок Игорь Михайлович.
Лученок И. М. Дорогие товарищи депутаты! Я очень кратко, по¬
тому что все мы устали. Почему я попросил слова? Потому что вы¬
ступали литераторы, люди разных профессий. Конечно, язык — ду¬
ша народа, но не забывайте, что и песня — душа народа. И белорус¬
ская мужицкая — народная, и профессиональная — это тоже душа
белорусского народа. Песняр наш, Янка Купала, в своем знамени¬
том стихотворении «Спадчына» оставил нам, сегодняшним и буду¬
щим поколениям, великое завещание: свято беречь наше сокрови¬
ще — родной край, его людей, традиции, его богатую духовную
культуру, народную песню, родной язык. В своей «Спадчыне» Ку¬
пала в 1918 году писал: «I ў 'белы дзень, і ў чорну ноч я ўсцяж
раблю агледзіны, ці тэты скарб не збрыў дзе проч, ці трутнем ён
не з’едзены». Я написал песню на эти слова и поэтому имею к ним
тоже какое-то отношение, как и другие наши композиторы, напи¬
савшие много разных произведений — от песни до оперы, орато¬
рии на стихи многих белорусских поэтов.
Но как же мы выполняем это завещание Янки Купалы? Сегодня
уже многими было сказано, что очень плохо. Буду краток, но хочу
сказать, что белорусская музыка, которая тоже тесно связана с бе¬
лорусским языком, с белорусским словом, много делает для пропа¬
ганды белорусской поэзии и белорусского языка. Весь мир, вся стра¬
на знают лучшие произведения белорусской поэзии, литературы.
Если некоторые люди прочитали в оригинале Короткевича, Быкова,
Пимена Панченко, Максима Танка и других литераторов, они нача¬
ли серьезно изучать белорусский язык. И после удачного исполнения
ансамблями «Песняры» и «Сябры» белорусских народных песен, пе¬
сен белорусских композиторов люди тоже полюбили наше родное
слово, наш язык. И эти песни, написанные на слова белорусских поэ¬
тов, звучат не только в нашей стране, но и далеко за ее пределами.
253


Я могу привести два примера белорусской музыки крупного жанра
разных периодов. Оперу Анатолия Богатырева — нашего старейше¬
го композитора — «У пушчах Палесся», написанную по повести Яку¬
ба Коласа «Дрыгва», созданную еще до войны, но которая и сего¬
дня звучит по радио и телевидению. И оперу совсем еще молодого
белорусского композитора Владимира Солтана «Дзікае паляванне
караля Стаха» по повести Владимира Короткевича.
Мы, белорусские композиторы, музыканты, хотим сегодня сде¬
лать традиционными во всех уголках Белоруссии и за ее пределами
творческие встречи, концерты на тему «Белорусская поэзия в бело¬
русской музыке». Начало этому уже положено. И лично у меня тоже
такая большая программа уже готова.
Вообще музыкальная культура должна помочь возрождению бе¬
лорусского языка, особенно это касается — сегодня об этом многие
говорили — детей, юношества. Через народные песни, песни бело¬
русских композиторов дети с малых лет должны приобщаться к
родным истокам. Возрождение белорусского языка тесно связано
с общим подъемом культуры. Какой будет культура и отношение
к ней, таким будет и возрождение.
В музыке, у музыкантов и композиторов — это большая армия в
нашей стране — много проблем. Это издание клавиров и партитур
произведений композиторов прошлого. Все они лежат где-то в архи¬
вах в рукописных вариантах. Настало время срочно ликвидировать
белые^пятна не только в социально-политической, но и в художест¬
венной истории. Потому что теперь музыкальная общественность не
имеет даже доступа к изучению национального музыкального на¬
следия.
Дорогие товарищи! Сегодня многие говорят, что прежде всего
народ надо накормить, одеть и обуть, дать людям жилье. Но никогда
и нигде не удавалось решить эти проблемы без главного — высокой
духовности, нравственности общества. А о духовности общества
можно судить по его отношению к культуре, об этом сказал депутат
Янковский, к искусству, к своему родному языку. У меня есть одно
очень важное предложение, которое я хотел бы высказать вам,
товарищи депутаты. Я предлагаю провести переаттестацию работ¬
ников культуры, аппарата, который руководит культурой у нас в
республике. Это важно, потому что от них зависит очень многое, и,
повторяю: это принципиально. Начинать надо с аппарата руководи¬
телей культуры, а не с рядовых работников культуры, у которых,
между прочим, и зарплата, и прав меньше, и социально они меньше
защищены.
Дорогие руководители республики! Народ хотел бы видеть вас на
спектаклях^ и концертах белорусской музыки. Народ надеется на
ваш личный пример в пропаганде белорусского языка. За вами, ме¬
ценатами культуры и искусства, пойдут и руководители других
254


уровней. Без этого поезд белорусской культуры останется на запас¬
ном пути. Я горячо поддерживаю проект Закона о языках, где го¬
ворится о придании белорусскому языку статуса государственного,
с теми поправками, которые сегодня вносились, а русскому языку —
статуса языка межнационального общения. Пришло время нам, бе¬
лорусам, вернуться к своим истокам. Извините, что я повторяюсь,
но в заключение я хотел бы вернуться к Янке Купале, его словам:
«Мы хочам людзьмі звацца». Так давайте никогда не забывать об
этом. Спасибо за внимание.
Председатель. Спасибо, Игорь Михайлович. Товарищи депутаты!
Давайте посоветуемся. Из записавшихся для выступления в прени¬
ях остается еще 6 человек, и 8 человек подали записки с просьбой
выступить. Значит, всех 14. А выступили уже 17 человек. Какое
будет мнение? Депутаты Андриевский, Безлюдов и другие внесли
предложения прекратить прения. Каково мнение других? Прекра¬
тить прения? Тогда проголосуем по этому вопросу. Перед голосова¬
нием надо проверить, имеем ли мы кворум. Прошу включить режим
регистрации.
Результаты регистрации:
Зарегистрировано 385 депутатов Верховного Совета БССР. Кво¬
рум есть.
Теперь давайте проголосуем. Прошу включить режим голосова¬
ния. Кто за то, чтобы прекратить прения? Кто против? Кто воздер¬
жался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	193
Зарегистрировано	385
Проголосовало «за»	372
Проголосовало «против»	7
Воздержалось	2
Всего проголосовало	381
Не голосовало	4
Прения прекращаются большинством голосов.
Товарищи депутаты! По вашему поручению Комиссии Верховно¬
го Совета Белорусской ССР — законодательных предположений, по
народному образованию и культуре, по национальным вопросам и
межнациональным отношениям, по подготовке предложений о зако¬
нодательном урегулировании статуса белорусского, русского и дру¬
гих языков, которыми пользуется население Белорусской ССР, рас¬
смотрели замечания,
высказанные
епутатами при обсуждении
законопроектов о языках в Белорусской ССР.
Слово для внесения предложений предоставляется председателю
постоянной Комиссии Верховного Совета БССР по народному об-
255


разованию и культуре депутату Короткевичу Александру Тимофе¬
евичу.
Короткевич А. Т. Товарищи! Не так давно во время обеденного
перерыва четыре комиссии — комиссия, которая была создана на
тринадцатой сессии по разработке проекта Закона, а также три
постоянно действующие комиссии внимательно рассмотрели все
предложения и замечания, которые поступили уже после предыду¬
щих заседаний в ходе обсуждения, и поручили со всеми замечания¬
ми по этому вопросу выступить Заместителю Председателя Совета
Министров БССР, председателю Комиссии по разработке проекта
Закона о языках Нине Николаевне Мазай.
Председатель. Спасибо, Александр Тимофеевич. Заключительное
слово имеет депутат Мазай Нина Николаевна, Заместитель Предсе¬
дателя Совета Министров БССР.
Мазай Н. Н. Уважаемые товарищи депутаты! Прежде всего
позвольте высказать благодарность всем тем, кто сегодня выступил,
кто высказал свои замечания, внес предложения к проекту Закона.
Временная комиссия и три постоянные комиссии Верховного Совета
рассмотрели все замечания и предложения. Разрешите сказать, ка¬
кие это предложения, как они рассматривались и к каким выводам
пришли комиссии. Первое замечание и предложение, высказанное
депутатом Гуриновичем. Оно касается-преамбулы проекта Закона.
Комиссии его внимательно рассмотрели.
Я попрошу всех взять проект Закона. В третьем абзаце преам¬
булы первое предложение надо читать следующим образом: «В Бе¬
лоруссии издавна живут люди разных национальностей, звучат
разные языки. Однако в последние годы сфера употребления язы¬
ка коренного населения Белоруссии...» и дальше по тексту. Таким
образом, снят оборот «в результате отхода от ленинской националь¬
ной политики». Комиссии очень внимательно рассмотрели все за¬
мечания, высказанные по статье 2. Статья 2 определяет статус бело¬
русского, русского и других языков.
Абсолютное большинство выступающих согласилось с тем тек¬
стом, который был предложен на обсуждение. Но были высказаны
и такие предложения: сделать и русский язык вторым государст¬
венным языком в нашей республике. Все члены комиссий, кроме
трех человек, приняли решение: вынести на ваше обсуждение статью
2 в той редакции, которая у вас на руках, исключив в третьем аб¬
заце одно слово «практически». И таким образом, третий абзац вто¬
рой статьи звучит так: «Белорусская ССР обеспечивает право сво¬
бодного пользования русским языком, который является языком
межнационального общения народов Союза ССР».
За то, чтобы придать статус государственного двум языкам, вы¬
сказались только три члена всех наших комиссий. И я хочу вам на¬
помнить, что из тех 20 тысяч человек, которые приняли участие в
256


обсуждении проекта Закона, около 15 тысяч высказались за приня¬
тие его в той редакции, которая была предложена комиссиями.
И только 2 тысячи 300 человек за то, чтобы два языка были госу¬
дарственными. Поэтому комиссии считают, что статью 2 надо при¬
нимать в редакции, предложенной депутатам раньше.
Статья 4. Здесь было предложено исключить из заглавия статьи
слова «партийных органов». Комиссии считают целесообразным про¬
сить депутатов оставить ту редакцию, которая была.
Статья 6. Было предложение исключить вторую часть этой
статьи. Она звучит так: «Контроль за исполнением Закона о языках
в Белорусской ССР возлагается на Комиссию по национальным
вопросам и межнациональным отношениям Верховного Совета
БССР».
Комиссии посчитали, что такое предложение можно принять.
Второй раздел проекта Закона. Я обращаю ваше внимание на
статью 11. Депутат Киселевский предложил здесь записать так:
«... документы выполняются на белорусском и в переводе на русский
язык...». В редакции, которая у вас есть, это звучит так: «...выпол¬
няются на белорусском и русском языках...». Здесь разговор идет
об официальных документах, таких, как трудовая книжка, докумен¬
ты об образовании, свидетельство о рождении, о браке. Комиссии
посчитали целесообразным оставить в той редакции, которая есть
у вас.
Иван Альбинович Кеник предложил внести изменения в статью
12. Эта статья озаглавлена так: «Язык съездов, конференций и дру¬
гих форумов». Я обращаю ваше внимание на третий абзац этой
статьи. Он сформулирован теперь так: «Участникам местных, рес¬
публиканских, всесоюзных и международных собраний и форумов
гарантируется право выбирать язык выступлений с обеспечением
перевода на рабочий язык». Комиссии решили, что в таком виде эта
часть статьи снимает противоречия, которые были раньше.
В статье 14 «Язык в сфере обслуживания» Иван Альбинович Ке¬
ник предложил исключить слово «медицинского», но, когда мы об¬
суждали это на комиссиях, для себя уяснили, что здесь разговор
идет о языке в сфере обслуживания. Иван Альбинович сказал, что
он имел в виду язык получения образования в медицинских учебных
заведениях. Поэтому редакция статьи предложена такой, какой она
была раньше.
Сейчас я прошу депутатов быть очень внимательными, потому
что статьи 22, 23, 24 и 25 вызвали очень много замечаний.
Статья 22. Комиссии предлагают, чтобы она оставалась в той
редакции, какую вы имеете. И когда мы голосовали, все четыре ко¬
миссии, такое решение было единогласным.
Статья 23. Здесь я попрошу всех сделать для себя, если понадо¬
бится, кое-какие записи, чтобы мы могли за них потом голосовать,
9 Зак. 520
257


выбирая. Комиссии сейчас обсудили три варианта этой статьи.
Один — тот, который дан вам. Затем был предложен такой вариант.
Второй абзац этой статьи дать в следующей редакции:
«В местах компактного поселения граждан других националь¬
ностей создаются детские дошкольные учреждения, где воспитание
детей ведется на русском или другом национальном языке». Комис¬
сии с этим вариантом согласились большинством голосов.
Было внесено также и третье предложение. Депутат Петрович
второй абзац предлагает дать в следующей редакции: «По желанию
граждан создаются детские дошкольные учреждения, где воспита¬
ние детей ведется на русском или другом национальном языке».
Комиссии здесь были «за» в меньшинстве.
Вот три таких варианта. Я еще раз прошу, чтобы все для себя
сделали выводы.
Первое предложение — это то, что дано в проекте.
Второе —это редакция: «В местах компактного поселения граж¬
дан других национальностей создаются детские дошкольные учреж¬
дения, где воспитание детей ведется на русском или другом нацио
нальном языке». С этой редакцией комиссии согласились большин¬
ством голосов.
И предложение товарища Петровича — «по желанию граждан
создаются детские дошкольные учреждения...» и далее по тексту.
Статья 24. «Язык обучения и воспитания в общеобразователь¬
ных школах». Комиссии рассмотрели тоже три варианта. Тот, ко¬
торый у вас есть сейчас, и вариант, который дает второй абзац этой
статьи в следующей редакции: «В местах компактного поселения
граждан других национальностей создаются общеобразовательные
школы либо классы, в которых учебная и воспитательная работа
ведется на русском или другом национальном языке». С такой редак¬
цией согласилось абсолютное большинство, 5 человек против. И тре¬
тий вариант предложил тоже товарищ Петрович: «По желанию
граждан создаются общеобразовательные школы либо классы, в
которых учебная и воспитательная работа ведется на русском или
другом национальном языке». За этот вариант проголосовало мень¬
шинство.
Статья 25. Ее мы обсудили как редакционно, так и по поводу по¬
следнего предложения первого абзаца этой статьи: «Перечень этих
специальностей и профессий определяется Советом Министров
БССР». Товарищ Киселевский предложил это право отдать учебным
заведениям. Комиссии посчитали целесообразным статью 25 оста¬
вить в той редакции, в какой она у вас есть.
Депутат Гуринович вносил предложение определить в Законе
язык, на котором ведется обучение иностранных студентов.
Поскольку обсуждаемый Закон о тех языках, которыми пользу¬
ется население БССР, а порядок изучения языка и языка обучения
258


для иностранных студентов определяется Государственным коми¬
тетом по образованию СССР, комиссии посчитали нецелесообраз¬
ным включать это в Закон. И то, что говорилось о новой статье, ко¬
торая дала бы нам регламентации изучения иностранных языков в
республике, тоже не было поддержано комиссиями.
Других предложений по тексту проекта Закона не было.
Извините, статья 6, в которой говорится об организации исполне¬
ния Закона — «Организация исполнения Закона о языках в Бело¬
русской ССР возлагается на Совет Министров Белорусской ССР
и на Советы народных депутатов».
Контроль за исполнением Закона в проекте предложено возло¬
жить на Комиссию по национальным вопросам и межнациональным
отношениям. Я говорила об этом, Владимир Андреевич, и мы эту
часть предложили снять.
Были замечания о сроках. Они высказывались депутатом Ко-
роткевичем в содокладе, а также в некоторых выступлениях. Я хо¬
чу попросить депутатов послушать, какие это статьи.
В содокладе были названы статьи 4, 7 и 12, предлагался срок
введения их в действие — 6 лет; статьи 8, 10, 13, 14 и 34 — предлага¬
лось срок увеличить до 8 лет и статьи с 15 по 20, с 22 по 26, я хочу
обратить ваше внимание на то, что это статьи, которые в основном
касаются системы образования, системы ведения дел в судах, орга¬
нах арбитража, прокуратуры и т. д.,— срок 10 лет, такой срок пред¬
ложен и проектом Закона.
Комиссии, когда обсуждали вопрос о сроках, посчитали целесо¬
образным сохранить те предложения, которые вы имеете как пред¬
ложения для голосования.
Депутат Васильев и другие выступавшие депутаты ставили во¬
прос о том, сколько средств понадобится, чтобы этот, предложен¬
ный сессии Закон мог быть введен в практику повседневной жизни.
Я думаю, что частично на этот вопрос ответил Министр народного
образования. И я хочу только отметить, что, во-первых, оконча¬
тельно назвать эту цифру я не смогу, потому что не знаю, в какой
редакции будет принят Закон. Во-вторых, когда мы работали над
проектом Закона, попросили министерства и ведомства нашей рес¬
публики, облисполкомы и Минский горисполком дать нам свои со¬
ображения по этой части.
Министерство финансов Белорусской ССР дало мне такую справ¬
ку: Министерству народного образования республики понадобится
около 400 миллионов рублей и всего, считает министерство, могут
быть приняты затраты на 648,3 миллиона рублей (я это говорю де¬
путатам, чтобы как-то было понятно). Например, Министерство тор¬
говли просит на замену рекламы 140 миллионов рублей. Но я не
думаю, что Министерство торговли на протяжении 5 или 6 лет ни
разу не будет менять оформление своих реклам.
9*
259


Но средства будут нужны, и депутатам, принимая Закон, нужно
осознать, что экономическая сторона этого дела не такая простая
и для того, чтобы Закон потом можно было вводить в практику, по¬
надобится решать вопросы финансовых и материальных средств.
Больше вопросов, которые требовали бы пояснений комиссий, от¬
ветов других комиссий Верховного Совета, к нам не поступало. По¬
этому разрешите еще раз поблагодарить всех депутатов и предло¬
жить рассмотреть проект Закона с теми дополнениями и замечани¬
ями, которые вносятся комиссиями, и поставить его на голосование.
Председатель. Спасибо, Нина Николаевна. Товарищи депутаты!
Приступаем к принятию Закона Белорусской ССР «О языках в Бе¬
лорусской ССР», Постановления «О порядке введения в действие
Закона Белорусской ССР «О языках в Белорусской ССР» и Закона
«О дополнении статьи 68 Конституции (Основного Закона) Бело¬
русской ССР». Проекты Законов и Постановления у вас имеются.
Предлагается голосовать их в целом. Никто не возражает?
Товарищи! Было первоначальное предложение. Прежде чем при¬
ступить к голосованию, надо решить вопрос, опять же голосованием,
эти документы будем принимать простым тайным голосованием или
поименным. Простым? Давайте проголосуем.
Включите режим регистрации.
Кто за простое голосование этих Законов, прошу проголосовать,
Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
193
385
350
15
3
368
17
Большинство за простое голосование. Таким образом, будем
этим руководствоваться.
Товарищи! Будут ли еще замечания к проектам Законов, о кото¬
рых говорила Нина Николаевна? Нет замечаний? Нет. Позвольте
эти проекты проголосовать.
Кто за принятие Закона Белорусской ССР «О языках в Белорус¬
ской ССР» с учетом поправок, внесенных комиссиями, прошу голо¬
совать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	193
260


Зарегистрировано	385
Проголосовало «за»	332
Проголосовало «против»	27
Воздержалось	9
Всего проголосовало	368
Не голосовало	17
Закон принят. Поздравляю вас, товарищи депутаты! (Аплодис¬
менты')
Ставится на голосование проект Постановления «О порядке
введения в действие Закона «О языках в Белорусской ССР».
Кто за принятие этого Постановления? Кто против? Кто воздер¬
жался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
385
326
16
8
350
35
Постановление принимается подавляющим большинством голо¬
сов — 326.
Ставится на голосование проект Закона Белорусской ССР «О до¬
полнении статьи 68 Конституции (Основного Закона) Белорусской
ССР».
Кто за принятие этого Закона, прошу голосовать. Кто против?
Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
323
385
343
12
9
364
21
Подавляющее большинство «за» — 343. Закон принимается.
Весь комплекс вопросов, связанных с Законом о языке, мы, то¬
варищи, завершили.
У вас вопрос? Пожалуйста.
Кеник И. А. Товарищи, я не понимаю, как голосовали. Члены
261


комиссии внесли на обсуждение депутатов три варианта. И я ду¬
мал, и все депутаты думали, что их поставим на голосование и об¬
судим. А вообще — никакого обсуждения — приняли в целом.
Председатель. Товарищ Кеник, комиссии большинством голосов
предложили нам единственный вариант. Я говорил, надо было слу¬
шать, что голосуются эти проекты Закона в целом.
Объявляется перерыв на 15 минут.
После перерыва
Председатель. Товарищи депутаты! Поскольку нам снова пред-
стоит голосование, давайте проверим наше наличие. Включите ре¬
жим регистрации. Прошу депутатов зарегистрироваться.
Результаты регистрации:
Зарегистрировано 332 депутата Верховного Совета БССР. Кво¬
рум есть.
Товарищи депутаты! Мы Законы приняли. Нина Николаевна
Мазай нам докладывала, что есть варианты к статье 22. Поступило
предложение вот эти варианты к статьям 22 и 23 проголосовать.
Попросим Нину Николаевну сюда, за трибуну. Доложите нам
еще раз, пожалуйста, какие это варианты и в чем их суть.
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Я прошу еще раз взять статью
23 и посмотреть. Как я вам уже говорила, комиссии рассматривали
три варианта. Первый — тот, который вы имеете у себя, второй ва¬
риант— второй абзац этой статьи звучит так: «В местах компакт¬
ного поселения граждан других национальностей создаются детские
дошкольные учреждения, где воспитание детей ведется на русском
или другом национальном языке». Этот вариант комиссии приняли
большинством голосов. И вы за него проголосовали.
Третий вариант был предложен депутатом Петровичем: «По же¬
ланию граждан создаются детские дошкольные учреждения, где вос¬
питание детей осуществляется на русском или другом националь¬
ном языке». За этот вариант в комиссии проголосовало меньшин¬
ство.
Таким образом, три варианта. Я высказывала мнение комиссий
по всем трем вариантам. Дальше слово за депутатами.
Председатель. Товарищи, давайте проголосуем. Мы фактически
голосовали за тот вариант, который был представлен в проекте.
Теперь, поскольку вариант депутата Петровича сами комиссии не
одобрили, мы можем его не учитывать.
Голоса. Нет.
' Председатель. Если так, то здесь осталось два варианта. Ва¬
риант, насколько я понял, «в местах компактного поселения граж¬
дан других национальностей могут создаваться...».
Мазай Н. Н. Нет, Иван Яковлевич, простите. Я зачитаю тогда
редакцию, за которую голосовали комиссии. Второй абзац:


«В местах компактного поселения граждан других националь¬
ностей создаются детские дошкольные учреждения, где воспитание
детей ведется на русском или другом национальном языке».
Председатель. Так что, будем голосовать за этот вариант? По-
жалуйста. Включите пятый микрофон.
Петрович Э. А. Почему я высказывал мнение голосовать по
третьему варианту? Дело в том, что статья 22 записана так: «Бело¬
русская ССР гарантирует каждому жителю республики неотъемле¬
мое право на воспитание и получение образования на белорусском
либо на русском языке». И дальше — «Это право обеспечивается си¬
стемой дошкольных учреждений...» и т. д. Статью 23 читаем:
«В детских дошкольных учреждениях, а также в детских домах
в Белорусской ССР воспитание ведется на белорусском языке».
Здесь 22-я и 23-я статьи не стыкуются. Надо было бы записать вме¬
сто «В местах компактного поселения граждан других национально-
V
о
стеи...» в такой редакции:
«По желанию граждан могут создаваться детские дошкольные
учреждения, где воспитание детей ведется на русском или другом
языке». В этом случае статьи 22 и 23 будут стыковаться, разночте¬
ний здесь не будет.
Председатель. Нина Николаевна, за что голосуем?
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Тогда я прошу всех проголо¬
совать за первое, читаю: «В местах компактного поселения граждан
других национальностей создаются детские дошкольные учрежде¬
ния, где воспитание детей ведется на русском или другом нацио¬
нальном языке».
Председатель. Кто за это предложение, прошу голосовать.
Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	243
Зарегистрировано	332
Проголосовало «за»	185
Проголосовало «против»	106
Воздержалось	13
Всего проголосовало	304
Не голосовало	28
Не проходит предложение. Голосуем второй вариант. Нина Ни¬
колаевна, пожалуйста, зачитайте второй вариант.
Мазай Н. Н. Предложение депутата Петровича: «По желанию
граждан создаются детские дошкольные учреждения, где воспита¬
ние детей ведется на русском или другом национальном языке».
Председатель. Включите режим голосования. Давайте проголо¬
суем, товарищи депутаты.
263


С места. Депутат Савицкий предлагает еще дополнить так: «в
местах компактного проживания».
Председатель. Нет, за «компактное проживание» мы уже голо¬
совали первый раз. Голосуем. Кто за второй вариант? Против? Кто
воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
332
224
54
13
291
41
Не проходит предложение.
Значит, ни первый, ни второй варианты не проходят. Я так по¬
нимаю, что остается тот вариант, за который мы проголосовали и
который записан в Законе.
Голоса. Нет.
С места. Товарищи депутаты! Я хотел бы обратиться к вам, что¬
бы каждый еще раз очень внимательно подумал, потому что статьи
очень принципиальные и если мы их не примем, то вы понимаете,
что тогда у нас весь Закон не будет действовать. Поэтому опреде¬
литесь, пожалуйста, или за второй вариант, о котором говорила Ни¬
на Николаевна, или за третий вариант. Давайте переголосуем, что¬
бы все же была принята у нас эта статья.
В комиссиях мнения разошлись. И нужно сделать перерегистра¬
цию в зале, потому что у нас что-то мало депутатов, или голосуют
не все, или многие разошлись.
Председатель. Прошу включить режим регистрации. Итак, за¬
регистрировано 327 депутатов. Кворум есть.
Сухнат Л. К. Мне кажется, если мы будем вносить третье пред¬
ложение, чтобы по желанию граждан создавать детские дошколь¬
ные учреждения, где преподавание будет вестись на русском языке
или на другом, мы тем самым проголосуем за лазейку, как и было
в прежнем Законе, когда по желанию родителей или учеников изу¬
чался белорусский язык в школах, так и по желанию родителей бу¬
дут создаваться
детские садики на русском языке
1
^аже там, где
не определено компактное проживание людей других националь¬
ностей.
Поэтому мне кажется, что все-таки более разумным для нас и
соотнесенным с нашим Законом, его важностью будет второе пред¬
ложение, т. е. то, которое мы голосовали первым.
264


Мазай Н. Н. Депутат Короткевич говорит, что комиссии согласи¬
лись с тем вариантом, который поддержала депутат Сухнат.
Председатель. Мы же за этот вариант уже голосовали
первый раз.
Мазай Н. Н. Прошу еще раз. Я буду читать тогда предложения
по порядку. Просят объяснить суть. Что имели в виду комиссии,
когда обсуждали вариант, который звучит так:
«В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются детские дошкольные учреждения, где воспитание
детей ведется на русском или другом национальном языке». Имели
в виду то, что когда у нас в столице республики, или в городе, или
городском поселке проживает 30 процентов населения, которое раз¬
говаривает на русском языке, то, значит, мы там должны иметь
детские дошкольные учреждения, которые бы давали возможность
родителям выбрать для своих детей такое учреждение. Но сможем
ли мы с вами обеспечить такое право, чтобы в деревне, где восьми¬
летняя школа и 60 или 80 учащихся, иметь две школы? Поэтому
дальше идет речь о том, что там могут создаваться классы или
группы с другим языком для воспитания и обучения детей. Вот чем
аргументировали комиссии свое мнение по этому вопросу.
С места. Товарищи депутаты! Как делить голоса 18—12? И мы,
12 человек, членов комиссии, настаивали на этом варианте депутата
Петровича, который дает право белорусам также учить русский
язык. Если читать Закон в таком варианте — «...места компактного
проживания людей...», то в городах его нет, нет компактного про¬
живания. Это лазейка для того, чтобы белорус не имел юридическо¬
го права учить русский язык. Я буду призывать проголосовать тре¬
тий вариант, он снимет все напряжение, пока мы подготовим кадры.
Потом мы вернемся к этому. Но сегодня так нельзя, товарищи.
Председатель. Пожалуйста, включите второй микрофон.
Гуринович А. Е. Уважаемые депутаты! Наше внутреннее законо¬
дательство должно соответствовать нормам международного права.
Так вот, во Всеобщей декларации прав человека записано о праве
выбора родителями языка воспитания и обучения для своего ребен¬
ка. Поэтому мне представляется, что предложение, которое внес де¬
путат Петрович, заслуживает внимания.
Председатель. Пожалуйста, включите пятый микрофон.
Василевич Г. А. (заведующий Юридическим отделом Прези¬
диума Верховного Совета БССР). Товарищи депутаты! Хотел бы
обратить ваше внимание на содержание статьи 23 и последующих —
24 и 25. В части первой речь -идет о том, что в детских дошкольных
учреждениях, а также в детских домах Белорусской ССР воспита¬
ние ведется на белорусском языке. В части второй речь идет уже о
других национальностях, то есть если это белорус, то будет воспи¬
тывать своего ребенка только на белорусском языке и права выбо-
265


ра, о котором мы здесь говорили — на русском и белорусском, он,
таким образом, лишается, потому что в части второй идет речь о
других национальностях. Поэтому предложение товарища Петрови¬
ча более демократично. Подумайте над этим.
Председатель. Пожалуйста.
Шарангович В. П. (ректор Белорусского театраль¬
но-художественного института). Я считаю, что если
принять третью редакцию, то она практически подрывает весь За¬
кон. Нужно начинать все сначала, со статьи 2.
Председатель. Что вы предлагаете?
Шарангович В. П. Предлагаю принимать во второй редакции, за
которую в наших комиссиях было подавляющее большинство.
Председатель. Нина Николаевна, вторую редакцию будем голо-
совать?
Мазай Н. Н. Я предлагаю проголосовать по порядку поступив¬
ших предложений.
Председатель. Включите режим регистрации, а то у нас не со¬
всем хорошо получается с голосованием. Сколько нас, депутатов?
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Я прошу быть внимательными.
Проголосуем первое и второе предложение. А третье предложение —
это то, которое было в проекте, который у вас на руках, и я думаю,
что мы его голосовать не будем. Сейчас мы будем голосовать пред¬
ложение, которое приняли комиссии. Оно звучит так:
«В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются детские дошкольные учреждения, где воспитание де¬
тей ведется на русском или другом национальном языке». Кто за
эту поправку, прошу голосовать сейчас.
Председатель. Прошу включить режим голосования. Товарищи
депутаты! Прошу, когда будем голосовать, нажимать на эту белую
кнопку. Нас 327 депутатов, кворум есть. Голосуем предложение,
которое Нина Николаевна только что зачитала. Кто за это предло¬
жение, прошу голосовать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	243
Зарегистрировано	327
Проголосовало «за»	111
Проголосовало «против»	194
Воздержалось	14
Всего проголосовало	319
Не голосовало	8
Предложение не проходит.
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Читаю следующее предложе¬
ние: «По желанию граждан создаются детские дошкольные учреж-
266


дения, где воспитание детей ведется на русском или другом нацио¬
нальном языке».
Председатель. Включите режим голосования. Голосуем предло¬
жение, внесенное депутатом Петровичем.
Кто «за»? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	243
Зарегистрировано	327
Проголосовало «за»	267
Проголосовало «против»	14
Воздержалось	6
Всего проголосовало	287
Не голосовало	40
Принимается решение.
Давайте голосовать за статью 24. Предложение, которое комис¬
сии приняли и выносят на ваше рассмотрение:
«В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются общеобразовательные школы либо классы, в кото¬
рых учебная и воспитательная работа ведется на русском или дру¬
гом национальном языке».
И предложение, внесенное депутатом Петровичем:
«По желанию граждан создаются общеобразовательные школы
и классы, в которых учебная и воспитательная работа ведется на
русском или другом национальном языке».
Пожалуйста, Нил Семенович.
Гилевич Н.
(Антопольский избирательный
округ № 176, Брестская область). Приняли хороший Закон,
а теперь хотим все подрезать. Уже начали, провели одну статью,
не все взвесив. Если мы проголосуем за предложение Петровича, не
будет у нас белорусской школы. Я прошу всех запомнить это. Пра¬
вильно сказала депутат Сухнат: это не просто лазейка, это все под¬
режет под корень, не было белорусской школы и не будет. Вот в
чем дело. Мы очень торопимся, все быстрее, быстрее.
Правильно, в местах компактного поселения, в любом городе,
это бесспорно, создавайте сколько нужно русских школ. Но принцип
есть. О чем говорит статья 22? На белорусском либо русском языке...
Затем статьи 23, 24 — на белорусском, чтобы хотя бы каким-то об¬
разом исправить то положение с нашим языком, хотя бы небольшой
приоритет создать белорусскому языку, пусть временный, но нам
необходимо спасать язык, спасать нашу школу.
Я очень обеспокоен, что некоторые товарищи просто не разобра¬
лись, некоторые, видимо, устали. Очень хороший, демократичный со¬
здан Закон. Мы за него проголосовали со всеми поправками. Теперь
267


творится что-то непонятное. Если мы проголосуем так, как уже про¬
голосовали за статью 23, это будет обозначать, что мы фактически
голосуем за два языка. Неужели непонятно, что это два государст¬
венных языка?
С места. Товарищи депутаты! Я прошу разъяснения. Я помню,
накануне мы принимали даже Закон о президиумах областных, рай¬
онных, городских Советов, и тогда большинством голосов, 280 с чем-
то, мы проголосовали против этих президиумов. Уважаемый Влади¬
мир Андреевич нам объяснил, что мы принимаем Закон. А соглас¬
но нашей Конституции, для того, чтобы принять Закон или статьи,
в нем содержащиеся, надо квалифицированное большинство, то
есть две трети от списочного состава депутатов. И мы сейчас дер¬
жим в руках проект Закона, а посему 267 депутатов, которые
только что проголосовали «за», не являются квалифицированным
большинством, и тем самым эта поправка не проходит.
С места. Он неправильно говорит. Конституционный закон...
С места. Я потому и вышел с вопросом. Мы принимаем Закон
большинством, каким?
Сыроегина Л. Н. Закон принимается половиной голосов, Консти¬
туция — квалифицированным большинством в две трети голосов.
Сейчас же мы принимаем с вами Закон, а не изменение Консти¬
туции.
Председатель. Товарищи депутаты! Нил Семенович Гилевич
высказал дельное предложение. Вообще, я был против переголосо¬
вания...
С места. Товарищи! Я хотел бы поддержать Нила Семеновича
Гилевича. Давайте подумаем, что мы делаем. Мы закрываем всю
дискуссию, которая была здесь. Что значит дать право родителям
решать, что делать с их детьми? Раньше родители освобождали
своих детей от белорусского языка, сейчас родители будут созда¬
вать русский язык. Не то ли это, что было раньше? То же. А там, где
проживают группы другой национальности,— там такие школы со¬
здаваться будут.
Если мы не сделам так, чтобы наши дети учились на белорус¬
ском языке, знали белорусский язык, ничего тогда не получится.
Если нам уже за 40, 50, то мы будем разговаривать на том языке,
на котором и говорим. Но когда наши дети будут говорить на рус¬
ском языке, тогда не нужно принимать этот Закон вовсе.
Шамякин И. П. (писатель). Дорогие товарищи! Я пол¬
ностью поддерживаю то, о чем сказали депутаты Гилевич, Сухнат,
Киселевский, Науменко. Вы понимаете, мы сделали очень правиль¬
но, когда проголосовали за тот проект, который был нам роздан.
Если уже возникла необходимость в вариантах этих, то, конечно,
вариант Петровича абсолютно неприемлем. Он перечеркивает всю
нашу работу, борьбу, которую вела белорусская общественность за
268


возрождение родного языка. Принимать его нельзя ни в коем слу¬
чае. Вот мое мнение.
Председатель. Пожалуйста.
С места. Хочу рассказать вам о случае, из которого вы поймете
значение этого пункта. В 1958 году в Минске восемь школ работало
на белорусском языке, хотя наполняемость классов была очень ма¬
ла. Когда же было введено правило, что родители определяют, на
каком языке учить их детей, то мы получили заявления от родите¬
лей только четверых первоклассников с просьбой обучать их детей
на белорусском языке. И те 8 школ с белорусским языком обуче¬
ния сразу перешли на русский язык.
Если мы сейчас примем такую редакцию, которую предлагает
товарищ Петрович, весь этот Закон теряет смысл. И поэтому нам
надо принять предложение, которое вносят комиссии.
С места. Прошу внимания, товарищи. Я хочу ответить депутату
Петровичу, но тоже на русском языке. В чем сущность поправки
Петровича? То, что проголосовали уже, не будет детских белорус¬
ских садиков — это первое. Если проголосуете за вторую поправ¬
ку, не будет белорусских школ. Я убежден, что вы вынуждены бу¬
дете вернуться и отменить эту первую поправку, которую проголо¬
совали.
Председатель. Товарищи, так зачем нам ждать будущего, да-
и
V
ваите мы проголосуем сейчас.
С места. Справедливость требует, чтобы мы хорошо подумали.
Потому что эти поправки уничтожают все, о чем мы думали и меч¬
тали.
Председатель. Товарищи, зачем нам ждать будущего, давайте
проголосуем сейчас.
С места. Справедливость требует, чтобы мы опомнились, пото¬
му что когда мы приняли Закон и разошлись на перерыв, то в ку¬
луарах говорили о том, какие у нас умные люди в Верховном Со¬
вете и как хорошо мы подошли к делу. Теперь снова собрались,
думали, что будем и дальше работать по повестке сессии, а оказа¬
лось, что пришли к какому-то недоразумению. Вы же хорошо знае¬
те, что вот эти поправки, которые против мнения комиссий идут и
против проекта Закона, уничтожают все, о чем мы думали и о чем
мы мечтали. Поэтому я очень прошу депутатов подумать и вернуть¬
ся к первооснове.
Демчук М. И. Уважаемые товарищи! Деньги сферы народного
образования самые большие, поэтому и голос Министра народного
образования должен быть также значительным. Хочу сказать, что
если мы не примем Закон, предложенный языковой комиссией,
статьи, предложенные в трактовке языковой комиссии, то мы на¬
рушим всякую логику принятия закона, и вообще, мы Закон не ис¬
полним и даже не подойдем к его исполнению. Поэтому я со всей
269


ответственностью прошу вас одуматься, вернуться к статьям. 23, 24
и проголосовать их в трактовке языковой комиссии. И вообще, мы
проголосовали уже, если у нас был кворум.
С места. Товарищи депутаты, этот Закон, который мы приняли,
есть не что иное, как один из основных путей возрождения нацио¬
нальной культуры. То, что сейчас большинство депутатов проголо¬
совало именно против этого и никто не ужаснулся вот этой дегра¬
дации, вырождению нации,— это поразительно. Товарищи, тот, кто
против, чтобы возрождалась национальная культура белорусского
народа,— тот не сохранит ни русского языка, ни русской культуры.
Председатель. Есть еще желающие выступить?
С места. Я прошу всего лишь одну минутку.
Председатель. Включите пятый микрофон. Пожалуйста.
С места. Товарищи, давайте мы переголосуем, чтобы нам перед
людьми не было стыдно. А чтобы не обвинили меня в белорусском
национализме, я скажу, что я русская, живу 30 лет в Белоруссии,
мне сейчас больно и стыдно за всех нас. Давайте вспомним свое
достоинство, товарищи депутаты-белорусы. Мы теряем язык. Каж¬
дый человек должен знать свой родной язык. Должен знать его в
саду и в школе. Не пропадет и русский язык, не утратит ни своей
силы, ни своего влияния. Почему мы такие ленивые? Почему не
хотят родители, чтобы дети шли в белорусскую школу? Потому что
детям нужно будет знать два языка. Й, может быть, в совершен¬
стве. И, наверное, через эту лень надо перешагнуть. Дети будут
знать и белорусский, и русский языки, и мы сможем ими гордиться.
Давайте дадим им такую возможность. Давайте переголосуем. Мы
делаем ошибку.
Председатель. Ясно. Спасибо.
С места. Уважаемые товарищи! Проголосовав таким образом,
мы приняли противоречивое решение. Мы делаем ошибку, и посмот¬
рите, мы сейчас вбились, на русском языке говорю, потому что по¬
метки на русском языке, вбились во второй абзац, забыв о первом и
третьем. Слушайте: «В детских дошкольных учреждениях, а также
в детских домах в Белорусской ССР воспитание ведется на белорус¬
ском языке». Ясно. А здесь идет исключение. «Компактного посе¬
ления граждан». Дальше. Статья 24, первая часть: «В Белорусской
ССР учебная и воспитательная работа в общеобразовательных шко¬
лах ведется на белорусском языке».
Дальше. Третий абзац. Специально подчеркнуто последнее пред¬
ложение: «Во всех общеобразовательных школах Белорусской ССР
изучение белорусского и русского языков является обязательным».
Мы просто спорим впустую по второй части.
Председатель. Так что вы предлагаете конкретно? Товарищи де¬
путаты. Может, мы вернемся к тому, когда мы принимали этот За¬
кон? Мы голосовали за то, что предложили комиссии. Комиссии на-
270


до слушать. Иначе у нас получится сейм до раздела Польши, до
1772 года. Там каждый поляк мог подскочить и сказать: «Не по¬
зволим!» Один Петрович внес предложение...
С места. Но он имеет право.
Председатель. Ну что — имеет право?! Понимаете, это был поль¬
ский сейм. Это по аналогии мы так делаем. Мы голосовали пред¬
ложение комиссий. Комиссиям мы доверяем. Пожалуйста.
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Я прошу, давайте обратимся
к следующей статье — 24, в редакции, которую приняли комиссии.
Я еще раз ее вам читаю.
Председатель. Мы сами себе противоречим тем, что проголосо¬
вали. Пятый микрофон, пожалуйста.
Мазай Н. Н. Я хочу только сказать, что когда комиссии обсужда¬
ли статью 24, то в той редакции, в какой я вам зачитала, против
были только 5 человек от числа тех, кто присутствовал на заседании.
Председатель. Нина Николаевна, вы вообще не должны были
давать нам никакие варианты, а только то, что решили комиссии.
Мы на комиссии полагаемся, и их мнение для нас определяющее.
Комиссии — это же нечто большее, чем один, два или три человека.
Пожалуйста.
Петрович Э. А. Иван Яковлевич! Я вас очень уважаю как Пред¬
седателя, но вместе с тем вы допускаете недозволенные приемы.
Если я внес предложение, то это предложение мое, значит, дело де¬
путатов или поддержать его, или отклонить. Я объяснил, почему
возникло это предложение. Потому что я посчитал, что статьи 22
и 23 не стыкуются, их надо привести в соответствие. В статье 22 на¬
писано, что предоставляется полное право выбора каждому жите¬
лю республики на воспитание и получение образования на белорус¬
ском либо русском языке. В статье 23 говорится, что только на
белорусском. Нельзя так вот, это юридически неверно. Давайте
приведем тогда статью 22 в соответствие. Потому что здесь разно¬
чтение получается, а вы выступаете тут, поляки и прочее. Я же то¬
же белорус, и дети мои и внуки говорят на белорусском языке. Но
давайте придем к разумному варианту, чтобы не смеялись люди
потом над этим Законом.
Председатель. Товарищ Петрович! Все статьи эти имеют анало¬
гию: скажем, если белорусский — есть и русский. Обязательно.
И мы за это голосовали. Нина Николаевна, вы председатель, что
вы предлагаете?
Мазай Н. Н. Я не могу предложить ничего другого, кроме того,
что приняли комиссии.
Председатель. За что мы голосовали? За предложение комиссий.
Товарищи, есть предложение проголосовать за то, чтобы оставить в
силе наше первое голосование и принятие Закона. И не нужно бы¬
ло возвращаться к этому обсуждению. Когда уже в общем, в целом
271


Закон принят, не нужно части поправлять. Давайте вернемся к то¬
му голосованию, которое было сначала, когда мы приняли Закон.
Иначе мы не разберемся. Ну, знаете, мы проголосовали уже...
С места. (Не слышно.)
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Я предлагаю в порядке поступ-
u
о
ления предложении предложение комиссии проголосовать, а по¬
том — поправку депутатов.
Давайте мы сейчас посмотрим статью 24.
Председатель. Пожалуйста, Иван Петрович, дайте конкретное
предложение.
Шамякин И. П. Я не вижу никакого противоречия в статьях 22,
23, то есть того, какое видит депутат Петрович.
Председатель. И я не вижу.
Шамякин И. П. Никакого противоречия нет, каждый имеет право
учиться на белорусском или на русском языках, о чем говорит ста¬
тья 22, абсолютно правильно. Ну, а именно там, где компактное
поселение,— там создаются детские дошкольные учреждения, шко¬
лы и т. д. и на русском, и на польском, и на еврейском, и на татар¬
ском, и на литовском языках. Вот о чем говорится в статьях 23 и 24.
Председатель. Так что нам делать, Иван Петрович?
Шамякин И. П. Надо проголосовать статью 23 в варианте комис¬
сий. Предложение Нины Николаевны проголосовать. И статью 24
проголосовать. И на этом поставить точку.
Председатель. Хорошо, пожалуйста, Нина Николаевна.
Мазай Н. Н. Товарищи депутаты! Тогда я попрошу вас посмот¬
реть еще раз статьи 23 и 24. Редакция, которую дают комиссии:
«В детских дошкольных учреждениях, а также в детских домах
в Белорусской ССР воспитание ведется на белорусском языке.
В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются детские дошкольные учреждения, где воспитание де¬
тей ведется на русском или другом национальном языке.
В детских дошкольных учреждениях при необходимости могут
создаваться отдельные группы, в которых воспитание ведется на
другом языке».
Председатель. Хорошо, включите режим голосования. Кто за
это предложение? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
327
243
42
16
272


Всего проголосовало
Не голосовало
Предложение принимается.
Мазай Н. Н. Статья 24. Редакция
комиссий:
301
26
«В Белорусской ССР учебная и воспитательная работа в обще¬
образовательных школах ведется на белорусском языке.
В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются общеобразовательные школы либо классы, в кото¬
рых учебная и воспитательная работа ведется на русском или на
другом национальном языке.
В общеобразовательных школах при необходимости могут со¬
здаваться классы, в которых обучение и воспитание ведутся на дру¬
гом языке. Во всех общеобразовательных школах Белорусской ССР
изучение белорусского и русского языков является обязательным.
Порядок изучения белорусского языка учащимися, которые вре¬
менно находятся на территории республики, определяется Мини¬
стерством народного образования Белорусской ССР».
Председатель. Товарищи депутаты! Прошу проголосовать. Кто
«за»? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
271
29
8
308
19
Здравый смысл победил. Решение принято. Поздравляю вас, то¬
варищи депутаты. Спасибо большое, Нина Николаевна. (Аплодис¬
менты.)
Переходим к рассмотрению вопроса о внесении Указов Прези¬
диума Верховного Совета Белорусской ССР, проектов Закона БССР
и Постановления Верховного Совета на утверждение Верховного
Совета БССР.
Слово для доклада предоставляется Секретарю Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР депутату Сыроегиной Люд¬
миле Николаевне.
Сыроегина Л. Н. (Буда-Кошелевский избиратель¬
ный округ № 311, Гомельская область). Уважаемые
товарищи депутаты! За время, прошедшее после тринадцатой сес¬
сии Верховного Совета Белорусской ССР, принят ряд Указов, ко¬
торые представлены на ваше рассмотрение и в соответствии с Кон-
10 Зак. 520
273


ституцией Белорусской ССР подлежат утверждению Верховным
Советом республики.
Законами Белорусской ССР «О выборах народных депутатов
Белорусской ССР» и «О выборах народных депутатов местных Со¬
ветов народных депутатов Белорусской ССР» предусматривается
ответственность за нарушение законодательства о выборах. В связи
с этим Президиум Верховного Совета республики Указом от 25 де¬
кабря 1989 года внес изменения и дополнения в Уголовный кодекс
БССР. В новой редакции изложены статьи 130 и 131 Кодекса.
Статья 130 предусматривает ответственность за воспрепятствова¬
ние свободному осуществлению избирательного права и распро¬
странение заведомо ложных измышлений, порочащих кандидата в
народные депутаты.
За подлог избирательных документов, заведомо неправильный
подсчет голосов или нарушение тайны голосования, совершенные
членом избирательной комиссии либо должностным лицом государ¬
ственного или общественного органа, наступает ответственность
по статье 131 Уголовного кодекса республики.
В связи с изменением союзного законодательства о ставках го¬
сударственной пошлины, взимаемой с заявлений и жалоб, подавае¬
мых в суд, за выдачу судом копий документов...
Председатель. Людмила Николаевна, а может, давайте сразу
проголосуем? Давайте проголосуем один Указ, это будет быстрее.
А вы будете разъяснения давать. Вопросы к Людмиле Николаевне?
Пожалуйста.
Коваленок В. В. (Крупский избирательный округ
№97, Минская область). Товарищи депутаты, на прошлой
сессии статья 130 Уголовного кодекса рассматривалась вместе со
статьей 101. Именно тогда мы проводили параллель, что за «гань-
баванне» кандидата в народные депутаты предусматривается три
года лишения свободы, а в части второй, кажется статьи 101, было
тоже три года за увечье и умышленное убийство.
После сессии мы эту статью 101 отправили на доработку в еди¬
ной, компактной, как говорится, связке Закона со статьей 130.
Сейчас, по-видимому, кому-то стало выгодно разделить эти статьи,
130-я статья уже отделена от предыдущей статьи и появляется
снова.
Товарищи депутаты! Многие из нас уже, наверное, стали или еще
будут кандидатами в народные депутаты. Но я не вижу основания
бояться тех коллективов, своего народа, который будет «ганьбіць»
нас, кандидатов. Наверное, если к человеку ничего не пристало, то
й бояться не надо.
И второе. Что же это за кандидат в народные депутаты, если он
не может постоять за себя сам, а в то же время берет обязатель¬
ство стоять стеной за 30 или 40 тысяч своих избирателей. Поэтому,
274


товарищи, я считаю, что не надо лишних привилегий. Их и так до¬
статочно сегодня. .Я вчера, например, приехал из района. Не хочу
затрагивать сейчас все те вопросы, которые мог бы поднять, если
бы мне предоставили слово по Закону о языках. Я предлагаю вот
что. Есть статья 128. Я взял специально Уголовный кодекс, изучил
его. Перед ним все граждане равны. Есть статья за клевету, есть за
обман и так далее. Все предусмотрено.
Предлагаю часть вторую статьи 130 в редакции, где записано,
что «опубликование или иным способом распространение заведомо
ложных измышлений, порочащих кандидатов в народные депутаты»
и т. д., до конца исключить. Потому что кандидат в народные де¬
путаты должен пользоваться такими же правами, уметь сам за себя
постоять. Хочу поставить этот вопрос на голосование.
Председатель. Спасибо. Будем голосовать?
Сыроегина Л. Н. Нет. Здесь предпринято вот что. Если раньше
статья 130 состояла из одной части, то сейчас она состоит из трех
частей. Эти дополнения сделаны в связи с тем, что в принятом За¬
коне о выборах народных депутатов очень четко записано, .что, если
народного депутата, как говорится, «ганьбяць», у нас должна быть
предусмотрена Уголовным кодексом ответственность за это. Поэто¬
му эту статью расширили и добавили те статьи, которые связаны с
кандидатом в народные депутаты, для того чтобы не в общем гово¬
рить о всех правах, а защитить кандидатов в депутаты. А такие
примеры, когда нужно защищать, у нас были, и не один, даже при
выборах народных депутатов СССР.
Я думаю, что здесь ничего страшного нет, а просто более де-
тально уточнили все статьи
домо ложными сведениями,
и положения, которые связаны с заве-
распространяемыми о кандидате в де¬
путаты. Я думаю, что нужно голосовать.
С места. (Не слышно.)
Сыроегина Л. Н. Я вам поясняю. В прошлый раз мы в Закон
вносили и статью 100, потому что предложения, связанные с убий¬
ствами, были внесены по инициативе Верховного Суда. Тогда мы
не пришли к выводу, еще раз рассматривали на комиссии этот во¬
прос и решили, учитывая мнение Верховного Суда, снять пока это
изменение в связи с тем, что разрабатывается новый Уголовный
кодекс.
А этот вопрос, поскольку у нас есть Закон о выборах, где очень
четко записана статья, что предусматривается уголовная ответ¬
ственность за неправильные действия против кандидатов в депу¬
таты, вносится на ваше рассмотрение.
Голоса. Правильно. Правильно.
Председатель. Прежде чем голосовать какую-либо поправку,
нужно, чтобы она была рассмотрена соответствующей комиссией.
Так?
ю*
275


Сыроегина Л. Н. Она рассмотрена Комиссией законодательных
предположений и внесена на рассмотрение сессии.
Председатель. А товарищ Коваленок что предлагает?
Сыроегина Л. Н. Он не член этой комиссии. А комиссия рас¬
смотрела эти вопросы.
Председатель. Значит, голосуем в порядке поступления предло¬
жений. Товарищ Гончарик, пожалуйста.
Гончарик В. И. (Краснопольский избирательный
округ № 470, Могилевская область). Я прошу проще¬
ния. Товарищи, я просил бы, чтобы юристы дали комментарий. Вос¬
препятствование путем насилия, обмана, угроз или иным способом
осуществлению права быть избранным — не включает ли это опуб¬
ликование заведомо ложных измышлений? А разница в наказании
есть. Прошу прокомментировать.
Василевич Г. А. В частях второй и третьей речь идет о специаль¬
ном правонарушении — только о клевете в отношении кандидата в
депутаты, в том числе и распространении таких сведений, которые
связаны с обвинением в совершении преступления. Причем любого
преступления. Учитывая, что избирательная, кампания скоротеч¬
ная и порой, действительно, используются нечистоплотные приемы
в отношении любых кандидатов в депутаты, от кого бы они ни вы¬
двигались, с целью защиты именно этих граждан, которые являют¬
ся кандидатами в депутаты, т. е. уже зарегистрированных, установ¬
лена такая ответственность. За иные же нарушения, за исключе-
нием клеветы, предусмотренные в частях 2 и 3, наступает
ответственность в пределах от лишения свободы до 2 лет, до испра¬
вительных работ на тот же срок или штраф до 500 рублей. Здесь, я
полагаю, редакция статьи вполне приемлема.
Председатель. Значит, голосуем в порядке поступления предло¬
жений. Пожалуйста.
Буравкин Г. Н. Я сравнил статью, которая была прежде, с той,
что предлагается. Там написано: «...путем насилия, обмана, угроз
или подкупа...» — и все. А здесь: «...путем насилия, обмана, угроз
или иным...». Что такое «иным»? Кто будет слово «иным» расшиф¬
ровывать? Я понимаю. Но, простите, закон тоже можно толковать
весьма и весьма произвольно, мы имеем такую практику. А я ду¬
маю, нужно или уточнить, что вкладывается в понятие этого слова
«иным», или вообще его вычеркнуть.
J
Василевич Г. А. В чем будет выражено это воспрепятствование,
олжен решать суд. И охватить все правонарушения невозможно.
Мы сейчас говорим о повышении роли и статуса суда. Суд будет
выяснять в каждом отдельном случае, разбираться с обстоятельст¬
вами совершения этого преступления и выносить приговор—в за¬
висимости от обстоятельств, личности преступника и так далее.
А в первой части речь идет как о кандидате, так и об избирателях.
276


Председатель. Так что, голосуем? Прошу включить режим голо¬
сования. Голосуем за предложение комиссии. Кто «за»? Кто про¬
тив? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	243
Зарегистрировано	327
Проголосовало «за»	273
Проголосовало «против»	17
Воздержалось	7
Всего проголосовало	297
Не голосовало	30
Решение принято.
Будем за предложение депутата Коваленка голосовать?
Голоса. Нет.
Председатель. Спасибо, товарищ Коваленок. Пожалуйста, Люд¬
мила Николаевна.
Сыроегина Л. Н. Следующий проект Закона «Об утверждении
Указа Президиума Верховного Совета Белорусской ССР «О внесе¬
нии изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Бе¬
лорусской ССР». Здесь говорится о размерах государственной пош¬
лины, устанавливаемой при рассмотрении дел в суде. Посмотрите,
пожалуйста, здесь большое Постановление. Это сделано в соответ¬
ствии с союзным Указом.
Председатель. Ставлю на голосование. Включите, пожалуйста,
режим голосования. Кто за предложение комиссии, прошу голосо-
вать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
274
287
40
Закон принимается.
Сыроегина Л. Н. Следующий проект Закона «Об утверждении
Указа Президиума Верховного Совета Белорусской ССР «О неко¬
торых мерах по регулированию цен на товары (услуги), реализуе¬
мые кооперативами населению и организациям», принят в соответ¬
ствии с Постановлением Верховного Совета СССР с предоставле¬
нием права областным и Минскому городскому Совету народных
277


депутатов определять перечень товаров (услуг) и устанавливать
предельные уровни цен на товары, выпускаемые кооперативами.
Председатель. Включите режим голосования. Прошу проголо¬
совать, товарищи, этот проект Закона. Кто «за»? Кто против? Кто
воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
284
1
289
38
Закон принимается.
Сыроегина Л. Н. Следующий проект Закона «Об утверждении
Указа Президиума Верховного Совета Белорусской ССР «О взы¬
скании средств на строительство, реконструкцию, ремонт и содержа¬
ние автомобильных дорог». На основании решения Президиума Вер¬
ховного Совета СССР, его Указа от 21 марта 1988 года об отчисле¬
нии средств колхозами, совхозами, промышленными, транспортны¬
ми, строительными и другими предприятиями на строительство и
ремонт автомобильных дорог. Вносится на утверждение Указ Пре¬
зидиума Верховного Совета БССР о том, чтобы все средства, под¬
лежащие отчислению на строительство, реконструкцию, ремонт и
содержание местных автомобильных дорог, взыскивались со всех
этих организаций на основании решений исполкомов, облисполко¬
мов в бесспорном порядке.
Председатель. Включите первый микрофон. Пожалуйста.
Сенькевич Г. П. (Старовиленский избирательный
округ № 70, город Минск). Уважаемые товарищи, у меня
есть замечание по самому Указу. В текст Указа — это предпослед¬
ний абзац, где устанавливается порядок взыскания облисполкома¬
ми таких средств,— вношу предложение добавить также «и Мин¬
ским горисполкомом», мотивируя это тем, что решение Миноблис-
полкома не распространяется на территорию города.
Сыроегина Л. Н. Все правильно. Я думаю, что можно сюда впи¬
сать «Минский городской Совет народных депутатов».
Председатель. Хорошо. Включите режим голосования. Голосу¬
ем этот проект Закона с внесенным дополнением. Кто «за»? Кто
против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	243
278


Зарегистрировано	327
Проголосовало «за»	285
Проголосовало «против»	4
Воздержалось	1
Всего проголосовало	290
Не голосовало	37
Закон принят.
Сыроегина Л. Н. В ходе празднования 50-летия со дня вхожде¬
ния Западной Белоруссии в состав СССР и воссоединения с Бело¬
руссией многие партийные комитеты и представители общественно¬
сти внесли предложение признать день воссоединения националь¬
ным общественно-политическим праздником. Был издан Указ об
объявлении дня 14 ноября, когда было принято Постановление Вер¬
ховного Совета нашей республики, Днем воссоединения Западной
Белоруссии с Белорусской ССР. И соответственно Указ о внесении
дополнения в Положение о Государственном флаге Белорусской
ССР, который должен вывешиваться в этот день, в наш общий
праздник.
Председатель. Ставлю на голосование проект Закона «Об ут¬
верждении Указов Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР «Об объявлении дня 14 ноября Днем воссоединения Западной
Белоруссии с Белорусской ССР» и «О внесении дополнения в По¬
ложение о Государственном флаге Белорусской ССР».
Прошу включить режим голосования. Кто за это предложение?
Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
287
4
1
292
35
Закон принят.
Сыроегина Л. Н. В соответствии с Законом «О внесении изме¬
нений и дополнений в статью 34 Основ уголовного судопроизводства
Союза ССР и союзных республик» Президиум Верховного Совета
Белорусской ССР внес изменения и дополнения в Уголовно-процес¬
суальный кодекс Белорусской ССР. В них говорится о том, каковы
порядок содержания под стражей при расследовании преступлений
по уголовным делам, срок содержания под стражей, изменение его
ввиду особой сложности дела й т. д.
279


Председатель. Товарищи депутаты! Голосуем проект Закона
«Об утверждении Указа Президиума Верховного Совета Белорус¬
ской ССР «О внесении изменений и дополнений в Уголовно-процес¬
суальный кодекс Белорусской ССР». Кто за принятие этого Закона,
прошу голосовать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
278
1
6
285
42
Закон принимается.
Сыроегина Л. Н. 23 ноября прошлого
года Верховный Совет
СССР принял Основы законодательства Союза ССР и союзных
республик об аренде, которые вводятся в действие с 1 января этого
года. Верховным Советом СССР рекомендовано Президиумам Вер¬
ховных Советов союзных республик к этому времени принять соот¬
ветствующие республиканские законодательные акты об аренде.
Однако, учитывая, что Основы законодательства Союза ССР и со¬
юзных республик об аренде — это акт прямого действия и также
то, что наши республиканские акты об аренде должны базироваться
не только на указанных этих Основах, но и на целом ряде общесо¬
юзных законодательных актов, которые еще не приняты — это та¬
кие, как Основы законодательства Союза ССР и союзных респуб¬
лик о земле, Законы о собственности, о социалистическом пред¬
приятии и другие,— представлялось целесообразным на сегодняш¬
ний день принять только Указ о мерах, связанных с введением в
действие Основ законодательства Союза ССР и союзных республик
об аренде.
Здесь даны поручения, кто и что должен делать для того, чтобы
уже сегодня работали эти Основы. Также предполагается, что с уче¬
том практики развития аренды в республике и тех актов, которые
будут приняты в Союзе о собственности, земле, социалистическом
предприятии, и других Совет Министров в дальнейшем разработает
проект Закона об аренде. Поэтому сейчас предлагается только при¬
нять проект Закона «Об утверждении Указа Президиума Верхов¬
ного Совета Белорусской ССР «О мерах, связанных с введением в
действие Основ законодательства Союза ССР и союзных республик
об аренде».
Председатель. Пожалуйста.
Савицкий М. А. (Ванеевский избирательный округ
280


№4, город Минск). Товарищи депутаты! Пункт 5 Указа
я понял так, что в аренду будут передаваться земли, непригодные
для земледелия, и неудобицы. Прочтите 5-й пункт, пожалуйста, и
поясните.
Сыроегина Л. Н. «Местным Советам народных депутатов обес¬
печить систематическое проведение инвентаризации земель, выяв¬
ление в хозяйствах пустующих и нерационально используемых зе¬
мельных угодий в целях передачи их в аренду».
Вы хотите сказать, что нужно отдавать не только эти, но и те
земли, которые должны действовать. Я думаю, после принятия
всех вопросов, связанных с законодательством о земле, найдет даль¬
нейшее расширение и это положение. А сегодня надо использовать
то, что есть.
Председатель. Есть еще вопросы?
Сыроегина Л. Н. Если есть необходимость, я попрошу товари¬
щей из Совмина более детально остановиться на этих вопросах.
Председатель. Будем голосовать?
Голоса. Да.
Председатель. Включите режим голосования, пожалуйста.
Сыроегина Л., Н. Проведение инвентаризации земель, выявле¬
ние пустующих и нерационально используемых в целях передачи в
аренду — я здесь не вижу ничего плохого. Если земля эта плохо ис¬
пользуется у кого-то, то ее можно передать в аренду, а если она и
запущена, но кто-то хочет ее взять в аренду,— пусть берет. Это
ведь только начало большой работы.
С места. Я думаю, что нужно здесь добавить «в том числе».
Председатель. Давайте добавим, «в том числе и неудобицы..-».
(Шум в зале.)
Голоса. Не надо.
Василевич Г. А. Уважаемые товарищи! Ведь у нас в четвертом
пункте речь идет о переводе предприятий на аренду, а в пятом —
о выявлении тех земель, которые неэффективно используются, и
если хозяйства, колхоз например, эффективно используют эти зем¬
ли, то они пусть колхозом и используются. А те земли, которые не¬
эффективно используются, то есть нерационально, или пустуют, вот
их и нужно выявлять, передавать в аренду в первую очередь. Хо¬
зяйство любое тоже может на аренду перейти.
Голоса. Правильно.
Председатель. Товарищи,
авайте голосовать. Включите режим
голосования. Ставлю на голосование проект Закона «Об утвержде¬
нии Указа Президиума Верховного Совета Белорусской ССР «О ме¬
рах, связанных с введением в действие Основ законодательства
Союза ССР и союзных республик об аренде».
Кто за принятие этого Закона, прошу проголосовать. Кто про¬
тив? Кто воздержался?
281


Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
278
8
5
291
36
Закон принимается.
Сыроегина Л. Н. Следующий Указ Президиума Верховного Со¬
вета БССР «О порядке и размерах возмещения расходов, связан¬
ных с исполнением народными заседателями их обязанностей в су¬
де» создан на основе Закона СССР «О статусе судей в СССР».
Председатель. Включите режим голосования. Голосуется проект
Закона БССР «Об утверждении Указа Президиума Верховного Со¬
вета Белорусской ССР «О порядке и размерах возмещения расхо¬
дов, связанных с исполнением народными заседателями их обязан¬
ностей в суде». Кто «за»? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования	243
Кворум для принятия решения	243
Зарегистрировано	327
Проголосовало «за»	279
Проголосовало «против»	О
Воздержалось	1
Всего проголосовало	280
Не голосовало	47
Закон принимается.
Сыроегина Л. Н. Товарищи, на ваше рассмотрение вносится
проект Постановления Верховного Совета БССР «О дополнитель¬
ных мерах по обеспечению нужд народного хозяйства Белорусской
ССР в продукции производственно-технического назначения, това¬
рах народного потребления, горюче-смазочных, строительных и дру¬
гих материалах». Я прошу посмотреть очень серьезно. По предло¬
жению Совета Министров, в целях более полного обеспечения
потребностей народного хозяйства БССР в продукции производ¬
ственно-технического назначения, товарах народного потребления,
горюче-смазочных, строительных и других материалах, Верховный
Совет БССР предлагает постановить: запретить с 1 февраля от¬
грузку произведенной продукции предприятиями и организациями
сверх государственного заказа и сверхплановой продукции за пре¬
делы республики. Делать это только в исключительных случаях по
282


разрешению Совета Министров и облагать в этом случае, если бу¬
дет такая недисциплинированность, штрафом в размере двойной
стоимости отгруженной продукции.
Козлов А. П. (Менделеевский избирательный ок¬
руг № 37, город Минск). Первый вопрос к юристу. Противо¬
речит ли это Постановление Законам о госпредприятии и коопе¬
рации?
Сыроегина Л. Н. Противоречит.
Козлов А. П. Пусть юрист первым ответит.
Василевич Г. А. С юридической точки зрения это, конечно, про¬
тиворечит в определенной степени Закону. Но хочу сказать, что
аналогичные акты, которые противоречат Закону о госпредприятии,
приняты в РСФСР, на Украине. Они поступили таким же образом.
В данном случае это право Верховного Совета.
Козлов А. П. Товарищи, если мы примем это Постановление, то
оно подрежет крылья всем промышленным предприятиям. Сегодня
мы все перешли на оптовую торговлю. Значит, мы ничего из соб¬
ственной продукции не можем обменять на ту продукцию, из кото¬
рой нужно делать те или другие изделия. Я предлагаю, коль скоро
так ставится вопрос, это Постановление обсудить в комиссии, затем
обсудить с привлечением промышленных предприятий и.вынести на
рассмотрение следующей сессии. Если это предложение по какой-
то причине неприемлемо, тогда нужно записать: для предприятий
республиканского подчинения».
Председатель. Пожалуйста.
С места. Иван Яковлевич, принимая в такой редакции это По¬
становление, мы пускаем под откос экономическую реформу — раз,
мы не включаем экономические рычаги, ничем не стимулируем
предприятия—два. Мы начинаем таким же административно-при¬
казным методом распоряжаться в экономике — три. Чем я мотиви¬
рую сказанное? Для того чтобы выпустить сверхплановую продук¬
цию, нужно изыскать резервы, найти сверхплановое сырье. Кто же
нам может дать сверхплановое сырье, если мы ничем не сможем
ни с кем поделиться?
Дальше. Какой же смысл предприятию производить эту сверх¬
плановую продукцию, изыскивать резервы, если в конечном итоге
все сводится к тому, что кто-то другой придет и будет распоряжать¬
ся? Считаю, что проект этого Постановления не надо сегодня рас¬
сматривать, надо отложить, детально разобраться, тем более что он
противоречит Закону о предприятии. Если мы не хотим топтаться
на том уровне, на котором находимся, надо немножко развязать
руки предприятиям с точки зрения оптовой торговли и тому, кто
занимается научно-техническим прогрессом, поставкой оборудова¬
ния, материалов за счет обменных операций. Иначе мы просто эко¬
номику республики остановим.
283


Председатель. Заместитель Председателя Верховного .Совета
товарищ Шаранович тоже считает, что нужно отложить.
Сыроегина Л. Н. Вячеслав Францевич, может, вы скажете не¬
сколько слов по этому вопросу?
Кебич В. Ф. Имеется в виду, что это не ущемляет права пред¬
приятий, поскольку Закон о предприятии разрешает в пределах рес¬
публики вести обменные операции. Кроме того, в этом Законе есть
такое положение, которое дает право Совету Министров опреде¬
лить порядок. Мы думали, что при определении порядка дадим пра¬
во на 50 процентов предприятиям решать эти вопросы, а 50 процен¬
тов будем оставлять в пределах республики. И я думаю, что с
принятием этого решения в условиях самоуправления и самофинан¬
сирования республика будет иметь больше прав на ту продукцию,
которая здесь выпускается.
И еще. Когда мы сейчас выступаем в роли очень дисциплиниро¬
ванных поставщиков нашей продукции за пределы своей республи¬
ки, то мы не требуем взамен трактора или автомобиля металл,
уголь или что-нибудь другое. Когда же мы едем, допустим, в Челя¬
бинск получать экскаватор, то от нас требуют, чтобы мы привезли
туда масло, мясо и другие виды продукции. Спрашивается, почему
мы оказываемся в неравноправном положении. Исходя из этого мы
и вносили такой проект Постановления.
Жук А. М. (Лошницкий избирательный округ №80,
Минская область). Уважаемые товарищи депутаты! Это По¬
становление, я не беру во внимание промышленные предприятия,
здорово подорвет колхозы и совхозы. Потому что весна идет, мы
планы выполнили, и излишний продовольственный картофель от¬
пускаем на прямые связи. А сейчас по каждому колхозу надо об¬
ращаться в Совмин. Я считаю, что, кроме колхозов и совхозов, По¬
становление можно рассмотреть.
Председатель. Включите первый микрофон.
Кебич В. Ф. Там написано о продукции производственно-техни¬
ческого назначения, не надо путать, Анатолий Михайлович.
Ну, значит, давайте тогда, как было до сих пор: сами будем
кричать, что в республике не хватает мяса, масла и других продук¬
тов питания, и будем за них покупать автомобили. Как и было до
сих пор.
Председатель. Включите первый микрофон.
С места. Я сейчас работаю на вновь строящемся предприятии.
Что получается? Для того чтобы построить жилье и дать его людям,
мы должны продать свою продукцию радиоэлектронной промыш¬
ленности. Так вот, для того чтобы построить это жилье, требуется
металл, а металл Белоруссия не выпускает. Следовательно, мы до¬
говорились на договорных началах металл взять в Запорожье. Не
имея этого металла, я, соответственно, не буду иметь и жилья. Да-
284


вайте еще посмотрим, я продам свою продукцию и заплачу штраф.
Так кто же будет лишнюю продукцию выпускать? Есть ли
Значит, я не буду иметь ни жилья и ничего другого.
Председатель. Спасибо. Пожалуйста, включите третий
фон.
Тетерук В. Г. (Н о в о и о л о ц к и й — Юбилейный
смысл?
микро-
И 3 б Ит
рательный округ №271, Витебская область).Мы уже
получили удар по Закону о государственном предприятии, когда
комиссия Абалкина лишила промышленные предприятия возмож¬
ности заработать, установив трехпроцентный предел.
Второй удар по Закону о государственном предприятии нанес¬
ли, когда сказали, что мы имеем право внешнеторговой деятельно¬
сти и сейчас каждый продукт нужно лицензировать — продать ни¬
чего нельзя.
Мы у себя в республике не можем собраться и поговорить так,
чтоб максимум продукции оставить здесь, в республике. Это уже
нужно всем вместе решить, но есть позиции, которые в республике
не решаются. Тот же металл, та же арматура, которые у нас не вы¬
пускаются. Мы вынуждены выходить за пределы республики, и этот
запрет сегодня ни к чему. И если сложить все это вместе, это стано¬
вится социально опасным, как и в других отраслях, и в других ре¬
гионах. Люди нас не поймут, если мы так сильно будем нарушать
Закон о государственном предприятии. Я против принятия этого
Постановления.
Председатель. Анатолий Емельянович, пожалуйста. Включите
второй микрофон.
Гуринович А. Е. Может, мы вышли бы из-этой проблемы, если
бы в конце пункта 1 первого абзаца записали: «...если эта продук¬
ция может быть реализована на республиканском рынке».
Шаранович А. С. Мне было бы интересно узнать от товарища
Кебича, как бы он поступил, если на тракторном заводе госзаказ
99,5 процента, а по металлу и по всем остальным — на 90 процен¬
тов? Я думаю так: Госплан БССР сначала должен решить все эти
вопросы, а потом навязывать свою волю предприятиям.
Председатель. Пожалуйста, товарищ Арцименя. Включите чет¬
вертый микрофон.
Арцименя Д. К. Я считаю, что, если мы сегодня примем это По¬
становление, на региональном хозрасчете и самостоятельности
местных Советов будет поставлена точка. Я не думаю, что мы се¬
годня должны давать право Совету Министров и любому другому
органу, когда мы выполняем все госпоставки, как и за что нам по¬
купать. Дефицит очень серьезный. Поэтому, если решать этот во¬
прос об ограничении отдельных товаров, допустим строительных и
других материалов, может быть, такое решение надо принимать.
Но сегодня, учитывая товары народного потребления, мы остановим
285


развитие экономики, потому что по отдельным позициям мы полу¬
чаем не больше 80 процентов того, что нам необходимо. Нельзя
Постановление принимать в данной ситуации.
Председатель. Спасибо. Кто еще? Пожалуйста.
Ковалев М. В. Уважаемые товарищи депутаты! Конечно,,
выступившие слишком, категорично формулировали те пункты,
торые здесь изложены—дескать, все запретить, все отобрать,
это
все
ко-
ни-
чего -не дать, какими нас сделать. Вот примерно такой разговор
идет. А здесь не так написано. Здесь написано, что порядок отгруз¬
ки этой продукции «за пределы республики определяется Советом
Министров БССР». И я бы не сказал, что Совет Министров специ¬
ально, допустим, заводу радиотехнических изделий, чтобы он не
строил себе жилье, стал делать какие-то препятствия. Или чтобы
тракторный завод поставить в такое положение, чтобы он вообще
ничего не мог делать. Это я о категоричности высказываний. Ду¬
маю, что при обсуждении-Постановления, такие крайности нельзя
использовать. Они не в помощь делу. Но вместе с тем здесь есть
вопрос. Мы, конечно, частично вмешиваемся в права предприятий,
когда ограничиваем круг их сделок. Мы говорим вот этим Поста¬
новлением: вы имеете право, но только в пределах республики. По¬
скольку этот вопрос вызвал такую бурную реакцию у руководите¬
лей всех промышленных предприятий, у меня есть такое предложе¬
ние — передать этот документ в комиссию. Комиссия совместно с
руководителями предприятий дополнительно изучит (с аргумента¬
ми Госплана и Совмина) все высказанные предложения и примет
потом, если сочтет нужным, соответствующий Указ Президиу¬
ма Верховного Совета, который будет регулировать нашу деятель¬
ность.
Председатель. Спасибо, Михаил Васильевич. Давайте так по¬
ступим, товарищи депутаты: проект Постановления «О дополни¬
тельных мерах по обеспечению потребности народного хозяйства
Белорусской ССР в продукции производственно-технического на¬
значения, товарах народного потребления, горюче-смазочных, строи¬
тельных и других материалах» голосовать мы сейчас не будем,
пусть над ним поработают в комиссии. Продолжайте, Людмила
Николаевна.
Сыроегина Л. Н. Указом Президиума Верховного Совета от
12 января сего года товарищ Орловский Виктор Леонтьевич осво¬
божден от должности Первого заместителя Председателя Комите¬
та народного контроля БССР в связи с уходом на пенсию. Вместо
него утвержден товарищ Галко Владимир Григорьевич.
Председатель. Товарищи, есть вопросы? Нет. Ставлю на голосо¬
вание проект Постановления Верховного Совета Белорусской ССР
«Об утверждении Указа Президиума Верховного Совета Белорус¬
ской ССР «О Первом заместителе Председателя Комитета,.народ-
286


ного контроля Белорусской ССР». Кто «за»? Кто против? Кто воз¬
держался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
243
243
327
272
287
40
Постановление принимается. Можем вас поздравить, Владимир
Григорьевич. (Аплодисменты.)
Пожалуйста, дальше.
Сыроегина Л. Н. Президиум Верховного Совета принял Указ
об избрании товарища Редько Анатолия Михайловича членом Ви¬
тебского областного суда. Справка у вас есть. Товарищ Редько дол¬
жен быть здесь. Может быть, есть вопросы к нему?
Председатель. Есть вопросы? Нет. Товарищи депутаты, голосу -
ем проект Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «Об
утверждении- Указа Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР об избрании тов. Редько А. М. членом Витебского областного
суда». Кто за это предложение? Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
Поздравляем вас, Анатолий Михайлович.
Пожалуйста, Людмила Николаевна.
243
243
327
260
67
(Аплодисменты.)
Сыроегина Л. Н. Последний проект Закона, который выносится
на ваше рассмотрение, об ответственности за реализацию продук¬
ции, загрязненной радионуклидами сверх допустимых уровней. Зна¬
чит, кроме того, который был у вас на руках, после обеда вы могли
получить и второй, альтернативный вариант. Это тот, который рас¬
смотрен на комиссии, и более детальный, предложенный Советом
Министров. Пожалуйста, я прошу вас и тот, и другой рассмотреть
и внести по ним замечания и предложения.
Председатель. Пожалуйста, товарищ Хусаинов.
287


Хусаинов Ю. М. (Первый з а м еститель П редсед ате-
ля Совета Министров БССР). Уважаемые товарищи; я
рассмотрел альтернативный вариант, и в формулировке альтерна¬
тивного варианта, на мой взгляд, содержатся два неоднозначных
положения. Первое — «умышленно», что с точки зрения юриспру¬
денции не позволяет истолковывать Закон однозначно, будет как-то
расплывчато.
Второе — «с целью реализации», что аналогично первому. По¬
этому представленный первый проект Закона, мне кажется, четче
обусловливает, что такое реализация, т. е. или продажа, или когда
продукт реализуется как окончательный и идет уже на потребле¬
ние. Это четко и ясно определяет и виновника, и соответствующее
наказание. • ;
Почему я говорю, может быть, даже в защиту руководителей хо¬
зяйств и тех, кто производит продукцию? Дело в том, что, видимо,
еще 2—3 года люди будут проживать на территории, где пятнами
расположены загрязненные участки (151 тысяча гектаров таких зе¬
мель будет выгорожена). Поэтому могут быть случаи, когда произ-
ведется эта продукция, но она с помощью систем контроля не по¬
падет в реализацию. Так, например, было в прошлом году. Всего
616 тонн скота, не тысяч, а 616 тонн скота из 1 миллиона 621 тысячи
реализованного оказалось действительно с превышением норм пре¬
дельно допустимого уровня (ПДУ). Поэтому пришлось его утили¬
зировать. А сейчас должны завершить строительство могильника и,
естественно, захоронить. Вот почему я просил бы еще раз внима¬
тельно посмотреть и более четко определиться, когда идет реализа¬
ция продукции. Потому что по-разному истолковывают это понятие
руководители. У кого-нибудь из них в текущем году получено си¬
лоса 0,7 процента загрязненного. Это тоже, значит, произведено,
опять может быть другое толкование, поэтому я просил бы вас вни¬
мательно посмотреть. Лично я считаю, что первый вариант опреде¬
ляет четко и ясно, что продажа, реализация загрязненной продук-
ции запрещена, а должностные лица, ее произведшие, наказы¬
ваются.
Председатель. Кто еще хочет сказать? Пожалуйста, пятый
микрофон включите.
С места. Я хотела бы, чтобы этот Закон был оговорен- В том
смысле, что часть сельскохозяйственных угодий уже подверглась
радиоактивному загрязнению, но используется для производства
продукции. Чтобы вам было понятно, приведу пример по своему хо¬
зяйству. Третья часть пашни подверглась радиоактивному загряз¬
нению, но планы производства и поставки продукции в государ¬
ственный и республиканский фонды в целом остались те же. То есть
то же молоко, мясо, тот же картофель. Как быть? Считаю, что Гос-
агропром БССР, прежде чем соглашаться на принятие такого За-
288


кона, должен был сделать отчуждение земель, провести переспе¬
циализацию хозяйств. Что же делать нам тогда? Я вот, если буду
голосовать за этот Закон, приговор вынесу сама себе.
Председатель. Спасибо. Кто еще? Включите второй микрофон.
С места. Товарищи депутаты! Я считаю, что тот вариант, кото¬
рый мы получили после обеда, более правильный, четкий, конкрет¬
ный. Хотел бы довести до вас, что в Карелии сейчас обнародован
факт, когда из зараженных зон, может быть и из Белоруссии, умыш¬
ленно поставлялась с 1986 года продукция и народ кормили загряз¬
ненными продуктами. При этом главврач, или, как говорится, от¬
ветственный эпидемиолог станции, сказал: «Да, я знал, что мы кор¬
мим народ этими продуктами. Но если бы я разгласил эту Тайну,
меня бы привлекли к уголовной ответственности...»
Товарищ Хусаинов говорит, что не очень правильно толкуется
второй вариант. Он очень правильно толкуется — умышленное про*
изводство с целью реализации или реализация (поставка). Значит,
уже производится с целью реализации. Давайте не будем обманы¬
вать себя, потому что 1 радионуклид или 10 — это все скажется на
наших детях, на будущем поколении.
Я предлагаю голосовать за второй вариант проекта этого За¬
кона.
Председатель. Спасибо. Пожалуйста, четвертый микрофон
включите.
С места. Я понимаю так, что Закон вступает в силу со дня его
принятия, но хотел бы пригласить вас к исходной ситуации. Для
всех нас реально, что сегодня на сотнях тысячах гектаров сельхоз¬
угодий в республике прозводится сельхозпродукция. Я разделяю
озабоченность выступившего здесь руководителя хозяйства из Мо¬
гилевской области. Мы сегодня, принимая этот Закон, не оговари¬
ваем срок вступления его в силу, ставим под сомнение работу мно¬
гих десятков, я бы сказал, сотен тысяч людей. Я предлагаю кон¬
кретно: чтобы этот Закон вступил в силу, например, с 1 июля или с
1 сентября 1990 года, а также поручить Правительству республики
сделать все необходимое, чтобы исключить возможность производ¬
ства такого рода продукции.
Председатель. Спасибо. Кто еще? Пожалуйста.
Тарнавский Г. С. (Шк лов с кий избирательный округ
№ 484, Могилевская область). Уважаемые товарищи депу¬
таты! Поскольку здесь представлены альтернативные проекты За¬
кона, я бы хотел сказать следующее, прежде чем говорить о содер¬
жании данных проектов Закона. В соответствии со статьей 14 Основ
законодательства СССР и союзных республик об административ¬
ных правонарушениях штраф, налагаемый на граждан за админи¬
стративные правонарушения, как правило, не может превышать
10 рублей, а на должностных лиц —50 рублей. При необходимости
289


повышения ответственности за отдельные виды административных
правонарушений законодательными актами союзных республик мо¬
жет быть установлен штраф в отношении граждан до 50 рублей и
должностных лиц — до 100 рублей; законодательными актами
СССР в отношении граждан — до 100 рублей, а должностных
лиц — до 200 рублей, за корыстные административные правонару¬
шения штраф в отношении граждан — до 200 рублей, а должност¬
ных лиц — до 300 рублей.
Законодательными актами Союза ССР и союзных республик за
нарушения, связанные с посягательствами на общественный поря¬
док, устанавливается штраф до 1000 рублей. В исключительных
случаях и в связи с выполнением обязательств, вытекающих из меж¬
дународных договоров СССР, и особой необходимостью усиления
административной ответственности законодательными актами СССР
может быть установлен штраф в большем размере, чем предусмат¬
ривается в настоящей статье.
Таким образом, законодатель четко ограничил предельные раз¬
меры штрафа в зависимости от характера административного пра¬
вонарушения.
Исходя из указанных норм штраф с должностных лиц за реали¬
зацию загрязненной радионуклидами сверх допустимых уровней
продукции не может превышать 100 рублей. Установление повышен¬
ной ответственности за это правонарушение действительно необхо¬
димо, однако мы не вправе выйти за пределы полномочий респуб¬
ликанского законодательства. Напомню также, что в соответствии
со статьей 74 Конституции СССР в случае расхождения закона со¬
юзной республики с общесоюзным законом действует закон СССР.
У нас с вами находится два варианта проекта Закона.
Я хочу представить нашей сегодняшней сессии третий вариант.
По административной ответственности, товарищи, вы можете про¬
следить по своим текстам. Я согласен с товарищем Хусаиновым —
нужно изменить редакцию статьи 462. Вносится такое предложение
по первой части: производство с целью реализации или реализация
(продажа, иная передача) продукции, загрязненной радионукли¬
дами сверх допустимых уровней, влечет наложение штрафа от 30 до
50 рублей с конфискацией этой продукции. По второй части этой
статьи: те же действия, совершенные должностными лицами, влекут
наложение штрафа от 50 до 100 рублей. Те же действия, совершен¬
ные с целью реализации, или реализация продукции, загрязненной
радионуклидами сверх допустимых уровней (речь идет об уголовной
ответственности), совершенная после применения мер администра¬
тивного взыскания за такое нарушение, наказывается исправитель¬
ными работами на срок до одного года или штрафом до 500 рублей
с конфискацией этой продукции.
По статье 1492. Я бы добавил во вторую часть этой статьи то,
290


чего нет в первых двух вариантах: те же действия, совершенные дол¬
жностным лицом после применения мер административного взыска^
ния за те же нарушения, наказываются лишением свободы на срок
до двух лет, или исправительными работами на тот же срок, или
штрафом от 500 до 1000 рублей, или увольнением от должности.
И дальше по тексту.
Что касается формулировки об умышленном производстве, то,
и
о
на мои взгляд, она поглощается той, которую я вам предложил.
Спасибо.
Председатель. Пожалуйста.
Слесарь В. М. (Красненский избирательный округ
№ 307, Гомельская область). Уважаемые товарищи депу¬
таты, я просил бы вас просто вдуматься, чем мы сегодня занима¬
емся. Читая этот Закон, мы подходим к людям, которые работают
на земле, значит, способны давать загрязненную радионуклидами
продукцию, мы к ним подходим с такой позиции, что вроде бы ра¬
ботник сельского хозяйства имеет возможность набрать ведро этих
радионуклидов, посеять, а затем производить продукцию. Так же
нельзя подходить, товарищи. Я понимаю, что этот проект Закона
надо рассматривать и принять его только для той категории работ
и той сельскохозяйственной деятельности, которая осуществляется
на отчужденных, загрязненных землях, способных давать загряз-
ненную продукцию растениеводства, а это впоследствии и живот¬
новодство. Прошу, товарищи, вдуматься и обсудить мое предложе¬
ние. Этот Закон в такой формулировке принимать у нас нельзя.
Председатель. А что вы предлагаете?
Слесарь В. М. Я предлагаю обсудить вопрос.
Председатель. Где?
Слесарь В. М. Здесь обсудить вопрос, доработать дополнитель¬
но в комиссии с учетом замечаний, которые называю.
Председатель. Кто еще желает?
Василевич Г. А. Иван Яковлевич, можно?
Председатель. Пожалуйста.
Василевич Г. А. Я хотел бы сказать, товарищи, что 22 апреля
1989 года мы приняли Указ, который предусматривает ответствен¬
ность за нарушения требований режима радиационной безопасности
и
и
в специально ограниченной зоне, радиационно загрязненной мест¬
ности. То есть то, о чем говорил только что депутат. Такой Указ
есть, действует, предусматривается этим Указом и ответственность.
Там речь идет о специально ограниченной зоне, о чем говорил де¬
путат.
Председатель. Товарищи! Кто еще? Пожалуйста, Иван Нико¬
лаевич.
Смоляр И. Н. Я, как председатель комиссии, хочу попросить де¬
путатов внимательно выслушать одно обстоятельство. Почему-то
291


проект Закона, отработанный тремя комиссиями, игнорируется, ибо
раздают его в обед, а проект Закона, неизвестно кем отработанный,
роздан нам в материалах сессии.
Кстати, мы по регламенту всё успели сделать своевременно —
доставить проект Закона, который роздали после обеда, принят еди¬
ногласно всеми членами комиссии. Давайте посмотрим, что исклю¬
чается из проекта Закона, который приняли комиссии. Статья 462 —
это умышленное производство с целью реализации или дальше в
этой статье — поставка, продажа, а также иная передача. Для то¬
го, чтобы написать только лишь: «реализация продукции, загряз¬
ненной радионуклидами». Если говорить сегодня об отчужденной
земле и что человек будет подвергаться уголовной и административ¬
ной ответственности за производство загрязненной продукции, это
вроде воспринимается. Но давайте посмотрим: а если там земля не
отчуждена и продукция производится грязная, там что, уже ничего
делать не надо? При принятии такой редакции быстрее спишут все
то, что, безусловно, невозможно включить в нормальное земле¬
пользование.
Дальше. Снимут те фантастические планы, которые нам навязы¬
вают и сохраняют, как будто ничего у нас не было. Из этого же
нашего проекта Закона исключили следующий абзац: «реализация,
продажа, а также иная передача гражданами продукции, не про¬
шедшей радиометрического контроля, а также загрязненной радио¬
нуклидами сверх допустимых уровней».
Взяли и исключили фразу — реализация гражданами продукции,
не прошедшей радиометрический контроль. А мы очень долго рабо¬
тали над этой фразой: радиометрический контроль. Ведь скажите,
пожалуйста, как это можно не создать такие условия, чтобы лю¬
бой гражданин знал: если не проверена продукция, она не должна
появиться на рынке. И за ней никто не должен бегать — ни покупа¬
тель, ни контролер, никто. Прежде чем зайти на рынок, продавец
должен получить соответствующую квитанцию, тогда ни в Архан¬
гельской и ни в другой области не появится грязная продукция и
мы не будем выискивать тех, кто пытается торговать ею, потому что
в Законе все ясно. Что касается, товарищи, дополнения Уголовно¬
го кодекса, то почему мы записали «умышленное производство»?
Может быть, это масло масляное, но вынуждены были эту ссылку
сделать. Почему? Мы понимаем, что не все еще известно, что нуж¬
но делать, чтобы получить чистую продукцию. Ну, а там, где из¬
вестно, что надо делать на земле, и где игнорируются эти предпи¬
санные аграрные приемы, и где получают грязную продукцию, а
потом пытаются ее «спихнуть», разве не нужно повысить дисцип¬
лину? Мы считаем — надо. Что касается предельных размеров
штрафа. Правильно товарищ прокурор говорил о том, что вроде не
вписываются пока они ни в союзные объемы штрафа, ни в республи-
292


канские. Вы посмотрите, сколько мы добавляем в соответствующие
статьи существующего Кодекса об административных правонаруше¬
ниях и Уголовного. Почему? Да потому, что до 1986 года такое вве¬
дение не нужно было. А если сейчас утверждается, так и законода¬
тельство будет соответствующее принято, и будут платить столько,
сколько нужно. Я согласен с выступлением товарища Войтенкова,
что, возможно, нужен какой-то срок для того, чтобы, когда будет
Закон, допустим, с сентября месяца, после какого-то промежутка
времени разобраться более детально. Может быть, этот Закон вве¬
сти с сентября 1990 года.
Я думаю, что мы не должны отходить от этого текста, учитывая,
что точка зрения комиссии была единогласной.
Председатель. Спасибо. Кто еще?
Сыроегина Л. Н. Я думаю, что, наверное, слово «умышленное»
можно опустить. Но меня другое волнует. Вопрос, который проку¬
рор поставил. Вы обратили внимание, товарищи, везде штрафы со¬
вершенно в разных порядках. Это самое большое различие по всей
ответственности. Если мы принимаем в этой редакции, как рассмот¬
рела комиссия, то у нас в статье 462 штраф, как прокурор говорил,
от 50 до 100 рублей может быть для должностных лиц, а для граж¬
дан 30—50 рублей. У нас же записано 500—1000 рублей — это на
порядок выше. Вот основные различия.
Председатель. Пожалуйста.
С места. Есть замечание. Когда мы рассматриваем и первый, и
второй варианты Закона, то практически узакониваем и производ¬
ство, и реализацию загрязненной продукции. Как написано в пер¬
вом и во втором варианте: «Реализация (поставка, продажа) долж¬
ностными лицами продукции, загрязненной радионуклидами...»
А кто устанавливает нормы, посмотрите? В Могилевской области
действуют нормы Минздрава БССР, в Гомельской — нормы, утвер¬
жденные Гомельским облисполкомом, где-то в Киевской области
другие. Если хотим принять такой Закон, то должны в первом пунк¬
те записать, что производство загрязненной продукции запрещено
или недопустимо, а реализация такой продукции влечет за собой
соответствующие наказания.
А если мы не можем сегодня доложить сессии и объявить на¬
шему народу, что мы все-таки должны выпускать чистую продук¬
цию, то тогда нужно эти проекты Закона отдать комиссии на дора¬
ботку. И товарищ Хусаинов должен сказать, для чего мы списыва¬
ем земли. Если мы списываем земли для того, чтобы выращивать
загрязненную продукцию, тогда зачем делать это? А если для того,
чтобы выращивать чистую продукцию, тогда мы поступаем пра¬
вильно.
Председатель. Пожалуйста, Юрий Минивалич.
Хусаинов Ю. М. Я хотел бы отметить, что в первом варианте
293


сказано,-что реализация (продажа и иная передача) гражданами
продукции, загрязненной радионуклидами сверх допустимых уров¬
ней, наказывается, а продукция изымается. Далее. Из года, в год
идет уменьшение загрязненной продукции. Я хотел бы просто при¬
вести некоторые цифры. Вот 1986 год, сена — 358 тысяч тонн,
1987 год — 193, 1989 год — 62 тысячи тонн. Списываются ,151 тысяча
гектаров, чтобы не получать и этих 62 тысячи тонн сена. Аналогич¬
ная картина по сенажу, силосу. Это всего лишь от 0,7 до 2 процентов
общего количества продукции. Вот почему сейчас разработаны ре¬
комендации по перепрофилированию, где однозначно записано, что
загрязненной продукции не должно быть. Поэтому и списание пло¬
щадей идет только для того, чтобы не получить эти 52 тысячи тонн
сена, 156 тысяч тонн сенажа, 97 тысяч тонн силоса, что составляет
0,7 процента от всей продукции.
Председатель. Спасибо, Юрий Минивалич. Пожалуйста, вклю¬
чите третий микрофон.
Камай А. С. Я хочу внести такое предложение. Оба альтерна¬
тивных варианта проекта Закона заслуживают внимания. Но, учи¬
тывая, что на сессии допущен ряд вольных толкований, следовало
бы определиться более четко. Меня насторожила та часть, где воль¬
но толкуется о реализации населению республики загрязненной
продукции. Это толкование считаю необходимым исключить. По¬
чему? Потому, что оно не подтверждено системами анализа. У нас
есть система контроля. Считаю, что принимаемый сегодня Закон ну¬
жен, но он должен усилить ответственность всех кадров респуб¬
лики за реализацию чистой продукций населению в соответствии с
существующими нормативами.
Не могу согласиться с высказанным здесь предложением, что
каждая область устанавливает себе нормативы. Сидящим здесь
специалистам, в том числе товарищу Никитченко, отвечающему за
научную концепцию аграрного комплекса, известно, что в стране
утверждены единые нормативы.
А теперь по сути. Считаю, что в проекте Закона, который мы
сегодня обсуждаем, пытаемся спутать две части: первую часть —
технологическую, вторую — касающуюся реализации продукции.
Технологическая часть должна соответствовать научным концепци¬
ям, предложениям специалистов, жестко регламентироваться, кадры
должны нести ответственность за соблюдение этих концепций.
Вторая часть — это вопросы контроля за реализацией продук¬
ции населению. Вношу предложение поручить комиссиям, пока бу¬
дет докладываться информация по вопросам ликвидации послед¬
ствий чернобыльской аварии, собраться сейчас в рабочем порядке,
прийти к единому мнению и довести до сведения депутатов.
Председатель. Предложение хорошее. Но, может быть, за пол¬
часа комиссии не решат этот вопрос. Он очень серьезный, навер-
294


ное, нужно его еще прорабатывать, а решение отложить до следую¬
щей сессии. Пожалуйста.
Смоляр И. Н. Я не могу согласиться с предложением Председа¬
теля Верховного Совета, и вот почему. Здесь Юрий Минивалич и
Алексей Степанович четко сказали, для чего нужен этот Закон. Мы
четыре или пять раз делали подходы к переспециализации, мы зна¬
ем, где территориальные площади дают грязную продукцию, но
план, который висит над колхозами и совхозами, заставляет все
равно ее производить. Для того чтобы нам сделать переспециализа¬
цию как следует, нужен Закон. Мы сделаем эту переспециализацию,
дайте нам полгода. За полгода сделаем, но чтобы мы знали, что если
кто дальше будет работать с нарушением технологии, то будет от¬
вечать в соответствующем порядке за производство загрязненной
продукции. Поэтому не надо этот вопрос откладывать до следую¬
щей сессии. Мы его уже три раза, с июля месяца, откладываем, все
равно надо решать. Я предлагаю, может быть, согласиться с пред¬
ложением Алексея Степановича, сейчас они действительно наиболее
близки, эти варианты. Посмотреть и принять на этой сессии. Не надо
оставлять долги. Потому что следующая сессия неизвестно когда
соберется, а работу надо делать сейчас. Или действительно издать
Указ, но не отдавать следующему составу Верховного Совета, этот
вопрос нам нужно доработать, вы поймите.
Приказ Юрий Минивалич написал, инструкция есть, но над нами
висит план, нет правовой основы, чтобы работать, поэтому не надо
уходить от решения, решение надо принимать этому составу.
С места. Зачем издеваться над Верховным Советом? Документ
не готов. Надо собраться вам, ученым, руководителям Агропрома,
гомельчанам, могилевчанам, и внести предложение. Надо протоколь¬
но записать — просить всех ответственно относиться к внесению
предложения на сессию Верховного Совета.
Председатель. Пожалуйста, товарищ Шушкевич.
Шушкевич С. С. (народный депутат СССР). Уважае¬
мые товарищи депутаты! Мне кажется, что непринятие этого Зако¬
на будет неправильно понято населением республики, потому что
вы не ограждаете его от радиоактивных продуктов. Цель принятия
этого Закона именно такая. И всякая пассивность и затяжка — это
угроза здоровью населения республики. Эти действия Верховного
Совета население республики не поймет.
Председатель. Так не готов Закон. Может быть, мы посоветуем¬
ся и поставим этот вопрос на голосование? А может быть, дать вре¬
мя комиссиям? Пожалуйста. Первый микрофон включите.
Скачко А. В. (Жуковский избирательный округ
№ 25, г о р о д Минск). Товарищи депутаты! Предлагаю предо¬
ставить 4 дня комиссиям, чтобы они выработали единую трактовку
вместе с товарищем Тарнавским, при нашем участии, и принять
295


Указ, а на следующей сессии утвердить. Но Указ уже будет дейст¬
вовать.
Председатель. Правильно. Пожалуйста.
С места. Я в порядке предложения: Откладывать принятие За¬
кона нельзя. Потому что, если мы только вдумаемся, что к нам на
стол попадет та продукция, которую нельзя есть, и когда появится
какое-то заболевание, свое горе будем заливать слезами и Искать
помощи. Поэтому я вношу такое предложение: данный Закон при¬
нять с учетом внесенных поправок, а откладывать принятие дальше
нельзя.
Я еще раз поддерживаю товарища Шушкевича в том, что в ином
случае народ нас не поймет.
Председатель. А может быть, дадим комиссии время, предполо¬
жим, до 2 февраля, пусть доработают текст проекта Закона, а потом
Президиум Верховного Совета БССР примет Указ и он будет ут¬
вержден. Пожалуйста.
С места. Мы тут посоветовались, комиссия согласна, чтобы при¬
нять пока Указом, а издать потом — срок до 2 февраля.
Сыроегина Л. Н. Давайте до 2 февраля поручим Президиуму
вместе с комиссией и со всеми соответствующими юридическими
специалистами доработать и принять Указом.
Председатель. Ставлю на голосование предложение до 2—3
февраля доработать текст проекта Закона и принять Указ Прези-
диума Верховного Совета БССР. Кто за это
голосовать. Кто против? Кто воздержался?
Результаты голосования:
Кворум для голосования
Кворум для принятия решения
Зарегистрировано
Проголосовало «за»
Проголосовало «против»
Воздержалось
Всего проголосовало
Не голосовало
Предложение принимается.
предложение, прошу
243
243
327
255
1
5
261
66
Сыроегина Л. Н. Товарищи депутаты!
Я вас прошу еще минуту
внимания. Относительно Закона, который мы принимали об утвер¬
ждении Указа «О взыскании средств на строительство, реконструк¬
цию, ремонт и содержание автомобильных дорог». Мне подсказы¬
вают, что мы приняли неправильное решение по Минскому горис-
полному, поскольку это касается только местных автомобильных
дорог, а не города Минска. Поэтому принятый Закон касается толь¬
ко облисполкомов, не включая город Минск.
Председатель. Примем к сведению. Спасибо, Людмила Нико
296


лаевна. Товарищи депутаты! Указы мы утвердили. Сейчас слово
для ответа на запрос депутатов Смоляра, Шарановича и других пре¬
доставляется Заместителю Председателя Совета Министров БССР
товарищу Кичкайло Александру Трофимовичу. Он ответит и на
поступившие телеграммы.
Кичкайло А. Т. (Богушевский избирательный ок¬
ру г № 278, Витебская область). Товарищи депутаты! По¬
сле двенадцатой сессии Верховного Совета Белорусской ССР, на
которой была принята Государственная программа по ликвидации
в Белорусской ССР последствий аварии на Чернобыльской АЭС,
Советом Министров республики, министерствами и ведомствами про¬
делана следующая работа.
Во-первых, программа внесена для рассмотрения на сессию
Верховного Совета СССР, которая поручила Правительству Союза
рассмотреть нашу программу и внести ее на рассмотрение весенней
сессии Верховного Совета СССР. Народным депутатам СССР и
Правительству республики добиться этого было нелегко. Как вы
знаете, по этому вопросу выступили на сессии товарищи Соколов,
Дементей, Евтух, Кебич, Кашперко и многие другие народные де¬
путаты СССР.
Правительство СССР поручило Госплану СССР провести экспер¬
тизу представленной программы. Созданы 6 экспертных подкомис¬
сий при Госплане СССР, которые в настоящее время проводят эту
работу. Совет Министров Белорусской ССР создал аналогичные
комиссии для обоснования и защиты разделов нашей программы.
Скажу откровенно, что защита программы дается нелегко, хотя,
в принципе, нас понимают. Нелегко, потому что наша Академия на¬
ук все еще не добилась должного понимания и признания наших
позиций в Академии наук СССР, которые являются исходными для
всей программы. Академии наук БССР необходимо ускорить ре¬
шение этого вопроса.
Вместе с тем Правительство республики, не дожидаясь реше¬
ния многих вопросов в союзных органах, осуществило ряд практи¬
ческих мер по реализации принятой программы.
Как вы знаете, программой предусматривается осуществить в
1990—1991 годах переселение жителей из населенных пунктов зоны
радиоактивного загрязнения Гомельской, Могилевской и Брестской
областей, в которых не гарантируется безопасное проживание лю¬
дей (7454 семьи из 112 населенных пунктов по перечню № 1).
Вместе с тем, учитывая сложную морально-психологическую об¬
становку в этих населенных пунктах, в конце прошлого года мы на¬
чали осуществлять меры по ускорению отселения семей из указан¬
ных населенных пунктов, с тем чтобы завершить их отселение не в
течение 2 лет, а за один год, то есть в 1990 году. С этой целью ЦК
Компартии Белоруссии и Советом Министров БССР принято реше-
297


ние о переселении в I квартале текущего года 628 семей из Гомель¬
ской и 470 семей из Могилевской областей, изъявивших желание
переехать в чистые районы этих областей, а также 1610 семей —
в другие области республики. Для этого в Гомельской, Могилевской,
Брестской, Витебской, Гродненской и Минской областях выделяет¬
ся соответствующее количество квартир или домов.
Постановлением ЦК Компартии Белоруссии и Совета Министров
БССР от 19 января 1990 года № 20 «О мерах по обеспечению выпол¬
нения заданий Государственной программы по ликвидации в Бело¬
русской ССР последствий аварии на Чернобыльской АЭС, установ¬
ленных на 1990 г.» министерствам и ведомствам БССР, строитель¬
ным организациям союзного подчинения, расположенным на
территории республики, поручено построить в чистых зонах Гомель¬
ской области 26 современных агрогородков, в Могилевской обла¬
сти — 20 и в Брестской области — 2 таких агрогородка, ввести в
эксплуатацию в текущем году в этих городках 5069 домов усадебно¬
го типа, в том числе в Гомельской области 2606 домов, в Могилев¬
ской области — 2361 и в Брестской — 102 дома. Все это вместе обес¬
печит переселение жителей из населенных пунктов, определенных
программой для первоочередного отселения.
Хочу доложить, товарищи депутаты, что Правительство респуб¬
лики изыскало возможность полностью обеспечить задания, установ¬
ленные на текущий год по строительству этих объектов, необходи¬
мыми материально-техническими ресурсами.
Кроме того, капитальные вложения, запланированные для строи¬
тельства объектов в Армении, будут направлены на сооружение жи¬
лых домов для жителей, переселяемых из зоны радиоактивного за¬
грязнения. Практически там остаются только строители города
Минска, которые не привлекаются к работам по ликвидации послед¬
ствий аварии на Чернобыльской АЭС, но и они нам тоже нужны.
Правительством республики в декабре 1989 года принято рас¬
поряжение о выплате пособий, в размере 15 рублей на каждого чле¬
на семьи жителям 1523 населенных пунктов Гомельской, Могилев¬
ской, Брестской, Минской и Гродненской областей, в которых час¬
тично ограничивается потребление молока и других продуктов пита¬
ния местного производства. Здесь проживает около 480 тысяч че¬
ловек, общая сумма годовых выплат составит свыше 85 миллионов
рублей. Перечень таких населенных пунктов в настоящее время
уточняется.
С целью безусловного обеспечения заданий, предусмотренных
программой по строительству агрогородков, в настоящее время
передислоцируется в республику 3 военно-строительных батальона.
Несколько дней тому назад подписан договор с польской фирмой
«Энергополь» о строительстве таких поселков в Могилевской обла¬
сти с выполнением строительно-монтажных работ в объеме 60 мил-
298


лионов рублей. Польские строители уже в апреле будут перебази¬
рованы со строительства Смоленской АЭС в Могилевскую область.
Что касается вопросов отзыва строителей из Тюменской области,
то они практически решены. Если из-за бесконтрольности со сторо¬
ны Минстроя БССР в Лангепасе возведены фундаменты, то при¬
дется их использовать для домов других типов, так как крупнопа¬
нельных конструкций для их строительства республика выделять
не будет. Передислоцируются в Гомельскую и Могилевскую об¬
ласти по одному дорожно-строительному управлению треста «Бел-
нефтедорстрой». Из всех других регионов страны строители ото¬
званы.
Следует сказать также, что именно по инициативе нашей респуб¬
лики, депутатов было принято известное вам постановление Совета
Министров СССР и ВЦСПС от 20 октября 1989 г. № 886 «О до¬
полнительных мерах по усилению охраны здоровья и улучшению ма¬
териального положения населения, проживающего на территориях,
подвергшихся загрязнению в результате аварии на Чернобыльской
АЭС».
Как я уже вам сказал, конкретные пути реализации программы в
текущем году определены постановлением ЦК Компартии Белорус¬
сии и Совета Министров БССР, которое принято 19 января этого
года. После утверждения нашей программы Верховным Советом
СССР мы разработаем конкретные меры и пути ее реализации на*
тринадцатую пятилетку.
Нам предстоит в текущем году оздоровить 319 тысяч человек.
Пока выделено 216 тысяч путевок, или 68 процентов к нашей потреб¬
ности. Минздраву БССР, Минобразованию БССР и Белсовпрофу
следует в этом деле проявить больше настойчивости и в ближайшие
2 недели решить этот вопрос в союзных органах, так как возмож¬
ности республики использованы полностью.
Во всех контролируемых районах проводится ежегодная дис¬
пансеризация всего населения. Охват составил: взрослых — 98, де¬
тей — 100 процентов. В ее осуществлении местным медикам помога¬
ют бригады из всех областей и города Минска. Всего в таких брига¬
дах в 1989 году работало более 300 врачей. На 1990 год издан новый
приказ, более четко определяющий порядок работы этих бригад.
Утвержден график их работы.
Оценивая и прогнозируя ситуацию в состоянии здоровья населе¬
ния загрязненных районов, следует сказать, что имеется заметное
увеличение заболеваний щитовидной железы, особенно у детей, ане¬
мий, заболеваний верхних дыхательных путей, органов зрения и
других.
Необходимые медицинские меры в этой связи принимаются —
укрепляются соответствующие службы, закупается необходимое
оборудование, приобретаются нужные лекарства. Однако создав-
299


шаяся тревожная морально-психологическая обстановка потре¬
бует расширения численности отселяемых жителей.
Для лечения детей из пострадавших районов организованы 2 от¬
деления на 100 коек в клинике НИИ радиационной медицины Мин¬
здрава БССР, помощь им оказывается во всех республиканских
центрах.
Для оказания специализированной помощи детям со злокачест¬
венными новообразованиями организовано детское онкологическое
отделение в БелНИИ онкологии и медицинской радиологии.
Постановлением ЦК КПБ и СМ БССР № 7 от 10 января 1990 го¬
да утверждены предложения Минздрава по укреплению гематоло¬
гической службы.
За счет перераспределения имеющихся фондов Гомельская и
Могилевская области обеспечены мясными консервами и сухими
смесями на 100 процентов. В эти регионы также направлено
700 тонн смеси «Тутелли» (Финляндия).
Республика приняла помощь благотворительной организации
«Фольксхильфе» Австрии в предоставлении детям пострадавших
районов некоторых видов продуктов питания. Первая партия —
12 тонн — должна прибыть завтра.
24 января 1990 года на коллегии Минздрава БССР обсуждены
и утверждены медицинские противопоказания для проживания на¬
селения в районах, подвергшихся воздействию радиации в связи с
аварией на Чернобыльской АЭС. Минздравом БССР в декабре
1989 года перечень противопоказаний направлен в Минздрав СССР
для обсуждения и утверждения. Однако до настоящего времени дан¬
ный вопрос Минздравом СССР и АМН СССР не решен. Вот почему
коллегия решила утвердить его, не дожидаясь решения сверху.
В городах Гомеле и Могилеве открываются специализированные
диспансеры, активизирована научно-исследовательская работа по
данной проблематике.
В настоящее время завершена разработка первой и второй оче¬
редей Всесоюзного распределенного регистра, начинает проводиться
контроль уровней и сроков диспансеризации, обеспечение запросов
и передачи информации на места. За 1989 год в Регистр внесены
сведения на 484 тысячи человек. В 1990 году планируется завершить
третью очередь опытно-поисковой системы Регистра, что позволит
обеспечить научное обоснование Регистра, а также получать дина¬
мические сведения о состоянии здоровья населения.
Постановлением ЦК Компартии Белоруссии и Совета Министров
БССР предусматриваются меры по закрытию в 1990 году потреб¬
ности в медицинских работниках за счет выпускников медицинских
институтов.
Для обеспечения лечебно-профилактических учреждений райо¬
нов, подвергшихся воздействию радиации, в течение 1986—1989 го-
300


дов дополнительно выделено медицинской техники на сумму 25,17
миллиона рублей. Их них 14 процентов — импортного оборудования.
В 1988 году за валюту промышленных предприятий было закуп¬
лено медицинское оборудование на сумму 7 миллионов рублей, в
1989 году — на 11 миллионов рублей. На полученную валюту в
1989 году (1 миллион рублей) заключены контракты. На 1990 год
Советом Министров СССР для этих целей выделено 2 миллиона
рублей в свободно конвертируемой валюте.
Ведется работа с инофирмами и разными организациями социа¬
листических и капиталистических стран по оказанию безвозмездной
помощи районам постоянного контроля (Италия, Куба, Австрия,
фирма «Сименс», «Хоорман ля Рош» г. Абджен США).
Несмотря на все принимаемые меры по изысканию дополнитель¬
ных ресурсов, обеспечение медтехникой в пострадавших районах
остается далеко не достаточным.
В 1990 году планируется полностью обеспечить лечебно-профи¬
лактические учреждения районов медицинской техникой, снижаю¬
щей лучевую нагрузку (ультразвуковые аппараты, гематологические
анализаторы, фиброгастроскопы и др.), а также создание диагно¬
стических центров и филиалов НИИ радиационной медицины в го¬
родах Гомеле и Могилеве.
Потребность в лекарственных препаратах в 1989 году удовлетво¬
рена на 90—95 процентов за счет перераспределения в целом по
республике. Минздравом СССР дополнительных фондов не выде¬
лено.
С целью укрепления материально-технической базы для оздо¬
ровления и лечения детей Минздраву БССР также переданы кроме
санатория «Аксаковщина» 3 санатория, административное здание
Четвертого главного управления и здание Управления Делами Со¬
вета Министров БССР. Предусмотрено расширение детского гема¬
тологического центра и осуществление в I квартале 1990 года по¬
этапного ремонта и реконструкции детского корпуса клийической
больницы № 1. Для этих целей выделены необходимые материалы,
оборудование и мебель.
Выполняя Постановление сессии Верховного Совета БССР, Пра¬
вительство республики приняло в ноябре 1989 года решение о цен¬
трализованном снабжении населения Гомельской и Могилевской об¬
ластей, проживающего в зоне радиоактивного загрязнения, продо¬
вольственными товарами в соответствии с рациональными нормами
потребления продуктов питания и непродовольственными товарами
длительного пользования и первой необходимости, что создало при¬
оритет в снабжении населения этих областей. Так, потребность в мя¬
сопродуктах рассчитана исходя из нормы, рекомендуемой Институ¬
том питания Академии медицинских наук СССР,— 80 килограммов
в год.
301


Расчеты по потреблению мяса приведу на примере Гомельской
области. В 1989 году в области потреблено в среднем на человека
66 килограммов мяса и мясопродуктов. В плане на 1990 год области
уменьшены поставки мяса в союзно-республиканский фонд по сра¬
внению с пятилеткой на 29 тысяч тонн (на 37,4 процента), а к фак¬
тическим поставкам в прошлом году на 14,1 тысячи тонн (22,5 про¬
цента).
Таким образом, даже при сохранении производства мяса на
уровне 1989 года увеличение мясных ресурсов к прошлому году со¬
ставляет на душу населения 11 килограммов (14,1 тысячи тонн:
: 1291,5 тысячи человек), или по 77 килограммов (66+11) в год.
В зоне потребление мяса достигает 80. килограммов на человека в
год. Такой же примерно уровень потребления будет и в Могилев¬
ской области. В соответствии с Постановлением Верховного Сове¬
та БССР от 5 декабря 1989 года Совет Министров республики во¬
шел с ходатайством в Правительство СССР об уменьшении госу¬
дарственных поставок в союзный фонд мясных продуктов на 96 ты¬
сяч тонн. Обосновывалась также просьба об уменьшении поставок
молока, картофеля, льна.
По поручению товарища Догужиева этот вопрос в настоящее
время рассматривается Госпланом СССР и Государственной комис¬
сией Совмина СССР по продовольствию и закупкам с нашим уча¬
стием.
По таким жизненно важным продуктам питания, как крупа овся¬
ная, сахар, кондитерские изделия, масло растительное, минераль¬
ная вода, ресурсы выделены также исходя из рациональных норм
потребления. Что касается таких товаров, как крупа гречневая, ры¬
бопродукция, кофе и кофе-напитки, ксилит, сорбит, фруктоза,—
выделение их в требуемых объемах находится в стадии решения.
Выделены под полную потребность капуста, овощи, фрукты.
Решается задача обеспечения доставки чистых скоропортящих¬
ся продуктов населению, проживающему в сельской местности.
Если в 1989 году было выделено 85 единиц специализированного
транспорта, то на текущий год изыскано и выделено 262 единицы,
или больше чем в 3 раза. Приняты меры по обеспечению сохранно¬
сти скоропортящихся продуктов. На предприятиях торговли и обще¬
ственного питания будет дополнительно установлено более 650
единиц холодильного оборудования.
Приоритетное обеспечение населения зоны постоянного контро¬
ля Гомельской и Могилевской областей получило и по непродоволь¬
ственным товарам. В текущем году выделено и будет реализовано
населению Гомельской области на 1000 семей холодильников на 34
процента больше, чем в целом по республике, стиральных машин —
на 27 процентов. Мебели на одного человека будет продано на 26
процентов больше, чем по республике, мыла хозяйственного — в 4
302


раза, туалетного — почти в 2 раза, синтетических моющих средств —
в 2,7 раза. Аналогично выделены ресурсы и для населения, прожи¬
вающего в зоне постоянного контроля Могилевской области.
После принятия программы с учетом научных исследований
1986—1989 годов о влиянии радиационных загрязнений на агропро¬
мышленный комплекс в республике утверждены новые «Рекомен¬
дации по ведению сельского хозяйства в условиях радиоактивного
загрязнения земель Белорусской ССР на 1990 год», а также поря¬
док проведения дальнейших работ по специализации хозяйств.
По сравнению с предыдущими рекомендациями введено:
1.	Зонирование территории по стронцию-90.
2.	Прекращение ведения сельскохозяйственного производства на
сельхозугодьях с плотностью загрязнения радиоактивным цезием
•более 40 Ки/км2.
3.	Исключение производства молока в зоне с плотностью загряз¬
нения радиоактивным цезием 15—40 Ки/км2.
4.	Определены уточнения в технологиях производства растение¬
водческой и животноводческой продукции, чтобы исключить полу¬
чение загрязненной продукции, которой было получено в 1989 году:
зерна — 92 тысячи тонн (1,2 процента), молока 91 тысяча тонн (1,2
процента), мяса — 616 тонн (0,03 процента), что в сотни раз ниже,
чем ее получали хозяйства в 1986—1988 годах.
Специалистами и учеными республики, Гомельской области, Кор-
мянского и Хойникского районов произведены расчеты по ведению
u
V
хозяйств этих районов, которые учитывают:
1.	Обеспечение безопасных для здоровья человека условий жиз¬
недеятельности на этих территориях.
2.	Полное исключение производства сельскохозяйственной про¬
дукции с содержанием радиоактивных веществ выше установлен¬
ных норм.
3.	Экономическую целесообразность ведения сельскохозяйствен¬
ного производства и защитных мероприятий.
Обобщенные и внесенные районами предложения облиспол¬
комы представляют в республику для проведения корректировок
и
и
плановых задании, утвержденных на предыдущей сессии.
В конце прошлого года изъята из севооборотов 151 тысяча гек-
и
и
таров сельскохозяйственных угодии, на которых, несмотря на про¬
ведение агрохимических мероприятий, не удалось получить чистую
продукцию.
В республике разработана комплексная программа исследований
радиоактивного загрязнения территории и проводятся дополнитель¬
ные обследования населенных пунктов. В настоящее время обследо¬
вано 4500 населенных пунктов, и на каждый подготовлены паспорта.
В результате дополнительных обследований уточнены населенные
пункты, определенные перечнями 1 и 2 программы. В соответ-
303


ствии с этим приняты постановления по предоставлению льгот насе¬
лению. Закончилось обследование территорий с уровнем загряз¬
нения выше 1 Ки/км2 по цезию-137 и стронцию-90. Карты готовятся
к печати.
Приняты дополнительные меры по укреплению штатной и мате¬
риально-технической обеспеченности областных, городских и район¬
ных радиологических служб. Создается система широкого инфор¬
мирования населения о радиационной обстановке. Для этого
организованы информационные группы в областях и во всех загряз¬
ненных районах. В городах Гомеле и Могилеве в 1990 году будут
созданы центры радиологического контроля и установлены элек¬
тронные табло для информации населения.
В целях улучшения координации в республике работ по контро¬
лю и оценке радиационной обстановки и радиоактивного загрязне¬
ния природной среды, обеспечения единого методического руковод¬
ства этими работами, согласования данных, получаемых различны¬
ми ведомствами, при Белгидромете создана межведомственная
комиссия по радиологическому контролю. В дальнейшем планирует¬
ся продолжить работы по уточнению обстановки на всей территории
республики. Данные по радиологической обстановке и уровнях ра¬
диоактивного загрязнения систематически публикуются.
Для организации дозиметрического и радиометрического контро¬
ля после аварии на Чернобыльской АЭС в загрязненных районах
Гомельской и Могилевской областей, а в последующем и в других
областях в республику стали поступать промышленные приборы,
ранее применяемые в атомной энергетике. В 1986 году их было 1411
единиц, в 1987 — 3258, в 1989 — 6656 единиц. Ими в основном осна¬
щались учреждения наблюдения и лаборатории дозиметрического
контроля министерств и ведомств для определения объемной и
удельной активности в продуктах питания и сельскохозяйственной
продукции. По сравнению с 1986 годом количество приборов уве¬
личилось в 4,5 раза.
В настоящее время в республике налажен выпуск дозиметриче¬
ских приборов для населения. Эти заказы размещены на Борисов¬
ском приборостроительном заводе, ПО «Горизонт», речицком заво¬
де «Ритм», гомельском ПО «Измеритель», Минском ПО имени
В. И. Ленина. В 1990 году планируется изготовить для населения
66 тысяч приборов. Реализация их будет осуществляться через роз¬
ничную торговую сеть.
У некоторых товарищей складывается мнение, что только сей¬
час Правительство начало активно работать по обсуждаемой про¬
блеме. Однако это не совсем так. С 1986 года ежегодно в ЦК Ком¬
партии Белоруссии и Совете Министров БССР систематически рас¬
сматривались важнейшие вопросы и вносились предложения в ЦК
КПСС и Совет Министров СССР. Другое дело, не все они находили
304


решение часто из-за отсутствия полной информации и согласован¬
ных четких рекомендаций ученых. Из-за этого к выполнению про¬
граммы настоящего года мы оказались .не подготовленными.. Лишь
три месяца тому назад приступили к проектированию агрогородков
для отселения людей.
Главное сейчас — обеспечить ускоренное решение принятых до¬
кументов по всем направлениям, обусловленным в Программе по
ликвидации последствий аварии на Чернобыльской АЭС. У меня всё.
Председатель. Спасибо, Александр Трофимович. Может быть,
вопросы есть? Пожалуйста, Иван Николаевич.
Смоляр И. Н. Мы запрос писали не для. такой информации, а
лишь просили конкретно ответить на несколько вопросов. .Спасибо,
Александр Трофимович, за такую обширную информацию. Но я бы
хотел кое-что уточнить. Не возвращены строители из Армении, где
межнациональный конфликт не позволяет им эффективно трудиться
и подвергает людей опасности. Привлечение же их на строитель¬
ство цементного завода в Могилевской области на тех же условиях
оплаты, что и в Армении, позволило бы приблизить сроки ввода за-
вода, сосредоточить строителей других областей на строительстве
.социальных объектов. Мы хотели бы знать, когда и в какие сроки
Правительство обяжет соответствующие министерства вернуть этих
■строителей.
Кичкайло А..Т. Иван Николаевич, я понял ваш вопрос. Сегодня
военный батальон, о котором я говорил, передислоцируется на це¬
ментный завод. Вот когда его передислоцируем, тогда мы, видимо,
с Брилем, с вами, с председателями облисполкомов рассмотрим этот
вопрос и, конечно, будем по максимальной возможности освобо¬
ждать строителей Гомельской и Могилевской областей от того, что¬
бы строить цементный завод.
Что касается Армении, то я вам должен сказать, что нужно за¬
кончить то, что начато. Думаю, в первом полугодии текущего года
мы.должны закончить эту работу.
Председатель. Есть еще вопросы? Пожалуйста.
С места. Я подавал на имя Михаила Васильевича Ковалева за¬
писку, в которой сформулировал пять вопросов, ни на один из них
вы не ответили.
- Кичкайло А. Т. Я думал, что в своем выступлении ответил на
все ваши вопросы. Давайте я их зачитаю.
Первый. Почему программа до сих пор не стала.государственной
программой СССР?
Я ответил: работает экспертная комиссия в составе 12 человек
у нас, а вообще в составе 39 человек.
Второй. Какие мероприятия нашей программы вызывают возра¬
жения в союзных органах и почему, их аргументы.
Вот самый главный аргумент —этот дикий, 35-бэрный предел.
И Зак. 520
305


Вот это самое страшное. Если сейчас наша Академия наук защитит
в Академии наук СССР белорусские предложения, значит, утвер¬
ждение этой программы пойдет легче.
Дальше. Как выполняются предложения, одобренные сессией?
И если они до сих пор не выполнены, то почему, кто в этом ви¬
новен?
Хотелось бы, чтобы мы с вами встретились, и я отвечу на все ва¬
ши вопросы.
Председатель. Спасибо, Александр Трофимович. Вопросов боль¬
ше нет? Есть предложение по ответу на запрос депутатов принять
Постановление «О ходе выполнения Государственной программы по
ликвидации в Белорусской ССР последствий аварии на Чернобыль¬
ской АЭС».
Предлагается принять к сведению информацию председателя
Комиссии Бюро ЦК Компартии Белоруссии и Совета Министров
Белорусской ССР по ликвидации последствий аварии на Чернобыль¬
ской АЭС, Заместителя Председателя Совета Министров БССР то¬
варища Кичкайло Александра Трофимовича. Вы согласны? Прини¬
мается.
Товарищи! К нам поступили телеграммы от различных людей.
Они касаются положения в Азербайджане и Армении. Отношение
сессии Верховного Совета Белорусской ССР к этим событиям пред¬
лагается высказать председателю Комиссии по национальным во¬
просам и межнациональным отношениям депутату Чигринову Ива¬
ну Гавриловичу.
Чигринов И, Г. Товарищи депутаты! Комиссия по националь¬
ным вопросам и межнациональным отношениям предлагает принять
Обращения к народам Азербайджана и Армении. Была такая прось¬
ба и от трудовых коллективов республики. К примеру, к нашей
сессии обратился партийный комитет производственного объедине¬
ния «Минскгрузавтотранс» и другие.
Тексты Обращений мы подготовили. Позвольте их зачитать.
«ОБРАЩЕНИЕ
ВЕРХОВНОГО СОВЕТА БЕЛОРУССКОЙ ССР
К НАРОДАМ АРМЕНИИ
В этот тревожный час Верховный Совет Белорусской ССР от
имени белорусского народа обращается к народам Армении с выра¬
жением глубокой озабоченности по поводу обострившихся там меж¬
национальных отношений.
Мы с болью в сердце воспринимаем трагические события, разы¬
гравшиеся в братских республиках. Трудящиеся Белоруссии хорошо
знают и всегда высоко ценили и ценят революционные, трудовые и
интернациональные традиции народов Закавказья. Мы бережно хра¬
ним память о сыновьях Армении, которые вместе с представителя-
306


ми других братских советских народов сражались у стен Брестской
крепости, в партизанских отрядах, освобождали нашу землю от
немецко-фашистских захватчиков.
И сегодня многие наши трудовые коллективы, учреждения науки,
культуры связаны узами постоянного плодотворного сотрудниче¬
ства.
Трудящиеся Армении! Мы, ваши белорусские братья, обраща¬
емся к вашему разуму — во имя самого светлого на Земле, во имя
V
и
жизни детей, отцов и матерей, сестер и жен, остановите кровопро¬
литие, остановите насилие, верните мир и дружбу в ваши дома. Мы
искренне верим, что разум и добрая воля восторжествуют.
Принято Верховным Советом БССР 26 января 1990 года в го¬
роде Минске».
Аналогичное Обращение подготовлено и к народам Азербай¬
джана. За небольшим исключением тексты обоих Обращений ана¬
логичны. Если вы позволите, второй текст я не буду зачитывать.
Передаю тексты президиуму.
Председатель. Спасибо, Иван Гаврилович. Может быть, есть во¬
просы? Нет.
Товарищи депутаты, тексты Обращений будут отправлены со¬
ответствующим адресатам.
Заключительное слово имеет Председатель Президиума Верхов¬
ного Совета БССР Дементей Николай Иванович.
Дементей Н. И. (Копыльский избирательный ок¬
руг № 95, Минская область). Уважаемые депутаты! По¬
звольте мне по поручению Президиума Верховного Совета БССР
задержать ваше внимание в пределах 7 минут.
Товарищи депутаты! Сегодня мы приняли Закон о языках в Бе¬
лорусской ССР. Подведен итог всенародной дискуссии о придании
белорусскому языку статуса государственного, о полнокровном раз¬
витии русского и других языков, которыми пользуется население
нашей Советской Социалистической Белоруссии.
Депутаты, наряду с конкретными замечаниями, ясно выразили
свое отношение к самой идее принятия такого Закона, к путям его
осуществления на практике. Таким образом, сделан реальный шаг
к сохранению и возрождению нашего родного языка, истории и
культуры народа, его духовных ценностей.
Голосуя сегодня за государственность белорусского языка, мы
голосовали за расцвет национальной культуры всех народов Бело¬
руссии. В этом будет заключаться подлинная дружба, реальный
интернационализм.
Верховный Совет Белорусской ССР одиннадцатого созыва завер¬
шает свою работу. Начало его деятельности совпало с началом пе¬
рестройки в стране, а срок полномочий пришелся на переломный
этап в жизни нашего общества.
п*
307


Последовательно проводя линию партии, Верховный Совет Бе¬
лорусской ССР одиннадцатого созыва, его Президиум, постоянные
комиссии концентрировали свои усилия на обеспечении выполне¬
ния решений I и II Съездов народных депутатов, Верховного Сове¬
та СССР, намеченных ими задач в области политических и соци¬
ально-экономических преобразований.
За прошедшие пять лет Верховным Советом проделана значи¬
тельная работа по осуществлению политической реформы и пере¬
стройке хозяйственного механизма в республике, укреплению пол¬
номочий местных Советов и расширению их прав. Создавалась осно¬
ва для утверждения подлинно народного самоуправления.
Всего в текущем созыве состоялось 14 сессий Верховного Сове¬
та Белорусской ССР, на которых рассмотрено 58 вопросов. Прове¬
дено 59 заседаний Президиума Верховного Совета и свыше 250 за-
о
о
седании постоянных комиссии.
В своей практической работе Верховный Совет БССР, его Пре¬
зидиум основное внимание уделяли вопросам совершенствования
и развития республиканского законодательства, укрепления право¬
вой основы государственной и общественной жизни.
Надо сказать, что обсуждение законопроектов, как правило, но¬
сило творческий, заинтересованный характер, проходило в острых
дискуссиях. Все это позволяло учитывать при принятии законов са-
и
и
о
мыи широкий спектр различных мнении.
Особенно характерной в этом отношении стала двенадцатая
сессия Верховного Совета, где обсуждались законопроекты о выбо¬
рах народных депутатов и об изменениях и дополнениях Конститу¬
ции БССР. В итоге двухдневной дискуссии было принято принци¬
пиально новое выборное законодательство, ставшее фундаментом
очередного этапа политической реформы, основой для создания но¬
вой структуры власти на местах.
В процессе законотворческой деятельности, опираясь на Закон
о народном обсуждении важных вопросов государственной жизни
Белорусской ССР, Верховный Совет широко учитывал мнения и
предложения людей, общественных организаций.
Верховный Совет Белорусской ССР одиннадцатого созыва в те¬
чение всего периода своей работы активно влиял на процессы со¬
циально-экономического развития республики, создания надлежа¬
щих условий для труда и жизни людей.
По предложению постоянных комиссий в планы экономического
и социального развития республики было включено дополнительно
строительство ряда объектов социального назначения, выделены
средства из бюджета, которые были направлены на благоустрой¬
ство населенных пунктов, ремонт школ, детских дошкольных учреж¬
дений, больниц и поликлиник, приобретение необходимого для них
оборудования и т. д.
308


Постоянные комиссии Верховного Совета изучили и рассмотрели
60 вопросов, связанных с выполнением планов экономического и со¬
циального развития республики. На их заседаниях были заслушаны
министерства: строительства, легкой промышленности, лесного хо¬
зяйства и лесной промышленности, строительства и эксплуатации
автомобильных дорог, жилищно-коммунального хозяйства, транс¬
порта и другие.
Весьма настойчиво и целеустремленно работала созданная в
июле прошлого года постоянная Комиссия по вопросам ликвида¬
ции последствий аварии на Чернобыльской АЭС. Члены комиссии
приняли самое непосредственное участие в разработке Государ¬
ственной программы по ликвидации в республике последствий ава¬
рии на Чернобыльской АЭС, много раз встречались с жителями по¬
страдавших при аварии районов, побывали в союзных и республи¬
канских министерствах и ведомствах, участвовали в обсуждении и
принятии программы Верховным Советом БССР.
В процессе работы Верховного Совета менялся характер дея¬
тельности депутатов. Они стали чаще бывать на местах: в трудовых
коллективах колхозов, совхозов, предприятий и организаций, в ис¬
полкомах местных Советов, в своих округах. Депутатские комис¬
сии участвовали в выработке законопроектов, в изучении и подго¬
товке вопросов, вносимых на рассмотрение Верховного Совета и его
Президиума.
Много добрых слов сегодня можно сказать о работе депутатов,
которые активно участвовали в обсуждении вопросов, вносимых на
сессии Верховного Совета и заседания постоянных комиссий, регу¬
лярно выступали с отчетами в трудовых коллективах и по месту
жительства избирателей.
В течение всего созыва Верховный Совет и его органы уделяли
самое пристальное внимание оказанию практической помощи мест¬
ным Советам в перестройке их работы на основе демократизации и
гласности, поиска и апробации форм самоуправления.
На сессиях Верховного Совета БССР обсуждались вопросы по
дальнейшему повышению роли и усилению ответственности Сове¬
тов народных депутатов за ускорение социально-экономического
развития в свете решений XXVII съезда КПСС, о роли местных Со¬
ветов в ускорении решения Продовольственной программы и соци¬
альном переустройстве села.
Как вы помните, предыдущая, тринадцатая сессия специально
рассмотрела вопрос о первоочередных мерах по переходу Белорус¬
ской ССР с 1990 года на новые условия хозяйствования на основе
самоуправления и самофинансирования. И здесь было подчеркнуто,
что решающее значение во внедрении республиканского хозрасчета
принадлежит местным Советам.
Важное место в деятельности Верховного Совета занимали во-
В09


просы укрепления законности и правопорядка, защиты прав и ин¬
тересов граждан, борьбы с преступностью. Подготовлен и принят
ряд нормативных актов, направленных на повышение роли судов,
их независимости и укрепление авторитета правосудия.
Конечно, было бы неправильным утверждать, что Верховный
Совет одиннадцатого созыва, его депутаты одинаково эффективно
решали все стоящие перед ними задачи. Были и не до конца проду¬
манные решения. Не всегда они выполнялись. Были и пассивность,
стремление уйти от конфликтных ситуаций. И это надо признать.
Но главное состоит в том, что высший орган власти республики
от сессии к сессии действовал все более решительно, независимо,
с большим пониманием стоящих перед республикой задач.
Товарищи депутаты! Нынешний состав Верховного Совета Бе¬
лорусской ССР проводит свою последнюю сессию. Правда, функ¬
ции свои мы с вами будем выполнять до избрания депутатов ново¬
го высшего органа власти республики. И все же, если не возникнет
необходимость в экстренном созыве сессии Верховного Совета, се¬
годняшнее заседание, образно говоря,— весомое завершение его
биографии. Тем не менее хотелось бы, чтобы не заканчивалась по¬
литическая деятельность нынешних депутатов.
Вы за пять лет приобрели большой опыт работы в высшем орга¬
не власти республики. Это опыт разработки и принятия законов,
работы с людьми, навыки в управлении государственными делами,
практика взаимодействия с министерствами и ведомствами, испол¬
комами местных Советов.
Для многих, кто выдвинут ныне кандидатом в народные депута¬
ты, этот опыт будет весьма полезен в предвыборной борьбе. Те же,
кто не претендует на депутатские мандаты, в интересах дела не
должны уходить от общественной работы.
Я хочу призвать вас, дорогие товарищи, активно продолжать
свою политическую деятельность, бороться за осуществление за-
u
V
дач перестройки, за воплощение тех решении, которые приняли мы
сами, а также постановлений и законов, которые будут приняты те¬
ми, кто придет нам на смену.
Нам нужны очень серьезные усилия в работе с людьми для того,
чтобы поднять общество против негативных явлений, которые тор¬
мозят перестройку, осложняют и без того напряженную жизнь. Без
участия всего народа, без организованности и сознательности, от¬
ветственности на всех участках работы никакие, пусть самые луч¬
шие, законы нам не помогут.
Более всего сейчас необходима консолидация на платформе пе¬
рестройки всех ее сторонников, всех, кто понимает, что не митин¬
гами и демонстрациями, не забастовками, а совместными усилия¬
ми, практическими делами мы наведем порядок в коллективах и
стране, выведем нашу экономику из кризисного состояния.
310


Завершая свое выступление, мне хочется выразить самую сер¬
дечную благодарность за все сделанное вами в составе нынешнего
Верховного Совета. Больших вам успехов в труде и общественной
деятельности, счастья и благополучия вам и вашим близким. Спа»
сибо. (Аплодисменты.)
Председатель. Товарищи депутаты! Четырнадцатую сессию Вер¬
ховного Совета Белорусской ССР объявляю закрытой.


ЗАКОНЫ И ПОСТАНОВЛЕНИЯ,
ПРИНЯТЫЕ ВЕРХОВНЫМ СОВЕТОМ
БЕЛОРУССКОЙ ССР
ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
О языках в Белорусской ССР
Язык — не только средство общения, но и душа народа, основа
и важнейшая часть его культуры. Живет язык — живет народ. Каж¬
дый язык, его литературная, живая местная и историческая разно¬
видность — бесценное богатство, принадлежащее не одному наро¬
ду, а всему человечеству.
Долг и обязанность всех — беречь родной язык, содействовать
его развитию и расцвету, уважительно относиться к языкам других
народов.
В Белоруссии издавна живут люди разных национальностей, зву¬
чат разные языки. Однако в последние годы сфера употребления
языка коренного населения Белоруссии, давшего ей имя и истори¬
чески составляющего основную часть жителей республики, значи¬
тельно сузилась, под угрозой оказалось само его существование.
Возникла необходимость защиты белорусского языка на государст¬
венно-этнической территории. Такую систему защиты позволяет
создать только придание белорусскому языку статуса государст¬
венного языка Белорусской ССР.
Статус белорусского языка как государственного не затрагивает
конституционных прав граждан других национальностей пользо¬
ваться русским или иными языками. Все граждане Белорусской
ССР, независимо от национальности и родного языка, пользуются
равными правами и имеют равные обязанности перед государством.
I.	ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ
Статья 1. Цели законодательства о языках в Белорусской ССР
Законодательство Белорусской ССР о языках преследует цель
урегулирования отношения в области развития и употребления бе-
312


лорусекого, русского и других языков, которыми пользуется насе¬
ление республики в государственной, социально-экономической и
и
и
культурной жизни, защиты конституционных прав граждан в этой
сфере, воспитания уважительных отношений к национальному до¬
стоинству человека, его культуре и языку, дальнейшего укрепле¬
ния дружбы и сотрудничества народов.
Статья 2. Государственный язык, другие языки в Белорусской
ССР
В соответствии с Конституцией (Основным Законом) Белорус¬
ской ССР государственным языком Белорусской Советской Социа¬
листической Республики является белорусский язык.
Белорусская ССР обеспечивает всестороннее развитие и функ¬
ционирование белорусского языка во всех сферах общественной
жизни.
Белорусская ССР обеспечивает право свободного пользования
русским языком, как языком межнационального общения народов
Союза ССР.
Белорусская ССР проявляет государственную заботу о свобод¬
ном развитии и употреблении всех национальных языков, которы¬
ми пользуется население республики.
Республиканские и местные государственные, партийные органы;
предприятия, учреждения и общественные организации создают
гражданам Белорусской ССР необходимые условия для изучения
белорусского и русского языков и совершенного владения ими.
Закон не регламентирует употребление языков в неофициаль¬
ном общении, в общении членов трудовых коллективов между со?
бой, в Вооруженных Силах СССР, пограничных,, внутренних и же¬
лезнодорожных войсках, находящихся на территории Белорусской
ССР.
С т а т ь я 3. Право граждан пользоваться их национальным язы
ком
Гражданам Белорусской ССР гарантируется право пользовать¬
ся их национальным языком. Им гарантируется также право обра¬
щаться в государственные, партийные органы, предприятия, учреж¬
дения и общественные организации на белорусском, русском или
другом приемлемом для сторон языке.
Решение по существу обращения оформляется на белорусском
языке. Ответ гражданину дается на белорусском языке или, по его
желанию, в переводе на русский язык.
Отказ должностного лица принять и рассмотреть обращение
гражданина на государственном языке, языке межнационального
общения или рабочем языке данного учреждения со ссылкой на не
знание языка обращения влечет за собой ответственность согласно
действующему законодательству.
313


Статья 4. Обязанность должностных лиц, других работников
государственных, партийных органов, предприя¬
тий, учреждений и общественных организаций вла¬
деть белорусским и русским языками
Руководители, другие работники государственных учреждений,
партийных, советских, профсоюзных органов, общественных орга¬
низаций и предприятий должны владеть белорусским и русским
языками в объеме, необходимом для исполнения служебных обя¬
занностей.
Органы государственной власти и государственного управления,
а также учреждения, предприятия и организации должны прини¬
мать и рассматривать документы, которые подаются гражданами
на белорусском или русском языке.
Статья 5. Защита языков
Всякие привилегии или ограничения прав личности по языко¬
вым признакам недопустимы.
Публичное оскорбление, порочение государственного и другого
о
V
языка, создание препятствии и ограничении в пользовании ими, про¬
поведь вражды на языковой почве влекут установленную законом
ответственность.
Статья 6. Организация исполнения' Закона о языках в Бело¬
русской ССР
Организация исполнения Закона о языках в Белорусской ССР
возлагается на Совет Министров Белорусской ССР и исполнитель¬
ные комитеты местных Советов народных депутатов.
II.	ЯЗЫК ГОСУДАРСТВЕННЫХ, ПАРТИЙНЫХ ОРГАНОВ,
ПРЕДПРИЯТИЙ, УЧРЕЖДЕНИЙ
И ОБЩЕСТВЕННЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ
Статья 7. Язык актов органов государственной власти и уп¬
равления
Акты высших органов государственной власти и управления Бе¬
лорусской ССР принимаются на белорусском языке и публикуются
на белорусском и русском языках.
Акты министерств и ведомств, местных органов государственной
власти и управления Белорусской ССР принимаются и публикуют¬
ся на белорусском языке, а при необходимости — и на националь¬
ном языке большинства населения той или иной местности.
Тексты на печатях, штампах, штемпелях, формулярах, официаль¬
ных бланках государственных, партийных органов, предприятий,
учреждений и общественных организаций в Белорусской ССР вы-
3.14


полняются на белорусском языке, а при необходимости — на бело¬
русском и русском или другом языке.
С т а т ь я 8. Язык делопроизводства и документации
В Белорусской ССР языком делопроизводства и документации, а
V
и
также языком взаимоотношении государственных, партийных орга¬
нов, учреждений и общественных организаций является белорусский
язык.
Языком делопроизводства и документации на предприятиях (в
том числе — союзного подчинения) является белорусский язык, а
при необходимости — русский.
Статья 9. Язык взаимоотношений республиканских и местных
органов с союзными органами и органами других
республик
Языком взаимоотношений республиканских и местных государ¬
ственных, партийных органов, предприятий, учреждений и общест-
и
и
венных организации с союзными органами является русский язык,
а с органами, предприятиями, учреждениями и организациями дру¬
гих союзных республик — русский либо другой приемлемый для сто¬
рон язык.
Статья 10. Язык технической и проектной документации
Техническая и проектная документация в Белорусской ССР го¬
товится на белорусском либо русском языке, а с учетом предназна¬
чения — на другом языке.
Статья И. Язык документов о статусе граждан Белорусской
ССР
Официальные документы, свидетельствующие статус граждани¬
на,— паспорт, трудовая книжка, документы об образовании, свиде¬
тельства о рождении, браке, а также документы о смерти лица вы¬
полняются на белорусском и русском языках, а отдельные докумен¬
ты при необходимости — на белорусском и другом языке.
Статья 12. Язык съездов, конференций и других форумов
В Белорусской ССР рабочим языком съездов, сессий, конферен¬
ций, пленумов, заседаний, совещаний, других собраний является бе¬
лорусский язык.
Рабочим языком межреспубликанских, всесоюзных и междуна¬
родных собраний и форумов, проводящихся на территории Белорус¬
ской ССР, является язык, определенный участниками форума.
Участникам местных, республиканских, всесоюзных и междуна¬
родных собраний и форумов гарантируется право выбирать язык
выступлений с обеспечением перевода на рабочий язык.
315


Статья 13. Язык документов по выборам народных депутатов
Документация по выборам народных депутатов местных, респуб¬
ликанских и союзных органов государственной власти оформляется
на белорусском языке.
Документация по выборам народных депутатов СССР представ¬
ляется в Центральную избирательную комиссию по выборам народ¬
ных депутатов СССР на русском языке.
Избирательные бюллетени печатаются на белорусском языке или
на национальном языке большинства населения избирательного ок¬
руга.
Статья 14. Язык в сфере обслуживания
На транспорте, в торговле, в сфере медицинского и бытового об¬
служивания употребляется белорусский язык или другой, приемле¬
мый для сторон язык.
С т а т ь я 15. Язык судопроизводства
• В Белорусской ССР судопроизводство ведется на белорусском
языке либо национальном языке большинства населения данной ме¬
стности.
При рассмотрении в судах уголовных и гражданских дел лицам,
принимающим участие в деле и не владеющим языком судопроиз¬
водства, обеспечивается право ознакомления с соответствующими
материалами, участие в судебных действиях через переводчика, пра¬
во выступать в суде на родном языке.
Следственные и судебные документы выдаются лицам, прини¬
мающим участие в деле, по их требованию, в переводе на родной
язык либо другой язык, которым они владеют.
Статья 16. Язык производства по делам об административных
правонарушениях
Производство по делам об административных правонарушениях
в Белорусской ССР осуществляется на белорусском языке либо на¬
циональном языке большинства населения той или другой местно¬
сти.
Если лицо, привлекаемое к административной ответственности,
не владеет языком, на котором осуществляется производство по де¬
лу, оно может выступать на родном языке и пользоваться помощью
переводчика.
Статья 17. Язык нотариального делопроизводства
Нотариальное делопроизводство в государственных нотариаль¬
ных конторах и исполнительных комитетах городских, поселковых и
сельских Советов народных депутатов ведется на том языке, на ко¬
тором ведется в данной местности судопроизводство.
316


Если лицо, обратившееся в нотариальную контору, не знает язы¬
ка, на котором ведется делопроизводство, тексты оформляемых до¬
кументов должны быть составлены в переводе на русский либо дру¬
гой язык.
Статья 18. Язык арбитражного производства
Арбитражное производство по делам с участием сторон, находя¬
щихся на территории Белорусской ССР, осуществляется на бело¬
русском языке.
Арбитражное производство по делам с участием стороны, нахо¬
дящейся на территории другой союзной республики, осуществляет¬
ся на русском языке.
Если дела направляются в Государственный арбитраж СССР
либо в государственный арбитраж другой союзной республики, ма¬
териалы, оформленные на белорусском языке, подлежат переводу
на русский язык.
Статья 19. Язык прокурорского надзора
Акты прокурорского надзора в Белорусской ССР составляются
на белорусском языке. В связи с осуществлением прокурорского
надзора на этом языке ведется и переписка со всеми учреждениями,
предприятиями и организациями, находящимися на территории Бе¬
лорусской ССР.
В отношениях с Прокуратурой СССР и другими союзными орга¬
нами, с органами прокурорского надзора и иными учреждениями
союзных республик используется русский язык.
Статья 20. Язык юридической помощи
Юридическая помощь гражданам и организациям оказывается
на белорусском языке либо на приемлемом для сторон языке.
Статья 21. Язык международных договоров и соглашений
Языками международных договоров Белорусской ССР, а также
соглашений предприятий, учреждений и общественных организаций
Белорусской ССР с предприятиями, учреждениями и общественны¬
ми организациями других государств является белорусский язык и
язык другой стороны договора или соглашения.
III.	ЯЗЫК ОБРАЗОВАНИЯ, НАУКИ И КУЛЬТУРЫ
Статья 22. Право на воспитание и получение образования
национальном языке
Белорусская ССР гарантирует каждому жителю республики
отъемлемое право на воспитание и получение образования на
на
не-
бе-
лорусском языке либо на русском языке. Это право обеспечивается
317


системой дошкольных учреждений, общеобразовательных школ, про¬
фессионально-технических училищ, средних специальных и высших
учебных заведений.
Право на воспитание и получение образования на родном язы¬
ке имеют и граждане других национальностей, живущие в респуб¬
лике. Государство создает условия для реализации этого права.
Руководители и другие сотрудники системы народного образо¬
вания должны владеть языком обучения, на котором работает со¬
ответствующая организация.
Статья 23. Язык воспитания в детских дошкольных учрежде-
НИЯХ
В детских дошкольных учреждениях, а также в детских домах в
Белорусской ССР воспитание ведется на белорусском языке.
В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются детские дошкольные учреждения, где воспитание
детей ведется на русском или другом национальном языке.
В детских дошкольных учреждениях при необходимости могут
создаваться отдельные группы, в которых воспитание ведется на
другом языке.
Статья 24. Язык обучения и воспитания в общеобразователь¬
ных школах
В Белорусской ССР учебная и воспитательная работа в общеоб¬
разовательных школах ведется на белорусском языке.
В местах компактного поселения граждан других национально¬
стей создаются общеобразовательные школы либо классы, в кото¬
рых учебная и воспитательная работа ведется на русском или дру¬
гом национальном языке.
В общеобразовательных школах при необходимости могут созда¬
ваться классы, в которых обучение и воспитание ведется на другом
языке.
Во всех общеобразовательных школах Белорусской ССР изуче¬
ние белорусского и русского языков является обязательным.
Порядок изучения белорусского языка учащимися, временно на¬
ходящимися на территории республики, определяется Министерст¬
вом народного образования Белорусской ССР.
С т а т ь я 25. Язык обучения в профессионально-технических учи¬
лищах, средних специальных и высших учебных
заведениях
Обучение и воспитание в профессионально-технических учили¬
щах, средних специальных и высших учебных заведениях в Белорус¬
ской ССР осуществляется на белорусском языке, а по некоторым
специальностям и профессиям — на белорусском, русском либо дру-
318


гом языке. Перечень этих специальностей и профессий определяет¬
ся Советом Министров Белорусской ССР.
Во всех учебных заведениях Белорусской ССР с другим языком
обучения белорусский язык изучается независимо от ведомственной
принадлежности этих заведений.
Статья 26. Вступительные экзамены по языку
Абитуриенты, поступающие в высшие и средние специальные
учебные заведения республики, сдают вступительный экзамен по бе¬
лорусскому языку, а те, кто не аттестован по белорусскому языку,
сдают вступительный экзамен на выбор — по белорусскому или рус¬
скому языку.
С т а т ь я 27. Язык в сфере науки
В Белорусской ССР итоги научно-исследовательских трудов
оформляются на белорусском языке, а с учетом их предназначе¬
ния — на русском языке.
Исполнители научно-исследовательских работ могут выбирать
язык публикаций научных результатов.
С т а т ь я 28. Язык в сфере культуры
В Белорусской ССР языком в сфере культуры является белорус¬
ский язык. Гарантируется также сохранение и развитие культуры
на языках представителей других народов, живущих в республике.
В целях широкого ознакомления граждан республики с достиже¬
ниями культуры народов СССР и всемирной культуры Белорусская
ССР обеспечивает перевод и издание на белорусском языке худо¬
жественной, политической, научной, учебной и другой литературы,
производство и показ фильмов и аудиовизуальных произведений.
IV.	язык ИНФОРМАЦИИ и связи
С т а т ь я 29. Язык средств массовой информации
В Белорусской ССР языком официальных средств массовой ин¬
формации является белорусский язык.
Языком официальных средств массовой информации могут так¬
же быть русский язык и языки других национальностей.
С т а т ь я 30. Язык работы почты и телеграфа
В пределах Белорусской ССР почтово-телеграфная корреспон¬
денция от граждан, государственных, партийных органов, предпри¬
ятий и учреждений, общественных организаций принимается на бе¬
лорусском либо русском языке.
Почта и телеграф обеспечиваются марками, конвертами, открыт¬
ками, бланками и т. п., надписи на которых выполняются на бело-
319


русском либо русском языке и соответствуют, требованиям Всемир¬
ной почтовой конвенции.
Статья 31. Язык объявлений и сообщений
Тексты официальных объявлений, сообщений, плакатов, афиш,
реклам и т. п. выполняются на белорусском языке. Наряду с бело
русским текстом может быть помещен его перевод на другой язык.
Статья 32. Язык маркировки товаров
Маркировка товаров, этикетки на товарах, инструкции о поль¬
зовании товарами, изготовленными в Белорусской ССР, выполняют¬
ся на белорусском языке.
Маркировка товаров на вывоз за пределы Белорусской ССР вы¬
полняется на белорусском, русском языке или на языке заказчика.
Названия в товарных знаках даются на белорусском языке.
V.	ЯЗЫК НАИМЕНОВАНИЙ
Статья
33.
Язык наименований государственных, партийных
органов, предприятии, учреждений и обществен¬
ных организаций
Официальные наименования государственных, партийных орга¬
нов, предприятий, учреждений и общественных организаций дают¬
ся на белорусском языке. С правой стороны (или внизу) эти наиме¬
нования могут даваться при необходимости в переводе на русский
или другой язык.
Статья 34. Язык топонимов и картографических изданий
В Белорусской ССР топонимы (наименования населенных пунк¬
тов, административно-территориальных единиц, улиц, площадей, рек
и т. д.) даются на белорусском языке.
Топонимы из-за пределов Белорусской ССР даются на белорус¬
ском языке в соответствии с традицией, а новые—в транскрипции
с языка оригинала.
Картографические издания, предназначенные для пользования
в Белорусской ССР, готовятся и печатаются на белорусском языке.
С т а т ь я 35. Язык личных имен
Белорусские личные имена и фамилии употребляются в соответ¬
ствии с национальной именословесной традицией и законом бело¬
русского языка.
Личные имена и фамилии из других языков пишутся и употреб¬
ляются на белорусском языке в соответствии с правилами передачи
иноязычных собственных имен.
320


VI.	СОДЕЙСТВИЕ
НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНОМУ РАЗВИТИЮ БЕЛОРУСОВ,
ПРОЖИВАЮЩИХ ЗА ПРЕДЕЛАМИ БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 36. Содействие
национально-культурному развитию
белорусов, проживающих
русской ССР
за пределами
Бело-
. Белорусская ССР на основании соглашений с другими союзными
республиками содействует национально-культурному развитию бе¬
лорусов, проживающих в этих республиках.
Белорусская ССР в соответствии с нормами международного
права содействует удовлетворению национально-культурных инте¬
ресов лиц белорусского происхождения, проживающих в зарубеж¬
ных странах.
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3094—XI
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Верховного Совета Белорусской ССР
О порядке введения в действие
Закона Белорусской ССР
«О языках в Белорусской ССР»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
1.	Закон Белорусской Советской Социалистической Республики
«О языках в Белорусской ССР» ввести в действие с 1 сентября 1990
года.
2.	Для постепенного введения положений Закона во все сферы
общественной жизни установить следующие сроки:
в течение трех лет с момента вступления Закона в силу вводят¬
ся в действие статьи 11, 27, 28, 29, 31, 32, 35;
в течение трех — пяти лет с момента вступления Закона в силу
вводятся в действие статьи 4, 7, 12;
в течение пяти лет с момента вступления Закона в силу вводят¬
ся в действие статьи 8, 10, 13, 14, 23;
в течение десяти лет с момента вступления Закона в силу вво-
1
^ятся в действие статьи 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24, 25, 26.
321


3.	Поручить Совету Министров Белорусской ССР разработать и
к 1 сентября 1990 года принять «Государственную программу раз¬
вития белорусского языка и других национальных языков в Бело¬
русской ССР».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕИ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
. Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3095—XI
ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
О дополнении статьи 68 Конституции
(Основного Закона) Белорусской ССР
В целях придания белорусскому языку статуса государственного
языка Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической
Республики постановляет:
Дополнить статью 68 Конституции (Основного Закона) Бело¬
русской ССР частями четвертой, пятой и шестой следующего содер¬
жания:
«Государственным языком Белорусской Советской Социалисти¬
ческой Республики является белорусский язык.
Белорусская ССР обеспечивает свободное пользование русским
языком как языком межнационального общения народов Союза
ССР.
Порядок употребления белорусского, русского и других языков
в Белорусской ССР определяется законодательством Белорусской
ССР».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕИ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3096—XI
322


ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О внесении изменений и дополнений
в Уголовный кодекс Белорусской ССР»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 25 декабря 1989 года «О внесении изменений и
в Уголовный кодекс Белорусской ССР».
дополнений
Председатель Президиума Верховного
Н.
Секретарь Президиума Верховного
Совета БССР
ДЕМЕНТЕЙ
Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 309 7—XI
ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О внесении изменений и дополнений
в некоторые законодательные акты Белорусской ССР»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 29 декабря 1989 года «О внесении изменений и дополнений
в некоторые законодательные акты Белорусской ССР».
Председатель Президиума Верховного
Н.
Секретарь Президиума Верховного
Совета БССР
ДЕМЕНТЕЙ
Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3098-ХІ
323


ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О некоторых мерах по регулированию цен
на товары (услуги), реализуемые кооперативами
населению и организациям»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 29 декабря 1989 года «О некоторых мерах по регулирова¬
нию цен на товары (услуги), реализуемые кооперативами населе¬
нию и организациям».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3099—XI
ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О внесении изменений и
ополнений
в Уголовно-процессуальный кодекс
Белорусской ССР»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 11 января 1990 года «О внесении изменений и дополнений
в Уголовно-процессуальный кодекс Белорусской ССР».
Председатель Президиума Верховного
н.
Секретарь Президиума Верховного
Совета БССР
ДЕМЕНТЕЙ
Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3100—XI
324


ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указов
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«Об объявлении дня 14 ноября
)
Днем воссоединения Западной Белоруссии
с Белорусской ССР» и «О внесении
дополнения в Положение о Государственном флаге
Белорусской ССР»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указы Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР:
от 11 января 1990 года «Об объявлении дня 14 ноября Днем вос-
соединения Западной Белоруссии с Белорусской ССР»;
от 11 января 1990 года «О внесении дополнения в
о Государственном флаге Белорусской ССР».
Председатель Президиума Верховного
Н.
Секретарь Президиума Верховного
Положение
Совета БССР
ДЕМЕНТЕЙ
Совета БССР
л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3101—XI
ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О взыскании средств на строительство,
реконструкцию, ремонт и содержание
автомобильных дорог»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 11 января 1990 года «О взыскании средств на строительст¬
во, реконструкцию, ремонт и содержание автомобильных дорог».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3102—XI
325


ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Верховного Совета Белорусской ССР
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О Первом заместителе Председателя
Комитета народного контроля Белорусской ССР»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 12 января 1990 года «О Первом заместителе Председателя
Комитета народного контроля Белорусской ССР».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3103—XI
ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О мерах, связанных с введением в действие
Основ законодательства Союза ССР
и союзных республик об аренде»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 23 января 1990 года «О мерах, связанных с введением в
действие Основ законодательства Союза ССР и союзных республик
об аренде».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Ц. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3104—XI
326


ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической Республики
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О порядке и размерах возмещения расходов,
связанных с исполнением народными заседателями
их обязанностей в суде»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 23 января 1990 года «О порядке и размерах возмещения
расходов, связанных с исполнением народными заседателями
их
обязанностей в суде».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3105—XI
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Верховного Совета Белорусской ССР
Об утверждении Указа
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«Об избрании тов. Редько А. М.
членом Витебского областного суда»
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики постановляет:
Утвердить Указ Президиума Верховного Совета Белорусской
ССР от 23 января 1990 года «Об избрании тов. Редько А. М. членом
Витебского областного суда».
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
№ 3106—XI
327


ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Верховного Совета Белорусской ССР
О ходе выполнения Государственной программы
по ликвидации в Белорусской ССР
последствий аварии на Чернобыльской АЭС
на 1990—1995 годы
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики п о с т а н о в л я е т :
1.	Принять к сведению информацию по данному вопросу пред¬
седателя Комиссии Бюро ЦК КПБ и Совета Министров БССР по
ликвидации последствий аварии на Чернобыльской АЭС, Замести¬
теля Председателя Совета Министров БССР тов. Кичкайло А. Т.
2.	Отметить, что Правительством республики за время после при¬
нятия Государственной программы по ликвидации в Белорусской
ССР последствий аварии на Чернобыльской АЭС ведется постоян¬
ная работа в Совете Министров СССР, Госплане СССР, министер¬
ствах и ведомствах СССР по защите положений программы. Бюро
ЦК КПБ и Совет Министров БССР приняли ряд постановлений,
обеспечивающих выполнение первоочередных мероприятий програм¬
мы, в том числе по приближению сроков отселения жителей населен¬
ных пунктов, включенных в первый перечень программы, переселе-
о
V
нию из загрязненных районов семей, имеющих в своем составе де¬
тей до 14 лет, беременных женщин и лиц, которым по медицинским
показаниям не рекомендуется проживание в этих населенных пунк¬
тах. Для этих целей в областях республики предусматривается вы¬
деление свыше 2800 квартир вводимого в первом квартале текущего
года жилья. Определены конкретные мероприятия исполкомов, ми¬
нистерств и ведомств на 1990 год по строительству 48 современных
агрогородков, вводу в эксплуатацию 5069 домов усадебного типа.
Решаются социальные вопросы. Утвержден перечень населенных
пунктов, где частично ограничивается потребление молока и дру¬
гих продуктов питания местного производства, и их жителям вы¬
плачиваются необходимые пособия. Улучшается медицинское и тор¬
говое обслуживание населения.
Предприятиями республики начато производство индивидуаль¬
ных дозиметров. В текущем году планируется выпустить более 50
тыс. таких приборов и 10 тыс. штук намечено получить из других
регионов страны. Практически все строители, работающие за пре¬
делами, возвращены в республику, кроме отдельных подразделений,
оставшихся в Армении.
Вместе с тем ряд вопросов, касающихся ликвидации последст¬
вий аварии, решается медленно. Затянулось согласование Академией
наук БССР в союзных органах позиций республики по концепции
328


проживания в загрязненных-районах; обеспечения в необходимом
количестве путевками
^ля оздоровления населения пострадавших
от аварии районов, снабжения учреждений здравоохранения меди¬
цинским оборудованием и медикаментами.
3.	Совету Министров БССР, министерствам и ведомствам БССР,
исполкомам местных Советов народных депутатов принять допол¬
нительные меры по ликвидации отставания ряда позиций государ¬
ственной программы, обеспечению сохранения здоровья и улучше¬
нию материального положения населения, проживающего в районах
радиоактивного загрязнения, более настойчиво решать в союзных
органах вопросы ее материально-технического и финансового обес-
печения.
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
Н. ДЕМЕНТЕЙ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Л. СЫРОЕГИНА
26 января 1990 года, гор. Минск
'№ 3107—XI


3MEGT
Пасяджэнне першае
26 студзеня 1990 года
Адкрыццё чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР адзі-
наццатага склікання
Спрэчкі па зацвярджэнню парадку дня чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай ССР адзінаццатага склікання
Зацвярджэнне парадку дня чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага Савета Бела¬
рускай ССР адзінаццатага склікання, прапанаванага Прэзідыумам Вярхоў-
нага Савета БССР
Прапанова аб уключэнні запыту дэпутата Самборскага Ю. А. аб маруд-
най рэалізацыі Дзяржаўнай праграмы па ліквідацыі ў БССР вынікаў ава-
рыі на Чарнобыльскай АЭС дадаткова ў парадак дня сесіі
Прапанова аб выкарыстанні права Вярхоўнага Савета БССР на скліканне
нечарговага пасяджэння З’езда народных дэпутатаў СССР па пытанню
зацвярджэння Дзяржаўнай праграмы па ліквідацыі вынікаў аварыі на
Чарнобыльскай АЭС
Прапанова аб уключэнні ў парадак дня чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага
Савета БССР адзінаццатага склікання пытання аб мэтазгоднасці стварэння
ў мясцовых Саветах прэзідыумаў Саветаў
Прапанова аб уключэнні ў парадак дня чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага
Савета БССР адзінаццатага склікання пытання аб давер’і некаторым чле¬
нам Урада БССР
Прапанова аб заслухоўванні інфармацыі Урада БССР аб ходзе рэалізацыі
Дзяржаўнай праграмы па ліквідацыі ў Беларускай ССР вынікаў аварыі на
Чарнобыльскай АЭС

Даклад Старшыні Камісіі Вярхоўнага Савета БССР па падрыхтоўцы пра-
паноў аб заканадаўчым урэгуляванні статуса беларускай, рускай і іншых
моў, якімі карыстаецца насельніцтва Беларускай ССР, «Аб праектах За¬
кона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР», Пастановы Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР «Аб парадку ўвядзення ў дзеянне Закона
Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР» і Закона Беларускай ССР
«Аб дапаўненні артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Белару¬
скай ССР», Намесніка Старшыні Савета Міністраў Беларускай ССР дэпу¬
тата Мазай Н. М

3
4
8
8
9
9
13
16
Садаклад старшыні пастаяннай Камісіі па народнай адукацыі і культуры
Вярхоўнага Савета БССР дэпутата Караткевіча А. Ц

Прамова дэпутата Чыгрынава I. Г

Прамова дэпутата Арцымені Д. К

Прамова Міністра культуры БССР Вайтовіча Я. К

Прамова дэпутата Кісялеўскага Л. I

Прамова дэпутата Гілевіча Н. С

Прамова дэпутата Кеніка I. А

Прамова дэпутата Дземчука М. I

Прамова дэпутата Пашкоўскай Н. С

Прамова дэпутата Гурыновіча А. Е

Прамова дэпутата Янкоўскага Р. I

16
29
37
39
42
44
48
53
56
60
63
65
330


Пасяджэнне другое
26 студзеня 1990 года
Працяг абмеркавання законапраекта аб мовах у Беларускай ССР
Прамова дэпутата Навуменкі I. Я
Прамова дэпутата Красіцкага I. К
Прамова дэпутата Весялова Г. В
Прамова дэпутата Берасцень Я. С	,
Прамова дэпутата Бураўкіна Г. М
Прамова сакратара Мінскага гаркома КПБ Краўчанкі П. К-
Прамова народнага дэпутата СССР Лучанка I. М
Прапанова аб спыненні спрэчак
Заключнае слова старшыні Камісіі па распрацоўцы праекта Закона аб мо¬
вах, Намесніка Старшыні Савета Міністраў БССР дэпутата Мазай Н. М.
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР»
Прыняцце Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб парадку
ўвядзення ў дзеянне Закона Беларускай ССР «Аб мовах у Беларускай ССР»
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб дапаўненні артыкула 68 Кансты-
туцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР»
Прапанова аб правядзенні галасавання па асобных артикулах Закона
БССР «Аб мовах у Беларускай ССР»
Абмеркаванне і зацвярджэнне асобных артыкулаў Закона БССР «Аб мо¬
вах у Беларускай ССР»
Разгляд пытання аб зацвярджэнні Указаў Прэзідыума Вярхоўнага Саве¬
та Беларускай ССР, Законаў БССР і Пастаноў Вярхоўнага Савета БССР
Выступление Сакратара Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
дэпутата Сыраегінай Л. М
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб унясенні змяненняў і дапаўнен-
няў у Крымінальны кодэкс Беларускай ССР»
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб унясенні змяненняў і дапаўнен-
няў у некаторыя заканадаўчыя акты Беларускай ССР»
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб некаторых мерах па рэгуляван-
ню цэн на тавары (паслугі), рэалізуемыя кааператывамі насельніцтву і ар-
ганізацыям»

68
68
72
75
79
81
85
89
91
92
97
97
98
98
98
109
109
113
113
114
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб спагнанні сродкаў на будаўніцт-
ва, рэканструкцыю і ўтрыманне аўтамабільных дарог»
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указаў Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб аб’яўленні дня 14 лістапада Днём
уз’яднання Заходняй Беларусі з Беларускай ССР» і «Аб унясенні дапаў-
нення ў Палажэнне аб Дзяржаўным флагу Беларускай ССР» . .	.	.
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб унясенні змяненняў і дапаўнен-
няў у Крымінальна-працэсуальны кодэкс Беларускай ССР» ...
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб мерах, звязаных з увядзеннем у
дзеянне Асноў заканадаўства Саюза ССР і саюзных рэспублік а б арэндзе»
Прыняцце Закона Беларускай ССР «Аб зацвярджэнні Указа Прэзідыума
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб парадку і размерах пакрыцця
расходаў, звязаных з выкананнем народным! засядацелямі іх абавязкаў
114
115
115
117
у судзе»

Прапанова аб прыняцці Пастановы Вярхоўнага Савета БССР «Аб дадат-
118
331


118
ковых мерах па забеспячэнню патрэб народнай гаспадаркі Беларускай ССР
у прадукцыі вытворча-тэхнічнага назначэння, таварах народнага спажы-
вання, гаруча-змазачных, будаўнічых і іншых матэрыялах»

Прыняцце Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб зацвяр-
джэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб Пер-
шым намесніку Старшыні Камітэта народнага кантролю Беларускай ССР»
Прыняцце Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб зацвяр-
джэнні Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб вы¬
брани! тав. Рэдзько А. М. членам Віцебскага абласнога суда»
Прапанова аб прыняцці Закона Беларускай ССР «Аб адказнасці за рэалі-
зацыю прадукцыі, забруджанай радыенуклідамі звыш дапушчальных уз-
роўняў»	  .
Інфармацыя аб ходзе выканання Дзяржаўнай праграмы па ліквідацыі ў Бе-
ларускай ССР вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС на 1990—1995 гады
старшыні Камісіі Бюро ЦК КПБ і Савета Міністраў БССР па ліквідацыі
вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС, Намесніка Старшыні Савета Мі-
ністраў БССР таварыша Кічкайлы А. Т. ,
Прапанова Камісіі па нацыянальных пытаннях і міжнацыянальных адносі-
нах аб прыняцці Зварота да народаў Азербайджана і Арменіі
Прыняцце тэксту Зварота Вярхоўнага Савета Беларускай ССР да наро-
даў Арменіі і Азербайджана
Заключнае слова Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР дэпу-
тата Дземянцея М. I
Закрыццё чатырнаццатай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР адзі-
наццатага склікання
Законы і Пастановы, прынятыя Вярхоўным Саветам Беларускай ССР
122
123
123
132
141
142
142
145
146
СОДЕРЖАНИЕ
Заседание первое
26 января 1990 года
Открытие четырнадцатой сессии Верховного Совета Белорусской ССР
одиннадцатого созыва	\	.
Прения по утверждению повестки
1
ня четырнадцатой сессии Верховного
Совета Белорусской ССР одиннадцатого созыва

Утверждение повестки дня четырнадцатой сессии Верховного Совета Бе¬
лорусской ССР одиннадцатого созыва, предложенной Президиумом Вер¬
ховного Совета БССР
Предложение о включении запроса депутата Самборского Ю. А. о медлен¬
ной реализации Государственной программы по ликвидации в БССР по¬
следствий аварии на Чернобыльской АЭС дополнительно в повестку дня
164
165
169
сессии

Предложение об использовании права Верховного Совета БССР на созыв
внеочередного заседания Съезда народных депутатов СССР по вопросу
утверждения Государственной программы по ликвидации последствий ава¬
рии на Чернобыльской АЭС
Предложение о включении в повестку дня четырнадцатой сессии Верхов¬
ного Совета БССР одиннадцатого созыва вопроса о целесообразности соз¬
дания в местных Советах президиумов Советов
Предложение о включении в повестку дня четырнадцатой сессии Верхов¬
ного Совета БССР одиннадцатого созыва вопроса о доверии некоторым
членам Правительства БССР .	.

Предложение о заслушивании, информации Правительства БССР о ходе
реализации Государственной программы "по ликвидации в Белорусской
170
170
175
332


176
ССР последствий аварий на Чернобыльской АЭС
Доклад Председателя Комиссии Верховного Совета БССР по подготовке
предложений о законодательном урегулировании статуса белорусского,
русского и других языков, которыми пользуется население
ССР, «О проектах Закона Белорусской ССР «О языках в
ССР», Постановления Верховного Совета Белорусской ССР
введения в действие Закона Белорусской ССР «О языках в
Белорусской
Белорусской
«О порядке
Белорусской
Конституции
ССР» и Закона Белорусской ССР «О дополнении статьи 68
(Основного Закона) Белорусской ССР», Заместителя Председателя Со
вета Министров Белорусской ССР депутата Мазай Н. Н

Содоклад председателя постоянной Комиссии по народному образованию
и культуре
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Верховного Совета БССР депутата Короткевича А. Т.
депутата Чигринова И. Г
депутата Арцимени Д. К

Министра культуры БССР Войтовича Е. К. • .
1
епутата
депутата
депутата
депутата
депутата
депутата
депутата
Киселевского Л. И
Гилевича Н. С. .
Кеника И. А.
Демчука М. И.
Пашковской Н. С.
Гуриновича А. Е.
Янковского Р. И.
Заседание второе
26 января 1990 года
Продолжение обсуждения законопроекта о языках в Белорусской ССР
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
Речь
депутата
депутата
депутата
депутата
депутата
Науменко И. Я-
Красицкого И. К
Веселова Г. В. .
Берестень Е. С.
Буравкина Г. Н.
секретаря Минского
народного депутата
горкома КПБ Кравченко П. К.
СССР Лученка И. М. .
Предложение о прекращении прений
Заключительное слово председателя Комиссии по разработке проекта За¬
кона о языках, Заместителя Председателя Совета Министров БССР депу¬
тата Мазай Н. Н. .	.	.

Принятие Закона Белорусской ССР «О языках в Белорусской ССР» .
Принятие Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «О поряд¬
ке введения в действие Закона Белорусской ССР «О языках в Белорус¬
ской ССР»
Принятие Закона Белорусской ССР «О дополнении статьи 68 Конститу¬
ции (Основного Закона) Белорусской ССР»
Предложение о проведении голосования по отдельным статьям Закона
БССР «О языках в Белорусской ССР»
Обсуждение и утверждение отдельных статей Закона БССР «О языках в
Белорусской ССР» .

Рассмотрение вопроса об утверждении Указов Президиума Верховного
Совета Белорусской ССР, Законов БССР и Постановлений Верховного
Совета БССР
Выступление Секретаря Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
депутата Сыроегиной Л. Н. .	.

Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О внесении изменений и дополнений
в Уголовный кодекс Белорусской ССР»

178
191
199
201
204
206
210
215
218
223
226
228
231
231
235
238
242
245
248
253
255
256
261
261
261
262
262
273
273
277
333


277
Принятие'Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О внесении изменений и дополне¬
ний в некоторые законодательные акты Белорусской ССР» ....
Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О некоторых мерах по регулирова¬
нию цен на товары (услуги), реализуемые кооперативами населению и
организациям» .

Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О взыскании средств на строитель¬
ство, реконструкцию, ремонт и содержание автомобильных дорог»
Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указов Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «Об объявлении дня 14 ноября Днем
воссоединения Западной Белоруссии с Белорусской ССР» и «О внесении
дополнения в Положение о Государственном флаге Белорусской ССР»
Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О внесении изменений и дополне¬
ний в Уголовно-процессуальный кодекс Белорусской' ССР» .	.	.	.
Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О мерах, связанных с введением в
действие Основ законодательства Союза ССР и союзных республик об
аренде»

Принятие Закона Белорусской ССР «Об утверждении Указа Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР «О порядке и размерах возмещения
расходов, связанных с исполнением народными заседателями их обязан¬
ностей в суде»
Предложение о принятии Постановления Верховного Совета БССР «О до¬
полнительных мерах по обеспечению нужд народного хозяйства Белорус¬
ской ССР в продукции производственно-технического назначения, товарах
народного потребления, горюче-смазочных, строительных и других мате¬
риалах»
Принятие Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «Об ут¬
верждении Указа Президиума Верховного Совета Белорусской ССР
«О Первом заместителе Председателя Комитета народного контроля Бе¬
лорусской ССР». .

Принятие Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «Об ут¬
верждении Указа Президиума Верховного Совета Белорусской ССР «Об
избрании тов. Редько А. М. членом Витебского областного суда» .
Предложение о принятии Закона Белорусской ССР «Об ответственности
за реализацию продукции, загрязненной радионуклидами сверх допусти¬
мых уровней»

Информация о ходе выполнения Государственной программы по ликвида¬
ции в Белорусской ССР последствий аварии на Чернобыльской АЭС на
1990—1995 годы председателя Комиссии Бюро ЦК КПБ и Совета Минист¬
ров БССР по ликвидации последствий аварии на Чернобыльской АЭС,
Заместителя Председателя Совета Министров БССР товарища Кичкай-
ло А. Т
Предложение Комиссии по национальным вопросам и межнациональным
отношениям о принятии Обращения к народам Азербайджана и Армении
Принятие текста Обращения Верховного Совета Белорусской ССР к на¬
родам Армении и Азербайджана
Заключительное слово Председателя Президиума Верховного Совета
БССР депутата Дементея Н. И
Закрытие четырнадцатой сессии Верховного Совета Белорусской ССР
одиннадцатого созыва
Законы и Постановления, принятые Верховным Советом Белорусской ССР
278
279
279
280
282
282
282
287
287
287
297
306
307
307
311
312


БССР. Вярхоўны Савет. Скліканне (11). Се-
Б89 сія (14).
Чатырнаццатая сесія Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР адзінаццатага склікання,
26 студз. 1990 г.— Четырнадцатая сессия Вер¬
ховного Совета Белорусской ССР одиннадца¬
того созыва, 26 янв. 1990 г.: Стэнагр. справа-
здача.— Мн.: Беларусь, 1991.— 334 с.
ISBN 5-338-00814-9.
1203020100-068
М301(03)-91
БЗ 161—90
ББК 67.99(2)06


Официальное издание
ЧЕТЫРНАДЦАТАЯ СЕССИЯ
ВЕРХОВНОГО СОВЕТА
БЕЛОРУССКОЙ ССР
одиннадцатого созыва
26 января 1990 года
Стенографический отчет
Минск, издательство «Беларусь»
На белорусском и русском языках
Афіцыйнае выданне
ЧАТЫРНАЦЦАТАЯ СЕСІЯ
ВЯРХОУНАГА САВЕТА
БЕЛАРУСКАЙ QCP
адзінаццатага склікання
26 студзеня 1990 года
Стэнаграфічная справаздача
Рэдактары В. М. Екель, В. М. Прылуцкая
Мастацкі рэдактар А. I. Інкін
Тэхнічны рэдактар I. П. Касцецкая
Карэктары Р. П. Іваненка, Г. I. Славінская, I. А. Маліноўская.
IB № 4335
Здадзена ў набор 05.07.90. Падп. да друку 04.01.91. Фармат
60X84716. Папера друк. № 1., Гарнітура літаратурная. Высокі
друк. Ум. друк. арк. 19,53. Ум. фарб.-адб. 19,53. Ул.-выд. арк.
21,96. Тыраж 200 экз. Зак. 520. Цана 2 р.
Ордэна Дружбы народаў выдавецтва «Беларусь» Дзяржаўнага
камітэта БССР па друку. 220600, Мінск, праспект Машэрава, 11.
Мінскі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга паліграфкамбінат
МВПА імя Я. Коласа. 220005, Мінск, Чырвоная, 23.