/
Автор: Самусік А.Ф.
Теги: гісторыя беларусі гісторыя культура беларусі культуралогія помнікі гісторыі
ISBN: 978-985-469-445-0
Год: 2013
Текст
А. Ф. САМУСІК
ПОМНІКІ ГІСТОРЫІ
I КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСІ
6 3,
А. Ф. САМУСІК
ПОМНІКІГІСТОРЫІ
IКУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСІ
Дапушчана Міністэрствам адукацыі
Рэспублікі Беларусь у якасці вучэбнага дапаможніка
для студэнтаў вышэйшых навучальных
устаноў па спецыяльнасці
«Эканоміка і кіраванне турысцкай індустрыяй»
БЕЛАРУСКІДЗЯРЖАЎНЫ ЭКАНАМІЧНЫ ЎНІВЕРСіГЗТ
БІБЛІЯТЭКА
інв.ыя у
Мінск
«Экоперспектнва»
2013
УДК [72.03+902/904](476)(075.8)
ББК 85.113(4Бен)я73
С17
Рэцэнзснты:
галоўны навуковы супрацоўнік аддзсла гісторыі Беларусі Сярэдніх вякоў
і пачатку Новага часу Інстытута гісторыі НАН Беларусі, доктар гістарычных
навук, прафесар ГЯ. Г'аіенчанка;
загадчык кафсдры гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі Рэспублі-
канскага інстытута вышэйшай школы, кандыдат гістарычных навук, дацэнт
А.В. Мартынюк
Самусік, А.Ф.
С. 17 Помнікі гісторьіі і культуры Беларусі : вучэб. дапам. /
А.Ф. Самусік. -Мінск : Экоперспектнва, 2013. - 367 с.
І8ВК 978-985-469-445-0.
Гісторыка-кульгурная спадчына Беларусі з’яўлясцца
найкаштоўнейшым дарам нашых продкаў. У дапаможніку ўпсршыню
ў айчыннай гістарыяграфп ўсебакова даследусцца ўвесь комплскс
архітэктурных, мастацкіх, архсалагічных, этнаграфічных, дакумсп галь-
ных і гістарычных помнікаў Бацькаўшчыны.
Для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў, выкладчыкаў,
экскурсаводаў, а таксама для ўсіх тых, каго цікавіць мінулас роднаіі зямлі
ды краязнаўчая праблематыка.
УДК [72.03+902/904|(476)(075.8)
ББК 85.113(4Бен)я73
І5В^ 978-985-469-445-0
© Самусік А.Ф., 2013
©Афармленне УП «Экопсрспсктнва», 2013
АД АЎТАРА
На мяжы XX - XXI стст. у Рэспубліцы Бсларусь значна ўзрасла цікавасць
да яс насычанага на падзеі гсраічнага мінулага. Сярод фактараў, якія аказваюць
істотны ўплыў на гэты працэс, нанпсрш неабходна назваць складваннс новай
дзяржаўнай ідэалогіі. удасканалснне сістэмы адукацыі і развіццё натрыятычна-
га выхавання. Акрамя таго, фарміраваннс рыначных механізмаў гаспадарання
таксама абумоўлівае навышаную цікавасць да айчыннаіі гісторыка-культурнай
спадчыны як верагоднага напрамку навслічэння знсшніх інвестыцый.
3 мэтай удасканалення ідэалагічна-патрыятычнага выхавання, а таксама
развіцця ўязнога ды ўнутранага турызму праводзяцца рэстаўрацыйныя рабо-
ты шэрага найбольш адметных шэдэўраў беларускага дойлідства, ствараюцца
шматлікія мсмарыяльныя музеі ў гонар знакамітых суайчыннікаў. Разам з тым
гэта толькі першыя крокі па адраджэнні бясцэннага багацця, назапашанага
папярэднімі пакаленнямі. На жаль, пакуль падобныя аднаўленчыя работы ў
большасці выпадкаў маюць даволі бессістэмны характар, пры якім уключэнне
ў экскурсійныя праграмы асобных палацаў, храмаў і памятных мясцін часам
больш залежыць ад іх удалага месцаразмяшчэння, чым ад гістарычнай каштоў-
насці.
Менавіта таму ў дзяржаве наспела неабходнасць дасканалага вывучэння
анчынных помнікаў гісторыі і культуры. Толькі наяўнасць высокаадукаваных
спсцыялістаў дазволіць узняць беларускую турыстычную сферу на налсжны ўз-
ровень, значна павысіпь цікавасць да нашай Радзімы ў свеце і дабіцца прызнан-
ня яе важнай ролі ў сгварэнні агульнасўрапейскай культурнай прасторы.
У адпаведнасці з дзяржаўным адукацыйным стандартам вышэйшай аду-
кацыі па спсцыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве» (спецыялі-
зацыя 1-25 01 07 17 «Эканоміка і кіраванне турызмам») прадугледжана выкла-
данне вучэбнага курса «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі». У ім усебакова
разглядаюцца асноўныя кампаненты айчыннай гісторыка-культурнай спадчы-
ны, аналізуецца працэс іх эвалюцыі з часоў першабытнага ладу і да сучаснасці.
Відавочна, што дадзены курс з’яўляецца толькі састаўной часткай агульнага
працэсу падрыхтоўкі спецыялістаў у галіне турызму. Разам з іншымі дысцып-
лінамі спецыялізацыі ён скіраваны на паглыбленне ведаў студэнтаў аб гісторыі
і культуры сваёй Радзімы, разуменне яе важнага месца ў рамках еўрапсйскай
цывілізацыі, развіццё ў іх пачуцця патрыятызму і гонару за слаўнае мінулае
Беларусі.
3 іэтай мэтай у дапаможніку ўпершыню ў беларускай гістарыяі'рафіі зроб-
лена спроба параўнаўча-храналагічнага вывучэння асобных шэдэўраў айчын-
нага дойлідства і мастацтва, якія аналізуюцца з улікам эвалюцыі ўсіх асноўных
3
еўрапейскіх стылявых напрамкаў. Да таго ж, асобныя раздзелы працы прысвс-
чаны дакументальным, этнаграфічным і гістарычным помнікам, бо менавіта
яны прыдаюць арыгінальныя і ўнікальныя рысы нашай матэрыяльнай і духоў-
най спадчыне.
Сярод асноўных задач, пастаўленых перад курсам «Помнікі гісторыі і
культуры Беларусі», неабходна вылучыць наступныя:
• раскрыццё спецыфікі айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны;
• аналіз асобных відаў гісторыка-культурных каштоўнасцей;
• вылучэнне асобных этапаў у развіцці дойлідства і мастацтва Беларусі;
• вывучэнне ўплыву заходнееўрапсйскіх архітэкіурна-мастацкіх стыляў
на кулыуру беларускага народа;
• авалоданне адпаведнай навуковай тэрміналогіяй;
• вызначэнне ролі помнікаў гісторыі ў справе акгывізацыі турыстычнай
дзейнасці і ідэалагічна-патрыятычным выхаванні;
• азнаямленнс з перспектывамі выкарыстання асобных шэдэўраў айчын-
нага дойлідства ў сферы развіцця ўнутранага і ўязнога турызму.
Пасля вывучэння азначанай дысцыпліны студэнты павінны ведаць і разу-
мсць:
• перыядьізацыю развіцця айчыннага дойлідства і мастацтва;
• характэрныя рысы асобных архітэктурна-мастацкіх стыляў;
• адметнасці кожнага віду айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны;
• гісторыю і сучасны стан помнікаў гісторыі і кулыуры Беларусі.
Тэарэтычнае і пракгычнае засваенне атрыманых ведаў павінна дазволіць
студэнтам умець:
• ахарактарызаваць найбольш важныя асаблівасці асобных шэдэўраў ар-
хітэкіуры і мастацтва Беларусі;
• згрупавапь іх па стылявых, тыповых адметнасцях і гісторыка-геагра-
фічных прызнаках;
• прааналізаваць спецыфіку эвалюцыі ў Беларусі абарончага, палацава-
паркавага і храмавага дойлідства, выяўленчага мастацтва;
• абгрунтаваць свае высновы па тых ці іншых аспектах працэсу фарміра-
вання айчыннай гісторыка-кулыурнай спадчыны.
Вынікам падрыхтоўкі студэнтаў па дадзеным курсе станс выпрацоўка ў
іх навыкаў:
• самастойнага вывучэння асобных помнікаў гісторыі і культуры з вы-
значэннсм іх псторыка-культурнага значэння і турыстычнага патэнцыялу;
• аналізу гістарыяграфіі па тэме гісторыка-культурнай спадчыны Бела-
русі з мэтай найбольш эфектыўнага іх уключэння ў турыстычныя праграмы;
• спалучэння айчынных помнікаў архітэктуры, гісторыі і мастацтва ў но-
выя экскурсійныя туры;
• усебаковага выкарыстання атрыманых ведаў у прафесійнай дзейнасці,
звязанай з турыстычным бізнесам.
4
Такім чынам, дадзсны дапаможнік з’яўляецца комплексным даслсдаван-
нсм помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Найперш ён скіраваны на якасную
падрыхтоўку спецыялістаў у сферы турызму. Разам з тым відавочна і тое, што
глыбокае всданне ўласных карансў, а таксама адметнасцей айчыннай гісторыі
і культуры — гэта ганаровы абавязак грамадзяніна Рэспублікі Беларусь. Кожны
з нас павінсн зрабіць усё магчымас для зберажэння і памнажэння айчыннай
гісторыка-культурнай спадчыны, бо толькі такім чьшам можна гарантаваць за-
хаваннс самой беларускай нацыі і забяспечыць ёй дастойнае месца ў сусветнай
супольнаспі.
5
ГЛАВА 1
АГУЛЬНАЯ ХАРАКТАРЫСТЫКА КУРСА
«ПОМНІКІ ГІСТОРЫІI КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСІ»
1.1. Прадмет і мэта курса
«Помнікі гісторыі і культуры Беларусі»
Помшкі гісторыі і культуры Беларусі - найкаштоўнейшая спадчына бс-
ларускага народа, якая свсдчыць аб яго высокім духоўным і сацыяльна-экана-
мічным развіцці ў мінулым. Мснавіта яны з’яўляюцца найбольш яскравым ад-
люстраваннем усіх тых гістарычных перыядаў, што прайшла наша радзіма за
шматвскавы час свайго існавання «Маўклівыя сведкі» слаўнай мінуўшчыны -
непрыступныя замкі, шыкоўныя палацы і велічныя храмы - гэта напамін на-
шых продкаў аб сабе. Дзякуючы ім сувязь паміж пакаленнямі трывала захоў-
ваецца, нягледзячы на ўсе тыя стагоддзі, што нас раздзяляюць У сваю чаргу,
узрастаючая зараз цікавасць да гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі не
толькі дазваляе распачаць працэс яе актыўнага выкарыстання ў турыстычнай
справе, алс і садзсйнічас захаванню нацыянальных адмстнасцей беларусаў, іх
традыцыйнай народнай культуры.
Мснавіта помнікі гісторыі і культуры можна разглядаць у якасці вызначэн-
ня самабытнасці беларускага народа, бо ў іх знайшлі канкрэтнае адлюстраванне
своеасаблівыя рысы яго матэрыяльнай і духоўнай культуры. Спадчына нашых
продкаў зараз складас прыблізна 20 тыс. помнікаў розных відаў і катэгорый.
Пры гэтым можна вылучыць шэраг прьічын, якія надалі ім нспаўторнасць і ад-
метнасць.
ГІа-першае, гэтаму паспрыяла размяшчэнне Беларусі на мяжы еўрапей-
скай і візантыйска-рускай культурных традыцый, што прывяло да ўнікальнага
сінтэзу тут разнастайных стылявых напрамкаў, якія, пераплятаючыся з мясцо-
вай першаасновай, садзейнічалі ўзнікненню сапраўдных архітэктурна-мастац-
кіх шэдэўраў сусветнага значэння. Пры гэтым трэба ўлічваць і тое, што нашы
продкі імкнуліся творча перапрацоўваць здабыткі культуры іншых еўрапейскіх
народаў, а таму ў айчынных помніках архітэкіуры і мастацтва асобныя элемен-
ты візантыйскага і раманскага стыляў, готыкі, рэнесансу, барока, класіцызму,
рамантызму і мадэрну гарманічна спалучаюцца, што надае айчыннай гісторы-
ка-культурнай спадчынс дух самабытнасці і арыгінальнасці.
Па-другое, суіснаванне ў Бсларусі на працягу стагоддзяў розных рэлігій-
ных канфссій вызначыла развіццс тут цэлага шэрага напрамкаў культавага дой-
лідства, якія з прычыны існаваўшай паміж імі барацьбы за вернікаў запазыч-
валі адзін у аднаго найлепшыя дасягнснні ў тэхніцы тагачаснага будаўніцтва
6
і асобных праявах выяўлснчага мастацтва. Дзякуючы гэтаму ў нашай краінс
былі ўзведзены, напрыклад, праваслаўныя барочныя храмы, якія яшчэ і зараз
уражваюць творчым падыходам нашых продкаў да пераасэнсавання лспшых
здабыткаў тагачаснай заходнссўрапейскай культурнай традыцыі. Да таго ж, на-
всдваючы асобныя бсларускія гарады, можна ўбачыпь непадалёк адзін ад адна-
го каталіцкі касцсл, праваслаўную царкву, пратэстанскі збор, яўрэйскую сінаго-
гу і нават мусульманскую мячэць, што прыдае гэтым старажытным нассленым
пунктам санраўдны ўнікальньі каларыт.
Па-трэцяе, значны ўплыў на архітэктурную спадчыну нашай радзімы
аказалі асаблівасці яс дзяржаўнага ладу ў часы феадалізму. Адносная слабасць
цэнтральнай улады Рэчы Паспалітай прывяла да з’яўлення так званай «шляхсц-
кай анархіі», вынікам якой стала наяўнасць у Беларусі заможных магнацкіх ра-
доў Радзівілаў, Сапег, Гаштольдаў, Храптовічаў, Патоцкіх, Тышксвічаў, Чарта-
рыйскіх і інш. Назапашаныя велізарныя багацці дазвалялі ім будаваць магутныя
крэпасці і пышныя палацава-паркавыя комплексы, для ўзвядзення якіх у Бела-
русь запрашаліся лепшыя еўрапейскія дойліды. Значная частка гэтых шэдэўраў
архітэктуры ўцалела і, хоць зараз часам знаходзіцца ў паўразбураным стане,
дагэтуль уражвас сваёй вслічнаспю і раскошай.
Па-чацвёртае, беларускія землі вельмі часта станавіліся арэнай разбу-
ральных войнаў. Вынікам гэтага стаў падкрэслена абарончы характар не толькі
сядзіб мясцовых феадалаў, але і большасці айчынньіх сярэднявечных храмаў,
што надавала еўрапсйскім стылям у Бсларусі непаўторную афарбоўку. Да таго
ж, на тэрыторыі рэспублікі маецца цэлы шэраг мясцін, дзе некалі сыходзіліся ў
змаганні магутныя арміі славутых палкаводцаў. На жаль, памяць аб паўшых тут
ваярах толькі ў рэдкіх выпадках ушанавана мемарыяламі. Няглсдзячы на гэта,
відавочна, што ўмацаванне дзяржаўнай ідэалогіі і далейшас развіццё турызму
прывядзе да вяртання ўвагі грамадства да палёў былых бітваў, дзе нашы продкі
калісьці адстойвалі ўласную незалежнасць.
Па-пятае, Беларусь з’яўлясцца радзімай значнай колькасці знакамітых
асоб, якія пакінулі свой след не толькі ў айчыннай, але і ў сусветнай гісторыі.
Так, далёка за межамі нашай краіны вядомы прозвішчы Ефрасінні Полацкай,
Кірылы Тураўскага, Францыска Скарыны, Міколы Гусоўскага, Тадэвуша Ка-
сцюшкі, Адама Міцкевіча, Марка Шагала. Беларускія карані таксама мелі кам-
пазітары Міхаіл Глінка, Мікалай Рымскі-Корсакаў, Дзмітрый Шастаковіч, Ігар
Стравінскі, падарожнік Мікалай Пржэвальскі, матэматык Соф’я Кавалеўская,
аўтары аповесці «Алые паруса» Аляксандр Грын і песні «Катюша» Міхаіл Іса-
коўскі, паэт Яўгеній Еўтушэнка, авіяканструктар Павел Сухі, стваральнік між-
народнай мовы Эсперанта Людвіг Заменгоф, заснавальнік кібернстыкі Аляк-
сандр Маліноўскі, акцёры Кірк Дуглас і Інакенцій Смактуноўскі.
Акрамя гэтага, прозвішчы асобных ураджэнцаў Беларусі шануюцца зараз
у шмат якіх краінах свету: у Англіі не забыты тутэйшы першадрукар Ян Ліпвін;
у Чылі - геолаг і рэктар універсітэта ў Сант’яга Ігнат Дамейка; у Германіі -
7
Ж. Алфёрауу Мінску
магэматык і фізік Герман Мінкоў-
скі; у Грэцыі - герой вайны супраць
Аманскай імпсрыі Зыгмунт Мінейка,
у Эфіопіі удзельнік вайны з Італіяй
Аляксандр Булатовіч; на Гавайскіх
астравах - прэзідэнт тутэйшага Се-
ната Мікалай Судзілоўскі; у Фран-
цыі - пісьменнік Оскар Мілаш і г. д.
Вялізны ўклад зрабілі «сыны Бела-
русі» і ў развіццё навукі Сярод лаў-
рэатаў славутай Нобелеўскай прэміі,
маючых тутэйшыя карані, можна
назваць: эканаміста Саймана Смі-
та з ІІінска (увсў ва ўжытак тэрмін
«ВНП»), хіміка Аарона Клуга з Зэль-
вы, фізікаў Жарэса Алфёрава і Алана Джэя Хігера з Віцсбска, Марціна Льюіса
Псрла з Пружан. Памятныя мясціны, звязаныя з іх жыццём і дзейнаецю, да-
паўняюць беларускую архітэктурную спадчыну надзвычай цікавымі аб’ектамі,
здольнымі не толькі актывізаваць патрыятычнае выхаванне беларускай моладзі,
але і ўнесці істотны ўклад у развіццё ўязнога турызму.
Па-шостае, беларускі фальклор, звычаі, абрады, нацыянальнае адзенне
і кухня данеслі да нас старадаўнія народныя традыцыі. Пры гэтым менавіта
беларуская народная культура ў значнай ступені здолела пазбсгнуць знешня-
га ўздзеяння і захавала самабытныя славянскія карані Гэта надзвычай важна
якраз зараз, калі ў якасці асобнай галіны прадпрымальніцкай дзейнасці пачаў
вылучацца агратурызм.
Па-сёмае, актыўнас засяленне беларускіх зямсль у каменны, бронзавы і
ранні жалезны псрыяды прывяло да наяўнасці тут вялікай колькасці паселішчаў
і могільнікаў першабытных людзей. Асобныя старажытныя гарадзішчы размя-
шчаюцца каля ўзведзеных у часы феадалізму і Новага часу замкаў, палацаў і
храмаў і могуць быць уключаны ў аілядныя экскурсійныя праграмы, што зро-
біць іх яшчэ больш дынамічнымі і захапляльнымі.
3 улікам вышэйпералічаных адметнасцей айчыннай гісторыка-культурнай
спадчыны прадмстам курса «Помнікі гісторыі і кулыуры Бсларусі» з’яўлясцца
сукупнасць матэрьіяльных і духоўных каштоўнасцей, створаных беларускім на-
родам за ўсю яго шматвекавую гісторыю. Мэта дадзснай вучэбнай дысцыпліны
заключаецца ў вывучэнні ўсяго комплексу помнікаў айчыннай гісторыі і куль-
туры, веданнс якога неабходна для далейшага ўдасканалення турыстычна-экс-
курсійнай дзсйнасці ў Бсларусі.
Курс «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» з’яўляецца неадрыўнай са-
стаўной часткай працэсу падрыхтоўкі будучых эканамістаў-прадпрымальнікаў
для работы ў турыстычнай сферы. Ён цесна звязаны з іншымі дысцыплінамі,
8
што ўваходзяць у склад адпавсднай спсцыялізацыі. У псршую чаріу тут мож-
на адзначыць такія прадмсты, як «Гісторыя Бсларусі», «Гісторыя турызму»,
«Культуралогія» і «Экскурсазнаўства». Выкладанне гэтых прадметаў у комп-
лексе дазваляс падрыхтаваць высокакваліфікаваных спецыялістаў, якія б нс
толькі добра ведалі гісторыю свасй радзімы і свабодна арыентаваліся ў яе архі-
тэктурна-мастацкай спадчыне, але і валодалі б нсабходнымі навыкамі па далей-
шым развіцці турыстычнай справы ў Бсларусі. А наяўнасць у дзяржаве добра
развітай турыстычнай інфраструктуры дазволіла б значна павялічыць даходы
бюджэту, стварыць новыя працоўныя мссцы і спыніла б працэс паступовага за-
няпаду ацалелых помнікаў гісторыі і культуры, распачаўшы такім чынам новы
этап адраджэння самабытнай беларускай культуры.
1.2. Гісторыка-культурная спадчына як элемент
дзяржаўнай ідэалогіі і патрыятычнага выхавання
ў Рэспубліцы Беларусь
Станаўленне нацыянальнай мадэлі рыначнай эканомікі у Рэспубліцы Бе-
ларусь адбываецца ў рамках аіульнай сацыяльна арыснтаванай палітычнай ма-
дэлі. Менавіта з гэтым звязана тое, што ўмацаваннс новых метадаў гаспадаран-
ня скіравана, акрамя іншага, на ўдасканаленне фізічнага і духоўнага развіцця
кожнага грамадзяніна.
Зыходзячы з азначанага, цалкам заканамерным з’яўляецца стаўленне да
айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны як да аднаго з вядучых напрамкаў
сацыяльна-эканамічнай палітыкі беларускай дзяржавы. Выклікана гэта таксама
яшчэ і тым, што, па-першае, актыўнае ды рацыянальнас выкарыстанне номні-
каў гісторыі і культуры здольна аказаць адчувальнае стымулюючае ўздзеянне
на развіццё большасці галін народнай гаспадаркі, а па-другос, ужо існуе тры-
валае ўспрыманне іх у якасці неад’емнага элемента патрыятычна-ідэалагічнай
працы ў Рэспубліцы Бсларусь на сучасным этапе.
Сярод асноўных жа элементаў патрыятычна-ідэалагічнай працы неаб-
ходна асобна выдзсліць патрыятычныя ідэалы, якія складваюцца на працягу
ўсяго перыяду сталення чалавска пад уплывам розных фактараў (сям’я, школа,
ушверсітэт, соцыум). Відавочна, што зварот да гістарычных каранёў, айчын-
най гісторыка-культурнай спадчыны папярэдніх пакаленняў беларусаў у ста-
не істотна аблегчьшь дадзены працэс, надаўшы дадатковую матывацыю ўсяму
патрыятычна-ідэалагічнаму напрамку рэалізацыі дзяржаўнай праграмы па ма-
дэрнізацыі сучаснай сістэмы адукацыі.
Выхаванне сапраўднага грамадзяніна абавязана прадугледжваць яго ўсе-
баковую падрыхтоўку да ажыццяўлення самых разнастайных задач, якія ставіць
перад ім паўсядзённае жыццё і сённяшняе грамадства. Ён павінен быць здольны
вырашаць не толькі нейкія бяіучыя, алс і важныя перспектыўныя задачы, скіра-
ваныя на паляпшэнне дабрабыту ўсёй беларускай дзяржавы, паспяхова выкон-
9
ваць адказныя функцыі гаспадара, стваральніка, арганізатара, абаронцы як улас-
ных інтарэсаў, так і ўсёй сваёй радзімы, быць таксама якасна падрыхтаваным да
свядомага актыўнага ўдзелу ў карыснай для айчыннага грамадства дзейнасці.
Цалкам правамерна і тое, што ў дасягненні пастаўленых перад кожным з
нас задач у значнай ступені можа дапамагчы веданне гістарычнага лёсу баць-
каўшчыны, гонар за ўласных продкаў, жаданне паўтарыць іх гераічныя ўчынкі,
скіраваныя на ўмацаванне дзяржаўнасці Беларусі. Атрыманыя такім чынам зы-
ходныя арыеншры здольны актывізаваць кансалідацыйныя працэсы ў беларус-
кім грамадстве, вярнуць страчаныя матэрыяльныя і духоўныя каштоўнасці.
Трэба таксама разумець, што, як і любы іншы кампанент сістэмы вы-
хавання, патрыятызм уяўляе складаны комплекс элементаў, якія знаходзяцца
паміж сабою ў цсснай узаемасувязі і вызначаюць яго агульны змест, мэты, а
таксама прынцыпы арганізацыі адпаведнай працы сярод асобных сацыяльных
іруп грамадства. Вопытсусветнай педагогікі паказвае, што беражлівыя адносі-
ны да народнай культуры, яе традыцый і здабыткаў дазваляюць істотна ўзбага-
ціць выхаваўчы працэс, адысці ад фармалізму і безаблічнай тэорыі. У значнай
ступені гэта датычыцца натрыятычна-ідэалагічнага выхавання, дзе зварот да
рэальных гістарычных асоб, падзей, памятных мясцін, мемарыялаў дае магчы-
масць на канкрэтных прыкладах распавесці пра адметнасці беларускай нацыі,
станаўленне яе дзяржаўнасці, вызначыць яе месца сярод іншых еўрапейскіх
народаў.
Такім чынам відавочна, што ва ўмовах сувсрэнітэту Рэспублікі Беларусь
патрыятычнас выхаванне атрымлівае павышаную значнасць. Толькі ў аб’яднан-
ні патрыятычных сіл, у адзінстве пагрыятычных імкненняў і дзеянняў магчыма
аднаўленне і абагачэнне лепшыхтрадыцый беларускага народа, наспяховае вы-
рашэнне задач пабудовы грамадскай супольнасні і далейшага дэмакратычнага
рэфармавання дзяржавы.
Не выклікае сумненняў, што на сучасным этапе сацыяльна-грамадскага і
культурнага развіцця задача духоўнага адраджэння ў Рэспубліцы Беларусь са-
праўды з’яўляецца адным з прыярытэтных напрамкаў дзяржаўнай палітыкі і
ідэалогіі. Уссбаковас вывучэнне гісторыка-культурнай спадчыны ў гэтым плане
выглядае надзвычай актуальным і запатрабаваным, бо дазваляс не толькі за-
хаваць трывалую сувязь паміж пакаленнямі, але і ўмацаваць у сучасным бела-
рускім грамадстве гонар за сваю Айчыну.
1.3. Перыядызацыя і структура курса.
Агульная характарыстыка літаратуры
Перыядызацыя курса «Помнікі гісторыі і культуры Бсларусі» ў цэлым
паўтарае айчынную агульнагістарычную традыцыю. Тлумачыцца гэта тым,
што змены ірамадска-эканамічных укладаў не маглі не паўплываць на беларус-
кую архітэктуру, народныя абрады, адзенне і г. д. Прыняты ў краінах Заходняй
10
Еўропы і ЗША «цывілізацыііны падыход» таксама можа быць лсгка прасочаны
ў Беларусі, дзс свой адбітак пакінулі розныя культурныя традыцыі.
На наш погляд, правамерна будзе прытрымлівацца класічнага падзелу
гісторыі на старажытны перыяд - сярэднявсчча - Новы час - Найноўшы час.
Разам з тым пры вывучэнні асобных этапаў станаўлення айчыннай гісторы-
ка-культурнай спадчыны неабходна звяртаць увагу на тыя архітэктурна-ма-
стацкія стылі, што дамінавалі ў тагачаснай Беларусі (візантыйскі і раманскі,
готыка, рэнесанс, барока, ракако, класіцызм, мадэрн, капструктывізм, сацрэ-
алізм і інш.). Улічваючы багацце і разнастайнасць бсларускіх помнікаў гісто-
рыі і культуры, у структуру курса таксама былі ўключаны асобныя раздзелы
па археалагічных, дакументальных, этнаграфічных і гістарычных помніках,
што дазваляе дасканала вывучыць увесь спектр айчыннай гісторыка-культур-
най спадчыны.
Навуковае вывучэнне беларускіх помнікаў гісторыі і культуры бярэ свой
пачатак у XIX ст., калі з’явіліся першыя працы, прысвечаныя гістарычнаму мі-
нуламу нашай радзімы. У другой палове XIX ст. з друку выйшлі даследаванні,
дзе побач з нарысамі па гісторыі Беларусі і яе этнаграфічнай спадчыне даваліся
звесткі па асобных архітэкіурных помніках (М. О. Без-Корннловмч. Нсторм-
ческне сведення о прнмечательнейшнх местах в Белоруссмн. СПб., 1855; Вм-
тебская губерння. Псторнко-географнческнй н статнстнческмй обзор. Вмтебск,
1890; А. С. Дсмбовецкнй. Опыт опнсання Могшіевской губерннн. Т. 3. Могн-
лев, 1882-1884; Жнвоішсная Россня. Отечество наше в его земельном, нсто-
рнческом, плсменном, экономпческом н бытовом значеннн. Т. 3. Лнтовское н
Бслорусское Полесье. СПб., 1882).
Шэраг прац таго часу былі прысвечаны мінуламу асобных гарадоў Бела-
русі. Іх аўтары, акрамя гістарычнаіа экскурсу, давалі дэталёвае апісанне най-
больш прыкметных тутэйшых архітэктурных помнікаў (некаторыя з іх пазней
былі разбураны), а таксама прыводзілі займальныя факты, якімі зараз можна
якасна ўзбагаціць існуючыя экскурсійныя праграмы (Л. Вінаградаў. Гомель. Его
прошлое н настояшее. М., 1900; X. Зоненбсрг. Пстормя города Брест-Лнтовска.
Брест, 1907; Я. Ф. Арлоўскі. Очерк нсторнм города Гродно, составленный на
основанмм печатных нсточннков. Гродно, 1889).
Важнае месца ў тагачаснай гістарыяграфіі адводзілася папулярызацыі ў
Беларусі праваслаўнай царквы, якая лічылася апорай самаўладдзя супраць ка-
таліцызму і паланізацыі. Гэта прывяло да выдання прац, дзе паказвалася шмат-
вяковая гісторыя праваслаўнай канфесіі на беларускіх землях. Сярод іншага тут
распавядалася і пра буйнейшыя мясцовыя манастыры і храмы (Е. Ф. Орлов-
скнй. Жііровнцы, краткое мсторнческое оішсаннс. Внлыіо, 1893; М. М. Пашке-
внч. Чудотворная Пкона Богородмцы в Борунах. Внльно, 1907).
Быў пакладзены пачатак комплекснаму вывучэнню гісторыка-кульгурнай
спадчыны Беларусі. У 1870-я гг. у Пецярбургу выйшла некалькі выпускаў «Па-
мятннков русской старнны в западных губерннях» пад редакцыяй I. М. Бацюш-
11
кава, дзе давалася апісанне архітэктурных шэдэўраў Полацка, Віцебска і іншых
беларускіх гарадоў.
Пасля ж утварэння БССР на працягу 1920 - 1930-х гг. упершыню ў айчын-
най гістарыяграфіі з’явіліся змястоўныя навуковыя працы, дзе даследавалася
гісторыка-культурная спадчына. На першае месца тут можна паставіць абагуль-
няючую работу М. Шчакаціхіна «Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва»
(Мінск, 1928; перавыдадзена ў 1993). Акрамя таго, шэраг прац быў прысвечаны
старадаўняй беларускай архітэктуры. I. Хозераў падрыхтаваў манаграфію «Бе-
ларускае і Смаленскае дойлідства XI - XIII стст.» (Мінск, 1994). Шмат прац у
міжваеннай БССР прысвячалася і вывучэнню айчыннай этнаграфіі. У 1922 г.
Я. Карскі завяршыў фундаментальнае 3-томнае даследаванне «Беларусы», дзе
ўпершыню даў падрабязны агляд усіх адметнасцей беларускага этнасу ад стара-
жытнасці да пачатку XX ст.
У Заходняй Беларусі ў гэты ж час вельмі сур’ёзна ставіліся да развіцця
турызму, што прывяло да выдання тут шэрага даведнікаў і фотаальбомаў. Сярод
апошніх можна вылучыць працу Я. Булгака «Польшча ў пейзажах і помніках
старажытнасці», дзе былі змешчаны фотаздымкі большасці беларускіх палацаў
і храмаў. Помнікі гісторыі і кульіуры паўночнага ўсходу Беларусі плённа да-
следаваў Б. Брэжга, які выдаў манаірафіі «Замкі Віцебшчыны» (Вільна, 1933) і
«Ахова помнікаў старажытнасці на Віцебшчыне» (Рыга, 1932).
Пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны і завяршэння аднаўленчага
перыяду з канца 1950-х гг. адрадзілася праца па даследаванні асноўных эле-
ментаў айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны. Сярод найбольш значных
яе кірункаў стала вывучэнне дакументальных, этнаграфічных, археалагічных,
архітэктурных і мастацкіх помнікаў.
Так, што датычыцца дакументальных помнікаў, то асноўная ўвага даслед-
чыкаў была сканцэнтравана на аналізе старажытных летапісаў, у якіх змешча-
ны найкаштоўнейшыя звесткі аб палітычным і паўсядзённым жыцці нашых
продкаў. Сярод найбольш важных прац тут можна вылучыць работы М. М. Ула-
шчыка «Введенне в нзученме белорусско-лнтовского летопнсання» (М., 1985),
В. А. Чамярыцкага «Беларускія летапісы як помнікі літаратуры» (Мінск, 1969),
а таксама «Беларускія летапісы і хронікі» (Мінск, 1997).
Даследаванне этнаграфічных помнікаў Беларусі вялося ў пасляваенны
час асабліва актыўна і адзначылася выданнем шэрага ірунтоўных калектыў-
ных прац: «Беларускае народнае адзенне» (Мінск, 1975), «Беларускае народнае
жыллё» (Мінск, 1973), «Беларускія народныя абрады» (Мінск, 1994), «Этнагра-
фія Беларусі: энцыклапедыя» (Мінск, 1989). Дзякуючы ім удалося вызначыць
непаўторныя і ўнікальныя рысы беларускага этнасу, выратаваць ад знікнення
народныя рамёствы, фальклор, а таксама аднавіць некаторыя страчаныя этна-
графічныя помнікі.
Асаблівасцю навуковых прац, прысвечаных археалагічным помнікам Бе-
ларусі, з’яўлялася тое, што яны аналізавалі знойдзеныя аўтарамі ў час раскопак
12
рэчы. Вынікам гэтага стала з’яўленне даследаванняў па асобных рэгіёнах Бела-
русі (Э. М. Зайкоўскі. Першабытныя помнікі паўночнай Беларусі. Мінск, 1990;
А. Г. Калечыц. Памятннкн камснного м бронзового веков Восточной Белорус-
снн. Мннск, 1987). Акрамя таго, у шэрага прац такім чынам была вывучана гі-
сторыя буйных саюзаў плямён, якія, на думку шэрага навукоўцаў, маглі з’яўляц-
ца непасрэднымі продкамі беларусаў (П. Ф. Лысенко. Дреговнчн. Мннск, 1991;
Г. В. Штыхаў. Крывічы. Мінск, 1992). 3 абагульняючых прац па археалагічных
помніках Беларусі неабходна вылучыць работу Э. М. Загарульскага «Древняя
нсторня Белорусснн» (Мінск, 1977) і 4-томную калектыўную працу «Археало-
гія Беларусі» (Мінск, 1997-2001). Акрамя таго, у 1993 г. была выдадзена энцык-
лапедыя «Археалогія і нумізматыка Беларусі».
Зразумела, што найбольшая колькасць прац, прысвечаных помнікам гі-
сторыі і культуры Беларусі, датычылася вывучэння эвалюцыі айчыннага дой-
лідства. Адметнасці беларускіх замкаў і крэпасцей былі дэталёва прааналіза-
ваны ў працах М. А. Ткачова «Замкі Беларусі XIII - XVIII стст.» (Мінск, 1977)
і «Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XII - XVIII стст.» (Мінск,
1978). Нелы а не адзначыць і даследаванні А. А. Трусава, які засяродзіў ува-
гу на характэрных рысах айчыннай архітэктуры і паказаў яе цесную сувязь з
еўрапейскімі архітэктурна-мастацкімі стылямі - «Памятннкн монументального
зодчества Белорусснн XI - XVII вв.» (Мінск, 1988), «Старонкі мураванай кні-
гі: Манументальная архітэктура эпохі феадалізма і капіталізма» (Мінск, 1990).
Падагульняючым комплексным даследаванням гэтага напрамку вывучэння ай-
чыннага дойлідства можна лічыць манаграфію Ю. М. Бохана «Вайсковая спра-
ва ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове XIV - канцы XVI ст.» (Мінск,
2008), дзе асобны раздзел прысвечаны якраз тагачаснаму фартыфікацыйнаму
будаўніцтву ў Беларусі.
Шмат увагі беларускія навукоўцы ўдзялялі таксама даследаванню культа-
вай архітэктуры. Сярод найбольш грунтоўных прац па гэтай тэматыцы можна на-
зваць кнігі А. М. Кушнярэвіча «Культавас дойлідства Беларусі XIII - XVI стст.»
(Мінск, 1993); В. Г. Слюнчанкі «Полоцкнй Софнйскнй собор» (Мінск, 1987);
У. В. Трацэўскага «Цэрквы-крэпасці ў Сынкавічах і Малым Мажэйкаве» (Мінск,
1989); Т. В. Габрусь «Мураваныя харалы. Сакральная архітэктура Беларусі эпо-
хі барока» (Мінск, 2001); энцыклапедычныя даведнікі А. М. Кулагіна «Каталіц-
кія храмы Беларусі» (Мінск, 2000) і «Праваслаўныя храмы Беларусі» (Мінск,
2001).
Новай тэндэнцыяй у айчыннай гістарыяграфіі ў 90-я гт. стала з’яўленне
шэрага прац, прысвечаных асобным архітэктурным стылям на беларускіх зем-
лях: «Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння» (Мінск, 1994);
«Барока ў беларускай культуры і мастацтве» (Мінск, 2001); А. М. Кулагін «Шэ-
дэўры архітэктуры ракако» (Мінск, 1991), яго ж «Эклектыка» (Мінск, 2000);
В Ф Марозаў «Палац у Гомелі» (Мінск, 1991), яго ж «Палац у Жылічах»
(Мінск, 1992). Апошнія дзве працы пры гэтым, хоць і не даюць поўны агляд
13
развіцця класічнага стылю ў Беларусі, але дэтальна аналізуюць асаблівасці леп-
шых айчынных шэдэўраў класічнай архітэктуры.
Савецкі перыяд у беларускай архітэктуры быў адзначаны карэннымі пе-
раўтварэннямі ў горадабудаўніцтве, у выніку чаго айчынныя населеныя пункты
атрымалі якасна новы выгляд. 3 прац, якія даследавалі гэты цікавы этап, неабход-
на вылучыць настуііныя: А. А. Воінаў «Нстормя архнтектуры Белоруссмн. Со-
ветскнй псрнод» (Мінск, 1987); А. А. Воінаў, С. Ф. Самбук «Дом правнтельства
БССР» (Мінск, 1975); А. У Лысенка «Главная улмца Ммнска» (Мінск, 1963).
Сярод абагульняючых прац, якія можна разглядаць як вынік усіх наслява-
енных даследаванняў беларускіх гісторыкаў і мастацтвазнаўцаў, асобнае месца
займаюць: «Збор помнікаў гісторыі і кулыуры Беларусі» (Мінск, 1984—1988. Т. 8);
«Архітэктура Беларусі: энцыклапсдыя» (Мінск, 1993); «Страчаная спадчына»
(Мінск, 2003). Паралсльна з выданнем падобных калекгыўных твораў нека-
торыя з айчынных даслсдчыкаў самастойна прадпрымалі спробы прасачыць
гісторыю ўсёй беларускай архітэктуры: А. I. Лакотка «Нацыянальныя рысы
беларускай архітэкгуры» (Мінск, 1999); У. А. Чанзурыя, Ю. У. Чантурыя «Па-
мятннкн н памятные места Беларусн» (Смаленск, 2007).
Важным этапам у айчыннай гістарыяграфіі стала і падрыхтоўка гісторыка-
краязнаўчых хронік «Память». Іх стварэнне распачалося яшчэ ў 1985 г. і ўсяго
запланавана да выхаду каля 140 кніг, прысвечаных усім раёнам, абласным цэнт-
рам і гарадам Рэспублікі Беларусь. Асобныя раздзслы ў гэтых кнігах датычацца
якраз помнікаў гісзорыі і кулыуры, а таксама распавядаюць пра адметных гі-
старычных асоб, жыццё і дзсйнасць якіх так ці інакш звязана з гэтым рэгіёнам.
Шэрагдаслсдаванняў у айчыннай гістарыяграфіі прысвечаны выяўленчаму
і прыкладному мастацтву. Гэтаму садзейнічаў той факт, што беларускае мастацтва
мас шматвяковую гісторыю і на працяіу стагоддзяў аказвала моцны ўплыў на су-
седнія рэгіёны. Вынікам дзейнасці беларускіх майстроў сталі сапраўдныя мастац-
кія шэдэўры, якія маюць сусветную каштоўнасць. Найбольш адметнымі працамі
ў дадзеным напрамку сталі: «Жывапіс Беларусі XII — XVIII стст.» (Мінск, 1980);
«Іканапіс Беларусі XV - XVIII стст» (Мінск, 1992); «Дэкаратыўна-прыкладное
мастацтва Беларусі XII - XVIII стст.» (Мінск, 1984).
Неабходна асобна адзначыць фундамснтальную калектыўную 6-томную
працу «Гісторыя беларускага мастацтва» (Мінск, 1987-1994), дзе падрабязна
даследавана развіццё айчыннай архітэктуры і мастацтва з псршабытных часоў.
Значнас месца ў сучаснай айчыннай гістарычнай навуцы займае і шматтомная
калектыўная праца «Архітэктура Беларусі. Нарысы эвалюцыі ва ўсходнесла-
вянскім і еўрапейскім кантэксце», выданне якой пачалося ў 2005 г. Дадзеныя
даследаванні дагэзуль з’яўляюцца найбольш дасканалымі і грунтоўнымі пра-
цамі па тэматыцы курса «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі».
Новым нанрамкам, які яшчэ толькі пачынае складвацца ў сучаснай
Беларусі, стала выданнс даведнікаў: А. Варава «Этюды о Беларусн» (Мінск,
2002); Ю. Татарынаў «От Гродно н Каменца до Мстпславля» (Мінск, 1997); Н-
14
Дрысснка «Могнлевшмна: мой любнмый древнерусскнй край» (Магілёў, 2007);
Т. Шумава, А. Андрэсўа «Уднвнтельная Бсларусь» (М., 2008). У дадзеных вы-
даннях сабраны як матэрыялы з вышэйазначаных даследаванняў, так і асабістыя
разважанні аўтараў наконт магчымасні выкарыстання тых ні іншых айчынных
помнікаў гісторыі і культуры ў сфсры турызму.
Мснавіта развіццё апошняга дало штуршок для выхаду ў свет цэлага шэ-
рага манаграфій ды падручнікаў, прысвсчаных мінуламу і спецыфіцы экскур-
сійна-турыстычнай справы ў Бсларусі. Сярод іх наііперш нсабходна назваць
вучэбны дапаможнік Г. Ф. Шапавала «Нсторпя турнзма Беларусн» (Мінск,
2006), які фактычна заклаў новы напрамак даследаванняў у бсларускай гіста-
рыяграфіі Каштоўны мэтэрыял па аналізу айчыннай гісторыка-кулыурнай
спадчыны сабраны ў працах: А. I. Лакоткі «Нстормко-кулыурные регноны Бе-
ларусп» (Мінск, 2002); Л. М Гайдукевіча «Международный турмзм в снстеме
взапмодействня стран Центральной н Восточной Европы в конце XX - начале
XXI века» (Мінск, 2007); Н. В. Савінай і 3. М. Гарбылёвай «Экскурсоведенме»
(Мінск, 2004), А. I. Тарасёнка «Экологнческнй турмзм м рскреацмонное прнро-
допользованме в Беларусн» (Мінск, 2003), а таксама ў «Турнстской энцмклопе-
дцц Беларусм» (Мінск, 2007)
Такім чынам, не выклікае сумненняў тое, што адметнасці айчыннай гісто-
рыка-кулыурнай спадчыны ўсебакова вывучаны ў шматлікіх навуковых працах.
Нягледзячы на гэта, яшчэ і сёння адзіным тэматычным вучэбным дапаможнікам
з’яўляецца псршае выданне прадстаўленых чытачу аўтарскіх «Помнікаў гісто-
рыі і кулыуры Бсларусі» (Мінск, 2004), якое пры падрыхтоўцы дадзенай кнігі
было істотна дапрацавана і пашырана.
Хуткас развіццё найноўшых інфармацыйных тэхналогій прывяло да таго,
што з кожным годам усё больш важнай крыніцай па айчыннаму краязнаўству
становіцца Інтэрнэт. Станоўчымі рысамі адпаведных саіітаў з’яўляюцца: да-
стэткова лёгкі пошук інфармацыі, якаснае ілюстратыўнае забсспячэнне, уліч-
ванне заўваг наведвальнікаў (у тым ліку выпраўленне памылак) і пастаяннае
дапаўненне новымі матэрыяламі. Адным з лепшых на дадзены час айчынных
фотасайтаў, безумоўна, лічыцца «^ІоЬця.іцІ.Ьу», на якім сабрана інфармацыя
па 8,3 тыс. помнікаў гісторыі і культуры Беларусі (34 тыс. фотаздымкаў на во-
сень 2008 г.). Шырокую вядомасць таксама маюць адпавсдныя інтэрнэт-рэсур-
сы «гаіі/іта.ог^» і «ЬеІагця.Ьу». Каштоўныя даведачныя матэрыялы як па най-
больш славутых шэдэўрах айчыннага дойлідства, так і на архітэктурных стылях
утрымліваюць «аІІЬеІ.огц», «Ьізіогіаііз.сот», «сІого^іЬу.іпГо», «пазЬаЬеІагцз.іаір.
Ьу», «ргоЬеІагоз.гц» і «раіл'еі.псі». Асобным групам помнікаў прысвечаны сайты
«хатак.Ьу», «раіас.Ьу», «топцтепіз.іаір.Ьу» і «Гогігезз.^госіпо.Ьу». Цэлы шэраг
інтэрнэт-рэсурсаў распавядае пра храмы Беларусі - «коЬог.Ьу», «ргауояіауіе.
Ьу», «саіЬоІіс.Ьу» і «Ьгату.сот».
Важнае значэннс для развіцця айчыннага іурызму маюць сайты, увага
складальнікаў якіх канцэнтруецца на якім-небудзь адным нассленым пункце -
15
«тіг-пехуігкі.сот», «кгеуо.Ьу», «ІоЬсга.огц», «іогоу.Ьу», «Ьагосіта.сот», «Ьгезі.
Ьу», «уіІеЬвк.пеІ», «еіотіп-чк.іапсі.гц», «тутіпзк.сот», «ероіоізк.сот», «рогосі.
поуорпісІок.Ьу» і «торіісуіііхіогу.пагосі.гп». Нельга таксама не адзначыць і не-
каторыя з інтэрнэт-рэсурсаў турыстычнага характару, дзе акрамя іншага прад-
стаўлсны і канкрэтныя маршруты па гістарычных мясцінах Беларусі — «а^гоіо-
цг.Ьіг», «росііаіі.пеі», «ЬоІісІау.Ьу», «оІсіохпі.Ьу» і «ро.чеісІоп.Ьу».
У цэлым у апошні час дзякуючы развіццю турыстычнай справы ў Бсларусі
істотна ўзрасла цікавасць да помнікаў гісторыі і кулыуры Рэгулярна з’яўляюц-
ца новыя выданні, якія дапаўняюць айчынную гістарыяграфію па дадзеным пы-
танні цікавымі і змястоўнымі працамі. Падобная папулярызацыя нацыянальнай
гісторыка-кулыурнай спадчыны неабходна, бо дазваляе нс толькі актывізаваць
працэс аднаўлення асобных помнікаў, але і садзейнічае развіццю патрыятызму
ў ірамадстве.
1.4. Класіфікацыя помнікаў
гісторыі і культуры Беларусі
У Беларусі распрацавана навукова-метадычная тэрміналогія, якая даклад-
на вызначае сутнасць гісторыка-культурнай спадчыны і дае тлумачэнні асобных
відаў, а таксама катэгорый помнікаў. Усё гэта дазваляе лягчэй арыентавацца ў
шматлікай колькасці каштоўнасцей і выпрацаваць іх дакладную класіфікацыю.
Само паняцце «гісторыка-кулыурная спадчына» разглядаецца як сукуп-
насць адметных вынікаў і сведчанняў гістарычнага і духоўнага развіцця бе-
ларускага народа, увасобленых у гісторыка-культурных каштоўнасцях. Пад
апошнімі, дарэчы, разумеюць найбольш адметныя матэрыяльныя аб’екты і
нематэрыяльныя праяўленні чалавечай творчасці, што маюць выдатныя духоў-
ныя, эстэтычныя, дакументальныя вартасці і ўзяты пад ахову дзяржавы
Усе каштоўнасці могуць быць падзслены на матэрыялыіыя і духоўпыя.
Да першых з іх адносяць тыя каштоўнасці, матэрыяльнае ўвасабленне якіх
складае іх сутнасць, а да другіх - каштоўнасці, магчымае матэрыяльнае ўва-
сабленне якіх не аказвае істотнага ўплыву на іх сутнасць. У сваю чаргу, яны
таксама маюць уласнае чляненне.
Матэрыяльныя каштоўнасці падзяляюцца нарухомыя (пры перамяшчэнні
не страчваюць сваёй вартасці) і нерухомыя (пры перамяшчэнні вартасць аб’екта
можа быць цалкам альбо часткова страчана). У якасці прыкладу рухомых матэ-
рыяльных аб’ектаў можна назваць творы выяўленчага і ювелірнага мастацтва.
А сярод нерухомых - замкі, палацы, храмы і мемарыялы.
Духоўныя каштоўнасці падзяляюцца на фіксаваныя, сутнасць якіх цалкам
зафіксавана і не залежыць ад лёсу стваральнікаў ці сацыяльных змен у грамад-
стве, і ўвасобленыя, сутнасць якіх можа быць страчана са знікненнем іх ства-
ральнікаў, носьбітаў ці пры змене сацыяльных умоў існавання. Да першых мож-
на аднесці фальклор, нацыянальную кухню, а аснову другой групы складаюць
16
народныя рамёствы, што заўжды перадаваліся з пакалення ў пакаленне (разьба
па дрэве, ганчарства, пляценне з лазы і саломкі, кавальства, чаканка).
Для аблягчэння працы ўліку помнікаў гісторыі і культуры, а таксама з мэ-
тай сгварэння ўмоў для іх дасканалага вывучэння і аховы ўся айчынная гісто-
рыка-кулыурная спадчына надзялясцца на шэсць асноўных іруп;
Дакумепталыіыя помнікі (летапісы, мсмуары, архіўныя дакумснты і фо-
таздымкі айчынных помнікаў гісторыі і кульзуры).
Этнаграфічныя помпікі. У гэтай групе номнікаў, акрамя асобных матэ-
рыяльных каштоўнасцсй (тыпы сялянскіх сядзіб і прылад працы), практычна
цалкам сканцэнтраваны духоўныя каштоўнасці (фальклор, абрады і звычаі, на-
цыянальная кухня).
Помнікі археалогіі. Да гэтай групы помнікаў адносяцца аб’екты, выяўле-
ныя ў час археалагічных раскопак (рэшткі старажытных паселішчаў, могільнікі,
асобныя ўчасткі гістарычнага культурнага слоя ў населеных пунктах, прадметы
культуры і побыту). Такі падыход дазваляе аб’яднаць разам помнікі матэрыяль-
най культуры як псршабытнага ладу, так і феадалізму, што аблягчае аналіз яе
эвалюцыі на працягу стагоддзяў.
Помнікі горадабудаўпіцтва, дойлідства і архітэктуры. Сюды можна ад-
несці цэлыя гарады, асобныя гарадскія кварталы ці прадмесці, вуліцы, плошчы,
рэшткі старажытнай планіроўкі, асобныя будынкі, якім прысвоены статус на-
цыянальна-культурнай каштоўнасці, а таксама звязаныя з імі творы манумен-
талыіага, выяўленчага, дэкаратыўна-прыкладнога, садова-паркавага мастаптва
і культурна-прыродныя ландшафты. Пры іэтым для вылучэння ў асобны пом-
нік дойлідства пэўная частка гарадской забудовы павінна складаць гарманічны
архітэкіурны ансамбль, які мае агульнас стылявое рашэнне і быў узведзены
прыблізна ў адзін час.
Помпікі выяўленчага і прыкладпога мастацтва. Да гэтай групы помні-
каў адносяцца творы жывапісу (у тым ліку манументальнага), графікі, скульп-
туры, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і інш.
Помнікі гісторыі. Тут згрупаваны аб’екты, звязаныя з адметнымі праява-
мі чалавечай дзейнасці, якія адлюстроўваюць важныя гістарычныя падзеі, эта-
пы дзяржаўнага будаўніцтва, развіццё навукі, тэхнікі, кулыуры і побыту. Сюды
можна аднесці мссцы бітваў, родныя мясціны знакамітых суайчыннікаў, а так-
сама помнікі, звязаныя са станаўленнем беларускай дзяржаўнасці.
1.5. Стан айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны
ў Расійскай імнерыі, БССР і Рэспубліцы Беларусь
Першыя спробы аховы беларускіх помнікаў гісторыі і кульзуры прадпры-
маліся яшчэ ў XIX ст. Разам з тым лёс асобных шэдэўраў айчыннай архітэктуры
ў тыя часы поўнасцю залежаў ад жаданняў іх тагачасных гаспадароў. Яны маглі
зруйнаваць іх, ці наадварот — правссці кансервацыю ўцалелых рэшткаў некалі
БЕЛАРУСКІ ДЗЯРЖЛЎНЫ ЗКАНАМІЧНЫ ЎНіВЕРСіЕЭІ
БІБЛІЯТЭКА
Імв № "Ж 23^3
17
велічных пабудоў. Напрыклад, у 1880 г. гаспадар Гальшанскага замка памешчык
Гарбансў узарваў яго вежы і сцены, а са здабытай такім чынам цэглы пабудаваў
карчму. Шмат шкоды прынесла і псрадача пасля падаўлення паўстанняў 1830 -
1831 і 1863 - 1864 гг. шэрага айчынных касцслаў праваслаўнай царкве. Пры іх
суцэльнай перабудове бязлітасна вынішчаліся шэдэўры айчыннага выяўленча-
га мастацтва (Гродна, Віцебск, Магілёў). У радзе выпадкаў святары спальвалі
старажытныя кнігі і рукапісы, а часам нават спустошвалі змешчаныя ў крыптах
храмаў пахаванні мясцовай шляхты і заможных мяшчан (Глыбокае).
Грамадства ў сваю чаргу толькі зрэдку ўмешвалася ў падобныя справы. У
сярэдзіне XIX ст. памсшчык А. Сямснаў у Смалянах з мэтай продажу якаснай
цэглы пачаў разбураць старажытны замак князёў Сангушак. Мясцовыя газеты
змясцілі аб гэтым факцс адпаведныя артыкулы, і хаця непасрэднай забароны
вандал не атрымаў, але з цягам часу знішчэннс замка прыпынілася, а новы
гаспадар мястэчка іжынср А. Цітоў нават загадаў умацаваць уцалслыя рэшткі
вежы нсвялікімі контрфорсамі. На цэглу павінны былі разабраць у 1840-я гг. і
Мірскі замак. Яго сапраўдным вырагавальнікам стаў славуты айчынны літара-
тар У. Сыракомля, адчайныя лісты якога ў газеты і да іутэйшых чыноўнікаў здо-
лелі спыніць разбурэнне гэтага шэдэўра архітэктуры (паспслі разабраць толькі
паўкруглы барбакан перад уваходам у всжу-браму).
Што ж датычыцца мясцовых і цэнтральных органаў улады, то яны пра-
цяглы перыяд ставіліся да падобных спраў даволі абыякава. Вельмі характэр-
ным тут з’яўляецца лёс знакамітай Барысаглебскай царквы ў Гродне, якая пасля
абвалу адной са сцсн і скляпенняў у 1853 - 1859 гг так і не была адноўлена ў
папярэднім выглядзс - былі ўзведзены «часовыя» драўляныя сцсны і дах з невя-
лікім купалам, якія можна ўбачыць яшчэ і зараз. Вядомы таксама выпадкі, калі
будынкі, што мелі відавочную гісторыка-культурную каштоўнасць, зносіліся па
ідэалагічных меркаваннях. У 1857 г. была разбурана ратуша ў Мінску - з мэтай
выкаранення ўсялякіх напамінаў аб ранейшых вольнасцях горада (асабісты за-
гад быў аддадзены ў 1851 г. самім Мікалаем I).
Толькі зрэдку ў той час прадпрымаліся спробы рэстаўрацыі старажытных
помнікаў архітэктуры Беларусі. Так, па загадзе Мікалая II у 1903 г. архітэкта-
рам В. Суславым была адноўлсна Камянецкая вежа, а Імператарскае археа-
лагічнас таварыства выдзеліла грошы на правядзснне частковай кансервацыі
Лідскага замка. Кіраўніцтва гэтай справай было даручана рускаму вучонаму
П. Пакрышкіну. Быў зроблены абмер і апісанне замка, умацаваны асобныя
фрагменты сцен. Разам з тым неабходна адзначыць надзвычай нізкі прафесій-
ны ўзровень тагачасных рэстаўратараў. У тым жа Камянцы, каб адкрыць ні-
жэйшы ярус вежы, быў зняты 3-метровы пласт зямлі вакол яе, што прывяло да
знішчэння рэшткаў старажытнага вала і рова. У Лідзе, у сваю чаргу, шчыліны
ў сценах замка былі запоўнены простым цэментным растворам, што з пры-
чыны моцных маразоў прывяло да іх значнага павслічэння і нават частковага
абрушэння саміх сцен
18
Вялікую шкоду нанссла Бсларусі Псршая сусвстная вайна. 3 восені 1915 г.
фронт праходзіў па лініі Дзвінск - Паставы - Баранавічы - Пінск, і на два гады
наша радзіма стала арэнай жорсткіх баёў, дзе стан асобных помнікаў нікога не
пікавіў. У Крэўскім замку, напрыклад, нямецкай арміяй быў утвораны ўмаца-
ваны апорны пункт. які рэгулярна абсірэльваўся цяжкай рускай аргылерыяй.
Узведзсны ж у пачатку XX ст. каля Мірскага замка новы неагатычны палац
князёў Святаполк-Мірскіх быў па нсасцярожнасш сналены размешчанымі ў ім
казакамі. Да таго ж, пад выглядам эвакуацыі былі разрабаваны калекцыі мясцо-
вых палацаў і сядзіб (Мір, Станькава) і некаторыя архіўныя сховішчы (Полацк,
Шчорсы). У масавым парадку іх вывозілі з Беларусі ў Смаленск, дзе, як правіла,
слсд і страчваўся.
Пасля ж усталявання савецкай улады ў 1917 г. з прычыны нацыяналізацыі
ўсёй памешчыцкай і царкоўнай уласнасці органы новай улады былі вымуша-
ны падрыхтаваць шэраг законаў аб ахове культурнай спадчыны. Згодна з імі,
па-першае, быў арганізаваны ўлік уцалелых каштоўнасцей. Па-другое, помнікі
мастацтва збіраліся ў музеях ці раздаваліся ў карыстаннс розным установам. У
некаторых выпадках каштоўнасці - асабліва тыя, якія захоўваліся ў храмах, -
бязлітасна раскрадаліся. Ды і органы ўлады спачатку не всльмі клапаціліся аб іх
ахове. У 1918 г„ нанрыклад, з нагоды збору сродкаў галадаючым Паволжа было
канфіскавана і прададзсна з аўкцыёну каштоўнае начынне Мінскага Свята-Ду-
хаўскага сабора, які сам быў пераабсталяваны над спартыўную залу. 3 красавіка
1918 г. адпавсдна дэкрэта У. Леніна пачалося знішчэнне гюмнікаў рускім царам
і набліжаным да іх асобам. У Мінску з гэтай нагоды ў начатку 20-х гг. была раз-
бурана статуя Аляксандра II, якая знаходзілася на сучаснай пл. Свабоды.
Толькі 30 студзеня 1919 г. урад БССР выдаў пастанову «Аб перадачы
кулыурных каштоўнасцсй навукі і мастацтва, якія знаходзяцца ў сядзібах і роз-
ных установах, Камісарыяту адукацыі і аб арганізацыі іх уліку, аховы і збору».
Акрамя іншага, тут загадвалася дзяржаўным і прыватным установам перадаць
усс адпаведныя рэчы мясцовым аддзелам народнай адукацыі. Апошнія пры гэ-
тым выдалі ўласнае распараджэнне, якое абавязвала ўсіх грамадзян у 3-дзённы
тэрмін зарэгістраваць у іх усс прадметы, якія мелі гістарычную і культурную
каштоўнасць (у тым ліку нават рэдкія кнігі з асабістых бібліятэк). Агульнае кі-
раваннс дадзснай нрацай было даручана спецыяльна створанай пры Народным
камісарыяце адукацыі Калегіі на справах музеяў і ахове гюмнікаў мастацтва і
даўніны. Менавіта яна арганізавала рэгістрацыю аіічынных помнікаў, куды на
працягу першых 5 год яе дзейнасці было занссена 520 сядзіб і 2350 розных
прадмегаў.
Надзвычай важную ролю ў справе захавання гісторыка-культурнай спад-
чыны адыграла агульная пастанова камісарыятаў адукацыі, зсмляробства і
ўнутраных спраўад 31 жніўня 1924 г. Згодна з ёй археалагічныя помнікі перша-
бытнага часу (насслішчы, курганы), замкі, храмы і рэшткі іншых старадаўніх
пабудоў абвяшчаліся дзяржаўнай маёмасцю і іх катэгарычна забаранялася без
19
дазволу ўлад раскопваць, разбіраць на цэглу, перабудоўваць і г. д. 6 снежня гэ-
тага ж года ўрад БССР выдаў пастанову «Аб канцэнтрацыі мастацкіх і культур-
на-гістарычных каштоўнасцей», якая пераўтварала Беларускі дзяржаўны музей
у Мінску, а таксама яго аддзяленні ў Віцебску і Магілёве ў асноўныя месцы
захоўвання канфіскаваных каштоўнасцей рэспубліканскага значэння. Была рас-
пачата справа па адкрыцці краязнаўчых музеяў і ў іншых гарадах БССР.
Што ж датычыцца непасрэднай аховы помнікаў гісторыі і культуры Бела-
русі, то дадзеная справа рэгулявалася асобным распараджэннем СНК БССР ад
5 ліпеня 1926 г. Прычым тут не толькі закраналіся пытанні іх зберажэння і вы-
карыстання (у тым ліку існавала забарона на вываз каштоўнасцей за мяжу), але
і акрэсліваліся мерапрыемствы, скіраваныя на недапушчэнне далейшага зруй-
навання асобных шэдэўраў айчыннага дойлідства.
Унесла свой уклад у ахову і зберажэнне айчынных гісторыка-культурных
каштоўнасцей і Камісія па ахове помнікаў мастацтва, даўніны, побыту і прыро-
ды, якая дзейнічала з сярэдзіне 1920-х гт. пры Інбелкульце. Менавіта па яе іні-
цыятывс было спынена бязлітаснае знішчэнне інтэр’ераў былых памешчыцкіх
рэзідэнцый (рэстаўрацыйныя работы без яе дазволу былі забаронены), а так-
сама ўпершыню пад ахову дзяржавы былі ўзяты археалагічныя помнікі і пры-
сядзібныя паркі.
На жаль, культавыя збудаванні ў той час на практыцы не разглядаліся ў
якасці помнікаў архітэктуры. У выніку іэтага храмы пераабсталёўваліся пад
клубы, склады і дзяржаўныя ўстановы. Дзеля гэтага іх пазбаўлялі рэлігійнай
атрыбутыкі (скідвалі крыжы, стазуі святых), а часам і всжаў - у Троіцкім касцё-
ле (в Росіца Верхнядзвінскага р-на) іх абвалілі, зачапіўшы тросамі трактароў.
Рэгулярна знішчаліся культавыя будынкі і пры горадабудаўнічых работах: у
1936 г. у Віцебску быў узарваны Успенскі сабор (сяр. XVIII ст.), а ў Мінску -
Казанская царква (1912-1914), у 1937 г. у час будаўніцтва ў Магілёве Дома ўра-
да ў адну ноч «знікла» ажно 9 храмаў. Начынне храмаў ішло дзяржаве і вы-
карыстоўвалася надзвычай прагматычна - пасля разбурэння ў канцы 30-х гг.
капліцы-пахавальні Прушынскіх у Лошыцы пад Мінскам цынкавыя труны былі
перанлаўлены ў пласціны для акумулятараў трактароў.
Акрамя культавых аб’ектаў у гарадах БССР зносіліся таксама і могілкі.
Агароджы і крыжы псраважна ішлі ў пераплаўку, а самі надмагіллі - на аблі-
цоўку новых грамадскіх пабудоў. У ліпені 1934 г. аб падобным акце вандалізму
ў Мінску пісала газета «Правда» — згодна выяўленых фактаў «здабытыя» ў час
ліквідацыі Старажоўскіх могілак пліты былі выкарыстаны пры ўзвядзенні Дома
Чырвонай арміі (суч. Дом афіцэраў), прычым нават без поўнага знішчэння па-
хавальных надпісаў.
Негатыўныя вынікі мсла таксама і тое, што да 1924 - 1926 гг. усходнебе-
ларускія землі яшчэ знаходзіліся ў складзе РСФСР і найбольш каштоўныя рэчы
з мясцовых палацаў ды сядзіб вывозіліся ў рускія музеі ці прадаваліся за мяжу
(калекцыі Гомельскага палаца Румянцавых-Паскевічаў).
20
Вялікая праца па аховс помнікаў гісторыі і культуры праводзілася ў Заход-
няіі Бсларусі, якая ў той час знаходзілася ў складзе Польшчы. Пры адноўленым
Вілснскім універсітэце працавала Камісія па аховс помнікаў старажытнасці на
чале з вядомым бсларускім мастаком Ф. Рушчыцам. Кансервацыі падвергліся
рэшткі старажытных замкаў у Навагрудку, Гродне, Крэве, Лідзе, частка палацаў
была выкуплена дзяржавай і адрэстаўрыравана (Косава, Свяцк, Сноў, Опса).
Трапілі ва ўласнасць дзяржавы і нскаторыя культавыя пабудовы, якія таксама
былі адрамантаваны (Беразвецкі манастыр базыльян). Выдзяляліся сродкі і на
аднаўленне разбураных у час вайны дзейнічаючых храмаў (Відзы, Паставы, Ге-
ранёны, Слонім). Шэрагу касцёлаў быў всрнугы першапачатковы выгляд, зме-
нены пры іх перабудовс пад праваслаўныя цэрквы ў XIX ст. (Гродна, Брэст). У
Брэсце, Гроднс, Ваўкавыску і Пінску пачалі сваю дзеннасць краязнаўчыя музеі
Ствараліся і мемарыяльныя комплексы - у 1924 — 1931 гг. у Навагрудку каля
замка быў насыпаны Курган Бессмяротнасці ў гонар А. Міцкевіча.
Пасля ж далучэння Заходняй Бсларусі да БССР 22 студзеня 1940 г. урад
рэспублікі выдаў пастанову аб ахове ў гэтым рэгіёне помнікаў рэвалюцыі, мас-
тацтва, старажытнасці, а таксама архіўных дакументаў. Адным з першых тут
статус помніка атрымаў Лідскі замак.
Разам з тым страшэнныя разбурэнні беларускіх гарадоў і вёсак у гады Вя-
лікай Айчыннай вайны фактычна цалкам перакрэслілі ўсё зробленае па ахове
помнікаў у даваенны час. Яшчэ больш пагоршылі стан архітэктурнай спадчыны
пасляваенныя аднаўленчыя работы, калі была праведзена значная рэканструк-
цыя цэнтраў беларускіх гарадоў. У асобных выпадках у час гэтых работ знішча-
ліся аб’екты, сродкі на аднаўленне якіх нават былі спагнаны ў якасці рэпара-
цыйных выплат з Германіі (Мінскі дамініканскі касцёл Св Фамы Аквінскага ў
1951 г.).
У дадзены перыяд стан айчынных помнікаў гісторыі і кулыуры рэгуля-
ваўся агульнасаюзнымі законамі. Так, 14 кастрычніка 1948 г. выйшла пастанова
Савета Міністраў СССР «Аб мерах па паляпшэнні аховы помнікаў культуры»,
дзе была агучана канцэпцыя стварэння гісторыка-культурных запаведнікаў,
а таксама рэгламентаваліся адносіны мясцовых улад і грамадзян да аб’ектаў,
якія мелі архітэктурна-мастацкую каштоўнасць. Толькі з 50-х гг. дзяржава зноў
распачала сапраўдную справу па аховс помнікаў гісторыі і культуры. Аднак у
першыя гады падобныя мерапрыемствы насілі больш стыхійны характар і за-
ключаліся ў аднаўленні найбольш вядомых помнікаў (мемарыял у в. Лясная) і
пераўтварэнні некаторых з іх у філіі краязнаўчых музеяў (Камянецкая всжа).
Толькі ў сакавіку 1967 г. Савет Міністраў БССР зацвердзіў статут Добра-
ахвотнагатаварыствааховы помнікаў гісторыі і культуры. Сярод найбольш знач-
ных мсрапрыемстваў, праведзеных па яго ініцыятыве, можна адзначыць част-
ковую рэстаўрацыю Камянецкай вежы, Мірскага і Лідскага замкаў, Полацкага
Сафійскага сабора, Мінскай Петрапаўлаўскай царквы. У 1967 г. быў створаны
псршы айчынны гісторыка-кулыурны запаведнік у Полацку (з 1985 г. аб’ядноў-
21
вае ўсе тугэйшыя музеі, а таксама помнікі археалогіі і архітэктуры). У 1969 г.
абласны краязнаўчы музей быў адкрыты ў Гомельскім палацы. У 1978 г. Заслаў-
скі кальвінскі збор прыстасавалі пад музей рамёстваў і народных промыслаў, а
касцёл св. Мацвея ў Раўбічах - над музей беларускага народнага мастацтва. 3
1970 г. пад эгідай Таварыства пачаў выходзіць часопіс «Помнікі гісторыі і куль-
туры Беларусі», дзе ўпершыню ставілася пытанне аб неабходнасці дасканалага
вывучэння і выратавання айчыннай гісторыка-кулыурнай спадчыны.
Нягледзячы, аднак, на ўсс азначаныя захады ўлад, асобныя помнікі айчын-
нага дойлідства працягвалі вынішчацца і ў пасляваенны час. У першую чаргу
гэта датычылася храмаў: у 1953 г. быў узарваны езуіцкі касцёл Св. Станіслава
ў Пінску (сяр. XVII ст.), у 1961 г. такі ж лёс напаткаў славутую «Фару Вітаўта»
ў Гродне (канец XIV ст.), у 1962 г. — Благавешчанскую царкву ў Віцебску (сяр.
XII ст ), у 1964 г. - езуіцкі касцёл св. Стэфана ў Полацку (сяр. XVIII ст.). У час
псрапланіроўкі гарадоў таксама разбураліся і значныя для бсларускай гісторыі
грамадскія будынкі: у 1957 г. была знесена Магілёўская ратуша, а ў 1984 г. -бу-
дынак першага гарадскога тэатра ў Мінску. Вялікай стратай стала і ліквідацыя
ў час пракладкі ў 50 - 60-я гг. прасп. Машэрава (суч. прасп. Пераможцаў) Мін-
скага замчышча (XI ст.).
Актывізацыя намаганняў савецкай улады ў 70-я гг. па развіцці турызму і
патрыятычнаму выхаванню прывяла да таго, што пад ахову дзяржавы ў 1979 г.
быў узяты Верхні горад Мінска, а ў 1981 г. увссь гістарычны цэнтр сталіцы
БССР быў уключаны ў пералік помнікаў гісторыі і культуры ўсесаюзнага зна-
чэння. У выніку была распачата рэстаўрацыя Трошкага прадмесця, ажыццёўле-
ны капітальны рамонт кляштароў бернардзінак і бернардзінцаў, царквы Марыі
Магдаліны. Пры гэтым усе аспскты рэстаўрацыйных работ дэталёва распісва-
ліся ў спецыяльнай інструкцыі Міністэрства культуры СССР ад 13 мая 1986 г.
Дадзеныя намаганні ўлад дазволілі захаваць адметныя шэдэўры айчыннага дой-
лідства і такім чынам унесці разнастайнасць у рацыянальную сучасную забу-
дову. Прыклад Мінска аказаў станоўчае ўздзеянне і на аднаўленне гістарычнай
забудовы іншых нассленых пунктаў рэспублікі.
Садзейнічалі ўдасканаленню сістэмы мер па ахове каштоўнасцей і прыня-
тыя Вярхоўным Саветам БССР 26 снежня 1969 г. і 29 кастрычніка 1976 г. (пера-
выдадзсны з дапаўнсннямі ў 1978 г.) законы «Аб аховс і выкарыстанні помнікаў
гісторыі і культуры». Згодна з імі на Міністэрства культуры БССР былі ўскла-
дзены абавязкі па ўліку, ахове, рэстаўрацыі і папулярызацыі псторыка-культур-
най спадчыны, у рэспубліцы пачалі складвацца спісы помнікаў, стваралася да-
кладная структура дзяржаўных органаў, што адказвалі за ахову каштоўнасцей,
якія былі падзелены на гістарычныя, археалагічныя, архітэктурныя, мастацкія
і дакументальныя.
Мснавіта гэтыя заканадаўчыя акты сталі зыходнай асновай і пры распра-
цоўцы закона Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны»,
які быў прыняты Вярхоўным Саветам 13 лістапада 1992 г. і ўступіў у сілу 1 мая
22
1993 г. (дапаўненні ўносіліся ў 1995 і 1998 гг.). Яго мэта заключаецца ў рэгу-
ляванні адносін у справе зберажэння, налсжнага выкарыстання, аднаўлення і
памнажэння гісторыка-кулыурнай спадчыны. Пад апошняй тут разумеецца ўсё
створанае бсларускім народам «во время формнровання н сушествовання как в
собствснных государственных структурах (в Полоцком іі другнх древннх кня-
жсствах, Велнком княжествс Лнтовском, Русском н Жамойтском, БНР, БССР),
гак н в составе другнх государствснных формнрованнй (Рсчн Посполнгой, Рос-
спйской ммпсрнн, СССР)», і пры гэтым яна з’яўлясцца не толькі яго набыткам,
але і «неотьсмлемой частыо достнженнй мнровой цнвнлнзацнм».
Згодна з законам помнікамі гісторыі і культуры Беларусі прызнаюцца
аб’екты, маючыя матэрыяльную ці духоўную каштоўнасць, якая юрыдычна
прызнана і зафіксавана ў адпаведных нарматыўных актах. Таксама ў законе рэг-
ламентуецца дзейнасць пры Міністэрстве культуры асобнага Камітэта па ахове
гісторыка-культурнай спадчыны. Кола яго асноўных абавязкаў уключае: «Сох-
раненне ценностей, нх среды н условнй сушествовання; недопушснне потерн
отлнчнтсльных достоннств ценностей, мх научно необоснованных нзмененмй;
контроль за практнческіім нспользованнем ценностей; нзученне нсторнко-куль-
турного наследмя, обнаруженнс м учет ценностей; возврашенне в Республнку
Беларусь ценностей Беларусн, оказавшнхся за ее пределамн; контроль за без-
условным нсполненнем трсбованнй данного Закона». Адзначаецца тут і неаб-
ходнасць стварэння поўнага Дзяржаўнаіа спісу псторыка-культурньіх каштоў-
насцсй Рэспублікі Беларусь, у які павінны быць уключаны ўсе матэрыяльныя і
духоўныя гісторыка-культурныя каштоўнасці (у тым ліку нелегальна вывезсныя
за мсжы краіны і страчаныя), а таксама іх калекцыі (комплсксы, ансамблі, серыі).
23 ліпеня 2001 г. Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь выдаў пастанову
«Аб псршачарговых захадах па захаванні і адраджэнні гістарычных цэнтраў га-
радоў Беларусі». Яна распачала працэс раэлізацыі доўгатэрміновых праі'рам па
рэканструкцыі гістарычнай забудовьі большасці гарадоў Беларусі. Найбольш
прьіярытэтнымі сярод іх былі названы: Мінск, Брэст, Гомель, Гродна, Віцебск,
Магілсў, Кобрын, Пінск, Пружаны, Паставы, Мазыр, Тураў, Ваўкавыск, Ліда,
Навагрудак, Слонім, Шчучын, Клецк, Лагойск, Нясвіж, Бабруйск і Мсціслаў.
Сярод асноўных напрамкаў дзеянняў улад асобае значэнне маюць захады па:
карэкцыі рансйшых планаў рэгенерацыі гарадскіх ансамбляў, вызначэнні ме-
жаў гістарычных цэнтраў асобных гарадоў, навуковаму даследаванню, інвента-
рызацыі і пашпартызацыі гістарычнай забудовы.
Аднаўлснню гісторыка-культурнай спадчыны садзейнічаюць і дзяржаўныя
праграмы па рэстаўрацыі асобных шэдэўраў айчыннай архітэктуры. Так, 2 ка-
сгрычніка 2002 г. Савет Міністраў Рэспублікі Бсларусь зацвердзіў іх у дачыненні
да палацава-паркавага ансамбля ў Нясвіжы і замкавага комплексу ў Міры. Уся-
го ж у перспсктыўны план рэстаўрацыйных работ (зацверджаны 8 кастрычніка
2002 г.) уключана ажно 50 аб’ектаў, сярод якіх - Всрхні горад Мінска, Камянсц-
кая вежа, Полацкі, Пінскі і Мсціслаўскі езуіцкія калегіумы, Ружанскі, Косаўскі
23
і Крычаўскі палацы, Куцеінскі манастыр, Гальшанскі і Крэўскі замкі, ГІолацкія
Сафійскі сабор і Спаса-Ефрасіннеўская царква, Бабруйская крэпасць і інш.
Надзвычай важным момантам у справс аховы і зберажэння гісторы-
ка-культурнай спадчыны Беларусі стала акгывізацыя працэсу ўключэння ай-
чынных шэдэўраў культуры і гісторыі ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЭСКА.
У часы СССР гісторыка-культурная спадчына Беларусі незаслужана займала
другараднае месца ў адпаведных планах савецкіх чыноўнікаў. Толькі пасля
атрымання незалежнасці становішча змянілася. У 1992 г. рашэннем ЮНЭСКА
ў спіс сусветнай прыроднай спадчыны чалавецтва была залічана Белавежская
пушча (праз год атрымала статус біясфернага запаведніка), а за ёй у скарбонку
помнікаў архітэктуры сусветнага значэння ўключылі замкавы комплекс у Міры
(2000) і архітэктурна-кульгурны ансамбль князёў Радзівілаў у Нясвіжы (2005).
Акрамя гэтага, наша краіна прадстаўлена і ў трансгранічным аб’екце
«Дуга Струвэ» (2005), які ўяўляе сабою ўнікальны геадэзічны праект XIX ст.
і перасякае Беларусь па 25-м мерыдыяне (месцы асобных пунктаў навуковых
назіранняў у в. Тупішкі пад Гальшанамі і Івацэвічах адзначаны мемарыяламі).
На стадыі юрыдычнага афармлення знаходзіцца праект «Аўгустоўскі канал:
твор чалавека і прыроды» (разам з Польшчай). У далейшым плануецца такса-
ма падаць у ЮНЭСКА 5 заявак па намінацыях: «Гомельскі палацава-паркавы
ансамбль» (магчыма, разам з Расіяй і Украінай у рамках мемарыялізацыі адмет-
ных дваранскіх рэзідэнцый XVIII - XIX стст., размешчаных уздоўж Дняпра);
«Матэрыяльнае ўвасабленнс духоўнай спадчыны Святой Ефрасінні Полацкай»,
«Фартыфікацыйныя збудаванні Брэсцкай крэпасці»; «Драўлянае дойлідства
Палесся»; «Культавае дойлідства Беларусі абарончага тыпу».
Геадэзічны пункт «Дугі Струвэ» ў в. Тупішкі
24
Асобным напрамкам дзейнасці ЮНЭСКА з’яўляецца выяўленне і збера-
жэнне ўнікальных духоўных каштоўнасцей. 3 2003 г. пачаў стварацца Спіс су-
светнай нсматэрыяльнай культурнай спадчыны. У 2009 г. у яго быў уключаны і
першы айчынны абрад - «Калядныя цары». Ён мае рысы святочнага карнавалу і
адзначаецца ажно з канца XVIII ст. толькі ў в. Семяжава (Капыльскі р-н). Такса-
ма на міжнародную экспертызу прадстаўлена яшчэ 17 самабытных беларускіх
традыцый і абрадаў.
Трэба адзначыць, што ў апошні час праблема адраджэння айчыннай гі-
сторыка-культурнай спадчыны разглядаецца ў неадрыўнай сувязі з праблемай
паскоранага развіцця турыстычнага бізнесу ў Рэспубліцы Беларусь. Менавіта
з улікам апошняга вядуцца інтэнсіўныя рэстаўрацыйныя работы ў найбольш
прывабных для беларускіх і замежных турыстаў рэгіёнах. Адбываецца гэты
працэс згодна з Нацыянальнай праі-рамай развіцця турызму на 2006 - 2010 гг,
зацверджанай Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь 24 жніўня 2005 г. Яе пры-
няцце было абумоўлена неабходнасцю «эффектмвного п рацпонального нсполь-
зованмя прнродных ресурсов п псторпко-культурного наследпя Республпкн Бе-
ларусь». Адным з асноўных зыходных прынцыпаў гэтага дакумента стала тое,
што якраз «турмзм оказывает положнтельное влпянпе на сохраненне н развнтме
псторнко-кулыурного наследня, ведет к гармоннзацпп отношенмй между раз-
лпчнымм странамн н народамн, заставляет правптельства, негосударственные
органнзацнн м коммерческме структуры актмвно участвовать в деле сохране-
ння м оздоровленмя окружаюшей среды». Згодна з праграмай прадугледжва-
ецца «созданпе турнстскнх центров вдоль основных транспортных корпдоров,
в первую очередь на основе малых псторпческпх городов с ценным псторп-
ко-культурным наследнем (Мпр, Несвнж, Слоннм, Заславль, Кобріін, Коссово,
йвенец, Раков)».
Але нягледзячы на істотныя станоўчыя змены, якія адбываюцца ў апошні
час, сучасны стан помнікаў гісторыі і культуры Беларусі не можа не выклікаць
трывогу і заклапочанасць. Большасць айчынных палацаў і сядзіб усё яшчэ ўво-
гуле не выкарыстоўваюцца і толькі зрэдку закансерваваны ў чаканні лепшых
часоў (Беразіно, Раванічы, Сноў, Шчорсы). Значнай праблемай з’яўляецца і
якасць рэстаўрацыйных работ на асобных помніках айчыннага дойлідства, якая
часам прыводзіць да знішчэння выдатных шэдэўраў выяўленчага і дэкаратыў-
на-прыкладнога мастацтва (Нясвіж, Мір).
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Назавіце найбольш важныя адметнасці айчынных помнікаў гісторыі і
культуры.
2. Вызначце ролю айчыннай гісзорыка-культурнай спадчыны ў справе ак-
тывізацыі патрыятычна-ідэалагічнага выхавання.
25
3. Прасачыце развіццё гістарыяграфіі, прысвечанай айчыннай гісторыка-
культурнай спадчыне.
4. Прааналізуйце асобныя групы і віды помнікаў гісторыі і культуры Бе-
ларусі.
5. Дайце ацэнку захадам улад па ахове айчыннай гісторыка-кулыурнай
спадчыны.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Па асабістым загадзе Мікалая II у пачатку XX ст. праводзілася
рэстаўрацыя:
1) Камянецкай вежы;
2) Навагрудскага замка;
3) Полацкага Сафійскага сабора;
4) Нясвіжскай ратушы.
2. Статут Добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і
культуры быў зацверджаны Саветам Міністраў БССР у:
1) 1919 г.;
2) 1939 г.;
3) 1945 г;
4) 1967 г.
3. Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спад-
чыны» ўступіў у сілу:
1) 27 ліпеня 1990 г_;
2) 1 мая 1993 г.;
3) 12 ліпеня 1995 г.;
4) 30 кастрычніка 1998 г.
а) ганчарства;
б) карціна;
в) мемарыял;
г) танец.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыііепні да класіфікацыі гісторыка-культурпых каштоўнасцсй:
1) рухомыя матэрыяльныя каштоўнасці;
2) нерухомыя матэрыяльныя каштоўнасш,
3) фіксаваныя духоўныя каштоўнасці;
4) увасобленыя духоўньія каштоўнасці;
5. У дачыііеііні да відаў гісторыка-культурпых каштоўнасцей:
1) помнікі горадабудаўніцтва; а) месцы бітваў;
2) помнікі мастацтва; б) мемуары;
26
3) дакументальныя помнікі;
4) этнаі'рафічныя помнікі;
5) фрхеалагічныя помнікі,
6) гістарычныя помнікі;
в) ратуша;
г) фрэска;
д) каляды;
е) каменная сякера.
6. У дачыіісііні да адмстных твораў айчыппай гістарыяграфіі:
1) М. Загарульскі; а) «Замкі Беларусі XIII - XVIII стст.» (Мінск, 1977);
2) А. Кулагін; б) «Нсторпя архнтсктуры Белорусснм. Советскнй перпод» (Мінск, 1987);
3) М. Ткачоў; в) «Эклектыка» (Мінск, 2000);
4) А. Трусаў, г) «Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва» (Мінск, 1928);
5) А. Воінаў; д) «Старонкі мураванай кніп Манументальная архітэктура энохі феадалізма і капіталізма» (Мінск, 1990);
6) М. Шчакаціхін; е) «Древняя псторпя Белорусснн» (Мінск, 1977).
Закончыце сказ:
7. Духоўныя каштоўнасці, сутнасць якіх можа быць страчана са знікнен-
нсм іх стваральнікаў ці пры змене сацыяльных умоў існавання, называюцца
8. У 1970 г. у БССР пачаў выдавацца гісторыка-краязнаўчы часопіс_
9. Унікальны геадэзічны праект XIX ст., які ў 2005 г. быў уключаны ў спіс
сусвстнай спадчыны ЮНЭСКА, мае назву.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Борнсевнч, В. Ф. Развнтнс советского законодагельства об охране памят-
ііііков псторнп п культуры / В Ф Борпсевпч. Мпнск, 1976.
Короткевнч, В. Б. Памятнпкн псторнм н культуры / В. Б. Короткевпч.
Мпнск, 1978.
Локотко, А. Н. Псторпко-культурные рсгноны Беларусн / А Н. Локотко.
Мннск, 2002.
Стешенко, Л. А О памятннках нсторнн н культуры / Л. А. Стешенко,
Н. Д. Тепферов, М., 1977.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Алексеев, Л. В. Архсологня н краеведенне Бсларусн. XVI - ЗО-е годы XX в. /
Л. В. Алексеев. Мннск, 1996.
Балышева, С. Культурный код страны - ннтервыо с А. Ф. Самуснком /
С. Балышева // Экономнка Беларусн. 2010. № 3.
Беларускія музеі. Гісторыя. Хроніка. Сучаснасць. Мінск, 1998.
Брэжго, Б. Ахова помнікаў старажытнасш на Віцебшчыне / Б. Брэжго.
Рыіа, 1932.
Дражпн, В В Архнтектурно-планнровочная органнзацня культурно-ту-
рнстнческнх зон малых п средннх городскнх поселеннй Беларусн / В. В. Дра-
жнн, Мннск, 2004.
Каханоўскі, Г. А Археалогія і гістарычнае краязнаўства Бсларусі ў XVI -
XIX стст. / Г. А. Каханоўскі. Мінск, 1984.
Клепнков, Н. Е. Кульгурно-мсторнческое наследне Бсларусн пернода Рос-
снйской нмпсрнн / Н. Е. Клепнков. Мннск, 2008.
Клетіков, Н. Е. Культурно-нсторнческое наследне Беларусн, 1917-1932 /
Н. Е. Клепнков. Мннск, 2008
Кулажанка, Л. Я. 3 гісторыі бсларускага краязнаўства / Л. Я. Кулажанка //
Адукацыя і выхаваннс. 1996. № 11.
Лобач, М. С. Ахова этнаграфічных помнікаў / М. С. Лобач. Мінск, 1975.
Мартыненко, Н. Э. Правовая зашнта культурного наследмя / Н. Э. Марты-
ненко. Мннск, 2003
Мнхайловскіш, Е. Реставрацня памятннков архнтектуры / Е. Мнхайлов-
скнй. М., 1971.
Памятннкн архнтектуры, нх сохраненне, реставрацня м размешеннс в сов-
ременной планнровке н застройке городов /сост. Д. П. Певзнер. М., 1968.
Сергеев, А П. Внды памятннков нсторнн н культуры по советскому зако-
нодательству / А. П. Сергеев // Советское государство м право. 1990. № 9.
Советское законодательство о памятннках нстормм н культуры. Мннск, 1972.
Турнзм в городе Мннске: состоянне н перспсктнвы. Мннск, 2003.
Шаповал, Г. Ф. РІсторня турнзма Беларусн / Г. Ф. Шаповал. Мннск, 2006.
Кіороіотлккі, А Віаіопік. ІпГогтаіог Шгукіусгпу / А. Кіороіохуккі Віаіукіок,
2003.
Какоыхкі, С. Пііхігоу/апу рггехуосіпік ро гаЬуікасЬ кіііішу Віаіогііы / С. Ка-
косузкі. ХУагегачуа, 1997.
28
ГЛАВА 2
ПОМНІКІ АРХЕАЛОГІІ ПЕРШАБЫТНАГА ЧАСУ
НА ТЭРЫТОРЫІ СУЧАСНАЙ БЕЛАРУСІ
2.1. Археалагічныя помнікі як асноўная крыніца
вывучэння першабытнага часу ў Беларусі
I Іершабытаая эпоха хоць і займае найбольш буйны адрэзак чалавечай эва-
люцыі, але пакінула пасля сябе параўнальна невялікую колькасць помнікаў. Адзі-
най крыніцай дакладных звестак па гісторыі першабытнага ладу застаюцца ар-
хеалагічныя помнікі. Тлумачыцца гэта адсутнасцю ў дадзены перыяд пісьмо-
вых крыніц, якія пры вывучэнні больш позніх эпох даюць даследчыкам асноў-
ны аб’ём інфармацыі.
Сама назва «археалогія» паходзіць ад аб’яднання старажытнагрэчаскіх слоў
«агсііаіоз» і «іоцоз», якія перакладаюцца як «старажытны» і «слова». На сучас-
ны момант пад археалогіяй разумеюць галіну пстарычнай навукі, якая даследуе
станаўленне чалавечага ірамадства па матэрыяльных рэштках жыцця і дзсйнасці
людзей. Для дасягнення большай дакладнасці археалогія цесна ўзаемадзейнічае
з іншымі навукамі - антрапалогіяй, этнаграфіяй, палеанталогіяй, а таксама дапа-
можнымі пстарычнымі дысцыплінамі (нумізматыкай, сфрагістыкай, эпіграфікай).
Асноўным аб’ектам даследавання ў археалогіі з’яўляюцца археалагічныя
помнікі, пад якімі разумеюць вырабленыя чалавекам старажытныя прадметы і
ібудаванні, а таксама пахаванні, што захаваліся на зямной паверхні, пад зямлёй
і вадой. Зыходзячы з гэтага можна вылучыць некалькі асноўных відаў археала-
і ічных помнікаў:
Старажытныя нассленыя пункты, якія падзяляюцца на стаянкі (неўмаца-
ваныя пасяленні каменнага і бронзавага вякоў), паселішчы і селішчы (доўга-
часовыя неўмацаваныя пасяленні бронзавага і жалезнага вякоў), гарадзішчы
(умацаваныя пасяленні жалезнага веку). Да асобных элементаў гэтай групы
помнікаў адносяцца рэшткі жылля, майстэрань, гаспадарчых і абарончых збу-
даванняў, шахты, а таксама выяўленыя элементы гідратэхнічных збудаванняў
(капалы, плаціны).
Пахавальныя помнікі - курганныя і бескурганныя (грунтавыя) могільнікі,
камснныя магілы. Паводле пахавальнага абраду магло быць трупапалажэнне
Ш ірупаспаленне, а сярод рытуальных рэчаў археолагі знаходзяць найчасцей
носуд, зброю, упрыгажэнні і рэшткі адзення. Асобным відам пахавальных пом-
шкаў з’яўляюцца кенатафы - магілы без нябожчыка (патануў ці памёр на чужы-
пе). Іх існаванне выклікана старадаўнім павер’ем, што душы памерлых, якія не
маюць магіл, не знаходзяць заспакаення.
29
Культавыя збудаванні, болын вядомыя пад назвамі свяцілішчаў, трэбішчаў
ці капішчаў. Знаходзіліся яньі ў цяжкадаступных месцах (на астравах, у бало-
цс, на аддаленым мысе) і, як правіла, бьілі арьіснтаваны па баках свету (усхо-
ду сонца). Прысвячаліся аднаму ці некалькім язычніцкім багам. Іх планіроўка
ўключала насыпныя валы, камснных ці драўляных ідалаў, месцы для ахвяра-
прынашэнняў (вялізны валун пэўнай формы), а таксама глыбокія ямы (часам
серпаііадобнай формы) для запальвання рытуальных вогнішчаў. Ад старых
капішчаў паходзяць найменаванні некаторых сучасных геаграфічных аб’ектаў-
Святое возера, Перунова гара і інш.
Даследаванне ўсіх вышэй азначаных архсалагічных аб’ектаў дазволіла на-
вукоўцам сабраць вялікія калекцыі рэчавых помнікаў, да якіх можна аднссці;
рэшткі прылад працьі, зброі, посуду, адзсння, упрыгажэнняў, хатняга начын-
ня, зробленыя пераважна з каменю, дрэва і косці, а таксама з прывазных матэ-
рыялаў (бурштын). 3 пачаткам апрацоўкі металаў з’яўляюцца вырабы з медзі,
бронзы, свінца, жалеза і г. д. ІІІэраг выяўленых рэчаў адносіцца да помнікаў
першабытнага мастацтва - яны дэкарыраваны арнаментам ці маюць схематыч-
ныя малюнкі. Асобна развівалася разьбярнае мастацтва, аб чым сведчаць зной-
дзсныя помнікі культавага прызначэння і цацкі.
Важным момантам пры археалагічных раскопках з’яўляецца даціроўка
знойдзсных прадметаў. Найбольш дакладнымі зараз лічацца радыёвугляродны
аналіз (паказвае ступснь распаду вугляроду ў рэштках арганікі), дэндрахранала-
гічны (вызначае ўзрост драўляных рэчаў), тэрмалюмінісцэнтны (вызначае час
абпальвання керамікі). Вызначыць узрост рэчаў магчыма і праз параўнанне іх з
аналагічнымі вырабамі, ужо атрымаўшымі дакладную даціроўку, а таксама праз
вымярэнне глыбіні залягання прадмста ад паверхні.
Для сістэматьізацыі археалагічных помнікаў вылучаюцца археалагіч-
ныя культуры, пад якімі разумеюць гістарычную агульнасць археалагічных
помнікаў аднаго часу на акрэсленай тэрыторыі, якія істотна адрозніваюцца ад
знойдзеных у суссдніх рэгіснах аналагічных рэчаў прыблізна таго ж перыя-
ду. Найбольш важнымі характэрнымі рысамі асобных археалагічных культур
прынята лічыць падабенства арнаменту, пахавальнага рытуалу, культавых аб-
радаў, тыпаў паселішчаў і жылля, прылад працы, а таксама зброі. Назвы архе-
алагічных культур вызначаюцца іх месцазнаходжаннем (нёманская, сожская,
паўночнабеларуская), асаблівасцямі арнаменту (шнуравой, грабенчата-ямка-
вай ці штрыхаванай керамікі), посуду (лсйкападобных кубкаў, шарападобных
амфар), зброі (культура баявых сякер), пахавальнага абраду (культура доўгіх
курганаў).
Усяго ў Бсларусі вьіяўлена каля 640 помнікаў камсннага і 670 бронзавага
вякоў, 1500 гарадзішчаў і селішчаў ранняга жалезнага веку і да 6 тыс. курган-
ных могільнікаў (дэтальна вывучана малая іх частка). Пры гэтым найбольш
перспектыўнымі для далейшьіх археалагічных даследаванняў лічацца Палессе,
Пасожжа, Панямоннс і Падняпроў’е.
30
Псршыя спробы стварэння агульнай археалагічнай карты Бсларусі былі
нраднрыняты яшчэ ў пачатку XIX ст. на ініцыятывс Віленскага ўніверсітэта.
Пры яго падтрымцы Т. Нарбут даслсдаваў курганы пад Магілёвам, Рагачовам,
Навагрудкам і Лідай. У сваю чаргу 3. Даленга-Хадакоўскі па матэрыялах сваіх
раскопак склаў 4-томны «Слоўнік назваў гарадзішчаў і ўрочышчаў», зафіксаваў-
шы ў Бсларусі да 200 аналагічных археалагічных помнікаў. У сярэдзіне XIX ст.
браты Я. і К. Тышкевічы вывучалі курганы і гарадзішчы на Міншчыне. У 1855 г
на аснове сабраных матэрыялаў Я. Тышксвіч заснаваў Вілснскі музей стара-
жытнасцсй. Тут было выстаўлена больш за 12 тыс. экспанатаў. Прычым для іх
сістэматызацыі ўпсршыню быў выкарыстаны метад захавання рэчаў на адна-
роднасці матэрыялаў, з якіх яны былі зроблсны (метал, тканіны, косць, камень,
дрэва, шкло і інш.).
У 1886 — 1894 гг. раскопкі ў Віцсбскай і Магілёўскай губернях праводзіў
Е. Раманаў, які склаў некалькі археалагічных карт рэгіёна і ўпершыню выказаў
меркаванне аб засяленні чалавекам сучасных беларускіх зямель у час палеаліту.
Межы рассялення дрыгавічоў вызначыў другі вядомы археолаг У. Завітневіч,
які раскапаў 670 курганаў у Мазырскім, Бабруйскім і Рэчыцкім паветах. Археа-
лагічныя карты Віленскай і Гродзенскай губерняў былі ў той жа час складзены
Ф Пакроўскім. У сваю чаргу А. Спіцын першым зрабіў агульны агляд археала-
і ічных знаходак у Бсларусі і зі'рупаваў матэрыялы ў храналагічнай паслядоўна-
сці ад каменнага веку да сярэднявечча.
Падводзячы выснову развіцця айчыннай архсалогіі ў дасавецкі перыяд,
можна адзначыць, што яна яшчэ не набыла шырокі і арганізаваны характар. Ар-
хсалагічныя раскопкі заставаліся пераважна справай аматараў і мелі, як правіла,
аднабаковы характар - раскапваліся пераважна курганы У той жа час аналіз
інойдзеных у час раскопак рэчаў дазволіў тагачасным археолагам выдаць шэ-
раг якасных навуковых прац гісторыка-краязнаўчага характару, якія не страцілі
сваёй значнасці яшчэ і сёння.
Што ж дагычыцца савецкага перыяду, то ўжо ў 1919 г. была створана Ра-
сійская акадэмія гісторыі матэрыяльнан культуры, якая працягвала даследаван-
не архсалагічных помнікаў. 3 1921 г. пры Народным камісарыяце адукацыі БССР
дісйнічала Навукова-тэрміналагічная камісія, якая займалася выяўленнсм і ўлі-
кам археалагічных помнікаў. Яна рассылала анкеты па гарадах і вёсках, аргані-
юўвала ўласныя экспедыцыі. У 1925 г. пачала працу Гісторыка-археалагічная
к.імісія на чале з М. Доўнар-Запольскім, якая арганізоўвала навуковыя з’езды і
канферэнцыі, рыхтавала агульную архсалагічную карту Беларусі, садзейнічала
пдкрыццю краязнаўчых музеяў. Пасля ж стварэння Акадэміі навук БССР пры
Інсіытуце гісторыі адкрылі кафедру археалогіі (з 1932 г. секцыя).
Гэта садзейнічала аднаўленню масавых археалагічных даследаванняў.
Так. А. Ляўданскі кіраваў расконкамі ў Мінскай, Полацкай і Аршанскай акру-
і пх, ажыццявіў класіфікацыю тутэйшых гарадзішчаў і вызначыў рысы матэры-
яльнай культуры першабытных плямён ранняга жалезнага веку. К. Палікарповіч
31
выявіў палеалітычныя стаянкі ў Бердыжы і Юравічах. Актыўныя археалагіч-
ныя даследаванні праводзіліся ў міжваенны перыяд і ў Заходняй Беларусі. У
1920-я гг. экспедыцьіяй 3. Шміта былі выяўлены, напрыклад, унікальныя Крас-
нассльскія кремнездабываючыя ніахты.
Вялікая Айчынная вайна прьіпыніла працэс археалагічнага даследавання
Беларусі. У поўным аб’ёме ён аднавіўся толькі ў 60-я гг. Вывучэннем каменнага
і бронзавага веку ў пасляваенны час у Беларусі займаліся У. Будзько, Э. Зай-
коўскі, У. Ісаенка, А. Калечыц, В. Капыцін, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі і інш.
Жалезны век даследавалі В. Ляўко, А. Марзалюк, А. Мітрафанаў, Л. Побаль,
К. Шут, А. Егарэйчанка, М. Лашанкоў, Л. Дучыц і інш. Сярод найбольш цікавых
тэм, якія распрацоўваюць сучасныя айчынныя археолагі, можна назваць: тра-
дыцыйныя заняткі продкаў беларусаў, першабытньія шляхі зносін, узбраенне,
мастацтва, адзенне, упрыгажэнні, жыллё, кухню, музычную культуру, транс-
партныя сродкі, язычніцкія вераванні, суадносіны археалагічных знаходак і да-
кументальных першакрыніц, аднаўленне вобліку першабытнага чалавека, па-
леакліматалогію, палеафлору і палеафаўну беларускіх зямель.
Значная частка са знойдзеных археолагамі прадметаў змешчана зараз у
экспазіцыях айчынных музеяў, дзе яны сканцэнтраваны ў асобных археалагіч-
ных аддзелах. Так, экспазіцыя «Старажытная Беларусь» маецца ў Нацыяналь-
ным музеі гісторыі і культуры Беларусі, які дзейнічае ў Мінску з 1957 г. Ся-
род прадстаўлсных тут экспанатаў вылучаюцца рэшткі першабытнага жытла з
касцей маманта, старажытныя культавыя прадметы (Шклоўскі ідал) і помнікі
першабытнага мастацтва.
Пры Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору з 1977 г. пра-
цуе музей старажытнабеларускай культуры, трэць экспазіцыі якога займаюць
помнікі археалогіі (6 тыс. экспанатаў). Сярод іх вылучаюцца побытавыя рэчы з
першабытньіх стаянак у в. Бердыж і в. Юравічы, а таксама ўнікальныя мастац-
кія помнікі з гліны і косці. У 2007 г. Археалагічная навукова-музейная экспа-
зіцыя была адкрыта і пры Інстьітуце гісторыі НАН Беларусі. Адным жа з най-
больш старажытных у Беларусі лічыцца музей Беларускага Палесся ў Пінску,
заснаваны ў 1926 г. Аддзел археалогіі тут працуе з 1936 г. і налічвае каля 10 тыс.
прадметаў з раскопак мясцовых стаянак і могільнікаў. Цікавыя археалагічныя
помнікі змешчаны ў іншых беларускіх музеях (Гродна, Гомель, Слонім і інш ).
Самы ж арыгінальны айчынны музей, тэматычна звязаны са старажытна-
сцю, быў створаны ў 1985 г. у Мінску. Гэта Парк валуноў у мікрараёне «Уруч-
ча», дзе на плошчы ў 6,5 га сабрана 2135 валуноў (усяго ў Беларусі зафіксавана
200 тыс. адзінак). Унікальнасць яму прыдае размяшчэнне каменных экспанатаў
адпаведна маштабнай рэльефнай карце Беларусі (4 га). Яна складаецца з 600 ва-
луноў, размешчаных па геаграфічнаму прынцыпу. Іх аб’ём вагаецца ад 3 да 6 кв. м
(6-12 т). Сцсжкі тут імітуюць буйнейшыя рэкі, а 2 става - воз. Нарач і Мін-
скае мора. Месцы знаходжання Мінска і абласных цэнтраў вылучаны штучнымі
ўзгоркамі з елкамі ўверсе, а дзяржаўная мяжа зроблена ў выглядзе пасаджанага па
Валун-крыж з Парка валуноўу Мінску
перыметру кустарніка. Межы, да якіх
у свой час даходзілі ледавіковыя «хва-
лі», выкладзены ланцужком з мен-
шых па памерах за астатнія камянёў.
Акрамя гэтага ў парку зроб-
лены і іншыя складзеныя з камянёў
кампазіцыі — «Жывіцельныя пра-
вінцыі» (паўночна-заходняя частка
парка; размсшчаны дакладна лакалі-
заваныя валуны, якія ледавік перанёс
у Беларусь са Швецыі, Фінляндыі і
рускай Карэліі); «Петраграфічная ка-
лекцыя» (паўднёва-ўсходняя частка
парка; знаходзяцца валуны рознага
паходжання - магматычнага, метамарфічнага, асадкавага); «Форма валуноў»
(усходняя частка парка; адлюстроўвае прыродную разнастайнасць і непаў-
торнасць валуноў); «Камень у жыцці чалавека» (паўднёвая частка парка; тут
сабраны: камяні-следавікі, валун «Стары» з мінскага канішча, валун-крыж з
в. Каралёў Стан (Мінскі р-н), крыж-ідал з в. Жары (Вілейскі р-н), каменныя
жорны XIX ст.); «Алея валуноў» (ланцуг з буйных валуноў уздоўж дарогі, на
якіх мяркуецца ўстанавіць тэматычныя барэльефы з сюжэтамі, узятымі з народ-
ных паданняў). 3 1989 г. сталічны Парк валуноў мае статус геалагічнага помніка
прыроды рэспубліканскага значэння, але, нягледзячы на адсутнасць адпаведных
аналагаў у свеце, ён пакуль яшчэ слаба прадстаўлены ў існуючых экскурсійных
нраграмах па Мінску.
Такім чынам, архсалагічныя знаходкі дазваляюць скласці даволі даклад-
пае ўяўленнс аб старажытнай Беларусі, а іх вьіставы здольны ўнесці разнастай-
насць у турыстьічныя маршруты па Рэспубліцьі Бсларусь.
2.2. Помнікі каменнага веку ў Беларусі
Каменны век самы працяглы з перыядаў развіцця чалавечага грамадства.
Яго назва паходзіць ад асноўнага матэрыялу, з якога ў той час выраблялі пры-
лады працы. Згодна традыцыі ён падзяляецца на палеаліт(3 млн - 10 тыс. гг. да
п э.), мезаліт (10 - 6 тыс. гг. да н. э.) і неаліт (6-3 тыс. гг. да н. э.).
Першапачатковае пранікненне чалавека на тэрыторыю сучаснай Беларусі
адбылося ў перыяд сярэдняга палеаліту ў мусцьсрскую эпоху (70 - 34 тыс. гг.
іаму). Тагачасны яго тып - неандэртальцы — займалі прамежкавае становішча
паміж архантрапамі і краманьёнцамі. Вырабленыя імі скрэблы знойдзены ў
в. Абідавічы (Быхаўскі р-н), в. Свяцілавічы (Веткаўскі р-н) і в. Клеявічы (Ка-
сцюковіцкі р-н), востраканечнік і дыскападобныя ядрышчы - у в. Падлужжа
(Чачэрскі р-н).
33
Стаянка ў в. Юравічы ў 1960-я гг.
Засяленне ж беларускіх зямель краманьёнцамі (людзі сучаснага тыпу) па-
чалося ў часы всрхняга палеаліту каля 30 тыс. г. таму. Найбольш старажытная
стаянка першабытных людзсй у Беларусі выяўлена ў 1928 - 1929 гг. у в. Юра-
вічы (Калінкавіцкі р-н) на абрывістым беразе Прыпяці (24 - 25 м над узроўнем
вады). Яс ўзрост прыблізна вызначаецца ў 26,5 тыс. гг. Археолагі раскапалі іут
рэшткі авальнай жыллсвай пабудовы, якая складалася з валуноў, чарапоў і буй-
ных касцей мамантаў. У вялікай колькасці былі знойдзены прылады працы з
крэменю (востраканечнікі, скрэблы, нажы) і косці (сякеры, цёслы, іголкі). Жы-
хары гэтай стаянкі займаліся пераважна паляваннем, аб чым сведчаць шмат-
лікія рэшткі касцсй жывёл - толькі мамантаў імі было забіта 15-20 асобін
(таксама знойдзены рэшткі быка, каня і пясца). Акрамя адкрытага вогнішча
для асвятлсння жылля выкарыстоўваліся свечкі з тлушчу жывёл. Знойдзены на
стаянцы і прылады працы з праявамі першабытнага мастацтва - капалка з аб-
ломка мамантавага біўня, аздобленая спалучэннсм зігзагаў, шасцівугольнікаў
і гарызантальных рысак, а таксама некалькі касцяных пласцін з шліфоўкай і
штрыхоўкай усёй паверхні.
Яшчэ адна з найстаражытных стаянак у Беларусі была знойдзена на
ўзвышшы каля в. Бердыж (Чачэрскі р-н) у 1926 г. Яе ўзрост прыблізна складае
24 тыс. гг. Тут былі выяўлены рэшткі 4 жылых пабудоў, зробленых у выглядзс
паўзямлянак. У якасці фундамента і сцен у іх выкарыстоўваліся чарапы маман-
таў, а таксама вертыкальна пастаўленыя плоскія косці, на якія абапіраўся каніч-
ны дах з драўляных дошак і буйных рэбраў, накрыты скурамі жывёл. Плошча
авальных у планс жытлаў вагалася ад 24 да 63 кв. м, а ў іх цэнтры размяшчаліся
адкрытыя вогнішчы, ад якіх захаваліся вялікія вугальныя лінзы 2 м у дыяметры
34
і зтаўшчынёй да 1,5 м. У інтэр’ер наўзямлянак уваходзілі лежакі са шкур, галля
і травы на касцяной аснове. Каля жытлаў размяшчалася 5 гаспадарчых ям-ля-
доўняў (дыяметр кожнай да 3 м), дзе захоўваўся запас мяса. Сярод знойдзеных
тут прылад працы можна адзначыць накансчнікі коп’яў, нажы-кінжалы, разцы,
скрэблы, сяксры, а таксама абломак біўня маманта з геаметрычным арнамснтам.
Як доўга існавалі псршыя стаянкі ў Беларусі, дакладна невядома. Але па-
ступовае пахаладаннс і прыход ледавіка прывялі да адступлення чалавека на
поўдзень. Прыблізна 18 тыс. год таму ледавік дасягнуў сваёй максімальнай
мяжы (Гродна - Вілсйка - Орша), ніжэй якой размясціўся шырокі пояс пры-
ледавіковай пустэчы. Толькі праз 3 тыс. гг. пачалося пацяплснне клімату, што
дазволіла людзям вярнуцца на тэрыторыю сучаснай Беларусі і пачаць засяляць
басейны буйнейшых мясцовых рэк. Знойдзсныя тут каля 20 стаянак таго часу
з’яўляюцца часовымі паселішчамі паляўнічых-вандроўнікаў на паўночных але-
няў. Жытло звычайна ўзводзілася з дрэва і накрывалася шкурамі. 3 найбольш
вядомых тагачасных археалагічных культур выдзяляецца грэнская (ад сгаянкі
каля в. Грэнск Чачэрскага р-на). Адна з найбольш старажытных стаянак гэтай
культуры выяўлена каля в. Бароўка (Быхаўскі р-н). Яна існавала 12-10 тыс. гг.
таму. Знойдзеныя ў вялікай колькасці прылады працы з крэменю дазваляюць
мсркаваць аб існаванні тут майстэрні па яго апрацоўцы. Дарэчы, арыгінальны
спосаб апрацоўкі накансчнікаў стрэл дазволіў даказаць, што плямёны грэнскай
кулыуры рассяліліся з цягам часу па ўсяму Верхняму Падняпроўю.
V часы мезаліту ў Бсларусі наступілі вельмі спрыяльныя для жыцця чала-
вска кліматычныя ўмовы. Густыя лясы з разнастайным жывёльным светам са-
дзсйнічалі хуткаму росту мясцовага насельніцтва, аб чым сведчаць 120 тагачас-
ных стаянак чалавека ў цэнтральнай і ўсходняй Беларусі. Акрамя пастаянных
паселішчаў з доўгатэрміновым жытлом ствараліся і сезонныя, дзе людзі жылі ў
час палявання. Каля буйных радовішчаў крэменю знаходзіліся майстэрні. Жы-
лыя пабудовы будаваліся з дрэва і мелі акруглую ш прамавугольную форму. Ад-
крытае вогнішча знаходзілася перад уваходам. Ежа па-ранейшаму захоўвалася
ў гаспадарчых ямах. Што ж датычыцца прылад працы, то ў мезаліцс з’яўля-
юцца больш складаныя вырабы - мікраліты з касцяной ці драўлянай асновай і
іменнымі крэмневымі зубцамі-востраканечнікамі.
3 археалагічных культур мезаліту ў Беларусі вылучаецца сожская, вядо-
мая зараз па 30 стаянках. Сярод іх можна адзначыць паселішча 6-5 тыс. да н. э.
каля в. Горкі (Чэрыкаўскі р-н). Размешчаная на высокім беразе ракі, яна акрамя
пекалькіх жытлаў уключала яшчэ і майстэрню па апрацоўцы крэменю (выяў-
лена да тысячы разнастайных каменных прылад працы). Усяго ж тут знойдзена
каля 55 тыс. нрадметаў, што сведчьіць як аб працяглым часе існавання гэтай
сіаянкі, так і аб дастаткова значнай яе населенасці.
3 ліку нешматлікіх твораў мезалітычнага мастацтва можна вылучыць
доўгую сякерападобную прыладу з рога аленя з-пад Смаргоні. Уся яе паверхня
была пакрыта арнаментам з папярэчнымі нарэзкамі, зігзагападобнымі лініямі
35
і кропкавымі паглыбленнямі. Уцалелая месцамі ў нарэзках белая з вохрыстым
адценнем паста спачатку, мабыць, запаўняла ўвесь арнамент, які эфектна гля-
дзеўся на цёмным фоне вырабу. Сама знаходка хутчэй за ўсё служыла для ры-
туальных мэт.
Сярод жа адметных рыс неаліту вылучаецца пераход да вырабляючай
формы гаспадаркі, болыд дасканалая апрацоўка каменных прылад працы з іх
шліфоўкай і свідраваннем, а таксама выкарыстанне гліны для вырабу посуду.
Арнаментацыя керамікі ў тыя часы вызначалася высокай распрацаванасшо
формаў, прапорцый і складалася з зігзагаў, ялінак, ромбаў, трохвугольнікаў,
шматграннікаў. Сам узор наносіўся на сырую гліну палачкай з наматаным на
яе шнуром, тарцом вузкай лапаткі, пальцамі, пазногцямі, рознымі завостранымі
прадметамі. Паступова з’явіліся і рэгіянальныя асаблівасці ў форме посуду і яго
арнаменту, што дазволіла навукоўцам вылучыць у Бсларусі асобныя археалагіч-
ныя культуры.
Адбылося ў неаліце і далейшае ўдасканаленне жылля. Неабмсжаваныя
лясныя запасы і наяўнасць каменных сякер аблегчылі працу па ўзвядзенні раз-
настайных будынкаў, дзе сцены рабіліся з жэрдак, а дах падтрымліваўся тоў-
стымі апорнымі слупамі. Прычым існаванне ў часы неаліту ў Беларусі ўжо не-
калькіх тыпаў жылля (наземных і паўзямлянкавых) сведчыла аб фарміраванні
мясцовых культурных традыцый, выпрацаваных з улікам геаграфічных умоў.
Яшчэ адной важнай праявай нсалпу стала зараджэнне натуральнага абме-
ну паміж плямёнамі. Дзякуючы яму насельніцтву Беларусі стаў даступны пры-
балтыйскі бурштын. Па сваіх якасцях ён вельмі падыходзіў для ўпрыгажэнняў
(падвескі, гузікі, пранізкі-трубачкі, кольцы), якія насілі на шыі, запясцях, нашы-
валі на вопратку. Разам з эстэтычнай функцыяй яны адыгрывалі і ролю магіч-
ных амулетаў, наяўнасць якіх па тагачасных уяўленнях засцерагала чалавека ад
небяспекі і нячыстай сілы, надавала яму дадатковую моц, а таксама мужнасць.
Выкарыстоўваліся вырабы з бурштыну і ў рытуальных мэтах — раскопкі могіль-
нікаў паказваюць, што імі прыкрывалі вочы нябожчыкаў.
Разглядаючы асобныя археалагічныя культуры Беларусі эпохі неаліту,
нсабходна адзначыць у першую чаргу днепра-данецкую, якую археолагі да-
следавалі па 150 стаянках ва Усходнім Палессі. Так, каля ўжо згаданай вышэй
в Юравічы выяўлены 3 пасслішчы гэтай культуры. Тут былі знойдзены рэшткі
паўзямлянкі і наземнага жытла, фрагменты глінянага посуду (адзін з гаршкоў
мае малюнак з выявамі чалавска і качкі), а таксама шматлікія прылады працы
з крэмсню.
На поўнач ад гэтай археалагічнай культуры жылі плямёны нарвенскай
культуры. На адной з іх стаянак каля в. Асавец (Бсшанковіцкі р-н) былі зной-
дзены ўнікальныя помнікі неалітычнага мастацтва — фрагменты керамікі са
стылізаванымі фігуркамі людзей, бурштынавыя падвескі, фігурныя касцяныя
накладкі з арнаментам. Асобнае мссца сярод знаходак займаюць выразаныя з
дрэва і косці скульптуркі людзей, выявы лася, змяі і птушыных галовак.
36
На ўсходзс Беларусі ў час неаліту пражывалі плямёны верхнедняпроўскай
кульіуры. Зараз выяўлсна да 500 іх паселінічаў (40 даслсдавана). У якасці пры-
кладу можна прывссці 6 нсвялікіх паселінічаў у наваколлі в. Лучын (Рагачоўскі
р-н). Акрамя німатлікіх каменных прылад працы і ксрамічных фрагментаў тут
раскапаны рэшткі 2 наземных пабудоў з вогнішчамі ў цэнтры. Аднак найболь-
іпую ўвагу са стаянак гэтай культуры ў аношні час стала прыцягваць паселішча,
выяўленас на ўскраіне Оршы (дацірусцца 3 тыс. да н. э.). Побач з ім у канцы
1990-х гг. ва ўрочышчы «Купа» было знойдзена самае старажытнае капішча-аб-
ссрваторыя ў Беларусі. У цэнтры гэтага комплсксу размешчаны гранітны валун-
ахвярнік 2 м у папярочніку, вакол якога з камянёў меншых памераў (ад 0,6 да 1 м)
ныкладзены 2 акружнасці дыяметрам у 5 і 10 м. На думку айчынных астраар-
хсолагаў, псршапачаткова назіранне тут вялося за Месяцам і толькі з прычыны
наступовага ўзрастання ролі земляробства аб’ект быў прыстасаваны для фікса-
нання руху Сонца і вызначэння адметных дат сельскагаспадарчага календара.
На захадзе Беларусі ў басейне Нёмана і Верхняй Прыпяці размяшчаліся
нлямсны нёманскаіі культуры. На тэрыторыі, якую яны кантралявалі, у познім
нсаліце з’явіўся ўнікальны археалагічны помнік - крэмнездабываючыя шахты
каля п. Краснасельскі (Ваўкавыскі р-н), узрост якіх складае 5-3 тыс. гг. Як ужо
адзначалася, у неаліце адбылося значнае ўдасканаленне апрацоўкі крэменю,
ін го садзейнічала пашырэнню відаў, а таксама колькасці вырабляемых прадмс-
іаў і прывяло да здабычы крэменю шахтным спосабам. На дадзены момант тут
ныяўлена звыш 600 шахт дыяметрам у 1,5 і глыбінёй ад 2 да 8 м. Часам асобныя
іпахты злучаліся паміж сабой гарызантальнымі штрэкамі. Сярод знаходак псра-
важалі шахцёрскія касцяныя прылады працы (як правіла, з рога аленя). Акрамя
і нага ў адной з шахт мелася пахаваннс мужчыны. Побач з шахтамі існавалі
м.ііістэрні па апрацоўцы крэменю. Асартымент прылад працы, якія тут выраб-
ляліся, быў даволі разнастайны - у тым ліку і вялікія сякеры, ужываемыя ў Па-
пямонні пры расчыстцы тэрыторый для земляробства.
Гэтыя шахты выкарыстоўваліся не толькі прадстаўнікамі нёманскай куль-
іуры. Непадалёк ад іх быў выяўлены могільнік культуры іаарападобных ам-
фар, нрадстаўнікі якой жылі на тэрыторыі сучаснай Германіі і Польшчы. По-
б.іч з чалавечымі пахаваннямі ў ім знаходзіліся рэшткі забітых з рытуальнымі
мнамі жывёл (коні, быкі, авечкі), а таксама вялікая колькасць керамікі, зброі
(п.іканечнікі стрэл) і ўпрыгажэнняў з бурштыну.
У цэлым каменны век быў тым перыядам у гісторыі Беларусі, калі яна
с іала месцам этнагенезу першабытнага чалавека. Вызначальным фактарам, які
ўідзейнічаў на працэс засялення беларускіх зямель, былі кліматычньія ўмо-
пы. Што ж датычыцца стану тагачаснай матэрыяльнай культуры, то яе пры-
мныўны характар пакуль яшчэ стрымліваў далейшую эвалюцыю чалавечага
і рамадства.
37
2.3. Помнікі бронзавага веку ў Беларусі
Новы псрыяд у развіцці першабытнага ладу быў цесна звязаны з начаткам
апрацоўкі мсталаў. V Беларусі псршыя падобныя вырабы з’явіліся на рубяжы
3 і 2 тыс. да н. э., што амаль на 1,5 тыс. гг. пазней чым у Азіі ці Егіпце. Тлума-
чылася такое спазненне аддаленасцю рэгіёну ад старажытных металургічных
цэнтраў і адсутнасцю на сучасных беларускіх землях радовішчаў медзі і вола-
ва - псршых металаў, якія пачаў выкарыстоўваць чалавек. Вынікам гэтага ста-
ла дамінаванне ў Беларусі ў часьі бронзавага веку каменных і касцяных пры-
лад працы. Што ж датычыцца бронзавых рэчаў, то яны ў нсвялікай колькасці
прывозіліся сюды з Балкан, Карпат і Каўказа. Акрамя таго існавала і мясцовая
металургічная вытворчасць, заснаваная на прывазной сыравіне ці пераплаўцы
металічнага лома.
У час бронзавага веку ў Еўропе панавалі індаеўрапейскія народы, якія ў
Беларусі былі прадстаўлены плямснамі шнуравой керамікі. Усход і поўдзень Бе-
ларусі займалі прадстаўнікі сярэднедняпроўскай культуры. Яны мелі вялікія па
плошчы паселішчы (да 1,5 тыс. кв. м), размешчаныя на ўзвышшах каля буйных
рэк. На іх раскапаны рэшткі як вялікіх наземных пабудоў плошчай да 44 кв. м,
так і паўзямлянкі плошчай усяго каля 10 кв. м. Асобнатут можна вылучыць ста-
янку на Дняпры каля Быхава, якая атрымала назву Ксяндзова Гара. Пры раскоп-
ках тутэйшых наземных жытлаў акрамя іншага археолагі знайшлі керамічны
посуд з плоскім дном, што сведчыла аб з’яўленні першай прымітыўнай мэблі.
Ускладненне язычніцкіх вераванняў у часы бронзавага веку прывяло да
складвання ў нашых продкаў пахавальнага абраду. Раскопкі курганных могіль-
нікаў сярэднедняпроўскай культурыдалі вялікі фактычны матэрыял патагачас-
наму асартыменту прылад працы, зброі і паказалі, што медзь з бронзай сталі
асноўным матэрыялам першых айчынных ювеліраў (дыядэмы, шыйныя грыўні,
бранзалеты). Выраблялі іх з шырокіх пласцін з плаўна завужанымі канцамі і на-
сечкамі па краях. Часам дыядэмы дапаўняліся нізкамі біссру. Медны дрот ішоў
на выраб акулярападобных падвесак і скроневых кольцаў. Аздабляліся мсднымі
трубачкамі і скураныя паясы для вопраткі. Адпаведныя рэчы выяўлены, напры-
клад, у бескурганным могільніку каля в. Рудня-Шлягіна (Веткаўскі р-н).
Іншыя культуры штрыхаванай керамікі займалі тэрыторыю Заходняга
Палссся і Панямоння. Што ж датычыцца мясцовых неалітычных плямён, то
яны былі вымушаны адысці на поўнач Бсларусі, дзе дзякуючы гэтаму ўзнікла
новая паўночнабеларуская культура. Сяліліся яе прадстаўнікі таксама каля рэк,
азёр і нават на невялікіх астравах. Іх стаянка была знойдзсна, напрыклад, каля
в. Галоўск (Сенненскі р-н) на ўскраіне тарфяніка Крывіна. Тут былі выяўлены
рэшткі драўлянага назсмнага жылля выцягнутай формы пад 2-схільным дахам,
фрагменты посуду, прылад працы, зброі, упрыгажэнняў з бурштыну і косці. Ад-
метнасцю паўночнабеларускай кулыуры сталі знаходкі культавых выяў жывёл і
мужчын-паляўнічых, а таксама асобныя вырабы з бронзы (сякеры, шылы).
38
Следавік каля в. Бабры
Ваўкавыскага раёну
У познім бронзавым веку паў-
днёвую і цэнтральную Беларусь
займалі плямёны тшцінецка-сос-
ніцкай супольнасці. Яны пераважна
сяліліся на прыродных узвышшах
каля рэк. Прычым для гэтай археа-
лагічнай культуры быў характэрны
так званы «гнездавы» спосаб расся-
лення (побач знаходзілася не менш
5 пасяленняў), што тлумачылася як
адносна невялікімі памерамі саміх
населішчаў (кожнас ўключала не
больш нскалькіх дзесяткаў жытлаў,
культавых і гаспадарчых пабудоў),
іак і абарончай тактыкай. Значны крок наперад зрабіла мясцовая тэхніка бу-
даўніцтва жылля, якое стала 2-камерным, звонку абмазвалася глінай і абагра-
налася печамі-каменкамі, што паліліся па-чорнаму. Каля в. Прысно (Веткаўскі
р-н) знойдзена паселішча і могільнік сосніцкай культуры, а стаянкатшцінецкай
кулыуры бьіла выяўлена ў в. Камень (Пінскі р-н). Буйны могільнік гэтай куль-
іуры быў раскапаны каля в. Прылукі (Брэсцкі р-н). Выяўленыя тут нешматлікія
бронзавыя рэчы мслі карпацкае паходжанне.
У часы бронзавага веку сягае язычніцкі культ пакланення камяням-сле-
давікам. Згодна паданням калісьці гэтыя валуны былі больш мяккія, і розныя
ісготы пакідалі на іх адбіткі сваіх ступняў і рук. Вада ж, якая збіралася ў іэтых
наглыбленнях, лічылася гаючай. Да нашага часу падобныя камяні-следавікі
.іцалелі каля в. Дзераўная (Лагойскі р-н), в. Кудзінавічы (Капыльскі р-н), в. Баб-
ры (Ваўкавыскі р-н), в. Наўгароды (Міёрскі р-н) і г. д. У часы хрысціянізацыі
Ьсларусі некаторыя з іх былі аб’яўлены «прошчамі» (аб’екты, надзеленыя над-
шычайнымі надпрыроднымі сіламі і ўласцівасцямі), якія даравалі паломнікам
іх ірахі, а таксама пазбаўлялі ад хвароб - каля в. Сянсжычы (Навагрудскі р-н)
ш.іходзіцца валун, на якім па павер’ю сляды пакінула нібыта сама Багародзіца.
Такім чынам, бронзавы век усё ж не прынёс істотных змен у гаспадарчае
жыццё першабытных людзей на тэрыторыі сучаснай Бсларусі. Разам з тым з’яў-
існпс першых металічных вырабаў сведчыла аб актывізацыі кантактаў з больш
р.пвпымі на той час рэгіснамі і наспяванні ўмоў для паскарэння эвалюцыі ча-
і.інсчага і’рамадства.
2.4. Помнікі ранняга жалезнага веку
ў Беларусі да IX ст.
Ранні жалезны век стаў апошнім перыядам нершабытнага развіцця чала-
нска. Галоўнай яго адмстнасцю быў пачатак у VIII - VII стст. да н. э. апрацоўкі
39
жалеза, што зрабіла сапраўдны пераварот у грамадска-эканамічным жыцці та-
гачаснай Беларусі З’яўленне лішкаў ураджаю, рост нассльніцтва і пашырэннс
абмену прывялі да ўзнікнення маёмаснай няроўнасці.
3 улікам новых умоў існавання, акрамя традыцыйных неўмацаваных се-
лішчаў, з’явіліся гарадзішчы, якія ўлічвалі прыродныя перашкоды, а таксама
абносіліся глыбокімі рвамі і кальцавымі валамі з драўляным востраколам. У Бе-
ларусі вядомы гарадзішчы 3 тыпаў - мысавыя, узгоркавыя і балотныя. Спачат-
ку яны выконвалі пераважна абарончыя функцыі, але паступова сталі таксама
цэнтрамі гаспадарчага і грамадска-рэлігійнага жыцця.
Планіроўка гарадзішчаў залежала ад пануючых у пэўным рэгіёне формаў
сямейна-родавай арганізацыі Пры вялікай патрыярхальнай сям’і (роду) жы-
лая забудова размяшчалася ўздоўж валоў, а у цэнтры знаходзіліся гаспадарчыя
збудаванні і загоны для жывёлы. Іх распад прывёў у III - IV стст. н. э. да раў-
намернага размеркавання па ўсёй плошчы гарадзішчаў жылля і гаспадарчых
пабудоў. Нскаторыя з гарадзішчаў, асабліва на Палессі, мелі функцыю толькі
крэпасці-сховішча, дзе жыхары хаваліся ў час небяспекі, а ў астатні час жылі ў
звычайных селішчах Цікавай адметнасцю шэрага мысавых і балотных гарадзі-
шчаў была наяўнасць вядучых да іх каменных, драўляных ці зсмляных дарог,
якія мелі завілісты характар і праходзілі пад вадой на глыбіні да 1,5 м. Вядома
пра існаванне падобнага брукаванага шляху на воз. Парач, дзе мясцовае насель-
ніцтва дала яму наймснаваннс «Чортава грэбля»
Далейшае развіццё атрымала і першабытнае дэкаратыўна-прыкладное
мастацтва. У арнаменце глінянага посуду (гаршкі, міскі, кубкі) сталі перава-
жаць салярныя знакі (канцэнтрычныя кругі, крыжы, праменепадобныя лініі),
што сведчыла аб наяўнасці асобнага культу сонца. Значна пашырыўся і асар-
тымент упрыгажэнняў, дзе панавалі вырабы з жалеза, срэбра, волава і свінца
(шпількі, фібулы, падвескі).
Сведчаннем далейшага прагрэсу з’яўляюцца знаходкі ў паселішчах Бела-
русі з канца I ст. н. э. нскалькіх тысяч медных, срэбных і залатых манет Рым-
скай імперыі, Баспорскага царства, Фракіі і нават Егіпта, якія выкарыстоўваліся
нашымі продкамі пры гандлі з замежнымі купцамі і ў якасці ўпрыгажэнняў.
У перыяд ранняга жалезнага вску ў Беларусі існавала да 10 розных ар-
хеалагічных культур. Асобнае месца сярод іх займалі плямёны мілаградскай
культуры, якія засялялі поўдзень і паўднёвы ўсход Беларусі (басейн Прыпяці,
частка Верхняга Дняпра і Пасожжа). Яны першымі ў рэпёне началі апрацоў-
ваць жалеза і стварылі грамадства, заснаванае на маёмаснай няроўнасці. Сваю
назву гэта культура атрымала ад гарадзішча каля в. Мілаград (Рэчыцкі р-н), дзе
было выяўлсна мысавас гарадзішча, умацаванас двума радамі валоў. Жыллё
размяшчалася ў яго цэнтры, а паміж валамі знаходзілася гаспадарчая зона. 3
поўначы да гарадзішча прымыкала неўмацаванас селішча.
Культура мілаградцаў развівалася пад уплывам больш развітых скіфаў, што
знайшло сваё адлюстраванне ў тэхніцы апрацоўкі імі жалеза. Прычым акра-
40
мя зброі (мячы, наканечнікі стрэл) мілаградцы ў вялікай колькасці выраблялі
ч жалеза і прылады працы (сяксры, сярпы, матыкі, нажы, шылы). Шмат зной-
дзсна ў іх паселішчах і металічных упрыгажэнняў (фібулы, бранзалеты, грыўні,
пярсцёнкі, скроневыя кольцы), якія дапаўняліся вырабамі з бурштыну, бронзы
і шкла. Пахавальны абрад мілаградцаў прадугледжваў трупаспальванне і ства-
рэнне буйных могільнікаў. Адзін з іх быў даследаваны каля в. Дубай (Столінскі
р-н). Сярод знойдзеных тут рэчаў была залатая завушніца. 3 язычніцкіх культаў
у мілаградцаў быў пашыраны культ жывёл, аб чым сведчаць каля сотні фігурак
чняроў і птушак, выяўлсных на гарадзішчы побач з в. Гарошкаў (Рэчыцкі р-н).
Мілаградцы падтрымлівалі актыўныя знешнія кантакты, аб чым сведчаць
шаходкі ўнікальных рэчаў на іх паселішчах. Так, у в. Асарэвічы (Брагінскі р-н)
быў знойдзены скіфскі меч-акінак з загнутымі ўверх канцамі наверша, а ў в. Ліс-
кі (Рэчыцкі р-н) - 2 бронзавыя люстэркі з пяцельчатымі ручкамі, вырабленымі ў
VII - VI стст. да н. э. на поўдні Заходняй Сібіры (тагарская археалагічная культура).
Менавіта мілаградцаў, як мяркуе частка сучасных гісторыкаў, Герадот у
свасй працы ўзгадаў пад назвай «неўры». Пры гэтым адзначанае ў раздзеле па
іакументальных помніках яго апісанне вымушанага зыходу неўраў з родных
мясцін з-за вялікай колькасці змей часткова знаходзіць сваё пацверджанне пры
архсалагічных даследаваннях. Вядома, што ў VI ст. да н. э. мілаградцы масава
псрасяліліся з невялікіх узвышшаў каля дробных рэчак на абрывістыя і высокія
бсрагі Дняпра. Прычыну гэтага тлумачаць палеакліматолагі, якія адзначаюць у
дадзены час паніжэнне сярэдніх тэмператур і ўзрастанне вільготнасці, што пра-
янілася ў моцных дажджах і высокіх паводках. У выніку паскорыўся працэс за-
б.іяочвання нізін, якія рабіліся непрыдатнымі для жыцця і гаспадарання. Шмат-
р.гювая ж перадача чутак аб прычынах гэтага перасялення мілаградцаў цалкам
магла спрасціцца да апісання найбольш рэальнай і зразумелай пагрозы, якую
песлі такія кліматычныя змены — узрастанне колькасці змей.
У III - II стст. да н. э. гарадзішчы і селішчы мілаградскай культуры занялі
плямсны зарубінецкай культуры. Найбольш даследаваны адпаведны археалагічны
номнік знаходзіцца каля в. Чаплін (Лоеўскі р-н), дзе на беразе Дняпра выяўлена
і.ірідзішча з рэшткамі 21 жытла, селішча і курганны могільнік. Акрамя трады-
цыііііага інвентару тут знойдзены таксама ліцейныя формы і тыглі, неабходныя
ў мсталургічнай вытворчасці. Шмат было выяўлена прывазных рэчаў - скіфскія
пры іады працы, кельцкія фібулы, грэчаскі посуд і шкляныя вырабы. Шэраг ту-
і ііііных керамічных рэчаў аднатыпны з посудам, знойдзеным на паўвостраве
І< іі.іандыя. Гэты факт дае падставы лічыць, што зарубінцы маглі адпавядаць гер-
м.ніскаму племені бастарнаў, якіх узгадваў вядомы антычны географ Страбон.
Цэнтральную і паўночна-заходнюю Беларусь у тыя часы займалі плямёны
кулі гуры штрыхаванай керамікі. Для іх былі характэрны гарадзішчы мысавага
і ў поркавага тыпу, умацаваныя штучна насыпнымі валамі і драўляным вастра-
кол.ім. Жыллё штрыхавікоў спачагку мела вялікія памеры і падзялялася на 3-6
іыкояў, але пазней з распадам патрыярхальных сем’яў з’явіліся і невялікія па-
41
будовы. Характэрнае для іх гарадзішча размяшчаецца каля в. Малышкі (Вілей-
скі р-н). Вышыня яго вала мссцамі дасягала 5 м. Тут былі знойдзены рэшткі
6 зрубных 4-пакаёвых жытлаў і значная колькасць мсталургічных прыстасаван-
няў (тыглі, кавальскі молат) Напэўна, якраз гэтай археалагічнай культуры на-
лежыла і вялікас мысавас гарадзішча каля в Радагошча пад Навагрудкам, побач
з якім было таксама выяўлена капішча ў гонар Пяруна.
Паўночны ўсход Беларусі займалі плямёны днепра-дзвінскай культуры.
1х гарадзішчы выкарыстоўвалі як прыродныя, так і штучныя ўмацаванні, пры-
чым плошча нскаторых дасягала 7 тыс. кв. м. Напрыклад, мысавае гарадзішча
каля в. Паддубнікі (Місрскі р-н) было забудавана нсвялікімі жытламі. 3 трох
бакоў яно было абкружана абрывістымі берагамі (да 12 м), а з поўдня ўмаца-
вана ажно 9 валамі вышынёй да 2 м. Найбольш пашыранай формай амулетаў у
тутэйшага насельніцтва былі бронзавыя фігуркі коней. Цікавы помнік гэтай ар-
хеалапчнай культуры быў знойдзены ў 1987 г. каля в. Бікульнічы (Полацкі р-н)
ва ўрочышчы «Камяні». Ён уяўляе сабою 16 буйных зборышчаў валуноў, якія
паўкругам ляжаць уздоўж берага паўвострава на воз. Янава. Адно з іх займае
квадратную пляцоўку памерам 15 на 15 м, з трох бакоў абкладзсную вялізнымі
камянямі аднолькавага колеру (складаюць літару «П») і арыентаваную на горы
Валатоўка ды Гарадзсц. На думку навукоўцаў, гэты аб’ект выконваў функцыю
сакральнай астранамічнай абсерваторыі, якая дазваляла вылічваць дні летняга
і зімовага сонцастаяння. а таксама час вясенняга і асенняга раўнадзенства. Аб
праводзімых у ім язычніцкіх рытуалах сведчыць уключэнне ў комплекс 2 камя-
нёў-следавікоў і валуна-ахвярніка. Буйнейшым святам, якос тут адзначалася,
было Купалле, аб чым ускосна сведчыць і назва возера.
Макет гарадзішча каля в Малышкі
42
У псршыя стагоддзі нашай эры беларускія землі нс абышло Вялікае пера-
сялспне народаў. У раёнс сучаснага Брэста ў П - III ст. н. э. існавала паселішча
юіаў, якія ў гэты час, перасяліўшыся з тэрыторыі Скандынавіі, утварылі цэлы
ін >рагуласных дзяржаў натэры горыі сучасных Гсрманн, Польшчы, Украіны, Ру-
мыніі і Малдовы. Раскапаны археолагамі бескурганны могільнік на вул. Маскоў-
скай (на бсразе р. Мухавсц) складаўся ажно з 75 пахаванняў. Тутбылі знойдзены
ілніяны посуд, праслшы, жалсзныя нажы, бронзавыя фібулы, шкляныя пацеркі,
касцяныя грабяні і інш. Згодна твору сярэднявечнага гісторыка Іардана «Геціка»,
нрмію готаў, якія ўзялі пад уласны кантроль дадзеную тэрыторыю, узначальваў
Філімер — яму падабалася багацце тутэйшага краю, а таксама яго прыродная
пбароненасць дрыгвой і вірамі. Дарэчы, адпаведна найноўшым даследаванням,
якраз готы маглі стаць асновай ці «культурным донарам» пры фарміраванні ўс-
ходніх славян, якія яшчэ і зараз у літоўскай мове, напрыклад, завуцца «гудамі».
У IV - VI стст. н. э. на беларускіх землях пачалі дамінаваць новыя археа-
і.н ічныя плямёны, якія большасць даследчыкаў адносяць да балцкіх. Вялізныя
і ірыторыі Верхняга Падняпроўя, Верхняга Панёмання, а таксама Верхняга і
< яр шняга Падзвіння займала банцараўская археалагічная культура. Мясцовае
іыссльніцтва сялілася ва неўмацаваных селішчах, размешчаных каля рэк на па-
кніых узвышшах. Побач з імі яны ўзводзілі добраўмацаваныя гарадзішчы-схо-
ппнчы. Назва гэтай культуры паходзіць ад гарадзішча Банцараўшчына (Мінскі
р н) на р. Свіслач. Сярод тутэйшых знаходак археолагаў асобую цікавасць ма-
юнь гаршкі з апалснымі зярняткамі пшаніцы, гароху і проса, а таксама бронза-
вы бранзалетды падвеска-лунніца.
У гэты ж час узнікла і калочынская археалагічная культура, якая распаў-
ыодзілася ў басейне Дняпра (на поўдзень ад Магілёва), ніжнім цячэнні Бярэзі-
ны і левабярэжжы Прыпяці. Агульную назву ёй дало гарадзішча-сховішча каля
н К.ілочын (Рэчыцкі р-н), якое мела 2 падковападобныя валы і ў мірны час, на
лумку шэрага даследчыкаў, выконвала функцыю свяцілішча.
У VI - VIII стст. н. э. на тэрыторыю Беларусі пачалі пранікаць славянс,
якія паступова захапілі тутэйшыя гарадзішчы і селішчы, асіміляваўшы мясцо-
нн • пасельніцтва. У асобных выпадках гэты працэс суправаджаўся бязлітасны-
мі шійнамі. Вядома. што на мяжы VII - VIII стст. славяне (магчыма ў саюзе з
к іч.інымі плямёнамі авараў) спалілі гарадзішчы Нікадзімава (Горацкі р-н), Ка-
ючын, Гарадзішча (Мядзельскі р-н). Вынікам пачатку іх панавання ў Беларусі
> іпл.і складванне новых устойлівых этнічных утварэнняў - племянных саюзаў
крынічоў, дрыгавічоў і радзімічаў, якіх шэраг даследчыкаў лічыць непасрэд-
ігымі нродкамі беларусаў (Я. Карскі, У. Пічэта). Крывічы займалі паўночную і
пннральную частку сучаснай Беларусі. Дрыгавічы засялялі бассйн Прыпяці і
і >рыгорыю на поўдзень ад лініі Барысаў - Лагойск - Заслаўе. Радзімічы жылі
іііі ісвабярэжжы Дняпра і ў басейне Сожа.
I Іовыя племянныя супольнасці пакінулі пасля сябе шмат пасяленняў і мо-
11 іыпкаў (курганы дрыгавічоў захаваліся нават у межах Мінска). Шэраг буй-
43
нсйшых гарадзішчаў з цягам часу псраўтварыўся ў першыя айчынныя гарады
(Полацк, Тураў, Гомель, Віцебск, Брэст, Мінск). 3 язычніцкімі вераваннямі сла-
вян, напэўна, звязаны культава-астранамічны комплскс каля в Сцсбсракі (Ві-
лсйскі р-н), дзе ў канцы 1990-х гг. былі выяўлены 5 валуноў з высечанымі на іх
сімваламі (лук са стралой, рогі і інш.). Усс яны арыснтаваны на поўнач. Пры-
чым кожны са знакаў магчыма абазначае асобнае сузор’с ці зорку.
Як вядома, адметную ролю ў гісторыі станаўлсння дзяржаўнасці ўсходніх
славян адыгралі вікінгі (варагі). Археолагамі выяўлсна адно з всрагодных месцаў
іх пасялення ў Беларусі - гарадзішча на воз. Дзерба каля в. Маскавічы (Браслаў-
скі р-н). Знойдзеная тут зброя (дзіды, стрэлы), упрыгажэнні (амулеты, фібулы,
грыўні) і прылады працы маюць пераважна скандынаўскае паходжанне. Яшчэ
адно паселішча варагаў зараз раскапана каля в. Пруднікі (Міёрскі р-н). Акрамя
гэтага, на большасці тэрыторыі Беларусі (Полацк, Гродна, Ваўкавыск, Навагру-
дак, Слонім, в. Гальшаны (Ашмянскі р-н), в. Лудчыцы (Быхаўскі р-н), в Но-
вы Двор (Мінскі р-н), в. Стражавічы (Чашніцкі р-н) і інш.) археолагамі знойдзена
вялізная колькасць узбраення, побытавых і культавых рэчаў скандынаваў, што да-
зваляе ў будучым утварыць у тым жа Полацку на месцы старадаўняга дзядзінцу
часоў князя Рагвалода надзвычай прывабны для турыстаў тэматычны музей.
Вялікую цікавасць таксама маюць помнікі тагачаснага манументальнага
мастацтва- скульптуры язычніцкіх багоў і ідалаў. На жаль, болыпасць з іх была
знішчана пасля прыняцця хрысціянства. Адным з нешматлікіх выключэнняў
стаў Шклоўскі ідал X ст., раскапаны ў 1963 г. на беразе р. Серабранкі (прыток
Дняпра). Высечаная з пясчаніку выява Перуна мсла вышыню ў 120 см і вагу ў
250 кг. Галоўная ўвага першабытнага скульптара была сканцэнтравана натвары
ідала, які мае індывідуальныя рысы. Добра захаваўся таксама Слонімскі ідал,
знойдзены ў 1934 г. Ён быў высечаны з пясчанага вапняку і меў вышыню ў 46 см.
Яго твар адметны завостранай бародкай і шырокім носам з гарбінкай. У нізе
скульптура мае клінападобную форму, што свсдчыць аб яе
размяшчэнні ў старажытнасці на спсцыяльным пастаменце.
Часам пры раскопках славянскіх паселішчаў сустрака-
юцца і «каменыя бабы», якія ў Бсларусі былі знойдзены каля
в Грабаўцы і в. Залуззе (абедзве Жабінкаўскі р-н). Гэта камен-
ныя паўфііуры жанчын вышынёй да 80 см, высечаныя з чыр-
ванавата-попельных валуноў. У пазнейшыя часы па загаду
святароў на іх былі выбіты крыжы, што і выратавала помнікі
ад знішчэння. Цікава, што ў далсйшым менавіта «каменныя
бабы» сталі арыгінальным элементам «рамантызацыі» ары-
стакратычных рэзідэнцый. Вядома, напрыклад, ш го ў 1787 г.
падобная скульптураз Прыазоўя бы ла прывезенаў сядзібу кня-
зя А. М. Галіцына ў Прапойск (суч. Слаўгарад), а ў 1840-я гг.
2 «каменныя бабы» скіфа-сармацкага паходжання па загаду
генерал-фельдмаршала князя I. Паскевіча-Эрыванскага да-
44
ставілі ў Гомель. Захаваліся таксама звесткі пра іх наяўнасць у маёнтках Дзе-
дзілава пад Оршай, Крынкі пад Віцебскам, Дабраўляны пад Смаргонню. Зараз
«камснная баба» з высечаным крыжом устаноўлсна каля пераўтворанага ў му-
іей палаца В. Швыкоўскага ў Пружанах.
Падводзячы выснову аналізу айчынных археалагічных помнікаў часоў
першабытнага ладу, трэба адзначыць, што эвалюцыя чалавечага грамадства ў
Іісларусі адбывалася ў агульным рэчышчы, уласцівым для насельніцтва Усход-
няй Еўропы. Выяўленыя рэшткі пасслішчаў і інвснтар сведчаць аб даволі высо-
кім узроўні развіцця матэрыяльнай і духоўнай культуры, а таксама аб трывалых
сувязях нашых продкаў з суседнімі і аддаленымі рэгіёнамі Еўропы і Азіі.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Вылучыце асноўныя тыпы айчынных археалагічных помнікаў.
2. Адзначце адмегнасці каменнага веку ў Беларусі.
3. Прааналізуйце асаблівасці бронзавага веку на беларускіх землях.
4. Удакладніцс сутнасць змен, якія адбыліся пасля вынаходніцтва жалеза.
5. Пералічыце найбольш адметныя паселішчы першабытнага чалавека на
і фыторыі Беларусі.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Музей валуноў у Мінску быў створаны ў:
1) 1977 г;
2)1957 г;
3) 1985 г;
4) 1936 г.
2. Крэмнездабываючыя шахты былі знойдзены польскімі археола-
і нмі у 1920-я гг. каля:
I) в. Лучын (Рагачоўскі р-н);
2) в. Горкі (Чэрыкаўскі р-н);
3) п. Краснасельскі (Ваўкавыскі р-н);
4) в. Мілаград (Рэчыцкі р-н).
3. Высечаны з пясчапіку ідал X ст. быў знойдзены ў:
I) Шклове;
2) Рагачове;
<) Смаргоні;
4) Зэльве.
45
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачынеііііі да відаў паселііпчаў першабытпых людзей:
1) стаянка;
2) селішча;
3) гарадзішча;
а) умацаванае пасяленне ранняга жалезнага веку;
б) насяленне каменнага і бронзавага вякоў;
в) неўмацаванае пасяленне ранняга жалезнага веку.
5. У дачыпеппі да археалагічпых зпаходак па першабытпых паселішчах
1) стаянка каля в Юравічы
(Калінкавіцкі р-н);
2) стаянка каля в. Асавец
(Бешанковіцкі р-н);
3) стаянка каля в. Рудня-Шлягіна
(Веткаўскі р-н);
4) стаянка каля в. Чаплін
(Лоеўскі р-н);
а) знойдзены драўляныя і касцяныя
фігуркі людзей, выявы лася, змяі,
птушкі;
б) паўзямлянка зроблена
з валуноў, чараіюў і касцей маманта;
в) знойдзены ліцейныя формы і тыглі,
неабходныя для апрацоўкі жалеза;
г) знойдзены бронзавыя дыядэмы,
бранзалеты, падвескі, шэйныя
грыўні.
6. У дачыпеііні да рассялеппя ў Беларусі славянскіх саюзаў плямён:
1) крывічы; а) лсвабярэжжа Дняпра і басейн Сожа;
2) дрыгавічы; б) паўночная і цэнтральная Беларусь;
3) радзімічы, в) басейн Прыпяці і тэрыторыя на поўдзень ад лініі Барысаў-Заслаўе.
Закончыце сказ:
7. Гістарычная агульнасць археалагічных помнікаў аднаго часу на акрэ-
сленай тэрыторыі называецца.
8. Найбольш старажытны з існуючых зараз у Беларусі музеяў быў створа-
ны ў 1926 г у Пінску і мае назву: Музей.
9. У часы мезаліту з’явіліся новыя прылады працы, якія мелі невялікія
памсры, касцяную ці драўляную аснову і зменныя крэмневыя зубцы-востра-
канечнікі. Яны агрымалі назву.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Археалогія і нумізматыка Беларусі: энцыкл. Мінск, 1993.
Горемыкана, В. М. йсторня первобытного обшества/ В. М. Горемыкнна.
Мннск, 1973.
Загорульскнй, Э М. Древняя нсторня Белорусснн / Э. М. Загорульскнй.
Мннск, 1977.
Побопь, Л. Д. Славянскнс древностн Белорусснн / Л. Д. Поболь. Мннск, 1974
46
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Гуревнч, Ф. Д. Дрсвностн Бслорусского Понсмання / Ф. Д. Гурсвнч. М., 1962.
Гурічі, М. Ф. Дрсвнсе железо Белорусского Поднспровья (1 тыс. н. э.) /
М Ф Гурнн Мннск, 1982.
Дучыц, Л. У. Архсалагічныя номнікі ў назвах, всраваннях і паданнях бела-
русаў / Л. У Дучыц. Мінск, 1993.
Зайкоўскі. Э. М. Першабытныя помнікі паўночнай Бсларусі / Э. М. Зай-
коўскі. Мінск, 1990
Псаенко, В. Ф. Нсолнт Прнпятского Полссья / В. Ф. Псаенко. Мннск, 1976.
Калечііц, Е. Г. Псрвоначальнос заселенне тсррнторнн Белорусснн / Е. Г. Кале-
чіін Мннск, 1984
Копыітін, В. Р. Каменный вск на террнторнн Белоруссіін / В. Р. Копытнн.
Мініек, 1990
Кухаренко, Ю. В. Первобытныс памятннкн Полесья / Ю. В. Кухаренко. М.,
1962
Лысенко, П. Ф. Дреговнчн / П. Ф. Лысенко. Мннск, 1991.
Мнтрофанов, А. Г. Жслезный век среднсй Белорусснн / А Г. Мнтрофанов.
Мнііск, 1978.
Новікаў, Я. У. Васнная гісторыя беларускіх земляў да канца XII ст. /
Я, У Новікаў Мінск, 2006
Поінкарповнч, К. М. Палеолмт Верхнего Поднепровья / К. М. Полнкарпо-
ннч Мннск, 1968.
Прохоров, А. А. Князь Тур: сакралнзацня княжеской властн у славян /
Л А Прохоров. Ммнск, 2005.
Рассадзін, С. Зсмлі амаль невядомыя. Будучая Беларусь паводле антычных
м.шускрыптаў / С Рассадзін. Мінск, 1996.
Рассаднн. С Е. Первыс славяне / С. Е Рассаднн. Мннск, 2009.
Рыбаков, Б. А. Язычсство дрсвннх славян / Б. А. Рыбаков. М., 1988.
Седов, В. В Восточные славянс в VI - XIII вв. / В В Седов. М., 1988.
Седов, В. В. Славяне в древностн / В. В. Седов. М., 1994.
Чарняўскі, М Бронзавы век на тэрыторыі Беларусі / М. Чарняўскі. Мінск, 1981.
Шадыро. В. П. Ранннй желсзный век севсрной Белорусснн / В П. Шады-
|кі Мпнск, 1985
Штыхаў, Г В. Крывічы /Г. В. Штыхаў. Мінск, 1992
Штыхов. Г. В. Археологнческая карта Белорусснн. Памятннкн железного
ік-ь і іі эііохн феодалнзма / Г. В Штыхов. Мннск, 1971.
47
ГЛ АВА 3
ПОМНІКІДОЙЛІДСТВА I МАСТАЦТВА
БЕЛАРУСІIX - XIII стст.
3.1. Гарады Беларусі ў IX - XIII стст.
Узнікнснне гарадоў ва Усходняй Еўрогіе было выклікана працэсам станаў-
лення ў гэтым рэгіёне саслоўна-класавага грамадства ў пераходны ад перша-
бытнаабшчыннага да феадапьнага ладу перыяд. Менавіта зараджэнне палітыч-
най улады прывяло да з’яўлення цэнтраў яе канцэнтрацыі - протагарадоў. Іх жа
далейшай эвалюцыі садзейнічала аддзяленне рамяства ад сельскай гаспадаркі і
хуткае развіццё таварна-грашовых адносін.
Зыходнай асновай для першых гарадоў Беларусі сталі славянскія паселі-
шчы (у першую чаргу гарадзішчы), што існавалі тут як племянныя ці абшчын-
ныя цэнтры з VI - VIII стст. Узнікалі гарады ў першую чаргу ў найлепш экана-
мічна развітых рэгіёнах, да якіх у Беларусі адносіліся Падзвінне, Падняпроўе і
басейн р. Прыпяць, дзе склаліся племянныя саюзы крывічоў, дрыгавічоў і радзі-
мічаў са сталіцамі адпаведна ў Полацку, Тураве і Гомелі.
Заснаванне першых айчынных гарадоў адбывалася пад уплывам шэрага
фактараў. Галоўным з іх стала актывізацыя ў VIII - IX стст. гандлёвых сувязей
паміж Еўропай і арабскім Усходам па так званаму шляху «з вараг у грэкі», які
меў агульную даўжыню ў 2,7 тыс. км і злучаў Балтыйскае ды Чорнае мора. Праз
беларускія землі ён праходзіў па некалькіх асноўных напрамках (Зах. Дзвіна -
Лучоса - Дняпро, Зах. Дзвіна - Ула - Дняпро, Нёман - Морач - Случ - Прыпяць -
Дняпро, Буг - Мухавец - Піна - Прыпяць - Дняпро). Значны тавараабарот са-
дзейнічаў сацыяльна-эканамічнаму і кулыурнаму ўздыму навакольных мясцін.
Гарады ўзнікалі на месцы злучэння ці разгалінавання азначаных гандлёвых
шляхоў (Полацк, Віцсбск, Брэст, Тураў), у зручных месцах уздоўж іх (Гродна,
Навагрудак, Турыйск, Мазыр, Рэчыца, Магілёў, Рагачоў, Давыд-Гарадок, Бра-
пн), а таксама непадалёк ад волакаў (Кобрын, Лукомль, Друцк, Орша, Слуцк,
Капыль).
Важным фактарам, які таксама істотна паспрыяў будаўніцтву новых альбо
развіццю ўжо існаваўшых гарадоў, стала хуткае пашырэнне межаў тагачасных
княстваў, што суправаджалася ўзвядзеннем «парубежных» крэпасцей у стратэ-
гічных месцах (Ваўкавыск, Слонім, Барысаў, Прапойск (суч. Слаўгарад), Бра-
слаў, Клецк, Здзітаў). Часам іх з’яўленне на спрэчных тэрыторыях выклікала
адказную рэакцыю ў суседняга княства, якое таксама засноўвала ў рэгіёне ўлас-
ны горад. На будаўніцтва Кіевам Заслаўя Полацк адказаў узвядзеннем Мінска і
Лагойска; а ўтвораным Смаленскім княствам Мсціслаўлю і Копысі, ды Чарні-
48
і аўскім княствам - Рэчыцы, Чачэрску і Крычаву полацкія князі супрацьпаста-
інлі ўласныя крэпасці Друцк і Оршу. Далейшы лёс усіх азначаных гарадоў быў
несна звязаны з патрэбамі навакольнага населыіштва, для якога яны служылі
н ііі і рамі па забеспячэнні якаснымі прыладамі працы і месцам збыту сельска-
і .іспадарчай прадукцыі.
Вынікам гэтых урбаністычных працэсаў стала існаванне ў Бсларусі ў сяр.
ХІН ст. 35 гарадоў. Пры гэтым у нскаторых вынадках адбывалася карэкцыя іх
мсспазнаходжання. Старое гарадзішча з цягам часу ўжо не адпавядала змяніў-
ніымся абставінам і стрымлівала далейшае развіццё горада. У той жа час побач
м.нло знаходзіцца большас па плошчы ўзвышша, што прыводзіла да «перано-
суі> горада з захаваннем папярэдняй назвы. Найчасцей гэта адбывалася пасля
яю знішчэння ў час войнаў ні пажараў. У канцы X ст. дзядзінец Полацка пасля
р.і ібурэння яго князем Уладзімірам быў перанесены на 800 м бліжэй да Зах.
Д івіны. дзе размясціўся на ўзгорку плошчай у 7 га (памеры старога гарадзішча—
I іа). У канцы XI ст. такі ж лёс напаткаў Заслаўе. Верагодна, што і Мінск пер-
пі.н іачаткова знаходзіўся на р. Менцы, а пазней быў перамешчаны на 12 км паў-
іючпсй - у месца ўпадзення Нямігі ў Свіслач.
Істотныя праблемы зараз існуюць з вызначэннем часу заснавання асобных
і.ірадоў Бсларусі. Агульнанрынятым лічыцца аб’яднанне дат заснавання і пер-
ніага ўпамінання ў летапісах, што акрамя іншага знайшло сваё адлюстраванне
у наўсюдных святкаваннях так званага Дня горада. У падаўляючай большасці
выпадкаў айчынныя населеныя пункты ў старажытных дакументальных пом-
шках узгадваюцца як ужо існуючыя пэўны час, аб чым сведчыць наяўнасць
іуі добрых умацаванняў, дастаткова вялікай колькасці насслыііцтва, дружыны,
князя і г. д.
Як правіла, у дакументальных крыніцах першыя айчынныя гарады ўзгад-
н.іліся ў сувязі з апісаннсм усяго некалькіх асноўных відаў падзей.
Па-першае, даволі рэдка, але ў летапісах усё ж адзначаецца факт заснаван-
ня нейкага горада ці ўзгадваецца асоба, якая гэта зрабіла Больш-менш даклад-
ную даціроўку мае Тураў, бо пад 980 г. у «Аповссці мінулых гадоў» адзначана,
ііпо разам з уладаром Полацка Рагвалодам «прншел нз-за моря» князь Тур і як-
р.і і «по нему н прозвалнсь туровцы». Вядома таксама, што ў 1102 г. пасля пера-
моі і над яцвягамі полацкі князь Барыс Усяславіч «вчнннл» Барысаў. У летапіс-
ін.ім зборніку кісўскага Міхайлаўскага манастыра пад 1135 г. пра смаленскага
міязя Расціслава Мсціслававіча запісана: «град Мстнславль на Верхе созда». У
1276 г. галіцка-валынскі князь Уладзімір Васількавіч на бсразс р. Лясная «сру-
6н» новы горад і «нарече нма ему Каменец, зане была земля камснна».
Па-другое, важнай падзеяй, якая заўсёды адзначалася ў летапісах, была
перадача горада князем камусьці з набліжаных да яго асоб. Так, першы раз По-
лацк узгадваецца пад 862 г., калі князь Рурык аддаў яго аднаму з членаў сваёй
н.ірманскай дружыны «П прннял всю власть однн Рюрнк, н стал раздавать му-
ж.ім свонм города - тому Полоцк, этому Ростов, другому Белоозсро». У 1155 г.
49
князь кіеўскі Юры Далгарукі падараваў Мазыр чарнігаўскаму князю Святасла-
ву Ольгавічу Яму ж у 1159 г. бьіў псрададзсны кіеўскім князем Ізяславам Давы-
давічам Чачэрск. А ў 1287 г. галіцка-валынскі князь Уладзімір Васількавіч аддаў
свасй жонцы Кобрын «с людьмн н с данью, како прн мне даялн». Некаторыя
айчынныя гарады ўпсршыню ўзгадваліся і проста ў якасні ўласнасці аднаі-о з
княстваў - Копысь (1059), Крычаў і Прапойск (абодва ў 1136), Крутагор’е (суч.
Дзяржьінск, 1146), Рэчыца (1213)
Па-трэцяе, неад’емным элементам летапісу было апісанне ваенных па-
ходаў. Іх мэтай даволі часта быў захоп пэўных населеных пунктаў, якія такім
чынам упершыню з’яўляліся на старонках гісторыі. Так, «Хроніка Быхаўца»
пад 1065 г. паведамляе пра напад на Полапкае княства войска літоўскіх князёў
Кернуса і Гімбута, якія дайшлі да Браслава. Часам у летапісах распавядалася
пра бязлітаснае знішчэнне гарадоў. Менавіта такім стала псршае ўзгадванне
Мінска ў 1067 г.: «Трое Ярославнчей собрав воннов пошлн на Всеслава. 14 по-
дошлн к Мннску, н мннчанс затворнлнсь в городс. Братья жс этн взялн Мннск
н неребнлн всех мужей, а жен м детей захватнлн в плен». У сваю чаргу князь
Уладзімір Манамах у «Поученнн» пад 1078 г. упершыню ўзгадвае тры айчын-
ных гарады: «Всеслав Смоленск пожег, н я с черннговцамн верхом с поводнымн
конямн помчался... В том походе за Всеславом пожег землю н повоевал ее до
Лукомля н до Логожска, затем на Друцк войной...» Стаў ахвярай міжусобнай
барацьбы і горад Слуцк, які ў 1116 г. у час вайны з дрыгавічамі «пожёг» мінскі
князь Глсб Усяславіч. Паход жа галіцка-валынскіх князёў Данілы і Васілька Ра-
манавічаў у 1252 г. на Лггву, калі яны «понмаша грады многне», дазволіў першы
раз з’явіцца ў летапісах Навагрудку, Ваўкавыску, Слоніму і Здзітаву. Наступныя
баявыя дзеянні Навагрудка супраць галіцка-валынскіх князёў і татар прывялі да
ўзгадвання яшчэ двух гарадоў - Турыйска (1253) і Капьіля (1274).
Па-чачвёртае, шэраг айчынных гарадоў упсршьіню звярнулі на сябе ўва-
гу летапісца ў сувязі з іх наведваннсм вядомай асобай. Так, у Віцебскім летапісе
запісана: «В лето 974 года Ольга, победнв ятвягов н печснегов, персправнлась
чсрез реку Двнну н с войскамн заночевала Понравнлась ей гора, н она основала
дсревянньій замок, назвав сго от рскн Внтьба - Внтсбском; постронла в Вср-
хнем замке каменную церковь Святого Мнханла, а в Ннжнем — Благовешенья
м, пробыв два года, отправнлась в Кмсв» (указаная тут дата хаця зараз і пры-
знана афшыйна, але не дакладная, бо Вольга памсрла ў 869 г.; больш верагодны
947 ці 964 г.). Яшчэ адным падобным прыкладам можа служыць першае ўзгад-
ваннс Брэста, у які пасля паражэння ад князя Яраслава Мудрага ў 1019 г. князя
Святаполка Уладзіміравіча «в носнлках прннесоша». Пасля ж славутай «Бітвьі
на Нямізе» 10 ліпеня 1067 г. полацкі князь Усяслаў Чарадзей быў па-здрадніцку
захоплены ў палон кіеўскімі князямі Яраслававічамі «на Ршн у Смоленска».
Па-пятае, цэлы шэраг гарадоў Беларусі першы раз узгадваецца пры
апісанні міжусобнай барацьбы ці спрэчак асобных князёў за памежныя зсмлі
і вялікакняскі прастол у Кіеве - Пінск (1097), Гродна, Клсцк (абодва ў 1127),
50
Гомсль, Рагачоў (абодва ў 1142), Брагін (1147). Першым узгадваннсм Заслаўя,
лар >чы, афшыйна таксама лічыцца анісанне падзей 1127 г. (горад асадзіла дру-
жыпа кіеўскага князя Мсціслава Уладзіміравіча), але гэта ніяк нс стасуецца з
сеылкай сюды ў канцы X ст. княгіні Рагнеды з сынам Ізяславам.
Неабходна разумсць тос, што нрактычна ўсе азначаныя вышэй успаміны
пр.і аіічынныя гарадьі змсшчаны ў летапісах, напісаньіх за межамі Беларусі. Вы-
іпкам гэтага стала часам всльмі запозненае першае ўзгадванне айчынных гара-
юу. 11а археалагічных знаходках вядома, што той жа Полацк быў хутчэй за ўсё
іаспаваны не пазней V ст., Віцсбск у VI ст., Браслаў і Слуцк у IX ст., Гродна, На-
п.п рудак, Ваўкавыск, Клецк, Орша, Чачэрск, Рэчыца і Лагойск у X ст. Шэраг ста-
р.ілаўніх айчынных гарадоў увогулс не трапілі па нсйкіх абставінах на старонкі
леіапісаў. Так жа Магілёў упершыню ўзгадвасцца толькі напрыканцы XIV ст,
х.іпя археолагі датуюць яго XII ст. Напэўна існаваўу ІХст. Сураж(157О); у Хст.—
Ьычаў (1393) і Мядзель (1463); у XI ст. - Бабруйск (1387), Лоеў (1505) і Дзісна
(1563); Драгічын (1452)
Трэба таксама адзначыць, што з цэлым шэрагам узгаданых у летапісах
і .ірадоў склалася адваротнае становішча. Нскаторыя з азначаных вышэй на-
сслепых пунктаў ужо даўно страцілі ранейшы высокі статус і пераўтварыліся
ў івычайныя всскі. Ад старажытнага Турыйска, напрыклад, захавалася толькі
іпікружанае глыбокім ровам гарадзішча памерам 35 на 85 м каля в. Турэйск
(Шчучынскі р-н). Такі ж лёс напаткаў і Здзітаў - сучасная в. Здзітава (Бярозаў-
скі р-н) - яго гарадзішча калісьці займала плошчу да 1 га, а селішча - 3 га. Яшчэ
мешп пашанцавала такім згаданым у летапісах на беларускіх землях гарадам,
як шікшыя ў далейшым Галацічаск (1071), Одрск (1078), Нскалач і Стрэжаў
(іболва ў 1127), Гарадзец (1162). Наконт вызначэння іх сучаснага месцазнахо-
і к.іпіія ў археолагаў увогуле няма адзінага меркавання. Шматспрэчак выклікае
і спверджанне летапісцаў аб гібелі ў час бітвы з татара-манголамі на р. Калцы
(1223) князя Юрыя Нясвіжскага (хутчэй за ўсё на ўвазе меўся прадстаўнік роду
кпя чёў Нясвіцкіх з-пад Луцка ў Заходняй Украінс), бо першас дакументальнае
п .ідванне самога Нясвіжа датуецца толькі 1446 г.
Спецыфіка стварэння першых летапісных зводаў і іх шматразовас капіра-
іі іііпс перапісчыкамі прывялі датаго, што асобныя гарады Беларусі сустракаюц-
п і іу г з часткова змененымі назвамі. Полацк часам узгадвасцца як «Полотеск»,
I Іолотьск», «Полтеск»; Пінск - «Пннеск», «Пнньск»; Брэст - «Берестье», «Бе-
рсс і нй», «Бересть»; Віцебск - «Вндбеск», «Вндебск», «Внтьбсск», «Вптепсск»;
I родпа «Городна», «Городня», «Городепь»; Прапойск - «Прупой», «Прапо-
іпсск», Навагрудак - «Новогород», «Новгородок»; Ваўкавыск - «Волковы-
•ск ь»; Слуцк - «Случеск»; Клецк - «Кльчьск», «Клечьск», «Клпческ»; Заслаўе -
11 іяславль», «Жеславль», «Жаславль», М інск - «Меньск», «Мснеск»; Лагойск -
«Лоіожск», «Логожеск»; Гомсль — «Гомей», «Гомнй», «Гомнн», «Гомь», «Го-
мі.с»; Чачэрск - «Чнчерск»; Крычаў - «Крэчут»; Друцк - «Дрюгьск», «Дрьтеск»;
< іріпа «Рьша».
51
Падобнае разьіходжанне ў назвах дае магчымасць лепш зразумець іх па-
ходжанне. Напрыклад, Гомель можа паходзіць ад старажытнаславянскага слова
«гом», якое азначае ўзвышша над ярам ці нізінай, альбо ад вялікай колькасці
меляў на гэтым адрэзку Сожа; Брэст- ад месца, дзе збіралася бярозавая кара (бе-
реста), а таксама ад балцкіх слоў «бразе» ці «брэзе» (дрэва) ці нават славянскага
«бсрест» (адзін з відаў вяза). Прычым з апошняга на Палессі часта рабілі на-
сцілы вуліц і гаці праз балоты. Найменне Пінска найбольш верагодна бярэ свой
пачатак ад р. Піны, але па іншай версіі вызначальным тут можа быць старадаўні
славянскі тэрмін «пін», што азначаў прыстань і прыпынак.
Альтэрнатьівай жа паходжання назвьі Турава ад імя варажскага князя з’яў-
ляюцца меркаванні аб яго наймснні ад тура (першабытны бык, роднасны зуб-
ру) альбо тэрміна «тур», пад якім на Гомельшчыне разумелі паселішча ці яго
цэнтральную ўмацаваную частку. Ды і Браслаў можа паходзіць не толькі ад імя
полацкага князя Брачыслава Ізяславіча, але і ад балцкіх слоў «браста» (брод,
пераправа) ці ўжо згаданага вышэй «бразе» (дрэва).
Шэраг варьіянтаў паходжання сваёй назвы мае і Мінск — ад месца нату-
ральнага абмену тавараў альбо ад р. Менкі, у якой вадзілася шмат ментусаў (на-
лімаў). Кобрыну ж імя хутчэй за ўсё далі балты, у якіх назва «каўбрас» надавала-
ся невялікаму ўзвьішшу на роўным месцьі, але існуе і іншая версія паходжання
назвы горада ад обраў, як славяне называлі авараў. У сваю чаргу ў Мазьіру маглі
некалі жьіць прадстаўнікі польскага племені мазураў, якія па нейкіх абставінах
перасяліліся на Прьіпяць. Таксама пад тэрмінам «мосар» раней разумелі балоці-
стую нізіну, а блізкія ад яго словы «месір» і «мосьёр» абазначаюць волак. Даволі
рэальным выглядае сцверджанне аб паходжанні Клецка ад слоў «клець» (драўля-
ны зруб) ці «клечь» (бярозавьія парасткі), а Рагачова - ад балцкага слова «рагас»
(алтар), альбо ад «рога», які ўтварылі сышоўшьіяся тут разам Дняпро і Друць.
Прапойск жа, напэўна, абазначаў ці бурлівае цячэнне Сожа ў месцы ўпадзення ў
яго Проні, ці зручнае для пераправьі месца.
Сама назва «горад» паходзіць ад слоў «гарадзіць» ці «агароджваць» і тлума-
чыцца наяўнасцю ў тагачасных населеных пунктах моцньіх абарончых збудаван-
няў, што спалучалі прыродныя перашкоды (рэкі, абрывістыя берагі, узгоркі, бало-
ты) са нпучнымі ўмацаваннямі (земляны вал з драўлянымі сценамі і роў). Валы ў
гарадах Беларусі часам дасягалі вышыні ў 8 м і мелі шырыню ў аснавання да 30 м.
Зімой знешні скат вала абліваўся вадой і пакрываўся тоўстай коркай льда. У насы-
пах валоў некаторых айчынных гарадоў ужываліся каменна-гліняныя канструкцыі
ў выглядзе падпорных сценак ці знешняй абліцоўкі. На валах стаялі драўляныя
зрубнай канструкцыі сцены з псракрыццямі, байніцамі і баявымі галерэямі. Шьі-
рыня рва перад валам звычайна абмяжоўвалася 20 - 30 м пры глыбіні ў 3 - 10 м. Ён
запаўняўся вадой, а берагі дадаткова ўмацоўваліся востраколам. Далейшым развіц-
цём айчыннага абарончага дойлідства стала з’яўленне вежаў-брам, абараняўшых
уваход у горад. Прыродны камень у гарадскіх умацаваннях амаль не ўжываўся -
толькі ў Гродне ў XII - XIII стст. драўляныя сцены былі заменены мураванымі.
52
Разам з абарончымі збудаваннямі пасіупова ўскладнялася і агульная
с і руктура гарадоў, якая складалася з 4 асноўных частак
Па-першае, у азначаньі перыяд сфарміраваўся гарадскі цэнтр - дзядзінец.
I >та быў найбольш старажытны і ўмацаваны раён горада, які займаў пануючы
над наваколлем узгорак (Полацк, Віпебск, Навагрудак), абрывісты мыс (Тураў,
Гродна, Мінск) ці нават востраў (Брэст). Тут размяшчаліся асноўныя адміні-
с ірацыйныя і культавыя пабудовы, жыў князь, баяры, дружына і частка замож-
ных гараджан. Дзядзінец з’яўляўся абавязковым струкгурным кампанентам
і іаражытнага горада. На яго тэрыторыі мог размяшчацца кром - умацаванае
сховішча прадуктаў харчавання і вырабаў мясцовай рамеснай вытворчасці. У
Віцебску, напрыклад, ён займаў у дзядзінцы асобны ўзгорак плошай у 1 га (Гара
Ламіха), дзе калісьці размяшчалася гарадзішча днепра-дзвінскай археалагічнай
культуры.
Па-другое, адносна невялікія памеры дзядзінцаў прымушалі частку гара-
джан сяліцца за яго межамі, засноўваючы такім чынам вакольны горад, які так-
с.іма ўмацоўваўся валам і ровам. Тут жылі пераважна сярэднія колы гараджан.
Р.ізам з тым наяўнасць гэтай часткі горада не была абавязковай, і яе мелі толькі
некаторыя гарады (Навагрудак, Ваўкавьіск, Друцк, Тураў, Гомель), у той час як
у Полацку ш Мінеку яна адсутнічала.
Па-трэцяе, буйнейшую частку старажытнага горада займалі гандлё-
на-рамесніцкія пасады, дзе сялілася збяднелая частка гараджан. Яны не мелі
ннучных умацаванняў і развіваліся ўздоўж берагоў рэк ці сухапутных трактаў.
I І.ісіупова некагорыя з пасадаў таксама ўключаліся ў сістэму абарончьіх збуда-
ішііняў. У Полацку ўласную лінію валоў і равоў з XI ст. мелі Вялікі і Запалоцкі
іысады. Агульная ж плошча тутэйшых пасадаў дасягала 80 га.
Па-чацвёртае, абавязковым элементам горада з’яўляўся некропаль (ад-
носна вялікая група пахаванняў у адным месцы), які мог размяшчацца ў самім
іыссленым пункце (на дзядзінцы альбо вакольным горадзе) ці ў яго непасрэд-
іп.ім наваколлі. Падобныя моіільнікі выяўлены зараз у Віцебску, Мінску, На-
іг.н рудку і Магілёве.
Акрамя гэтага, існавалі так званыя «паселішчы-спадарожнікі», што знахо-
і ііліся на невялікай адлегласці ад горада (да 5 км), у рэдкіх выпадках маглі мець
ул.існыя абарончьія збудаванні і служылі своеасаблівымі вартавымі фарпоста-
мі Вакол Полацка знойдзена 5 падобных наеелсных пунктаў. Тыя ж функцыі
пыкоіівалі і некаторыя з тутэйшых манастыроў - з поўначы Полацк «ахоўваўся»
< іыса-Ефрасіннеўскім, а з поўдня Бельчыцкім манастырамі. Часам, пры наяў-
нясці адпаведнага рэльефа, старажытнабеларускія гарады прыкрываліся і да-
і пковымі крэпасцямі. Так, за 500 м на ўсход ад дзядзінца Ваўкавыска мелася
псобпае абарончае ўмацаванне, вядомае пад назвай «Муравельнік». Яно займа-
>ііі пляцоўку 120 на 60 м і было абкружана валам вышынёй да 3 м, наверсе якога
ііііліі драўляная сцяна.
Асновай планіровачнай структурьі гарадоў былі вуліцы і завулкі (у По-
53
лацку каля 80), якія размяркоўваліся на аснове радыяльна-кальцавой ці рады-
яльна-веернай сістэм. Важную ролю ў планіроўцы горада адыгрывала ганд-
лёвая плошча, размешчаная звычайна каля ўвахода ў дзядзінсц. У Мінску яна
знаходзілася на беразе Свіслачы каля дзядзінца, што адлюстравана ў больш
позніх назвах і-этага месца (Стары рынак, вул. Гандлёвая). У Навагрудку ганд-
лёвая плошча таксама знаходзілася каля дзядзінца, на месцы. дзе сыходзіліся
радыяльныя вуліцы-дароп на Мінск і Гродна. Унутраная ж планіроўка гарадоў
вызначалася надзвычайнан стабільнасцю. Некаторыя вуліцы захоўвалі сваё ме-
сцазнаходжанне на працягу стагоддзяў, аб чым сведчаць рэшткі драўляных ву-
лічных насцілаў у шмат ярусаў (у Полацку - 14, Мінску - 13).
Сядзібы гараджан размяшчаліся ўздоўж вуліц, былі звернуты да іх глухімі
сценамі і займалі часам да 200 кв. м. Яны ўключалі жыллё і розныя гаспадар-
чыя пабудовы (майстэрня, хлеў, склады). Тагачаснас жыллё прадстаўляла сабой
драўлянае назсмнас аднакамернае збудаваннс зрубнай канструкцыі памсрам ў
10 - 15 кв. м. У якасці асновы пры ўзвядзенні дома часта выкарыстоўваліся
рэшткі папярэдніх будынкаў, засыпаных смеццем. У выніку гэтага новая на-
будова дакладна паўтарала памеры і планіроўку папярэдняй. Пры будаўніцтве
на першае месца ставілася задача эканоміі цяпла, чым тлумачацца даволі не-
вялікія памеры дзвярных праёмаў (вышыня 1,6 м, шырыня 1 м). Што ж даты-
чыцца акон, то яны ці ўвогуле адсутнічалі, ці мслі выгляд маленькіх адтулін пад
самым дахам. Выклікана гэта было яшчэ і дарагавізнай шкляных дыскаў, якія
маглі сабе дазволіць толькі заможныя гараджане. Знойдзеньі пры археалагіч-
ных раскопках жылля і рэшткі печаў. Вырабляліся яны з гліны, цэглы і камянёў.
Печы былі адносна невялікіх памераў (1,2 м на 1,2 м) і паліліея па-чорнаму.
Гаспадарчьія пабудовы па канструкцыі мала чьім адрозніваліся ад жылых. Прьі
гэтым жывёлу трьімалі звычанна на дварах пад навссамі ці ў пабудовах лёгкай
каркаснай канструкцыі.
У цэлым у IX ХІП стст.
у Бсларусі адбылося фарміра-
ванне якасна новага віду на-
селеных пунктаў - гарадоў,
развіццё якіх стала праявай
складвання саслоўнага гра-
мадства Дакладнае ўяўлен-
не аб эвалюцыі і планіроўцы
старажытных гарадоў можна
атрымаць пры навсдванні ар-
хеалагічнага музея «Бярэсце»,
які пачаў сваю дзсйнасць у
1982 г. Аснову экспазіцыі тут
займаюць рэшткі больш за 30
жылых і гаспадарчых пабудоў,
Музей «Бярэсце»
54
іі іаксама ацалелыя элементы маставых і частакола. Акрамя таго, у 14 экспа-
п і іі.іііііых залах і запасніках музея знаходзіцца каля 40 тыс. экспанатаў па гісто-
рыі Брэста XI - XIV стст.
3.2. Першьія школы айчыннага
мураванага дойлідсгва
Дамінаванне ў паўсядзённым жыцш старажытнабеларускіх княстваў рэ-
ніі н абумовіла наданнс вялікай ролі ў тагачасных гарадах храмам, якія, акрамя
ніііі.іга, дэманстравалі іх всліч і заможнасць. 3 дакументальных крыніц вядо-
м.і. што першыя хрысшянскія цэрквы з’явіліся на беларускіх землях у апошняй
чн ірці X — пачатку XI ст. (Віцебск, Друцк). Разам з тым іх наяўнасць пакуль не
нпцверджана археалагічнымі раскопкамі.
Менавіта таму афіцьійньім пачаткам айчыннага мураванага дойлідства лі-
чі.іцца 1044 - 1066 гг., калі ў Полапку па ініцыятывс князя Усяслава Чарадзея
быу пабудаваны Сафійскі сабор. Падобныя буйныя храмы ў тыя часы адносілі-
с* ла асобнага тыпу і ўзводзіліся ў найбольш значных грамадскіх цэнтрах. На
і ірыюрыі Кіеўскай Русі яны меліся яшчэ толькі ў Кіеве (1017 - 1037) і Ноўга-
рп ыс(1045 - 1052).
Аналіз архітэктурных адметнасцей Полацкай Сафіі паказвае, што будава-
іыся яна па тэхналогіі, непасрэдна запазычанай у Візантыі. Сабор размяшчаўся
V пшгры дзядзінца і ў першапачагковым выглядзе быў 5-нефавым, 3-апсідным
крыжова-купальным храмам з 7 паўсферычньімі купаламі У плане гэта было
нр.імавугольнае збудаванне памерамі 31,5 на 26,4 м з таўшчынёй сцсн у 1,45 м.
( цены былі екладзены з камянёў, якія чаргаваліся з радамі плінфы. У падмурку
і ньора знойдзены вялікі валун з імёнамі дойлідаў - Давід, Тома, Мікула, Пётр
і інш. Буйныя ўваходныя парталы знаходзіліся ў цэнтрах заходняга, паўднёва-
і іі і паўночнага фасадаў храма. Ва ўсходняй яго частцы размяшчаліся апсідьі і
л іыр Знешні дэкор Полацкай Сафіі быў абмежаваны 2 радамі плоскіх нішаў,
якія чаргаваліся з вялікімі аконнымі
праёмамі. Храм выкарыстоўваўся
полацкімі князямі ў час афіцыйных
мерапрыемстваў. Тут захоўваўся
дзяржаўны архіў і дзейнічаў скрып-
торый У пазнейшы час Сафійскі
сабор перабудоўваўся ў раманскім і
гатычным стылях. У гады Паўноч-
най вайны ў храме быў размешчаны
рускі парахавы склад, які ў 1710 г.
узарваўся. Аднавілі сабор у стылі
«віленскага барока», а ад храма XI ст.
Макст Сафійскага сабора ў Полацку да нашь1х дзен захаваліся рэшткі
55
апсід вышынсй да 9 м, фрагменты сцен і сутарэнні (з 1987 г. у храме, пры-
стасаваным пад залу арганнай музыкі, дзейнічае музей гісторыі архітэктуры
Сафійскага сабора).
Узвядзеннс ў Полацку Сафійскага сабора заклала асновы для фарміраван-
ня тут уласнай школы дойлідства, росквіт якой прыйшоўся на XII ст. Разам з
культавымі пабудовамі ў тыя часы ўзводзіліся і свецкія мураваныя будынкі. На
тэрыторыі полацкага дзядзінца архсолагі выявілі рэшткі нсвялікага, квадратна-
га ў плане 2-павярховага княжацкага палаца.
Характэрнымі рысамі Полацкай школы культавага дойлідства з’яўляюцца:
па-першае, арыгінальны вежападобньі цэнтрычны 3-нефавы тып храма з
тоўстымі сценамі, дзе бакавыя нсфы больш вузкія за цэнтральны, а канструк-
цыя даху прадугледжвае наяўнасць 3-лопасцевых какошнікаў з кілепадобнымі
завяршэннямі;
па-другое, муроўка з плінфы са «схаваньім радам», што стварала прыго-
жыя двухколерныя фасады;
па-трэцяе, вялікая цэнтральная апсіда, моцна выступаючая за агульны пе-
рыметр сцен, і 2 невялікія бакавыя апсіды, схаваныя ў тоўшчы алтарнай сцяны;
па-чацвёртае, лаканічнасць знешняга дэкору;
па-пятае, маёлікавая падлога храмаў, набраная з рознакаляровых ксра-
мічных плітак.
Сярод найбольш значных помнікаў Полацкай школы дойлідства XII ст. у
першую чаргу трэба адзначыць Спаса-Ефрасіннеўскую царкву, што была пабу-
давана паміж 1143 - 1161 гг. па заказу Ефрасінні Полацкай мясцовым дойлідам
манахам Іаанам усяго за 30 тыдняў. Памеры гэтага 3-нефавага храма склада-
лі 18,2 на 9,8 м з таўшчынёй сцен да 1,8 м. Вежападобная па сваёй кампазі-
цыі царква мела больш нізкія пярзднюю і алтарную часткі, у той час як высо-
кі цэнтральны аб’ём служыў своеасаблівьім п’едэсталам для вялікага купала.
Звонку алошні з усіх бакоў абкружалі какошнікі, якія прыдавалі ўсяму храму
всртыкальную дынаміку і ўзнёсласць. 3 гэтай жа мэтай аконныя праёмы ніж-
няга ўзроўню былі зроблены ў 1,5 раза большьія за вокны, размешчаныя пад
дахам. Прычым, калі першыя мелі паўцыркульныя завяршэнні, то другія - кіле-
падобныя. У храме была зроблена ўсяго адна буйная цэнтральная апсіда, якая
выступала за перыметр сцен на 3,8 м. Перад галоўнай малітоўнай залай над
нартэксам (прытворам) знаходзіліся хоры, у якія вяла схаваная ў сцяне лесвіца.
На ўзроўні хораў былі зроблены дзве крыжападобныя капліцы з невялікімі ал-
тарнымі нішамі і акенцамі - гэта келлі, прызначаныя першапачаткова для Еф-
расінні і яе сястры Еўпраксіі. 3 пачатку XVII ст. храм бьіў перададзены езуітам,
якія пераабсталявалі яго пад касцёл. У час вайны 1812 г. ён быў пашкоджаны і
пры яго рэстаўрацыі ў 1830-я гг. знешні выгляд царквы значна змяніўся.
Буйным культавым комплексам Полацка XII ст. з’яўляўся Барысаглебскі
Бельчыцкі манастыр, размсшчаны ў загараднай рэзідэнцыі полацкіх князёў. Ен
мсў 4 мураваныя храмы, адным з якіх быў Вялікі сабор. Да XX ст. ацалелі толь-
56
кі Іырысаглебская і Пятніцкая цэрквы, але і іх узарвалі ў 1920 - 1960 гг. Сярод
іінпых зруйнаваньіх полацкіх храмаў XII ст. трэба назваць Княжацкую царкву,
ііі ю інаходзілася каля Сафійскага сабора, храм-пахавальню полацкіх князёў у
Піа’ііім замку і храм-пахавальню полацкіх спіскапаў у Спаса-Ефрасіннеўскім
манастыры. Асобна неабходна вылучыць даволі арыгінальную па месцазнахо-
і к.ііпп і архітэктурным рашэнні полацкую царкву «на рву», якая знаходзілася
н.і новкавым баку абарончага рва дзядзінца. Яна была крыху меншых памсраў
11 .істатнія і, напэўна, выконвала яшчэ і абарончую функцыю.
На жаль, у XIII ст. з прычыны паступовага заняпаду Полацка мясцовая
школа дойлідства спыніла сваё існаванне. Нягледзячы на гэта, яна аказала вялі-
м уплыў на далейшае развіццё архітэктуры як Беларусі, так і суседніх рэгіёнаў.
ІІ.шрыклад, яе традыцыі адчуваліся ў Смаленскай школе, дойліды якой і ўзвя-
н перагодна. царкву на дзядзінцы Мсціслава. Аб яе існаванні сведчыць шэраг
і ікументальных крыніц, а таксама фрэска тутэйшага кармеліцкага Успенскага
кпснёла з выявай мураванага храма ў візанзыйскім стылі на Замкавай гары. За-
р 11 не выяўлсны нават рэшткі падмуркаў гэтага храма. Адзінае, што дае пад-
і’ і.іны прызнаць яе існаванне - гэта знаходкі тут фрагментаў плінфы канца XII -
н гыіку XIII ст., а таксама раскапаны на дзядзінцы невялікі некропаль таго ж
ікрыяду.
Асобньі кірунак айчьіннага мураванага культавага дойлідства склаўся ў
Вінебску. Вядома, што на дзядзінцы існавала Міхайлаўская царква. Яна была
іыбудавана з цэглы і камянёў у першай палове XII ст. на месцы ўмацаванага
крома. На жаль. гэты храм зруйнавалі яшчэ ў XIV ст., але рэшткі яго падмуркаў
іпч.іваліся. Таксама маюцца звесткі пра існаванне ў Вшебску яшчэ аднаго храма
XII ст. - на лсвым беразе Зах. Дзвіны ў сутоцы яе з р. Пескавацік. Але ён быў
пн-ссны ў 1888 г.
Больш інфармацыі наконт адметнасцей мясцовай архітэктурнай школьі
і іе Віцебская Благавешчанская царква, якая ў 1120 - 1140 гг. была ўзведзена
іы і ірыторыі вакольнага горада. Гэта быў выцягнуты ў планс будынак з вялікан
н ннральнай апсідай, які меў памеры 18,2 на 11,1 м і таўшчыню сцен да 1,5 м.
11 ннральны неф яго амаль у 2 разы большы за бакавьія, што дадае малітоўнай
і 'іе больш прастору. Нартэкс ад яе быў аддзелены суцэльнай мураванай сцяной,
п па зробленыя над ім хоры вяла лесвіца, таксама як і ў Полацкай Спаса-Ефра-
і інпеўскай царкве, змешчаная ў тоўшчы заходняй сцяны. Сам храм знаходзіўся
іі.і пялікім падмурку і меў высокі цокаль - падлога на 1 м узвышалася над та-
і іі-ыспым узроўнем зямлі. Муроўка храма капіравала Полацкі Сафійскі сабор -
1>і іы вапняковых блокаў тут чаргаваліся з радамі плінфы. У 1619 г. Віцебскую
І> ыпівешчанскую царкву перадалі ўніятам. Моцна пашкоджаная ў час Паўноч-
н ііі вайны пры рэстаўрацыі яна набыла барочныя рысы, а ў сярэдзіне XIX ст.
был.1 нерабудавана ў рэтраспектыўна-рускім стылі. У 1961 г. паўразбураны ў
і ц іы Вялікай Айчыннай вайны храм узарвалі, але ў 1992 - 1998 гг. яго аднавілі
V нершапачатковым выглядзе.
57
Менавіта віцсбскія муляры распачалі ўзвядзенне ў другой палове ХП ст. і
Навагрудскай Барысаглебскай царквы, якая мела традыцыйную планіроўку (3
нефы і 3 апсіды), але яе сцены былі цалкам складзены з вапняковых блокаў.
Разам з тым дабудоўвалі храм, верагодна, полацкія майстры, аб чым свсдчыць
вонкавая абыходная галерэя (шырьіня 3,2 м), якая з трох бакоў абкружала храм
і была зроблена з плінфы ў тэхніцы муроўкі са «схаваным радам» (падобная
мелася і ў храме-пахавальні полацкіх епіскапаў). У XVI ст. царква стала асно-
вай для новага храма ў гатычна-рэнесансавым стылі, які захаваўся да нашых
дзён. Таксама сцены з вапняковых блокаў павінна была мець і царква ў Мінску,
узвядзенне якой адбывалася яшчэ ў другой палове XI ст. На жаль, гэты храм,
спраектаваны пад уплывам раманскага стылю, так і не быў завершаны.
Мураваная архітэктурная школа ў XII ст. склалаея і ў Гродне, якос ў гэты
час стала сталіцай асобнага княства. Дойліды на чале з Пятром Міланегам, ве-
рагодна, былі запрошаны сюды з Полацка ці Віцебска, што абумовіла наяўнасць
шэрага агульных рыс (вялікая цэнтральная апсіда, маёлікавая падлога). У гро-
дзенекіх храмах таксама адчуваецца ўплыў культавай архітэктуры Чарнігава і
Уладзіміра-Валынскага. Трэба адзначыць, што храмы ў Заходняй Беларусі мелі
істотньія адметнасці, што і дазваляе вылучыць іх у асобную Гродзенскую школу
дойлідства. Характэрнымі рысамі яе сталі, па-першае, цагляная роўнаслаёвая
муроўка з аздабленнем фасадаў шліфаванымі камянямі і фігурнымі керамічны-
мі пліткамі. Па-другое, арыгінальная кампазіцыя шэрага храмаў са скошанымі
вугламі і прамавугольнай цэнтральнай апсідай. Па-трэцяе, выкарыстанне вялі-
кай колькасці галаснікоў, якія ўжьіваліся для паляпшэння акустыкі (узмацненне
гукавага рэзанансу), стабілізацьн тэмпераіурнага рэжыму ў храме і змяншэння
агульнай вагі купала, сцен, перакрыццяў, што дазваляла рабшь іх больш тонкімі
і нс такімі масіўнымі.
Традыцыі Гродзенскай школы дойлідства праявіліся як у свецкай, так і
культавай архітэктуры рэгіёна. У паўднёвай частцы дзядзінца Гродна ў XII ст.
быўузведзены 2-павярховы княжацкі палац, які адзначаўся манументальнасцю
пабудовы і фрэскавымі роспісамі. Звонку ў снены палаца былі ўмураваны амаль
не апрацаваныя камяні, а яго дах пакрывалі свінцовыя лісты. Але ў канцы XVI ст.
пры перабудове Верхняга замка ён быў разбураны і зараз ад яго захаваліся толь-
кі невялікія фрагменты (частка паўночнай сцяны даўжынёй 9,7 м і вышынёй да
2 м з дзвярным праёмам шырынёй 1,6 м).
Што ж датычыцца культавых пабудоў, то асобнае месца сярод іх займае
Гродзенская Барысаглебская царква, узведзеная ў 1180 - 1190-я гг. на абрыві-
стым беразе Нёмана непадалёк ад дзядзінца (аддзелена ад яго р Гараднічанкай).
Па адной з всрсій гэты храм быў пабудаваны на месцы язычніцкага капішча, аб
існаванні якога ўскосна сведчаць знойдзеныя тут вялізныя валуны. Іншая яго
назва - Каложская царква, якая пашырана з канца XIV ст. Менавіта ў той час
па загадзе Вітаўта ў паўночна-заходняй частцы Гродна ўзнік аднаймснны па-
сад, у якім былі паселены палонныя жыхары Каложы (прадмесце Пскова). Гэты
58
Адтуліны галаснікоў у сценах
Каложскаіі царквы
храм меў вялікі кунал, 3 нефы
і апсіды, а яго памсры склада-
лі 25 на 13 м Ніжняя частка
сцен царквы была складзена
ў тэхніцы змяшанан муроўкі з
плінфы і шліфаваных камянёў.
Вышэй ішоў пояс роўнаслаё-
ван муроўкі з дэкаратыўнымі
ўстаўкамі з карычневых, жоў-
тых і зялёных фігурных маё-
лікавых плітак. Яны ўтваралі
арнамент у выілядзе крыжоў,
разетак і ромбаў (іх сімваліч-
нае спалучэнне нагадвае скан-
дынаўскія руны). Нсвялікія
мпкны з паўцыркульнымі завяршэннямі размяшчаліся пад самым дахам. Унут-
рп у сцсны Каложскай царквы гарызантальнымі радамі ў шахматным парадку
Сіы іі ўмураваны галаснікі (інтэрвалы паміж імі - 35 см па вертыкалі і 31 см па
і пры іанталі). Падлога была зроблена з фігурных зялёных і жоўтых маёлікавых
ініпак. Храм доўгі час праіснаваў без істотных змяненняў (з XVII ст. налсжаў
Ішы іьянам), але ў 1853 г. частка яго заходняй і паўднёвай сцсн абвалілася ў
II 'м.ні (у 1889 г. новы апоўзень разбурыў і паўднёвую апсіду). У выніку рэкан-
। ірукцыі 1897 г знішчаныя фрагменты сцен і скляпенняў былі заменены часо-
пымі драўлянымі канструкцыямі. Да таго ж, царква атрымала 2-схільны дах з
н пн іікім купалам.
Акрамя Барысаглебскай царквы ў Гродне ў XII ст. былі ўзведзены яшчэ
»к мннмум 2 мураваныя храмы. Адзін з іх знаходзіўся на тэрыторыі дзядзінца і
ыр 11 пядомы як Ніжняя царква. Дакладны час яе будаўніцгва нсвядомы (1116-
II '). але згодна летапісам ужо ў 1183 г. яна згарэла ад маланкі (пазней тут
Аыў іыбудаваны новы гатычны храм, які ў навуковым ужытку вядомы як Вер-
«іічя іырква). Першы ж мураваны храм на гродзенскім дзядзінцы быў 3-нефавы
ымсрамі 18,4 на 11,7 м са свінцовым дахам. У царкве мелася 3 уваходы. Яго
‘‘ нііральная апсіда была паўцыркульнай, а схаваныя ў тоўшчы сцяны бакавьія
|іц і п і прамавугольнымі. Зараз рэшткі Ніжняй царквы (ацалелі фрагмснты
н іі пыіііынсй да 4 м) уваходзяць у склад Гродзснскага гісторыка-кулыурнага
міыпсдпіка. Яны цалкам раскапаны і знаходзяцца ў спецыяльным драўляным
>*нн>іьеііе-музеі, адкрытым для наведвальнікаў.
Другі загачасны гродзенскі храм - Прачысценская царква - размяшчаўся
іі і це ііа паўночны ўсход ад дзядзінца. Ён меў крыху большыя памеры -
(9 I іы 12,7 м, і ўсе 3 яго апсіды былі прамавугольнай формы. У гэтай царкве
। т* < ям.і іспавала 3 уваходы, а ў цэнтральнай апсідзе было зроблена ўзвышэнне
і >н р.і імяшчэння прастола. На жаль, да нашага часу захаваліся толькі рэшткі
59
падмуркаў, бо ў 1654 г. храм быў знішчаны і на гэтым месцы пабудаваны мана-
стыр базыльянак.
Згодна археалагічным знаходкам, абодва гэтыя храмы цалкам адпавядалі
пануючай у той час у Гродне архітэктурнай традыцыі - для аздаблення фасадаў
тут выкарыстоўваліся ксрамічныя пліткі і рознакаляровыя шліфаваныя камяні,
а сцены малітоўных залаў былі насычаны галаснікамі. Цікавасць маюць і тутэй-
шыя маслікавыя падлогі з плітак 3 асноўных колераў - карычневага, зялёнага
і жоўтага. Фрагменты ж начыння сведчаць пра тое, што іканастасы ў той час
яшчэ нс ўжываліся - узамен ставіліся невысокія драўляныя алтарныя перага-
родкі, якія аздабляліся пазалочанымі меднымі лістамі з выявамі святых.
У час археалагічных раскопак Ваўкавыска таксама былі выяўлены рэшткі
храма XII ст, які знаходзіўся ў вакольным горадзе. Ён меў амаль аднолькавы
план з Гродзенскай Ніжняй царквой, ад якой павінен быў адрознівацца толькі
вялікай квадратнай у планс вежай-званіцай у паўднёва-заходнім куце. Памеры
гэтага 3-апсіднага храма складалі 22 на 16 м. Яго будаўніцтва, аднак, па невя-
домых зараз абставінах так і не было завершана (побач з ім знойдзена вялікая
колькасць назапашанай для далейшага будаўніцтва цэглы, а таксама шліфава-
ныя камяні).
У 1150 - 1170-я гг. мураваны храм па ініцыятыве епіскапа Кірылы Ту-
раўскага быў узвсдзены і на дзядзінцы Турава, які якраз у гэты перыяд здолеў
вызваліцца з-пад кантролю Кіева і на пэўны час стаць сталіцай самастойнага
княства. Гэта быў буйнейшы айчынны храм ХП ст. 3-нефавы і 3-апсідны ён меў
памеры 29,3 на 17,9 м і купал над цэнтрам малітоўнай залы. У пярэдняй частцы
храма быў зроблены нартэкс, над якім знаходзіліся хоры, куды вяла вітая му-
раваная лесвіца. Пры раскопках у нартэксе выяўлены 3 унікальныя каменныя
саркафагі з чырвоных шыферных пліт. Агульным кампазіцыйным рашэннем
Тураўская царква была набліжана да Успенскага сабора ў Чарнігаве. Аднак рэ-
альна выгпядае і мсркаванне
аб наяўнасці ў паўднёвай Бе-
ларусі ўласнай школы дойлід-
ства, якая спалучала лепшыя
здабыткі культавай архітэкту-
ры Чарнігава, Гродна і Кіева.
Пацвярджэннем гэтага могуць
служыць знаходкі кавалкаў
плінфы XII ст. у гістарычным
цэнтры Пінска (каля езуіцка-
га калегіума), што сведчыць
пра існаванне тут яшчэ аднаго
храма гэтай школы - згадана-
га ў летапісах сабора Святога
Дзмітрыя. Што ж датычыцца
Макет царквы ў Тураве
60
сіімоіі Тураўскай царквы, то яна была разбурана землетрасеннем 3 мая 1230 г.
(фрш мснты перапаленых ксрамічных плітак падлогі сведчаць таксама аб буй-
ііі.ім пажары). Зараз уцалслі толькі яе падмуркі і рэшткі сцен вышынёй ад 0,5
ш 2 м. У 2007 г. былі завсршаны работы па іх кансервацыі і ўзвядзенні над усёй
і ірыгорыяй былога храма драўлянага павільёна-музся.
Паўднёвабеларуская ці Турава-Пінская архітэктурная школа праіснавала
нсльмі кароткі перыяд з прычыны пачатку агульнага сацыяльна-палітычнага
рі.пісу на землях Кіеўскаіі Русі - царква ў тым жа Тураве нават не атрымала
Фрккавага роспісу. Аднак ні міжусобныя войны, ні напады татара-мангол не
і нынілі мураванае культавае дойлідства на тэрыторыі Беларусі. Вядома, што
V ініошняй чвэрці XIII ст. па ініцыятыве галшка-валынскага князя Уладзіміра
Іі.к ількавіча былі пабудаваны храмы ў Брэсце і Камянцы, якія ўжо спалучалі
ір.'ідыцыі візантыйскай архітэктуры і раманскага стылю.
У цэлым неабходна адзначыць, што мураванае дойлідства ў азначаны пе-
рыяд мсла пераважна культавы характар і заклала асновы самабытнай айчын-
н ііі .ірхітэктурнай традыцыі. Прычым будаўніцтва ў тагачаснай Беларусі звыш
’<! мураваных храмаў сведчыць аб яе вельмі высокім сацыяльна-эканамічным
) культурным развіцці. Творчая ж пераапрацоўка пры іх узвядзенні здабыткаў
ііп іпіыйскай, кіеўскай, наўгародскай, смаленскай, чарнігаўскай, галіцка-ва-
кыпскай, раманскай і нават армянскай ды сірыйскай архітэктурных традыцый
і ік.і івае наяўнасць зрывалых кантактаў беларускіх зямель з шэрагам буйных
I» нні іііна-асветніцкіх цэнтраў таго часу.
3.3. Мастацтва старажытнабеларускіх княстваў
Складванне сярэднявечнага мастацтва ў Беларусі было цесна звязана з
іі|і.іц ісам распаўсюджвання хрысшянства. Найбольшы ўздым у першую чар-
іу пірымалі фрэскавыя роспісы, якія ўпрыгожвалі ўнутраныя інтэр’еры тага-
‘нкііых храмаў. У Полацкім Сафійскім саборы выяўлены рэшткі фрэсак XI ст.
'Іі .ікова захавалася галоўная кампазіцыйная фрэска «Эўхрыстыя» і выява
піііе іала, змешчаныя ў апсідзе, а таксама ў перадалтарнай частцы - партрэты
ш 'іікамучанікаў Барыса і Глеба ў княскім адзенні і шапках, падбітых белым
фуірам. Ацалелі і рэшткі раслінна-геаметрычнага арнаменту з сэрцападобных
фп ур ды трохвугольнікаў. У асноўным тут выкарыстоўваліся карычнева-чырво-
ні.ін, блакітна-сінія і жоўта-зялёныя фарбы з пераважаннем мяккіх пераходаў ад
чркіх і чыстых да цёмных і прыглушаных тонаў. Усе роспісы былі зроблены ў
ні нііііыйскай манеры і мелі пэўнае падабенства з Кіеўскай Сафіяй.
1 Іоўнае ўяўленне аб фрэскавым аздабленні храмаў Полацка XII ст. дас вы-
нуч інііс Спаса-Ефрасіннеўскай царквы. Яе фрэскі знаходзяцца зараз у працэсе
р н крыцця і кансервацыі. Першапачаткова яны займалі ўсю ўнутраную павер-
чніо сцен (нават аркі і прасценкі), мелі свабодную кампазіцыю і былі разме-
ііічііііы ў 3 рэгістры (ярусы). У купале была змешчана вялікая выява Благаслаў-
61
ляючага Спаса з кнігай у руцэ ў агачэнні свангелістаў. У апсідзе знахццзілася
«Эўхрыстыя» і партрэты 12 аносталаў. На бакавых сценах размяшчаліся выявы
святых у малітоўных позах. Іх вобразы даволі аскетычныя, адухоўленыя, падпа-
радкаваныя адзінаму парыву. Над імі былі змешчаны шматфігурныя кампазіцыі
на біблейскія сюжэты (сцэны ахвярапрынашэння і пакуты святых). У келлі-ма-
лельні Ефрасінні Полацкай захаваліся фрэскі «Дэісус», «Укрыжаванне», «Грам-
ніцы» з выявамі Спаса, Маці Божай, Іаана Прадчэці, архангелаў і апосталаў.
Фрэскі напісаны хоць і ў плоскаснай, графічнай, але надзвычай экспрэсіунай
манеры, поўныя ўнутранай дынамікі. Хутчэй за ўсё ў роспісе храма прымалі
ўдзел некалькі майстроў, кожны са сваён творчай манерай. Тут таксама, як і
ў Сафійскім саборы, можна адзначыць умелае выкарыстанне колеру ў перада-
чы эмацыянальнага фону кампазіцый і асобных святых. Ад светлых і мяккіх
тонаў інтэнсіўнасць нарастае, узмацняючы агульнае напружанне, якое дасягае
кульмінацыі ў глыбокіх і трывожных сініх і амаль гарачых малінава-чырвоных
фарбах. Вялікая ўвага ўдзяляецца кантрастам: чаргаванне выяў святых і шмат-
фігурных кампазіцый, плоскаснай і аб’ёмнай манеры роспісу.
Віцебская Благавешчанская царква таксама калісьці мела багаты фрэска-
вы роспіс, які пакрываў усе сцены і слупы храма. На жаль, ён быў знішчаны ў
1623 г. па загадзе ўніяцкага епіскапа I. Кунцэвіча. Да нашых дзен ахавалася
толькі выява анёла ды рэшткі дэкору ў выглядзе трохвугольных ланцужкоў. Быў
знойдзены і фрагмент аздаблення ўваходнага партала з партрэтам ваяра.
Храмы Заходняй Беларусі мелі ўласныя адметнасці фрэскава а роспісу,
вядомыя зараз з дакументальных крыніц. Так, у Гродзенскай Каложскай царкве
ён пакрываў толькі алтарную частку храма. У цэнтры кампазіцыі знаходзіўся
вялікі крыж карсунскай формы, а над ім выявы сонца і месяца. Да таго ж, у
апсідзе размяшчалася кампазіцыя «Святая Тройца».
Па археалагічных раскопках вядома таксама, што фрэскавыя роспісы
ўпрыгожвалі і дамы заможных гараджан. У Навагрудку, напрыклад, сярод рэшт-
каў вялікай жылой пабудовы XII ст. (плошча 74 кв. м) былі знойдзены кавалкі
тынкоўкі з фрэскавай размалёўкай. Пераважна гэта стылізаваны геаметрычны
і раслінны арнамент, але таксама тут маецца і выява намаляванай у профіль
мужчынскай галавы ў княскай шапцы.
3 пачагкам кнігапісання з’явілася і такая галіна мастацтва, як кніжная іра-
фіка. Афармленне кніг адзначалася выкарыстаннем ініцыялаў, заставак і міні-
яцюр. У XII - XIII стст. існавала Полацка-Смаленская школа кніжнай графікі,
якая развівалася ў рэчышчы візантыйскай традыцыі. Ёй была ўласціва маляўні-
часць, тонкі філігранны малюнак, пачуццё меры і стылю, складаныя дынаміч-
ныя ракурсы святых, выразнасць, індывідуальнасць і экспрэсіўнасць вобразаў.
Развівалася ў тагачаснай Беларусі і дэкаратыуна-прыкладное мастацтва.
У гэты час яно пакуль абмяжоўвалася псраважна аздабленнем звычайных рэчаў
паўсядзённага ўжытку. Акрамя візантыйскага ўнлыву, якраз туг найбольш яск-
рава прасочваецца сувязь са старажытнымі язычніцкімі традыцыямі. Шырока
62
Крыж Ефрасінні
Полацкаіі
ўжываўся геамсгрычны арнамент, раслінныя кампазіцыі,
фігуры птушак, жывёл, людзей і фантастычных істоі з на-
родных казак і паданняў.
Найбольш каштоўныя і прыгожыя рэчы выраблялі-
ся на заказ царквы і тагачаснай эліты. Сусветную вядо-
масць набыў крыж Ефрасінні Полацкай, які быў зроблены
Л. Богшам у 1161 г Ён меў 6-канцавую форму, што сімва-
лізавала Сусвет, створаны за 6 дзён. Яго даўжыня 51 см,
шырыня ў верхняй папярочцы 14 см, у ніжняй - 21, таў-
шчыня - 2,5 см. Драўляная аснова крыжа (хутчэй за ўсё
кіпарысавая) была пакрыта 21 залаггой і срэбнай пласцін-
камі, аздоблена каштоўнымі каменнямі і жэмчугам. У ся-
родкрыжжах прымацаваны 2 невялікія крыжы з праразным
арнаментам — вышэйшы 4-канцавы, ніжэйшы 6-канцавы.
На парадным і адваротным баках крыжа знаходзілася
20 каляровых эмаляў з выявамі Ісуса Хрыста, Маці Бос-
кай, апосталаў Пятра і Паўла, Іаана Хрысціцеля, Грыго-
рыя Багаслова, Іаана Златавуста, евангелістаў, архангелаў
Гаўрыіла і Міхаіла, святых апекуноў полацкай княжацкай
сям’і Ефрасінні Александрыйскай, Георгія і Сафіі.
Нягледзячы на нсвялікія памеры эмаляў, выявы свягых гут дэтальна пра-
пр.шаваны, а кожны вобраз атрымаў індывідуальнае рашэнне. Меліся на крыжы
і нрпамснтальныя эмалі з перапляцсннем разетак, кружочкаў, ромбаў і кропак
I І.і адваротным баку быў змешчаны цікавы інфармацыйны запіс, дзе даваліся
нссікі нра майстра, год стварэння, кошт матэрыялаў (140 грывен) і абвяшчаўся
іірпклсн таму, хто вынясе крыж з храма. Унутры яго захоўваліся мошчы святых,
інспыяльна прывсзеныя з Канстанцінопаля ад імператара Мануіла Комніна.
Ішісйшая гісторыя крыжа была даволі насычанай на падзеі. Ужо ў канцы XII ст.
іо вывезлі ў Смаленск, а потым і ў Маскву, адкуль у Полацк шэдэўр вярнуў
Ін.ін Грозны ў 1563 г. У 1921 г. крыж стаў музейным экспанатам і летам 1941 г.
іч.іу сірачаны ў час эвакуацыі Магілёва. Пазнейшы яго лёс не вядомы, але ў
І‘»,»2 - 1997 гг. брэсцкім ювелірам М. Кузьмічом яго вобраз быў адноўлены, і
інр.н крыж захоўваецца ў Полацкім Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры.
Трэба адзначыць, што эмалі выкарыстоўваліся ювелірамі і для аздаблен-
іі* упрыгажэнняў для заможных колаў тагачаснага грамадства (каралі, падвес-
*і. пярсцёнкі, колты, накладкі, лунніцы, крыжы, конская збруя). Тэхналогія іх
пыр.ібу прадугледжвала нанясеннс тонкага слоя афарбаванай у чырвоны, белы,
•нірны, жоўты, блакітны ці зялёны колер шкломасы на металічную паверхню.
І< іыпалі выемчатыя (запаўнялася паглыбленне ў мегале) і перагародчатыя (за-
п.пняліся прамежкі паміж напаянымі на металічную павсрхню рабром палос-
» ічі) эмалі. Падобныя знаходкі зроблсны ў Полацку, Віцсбску, Слуцку, Луком-
II I I. д.
63
Працавалі мясцовыя ювеліры, як правіла, з прывазнымі каляровымі ме-
таламі. Імі ўжывалася коўка, штампоўка, пляценне, гравіроўка, інкрустацыя
шклом і каштоўнымі камянямі. Вырабы з золата і срэбра былі адносна нешмаг-
лікімі, часцей сустракаліся ўпрыгажэнні з бронзы, якімі карыстаўся сярэдні клас
(скроневыя кольцы, шыйныя грыўні, бранзалеты, маністы, пярсцёнкі). Значнае
распаўсюджванне атрымалі і культавыя рэчы - бронзавыя і свінцовыя абразкі з
лікамі Багародзіцы і святых, а таксама нацельныя крыжыкі.
Асобным відам тагачаснага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва сталі
вырабы са шкла. У гэты перыяд у Беларусі з празрыстага і бясколернага шкла з
рознакаляровымі мінеральнымі дамешкамі выраблялі пацеркі, бранзалеты, пяр-
сцёнкі, аздобы для вокладак кніг і інш. Цэнтрам падобнай вытворчасці стаў Ві-
цебск, дзе толькі шкляных бранзалетаў і караляў знойдзена каля 500. Найбольш
пашыраны быў зялёны колер, але таксама шырока ўжываліся для святочных
упрыгажэнняў жоўтыя і блакітныя тоны, а для рэчаў паўсядзённага ўжытку -
фіялетавыя, чорныя і карычневыя. Пры гэтым тыя ж бранзалеты рабіліся як для
дарослых, так і для дзяцей.
Значна ўзрасла і вытворчасць керамікі, дзе новым напрамкам стаў выраб
маёлікавай пліткі. Акрамя гэтага, пашырыўся асартымент гліняных побытавых
рэчаў і дробнай пластыкі (посуд, падсвечнікі), а таксама цацак — у Навагрудку
была знойдзена галава лася. Вырабляліся з прасованай гліны і абразкі. Сюжэт!
для іх найчасцей запазычваўся з Візантыі, а стыль выканання з Еўропы (По-
лацк, Мінск). Перавага тут аддавалася святым Міколу і Сгэфану, якія былі па-
пулярны ў Беларусі.
Вельмі прыгожымі і разнастайнымі былі вырабы айчынпых майстроў-ка-
старэзаў. Тут сустракаюцца рэчы хрысціянскага культу (абразкі), а таксама по-
бытавыя рэчы (ручкі нажоў, грабяні, гульнявыя косці, накладкі на лукі). 3 XI ст.
у Беларусі пашыраюцца і прывезеныя з усходу шахматы. Пры археалагічных
раскопках айчынных гарадоў знойдзена некалькі дзесяткаў шахматных фігу-
рак з выявамі каралёў, воінаў і ладдзей (Гродна, Мінск, Слуцк, Полацк, Тураў).
Зроблены яны даволі рэалістычна, шмат увагі надавалася дробным дэталям
(прычоскі, адзенне). Сустракаюцца ў Беларусі і шашкі, якія трапілі сюды са
Скандынавіі. Выраблялі іх з трубчатых касцей, нарэзаных на кружочкі дыямет-
рам 3 см і таўшчынёй 0,5 см (Віцебск, X ст.).
Такім чынам, развіццё дойлідства і мастацтва Беларусі IX - XIII стст. ад-
бывалася ў рэчышчы пераважна візантыйскай традыцыі. Разам з тым асаблі-
васць Беларусі праявілася ў нарастаючым культурным уплыве Заходняй Еўро-
пы, што садзейнічала прыданню айчыннай матэрыяльнай і духоўнай культуры
арыгінальных рыс.
64
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Пералічыце фактары, якія спрыялі ўзнікненню нсршых айчынных га-
р-ідоў.
2. ІІрааналізуйце планіроўку старажытных гарадоў.
3. Вылучце характэрныя рысы першых айчынных школ дойлідства
4. Вызначце адметнасці фрэскавых роснісаў нсршых айчынных храмаў.
5. Які лёс напаткаў крыж Ефрасінні Полацкай?
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правілыіага адказу:
1. У адказ па будаўніцтва Кіевам Заслаўя Полацк адказаў узвядзен-
нгм уласных крэпасцей:
1) Оршы і Друцка;
2) Мінска і Лагойска;
3) Віцебска і Магілёва;
4) Браслава і Копыся.
2. Віцсбск упершыпю ўзгадваецца ў летапісах у:
1) 862 г;
2) 974 г;
3) 1067 г;
4) 1102 г.
3. Крыж Ефрасіпні Полацкаіі быў зроблены ювелірам Л. Богшам у:
1)980г.;
2) 1044 г;
3) 1161 г;
4) 1204 г
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыпеііііі да ўпутрапага дзялеппя горада:
1) дзядзінец; а) набольш старажытная і ўмацаваная частка горада;
2) вакольны горад; 3) пасад; б) гарадскія моплкі; в) умацаваная частка горада, прызначаная для сярэдніх колаў грамадства;
4) некропаль; г) неўмацаванае пасяленне гарадскіх нізоў.
65
5. У дачыненні да псршых айчыппых школ муравапага дойлідства:
I) Полацкая школа дойлідства; а) Ваўкавыская царква;
2) Гродзенская школа дойлідства; б) Тураўская царква;
3) Паўднсвабеларуская школа дойлідства; в) Навагрудская Барыса-
глебская царква;
4) змешаная Віцебска-Полацкая школа г) Бсльчыцкі Барысаглебскі
дойлідства; манастыр.
6. У дачыпснні да фрэскавага аздаблсння псрпіых айчынных храмаў:
1) Полацкі Сафійскі сабор; а) захавалася выява анёла
і рэшткі дэкору;
2) Полацкая Спаса-Ефрасіннсўская царква; б) ацалеў увесь комплекс
фрэскавага роспісу;
3) Віцсбская Благавешчанская царква; в) храм меў фрэскі толькі ў
апсідзе, якія не захаваліся;
4) Гродзенская Каложская царква; г) захавалася галоўная
фрэска «Эўхрыстыя»
і выява апостала.
Закончыце сказ:
7. Шматвугольны ці паўкруглы выступ за агульны перыметр сцен храма,
які замыкае прастору галоўнага нсфа і прызначаны для размяшчэння алтара
альбо іканастаса, мае назву.
8. Прастора ўнутры храма, абмежаваная сценамі ці калонамі, мае назву
9. Плоская і шырокая цагліна, якая выкарыстоўвалася ў храмавым дойлід-
стве XII ст., мае назву.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапсй-
скім кантэксце: IX - XIV стст. Мінск, 2005. Т. 1.
Загарульскі, Э. М. Заходняя Русь: IX — ХШ ст.: вучэб. дапам. / Э. М. За-
гарульскі. Мінск., 1998.
Трусау, А. А. Манументальнае дойлідства Беларусі XI - XVIII стст. Мінск,
2001.
Хозеров, А. В. Белорусское п смоленское зодчество XI - XIII вв. Мінск,
1994.
66
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
А іексеев, Л. В. Лазарь Богша - мастср-ювелнр XII вска. Нз нсторнн прнк-
ікідного нскусства Полоцкой зсмлм / Л. В. Алекссев // Советская археологня.
і‘)57.№3.
Ачексеев, Л. В. Полоцкая земля: очеркн нсторнм Севсрной Бслорусснн в
IX ХІІІвв./Л В. Алексеев М., 1966
Арлоў, У. Еўфрасіння Полацкая / У. Арлоў Мінск, 1992.
Брунов, Н. Н. Белорусская архнтскіура XI XII вв. / Н. П. Брунов. Мннск, 1928.
Брунов. Н. Н. Мастера древнерусского зодчсства/Н. II. Брунов. М., 1953.
Галубовіч, В. I. Эканамічны стан, побыт і гандаль Старажытнай Бсларусі:
(IX XIII стст.) / В. I. Галубовіч. Мінск, 1997.
Гуревнч, Ф. Д. Древнне города Бслорусского Понемонья / Ф Д. Гуревнч.
Мнііск, 1982.
Гуревііч, Ф. Д Дрсвннй Новогрудок/Ф Д. Гуревнч. Ленннград, 1981.
Жывагворны сімвал Бацькаўшчыны. Гісторыя крыжа св. Ефрасінні По-
нінкаіі / А. Арлоў, Г. Штыхаў. Мннск, 1998.
Загорульскігіі, Э. М. Вознмкновенне Мннска / Э. М. Загорульскнн. Мннск, 1982.
Заяц. Ю. А. Заславль в эпоху феодалнзма / Ю. А Заяц. Мннск, 1995
Зверуго, Я. Г. Всрхнсе Понеманье в IX - ХПІ вв / Я Г. Зверуго. Мннск, 1989
Зверуго. Я Г. Древннй Волковыск X - XIV вв. / Я. Г Зверуго. Мннск, 1981.
I Із тьмы веков светлеюшме лнкм / сост. Ю. А. Гуртовенко, Т. Н. Улевнч.
Мннск, 1994.
Каіядзінскі, Л. Знешні выгляд гарадоў Бсларусі ў XI - XIII стст. / Л. Каля-
। ніісм // Беларускі гістарычны часопіс. 2002. № 2-3.
Лаврецкігіі, Г. Православное зодчество Беларусм / Г. Лаврецкнй. Мннск, 1995.
Лысенко, П. Ф. Города Туровской землн / П. Ф. Лысенко. Мннск, 1974
Пысенко, П. Ф. Открытне Берестья / П. Ф. Лысенко Мннск, 1989.
Рогалёў А Ф Сцёжкі ў даўніну. Геаграфічныя назвы Беларускага Палесся /
\ Ф Рогалёў. Мінск, 1992.
('нюнчанка, В. Барысаілебская царква ў Гродне / В. Слюнчанка. Мінск, 1992.
('нонченко, В. Г. Полоцкнй Софнйскмй собор / В. Г. Слюнченко. Ммнск, 1987.
Гарасаў, С. В Полацк IX - XVII стст.: гісторыя і тапаграфія / С В. Тарасаў.
Мш.к 2001.
Ікачоу, М. А. Старажытны Мсціслаў / М. А. Ткачоў, А. А. Трусаў Мінск, 1992.
//< рашчатава, В. В. Сгаражытны бсларускі манументальны жывапіс XI -
1(011 с іст. / В. В. Церашчатава. Мінск, 1986.
Ніпіыхаў, Г. В. Старажытныя дзяржавы на тэрыторыі Беларусі / Г. В. Шты-
Мінск, 2002.
ІІІтыхов, Г. В. Города Полоцкой землн: (IX - XIII вв.) / Г В Штыхов.
Мнп. к 1978.
НІч./каціхін, М. Беларуская архітэктура ў XI - XII стст. / М. Шчакаціхін.
Й»»» 1927.
67
ГЛАВА 4
РАМАНСКІ СТЫЛЬ У ПОМНІКАХ БЕЛАРУСІ
4.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы
Раманскі стыль - гэта архітэктурна-мастацкі кірунак, які ў X ст. узнік у
Еўроне на аснове сінтэзу антычнай, візантыйскай, мусульманскай і француз-
скай культурных традыцый. Апопіняя пры гэтым мела вызначальны характар,
бо менавіта Францыя стала тым рэгіёнам, дзе стыль не толькі зарадзіўся, алс і
дасягнуў свайго росквіту. Садзейнічала гэтаму так званае «Каралінгскас Адра-
джэнне» - культурна-эканамічны ўздым Еўропы ў часы імпсрыі Карла Вялікага
(канец VIII - першая палова IX ст.). Пры гэтым раманскі стыль стаў першай
еўрапейскай мастацкаіі сістэмай, якая праявілася ва ўсіх напрамках культурнага
жыцця і панавала ажно да канца XII ст. (у Італіі і Германіі да XIII ст.). Нягледзя-
чы на тое, што свайго апагея гэты стыль дасягнуў у Заходняй Еўропе, яго ўплыў
адчулі ўсе еўрапейскія краіны У Беларусь раманскі стыль пранікаў праз кан-
такты з Галіцка-Валынскім княствам, а таксама Польшчай і крыжакамі ў Пры-
балтыцы. Але тут сн так і не здолеў стаць дамінуючай культурнай традыцыяй і
праявіўся толькі ў асобных помніках айчыннага дойлідства і мастацтва.
Шырокае распаўсюджванне раманскага стылю ў Еўропе тлумачылася
падабенствам феадальнага ладу, існаваўшага ў тагачасных еўрапейскіх дзяр-
жавах. Да таго ж, гэтаму садзейнічала ўзмацненне каталіцкай царквы, якая ў
значнай ступені вызначала агульны напрамак культурнага развіцця ў феадальна
раздробленай Еўропе. Шматлікія манаскія ордэны сталі галоўнымі заступніка-
мі і апекунамі новага стылю. Лепшыя дойліды, дэкаратары, рэзчыкі, скульпта-
ры, залатары і псрапісчыкі кніг былі манахамі. Толькі ў XI ст. з’явіліся першыя
свсцкія вандроўныя арцслі майстроў, але царква засталася іх галоўным заказ-
чыкам. Прычым паступова псршапачатковая строгасць раманскай архітэктуры
змягчылася, што лепш за ўсё праявілася ў Італіі (Пізанская вежа), дзе было да-
сягнута адзінства ўнутранага і знешняга, зместу і формы.
Вылучэнне навукоўцамі раманскага стылю ў якасці асобнага этапу ў раз-
віцці еўрапейскай архітэктуры і мастацтва адбылося ў першай палове XIX ст.
Тое, што асновай для яго стала антычная традыцыя (запазычаны базілікальны
тып будынка), вызначыла назву стылю (ад лац. «готапііБ» - рымскі). Разам і
тым еўрапейская фсадальная культура настолькі адрознівалася ад старажытна-
рымскай ці старажытнагрэчаскай, што гаварыць аб простым капіраванні ра-
манскім стылем нейкіх шэдэўраў антычнасці, зразумела, нельга. Калі храмы
той жа Рымскай імперыі ўяўлялі невялікія пабудовы, прызначаныя толькі для
размяшчэння выяў багоў, то ў сярэднявеччы яны павінны былі ўжо ўмяшчаць
значную колькасць вернікаў у час службаў. Адсюль і розніца ў агульных архі-
68
і жіурных рашэннях - у часы антычнасці ў псршую чаргу ўпрыгожваліся фа-
। цы а той жа раманскі стыль больш увап ўлзяляў ужо ўнутраным інтэр’ерам.
I р »ба таксама адзначыць, што хрысціянства самой кампазіцыі храма прыдало
і імвалічную адпаведнасць рэлігійным канонам: скляненні тут павінны ўяўляць
пноссы, купал - боскі свст, амбон - гару, з якой прапавсдваў Хрыстос, крыжова-
куіыльныя абрысы будынка - напамін аб яго раскрыжаванні і г. д.
Мураваныя будынкі ў раманскім стылі пераважна ўзводзіліся ў сельскай
мніцовасці, каля ракі на ўзгорку. Яны панавалі над мясцовасцю, ствараючы
ўрпжанне зямнога праяўлсння ідэальнага «Града Боскага» (храм ці кляштар),
і н.оо нсдасягаемай велічы і неабмежаванай магутнасці мясцовага феадала (за-
мпк) 1’аманскія збудаванні добра ўпісваліся ў навакольны пейзаж, іх кампакт-
ін.ія <|юрмы і дакладны сілуэт часткова паўтаралі і ўзбагачалі прыродны рэльеф.
I іі і ісйіпчала гэтаму і тое, што пры будаўніцтве выкарыстоўваліся пераважна
кіімі-ппыя блокі ці валуны, якія добра спалучаліся з асяроддзем.
Сярод характэрных рыс раманскага стылю неабходна вылучыць наступныя:
Па-першае, асноўнае месца ў тагачасным дойлідстве займаў канструк-
іі.ппім, калі будынкі атрымлівалі дакладную манументальную форму і ўяўлялі
। ьі.іоіі сістэму простых аб’ёмаў кубічнай ці цыліндрычнай формы, гарманічна
пСі чдпаных у адну кампазіцыю.
Па-другое, узамен традыцыйных плоскіх драўляных перакрыццяў шыро-
к । пыкарыстанне атрымалі паўцыліндрычныя скляпенні, што дазволіла пашы-
|іі.іці. прастору асобных памяшканняў (найперш малітоўных залаў). Найбольш
нк кшіалым тут аказалася крыжовае скляпенне з 2 паўцыліндраў аднолькавага
|іч іыуса, якія перасякаліся пад прамым вуглом і такім чынам утваралі свое-
іііцігцвыя «рэбры жорсткасці», што прыдавала ўссй канструкцыі дадатковую
ўі іонлівасць.
Па-трэцяе, як свецкія, так і культавыя збудаванні таго часу мелі абарон-
'іы хнрактар. Іх вонкавы выгляд быў напоўнены спакоем і ўрачыста-суровай
п'іпасцю Яны мелі масіўныя вежы і сцены, таўшчыня якіх падкрэслівалася
ку ікімі вокнамі-байніцамі, а таксама ступенчатымі ўваходнымі парталамі.
Па-чацвёртае, тагачасныя пабудовы амаль поўнасцю былі пазбаўле-
ііі нісшняга дэкору. Звонку сцены ўмацоўваліся контрфорсамі, аздабляліся
ініін кімі нішамі з паўцьіркульнымі завяршэннямі, аркатурнымі фрызамі і га-
І> жмі, якія не парушалі маналітнай цэласнасці будынка. Пры ўпрыгажэнні
інімііў выкарыстоўваліся вітражы, якія ўзбагачалі прастору малітоўнага зала
I' і іп.ісгайнымі фарбамі. Яны ўстаўляліся як у звычайныя аконныя праёмы ў
ік шых сценах, так і ў круглае акно-ружу, што звычайна размяшчалася над
нпходам.
П<і пятае, у выяўленчым мастацтве панавала рэлігійная тэматыка. У
іііііі'іііспых фрэсках і скульптурных рэльсфах адчувалася дакладная ісрархія -
Хрі к юс заўсёды па памерах пераўзыходзіў евангелістаў, святых і анёлаў, якія
♦ < іпііо чаргу былі большымі за выявы простых людзей. Пры гэтым найбольш
69
уласцівымі для раманскага стылю рысамі ў мастацтве сталі схематызм (адзен- I
не нерсанажаў, акружаючае іх асяроддзс), адсутнасць нартрэтнага падабен- I
ства і перспектывы, а таксама значнае парушэнне прапорцый чалавечага цела I
(празмерна вялікія галовы, маленькія ногі і рукі). Прычыны гэтага крыюцца I
ў спецыфіцы тагачаснага светапогляду, калі духоўнае пераважала над матэры- II
яльным. У выніку мастакі ў першую чаргу імкнуліся перадаць унутраны свет II
і высока маральныя якасці вобразаў, а не іх дасканалы знешні выгляд. Часам I
парушэнне прапорцый было выклікана жаданнем падкрэсліць асобны жэст ці I
паказаць спакой і велічнасць святога. I
Па-шостае, у мастацтве шмат увагі стала ўдзяляцца арнаментаныі геа- I
метрычнымі фігурамі альбо сюжэтамі з флоры і фаўны. Прычым панаванне I
«звярынага стылю» з’яўляецца характэрнай прыкметай эпохі, хаця і сягае ка- Н
ранямі ў язычніцтва.
Па-сёмае, аналіз тэхнікі жывапісу выяўляе адсутнасць уласцівых анты- I
чнасці паўтонаў і дамінаванне яркіх насычаных фарбаў, часта падзеленых па- і
між сабой чорнымі лініямі. I
У цэлым само з’яўленне раманскага стылю сведчыла аб пачатку фарміра- |||
вання ў Еўропе ўласнай фсадальнай культурнай традыцыі, якая заклала асновы I
для далейшага развіцця архітэктуры і мастацтва. I
4.2. Удасканаленне абарончых збудаванняў Я
гарадоў Беларусі I
Абарончыя збудаванні старажытных беларускіх гарадоў уключалі ў сябе
роў і вал з драўлянымі сценамі, якія акружалі дзядзінец, вакольны горад і нека-
торыя з пасадаў. Ускладненне сістэмы ўмацаванняў спачатку праводзілася праз
узвядзеннс на вуглах крэпасці і пры ўваходзе шматярусных драўляных вежаў. I
3 абвастрэннем у XII XIII стст. у Бсларусі міжусобных войнаў значна ўзрасла
знешняя паіроза з боку Галіцка-Валынскага княства, крыжакоў і татара-ман
голаў. Гэта патрабавала ўзмацнення традыцыйных абарончых збудаванняў,
якія ўжо былі не ў стане гарантаваць спакойнае існаванне. У Гродне здолелі
часткова замяніць драўляныя ўмацаванні дзядзінца на мураваныя (паўночная і
ўсходняя сцены), але адсутнасць вялікай колькасні прыроднага матэрыялу рабі
ла такі шлях вельмі складаным і дарагім.
У сярэднявечнай Заходняй Еўропе выйсце было знойдзена ў стварэнні на
тэрыторыі горада альбо замка асобнага добра ўмацаванага аб’екта. У болыіш
сці выпадкаў гэта былі мураваныя вежьі - будынкі, у якіх вышыня большая і.і
шырыню ці вонкавы дыяметр. У Францыі гэта былі так званыя «данжоны», якія
з’явіліся ў X - XI стст. і ўяўлялі комнлекс мураваных збудаванняў з магутнпп
вежай-дамінантай, прыстасаванай для розных гаспадарчых патрэб, а таксамн
пад жыллё феадала і яго сям’і. У Англіі пасля яе заваявання ў 1066 г. герца-
70
і пм Нармандыі Вільгельмам Захопнікам аналагічныя асобнастаячыя абарончыя
пежы атрымалі назву «кіп» (ад слоў «утрыманне» і «пракорм»), бо выконвалі
фупкцыю ўмацаванай рэзідэнцыі гаспадара пэўнай мясцовасці. У сваю чаргу,
у I срманіі мураваныя «бургфрыды» («бері'фрыды») функцыянальна карэнным
•н.ін.ім адрозніваліся ад сваіх аналагаў у Францыі ці Англіі Тут ніколі не размя-
інчаліся жылыя ці гаспадарчыя памяшканні, а толькі ў час прарыву ворага праз
пісшііі пояс умацаванняў абаронцы шукалі апошні паратунак. У выніку гэтага
нрм.шскія вежы мелі куды меншыя памеры, былі больш стромкімі, а ўваход у
іч р.нмяшчаўся на ўзроўні не ніжэй 2-га паверха. Трэба адзначыць, што якраз
«(>урі фрыды» аказаліся найбольш распаўсюджанымі ў Польшчы, дзе атрымалі
ііп іну «вежы абароны апошняй (канчатковай, крайняй)».
I Іа беларускіх землях падобныя абарончыя збудаванні пашырыліся ў ХПІ -
XIV стст. Цалкам лапчным выглядае мсркаваннс, што першымі іх пачалі ўзво-
і ініь гут галіцка-валынскія князі, якія вялі ўпартую барацьбу з Навагрудкам за
ынпроль над паўднёва-заходняй часткай сучаснай Беларусі. Наяўнасць цэлага
іп ірін а спецыфічных рыс дазволіла даследчыкам вылучыць іх у асобны тып
•п.і іынскіх вежаў», якія спалучалі прыкметы, уласцівыя розным тыпам аба-
Нежаў Камянцы
роіічых умацаванняў Заходняй Еўропы. Праявай раманскага стылю стала, па-
ііі рін.іс, выкарыстанне прыродных камянёў і вялікапамернай брусковай цэглы.
111 іругос, вендская (балтыйская) сістэма муроўкі (узнікла ў канцы XII ст. у
І.імімрдыі), калі дзве прадольна пакладзеныя цагліны чаргаваліся з адной па-
пяр > іпай Па-трэцяе, адпаведная канструкцыя скляпенняў, а таксама паўцыр-
н.пых завяршэнняў аконных праёмаў і плоскіх ніш.
У адрозненнс ад Заходняй Еўропы гэтыя збудаванні ў Беларусі мслі болын
спрошчаную кампазіцыю, а таксама маглі
ўзводзіцца з дрэва. Іх вышыня часам дася-
гала 30 м, таму яны звычайна значна пераў-
зыходзілі ўсе астатнія тутэйшыя пабудовы -
у выніку на верхняй пляцоўцы падобнай
вежы заўсёды знаходзілася назіраючая за
наваколлем варта. Апошнія з іх у Беларусі
зніклі толькі ў XVI - сярэдзіне XVII ст. з
прычыны змен у фартыфікацыйнай справе і
пачатку пераўтварэння замкаў у шыкоўныя
палацава-паркавыя комплсксы
Адзіная «валынская вежа» ў Бсла-
русі, якая захавалася дагэтуль ў амаль ня-
зменным выглядзе, гэта Камянецкая, ці
Белая вежа, размешчаная за 40 км на поў-
нач ад Брэста. Па загадзе валынскага князя
Уладзіміра Васількавіча ў 1276 - 1288 іт.
Камянец быў пераўтвораны ў апорны пункт,
71
які абараняў Галіцка-Валынскае княства ад Навагрудка і крыжакоў. На высокім
узгорку каля р. Лясной узвялі драўляную крэпасць, у якой дойлідам («града-
рубам») Алексам была пастаўлена мураваная вежа. У Іпацьеўскім летапісе так
апісваецца гэта падзея: «й за Берсстьем срубн город на пустом месте н нарече
ему нмя Каменец, сьзда в нём столпь камень вьісотою 17 сажнен. Подобень оу-
днвленню всем зряшнм на нь». Вежа была круглай у плане, з вонкавьім дыямет-
рам 13,6 м, таўшчьінёй сцен у 2,5 м і ў вышьіню дасягала 30 м. Яна месцілася на
магутным падмурку з каменняў і цэглы глыбінёй у 2,3 м і дыяметрам 16 м. Пры
яе будаўніцтве выкарыстоўвалі прывазную з Валыні цэглу цёмна-чырвонага і
жаўтаватага колеру (26,5 - 13,5-8 см). Унутры вежа падзялялася на 5 ярусаў
агульнай плошчай 300 кв. м, што дазваляла трымаць тут у час аблогі шмат пра-
віянту і дастаткова вялікі гарнізон. Паміж сабой ярусы аб’ядноўваліся ўнут-
ранай драўлянай лесвіцай, а з трэцяга ўзроўню ўверх вяла лесвіца, схаваная ў
тоўшчы сцяны (асвятлялася 2 вузкімі акенцамі). Над пятым ярусам меўся цаг-
ляны купальны звод з каркаснай (нервюрнай) канструкцыяй. Верхняя пляцоўка
была абкружана 14 зубцамі са скразнымі байніцамі. Паколькі Камянецкая вежа
мела выключна ваеннае прызначэнне, яе знешні дэкор быў вельмі лаканічным
і абмяжоўваўся «парэбрыкам», ці аркатурным паяском у аснове зубцоў (4 рады
цэглы, пастаўленыя пад вуглом да паверхні фасада) ды чаргаваннем вузкіх вок-
наў-байніц (на першым узроўні 2, на другім і трэцім па 3, на чацвёртым — 2, на
пятым - 4) з 4 плоскімі нішамі. Першапачаткова яна мела натуральны выгпяд
чьірвонага колеру і толькі нішы былі атынкаваны ды пабелены.
На працягу сваёй гісторыі Камянецкая вежа стала сведкам шматлікіх ба-
талій. У XIV - XVI стст. яе штурмавалі крыжакі і польскія атрады мазавенкіх
князёў, войскі Вітаўта і Ягайлы, конніца сыноў крымскага хана Менглі-Гірэя, а
ў сярэдзіне XVII ст. яна вытрьімала яшчэ і асаду маскоўскага войска. У 1903 г.
Камянецкую вежу адрэсгаўравалі (арх. В. Суслаў). У савецкі час у сярэдзінс
XX ст. яе першы раз за ўсю гісторыю пабялілі, і пасля рамонту ў 1960 г. тут
пачала працу філія Брэсцкага краязнаўчага музея. У 1990-я гг. была праведзена
чарговая яе рэстаўрацыя, і зараз гэты помнік абарончага дойлідства ўключаны
ў экскурсійныя праі'рамы.
Трэба адзначыць, што шэраг дыскусійных пытанняў, непасрэдна звязаных
з Камянецкай вежай, яшчэ не вырашаны. Так, не зусім зразумела, дзе дакладна
знаходзіўся ўваход у яе: на 1-м і 2-м узроўнях да рэстаўрацыйньіх работ меліся
паўразбураныя амбразуры-байніцьі, кожная з якіх магла выконваць падобную
функцыю; у сваю чаргу на 4-м узроўні ацалеў дзвярны праём са стрэльчатым за-
вяршэннем, перад якім звонку калісьці існавала невялікая пляцоўка альбо бал-
кон (захаваліся адтуліны, куды ўстаўляліся балкі для яго падтрымкі). Найболып
лагічным выглядае меркаванне аб тым, што першапачаткова ўваход у вежу на
аналогіі з германскімі бургфрыдамі змяшчаўся на 4-м паверсе - трапіць сюды
можна было па драўлянай лесвіцы, якую абаронцы пры неабходнасці маглі лёг-
ка знішчыць. У далейшым, са стратай Камянецкай вежай свайго стратэгічнаі .і
72
нычэння, для аблягчэння карыстання яе памяшканнямі маглі прабіць уваход ні-
а >н ці ўвогуле на ўзроўні зямлі. Таксама спрэчным выглядае і традыцыйнае для
нпчыннай гістарыяграфіі размяшчэннс Камянсцкай вежы ў цэнтры дзядзінца -
прхсалагічныя раскопкі сведчаць аб яе знаходжанні на захад ад яго, на пагор-
ку .іддзеленым ад самой крэпасці ярам і ўмацаваным вастраколам. Пры гэтым
ір.іпіць у вежу можна было толькі са сцяны замка па мастках, з якіх ужо пры-
। і.іуная лесвша вяла на балкон 4-га яруса.
Адначасова з Камянецкай вежай князь Уладзімір Васількавіч у 1270 - 1280 гт.
і н адаў узвссці аналагічнае збудаванне і ў Брэсце. Згодна тагачасных летапісаў
п аднавіў драўляныя ўмацаванні горада і «сзда столп камень высотою яко м
Кіімсіісцкнй». Вежа размяшчалася на невялікім узгорку каля гарадской брамы ў
іі ііііры паўднёва-усходняй частцы дзядзінца. Яна мела вышыню да 30 м з таў-
ііічыпсй сцен 1,3 м. Ад жылля гараджан была аддзелена вастраколам зтоўстых
( ііі 40 см) дубовых бярвёнаў. У час Паўночнай вайны ў пачатку XVIII ст. гэта
ін жн была значна пашкоджана, а ў 1831 г. яе рэшткі ўзарвалі пры будаўніцтве
Ьр існкай крэпасці. Дыскусійным заразз’яўляецца пытанне наконтзнешняга воб-
ііку і >гай вежы. Часам, па аналогіі з Камянецкай вежай, ёй таксама прыдаюць
іп.і ішдрычную форму. Аднак карты Брэста 1798, 1803 і 1830 гг. сведчаць аб тым,
іні нна была 4-кутнай, набліжанай у плане да квадрата памерам 5,9 на 6,3 м.
Яшчэ адна «валынская вежа» была пабудавана ў другой палове XIII ст. у
I р.ніс знаходзілася на круглым у плане пагорку ў паўднёва-заходняй частцы
цн іініца. Падобная на Камянецкую вежу, яна таксама была пабудавана з цэг-
мсла цыліндрычную форму, налічвала некалькі ярусаў з байніцамі, але яе
іі імеры былі крыху меншыя - вонкавьі дыяметр складаў усяго 11 м. На жаль,
। IК '<1 я гг. рэшткі вежы былі канчаткова разбураны і археолагамі выяўлены
••і'Н »і яс падмуркі.
V адказ на агрэсію з боку Галіцка-Валынскага княства, а таксама беспера-
нмііііыя папады крыжакоў будаўніцтва мураваных вежаў распачалося і ў ВКЛ.
ІН іпочна, што не абышло яно і першую сталіцу гэтай беларуска-літоўскай
। । । ііны - Навагрудак. У другой палове XIII ст. у пояс драўляньіх снен дзя-
• і‘чін ііыла ўключана 4-вугольная всжа-брама памерам 12 на 12 м, складзеная
• Врікіх .ібчэсаных камянёў і вялікапамернай цэглы. Улічваючы, што яе пад-
•• |мп. ухпдзіў у зямлю на глыбіню 3,5 м, вышыня вежы перавышала 25 м. У
|Н4 і крыжакі значна пашкодзілі Навагрудскую крэпасць. Аднаўленчыя ра-
М* * прпдуглсджвалі стварэннетут якасна новага гатычнага мураванага замка.
Іір.' і ні.ім старая вежа-брама была рэканструявана і далей стала вядома пад
(•»1 ІІІчыгоўка». У канцы XIII - пачатку XIV ст. у Навагрудку была пабуда-
Ьй шнч > адпа мураваная вежа, якая абараняла ўваход у вакольны горад. Яна
| іі імеры 10,9 на 12,3 м з таўшчынёй сцен 2,6 м. 3 канца XV ст. вакольны
। ііііі іупова пераўтвараўся ў мураваны Малы замак. У сярэдзіне XVII ст. ён
ім іхпм разбураны рускім войскам і страціў стратэгічнае значэнне, а рэшткі
М гір.імы гараджане прыстасавалі пад млын-вятрак.
73
«Шчытоўка» ў Навагрудку
Значнае мураванае будаўнінтва вялося і ў Гродне. Ужо адзначалася, што
ў XII — XIII стст. на мясцовым дзядзінцы былі ўзвсдзсны мураваныя сцены. Да
таго ж, у другой палове XIII ст. для ўзмацнення абароны тут была пабудава-
на і всжа. Яе псршае ўзгадванне змешчана ў Іпацьеўскім летапісу пад 1277 г.
«Столп бо бе камень, высокь стоя перед вороты города... не бысть мммо нь по-
нтм к городоу, побнвахоуть бо со столпа того». Разам з тым наконт вызначэння
яс дакладнага мссцазнаходжання зараз няма адзінага погляду. Традыцыйна мері
кавалася, што яна размяшчалася ва ўсходняй частцы дзядзінца і звонку прымы
кала да знешняга перыметра сцен непадалёк ад брамы. Падставай для падобнай
версіі служыць гравюра М. Цюнта (1568 - 1572). На ёй добра бачна высокая
цыліндрычная вежа на вонкавым баку гатьічнага палаца, узведзенага ў часы
Вітаўта. Падобнае месцазнаходжанне вежы не знайшло свайго пацвярджэння
час архсалапчных раскопак.
Зыходзячы з гэтага, больш верагодным лічыцца яе знаходжанне насупраці.
маста ў дзядзінец - на месцы пабудаванага пазней Новага замка. Доказам таму
зноў служыць Іпацьеўскі летапіс, дзе пад тым жа годам адзначаны факт захоііу
всжы войскам князёў Уладзіміра Васількавіча і Мсціслава Холмскага. Важн.і
тут тое, што сам горад яны пры гэтым так і не здолелі ўзяць. Відавочна, шпі
калі б вежа прымыкала непасрэдна да сцен дзядзінца, развіццё падзей было
зусім іншае. На жаль, ацалелыя дакументальныя помнікі не даюць магчымасш
прасачыць лёс Гродзенскай всжы ў наступнае стагоддзе, а таму невядома, к.ыі
дакладна яна была канчаткова разбурана (хутчэй за ўсё ў час будаўніцтва гатыч
нага замка Вітаўта на мяжы XIV - XV стст.).
74
У 1981 г. айчыннымі архсолагамі былі выяўлены рэшткі яшчэ аднон му-
раванай вежы на тэрыторыі Беларусі. Яна знаходзілася на воз. Мястра, дзе на
постраве Замак калісьш ўзнік старажытны Мядзел. Вежа мела 5 ярусаў і дася-
і ала вышыні 30 м. Яе знешні дыяметр быў 17,5 м, а таўшчыня сцен набліжалася
і.і 3,5 м. Падмурак всжы, які адначасова выконваў функцыю цокальнага павер-
х.і, уходзіў над зямлю на глыбіню 3,75 м. Сцены былі складзены з радоў цэглы
і нрыродных валуноў. У XVI ст. вежа стала элементам гатычна-рэнесансавага
німка каралсвы Боны, які быў разбураны ў час Паўночнай ваііны. Зараз тут за-
х.іналіся асобныя фрагменты падмуркаў і сцен вышынёй да 1,5 м. У апошні час
і >іы востраў, дарэчы, стаў месцам правядзення рыцарскіх фэстаў.
Узводзіліся мураваныя всжы і на ўсходзе Беларусі. Так, Полацк хоць і стра-
ін> былое значэнне, але працягваў заставацца буйным гаспадарчым цэнтрам
р ч іёна. Згодна гравюры С. Пахалавецкага «Аблога Полацка войскамі Стэфана
Іі.норыя» (кан. XVI ст.) дакладна вядома пра наяўнасць тут 2 асобна стаячых
ін ж.іу Адна з іх 6- ці 8-гранная знаходзілася каля Сафійскага сабора ў Верхнім
німку (стары дзядзінсц), а другая 4-гранная размяшчалася на тэрыторыі Ніжняга
шмк.і (былы Вялікі пасад). Згодна малюнку, па вышыні яны значна псраўзыхо-
іііііі усе астатнія ўмацаванні, хаця байпіцы ў іх размяшчаліся ўсяго ў 2 рады. Са-
*|ыі.ір караля Стэфана Баторыя вядомы нямецкі храніст Р. Гейдэнштэйн у творы
Інііскі пра Маскоўскую вайну» пры апісанні штурма Полацка 1579 г. акрамя
ііініііі.і нісаў: «Враг такжс нс дремал н с высокмх башен, особенно с той, что на-
•>• іііііісь посредмне замка н возвышалась над всемн другнмн, снльно палнл нз
і іск в<> все стороны». I Іа жаль, у далсйшым гэтыя вежы былі разабраны (хут-
ч ііі ііі усс ў канцы XVI - пач. XVII ст.) і зараз не выяўлены нават іх падмуркі.
Чнсам вежы ў раманскім стылі капіраваліся ў Беларусі і ў драўляным аба-
, іі'іі.ім дойлідстве Вядома, што 8-гранная вежа ў XIII - XIV стст. была ўз-
М і н п.і і дрэва ў цэнтры дзядзінца Мсціслава (мела вышыню 13 м і дадаткова
•ік*пііі.іла функцыю каішіцы). Яшчэ адна драўляная вежа ў XVI ст. была па-
•» ічііііііа на тэрыторыі драўлянай крэпасні ў Радашковічах. Яна была 4-гранная
I м. ін 4 асноўныя паверхі. У XVII ст. у ІПклоўскім замку графаў Ссняўскіх
।«». нмн мслася складзеная з брусу вежа.
Іпкім чынам, менавіта мураваныя вежы можна лічыць асноўнай праявай
МЫхів кііі.і сіылю ў тагачасным абарончым дойлідстве Беларусі. Наяўнасць іх
Мм і*. ніі усіх буйных гарадах свсдчыць аб дзейнасці на беларускіх землях да-
• .«.І.ІІІ4.І пялікай колькасці кваліфікаваных спеныялістаў-муляроў, якія актыўна
• м >|іыі іоувалі заходнссўрапейскі архітэктурны вопыт.
4.3. Раманскі стыль у айчынным
храмавым дойлідстве
I н.і.ніыя збудаванні ў раманскім стылі былі значна пашыраны ў Заход-
I Пнпралыіай Еўропе. Ва ўсходнееўрапейскіх дзяржавах яны таксама ўз-
75
I
водзіліся, алс не так актыўна і з улікам архітэктурных традыцый Візантыі. У
цэлым раманскія храмы працягвалі развіццё раннехрысціянскага еўрапсйскага
дойлідства. Сярод тыпаў культавых будынкаў пераважалі базілікі і ратонды.
Найбольш вялікія храмы акрамя прадольных нефаў мелі яшчэ і папярочны
(трансспт), у мссцы перасячэння якіх узводзілася вежа з вялікім купалам. Асоб-
ныя часткі храма былі дакладна адасоблены, а хоры былі зроблены нсдасягаль-
нымі для прыхажан. Паміж сабой нефы падзяляліся масіўнымі калонамі і паў-
круглымі аркамі, што стварала ўражанне аб надзвычайнай устойлівасці ўсёй
канструкцыі.
Да сярэдзіны XI ст еўрапейскія храмы аздабляліся фрэскамі, але ў да-
лейшым сцены і склянснні атрымалі даволі складаную канфігурацыю, а таму
больш увагі стала ўдзяляцца ляпному дэкору. Пашырыліся аб’ёмныя манумен- I
тальныя рэльефы, што ўпрыгожвалі парталы, фасады і ўнутраныя інтэр’еры.
Пры гэтым ляпніна захоўвала арганічную сувязь з паверхняй сцяны, з якой як
бы нрарасталі асобныя элементы дэкору - напрыклад, фпуркі казачных хімер.
У Беларусі раманскія храмы не атрымалі значнага распаўсюджвання з-за
моцнага ўплыву візантыйскай школы дойлідства. Аднак трывалыя кантакты
айчынных гарадоў з Еўропай абумовілі пранікненне сюды асобных элементаў
раманскай архітэктуры. Сам факт ужывання пры будаўніцтве асобных айчын-
ных храмаў змяшанай муроўкі з чаргаваннем радоў цэглы і камянёў (Полацкі
Сафійскі сабор, Віцебская Благавешчанская царква) альбо ўвогуле толькі вап-
няковых блокаў (Навагрудская Барысаглебская царква) ужо ў пэўнай ступені
можна лічыць праявай уздзеяння заходнееўрапейскай архітэктурнай традыцыі. I
Да таго ж, у той жа Віцебскай Благавешчанскай царкве сярод рыс, больш ха-
рактэрных якраз раманскаму стылю, можна таксама назваць істотную перавагу
даўжыні над шырынёю (18,2 на 11,1 м), што прыдавала малітоўнай зале выцяг-
нуты «базілікавы» характар.
Трэба таксама адзначыць і факт ужывання асобных элементаў раманска-І
га стылю пры перабудове мясцовых храмаў. Так, у Полацку ўжо ў XII ст. пад
уплывам тагачаснай заходнееўрапейскай архітэктуры была праведзена рэкан-
струкцыя Сафійскага сабора, сцены якога ўмацавалі конгрфорсамі, да бакавых
фасадаў дабудавалі паўадкрытыя галерэі, а з боку апсід узвялі комплекс капліц
пахавальняў. У Тураве ж ужо праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля ўзвядзення
храма, у канцы XII ст., яго таксама былі вымушаны часткова рэканструяваці.
3-за вялікіх намераў і няўстойлівага грунту сцены і падмуркі далі цэлы шэраі
значных трэшчын. У выніку быў крыху прыўзняты ўзровень падлогі, а таксам.і
да бліжэйшай алтару пары слупоў з боку цэнтральнага нсфа прыбудавалі ма
гутныя контрфорсы. Гэта крыху прыкрыла цэнтральную апсіду ад малітоўнаіа |
зала і прыдала інтэр’сру храма даволі арыгінальны выгляд.
Гродзенскую школу дойлідства часам увогуле называюць «рэгіянальным
напрамкам» ці «самастойным варыянтам» раманскага стылю на беларускіх
землях. Нягледзячы на спрэчнасць падобных сцвярджэнняў, можна пагадзін
іі і з тым, што праявай раманскага стылю ў тагачаснай культавай архігэктуры
I р. ідзсншчыны ў псршую чаріу стала выкарыстаннс шліфаваных каменняў для
ўнрыгажэння фасадаў. Ды і іутэйшыя галаснікі, хаця і былі хутчэй за ўсё мя-
< іювай вытворчасці, па форме набліжаны да сваіх еўрапейскіх аналагаў.
Аднак найбольшую цікавасць пры вывучэнні ўплыву раманскай трады-
ііыі на храмавае дойлідства Беларусі мас Мінская Замкавая царква, рэшткі якой
і >ы чі выяўлены ў час раскопак у 1949 г. на тэрыторыі дзядзінца (у цэнтры яго
ўі ходняй часткі) на глыбіні 4 м ад сучаснай наверхні. Згодна мсркаванняў наву-
міуцаў. гэты храм узводзіўся польскімі майсграмі на месцы драўлянай царквы,
ін.пісііай у 1067 г., і меў характэрныя для раманскага стылю рысы. На жаль,
ню будаўніцтва па нейкіх абставінах так і не было завершана (сцены паспелі
V іпссці на вышыню крыху больш за 1 м), але ацалелыя фрагмснты сведчаць аб
іірі.іі іпальнасці канструкцыі Замкавай царквы. Гэта быў невялікі, памерам 12 на
11 ' м, 3-нефавы і 3-апсідны храм з 4 слупамі, на якія павінсн быў абашрацца
•уішл Таўшчыня сцен вагалася ад 1,8 да 2,1 м. Цэнтральны неф меў шырыню
I 1 м, а бакавыя - 1,2 м. Галоўная апсіда храма выступала за перымстр сцен
«іп'іі.іп чым на 4 м, што было тыпова для візантыйскіх храмаў. Разам з тым, у
і|»нііенне адтой жа Полацкай Спаса-Ефрасіннеўскай царквы, вялікія памеры
мнн к.ш царквы не былі настолькі відавочнымі, бо часткова згладжваліся высту-
іііімі у чвэрць круга на месцы бакавых апсід. Гэта было даволі своеасаблівым
|чп жіурным рашэннем і прыдавала тыльнаму фасаду храма 3-лопасцсвы аб-
|>і н 1 Ірычым тое, што ўнутраныя паўкруглыя завяршэнні бакавых апсід не ад-
іііція ылі свайму вонкаваму абрысу, не мае іншых аналагаў у тагачаснай культа-
•<>ІІ іціхітэктуры Беларусі
ІІезвычайнымі для айчыннай архітэктурнай традыцыі былі і падмуркі
іі«і>і<ііі.і, якія ўключалі ў сябе драўляныя элементы. Сцены храма складваліся
і» । інііііай цэглы, а з прывазных каменных блокаў. Такі ж падыход быў уласці-
•н і лчм I Іавагрудскай Барысаглебскай царквы, але ў мінскай царкве дадаткова
і'мпіалася яшчэ і ўнутраная іх абліцоўка невялікімі вапняковымі пліткамі. У
«ышку і ных адметнасцей Мінская Замкавая царква павінна была стаць уні-
•. н.пі.ім збудаваннем на землях старажытнарускіх княстваў. Разам з тым тут
• 11 п.і ыся пэўнае падабенства з тагачаснымі польскімі храмамі (сабор у Поз-
н ніі XI сі.).
I Іююбны адыход ад візантыйскай архітэктурнай традыцыі можна растлу-
•*чші кшькі тым, што Мінск у час будаўніцтва храма быў незалежным ад
ІІікі.ііікіі і нрэтэндаваў на стварэнне ўласнага княства. 3 летапісаў вядома, што
» »»н । 1060-х гг. Полацк часова страціў кантроль над цэнтральнай Беларуссю.
<4>м і п.іі.і Мінск у гэты час кантраляваўся тураўскім князем Яраполкам Ізя-
*М»гі ім, плс хутчэй за ўсё ў першай палове 1070-х гг. ён атрымаў фактычную
•» > кііасць, што і дало падставы для будаўніцтва тут мураванага храма.
1 А ш.ік ужо ў сярэдзіне 1070-х гг. Усяслаў Чарадзей здолеў зрабіць мін-
В»> мін іем свайго сына Глеба, а ў 1084 г. горад зноў быў цалкам спустошаны
77
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
войскам кіеўскага князя Уладзіміра Манамаха. Напэўна, па гэтых прычынах ад
узвядзення царквы ў Мінску адмовіліся (работы не былі адноўлены пасля зі-
мовага перапынку), запасы каменя пайшлі на ўмапаванне знешняга вала, а сам
недабудаваны храм пераўтварылі ў гарадскі нскропаль, дзе археолагі знайшлі
21 пахаванне. У сярэдзінс ХІП ст. рэшткі Замкавай царквы засыпалі зямлёю і
над імі была пракладзена маставая, што, дарэчы, выратавала яе ад далсйшага ।
разбурэння. У 1993 г. у гонар храма на беразе Свіслачы стварылі нсвялікі ме-
марыял - з плітак быў выкладзены яго контур і ўстаноўлена памятная стэла,|
прысвечаная 200-годдзю Мінскай епархіі.
Мемарыяп Замкавай царквы V Мінску
Акрамя Мінска, раманскія храмы ўзводзіліся і ў іншых гарадах БеларуЛ
сі. Так дзякуючы Іпацьеўскаму летапісу вядома, што адначасова са з’яўленнем»
«валынскіх вежаў» у Брэсце і Камянцы там былі пабудаваны і мураваныя хра
мы. На жаль, Камянецкая Благавешчанская царква была разбурана яшчэ ў ся
рэднявеччы, а рэшткі царквы Святога Пятра ў Брэсце знішчылі ў XIX ст. пры
будаўніцтве крэпасці. Гэтыя два храмы былі ўзведзены ў тэхніцы балтыйскаЛ
муроўкі з вялікапамернай цэглы. Хутчэй за ўсё яны былі крыжовакупальнымі 1
3 апсідамі.
У Іпацьеўскім летапісе адзначаецца таксама і будаўніцтва вялікім кня*зсм
Літоўскім Войшалкам у XIII ст. яшчэ аднаго мураванага храма ў в. Лаўрышана
пад Навагрудкам («На Немне межн Лнтвою н Новогрудком»), але яго слялм
пакуль не знойдзены. Таксама цалкам страчаным аказаўся і мураваны касцсл
узведзсны ў псршай палове XIII ст. нямецкімі купцамі ў Полацку. Па аналоНг
са Смаленскам ён, напэўна, уяўляў з сябе ратонду і быў пабудаваны з плінфм
мясцовымі дойлідамі.
78
ІІадводзячы выснову развінцю айчыннага мураванага культавага дойлід-
. ііі.і ў XI - XIII стст., можна адзначыць, што пранікнсннс на беларускія землі
р іышіскіх традыцый паклала пачатак новай архітэктурнай традыцыі, пры якой
мліікшыя дойліды выкарыстоўвалі асобныя элсменты разнастайных стыляў і
н. ініпмалі прагрэсіўныя будаўнічыя навыкі розных школ Такі падыход існаваў
і I» і ірусі і ў далейшым. што прывяло да з’яўлення ўнікальных помнікаў архі-
ік г ры сусветнага значэння.
4.4. Раманскае мастацтва Беларусі
I І.шбольш яскравай тэндэнныяй раманскага стылю ў жывапісе і скульпту-
|іы Гіы ю імкненне прадэманстраваць магутнасць і веліч Бога, з чым было звяза-
>ш ініпіырэнне выяў Страшнага Суда, які адлюстроўваў тагачаснае багаслоўскае
імізмсііііс іерархічнай структуры свету: цэнтрам падобных кампазшый заўсё-
іы і’яуляўся Хрыстос, верхнюю частку займалі нябёсы, ніжнюю - зямля, пра-
мііі р.ій і праведнікі, а левую - пскла і асуджаныя на всчныя пакуты грэшнікі.
Іпііічіісііыя фрэскавыя кампазіцыі былі строга сіметрычнымі. Пры гэтым, як
^»1 пл шачалася, фігура Хрыста заўсёды дамінавала над астатнімі, значна пе-
р». іыходіячы іх па памерах (Полацкая Спаса-Ефрасіннеўская царква) Больш
•->-.• >< іііы і дынамічны характар мелі апавядальныя фрэскавыя цыклы на біб-
мя сюжэты.
У Бсларусі раманскі стыль у мастацтве стаў адчувацца ўжо ў XII ст. і да-
• •пну найвышэйшага развіцця ў XIII ст. У айчынным фрэскавым жывапісе
мшіскія градыцыі праявіліся ў роспісах Пятншкай царквы Бельчыцкага мана-
пці.і над Полацкам. У фрэсцы «Стрэчанне» ўсе фігуры былі размешчаны на
• і«.іі іініі, над якой уздымалася толькі галава юнага Хрыста, што падкрэсліва-
«• ііі ічіысць менавіта гэтага персанажа. У фрэсцы «Раскрыжаванне» таксама
н>м. іі'ін.ііоцца раманскія рысы - фігуры Маці Боскай і апостала Іаана, разме-
Мыіінін па адзін бок крыжа, былі значна паменшанымі і быццам аддалены ад
»4.14.1 Акцэнт тут рабіўся на крыжы, у нараўнанні з якім нават цела Хрыста
•«••мчіц я зменшаным. Драматызм моманту падкрэсліваўся напісаным ў вельмі
»>і|> кіўііай мансры тварам Хрыста. Такім чынам, хаця візантыйскі канон жы-
мпь і д.імінаваў у Беларусі, але і раманская тэндэнцыя да манументальнасці
•*'І>" ыу шксама прысутнічала Мелі раманскія рысы і фрэскі Полацкага хра-
•» іпыніі.і іьні полацкіх епіскапаў. Захавалася толькі некалькі фрагментаў выяў
ііч і .ісобныя элсменты арнаменту. Можна меркаваць, што роспісы гэтага
мслі насычаную афарбоўку і выразныя лініі контураў. Асаблівая ўвага
Ьм * піся зварам святых, што павінна было сведчыць аб эмацыянальным на-
і • .інп кобразаў.
Іп і'іііы ўплыў аказаў раманскі стыль і на развіццё кніжнай гравюры,
•» < іііппі у іасціва манументальнасць кампазіцый. Так, знакамітае Тураўскае
В^ніі ніс XI ст., створанас пад візантыйска-кісўскім уплывам, па свайму аздаб-
79
ленню вельмі падобна на тагачасныя еўрапейскія творы (Рэймскае евангелле).
Адчуваецца ўплыў раманскага стылю і ў мініяцюрах «Лука» ды «Матфей», зме-І
шчаных у Аршанскім евангеллі XIII ст.
Аказаўся звязаны з Беларуссю і такі сусветна вядомы тагачасны раман-і
скі дакументальны помнік, як Трырскае евангелле, ці «Кодэкс Гертруды» (канец
X ст.). У XI ст. яно належала польскай прынцэсе Гертрудзе (дачка нольскаі'а кара-
ля Мечыслава II і сястра караля Казіміра Абнавіцеля), якая падаравала свангеллеі
свайму сыну тураўскаму князю Яраполку Ізяславічу. Па жаданні Яраполка гэты
твор у 1078 - 1086 гг. быў дапоўнены 5 мініяцюрамі, з якіх вылучаліся партрэгі
самой Гертруды, атаксама «Каранаванне Яраполка» і «Апостал Пётр з групавым
партрэтам сям’і Яраполка», выкананыя ў рэчышчы раманскай культурнай тра-
дыцыі. Аношняя праявілася тут у дакладнай мадэліроўцы фігур і асобных прад-
метаў, падкрэслена ўрачыстай манументальнасці кампазіцый і інш.
На жаль, тагачасныя скульптуры, якія ўпрыгожвалі храмы і княжацкія па-
лацы, вырабляліся пераважна з дрэва і ў большасці не дайшлі да нашых дзсп.
Захавалася толькі выява Хрыста з кампазіцыі «Расняцце» канца XIV ст. (в. Га
лубічы Глыбоцкі р-н). Суровасць вобраза, манументальнасць і лаканізм выраі
ных сродкаў прыдаюць ёй падабенства з аналагічнымі еўрапейскімі раманскім
творамі.
Характэрныя для раманскага стылю рысы маюць абразкі з Полацкп
«Св. Канстанцін і Алёна», з Мінска — «Св. Мікола і Стэфан», барэльеф з вы
явай лучніка з Турава. Для ўсіх іх уласцівы
значныя дыспрапорцыі ў перадачы чалаве-
чых фігур, хаця індывідуальныя рысы тва-
раў паказаны даволі дакладна. У полацкім
абразку (сяр. XII ст.) раманскі стыль пра-
явіўся ў агульнай трактоўцы прыземістых
фігур, рытуальнасці іх рухаў, падкрэсленай
лінейнасці кампазіцыі і характэрнай перада-
чы рытмічна ўпарадкаваных складак адзен-
ня. Пэўная ўмоўнасць і масіўнасць формаў
найперш прасочваецца тут у тварах святых.
Формы імператарскіх карон маюць пада-
бенства з еўрапейскімі. Абразок з Мінска
даціруецца канцом XII - першай паловай
XIII ст. Змешчаныя тут святыя былі всльмі
папулярнымі ў Беларусі - Мікола абараняў
ад хвароб, а Стэфан ахоўваў падарожнікаў.
У гэтым творы адчуваецца як раманскі, так
і візантыйскі ўплыў. Да таго ж прысутніча-
юць у ім і мясцовыя традыцыі з рэалістыч-
най трактоўкай вобразаў святых.
Абразок «Святых Канстанцін
Алёна» з Полацка
У анчынным дэкаратыўна-прыкладным мастацтве ўплыў раманскага сты-
іцо чвязаны з пашырэннем «звярынага стылю» з выявамі рэальных ці фанта-
і іычных жывёл (кітаўрас, птушка-сірын). У Нацыянальным музеі ў Мінску за-
хоувасцца шэраг падобных рэчаў паўсядзённага ўжытку - вухачыстка з выявай
і' абакі, накладка на зброю з малюнкамі жывёл, амулет-конік, паясны кручок з
і.і юукай коніка і г. д. У час раскопак Мінскай Замкавай царквы ў 1951 г. было
ныяўлсна дзіцячае пахаванне, каля якога знайшлі залаты бранзалет вагой 75,5 гр.
( п ісіісны з 3 жгутоў на 2 драты ў кожным, ён заканчваўся 2 стылізаванымі
іі.іл жывёл галоўкамі. Вырабы ў «звярыным стылі» былі выяўлены таксама пры
р.іскопках Турава, Ваўкавыска і Лукомля (выявы аленя, рысі, воўка). У Мсці-
і і.ніс знойдзены касцяныя пласціны-накладкі на калчан для стрэл (XIII ст.), у
11 і.ібленні якіх заходнееўрапейскі ўплыў спалучаўся з касцярэзным мастацт-
п ім налавсцкіх стэпаў. На канцы адной з іх была змешчана выява міфалагічнага
' і ,і ювага звера, які ашчэрыў пашчу на двух чалавек у высокіх шапках.
Аказаў уплыў раманскі стыль і на выраб шахматных фігурак, дзе маецца
і. іоіная дыспрапорцыя цел, але пры гэтым захоўваецца пільная ўвага да ін-
ін.іінлуальнасці твараў і асобных дэталяў адзення Найбольш іут вылучаюцца
<) уркі каралёў. Падобная знаходка ў Слуцку (XII ст.) - выява чалавека вышы-
н н (>,8 см, які сядзіць на троне, склаўшы рукі на каленях. Цікавасць тут маюць
п.і’ікр ісленыя адметнасці яго прычоскі («пад гаршчок») і дакладна выразаныя
высокія боты. У Брэсце фігурка караля (XIII ст.) мае выгляд ваяра вышынёй
I (> см з мячом (магчыма - булавой альбо скіпетрам) у правай руцэ і шчытом у
іі.ш На яго галаве - пляскатая ш'йпка, з пад якой звісаюць валасы, а на самім
і іі.іры бачны доўпя вусы і кароткая барада. Зрэдку майстры прыдавалі рэалі-
I іычныя формы і пешкам - «Барабаншчык» з Ваўкавыска, «Музыкант» з На-
іі.п |іу;іка (абедзве XII ст). Сучасцыя даследаванні паказваюць, што айчынным
нінхмаіным фііуркам XI- XIII стст. няма непасрэдных аналагаў у касцярэзным
і.к і.іцінс Заходняй Еўропы, але ўскосны ўплыў апошняга тут усё ж адчуваль-
ін.11 ін ульнапрызнаны.
Нсльмі актыўна садзеннічаў распаўсюджванню ў Беларусі раманска-
1« і н.і но імпарт мастацкіх вырабаў з Еўроны. У Наваірудку было знойдзсна
ч і інс існае з Прыбалтыкі бронзавае перакрыжаванне мяча са стылізаванымі
। іпук.імі іпушак ці драконаў па краях. На дзядзінцы Мінска - частка лыжкі
<і нрычасця з Францыі, вянчае якую статуарная касцяная фігурка мужчыны ў
Н’і шссўрапейскім аддзенні, падпаясаным шырокім поясйм ці рамянём. Пры
«і і< ыв.інні Гродзенскай Каложскай царквы быў выяўлены бронзавы вадаліў
лміііінік) з Саксонп ў выглядзе коннага рыцара . У сваю чаргу бронзавая
М'іпіспская» чаша з адагнутымі краямі і напаўсферычным дном з паўночнай
11 іі іпчы трапіла ў рукі археолагаў у Навагрудку
V Ваўкавыску вельмі арыгінальнай знаходкай з’яўляецца наверша для
ц н і ііі крэсла, выразанае з маржовай косці ў выглядзе скульптурнай выявы
11 і.і льва вышынёй 3,8 см, якое мас застрашальны выгляд (дацірусцца дру-
81
гой паловай XII - пачаткам XIII ст.). У раскрытай пашчы леў трымае чалаве-
ка сталага ўзросту, апранутага ў адзенне заходнееўрапейскага арыстакрата. 3
тыльнага боку наверша змешчана выява маладога феадала ў падобнай вопрат-
цы, які сядзіць на троне. Магчыма нават, што гэта адзін і той жа чалавек, але ў
розныя перыяды жыцця (сімвалізавала змснлівасць лёсу і хуткабежнасць часу).
Па тэхніцы апрацоўкі косці можна меркаваць, што гэта наверша было прывезе-
на ў Беларусь з поўдня Гсрманіі.
Такім чынам, раманскі стыль стаў важным этапам першапачатковага
складвання арыгінальнага сярэднявечнага еўрапейскага мастацтва і архітэкту-
ры. Пры гэтым еўрапейскі ўплыў прыдаў значны творчы імпульс для далейшага
развіцця айчыннай культуры. Сам раманскі стыль яшчэ доўгі час адчуваўся ў
Беларусі. Такія характэрныя рысы стыля як манументальнасць будынкаў, паў-
цыркульныя плоскія нішы, аркі і завяршэнні аконных праёмаў, балтыйская му-
роўка былі ўласцівы шэрагу айчынных помнікаў нават у пачатку XVII ст.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Вылучыце характэрныя рысы раманскага стылю і яго адметнасці ў Бс-
ларусі.
2. Прааналізуйце сутнасць тэрмінаў «данжон», «кіп», «бургфрыд», «ва-
лынская вежа».
3. Вывучыце адметнасці псршых айчынных мураваных вежаў.
4. Адзначце прычыны слабага ўплыву раманскага стылю на айчыннас
культавае дойлідства.
5. Пакажыце праявы раманскага стылю ў беларускім мастацтве.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. У XII ст. пад уплывам раманскага стылю да Полацкага Сафійска-
га сабора дабудавалі:
1) абарончыя вежы;
2) паўадкрытыя галерэі і капліцы-пахавальні;
3) манастырскі корпус;
4) бабінец і званіцу.
2. Галоўная стылявая адметнасць Мінскай Замкавай царквы:
1) наяўнасць трох апсід;
2) памеры храма;
3) муроўка сцен з прывазных каменных блокаў;
4) размяшчэнне на дзядзінцы.
82
--------------------------------------------------
3. Міпіяцюрамі «Каранаваіше Яраполка» і «Апостал Пётр з група-
іі.ім партрэтам сям’і Яраполка» было аздоблена:
I) Тураўскае евангслле;
2) Рэймскае евангеллс,
3) Супрасльскае евангслле;
4) Трырскае евангелле.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыпспііі да размяпічэііпя мураваных вежаў:
1) Брэсцкая всжа; а) размяшчалася ў цэнтры дзядзінца і дадаткова выконвала функцыю капліцы;
1 2) Навагрудская вежа; б) размяшчалася ў цэнтры паўднёва-ўсходняй частцы дзядзінца каля брамы;
3) Мсціслаўская вежа; в) выконвала функцыю вежы-брамы.
5. У дачынеппі да лёсу мураваных вежаў:
1) Навагрудская вежа; а) выкарыстоўваецца ў якасці філіі Брэсцкага краязнаўчага музея;
2) Камянецкая вежа; 3) Брэсцкая вежа; б) узарвана ў XIX ст. у час будаўніцтва крэпасці; в) знішчана ў XIV ст. у час будаўніцтва гатычнага замка Вітаўта;
4) Гродзенская вежа; г) перабудавана ў гагычным стылі і зараз вядома як «Шчытоўка».
6 У дачыпеіпіі ла паходжанпя помпікаў дэкаратыўна-прыкладнога
і іаціва:
1) абразок «Св. Канстанцін і Алена»; а) Гродна;
2) абразок «Св. Мікола і Стэфан»; 0 барэльеф з выяван лучніка; 4) конны рыцар (рукамойнік) саксонскай вытворчасці; б) Полацк; в) Мінск; г) Тураў.
іакончыце сказ:
1. Рад несапраўдных дэкаратыўных арачак, апаясваючых сцены будынка
(•• • ы) па іываецца фрыз (пояс).
Н Вертыкальны выступ на сцяне, зроблсны з мэтай яс ўмацавання, мае
|ЫІП .
Ч I іанярочны неф, які псрасякае прадольны неф пад прамым вуглом, на-
Пій.і.НЫ.
83
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Бартенев, Н. А. Очеркн нсторнн архнтектурных стнлей / П. А. Бартенев, I
В. Н. Батажкова. М., 1985.
Лазука, Б. А. Гісторыя мастацтваў / Б. А. Лазука. Мінск, 2003.
Раппопорт, П. А. Военное зодчество западнорусскнх земель X — XIV вв. / I
П. А. Раппопорт. Л., 1967.
Ткачоў, М. А. Замкі Беларусі / М. А. Ткачоў. Мінск, 2002.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Алексяюк, М. 1. Камянецкая вежа / М. I. Алексяюк // Помнікі гісторыі іМ
кулыуры Беларусі. 1973. № 2.
Бохан, Ю. М. Вайсковая справа ў Вялікім княстве Літоўскім у другой па-
лове XIV - канцы XVI ст. / Ю. М. Бохан. Мінск, 2008.
Высоцкая, Н. Ф. Скульптура н резьба Беларусн XII - XVIII вв. / Н. Ф. Вы-
соцкая. Мннск, 1998.
Загорульскіт, Э. М. Древнейшнй храм Мннска / Э. М. Загорульскнй.
Мннск, 1993.
Здановіч, Н. 1. Стары замак у Гродне XI - XVIII стст.: гіст.-археал. нарыс /'
Н. I. Здановіч, В. Е. Собаль, А. А. Трусаў. Мінск, 1993.
Краўірвіч, А. К. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст. Л
А. К. Краўцэвіч. Мінск, 1991.
Кушнярэвіч, А. М. Культавае дойлідства Беларусі ХІП - XVI стст. / А. М. Куш- I
нярэвіч. Мінск, 1993.
Ле Гофф, Ж. Цнвнлнзацня средневекового Запада /Ж. Ле Гофф. М., 1992. I
Макараў М. Да пытання пра выкарыстанне тэрміна «Данжон» у беларус- I
кай гістарычнай літаратуры / М. Макараў // Гістарычны альманах. 2001. Т. 5.
Нессельштраус, Ц. Г. Нскусство Западной Европы в среднне века / Ц. Г. Нсс- і
сельштраус. Л., 1964.
Словарь средневековой культуры. М., 2003.
Трусаў, А. А. Першы каменны храм у Мінску / А. А. Трусаў // Сііадчын*
1998. №6.
Тяжёлов, В. Н. Пскусство средннх веков в Западной н Центральной ЕврЯ I
пе/ В. Н. Тяжёлов. М., 1981.
Шматаў, В. Ф. Паргрэт Яраполка ў мініяцюрах / В. Ф. Шматаў // Помпті I
гісторыі і культуры Беларусі. 1980. № 4. Шш
Шматаў, В. Ф. Цікавыя мініяцюры Аршанскага евангелля / В. Ф. ШматаўІ I
Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1981. № 3.
Якобсон, А. Л. Закономерностм развнтня средневековой архнтекіуры XI
XV вв. / А. Л. Якобсон. Л., 1987.
Впіескююзкі, X. Бхіцка готапяка V/ Роіясе / 2. БзуіесЬозуякі. ХУагя/ачуа.
1982.
84
ГЛАВА 5
ПОМНІКІГОТЫКІЎ БЕЛАРУСІ
5.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы
Развіццё матэрыяльнай і духоўнай купьтуры ў сярэднявечнай Еўропе нры-
ініло да значнага ўдасканалсння тэхнікі будаўніцтва і сродкаў выяўленчага мас-
іц і на Менавіта гэты фактар дазволіў навукоўцам у XIX ст. вылучыць 2 асноў-
пын стылявыя нанрамкі ў гісторыі сярэдніх вякоў. Першы з іх быў абумоўлены
•ымшаваннем раманскага стылю, а другі стаў вядомы пад назвай готыка. Гэты
і ірмш паходзіў ад італьянскага слова «^оіісо» і ва ўжытак яго ўвялі яшчэ гума-
пн іы энохі Рэнесанса. Згодна з іх меркаваннямі, такім чынам падкрэслівалася
•рміічііасць і варварская сутнасць сярэдніх вякоў, бо плямёны готаў, насяляў-
іпі-і н І:ўропу ў першыя стагоддзі нашай эры, лічыліся ўзорам дзікасці і нецыві-
іі । ініііасці ў параўнанні з антычным Рымам.
У Заходняй Еўропе гатычны стыль пачаў складвацца ў 1140-я гг. на поў-
шгіы Францыі і дасягнуў свайго росквіту ў XIII - XIV стст. (высокая ці сталая
і пі.іка), а ў XV - XVI стст. пераўтварыўся ў так званую «палымяную» готыку
і ііпііышанай дэкаратыўнасцю (ажурныя вежы, гарэльефы, скульптуры на фа-
11 іх) Родапачынальнікам готыкі лічыцца настаяцель абацтва Сэн-Дэні айцец
I і срый, які быў бліжэйшым дарадцам тагачасных французскіх каралей Людо-
ш і VI і яго пераемніка Людовіка VII. Пры рэканструкцыі абацтва ён першым
Вніпіу'іыў стрэльчатую бургундскую арку і нармандскае нярвюрнае скляпенне,
•чіо ўінарыла якасна новую каркасную сістэму, дазваляўшую пераадолець ма-
• іУішсііь і прыземістасць раманскіх пабудоў, значна аблегчыць сцены і зводы, а
нн> іімн істотна пашырыць аб’ём.
ІІоны канструкцыйны прынцып заключаўся ў стварэнні каркаса з камянёў
। Унуіршых слупоў, што пераходзілі ўверсе ў стрэльчатыя аркі нервюраў тон-
»чі і крыжовага скляпення, цяжар ад якога перадаваўся на падтрымліваючыя
•• ііы контрфорсы У выніку змяніўся знешні выгляд будынкаў. Аркі, а таксама
мп ріп >нпі аконных і дзвярных праёмаў атрымалі стрэльчатую форму. Храмы
кі ііі і навялічылі свае памеры і сталі больш вытанчанымі і ўзнёслымі, што
•» бы ндлюстроўвала імкенне душы на неба з адрывам яе ад зямных праблем.
І< ііі н фраптон на парадным фасадзе набыў выцягнутую ўверх трохвугольную
ф-1 і нрыступкавым абрысам.
І-уйпыя саборы таго часу разглядаліся ў якасці вышэйшага ўзору спалу-
•»іні« нрхітэктуры і выяўленчага мастацтва, што павінна было эмацыянальна
I • іі іінічііць на веруючых праз прастору храма, накіраванасць да нябёс яго ве-
• а\ I пюдаў, пасычаныя ўнутранай дынамікай скульптуры і рэальныя светацені
85
ад вігражоў. Улічваіочы ўсё гэта, няма нічога дзіўнага ў тым, што сучаснікі най-
менавалі новы напрамак у сакральным дойлідстве «архітэктурай святла».
Трэба таксама адзначыць, што ў часы готыкі, акрамя традыцыйных для
раманскага стылю базілік, з XIV ст. пачалі ўзводзіцца і храмы зальнага тыпу
(усе нефы мелі аднолькавую вышыню).
Характэрнай для готыкі з’явай стала «інкастэляцыя» храмаў - наданне бу-
дынкам абарончага характару. Гэты працэс у Еўропе пачаўся ў XV ст. Сцены
касцёлаў, цэркваў і сінагог сталі рабіцца больш тоўстымі, вокны размяшчаліся
высока над зямлёю, па вуглах і псрад уваходам з’явіліся вежы з байніцамі. Вакол
тагачасных храмаў часам узводзілі дадатковы пояс умацаванняў (роў, вал, сцс-
ны). У саміх культавых будынках абавязковым стала захоўванне ў сутарэннях
вайсковай амуніцыі і харчавання, а таксама рыццё падземных патаемных хадоў
ды калодзежа. Падобныя храмы-крэпасці, як правіла, размяшчаліся паблізу а і
гарадскіх брам альбо насупраць уваходу ў замак і такім чынам істотна ўзмац-|
нялі абарону населеных пунктаў ці рэзідэнцый феадалаў. Іх жа ўзвядзенне у
сельскай мясцовасці дазваляла мясцовым жыхарам шукаць тут паратунку ў час
небяспекі. Агульным вынікам змен у тагачасным культавым будаўніцтве стала
тое, што якраз у гэты перыяд за каталіцкімі храмамі трывала замацавалася назн.і
«касцёл», што можна перакласці як «невялікае ўмацаванне».
Значныя змены адбыліся і ў сярэднявечным мастацтве, дзе паглыбіўся і
ўскладніўся сінтэз розных яго кірункаў, што садзейнічала пашырэнню колька
сці сюжэтаў. Тут на-ранейшаму дамінавала рэлігійная тэматыка з прызнаннем
панавання ў свсце вышэйшых ірацыянальных сіл, але асноўным відам выяў-
ленчага мастацтва стала скульптура, якая актыўна пачала выкарыстоўвашіа
для ўнрыгажэння парадных фасадаў і алтароў культавых пабудоў. Пры гэтым
застыласць раманскіх статуй змянілася дынамічнай рухомасцю фііур з выраі
ным рытмам драпіровак. Скульптурнае аздабленне храмаў уключала сцэны сп
Святога Пісання, выявы фантастычных жывёл (хімер), свсцкія скульптурнын
кампазіцыі з жыцця рамеснікаў і сялян (часам сатырычнага плана). З’явіліся
ў храмах таго часу і створкавыя алтары-рэтаблі, дзе пазалочаныя скульптуры I
змяшчаліся ў цэнтры, а рухомыя бакавыя часткі распісваліся.
Найбольш шырока выкарыстоўвалася тэма мацярынства, маральных пп
кут, душэўнай стойкасці чалавека - ахвяры прымусу. Мукі святых пры гэтым
паказваліся з жорсткай натуральнасцю. Напружаны эмацыянальны дух гатыч
нага мастацтва перадаецца праз падкрэсленую накіраванасць фігур, выразны
рытм драпіровак у скульптуры, інтэнсіўную насычанасць колераў. Захоўвалас»
ў готыцы і парушэнне прапорцый чалавечага цела, аднак у адрозненне ад р.і
манскага стылю больш характэрным стала пэўная выцягнутасць формаў. Р.і
зам з тым адначасова адбываецца і частковае вяртанне да рэальных прыродпы»
формаў, узмацняецца ўвага да фізічнай прыгажосці і пачуццяў чалавека.
У цэлым готыка, як і раманскі стыль, развівалася ў рэчышчы феадачі.
най сістэмы, дзе архітэктура па-ранейшаму захоўвала пераважна крапасны ін
86
куіьгавы характар. Разам з тым з’яўленне новага стылю свсдчыла аб зменах у
। яраднявсчным грамадстве - істотна змсншыўся ўплыў кансервагыўнага рэлі-
ііііпага свстапогляду. Усё большую ролю пачалі адыгрываць свецкія колы (як
прыдворна-рыцарскае аяроддзс, так і мяшчанс), што прывяло да развіцця жыл-
іёнага і грамадзянскага будаўніцтва. Складваліся цэлыя гарадскія ансамблі, дзе
< іы іучаліся свепкія. культавыя і абарончыя збудаванні. Фарміраваўся і новы
і ірадскі цэнтр - рыначная плошча, ад якой разыходзіліся вуліцы, забудаваныя
5-павярховымі жылымі будынкамі з высокімі франтонамі. Пад уплывам го-
і і.ікі ўдасканальваліся і фартыфікацыйныя збудаванні. Гарады абносіліся моц-
нымі сцснамі з высокімі всжамі і дэкарыраванымі ўязнымі брамамі. Змяняецца
I ніеіпні выгляд замкаў, якія паступова псраўтвараюцца з простых абарончых
інудаванняў у складаныя комплексы крапасных, палацавых і культавых пабудоў.
ІІайбольш спецыфічныя рысы готыка набыла ў Італп, у якой яна разві-
н.і ніся ў цеснай сувязі з антычнай традыцыяй, а таксама ў Іспаніі, дзе ў гэты
ііі рыяд моцны ўплыў захоўвала арабская культура Ва Усходняй Еўропе готыка
іі ш ў большасці выпадкаў падкрэслены абарончы характар, што прывяло да
•інь ніі зму і суровасці яе формаў.
У Бсларусі даследчыкі вылучаюць раннюю (кан. XIII — першая палова
IV ы ) і познюю (сяр. XIV — першая палова XVI ст.) готыку. Але пры гэтым
ір>ім разумець, што яе шырокае распаўсюджванне тут пачалося з другой па-
чшы XIV ст., а ў рансйшых помніках сустракаюцца толькі асобныя рысы гэтага
ііі ію (стрэльчатыя аркі і нсрвюрныя скляпенні). Сярод прычын запозненага
прычоду готыкі на бсларускія землі можна назваць адсугнасць непасрэдных
। Уіія ісп з Заходняй Еўропай (пераважна праз Ганзу), войны з крыжакамі і фе-
«। > п пую раздробленасць. У выніку на беларускіх землях гатычныя замкі і хра-
мы мелі абарончы характар з лаканічным знешнім дэкорам, а адзінымі пры-
• і ымі «палымянай готыкі» ў ВКЛ сталі касцсл Святой Ганны ў Вільні і «Дом
I І«|«уцаса» ў Коўне (абодва- канец XV ст.).
Трэба таксама ўлічваць, што на айчыннае дойлідства XIV - XVI стст.
нп.і п ўплыў яшчэ візантыйскія, раманскія і мясцовыя архітэктурныя трады-
Выі Д.і таго ж усё большае значэнне з цягам часу набывалі ідэі Рэнссансу. У
...ку калі ў Заходняй Еўропе мяжа паміж раманскім стылем і готыкай, готыкай
I п і.шсам прасочваецца даволі дакладна, то ў Беларусі нават у XVII ст. усе
эіікчнцыя стылі адчуваліся ў архітэктуры і мастацтве. Дзякуючы гэтаму айчын-
•>> і« і пычныя помнікі набылі непаўзорны каларыт і мастацкую каштоўнасць.
5.2. Станаўленне айчыннага замкавага дойлідства
ў XIV - XVI стст.
ІІ.інбольш ранняй праявай готыкі ў Беларусі можна лічыць асобныя ар-
В* >► іурпыя элементы Камянецкай вежы (XIII ст). Так, над верхнім ярусам
В*ііпі'ін я рэшткі купальнага завяршэння каркаснай канструкцыі, з прычыны
87
наяўнасці якой байніцы гэтага паверха мслі стрэльчатую форму. Разам з тым
шырокае выкарыстанне гатычнага стылю распачалося тодькі пасля пачатку ў
XIV ст. узвядзення ў Беларусі мураваных замкавых комплсксаў.
Тэрмін «замак» паходзіць ад польскага слова «гатск», якое, у сваю чар-
гу, з’яўляецца дакладным перакладам нямецкага «ІЭег БсЫояя» (ад лацінскага I
«сійка» - форт). Яго мясцовым сінонімам было паняцце «град» («грод»), але яно I
не атрымала на беларускіх землях шырокага выкарыстання. У цэлым жа пад I
замкам разумеюць добраўмацаваны комплекс абарончых, жылых і гаспадар-
чых збудаванняў, які выконваў функцыі рэзідэнцыі манарха ці больш дробнага
феадала. Іх з’яўленне ў Беларусі звязана з ускладненнем грамадскіх адносін, 1
калі старая планіроўка горада з дзядзінцам, вакольным горадам і пасадам пера- I
стала адпавядаць змяніўшымся абставінам. З’явілася патрэба ў невялікіх, алс I
маіутных мураваных цытадэлях, якія б кантралявалі цэлыя акругі. Узорам для I
іх сталі крыжацкія замкі ў Прыбалтыцы, што па кампазіцыі адносіліся да тыпу 1
кастэляў (ад лацінскага саяіеііцт - невялікі замкавы комплекс). Як правіла, яны
ўзводзіліся на нізкім рэльефе і асноўным абарончым элементам тут былі высо-
кія мураваныя сцены. Для падобных замкаў была характэрна выразная архітэк-
турная форма, дасканалая кампазіцыя, прыземістыя масіўныя прапорцьіі, над- I
звычай сціплы дэкор. У Беларусі ўзвядзенне падобных крапасных збудаванняўі
распачалося пры вялікім князе Гедыміне.
У пачатку XIV ст. замак-кастэль быў пабудаваны ў в. Крэва (Смаргонскі р-
н). Ён размясціўся на штучна створаным насыпе ў сутоцы р. Крэвянка і Шлях- |
цянка і ў плане нагадваў 4-вугольнік (85 — 108,5 — 71,6 - 97,2 м). Яго сцены
таўшчынёй 2,75 м і вышынёй у 13 м мелі каменную аснову і цагляную баявую
галерэю ўверсе з байніцамі праз кожныя 2,4 м. Дзве вежы замка былі размешча-
ны па дыяганалі і ўзведзены на 5—10 год пазней за сцены. Паўночная 5-павярхо-
вая Княская вежа-данжон выступала за аіульны перыметр, мела вышыню ў 25 М '
і вялікія памеры (18,65 на 17 м). Уваход у яе быў магчымы толькі з баявой галс-
рэі. Пад княскія пакоі быў адведзены другі паверх, дзе меліся вялікія аконныя
праёмы са стрэльчатымі завяршэннямі і фрэскавы роспіс з выявамі людзей, жы
вёл і раслінным арнаментам (верхнія ярусы выконвалі абарончую функцыю). У
сутарэннях вежы размяшчалася турма. Другая 4-павярховая Малая вежа (11 іы
10,6 м) была прыбудавана да сцен знутры, і адсюль да брамы праз замкавы двор
вяла брукаваная дарога шырынёй 8 м. Уязная брама размяшчалася ў паўдпё-
ва-ўсходняй сцяне. Уздоўж паўночна-заходняй сцяны знаходзіліся драўляныя
жылыя і гаспадарчыя пабудовы, а каля брамы стаяў мураваны жылы корпуі
даўжынёй 8 м. У заходняй частцы двара мелася сажалка з вадой. Звонку вамак
быў абкружаны рвом з вадой. Н
Пасля Гедыміна замак належаў Альгерду (жыў тут у 1338 - 1345 п ) і
Ягайле. У 1382 г. па загаду апошняга ў замкавай турме быў забіты вялікі княіь
Кейстут. У 1385 г. у замку заключылі Крэўскую унію. У 1445 г. тут быў разбны
атрад на чале з 5 братамі князямі Валожынскімі, якія спрабавалі забіць вялік*
88
Замаку Лідзе
га князя Казіміра. У 1503 - 1506 гг.
замак асаджалі крымскія татары, а ў
1519 г. яго штурмам узялі маскоўскія
войскі. У далсйшым замак страціў
страгэгічнае значэнне і нрыйшоў у
заняпад
У гады Псршай сусветнай вай-
ны лінія фронту праходзіла праз Крэ-
ва. У замку нсмцамі было пабудавана
некалькі жалезабетонных бунксраў
(у тым ліку на месцы Малой вежы).
У сваю чаргу руская армія на праця-
гу 3 год абстрэльвала яго з цяжкай
артылерыі, што прывяло да істотных
разбурэнняў. Нягледзячы на гэта,
яшчэ і зараз у Крэве захаваліся вялі-
кія фрагмснты сцен і рэшткі Княскай
вежы (у 1929 г. былі закансерваваны
польскімі рэстаўрагарамі).
У 1323 - 1328 гг. быў узведзены
замак-кастэль і ў Лідзе. Ён таксама
размяшчаўся на штучным насыпе,
ціікружаны балоцістымі берагамі р. Лідзеі ды Каменкі і ў плане нагадваў
*іі| ’ііін ньны 4-вугольнік (93,5 - 83,5 - 80 - 84 м). Яго сцены, складзеныя з валу-
Й, мсііі вышыню ў 12 м і таўшчыню да 2 м. У верхняй іх частцы знаходзілася
ішііія баявая галерэя з байніцамі. Адметнасцю замка было тое, што дыяга-
іі іні н.істаўленыя вежы тут не былі вынесены за агульны перыметр. Паўднё-
і» 11 о піяя квадратная ў плане вежа (11,3 на 11,3 м) будавалася разам з замкам,
| »Нііі>*іііа-ўсходнюю ўзвялі толькі ў канцы XIV ст. Гэтая вежа мела большыя
•н-п |н.і (12 на 12,5 м) з таўшчынёй сцен да 3 м і прыкрывала галоўны ўваход
| В>мн іекс. Апошні быў выкананы ў выглядзе паўсядзённай малой брамы шы-
|і >> <і у 2,5 м і вышынсй у 3 м («фортка») і параднай Вялікай брамы, шырыня
Ц< II пкягала 4,5 м, а вышыня - 6 м. Над стрэльчатым завяршэннем вялікай
Мн.1 інаходзіўся ляпны картуш з дзяржаўным гербам «Пагоня». Трапіць у
•»•>.» можна было толькі праз пад’ёмны мост. На паўднёвай сцяне таксама быў
• іііііы ўваходны праём са стрэльчатым завяршэннем, але знаходзіўся ён на
ніііі 2 м ад зямлі і прызначаўся для раптоўных вылазак пры аблозе. Усяго
>, піуіпціва Лідскага замка спатрэбілася 23 тыс. куб. м валуноў і 1,5 млн
..••>> ІІНЛЫ
У і імкавым двары знаходзілася праваслаўная царква (у 1533 г. перанеслі
і> і«і і). жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Актыўна выкарыстоўваліся і вежы -
В інін і іях месціўся гарадскі астрог, вышэй размяшчаліся суд і архіў, а вер-
89
хнія паверхі прызначаліся для жылля князя і яго нрыбліжаных. Замак быў вы-
рашаны ў надзвычай строгіх і лаканічных архітэктурных формах. Яго галоўнаіі
архітэктурнан дэталлю з’яўлялася працяглая спяна з вялікіх камянёў і цэглы,
ўпрыгожаная зверху аркатурным фрызам, які праходзіў пад байніцамі.
Лідскі замак прыкрываў ад крыжакоў Навагрудак, а таму неаднаразова
штурмаваўся рыцарамі. Ужо ў 1384 г. яго ўзялі прыступам крыжакі, але наступ-
ныя аблогі ў 1392 і 1394 гг. ён вытрымаў. У 1396 - 1399 гг. у замку жыў выгнаны
з Залатой Арды хан Тахтамыш са сваімі прыбліжанымі. У далсйшым жа, хаця
крэпасць у Лідзе і страціла сваё стратэгічнае значэнне, яе некалькі разоў за-
хоплівалі казакі і рускія войскі, а ў пачатку XVII ст. шведы ўзарвалі замкавыя
вежы. У 1794 г. тутадбылася бітва паўстанцаў Т. Касцюшкі з рускімі войскамі
3 1982 г. праводзіцца рэстаўрацьія Лідскага замка і зараз работы практычна за-
вершаны.
Наяўнасць у Беларусі шэрага замкаў-кастэляў усё ж не магла стрымаць
бесперапынныя напады крыжакоў, якія сталі пагражаць буйным гарадам рэгіё-
на. Гэта прывяло да ўдасканалення іх абарончых умацаванняў. У часы вялікагл
князя Вітаўта ў 1398 - 1402 гг. гатычны замак быў узведзены ў Гродне (старая
драўляная крэпасць згарэла ў час пажару). У плане ён паўтараў абрысы папя-
рэдняга дзядзінца і меў форму няправільнага 3-вугольніка (120 - 90 - 70 м). За-
мак налічваў 5 вежаў, сярод якіх былі: вежа-данжон, вежа-брама з навісаючымі
з вонкавага боку байніцамі (таксама мела наверсе баявую пляцоўку і турму Ш
цокалі) і яшчэ 3 квадратныя ў плане вежы (12 на 12 м). Істотна былі перабуда^
ваны мураваньія сцены дзядзінца XII ст. - іх таўшчыня дасягнула 3 м, а зверху
з’явілася крытая баявая галерэя. Пры гэтым зроблены сцены былі з 2 радо^
паслойна вьікладзеных камянёў, прастора паміж якімі запаўнялася забутоўкаіі
Пабудавалі ў замку і 2-павярховы мураваны палац памерам 45 на Юм. Пакоітуі
размяшчаліся ў адзін рад. Прычым на звернутай у бок горада вонкавай сцяне вок
ны-байніцы мсліся толькі
на другім паверсс. Палац
быў прыбудаваны да кра-
пасной сцяны і прымыкаў
да цыліндрычнай вежы-
данжона, што было ўла-
сціва тагачаснаму заходне-
сўрапсйскаму дойлідству.
Снічасты высокі гатычны
дах палаца аздабляла зя-
лёная паліваная дахоўка
(шатровыя завяршэнні ве-
жаў былі накрыты чырво-
най дахоўкай). 3 вонкавага
боку вежы, сцены і палац
Макет замка Вітаўтаў Гродне
90
умацоўваліся контрфорсамі. Унутры замка да сцен прымыкалі мураваныя ка-
«смагы, якія мелі ваенна-гаспадарчас прызначэнне. Таксама ў замку размяшча-
шіся мураваная Верхняя царква і шэраг драўляных гаснадарчых пабудоў. Двор
нсрад налацам і вежай-брамай быў забрукаваны.
Ад горада замак аддзяляўся 50-метровым ровам, праз які быў перакіну-
іы драўляны мост. Перад ім на месцы былога вакольнага горада быў утвораны
ІІіжіп замак, які абкружалі роў і драўляныя сцены. Пасля псрамогі над крыжа-
• імі у XV ст. Гродна не страціла свайго важнага значэння, што было звязана з
у і.і іым геаграфічным месцазнаходжаннсм на палове шляху з Кракава ў Віль-
пш Дзякуючы гэтаму Гродзенскі замак пераўтварыўся ў адну з вялікакняскіх
(• іпдхіцый, якая ў XVI ст. была значна перабудавана ў стылі Рэнесансу, а ў
11 іспшым таксама набыла рысы, уласцівыя барочнаму і класічнаму стылям.
Ціі п нпага часу ад замка Вітаўта захаваліся фрагмснты сцен, рэшткі падмуркаў
I іііі шна і ііерабудаваная вежа-брама.
Яшчэ адзін знакаміты замак-дзядзінец знаходзіўся ў Навагрудку. Як ужо
• і ні.ічалася, у 1394 г. крыжакі значна пашкодзілі тутэйшы драўляны замак з му-
р ііі іпаіі вежай-брамай. У выніку гэтага да 1410 г. тут нраходзілі будаўнічыя ра-
• 4іц,і якія можна лічыць першым этапам узвядзення Навагрудскага гатычнага
шымп. У гэты час драўляныя ўмацаванні паступова пачалі замяняцца на мура-
• •пыя новыя вежы і сцены складваліся з каменных блокаў, а шчыліны наміж
|і‘-і пшаўняліся кавалкамі вялікапамернай цэглы ці колатымі камянямі. Старая
• *в орама Шчытоўка была істотна перабудавана. Квадратная ў плане (11,4 на
II I м), яна мела 5 павсрхаў, вышыню ў 25 м з таўшчынёй сцен да 2,7 м і высокі
1 • кі'іыіы дах. Яс сцены праразалі вузкія банніцы, а ўнізе знаходзілася вялікая
> ір । п.ч.ная брама. На ўсходнім баку вежы на ўзроўні 4-га паверха быў зроблс-
«•і ін нялікі эркер - тут, на думку навукоўцаў, знаходзіўся набатны звон, якім
< мім.і ыся зрывога ў час нападу на замак. Ва ўсходнім куце комплексу была
»•- « >спа 3-павярховая Касцсльная вежа (9 на 9 м, таўшчыня сцен - 2,15 м)
♦ Гніііііпымі на кожным узроўні. На адваротным баку крэпасці з’явіліся 3-па-
I •(міін.ія Малая брама (8 на 10 м, таўшчыня сцен - 2 м) і Пасадская вежа (7,7
н» ».7 м, іаўшчыня сцен - 2,6 м). Паміж сабой гэтыя 4 вежы злучаліся цагпянай
........... іаўшчынсй у 2 м і агульнай працягласцю звыш 180 м, у якой былі зроб-
| ш нмпразуры для гармат (1 на 1,3 м), што істотна аблягчала абарону замка.
IІ.і ўсходнім схіле ўзгорка над крыніцай пабудавалі Калодзежную всжу (8
•> X м) нк.ія 21-метровай сцяной былазвязана з замкам. Таўшчыня яс складала
* і VIіу іры тут меўся схаваны ход да вады. Частка вежаў і сцен была ўмацава-
•* •••іі । рфорсамі. Такім чынам, толькі паўночна-заходні бок замка захаваў драў-
•»•• > ўм.шаванш. Меўся натэрыторыі комплексу і невялікі 2-павярховы мура-
*•<• іш'іііц, дзе жыў яго камендант. У азначаным выглядзс Навагрудскі замак
* і> іінііііў да канца XV ст., калі ўзмацнілася пагроза нападаў крымскіх татараў.
і і ным пачаўся другі этап яго будаўніцтва. Замсст ацалслых драўля-
)• іміішпіаііняў узвялі 5-павярховую всжу Дазорца (14 на 14 м). Са Шчытоў-
91
кай і Пасадскай вежамі яе звязвалі мураваныя снены аі-ульнай даўжынёй каля
100 м. Да таго ж, на схіле ўзгорка каля Калодзежнай вежы з’явілася Меская
брама, злучаная з ёй і Малой брамай тоўстымі сценамі. Дзякуючы гэтаму з боку
горада быў утвораны дадатковы ніжні пояс абароны («форбург»). 3 паўночнага
і паўночна-заходняга боку подступы да замка таксама прыкрываў вялікі вал вы-
шынёй да 30 м з драўлянымі ўмацаваннямі наверсе, перад якім быў выкапаны
роў глыбінёй у 4 м і шырынёй да 30 м. Працягваў выконваць свае абарончыя
функцыі і Малы замак з мураванай вежай-брамай.
У выніку гэтага Навагрудак у тыя часы лічыўся адным з найбольш ма-
гутных у Беларусі: татары ў час аблог 1505 і 1506 гг„ а таксама рускія ў 1535 г.
так і не здолелі яго захапіць. Аднак у сярэдзіне XVII ст. замак двойчы штурмам I
узялі маскоўска-казацкія войскі (істотна былі пашкоджаны Калодзежная всжа,
Меская і Малая брамы), а ў 1706 г. шведы ўвогуле ўзарвалі яго всжы. У 1921 і
Наваірудскі замак быў узяты пад ахову дзяржавы, але рэстаўрацынныя работы I
так і не пачаліся. Зараз над Замкавай гарой узвышаюцца толькі рэшткі Шчытоў-
кі і Касцёльнай вежы.
У XV ст. быў узведзены і ўжо згаданы ў папярэднім раздзеле вялікакняскіі
Мядзельскі замак. Зручнае месцазнаходжанне на востраве на воз. Мястра га-
рантавала яму дадатковую бяспеку. Нягледзячы на гэта, сама крэпасць таксамаі
мела магутныя мураваныя абарончыя ўмацаванні, якія акрамя сцен (таўшчыня
да 2 м) з баявой галерэяй уверсе, уключалі 3 вежы (у тым ліку 5-павярховую ра
манскую всжу) і 4 выступаючыя за агульны перыметр сцен комплексу паўкруг-1
лыя бастэі (мелі ўвсрсе адкрытыя пляцоўкі для размяшчэння гармат). У першаіі
палове XVI ст. гэты замак перабудавалі пад рэзідэнцыю каралевы Боны, якая
цалкам была разбурана ў пачатку XVIII ст.
У XIV - XV стст. усё больш рэальнай для ВКЛ стала пагроза з боку Мас
коўскай дзяржавы. Вялікія князі літоўскія былі вымушаны распачаць стварэннс
крэпасцей ваўсходняй Беларусі. Пераважна далейшае развіццё і добраўпарадка
ванне атрымалі драўляныя замкі, дзе ствараліся новыя лініі ўмацаванняў, дасы
паліся валы, а вежы абмазваліся глінай (Полацк, Магілёў, Мсціслаў, Дуброўна,
Рэчыца, Гомель, Крычаў, Мазыр, Бабруйск). Аднак у шэрагу выпадкаў спранп
дайшла і да будаўніцтва мураваных цытадэляў. Найбольш магутныя ўмацавашіі,
былі ўзведзены ў 1320 - 1351 гг. у Віцебску, які пасля жаніцьбы Альгерда нп
мясцовай князёўне Марыі Яраслаўне стаў адной з вялікакняскіх рэзідэнцый.
Мураванымі сценамі (таўшчыня 3 м, вышыня 7 м) агульнай даўжынСЙ
1750 м тут былі абнессны Всрхні (Горны) і Ніжні (Дольны) замкі, якія таксамн
былі ўмацаваны адпаведна 8 і 7 мураванымі 3-, 4-павярховымі вежамі (памсры
ад 8,5 на 8,5 м да 10,5 на 10,5 м). Пры гэтым на тэрыторыі Верхняга замка таксі
ма быў пабудаваны мураваны вежападобны будынак (10,7 на 10,7 м), які ў гіскі
рыі вядомы пад назвай «Палац Альгерда». Верагодна тут жыў аўтар «Хроііпп
Еўрапейскай Сарматыі» італьянец А. Гваньіні, які ў 1560-я гг. займаў паслл*
каменданта Віцебска.
92
На жаль, лёс мураваных замкаў аказаўся нсзайздросным - яны бьілі моц-
іі.і пашкоджаны ўжо ў час войнаў XVI ст., і паступова пры наступных рамон-
і пх мураваныя ўмацаванні былі заменсны на драўляныя (дадаткова пабудавалі
I ’ нежавы Узгррскі замак).
Яшчэ адзін магутны 5-вежавы замак па загаду князя Вітаўта ў 1398 - 1407 гт.
у пюдзіўся ў Оршы Ён знаходзіўся на месцы былога вакольнага горада і да-
плуііяў комплекс драўляных умацаванняў старадаўняга дзядзінца. Вядома, што
пі.пныня сцен новага мураванага замка дасягала 8 м, а таўшчыня - 2 м. Іх жа
ііі ульная даўжыня складала 354 м. Тутэйшыя вежы, аднак, з цэглы ўзвялі на вы-
ші.іпіо ўсяго 2 паверхаў, а вышэй было вырашана дабудаваць іх з дрэва. Толькі
V 1620-я гг. Аршанскі замак стаў цалкам мураваным, алс наступныя войны так-
і «ма прывялі яго да поўнага знішчэння.
У пачатку XVI ст. у айчынным абарончым дойлідстве адбыліся істотныя
імспы. У першую чаргу яны былі звязаны з тым, што ўсталяванне ў ВКЛ са-
інупа-іірадстаўнічай манархіі спрыяла складванню тут заможнай правячай
чпіл Тагачасныя магнаты ўжо валодалі вялізнымі зямсльнымі ўладаннямі і
ін.і п ў стане пабудаваць магутныя прыватныя замкі, якія адначасова выконвалі
і і|іункцыю іх родавых рэзідэнцый. Трэба таксама ўлічваць і той факт, што наяў-
ініі ін. уласнай мураванай крэпасці дазваляла айчыннаму магнату прэтэндаваць
» н цінй з еўрапейскіх краін на графскі тытул, а гэта, у сваю чаргу, адкрывала
•м пілях у самыя высокія колы еўрапсйскай арыстакратыі. Пры гэтым тра-
н іііі.інііас для папярэдняга часу размяшчэнне падобнан цытадэлі ў значным
111 нііііым населеным пункце ўжо было праблематычным, бо ўсё больш айчын-
ныч іарадоў атрымлівала магдэбургскас права і не жадала мсць у сваіх мсжах
й> н» ік.інтрольную магістрату крэпасць фсадала. У выніку айчынныя магнацкія
І»і п.і у большасці выпадкаў былі вымушаны ўзводзіць уласныя ўмацаваныя ся-
ііньі.і ў ссльскай мясцовасці. Відавочна, што вёскі ды мястэчкі, дзе яны ўзні-
I | іі, шрымлівалі значны імпульс для ўласнага гаспадарчага развіцця, а самі
1>чі і іііцыі з цягам часу са звычайных драўляных крэпасцей пераўтвараліся ў
11| н.ісгупныя мураваныя замкі са шматступенчатай сістэмай абароны
I Ірыкладам такой эвалюцыі з’яўлясцца абарончы комплекс у г. п. Мір (Ка-
I» >>іп ікі р-ц), які ў 2000 г. быў уключаньі ў спіс сусветнай архітэктурнан спадчы-
ін і І< >11 )СКА. У 1506 г. крымскія татары спустошылі гэтас мястэчка. Па загаду
»>іі іпміадара, маршалка надворнага літоўскага Юрыя Ільініча, аднаўленчыя
I - :ні.і прадугледжвалі стварэнне мураванай цытадэлі (будаўніцтва вялося ў
1526 гг.), якая павінна была знаходзіцца на штучным востраве (узровснь
•ні.і рнуляваўся спецыяльнай плацінай на р. Міранка). Згодна з планам замак
Впн) сабой квадрат 75 на 75 м. Па вуглах ён меў 4 моцна выступаючыя за пе-
»!>.>< ір сіісн 5-павярховыя всжы вышынёй 27 м Яшчэ адна всжа размяшчалася
) ннріі іаходнян сцяны, мела 6 паверхаў і выконвала функцыю брамы. Раней
Ь* ।шаходзіўся пад’ёмны мост і паўкруглы барбакан (псрадбрамная аба-
і ііі прыбудова). Ніжняя частка вежаў была квадратнан у плане (10 на 10 м),
93
а верхняя - 8-іраннай. Усе яны з’яўляліся самастойнымі цэнтрамі абароны і
байніцамі на кожным узроўні і магчымасцю весці кругавы абстрэл. Сцены зам-
ка мелі 10-метровую вьішыню і 3 ярусы байніц: на ўзроўні зямлі тут меліся
казематы з амбразурамі для больш чым 40 гармат; на вышыні 8 м у сцяне ішоў
калідор-галерэя з байніцамі на абодва бакі (злучаў паміж сабою ўсе сцены і
вежы); увсрсе сцен была зроблена баявая галерэя з парапетамі, зубцамі і байні-
цамі, пазней накрытая 2-схільным чарапічным дахам.
Адметнасцю Мірскага замка з’яўляўся яго арыгінальны знсшні дэкор. Фа-
сады вежаў былі аздоблены рознымі па форме і велічыні плоскімі атынкава-
нымі нішамі (шэраг з іх былі ўпрыгожаны арнаментальным дэкорам і выявамі
людзей), а таксама цаглянымі арнаментальнымі паясамі. Памеры і прапорцыі
нішаў з арачнымі завяршэннямі падкрэслівалі вертыкальнае развіццё формаў,
узнёсласць і стромкасць усёй канструкцыі. Іх прыгажосць і велічнаспь як бы
адводзілі магутнасць абарончых элементаў на другі план, ствараючы разам ч
імі адзіны вобраз непаўторнага збудавання. Дэкор замка выгадна адрозніваў яго
ад простых і суровых гарадскіх умацаванняў, надаваў яму выразны характар
палацавай пабудовы
Замкавыя сцены таксама мслі дэкаратыўную апрацоўку. Па ўсяму перы-
метру комплексу на вышыні каля 8 м ад зямлі праходзіў арнаментальны пояс.
Всрхні і ніжні яго рады былі зроблены ў выглядзе парэбрыка, а паміж імі ішла
паласа паглыблснай муроўкі. Выбелены вапнай, ён выразна чытаўся на чыр-
воным фоне цаглянай сцяны. Яшчэ адзін дэкаратыўны пояс меўся на самым
версе сцяны. Разам з тым знсшні дэкор амаль не закранаў ніжні ўзровень спен і
вежаў, абарончы характар якіх яшчэ болыіі падкрэслівалі ўмураваныя ў фасады
камяні.
Унікальнасць замку прыдае і ўжыванне пры яго будаўніцтве магічных
язычніцкіх абрадаў. 3 дакументальных крыніц вядома, што тут мелася «рабрн
і іалёнка волата, падвешаныя на ланцугах да сцяны ўязной брамы» (напэўнп
рэшткі маманта). Зразумела, што яны ўжо даўно зніклі, затое ўцалела выступн
ючая звонку паўднёвай сцяны «гала-
ва барана» -так званая «стафія», якая
ўяўляла сабою створаную чараўні-
ком цень (прывід) жывой істоты. Яна
ахоўвала будынак і сцерагла тутэй-
шыя багацці, а гаспадар у сваю чаргу
павінсн бьіў рэгулярна прыносіць ёй
ахвяраванні (віно, хлеб, мяса).
Ужыванне магіі падкрэслівала
жаданне Ільінічаў валодаць ненры-
ступнай крэпасцю. У той жа час іх
асабістае размяшчэнне тут адыходзі-
ла на другі план - першапачаткова на
г і|іыюрыі замкавагадвара планаваўся 2-павярховы палац, прыбудаваны да паў-
іііі>'іі.ііі і ўсходняй сцсн, але гэтая задума так і нс была рэалізавана - узвялі толь-
*і нспялікі 1 -павярховы будынак у паўднёва-заходнім куце комплексу, а таксама
іііі і жыллё прыстасавалі асобныя памяшканні вежаў (згодна наданню ў вежы-
I Арнм. жыў сам Ю Ільініч, а кожная з вуглавых вежаў прызначалася аднаму з
«і і сыпоў - Мікалаю, Яну, Станіславу і Шчаснаму). На жаль, Мірскі замак пры
I іышч.іх так і не быў дабудаваны (напалову вышыні ўзвялі паўночна-заходнюю
| ► м і ўсходнюю сцяну). Незайздросны лёс напаткаў і іх саміх - ініцыятар бу-
>«9пііцна замка памёр у 1526 г., а праз год не стала і яго сынаМікалая. V 1531 г.
Іічіў ііі ручаны жонкай свайго служкі С. Ільініч (забойца была прыгаворана су-
<і»м ы спалсння) Я Ілыніч бяздзетным сканаў яшчэ праз 5 год. Толькі Ш. Ілы-
•>і < ппспеў пакінуць нашчадка - Юрыя, які ў 8 год застаўся сіратою і быў узяты
іпіеку князям М. Радзівілам Чорным. Пры ім у 1553 г аўстрыйскі кароль
|>*|і іыпапд 11 Габсбург узвёў Мір і навакольную акругу ў ступснь графства.
‘ • ч чыма, і'эта стала шмат у чым дзякуючы заступніцтву князёў Радзівілаў, якія
>М> ііі смсрці Ю. Ільініча ў 1569 г. сталі новьімі ўладальнікамі Мірскага замка, і
• • п.і іх іагаду ён у далейшым быў псрабудаваны ў стылі Рэнесансу
Яіпч ) адзін прыватны гатычны замак у'Пачатку XVI ст. быў узведзены
•»шкім ваяводам і канцлерам ВКЛ Альбрэхтам Гаштольдам у в. Геранёны
• |* кі р н). Сам мураваньі 4-вежавы замак меў даволі сціплыя памеры (27 на
)• м) Яю сцсны таўшчынёй 1,4 м дасягалі 8 м у вышыню і былі складзены ў
««іініі.і паласатай муроўкі (рады камянёў і цэглы чаргаваліся). Вокны-байні-
№. I пк і вежах мелі стрэльчатыя завяршэнні Цыліндрычныя вежы былі
№• " •І,ям У 8 м з таўшчынёй сцен у 2 м. Унутры замка каля заходняй сцяны
^іяцвшўся невялікі драўляны палац, над якім узвышалася вежачка з флю-
• ііыілядзе бусла. Гэтая цытадэль была абкружана ровам, па знешняму
Н)" й'і)>У якога быў насыпаны земляны вал вышынёй у 10 м і шырынёй у 15 м
«• і > ная даўжыня каля 700 м). Менавіта на яго прыпадаў галоўны цяжар
№ , ін.і (а шссены ад замка на 80 м) На версе вала знаходзіўся бруствер для
••( "ў, п іаксама тут размяшчаліся 4 арыгінальныя 2-ярусныя вежы-рандэлі
) •«, ..ёіі сцсн у 1,75 м. Іх ніжні ўзровень вышынёй у 4,5 м быў схаваны ў
............ а на верхняй адкрытай 7-граннай пляцоўцы знаходзіліся гарма-
.* іі і пежаў пры гэтым выконвала функцыю брамы (сцены мелі таўшчыню
м) ( права ад яе быў зроблсны вялікі насыпны выступ, які прыкрываў
•"іі.і да брамы і з’яўляўся прататыпам бастыёнаў, што пазней атрымалі
ч 11 шырокае распаўсюджванне. Звонку вала быў выкапанді яшчэ адзін
.................ёіі у 15 м і глыбінёй у 4 м. Да таго ж, насупраць уваходу ў комплекс
1 і уніялі мураваны касцёл Святога Мікалая, які быў абнссены высокай
I штаікова выконваў функцыю форта-прадбрам’я.
| >п і.іпне мураваным замкам дазволіла А Гаштольду атрымаць тытул
а»і ішдііў яму ў 1530 г. імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V.
ішн|нікун> вядомасць Геранёнскі замак набыў пасля таго, як тут у 1543 г.
95
пачаўся знакаміты раман яго тагачаснай гаспадыні князёўны Барбары Радзівіл
з будучым каралём Жыгімонтам II Аўгустам. Пры Стэфане Баторыі замак быу
псрададзены князям Сапегам, якія ўзамен драўлянага палаца ўзвялі 2-павярхо-
вы мураваны (парадная зала і некалькі жылых пакояў знаходзіліся на всрхшм
паверсе). У 1708 г. тут пэўны час жыў кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў . Ія
шчынскі. На жаль, у час войнаў сярэдзіны XVII - пачатку XVIII ст. замак быў'
значна пашкоджаны і прыйшоў у заняпад. У XIX ст. тагачасныя гаспадары мя
стэчка Корвін-Мілеўскія разабралі яго на цэглу, патрэбную ім для будаўніціцн
ўласнай сядзібы. Зараз жа ад Геранёнскага замка захаваліся толькі рэшткі пад
муркаў і сцен (вышынёй да 4 м), а таксама ніжні ярус паўночна-заходняй вежы
са стрэльчатым аконным праёмам.
Хутчэй за ўсё менавіта А. Гаштольд стаў ініцыятарам будаўніцтва і яшчі
аднаго мураванага замка - у Койданава (суч. Дзяржынск). Адсутнасць сісіж
мы бастыёнаў і апора на традыцыйныя абарончыя элементы дазваляе лічыіп.
найбольш верагодным часам яго ўзвядзення першую трэць XVI ст. (па іншай
версіі пабудаваны князем М. Радзівілам Рудым у 1550 - 60-я гг.). Гэта быў пад.
ковападобны ў плане комплекс з 9 мураванымі цыліндрычнымі вежамі з к.і
нічнымі дахамі, з таўшчынёй сцен у 1,5 м, кожная з якіх на ніжнім ярусе мсл.і
3 амбразуры для гармат, а на верхнім - 3 байніцы для ручной агнястрэлыі.ій
зброі. Сцены замка пры таўшчыні менш 1 м у вьішыню былі ўсяго 2 м (частконл
кампенсавалася яго размяшчэннем на высокім узгорку, які вядомы зараз іі.і і
назвай «Гаштольдава гара»). Вакол комплексу быў выкапаны глыбокі роў, кулм
вада паступала з р. Няцечы. На гэрыторыі замка меўся невялікі мураваны пн
лац (прымыкаў да крапасной сцяны) і шэраг драўляных гаспадарчых пабудін
У 1588 г. Койданава дзякуючы наяўнасці гут мураванага замка стала цэнтрлм
асобнага графства. У пачатку XVII ст. у цэнтры замкавага двара быў пабудаіт
ны рэнесансавы кальвінскі збор, пасля чаго ўвесь комплекс пачаў выконвапі.
рэлігінную функцыю. Значна пашкоджаны ў Вялікую Айчынную вайну Койдн
наўскі замак разам з храмам быў разабраны ў пасляваенны час.
У 1504 г. браслаўскім старастам Янам Сапегам мураваны замак быў паоу«
даваны на востравс воз. Іказнь (Браслаўскі р-н). Сам замак займаў яго паўдік’
ва-ўсходнюю частку і ўяўляў сабой палац (20 на 18 м з таўшчынёй сцен у 2 мі
перад якім адкрытую пляцоўку з поўначы і ўсходу акружалі мураваныя сцспш
(выходзілі на бераг вострава), а з захаду знаходзіўся абмазаны глінай земляпв
вал з драўлянай сцяной. Ва ўсходнім куце замка, звонку прымыкаючы да сн*
ны, была размешчана 5-гранная вежа-рандэль з пляцоўкай для гармат уверч»
За яго межамі, на поўдзень ад палаца, мелася асобна стаячая драўляная всж.і
збудаваная на высокім курганападобным насыпу. Уваход у замак быў зроблсны
ў тоўшчы заходняга вала. Астатнюю частку вострава таксама абкружаў вал пі ।
шынёй у 2 м з драўлянай сцяной наверсе, што пераўтварала яе ў «форбурі » I
берагам замак быў злучаны драўляным наплаўным мастом (насціл з дошак н
пастаўленых у лінію чаўнах), які пры неабходнасці лёгка мог быць знішчанм
96
V 1654 г. Іказнснскі замак быў штурмам узяты рускімі войскамі. А ў пачатку
XVIII ст. яго разбурылі па загаду Пятра I у адказ за падтрымку князямі Сапегамі
інпслскіх войскаў.
Такім чынам, падводзячы вынік гатычнаму абарончаму дойлідству ў Бе-
'ілрусі, можна адзначыць тос, што хаця развіццё айчынных замкаў і прайшло
іія пкі ішіях ад звычайных апорных пунктаў да вялізных магнацкіх рэзідэнцын,
іпоіііііія пакуль яшчэ мелі падкрэслена абарончы і даволі аскстычны характар.
Пі ывочна таксама і тое, што іх сучаснае аднаўленне ў першапачатковым вы-
і ін цзс ў стане вярнуць Бсларусі ганаровы статус «краіны замкаў» і стацьдадат-
..... стымулам для развіцця як унутранага, так і ўязнога турызму.
5.3. Уплыў готыкі
на культавую архітэктуру Беларусі
ІІранікнснне готыкі ў айчынную храмавую архітэктуру пачалося яшчэ ў
II сі, калі яна разам з раманскім стылем аказала пэўны ўплыў на Полацкую і
I родіенскую школы дойлідства. Аднак паскорылася яе распаўсюджванне толь-
। ў шіступныя стагоддзі, што было выклікана пашырэннем каталіцызму і част-
к нч.ім заняпадам візантыйскіх традыцый. Прьі гэтым найбольш папулярным
> і.пачаснай Беларусі стаў адносна невысокі з нсрвюрнымі скляпеннямі храм
« . н.паі а тыпу, дзе на змену вертыкалізму ў кампазіцыйных рашэннях фасадаў і
ін і ір’сраў прыйшлі выразна падкрэсленыя гарызантальныя элементы.
Адной з першых праяў новага кірунку ў царкоўным будаўніцтве стала
'. ііія і існне на мяжы XIII і XIV стст. Гродзенскай Верхняй царквы. Яна знахо-
іін ыся на тэрыторыі дзядзінца на рэштках ужо разгледжанай Ніжняй царквы.
I 11 л быў невялікі квадратны храм памерам 8,9 на 8,9 м з паўкруглай апсідай. Ён
М пысокі гатычны дах і нсрвюрныя скляпенні. Фасады царквы ўпрыгожвалі
п шскія нішы і шліфаваныя камяні. Пры рэканструкцыі замка ў канцы XVI ст.
*< ннііічылі, і зараз ад храма захаваліся толькі асобныя фрагменты падмуркаў.
II ііп.ілсў да нашых дзён і другі тутэйшы гатычны храм - Гродзенскі Мары-
ін< м к.ісцёл, больш вядомы як «Фара Вігаўта». Ён быў узведзсны ў 1380-я гг.
ііп іпходнім баку Рынкавай плошчы і ўяўляў сабой 3-нефавую базіліку буйных
пчмсрпў (58,6 на 23 м) з вялікай 4-яруснай вежай-званіцай з фігурным купалам.
11 кп іькі разоў перабудаваны (у тым ліку ў 5-купальны праваслаўны Сафійскі
• «ікір у другой налове XIX ст.), храм быў узарваны ў 1961 г. пры рэканструкцыі
Іі чпр.і юрада.
Дна гатычныя храмы меў і Навагрудак. У пачатку XIV ст. на тэрыторыі
'ймк.і з’явілася невялікая Міхайлаўская царква (12,2 на 13 м) з даволі тоў-
»п.імі сценамі (да 1,2 м), адной апсідай і нсрвюрнымі скляпеннямі. У XVII -
М VIII сіст. тутадбываліся пасяджэнні Літоўскага Трыбунала, а ў 1850 г. яе раза-
। н іы цэглу. У 1517 - 1519 гг. на сродкі гетмана ВКЛ Канстанціна Астрожска-
ііііычным стылі была перабудавана згаданая вышэй Барысаглебская цар-
97
ква. Яе памеры істотна павялічыліся, а на галоўным фасадзе з’явіліся 2 вежы.
Да адной з іх збоку прыбудавалі дадатковую званіцу, што парушыла сіметрыю
кампазіцыі і прыдала царкве арыгінальны знешні выгляд. Сцены храма былі
ўмацаваны контрфорсамі ў выглядзе дэкаратыўных шматгранных вежачак і
аздоблены складанай сістэмай стрэльчатых арак. Дахі над малітоўнай залай і
апсідай набылі клінападобную форму. За сваю гісторыю Барысаглебская царква
некалькі разоў істотна перабудоўвалася (у XVII ст. у барока, а ў XIX ст. у рэі-
распектыўна-рускім стылі).
У першан палове XV ст. на грошы канюшага князя Вітаўта Яна Неміры га-
тычны Крыжаўзвіжанскі касцёл быў пабудаваны ў в. Усялюб пад Навагрудкам.
Псршапачаткова гэта быў невялікі квадратны ў плане будынак пад 2-схільным
дахам, умацаваны па перыметры магутнымі контрфорсамі. Высокі франтон на
парадным фасадзе ўпрыгожвалі 3 плоскія нішы са стрэльчатымі завяршэннямі
У далейшым, аднак, гэты храм быў значна перабудаваны: да асноўнага аб’ёму
былі дабаўлены спачатку гранёная апсідаз 2-бакавымі сакрысціямі (мяжа XVI -
XVII стст.), а пазней і 3-ярусная вежа-званіца (пач. XX ст.). Разам з тым усс
кампаненты касцёла гарманічна звязаны паміж сабой і вырашаны ў адзіным
стылявым напрамку.
Сярод іншых уцалелых да нашых дзён гатычных храмаў трэба адзначыць
Троіцкі касцёл у в. Ішкальдзь (Баранавіцкі р-н), які быў узведзены гаспадаром
мясгэчка Мікалаем Нсміровічам у 1470-я гг. і дагэтуль амаль нязменным за-
хаваў свой першапачатковы выгляд. Па сваёй кампазіцыі гэта бязвежавы 3-нс-
фавы храм памерам 26,4 на 13,5 м. Яго цэнтральны неф і алтарная частка былі
перакрыты зорчатымі нервюрнымі скляпеннямі, а вузкія бакавыя нефы больш
нагадвалі абыходную галерэю. Галоўны фасад храма завяршаўся завостраным
шчытом з размешчанымі ў некалькі ярусаў плоскімі нішамі, якія раней былі
атынкаваны. Сцены храма звонку былі ўмацаваны контрфорсамі, прычым на ба-
кавых фасадах яны чаргаваліся са стрэльчатымі вокнамі. Асноўная адметнасці
гэтага касцёла - агульная стрыманасць і лаканічнаспь формаў, адсутнасць скла
даных дэкаратыўных элементаў, рэльефных абрамленняў і іншых аздабленняу
што прыдавала яму падкрэсленую манументальнасць
У
велічнасць.
пачаіку
XVI ст. Ішкальдзь належыла Ільінічам, і ўжо ад іх трапіла да Радзівілаў, па жа
данні якіх тутэйшы храм быў пераабсталяваны пад кальвінскі збор (дзейнічау
да 1640-х гг.). У наступныя стагоддзі ён належыў як каталікам, так і праваслау
ным (у другой палове XIX ст.).
Прыгожы гатычны Міхайлаўскі касцёл быў узведзены ў першай чвэрш
XVI ст. у в. Гнезна (Ваўкавыскі р-н) на сродкі Яна і Эльжбеты Шамятовічаў. У
цэнтры яго галоўнага фасада знаходзілася 8-гранная 4-ярусная вежа вышынсп
у 31 м. Яна з’яўлялася самастойнай часткай кампазіцыі і ў адрозненне ад пры
земістага асноўнага аб’ёму мела больш вытанчаныя праіюрцыі і дэкаратыўіыі
аздабленне. На ніжнім ярусе тут размешчаны 3 уваходныя паўцыркульныя арм
Памеры самога храма пры гэтым былі адносна невялікія (21,45 на 13,65 м). Таў
98
шчыня яго сцен складала каля 1 м. Адметнай рысай храма стала адсутнасць
нпсіды, якую замяніла 3-гранная алтарная сцяна. Позняя готыка тут праявілася
V рытмічным чляненні сцен контрфорсамі, стрэльчатых завяршэннях аконных
праёмаў і наяўнасці акна-ружы над галоўным уваходам. У XVI ст. храм быў так-
с.іма прыстасаваны пад кальвінскі збор, але праз стагоддзе зноў быў вернуты
к.налікам (у 1930 - 1932 гг. у час рэстаўрацыі была надбудавана яго вежа).
Найбольш моцна аіульнаеўрапейскі працэс «інкастэляцыі» храмаў пра-
япіуся на беларускіх землях у праваслаўным культавым дойлідстве. Сінтэз аба-
інпічых гатычных элементаўз візантыйскімі традыцыямі нрывёў да з’яўлення ў
1« іарусі ўнікальных цэркваў-крэпасцей. Адным з псршых айчынных помнікаў
піілобнага зыпу стаў Полацкі Сафійскі сабор, які пасля рэканструкцыі ў 1494 -
I 4)5 гг. набыў якасна новы знешні выгляд - па вуглах храма былі ўзведзсны 4
нГмрончыя вежы, а над цэнтрам малітоўнай залы з’явіўся вежападобны купал.
Уііпкод жа дадаткова быў уманаваны каванай герсай. Асноўнай прычынай пера-
(э ювы Сафійскага сабора стала жаданне гараджан утварыць для сябе надзей-
іыс мссца апошняга паратунку ад варожых войскаў. Да таго ж тут захоўваліся
ыргіскія святыні і каштоўнасці, а таксама месцілася бібліятэка ды старадаўні
іркі) IГа жаль, у такім выглядзе Полацкая Сафія вядома зараз толькі па тага-
часных гравюрах, бо ў маі 1710 г,
як ужо адзначалася вышэй, яе ўза-
рвалі рускія войскі Пятра I. У той
жа час была знішчана ў Полацку
і яшчэ адна 5-вежавая царква-
крэпасць, якая згодна з гравюрай
1707 г знаходзілася на тэрыторыі
Ніжняга замка.
У амаль нязменным выіля-
дзе да нашага часу захавалася Мі-
хайлаўская царква-крэпасць каля
в Сынкавічы (Зэльвенскі р-н),
якая ўключана ў каталог помні-
каў сусветнай архітэктуры. Узве-
дзены з цэглы ў пачатку XVI ст.
(па іншай версіі Вітаўтам у
1407 г.), гэты храм адзначаецца
манумснтальнасцю і адносіццада
тыпу 3-нефавых базілік з 3 апсі-
дамі, над якімі для прыдання кан-
струкцыі цэльнасці быў створаны
агульны дах. Памеры царквы —
17,5 на 13 м пры таўшчыні сцен
у 1,5 м. Яна мела высока разме-
АЛ іціаЎская царква-крэпасць
каія в Сынкавічы
шчаныя стрэльчатыя вокны і нервюрныя скляпенні. Па вуглах былі ўзведзены
4 абарончыя вежы, якія з’яўляліся самастойнымі збудаваннямі, далучанымі да
асноўнага аб’ёму. Умацаваныя контрфорсамі вежы на парадным фасадзе мелі
гранёную форму, а з боку апсід - круглую. Па аналогіі з Полацкай Сафіяй тут
таксама меўся і цэнтральны вежападобны купал, але ў XIX ст. ён быў знішчаны
ў час аднаго з рамонтаў храма.
Унутраныя інтэр’еры царквы першапачаткова ўпрыгожвалі фрэскі. У ад-
ным з бакавых нефаў у час рэстаўрацыйных работ быў выяўлены склеп-паха- I
ванне. Фасады храма былі аздоблены ў змешаным раманска-гагычным стылі - I
іх упрыгожвалі разнастайныя атынкаваныя нішы (на парадным фасадзе - 11 у
6 ярусаў) ды аркатурны фрыз, якія часткова згладжваюць абарончы характар і
надаюць яму сціплую ўрачыстасць. Нягледзячы на гэта, сама царква ўяўляла
сабой добраўмацаваны будынак. Байніцы бліжняга і дальняга бою знаходзіліся
ў вежах (у 3 ярусы па 4-5 на кожным паверсе) і на паддашку, дзе мелася баявая
галерэя. На шчыце параднага фасада быў размешчаны «фанарык» - правобра 11
будучых эркераў, прызначаны ў часы готыкі для назірання за наваколлем. Вок-
ны былі ўманаваны жалезнымі
крагамі.
Яшчэ адна, всльмі падобная
на папярэдні храм па сваёй кан-
струкцыі і размяшчэнню байніц,
Раства-Багародзіцкая царква-крэ-
пасць была пабудавана ў 1516 -
1542 гг. у в. Мураванка (Шчучын-
скі р-н). У сучаснай навукован
літаратуры яна вядома таксама
пад назвай Маламажэйкаўская
(адпаведная вёска знаходзіцца ў
3 км ад храма). Яе памеры скла-
далі 21,7 на 14,8 м, а таўшчыня
сцен дасягала 2 м. Гэта таксама
была 3-нефавая базіліка, але ўся-
го з адной буйной апсідай. Пад
уплывам Рэнесансу тут больш
увагі аддавалася знешняму дэко-
ру ў выглядзе агынкаваных нішаў
розных формаў і памераў, упры-
гожваючых сцены, вежы і апсіду.
У цэнтры галоўнага фасада
размяшчалася і гатычнае акно-
ружа. Удасканаленне канструкцыі
скляпенняў дазволіла ўтварыць з
'•‘I
Раства-Багародзіцкая царква-крэпасці
у в. Мураванка
100
нервюраў складаную дэкаратыўную зоркавую столь. Вежы на парадным фаса-
дзе храма былі большыя па памерах (дыяметр 4,5 м пры таўшчыні сцен у 1,8 м)
«а вежы, пастаўлсныя па баках апсіды (дыяметр 3 м пры таўшчыні сцен у 1 м).
Але пры гэтым першапачаткова ўсе яны былі аднолькавай вышыні (14 м), мелі
па 4 паверхі, цыліндрычную форму і ў адрознснне ад Сынкавічскай царквы з’яў-
ляліся неад’емным элементам кампазіцыі. Байніцы тут размяшчаліся не толькі
ў вежах і на паддашку, але і ў апсідзе. Прычым шэраг адтулін быў прызначаны
для стральбы з агнястрэльнай зброі. Гэты храм быў моцна пашкоджаны рускімі
войскамі ў 1656 г. і шведскай арміяй у 1706 г. (па загадзе караля Карла XII у яго
сгралялі з гарматы). У пачатку 1870-х гг. царкву часткова перабудавалі - перад
уваходам з’явіўся бабінец з невялікімі вежачкамі, а ў вежах на галоўным фаса-
дзс быў надбудаваны яшчэ адзін паверх (для размяшчэння званоў).
У XVI ст. готыка ў Беларусі паступова стала сасіупаць месца Рэнесансу,
і* назней і барока. Няіледзячы на гэта, яе ўплыў адчуваўся гут яшчэ доўгі час.
Г.ік, у 1603 - 1606 гг. у в. Камаі (Пастаўскі р-н) на сродкі славутага героя Хоцін-
скай бітвы з туркамі Яна Рудаміна Дусяцкага быў узведзены абарончы зальны
храм з адной буйной апсідай і крыжовымі нервюрнымі скляпеннямі. Галоўны
фасад касцёла Святога Іаана Хрысціцсля абаранялі 2 16-метровай вышыні цы-
ііпдрычныя вежы дыямстрам 5 м з байніцамі. Цэлы шэраг амбразур меўся так-
сяма і ў плоскіх нішах на парадным франтоне. 3 сярэдзіны XVII ст. набыў гэты
храм і дадагковы арыгінальны знешні «дэкор»: у яго сцены былі ўмураваны
। нрматныя ядры - своеасаблівы напамін аб былых войнах, якія не абыйшлі гэ-
і.іс мястэчка. У 1778 г. да Камайскага касцёла збоку прыбудавалі капліцу, што
пврушыла сіметрыю пабудовы, але прыдала храму арыгінальны знешні выгляд.
ІПэраг айчынных гатычных храмаў у далейшым быў істотна перабудаваны
і пмаль цалкам страціў першапачатковы выгляд. У першую чаргу гэта датычыц-
ужо згаданага вышэй інкаст эляванага Мікалаеўскага касцёла ў Геранёнах.
I н.і быў невялікі прамавугольны ў плане храм зальнага тыпу, галоўны фасад
нмна ўмацоўвалі моцна выступаючыя контрфорсы. У апошняй трэці XVIII ст.
пя нажару ён быў перабудаваны ў барочным стылі. Мяжой XV - XVI стст.
>іш уепца і Петрапаўлаўскі касцёл у Іўі. Аднак ужо ў XVII ст. ён набыў рысы ты-
ііпіі.ііі барочнай базілікі, а ад гатычнан першаасновы тут засталіея толькі сцены
і <>уііпыя контрфорсы на парадным фасадзе і з боку апсіды.
Сярод гатычных храмаў, якія не захаваліся да нашага часу, неабходна асоб-
іпі пылучыць Троіцкі касцёл у Клецку, узведзены па заказе каралевы Боны ў
м|і 11 іінс XVI ст. Гэта быў аднанефавы храм з магутнай 3-яруснай вежай-зва-
ііп ііі ііа парадным фасадзе. Ягосцены падтрымлівалі контрфорсы, а шматлікія
• Міі ір.ппыя і круглыя вокны-амбразуры прыдавалі храму абарончы характар.
II. жп іь, у 1950-я гг. касцёл быў узарваны ў час «добраўпарадкавання» гіста-
мчіі.іі а цэнтра горада.
I пкім чынам, мснавіта пашырэнне готыкі садзейнічала ўздыму будаўні-
ціпл мураваных храмаў у Беларусі. Пры гэтым уключэнне асобных цэркваў у
101
склад замкавых комплексаў, а таксама сінтэз гатычнага стылю з Рэнесансам і
візантыйскімі традыцыямі сталі адметнымі рысамі тагачаснага анчыннага куль-
тавага дойлідства.
5.4. Гатычны кірунак
у беларускім мастацтве
Гатычнае выяўленчае мастацтва даволі слаба прадстаўлена ў сучасных
айчынных помніках, што было выклікана неаднаразовымі разбурэннямі бела-
рускіх гарадоў і мястэчак у час шматлікіх войнаў, разрабаваннем тутэншыхі
прыватных калекцый і значнымі перабудовамі большасці мясцовых храмаў.
Мснавіта па гэтай прычыне ў Беларусі не захавалася ніводнай з гатычных фрэ-
сак, хаця аб іх існаванні кажуць дакументальныя крыніцы. Вядома, напрыклад,
што фрэскавы роспіс з выявамі святых і арнаментальнымі ўстаўкамі меўся ў
царкве-крэпасці ў Мураванпы, а таксама ў касцёле ў Ішкальдзі. Разам з тым
творы «русінаў» (мастакі з ВКЛ) ацалелі ў храмах Любліна, Гнезна, Кракава I
Сандаміра, дзе яны з’явіліся пасля Крэўскай уніі. Сярод іншых тут напрыклад.
узгадваюцца брагы Іван і Афанасій Антановічы з Гродна.
Эвалюцыянавала ў азначаны псрыяд і тэхніка стварэння абразоў. Асобна
вылучаўся тут палеска-валынскі іканапіс. Найбольш ранні з ацалелых абразоў -4
«Маці Божая Дарагабужская» (мяжа XIII - XIV стст.). У Пінскай ВарварынскаМ
царкве дагэтуль захоўваецпа абраз «Маці Адзігітрыя Божая Іерусалімская», які
датуецца XV ст. На пазалочаным фоне тут прадстаўлена сама Маці Божая з бла-
гаслаўляючым маленькім Хрыстом у левай руцэ. Галоўны акцэнт у абразе быў
зроблсны на твары Мапі Божай - адпаведна традыцыі ён суровы і падкрэслспа
ўрачысты. Добра была падабрана і каларыстычная гама з дамінаваннем сініх ды
цёмна-чырвоных таноў. У верхніх вуглах былі размешчаны выявы анёлаў, якія
трымалі сімвалы будучых пакут Хрыста. У цэлым гэты выдатны твор іканапі
су насычаны ўнутранай гармоніяй, духоўным адзінствам, а яго кампазіцыйнас
рашэнне адметна свасй велічнасцю, што характэрна кананічнай візантыйскаіі
мансры рэлігійнага жывапісу. Таксама пранікалі ў айчынны іканапіс і гатычныя
традыцыі, якія праяўляліся ў нервовай, ломкай лініі, якой мадэліраваліся рысы
твару і рук; імклівым, кінутым у бок позірку; вытанчаным сілуэце (надаваў уся
му вобразу ўнутранае напружанне) і ў выразным рытме складак адзення.
Пад уплывам готыкі зарадзіўся і свецкі партрэт. Да гэтага часу ў Швецын
захавалася некалькі выяў вялікага князя Жыгімонта I Старога, напісаных беля
рускімі мастакамі. Готыка тут спалучалася з Рэнесансам і прасочвалася ў засты-
лым, амаль безжыццёвым твары, які больш адпавядаў іканапіснай традыцыі
Ацалелі фрэскавыя выявы Яганлы ў Любліне і Вітаўта ў Троках (пач. XV ст.)
Вядома, што ў Віцебску на сцяне Міхайлаўскай царквы таксама меўся партр»і
Альгерда з яго другой жонкай цвярской князёўнай Ульянай, але, як ужо адзнача
лася, гэты храм да нашага часу не ацалеў. Пад Мсціславам яшчэ ў XIX ст. у цар-
102
ічіс Ануфрыеўскага манастыра захоўваліся партрэты тугэйшых фундатараў -
ІОрыя Мсціслаўскага (1395 - 1458) і яго жонкі Соф’і.
Адчувала ўплыў готыкі і скулыітура XV - XVI стст Яе нраявай сталі
•юрсткія складкі адзення, дэтальная пранрацоўка дробных рыс (наваг завіткоў
нілос і барод), выцягнутасць фігур. 3 тагачасных скульптур, што ўпрыгожва-
п цэнтральную частку алтароў, неабходна ўзгадапь ацалелыя скульптурныя
пыявы архангела Міхаіла (в. Шарашова, Пружанскі р-н) і архангела Рафаіла з
ііііпям (в Ялава, Пружанскі р-н), вырабленыя ў 1470- 1480-я гг., атаксама Дзе-
пы Марыі і Іаана Багаслова (пач. XVI ст.), якія знаходзяцца ў касцёле Святога
І.і.ін.і Хрысціцеля ў в. Мсцібава (Ваўкавыскі р-н). Прапорцыі чалавечага цела
і>і крыху выцягнуты. Святыя апрануты ў доўпя хітоны з глыбокімі складка-
ыі Эмацыянальнае напружаннс вобразаў паказана ў імклівых рухах, парыві-
• н.іх паваротах і жэстах персанажаў. Шэраг гатычных скульптур захаваўся ў в.
Ійчыя Мыш (Баранавіцкі р-н), куды яны былі прывсзены з Нясвіжа. Сярод іх
мшіументальным характарам вылучаецца «Марыя з дзіцем». Цікавым мастац-
ым номнікам з’яўляецца і «Святы Гжэгаш» (Полацк, канец XV - пач. XVI ст.).
I 1« ікам рэалістычны вобраз ужо сталага чалавека ў вольнай позе (сядзіць у
»|> >слс) сведчыць аб значных зменах, што адбыліся ў тагачаснай скульптуры.
ІІ-і іі.іх готыкі тут яшчэ вельмі адчувальны (рэзкасць ды схемагызм у перада-
•іі.і псобных элементаў адзення, акцэнт на перанесеныя пакуты і стомлснасць
ін і» .шажа), але ёсць тут ужо і новыя рысы - набліжанасць да выявы простага
Шініііііска, увага да яго ўнутранага свету і пачуцця ўласнай годнасці. 3 помнікаў
•<і ніецкай скульптуры неабходна адзначыць шэраг каралеўскіх надмагілляў
XV сі у кракаўскім Вавельскім замку (у першую чаргу Ягайлы, а таксама яго
• >4іі.і Калміра IV).
Па кніжны жывапіс готыка пачала аказваць уплыў з канца XV ст., калі
| !.• ырусь трапілі заходнееўрапейскія інкунабулы з гравюрамі. Разам з тым
Цініі.ілыя пазіцыі тут захоўвала візантыйская традыцыя, а таксама раманскі
• іпчрі.шы стыль». Важным фактарам у трансфармацыі кніжнаіі гравюры стала
• імццііеііне сувязей ВКЛ з Балгарыяй ды Сербіяй, адкуль у азначаны перыяд
<чч ін іджалі майстры-ізографы. Іх уплыў праявіўся ў першую чаргу ва ўклю-
ніііп ў аздабленне тэксту складаных геаметрычных арнаментальных кампазі-
ін.ІІ і ромбаў, авалаў, квадрагаў і кругоў. Найлепшым чынам гэтыя рысы былі
>> 'і кблены ў створаных у XIV - XV стст. Мсціжскім, Друцкім, Полацкім ды
• <<і«ііііцкім евангеллях, а таксама Смаленскім псалтыры.
I І.шбольш яскрава гатычныя традыцыі адчуваюцца ў шэрагу гравюр, зме-
• Iніых у кнігах Ф. Скарыны. Сама тэхніка іх выканання з панаваннем кон-
|*|ы ііп । разнастайнай штрыхоўкай была запазычана першадрукаром у творах
• нн і іііычнага нямецкага мастака А. Дзюрэра. Праявамі готыкі ў скарынін-
•*<* і р.інюрах таксама былі: пэўнае парушэнне прапорцый чалавечага цела,
< > ппі ін> малюнка і перанасычанасць кампазіцыі складанымі шматфігурнымі
•*і“і імі («Суд Саламона», «Саламон і царыца Саўская», «Памазанне Давіда»,
103
«Давід перад каўчэгам», «Будаўніцтва Іерусалімскага храма», «Аблога Іерусалі-
ма»). Пры гэтым трэба разумець, што гравюры Ф. Скарыны - гэта сінтэз готыкі ,
з Рэнесансам.
У дэкаратыўна-прыкладным мастацтве далейшае развіццё тэхналогіі і ,
прыёмаў атрымала разьбярнае мастацтва. Унікальным мастацкім помнікам 1
з’яўляецца славуты абраз «Маці Боская Жыровіцкая». Ён уяўляе сабою адносна
невялікі авал з яшмы, на адным з бакоў якога змешчана рэльефная выява Маш
Божай з маленькім Хрыстом у правай руцэ. Іх фігуры вытанчаны, галовы абкру- I
жаюць рэльефныя німбы, а адзенне паказана даволі схемагычна - вылучаюц-
ца вузкія промнепадобныя складкі. Згодна з манастырскім паданнем, у 1470 г. I
гэты абраз знайшлі ў лесе пастушкі, і ў далейшым ён стаў лічыцца цудатворным
(шмат разоў узнаўляўся іканапісцамі). Асобна неабходна спыніцца і на працы
пінскага майстра Ананія (канец XV - пач. XVI ст.). У драўляным абразку «Пра ।
мудрасць ствары сабе храм» ён у круглых медальёнах рознай велічыні пака- |
заў славутыя Саламонавыя прытчы. Да таго ж, выкарыстоўваючы рознавысокі
аб’ёмны рэльеф, Ананій змясціў побач з імі выявы Маці Божай, св. Сафіі, Іаапа
Дамаскіна, анёлаў, шэраг простых людзей у малітоўных позах, а таксама конту- I
ры велічнага храма.
Выдатнымі помнікамі айчыннага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
з’яўляюцца паціры, якія выкарыстоўваліся ў час богаслужэння ў храмах. Так,
срэбраны з пазалотай пацір з Навагрудскай Барысаглебскай царквы XVI ст. вы
значаецца масіўнасцю прапорцый, якія падкрэсліваюцца характэрным гатыч-
ным пандусам і складанай ляпёсткавай формы падстаўкай. Праяўлялася готыкн
і ў формах шклянога посуду - новым вытанчаным яго відам сталі флеты (цы
ліндрычная стромкая чаша, якая нагадвае флейту).
У цэлым готыка ахапіла практычна ўсе кірункі тагачаснай айчыннай )і|>
хітэктуры і мастацтва. Яе пашырэнне ў ВКЛ азначала пачатак пераарыентацыі
беларускай кулыуры з візантыйскіх традыцый на еўрапейскія навацыі і падрых
тавала глебу для распаўсюджвання наступных архітэкзурна-мастацкіх стыляў ]
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ I
1. Адзначце асноўныя рысы готыкі.
2. Прасачыце эвалюцыю дзяржаўных гатычных замкаў у Беларусі.
3. Прааналізуйце адметнасці псршых прыватных айчынных замкаў.
4. Вылучыце асаблівасці айчыннага культавага дойлідства ў часы готыкі
5. Ахарактарызуйце ўплыў готыкі на беларускае мастацтва.
104
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар праеілыіага адказу:
1. Геранёнскі замак стаў першым у Беларусі, дзс быў зроблсны:
I) пад’ёмны мост;
2) насыпны выступ-бастысн побач з брамай;
3) палац;
4) Італьянскі парк.
2. На мяжы XV - XVI стст. пад уплывам гатычпага стылю да По-
пнікаі а Сафійскага сабора дабудавалі:
I) абарончыя вежы і цэнтральны вежападобны купал;
2) паўадкрытыя галсрэі і каплшы-пахавальні,
3) манастырскі корпус,
4) бабінец і званіцу.
3. Гатычныя традыцыі адчуваюцна ў гравюрах:
і)С Полацкага;
2) С Буднага;
3) А Макоўскага;
I) Ф. Скарыны.
3 ананаеіце адпаведнасць деух мностваў:
I V дачыііеіпіі да планіроўкі айчыпных гатычных замкаў:
1) Кр »ўскі замак; а) квадратны з 4 вуглавымі вежамі і вежай- брамай у цэнтры заходняй сцяны;
) 1 родзенскі замак; б) прамавугольны з 2 вежамі, размешчанымі па дыяганалі;
*) 11.івагрудскі замак; в) і рохвугольны з 3 абарончымі всжамі, вежай-брамай і палацам з данжонам,
і) Мірскі замак; г) шматгранны з 5 вежамі на ўзгорку і 2 вежамі ўнізе, каля рва з вадою.
* ' іачыненпі да •3 1) Іі іскі замак; ініцыятараў узвядзепня айчыпных гатычных а) Ю. Ільініч;
' 11 род іенскі замак; • і Мірскі замак; б) Гедымін; в) Вітаўт;
4) 11 р.ніспскі замак, г) А. Гаштольд.
105
6. У дачыііенні да тыпу анчыпных гатычпых храмаў:
1) Троіцкі касцёл у в. Ішкальдзь
а)
Бязвежавы
3-нефавы
храм
(Баранавіцкі р-н);
2) Міхайлаўская царква ў в. Сынкавічы
(Зэльвснскі р-н);
3) Касцёл Святога Іаана Хрысціцеля
у в. Камаі (Пастаўскі р-н);
4) Міхайлаўскі касцёл у в. Гнезна
(Ваукавыскі р-н);
6) зальны
храм
вялікай
вежан
у цэнтры галоўнага фасал
в) асіметрычны храм
з 2 абарончымі вежамі
на галоўным фасадзе;
г) 3-нефавая базіліка
з 4 вуглавымі
абаронч
вежамі.
Закончыце сказ:
7. Позняя готыка XV
XVI стст.
павышанай дэкаратыўнасцю
мела назпц
з
8. Вузкая адтуліна ў сцяне замка для назірання
стральбы з лука ці арба
лета называецца.
9. Пераняты з Прыбалтыкі тып невялікага мураванага замка ў нізіне
штучным насыпе называўся ў Беларусі замак-.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Бохан, Ю.
М.
Вайсковая справа ў Вялікім
лове XIV - канцы XVI ст. / Ю. М. Бохан. Мінск, 2008.
княстве Літоўскім у другой
Готнка: Архнтектура. Скульптура. Жнвопнсь. Кёльн, 1998.
Калнін, В. В. Мірскі замак / В. В. Калнін. Мінск., 2002.
Трусаў, А. А. Старонкі мураванай кнігі / А. А. Трусаў. Мінск., 1990.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Аляксееў, Л. В. Гродна і помнікі Панямоння / Л. В. Аляксееў. Мінск., 1996
Бохан, Ю. М. Мураваныя замкі ў ВКЛ у XIII - XVI стст. / Ю. М. Бохап ।
Спадчына. 2007. № 2.
Дзярновіч, А. I. Лёс Крэва / А.
Мінск., 1993.
I. Дзярновіч, А. А. Трусаў, I. М.
Чарняўскі
Дюбч, Ж. Европа в среднне века / Ж. Дюбн. Смоленск, 1994.
Здановіч, Н. I. Матэрыяльная культура Міра і Мірскага замка / Н. I.
Здаію
віч, А. К. Краўцэвіч, А. А. Трусаў. Мінск., 1994.
Здановіч, Н. I. Стары замак у Гродне XI - XVIII стст.: гіст.-археал. нарыі
Н. I. Здановіч, В. Е. Собаль, А. А. Трусаў. Мінск., 1993.
106
Краўцэвіч, А. К. Стары Мір/ А К Краўцэвіч, Г М Якшук. Мінск., 1993
Кішнярэвіч. А. М. Культавае дойлідства Беларусі XIII - XVI стст.: гіст. і
•рмі -археал. даслед. / А. М. Кушнярэвіч Мінск., 1993.
[ Лявонава, А. К. Старажытнабеларуская скульптура / А. К. Лявонава.
Мпк к , 1991.
Раппопорт, П. А. Военнос зодчсство западнорусскнх земель X - XIV вв. /
II А Раппонорт. Л., 1967.
Ткачёв, М. А Замкн Бсларусн / М. А. Ткачёв Мннск., 2002.
Трусаў А. Матэрыяльная культура беларускага горада ў часы ВКЛ / А. Тру-
М // Бсларускі гістарычны часопіс. 2000 № 3.
Трацэўскі, У. В. Цэрквы-крэпасці ў Сынкавічах і Малым Мажэйкавс /
| II Грацэўскі. Мінск., 1989.
Трх'сов. О. А. Древннх стен возрожденпе. Прошлое н настояшее Лндского
шмыі / О. А.Трусов. Мннск., 1990.
। Якімовіч, Ю. Ці быў у Койданаве замак? / Ю. Якімовіч // Помнікі гісторыі
іыуры Беларусі. 1985. № 3.
Янкавічэнс, А. С. Самабытныя рысы бсларускай готыкі / А. С. Янкавічэнс //
Ціаінікі іісторыі і культуры Беларусі. 1974. № 1.
Ярашэвіч, А. Готыка ў Ішкальдзі / А. Ярашэвіч // Помнікі гісторыі і куль-
•»|чі Бспарусі. 1985. № 3.
КнІШга Шіеікіе^о Кбі^Куэ Ьііечуккіе^о: апаіігу і оЬгагу. Кгако\у, 2006.
107
ГЛАВА 6
ПОМНІКІ ПЕРЫЯДУ АДРАДЖЭННЯ (РЭНЕСАНСУ)
У БЕЛАРУСІ
6.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы
У XIV — XV стст. у Еўропе адбываўся працэс гснэзісу каніталістычных
адносін і, як вынік гэтага, пачалося складванне буржуазнага грамадства. Новы
этап эвалюцыі агульнаеўрапейскай цывілізацыі быў абумоўлены якаснымі
зменамі ў сацыяльна-эканамічным і палітычным развіцці (урбанізацыя, вялі
кія гсаграфічныя адкрыцці, удасканаленне навукі і тэхнікі, з’яўленне кнігад
рукавання). У наўсядзённым жыцці істотна ўзрасла роля асобы, для якой вы
значальнымі сталі этнічная самасвядомасць, патрыятызм, актыўная грамадская
пазіцыя, падпарадкаванне асабістай выгады агульным інтарэсам. Гэта якасші
адрознівала новую эпоху ад папярэдняй, што прывяло да адмовы ад назапаша
ных ў сярэднія вякі культурных здабыткаў і спрыяла пошуку альтэрнатыўных
шляхоў далейшага ўдасканалення архітэктуры і мастацтва. У якасці ўзору был*
абрана антычнасць, творчая пераапрацоўка культурных традыцый якой дазволі.
ла пераадолець састарэлую схаластыку і рэлігійны кансерватызм.
Дадзеная асаблівасць вызначыла і найменне перыяду, бо пад уведзеным нп
ўжытак Д. Вазары ў «Жыццеапісаннях найбольш знакамітых мастакоў, ваяцелсіі
і дойлідаў» (1550) тэрмінам «Кіпаьсігпепіо» разумелася якраз духоўнае абп.ц
леннс і аднаўленне свсцкай кулыуры пасля глыбокага і працяглага яе заняпаду ,
часы «цсмнага сярэднявечча». Сучаснае ж гучанне паняццс «Рэнесанс» атрымн
ла ў французскай транскрыпцыі, дзе «гепаікяапсе» азначае «адраджэнне» ! р
алагічнай асновай новай эпохі стаў гуманістычны светапогляд. Само паняпн
«гуманізм» пры гэтым было запазычана ў антычнасці, дзе словам «Ншпапіі.ічЯ
абазначалася прырода чалавека і яго духоўная культура. У часы Рэнесансу сяі
род яго зыходных палажэнняў вядучае месца займала тэорыя аб самакаштоўнп
сці чалавечага жыцця, канцэнтраванне ўвагі на праблемах зямнога прызнач іпіі»
чалавека, прызнанне існавання абсалютнай духоўнай свабоды, а таксама ііеш
межаваных магчымасцей асобы ў самапазнанні і вывучэнні сусвету.
Зарадзіўся Рэнесанс у Італіі, але выпрацаванае мясцовымі гуманістамі ш
вае бачаннс свсту і месца ў ім чалавека паступова было ўспрынята ў больш.к
еўрапейскіх краін. Яіп агульнаеўрапсйская перыядызацыя складаецца з ш *|>ш«
асноўных этапаў: Протарэнесанс (XIV - XV стст.), Высокае Адраджэнне (каш I
XV - сяр. XVI ст.), Позняе Адраджэннс (другая палова XVI - нач. XVII сі >
У часы апошняга этапа ў шэрагу краін адбыўся пераход да маньерызму, ы
метнасцю якога стаў адыход ад рэчаіснасці, звяртанне да алегорый, акцннв
ванне ўвагі на знешняе афармленне (у архітэктуры празмерным дэкорам і пр
108
(і.ін.пп «схаваць» канструкцыйную аснову будынка). У цэлым сярод славутых
і і, ячоў эпохі Рэнесансу трэба вылучыць: у сфсры архітэктуры Л Альберці і
Л ГІаладыё, навукі Дж. Бруна, Г Галілей, Леанарда да Вінчы, М. Капсрнік;
ш.іратуры - А. Дантэ, Ф. Петрарка, Д. Бакачыё, У. Шэкспір, М. Сервантэс,
> І'.п ірдамскі; мастацтва - Рафаэль, Тыцыян, Мікеланджэла Буанароці, Б. Чэ-
іпіі, А. Дзюрэр і г. д.
У адрозненне ад напярэдніх стыляў наватарскія ідэі эпохі Адраджэння
іннрча псраапрацоўваліся ў розных краінах з улікам мясцовых традыцый. Шы-
|>»кую вядомасць атрымала «Паўночнае Адраджэнне» (Нідэрланды, Германія,
Ангіія), якое было выклікана Рэфармацыяй, а таксама першымі буржуазнымі
|і ні.нііоцыямі. Гэтыя рэгіёны менш выкарыстоўвалі антычную снадчыну, часам
імнняючы яе мясцовым фальклорам. Тутэйшае мастацтва вызначалася рэаліз-
Ммм і сагырай на рэаліі паўсядзённага жыцця, а архітэктура развівалася пера-
і*іі.і ў рэчышчы маньерызму. Што ж датычыцца Беларусі, то Рэнесанс іут
Ідчуп.іўся на працягу XVI - першай паловы XVII ст. Пры гэтым розныя яго на-
пр.імм цссна перапляліся з мясцовай візантыйскай традыцыяй, готыкай і барока.
У архітэктуры эпоха Адраджэння вызначылася яснасцю і лагічнасцю кам-
«II іпіыйііых рашэнняў, іх адпаведнасцю патрэбам чалавека. Адбылася адмова ад
<іі і.ічііых формаў і адраджэнне антычнай ордэрнай сістэмы. Да характэрных рыс
і' ніі нпсу трэба аднссш. па-першае, канцэпцыю «ідэальнага горада», калі ўсе
М'і ніемснты ўтваралі адзіны гарманічны ансамбль з геаметрычнай сеткай вуліц,
• пк.ііі гандлёвай плошчай і наяўнасцю значных грамадскіх збудаванняў. Згодна
і кн іч.існымі тракгатамі горад павінен быць арганізаваны накшталт чалавечага
ііі ।. ліе замак увасабляў галаву, храм - сэрца, рыначная плошча - страўнік,
•і ірпігіыя збудаванні - рукі і ногі. Сярод найлепшых прыкладаў «ідэальных га-
фаіо » Мангейм у Германіі, Шарлевіль у Францыі, Ліворна ў Італіі. Па-другое,
• нн.іп । іася паступовая перабудова замкаў у палацава-паркавыя комплексы, якія
, ікіні.і страчвалі абарончы характар. Пры гэтым рэзідэнцыі правячай эліты па-
н і інліцца на гарадскія «палаццо» і загарадныя «вілы» Па-трэцяе, шырокаму
іпііцгіоджванню Рэнесансу ў культавым дойлідстве садзейнічаў прагэстанцкі
• Хрлмы таксама пачалі вызваляцца ад абарончых элементаў, але пакуль за-
ІАші'іі даволі сціплы знешні дэкор. Па-чацвёртае, выкарыстанне антычных
іі ііп.ііі дазволіла ўвесці ва ўжытак такія дэкаратыўныя элементы, як рустоў-
і йіыіікоўку і пабелку фасадаў, карнізы, паўадкрытыя галерэі, кафляныя псчы,
Н . ііі । і пілястры, якія значна ўзбагацілі знешні выгляд і ўнутраныя інтэр’еры
», іыпк.іу. Па-пятае, мастацтва часоў Адраджэння арыентавалася на пачуццёвае
Ьн|>і.ім.іііпе з наяўнасцю перспектывы і аб’ёмнага бачання навакольнага свету.
|'і»іпм мастацкага адлюстравання ўсё часцей станавілася рэчаіснасць, а рэ-
|йпІін н сюжэты секулярызаваліся выявы святых змяшчаліся ў звычнае паў-
I* нініс асяроддзе і станавіліся падобнымі на простых людзей (твар, адзенне).
Н і' і'іі.іпую ролю пачало адыгрываць і суб’ектыўнае бачанне самого мастака,
ч I ім якога набыла атрыбуты самастойнага віда дзейнасш
109
Такім чынам, па шэрагу значных паказчыкаў Рэнесанс істотна адрознівау-
ся ад папярэдняй яму готыкі, што было абумоўлена пачаткам новай буржуазнай
эпохі і складваннем у Еўропе свецкай культурнай традыцыі.
6.2. Рэнесанс у айчынным горадабудаўніцтве
На працягу XV - XVI стст. гарады Бсларусі развіваліся паскоранымі тэм
памі, што было выклікана актывізацыяй знешняга гандлю і дастаткова стабілі.
ным унутраным становішчам у краіне. Вынікам паскарэння ўрбаністычныя
працэсаў, акрамя іншага, сталі і змены ў гарадской планіроўцы - калі ў паіія
рэдні час цэнтральнас месца займаў умацаваны дзядзінец, то зараз ужо істогпп
ўзрасла роля рыначнай плошчы, вакол якой узводзіліся грамадскія збудаваіпн
(ратушы, гандлёвыя рады) і храмы. Разам з тым у старажытных гарадах з да
статкова вялікай колькасцю насельніцгва гістарычны цэнтр, як правіла, амаль пс
змяняў сваё аблічча, затое некаторыя з прадмесцяў атрымлівалі значны імпулк
для развіцця і пераўтвараліся ў так званыя «новыя гарады» з квартальнай забу
довай. Менавіта яны і станавіліся асноўнымі цэнтрамі грамадска-палітычнаі I
эканамічнага жыцця для гараджан. У Мінску ў гэты час з’яўляюцца Ракаўскф
і Троіцкае прадмесці, а таксама пачынае забудоўвацца Верхні горад, дзе ўзнік
Высокі рынак з ратушай і гасцінным дваром (сучасная пл. Свабоды). У Грцц
не, у сваю чаргу, з сярэдзіны XVI ст. засяляўся супрацьлеглы бераг Нсмап.і
іуг быў створаны Занёманскі пасад з нован гандлёвай плошчай.
Істотна змянілі сваё аблічча і некаторыя з прыватных гарадоў Беларусі
дзе канцэпцыя «ідэальнага горада» знайшла нанлепшае адлюстраванне. Сярці
прыкладаў падобнай рэканструкцыі ў Беларусі ў першую чаргу неабходна ші
зваць Нясвіж. Ён псрайшоў ва ўласнасць Радзівілаў у 1513 г. (пасаг Ганны Кнн
кі, якая выйшлазамужза Яна Радзівіла Барадатага). У 1547 г. гэта мястэчкасі»
ла цэнтрам асобнага Нясвіжскага княства (тытул надаў імператар СвяшчэшьШ
Рымскай імперыі Карл V). Аднак сапраўдныя пераўтварэнні тут пачаліся у < ч
рэдзіне 1580-х гг. пры Мікалае Крыштофе Радзівіле Сіротцы. Па яго запраш >н
ні італьянскія майстры (у тым ліку і Джавані Марыя Бернардоні) ажыцняні М
шырокамаштабнас будаўніцтва ў Нясвіжы, які атрымаў рэгулярную планіроу»»
ў выглядзс квадрата з прамавугольнымі кварталамі і гандлёвай плошчай у п нн
ры. Па псрыметру ён быў абнесены землянымі валамі з 7 бастыёнамі і глыбокіц
ровам. Уваходы ў горад абаранялі мураваныя збудаванні, з якіх да нашаіа чм|
уцалсла Слуцкая брама і адна з вежаў (канец XVI ст).
У нс менш вядомы «ідэальны горад» князі Алелькавічы ў апошняй чм >ры
XVI ст. псраўтварылі падуладны ім Слуцк. Гэты горад ў плане быў набліжлнм
да круга памерам 120 га і падзелсны на кварталы. У яго цэнтры на месцы сі >р«
жытных дзядзінца і вакольнага горада ўзвышаліся драўляныя Горны і Долыы
замкі. Абарончая лінія самога Слуцка мела выгляд высокага кальцавога земім
нога вала (агульная даўжыня 3,84 км, шырыня 36,6 м, вышыня 8 м) з 19 басім^
110
н.імі і ровам перад ім. У яго перыметр ва ўсходняй частцы горада быў уключаны
Пкны замак, які меў форму квадрата з 4 вуглавымі бастыёнамі. У 1612 г. пасля
імсрці Соф’і Алелькаўны і орад перайшоў да яе мужа Януша Радзівіла Знахо-
цячыся ва ўласнасці Радзівілаў, Слуцк да канца XVIII ст. заставаўся адным з
I інісйшых айчынных прыватнаўласніцкіх гарадоў, аднак наступная мадэрніза-
ін.і" і істарычнага цэнтра карэнным чынам змяніла яго знсшні выгляд
У 1590 - 1620-я гг. па праекце італьянскіх архітэкгараў атрымаў якасна
н»і> іс аблічча і Быхаў. Ініцыятарам яго перабудовы стаў гетман ВКЛ Ян Хадке-
•гі а іавяршыў задуманае канцлер ВКЛ Леў Сапсга, да якога Быхаў перайшоў
. I <>19 г. У выніку гэты горад атрымаў у плане геаметрычна дакладную форму
ІВЎьруга, а яго абарончыя, адміністрацыйныя, культавыя і жылыя пабудовы ра-
Цм склалі адзіны гарманічны архітэктурны ансамбль 3 улікам спсцыфікі лан-
•“ыфіу знешняя лінія абароны Быхава абкружала яго жылыя кварталы вялікім
>«. к.і тьцом дыяметрам 800 м. Асновай яс быў зсмляны вал вышынёю ў 8 м
। іііырыпёю ў 30 м. Праз роўныя прамсжкі па яго ііерыметру насыпалі 11 ба-
«іыёнаў з пляцоўкамі для гармат Акрамя іх, у тоўшчу вала былі ўбудаваны 2
• ір.мкіныя всжы-брамы (Магілёўская і Рагачоўская) Перад валам выкапалі роў
>>ыі>ынёіо ў 50 м і глыбінёю ў 8 м.
Сам горад быў падзелены папалам вялікай плошчай (80 на 200 м), што
• і< і знешняга вала да замка Сапегаў. Па баках ад плошчы былі ўзведзены
• іыя кварталы - Паўднёвы і Паўночны, кампазіцыйным цэнтрам кожнага з
былі плошчы з храмамі (драўляная праваслаўная царква і мураваная сі-
•чі .ц 0 Па поўнач ад рэзідэнцыі Сапегаў у 1610-я гг быў узведзены кляштар
• ііі ,і шнцаў з мураванымі сценамі і вуглавымі вежамі Паміж ім і замкам была
<•<< шчанатрэцяя гарадская брама - Дольная, якая вяла да Дняпра. Быхаўская
»чкц ш. праславілася ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй у сярэдзінс XVII ст.,
1*1 ў іяць яе пасля 4-гадавой аблогі руска-казацкія войскі здолелі ў 1659 г. толь-
. кмніку здрады каменданта замка Шульца. Наступны ж заняпад Быхава да-
> •! яму часткова захаваць азначаную планіроўку, што дае магчымасць адна-
< <<< і ны горад зараз у ранейшым выглядзс.
Чнсам у рэчышчы італьянскай канцэпцыі «ідэальнага горада» ў Бсларусі
і. юўваліся і вялікакняскія гарады. На мяжы XVI - XVII стст. рэгулярную
♦*в»і>І«>уку набыла Рэчыца. Улічваючы пастаянную пагрозу з боку казакаў і
• | > якіі іііг тут быў зроблены на ўдасканаленні абарончых умацаванняў. Сам
і у плане атрымаў форму прамавугольніка, размешчанага на абрывістым
В* Дняпра. 3 3 бакоў па знешняму перымстру Рэчыцу абкружаў земляны
і І<1 бастыёнамі. Унутры ўздоўж іх знаходзіліся прамавугольныя жылыя
няны якія выходзілі на вялікую Рыначную плошчу. За ёй быў ўзвсдзены
ііідооііы вал з 14 драўлянымі вежамі, які ўпіраўся сваімі канцамі ў бераг
р і Гпы вал прыкрываў падыходы да старажытнага дзядзінца, на месцы
<ч > набудаваны 5-вежавы драўляны замак. На жаль, усе гэтыя ўмацаванні
ракша іі Рэчыцу адразбурэння ў час вайны сярэдзіны XVII ст У сваю чар-
111
гу, інтэнсіўная забуцова горада ў савецкі час цалкам знішчыла тут пстарычш.
цэнтр эпохі Рэнесансу.
Няглсдзячы, аднак, на перабудову айчынных гарадоў у другой палоім
XVI - пачатку XVII ст., помнікаў рэнссансавага жылля гараджан у Беларусі ін
захавалася. Аднак з тагачасных гравюр (Гродна, 1568 - 1572 гг.) вядома, Іпп
былі пашыраны пераважна прамавугольныя ў плане 1- і 2-павярховыя дамы і
мансардай пад 2-схільным дахам. Шырокую папулярнасць у тыя часы набьыі
пабудовы, узведзеныя на аснове фахверкавай канструкцыі («прускага муру»).
дзе драўляныя стойкі і бэлькі ўтваралі каркас, прамежкі паміж якімі запаўнм
ліся цэглай альбо былі глінабітнымі. Часам толькі вулічны фасад, завершанц
3-вугольным шчытом з акном пасярэдзіне, быў мураваны, а астатняя часімі
будынка рабілася з дрэва. Асобныя тагачасныя дамы мелі выступаючы всрхні
паверх, які ўтрымліваўся на слупах і навісаў над вуліцай. У Гродне, на тэры
торыі кляштара брыгітак, ацалеў лямус, пабудаваны ў 1643 г. Гэта 2-павярмі
вы будынак, складзены з масіўных бярвенняў з 2-яруснай арачнай галерэяіі н«
галоўным фасадзе. Ніжні ўзровень тут быў адведзены для захоўвання розііыч
прадуктаў харчавання і побытавых рэчаў, а другі прызначаўся пад жылыя паміі
манашак. Галерэі паміж сабою злучаліся крутою вонкавай лесвічкай. На 2 М
паверсе лямуса мелася разьбяная балюстрада, і хаця яна была зроблена зпачт
пазней за сам будынак, верагодна цалкам паўтарала абрысы першапачаткоп.ш
Вянчаў усю пабудову высокі гонтавы дах.
Ратуша ў Нясвіжы
112
Найбольш значнымі грамадскімі пабудовамі таго часу былі ратушы, якія
I інодзіліся ў гарадах з магдэбургскім правам. Яны мелі манументальны ды
н|' гісгаўнічы выгляд, бо ўвасаблялі заможнасць і вслічнасць горада. Менавіта
іуі іасядаў магістрат (выбарны орган самакіравання). Звычайна ў іх было не-
іні п.кі асноўных паверхаў, а на парадным фасадзе знаходзілася вежа з дазорнай
іі інцоўкай наверсе. Завяршалася яна флюгерам з гербам горада. Часам у вежы
і.шаўліваўся яшчэ і гадзіннік-куранты.
У канцы XVI ст. мураваная 2-павярховая ратуша была пабудавана ў Ня-
ін кы (атрымаў магдэбургскае права ў 1586 г.). Яна размяшчалася ў цэнтры
і.індлсвай плошчы Галоўнае памяшканне (зала пасяджэнняў магістрата) зна-
шііілася на 2-м паверсе, куды вяла парадная лесвіца. Астатнія пакоі ратушы
інГімалі канцылйрыя, архіў і іншыя службовыя ўстановы. 3 3 бакоў яе абкружалі
і іін і іёвыя рады, зробленыя ў выглядзе рэнесансавай арачнай галерэі з апраца-
ІПІІІ.ІМ нішамі атыкам уверсе. Сама ратуша мела лаканічнае архітэктурнае ра-
ііі чіпе і была пазбаўлена знешняга дэкору. У цэнтры яе параднага фасада была
іін цсна 6-ярусная вежа з гадзіннікам і высокім складаным купалам, шпіль
«ь.іі .і ўнрыгожваў герб горада. Зараз Нясвіжская ратуша разам з гандлёвымі ра-
4»мі цалкам адрэстаўравана і па-ранейшаму з’яўляецца асноўнай дамінантай
п іінральнай гарадской плошчы.
I Ісад’емным элементам гарадскога цэнтра, акрамя ратушы, былі і гандлё-
*> і» рады («каморы», «яткі»), з’яўленне якіх выклікала надзвычайная шчыль-
н.ч ііі іабудовы. У Слоніме, напрыклад, на Рыначнай плошчы быў узведзены
I Ііін.і комплекс падобных ганддёвых радоў, які складаўся са 150 крам. Ен ад-
ніўся да найбольш старажызнага замкнёнага тыпу, калі купецкія лаўкі аб-
*|і\ ж.ілі плошчу па перыметры і мелі некалькі ўязных брам Аднак у некаторых
яі.ін.і іках, як у тым жа Нясвіжы, гандлёвы комплекс размяшчаўся ў цэнтры пло-
іП’іі.і, нрычым кожная крама выходзіла на яетарцом з парадным уваходам.
У тагачаснай Беларусі таксама акгыўна будаваліся карчмы, аўстэрыі і га-
• іцііііі.ія дамы, якія знаходзіліся як у буйных населсных пунктах, так і на скры-
• ііі ніііях гандлёвых шляхоў ці ў асобных вёсках. Яны былі не толькі своеасаб-
ііін.імі іасцініцамі, але і месцам правядзення ўрачыстасцей, сходаў і шляхецкіх
। • іімікаў. Іх прататыпам з’яўлялася традыцыйнае народнае жыллё, і складаліся
•ш.і, як правіла, са святліцы і сенцаў. Святліца звычайна мела глінабітную пад-
•ч і 2 псчы - адна з іх кафляная, прызначалася для абагравання памяшкання,
іруі .ія - для гатавання ежы. Пасярод святліцы стаяў стол, абкружаны лавамі,
і. і<4 ж сцен - паліцы і шафы. Прасторныя сенцы служылі і стайней для коней.
'• п н карчмы размяшчаўся комплекс гаспадарчых пабудоў.
і.ікім чынам, пад уплывам Рэнесансу беларускія гарады сталі паступова
•іян'іці. свой знешні выгляд на заходнееўрапейскі манер. Гарадская забудова
іі) і.і страчваць хаатычны сярэднявечны выгляд і набыла пэўны рэгулярны
»' н і.ір, што заклала аснову для складвання ў далейшым цэласных грамадска-
» пктіых і культавых ансамбляў.
113
6.3. Пераўтварэнне беларускіх замкаў
у палацава-паркавыя комплексы
У XVI ст. з прычыны развіцця артылерыі і фартыфікацыйнай справы ма- 1
гутныя калісьці мураваныя замкі ўжо былі не ў стане гарантаваць сваім гасна
дарам бяспеку і спакой. Шэраг з іх прыйшлі ў заняпад (Ліда, Крэва), некаторы*
пачалі мадэрнізавацца, а асобныя цытадэлі ўвогуле страцілі абарончы харакіар
і паступова сталі прыстасоўвацца пад палацы.
Пачатак гэтаму працэсу ў ВКЛ паклаў заключаны ў 1518 г. брак паміж дач
кой міланскага герцага Бонай Сфорцай і вялікім князем Літоўскім Жыгімонтам I
Старым. Разам з высакароднай італьянкан у Беларусь прыбыла цэлая світа, якая,
акрамя прадстаўнікоў арыстакрагыі, уключала архітэктараў, паэтаў, мастакоў ।
скульптараў, медыкаў і г. д. Прывезла Бона з сабою таксама выдатную калск
цыю жывапісу і бібліятэку. Асноўнай велікакняжацкай рэзідэнцыяй стаў рэкан
струяваны Ніжні замак у Вільні. Акрамя гэтага, вялікі князь падараваў Бонс р.ці
айчынных гарадоў і мястэчак, дзе таксама ўзводзіліся прадстаўнічыя сядзібы
Менавіта па жаданні каралевы ўжо неаднаразова згаданы замкавы комплекс нн
воз. Мястра пад Мядзелем быў дапоўнены прамавугольным у плане мураваным
палацам, прыбудаваным да раманскай вежы-данжона.
Аднак самай вядомай яе рэзідэнцыяй на беларускіх землях стаў так ів.і
ны «Замак каралевы Боны» ў Рагачове. Яго знешні абарончы пояс складаўся
драўляных сцен, шэрага гарматных пляцовак і мураванай 2-павярховай брамы
Сам палац уяўляў сабою кампактнае прамавугольнае збудаванне з цэпіы памс
рам 21 на 14 м. У ім меўся адзін асноўны паверх (высокі дах дазволіў зрабіці. ,
яшчэ і ўтульны мезанін). 3 боку двара да палаца была прыбудавана паўадкрыі.ія
галерэя. Па баках жа да яго прымыкалі флігель, афіцына (дом эканома), каіілнш
і шмат гаспадарчых пабудоў (амбары, стайні).
Істотна змяніў свой выгляд замак каралевы Боны пры старасце рагачоў
скім Казіміры Льве Сапегу ў сярэдзіне XVII ст.: асноўны жылы корпус туг быУ
надбудаваны да 2 паверхаў і ўмацаваны па баках магутнымі контрфорсамі
Аконныя праёмы на вонкавых фасадах сталі больш паходзіць на вузкія байні
цы. На дваровым фасадзе на ўзроўні 2-га паверха была зроблена рэнесанс.ш.і»
аркада-галерэя, якая складалася з 5 вялікіх акон з паўцыркульнымі завяршэпня
мі. Пад ёй размяшчаўся вялікі арачны парадны ўваход. У цэлым гэты айчыппы
шэдэўр эпохі Адраджэння вельмі ўдала спалучаў абарончыя рысы з праяіымі
свецкай прадстаўнічай рэзідэнцыі. На жаль, значна пашкоджаны ў гады Вяіп
кай Айчыннай вайны, ён у далейшым быў разабраны на цэглу.
Кароль Стэфан Баторый у 1580-я гг. загадаў пераўтварыць аскетычны
Гродзенскі замак Вітаўта ў буйны палацавы комплекс у стылі Рэнесансу. Д ісл»
гэтага ў Гродна былі запрошаны архітэктары Санці Гучы з Фларэнцыі і Скон*
з Пармы. У першую чаргу іх увага была сканцэнтравана на палацы, які зпачші
пашырылі ў памерах (60 на 21 м). Яго фасады былі аздоблены роспісамі на р»« •
114
лшныя і міфалагічныя матывы, дэкаратыўным атыкам, мармуровымі ліштвамі,
іашклёнымі эркерамі з фігурнымі завяршэннямі. Ніжні паверх палаца займалі
сховішчы і гаспадарчыя памяшканні. Ён амаль не меў дэкору і адзначаўся аске-
іычным абліччам.
Каралеўскія памяшканні знаходзіліся на 2-м паверсе, і трапіць сюды мож-
н.і было з унутранага двара па лесвіцы з балюстрадай. Іх інтэр’еры ўключалі
м.ісокія ляпныя столі, мармуровыя, паркстныя і керамічныя падлогі, аздобле-
ш.ія паліхромнай кафлян печы, каміны з дэкаратыўнымі разнымі каменнымі
н.іріаламі і г. д. Крыты пераход вёў адсюль у вежу-браму, дзе на верхнім павер-
< <• мслася вялікае памяшканне з 3 вокнамі, мармуровай падлогай і камінам.
Дах гэтай всжы быў зроблены ў выгпядзе буйнога купала і накрыты мед-
нымі лістамі. Далей ад брамы па крытай галерэі можна было перайсці ў былую
цікірончую вежу, што выходзіла на абрывісты бераг Нёмана. Яе 1-ы паверх пры-
і пісавалі пад лазню, а на 2-м зрабілі «алебастравую залу», дзе кароль мог адпа-
•іыць, назіраючы за маляўнічым наваколлем.
Астагнія абарончыя вежы былі разабраны. Таксама разбурылі і Верхнюю
ппркву, што яскрава сведчыць аб пачатку новай эпохі, дзе свецкі пачатак ужо
іісраважаў над рэлігійным. Да Новага замка, які таксама быў перабудаваны, вёў
мпн з 16 всжачкамі. У такім выілядзе каралеўская рэзідэнцыя ў Гродне пра-
іі н.ніала да сярэдзіны XVIII ст., калі яна была рэканструявана ў барочна-ракай-
.І.НІ.ІМ стылі.
Адначасова з перабудовай замка Вітаўта для Стэфана Баторыя стваралася
«рчн іктарам Скотта і гарадская рэзідэнцыя на цэнтральнай Гандлёвай нлошчы
< XVII ст. побач быў узведзены барочны езуіцкі касцёл Святога Францыска
Кыпіерыя). Асноўны аб’ём гэтага палаца быў 2-павярховым (верхні ўзровень
ііц'іяў сабою адну прасторную залу з вялікімі вокнамі). Да яго.прымыкала
і ннпярховае жылое крыло. Парадны ўваход быў выкананы ў выглядзе высо-
• < р.і імсшчанага ганка. Згодна з паданнем, менавіта тут прыдворны цырульнік
II Іпуліц 15 снежня 1586 г. правёў анатаміраванне цела караля (лекары пада-
ч 4іі । п атручванне), што стала першым падобным выпадкам ва Усходняй Еў-
кчп У далёйшым жа ў ім размясцілася сядзіба Сапегаў, прычым у 1718, 1726,
•' 1730 і 1744 гг. тут праходзілі сеймы Рэчы Паспалітай.
ІІа жаль, пасля пажара 1885 г. былы палац змяніў свой знешні выіляд
іс інлііы аб’ём таксама стаў 3-павярховым) і быў прыстасаваны пад гасцініцу.
Цчі у нядомым пад назвай «Баторыеўка» будынку месціцца кафедра анатоміі
|| > і ннскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта. Непадалёк ад яе размя-
Вм’іпгя і самая старажытная ў Беларусі прыватная гарадская рэзідэнцыя - сядзі-
Ш Мііріналка гродзенскага, ваяводы мінскага і брэсцкага Сямёна Масальскага
Мыі) якая дайшла да нашага часу ў моцна перабудаваным выглядзе.
IIIі<> ж датычыцца прыватных рэзідэнцый, то яны таксама набывалі пала-
мы ія рысы, алс не страчвалі цалкам і абарончы характар. Магчыма гэта стала
♦ <•• іп'іы пашырэнню бастыённага тыпу замка, калі ў цэнтры комплексу зна-
115
ходзіўся палац, а па гіерыметру яго абкружалі землян^ія вал’ы з бастыёнамі, на
якіх устанаўліваліся гарматы. Дадзены прынцып арганізацыі абароны быў рас-
працаваны ў Італіі ў XV ст. Першапачаткова бастыёны былі невялікіх памераў
(стараітальянская фартыфікацыйная сістэма), што прымушала архітэктараў уз-
водзіць іх не толькі па вуглах крэпасцей, але і па сярэдзіне курцін (адрэзкі валоў
паміж бастыёнамі). У XVI ст. памеры трапецыяпадобных вуілавых бастыснаў
істотна ўзраслі, што пераўтварыла іх у асноўныя цэнтры абароны і зрабіла ўз
вядзенне прамежкавых бастыёнаў не патрэбным (новаітальянская сістэма).
Адной з першых у Беларусі цытадэляў падобнага тыпу стаў Заслаўскі
замак ваяводы троцкага Яна Глябовіча, узведзены ў другой палове XVI сі
Галоўны акцэнт пры абароне тут прыпадаў якраз на знешні пояс бастыёнаў (і
гарматнымі пляцоўкамі), якіх мелася ажно 8 - па 4 вуглавыя і прамежкавыя
Апошнія прыкрывалі падыходы да вала, што ў вышыню дасягаў 8 м. Пры ўва-
ходзе ў замак, каля паўднёва-ўсходняга бастыёна, знаходзілася 2-павярховая
мураваная брама пад высокім 4-схільным чарапічным дахам і з таўшчынёю
вонкавай сцяны ў 2,4 м. На адной восі з брамай на замкавым двары быў узве
дзены кампактны 2-павярховы мураваны палац з паўадкрытай галерэяй на па
радным фасадзе. Археалагічныя раскопкі сведчаць пра тое, што яго пакоі былі
аздоблены паліхромнай кафляй з расліннымі ды геральдычнымі малюнкамі, і
таксама медальёнамі-партрэтамі тутэйшых уладароў. На жаль, да нашага часу
палац і ўязная брама не захаваліся, але валы замка Глябовічаў усё яшчэ ўзвы
шаюцца над Заслаўем, што робіць яго месцам рэгулярных рыцарскіх фэстаў
У канцы XVI - пачатку XVII ст. быў перабудаваны Мірскі замак. Ужо ал-
значалася, што пасля смерці Ю. Ільініча ў 1569 г. яго гаспадарамі сталі Радзіві
лы, па загаду якіх да паўночнай і ўсходняй сцен быў прыбудаваны 3-павярхоііы
Г-падобны корпус пад высокім дахам, дзякуючы чаму палац амаль не саступлу
па вышыні вежам. Ён меў больш за 40 пакояў - сярод іх былі і буйныя парадны*
залы (збройная, партрэтная, більярдная). Пры ўзвядзенні палаца ў сценах заму
равалі байніцы, а на ўзроўні 2-га і 3-га паверхаў прабілі вялікія прамавуголыіыя
вокны. Інтэр’еры палаца былі выкананы ў еўрапейскіх рыцарскіх традыцыях
(галерэйныя пераходы, вокны ў глыбокіх нішах, вінтавыя лесвіцы паміж п.і
верхамі ў тоўшчы сцен). Вежа-брама была пераўтворана ў капліцу з гадзіннікам
на фасадзе.
Адчуваўся ўплыў Рэнесансу і ў знешнім дэкоры комплексу (рацыяналі.
насць і лаканізм выразных сродкаў, паўцыркульныя ці арачныя завяршэнні іінн
пабеленыя сцены палаца). Увесь цяжар абароны быў перакладзены на знешні*
валы з вуглавымі бастыёнамі, якія ўтваралі прамавугольнік памерам 170 на 150 м
Мелася тут і мураваная вежа-брама, размешчаная насупраць галоўнага ўвахшіу
ў замак.
116
Жылы корпус замка ў Міры
За гады свайго існавання Мірскі замак неаднаразова станавіўся арэнай
< ннп.іх дзеянняў. У 1655 і 1705 гг. яго захоплівалі шведы. Летам 1812 г. каля
«•мкіівых сцен адбылася бітва французскіх і рускіх войскаў. Была ўзарвана паў-
іінчіі.і-ўсходняя вежа, згарэў палац. Першыя аднаўленчыя работы былі прад-
11 іняіы яшчэ ў міжваенны перыяд, але толькі з 1969 г у Мірскім замку распа-
ііі і іся суцэльная рэстаўрацыя, якая зараз ужо амаль завсршана.
Н.іжным адрозненнем абноўленага Мірскага замка ад іншых тагачасных
ніі'іі.іііных рэзідэнцый магнатаў стала размяшчэнне на паўночны ўсход ад яю
н ріп.п .і ў Беларусі «італьянскага саду». Ён быў разбіты за перыметрам вала, а
ірііііпіі. сюды можна было па арачным мосце, які праходзіў над ім і злучаўся з
Пніпіц.ім на ўзроўні 2-га паверха. Звестак аб тагачасным вытядзе самого парку
м ін.ілася мала - вядома, што ён быў прамавугольны ў плане, меў геаметрычна
ііі іную сетку алей і шэраг ліпавых баскетаў (кампактныя кампазіцыі з дрэў
і «уі інрпікаў). Разам з тым сам факт яго стварэння сведчыў аб карэнных зменах
і ы і.іпоглядзе тагачаснага грамадства. У часы сярэднявечча сады разбіваліся
»< інічпа ў кляштарах. Яны лічыліся сімвалам «нябеснага раю» і выконвалі
» іьр іслсна практычную функцыю - тут вырошчваліся экзатычныя фрукты,
. । пііпа і лекавыя расліны. У той жа час паркі пры рэзідэнцыях феадалаў пры-
цычіііііся для адпачынку і ўпрыіожвання наваколля палаца, а таму мелі выгляд
•ііі нблівага мудрагелістага «зялёнага дэкору».
V 1583 г. пад уплывам Рэнесансу было распачата стварэнне і яшчэ адной
Ь*іімііаі1 рэзідэнцыі Радзівілаў - Нясвіжскага замка. Яго ўзвядзеннем займаў-
•я і н н <іданы Я. М. Бернардоні. У плане замак меў прамавугольную форму па-
117
мерам 170 на 110 м і быў абкружаны ровам з вадой. Умацаваныя каменнямі ба-
стыёны замка з’яўляліся асноўным элементам яго абароны. 3 боку горада была
ўзведзена мураваная брама з вежай. На тэрыторыі замка знаходзілася 3 асобна
стаячыя мурЗваныя корпусы, якія ўтваралі ўнуіраны парадны двор Цэнтраль-
нае месца займаў 3-павярховы палац з 4 вуглавымі вежамі, пастаўленымі насуп-
раць брамы. Злева ад яго знаходзілася 3-павярховая казарма з высокай вежай,
а справа - 2-павярховы арсенал (з вонкавага боку меў амбразуры для гармат).
У XVII ст. усе 3 корпусы былі злучаны паміж сабою 2-павярховымі аб’ёмамі ў
выглядзе крытай і алерэі на аркадзе. У такім стане, аднак, Нясвіжскі замак, пра-
існаваў толькі да Паўночнай вайны, калі пасля яго разбурэння швсдамі ў 1706 г
ён быў перабудаваны ў барочна-ракайльным стылі.
Рэнесансавы замак у 1580-х гг. узводзіўся ў в. Любча пад Навагрудкам па
ініцыятыве віленскага ваяводы Яна Кішкі. Ён меў форму прамавугольніка па-
мерам 64 на 87 м і знаходзіўся на ўзвышшы каля Нёмана. 3 3 бакоў яго абкружаў
роў шырынёй у 30 м і гпыбінёй да 10 м. Абарончыя ўмацаванні замка ўключалі
драўляныя сцены, а таксама 4 ці 5 вежаў. Да нашых дзён захаваліся 2 мурава-
ныя вежы: 4-павярховая вежа-брама (10 на 10 м) з 20 гарматнымі і 24 мушкет-
нымі байніцамі, а таксама вуглавая 3-павярховая вежа (9 на 9 м) з 4 гарматнымі
і 16 мушкетнымі байніцамі. Іх канструкцыя прадугледжвала 4-гранную аснову і
8-гранны верхні ярус, а знешні дэкор быў даволі лакагцйны - уключаў пілястры
паабэпал брамы, карнізы і ліштвы. На тэрыторыі замка быў пабудаваны драўля-
ны палац пад 4-схільным дахам з мансардай у цэнтры У XVII ст. пры Радзівілах
Любчанскі замак прыстасавалі пад палац, для чаго ў вежах на верхніх ярусах за-
местбайніц прабілі вялікія вокны. У 1655 г. Любчу спалілі казакі, і замак пасту-
пова прыйшоў у заняпад. Яго новы ўздым прыйшоўся толькі на другую палову
XIX ст., калі Тагачасныя гаспадары Любчы ФаДьц-Фейны ўзвялі тут мураваны
неагатычны палац. Зараз жа комплекс знаходзіцка на рэстаўрацыі.
Яшчэ адзін замкавы комплекс у 1620-я гг. быў пабудаваны ў Быхаве канц-
лерам Львом Сапегам. Ён займаў узвышша над ДняПром ііамерам 77 на 100 м.
Ад горада яго аддзяляў роў шырынёй да 27 м. 3 гэтага боку знаходзілася
мураваная брама і 2 вуглавыя 8-гранныя вежы (вышыня 12 м), злучаныя паміж
сабой 1-павярховымі крыламі. Сам 2-павярховы палац быў Г-падобны ў плане
і меў 2 стромкія 4-ярусныя вежы (вышыня 20 м). Жылыя пакоі і парадная
Каронная зала размяшчаліся на верхнім паверсе — трапіць сюды можна было
з паўадкрытай рэнесансавай галерэі, прыбудаванай да дваровага фасада. Усе 5
вежаў замка мелі фігурныя купалы, завершаныя флюгерамі з радавым гсрбам
Сапегаў. У час войнаў сярэдзіны XVII - пачатку XVIII ст. Быхаўскі замак
неаднаразова вызначаўся ў якасці непрыступнай цытадэлі. Аднак у псторыю
ён увайшоў як мссца зняволення восенню 1917 г. удзсльнікаў Карнілаўскага
мяцяжу (у тым ліку самого Л. Карнілава і яю набліжаных — генералаў А
Дзянікіна, С. Маркава і інш.). У савецкі ж час тут размяшчалася вучылішча па
падрыхтоўцы афіцэраў Балтыйскага флоту, а пазней — мэблевая фабрыка.
118
У пачатку XVI ст. таксама Л. Сап'егам быў пабудаваны бастыённы замак у
і іі Ружаны (Пружанскі р-н). Ён вылучаўся мураваным крыжападобным 2-па-
пнрховым палацам з 3 вежамі і буйным рызалітам на парадным фасадзе. Унут-
рішая планіроўка ўключала 4-маршавую лесвіцу і вялікую бальную залу на 2-м
іі.пісрсс. Замак быў моцна пашкоджаны ў 1698 г. у час магнацкіх войнаў вой-
। клм Агінскіх і пасля аднаўлення набыў барочна-класічныя рысы.
На дойлідства Беларусі аказала значны ўплыў і Паўночнае Адраджэнне.
Мспавіга пад уплывам галандскага маньерызму ў Ашмянскім раёне ў першай
іні'кінс XVII ст. быў пабудаваны для падканцлера ВКЛ Паўла Стэфана Сапе-
11 I альшанскі замак. У плане ён меў выіляд прамавугольніка (88,6 на 95,6 м).
Іімкпёны ўнутраны двор утваралі Г-падобны 3-павярховы палац, а таксама
I і 2-павярховыя службовыя карпусы. Сцены замка былі прарэзаны вялікімі
імніііымі праёмамі. Па вуглах узвышаліся 4 стромкія вежы, а яшчэ адна, самая
гысокая 6-гранная 4-павярховая вежа з шлемападобным купалам, упрыгожвала
н ніі р галоўнага фасада палаца. Тут таксама размяшчаліся жьшыя пакоі, а таму
і імест байніц былі зроблены вокны. Уваход у комплекс быў вьікананы ў выгля-
ді- вялікай аркі, прабітай у сцяне аднаго з карпусоў.
Абарончыя функцыі цалкам перакладваліся на знешнія валы і роў, што аб-
кружнлі замак. Першы паверх палаца адводзіўся пад гаспадарчыя памяшканні,
п і лругім размясціліся парадныя залы, а трэці прыстасавалі пад жыллё магната.
'Імсалм замка мелі багатае дэкаратыўна-пластычнае аздабленне, якое ўключала
11. і.іД'іны фігурны атык, ліштвы, ляпныя элементы, вітражы, рустоўку, плоскія
ііііін.і і інш. Унутры інтэр’еры ўпрыгожваліся насценнымі роспісамі, кафлянымі
ш 'ымі ксрамічнай падлогай.
У пачатку XVIII ст. замак быў пашкоджаны шведамі А ў 1880-я гг яго гіс-
н.і ыр Гарбанёў браў тут цэглу для будаўніцтва карчмы. Працягвалася яго разбу-
I' нінс і ў савецкі час, калі будаўнічы матэрыял адсюль ішоў на гаспадарчыя патрэ-
іуіэйшага калгаса. У выніку зараз ад замка захаваліся толькі рэшткі 2 вежаў,
I піксама фрагменты сцен паўночна-заходняга ды паўночна-ўсходняга крылаў.
Буйны замкавы комплекс у стылі Паўночнага Адраджэння быў створаны
. Іі'20-х гг. і ў в. Смаляны (Аршанскі р-н) па ініцыятыве віцебскага ваяводы
< іімуэля Сямёна Сангушкі. Ён займаў пляцоўку памерам 100 на 200 м і меў
мі.іі >іял замкнёнага прамавугольніка з 4 вуілавымі 3-яруснымі вежамі і 5-ярус-
н ііі нсжай-брамай. Паміж сабой усе вежы былі злучаны 3-павярховым палацам.
і ім.ік быў цалкам атынкаваны і пабелены. Вежы пры гэтым мелі разнастайны
піііы дэкор, які аздабляў шматлікія плоскія нішы і вялікія вокны. Унутры па-
>іч ннл.іца былі размаляваны на рэлігійныя сюжэты, тэмы смерці і забыцця. На
•ііні., і гі ы комплекс быў узарваны ў 1708 г. па загадзе Пятра I. А ў XIX ст. яго
ініінкі гаспадары вёскі Сямёнавы разабралі на цэглу. Да нашых дзён тутзаха-
« 4 сн іолькі фрагмент вежы-брамы са слядамі вітой лесвіцы, шматлікімі нішамі
р.ппых памераў з дэкаратыўнымі ліштвамі, рэшткамі камінаў (уцалела кафля з
нііяіын «Пагоні») і арачнага пераходу з галоўнага корпуса ў вежу.
119
До.н-крэпасць у в. Гайцюнішкі
Акрамя палацава-замкавых комплексаў, у Беларусі ўзводзіліся і ўмацава-
ныя сядзібы. Так, у в. Гайцюнішкі (Воранаўскі р-н) ацалеў дом-крэпасць, па-
будаваны ў 1613 г. эміірантам з Галандыі I Іятром Нонхартам, які займаў пасаду
ўпраўляючага каралеўекімі збудаваннямі ў Вільні. Удзел ва ўзвядзенні дома-
крэпасці прынімаў і галандскі інжынер-фартыфікатар Ван Дондэн. Кампакт-
ны сіметрычны ў плане 2-павярховы будынак (15 на 34 м) меў тоўстыя сцены
(да 1,5 м) з цыліндрычнымі вежамі па вуглах. У цэнтры параднага фасада раз-
мяшчалася буйная 3-павярховая прамавугольная ў плане вежа. Першы паверх
прызначаўся для гарнізона, а верхнія бьілі адведзены для сям’і гаспадара. Па
перыметру дом абкружаў вал з бастыёнамі і роў.
Цэлы шэраг айчынных рэнесансавых бастыённых замкаў альбо ўвогуле
не ацалелі да нашага часу (Слуцк, Брэст, Барысаў), альбо прадстаўлены зараз
толькі пазарастаўшымі хмызняком і дрэвамі насыпамі валоў ды бастыёнаў. Ся-
род цалкам страчаных неабходна асобна назваць замак у Ляхавічах, пабудава-
ны ў канцы XVI ст. гетманам ВКЛ Янам Хадкевічам. Ён меў буйныя памеры
(175 на 220 м) і вялікія вуглавыя бастыёны з мураванымі кавальерамі (высокія
У-падобныя ўмацаванні з парапетам для стралкоў). Роў вакол замка дасягаў 50 м.
Уваход у яго абараняла мураваная 4-павярховая вежа-брама з баявой пляцоў-
кай, гадзіннікам, «ратным звонам» і купалам з флюгерам. Мураваны П-падобны
2-павярховы палац стаяў насупраць брамы і вызначаўся вытанчанай галерэяй-
аркцдай. Ляхавіцкі замак лічыўся магутнейшым у Рэчы Паспалітай (вытрымаў
4 аблогі ў сяр. XVII ст.), але ў час Паўночнай вайны быў разбураны шведамі і
больш не выкарыстоўваўся.
120
Яшчэ адзін цалкам страчаны Каралінскі замак у прадмесш Пінска быў уз-
псд існы вялікім маршалкам ВКЛ Янам Каралем Дольскім у 1690 - 1695 гг. На-
іыіжаны да прамавугольнага ў плане (76 на 38 на 46 на 76 м), ён меў вялікія вуг-
кіныя бастыёны, вонкавы бок якіх быў абмураваны камснем. Вакол замка ішоў
роў шырынёй у 9 м. Унутры ж яго быў узведзены палац, з якога падземныя хады
пч п да бастыёнаў. Каралінскі замак таксама быў узарваны шведамі ў 1706 г.,
іі пііошнія яго рэшткі зніклі ў XX ст.
Крыху больш пашанцавала замку ў Высокім (Камянецкі р-н), будаўніцтва
нкоіа было завершана ў 1678 г. гстманам ВКЛ Казімірам Янам Сапегам Яго
ірлўляны 3-павярховы палац згарэў у 1784 г., але валы і мураваная 2-павярховая
>р.іма з вуглавымі вежамі ацалелі і былі ўключаны ў склад новага класічнага
іідіацава-паркавага комплексу (на замкавым двары быў разбіты вялізны квет-
пік), які захаваўся да нашых дзён (брама моцна пашкоджана, а ўзамен квстніка
іроблены стадыён).
Такім чынам, пад уплывам Рэнесансу рэзідэнпыі айчынных магнатаў па-
чіілі паступова страчваць абарончы харакгар і пераўтварацца ў палацавыя комп-
ісксы. Разам з тым наяўнасць тут бастыённай сістэмы ўмацаванняў захоўвала
ш імі статус магутных прыватных крэпасцей. У цэлым жа сам факт з’яўлення
прадстаўнічых сядзіб тутэйшай арыстакратыі сведчыў аб хуткім пашырэнні ў
р ігіёне свсцкай культуры. Іх сучаснае аднаўленне з’яўляецца неад’емнай умо-
іііііі як далейшага развіцця турызму ў Беларусі, так і ўдасканалсння ідэалагічна-
пагрыятычнаід выхавання моладзі.
6.4. Храмавае дойлідства
энохі Рэнесансу ў Беларусі
Пад уплывам Рэнесансу эвалюцыянавала і айчыннае культавае дойлід-
сіва. Будаўнінтва храмаў у Беларусі ў азначаны лерыяд адбывалася пераважна ў
імсшаным гатычна-рэнесансным стылі. Так, у згаданай раней Мураванкаўскай
іырквс-крэпасці побач з готыкай відавочна прасочвасцца і ўплыў эпохі Адра-
джэння: на парадным фасадзе царквы шчыт мае 2-ярусную кампазіцыю і фігур-
ныя абрысы; тут была ўзведзена ўсяго адна вялікая апсіда; цыліндрычныя вежы
пріанічна звязаны з асноўным аб’ёмам, што прыдае будынку больш кампакгны
і ўраўнаважаны харакгар; фасады насычаны дэкорам, галоўны элемент якіх -
рыгмічная і ўпарадкаваная сістэма агынкаваных плоскіх пераважна арачных ніш
розных памераў; у параўнанні з Сынкавіцкай царквой-крэпасцю Мураванкаўскі
храм меў куды слабей распрацаваную сістэму байніц, што сведчыць аб пэўным
нслабленні тут абарончай функцыі.
Г алоўнай адмстнасцю Рэнесансу ў культавым дойлідстве Беларусі стала
Гяўленне ў другой палове XVI - пачатку XVII ст. кальвінскіх збораў. Звычайна
япы мелі планіроўку 1-нефавага зальнага храма з шматграннай апсідай і пры-
інорам-бабінцам з высокай ды масіўнай вежай-званіцай. Сувязь з готыкай тут
121
прасочвалася ў захаванні абарончага характару будынкаў (тоўстыя сцены, баіі-
ніцы), а часам і контрфорсаў. Шэраг такіх храмаў уналела, але належаць япы
зараз каталікам ці праваслаўным. Тут можна адзначыць зборы ў Заслаўі, в. Д іс-
раўная (Стаўбцоўскі р-н), в. Жодзішкі (Смаргонскі р-н), в. Ужанка (Нясвіжскі
р-н), якія былі ўзведзены ў апошняй трэці XVI - пачатку XVII ст.
Кампазіцыя храмаў у адпаведнасці з аскетычнымі прынцыпамі кальвіш
стаў вырашалася ў простых і суровых формах, а знешні дэкор абмяжоўваўся
плоскімі нішамі і карнізам. Пры гэтым шэраг збораў з’яўляліся своеасаблівымі
цэнтрамі абароны замкавых комплексаў. У папярэднім раздзеле ўжо адзначала-
ся, што на тэрыторыі Койданаўскага замка ў пачатку XVII ст. быў пабудаваны
рэнесансавы кальвінскі збор Галоўная адмстнасць іэтага 3-нефавага храма -
размешчаная ў цэнтры параднага фасдда высокая 4-ярусная вежа з байніцамі.
Знаходзіўся на тэрыторыі бастыённага замка і Заслаўскі збор. ЗІго 35-метровая
5-ярусная вежа-званіца з’яўлялася галоўнай дамінантай усяго комплексу і была
прыстасавана для нясення кругласутачнай варты. Па перыметру збора пад дахам
былі размешчаны байніцы. Лесвіца на хоры змешчана ў тоўшчы сцен. Сярод яп>
архітэктурных адметнасцей трэба адзначыць адсутнасць контрфорсаў і апсіды,
а знешні дэкор, акрамя традыцыйных плоскіх ніш, уключаў яшчэ пілястры і ру-
стоўку вуглавых частак.
Яскравай адмстнасцю айчынных збораў была арыгінальнасць архітэктур-
нага рашэння і непаўторнасць асобных элементаў кампазіцыі. Так, у гэты час
з’явіліся цэнтрычныя храмы-ратонды, якія вызначаліся кампактнасцю і лёгкім
успрыняццем прысутнымі ўсёй прасторы малітоўнага зала. У 1610- 1617 гг. ііа-
добны збор быў узведзены ў Смаргоні. Яго асноўны аб’ём меў 8-іранную форму з
вялікім купалам. які па перыметры абкружаў атык з пілястрамі і паўцыркулыіымі
аркамі. Уваход у храм быў аформлены ў выглядзе 2-яруснай ступенчатай вежы,
з боку ад якой знаходзілася яшчэ адна цыліндрычная вежачка меншых памераў з
вітой лесвіцай унутры Вокны храма мелі паўцыркульныя завяршэнні і былі раз-
мешчаны высока над зямлёй. Падобную кампазіцыю атрымаў і збор у в. Кухцічы
(1560 - 1570 гг., Уздзенскі р-н), пабудаваны па ініцыятыве паплечніка Сымона
Буднага- кнігавыдаўца Мацея Кавячынскага. У канцы XVIII ст. ён быў перабуда-
ваны ў капліцу-пахавальню ў стылі класіцызму, але зала-ратонда тут захавалася.
Успрынялі традыцыі Рэнесансу і некаторыя з узведзеных у тыя часы ка-
сцёлаў, для большасці якіх быў характэрны бязвежавы тып храма. Да іх ліку
можна аднесці Троіцкі касцёл у в Чарнаўчыцы (1583 — 1595 гг., Брэсцкі р-н),
касцёл Святой Варвары ў в. Замосце (1620 г., Слуцкі р-н), касцёл Божага Цела
і Святой Ежы ў в. Крамяніца-Дольная (1617 - 1620 іт., Зэльвенскі р-н). У пла-
не гэта былі прамавугольныя храмы з адной буйной апсідай, 2-схільным дахам
і высока размешчанымі вялікімі аконнымі праёмамі з паўкруілымі завяршэн-
нямі Фасад часам упрыгожваўся плоскімі прамавугольнымі і круглымі ніша-
мі. Петрапаўлаўскі касцёл з 4-граннай вежай над уваходам быў узведзены ў
в. Новы Свержань (1588 г., Стаўбцоўскі р-н). Лго высокі 3-вугольны франтоп
над апсідай фланкіравалі рэнесансавыя пінаклі-абеліскі.
122
Кальвінскі збор у Смаргоні
Мепш папулярным Рэнесанс быў у праваслаўнай канфесіі. Найперш тут
«!.» п.і шііваць Успенскую царкву ў тым жа Новым Свержані (1590), якая па
। м і к.імііазіцыі вельмі падобна на размешчаны побач касцёл - 1 -нефавая з ма-
। цішіі нежай і паўцыркульнымі плоскімі нішамі на фасадах. Яе ж асаблівасцю
ненялікі фігурны барочны купал з галоўкай.
А іметную гісторыю стварэння мае Праабражэнская царква ў в. Кацельня-
I к|Ч кіія (1609 г, Брэсцкі р-н) - згодна з паданнем падкаморы брэсцкі Ян Шуй-
ў кнріы выйіраў у будучага вялікага гетмана літоўскага Крыштофа Радзіві-
>« ніп налац у Біржах (Літва), прычым здабытая ў час нЯступнага разбурэння
<1 іппяга цэгла якраз і пайшла на ўзвядзенне гэтага храма. Сама царква перша-
>» іінкона складалася з прамавугольнага ў плане малітоўнага зала і паўкруглай
•і» > п.і, да якіх пазнсй на парадным фасадзе прыбудавалі прытвор. Цікава, што
• СМкавыя сцены праразаюць не толькі вузкія стрэльчатыя вокны, але і высока
I іімгшчапыя круглыя амбразуры.
Друі ой наловай XVI пачатку XVII ст. шэраг сучасных даслсдчыкаў даці-
І і і I роіцкую царкву ў в Астроўна (Бешанковіцкі р-н). Слушнасць подобных
інпяр і/к іііняў заснавана на гатычна-рэнесансавай муроўцы сцен, а таксама іх
••Нігіыіп івыш 1 м. Трэба пры гэтым адзначыць, што ў 1873 г. дадзены храм
фрнсуывалі ў рэтраспектыўна-рускім стылі - былая апсіда, напрыклад, была
I > інор.іпа ў наргэкс з 3-яруснай званіцай.
< п.ід'іынай часоў Адраджэння з’яўляюцца таксама і капліцы, якія выкон-
функііыю радавых пахавальняў. У в. Быцень (Івацэвіцкі р-н) у 1654 г. у ба-
123
рочна-рэнесансавым стылі была ўзведзена Трызнамі капліца з 8-гранным куц
лам, прамавугольнымі плоскімі нішамі і паўцыркульнымі завяршэннямі вокна
Пабудавалі капліцу ў 1633 г. у Гайцюнішках і Нонхарты. Сцены гэтага храг
былі ўмацаваны вялізнымі контрфорсамі, схілы якіх пакрывала дахоўка.
У XVI ст. істотна актывізавалася міграцыя яўрэйскага насельніцтва з крл
Заходняй Еўропы ў ВКЛ (найпсрш з Гсрманіі і Іспаніі) Вынікам гэтага ст;
пачатак будаўніцтва ў Беларусі якасна новага тыпу храма - сінагог. Першыя
іх былі ўзведзены ў Брэсце (1568) і Гродне (1578). Гэта былі пабудовы зальп;
га тыпу з лаканічным знешнім дэкорам. Да нашага часу захавалася сінагога
Быхаве (першая палова XVII ст.) - цэнтрычная пабудова памерам 20 на 21
з таўшчынёй сцен да 2 м. Асаблівасць яе кампазіцыі - круглая вуглавая веж
значна выступаўшая за межы сцен і меўшая абарончы характар. Акрамя таго,
паддашку храма была зроблена баявая галерэя з байніцамі. Таксама ў XVII с
была збудавана і «Халодная сінагога» ў Мінску, але была знесена ў 1960-я і
пры перапланіроўцы вул. Нямігі. 3 іншых сінагогтаго часу трэба назваць храмі
ў Шклове, Пінску і Навагрудку, якія ўжо мелі і асобныя рысы барока.
Такім чынам, уплыў Рэнесансу даволі моцна адчуваўся ў айчыннай кулі
тавай архітэктуры. Дзякуючы яго сінтэзу з іншымі стылямі беларускія храмі
XVI - пачатку XVII ст. паступова пачалі пазбаўляцца сярэднявечнай манумеп
тальнасці і лаканізму выяўленчых сродкаў. Прычым менавіта ў гэты час у <п
чынным культавым дойлідстве значна ўзмацніўся ўплыў заходнееўрапейскні
архітэкчуры, якая стала дамінаваць у мясцовых храмах усіх канфесій.
Сінагогаў Быхаве
124
6.5. Уплыў Адраджэння на выяўленчае
мастацтва Беларусі
У параўнанні з архітэктурай Рэнесанс у беларускім мастацтве праявіўся
ш.і-ііі.і раней - з пачатку XVI ст. Уласцівае Адраджэнню імкненне пазнаць чала-
>< ні і яго ўнутраны свет сталі галоўнай прычынай развіцця свепкага жывапісу.
Р ніссансавы партрэт, у адрознснне ад гатычнага, адмаўляў старыя рэлігійныя ка-
ПО1П.І і імкнуўся дакладна перадаць індывідуальнасць псрсанажаў. Хаця асобныя
рі.н і.і іканапісу тут усё ж захоўваліся (статычнасць фігур, нерухомасць позірку).
Першай праявай рэнесансавага жывапісу ў ВКЛ можна лічыць пачатак ка-
нміыянавання твораў славутых майстроў італьянскага Адраджэння. У Ніжнім
ымку ў Вільні Жыгімонт I Стары і Жыгімонт II Аўгуст сабралі пад уплывам
*.і|>п ісвы Боны вялікую колькасць твораў мастакоў школы Тыцыяна. Значнае
..... свецкага партрэта ў Беларусі адбылося з сярэдзіны XVI ст., калі
• і.пыпіс выйшаў за межы каралеўска-вялікакняжацкага кола і карцінныя гале-
рч Гяніліся ў рэзідэнцыях магнатаў (Нясвіж, Слуцк, Смаляны). На гэты ж час
нрымідіяцца звесткі і аб першым зборы твораў жывапісу заможным гараджані-
інім у полацкага купца Якава Хадыкі мелася «16 картпн на полотне».
іапрошаныя ў Беларусь еўранейскія мастакі (немцы А. Бінк, А. Вейдэ і
I X । іьвіг, італьянцы Дж. дэль Монтэ і К. Ггала), а таксама мясцовыя жывапі-
• іц.і (Грахоўскі, Навоша, Нікіфар, Іеранім, Семяновіч, А. Антановіч, Я. Літвін,
Ц Ін.іновіч) працавалі пераважна ў рэчышчы маньерызму, што праявілася ў за-
і і.і іасці твараў і частковым прыхарошванні вобразаў. Усяго на працягу XV —
X \ I с і е г у дакументах адзначана дзейнасць на беларускіх зсмлях 26 жывапісцаў.
< । н ір.ісмыя імі творы насілі рэпрезентатыўны характар. Карціны мслі ўраўна-
• «яоінуіо кампазіцыю. Мужчыны падаваліся як мужныя ваяўнічыя асобы, часам
. рыіырскіх даспехах (партрэт Ю. Радзівіла, другая палова XVI ст.). Ствараліся
| пін чаеы і выявы духоўных асоб (партрэты М. Гедройца, 1585 г.; Е. Радзівіла,
I •((> і 11 Скаргі, 1612 г.), якія паказваліся спакойнымі і ўпэўненымі ва ўласнай
'іііікіп.
1 Іры адлюстраванні жанчын на першае месца выходзіла жаданне паказаць,
«іріімн шляхетнай велічы, і іх прыгажосць, багацце адзення. Асобнае месца ў
• н ічіц ным жывапісе займае партрэт Кацярыны Слуцкай (1580), дзе яна пака-
• 'іі । ў цвснні ўдавы. Прыглушаныя тоны дазволілі мастаку засяродзіць увагу
•М ныры княгіні, які быў выкананы ў рэалістычнай манеры. Значнае месца ў
'і рір нах стала адводзілася і прадметам абстаноўкі. Характэрным прыкладам
। «41111 можа служыць партрэт Кацярыны Астрожскай (1597) Каля апранутай у
ВЬюўііае іспанскае плацце княгіні размешчаны столік з гадзіннікам, які сімва-
Міх муік.ібежнасць часу і абмежаванасць чалавечага жыцця.
Аі ульным для ўсіх вышэй пералічаных твораў, нягледзячы на яўны псіха-
і«і і ім пыяў персанажаў, можна лічыць наяўнасць адчувальных рыс сярэднявеч-
ы ііііп нраявілася ў пэўнай плоскаснасці, рафінавасці і застыласці вобразаў.
125
Развіццё рэнесансавага гравюр-
нага мастацтва ў Беларусі звязана з
дзейнасцю Францыска Скарыны. Як
ужо адзначалася, у яго кнігах цесна пе-
рапляталіся гатычныя і рэнесансавыя
традыцыі. Але апошнія ўжо даміна-
валі (адпаведныя гравюры ствараліся
пад уплывам венецыянскіх майстроў).
Лепшас сведчанне гэтага - аўтапартрэт
псршадрукара, сам факт змяшчэння
якога ў рэлігійных кнігах сведчыць аб
пачатку секулярызацыі паўсядзённага
жыцця. Адпавядае ідэям Адраджэння
і кампазіцыя гэтай гравюры. Ф. Ска-
рына паказаны ў момант напружанай
інтэлсктуальнай дзсйнасці надзвычай
рэалістычна - ён апрануты ў тагачас-
нас еўрапейскае адзенне і знаходзіцца
ў сваім рабочым кабінецс ў час пра-
цы над рукапісам у атачэнні розных
паўсядзённых рэчаў (глобус, гадзін-
нік, ліхтар, кнігі і інш.). У цэлым яго
гравюрам уласціва кампазіцыйная цэ-
ласнасць, рэалістычнасць, гераізацыя
вобразаў, папулярызацыя новых архітэктурных формаў і прыёмаў будаванпя
(«Дачка фараона і Мансей», «Псраход праз Іардан», «Майсей псрад народам»,
ЗДанііл з ільвамі» і інш.). Цікава, што выявы біблейскіх персанажаў былі часам
набліжаны да сучасных псршадрукару простых людзей (сялян і рамсснікаў).
Аўтапартрэт Ф. Скарыны
апранутых у тыповае тагачаснае адзенне.
Сярод іншых тагачасных гравюр можна адзначыць рэалістычны партрэі
Васіля Цяпінскага (1576), на якім ён паказаны ў еўрапейскай вопратцы (па іп
шан всрсіі дадзеная гравюра створана на мяжы XIX — XX стст.). Вобраз яю
ярка іцдывідуальны, лёгкая ўсмешка падкрэслівае добразычлівасць і душэўную
цсплыню. Важным новаўвядзсннем можна лічыць і тое, што партрэт друкарл
быў падпісаны на старабеларускай мове.
Асобнай галіной тагачасных гравюр былі гарадскія краявіды (Гродна, Ня
свіж, Полацк), дзе дакладна паказваліся абрысы і асноўныя дамінанты - замкі,
ратушы і храмы. Шырокую вядомасць атрымала дзсйнасць Тамаша Макоўскаг.і
ў канцы XVI - псршай трэці XVII ст. у Нясвіжы, дзе ён не толькі ствараў свае
творы, але і кіраваў друкарняй Радзівілаў. Сярод найбольш славутых яго гравюр
выявы быццам бы з «птушынага палёту» Вільны, Трокаў, Нясвіжа, Клецка, *
таксама ссрыя «Асада Смаленска».
126
У беларускім іканапісе Рэнесанс стаў адчувацца з сярэдзіны XVI ст. Ра-
інм і іым размыванне старадаўніх традыцый пачадося ў ім раней - праз узрас-
ціініе ўнлыву заходнееўрапейскага мастацтва. У тагачасных абразах назіралася
імкнсннс да канкрэтызацыі выяў святых. Дзякуючы гэтаму яны пачалі адлю-
। цкіунаць густы і традыцьп народнага мастацтва узнёслыя пачуцці і ўяўленні
ііі ріідавадіся праз звыклыя ды набліжаныя да паўсядзённасці формы. Пасту-
нпіы перадача індывідуальных рыс характару стала настолькі канкрэтнай, а
ірчуіыльнасць фактуры жывога цела настолькі шчырай, што твор ужо больш
н н і цыў свецкі партрэт, чым абраз. Пры гэтым праз павышаную ўвагу акаля-
інч ні р ічаіснасці значна ўзбагачалася кампазіныя: задні план насычаўся свое-
н піілівымі кулісамі ў выглядзе рэнесансавых збудаванняў.
I Іаўплываді традыцыі заходнееўрапейскіх іканапісных школ і на арнамен-
і нн.ііо айчынных абразоў рэльефнай разьбой з расліннымі матывамі: сплсце-
ііі ін і квстак і лістоў узоры слаліся па-за постацямі святых Важным момантам
і пныііілася адухоўленаспь вобразаў і ўраўнаважанасць кампазіцыі.
Ллс візантыйскі ўплыў па-ранейшаму захоўваў у Беларусі моцныя пазі-
ііш ііі ю праявілася ў плоскаснай манеры малюнка і застыласці фііур святых.
I пбраз «Маці Божая Іерусалімская» з в. Здзітава (Жабінкаўскі р-н) святочна
чі'іііімеіпаваны рэльефнай разьбой, якая па манеры і стылю набліжана да рэне-
• «ікаіыіі (буйныя пераплеценыя сцяблы і лісці). Да таго ж, насычаная лірызмам
ніінп.і святой тут крыху павернута, што стварала ілюзію нскаторай прасторавай
і іі.іГнііі, а яе твар крыху падрумянены.
Лдухоўленасць вобразаў, гарманічнае спадучэнне жамчужна-шэрых, за-
Iнік іых і прыглушаных чырвоных тонаў, ураўнаважанасць кампазіцыі - гэта
іі|< ічны Адраджэння ў абразе «Міколы-цудатворцы» з в. Ляхаўцы (Маларыц-
»і р н). Абразы «Маці Божая Адзігітрыя» з в. Дубенец (Столінскі р-н) і «Маці
!• кпн Замілаванне» з Маларыты выкананы пад істотным уплывам кананічнай
ш । нпыііскай іканаграфіі (вытанчаная графічная мансра шсьма, шчыльнае ка-
'ій|іыі іычнае вырашэнне), але разам з тым і тут адчуваюцца новыя павевы -
іы і уідісяннем італа-крыцкай школы іканапісу німбы святых вылучаны раз-
ін.ім рыьсфам. Абраз «Параскева Пятніца» са Случчыны ўвогуле з’яўляецца
»<шічіі іравюры «Пстка» з выдадзенай сербскай калоніяй у Вснецыі кнігі «Мі-
н ін.іораная» (1538). Пры гэтым фон на ёй аздоблены разным рэнесансавым
рп імсіпам, а сама выява святой вызначаецца пэўнай аб’ёмнасцю і светлаце-
іі'ьііі м.ідэліроўкай твару. Арыгінадьна выглядае скрутак, што яна трымае ў
І> н । насуперак лоііцы ён разгортвасцца ўверх Абразы «Мдці Божая Баркула-
і іўі кая» з Быхава і «Старазапавстная Тройца» з Камянецкага раёна аздоблены
•і'пммііі высокарэльефнай разьбой. Асобую цікавасць тут мае размяшчэнне
> міоіі Гройцы на фоне звычайнага тагачаснага гарадскога пейзажу, да таго ж
на । і плс перад імі знаходзіцца сучасны посуд (відэльцы, нажы, чаркі, міска).
V выіпку падобнага спалучэння візантыйскай, сярэднявечнай і рэнесан-
♦'мнііі ірадыцый у Беларусі пачала складвацца самабытная іканапісная школа,
127
характэрнымі рысамі якой былі: уласныя падыходы і бачанне малюнка, мансры
разьбы і пісьма (паэтапнае нанясеннс фарбаў для стварэння пэўнай рэлйефпа
сці), перанясенне падзей свяшчэннай гісторыі ў асяроддзе, сучаснае гледачу,
спалучэнне сімвалізму і індывідуалізму, дакладная перадача дробных дэталяў,
павышаная дэкаратыўнасць і інш
Што ж датычыцца алтарных размалёвак, то тут куды мацней, чым у іка
напісе праявілася характэрная для Рэнесансу ўвага да зямной прыгажосці звы
чайнага чалавека, да яго пачуццяў і клопатаў. Акрамя яскравых індывідуальных
рыс персанажаў, якасна новым можна лічыць пашырэнне ў ім бытавых і этіы
графічных матываў, а таксама падкрэслена апавядальны характар саміх росш
саў. Уцалела ўнікальная алтарная карціна «Пакланенне вешчуноў» (1514-1522)
з в. Дрысвяты (Браслаўскі р-н). Яна была створана хутчэй за ўсё мясцовым
мастаком пад уплывам Паўночнага Адраджэння (нямецкая школа Л. Кранахп
Старэйшага) і вылучаецца спакоем ды ўраўнаважанасцю кампазіцыі, даклад
най перадачай чалавечых фігур, іх вопраткі, рэалістычным архітэктурным края
відам задняга плана, аб’ёмнай мадэліроўкай формаў, удалым выкарыстаннем
свстлаценевых эфектаў.
Захоўваліся ў Беларусі і старадаўнія традыцыі аздаблення евангелляў. Гак
Слуцкас евангелле (канец XVI ст.) мела вокладку з чырвонага аксаміту. Ма
стацкую каштоўнасць твору прыдавалі мудрагелістыя каляровыя арнаменталь-
ныя застаўкі, а таксама выкананыя ў візантыйскім стылі заглаўныя ініцыялы
У Шарашоўскім евангеллі (XVI ст.) традыцыйна пададзены тэкст з ініцыяламі,
застаўкамі і раслінным арнаментам на палях, у візантыйскай тралыцыі быў да-
поўнены 4 арыгінальнымі мініяцюрамі з выявамі евангелістаў.
Развіццё скульптуры ў стылі Рэнесансу пачалося толькі ў канцы XVI ст,
што тлумачыцца працягам дамінавання тут рэлігійнай тэматыкі. Разам з тым і ў
больш ранніх гатычных творах можна ўбачыць асобныя прыкметы новага часу
Ва ўжо згаданай выяве св Гжэгажа з Полацка добра бачна складанасць і не
адназначнасць чалавечага характару персанажа, прапорцыі фігуры пададзены
дакладна, вялікая ўвага нададзена твару. У далейшым подых Рэнесансу тольм
ўзрастаў - назіраецца імкненне скульптараў паказаць індывідуалізм персанаж.і
і дакладныя формы яго фігуры, прасочваецца пільная ўвага бытавым абставі
нам. Пластыка набывае аб’ёмнасць, фон часам пераўтвараецца ў архітэктуріп.і
пейзаж, рэльеф становіцца шматпланавым і прасторавым Значныя змянеіші
адбываюцца ў афармленні храмаў. З’яўляюцца прысценкавыя ярусныя алтары.
дзе размяшчаюцца парныя статуарныя паліхромныя скульшуры
Якасна новым напрамкам у развіцці скульшуры можна лічыць з’яўленпе
ў Беларусі надмагілляў, якія выконваліся па італьянскіх узорах з мармуру ш
каменю і змяшчаліся ў храмах побач з алтаром альбо ў крыптах, што з цягам
часу пераўтвараліся ў фамільныя пахавальні Імкненне захаваць свой вобра і
зацвердзіць прэстыж роду, ушанаваць памяць памерлых адпавядала духу новаі ।
гуманістычнага светаўспрымання. Адно з найбольш ранніх надмагілляў у ВКЛ
128
ін.і ю выканана італьянцам Б. 3. дэ Джыяноцісам ва ўшанаванне памяці А. Га-
нцолі.да (Вільня, 1541 г.). У далейшым гэтую традыцыю ўспрынялі і Радзівілы.
\ бярочным Нясвіжскім сзуіцкім касцёле Божага Цела захавалася дзіцячае над-
Лнніллс М. К. Радзівіла (1588) і ўмураваная ў сцяну выява апранутага рымскім
ірыс і акратам М. К. Радзівіла Сіроткі (пач. XVII ст.). У Мінску захоўваецца над-
мпі і.'ілс П. Сапегі і 3 яго жонак (І599)з Гальшан. Фііуры памерлых ляжаць сва-
і>п ша, іх галовы змсшчаны на падушкі - гэта хутчэй адпачынак, чым смерць,
шіп іаксама адпавядала іуманісгычнай канцэпцыі. Пазбаўленыя эмоцый, яны
\ п.іс.ібляюць годнаспь і знакамітаспь свайго роду. У Чарнаўчыпкім Троіцкім
► ісііелс ўцалсла мармуровас надмагіллс фундатара храма М. Вольскага і яго
йгпікі (1620-я гг.).
Псраўтварэннс замкаў у палацы прымушала іх уладальнікаў клапаціцца і
ніі .пдабленні ўнутраных інтэр’ераў сваіх рэзідэнпый. Шырока ўжывалася ляп-
ііі і паркетная ці керамічная падлога, рэнесансавая мэбля з Еўропы Асобы
іі> н >ні стаў рабіцца і на нечы, якія з простага сродку для абагрэву, дзякуючы
(чп.ефнай наліхромнай кафлі, пераўтварыліся ў важны дэкаратыўны элемент
11 і.юлсння інтэр’ераў і сталі сапраўднымі творамі свсцкага мастацтва з выява-
мі |ы іавых гербаў, партрэтаў гаспадароў, расліннымі і міфалагічнымі кампазі-
іп.іямі (Заслаўе).
Такім чынам, Рэнесанс у айчынным мастацтве ахапіў не толькі ўсе існа-
н.іуіііі.ія да яго напрамкі, але і прынсс шмат чаго новага ў жывапіс, скульптуру
11 і Всльмі адчувальным пад яго ўплывам стала ўздзсянне заходнееўрапейскай
г н.гуры, якое нраяўлялася нават у нраваслаўнай культурнай традыцыі Над-
пп.ічаіі важным момантам было і ўзмацненне свецкага пачатку, бо гэта свед-
•п.і і.і аб пераходзс да наступнай стадыі развіцця грамадства. Відавочна, што
і м.шістычная скіраванасць большасці тагачасных твораў яскрава пацвердзіла
'I' ікі екладвання новага, больш прагрэсіўнага светаўспрымання.
У цэлым жа эпоха Адраджэння сапраўды заклала ў Беларусі асновы новай
»учі.гурнай традьіцыі, заснаванай пераважна на свецкіх каштоўнасцях. На жаль,
р і ібуральныя войны XVII - пачатку XVIII ст. прывялі да знішчэння значнай
•і'К ікі шздэўраў гэтага перыяду. Нягледзячы на гэта, ацалелыя помнікі тагачас-
ііпп магэрыяльнай культуры яшчэ і зараз уражваюць свасй велічнасцю, ману-
м.шальнасцю і ўнутранай гармоніяй.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
I. Назавіце нрычыны зараджэння Рэнссансу і яго адметнасці
2. Дзс ў Беларусі была рэалізавана канцэпцыя «ідэальнага горада»?
3. Прааналізуйцс працэс пераўтварэння айчынных замкаў у палацы.
4. Пакажыце асаблівасці культавага дойлідства ў часы Рэнесансу.
5, Дайце ацэнку развіццю беларускаі-а мастацтва ў азначаны перыяд.
129
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар праеільнага адказу:
1. Ратуша ў стылі Рэпесапсу да пашага часу захавалася ў:
1) Віцебску;
2) Нясвіжы;
3) Мінску;
4) Гроднс.
2. Па загаду М. К. Радзівіла Сіроткі Мірскі замак быў «дапоўнепы»:
1) дадатковымі вежамі,
2) шырокім ровам з вадою,
3) палацам і італьянскім паркам;
4) касцёлам у стылі Рэнесансу.
3. Новым у беларускім ікапанісе часоў Рэпссапсу стала:
1) застыласць выяў святых;
2) ужыванне святлаценяў;
3) адухоўленасць аобразаў;
4) выкарыстанне ўсяго некалькіх асноўных колсраў.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыііепні да змеп у плапіроўцы асобпых гарадоў Беларусі ў
часы Рэпесапсу:
1) Нясвіж; а) пры перабудовс горад набыў форму паўкруга;
2) Быхаў; б) пры перабудове горад набыў форму круга,
3) Слуцк; в) пры перабудове горад набыў форму прамавугольніка;
4) Рэчыца; г) пры псрабудове горад набыў форму квадрата.
5. У дачыііепііі да кампазіцыі аіічыппых замкаў:
1) Нясвіжскі замак; а) замак, дзс ўвесь цяжар абароны прыпадаў на знешні вал, а ў всжах меліся жылыя пакоі і вялікія вокны;
2) Гальшанскі замак; б) замак, які меў Г-падобны палац з 2 всжамі і паўадкрытай галерэяй;
3) Быхаўскі замак; в) замак з мураванымі вежамі і драўляным палацам з мансардай;
4) Любчанскі замак; г) бастыснны замак з 3 асобна стаячымі карпусамі і брамай з вежай.
130
6. У дачыпсііпі да зпсшняга выгляду айчыппых храмаў;
1) Кальвінскі збор у Смаргоні; а) храм, умацаваны вялізнымі контр- форсамі, схілы якіх пакрыты дахоўкай;
2) Царква ў в. Новы Свержань (Стаўбцоўскі р-н); б) храм з адной вуглааой абарончай всжай;
3) Капліца ў в. Гайшонішкі (Воранаўскі р-н); в) храм у выглядзе 8-граннай ратонды з 2-яруснай вежай на ўваходзе;
4) Сінагога ў Быхаве; г) 1 -нефааы храм з масіўнай асжай на ўваходзе, якую вянчае фігурны купал
Закончыце сказ:
7. Моцна выступаючая вуглавая частка зсмляных умацаванняў замка, мела
іт і ну.
8. У другой палове XVI - XVII ст. назіраўся крызіс Рэнесансу, які пра-
ніпуся ва ўзрастанні дэкаратыўнай насычанасці помнікаў. Новы архітэктурна-
мні іацкі кірунак атрымаў назву.
9. Зашклёны выступ у сцяне называецца.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Бэрк, П. Рэнесанс / П. Бэрк. Мінск, 1997.
Мастацтра Беларусі эпохі Адраджэння Мінск, 1982.
Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння. Мінск, 1994.
Ренессанс. Барокко. Класснцпзм. Проблема стнлей в западноевропейском
ік кусстве XV - XVIII вв М., 1980
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Ад Полацка і Нясвіжа да Падуі і Венсцыі / А. Лойка [і інш ], пад рэд
А Мальдзіса. Мінск, 1994.
Асіноўскі. С. Смаляны / С. Асіноўскі // Беларуская мінуўшчына. 1995. № 1.
Бажэнаў, Ю Кухціцкі збор - сведка гісторыі / Ю. Бажэнаў // Бсларускі
I к іарычны часопіс. 2003. № 3.
Высоцкая, Н. Ф. Скулыпура н резьба Беларусм XII - XVIII вв. / Н. Ф. Вы-
іонкая. Мпнск, 1998.
Грнцкевнч, А. П. Древннй город на Случм / А. II. Грнцкевнч. Мпнск, 1985
Грнцкевііч, А. П Частновладельческпе города Белорусснн в XVI -XVIII ва.:
«'ііц ікон. псслсдовання городов/А. П. Грнцксанч Мннск, 1975.
Дзербіна, Г. Сям’я і прааа ў Беларусі эпохі Рэнесансу / Г. Дзербіна Мінск,
1997.
131
Дмілтрііев, М Вг Православнс м Реформаціія. Рсформацмонные двнження
в восточнославянскнх землях Рсчн Посполнтой во второй половмнс XVI в. /
М. В. Дмнтрнсв. М„ 1990.
Жывапіс Бсларусі XII - XVIII стст.: фрэска. абраз. партрэт,/ Н. Ф. Высоп-
кая, Т. А. Карповіч. Мінск, 1980.
Заяц, Ю. А. Заславль в эпоху фсодалнзма / Ю. А. За^ц. Мннск, 1995.
Іванова, Л. Рэфармацыйны рух на Беларусі (другая палова XVI - першая
палова XVII ст.) / Л. Іванова // Бсларускі гістарычны часопіс. 1997. № 2.
Калядзінскі, Л. Всрхні замак Слуцка / Л. Калядзінскі // Беларускі гістарыч-
ны часопіс. 1996. № 1.
Кнлбас, А. А. Культура прнвнлегмрованного сословня в Беларусн (XIV -
XVI вв.) / А. А. Кнлбас. Мннск, 2004.
Кушнярэвіч. А. М. Культавас дойлідства Беларусі XIII - XVI стст. / А. М. Куш-
нярэвіч. Мінск, 1993.
Локотко, А. Н. Архнтсктура европейскнх сннагог/ А. П. Локотко. Мннск, 2002.
Нясвіж: Гісторыя - культура — мастацтва. Варшава; Мінск, 1998.
Саверчанка. I. В. Канцлер ВКЛ Леў Сапега/1. В. Саверчанка. Мінск, 1992.
Самусік. А. Ф. Міжнародныя культурныя сувязі Беларусі ў XIV — пачатку
XVII стагоддзя / А. Ф. Самусік// Журнал международного права н международ-
ных отношеннй. 2006. № 1.
Ткачоў, М. А. Замкі і людзі / М. А. Ткачоў. Мінск, 1991.
Трусаў, А. А. Беларускія сінагогі / А. А. Трусаў // Беларуская мінуўшчына.
1996. №3.
Хадыка, А. Ю. Непаўторныя рысы: з гісторыі беларускага партрэта/А. Ю. Ха-
дыка, Ю. В. Хадыка. Мінск, 1992.
Чарняўскі, I. М. Замак у Гальшанах / I. М. Чарняўскі// Помнікі гісторыі і
культуры Бсларусі. 1983. № 3.
ШыішЛгіна-Патоцкая, К. Я. Нясвіж і Радзівілы / Ы. Я. Шышыгіна-Патоц-
кая. Мінск, 2002.
Якішовііч, Ю. А. Зодчество Беларусн XVI - сер. XVII в. / Ю. А. Якнмовпч
Мннск, 1991.
Біцка гіст ху8ііос1піс1і Кгесгурокроіііе) XVI - XVIII сусу. ЬцЫіп, 2000.
132
ГЛАВА 7
БАРОКА I РАКАКО Ў ПОМНІКАХ БЕЛАРУСІ
7.1. Паходжанне стыляў. Характэрныя рысы
Барока як новы архітэктурна-мастацкі стыль зарадзілася ў Італіі ў другой
ііп 'оне XVI ст. (Б. Міксланджала, К. Мадэрна, Л. Берніні). У гэты час яшчэ па-
ініп.іу позні Рэнссанс, які разам з маньерызмам і стаў асновай для яго складван-
ім I Іаскорылі ж гэты працэс крызіс феадалізму і Контррэфармацыя.
Абагульняючы всрсіі паходжання тэрміна «барока», можна сцвярджаць,
ііі ю гакім чынам у тагачаснай Еўропе абазначалася штосьці вельмі мудраге-
іігпіе, дзіўнае, ненаіуральнае і заблытанае. Праціўнікі стылю ўкладвалі ў па-
>ні(іімс найменнс нсгатыўны і прыніжаны сэнс, а прыхільнікі не бачылі ў слове
нОнрока» нічога агіднага, а наадварот, лічылі, што яно дакладна перадае яго
іпіііс і ычна-вобразную адмстнасць.
У перыядызацыі стылю вылучаецца ранні этап (кансц XVI — першая па-
кіпі.і XVII ст), калі працягваўся пошук новых кампазіцыйных рашэнняў 3 ся-
|і 11 ііпы XVII ст. барока ўстушла ў сталую форму, дасягнула росквіту і заняла
іі інмочае месца ў Еўропе. У часы позняга барока (XVIII ст.) сфарміраваліся
іінііыянальныя архітэкіурна-мастацкія школы, для якіх характэрна празмерная
і жнратыўнасць, пластычнасць аб’ёмаў і маляўнічасць сілуэтаў. Сярод най-
г< і н.ін вядомых прыхільнікаў барока можна адзначыць Веласксса, Рэмбрандта,
I’. бспса, Гойю, ван Дэйка. Эстэтычная сутнасць барока заключалася ў прызнан-
ііі іі.іяўнасці ідэальнай першапрычыны сусвсту і існаааііря адносна пазнаваль-
.......ісціны. Наблізіцца да разумсння ірэальцага можна было праз
। уб'екгыўна-творчас пераасэнсаванне яго ў канкрэтных мастацкіх вобразах.
1 іічм чынам, асаблівасцю барока стала адлюстраванне свету нс толькі праз ла-
і ічн.і штэлектуальнае, але і пачуццёвае ўспрыманне. Чалааек жа, як шматпла-
....... асоба са складаным унутраным светам, супрацьпастаўляўся асяроддзю і
іі пм нават страчваў свае звыклыя якасці (Гулівср Дж. Свіфта).
('ярод характэрных рыс барока, па-першае, аылучасцца ўласцівая стылю
і- 'іічпасць, пышнасць, маштабнасць, дынамічнасць кампазіцый і патэтычная
V піёсласць. Па-другое, надзвычайнас эмапыянальнас напружанне, якое дасяга-
нііся д іякуючы павышанай экспрэсіі і складанасці выразных сродкаў, а таксама
ь іііі і растнасці маштабаў, матэрыялаў, рытмаў, колераў, святла і ценю з адначасо-
ііі.ім плаўным ды гарманічным іх супадпарадкаваннем і перацяканнем Па-трэ-
іріг, гіагральнасць і феерычнасць стылю з аб’яднаннем рэальнага і ілюзорнага,
ііііо с.ілзейнічала псраўтварэнню фасадаў у своеасаблівыя кулісы, складаючыя
I 11 ім ўрачысты гарадскі ансамбль Па-чацвёртае, страта палацамі і храмамі
піііірпіічых рыс з адначасовым інтэнсіўным узбагачэннем іх дэкаратыўнага
133
аздаблення, вынікам чаго стала інтэнсіўнае ўзаемадзеянне розньіх відаў мас
тацтва. Па-гіятае, у афармленні інтэр’ераў і мастацкіх твораў натуралістычная
трактоўка дэталяў нерапляталася з абстрактнай сімволікай, а апора на пачушп
рабіла іх больш вольнымі ад звыклых нормаў і канонаў.
У Беларусь барока трапіла ў канцы XVI ст. непасрэдна з Італіі. Галоўнымі
ініцыятарамі яго пашырэння ў ВКЛ бьілі магнаты, убачыўшыя ў новым стылі
магчымасць зраўняцца па велічы з заходнсеўрапсйскай элітай Разам з тым па
беларускіх землях барока мела і свае адметнасці. Да пачатку XVIII ст. яно раі-
вівалася пераважна ў рэчышчы сакральнай архітэктуры, а палацава-сядзібнас
дойлідства амаль не закранула, што тлумачылася ўздзеяннем Рэнесансу, Контр-
рэфармацыі і шматлікіх войнаў. Шырокае распаўсюджванне на беларускіх зем-
лях барока атрымала толькі з 1720-х гг., але ў Еўропе тадьі ўжо адчуваўся ўплыў
ракако, уздзеянне якога прыдало айчынным помнікам пэўную арыгінальнасць.
Само з’яўлснне ракако стала праявай крызісу абсалютных манархій, для
якога былі характэрны геданістычнае светаўспрыманне і своеасаблівы ўход
феадальнай эліты ад паўсядзённасці. Найлепш праявілася гэта ў Францыі, дзс
супсрніцтва паміж арыстакратамі прыводзіла да ўсё большага дэкаратыўнага
аздаблення іх рэзідэнцый. Яшчэ ў другой палове XVII ст. пад уплывам маньерыз-
му, барока і ранняга класіцызму тут склаўся «Вялікі стыль», які азнаменаваўся
ўзвядзеннем Версальскага палаца. Аднак уласцівая яму строгасць і кананічнасць
архітэктурных рашэнняў паступова перастала задавальняць правячыя колы
Францыі, і з пачаткам XVIII ст. «Вялікі стыль» пачаў «дапаўняцца» разнастай-
ным вытанчаным дэкорам. Дзякуючы гэтаму французская культурная традыцыя
істотна наблізілася да італьянскага позняга барока, але яе апора на антычнасць
традыцыі і выкарыстанне якасна новых дэкаратыўных элементаў прывялі да
ўзнікнення асобнага архітэктурна-мастацкага стылю, які атрымаў назву рака-
ко. Гэты тэрмін паходзіў ад спалучэння слоў «ракайль» і «барока» Пры гэтым
«госаіііе» даслоўна можна перакласці з франііузскага як «невялікі драблёны ка-
мень» ці «ракавіна» у ракако так найменавалі шырока пашыраны абстрактны
арнамент, які нагадваў ракавіну складанай канфігурацыі. Сярод іншых назваў
стылю найбольш дакладным лічыцца «зімовае барока», бо створаныя марозам
мудрагелістыя выявы на шкле вельмі падобны на ракайльны дэкор.
Перыядызацыя ракако ў Францыі непарыўна звязана з каралямі Людові-
кам XV (правіў у 1715 - 1774 гг.) і Людовікам XVI (правіў у 1774 - 1794 гг.), а
таксама іх фаварытамі (мадам Пампадур і інш.). У Прусіі гэты стыль дасягнуў
росквіту пры каралі Фрыдрыху II (правіў у 1740 — 1786 гт.), калі ў Патсдаме быў
узведзены палац Сан-Сусі («Без клапот»), У Беларусі існаваў «саксонска-вар-
шаўскі» кірунак ракако, бо ініцыятары яго пашырэння тут - каралі Рэчы Паспа-
літай Аўгуст II і Аўгуст III адначасова з’яўляліся і саксонскімі курфюрстамі.
У цэлым для ракако характэрны, па-першае, надзвычайная вытанчанасць,
элегантнасць і лёгкасць пабудоў. Па-другое, крывалінейныя абрьісы і хвалістая
паверхня фасадаў, што стварала ўражанне цякучасці формаў і аб’ёмаў, а таксама
134
прі.піод пла да складаных кампазіцыйных рашэнняў. Па-трэцяе, вялікі асарты-
м«п дэкаратыўных элемснтаў (ордэрныя элсменты. ляпніна, ліштвы, карнізы,
і|ш урпыя купалы, дахі складанай формы, люстэркі, скульптуры) Па-чацвёр-
ін<к, псраарыентацыя з гераічнага і манумснтальнага аспектаў на мансрны і за-
бій іяльны Па-пятае, закладзснае ў стылі імкненне да незвычайнага, дзіўнага,
іііп.гіамляючага сваёй нспраўдападобнасцю, спрыяла выкарыстанню экзотыкі,
ыі.пычанай з арабскага Усходу і Кітая.
Трэба таксама адзначыць, што ў сучаснай айчыннай гістарыяграфіі няма адзі-
п н.і поіляду на мссца ракако ў архітэктуры і мастацтве Беларусі. Існуе мерка-
нпнііе. штотут гэта быў пераважна дапаможны «інтэр’срны» стыль, які дапаўняў
ікнііяе барока і класіцызм складаным дэкорам і не атрымаў у рэгіёне шырокага
р > н.іўсюджвання (Т. Габрусь). 3 іншага боку, сцвярджаецца, што ўнлыў фран-
н> ккаіі культуры, а значыць і ракако, у азначаны псрыяд панаваў у асяроддзі
пігіыііііай арыстакратыі («галаманія»), дзе ён арганічна злучыўся з барочнымі
і р.і іыцыямі і надаў айчыннай архітэктуры ды мастацтву новыя адметныя рысы,
> іым ліку стаў асновай пры складванні асобнай школы «вілснскага барока»
іЛ Кулагін). У цэлым поўнасцю адмаўляць прысутнасць ракайльных рыс у ай-
....... дойлідствс і мастацтве, безумоўна, нельга. Не выклікае сумненняў і тое,
іііні у Бсларусі гэты стыль арганічна дапоўніў ды ўзбагаціў ужо існуючую ар-
«п ікгурную традыцыю ад барока тут запазычвалася агульнае кампазіцыйнае
I іш пінс, а дэкор фасадаў і інтэр’еры ствараліся пад уплывам ракако. Менавіта
німу лагічным будзе выкарыстанне тэрміну «барочна-ракайльны стыль» у дачы-
п« ііііі да большасш айчынных помнікаў архітэкзуры і мастацтва XVIII ст.
7.2. Барока ў айчынным горадабудаўніцтвс
Заняпад гарадоў Бсларусі ў час войнаў другой паловы XVII - пачатку XVIII ст.
кі.ныўным чынам паўплываў на іх знешні воблік. Мураванае дойлідстваймаль
н і ік.ім нрыпынілася, а таму барока ў айчынным горадабудаванні таго часу прад-
11 «улсна зараз толькі асобнымі пабудовамі. У 1692 г. у Полацку быў узведзены
I ...ярховы мураваны будынак на высокім цокалі, тарцовыя фасады якога завяр-
ііі»і нся фігурнымі атыкамі. Ён вядомыпадназвай «ДомПятра I»,бо рускі імператар
•і.і у ім у 1704- 1705 гг. (цяпертутдзіпячая бібліятэка). Ацалеў і «Дом на рынку»
I Інсніжы (1721) з крывалінсйнымі абрысамі мураванага параднага фасада Унут-
І> іп.ы яі о планіроўка мела дакладнае члянснне на жылую частку і краму-майстэр-
нні но нсршапачаткова дом прызначаўся для рамесніка, а ў наш час тут таксама
мч нінііа бібліятэка. У Мінску ў 1640-я гг. на аснове гатычна-рэнесансавых дамоў
\У1 сг. быў узведзены жылы корпус Святадухаўскага манастыра базыльянак, та-
р чі наўднёва-ўсходняга крыла якога ўпрыгожваў фігурны шчыт з крывалінсйны-
п нпрысамі (у цяпсрашні час музычная школа). 3 барочных гарадскіх асабнякоў
Ч VIII ст. неабходна назваць мураваны 2-павярховы будынак у Магілёве - галоў-
ні.ім ілсмснтам дэкору яго галоўнага фасада стаў балкон з ажурнай каванай агаро-
і»ііі (ыраз тут размсшчаны мемарыяльны музей мастака В Бялыніцкага-Бірулі)
135
«Дом на рынку» у Нясвіжы
Паступова, з ажыўлсннем эканамічнага жыцця, у айчынных гарадах адна-
вілася і грамадскас будаўніцтва. Найбольшай велічнасцю адзначаліся ратушы,
якія ў XVIII ст. набылі пышныя барочныя рысы. У цэнтры Віцебска ў 1775 г.
была ўзведзена ратуша, уяўляўшая сабой 2-павярховы будынак з 4-яруснай
всжай з высокім шатровым зааяршэннем. Архітэкіурны дэкор тут быў скан-
Цэнтраваны пераважна на всжы (пілястры, валюты і карнізы), дзе таксама быў
Устаноўлсны гадзіннік. У XX ст. яе асноўны аб’ём павялічылі да 3 паверхаў, а
ў самім будынку сёння размешчаны краязнаўчы музей. У 1773 г. капітальна пе-
Рабудавалі і Магілёўскую ратушу, узвсдзеную ў 1679 - 1689 гг. Яе адметнасцю
была прымыкаючая звонку да параднага фасада 5-ярусная всжа вышынёй у 46 м
з балконам, гадзіннікам і гранёным купалам са шпілем. На жаль, гэта ратуша
была пашкоджана ў гады Вялікай Айчыннай вайны і ў 1957 г. зруйнавана. Ад-
нак у 2007 - 2008 гг. яе аднавілі і зараз Магілёўская ратуша зноў стала асноўнай
Дамінантай гістарычнага цэнтра горада
У другой палове XVIII ст. у Бсларусі з’явіліся новыя гарадскія ансамблі,
ДЗс барочныя формы будынкаў спалучаліся з класічнымі прынцыпамі рэгуляр-
насці забудовы (так званы «барочны класіцызм»), Адным з першых падобнай
перапланіроўкай заняўся гснерал-лсйтэнант кавалерыі Станіслаў Радзівіл у
падуладным яму Дзятлавс - па яго жаданні новае афармленнс атрымала цэнт-
ральная плошча гэтага мястэчка, па перыметру якой былі ўзведзены 2-павярхо-
вьія жылыя будынкі з крывалінейнымі абрысамі мураваных фасадаў.
Куды больш шырокамаштабныя работы вяліся ў той жа час на ўскраіне
Гродна, дзс ў 1765 - 1780 гг. архітэктарамі I. Мёзсрам і Дж. Сака па ініцыятывс
136
Анцінія Тызснгаўза ўзнікла новас прадмссце «Гарадніца». Згодна з іх прасктам
•іці мела падоўжаную воссвую кампазіцыю і дзялілася на шэраг тэматычных
>іі што групаваліся вакол некалькіх плошчаў і вуліц, размешчаных уздоўж
I ) іраднічанкі. Усяго тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння.
I Ірыярыгэт меў комплскс адміністрацыйна-культурных пабудоў. Сярод іх трэба
ііп ін.іпь палац самога А. Тызснгаўза, а таксама злучаны з яго левым крылом
нрын•ім псраходам 2-павярховы будынак тэатра. Уваход у яго вылучаўся вялі-
>ім о.ілконам 2-га павсрха, які абапіраўся на4 масіўныя калоны, а знешні дэкор
ночііў рустоўку, ляпныя гірлянды ды картушы, антычныя вазы. Тэатр быў
упіс гісны па традыцыйнай схсме - меў паўкруглую глядзельную залу з 22 ло-
• імі ў 2 ярусах, вялікім партэрам і сцэнай з магчымасцю ўстаноўкі 5 куліс ці
'К.ір.шып адначасова.
Пасупраць палаца А. Тызснгаўза былі ўзвсдзены дамы адміністратара і
нш > пдміністратара, а таксама будынак лясніцтва Гродзенскага староства. Усе
яіп.і былі 2-павярховыя і мелі лаканічнас знешняе вырашэннс — прамавуголь-
ііі ііі .іконныя прасмы тут чаргаваліся з пілястрамі ды плоскімі нішамі, а над
•ыіпкімі 4-схільнымі дахамі ўзвышаліся стромкія цагляныя коміны
Другая па значнасці зона ў Гарадніцы выконвала асветныя функцыі. Асоба
пі4 іучпўся тут, размешчаны ў глыбі батанічнага сада, будынак медыцынскай
•к 11 іміі. Асноўны аб’ём яго быў 3-павярховы з вялікімі вуглавымі 6-граннымі
•Ілыюрыямі - яны выступалі за агульны псрыметр сцен і нагадвалі сярэдня-
нічныя крапасныя вежы. Арыгінальна выглядала пабудова, прызначаная для
•і. п.ічпай школы. Узведзеная на Палацавай плошчы непадалёк ад рэзідэнцыі
А I ы існгаўза, яна паўтарала яе паўкруглы абрыс, за што атрымала назву «Кры-
•і* нфіцына». На 1-м і 2-м паверхах тут знаходзіліся класы, а мансарда была
П|н.і іасавана пад жыллс.
Грэцяя зона Гарадніцы мела гаспадарча-прамысловае прызначэнне. У яе
•» ііі і унаходзілі згрупаваныя вакол адзінага ўнутранага двара мануфактуры, ка-
4 п.скія майстэрні, сталовая для рабочых. Непадалёк ад іх, паабапал вул. Рас-
•«ііін.і (суч. вул. Э. Ажэшкі), было пабудавана 20 аднатыпных жылых будынкаў,
I іс кп.іргаравалі замежныя майстры. Яны мелі атынкаваны мураваны фасад, за-
н рінііпы фігурным франтонам. Самі ж будынкі памерам 8 на 9 м рабілі з дрэва
II іі ік поўным паверсе тут размяшчаліся жылы пакой, кухня і сені, а на мансар-
> іі і аспадарчае памяшканне. Менавіта вул. Раскоша была галоўнай связую-
чніі .ірі ірыяй усіх зон Гарадніцы. На ёй жа былі ўзведзены карчмы - «Галеча».
I н коша» і «Выгода», якія выконвалі ролю пастаялых двароў.
1 р >ба адзначыць, што да нашага часу ацалеў цэлы шэраг азначаных пабу-
г іі іс ііс ўсе яны зараз прызначаны для навсдвання турыстамі - толькі ў доме
н ір.і створаны музей гісторыі Гарадніцы ды тэатр захаваў сваё ранейшас
......ічэнне, а вось у будынку медыцынскай акадэміі размсшчаны ваенкамат,
і іііме віцэ-адміністратара - архіў, у сядзібе адміністратара (вядома як «Палац
!• । піік.іга»)- праваслаўная кансісторыя.
137
Акрамя Гродна, буйныя горадабудаўнічыя работы ў 1760 - 1780 гг. А. Ты
зенгаўз праводзіў і ва ўласных Паставах. Іх новая планіроўка прадугледжвал.і
прамавугольную сетку вуліц з гандлсвай плошчай у цэнтры, каля якой узвялі
22 адміністрацыйныя і жылыя будынкі (гандлёвыя рады, школа, кафэнгаўз, г.і-
сцініца, аўстэрыя, суд, шпіталь), а таксама нскалькі храмаў. Акцэнт тут рабіўся
на мураваныя фасады з фігурнымі шчытамі разнастайнай формы, што ствара
ла пры адзіным кампазіцыйным падыходзе багаты па варыяцыях архітэктур-
ны ансамбль. Гандлёвыя рады ўяўлялі сабою квадратнае ў плане 1-павярховае
збудаванне з замкнёным унутраным дваром, куды і выходзілі галоўныя фасады
размсшчаных па перыметры крам. Звонку сцяна комплексу з рэдкімі вокнамі
была ўмацавана буйнымі контрфорсамі і завяршалася высокім атыкам з дэка
ратыўнымі вазамі ды скульшурамі. У цэнтры паўночнага і паўднёвага фасадау
знаходзіліся ўязныя брамы з фігурнымі франтонамі. Належыў А. Тызенгаўзу і 1
г. п. Жалудок (Шчучынскі р-н), дзе пры перапланіроўцы была створана эліпса
падобная плошча з гандлёвымі радамі па сярэдзіне і арыгінальнай паўкруглап
карчмой. Ад яе промнямі адыходзіла 6 вуліц, адна з якіх вяла да палаца
У 1760 - 1770-я гг. па ініцыятыве памешчыцы Марцыяны Абрамовіч уз- I
нік і Варнянскі барочны ансамбль (Астравепкі р-н). Згрупаваны ён быў вакол
вялікай прамавугольнай плошчы, на супрацьлеглых канцах якой знаходзіліся
Георгіеўскі касцёл з 2-павярховымі домам аптэкара і плябаніяй паабапал ад яго .
і палац з асобна стаячымі флігелямі (не збярогся). Паміж сабой яны былі злу- I
чаны таполевай алеяй, якая праходзіла праз цэнтр плошчы. 3 мэтай прыдання
цэласнасці ўсёй кампазіцыі на кожным з падоўжаных бакоў плошчы былі па-
будаваны па 9 драўляна-цагляных будынкаў - першымі ад храма размяшчаліся
2-павярховыя карчма і гасцініца, а далей ішлі 1-павярховыя дамы (7,4 на 15,8 м),
злучаныя паміж сабой мураванымі аркамі. Гэтыя будынкі прызначаліся для ра-
меснікаў, а таму, акрамя жылога пакоя, мелі яшчэ і майстэрню За кожным з іх
былі створаны агароды, а за імі ўжо размяшчаліся гаспадарчыя пабудовы. Побач
з карчмай бьілі прыстасаваны 2 будынкі пад гандлёвыя рады - з боку плошчы
былі зроблены шырокія дзверы з прылаўкамі ў нішах. Вялікі парк з возерам быў
разбіты за палацам —да нашага часу ў ім уцалела неагатычная вежа.
Такім чынам, з другой паловы XVIII ст. у Беларусі пачалася перабудова
шэрага айчынных гарадоў, выкліканая жаданнем аднавіць іх пасля папярэдніх
спусташальных войнаў. Разам з тым рабілася гэта па ініцыятыве прывагных
асоб, а таму дадзены працэс не атрымаў значнага распаўсюджвання
7.3. Развіццё палацава-паркавага
дойлідства Беларусі
Уздым мураванага дойлідства ў Беларусі ў XVIII ст. знайшоў сваё яск- I
равас ўвасабленне ў стварэнні буйных палацава-паркавых комплексаў Амаль
цэлае стагоддзе да гэтага ў ВКЛ практычна не будаваліся новыя шляхецкія рэ-
138
іід шцыі, а старыя неаднаразова спусташаліся ў час войнаў. У выніку мясновыя
ірігіыпыі аказаліся страчанымі, а іутэйшая эліта стала кашраваць заходнееў-
ріпснскія йналагі. Найбольшым быў унлыў Францыі, дзе пасля адмовы ад ба-
ін.ісіііый сістэмы палацы ўзводзіліся па прынцыпу «паміж дваром і паркам»
і п.іу іамкнснай сімстрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазшыяй. Сам палац
р і .мяшчаўся вакол параднага двара - «курдансра», а таму быў П-падобным ці
і * і іаўся з галоўнага корпуса і 2 бакавых флігеляў, часам злучаных паміж са-
Лпй нркадамі альбо крытымі галерэямі. Па перыметры ўвесь комплекс абносіў-
і я пжурнай агароджай з уязнымі брамамі Апошнія ў часы барока разглядаліся ў
В*інпі адметнага архітэктурнага элемента, а таму рабіліся ў выглядзе пілонаў са
11 іі.іігурамі навсрсе альбо трыумфальных арак і насычаліся дэкорам
ІІадзвычай важнае месца займаў парк, які арганічна дапаўняў архітэктур-
пі.ііі ібудаванні. У цэнтры параднага двара абавязкова ствараўся круглы «зялё-
ііі партэр са скульптурнай кампазіцыяй ці фантанам. Сам парк у часы барока
і.п.пі.іў рэгулярную планіроўку з геаметрычнай сеткай алей. Значныя тэрыто-
|іі.іі і іводзіліся пад кветнікі з арнаментальнымі кампазіцыямі. ПаД уплывам
рііг.іко паркі набылі больш паэтычны і інтымны характар. Галоўным тут стала
• п іпііпс адысці ад рэчаіснасці і рамантызаваць пейзаж, пазбавіўшы яго трады-
ііі.і(ііі.іі а выгляду. Дрэвы і кусты атрымлівалі шара-, куба-, пірамідападобныя
фцрмі.і і азоны ўтваралі складаны ажурны малюнак з яркімі плямамі квстнікаў.
I п.іііопных раслін на драўляным каркасс ствараліся своеасаблівыя «салоны» з
ііімпі пкімі «пакоямі», а таксама «зялёныя» лабірынты. Насычаўся парк і малы-
мі прхн іктурнымі формамі - павільёнамі, мосцікамі, фантанамі, лаўкамі, аль-
іпіік.імі, каплічкамі, гротамі, а таксама скульптурнымі выявамі амураў, русалак
і р і ш.ісгайных жывёл.
Не магло абысціся стварэннс рэпрэзентатыўных рэзідэнцый і без істотнай
* ірікцыі ўнутранай планіроўкі палацаў. Жылыя (спальня, будуар, кабінет, гар-
і ірпіні.ія) і гаспадарчыя памяшканні мелі другараднае значэнне. Яны размяшча-
•( п іі.і цокальным ўзроўні, а таксама на антрэсольным павсрсе (займаў былы'
п* і і.ппак, пашыраны дзякуючы «ламанаму» даху і асветлены круглымі ці аваль-
пі.імі вокнамі-люкарнамі). Большая частка палаца адводзілася пад анфілады па-
...... пакояў - вялікія бальныя і банкстныя залы, шэраг малых утульных па-
•тпік.іііняў (салоны, капэла, карцінная галерэя, бібліятэка, сталовая, кафейная,
I рі.іпсльная, капліца) з непаўторным афармленйем у розных стылях. Асобная
іліні ўдіялялася галоўнай зале, якая займала цэнтральнас месца на адной восі
і н> сіі.ібюлем і парадным уваходам Часам яна рабілася авальнай (эрксрам вы-
і гуп.гіа іа межы паркавага фасада), што стварала ўражанне нра'сторавай неаб-
• інап.ісці і дынамічнасці. У асобных выпадках бальная зала мела 2 узроўні -
нп псріпым размяшчалася танцавальная пляцоўка з заглыбленымі ў сцены аль-
•>•> імі, а на другім яе абкружала абыходная галерэя з балюстрадай. Пад столлю
р нмнпі’іаўся балкон для аркестра (з выхадам на антрэсольны паверх). 3 гэтай
11 п.і можна было выйсці на адкрытую тэрасу, а адтуль спусціцца ў парк.
139
Надзвычай разнастайным быў спсктр дэкаратыўных элементаў, якія
ўпрыгожвалі парадныя інтэр’еры Новаўвядзеннем стала паўсюднас ўжываннс
люстэркаў, якія «разрывалі» паверхню сцен, ствараючы ілюзію наяўнасці да
датковых пакояў Пры іх размяшчэнні насупраць адзін аднаго ўзнікалі завараж
ваючыя святлоцснявыя і аптычныя эфекты. Найбольш адчувальнымі апошнім
былі ў авальных залах, дзе ўсе сцсны, калоны і столь рабіліся люстэркавымі
Шырока выкарыстоўваліся і карціны (псйзажы), якія таксама рабілі ўражаннс
«прарыву» сцен. Да таго ж сцены і столь аздабляла арнаментальная ляпніна ды
мастацкія роспісы. Усходнія матывы праявіліся ў выстаўленых у прасценках
паміж вокнамі кітайскіх вазах і з’яўленні папяровых шпалер з выявамі пагад ды
драконаў. У цэлым тагачасныя інтэр’сры пераўтвараліся ў гарманічныя архітэк-
турна-дэкаратарскія ансамблі з мастацкім адзінствам усіх шматлікі4 кампанеп-
таў (у тым ліку мэблі і сталовай сервіроўкі).
Упершыню ўсе азначаныя праявы барочна-ракайльнага стылю.ў Бсларусі
былі ўжыты пры ўзвядзенні новай каралеўскан рэзідэнцыі ў Гроднс ў 1737
1742 гг. для караля Аўгуста III (арх. К. Ф. Пёпельман, I. X. Яўх і I. X. Кнёфль).
Галоўная ўвага тут удзялялася Новаму замку, пераўтворанаму ў Каралеўскі па-
лац. Згодна з планам ён меў П-падобную форму, 2 асноўныя і антрэсольны па-
всрхі Уезд у комплскс быў вылучаны брамай з выявамі сфінксаў і пуці. 3 боку
параднага двара мелася ажно 5 уваходаў у палац — менавіта яны былі найбольш
аздоблены ракайльным дэкорам. Цэнтральны ўваход вылучаўся рызалітам з па-
двойнымі пілястрамі, ажурным балконам на 2-м павсрсе і ляпным гербам Рэчы
Паспалітай на 3-вугольным франтоне. На фасадах паміж вокнамі таксама размя-
шчаўся разнастайны ляпны дэкор (прлянды і карнавальныя маскі) Цэнтральнас
месца ў планіроўцы займаў вялікі Крутлы зал, які выступаў на тыльным фасадзс
эрксрам, злучаным з вялікай канліцан (пабудавана ў 1752 г.).
У палацы праводзіліся пасяджэнні сенма (1744, 1748, 1752, 1768, 1784,
1793), а таму тут меліся асобныя Сенатарская і Пасольская залы. Стары замак
таксама атрымаў новас барочнас аздабленне, але выконваў дапаможную фун-
кцыю Гродзенскі каралеўскі налац стаў сведкам значных гістарычных падзей -
30 верасня 1794 г. у ім адбылася сустрэча Т. Касцюшкі з кіраўніцтвам паўстан-
цаў у ВКЛ, а 25 лістапада 1795 г. Станіслаў Аўгуст якраз тут адрокся ад нра-
стола. У далейшым у палацы размяшчаліся кадэцкі корпус і вайсковы шпіталь,
а ў 1952 г. былая каралеўская рэзідэнцыя была перабудавана (раканльны дэкор
замянілі на неакласічны) і аддадзена абкаму КПБ. 3 1990 г. тут размяшчаецца
абласная бібліятэка і шэраг залаў гісторыка-археалагічнага музея.
У 1770 - 1780 гг. па жаданні караля Станіслава Аўгуста ў наваколлі Гродна
архітэктарам Дж. Сака былі ўзведзены яшчэ 3 «пацешныя» сядзібы - Стані-
славава, Аўгустова і Панямунь. Яны мелі аднолькавую кампазіцыю (цэнтраль-
ны корпус і сіметрычна пастаўленыя па баках ад яго 2 флігелі). Гэтыя пала-
цы ўяўлялі сабой кампактныя прамавугольныя ў плане 1-павярховыя будынкі,
цэнтральная частка якіх дадаткова ўключала яшчэ мансардны ўзровень. На па-
140
|ы шым фасадзе з гэтай нагоды быў утвораны буйны рызаліт з арачнымі ўваход-
ііі.імі парталамі на ніжнім ярусе і вялікімі вокнамі на верхнім. Завяршаўся рыза-
'ні наукруглым франтонам. На паркавым фасадзс цэнтральная частка будынка
іп.мупала за агульны перыметр сцен вялікім эркерам з ініцыяламі Станіслава
А у і усіа навсрсе. Знсшні дэкор палацаў уключаў рустоўку, пілястры, гірлянды
। іі іп гучнага мармуру і інш. Да нашага часу ўцалсла толькі Станіславаўская рэ-
п і чіцыя, якую на мяжы XIX - XX стст. істотна перабудавалі (стала ў 2 разы
Мўж чішай і цалкам 2-павярхован), палац у Аўгустова быў разбураны ў 1915 г.,
іі нцллслыя рэшткі мураваных сцен Панямуньскай сядзібы зараз уключаны ў
ірнўляны будынак.
Відавочна, што пераўтварэнне Гродна ў каралеўскую рэзідэнцыю спрыя-
ніі ўзнядзснню тут шматлікіх магнацкіх сядзіб (Сапсгаў, Радзівілаў, Сангушак,
Аі піскіх, Масальскіх, Хлявінскіх, Брэстоўскіх і інш). Асобнае месца сярод іх
іпіімаў палац А. Тызенгаўза (1765 - 1774), узведзены архітэктарамі I. Мозс-
р*м і Дж. Сака. Ён быў П-падобны ў плане, 1-павярховы з высокім 2-схільным
і.імім, а яго цэнтральная частка вылучалася вялікім 2-павярховым рызалітам
і купалам, на франтонс якога знаходзілася скульптура багіні ўрадлівасці Цэ-
р ч'ы На жаль, гэты выдатны помнік палацавага дойлідства быў разбураны ў
І|І5 і
Аднымі з першых у асяроддзі анчынных магнатаў успрынялі змены ў
іііі ііпшвым дойлідстве Радзівілы. Іх замак у Нясвіжы ў час Паўночнай вайны
іч.К іначна пашкоджаны. Аднаўленчыя работы ў барочна-ракайльным стылі
гуі іі| іцягваліся ажно да 1780-х гг. (арх. К. Ждановіч, М. Педэцці, К. Спампані,
А 'Іпцы). У выніку палацавы комплекс атрымаўзамкнёны выглядз вялікімунут-
|іііііі.ім дваром. Галоўны корпус быў надбудаваны да 4 павсрхаў. Яго парадны
фіісіід уіірыгожвалі пілястры і ляпніна, а на 3-вугольным франтонс размясціўся
...... картуш з выяван радавога герба і вайсковай эмблематыкай (сцягі, гарма-
і і.і ) I гыльнага боку палац меў тэрасу з 4 вуглавымі вежамі. Анфілада парадных
пнмінў складалася з 12 вялікіх залаў (Каралсўскі, Гетманскі, Мармуровы і інш.),
ні'іоблсных вытанчанай разьбой, ляпнінай, роспісамі і кафлянымі камінамі.
Імікнііыя карпусы сталі 3-павярховыя і былі злучаны з палацам. Галоўнай дамі-
іі.іііі.пі комплексу з’яўлялася 5-ярусная вежа з гадзіннікам, якая ўзвышалася над
Лу н.інкам былой казармы. Яшчэ адна 3-ярусная вежа знаходзілася над брамай.
ІІпрк іаймаў плошчу ў 100 га і складаўся з 5 ландшафтных кампазіцый (Зам-
кііін.і, Сгары, Японскі, Англійскі і Новы паркі), звязаных паміж сабой сістэмай
•лі'іі, каналаў і штучнымі воз. Замкавае ды Дзікае. Якраз Нясвіжскі палац быў
т іюўпай рэзідэнцыяй караля Станіслава Радзівіла Пане Каханку, які ўвайшоў у
і іі шрыіо ў якасці папярэдніка «Барона Мюнхаўзена». Належылі яму і славутыя
I I ііпіі іалаў, зробленыя з золата і срэбра невядомым майстрам са школы Л. да
ІІні'іі.і (зніклі разам з іншымі багаццямі Радзівілаў у 1812 г.). Зараз Нясвіжскі
• імплекс знаходзіцца ў стадыі рэстаўрацыі, актывізацыі якой паспрыяла яго
ўкЦііоч іпнсў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЭСКА (2005).
141
Макет палаца ў Нясвіжы
Нясвіжскі палац лічыўся афіцыйнай рэзідэнцыяй Радзівілаў, а таму нобац
з ім у 1758 г. быў закладзсны нацешна-забаўляльны комплекс «Альба» (арх.
Л. Лютніцкі, К. Снампані, М. Педэцці). За аснову кампазіцыі тут былі ўзять
шмагканцовыя «зоркі» з промнямі-алеямі і плошчамі ў цэнтры. Выгляд 8-кан-
цовай зоркі атрымала і сістэма каналаў. У мссцы іх псрасячэння быў створаны
круглы стаў са штучным востравам. Каналы нрызначаліся для катання на лод-
ках і мслі шырокія набярэжныя з белага камсню, тратуары і парапсты. ІДсраз |х
былі перакінуты арачныя масты. Уздоўж алей і каналаў, а таксама на плошчах
і вос равс бі іі ўзвсдзены шматлікія пабудовы - 2-павярховы палац, Эрмітаж,
драўляны Троіцкі касцёл з 12 разнымі алтарамі, цэнтрычная 3-ярусная альтанка
з всжамі-мінарэтамі, 4 экзатычныя млыны і г. д.
Сярод іншых палацава-паркавых комплексаў неабходна адзначыць рэзі-
дэнцыю іродзенскага маршалка Юзафа Валовіча у в. Свяцк над Гродна, якую
ўзвялі ў 1779 г. па нраскту Дж. Сака. Яго галоўны 2-навярховы корпус з высокім
«ламаным» дахам быў злучаны з бакавымі флігелямі ўвагнутымі крытымі гало,
рэямі. Парадны фасад палаца вылучаўся 3 рызалітамі з падво нымі пілясграмі
Цэнграм унутранай нланіроўкі з’яўлялася вялікая 8-гранная парадная зала, вы-
ступаючая на паркавым фасадзе зашклёным гранёным эрксрам з шагровым да
хам. Сярод парадных пакояў асобнас мссца займала зала ў «нампсйскім стылі»
Палац быў размешчаны ў глыбі нарку, які па псрымстру абкружаў каскад з 4
шіучных вадаёмаў і сад. У савецкі псрыяд у рэзідэнцыі Валовічаў размясціўсн
іубсркулёзны санаторый, які зараз зачынсны (налац выстаўлены на нродаж).
142
I Іалац у Ружанах насля разбурэння войскам Агінскіх быў адноўлены толь-
»1 1770 - 1780-я п архітэктарам Я. Бекерам для канцлера ВКЛ Аляксандра
• іінсі і Галоўны корпус застаўся крыжаііадобным у нланс (у цэнтры всстыбюль
і пчнкая парадная зала, па баках ад якой 2 анфілады пакояў), мсў цэнтральны
ііпрцік з падвоннымі калонамі і пілястрамі, завсршаны высокім франтонам са
• к н.пгурамі ды ляпнымі гірляндамі. Паркавы фасад палаца дапоўніла прасгор-
ііііп і >раса. Бакавыя карпусы («опсрхаўз» і карцінная галерэя) былі размешча-
ііі і періісндыкулярна палацу і злучаны з ім паўкруглымі галсрэямі-аркадамі. Па
мк і іпара насупраць палаца размяшчалася ўязная брама ў выглядзе трыўмфаль-
іпііі нркі з 2-павярховымі вартоўнямі па баках Да нашага часу сядзіба Сансгаў
іпіііііла ў паўразбураным станс (зіарэла ў 1914 г.), але і ў такім выглядзе яна
прі ін.іблівас шмат турыстаў. Менавіта ў Ружанах захоўвалася галоўная рэліквія
і п кі 3-літровы кубак «Іван», выраблены з горнага крышталю і аздоблены
і.іі.ім ды каштоўнымі камянямі (у 1830-я гг. вывезены ў Расію).
Палац Станіслава Радзівіла ў Дзятлавс (1751) па жаданні гаспадара па-
іііін н быў аддалсна нагадваць сярэднявечны замак. Ён уяўляў сабой кампактны
.' іыпярховы будынак з высокім 4-схільным дахам. 3 боку парку вуглавыя часткі
іііі । іц.і вылучаліся 3-яруснымі вежамі-алькежамі з крывалінейнымі купаламі.
V ншірах фасадаў меліся вялікія рызаліты з атыкападобнымі шчытамі ўверсе,
•і.іч імігавалі «крапасныя зубцы». Сам налац быў размсшчаны на магутным
нпч.і н, які ўмацоўвалі контрфорсы і праразалі круглыя вокны-амбразуры Дэ-
•чр фасадаў пры гэтым быў цалкам ракайльным - парадны фасад вызначаўся
• п । неіымі абрысамі франтона з ляпным гербам Радзівілаў. Плоскую паверхню
ніі іі у ібагачалі пілясгры карынфскага ордэра, пластычныя ліштвы з фігурнымі
• пріуінамі, арачныя нішы-эсксдры з ракавінамі, ляпныя гірлянды і інш. Паміж
••кнімі размдшчаліся ўнікальныя арнаментальна-гсральдычныя пано і парт-
рнныя іарэльефныя медальёны. Афармлсннем інтэр’ераў рэзідэнцыі займаўся
• • і.ік Я. Норблін. У пачатку XIX ст. Дзятлаўскі палац налсжыў Станіславу
। ніі.іііу, які ў 1812 г. узначаліў Часовы ўрад адноўленага Напалсонам ВКЛ.
• ір 11 у былым палацы знаходзіцца корпус раённан бальніцы, а сам ён часткова
•• іпў сваё аблічча (зніклі всжы-алькежы).
I’ ііідэнцыя пракурора ВКЛ Мікалая Тадэвуша Лапацінскага ў в. Лявон-
»н н (Міёрскі р-н) была пабудавана ў 1750 - 1769 гг. архітэктарамі А. Гену і
4 \ Кпафкусам.Кампазіцыйнымцэнтрамкомплсксустаў2-павярховыпалац,які
ірі.ножвалі каваныя балконы і фігурныя крывалінеііныя франтоны. Сіметрыч-
>.| іннеііуіо кампазіцыю будынка падкрэслівалі нсвялікія бакавыя крылы, а знс-
•іін і ікор уключаў рустоўку цокальнага павсрха, плоскія нішы, пілястры, скла-
• пн.іі лііптвы і кругпыя люкарны. Адмстнасць палаца заключалася ў наяўнасці
11. пр.ік і ычна аднолькавых параднага і паркавага фасадаў, што дазваляс аднесці
(•• 11 іыпу «люстэркавых» сядзіб. Пабакахбылі ўзведзены 1-павярховыя свіран
і| іні.ііі.і, якія разам утваралі паўадкрыты двор з зялёным партэрам у цэнтры.
ІІ іріі іпы ўсзду комплскс быў аздоблены высокімі 4-граннымі пілонамі і вытан-
143
чанай ажурнай брамай. Французскі парк знаходзіўся на 2 тэрасах, зроблсных іы
палогім спуску да ракі. Зараз у былой сядзібе размешчаны касцёл Ісуса Хрысіа
У Пінску захаваўся барочны палац ініцыятара ўзвядзсння Днспра-Бугск.і
га канала Матэўша Бутрымовіча (1784 - 1790 гг., арх К Шыльдгаўз) Вядомы
пад назвай «Мур», у плане ён быў П-падобны, меў асноўны і цокальны павсрхі
Яго парадны фасад быў арыентаваны на бсраг ракі, а эркср галоўнай залы вы
ходзіў на вуліцу і дапаўняўся тэрасай-балконам. Арыгінальны выгляд будыпку
прыдавалі ўвагнутыя крывалінейныя абрысы вуглавых частак вулічнага фас.і-
да. Галоўны ўваход у палац з боку паўадкрытага двара вылучаўся рызалітам і
3-вугольным франтонам. У далейшым тут пэўны час жыў унук М. Бутрымовіча
славуты мастак Напалсон Орда. 3 сярэдзіны XIX ст. гэты палац стаў уласнасцю
заможнАга роду Скірмунтаў, самы вядомы з якіх - Раман Скірмунт з’яўляуся
дэпутатам Дзяржаўнай думы, а ў 1917 г. узначаліў Белнацкам — вышэйшы ка
ардынуючы орган усіх беларускіх партый ды арганізацый. У канцы 1920-х гі
Скірмунты псрадалі палац Пінскаму каталіцкаму біскупству. У савсцкі час у ім
размясціўся Палац піянсраў, а зараз тут Дом шлюбаў
Узводзіліся ў тыя часы і барочныя рэзідэнцыі духоўных ісрархаў У 1762
1785 гг. архітэктарам I. Глаўбіцам для праваслаўнага архіепіскапа Георгія Кн
ніскага ў Магілёве быў пабудаваны прамавугольны ў плане архірэйскі палац. Ёц
меў 2 асноўныя паверхі, а таксама мансардны ўзровень, утвораны ў цэнтральнан
частцы, дзякуючы складанай канструкцыі «ламанага» даху. Сам палац быў пра-
мавугольны ў плане з вуглавымі рызалітамі на парадным і дваровым фасадах^
Яго знешні дэкор уключаў рустоўку сцен, аконныя ліштвы, падаконныя прама-
вугольныя нішы, тонкапрафіляваныя карнізы і г. д. Унікальнас рашэнне аірымау
галоўны ўваход, які быў вылучаны арачным парталам з казырком на вытапчаны.х
металічных калонах, аздоблены ажурнымі каванымі дэкаратыўнымі элемснтамі.
Зараз рэзідэнцыя Г. Каніскага цалкам адноўлена і вернута праваслаўнай царквс.
Палац Г Каніскага ў Магілёве
144
Л вось размсшчаны нспадалёк палац каталіцкага мітрапаліта Станіслава
І-пі уш і-Ссстранцэвіча (1787), узведзены архітэктарам Л. Гуцэвічам пад уздзе-
чінісм класіцызму, пазней быў мопна перабудаваны і страціў першапачатковы
ныі ’імд (падковападобны ў плане з 2-павярховымі галоўным корпусам і бакавы-
мі ф нгелямі, злучанымі паміж сабой аркадамі).
Ьудаваліся ў Бсларусі і адносна невялікія барочныя сядзібы. Яны мелі ла-
іцііпчііы дэкор, «ламаны» дах і анфіладу парадных пакояў. Падобны комплекс
у 177()-я гг. быў пабудаваны пад Брэстам у в. Скокі - радавым маёнтку пісь-
шеіініка Юльяна Урсына Нямцэвіча (ад’ютант Тадэвуша Касцюшкі). Прамаву-
і>> іі.ш і у плане будынак мсў на фасадах ажурныя балконы, якія падтрымлівалі
іуныя 4-гранныя калоны. Размешчаныя ж на даху люкарны толькі імітавалі
іінчуііаспь мансарднага паверха. У савецкі час тут мссцілася школа-інтэрнат, а
і.ірпі япа закінута.
У апошні час была адноўлена сядзіба і самога Тадэвуша Касцюшкі ў фал.
Мі р.ічоўшчына (Івацэвіцкі р-н) у мсжах сучаснага Косава, якую ў 1944 г. спалі-
ін п.іріызаны. Драўляны будынак быў размешчаны на мураваным цокалі, меў 1
ін іпіуны паверх і высокі «ламаны» дах, крыты саломаю. Галоўны фасад у цэнт-
ры іп.ілучаўся нсвялікім ганкам у выглядзе порціка з 3-вугольным франтонам,
Іі.і .іГыпіраўся на драўляныя слупы-калоны. У цэлым дадзеная сядзіба адносіц-
ып ііі папулярнага ў асяроддзі дробнай шляхты тыпу «палацаў саламяных», якія
V пч'іікаГі колькасці ўзводзіліся ў Беларусі ў XVIII - XIX стст.
Сярод іншых айчынных барочна-ракайльных комплексаў, якія не захавалі-
гн ігіе гаксама заслугоўваюць права быць занава адбудаванымі, у першую чар-
і у і р іба назваць рэзідэнцыю падканцлера ВКЛ Іахіма Храптовіча ў в. Шчорсы
(I І.пі.н рудскі р-н), якая была пабудавана архітэктарам Я. Габрыэлем у 1770 -
I '76 11. П-падобы ў плане палац меў цэнтральны 1-павярховы корпус, вылуча-
ііі.і ў цэнтры 3-павярховым аб’ёмам з купалам (размяшчалася круглая парадная
і і і.і). Тутэйшыя інтэр’еры рабіў К. Спампані, прычым іх галоўнай адметнасцю
>інў .ікварыум, умураваны ў столь аднаго з парадных пакояў. На жаль, палац у
ІІІччрсах згарэў у час Псршай сусветнай вайны і зараз ад яго захаваліся толькі
ІПІІ..ШЫЯ флігелі.
Істотную цікавасць для турыстаў мела б і «сядзіба музаў» гетмана ВКЛ
Мімі і.і Казіміра Агінскага ў Слоніме (1760 — 80-я гг.), зруйнаваная яшчэ ў
нігі.нку XIX ст. Яе асаблівасцю была прыбудова да правага крыла асноўнага
I п.інярховага П-падобнага корпуса тэатральнага будынка.
Унікальны палац быў пабудаваны ў 1761 г. для Мікалая Юзафа Радзівіла ў
'Гірн.іучыцах пад Брэстам. Яго галоўны корпус быў 8-гранны, меў 3 асноўныя
н.іпсрхі і завяршаўся буйным шлемападобным купалам. 3 4 бакоў да яго далу-
ііі ікя 2-павярховыя крылы, аб’яднаныя паміж сабою па знешняму перыметру
I нпііярховымі аб’ёмамі з арачнымі парталамі і тэрасамі з балюстрадамі ўверсе.
•і'ік.і іы рэзідэнцыі былі аздоблены складаным ракайльным ляпным дэкорам,
п»ішмі. скулыпурнымі кампазіцыямі і г. д. Палац згарэў у канцы XVIII ст.
145
Такім чынам, у XVIII ст. у Беларусі з’явіліся вслічныя палацава-паркавыя
комплсксы, якія ўвасобілі лепшыя дасягненні барочна-ракайльнага еўрапейска-
га дойлідства і мастаптва. Іх сучаснас аднаўлсннс ў першапачатковым выглядзс
і належнае выкарыстанне ў стане істотна ўзбагаціць айчынную турыстычную
інфраструктуру. зрабіўшы яе больш прывабнай для замежных іурыстаў.
7.4. Культавая архітэктура Беларусі.
Школа «Віленскага барока»
Першым помнікам барока ў храмавым дойлідстве стаў езуіцкі касцёл Іль
Джэзу ў Рымс (1568 - 1584). Якраз яго дубліраванне ў розных краінах свету
прывяло да хуткага распаўсюджвання новага стылю. Найбольш ранні ва Усход-
няй Еўропе барочны храм - езуіцкі касцёл Божага ІДела ў Нясвіжы, пабудова
якога ажыццяўлялася архнтэктарам Я. М. Бсрнардоні ў 1587 - 1593 гг. Згодна
з кампазіцыяй ён уяўляў сабой 3-нефавую базіліку з трансептам, вялікім ку-
палам над малітоўнай залай (дыяметр 10 м), паўкруглан апсідай і 2 гранёнымі
капліцамі св. Пятра і Андрэя на баках. У параўнанні з Іль Джэзу гэты храм меў
мсншыя памеры і даволі лаканічны дэкор (пілястры дарычнага ордэру, пінаклі,
сандрыкі, 4 нішы са скульптурамі святых, люкарны). Адметнасцю ж касцёла
было размяшчэнне у ім буйней-
шай у свеце прыватнай пахаваль-
ні Радзівілаў - у псраўтворанай у
маўзалей крыпце дагэіуль ацале-
лі 70 саркафагаў.
Касцсл езуітаў у Нясвіжы
заклаў асновы барока ў айчын-
най культавай архітэктуры. Ра-
зам з тым яно яшчэ доўга пра-
цягвала пераплятацца з готыкай
і Рэнесансам, што знайшло сваё
адлюстраванне, напрыклад, у Мі-
калаеўскім касцёле ў Міры (1599-
1605). Галоўны фасад гэтай 3-не-
фавай базілікі быў вылучаны вялі-
кай 4-яруснай вежай, да якой з ба-
коў прымыкалі 2 цыліндрычныя
вежачкі. Фасады храма аздаблялі
глыбокія арачныя нішы і анала-
гічныя ім вокны. Якраз падобныя
рэнесансава-барочныя 1-вежавыя
храмы былі пашыраны ў Бсла-
русі ў канцы XVI - XVII стст.:
Касцёл Божага Цела у Нясвіжы
146
Оснсдыкцінскі касцсл Святой Эўфеміі ў Нясвіжы (1593- 1596), Троіцкая царква
Ў н Ьслая царква (1599 г., Чашніцкі р-н), Троіцкія касцёлы ў Ружанах (1615 -
І(>17) і г п. Друя (1643 - 1646, Браслаўскі р-н).
Узводзіліся часам падобныя храмы і ў далейшым, але велічнасць барока
і, і ужо спалучалася з лаканізмам выразных сродкаў класіцызму — касцёл кар-
і ніянпаў у в. Бусяж (1773 - 1779, Івацэвіцкі р-н), езуіцкі Марыінскі касцёл у
іі Імісцянсвічы (1763 г, Вілсйскі р-н), трынітарыянскі касцёл Святога Андрэя
I. ічолі ў в. Крывічы (1776, Мядзельскі р-н), цыстэрцыянскі касцёл Святога Мі-
* п н.і Архангела ў Мазыры (1743 - 1745), касцёл Святога Карла Барамся ордэна
і> імушстаў (1770 - 1782) і бсрнардзінскі касцёл (1786) у Пінску, царква Раства
1>н.і|хшзіцы ў в. Масаляны (1796, Бераставіцкі р-н).
11а пранягу XVII - пачатку XVIII ст. эвалюцыя барока вызначыла 2 асноў-
ііі.ія кірункі свайго развіцця ў Беларусі. Па-першае, у масавым парадку ўзводзі-
‘іі я 2 всжавыя базілікі, вонкавае аблічча якіх захоўвала манументальна-суровы
• .іракіар (так званае «сармацкае» барока). Вежы тут ўжо не мелі абарончага
• пр.ік іару, а з’яўляліся важным кампазіцыйным элементам, мэта якога заключа-
। к я па ўзмацненні эмацыянальнага ўздзсяння галоўнага фасада храма: касцёл
Уііпсця Дзевы Марыі ў Дзятлаве (1624 - 1646), касцёл Міхаіла Архангела ў
іі Мічалішкі (1653 - 1662, Астравецкі р-н), касцёл Праабражэння Гасподняга ў
ІІ.пі.н рудку (1712 - 1723), Марыінскія касцёлы ў в. Вішнсва (1637- 1641, Вало-
» і.ніскі р-н) і Клецку (1683), Троіцкі касцёл у в. Засвір (1713 - 1714, Мядзельскі
р іі) Для прыдання пэўнай асімстрыі магла ўзводзіцца і ўсяго адна всжа, якая
I' । мяшчалася з боку ад апсіды, - Марыінскі касцёл у в. Гарадзішча (1640, Ба-
I' ііілііііікі р-н).
Мікалаеўская царква ў Магілёве
147
Будаваліся ў гэты ж час і храмы, дзе вежы ўвогулс адсутнічалі альбо мслі
нсвялікія памеры, а асноўны акцэнт рабіўся на ўпрыгажэнні фасадаў - касцСл
Святога Гсоргія ў в. Варона (XVII ст., Астравецкі р-н), Троіцкі касцёл у в. Ві
стычы (1678, Брэсцкі р-н), Марыінскі касцсл у в. Вялікая Бсраставіца (1615
1620), Міхайлаўскі касцёл у Наваірудку (пач. XVIII ст.).
Па-другое, у Беларусі сталі ўзводзіцца і буйныя крыжакупальныя саборы і
2-вежавым галоўным фасадам, якія лічыліся найбольш прадстаўнічымі храмамі
правінцый ці епархін. Сапраўднымі шэдэўрамі барочнага храмавага дойлідства
сталі: езуіцкі касцёл Святога Францыска Ксаверыя ў Гродне (1678 - 1705), уні-
яцкі Успенскі сабор у в. Жыровічы (1613 - 1667, Слонімскі р-н), праваслаўная
Мікалаеўская царкваў Магілёве(1669— 1672). Апошняя, дарэчы, былаўнессна
ЮНЭСКА ў рэестр найбольш каштоўных помнікаў архітэктуры Еўропы ў сты-
лі барока.
Актыўнае барочнае будаўніцтва прывяло да ўзнікнення ў буйных гарадах
цэлых культавых ансамбляў. У Мінску ён быў створаны на сучаснай плошчы
Свабоды і складаўся з кляштароў дамініканцаў (1622, узарваны ў 1951 г), бср-
нардзінцаў (1644 - 1652), бернардзінак (1642 - 1687), езуітаў (1700 - 1710), ба-
зыльянскага манастыра і царквы Святога Духа (1636, разбурана ў 1936 г). Кам-
пазіцыйна з імі былі звязаны кляштары бенедыкцінак (другая палова XVII ст.,
знішчаны ў 1960-х гг), францысканцаў (пач XVIII ст., зруйнаваны ў XIX ст.) і
Пстрапаўлаўская царква на Нямізе (1611 - 1613).
Унікальны барочны культавы ансамбль склаўся і ў Гроднс. Акрамя езу-
іцкага комплексу на Рыначнай плошчы, у яго ўваходзілі касцёлы і кляштары
бернардзінцаў (1602 - 1618), бсрнардзінак (1621, знішчаны ў 1940-х гг), брыгі-
так (1634 - 1642), францысканцаў (1635), дамініканцаў (1630-я гг, касцёл раза-
браны ў 1874 г), а таксама манастыр базыльянак (1720 - 1751). У адрозненнс
ад Мінска храмы Гродна размяшчаліся на большай тэрыторыі і служылі аба-
рончымі фарпостамі іорада - кляштар брыгітак абкружалі сцены з брамай і
вуглавымі 6-граннымі всжамі.
Цалкам страчаным з-за будаўніцтва ў XIX ст. крэпасці аказаўся барочны
культавы ансамбль Брэста, які складаўся з кляштараў бсрнардзінцаў (1623), езу-
ітаў (1656 - 1713), аўгусцінцаў (1683 - 1686), дамініканцаў (1696), ірынітарыяў
(1730- 1760-я гг), бернардзінак (1750), брыгітак (1751) і базыльян (1788).
У канцы XVII - XVIII ст. культавыя збудаванні атрымалі падкрэсленую
дэкаратыўную апрацоўку і маляўнічасць сілуэтаў. У азначаны псрыяд у Белару-
сі адчувалася ўздзеянне паўночна-італьянскан і польскай культавых традыцый
(так званае «езуіцкае» барока). Узведзеныя пад іх уплывам храмы спалучалі на-
сычаны знешні дэкор з манумснтальнасцю кампазіцыйнага рашэння — Троіцкія
касцёлы ў в. Бсніца (1701 - 1704, Маладзечанскі р-н), Глыбокім (1764 - 1782) і
в. Дунілавічы (1769 - 1773, Пастаўскі р-н), францысканскі Марыінскі касцёл у
Пінску(1712- 1730), сзуіцкі Міхайлаўскі касцёл у Мсціславе(1730- 1738), Ста-
ніславаўскі касцёл у Магілёве (1738 - 1752), Успенскі сабор у Віцебску (1743 -
148
1775), касцёл Святога Тадэвуша
ў в. Лучай (1766 - 1776, Пастаў-
скі р-н), бсрнардзінскі Марыінскі
касцёл у в. Будслаў (1767 - 1783,
Мядзельскі р-н), францысканскі
касцёл Святога Іаана Хрысціцеля
ў Гальшанах (1774), Мікалаеўскі
касцёл у в. Княжыцы (1780, Магі-
лёўскі р-н), касцёл Святой Вера-
нікі ў в. Селішча (1726, Ушацкі
р-н), Марыінскі касцёл у Смаля-
нах (1678 - 1680), езуіцкі касцёл
Раства Багародзіцы ў в. Юравічы
(1717 - 1758, Калінкавіцкі р-н),
Петранаўлаўская царква ў Ружа-
нах (1762 - 1788), касцёлы бер-
нардзінцаў (1639 - 1645) і бер-
нардзінак (1690) у Слоніме.
У гэты ж час з Італіі быў
запазычаны тып храма-ратон-
ды - Троіцкі касцёл у в. Воўчын
(1733, Камянецкі р-н), кармеліцкі
касцёл Святога Станіслава ў Мя-
дзелі (1754), Крыжаўзвіжанскі
Троіцкі касцёл у Глыбокім
• к псл у в. Дубай (сяр. XVIII ст., Пінскі р-н), касцёл Святога Духа ў в. Язвіны
11 '50. Драгічынскі р-н), пахавальня Ябланоўскіх у в. Шчэчыцы (сяр. XVIII ст.,
Мпсюўскі р-н), капліца Святой Варвары ў Высокім (1772). Да цэнтрычных па
Ммпаііцыі храмаў можна аднесці і крыжова-кунальны касцёл Святой Ганны ў
н I ірадзішча (1774, Пінскі р-н), дзе да асноўнага аб’ёму па баках былі далу-
‘ііпіі.і 2 сакрысціі, а ў цэнтры сяродкрыжжа размешчана вежа з арыгінальным
і|ні урпым завяршэннем. Пэўным чынам ўсе азначаныя храмы-ратонды нагад-
мгіі снецкія паркавыя павільёны, а ўзмацняў гэта ўражанне насычаны знешні
і іюр вязкі калон і пілястраў, аплеценыя ляпнымі гірляндамі вокны-люкарны,
р ікпплыіыя выявы святых, каваныя ажурныя балконы і інш.
I італіі пачаў пашырацца і іншы арыгінальны від культавага збудавання,
чші сгаў вядомы пад назвай «храмы-кальварыі» (ад лацінскага слова саіча —
і ірнп). Нсабходна адзначыць, што здаўна ў Беларусі пад кальварыяй разумелі
гяяюс мссца, куды прыходзілі людзі (найперш хворыя і старцы) на пакаянне.
V і.інсіішым тут узводзіліся капліцы, адкрываліся кляштары і часам ствараліся
моі ілкі (Мінск). У Рыме ж у папскай капэле Сікста V пры базіліцы Сан Джавані
ііі ІІл і >рна з XVI ст. існавала так званая «Пілатава лесвіца», імітуючая шлях Ісу-
• <і Чрысга на Галгофу (тут жа згодна паданню быў пахаваны і біблейскі Адам).
149
Якраз гэты элемент унутраных інтэр’ераў і етаў у шэрагу выпадкаў кампап
цыйнай асновай пры будаванні асобных храмаў, бо дазваляў сімвалічна ў час
Пасхі разыгрываць містэрыі, узнаўляючыя крыжовы шлях Спасіцсля. Напры
клад, у Жыровічах у 1769 г. на ўзгорку была ўзвсдзена Крыжаўзвіжанская цар
ква, палову ўнутранай прасторы якой займала лесвіца з 33 прыступак, маючая
ілюзорны працяг на алтарнай сцяне з вялікай фрэскавай выявай «Укрыжавап
не». На гэтай лесвіцы вернікі павінны былі кленчыць, паступова ўздымаючыся
ў гару, - на кожнай з прыступак размяшчаліся мошчы святых і абразы, да якіх
яны павінны былі дакранацца, чытаючы малітвы
Склалася ў ВКЛ і самабытная школа «Вілснскага барока», дзс дадзсны
стыль арыгінальным чынам пераплятаўся з ракако Ініцыятарам яе стварш
ня быў архітэкгар Ян Глаўбіц, які падрыхтаваў праект Крыжаўзвіжанскаі а
касцёла ў Лідзе (1747 - 1770), кіраваў дабудовай касцёла Святых Марыі і Іп
ана Хрысціцеля ў в. Сталовічы (1743 - 1746, Баранавіцкі р-н), перабудовап
кармеліцкага касцёла Успення Багародзіцы ў Глыбокім (1639 - 1654) і Кры
жаўзвіжанскага касцёла ў в. Быстрыца (1760, Астравецкі р-н), а таксама адпа
ўленчымі работамі ў 1738 - 1750 гг у Полацкім Сафійскім саборы (узарвапы
рускімі войскамі ў 1710 г). Апошні пры гэтым цалкам страціў псршапачатковы
выгляд і нават быў пераарыентаваны з поўдня на поўнач (даўжыня старажыт-
нага храма вызначыла шырыню новага) — цяпср яго галоўны фасад выходзіў па
абрывісты бсраг Дзвіны. Храм быў адноўлены ў выглядзе 3-нефавай базілікі і
выцягнутай цэнтральнай апсідай, над якой узвялі фігурны шчыт. Галоўны фа-
сад фланкіравалі 2 вытанчаныя 6-ярусныя вежы, вертыкальную дынаміку якіх
узмацняла паступовае іх звужэнне ўгору (кожны ярус меў меншыя памеры з.і
ніжэйшы) Майстэрскае ж размяшчэнне пілястраў прыдало фасаду падкрэсле
ную пластычнасць.
Мейавіта Полацкі Сафійскі сабор заклаў асновы школы «Віленскага ба
рока». АДмстйымі ж яе рысамі сталі: вытанчанасць і вертыкалізм прапорцып,
а таксама пластычнасць фасадаў, якая дасягалася ўвогнуТымі ці выгнутымі
прасценкамі, слаістымі карнізамі, пастаўленымі пад вуглом вежамі, што разам
утварала ўражанне хвалістай і быццам цякучай паверхні.
Найболып яскрава «Віленскае барока» праявілася ва ўніяцкіх храмах,
кожны з якіх меў індывідуальнае архітэктурнае рашэнне Яўленская царква ў
в. Баруны (1747 - 1770, Ашмянскі р-н), Петрапаўлаўская царква ў в. Беразвсч
(1756 - 1763, Глыбоцкі р-н, узарвана ў 1960-я гг), Троіцкая царква ў в Волыы
(1768, Баранавіцкі р-н), Яўленская царква Жыровіцкага манастыра (1796), Па
кроўская царква ў Талачыне (1793).
У католікаў уплыў «віленскага барока» адчуваўся ў Міхайлаўскіх касцс
лах ў в. Лужкі (1744- 1756, Шаркоўшчынскі р-н) і Івянцы (1745), касцёле Свя
тога Андрэя ў Слоніме (1775), Троіцкіх касцёлах у Глыбокім (1764 - 1782) і
в. Лыскава (1763 - 1785, Пружанскі р-н), касцёле Святога Георгія ў в. Варняпы
(1767- 1769; Астравецкі р-н), касцёле Святога Іаана Хрысціцеля ў в. Васілішм
150
(I 6‘>, Шчучынскі р-н), Марыінскіх касцёлах у в. Германавічы (1787, Шаркаў-
пі'іыііскі р-н), Заслаўі (1774, Мінскі р-н), Мсціславс (1746 - 1750) і в. Удзела
(I 61 Ілыбоцкі р-н), касцсле францысканцаў у в. Грынявічы (1792, Свіслацкі
р п). касцёлс бсрнардзінцаў у Мазыры (1760- 1775), пахавальне Тышксвічаў у
н I .іродна (сяр. XVIII ст, Воранаўскі р-н).
Грэба таксама адзначынь, што ў XVIII ст. у процівагу «віленскаму баро-
»»>> у Бсларусі ўзводзіліся храмы, амаль пазбаўленыя знсшняга дэкору, але з
інн ычапым ракайльным аздаблсннем інтэр’ераў - Троіцкі касцёл у в. Ішчална
(I 5« ПІчучынскі р-н), касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса ў в МалыяШчытні-
► і 11742, Брэсцкі р-н), царква Іаана Прадцсчы ў в. Вішнявец (1742, Стаўбцоўскі
|і н). Пакроўская царква ў в. Вялікая Ліпа (1773, Нясвіжскі р-н), Дабравешчан-
і к.ія царква ў в. Ляды (1792 - 1794, Смалявшкі р-н), царква Святой Ганны ў
Гіік..вс (1730 - 1793). Пакроўская нарква ў в. Сігневічы (1795, Бярозаўскі р-н)
Лказала ракако істотны ўплыў і на дробныя архітэктурныя культавыя збу-
іпыііііі. У Слоніме захавалася прыдарожная капліца Святога Дамініка (1745).
I н.і пэнтрычнае 3-яруснас вежападобнас збудаваннс, квадратнае ў плане з
поіпуіымі гранямі У Ручыцы (Вілейскі р-н) у 1765 г. ажно 2 падобныя каплі-
ні.і былі ўзведзены для аздаблення тугэйшай сядзібы Тадэвуша Агінскага (не
іп.і іела). Яны мелі масіўны цокаль, па вуглах якога былі ўстаноўлены пілоны,
іі.і нрымліваючыя складаны крывалінейны купал. Унутры ж знаходзіліся драў-
ішн.ія выявы святых.
Менавіта ў часы барока на беларускіх землях пашырылася практыка бу-
I іЎіпптва, акрамя асобнастаячых пасярод гарадской ці вясковаіі забудовы
*|ымаў, цэлых рэлігійных комплексаў - каталіцкіх кляштароў (у праваслаў-
н.ііі і ўніяцкай традыцыі - манастыроў), якія ўключалі цэлы шэраг культавых,
« неіпіцкіх, жылых, лячэбных, гаспадарчых пабудоў і часам нават абарончыя
ўм.іпаванні. Выдатйым помнікам айчыннай барочнай архітэкіуры з’яўляўся
«ішінар картэзіянцаў у Бярозе, які быў узведзены італьянскім архітэктарам
I • Джыслсні ў 1648 - 1689 гг. Яго кампазіЦыйным цэнтрам стаў базілікавы
»•!> нсл Святых Юзафа і Казіміра, а па перыметру сн быў абнесены 6-гранным
іі і.шс валам з мураванай сцяной і 5 вежамі з гарматамі. Дадзены комплскс на
іір.іпяіу амаль 150 год з’яўляўся радавой пахавальняй князёў Сапег, але быў
ні'і ііі г спустошаны пасля падаўлення паўстання 1863 - 1864 гг і зараз знахо-
•ініііі.і ў паўразбураным выглядзе.
Куды лепш да нашага часу аналелі кляштары бсрнардзінцаў у Дуброўне
(І(»Ю) । трынітарыяў у Оршы (1714), базыльянскія манастыры ў Жыровічах
(16.19 1796), Кобрыне (XVIII ст.), Лядах (1792- 1794) і Оршы (1758).
Сярод адметных тагачасных праваслаўных збудаванняў найперш трэба
аіііі.ічыць барочна-класічны Богаяўлснскі манастыр у Полацку (1761 - 1779)
і к|п.іжовакупальным саборам і жылым Г-падобным корпусам, а таксама Куце-
іііі кі манастыр у Оршы, ад якога вцалелі Свята-Духаўская царква і жылы кор-
пўі (абодва XVII ст.) Акрамя гэтага ў наваколлі Мсціслава здаўна існаваў цэлы
151
шэраг культавых комплексаў, заснаваных згодна паданню Сямёнам Лугвспам
у канцы XIV ст., Тупічаўскі манастыр знаходзіўся на ўсходняй ускраіне гэіаьі
горада; Пустынскі - каля аднанменнай вёскі; Ануфрыеўскі - у Сяльцы; Вашя
сенскі - у Мазалаве. На жаль, у савецкі час яны былі разбураны і толькі зар.і і
распачынаецца іх павольнае аднаўленнс.
Як ужо адзначалася, барочныя кляштары з’яўляліся складанымі комплск
самі пабудоў рознага прызначэння. У 1709 г. езуіты каля свайго касцёла ў Грод
не ўзвялі невялікі будынак аптэкі, які ў 1763 г. надбудавалі да 2 павсрхаў і аздо
білі складаным 5-вугольным франтонам. 3 манаскіх школ для свсцкан молал п
вылучаўся Пінскі езуіцкі калегіум (1651 - 1675). Гэта 3-павярховы Г-падобны у
плане будынак, накрыты 2-схільным «ламаным» дахам з барочнымі фігурнымі
завяршэцнямі тарцоў. Знешні дэкор будынка ўключаў пілястры і ліштвы вокап
Да таго ж тут была ўзведзена невялікая вуглавая 6-гранная вежа-контрфорс.
Сам касцёл езуітаў у Пінску ўзарвалі ў 1956 г., а ў калегіуме цяпер працуе музсн
Бсларускага Палссся.
Часткова ацалеў да нашага часу калегіум у Полацку (1750 - 1780), у якім
у 1812-1821 гг. дзейнічала езуіцкая акадэмія. Ён складаўся з цэлага шэрага
пабудоў (галоўны 3-павярховы Е-падобны корпус з 105 аўдыторыямі, сталовай,
бібліятэкай і музеем; 3-павярховы корпус з друкарняй і тэатрам, 2-павярховы
Г-падобны корпус з абссрваторыяй, карціннай галерэяй і інш.), злучаных у адзі
ны вучэбна-жыллёва-гаспадарчы комплекс. Прычым паўднёвы схіл узгорка, па
якім ён размяшчаўся, умацоўвала падпорная сцяна з буйнымі контрфорсамі.
У істотна перабудаваным выглядзе ацалсў і Мінскі калегіум (1733 - 1747),
які займаў увесь паўднёва-заходні бок сучаснай плошчы Свабоды. Перад га-
лоўным уваходам у яго знаходзілася 3-ярусная вежа з гадзіннікам (разбурана у
канцы 1940-хгг.).
Значнае развіццё ў XVII - XVIII стст. атрымала драўлянае культавае дой-
лідства. Пад уплывам барока ў каталіцкіх храмах з’явіліся дэкаратыўныя вежы
з фігурнымі барочнымі купаламі на галоўным фасадзе Марыінскія касцёлы ў
в. Адэльск (сяр. XVIII ст., Гродзенскі р-н), пас. Гудагай (1764, Астравецкі р-н),
в. Дуды (1772, Іўеўскі р-н) і в. Кашубінцы (1750, Гродзенскі р-н), касцёл Свято-
га Іаана Хрысціцеля ў в. Воўпа (1773, Ваўкавыскі р-н), Петрапаўлаўскі касцёлу
в. Граўжышкі (др. пал. XVIII ст., Ашмянскі р-н), касцёл Святой Ганны ў Дзяр-
жынску (др. нал. XVIII ст.), Троіцкі касцёл у в. Струбніца (1740, Мастоўскі р-н).
Крыжападобны бязвсжавы Троіцкі касцёл з імітацыяй пілястраў і фігурным
франтонам быў пабудаваны ў в. Сурвілішкі (др. пал. XVIII ст., Іўеўскі р-н).
Уніяцкія драўляныя храмы ў часы барока ў цэлым развіваліся падобным
чынам Тут таксама былі шырока распаўсюджаны 2-вежавыя базілікі - Пакроў-
ская царква ў в. Барань (XVIII ст., Барысаўскі р-н), царква Параскевы Пятніцы
ў в. Дзівін (1728 - 1740, Кобрынскі р-н). Храмы ж больш спрошчанай зрубнан
канструкцыі мелі асобныя элементы дэкору, уласцівыя мураваным культавым
аб’сктам (фігурныя купалы, пілястры, аркатурныя фрызы) - Крыжаўзвіжанская
152
іырнп.і ў в. Ахова (1758, Пінскі р-н), Трошкая царква ў в. Вайская (1751 - 1775,
( імннецкі р-н), Успенская царква ў в. Лаўрышава (1798, Навагрудскі р-н), цар-
• г 1’асіва Багародзіцы ў в. Ляхаўцы (1713, Маларыцкі р-н).
I Іраваслаўныя цэрквы традыцыйна мелі зрубную канструкцыю з 4-схіль-
ш.ім днхам і крыжам уверсе - Успенская царква ў в Кавалі (1748, Глыбоцкі р-н),
іасўская царква ў Кобрыне (пер. пал. XVIII ст.), Міхайлаўскія цэрквы ў
• 'I ірск (да 1701 г., Брэсцкі р-н) і в. Яромічы (1784 - 1787, Кобрынскі р-н).
•І| ўскладнснне прывяло да з’яўлення храмаў, якія склаліся з некалькіх зру-
раімсшчаных уздоўж адной восі ці ў выглядзс крыжа з вежай-званіцай над
м і юц.ім і купалам над малітоўнай залай - Георгіеўская царква ў Давыд-Гарад-
•і (1724 - 1726, Столінскі р-н), Міхайлаўская царква ў Слуцку (другая пало-
»• XVIII ст.), Ільінская царква ў Гомелі (1793 - 1794), Прачысценская царква ў
• )Ь бяпсц (1718-1720, Столінскі р-н), Праабражэнская царква ў в. Олтуш (1783,
Міі'ырыцкі р-н), Пакроўская царква ў в. Покры (1739, Брэсцкі р-н), Міхайлаў-
«*нн іырква ў в. Рубель (1796, Столінскі р-н), Мікаласўская царква ў в. Старая
!• ііігі (1770-я гг, Гомельскі р-н), Праабражэнская царква ў в. Хмелева (1771 -
I ’' I, Жабінкаўскі р-н), Пакроўская царква ў Чарнаўчыцах (1733).
Уплыў мураванага дойлідства праявіўся ў пашырэнні базілікавых храмаў
I нсжавым вырашэннем галоўнага фасада - Георгіеўская царква ў в. Валавель
11766, Драгічынскі р-н), Праабражэнская царква ў Смалянах (1790-я гг.), Міхай-
кая царква ў в Сцяпанкі (1770-я гг., Жабінкаўскі р-н). Бязвежавая базіліка ў
4|> і «.»11 палове XVIII ст. была ўзведзена ў в Опаль (Іванаўскі р-н). У сваю чаргу,
ІІі ір.іпаўлаўская царква ў в. Махро (1792, Іванаўскі р-н) на галоўным фасадзе
м< ііі інык, які вянчалі буйны цэнтральны цыбулспадобны купал на светлавым
гііірпоане і 2 невялікія вуглавыя вежы з макаўкамі. Што ж датычыцца школы
Iіі іспскага барока», то яна знайшла сваё выдатнае адлюстраванне ў Праабра-
• ніскіій царкве ў в. Хаціслаў (1799, Маларыцкі р-н) - 3-ярусныя вежы з фігур-
пымі купаламі тут былі пастаўлены пад вуглом да галоўнага фасада.
У ідзеянне барока адчувалася і ў храмах іншых канфесій. У 1778 г на срод-
і р.іфаў Грабоўскіх у в. Ізабелін (Ваўкавыскі р-н) быў узведзены кальвінскі
•ічір кампактны прамавугольны ў плане храм з вежай-званіцай у цэнтры га-
наі а фасада. Рэнесансна-барочнае афармленне атрымалі цэнтрычныя ў пла-
ііі пнагоп ў Пінску (1640) і Навагрудку (1642). Сінагога ж у Слоніме (1642)
мчіці ныгляд бязвежавай базілікі з шлястрамі, валютамі і люкарнамі на галоў-
ймм фасадзе. У стылі позняга барока з элементамі класіцызму была пабудавана
б.ііпцкавая сінагога ў Століне (1792 - 1793), абкружаная з 3 бакоў абыходнай
•рка і.ііі-галерэяй.
Такім чынам, менавіта ў XVII - XVIII стст. у Беларусі пачалося масавае
• і'іі.і.інас будаўніцтва, якое сведчыла аб трывалых культурных сувязях з Заход-
ціні I уропай і значна ўзбагаціла гарадскую, а таксама вясковую забудову.
153
7.5. Беларускае барочна-ракайльнае мастацтва
Стылявыя адметнасці барока, яго пышнасць і дэкаратыўнасць сталі гіц
значальным фактарам, абумовіўшым уздым айчыннага мастацтва ў XVI)
XVIII стст. Перавага свецкага пачатку садзейнічала далейшаму развіццю парі
рэта, які падзяляўся на парадны, сармацкі, пахавальны і данатарскі. Пры гэіьк
на першае месца выстаўлялася перадача індывідуальньіх рыс псрсанажаў з з.іхі
ваннем пэўнай ідэалізацыі вобразаў, а таксама арыентацыяй на гераічныя і ік і
халагічныя аспекты - паргрэты К. Весялоўскага (1636), А. С. Радзівіла (1640)
А. Завішы (1676). У далейшым, пад уплывам Францыі, партрэты сталі болі.ін
манернымі, а ранейшы псіхалагізм вобразаў замяніла знешняя тэатральнасіп. г
бутафорнасць. Вялікая ўвага надавалася адлюстраванню багацця адзення, пыін
насці абкружаючай абстаноўкі - выявы Г. Ф. і М. Радзівіл (абодва Я. Вэсэ п.
1746), М. К. Агінскага (пасля 1754), Станіслава Аўгуста (К. Гескі, 1783).
Зборы пддобных твораў заклалі аснову першых айчынных карцінных га н
рэй. Найбольш вядомая сярод іх знаходзілася ў Нясвіжы, дзе ў 1779 г. налічваласк
984 карцін (57 зараз у Беларускім мастацкім музеі). Меліся тут і творы лепшыч
прадстаўнікоў заходнееўрапейскіх школ (П. Данкерс дэ Рэй, М. Герартс Малші
шы, Б. Стробель, Ж. Л. Давід). Арыгінальным падыходам вызначалася карінп і
нямецкага мастака I. Шрэтара з выявамі 2 жонак гетмана ВКЛ Януша Радзіві
ла - памерлай на той момант Кацярыны з роду Патоцкіх і малдаўскай князёўпы
Марыі Лупы (1646). Унікальнасць твора заключаецца ў аб’яднанні тут пахавалі.
нага партрэта першай жонкі і параднай выявы другой. Паказаны яны ў розпыч
плоскасцях, і фігура Кацярыны часткова паўзаслонена постаццю Марыі. Псіх.і
лагічнае напружанне дасягасцца праз кантраст чорнага і чырвонага плаццяў жап
чын, злучаных у адзіную кампазіцыю белымі карункамі каўнераў і манжэі-г.
Больш актыўна пачынаюць выкарыстоўваць карціны і для ўпрыгожвап
ня інтэр’ераў палацаў. Распаўсюджванне набылі невялікія круглыя ці авалыіыя
пано, якія ўстаўляліся ў рамы сцянных панэляў. Яны мелі падкрэсленую маляу
нічасць і забаўляльны характар з пераважаннем тэмы кахання, яе нераздзслс
насці, какецтва і рэўнасці. Прырода паказвалася абстрактна і рамантызавана. У
падобным кірунку развіваліся і фрэскавыя роспісы — «Багіня Леду ў акружэінп
шасці амураў» (Нясвіж, XVIII ст.). Таксама пашыраліся ў Беларусі пейзажы і
нацюрморты.
Значны ўздым у час барока адчувала дэкаратыўнае аздабленне храмау
Акрамя вязак пілястраў, валют і раскрапаваных карнізаў для яго ўзбагачэнпя
сталі выкарыстоўвацца ўстаноўленыя ў нішах скульптуры святых, якім харак
тэрны своеасаблівасць пластычных рашэнняў, дэмакратызм вобразаў, іх аду
хоўленасць і эмацыянальная выразнасць. Выдатна гэта праявілася ў постанях
св. Мікалая, Крыштафа, Ігнація і Ксаверыя, размешчаных на фасадзе Нясвіж
скага езуіцкага касцёла. Уплыў ракако прывёў да ўзрастання дэкаратыўнасш
скульптуры - святыя сталі паказвацца ў ненатуралыіых позах з тэатральна-ж>
154
ініінымі жэстамі, валасы іх маглі быць усклакочаны, а адзсннс нібыта развява-
црц.імся ад ветру (Пінск, Слонім).
Фасады храмаў пачалі аздабляць вазы, гірлянды (Воўчын) ды рэльефныя
ііііік і даснсхамі і гсрбамі (Вольна, Магілёў). У афармленні інтэр’ераў з’явілі-
• • 11. іаданыя кампазіцыі з ляпніны, вязак калон і пілястраў, хвалістых карнізаў,
ы.п .ныных з дрэва альбо ў тэхніцы «стука». Значна ўзрасла колькасць алтароў,
якін. .ікрамя цэнтральнай апсіды, ужо меліся ў завяршэннях бакавых нсфаў і на
• । юн.іч паабапал галоўнага аб’сму. Прычым з XVII ст пашырыўся іх новы тып,
| нкім цінтральнас месца занялі фрэскавыя пано, дэкарыраваныя вытанчанай
•кр.ппоіі разьбой і скулыітурамі святых (Вішнева). Арыгінальным элементам
і інор.і сгалі і выявы херувімаў, увасабляўшых зямное каханне (Полацк, Вольна).
М.і імўпічыя, вытанчаныя формы набылі амбоны і спавядальні (Слонім, Бару-
ііы) Арыгінальны ракайльны амбон з выявамі дэльфіна, марскога льва і арла
н і іеу да нашаіа часу ў Троіцкім касцёле ў Ішчалне.
Адмстным помнікам ранняга барока з’яўляецца алтар «Узнясенне Марыі»
(І<» І‘>> у Марыінскім касцёле бсрнардзінцаў у Будславс - акрамя шэрага тэма-
(М'іііыч абразоў, тут змешчана 20 пазалочаных скульптурных выяў біблейскіх
н. р< ііі.іжаў і рымскіх пап. Выдатным жа ўзорам барочна-ракайльнага аздаблен-
іт । і.ілі інтэр’еры Гродзснскага сзуіцкага касцёла Святога Францыска Ксаверыя.
Ыні і.ілоўны драўляны алтар (1736) у вышыню дасягаў 21 м і поўнасцю запаў-
•»• прастору цэнтральнай апсіды. Ён быў упрыгожаны 22 скульптурамі, а так-
• •мн інматлікімі калонамі, пілястрамі, вазамі, раслінным арнаментам Акрамя
і п пі іі касцёл меў яшчэ 12 «кулісных» бакавых алтароў (1709 - 1716), а таксама
•рііі ш.ільна аформленыя капліцы трансепта: у левай знаходзіўся алтар Святога
Міміі ы з выявамі вядомых дзеячаў ВКЛ, а ў правай - абраз «Маці Божай Сту-
«іінік.ііі», напісаны ў 1761 г. гданьскім майстрам Хрысціянам ван Гаўсэнам.
Кютныя змены.адбыліся і ў фрэскавым афармлснні інтэр’ераў храмаў,
11« якоі а характэрньі прасторавасць, маляўнічасць і дынамізм кампазіцыі, а
। ікі..ім.і натуралізм асобных элементаў. 3 мэтай ілюзорнага пашырэння прасто-
*•»• купалы сталі распісвацца пад нябесны звод з воблакамі і анёламі. У 1750 -
I Т6<> 11 мастаком К. Д. Гескім былі створаны фрэскі Нясвіжскага езуіцкага ка-
*№ ін Божага Цела. Яны ацалелі да нашага часу і складаюцца з буйных сцэн
*.п і прі.ічнага зместу, выяў святых і дэкаратыўна-арнаментальных кампазіцый.
Гоііііае месца сярод іх займае алтарная карціна «Тайная вячэра», выкананая
ііл і унлывам італьянскага Рэнесансу. Аналагічная па змесце размалёўка ўпры-
(•••111'11 і алтар Полацкага Сафійскага сабора. Аднак тут яе дапоўнілі яшчэ і
р н к ні «Спас нсрукатворны», змешчанай уверсе ў ляпным картушы.
Всльмі цікавыя насценныя роспісы захаваліся ў Магілёўскім кармеліц-
•І«і кіісцёле Святога Станіслава, дзе яны спалучаліся з ляпным арнаментам, які
ыіні ім бы прарастаў са сцяны. У 1760 - 1780 гт. тут быў створаны значны
•( »< кпвы цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі кампазіцыі «Псраўтварэн-
*» «Уручзнне ключоў апосталу Пятру» і «Узнясенне Марыі», размешчаныя
н.і । к іяпсннях галоўнага нефа.
155
Фрэскавы роспіс касцёла Святога Станіслава ў Магілёве
Пранікала ў храмавыя роспісы і свецкая тэматыка. У Мсціслаўскім кармі
ліцкім Марыінскім касцёле з 20 ацалелых фрэскавых кампазіцый шэраг пры
свсчаны трагічнай гісторыі гордда — «Узяцце Мсціслава маскоўскім войскам»
«Забойства ксяндзоў» і інш. Меліся тут і выявы музычных інструментаў (арган
барабан, віяланчэль), якія ўпрыгожвалі хоры.
У праваслаўных храмах барочныя традыцыі праявіліся ў вытанчанай і нлп
стычнай аддзслцы іканастасаў і царскіх варот (Давыд-Гарадоцкая Георгіеўскнм
і Тураўская Усесвяцкая царквы). Выкананыя з дрэва, яны вылучаліся скразноіі
аб’ёмнай разьбой з кветкамі і завіткамі У Магілёўскай Мікалаеўскай царкт
адноўлсны 4-ярусны пазалочаны іканастас другой паловы XVII ст., які ўключас
29 абразоў, аздоблсных стромкімі калонамі з раслінным арнаментам. У цэніры
ніжняга яруса размешчаны разныя царскія вароты, а вянчае ўсю кампазіцыін
абраз «Укрыжаванне». Упрыгожваліся дэкорам і аклады абразоў, якія працяпы
лі стварацца з улікам візантыйскіх канонаў. Добра гэта прасочвасцца ў абра ы
з Жыткавіч «Хрыстос Уседзяржыцель» і «Маці Боская Адзіптрыя» (1640), ямя
адзначаюцца адухоўленасцю вобразаў і іх эмацыянадьнай выразнасцю.
У сярэдзіне XVII ст. у Беларусі складася ўласная школа іканапісу, дзс .і і
чувадіся еўрапейскія рэалістычныя тэндэнцыі — «Нараджэнне Маці Божап
Пятра Яўсесвіча з Галынца (1649). У гэтым абразе за кратамі акна паказаііы
гарадскі пейзаж. Дакладна прасочваецца рэадізм і ў абразах «Праабражэішг-
(1648), «Пакроў» (1649) і «Успенне» (1650) з Мадарыты. Частковы ж запяп.і і
іканапісу ў гэтыя часы найперш звязаны з перайманнем ім традыцый парадппі •
партрэта.
156
У сапраўдныя прадметы раскошы пад уплывам барока сталі пераўтварацца
ііі і 1х тытульныя лісты нагадвалі пышныя фасады барочных храмаў, а тэкст
1 ыў н.ісычаны гсральдыкай, картушамі і выявамі барочных збудаванняў. У ілю-
I ніп.іях кірылічных кніг быў выпрацаваны самабытны стыль з простанарод-
чыч іыпажом, стрыманасцю формаў і набліжанасцю да народньіх традыцый,
міі.> ііііплепш адчувалася ўтворах магілёўскіх майстроў М. і В. Вашчанкаў, а так-
I«м.і •!>. Ангілейкі. Зарадзілася ў гэты час і бытавая гравюра са сцэнкамі з сель-
«4ПІІІ жыцця і гарадскімі пейзажамі (М. Жукоўскі, А. Даманскі, Д. Хадавецкі).
У іросшыя патрэбы ў прадметах раскошы садзейнічалі адкрыццю ў Белару-
і < п< ршых мануфакгур, самая вядомая з якіх дзейнічала ўСлуцку і спецыялізава-
•** ч іі.і пытворчасці паясоў. Арыгінальныя габелены і шпалеры на гістарычную
( .'і.іп.іку вырабляла Карэліцкая мануфактура. Фаянсавыя мануфакчуры дзсйні-
Мн \ іі I Іовы Свсржань (Стаўбцоўскі р-н) і в. Целяханы (Івацэвіцкі р-н). Шыро-
• >і<> ня юмасць набылі шкляныя мануфактуры ў в. Налібокі (Сгаўбцоўскі р-н) і
| \р ічч.і (Любанскі р-н), якія выпускалі люстэркі, хрустальныя бакалы і графі-
>і унрыіожаныя філіграннай гравіроўкай з гербамі і манаграмамі заказчыкаў,
ом м.іючыя арыгінальную форму (бакалы ў выглядзс цюльпана ці звана).
I І.іралсльна з арыстакратычным асяроддзем барока развівалася і ў колах
і .іі .і парода. «Нізавое» барока праявілася з канца XVII ст. у стварэнні мя-
«ымі майстрамі-самавучкамі твораў жывапісу і скульптуры, якія разам з ка-
іпі.ііііісм сўрапейскіх аналагаў улічвалі рацыяналізм светаўспрымання і густ
н ыі.і насельніцтва, народныя традыцыі, а таксама былі выкананы з больш
ііыч м.ігэрыялаў. У сваю чаргу магнаты для прыдання сваім рэзідэнцыям
п ін.ін.нага каларыту звярталіся да фальклору і здабыткаў народнай культу-
ііі іі> адчувалася ўтагачасных пастаноўках прыватныхтэатраў (Нясвіж, Сло-
і*. н ніксама пры афармленні загарадных пацешных комішексаў (Альба).
і.ікім чынам, культурнае жыццё Беларусі ў XVII - XVIII стст. цалкам
0н і.гі.і агульнасўрапейскаму кірунку, у якім перапляценне маньерызму,
•І> ракако і класіцызму закЛалі пачатак далейшай стылявой стракатасці.
I <» । ніі.ія ў гэты час айчынныя шэдэўры архітэктуры і мастацтва вылучаліся
...... рашэння, вытанчанымі, пластычнымі формамі, што зрабіла іх
•• • < . мін.ім элементам большаспі з сучасных экскурсійных праграм.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
I І'.ккажыце аб характэрных рысах барока і яго асаблівасцях у Беларусі.
.' Якім чынам барока ўздзейнічала на айчыннае горадабудаўніцтва?
I Адіпачце ўплыў барока і ракако ў палацава-паркавай архітэктуры
і). < і
• I Іраапалізуйце эвалюцыю айчыннага храмавага дойлідства.
ІІылучыцс асноўныя кірункі развіцця тагачаснага мастацтва.
157
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Буйпы барочпы культавы гарадскі ансамбль, яКі ўключаў 8 раі
мсшчапых побач кляштароў, склаўся ў:
1) Навагрудку;
2) Пінску;
3) Мінску;
4) Гомелі.
2. Езуіцкі Г-падобны 3-павярховы калегіум быў узведзспы ў:
1) Пінску;
2) Нясвіжы,
3) Полацку;
4) Мінску.
3. Барочпы алтар 21-мстровай вышыні з 22 скульптурамі (17.|6)
упрыгожвае:
1) Глыбоцкі касцёл кармелітаў;
2) Полацкі Сафійскі сабор;
3) Мінскі касцёл бсрнардзінцаў;
4) Гродзенскі касцсл езуітаў.
Усшанавіце адпаведнасць двух мноспіваў:
4. У дачыпспііі да помпікаў айчыппага барочпага горадабудаваіпііц
1) Віцсбск; а) Дом на рынку;
2) Полацк; б) Ратуша;
3) Гродна; в) Дом Пятра I;
4) Нясвіж; г) Тэатр.
5. У дачыпеппі да плапіроўкі айчыппых барочных палацаў:
1) Гродзснскі каралеўскі палац; а) П-падобны будынак, наперадзс
якога брама з выявай сфінксаў;
2) Нясвіжскі падац; б) галоўны корпус, звязаны з бакавымі
флігелямі, выгнутымі крытымі
галерэямі;
3) Свяцкі палац; в) замкнёны комплскс з вялікім
унутраным парадным дваром;
4) Магілёўскі архірэйскі палац; г) прамавугольны будынак
са складанай канструкцыяй даху
6. У дачыпсііпі да адмстпасцсй айчыппых барочпых храмаў:
1) Касцёл кармелітаў у Мядзслі; а) барочны храм з элементамі гозым
і Рэнесансу;
158
2) Мікалаеўскі касцсл у г. п. Мір б) буйная барочная крыжовакупаль-
(Карэліцкі р-н); ная базіліка;
В Яўлснская нарква ў в. Баруны в) барочны храм-ратонда;
(Лшмянскі р-н);
•I) Мікаласўская нарква ў Магілёве; г) храм у стылі «віленскага барока».
Іакончыце сказ:
7.1 Ірамавугольны ў плане храм, цэніральны неф якога вышэй за бакавыя,
• іп.іепна,
К. Імсшчаныя на адной восі пакоі, злучаныя паміж сабой дзвярнымі пра-
*мі м.поць назву.
*>. Нсвялікі барочны аконны праём на купале, франтоне ці ламаным даху
• ны п.і іываецца.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
\|>чп іктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапей-
ч > іііі >ксце: XV - сяр. XVIII ст. Мінск, 2006. Т. 2.
І-нрока ў беларускай культуры і мастацтве. Мінск, 2001
I .ірокко в славянскнх культурах. М., 1982.
Іаіука. Б А. Беларускае барока / Б. А. Лазука. Мінск, 2001.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
I. < т. А. Магілёўская ратуша. Гістарычны лёс і адраджэнне / А. Агееў,
1|>. । нў Магілёў, 2008.
/•». іасов. С. Г. Ансамбль XVIII вска на центральной плошадн Постав /
I |..п і.ісов // Стронтельство н архнтектура Белорусснн. 1974. № 2.
Іыі'кенова, О.Д. Радзнвнлловскнй Несвнж. Роспнсн костела Божьего Тела /
I )• ія.епова. Мннск, 2010.
/•< оАнж. Н. К. Радзнвнлы - Несвнжскне королн: нсторнческне мнннатю-
II I Богодяж, Н. А. Масляннцнна. Мннск, 1997.
/ <»>/>г< ь, Т. В. Мураваныя харалы / Т. В. Габрусь. Мінск, 2001.
/ <»/><>ктг. Ю. Рамантык эпохі Асвстніцтва. Антоні Тызенгаўз / Ю. Гардзе-
• ІІН 1,2008.
I < ігГх'г, В. Антоній Тызенгаўз - стваральнік мануфактур, абветнік і мецэ-
I |І Голубеў, I. Кітурка // Філаматы. 2003. № 2.
.' ніп оа. В Н. Плошадь Свободы в Мннске / В. Н. Деннсов. Мннск, 1985.
і, /і іыіііоіка, В Архіпелаг Сапегаў / В. Дубатоўка. Мінск, 2002.
I Акіііміг. Ю. Л. Архітэктурныя помнікі Нясвіжа: гіст.-арх. нарыс / Ю. Л. Ка-
II А Чаіпурыя. Мінск, 1989.
Л шаіі. В. В. Городннца - городской ансамбль XVIII вска / В. В. Калннн //
й >< п < ніо н архнтектура Белорусснн. 1988. № 4.
159
Квытныцкая, Е. Д. Застройка Тнзенгауза в Поставах / Е. Д. Квнтннцкая Іі
Архнтсктурное наслсдство. 1963 №3.
Квітнііцкая, Е. Д. Коллсгнумы Белорусснн XVII вска / Е. Д. Квнтннцк.і ।
Архнтектурное наследство. 1969. № 18.
Кітурка, Ю. Гродзснскі каралеўскі палац / Ю Кітурка // Беларускі і іс і п
рычны часопіс. 1996. № 2.
Колосовская, А. Н. Архнтектурно-пространствснная структура ордепсмц
монастырей Беларусн XVII - XVIII вв. / А. Н. Колосовская. Мннск, 2004.
Кулагнн, А. Н. Архнтектура н нскусство рококо в Белоруссгін в контсксн
обіцеевропейской художсственной культуры / А Н Кулагнн Мннск, 2004
Мальдзіс, А. I. Беларуская культура барока як гіасрэдніца паміж заходік
славянскім і ўсходнеславянскім светамі / А. I Мальдзіс. Мінск, 1993.
Марозава, С. В. Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Бела«
русі (1596 - 1839) / С. В. Марозава. Гродна, 1996.
Мульчэўская, С. П Варнянскі «ўзорны» ансамбль / С П. Мульчэўская
Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1977. № 3.
Ренессанс. Барокко. Класснцнзм. Проблема стнлей в западноеврогіеіісмы
нскусстве XV -XVIII вв. М., 1980.
Самусік, А. Ф. Гродзенская каралсўская медыцынская акадэмія / А Ф. Сн-
мусік // Вышэйшая школа. 2007. № 4.
Слюнченко, В. Г Архнтектурные памятннкм Полоцка: нст.-архнт. очерк I
В Г. Слюнченко. Мннск, 1988.
Слюнькова, Н. Н. Монастырн восточной н западной традпцнй / Н. Н. Сліош
кова. М., 2002.
Соніч, А. Панская забава. А Тызенгаўз / А Соніч // Беларуская мінуўшчы
на. 1996. № 6.
Тананаева, Л. Н. Сарматскнй портрет: мз нсторнн гюльского портрета эпп-
хн барокко / Л. Н. Тананасва. М., 1979.
Трусаў. А. А. Магілёўская ратуша / А. А. Трусаў // Спадчына. 1998. № 5.
Цеханавецкі, А. Міхал Казімір Агінскі і яго «сядзіба музаў» у Слоніме '
А. Цеханавецкі. Мінск, 1993.
Чарняўскі, I. Віцебская ратуша/І. Чарняўскі, I. Цішкін //Помнікі гісіорі.п
і культуры Беларусі. 1987. № 2.
Шматаў, В. Магілёўская школа гравюры / В. Шматаў // Беларускі гісі»
рычны часопіс. 1997. № 2.
Шышыгіна-Патоцкая, К. Я. Скарбы Нясвіжа / К. Я. Шышыгіна-Патоцк.і»
Мінск, 1993.
Сіесііапоніескі, А. 8. Ыіеяхуіег ті^сіхупагодошу окгодек кціішу па Віаіопім
А. 8. СіссЬапохуісскі. ХУагкхахуа, 1994.
Ьогепг, 8. Тагі КгузгіоГ СіацЬіг, агсЬіІекІ хуііепякі XVIII суіека / 8. Еогсіі/
ХУагкгагса, 1937.
ТороКка, М В Броіссхегіяіхуо і кнІШга уу У/іеІкіт Кзі^зісуіе І.ііео/ккіпі оіі
XV до XVIII чуіекц / М. В Тороізка Рогпагі; Хіеіопа Сога, 2002
160
ГЛАВА 8
ПОМНІКІ КЛАСІЦЫЗМУ Ў БЕЛАРУСІ
8.1. Паходжанне стылю.
Характэрныя рысы
Ьарочна-ракайльны кірунак быў адным з варыянтаў эвалюцыі еўрапей-
. іп культуры XVII - XVIII стст. Паралельна з ім у якасці альтэрнатывы пачаў
і|ііі|<міравацца новы стыль - класіцызм, які гірацягваў традыцыі Рэнесансу і раз-
і 'іі і.іў ангычнасць у якасці ідэальнага эстэтычнага эталона і дасканалага ўзору
.< 1н псраймання Адсюль, дарэчы, паходзіла і яго назва - з латыні «сіаззісця»
іп рак ыдасцца як «узорны».
У псрыядызацыі стылю вылучаецца ранні этап (другая палова XVI
• *р XVIII ст.), калі пад уплывам Рэнесансу і часткова барока аформіліся яго
міпупыя адметнасці. Першыя праявы класіцызму былі зафіксаваны ў Іта-
ііі пле як суцэльная стылявая сістэма ён склаўся ў Францыі. У другой пало-
м XVIII - пачатку XIX ст. адбыўся росквіт класіцызму, стаўшага ў гэты час
« п.іыеўрапейскім стылсм У Францыі часоў Напалеона I (мяжа XVIII —
ЖІ\ еісг.) сфарміравалася асобнас яго адгалінаванне, якое атрымала назву
мімшр» (ад франц. етріге — імперыя). Яму былі ўласцівы пампезнасць і па-
р* ці.іспь (зыходнымі сталі традыцыі Рымскай імперыі). Менавіта ў гэты час
е іпіі.ірылася мода на ваенную эмблематыку ў дэкоры (даспсхі, лаўровыя вянкі,
•рлі.і) і элсменты старажытнасгіпецкага мастацтва (абеліскі, сфінксы) У да-
мііпп.ім, на познім этапе свасй эвалюцыі (першая палова XIX ст), класіцызм
•і«і гуппва саступіў лідэрства рамантызму і рэалізму, але захаваўся ў якасці ад-
Йпп і пеастыляў.
У адрозненнс ад пышнага барока ў аснову класіцызму быў пакладзены
ВВііыяііл пзм і лаканічнасць выразных сродкаў. Зваротда антычнасці туттлума-
I і н жаданнсм знайсці ўстойлівыя рысы, якія не змяніліся на працягу тыся-
« п іяў, а значыць пацвердзілі права на сваё існаванне. Перад архітэктурай і
М<. । ішвам ставілася задача ўпарадкаваць знешні хаос ды беспарадак, выявіў-
ікім чынам ідэальную заканамернасць сусвету. Лічылася, што менавіта
Віп пс| іўтварэнне звычайнай прыроды ў цудоўную і шляхетную ёсць адна-
*і ні і .ікг яе пазнання. Прычым пісьменнік, мастак ці архітэктар павінны былі
іпм.і пераўтварыць назапашаны імі жыццёвы матэрыял у прыгожы, даклад-
|В< 1і іроііны мастацкі твор, які будзе вылучацца ўнутранай гармоніяй.
Да характэрных рыс класічнага стылю, па-першае, трэба аднесці пра-
к«І ііыііііальнасць, суразмернасць аб’ёмаў, дакладныя геаметрычныя формы з
• । »іі гпі.ісцю абрысаў і лапчнасцю планіроўкі. Па-другое, асновай архітэктуры
161
быў ордэр, запазычаны ў антычнасці (дарычны, іанічны, карынфскі), які цал-
кам «апранаў» будынак - цэнтральная яго частка вылучапася порцікам. а п.і
фасадах вялікія прамавугольныя вокны чаргаваліся з пілястрамі. У адрознснпс
ад барока архітэктурны дэкор тут ніколі не хаваў агульнап сгруктуры, а толь
кі гарманічна дапаўняў яе. Па-трэцяе, дэкаратыўнае афармленне стала болып
лаканічным і было накіравана на ўзбагачэпне велічнай канструкцыі будынкаў
(ляпніна, калоны, пілястры, ліштвы). Па-чацвёртае, класічнае мас ацтва мсл.і
строгае дзялснне на «высокія» і «нізкія» жанры. Да псршых адносілі партрэіы
дзяржаўных і рэлігійных дзеячаў, карціны на гістарычныя і міфалагічныя тэмы.
У другую групу ўваходзілі пейзаж, нацюрморт і выявы простых людзсй. Кожпы
жанр меў дакладныя мсжы і фармальныя прызнакі - нельга было змешваць тра-
гічнас і камічнас, гсраічнас і паўсядзсннае. Жывапіс стаў больш монахромным
з наяўнасцю ўсяго некалькіх дамінуючых колсраў.
На беларускіх землях класіцызм паступова пачаў выцясняць барочна-ра-
кайльны стыль з архітэктуры і мастацтва ў сярэдзінс XVIII ст. Паскарэнню яго
раснаўсюджвання садзсйнічала далучэнне ў 1772 г. усходу Бсларусі да Расіі. У
Беларусі класіцызм праіішоў 3 этапы свайго развіцця: ранні (да 1812 г.), сталы
(да 1830-х гг.) і позні (да сяр. XIX ст.). Па загадзс Псцярбурга ў імперыі наса
джаўся прускі варыянткласіцызму, які ў Еўропс атрымаў назву «казарменнага».
Рускі пісьменнік А. К. Талстой з гэтай нагоды пісаў:
В мон года хорошнм было тоном
Казармснному тнпу подражать,
П четырсм плн шестн колоннам
Вмснялось в долг шсренгою торчать
Под нензмснным грсческнм фронтоном.
Разам з тым, нягледзячы на падкрэслсную тыповасць класічных будынкаў,
у асобных шэдэўрах айчыннай палацава-паркавай і культавай архітэктуры, а
таксама ў шэрагу тагачасных мастацкіх помнікаў адлюстраваліся ўсе лспшыя
здабыткі еўрапсйскай культуры эпохі класіцызму, што робіць іх значным эле-
мснтам гісторыка-кулыурнай спадчыны Беларусі.
8.2. Перабудова беларускіх гарадоў пасля далучэння
да Расійскай імперыі
У горадабудаўніцтве часоў класіцызму далейшую распрацоўку атрымал.і
рэнесансавая канцэпцыя «ідэальнага горада» з панаваннсм прынцыпу геамсі-
рычна дакладнай планіроўкі. Крокам наперад тут стала арганічнае спалучэннс
гарадской забудовы з прыроднымі элсмснтамі (парк, рака), а таксама стварэнпе
вялікіх парадных плошчаў. У цэлым горад у часы класіцызму разглядаўся архі-
тэктарамі як цэласная лагічна спланаваная сістэма.
У Бсларусі падобныя тэорыі пачалі ажыццяўляцца з 1760-х гг. Ужо ал-
значаліся захады Антонія Тызснгаўза па рэканструкцыі Гродна, Пастаў і Жа-
162
чулк.і ў «барочным класіцызме». Але ў поўнай меры класіЧныя прынцыпы ў
шр ідабудаўніцтве былі рэалізаваны рускімі архітэктарамі (М. Львоў, В. Стасаў,
А Мсльнікаў), якія па загадзс Кацярыны II з 1778 г. псрабудоўвалі населеныя
ну нк і ы ўсходняй Беларусі У першую чаргу ўвага была звернута на губернскія
і іыіімювыя ідрады, дзс знішчаліся абарончыя ўмацаванні, а замсст хаатычнай
вудовы «старых месцаў» пракладваліся шырокія вуліцы і ствараліся рэгуляр-
ііі ' кварталы. Прычым новым гарадскім пэнтрам пачаў выступаць квартал ці
н іоніча, дзс канцэнтраваліся адміністрацыйныя ўстановы (сядзіба губернатара,
• •ірн іскія ўправы. казснныя палаты, прысутныя мссцы і г. д.).
У Полацку, напрыклад, класічныя кварталы пачалі ўзводзіцца на ўсход
I німі і ад пстарычнага цэнтра, а ўсе яны разам былі звязаны скразной магі-
»і|ы іыіаГг вуліцай, якая шіла ўздоўж Дзвіны. Віцебск, у сваю чаргу, цалкам
ірпшў сярэднявечную планіроўку і атрымаў дакладнас квартальнае члянснне
і ііі >р«гам буйных плошчаў, а таксама сстку праспектаў і вуліц, якія звязалі па-
між і.ібой аддаленыя часткі горада. Дробныя нассленыя пункты, згоднараспра-
ШНІ.ІПЫМ у Расіі гснеральным планам, сталі набываць форму прамавугольнікаў
ні шмаівугольнікаў з дакладнымі абрысамі (Чэрыкаў, Орша, Чавусы, Копысь,
I іініа. Рагачоў).
імянілі свой выгляд і некаторыя прыватныя гарады рэгіёна. Беларускі
ініі р.іл-губернатар Захар Чарнышоў загадаў цалкам перабудаваць падулас-
пы нму Чачэрск. Па праскту архітэктараў Дж. Кварнэп і В. Бажэнава мястэч-
♦ ' 1770- 1780-я гг. атрымала рэгулярную квартальную планіроўку. У яго
«•шрі.і знаходзілася вялікая плошча (300 на 300 м) з ратушай па сярэдзіне,
ішках ад якой былі ўтвораны яшчэ 4 малыя плошчы з храмамі-ратондамі.
ІІІі ір кая вулша звязвала галоўную гарадскую плошчу з палацам. На жаль,
| । ніпыя перабудовы Чачэрска істотна змянілі яго «ідэальную» планіроўку.
і|з п.іііыга часу тут уцалела ратуша (гаворка аб ёй пойдзе ў наступным раз-
• н). Спаса-Праабражэнская царква і часткова перабудаваны палац графаў
'І'ірпышовых.
I пачатку XIX ст. класіцызм стаў улічвацца пры горадабудаўнічых рабо-
»♦ у н штральнай, а таксама заходняй Беларусі (Вілсйка, Бабруйск, Барысаў,
11' н і Д нсна, Ігумен, Мінск, Мазыр, Пінск). Мінск у гэты час развіваўся згодна
ім ін р.ілыіымі планамі, нрынятымі ў 1800 і 1809 гг., паводлс якіх былі знесены
•> ііпіія абарончыя ўмацаванні, праведзсна рэканструкцыя Верхняга горада і
і| ннкіііа нрадмссця. Да таго ж на паўднёва-ўсходняй ўскраіне пачалося ства-
Мнш кнарталаў уздож вул. Захар’еўскай (суч. пр. Незалежнасці), якая вяла да
кйчііііа ў 1790-х гг. Губернатарскага саду (суч. парк М. Горкага).
Жііданне Пецярбурга ўмацаваць свае новыя заходнія мсжы прывяло да
>••• цсніія ў рэгіёне магутных крэпасцей. Будаваліся яны на месцы гарадоў,
К ііі ных у стратэгічна важных пунктах. Старая забудова цалкам знішчала-
м « іля паселыііцтва на пэўнай адлегласці ствараліся новыя кварталы з шыро-
•«мі «упіцамі і тыпавымі будынкамі.
163
Форт Бабруйскай крэпасці
Так, у 1810-я гг. змяніў свой выгляд Бабруйск. Тутэйшая крэпасць будаіы
лася ў 2 этапы: 1807 — 1812 гг. і 1818 - сярэдзіна XIX ст. У плане яна нагадвалп
квадрат, прымыкаючыдаБярэзіны. Першапачатковы прасктбыў падрыхтавапы
Т. Нарбутам і К. Оперманам - знешнія ўмацаванні крэпасці ўключалі земляііын
валы з бастыёнамі, агульнай даўжынёй 850 м. У далейшым перад асноўш.ім
валам стварылі дадатковыя абарончыя насыпы з мураванымі фартамі, а таксамп
шэраг форштадтаў. Было зроблсна тут і 3 брамы - Мінская, Слуцкая, Вадзяіын
Унутраная яе планіроўка мела квартальную сістэму - кампазіцыйным цэнтрам
стала Саборная плошча з камсндатурай, шпіталем і саборам Аляксандра ІІеу
скага, ад якой радыяльна адыходзілі вуліцы з 2-, 3-павярховымі будынкамі 9
стылі ампір Былы езуіцкі барочны касцёл быў пазбаўлены вежаў і пераўтвора-
ны ў арсенал, а пазней выкарыстоўваўся ў якасці гаўптвахты (турмы).
У 1830-я - пачатку 1840-х гг. цалкам быў зруйнаваны і старажытны Бр ісі
Праект будаўніцтва тут крэпасці таксама быў падрыхтаваны К. Опсрманам. Яг
план прадугледжваў узвядзенне цэнтральнай цытадэлі, а таксама знешніх Ця
рэспальскага, Валынскага і Кобрынскага ўмацаванняў. Апошнія мелі па некалі.м
радоў бастыснаў ды равелінаў, а таксама штучна зробленыя водныя перашкоды
Цытадэль, у сваю чаргу, займала тэрыторыю былога дзядзінца і ўяўляла сабоік
кальцавую 2-павярховую казарму (даўжынсй 1,8 км), вонкавыя сцены якой мс п
таўшчыню ў 2 м і былі прарэзаны амбразурамі, а ўнутраныя фасады аздабля н
рызаліты, атыкі са скульптурнымі рэльсфамі і аркады «паладыянскіх» вокап
Галоўнымі архітэктурнымі акцэнтамі цытадэлі сталі брамы - Беластоцк 11
Кобрынская, Цярэспальская і Валынская. Прычым першыя 2 з іх пад уіілышім
ампіра былі зроблены ў выглядзе трыўмфальных арак, а астатнія ўжо стваралігн
ў стылі неаготыкі. Трэба таксама адзначыць, што ўнутраная планіроўка іэі.ііі
крэпасці зыходзіла з карэннай псрабудовы ўжо меўшыхся тут мураваных будып
каў. У выніку тут былі знішчаны «валынская всжа» (XIII ст.) і звыш 10 храмаў
сзуіцкі кляштар перабудавалі пад канцылярыю каменданта, аўгусшнскі - у і ір
164
»1 кніііуіо царкву, бсрнардзінскі — у кадэцкі корпус, брыгітак- у турму, базыльян-
аі манасгыр - у артылсрыйскія казармы, а тутэйшая Пстрапаўлаўская царква
IX\ 111 сг.) — у афіцэрскі сход і казіно (стала вядома пад назвай «Белы палац»)
1‘аівіццё цяжкай артылерыі, аднак, абумовіла ў ху гкім часе страту гэтымі
ір ііі.ісііямі васннага значэння. Бабруйская цытадэль ужо ў 1886 г. была пераў-
ікіір ііі.і ў армейскі склад, а Брэсцкая крэпасць без боя здалася германскім вой-
С*іім у 1915 г. Зараз жа на тэрыторыі крэпасці ў Брэсце дзейнічае славуты мема-
і ІПю ж датычыцца яе аналага ў Бабруйску, то да нашага часу тут уцалела
» і« аб’ектаў, на базе якіх да 2025 г. плануецца стварыць гісторыка-культур-
ны кпмплекс з шэрагам музеяў, дыярам, панарам і выстаў ваеннай тэхнікі.
Перабудова беларускіх гарадоў і мястэчак прадугледжвала стварэнне
|мп>іін повых ансамбляў гарадскіх цэнтраў, дзе размяшчаліся губернскія і па-
нніоныя праўленні, канцылярыі, суды і г. д. Сярод уцалслых пабудоў неабход-
н< ініпачыць будынкі віцэ-губсрнатара (1803) і паштовага ведамства ў Гродне
<1 95) нрысутных мссцаў у Мінску (1840-я гг.), акруговага суда ў Магілсве
I /7К) дваранскага сходу ў Слуцку (пер. пал. XIX ст.), ляснштва ў Шчучыне
11 р іыл. XIX ст.), астрога ў Вілсйны (сяр. XIX ст.), а таксама пераабсталява-
уін ў 1806 - 1811 гг. пад губернатарскі палац былую сядзібу Кудзіновічаў у
Ііііп к’ку (сяр. XVIII ст.).
Акрамя адміністрацыпных пабудоў, класіцызм у гарадской архітэктуры
Ьгыўна выкарыстоўваўся, па-першае, пры афармленні фасадаў навучальных і
М. п.іііі.іііскіх устаноў - земляробчы інстытут у Горках (1837 - 1840), духоўныя
• п ііінчы ў Гомелі (1799- 1818) і Мінску (кан. XVIII ст), мужчынскія гімназіі
ІМлгіёвс (1809), Свіслачы (1821) і Слуцку (1829- 1838), вайсковы шпітальу
Ішеку (1830-я гг), аптэка ў Кобрыне (кан. XVIII ст)
ІІа-другое, ён шырока ўжываўся ў камерцыйна-гаспадарчай архітэктуры -
|.н іііініы двор у Мінску (кан. XVIII ст.), ратушы ў Шклове (1770-я гг.) і Мінску
I ім>). іапдлёвыя рады ў Навагрудку (1812), лабазы (саляныя склады) у Віцеб-
н (1774), «Рускі тракцір» у Гомелі (1822), бровары ў в. Вольна (1830, Барана-
•і.іііч р н) і в. Ілова (1832, Мядзельскі р-н).
ІІа-трэцяе. пранікаў гэты стыль і ў прыватнас жыллёвае будаўнштва
I р п і Піпск. Гродна, Навагрудак, Мінск, Магілёў). Асобна тут можна адзна-
ніп. сядзібны дом генсралісімуса Аляксандра Суворава ў Кобрыне (1794),
Ішііі.пы будынакгсроявайны 1812 г. Пятра БаграціёнаўВаўкавыску(1805), «Па-
« . ііі’іі.і домік» сенатара Мікалая Румянцава ў Гомелі (1820), а таксама гарад-
|гі.< ія пібу мастака Валенція Ваньковіча і «дом масонаў» у Мінску (абодва —
। п XVIII ст.). Значная частка з іх, дарэчы, зараз прыстасавана пад разнастай-
Н і ім.н ычныя музейныя экспазіцыі У сталічным жа «домс масонаў» месціц-
> му існ гэатральнай і музычнай культуры, а ў жылым асабняку першай пало-
•ы XIX еі. па вул. Леніна ў Брэсце знаходзіцца ўнікальны музей выратаваных
ІнііпіУп.ісцсй з выставай твораў мастацтва, канфіскаваных у час нелегальнага
Кмкп іу нра і дзяржаўную мяжу
165
«Долі масонаў» у Мінску
Часам у аздабленні гарадоў выкарыстоўвалі мемарыяльныя аркі Маі і
лёў (1780; у гонар далучэння ўсходняй Беларусі да Расіі), Мінск (1830; брнм®
Кальварыйскіх могілак). Узводзіліся ў Бсларусі і тыпавыя паштовыя станцыі
галоўны ўваход у якія вылучаўся рызалітам з імітацыяй класічнага порціка у
в Бараўляны (1843, Віцебскі р-н), в. Мілавіды (Баранавіцкі р-н), Слуцку, ( і і
рых Дарогах (усе - 1846 г.) і інш.
У цэлым пад уплывам класіцызму гарады Беларусі ў азначаны перыя і
атрымалі больш сучасны і еўрапейскі выгляд. Разам з тым знішчэнне староіі
забудовы пазбавіла большасць з іх рамантычнага духу сярэднявечча і прывя ш
да страты часткі старажытных архітэктурных шэдэўраў
8.3. Класічнае палацава-сядзібнае
дойлідства Беларусі
Класіцызм у палацава-сядзібнае дойлідства Беларусі, як ужо адзначал.н»
ў папярэднім раздзсле, пачаў пранікаць яшчэ ў час існавання Рэчы Паспа н
тай Гэта быў французскі варыянт стылю, які прадугледжваў яго спалучэппг
з курданёрнай планіроўкай і насычаным барочна-ракайльным дэкорам. Сам
класіцызм праявіўся тут у шматкалонных порціках і рызалітах на парадным
фасадзе, пілястрах, рустоўцы, вялікіх прамавугольных вокнах, ужыванні аіпы
чных скульптур, ваз і ляпніны (Гродзенскі каралеўскі палац, сядзібы ў Свяцку
Ружанах, Пінску).
Разам з тым пачынаючы з апошняй чвэрці XVIII ст. на беларускіх зсмля»
сталі з’яўляцца палацава-паркавыя комплексы, узвсдзеныя ў выключна кл.і
січным стылі. У якасці прыклада можна прывесці сядзібу гродзенскага падюі
морыя Францішка Юндзіла ў Івацэвічах. Галоўны ўваход у яе быў зроблсш.і
выглядзе порціка-рызаліта, які складаўся з размешчаных паабапал дзвярэй іы
166
дносных калон дарычнага ордэра і барочнага хвалепадобнага франтона з круг-
'і.іц лкжарнай у цэнтры. У сваю чаргу галоўнай адметнасцю паркавага фасада
нну вялізны рызаліт (шырыня 16 м), аздоблены 7 дарычнымі калонамі і 3-ву-
ііі іыіым франтонам над імі.
Яшчэ больш відавочны ўплыў класіцызм аказаў на будаўніцтва палапа
мшск.іга ваяводы Юзафа Ежы Гільзэна ў Асвсі (1782, Верхнядзвінскі р-н). На
н іінііі восі туг размяшчаліся 3 асноўныя 2-павярховыя аб’ёмы, па баках ад якіх
ІМ.іхндзіліся выступаючыя наперад вуглавыя флігелі. Усе яны злучаліся паміж
ніікііо 2-павярховымі галерэямі, дзе першы ўзровень меў выгляд адкрытап ар-
ыні, а другі быў удала ўпісаны ў агульную анфіладу парадных пакояў. Плані-
|іцук.і палаца была падпарадкавана дакладнай схемс: у ім мелася 4 парадныя
>н>і\оды, што адпавядала парам года; 12 асноўных унутраных пераходаў (па
кн п.касці месяцаў); 52 тыдні ў годзе вызначылі колькаспь у сядзібе залаў і пако-
покнаў жа ў рэзідэнцыі налічвалася 365. «Апрануты» палап быў у тасканскі
і*Іы ір (разнавіднасць дарычнага ордэра). На жаль, рэзідэнцыя ў Асвеі была раз-
г.ур.іна у Першую сусветную вайну (ацалелі фрагменты цэнтральнага корпуса).
і. »мі ж Гільзэны ўвайшлі ў гісторыю ў якаспі буйнейшых айчынных мецэнатаў -
іііінов даходаў (100 тыс. р. срэбрам штогод) яны завяшчалі на «распаўсюдж-
•імніс павук і выхаваннс збяднелай моладзі» (выплаты ішлі да пач. XX ст.). За-
кнк'ііііа толькі спадзявацца, што калі-небудзь у адноўленым Асвейскім палацы
•фыровы камітэт будзе ўручаць «Гільзэнаўскія прэміі» ў розных галінах навукі
I мік і.іціва.
Сярод магнатаў адным з першых класіцызм успрыняў падканцлер ВКЛ
І«яім Храптовіч. У барочнай рэзідэнцыі ў Шчорсах ён загадаў у канцы XVIII ст.
уімспі 2-павярховы будынак бібліятэкі з шырокай тэрасай на 4 калонах да-
рі.ріп.п; ордэра. У ёй захоўвалася да 10 тыс. рэдкіх кніг і рукапісаў, працаваць
і «кімі прыязджалі славутыя навукоўцы і літаратары (М. Пачобут, А. Міцкевіч,
V < ыракомля), а Я. Чачот працаваў тут пэўны час бібліятэкарам (у пач. XX ст.
ыпі іі ібор вывезлі ў Псцярбург, Кіеў і Кракаў).
Ьылаўзведзена для I. Храптовіча і класічная гарадская рэзідэнцыя ў Грод-
ім (1770-я гг.). Прамавугольная ў плане, яна мела ўнутраны парадны двор, куды
<Ыў нялікі арачны праём, размешчаны ў цэнтры вулічнага фасада. Сам палац
Дд підоблены рыцарскай эмблематыкай і ляпным гербам Гродна (зараз тут
ігп і історыі рэлігіі).
V 1775 г. I. Храптовіч па завяшчанню свайго памерлага сябра віленскага
ніляна I. Апнскага атрымаў ва ўласнасць Бешанковічы, дзе таксама загадаў
। ші । ііі палац ў стылі класіцызму. Ён меў прамавугольны 2-павярховы асноўны
й'рпус і 1-павярховыя бакавыя крылы, а цэнтральны ўваход вылучаўся рыза-
мг.ім і вытанчаным каваным балконам у стылі ампір. Галоўнай адметнасцю
ц.піка быў падкрэслены лаканізм выразных сродкаў з амаль поўнай адсу-
Ьшппо шсшняга дэкору. Гэты палац, дарэчы, трапіў і на старонкі гісторыі —
* 1Н12 г гут жыў Напалеон I, а ў 1821 г. спыняўся Аляксандр I.
167
Значную ролю ў пашырэнні ў Беларусі класіцызму адыіраў і італьяпскі
архітэктар Карла Спампані, які быў прыхільнікам паладыянскай школы, а таму
хаця і аддаваў перавагу ордэрнай сістэме, у той жа час шырока выкарыстоўпау
элементы барочнай традыцыі («ламаны» дах, пышнас аздабленне інтэр’ераў).
Пад яго кіраўніцтвам былі ўзвсдзены курданёрныя 2-павярховыя сядзібы для
мінскага ваяводы Адама Хмары ў в. Сёмкава (1771) пад Мінскам і для пінснвга
старосты Міхала Пшаздзсцкага ў Заслаўі (1774 - 1779). Таксама ім ў 1779
1781 гг. была пабудавана Н-падобная драўляная сядзіба для гсроя ііаўстаііпя
Т. Касцюшкі генерал-маёра Міхала Казіміра Коцела ў в. Беніца (Маладзечанскі
р-н), а ў 1780 - 1783 гг палац троцкага кашталяна Мікалая Юзафа Радзівіла ў
в. Радзівілімонты (з 1969 г. Чырвоная зорка, Клецкі р-н). Цэнтральная частка
гэтага прамавугольнага будынка была 2-павярховай і мураванай (з 4-калонным
порцікам на парадным і паўкруглым эркерам на паркавым фасадах), а бакавыя
1-павярховыя крылы-драўлянымі (атынкаваныя і аздобленыя рустоўкай).
Такім чынам, класіцызм у палацава-сядзібным дойлідстве Беларусі часоў
Рэчы Паспалітай пашыраўся даволі павольна і не азначаў поўнай адмовы ад тра
дыцый барока. Але становішча змянілася пасля далучэння беларускіх зямель дн
Расіі. Па загадзе Кацярыны II новыя гаспадары айчынных гарадоў і мястэчак з
ліку яе фаварьітаў былі абавязаны ўзвесці ў іх класічныя рэзідэнцыі. Вынікам
стала стварэнне тут цэлага шэрага буйных палацава-паркавых комплексаў. Ся
род ацалелых да нашага часу ў першую чарга трэба назваць рэзідэнцыю ў Гомс
лі генсрал-губернатараМаларасіі Пятра Румянцава-Задунайскага (1777- 1796).
Праект палаца быў распрацаваньі архітэктарамі I. Старовым і Ю Фельтанам
Асновай для яго стала рэнесансная віла «Ратонда» канца XVI ст. каля Вічэнцы
(Італія, арх. А. Паладыё) - квадратны ў планс 2-павярховы будынак на высокім
цокалі з плоскім дахам, у цэнтры якога знаходзіўся кубападобны бельведэр і
вялікімі паўкруглымі вокнамі і буйным купалам. На парадным фасадзе палаіш
меўся 4-калонны, а на паркавым - 6-калонны порцікі карынфскага ордэра, якія
дапаўнялі адпаведныя пілястры ў прасценках паміж вокнамі. Асноўнае месцп
ва ўнутранай планіроўцы займала квадратная 2-узроўневая бальная зала, якая
асвятлялася паўкруглымі вокнамі бельведэра і ў вышыню дасягала 25 м. У 1800
1805 гг. Гомельскі палац па загадзе яго тагачаснага гаспадара сенатара Міка-
лая Румянцава быў пашыраны за кошт узвядзення бакавых 2-павярховых пані
льёнаў, злучаных з галоўным корпусам крытымі іанічнымі галерэямі-аркадамі
(арх. Дж. Кларк).
Яшчэ адна копія вілы «Ратонды» была пабудавана ў канцы XVIII ст. у
в. Грудзінаўка (Быхаўскі р-н) для магілёўскага губернатара Дзмітрыя Талстога
Адзіным яе адрозненнем ад арыгінала стала тое, што цэнтр параднага фасадп
быў вылучаны рызалітам са складаным атыкам, а перад ім знаходзілася пра-
сторная 6-калонная паўкруглая тэраса з высокім мураваным ганкам Цікапа.
што нскаторыя з сучаснікаў называлі гэтую сядзібу «Ансгінскай» з-за яе пада-
бенства з апісанай А. Пушкіным у славутай паэме.
168
Палаі( у Гомелі
Ііолып арыгінальны знсшні від мела рэзідэнцыя генерал-фельдмаршала
"І’н I Іацёмкіна-Таўрычаскага ў Крычаве (1778 - 1787). Згодна праекта архі-
іпрп 1 Старова, іутэйшы 2-павярховы палац меў Е-падобную кампазіцыю,
і. іншкр іслівала пачуцці гаспадара да імпсратрыцы (за ім размяшчаўся П-па-
іш.і ф'іігсль - у гонар самога князя). У 1840-я гг. сядзіба была пашкоджана ў
іііпкіірц і адноўлена ў неаготыцы.
ІІ.і мяжы XVIII - XIX стст. у Беларусі класіцызм у палацава-сядзібным
рі н іне заняў пануючае месца. Узводзімыя рэзідэнцыі адрозніваліся паме-
11 кпміызіцыйным рашэннем (П-падобныя, ці з асобна стаячымі флігелямі),
мі'іп амаль аднолькавае знешняе афармленне - у в. Грозаў (Капыльскі р-н)
ііііі.ііі Станіслава Антона Горвата (мяжа XVIII - XIX стст.), у Беразіне
. рі.ікім Патоцкага, у в. Падароск (Ваўкавыскі р-н) Эльжбеты Пухальскай,
II н ііпі.іх арнітолага Канстанціна Тызенгаўза, у сталічнай Вялікай Сляпянцы
•I' ііі В.шьковіча (усе ў псршай паловс XIX ст.), у Альбярціне пад Слонімам
поі іі ішчыннага фабрыканта Войцеха Пуслоўскага (1820-я гг.), у Валожыне
ічўшк.і кавалерыі Іосіфа Тышкевіча (1806 - 1815), у Высокім генерал-лей-
>ііп Фрапцішка Сапегі (1816), у в. Хальч (Веткаўскі р-н) Івана Халецкага
XIX сі.), у в. Раванічы (Чэрвеньскі р-н) Антонія Слатвінскага (1799), у
I рі мнч.і (Камянецкі р-н) Мікалая Віслоцкага (сяр. XIX ст.), у в. Вялікія Нава-
I іД ніржынскі р-н) Міхала Кастравіцкага (1830-я гг.), у в. Нароўля Данілы
мі.і (1865) і г. д.
169
Толькі некаторыя з прадстаўнікоў эліты імкнуліся ў той час унесці п н
ную разнастайнасць у знешні воблік сваіх сядзіб. У 1802 - 1805 гг. для к.ім
пазітара Міхала Клеафаса Агінскага была пабудавана рэзідэнцыя ў в Залсч
пад Смаргонню (арх. М. Шульц) — над яе галоўным аб’ёмам узвышалася вс«
з гадзіннікам, а сам комплекс быў асіметрычны з-за прыбудаванай да заходііні
крыла аранжарэі з паўкалонамі і арачнымі вокнамі. У в. Паланэчка (Баранапін
кі р-н) у пачатку XIX ст. галоўны фасад палана камергера імператарскага |п
ра Канстанціна Радзівіла быў аздоблены 6 гермамі з выявамі галоў анты'іны
філосафаў. Сядзіба ж пераемніка Тадэвуша Касцюшкі Тамаша Ваўжэпкаі.і
в Відзы Лоўчынскія (пач. XIX ст, Браслаўскі р-н) з боку парка вылучалася і
лерэяй-верандай з падвоенымі пілястрамі, арачнымі праёмамі і атыкам увср>
Арыгінальны від атрымаў і палац памешчыка татарскага находжання Ігпапы
Зрыні-Шырына, узведзены ў канцы XVIII ст. у в. Германовічы (Шаркоўпгп.іп
скі р-н) - прамавугольны ў плане будынак меў на парадным фасадзе 2 бакаві.і
рызаліты з порцікамі, а яго цэнтральная частка была аздоблена на ўзроўні і
паверха дарычнай каланадай, утворанай 8 калонамі, выступаючымі з павсрхі
сцяны на 3/4.
Далейшае развшцё класінызму прывяло да пачатку будаўніцтва ў Белзру
новых велічных магнацкіх рэзідэнцый, уражваючых як сваімі памерамі, і.н>
насычанасцю дэкорам. У 1827 г. у в. Сноў (Нясвіжскі р-н) па загаду павяіоіп
га маршалка Казіміра Рдултоўскага архітэктарам Б. Тычэцкім быў узнедісн
велізарны палац агульнай даўжынёй 140 м. Ён меў каля 100 пакояў, сярод як
вылучалася парадная зала плошчай больш за 100 кв. м. Згодна кампазіцыі 2-іін
вярховыя аб’ёмы тут чаргаваліся з 1-павярховымі і былі ўпрыгожаны калон.
іанічнага ордэра ды разнастайным ляпным дэкорам.
Палацув. Сноў
170
У другой палове 1820-х гг. па праекце архітэктара К. Падчашынскага
Т' |м> п.ічалося будаўніцтва буйнога класічнага палацава-паркавага комплексу і ў
• кы іічы(Кіраўскі р-н). Гэты палац прызначаўсядля павятовага маршалкаІгна-
I ш* !»уліака, але яго ўзвядзеннс зацягнулася надзесяцігоддзі. У выніку ён уяўляў
|Ып>Гі нялікі прамавугольнік з прасторным унутраным дваром. Найбольш ран-
1 н«н 11 падобная частка вылучалася 3 порцікамі карынфскага ордэра і масіўнай
I п.іяярховай всжай у цэнтры. У бакавых крылах (узведзены ў 1860 - 1870-я гг.)
Іімімяшчаліся аранжарэя і фамільная капліца, а тарцовы корпус пачатку XX ст.
Мм інлоблены адкрытай тэрасай з калонамі іанічнага ордэра. Гэты палац так-
«ы і палічваў каля 100 пакояў з бальнай залай (150 кв. м) і сталовай (170 кв. м),
Ммгінасціо якой сталі прывезеныя з Італіі антычныя рэльефы. Цікава, што ў
«•*•!• ылу парадных пакояў была ўключана і спальня з унікальнай разной драў-
йяіі.іц столлю. Абодва палацы ўцалелі да нашага часу, але ў Жылічах у час Вя-
•і*4іі Айчыннай вайны корпус аранжарэі быў знішчаны.
Адмстнасцю класічных сядзіб Беларусі з’яўлялася іх адасобленасць ад
«шімідля. Дасягалася гэта дзякуючы «схаванню» палацаў у глыбіні зяленых
Ь «« іі іж ліняў. Эвалюцыя паркавага мастацтва пад уплывам класіцызму прывяла
* імоны ад рэгулярнай схемьі і пераходу да псйзажнай «англійскай» сістэмы,
'іужайкі чаргаваліся з ляснымі гаямі, а алеі мелі таямнічы і завілісты выгляд.
ІЬ'іоупым тут была апора на натуральную прыгажосць прыроды (паркі пасту-
ін н । пераходзілі ў некранутыя лясныя масівы). Абавязковым стала і стварэнне
Впіш.іх вадаёмаў свабодных абрысаў, у якіх адлюстроўваўся палац і абкружа-
I «і о парк.
ІІІмаг увагі ўдзялялася малым архітэктурным формам (капліцы, альтанкі,
ш»і' чпыя скульптуры, чыгунная мэбля). У в Жырмуны (Лідскі р-н) ўцалела
(•ііі ш брама, нагадваючая трыумфальную арку, у в. Залессе — павільён, падоб-
нн ппіычны храм, у Нароўлі - альтанка-маяк у стылі ампір, у в. Сунаі (Ка-
ш. кі р-н) - лазня з абкружанай каланадай адкрытай плУцоўкай на 2-м павер-
РIV- першая палова XIX ст.), а ў в. Галынка (Клецкі р-н) - амбар-галубятня
і I »ы ім і іс 8-граннай ратонды (1811).
І.ікім чынам, класіцызм пакінуў пасля сябе ў Беларусі значную коль-
1 •» чі. плмсгных палацава-сядзібных комплексаў. Частка з іх зараз знаходзіцца
| я. р.нііураным выглядзе (Залессе, Паланэчка, Радзівілімонты, Сёмкава, Па-
• а астатнія прыстасаваны пад адміністрацыйныя будынкі (Валожын),
'^‘іы (Ьсіпанковічы, Відзы Лоўчынскія, Германовічы), тэхнікумы (Жылічы),
1 В' п (Сноў, Паставы), клубы і музеі (Альбярцін, Гомель).
11 ІІ.і жаль, цэлы шэраг адметных айчынных сядзіб у стылі класіцызму быў
|мі<іріііі.і Застаецца толькі спадзяваццй, што іх важнасць для айчыннай гі-
ні і ынатрабаванасць у турызме паспрыяе аднаўленню: палаца ў в. Дзярэ-
ЦВН 1178(і, Іэльвенскі р-н), які першапачаткова планаваўся ў якасці вайсковай
|Ь' •« а Ў першай трэці XIX ст. стаў асноўнай рэзідэнцыяй Сапег; Тугана-
’і 4 * (іібы (пач. XIX ст., Баранавіцкі р-н), дзе малады Адам Міцкевіч су-
171
стрэў сваё першае каханне - Марылю Верашчаку, а філарэты ў 1815 - 1820 11
збіраліся на тайныя сустрэчы; Закозельскай сядзібы (пер. пал. XIX ст., Др.п 11
чынскі р-н), у якой у 1858 - 1864 гг. жыла Эліза Ажэшка (хавала ў мясіюіі.пі
капліцы аднаго з кіраўнікоў паўстанцаў Рамуальда Траўгута); рэзідэнцыі ў Лп |
гойску (1815) айчынных археолагаў братоў Яўстафія і Канстанціна ТышкснічнУ,
сядзібы ў в. Багданава (пач. XIX ст., Валожынскі р-н) мастака Фердынапда І’у I
шчыца; сядзібы ў в. Убель (пач. XIX ст, Чэрвеньскі р-н) кампазітара Станіслаі* I
Манюшкі; палаца ў в. Грушаўка (кан. XVIII ст., Ляхавіцкі р-н) нацыяналыыіМ
героя Рэчы Паспалітай Тадэвуша Рэйтана і г. д.
8.4. Класічны кірунак у айчыннай
царкоўнай архітэктуры
Замена барока класіцызмам у айчыннай сакральнай архітэктуры адбыпн
лася ў апошняй трэці XVIII ст. У якасці прыклада можна прывесці Прааор.і
жэнскую царкву ў в. Мамаі (др. пал. XVIII ст., Глыбоцкі р-н), царкву Р<ісін.і
Багародзіцы ў в. Субаты (1793 — 1797, Драгічынскі р-н) і Дзмітрыеўскую царкну
ў Шчорсах (1770 - 1776), дзе барока праявілася ў арачных нішах і вокнах з п.іу
цыркулыіымі ці лучковымі завяршэннямі, а класіцызм - у ордэрным аздаблсніЛ
фасадаў. У драўляным дойлідстве рысы абодвух стыляў прасочваюцца ў кры |
жова-купальнай Троіцкай царкве ў Ельску (1769 - 1780).
Спадчынай барока ў класіцызме можна лічыць працяг будаўніцтва 2-інн
жавых базілік, але ўжо насычаных ордэрнымі элементамі дэкору. Так, у 1773 м
у в. Варонча (Карэліцкі р-н) узвялі касцёл Святой Ганны. Яго галоўны фасад і Л
ніжнім ярусе меў выгляд 6-калоннага дарычнага порціка, над якім размяшч:Ас|
3-вугольны франтон з вуглавымі всжамі з купальнымі завяршэннямі. У Барі.і
саве быў пабудаваны падобны Марыінскі касцёл (1823), у якім у другой палонг
XIX ст. узамсн 2 бакавых вежаў зрабілі адну 5-ярусную сіупснчатую вежу нМ
ўваходзе. У Брэсцс быў узведзены аналагічны Крыжаўзвіжанскі касцёл (185(<).
але і яго ў 1950-х гг. істотна перабудавалі (страціў вежьі). Сярод іншых храмн)
падобнага тыпу неабходна назваць Марыінскі касцёл у Кобрьіне (1843), Трош
кія касцёлы ў в. Шарашова (1830 - 1840-я гг., Пружанскі р-н) і Радашконіч.ц
(1850), Казіміраўскі касцёл у Лепелі (1857 - 1876), касцёл Святых Анёлаў-ахоу-,
нікаў у в. Раготна (1840, Дзятлаўскі р-н).
Разам з тым гэты тып храмаў не набыў шырокага распаўсюджвання, "•»
ўжьіванне шматкалоннага порціка адводзіла на другі план вежы-званіцы. У пм*
ніку сталі з’яўляцца базілікі з адной вежай у цэнтры галоўнага фасада- МармнЙ
скі касцсл у в. Перстунь (1848, Гродзенскі р-н) ці ўвогуле бязвежавыя базілікі
Станіславаўскі касцёл у в. Даўгінава (1853, Вілейскі р-н), Казіміраўскі касц&м у 11
в. Расна (1819, Горацкі р-н).
Найлепш класіцызм праявіўся пры ўзвядзенні крыжова-купальных хрн
маў. Узорам для астатніх лічыўся Магілёўскі Іосіфаўскі сабор (1780- 1798, ар»
172
М ІІыюў), у якім цэнтрычны ў планс асноўны аб’ём з вялікім купалам дапаў-
0» н 1 дарычныя порцікі і паўкруглая апсіда. Сабор быў узарваны ў 1937 г., але
м|'іі іспус праект яго аднаўлення. У падобнай манеры ў Гомелі быў узведзены
I II. ір.іпаўлаўскі сабор (1809 - 1824, арх. Дж. Кларк), цэнтральны кубападобны
| м якоіа таксама вянчаў буйны цыліндрычны свстлавы барабан з высокім
»«•' . фсрычным купалам. Крыжовую кампазіцыю тут утваралі пярэдняе працяг-
| *іі крыло трапезнай, прамавугольныя бакавыя прытворы і апсіда з рызніцамі.
ф.іс.іды храма былі аздоблены 6-калоннымі порцікамі дарычнага ордэра.
Апалагічныя храмьі ў гэты час узводзіліся і католікамі - Іосіфаўскі касцёл
» ‘Іі । іс (1797 - 1825) і касцёл Святой Тэрэзы ў Шчучыне (1829) належалі ордэ-
' «> шнр.іў і цалкам адпавядалі канонам класічнага крыжова-купальнага храма.
"яі' ЦА.Н1Ы да іх Марьіінскі касцёл быў узведзены на мяжы XVIII - XIX стст. і ў
• III імеіава (Мядзельскі р-н), але без кунала над малітоўным залам. У час поз-
*. н юіасіцызму падобны тып храмаў быў спрошчаны - дзякуючы наяўнасці
««• .ііі. сп і ;і захоўвалася крыжападобная кампазіцыя, але купал зут адсутнічаў, а
•V 1 Ч’ <»ыў заменены рустоўкай - Троіцкі касцёл у в. Рось (1852 - 1856, Ваўка-
I •• XI Р п)
V піодзіліся ў гэты перыяд і храмы-ратонды Спаса-Праабражэнская цар-
М і 'І.іч ірску (1783) мела круглы малітоўны зал, які быў накрыты паўсферыч-
•і.м куіылам на ступенчатым светлавым барабане. У некагорых храмах гэтага
‘М' 'ў пр.ісочваліся рысы, перанятыя ў крыжова-купальных сабораў. Гэта пра-
і.н >і ў аздабленні асноўнага кубападобнага аб’ёму манументальнымі пор-
•»• імі Кацярынснская царква ў в. Гадзічава (пер. пал. XIX ст, Гомельскі р-н),
•> прі.кіудове да яго на адной восі прытвора і апсіды - царква Раства Багародзі-
0* * 11 Дубай (1811, Пінскі р-н), Мікалаеўская царква ў в Вялікія Шылавічы
I іі,іл. XIX ст., Слонімскі р-н), царква Марыі Магдаліны ў Мінску (1847),
>Г ііікпя царква ў Дуброўне (1809), Ушэсцеўская царква ў в. Мазалава (1799,
М п. і.іускі р-н).
Лсобпыя цэнтрычныя храмы вылучаліся арыгінальнай кампазіцыяй і не-
1 е«і іпііі.ім знешнім выглядам. Асноўны аб’ём Пакроўскай царквы ў в. Стрэ-
ввкіі (1807, Жлобінскі р-н) уяўляў сабой квадрат са зрэзанымі вугламі і з да-
В мін.імі да яго з 4 бакоў паўкруглымі прыбудовамі. Сферычны купал храма
ныі|>іііііуія 5 цыліндрычнымі вежамі. Царква Раства Багародзіцы ў Слаўгара-
і* (I /ч| 1793) у плане нагадвала роўнаканцовы крыж з вялікім гранёным
I •»> < і ім унерсе. Для прыдання завершанасці кампазіцыі канцы «крыжа» былі
•і .ііпі.і іі.іміж сабой нсвысокімі аб’ёмамі ў чвэрць круга кожны. У сваю чаргу,
|*іі >і । н ўская царква ў в. Дубна (1844, Мастоўскі р-н) складалася з квадратнага
111< ін нсноўнага аб’ёму, завершанага 5 вежамі з цыбуленадобнымі купаламі, а
і «м । пр.імавугольнай апсіды з бакавымі акруглымі рызніцамі.
А іп.ік самы ўнікальны айчынны цэнтрычны храм у стылі класіцызму быў
► ін ііі.і ў в. Вялікая Сваротва (1823, Баранавіцкі р-н). Складзеная з каменю
Ім । іі.і гуіэіішая Троіцкая царква ў плане мела 3-вугольную форму (унутры па
вуглах знаходзіліся рызніны, што прыдавала малітоўнай зале 6-гранныя абры
сы). Яе парадны фасад быў аздоблены паўкруглымі атынкаванымі нішамі ші
абапал галоўнагаўвахода, авострыя вуглы будынка вылучаліся асобнастаячымі
калонамі, на якія абапіраўся высокі дах з драўлянай вежачкай уверсс. к ям п
Значную папулярнаспь у часы класіцызму набьілі і храмы зальнад 11^|у
якія даволі часта ўзводзіліся з адной невялікай вежай-званіцай у цэнтры ііі
лоўнага фасада — Марыінскі касцсл у в. Мікелеўшчына (1823, Мастоўскі р п)
Пакроўскія цэрквы ў в. Бялавічы (1822, Мастоўскі р-н) і в. Гарадзечна (181'
Пружанскі р-н), царква Раства Багародзіцы ў в. Масаляны (1796, Берастцніцк*
р-н), Казьмадзям’янаўская царква ў Снове (1846, Нясвіжскі р-н). Пад уплыішм
ампіру вежа-званіца магла замяняцца на ступенчатьі пірамідальны атьік - Нря
чьісценская царква ў в. Круглае (1834, Пружанскі р-н).
Што ж датычьшца бязвежавых храмаў зальнага тьіпу, то адным з іісрпі і.іч у
падобным стылі быў пабудаваны Казьмадзям’янаўскі касцёл у Астраўцы (1785 -
1787) з 4-калонным іанічным порцікам на галоўным фасадзе. Выдатным ік>м
нікам стаў і касцёл Святога Юзафа ў Валожыне (1816). Гэты храм, размешч.шм
на высокім руставаным цокалі, уяўляў сабой буйнамаштабны прамавуго.н.інл
будынак, галоўны фасад якога займаў 6-калонны дарычны порцік. Побач । і«
знаходзілася брама-званіца ў выглядзе 3-пралётнай аркады з фігурнымі копір.
форсамі па баках і 4-калонным порцікам.
Яшчэ адзін храм падобнага тыпу - Марыінскі касцёл у г. п. Жалудок (18 5^
Шчучынскі р-н) - прамавугольны ў плане з 4-калонным дарычным порцікам н|
парадным фасадзе. Узведзены гэты храм быў з бутавага каменю, на фоне якн
га эфектна глядзеліся атынкаваныя элементы дэкору. Да бязвежавага залыі.н
тыпу таксама адносяцца: касцёл Святой Ганны ў в. Мосар (1792, Глыбоцкі р п).
касцёл Святога Тадэвуша ў в. Вішнева (181, Смаргонскі р-н), Марыінскі касш ч
у в Вярэйкі (1848, Ваўкавыскі р-н), касцёл Святога Юрыя ў в Свая гычы (18
Ляхавіцкі р-н), Крьіжаўзвіжанскі касцёл у Іванава (1852), касцёл Святога Мі
хаіла Архангела ў в. Поразава (1825 - 1828, Свіслацкі р-н), царква Аляксаісі|*|
Неўскага ў в. Верцялішкі (1854, Гродзенскі р-н), Ільінская царква ў Глыбомм
(канец XVIII ст), царква Святой Ганньі ў Стоўбцах (1825). Часам над падобмм
мі бязвежавымі храмамі зальнага тыну ўзводзілі драўляны светлавы барабап »
купалам - Пстрапаўлаўская царква ў в. Возера (1838, Уздзенскі р-н).
Яшчэ адной адметнасцю класіцьізму ў сакральнай архітэктуры сзал.і ім
сычэнне адпаведным дэкорам ужо існуючых храмаў. У Полацку ў 1830 я п
істотным чынам была рэканструявана праваслаўная Спаса-Ефрасіннсусяа»
царква. Какошнікі і закамарьі ў ёй замянілі 3-схільным дахам, а фасады (п.і'І
атынкаваны і аздоблены пілястрамі. У 1828 г. атрымаў класічныя рысы і б<і|мм
ны Успснскі сабор у Жыровічах. Тут былі разабраны вуглавыя вежы, змсіп п.
форма светлавога барабана і купала, дарычным порцікам вылучаны цэпір.і н
ны ўваход. Страціў вежы ў 1809 г. і Марыінскі касцёл у Удзеле. 3 1810 г. вя
рэканструкцыя Магілёўскага касцёла Святога Станіслава. Яго галоўны ф « • «
174
Іі|і.пожыў масіўны 4-калонны порпік іанічнага ордэра Высокія барочныя
► •> і шіклі, а па баках ад порціка з’явіліся 3-ярусныя бакавыя крылы, завсрша-
ІВ** К іраннымі всжачкамі. Атрымаў у псршай налове XIX ст ордэрны дэкор і
•*п - і ('вятога Тадэвуша ў Лучаі, дзе да таго ж барочныя завяршэнні веж за-
.. ...... купальныя ратонды. Трэба адзначыць, што падобная «мадэрнізацыя»
іх храмаў датычылася толькі знсшняга вобліку, у той час як інтэр’еры
| Л. ц.ціасці вынадкаў заставаліся нязменнымі (толькі ў Лучаі быў зроблены
Ь»' фр іскавы роспіс храма).
Лналелі да нашага часу і некаторыя з капліц-пахавальняў, галоўны фасад
*к правіла, меў выгляд шматкалоннага порціка з крыжом уверсе - Дзятла-
* (IК Н), в. Новая Расна (1744, перабудавана ў XIX ст„ Камянсцкі р-н), Ружаны
• I ) Раванічы (1790) і інш. Пахавальня ў выглядзе буйной ратонды з 3-пра-
« іп нркадай-порцікам наўваходзе была ўзведзсна ў в. Пральнікі (сяр. XIX ст.,
«ыііскі р-н).
< хр.імаў іншых канфесій неабходна назваць сінагогі ў Высокім і в. Люб-
• (11.іініі рудскі р-н), узведзеныя ў першай паловс XIX ст. Прамавугольныя ў
яііы былі аздоблены пілястрамі на фасадах. Прычым у Любчы галоўны
.......... быў вылучаны і порцікам.
\ ір.іўляным культавым дойлідстве Беларусі ўплыў класіцызму больш ад-
і» іір.іімслаўныя храмы. Яны маілі мець як крыжова-купальную кампазіцыю
1 (рубаў - Іаанаўская царква ў в. Забялышьін (1843, Хоцімскі р-н), Троіцкая
ВЬ* | в Зёлава (1842, Драгічынскі р-н), так і выгляд ратонды - Петрапаў-
Ці» іырква ў в Галынка (1788, Клецкі р-н), Троіцкая царква ў в. Арэхаўск
ВН**. Арпіанскі р-н).
Касцёл Святога Сташслава ў Магпёве
175
Новай тэндэнцыяй стала ўжыванне пры ўзвядзенні драўляных храмаў му-
раваных элементаў. Так, Троіцкая царква ў в. Блонь (1826, Пухавіцкі р-н) мсліі
арыгінальнае рашэнне параднага фасада - бабінец са званіцай тут быў дапоў
нены класічным порцікам з 4 цаглянымі калонамі. Вылучаўся 2 мураванымі д.і
рычнымі калонамі глыбокай лоджыі і галоўны фасад касцёла Адшукання Спя
тога Крыжа ў в Жырмуны (1789, Воранаўскі р-н). Цалкам мураваны 4-калоі111і.і
дарычны порцік быў прыбудаваны да Казіміраўскага касцёла ва Уздзе (1798)
А ў Міхайлаўскім касцёле ў в. Нецсч (пер. пал. XIX ст„ Лідскі р-н) цагляіп.ш
слупы ўвогуле размяшчаліся па перымстры храма і служылі своеасаблівым
каркасам усяго будынка. Падабснства з мураванымі пабудовамі ў тагачасным
драўляным культавым дойлідстве Беларусі дасягалася таксама праз імітацыю
пілястраў, балюстрады і наданнс аконным праёмам арачных абрысаў.
У цэлым класіцызм у сакральнай архітэктуры Беларусі пакінуў значны ад
бітак. У савецкі час вялікая частка азначных храмаў выкарыстоўвалася ў якасш
архіваў, музеяў, клубаў, планетарыяў і нават гаспадарчых сховішчаў. Толькі I
канца 1980-х гг. пачаўся адваротны працэс, што дазволіла большасці з іх адші
віць сваю былую велічнасць і прыгажосць.
8.5. Класіцызм у выяўленчым мастацтве.
Віленская школа жывапісу
Мастацтва перыяду класіцызму ў большай ступені, чым архітэктура, ув
прыняло тэндэнцыю да кананізацыі антычнасці як найвышэйшага ўзору. 11ы
нікам гэтага стала, як ужо адзначалася, строгая іерархія жанраў. Тагачасііі.ін
творы вызначаліся ўраўнаважанасцю кампазіцыі, рацыяналістычнай яснаспю
мастацкіх вобразаў, пластычнай завершанасцю і лагічнасцю каларыстычпі.пі
рашэнняў. Разам з тым трактоўка антычнага жыцця як абсалютнай нормы нрі і
вяла да страты сувязі з рэчаіснасцю, абстрактнасці сюжэтаў, а таксама пэўпаіі
ідэалізацыі вобразаў. Самі ж падзеі, адлюстраваныя ў тагачасных карцін.і*
больш паходзілі на тэатральную пастаноўку.
У Беларусі класічнае мастацгва ўсталявалася дзякуючы дзейнаспі прм
Віленскай галоўнай школе (універсітэт у 1803 — 1832 гг.) спачатку кафедры. «
пазней асобнага факультэта літаратуры і вольных мастацтваў, дзе склалася самл
бытная мастацкая школа. Яс заснавальнікам лічыцца вядомы мастак Францііп.і
Смутлсвіч (1745 - 1807), які атрымаў шырокую папулярнасць сваімі карцінамі н•
гістарычныя і міфалагічныя тэмы: «Перамога Аляксандра Македонскага над Д <
рысм», «Развітаннс апосталаў Пятра і Паўла», «Бітва каля Берастэчка ў 1651 і
«Бітва пры Хаціне ў 1673 г.», «Прысяга Т. Касцюшкі на Кракаўскім рыпку*
і г. д. Таксама ён афармляў інтэр’еры шэрага айчынных палацаў (Радзпн і'
монты, Заслаўе) і храмаў (Полацк, Гродна). У далейшым яго працу працяіпч
Ян Рустэм (1762 - 1835) - таленавіты выкладчык і жывапісец, стварыўшы п ।
лую галерэю партрэтаў сваіх сучаснікаў (Т. Касцюшкі, Я Лялевеля, брапч
176
Л. і Я. Снядэцкіх, Т Зана). Трэба адзначыць, што пад кіраўніцтвам Ф. Смугдеві-
•ы і Я. Рустэма Віденская мастацкая школа дзейнічада бодьш за 30 год і за гэты
чпс яс скончыла звыш 250 выхаванцаў.
Вядомым айчынным мастаком-партрэтыстам быў Іосіф Адяшкевіч (1777 —
1X30) з Радашковіч. У яго творах заўссды адчувадася кдасічная вытанчанасць
лі.інапісу, дакдаднасць у перадачы дэтадяў інтэр’еру і адзення, выкдючны псі-
ч.і іагізм персанажаў (у канпы жыцця ён нават східяўся да містыцызму). Сярод
н.іГібодьш вядомых работ I. Адяшкевіча неабходна назваць партрэты А. Чарта-
рі іпскага, А. Міцкевіча, Л. Сапегі і М. Радзівіла, а таксама «Мадонну з дзіцём».
111 іра карцін мастака захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі -
•<І рупавы партрэт», «Жаночы партрэт», «Партрэт дзяўчынкі».
Адным з кірункаў жывапісу пачатку XIX ст. было адлюстраванне айчын-
ііі-іх шэдэўраў дойлідства. Уплыў класіцызму тут адчуваўся ў дакладнай пера-
ычы нават дробных элемснтаў дэкору. Напрыклад, Юзаф Пешка (1767 - 1831)
п.ікінуў замалёўкі Лідскага, Любчанскага і Смалянскага замкаў, а таксама серыі
пі.іау Мінска, Віцебска, Магілёва, Нясвіжа і Навагрудка. Яго працу ў далейшым
п|іііііягваў Вікенцій Дмахоўскі (1805 - 1862) родам з в. Нагародавічы (Дзятлаў-
скі р-н) - «Руіны замка ў Гальшанах», «Замак у Крэва», «Дом Міцкевіча ў На-
п.н рудку». Гістарычную цікавасць маюць і яго акварэлі з відамі Вільні, Нава-
і рудка, Мінска, Сядзібы ў Тугановічах.
Заснавальнікам айчыннага класічнага нацюрморта лічыцца выхаванец
I Ічлацкага вышэйшага піярскага вучылішча Іван Хруцкі (1810 - 1885) з в. Ула
(Ьсшанковіцкі р-н). Яго творы адрозніваліся ўраўнаважанасцю, дэкарагыўна-
і іію, майстэрскай перадачай формаў, колеру і аб’ёму - «Нацюрморт з грыбамі»,
«Ьпая дзічына, агародніна і грыбы». У 1839 г. за карціну «Кветкі і садавіна»
<‘н агрымаў у Пецярбургу званне акадэміка жывапісу. Вядомы I. Хруцкі і як
пі'іепавіты партрэтыст (выявы I. Сямашкі, I. Булгака і інш.). У Нацыянальным
мпсГацкім музеі Беларусі выстаўлена яго карціна «Партрэт сына».
Адметнасць тагачаснага айчыннага манументальнага жывапісу заключа-
•і.іся ў гарманічным спалучэнні рыс розных стыпяў. Барока ў фрэсках пачатку
XIX ст. праявілася ў паказе фігур у руху, складаных ракурсах і паваротах, а
к 'і.к іызм - у глыбіні прасторы кампазіцыі, пэўнай тэатральнасці поз і жэстаў
н< р< анажаў. На жаль, свецкія размалёўкі палацаў таго часу не захаваліся, аднак
нп.ілслі класічныя роспісы храмаў. Так, буйны фрэскавы цыкл мастаком Уладзі-
мір.ім Баравікоўскім быў у 1790-я гг. створаны ў царкве Раства Багародзіцы ў
і ллўі арадзе. Усяго на сценах і скляпеннях храма было змеіпчана 57 размалёвак
іі.і біблейскія сюжэты, якім характэрны ўраўнаважанасць і складанасць кампа-
інп.іі, глыбокі філасофскі сімвалізм, дынамічнасць поз персанажаў, дасканалае
іп.ік.ірыстанне каларыстычных і святлоценявых эфекгаў, рэалізм і падкрэсленая
іінііружанасць сюжэтных ліній, майстэрскае выкарыстанне перспектывы.
У купале тут знаходзілася фрэска «Цябе Бога хвалім» з выявамі Тройцы
V пг.'ічэнні херувімаў, архангелаў і анёлаў. Ніжэй былі намаляваны партрэты 4
177
евангелістаў, сядзячых на воблаках, а таксама апосталаў. Фрэскі ж, аздабляў-
шыя сцены малітоўнай залы былі размешчаны ў 2 ярусы. 3 всрхніх размалсвак
тут вылучаліся кампазіныі «Хрыстос і дзсці» і «Уваскрэссннс», а ў нізс бы н
змсшчаны тэматычныя цыклы «Евангсльскія прытчы» ды «Пакуты Хрысіа».
Пакрывалі фрэскі і большую частку паверхняў арак, тарцоў калон, скляпенняў
частка з іх мсла алегарычны змест з праслаўленнсм працавітасці, імкнсння д.і
дастатку і г. д. Сустракаліся тут і свсцкія сюжэты - выявы гербаў і нават нарі р > і
Кацярыны II, якая была паказана ў так званым «народным стылі», у выглядзс
паўнаватай жанчыны з чырвоным тварам
Прыблізна ў той жа час былі створаны і фрэскі царквы Святой Варвары ў
Пінску (да 1832 г. бернардзінскі касцёл) - сцсны і скляііснні храма былі пакрыіы
манахромнай грызайлевай размалёўкай, пры якой выявы выконваліся адценнямі
ўсяго адной фарбы. Гэты дэкаратыўны жывапіс быў выкарыстаны для штучнаі а
пашырэння прасторы праз імітацыю разнастайных архпэктурных формаў - ку-
палоў, арнамснтальнага фрыза з гірляндамі і раслінным дэкорам. У апсідзс ж
тэхніка выканання малюнка з глыбіннай перспектывай стварала ўражанне па
яўнасці тут паўратонды з пілястрамі карынфскага ордэра і 2 галсрэямі, якія ра
зыходзіліся ў розныя бакі. Як ужо адзначалася, у першай паловс XIX ст. атрымау
новы фрэскавы роспіс і касцёл Святога Тадэўша ў Лучаі. Тут таксама актыўна
выкарыстоўвалася перспектыва і манахромная тэхніка малюнка. Адметнасцю ж
гэтых размалёвак сталі выявы 2 воінаў са шчытамі, размсшчаныя над уваходам
Што ж датычыцца іканапісу, то да ліквідацыі ўніяцкай царквы (1839) нра
цягвала існаваць ужо згаданая самабыгная бсларуская школа, якой па-ранеіі
шаму было характэрна злучэнне візантыйскіх традыцый з рэалізмам вобразаў
Разам з зым з канца XVIII ст. у айчынных абразах узрастае ўплыў свсцкаі.і
жывапісу - аўтары імкнуцца спасцігнуць нспаўторныя адметнасці характару
псрсанажаў. Акрамя гэтага на тагачасньі іканапіс аказвала значнае ўздзеяпнс
гравюрнае і народнае мастацтва. Папулярнасць сталі набываць абразы, выка
наныя на налатне. Сярод ацалслых помнікаў іканапісу першай паловы XIX сі.
вылучаюцца «Цалаваннр Іакіма і Ганны» і «Паклансннс вешчуноў» з в. Басце-
навічы (Мсціслаўскі р-н).
У скулытгурным мастацтве класіцьізм пачаў дамінаваць толькі з пачаіку
XIX ст. 3 вядомых айчынных скульптараў эпохі класіцызму найпсрш трэба ал
значыць Казіміра Ельскага (1782 - 1867), які нарадзіўся ў в. Дудзічы (Пухавіцю
р-н) і ў 1811 - 1826 гг. узначальваў кафсдру скульп іуры і архітэкгуры ў Вілснскім
унівсрсітэце. Сярод яго работ- бюсты А. Чартарыйскага, Ф. Смуглевіча, Л. Бая
нуса, барэльсф «Смсрць Барбары Радзівіл». Прызнаным майстрам медальсрнаі а
мастаці ваз’яўляўся ўраджэнец в. Бортнікі пад Навагрудкам Рафал Слізснь (1803
1881). Ім былі створаны выявы Я. Чачота, Т. Зана, Э. Адынца, Я. Тышкевіча і
А. Міцкевіча. Найбольш вядомым вучнсм К. Ельскага і Р. Слізня стаў Ян Астроў
скі (1811 - 1872) з Сянно, які пакінуў серыю бюстаў айчынных дзсячаў навукі і
літаратуры (Т. Нарбута, У. Нямцэвіча, У. Сыракомлі, Я, Тышкевіча і інш).
178
Усс азначаныя скупьптары, капіруючы антычнасць, часам надавалі сваім
нсрсанажам надабснства з рымскай арыстакратыяй альбо з грэчаскімі атлетамі.
І\ іворы адрозніваюць тонка распрацаваныя рытмы рухаў, плаўна закругпсныя
нітіі сілуэта, жаданнс падкрэсліць прыгажосць чалавечага цела. У Троіцкім
шісцёлс ў Росі захавалася мармуровае надмагілле Соф’і Патоцкай-Несялоў-
। к.ні (сяр. XIX ст.), якос ўражвас рэалізмам і дакладнай перадачай нават самых
ір.ібнсйшых дэталяў. У аздабленні ж палацава-паркавых ансамбляў, гарадскіх і
сі' іьскіх сядзіб выкарыстоўваліся гермы, карыятыды, атланты, вазы, гірлянды і
I шьсфы (Бешанковічы, Гомель, Паланэчка, Сноў).
Значнага росквіту класіцызм у Бсларусі дасягнуў у дэкарагыўна-прыклад-
ін,ім мастацтве. Дакладнасцю і строгасцю формаў, гармоніяй прапорцый, лака-
пічіысцю і яснасцю дэкору вызначаліся вырабы шкляных Налібоцкай і Урэцкай
млнуфактур. Шырока ўжываліся для ўпрыгожвання фасадаў вырабы з чыгуну -
ПФіконы, агароджы, фігурныя адліўкі на сценах (Віцебск, Гродна).
Такім чынам, класіцызм шырока прадстаўлены ў культурным жыцці Бсла-
|ц.ч канца XVIII - першай паловы XIX ст Разам з тым падкрэслены рацыяна-
лі ім і пэўны адрыў ад рэчаіснасці перашкодзілі гэтаму стылю трывала зама-
іыіыіша ў тагачасным грамадстве, што садзейнічала яго хуткаму выцясненню
(нпіыіі арыгінальным рамантызмам.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Адзначцс характэрныя рысы і асаблівасці класіцызму ў Беларусі.
2. Ахарактарызуйце ўздзеянне класіцызму на айчыннае горадабудаўніцтва.
3. Прааналізуйце спецыфіку класічнай палацава-сядзібнай архітэктуры.
4. Вызначце напрамкі развіцця класічнага культавага дойлідства
5. Пакажыцс адметнасці айчыннага класічнага мастацтва,
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
ібярыце нумар правілыіага адказу:
1. У пачатку XIX ст. па паўдпсва-ўсходпяй ускраіпе Мінска распа-
ы інся забудова:
I) вуліцы Захар’еўскай;
’) Верхняга рынку;
<) Троіцкага прадмесця;
I) Прывакзальнай плошчы
2. А. Кларк узвёў у 1.809 - 1824 гг. крыжовакупалыіы Пстрапаўлаў-
ьі слбор у:
I) Мдгілёве;
’) I омелі;
179
3) Слаўгарадзе;
4) Лідзе.
3. У стылі класіцызму ў 1830-я гг. была рэканструявана:
1) Гродзенская Каложская царква;
2) Віцебская Благавешчанская царква;
3) Полацкая Спаса-Ефрасіннеўская царква;
4) Навагрудская Барысаглебская царква.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыненні да месцараспалажэння асобных помнікаў горадабу-
даванпя:
1) Віцебск; 2) Кобрын; 3) Ваўкавыск; а) Штабны будынак П. Баграціёна; б) Губернатарскі палац; в) Сядзіба В. Ваньковіча;
4) Мінск; г) Сядзіба А. Суворава.
5. У дачыненні да адметнасцей айчынных класічных сядзіб:
1) сядзіба ў в. Залессе
(Смаргонскі р-н);
2) сядзіба ў в. Паланэчка
(Баранавіцкі р-н);
3) сядзіба ў в. Відзы Лоўчынскія
(Браслаўскі р-н);
4) сядзіба ў в. Грудзінаўка
(Быхаўскі р-н);
а) конія італьянскай вілы
«Ратонда» А. Паладыё;
б) галоўны фасад, аздоблены гермамі
з выявамі антычных філосафаў;
в) паркавы фасад, аздоблены галерэяй-
верандай з пілястрамі і атыкам;
г) мелася вежа з гадзіннікам і аран-
жарэя, прыбудаваная да заходняга
крыла.
6. У дачыненні да аўтарства асобпых твораў жыванісу:
1) Ф. Смуглевіч; а) «Мадонна з дзіцём»;
2) I. Аляшксвіч; б) «Прысяга Т. Касцюшю на Кракаўсюм рынку»;
3) В. Дмахоўскі; 4) I. Хруцкі; в) «Замак у Крэва»; г) «Кветкі і садавіна».
Закончыце сказ:
7. Адгалінаванне позняга класіцызму, якое склалася ў Францыі часоў На-
палеона і пашырылася ў Беларусі ў нач. XIX ст., называецца.
8. Сістэма суадносін нясучых і нясомых канструкцый, а таксама іх ма-
стацкай апрацоўкі ў класіцызме называецца.
9. Імітацыя калоны ў выглядзе прамавугольнага вертыкальнага выступу на
сцяне з ордэрнымі элементамі мае назву.
180
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Куль-Сяльвестрава, С. Я. Беларусь на мяжы стагоддзяў і культур: Фар-
міраванне культуры Новага часу на беларускіх землях (другая палова XVIII -
1820-я гг.) / С. Я. Куль-Сяльвестрава. Мінск, 2000.
Морозов, В. Ф. Класснцпзм в архнтектуре Беларусн / В. Ф. Морозов.
Мннск, 2001.
Ренессанс. Барокко. Класснцнзм. Проблема стнлей в западноевропейском
пскусстве XV - XVIII вв. М., 1980.
Чантуріія. В. А Градостроптельное пскусство Беларусн второй половнны
XVI - первой половнны XIX Ь. / В. А. Чантурня. Мпнск, 2005.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Бешанов, В. В. Брестская крепость / В. В. Бешанов. Мннск, 2004.
Верамеіічык, С. Міхал Клсафас Апнскі / С. Верамейчык. Мшск, 2003.
Дробаў, Л. М. Беларускія мастакі XIX стагоддзя / Л. М. Дробаў. Мінск, 1971.
Карлюкевіч, А. Блонь / А. Карлюкевіч, Б. Зубкоўскі. Мінск, 2007.
Конон, В. М. От Ренессанса к класснцмзму: (Становленне эстетнческой
мыслн Белорусснн в XVI - XVIII вв.) / В. М. Конон. Міінск, 1978.
Кулагчн, А. Н. Архнтектура дворцово-усадебных ансамблей Белорусснн.
Іі горая половнна XVIII — нач. XIX в. / А. Н. Кулагнн. Мннск, 1981.
Лакотка, А. I. Драўлянас і сакральна-манументальнае дойлідства Беларусі /
А. I Лакотка. Мінск, 2003.
Левандаўскас, В. Архітэкгар'К. Падчашынскі і Беларусь / В. Лсвандаўскас //
Бсларускі гістарычны часопіс. 1997. № 2.
Літвінава, Т. Старыя сядзібы / Т. Літвінава // Беларуская мшуўшчына.
1496. №6. г
Марозаў, В. Ф. Палац у Жылічах / В. Ф. Марозаў. Мінск, 1992.
Морозов, В Ф. Гомель класснческнй. Эпоха. Меценаты. Архптектура /
II Ф. Морозов. Мннск, 1997.
Ненадавец, А. Цытадэль на Бярэзіне / А. Ненадавец // Беларуская мінуў-
шчына. 1994. № 1.
Сергачёв. С. А. Деревянная архптсктура Белорусснн XVI - XIX вв. / С. А. Сер-
пічСв Мннск, 1984.
Сергачоў, С. А. Невядомыя старонкі беларускага дойлідства (царква ў
п Нял. Сваротва) / С. А. Сергачоў // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1984. № 3.
Слюнькова, Н. Н. Архмтектура городов Верхнего Прнднепровья XVII - се-
|к'лпны XIX в. /Н. Н. Слюнькова. Мннск, 1992.
Трэпет. Л. В Там, дзе гучалі паланэзы / Л. В. Трэпет. Мінск, 1990.
Федорук, А Т. Садово-парковое пскусство БелоруссНн / А. Т. Федорук.
Мпііск, 1989.
Чантуріія, В А. Архнтектура Белорусснн конца XVIII - нач. XIX вв. /
II А Чантурня. Мннск, 1962.
181
ГЛАВА 9
ПОМНІКІ РАМАНТЫЗМУ Ў БЕЛАРУСІ
9.1. Сутнасць эпохі рамантызму
Лаканізм выразных сродкаў класіцызму быў не ў стане цалкам задаволіць
еўрапсйскую эліту. Так званыя «казармы з порцікамі», у якія пераўтварыліся
палацы і нават храмы, выклікалі значны пратэст у грамадстве. Спрадвсчнае ім-
кнсннс чалавечай цывілізацыі да разнастайнасці і арыгінальнасці не знаходзіла
свайго выхаду ў строгім класічным ордэры. Да таго ж у асяроддзі арыстакратыі
ўсё больш яскрава пачало праяўляцца негатыўнае стаўленне да новага буржу-
азнага ладу. Страта дваранствам былых прывілеяў, а таксама паўсюднас пра-
нікненнс духу прадпрымальніцтва рабілі всльмі прывабным жыццё ў мінулыя
«бесклапотныя» стагоддзі, калі ў свсцс «панавала іармонія ў развіцці асобы і
грамадства». Вынікам гэтага стала ідэалізацыя натрыярхальнага народнага по-
быту і нскаторых традыцый феадалізму (этыкет паводзін і інш.).
3 канца XVIII ст. шырокую папулярнасць набылі рыцарскія раманы, дзе
ўсхваляліся побыт і культура сярэднявсчча. Пры гэтым сам тэрмін «раман»
хутка выйшаў за межы абазначэння толькі асобнага віду літаратурнага твора і
стаў характарызаваць пэўную ідэалізацыю падзсй, паводзін людзей, іх густаў і
абкружаючай абстаноўкі, што былі «не як у жыцці, а як у кнізе». Далсйшая рас-
працоўка гэтай культурнай тэндэнцыі прывяла да ск^двання новага ідэйна-ма-
стацкага кірунку. Яго найменне паходзіла ад французскага слова «готапсз^ос»,
якое абазначала штосьці фантастычнас і дэівосна-маляўнічас, а пазней транс-
фармавалася ў абагульняючую назву «готапііктс».
Рамантызм быў пашыраны ў культуры большасці краін свету да сярэдзіны
XIX ст. і знайшоў сваё адлюстраванне амаль ва ўсіх відах архітэктуры і мас-
тацтва. У шэрагу дзяржаў ён прыйшоў на змену класіцызму, а ў некаторых існа
ваў паралельна з ім і ўзаемапераплятаючыся (у тым ліку ў Беларусі). Яго галоў-
ная адметнасць заключалася ў прызнанні поўнай свабоды мастацкай творчасці,
якая быпа скіравана не на адлюстраваннс рэчаіснасці, а на яе пераасэнсаванне
і прыбліжэнне да ідэалу.
Стаўленнс да сярэднявечча як «залатога мінулага» абумовіла зварот да
ранейшых стыляў з творчай пераапрацоўкай іх здабыткаў. Падобны надыход
абумовіў складванне такога наняцця, як «гістарызм», сутнасць якога, па словах
рускага даслсдчыка Я. Кірьічэнкі, заключаецца «в прнзнаннн нсторнчсского
значення за вссмн культурамн... прнзнаннн за ннмн достоннств, равных антнч
ному н ренессансному, которые на протяженші всков почнталнсь абсолютнон
нормой н непревзонденным образцом».
182
У псршую чаргу гэта дагычылася самаіа арыі інальнага і вытанчанага
сіыля эпохі сярэднявсчча - готыкі. Аднак перайманнс яс архітэктурна-мастац-
кіх градыцый, зразумсла, праходзіла нраз прызму псрагляду эстэтычнай су-
шасці гэтага стылю. Рэнссансны падыход да яго як праявы «сярэднявечнага
парварства» быў заменены на супрацьлеглы - готыка з канца XVIII ст пачала
ўспрымацца ў якасці ідэальнага архітэктурнаід стылю, лічыцца найлепшым
(васабленнсм усяго рамантызаванага і ідэалізавана прыгожаіа. Адбылося гэта
Л іякуючы творам тагачасных англійскіх мастацтвазнаўцаў і нямецкіх архітэк-
ыраў. Альтэрнатыва прызсмістаму «казармсннаму» класіцызму была знойдзе-
на ў маляўнічых, накіраваных у вышыню гатычных будынках.
Новае «асвасннс» стылю прывяло да з’яўлення нсаготыкі, якая мела больш
л.ісканалую канструкцыйную сістэму, а ад псршаасновы запазычвала эфектныя
। ісмснты дэкору: вытанчаныя вежы з востраканцовымі шпілямі, стрэльчатыя
пркі, аконныя і дзвярныя праёмы, вітражы і контрфорсы Неад’емным элемсн-
і.ім сгала імітацыя абарончага характару пабудоў (наяўнасць вузкіх байніц,
крапасных зубцоў). Захаплснне сярэднявеччам прывяло нават да таго, што эліта
ПІІА пачала скупаць і перавозіпь да сябе заходнееўрапейскія замкі.
У Расійскай імпсрыі пашырэнне неаготыкі пачалося ў апошняй чвэрці
XVIII ст. з кола набліжаных да Кацярыны II фаварытаў. Яна не мела тут якой-
небудзь ідэйнай сутнасці, а была заклікана прынссці пэўную разнастайнаць у
нфармленне гарадскіх ансамбляў і арыстакратычных рэзідэнцый. Такім жа было
< пачагку стаўленне да яе і на ўсходзе Бсларусі, дзе пасля далучэння да Расіі цэлы
ііі »раг населеных пунктаў перайшоў ва ўласнасць да рускіх дваран. Але мода на
ір.і іыцыі сярэднявечча не азначала адмовы ад класіцызму, які атрымаў новы ўз-
п.ім пры Аляксандру I і Мікалаю I, - быў уласцівы для адміністрацыйных будын-
к.іў, праваслаўных храмаў і палацаў рускіх, а таксама праімперскі настроеных
п.імсшчыкаў. Як вынік гэтага, калі спачатку рамантызм у Беларусі трывала ата-
шамліваўся з царскім самаўладдзем, то ў XIX ст. стаў успрымацца ў тутэйшым
і рлмадстве ўжо ў якасці своеасаблівай формы пратэсту супраць існуючага ладу.
Такім чынам, аднаўлснне сярэднявечных культурных традыцый у Белару-
гі супрацыіастаўлялася яе паўкаланіяльнаму стану ў складзс Расійскай імперыі
і н.і ціп валася настальгіяй па часах ВКЛ, дзе квітнела «залатая шляхецкая воль-
іпііа». Фарміраванню падобнага падзелу садзсйнічалі няўдалыя спробы аднаў-
і.тшя нсзалежнасці Рэчы Паспалітай у час руска-французскай вайны 1812 г,
п і аксама нацыянальна-вызвалснчых паўстанняў 1830 - 1831 і 1863 - 1864 гг.,
іпіч пыклікала ўзмацненне русіфікацыі і пачатак масавых рэпрэсій Апошнія
нрі.піялі да адмаўлення ў асяроддзі беларускай шляхты ад праяў цяжкай рэчаіс-
нін ш і пашырэння ў тутэйшым грамадстве «ўтапічнага сентыментальнага ра-
м інн.нму» з арыснтацыяй на славутае мінулае.
1 Іры падобным падыходзе стаўлснне правячых колаў імпсрыі да раман-
ііі іму было нсадназначным. 3 аднаго боку, цалкам ігнараваць новую тэндэн-
Ьпп якая ішла з вядучых культурных краін свету, было немагчыма. Разам з
183
тым Расія не мела ўласнай сярэднявечнай гатычнай спадчыны, а капіраванпе яе
ў Еўропе і тым больш у Беларусі супярэчыла тэорыі «вялікай рускай культуры».
У выніку рамантызм у афіцыйнай архітэктуры і мастацтве праявіўся толькі ў
асобных помніках (у якасці дэкаратарскага дапаўнення да класіцызму).
Адначасова з гэтым актыўна пачаў прапагандавацца зварот да старажыт-
нарускіх архітэктурных традыцый, запазычаных калісьці ў Візантыі. Рэзуль-
татам стала фарміраваннс руска-візантыйскага, ці рэтраспскгыўна-рускага кі-
рунку, які быў павінен абараніць краіну ад узрастаючага еўрапейскага ўплыву.
Трэба таксама адзначыць, што гэты напрамак адрозніваўся ад еўрапейскіх неа-
стыляў штучнасцю свайго стварэння і адсутнасцю самабытных архітэктурных
прыёмаў, што дазволіла савецкім мастацтвазнаўцам выкарыстоўваць пры яго
апісанні нават прыніжальную назву «псеўдарускі стыль», якая яшчэ і да гэтага
часу сустракаецца ў айчыннай краязнаўчай літаратуры.
Так ці інакш, але перад казачна-быліннай эстэтыкай старадаўняй патрыяр-
хальнай Русі (да Пятра I) царскім урадам была пастаўлена задача: з цягам часу
выцесніць з імперыі неагатычную моду. На беларускіх землях такія планы былі
яшчэ больш грандыёзныя і прадугледжвалі поўную ўніфікацыю тутэйшага на-
сельніцтва з уласнарускім. 3 1830-х гг. у заходніх губернях пачынаецца актыў-
нае насаджэнне праваслаўя (у масавым парадку будуюцца цэрквы па тыпавых
праектах), знішчаецца манаская сістэма адукацыі, ліквідуецца ўніяцкая царква,
усё больш зямсль раздаецца рускім памешчыкам. Зразумела, што поўнас вы-
нішчэнне ў Беларусі ўсялякіх адметнасцей мясцовай матэрыяльнай і духоўнай
культуры аказалася нерэальным, аднак падобнае супрацьстаянне нсаготыкі і
рэтраспектыўна-рускага стылю значна ўзбагаціла айчынную культурную спад-
чыну.
Завяршэнне эпохі рамантызму ў Беларусі прыйшлося на 1860-я гг. Гэтаму
садзсйнічала, па-першае, падаўленнс паўстання 1863 - 1864 гг. і пачатдк та-
тальнай русіфікацыі рэгіёна, а па-другое, ажыццяўленне ў імперыі шэрага бур-
жуазных рэформаў, якія паскорылі грамадска-эканамічнае развіццё і ўмацавалі
капіталістычныя адносіны. Такім чынам, на змену рамантызму прыйшоў рэа-
лізм і мадэрн, а першыя неастылі сталі толькі асобнымі кірункамі ў стракатаіі
разнастайнасці творчых пошукаў перыяду эклектыкі.
9.2. Уплыў рамантызму на айчыннае
грамадскае і палацава-паркавае дойлідства
Рамантычны напрамак у айчынным горадабудаўніцтве прадстаўлены ад-
носна невялікай колькасцю аб’ектаў. Выклікана гэта тым, што тагачасныя га
радскія ансамблі развіваліся ў атульнаімперскім архітэктурным рэчышчы, і
значыць мелі пераважна класічнае аздабленне. Разам з тым у некаторых выпад-
ках адбываўся адыход ад агульнай схемы, і шэраг грамадскіх будынкаў атрымаў
усё ж больш арыгінальнае архітэктурнае рашэнне.
184
Ратушаў Чачэрску
Найбольш ранняй праявай неаготыкі ў Беларусі можна лічыць будынак
іміушы ў Чачэрску. Ужо адзначалася, што па жаданні бсларускага генсрал-гу-
Лгріііііара Захара Чарнышова гэта мястэчка было перабудавана ў класічным
і п.гіі адпаведна канцэпцыі «ідэальнага горада». Галоўнай ягодамінантай якраз
| спіла мураваная ратуша, пабудаваная архітэктарамі Дж. Кварнэгі і В. Бажэ-
іі.іін.ім у пачатку 1780-х гг Згодна з кампазіцыяй яна нагадвала ўсё тую ж вілу
І'нінііда» А. Паладыё.
У плане ратуша мела форму квадрата з цокальным і 2 асноўнымі павер-
* імі, псршы з якіх асвятляўся прамавугольнымі, а другі стрэльчатымі вокнамі.
111 аспоўным аб’ёмам была размешчана кубападобная надбудова з паўкруг-
«ымі .іконнымі праёмамі. Вянчалі ж будынак 4 вуглавыя і масіўная цэнтраль-
•кіа ір.іўляныя всжы, надаваўшыя ёй падабенства з казачным замкам. Галоўная
|Нн і.іксама мела стрэльчатыя аконныя праёмы, над якімі размяшчаўся гадзін-
йік куранты. Вуглавыя вежы былі завершаны шпілямі, а цэнтральная - адкры-
ініі іі'іяцоўкай, абкружанай па перыметры «крапаснымі» зубцамі.
Лрыпнальнай была і ўнутраная планіроўка будынка - у цэнтры абодвух
ііпіпых паверхаў знаходзіліся вялікія квадратныя залы, а вакол кожнай з іх
н» 'іпр іс размяшчалася 8 малых квадратных і круглых пакояў. Відавочна, што
1» рінуіпа гэтая пабудова ніколі не выкарыстоўвалася, а служыла хутчэй для
нрі.пожання горада». Акрамя таго, у ёй размяшчаўся архіў і арганізоўваліся
іы ў гонар высакародных гасцей. У 1887 г. удава 3. Чарнышова прыдворная
•і і. дама Ганна Вейдэль урачыста сустракала тут Кацярыну II, якая наведала
'(і-і ірік па дарозс ў Крым. Таксама ў ратушы даваліся прысмы для Мікалая I
I) <і) і Лляксандра II (1857).
185
Што ж датычыцца казсннага будаўніцтва, то найбольш яскрава раманті.і ім
праявіўся ў афармленні парадных уваходаў у Брэсцкую і Бабруйскую цыгадтп,
пра ўзвядзенне якіх ужо гаварылася. У Брэсцс нсагатычнае аздаблсннс атрымаш
Цярэспальская і Холмская брамы (навісаючыя гранёныя вежачкі, зубчатыя парм
петы, байніцы, аркатурныя фрызы). У Бабруйску ж неагатычным дэкорам (кр<н і.н
ныя зубцы, стрэльчатыя аркі, бапніцы) былі ўпрыгожаны Слуцкая брама (1826)
форт «Фрыдрых Вільгсльм» (1822), а таксама нскаторыя з тутэйшых казарм
Аказаў рамантызм уплыў і на тыпавое будаўніцтва. Адзін з распрацап.і
ных у Пецярбургу ў 1846 г. праектаў паштовых станцый прадугледжваў афарм
лснне іх параднага фасада ў нсагатычным духу - стрэльчатыя нішы, аконныя і
дзвярныя праёмы. Іх узвядзенне ў Беларусі прыняло масавы характар- Крычаў,
Слаўгарад, в. Кузьміно (Гарадоцкі р-н), в. Паграбёнка (Сенненскі р-н), в. Гры
шаны (Аршанскі р-н). Далейшая дапрацоўка знешняга выгляду «неагатычпычн
паштовых станцый прывяла да вылучэння ў іх увахода 3-гранным выступам сп
шчытом складанай канфігурацыі ўверсс - в. Артычанка (сяр. XIX ст., Івацэвіпм
р-н). У гэты ж час быў створаны і асобны праект паштовых станцый у рэі|*і
спсктыўна-рускім стылі. Ён прадугледжваў рустоўку фасадаў, размяшчэннс п.іл
уваходам ажурнага чыгуннага казырка і здвоеныя арачныя аконныя праёмы «<
в. Фойна (Магілёўскі р-н).
Унікальным шэдэўрам рамантызму з’яўляецца гарадскі астрогу МінскуЛ
так званы «Пішчалаўскі замак» (1825). Згодна з кампазіцыяй гэта 3-павярхм
вы прамавугольны будынак з 4 цыліндрычнымі вуглавымі вежамі з крапаснымі
зубцамі ўверсе і невялікім барбаканам перад уваходам. У сценах будынка бы
прарэзана звыш 100 вокан, якія нагадвалі байніцы (у вежах яны мелі форму
круглых амбразур). Па перыметры замак быў абкружаны сцяной з ко трфорск
мі і брамай. Вядома, што будаваў астрог мясцовы памешчьік Рудольф Пішчапі,
аднак дыскуі ійным з’яўляецца пытанне наконт яго першапачатковага прызн.і
чэння. Даволі лагічным выглядае сцвярджэнне, што будынак планаваўся ў якн»
сці гарадской сядзібы і толькі 113171033 паўстання прымусіла ўлады выкупіць яіп
ў Р. Пішчалы. Так ці інакш, але замак ужо звыш 180 год выкарыстоўваецца ?
якасці турмы. За гэты час тут «пабывалі» ўдзельнікі паўстання 1863 - 1864 гі
(у тым ліку Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і яго дачка Каміла), Якуб Колас, Карув».
Каганец, Алесь Гарун і інш. Зараз існуюць праекты яго пераўтварэння ў гаспіш
цу ці музей (накшталтзамка Святога Анёла ў Рыме ці Канс’ержэры ў Парыжы),
але пакуль «Беларуская Бастылія» працягвае сваю дзейнасць, якой не здолі*(
перашкодзіць нават абвал адной з вежаў вясной 2008 г.
Што ж датычыцца непасрэдна айчыннага палацава-сядзібнага дойлідснш.
то рамантызм у ім па згаданых прычынах ужываўся даволі актыўна. Гісгарыч
ныя раманы В. Скота чыталі паўсюдна, і шмат хто жадаў мець штосьці падоінпн>
на замак часоў Робін Гуда і Рычарда Львінае Сэрца. Аднак трэба ўлічваць, пп<>
класіцызм яшчэ захоўваў трывалыя пазіцыі, а таму часам нсаготыка выкарысіп^М
валася ў якасці яго дадатку. Палац дзісненскага дваранскага суддзі Аляксанл|ін
186
Г» ііппкага ў в. Дзсдзіна (1810 - 1820, Місрскі р-н) быў выкананы ў класічным
і н.і !і, але меў аздабленне шэрага парадных пакояў у «рыцарскім духу».
Пашыранай была мода і на рознага роду неагатычныя павільёны. Так, уца-
н ыя да нашага часу мураваная брама на ўездзе ў класічную сядзібу командора
I і’іыыііскага ордэна мінскага губернскага маршалка Леона Оштарпа ў в Ду-
► >|і.і (1820 - 1830-я, Пухавіцкі р-н) была вырашана ў рамантычным духу. Яе да-
Мпыніай з’яўлялася вежа, якая мела 3 ярусы - 1-ы з іх праразаў буйны брамны
нрііём, на 2-м знаходзілісяізваны і былі зроблены вялікія стрэльчатыя праёмы, а
‘чі 1-м размяшчаўся гадзіннік. Наверсе вежу вянчаў высокі шпіль, а з 2 бакоў да
нрымыкалі вартоўні з круглымі вокнамі-амбразурамі.
Арыгінальны знешні выгляд мелі тыя сядзібы першай паловы XIX ст,
«•'» оудаваліся ў змешаным класічна-неагатычным стылі. Найбольш адмстным
і. і сгау ііалац Юзэфы Вайчынскай у в. Масаляны (1840 - 1850-я гг., Бераставіц-
•' р п), узведзены па праскту архітэктара Аляксандра Гарадзецкага. Прамавуголь-
Цы I нлане, ён складаўся з 3 частак - асноўнага аб’ёму і бакавых крылаў з карынф-
11 >іП к.іланадай і тарцовымі порцікамі. У цэнтры параднага фасада знаходзілася
кшііа з невялікім бсльведэрам увсрсе - іх плоскія дахі акаймлялі зубчатыя па-
і • > । і.і Уваход у палац бьіў выкананы ў выглядзс стрэльчатай аркі, такія ж абры-
гм мслі і некаторыя з аконных праёмаў. У другой паловс XIX ст. палац належыў
РЖ I існінгаў, а ў савспкі час быў прыстасаваны да патрэб тугэйшага калгаса -
I і70 я і г. яго цэнгральны аб’ём быў заменены «каробкай» з сілікатнай цэглы.
Іюльш пашанцавала сядзібе Багуслаўскіх (1849), якая зараз цалкам ад-
• імУравана і знаходзіцца ў межах Гомеля (належыць Нацыянальнаму алім-
*> кнму камітэзу). Галоўны ўваход у гэты кампактны прамавугольны будынак
НУіініы порцікам, а фасады дэкарыраваны неагатычнымі 8-граннымі вежач-
Ммі круілымі «амбразурамі» і імітацыяй неарэнесанснай аркады.
I І.і і увлывам рамантызму пачалі змяняць свой знешні выгляд і некаторыя
^іМі'п піпых класічных рэзідэнцый. Былы палац Рыгора Пацёмкіна ў Крычаве ў
•»іііі.> 1840-х гг. пры тагачасным яго гаспадары сенатары Вікенцію Галынскім
р жанструяваны: узамен 4-калоннага порціка тутз’явіўся цэнтральны рыза-
| 11' । р гльчатымі вокнамі і вуглавымі неагатычнымі вежачкамі з крапаснымі
•^мімі увсрсе. На фасадах палаца аконныя праёмы засталіся прамавугольнай
фірмі.і іі іс над імі былі зроблены стрэльчатыя сандрыкі. Зараз у адрэстаўрава-
I рі.гіаўскім палацы знаходзяцца Дом шлюбаў і краязнаўчы музей.
ыір ідзіне 1830-х гг. Гомель ад Румянцавых перайшоў ва ўласнасць да ге-
н льдмаршала Івана Паскевіча-Эрыванскага. Па яго жаданні варшаўскі
і»‘ жі.ір Адам Ідзкоўскі ў 1837 - 1851 гг. часткова «рамантызаваў» тутэйшы
і«ц Яю галоўны корпус застаўся амаль без змяненняў, але бакавыя флігелі
<>» ініылі цалкам: з паўночнага знялі ўвссь класічны дэкор, а на месцы паў-
іі .і <. івялі масіўную 4-ярусную вежу-павільён, дзе неаготыка для ўзмац-
інспшяга эфекту псрапляталася з неарэнесансам. У гэтаіі вежы разм'
і н іі.іі ацсйшая калекцыя жывапісу, а ўвсрсе быў усталяваны гадзіннік
187
Істотна быў пашыраны і тутэйшы парк (з 10 да 25 га), прычым 58 вялікіх
дрэў былі псравезены сюды з вуліц і бульвараў Варшавы (I. Паскевіч займаў па-
саду намесніка расійскага імператара ў Польшчы). Размешчаны ў глыбіні парка
Цукровы завод пераабсталявалі пад «Зімовы сад», а яго труба 40-метровай вы-
Шыні стала арыгінальнай вежай-маяком з агляднай пляцоўкай уверсе. Акрамя
гэтага, у парку меліся: 2 трафейныя турэцкія гарматы (у памяць аб заваяванні
падначаленай князю арміяй Азербайджана); конная статуя Юзафа Панятоўскага,
прататыпам для якой паслужыла выява рымскага імператара Марка Аўрэлія (з
1923 г. у Варшаве); грот з 2 скіфа-сармацкімі каменнымі бабамі з Прыазоўя і інш.
Значным зменам падверглася і рэзідэнцыя Вандаліна Пуслоўскага ў в. Ста-
рыя Пяскі (Бярозаўскі р-н). У 1843 г. тутзгарэў класічны палац (кан. XVIII ст.), і
гэты комплекс пераўтварылі ў рамантычную сядзібу для паляўнічых забаў: пад
жыллё прыстасавалі драўляную стайню, а непадалёк ад яе ўзвялі дэкаратыўны
вятрак, узняты на тэрасу-каланаду. «Сярэднявечныя» брамы былі пастаўлены
на ўездах у комплекс. Галоўная з іх уяўляла сабой манументальнае збудаванне з
буйным арачным праёмам, вуглавымі вежамі і зубчатым парапетам уверсе.
Стаў В. Пуслоўскі і ініцыятарам узвядзення шырока вядомага «сярэдня-
вечнага замка» перыяду рамантызму ў Косаве (1838-1863, Івацэвіцкі р-н). Пра-
ект быў падрыхтаваны архітэктарм Францішкам Яшчолдам. Месца для яго было
абрана не выпадкова - побач знаходзілася сядзіба Т. Касцюшкі, што надавала
ўсяму комплексу сснтыментальна-гістарычную афарбоўку. Сам палац складаў-
ся з асноўнага корпуса і 2 крыху высунутых наперад крылаў. Яго ступенчатая
кампазіцыя (высокі цэнтральны і больш нізкія бакавыя аб’ёмы) узмацнялася за
кошт выкарыстання шматлікіх гранёных «замкавых» вежаў і зубчатага атыка.
Для аздаблення рэзідэнцыі быў выкарыстаны ўвесь спектр неагатычнага дэко-
ру - контрфорсы, стрэльчатыя нішы, аконныя і дзвярныя праёмы, вузкія байні-
цы, вялікія крыжы, аркатурны фрыз.
Полац у Косаве
188
У сядзібе В. Пуслоўскага мелася 132 парадныя і жылыя пакоі, афармлен-
нем якіх займаўся Уладзіслаў Марконі. Найбольш уражвалі Парадная, Белая
(гасціная), Чорная (картачны салон) залы. Першая з іх мела ўнікальныя фрэс-
кавыя роспісы папулярнага тагачаснага мастака Францішкі Жмуркі, а таксама
шкляную падлогу, пад якой размяшчаўся вялізны акварыум, разлічаны на согні
экзатычных рыб. У адну са сцен палаца былі ўмураваны збаны-галаснікі, і на
ёй можна было іграць як на своеасаблівым ударным музычным інструменце.
Пасля падаўлення паўстання 1863 г. Косаўскі палац канфіскавалі ў Пуслоўскіх
і перадалі Трубяцкім, пры якіх ён быў спустошаны і закінуты. У 1944 г. пры
вызвалснні Беларусі былая рэзідэнцыя Пуслоўскіх згарэла, і толькі цяпер па-
чалося яе аднаўленне.
Не менш цікавы і арыгінальны палац быў пабудаваны у в. Прылукі (Мін-
скі р-н). Гэтая вёска ў 1851 г. стала ўласнасцю мінскага маршалка Отана Гор-
вата, які і вырашыў на месцы былога праваслаўнага манастыра ўзвесці раман-
тьічную рэзідэнцыю. Мураваны 2-павярховы будынак сярэдзіны XVII ст. быў
рэканструяваны і ўмацаваны вуглавымі 6-граннымі вежачкамі - гарызантальна
руставанымі ўнізе і завершанымі дэкаратыўнымі зубцамі. На думку шэрага су-
часных даследчыкаў, яны амаль цалкам капіруюць аналагічныя элементы дэко-
ру славутага Кембрыджскага ўніверсітэта ў Англіі. Унікальныя ж рысы палацу
прыдавала вырашэнне параднага фасада, у цэнтры якога быў размешчаны шы-
рокі рызаліт у выглядзе порціка на першым паверсе і лоджыі на другім, завер-
шанай фігурным франтонам са складанай па форме нішай. Цэнтральны ўваход,
а таксама акно лоджыі былі аформлены ў выглядзе вялікіх праёмаў з кілепадоб-
нымі завяршэннямі ў рэтраспектыўна-рускім стылі. У цэнтры тыльнага фасада
знаходзілася масіўная гранёная 3-ярусная всжа. На першым узроўні яна была
аформлснаў выглядзе эркера галоўнай бальнай залы, з якой можна было вый-
сці на паўкруглую тэрасу з бутавага каменю, а адтуль па 2 лесвіцах спусціцца ў
парк, які займаў 4,5 га. Побач з палацам былі ўзведзены: неагатычныя вежа з га-
дзіннікам (вышыня 30 м), капліца, аранжарэя, гаспадарчы двор і вадзяны млын,
а таксама альтанка-пагада. У 1920 - 1930-я гг. у Прылукскай сядзібе знаходзіўся
санаторый ЦК КП(б)Б, а зараз яна належыць Беларускаму НДІ аховы раслін.
Непадалёк ад Мінска ўцалела і яшчэ адна неагатычная сядзіба ў г. п. Сміла-
вічы (Чэрвеньскі р-н), будаўніцтва якой адбывалася ў 2 этапы, што прыдало ёй
арыгінальны знешні выгляд. Спачатку ў 1830 - 1840-я гг. Казімір Манюшка на
месцы замка XVII ст. узвёў невялікі 2-павярховы прамавугольны ў плане палац, у
цэнтры параднага фасада якога знаходзілася масіўная 3-павярховая вежа, аздоб-
леная стылізаванымі валютамі і завершаная зубчатым парапетам. У 1890-я гг.
мінскі павятовы маршалак Леон Ваньковіч прыбудаваў да яго тарца 2-павярхо-
вы аб’ём у стылі мадэрну з вялікімі зашклёнымі 5-граннымі эркерамі на парад-
ным і паркавым фасадах. Уваход у яго быў прадугледжаны з супрацьлсглага ад
увахода ў Стары палац боку. Ён вылучаўся 3-павярховым рызалітам з вуглавымі
пілонамі ў выглядзе гранёных вежачак са шпілямі. Нягледзячы на тое што ў
189
парку мелася 2 дэкаратыўныя «кратэры» вулканаў. Неад’емным атрыбуіам
былі мемарыяльныя пліты і валуны з надпісамі — в Залессе (Смаргонскі р-п).
в. Відзы Лоўчынскія (Браслаўскі р-н), в. Бальценікі (Воранаўскі р-н).
Важным элементам рэзідэнцый з’яўляліся гаспадарчыя двары. Калі рансіі
іх імкнуліся схаваць за шчыльнымі пасадкамі дрэў, то зараз яны сталі гордасню
гаспадароў. Для прыдання ім прыгожага выгляду актыўна выкарыстоўваўся і ч
рэднявечны дэкор. Прамысловы комплекс у в. Парэчча (Пінскі р-н) належыў I
маршалку шляхты Пінскага павета Аляксандру Скірмунту і ўключаў сукоп
ную фабрыку (1837), цукровы (1860) ды крухмальны (1866) заводы, фасндп
якіх мелі неагатычнае аздабленне (невялікія вежачкі і зубчатыя парапеты). У I
в. Шчорсы (Навагрудскі р-н) у сярэдзіне XIX ст. быў пабудаваны новы Іае
падарчы комплскс. Ён атрымаў назву «Мураванка Храптовічаў» і складаўся I
вялікай колькасці амбараў, майстэрань і стайняў. 3 боку шляху на Навагруд.ін
яго прыкрывалі 2 Г-падобныя збудаванні, кожнае з якіх у цэнтры мела цылінл
рычную неагатычную вежу, якая крапасной сцяной была злучана з тарцавымі
2-павярховымі павільёнамі.
Такім чынам, рамантызм у грамадскім і палацава-паркавым дойлідсіш
Беларусі прадстаўлены шэрагам цікавых помнікаў, большасць з якіх з’яўлясіі
ца сапраўднымі архітэктурнымі шэдэўрамі. Нелы а не прызнаць той факг, іні •
менавіта яны шмат у чым вызначылі далейшы напрамак эвалюцыі айчыішы»
гарадоў і прыватных рэзідэнцый.
9.3. Эвалюцыя культавай архітэктуры
Беларусі
Першым парасткам эпохі рамантызму на беларускіх землях можна лі>.ц
узвядзенне архітэктарам Янам Падчашынскім у 1787 - 1794 гг. па ініцыяіы**
каталіцкага мітрапаліта Станіслава Богуша-Сестранцэвіча ў в. Маляцічы (Крі
чаўскі р-н) памсншанай копіі галоўнага храма Ватыкана - сабора Святога I Іні
ра (XV - XVI стст.). Перад прамавугольным у плане касцёлам размяшчаліея /
дугападобныя каланады, якія ўтваралі знаёмы ўсяму каталіцкаму свету авалі.іп*
курданёр. Сам храм завяршаўся буйным гранёным купалам, які па баках ф;вш-
кіравалі 2 купалы меншых памераў. Цэнтральны ўваход быў вылучаны порі
кам з выступаючымі на 3/4 з паверхні сцяны калонамі і 3-вугольным фрапіоіімі
над імі. На жаль, гэтьі храм быў узарваны ў 1934 г. як пабудова, не м;>к>>м|
«карыснага прызначэння».
У першай палове XIX ст. рамантызм быў успрыняты пераважна ката '«•
кай канфесіяй, якая актыўна падтрымлівала нацыянальна-вызваленчы рух і яы>
ступала супраць русіфікацыі Беларусі. Афіцыйным адказам на гэта стал.і п|
цясненне каталікоў і канфіскацыя значнай часткі іх храмаў. Гэтыя рэпрэсн »і,.«і
больш зблізілі касцёл з мясцовай шляхтай, якая засталася адзіным яго фунф I
тарам і садзейнічала пранікненню ў сакральнае дойлідства неаготыкі. Нры і»
192
Касцёл Свяпюга Роха ў Мінску
і ым каталіцкая царква і сама прыхільна ставілася да аднаўлення сярэднявсчных
ірхітэктурных прыёмаў, што тлумачылася як настальгіяй па часах, калі яна да-
мінавала ў рэгісне, так і падкрэсленай велічнасцю ды ўражваючай эстэтычнай
яыразнасцю нсаготыкі.
Каталіцкая архітэкгура эіюхі рамантызму развівалася па некалькіх кірун-
ках. Па-першае, шэраг храмаў узводзіўся ў класічна-неагатычным стылі. Пры
іпідобным падыходзе абавязковым была наяўнасць магутнага на ўвесь парадны
фасад іюрціка з выкарыстаннем сірэльчатых вокан і контрфорсаў пры аздаб-
іспні бакавых сцен - касцёл Праабражэння Гасподняга ў в. Новая Мыш (1824,
І> іранавіцкі р-н), касцёл Святога Яна ў в. Вялікія Эйсманты (1849 - 1850, Бера-
і ыніцкі р-н).
Па-другое, найбольш пашыраным у гэты час стаў 1-вежавы тып храма.
1 Іершыя праекты іх узвядзення адзначыліся спробай перанясення ў культавую
.ірхігэктуру крапасных элементаў, што праявілася ва ўзвядзенні масіўных вежаў
п.і парадным фасадзе. На Кальварыйскіх могілках у Мінску ў 1839 - 1841 гг.
(ч.іў пабудаваны Крыжаўзвіжанскі касцёл, перад галоўным уваходам у які раз-
мсшчана 2-ярусная квадратная ў плане вежа-званіца пад 2-схілыіым дахам.
Стрэльчатыя вокны, аркатурны
фрыз, чырвонага колеру дэкор
на атынкаваных сценах прыда-
валі яму ўрачысты выгляд. Да-
лейшай распрацоўкай гэтага
кірунку можна лічыць Петра-
паўлаўскі касцсл у в. Жупраны
(1854 - 1875, Ашмянскі р-н).
Масіўную званіцу на галоўным
фасадзетутдапаўнялі невялікія
гранёныя вежачкі-фіялы, якія
падкрэслівалі дынамізм і вер-
тыкалізм кампазіцыі. Адметна-
сцю храма з’яўлялася спалучэн-
не цаглянай і бутавай муроўкі.
Таксама ў Мінску ў 1861 -
1864 гг. быў узведзены касцёл
Святога Роха. У ім 2-ярусная
вежа-званіца атрымала больш
вытанчаны выгляд, які пад-
крэслівалі вуглавыя ступснча-
тыя контрфорсы. Да гэтага ж
тыпу храмаў адносіцца і Ма-
рыінскі касцёл у в. Квасоўцы
(1856 - 1872, Гродзенскі р-н).
193
Па-трэцяе, вяртанне вызна-
чальнай ролі всртыкальным дамі-
нантам садзейнічала аднаўленню
будаўніцзва 2-вежавых храмаў.
Касцёл Святога Мацвея ў в. Раў-
бічы (1858 - 1862, Мінскі р-н)
размяшчаўся на схіле ўзгорка, а
таму быў устаноўлены на магут-
ны камснны цокаль і ўмацаваны
контрфорсамі. Па вутлах галоўна-
га фасада меліся 2 стромкія 3-ярус-
ныя вежы з шатровымі завяршэн-
нямі, а нсагатычны дэкор быў да-
поўнсны масзацка выкананымі
вітражамі. Яшчэ адзін 2-вежавы
Петрапаўлаўскі касцёл у 1862 -
1865 гг. быў узведзены ў в. Гожа
пад Гроднам. Тут бутавая муроўка
таксама спалучалася з цаглянай,
але апошняя была атынкавана,
што прыдало храму надзвычай-
ную каларыстычную выразнасць.
Адносна нсвялікая коль-
Капліца ў в. Сар'я
касць неагатычных храмаў у Беларусі першай паловы XIX ст тлумачыцца за-
баронай будаваць у рэгіёне новыя прыходскія касцёлы. Выйсцс з гэтага было
знойдзена ва ўзвядзснні шляхтай у сваіх сядзібах капліц-пахавальняў Іх адмеі
насць: невялікія памеры, складаны маляўнічы сілуэт і насычаны дэкор. Адна і
псршых неагатычных капліц была ўзведзена ў 1817 г. у в. Райца (Карэліцкі р-н).
Размешчаная на ўзгорку, яна мела аблічча рыцарскага замка - на галоўным ф.і
садзе знаходзілася масіўная 4-гранная вежа з зубчатым парапетам увсрсс.
Яшчэ адна капліца была ўзведзена ў 1852 - 1857 гг. у в Сар’я (Верхпя
дзвінскі р-н). Гэты храм вылучаўся сваёй всртыкальнай дынамікай, якая дася
галася наяўнасцю тут ажно 12 вытанчаных дэкаратыўных вежачак. У 1865 і
капліца была перададзена праваслаўным «по прнчнне ес красоты».
Арыгінальныя неагатычныя пахавальні таксама захаваліся ў в. Абодаў
цы (сяр. XIX ст„ Вілейскі р-н), в. Ахрэмаўцы (1858, Браслаўскі р-н), в Баіу
шэвічы (сяр. XIX ст„ Бярэзінскі р-н), в. Дзеравянчыцы (1852, Слонімскі р-н),
в. Закозсль (1839, Драгічынскі р-н), в. Падневічы (1852, Валожынскі р-н). Часам
капліцы на могілках будаваліся і ў больш сзрогіх формах у спалучэнні з класі
цызмам - касцёл Святой Ганны ў Ракаве (1830), дзе ад неаготыкі былі ўзяіы
аркатурны фрыз, вуглавыя вежы-фіялы і стрэльчатыя абрысы вокан, а ад класі
цызму - спрошчаныя пілястры.
194
Мікалаеўскі сабор у Навагрудку
Разглядаючы праваслаўную архітэктуру, неабходна адзначыць, што пра-
цяглы перыяд яна развівалавя ў рэчышчы класіцызму і народнага дойлідства.
Голькі асобныя храмы на мяжы XVIII - XIX стст. узводзіліся з пэўным адыхо-
дам ад традыцыі - Пакроўская царква ў в Вейна пад Магілёвам уяўляла сабой
р.нонду з 2 цыліндрычнымі всжамі па вуглах галоўнага фасада і буйным купа-
лам у цэнтры і пры гэтым мела стрэльчатыя вокны 2-га яруса і вялізныя круглыя
люкарны на светлавым барабане.
Пагроза яшчэ большага размывання візантыйскіх канонаў пашырылася
іысля падаўлення паўстання 1830 - 1831 гг і ліквідацыі ўніяцкай канфесіі ў
1839 г., пасля чаго ў валоданні праваслаўнай царквы апынуліся дзесяі кі храмаў
ро іных стылявых напрамкаў. Для абароны ад знешняга ўздзеяння, як ужо ад-
шачалася, быў абраны зварот да візантыйска-рускай традыцыі. Ужо ў пачатку
1830-х гг. у Беларусі зафіксаваны першыя спробы ўзвядзення цэркваў у рэт-
р.іспсктыўна-рускім стылі - крыжова-купальныя Пакроўская царква ў в. Карма
(1832, Добрушскі р-н), Мікалаеўская царква ў Петрыкаве (1830), Васкрасенская
іырква ў в. Межава (1830-я гг., Аршанскі р-н). Менавіта ў гэты час склаўеятып
праваслаўнага храма, які пазней стаў узводзіцца паўсюдна. Для яго ўласціва па-
юўжана-восевая 4-часткавая кампазіцыя (прытвор са званіцай, трапезная, ма-
літоўная зала з купалам, апсіда).
Знешні дэкор ўключаў какошнікі,
закамары, руставаныя лапаткі, кі-
лепадобныя ліштвы вокан і зубча-
ты фрыз.
Актывізацыі праваслаўнага
будаўніцтва ў Беларусі садзейні-
чала распрацоўка архітэкгарам
К. Тонам шэрага ўзорных пра-
екгаў цэркваў, якія ўказам 1842 г.
загадвалася ў масавым парад-
ку будаваць у заходніх губернях
імперыі. У большасці выпад-
каў перавага аддавалася якраз
4-часткаваму тыпу храмаў - Мі-
хайлаўская царква ў в. Востраў
(1862, Зэльвенскі р-н), Петра-
паўлаўская царква ў в. Грыгаро-
вічы (1861, Лепельскі р-н), якія
маглі дапаўняцца класічным
дэкорам, Пакроўская царква ў
в. Кішчыцы (1845, Шклоўскі р-н).
Акрамя гэтага, пашырыўся і
цэнтрычны тып храма з прыбу-
195
даванымі да яго прытворам ды апсідай і завсршаны 5-купаллем -* царква Святон
Ганны ў в. Любішчыцы (1845, Івацэвіцкі р-н), Пакроўская царква ў Дзяржынску
(1851). Часам галоўны ўваход у падобных храмах вылучаўся кілспадобным фран-
тонам - Успснская царква ў в Гарбачы (1860, Бераставіцкі р-н). Пэўную разпа-
стайнасць уносіла выкарыстаннс муроўкі з бутавага каменю. Падобныя храмы
мслі масіўныя всжы-званіцы і атынкаваныя элсмснты дэкору - царква Аляксандра
Неўскага ў в. Крэва (1854, Смаргонскі р-н), Георгіеўская царква ў в. Лоск (1856,
Валожынскі р-н), Праабражэнская царква ў в. Астрына (1855, Шчучынскі р-н)
Адначасова з узвядзеннсм падобных адносна нсвялікіх храмаў у Бслару-
сі распачалося і будаўніцтва буйных сабораў. У некаторых выпадках за аснову
тут браліся рансйшыя храмы. У Навагрудку, напрыклад, у 1846 - 1852 іт. рысы
рэтраспсктыўна-рускага стылю набыў былы барочны касцсл францысканцаў
(1780), пераўтвораны ў Мікалаеўскі сабор. Прамавугольны ў плане храм атры-
маў складанае вырашэнне галоўнага фасада, які дзяліўся на 3 ярусы і завяршаў-
ся невялікім цыбулепадобным купалам на 8-гранным барабане Буйны Мікала-
сўскі сабор быў пабудаваны ў 1856 - 1879 гг. у Брэсцкай крэпасш (з’яўляўся яе
архітэктурна-кампазіцыйным цэнтрам). Ён меў прыземістую масіўную кампа-
зіцыю бязвежавай базілікі з нізкім паўсферычным купалам над малпоўнай за-
лай. Фасады храма аздаблялі стылізаваныя кілепадобныя аркі, а таксама выцяі -
нузыя всртыкальна аконныя праёмы з паўцыркульнымі завяршэннямі. Уверсс
галоўнага фасада знаходзіўся гадзіннік-куранты. Дадзены сабор быў разбураны
ў час Вялікай Айчыннай вайны, але з 1994 г. вядзецца яго рэканструкцыя.
Адчула ўплыў рэтраспектыўна-рускага стылю і драўлянае дойлідства,
якое ў спрошчанай формс імкнулася да капіравання мураваных храмаў. Так,
цэнтрычная крыжова-купальная Праабражэнская царква была ўзведзсна ў
в. Новая Мыш (1859, Баранавіцкі р-н). Аднак найбольш пашыраным быў усё ж
тып храма, які складаўся з асноўнага аб’ёму з буйным купалам ды размешча
ных на адной восі бабінца з прытворам і апсіды з бакавымі рызнінамі: Успеп
ская царква ў в. Зорычы (1842, Барысаўскі р-н), Троіцкая царква ў Жыткавічах
(1842). Магла ўзводзіца над малітоўнай залай і больш вытанчаная стромкая вс
жачка з цыбулепадобным купалам - Пакроўская царква ў в. Асінагорск (1856.
Пастаўскі р-н).
У неагатычным стылі быў выкананы і яўрэйскі малітоўны комплекс у Ру
жанах (першая палова XIX ст., Пружанскі р-н). Вялікая харальная сінагога туі
асвятлялася вокнамі, размешчанымі ў 2 ярусы верхні з іх складаўся з буйных
праёмаў з паўцыркульнымі завяршэннямі, а на ніжнім яны мелі стрэльчатыя аб
рысы з такімі ж сандрыкамі. У сваю чаргу, сцены малой сінагогі падтрымлівалі
масіўныя контрфорсы, якія ў вышыню практычна дасягалі 4-схільнага даха.
Такім чынам, у адрозненне ад класіцызму, да якога аднолькава станоўч.і
ставіліся як каталікі, так і праваслаўныя, рамантызм у культавым дойлідстнс
прывёў да бескампраміснага размежавання на прыхільнікаў еўрапсйскіх і візап
тыйска-рускіх культурных традыцый.
196
9.4. Рамантызм у айчынным мастацтве
Рамантызм у выяўлснчым мастацтвс напбольш яскрава нраявіўся ў жыва-
іпсс. Пад яго ўплывам узрасла нікаваснь мастакоў да ўнутранага свсту чалавека
яю пачуццяў. Галоўным нерсанажам стаў вобраз героя-мучаніка. Нават прыро-
ы ідлюстроўвалася надзвычай эмацыянальна. Карціны адрозніваліся дынаміз-
мпм, насычаным каларытам, кантрастам колераў, светлаценяў, лёгкай манерай
пісьма. На змсну антычным сюжэтам прыйшла «ўсходняя» тэматыка з паказам
«дііўнага» жыцця народаў Азіі, Афрыкі і г. д. Узмацнілася цікавасць і да зда-
бы і каў народнай культуры, спрадвечнага патрыярхальнага побыту.
Як ужо адзначалася, у Беларусі рамантьізм набыў нацыянальна-вызва-
нснчую афарбоўку, што паўплывала і на выяўленчае мастацтва. Пры гэтым у
пюрах айчынных мастакоў-рамантыкаў усё ж адчуваўся подых класіцызму, бо
ў Нільні і Пецярбургу, дзе вучылася большасць з іх. панаваў менавіта ён. Аса-
бнінасць рамантызму ў беларускім жывапісс заключалася ў тым, што найболь-
інпе ўздзеяннс ён аказаў на партрэт, у якім мастакі імкнуліся стварыць вобраз
нюрчай і незалежнай асобы - «героя свайго часу».
Сярод мастакоў, якія працавалі ў стылі рамантызму, найперш трэба адзна-
чыііь Яна Дамеля (1780 - 1840). У яго гістарычных карцінах перавага аддава-
ікіся адлюстраванню знамянальных падзей з мінулага Радзімы - «Хрышчэнне
спакян», «Смсрць магістра крыжакоў Ульрыха фон Юнгінгена ў бітве пад Грун-
Ніі іьдам», «Твардоўскі паказвае Жыгімонту Аўгусту цень яго жонкі Барбары»,
Нызваленне Тадэвуша Касцюшкі з цямніцы», «Адступленне французаў праз
Кільню ў 1812 г.». Партрэты Я. Дамеля былі насычаны ўнутраным псіхалагіз-
мм і вылучаліся жаданнем падкрэсліць індывідуальныя рысы асобы (Д. Радзі-
ііі 'і, I. Храптовіч, Я. Рустэм). Рамантычны настрой мелі яго пейзажы мінскіх
п.іколіц - «Вадзяны млын», «Дрэвы над вадой». Працаваў мастак і ў рэлігійным
і.іінры - для Кальварыйскага касцёла ў Мінску напісаў шэраг алтарных карцін.
V крыпце гэтага ж храма, дарэчы, Я. Дамель і быў пахаваны.
Яркім прадстаўніком айчыннага рамантызму лічыцца і Валеншй Вань-
кпніч (1800 - 1842), які нарадзіўся ў в. Калюжыцы пад Мінскам. Яго карціны
н ірозніваліся надзвычайнай рэчаіснасцю, выдатным выкарыстаннем каляровай
ііімы, а таксама святлоценяў. У сваіх творах ён імкнуўся паказаць асобу ў час
інорчага натхнення- «А. Міцкевіч на скале Аюдаг», «Напалеон каля вогнішча»,
іырірэгы Э. Ромера, К. Ліпінскага, А. Адынца, А. і К. Тавянскіх. Вядомы мастак
। кк аўтар карцін на рэлігійныя сюжэты, прычым вобразы святых тут насычаны
іпнуральнымі індывідуальнымі рысамі і пачуццямі -яго «Марыя з дзіцем» за-
р11 пыстаўлсна ў Луўры (Парыж). У шэрагу твораў В. Ваньковіч увасобіў і ка-
ырыіныя вобразы простых людзей-«Партрэтстарога Сапліцы». У 1990-ягг. у
і нр.ілской сядзібе Ваньковічаў у Мінску пачаў працу дом-музей мастака.
Па-ранейшаму значную ўвагу мастакоў прыцягвалі айчынныя помнікі ар-
кн жіуры. Так, Міхал Кулсша(1795- 1863) у рэчышчы рамантызму стварыўза-
197
малёўкі Мірскага замка, Каложскай царквы, Старога і Новага замкаў у Гроднс,
сядзібы Т. Касцюшкі ў КІерачоўшчыне. Аднак самым вядомым мастаком у гэ-
тым жанры стаў Напалеон Орда (1807 - 1883), ураджэнец в Варацэвічы (Івана-
ўскі р-н). У час падарожжаў па Бсларусі сн зрабіў каля 200 замалёвак айчынных
замкаў, палацаў і храмаў, частка з якіх да нашага часу нс ўцалела. У яго творах
архітэктурныя шэдэўры арганічна звязаны з прыродным асяроддзем. Асобную
ўвагу Н. Орда аддаваў мяснінам, звязаным з жыццём знакамітых суайчыннікаў
(А Міцкевіча, М. К. Агінскага, С Манюшкі, У. Сыракомлі, Э. Ажэшкі).
Меншьі ўплыў аказаў рамантызм на айчынную скулыітуру. Толькі асобныя
творы ўжо згаданага Р. Слізня маюць яўны рамантычны адбітак, які праявіўся
ў тонкай эмацыянальнасці і глыбіні індывідуальных характарыстык - выявы
Марылі, Францішкі і Міхала Верашчакаў.
Больш значным ўздзсянне рамантызму было на дэкаратыўна-прыкладнос
мастацтва, арыентаванае на аздабленнс інтэр’ераў палацаў і сядзіб. Парадныя
пакоі афармляліся ў гатычным, кітайскім, турэцкім і іншых стылях, што па-
трабавала іх узбагачэння адпаведнай ляпнінай, разьбой па дрэве, статуэткамі
міфалагічнага і сімвалічна-алегарычнага характару. Так, італьянскі дэкаратар
В Вінцэнці ў 1850-я гг. у рамантычным духу псрарабіў інтэр’еры палаца ў Го-
мелі. Тут з’явілася новае ляпное ўбранне (маскі, гірляндЬі), вітражы, каміны
са штучнага мармуру, шматлікія творы еўрапейскага мастацтва. «Усходні» ма-
тыў праявіўся ў калекцыі кітайскіх ваз, падараваных I Паскевічу-Эрыванскаму
прускім каралём Фрыдрыхам-Вільгельмам IV У 1995 -«2006 гг, дарэчы, у Го-
мельскім палацы (з 1969 г. у ім размясціўся абласны крайнаўчы музей) право-
дзіліся рэстаўрацыйныя работы па аднаўлснні інтэр’сраў канца XVIII — XIX ст
і зараз гэта адзінае месца ў Беларусі, дзе можна ўбачыць усю раскошу і хараство
ўбрання тагачасных арыстакратычных рэзідэнцый.
Такім чынам, рамантызм у Беларусі пакінуў значны адбітак у выпіядзс
арыпнальных, а чаоам нават унікальных помнікаў архітэктуры і мастацтва. На
жаль, час яго існавання быў не доўпм - унутраныя супярэчнасці і новыя капіта
лістычныя ўмовы прывялі да наступлсння «эклектычнага хаосу».
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Адзначце сутнасць рамантызму і яго адметнасці ў Беларусі.
2. Прааналізуйце ўплыў рамантызму на грамадскае дойлідства
3. Вызначце найбольш адметныя палацава-сядзібныя комплексы мюхі
рамантызму.
4. Назавіце кірункі развіцця рамантызму ў сакральнай архітэктуры.
5. Пакажыце месца рамантызму ў айчынным мастацтве.
198
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правілыіага адказу:
I. Гомсльскі палац пры I. Пасксвічы-Эрыванскім быў «рамантыза-
папы» праз:
I) узвядзснне на мссцы паўднёвага флігеля вежы-павільёна;
2) дабудаваннс бакавых флігеляў;
3) узбагачэннс галоўнага корпуса вуглавымі неагатычнымі вежачкамі;
4) суцэльную псрабудову палаца ў сярэднявечны замак.
2. Палац Умястоўскіх у в. Жамыслаў (Іўсўскі р-н) з’яўлясцца копіяіі:
1) Кракаўскага Вавсльскага замка;
2) Варшаўскага палаца «Лазснкі»;
3) Мірскага замка;
4) Гродзенскага Каралеўскага палаца.
3. У якім псагатычпым касцслс сярэдзіны XIX ст. размсшчаны Эт-
іпп рафічпы музсй:
I) Пстрапаўлаўскі касцёл у в. Гожа (Гродзенскі р-н);
2) Петрапаўлаўскі касцёл у в. Жупраны (Ашмянскі р-н);
3) Марыінскі касцёл у в. Квасоўцах (Гродзенскі р-н);
4) Мацвееўскі касцёл у в. Раўбічы (Мінскі р-н).
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыіісііпі да мссцазііаходжаііпя помпікаў эпохі рамаптызму:
1) Чачэрск; 2) Брэст; а) Пішчалаўскі замак; б) Паштовая станцыя;
3) Слаўгарад, в) Ратуша;
4) Мінск; г) Цярэспальская брама.
5. У дачынснпі да спсцыфікі асобных палацаў эпохі рамантызму:
1) палац у г. Косава (Івацэвіцкі р-н); 2) палацу в. Прылукі (Мінскі р-н); 3) палацу г. п. Смілавічы (Чэрвеньскі р-н); 4) палац у в. Юрцава (Аршанскі р-н); а) будынак складаецца з двух карпусоў, пабудаваных у 1830-я і 1890-я тт.; б) нсагатычны дэкор дапоўнены элементамі псеўдарускага стыля; в) ступенчатая кампазіцыя са шматлікімі всжіімі і зубчагым агыкам; г) раманска-гатычны «замак» з масіўнымі вежамі.
(>. У дачыіісппі да аўтарства асобпых мастацкіх помнікаў:
I) Я. Дамель; а) карціна «А. Міцкевіч на гары Аюдаг»;
1) В. Ваньковіч; б) карціна «Адступленне французаў з Вільні»;
199
3) Н. Орда;
4) Р. Слізень,
в) скульптурньія выявы сям’і Всрашчакаў;
г) карціна «Мірскі замак».
Закончыце сказ:
7. Кампазіцыя з рознакаляровых кавалкаў шкла ў металічным каркасе на-
зываецца.
8. Малая архітэктурная форма з дрэва альбо цэглы, псраважна цэнгрычная
ў планс, размешчаная ў парках і прызначаная для адпачынку, мае назву
9. Невялікая па памерах спецыялізаваная культавая пабудова, якая звычай-
на ўзводзілася пры палацава-паркавых комплсксах, называсцца.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Архітэкіура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнсславянскім і еўрапейскім
кантэксце. Т. 3, кн. 1.: другая палова XVIII — псршая палова XIX ст. Мінск, 2007.
Кулагін, А. М. Адраджэннс готыкі / А. М. Кулагін. Мінск, 1993.
Мнхаііловскніі, Е. В Реставрацпя памятннков архптектуры / Е. В Мпхай-
ловскмй. М., 1971.
Федорук, А. Т. Сгарннные усадьбы Мпнского края / А. Т Федорук.. Мннск, 2000.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Бсларусь у малюнках Напалеона Орды. Мінск, 2001.
Борпсова, Е. А Русская архнтектура в эпоху романтпзма / Е. А. Борнсова.
СПб., 1997.
Габрусь, Т. В Помнікі манумснтальнага дойлідства Міншчыны /Т. В. Габ-
русь. Мінск, 1991
Жаровіна, Г. 77. Помнікі Чачэрска / Г. П. Жаровіна, I. М. Чарняўскі.
I В. Дзсмура. Мінск, 1985
Захватовнч, Я. Польская архптектура до половпны XIX в. / Я Захватовпч
Варшава, 1956.
Кожар, Н. В Архнтсктурная теорня эпохн романтнзма в Германпн п ра і
внтнс западноевропейского зодчества конца XVIII - первой половпны XIX п
Н. В. Кожар. М„ 2001.
Кулагін, А. М. Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін. Мінск, 2000.
Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М Кулагін. Мінск, 2001
Русецкі, А. У. Мастацкая культура Беларусі / А. У. Русецкі. Віцсбск, 200?
Сардаров, А. С. Нсторпя ц архнтектура дорог в Белорусснн / А. С. Сар 11
ров. Мпнск, 1978.
Сергачёв, С.А. Белорусское народнос зодчество / С. А. Сергачёв. Мннск, 199?
Страчаная спадчына / Мінск, 2003.
Трусау, А. А. Старонкі мураванай кнігі / А. А. Трусаў. Мінск, 1990.
Чернявская, Т. Н. Памятннкп архнтскіуры Мпнска XVII — нач. XX п 1
Т. Н. Чсрнявская, Е. Ю. Петросова. Мннск, 1984.
Шынкевіч, А. М. Аршанская даўніна / А. М. Шынкевіч. Мінск, 1992.
200
ГЛАВА 10
ЖЛЕКТЫКА I МАДЭРН У ПОМНІКАХ БЕЛАРУСІ
10.1. Агульная характарыстыка перыяду
У сярэдзінс XIX ст. стала відавочна, што класічная купьтурная традыцыя,
ік' пыгрымаўшы канкурэнцыі з рамантызмам, прыйшла ў поўны заняпад. Ды і
РУ ска-візантыйскі стыль так і не здолеў манапалізаваць культурнае жыццё імпе-
І'і.п Пры гэтым рамантычныя тэндэнцыі ў архітэктуры і мастацтве працягвалі
I і ппвацца і ў хуткім часе выйшлі за мсжы псраймання толькі гатычных трады-
ні.ні Арыснтаваныя з самага пачатку на ўзнаўленне здабыткаў мінулага, яны
п і іі гўным моманце эвалюцыі ўжо нс маглі ігнараваць магчымаснь капіравання
ш > і іўраў раманскага стылю, Рэнесансу, барока, ракако і нават дахрысціянскай
«І'хаікі.
Пеабходна таксама ўлічваць, што другая палова XIX ст. стала часам ума-
і ііі 111пя ў Расійскай імперыі капіталістычнага грамадства. Пасля адмены пры-
" нн.іга права сфарміравалася новая прамысловая і фінансавая эліта, якую ў
йчі.шасці выпадкаў не цікавілі праблемы захавання стылявога адзінства, а
•"і'і і.і раскоша і арыгінальнасць. Жаданне вьілучыцца прывяло да аб’яднання
' і піііас цэлае асобных эфсктных элементаў розных стыляў. Вынікам падоб-
іі ііі «ппархіі» і перамогі індывідуальнага суб’ектывізму стала трансфармацыя
Ьмшнызму ў эклсктыку (ад грэч. екіекіікоз - які выбірае) з панаваннсм раз-
Вк чпі.іх неастыляў, змсшванне якіх праявілася ў надзвычайнай стракатасці
»<і гі іспай архітэктуры і мастацтва. Ддя кожнай культурнай традыцыі быў вы-
' ііі.іпапы дакладны набор характэрных адмстнасцсй, які ў выглядзе знешня-
I іміру і ўбрання інтэр’сраў павінен быў пераўтварыць звычайны будынак у
•г > п іп.ільную, авеяную духам рамантыкі пабудову.
I Іе.ібмежаваная вузкімі стылявымі рамкамі свабода творчасці знайшла
\ п.ісабленне і ў авангардысцкай навацыі. Прычым менавгга ў ёй частка гра-
*• | ііі.'і б.ічыла рэальную магчымасць адраджэння духу стылявога адзінства,
* ўіс пісмснты былі б падпарадкаваны адзінай вобразна-сімвалічнай задуме.
і । п псасгылям прапаноўвалася распрацаваць наватарскія архітэктурна-ма-
Мнкін прыёмы з выкарыстаннсм тэхнічных магчымасцсй эпохі./
І.ік, дзякуючы эклекгыцы ў 1890-я гг. нарадзіўся новы стыль - мадэрн
>|>р.ііііі. тос/ете - найноўшы, сучасны). Пры ім прапагандаваліся нетрады-
Мін.іч прынцыпы формаўтварэння, панавала свабодная функцыянальна аб-
ііііііі.ні.ія кампазіцыя, выкарыстоўваліся новыя віды канструкцый і матэрыя-
Вшнііі.іралася колеравая налітра архітэктуры са смелым ужываннсм фарбаў,
кмп>і, смальты і вітражоў. Надзвычай важную эстэтычную вартасць атры-
Ь* \ іорн ія цагляная муроўка. Мснавіта яна падкрэслівала мастацкі вобраз
201
будынка, прыдавала фасадам імпазантнасць і дазваляла праз атынкаваны дэкор
падкрэсліць урачыстасць і маляўнічасць пабудовы. У мастацтве мадэрніспкія
тэндэнцыі былі выкліканы жаданнсм адлюстраваць карэнныя змены ў чалапе-
чым светаўспрыманні, увасобіць у творах неспакойны і напружаны дух эпохі
Пошук новага прывёў да аб’яднання нрафесій архітэктара, інжынера, мастак.і
і скульптара ў адзінае цэлае, што было неабходна для стварэння цэласнага пі >
дэўра - палаца альбо храма, дзе яго кампазіцыя і дэкаратыўнае аздаблсннс былі
падпарадкаваны дакладна вызначанай вобразна-сімвалічнай задумс.
У Расійскай імперыі пры гэтым у рэчышчы мадэрна ўзнік уласньі нем
рускі стыль, у якім наватарства сумяшчалася з далейшай распрацоўкай нацын
нальных традыцый у архітэктуры. Вынікам падобных змен стала адмова ад
простага капіравання старажытных помнікаў дойлідства і псраходу да іх ал
вольнай інтэрпрэтацыі з адначасовым ускладненнем архітэктурных формаў і
дэкаратыўнага аздаблення будынкаў.
У Бсларусі эклектыка і мадэрн сталі найбольш яскравым адлюстраванііем
новага капіталістычнага перыяду развіцця. Мснш чым за паўстагоддзе (1860
1910) істотным чынам змяніўся воблік айчынных гарадоў і мястэчак, з’явіліся
сотні новых палацава-сядзібных комплексаў і храмаў. На жаль, адметнай нр.і
явай часу стала страта архітэюурай і мастацтвам нацыянальных асаблівасцеп
Усё большы культурны ўплыў на рэгіён сталі аказваць суседнія краіны. Разам і
тым гэтая тэндэнцыя выклікала пратэст часзкі айчыннага грамадства.
з канпя
XIX ст. пачалося адраджэнне беларускай культуры.
10.2. Эвалюцыя айчыннага горадабудаўніцтва
У 1860-я гг. у айчынным горадабудаўніцтве адбыліся значныя змеш.і
Ліквідацыя прыгоннага права спрыяла росту гарадскога насельніцтва, а прн
кладванне чыгункі распачало працэс перабудовы цэлага шэрага айчынных п.і
селеных пунктаў, у якіх склаўся новы гарадскі ііэнтр — прывакзальная плош'ія
Якраз тут, а таксама ўздоўж вуліцы, што звязвала яе з гістарычным цэнтрам
з’явілася ў першую чаргу новая эклектычная забудова. Асобая ўвага ўдзялялш
вакзалам, якія лічыліся своасаблівымі «візітнымі карткамі» гарадоў, а таму мс і
ўрачысты і парадны выгпяд. Агульным для іх былі: падоўжна-восевая камп«
зіцыя, наяўнасць больш высокага цэнтральнага аб’ёму з вялікім арачным уію
ходам, неакласічнае аздабленне з выкарыстаннем рызалітаў, атыкаў, пілясзр>
і руста. Менавіта ў такой манеры былі ўзведзены вакзалы ў Барысаве (1877
1879), Магілёве (1902) і Маладзечне (1907), якія ацалелі да нашых дзён.
Адным з буйнейшых у Расійскай імперыі сзаў вакзал у Брэсце (1886) (і
меў выгляд неагатычнай крапасной сцяны ззубчатым парапетам і буйным ц>пі
ральным аб’ёмам, нагадваючым замкавую вежу-браму. У 1941 г Брэсцкі вамм
быў значна пашкоджаны, а пасля аднаўлення страціў свой пачатковы воб'іі»
Такі ж лёс напаткаў і вакзалы ў Віцебску (1866), Гомелі (1880), Гроднс (1867)
202
У Мінску было ажно 2 вакзалы, узведзеныя ў стылі мадэрна. драўляны
Ьріснкі (1871, іншая назва - Аляксандраўскі) і мураваны Віленскі (1890, ін-
ці.«я пазва - Лібава-Ромснскі). Апошні з іх мсў падоўжна-восевую кампазіцыю
пыглядзе шматпралётнай аркады, прычым па баках ад галоўнага ўвахода тут
рпмяшчаліся 2 вежападобныя аб’ёмы з гранёнымі шатровымі завяршэннямі.
І.р іспкі вакзал згарэў у час ІЗялікай Айчыннай вайны, а Віленскі, моцна перабу-
.мп.іііыяшчэў 1940г., быў зруйнаваны ў 1991 г. Але ацалеў будынак упраўлення
Іііі.ша-Роменскай чыгункі (1911). Пабудаваны таксама пад уплывам мадэрна,
»н мсу арыгінальную вуглавую вежачку, нязвыклыя абрысы вокан, керамічныя
і ііукі і зашклёную пірамідальную канструкцыю на даху.
Пашырэнне дзелавой актыўнасці ў першую чаргу праявілася ў з’яўленні
ііы-ііып колькасці банкаўска-крэдытных устаноў. Пры іх будаўніцтве архітэкта-
‘ '4 ч.ісцсй за ўсё звярталіся да рэтраспектыўна-рускага і неакласічнага стыляў,
|»ія прыдавалі пабудовам манументальна-прадстаўнічы характар. У пачатку
НК с і. у Мінску быў узведзены новы корпус аддзялення Дзяржаўнага банка,
ш сёння размяшчасцца Нацыянальны музей. Дзейнічалі ў рэгіёне і расійскія
нкі якія таксама засноўвалі тут свае прадстаўніцтвы. Шырока вядомы Руска-
Днміікі банк адкрыў аддзяленні, аформленыя ў нсакласічным духу, у Бабруй-
»»з (1902) і Гомелі (1910 - 1912), а Маскоўскі міжнародны банк у Магілёве
|І90І 1906).
Пазямельна-сялянскі банку Магілёве
203
Да нашага часу ў Бсларусі захаваліся і будынкі мясцовых прыватных баіі
каў - у Бабруйску (пач. XX ст.), Гомслі (1901) і Слонімс (1905). Ацалсў у М.і
гілёвс і будынак крэдытнага таварыства (пач. XX ст.) - Г-падобны ў планс с.і
зрэзаным вуглом, дзе быў размсшчаны галоўны ўваход, вылучаны паўкрупіым
балконам 2-га павсрха, які падтрымлівалі паўфігуры атлантаў. У Мінску ў 19 I 3 і
архітэктарам Г. Гасм быў узвсдзсны нсакласічны будынак сельскагаспадар
чай страхавой кампаніі, вуглавая частка якога была скруглена і на 4-м навсріг
мела тэрасу з балюстрадай і гермамі, над якой была ўстаноўлсна шматфііурп.іч
скульптурная кампазіныя (зараз тут Міністэрства ўнутраных спраў).
Аднак найбольш арыпнальны знсшні выгляд мслі філіялы Пазямелыы
сялянскага банка, для якіх узводзіліся будынкі з рысамі абарончага дойлідсіп.і
У Гродне, напрыклад, сн быў пабудаваны інжынерам Б Астравумавым у 1909
1913 гг. - галоўны акцэнт рабіўся на вуглавую частку будынка, выкананую I
выглядзе вялікага рызаліту з квадратнымі люкарнамі і шлсманадобным запяр
шэннем. У сваю чаргу, банкі ў Магілёвс (1909 - 1914, арх. А. Друпер) і Віцсбсі I
(1913 - 1917, арх. К. Тарасаў) узводзіліся пад уплывам мадэрна (ляпны д ікор
мазаіка, абліцоўка каляровай кафляй), неарускага стылю (кілспадобныя сап і
рыкі і франтоны) і нсаготыкі (всжападобныя аб’смы з імітацыяй баннін блі •
няга і дальняга бою).
Хуткімі тэмнамі ішло развіццс культурна-асветнай сфсры. Навучалып.іч
ўстановы будаваліся нсраважна з выкарыстаннсм тых жа рэтраспсктыўна-р*.
кага, неарускага і нсакласічнага стыляў, якія мелі ў імпсрыі фактычна афіныіі
ны статус - будынкі гімназій у Брэсце (1905), Гомслі (1898), Гроднс (189'.
Магілсвс (1875), Мінску (1879) і Мсціславс (1908); настаўніцкага інстыіуы I
Магілёвс (1898), духоўнай семінарыі ў Мінску (кан. XIX ст), рэальных вучп»
лішчаў у Гродне (1907) і Магілсве (1885); духоўных вучылішчаў у Віцеб. В
(1890, 1902) і Магілёвс (1889 - 1892); земляробчай школы ў Мар’інай Г<і|П‘ч
(1876). Арыпнальнас кампазіцыіінае рашэннс мсла сельскагаспадарчая шмі •
ў в. Лужасна (1909, Віцсбскі р-н) - Г-падобны ў планс будынак з больш ні.і.
кай вуглавой часткай, вылучанай складанымі франтонамі і высокай спічаі. I
вежай-шатром.
Сярод пабудаваных у той час культурных устаноў сваёй велічнасшо ў рн«
ваў драматычны тэатр у Магілёве (1886 - 1888), узведзены ў рэтраспеміф
на-рускім стылі. Галоўны фасад яго ўнрыгожвалі масіўныя 4-гранныя всч.і.і I
ўваход вырашаны лучковай аркадай. Мснавіта тут найбольш удала была ш.і>*
рыстана эстэтычная выразнасць фііурнай цаглянай муроўкі, якая дапаупн і. •
рустам, кілспадобнымі ліштвамі і ажурнымі чыгуннымі элсмснтамі. Пс м. ц®
прыгожым быў гарадскі тэатр у Мінску (1890). Падобны на палац, ён мсу
рочна-рэнесансны дэкор (нішы, пілястры, люкарны, руст, лучковы франвні ны
цэнтральным рызалітам). У Пінску ацалеў будынак першага ў горадзс кіп.п •<•
ра «Казіно» (1911 - 1912) у стылі мадэрна.
204
У пачач ку XX ст, у Беларусі з’явіліся «народныя дамы» - правобраз су-
'і« іп.іх палацаў культуры. У Гродне ў 1904 г. была ўзвсдзена падобная пабудова
V н гакласічна-нсарускім стылі. Адкрьіваліся ў азначаны час і псршыя дзяржаў-
іп.ін музсі. У Мінску захаваўся будынак царкоўна-архсалагічнага музея (1910-
ГП 3) у нсарускім стылі. Падобньі на замак, ён мсў асіметрычную кампазіцыю -
. і 'ін.ім куце размяшчалася круглая вежа з цыбулепадобным купалам, а наблі-
•>пн.і да правага боку ўваход акцэнтаваўся востраканечнай вуглавой вежачкай.
1 канца XIX ст. актывізавалася і мураванае жыллёвае будаўніцтва. У га-
рн.іх узводзіліся рэпрэзентатыўныя гасцініцы, якія аздабляліся звычайна ў
мп і ірпісцкім кірунку - «Раяль» у Гродне (1904), «Еўропа» у Мінску (1906 -
1'Л‘Ч) альбо нсакласіцызме - «Брыстоль» у Магілёве і «Парыж» у Пінску (абедз-
» пач. XX ст.). Пашырылася ў гэтьі час і будаўніцтва «даходных дамоў» (на-
♦нп.іе жыллё для сярэдніх колаў гараджан). Такім чынам забудоўваліся: вул.
1<г..ір’сўская (Савсцкая, пр-т Незалсжнасці), Серпухаўская (Валадарскага),
II .ппрпая (К. Маркса) у Мінску; вул. Соборная (Крылова), Афіцэрская (Су-
ц.ров.1), Бібкін завул. (Я. Купалы) у Віцебску; вул. Вялікая Спаская (Лсніна) у
ІІііі.-ку, Дняпроўскі пр-т (Першамайская), вул. Вялікая Садовая (Ленінская) у
М іі і іене; вул. Раскоша (Ажэшкі), Дамініканская (Савецкая), Купецкая (К. Мар-
•> 0 у Гродне; вул. Румянцаўская (Савецкая) у Гомслі; вул. Мядовая (К. Мар-
► й) I апалсўская (17 верасня), Беластоцкая (Савецкіх пагранічнікаў) у Брэсце;
•>I паская (Крайняга) у Слоніме. Разам тут уцалела звыш 50 даходных дамоў.
•‘пы пы піачаліся багатым аздабленнем парадных фасадаў, дзе ў адзінае цэлае
В п ю’яднаны дэкаратыўныя элементы большасці неастыляў і мадэрна.
«Даходны дом» у Гомелі
205
Найбольшай жа прыгажосцю і арыгінальнасцю ў гарадах і іх наваколлі
зразумела, вьізначалася заможная індывідуальная забудова. Асобнас месца заіі
мае дом архітэктара Ціхана Кібардзіна ў Віцсбску (пач. XX ст). Нсарэнссаін
тут удала спалучаўся з мадэрнам, і ў выніку вулічны фасад атрымаў нсзвычан
нае афармленне - цалкам руставаную сцяну ў цэнтры праразалі ганак галоўнаі п
ўвахода і круглая люкарна над ім, якая разам з парамі арачных праёмаў паао.і
пал утварала аркаду, дапоўненую, у сваю чаргу, у вуглавых частках будынкп
арачным праездам і акном-біфорыумам.
Нс менш арыгінальнай кампазіцыяй адзначаліся і купецкія дамы. У Б.к>
руйску прыватны асабняк купчыхі Кацнэльсон (1912) у стылі мадэрна на ўзрох іп
2-га паверха меў вуглавыя вежападобныя надбудовы і цэнтральны цыліндрыч
ны аб’ём мансарды з круглым акном. У Гродне асабняк купца Мураўёва (191 I)
вылучаўся пілястрамі з чыгуннымі вензелямі і складанай канструкцыяй даху
У Ветцы гарадская сядзіба гандляра Цімафея Грошыкава на асноўным узроуш
мела шчыльную аркдду выцягнутых неагатычных вокан, дапоўненую арып
нальнымі люкарнамі (зараз гут музей народнай творчасці). У Слоніме галоўпы
акцэнт у знешнім афармленні асабняка пачатку XX ст. рабіўся на спалучэпш
жоўтай муроўкі і чырвоньіх цагляных элемснтаў дэкору. Раскошай вылучалі^»
сярод гарадской забудовы дамы ўрачоў; у Гродне тут дамінаваў всжападобпы I
аб’ём з трапецападобным дахам у неарускім стылі (1911), а ў Гомелі - фасады
былі аздоблены ў неаракако (1903). I
Сярод прыгарадных дач увагу заслугоўвае сядзіба князёў Мяшчэрскіх у
Клімавічах (1867) з моцна выступаючым кілепадобным франтонам, «Паляўш
чы домік» Паскевічаў у в. Каранёўка (другая палова XIX ст., Гомельскі р-іі), *
таксама «Белая дача» кандыдата натуральных навук М. Рогава ў Мінску (1912
1913) з абарончай вежай-дамінантай. Добра вядома зараз і летняя рэзідэііпы»
мастака Ільі Рэпіна ў Здраўнёва пад Віцебскам (1893). Тутэйшы драўляны і»
дзібны дом меў усяго адзін асноўны павсрх, над якім размясцілася прасторііц^
мансарда з паўадкрытым балконам на галоўным фасадзе. Галоўнай дамііі.іп
тай стала неагатычная вежа з адкрытай пляцоўкай, абкружанай па перымсір»
«крапаснымі» зубцамі. У пачатку XX ст. I. Рэпін падараваў маёнтак сваёй дачпі
Таццянс, якая пражыла тут ажно да 1930-х гг. На жаль, пасля яе ад’езду сяд ійМ
была зруйнавана і толькі ў 1988 - 1992 гг. адноўлена. У 1995 г., аднак, паж і»
зноў яе амаль цалкам знішчыў Пасля ж рэстаўрацыйных работ у 2000 г. ту і р.» •
пачаў працу дом-музей славутага мастака (выстаўлены яго карціна «Дэзершр
а таксама шэраг акварэляў і абразоў).
Неад’емным элементам новага вобліку гарадоў стала значная кольк.к
пабудоў гаспадарчага прызначэння, якія таксама «апраналіся» ў эклектычп.н
дэкаратыўнае ўбраннс. Воданапорныя всжы таго часу больш паходзілі на сіа
радаўнія вежы-данжоны (Гродна, Мінск, Полацк). Неагатычнае афармлспі»
атрымала Мінская электрастанцыя (1895), а тутэйшае пажарнае дэпо (ІКК’І
было аформлена ў стылі мадэрна. Нсакласічнае ж аздабленне мела трамнні
206
іі ія элсктрычная станцыя ў Віцебску (кан. XIX ст.). У стылі неакласіцызму быў
пн> даваны і 3-навярховы вадзяны млын у Паставах (другая палова XIX ст.)
і н шральным рызалггам на галоўным фасадзе і калонамі паабапал увахода.
Ліытагічнае збудаванне ў Оршы (1902), узвсдзенае разам з арачным мастом,
। іі.і іучала рысы як неаготыкі, так і рэтраспектыўна-рускага стылю (з 1991 г тут
р пмяшчаецца этнаграфічны музей «Млын»),
Ужываўся эклектычны дэкор і для ўзбагачэння фасадаў прамысловых
'сктаў. У Добрушы адміністрацыйны будынак папяровай фабрыкі (1870) быў
упрі.пожаны дэкаратыўнымі всжачкамі і пілясграмі нетрадыцыйнай формы;
«іііпора папяровай фабрыкі ў Шклове (1898) - высокай вежай у стылі мадэр-
ім п.і ўваходзе. У Пінску вулічны фасад запалкавай фабрыкі «Прагрэс-Вулкан»
(ІН‘)>) быў выкананы ў гатычна-рэнесансным неастылі — яго «ўмацоўвалі»
м.ніуныя контрфорсы, паўкруглыя сандрыкі над такімі ж аконнымі праёмамі
Ьннр.ілі стылізаваную аркаду, а ў цэнтры 2-га паверха знаходзілася вялізнае
•іы ііыыянскае» акно. Вінакурня ў стылі мадэрна ўцалела да нашага часу ў Па-
р іччы (1908, Дзятлаўскі р-н) - цэнтр яе параднага фасада вылучаны рызалітам з
4'п'іііі.імі аконнымі праёмамі вышынёй у 2 паверхі і складаным шчытом уверсе
ірі.ігурным фрызам ды зубчатым парапетам. Яшчэ адна вінакурня з фігурнай
^гіяпай муроўкай параднага фасада захавалася ў сталічнай Лошыцы (1896).
II. ір.іманскі бровар быў узведзены ў в. Барысаўшчына (мяжа XIX - XX стст.,
віініпкі р-н). Да асноўнага 3-павярховага аб’ёму тут прымыкала 5-павярховая
*іі.і ір.пная ў плане вежа з выступаючымі за перыметр сцен цыліндрычнымі ву-
і ііікымі вежачкамі.
Гакім чынам, менавіта ў канцы XIX - пачатку XX ст. у гарадах Бсларусі
(*"ічалося масавае мураванае будаўніцтва, якое істотна змяніла знешні воблік
•нчыііпых населсных пунктаў, -тут з’явіліся эфектныя і ўнікальныя збудаванні.
10.3. Эклектыка і мадэрн
у палацава-сядзібным дойлідстве Беларусі
Уплыў гістарызму і эклектыкі на эвалюцыю айчыннага палацава-сядзібнага
. ііі п іс і ва праявіўся ў шэрагу фактараў, якія ўздзейнічалі на знешні выгляд збу-
м>. ііпіяў пезалежна ад абранага стылявога напрамку. Па-першае, больш не ўзво-
• н ш ч буйныя палацы, месца якіх занялі ўтульныя сядзібы адносна невялікіх
іі« нр.і Па-другое, перавага аддавалася асімстрычна-ступенчатай кампазіцыі,
*|<і. чкоіі прымыкаючыя адзін да аднаго аб’ёмы паступова ўзрасталі па вышыні.
М* іріняс, дамінавала тэндэнцыя да сгылявога адзінства ў афармленні комп-
>< і\ пле кожная з рэзідэнцый мсла нспаўторныя індывідуальныя адмстнасці.
ІІе.іі отыка па-ранейшаму займала дамінуючае месца. Мснавіта яна была
інірысіана пры перабудове шэрага класічных палацаў: у в. Нача (1810 1815,
інііім р-н) Юзафам Рэйтанам у 1905 - 1910 гг. (вокны асноўнага аб’ёму
мьмі н стрэльчатыя абрысы); в Новае Поле (1828, Мінскі р-н) дэпутатам
207
I Дзяржаўнай думы і ўладальнікам Ракава Іеранімам Друцкім-Любсцкім ў кап
цы XIX ст. (да лсвага крыла прыбудавалі 2-павярховы вежападобны эркср) У
сваю чаргу, у в Краскі (Ваўкавыскі р-н) памсшчыкі Сегліцы побач са сцііш.ш
драўлянай сядзібай (1839) у 1905 г. узвялі мураваны Т-падобны 2-павярхоііі.і
аб’ём. 3 боку параднага фасада да яго прымыкала цыліндрычная 5-ярусіыя
всжа-данжон, а яшчэ адна вежачка з зубчатым парапстам узвышалася над дахам
Галоўны ўваход у сядзібу застаўся у цэнтры старога корпуса, але быў вылучаны
всжападобным аб’ёмам з4 дэкаратыўнымі пілонамі ўвсрсс. Эклсктычнасць ібу
даванню прыдаваў паркавы фасад Новага корпуса, які меў вялізны карынфім
8-калонны порцік Невялікая неагатычная вартоўня з’явілася і ў Нясвіжскім п |
лацы, які пры ад’ютанце прускіх каралсй генсралс Антоніі Вільгельмс Радзіш ч
і яго жонкі Марыі дэ Кастэлян перажываў у апошняй трэці XIX ст. новае нарі*
джэнне. Часам неаготыка выкарыстоўвалася ў сядзібным дойлідствс і ў якаін
своасаблівых куліс. Так, Бохвіцы ў в. Флер’янава (Ляхавіцкі р-н) у 1870-я п
толькі тарцавы вулічны фасад з чырвонай цэглы аздобілі стрэльчатымі вокпамі
вытанчанымі вежачкамі і зубчатым парапетам, у той жа час астатняя часіы і
сядзібнага будынка была атынкавана і пазбаўлена ўсялякага дэкору.
Сярод новых неагатычных рэзідэнцый асобнас месца займаў палан
в. Чырвоны Бераг (1891 - 1893, Жлобінскі р-н), узведзены архітэктарам |іі
генам Шрэтарам. Ён стаў падарункам на вяселле генерал-лейтэнанта Міх.п
Гатоўскага сваёй дачцэ Марыі
Вінцэнту Козел-Паклеўскаму, бацька якога А
н.
фонс быў вядомым фабрыкантам, скалаціўшым капітал на распрацоўцы ўр.і і
скіх багаццяў і арганізацыі суднаходства па Обі і Іртышы. Палац меў Г-паді
ную кампазіцыю і складаўся з 2-павярховага асноўнага корпуса ды папягіочпі
1-павярховага крыла.
Сядзіба ў в. Чырвоны Бераг
208
Галоўны ўваход у будынак быў вырашаны рызалітам з тэрасай-балконам
н* 2 масіўных пілонах з арачнымі прасмамі паміж імі Тут жа былі размсшчаны
і 2 вадазлівы ў выглядзе фантастьічных чыгунных хімер. На франтальных фаса-
і.іх за агульны псрымстр сцсн выступалі ўмацаваныя контрфорсамі эрксры пад
пі.ісокімі шатрамі з флюгерамі. Знешні дэкор палаца быў псранасычаны дроб-
пымі дэталямі, узятымі з розных стыляў і эпох (рустоўка падмуркаў, эркераў
і ліштваў, ляпныя арнамснтальныя ўстаўкі і вытанчаныя пілястры). Прычым
пырабляліся яны з пабсленага пясчаніку, які ўдала спалучаўся з чырвонымі сце-
іі.імі, карычневым чарапічным дахам і срэбнага колеру шатрамі.
Блізкая па духу да папарэдняй сядзіба Губарэвічаў бьша ўзведзена ў
н I 'алавічполле (1909, Шчучынскі р-н). Яна складалася з шэрага 1- і 2-павярхо-
іп.іх карпусоў, непасрэдна злучаных паміж сабой. Фасады былі насычаны раз-
плстайнымі дэкаратыўнымі элемснтамі, сярод якіх можна назваць падмуркі з
і |»)бых вапнавых блокаў, гранёныя зашклёныя эркеры, пабеленыя руставаныя
нуілавыя часткі, контуры франтонаў і ліштвы вокан, арнаментальныя ўстаўкі
і іыліванай керамікі, ажурныя балкончыкі, тэраса з боку паркавага фасада з
ш.інай агароджай, стрэльчатыя, прамавугольныя і паўцыркульныя завяршэнні
іімчшых і дзвярных праёмаў. Падкрэсленую ўзнёсласць збудаванню прыдавалі
іп.ісокія франтоны, якія ўверсе мелі яшчэ і дэкаратыўныя вежачкі-фіялы з шат-
І'ппымі завяршэннямі.
Не менш прыгожа выглядала і падобная на замак сядзіба Гласкаў у Расо-
ііпх (1900), якая складалася з 3 асноўных аб’ёмаў - у паўднёвай частцы комплек-
ву шаходзіўся нсвялікі 1-павярховы корпус пад 2-схільным дахам з тарцовым
іуб'іагым франтонам; цэнтральная 2-павярховая частка палаца вылучалася гра-
пёііымі эркерамі, а таксама ступенчатым шчытом з круглым акном-люкарнай;
іі.іўііочны корпус быў зроблены ў выглядзе 4-граннай 3-яруснай вежы з поясам
д.чк.іратыўных машыкулей і шатровым дахам.
Сярод іншых айчынных неагатычных комплексаў неабходна адзначыць
ріпл інцыі: Путкамераў у в. Бальценікі (пач. XX ст., Воранаўскі р-н) — скла-
ін іся з 2 карпусоў, злучаных паміж сабой крытай галерэяй-аркадай з зімнім
< н ім; міністра ўнутраных спраў Льва Макава ў Мар’інай Горцы (1870— 1876);
І.пхпіцаў у в. Паўлінава (1906, Баранавіцкі р-н); Дамбавецкіх у в. Бердаўка
( ір пал. XIX ст., Лідскі р-н); Фальц-Фейнаў у в. Любча (1864- 1870, Навагруд-
«»і р-п). Апошні палац пры гэтым знаходзіўся ў двары рэнесансавага замка і ў
іісцкі час цалкам страціў свой неагатычны дэкор.
Акрамя неаготыкі вельмі папулярным у палацава-сядзібнай архітэктуры
Мн»у клсктыкі быў неарэнесанс. Найбольш пашыранымі сталі комплексы ў
< і ылі італьянскага «палаццо», для якіх характэрны: вежа-дамінанта, а таксама
і шлстайны знешні дэкор, ствараўшы так званы «прыгожы беспарадак» (атыкі,
і»н ііііс г іады, арнаментальныя ўстаўкі, калоны, пілястры, арачныя броўкі-санд-
(іі.ім, рустоўка, прафіляваныя карнізы, вазы, гермы). Самая вядомая падобная
•« і пба знаходзіцца ў Пружанах (1854 - 1870, арх. Ф. Ланцы). Яна належала па-
209
вятоваму маршалку Валснцію Швыкоўскаму і складалася з 2 рознавялікіх грун
аб’ёмаў, злучаных паміж сабой 1-павярховым корпусам. Над сй узвышалася
4-павярховая вежа пад 4-схільным дахам. Значна ўскладнялі агульнас ўспры-
маннс кампазіцыі шматлікія эркеры, рызаліты, балкончыкі, а таксама зашклё-
ная всранда і тэраса, якія разам сапраўды стваралі ўражаннс нсйкага «архітэк-
турнаі а хаосу», які, аднак, прыдаваў сядзібс каларыт, маляўнічы сілуэт і рысы
непаўторнасці.
Сядзіба ў Пружанах
Яшчэ адна падобная сядзіба была ўзведзсна для памсшчыкаў татарскапі
паходжання Катлубаяў у в. Ястрамбель (1897, Баранавіцкі р-н). Яна мелаасімсі
рычную кампазіцыю, асновай якон быў 2-павярховы цэнтральны корпус з дн
лучанымі да яго рознавялікімі аб’ёмамі пад самастойнымі дахамі. Прысутнічалп
тут і 4-павярховая всжа-дамінанта з высокім шатровым завяршэннем і флюгерам,
якая выконвала функцыю званіцы пры хатняіі капліцы (выступала за перымсір
сцен паўкруглай апсідай). У цэнтры нараднага фасада быў размешчаны нсвялі
кі рызаліт з 3-вугольным франтонам уверсе і балконам-тэрасай на 2 масіўпых
пілонах. Да яго вёў пад’язны пандус з балюстрадай. 3 паркавага боку будып.ік
агінала тэраса складанай канфігурацыі, якая паўтарала абрысы будынка.
Узводзіліся ў стылі неарэнссансу і больш лаканічныя ступенчатыя сядзібы
рэзідэнцыя Юзафа Бішэўскага ў в. Лынтупы (1907, Пастаўскі р-н). Яс іірасіц
быў распрацаваны архітэктарам Тадэвушам Раствароўскім і прадугледжваў пп
яўнасць цэнтральнага 2-павярховага корпуса, да якога з правага боку прымыкп
ла 3-павярховая вежа з высокім шпілем, а з лсвага - 1-павярховы шматграшіі і
зашклёны аб’ём з адкрытай тэрасай наверсс. У цэнтрах параднага і паркаіі.пн
фасадаў размяшчаліся шырокія балконы-веранды на калонах дарычнага орд іра
210
Асіметрычную кампазіцыю мсў і палан, узвсдзены для памсшчыкаў грэ-
•ыскага паходжання Маўрасаў у в. Тарнова (кан. XIX ст, Лідскі р-н) Цэнтраль-
іп.і корпус тут быў 2-павярховым і вылучаўся выступаючым напсрад крылом
п.і і 2-схільным дахам. Такое канструкцыйнас рашэнне дазволіла размясціць па
(нікач выступа 2 балконы-тэрасы, якія абапіраліся на пілоны, што ўтваралі арач-
ін.ія ўваходы ў палац. 3 заходняга боку да цэнтральнага аб’ёму быў прыбудава-
ны нсвялікі 1-павярховы флігель, а з усходняга — квадратная ў планс 4-ярусная
ін жа з парамі аконных прасмаў на кожным паверсе.
Арыгінальнас кампазіцыйнас рашэннс, а таксама афармленне атрымалі і
ініпыя сядзібы, узведзеныя пад уплыв$м неарэнссансу. Так, рэзідэнцыя Ахрэ-
н.। скіх у в. Лушчыкі (пач. XX ст, Мядзельскі р-н) мела вежу-дамінанту і ру-
і.шаныя вуглавыя часткі, але пры гэтым яе тарцавыя фасады былі завершаны
ін. ібарочнымі шчытамі з крывалінейнымі абрысамі. У сваю чаргу, паркавы фа-
। .і і палаца Прозараў у Хойніках (1912) паабапал наўкруглай тэрасы меў размс-
пі'і.шыя па дыяганалі вялікія арачныя аконныя праёмы: адзін з іх знаходзіўся ў
іір.шым куце 1-га павсрха, а другі — у левым куцс 2-га павсрха.
Азначаныя «эксперыменты», аднак, падабаліся далёка не ўсім. Кансср-
Міыўна настросныя колы шляхты сталі галоўнымі ініцыятарамі ўзвядзення
1 р >і іёнс неакласічных палацаў. Яны лічылі, што толькі антычны ордэр можа
прі.ціаць сядзібс гарманічную цэласнасць, а таксама ідэальмую дакладнасць
кпіір.і за і сілуэта. Найбольш выдатны прыклад такога падыходу - палац Уладзі-
| ыіы Друцкага-Любецкага ў Шчучынс, які быў узвсдзены па праекце архітэк-
і ір.і Т. Раствароўскага ў 1890 - 1913 гг Прамавугольны ў плане, ён складаўся
і ра імсшчаных на адной восі 3 аб’ёмаў. Цэнтральны з іх быў крыху меншы па
выіныііі за бакавыя і меў адкрытую лоджыю на парадным фасадзе. Апошняя
| шіралася адсунутым у глыб збудавання фасадам, перад якім размяшчаліся 2
м н іўпыя калоны іанічнага ордэра. Яны падтрымлівалі моцна развітьі карніз з
•п.ікам, дзс знаходзіўся ляпны княжацкі гсрб Падкрэсленую выразнасць фаса-
11 і прыдаваларытмічнае чаргаваннс вялікіх прамавугольных аконных праёмаў
‘ нгіясіраў іанічнага ордэра. Да таго ж пакаты дах будынка ра перыметры быў
«Сіі лроджаны вытанчанай балюстрадай.
Іпшыяайчынныя неакласічныя рэзідэнцыі не вызначаліся арыгінальнасшо
* мслі ірадыцыйнае кампазшыйнас рашэнне - сімстрычныя, прамавугольныя ў
| • піс будынкі з порцікам альбо адкрытай тэрасай у цэнтры галоўнага фасада.
» іін юбным стылі былі пабудаваны сядзібы: Навіцкіх у в. Савсйкі (1859, Ляха-
»інн р-н); Людвіга Мірскага ў в. Камянполле (1873, Міёрскі р-н); Стралковых у
• ( і ралкова (1909, Клсцкі р-н); Сухадольскіх у в. Вялікая Рагозніна (др. пал XIX ст.,
;к»ўскі р-н); Пузынаў у в. Грымяча (др. пал. XIX ст., Камянецкі р-н); Пля-
I цшу у в. Гарадзсц (др. пал. XIX ст, Шаркоўшчынскі р-н). У стылі ампір была
•|>і>рмлсна драўляная сядзіба Апалона Крывашэінава ў Шклове (пач. XX ст.).
V 1890-х іт. ён займаў пасаду міністра шляхоў зносін Расійскай імперыі і, ма-
*нпі. н.а іэтай прычынс яго рэзідэнцыя з вялікай тэрасай на парадным фасадзс
211
аддалсна нагадвала вакзал. Але пры гэтым афармлснне яе было всльмі прад-
стаўнічым - разныя накладкі на фасадах і франтонах імітавалі ляпніну, а такса-
ма рустоўку. На жаль, гэты шэдэўр драўлянага дойлідства згарэў у 2004 г.
Алс ўжыванне нсакласіцызму ў «чыстым» выглядзе было ўсс ж даволі
рэдкай з’явай. Як правіла, ён пры афармленні палацаў і сядзіб суіснаваў з іншы-
мі неастылямі. Так. яго спалучэннс с неарэнесансам і мадэрнам знайшло сваё
адлюстраванне ў рэзідэнцыі Мураўскіх у в. Аляксандраўшчына (кан. XIX ст,
Зэльвснскі р-н). Парадны фасад тутэйшага сядзібнага дома меў складаную кам-
пазіцыю - у яго цэнтры знаходзіўся моцна выступаючы аб’ём, паабапал ад якога
размяшчаліся 5-іранныя эркеры. Уваходная частка тут была вырашана аркадаіі
з паўкалонамі, а зашклёная мансарда над ёй завершана 2-схільным дахам.
Новае ўвасаблснне атрымаў і так званы «барочны класіцызм». Для Фелік
са Брыль-Плятэра побач з в. Опса (1904, Браслаўскі р-н) адпаведная сядзіба
была ўзвсдзена па праекце архітэктара Целяжынскага - яна складалася з 1-па
вярховага цэнтральнага корпуса і 2-павярховых бакавых крылаў. Уваход у яс
вылучаны порцікам, які абапіраўся на 2 простыя калоны і не меў зверху гра-
дыцыйнага франтона. Ад неабарока тут былі запазычаны «ламаны» дах, паў
круглыя завяршэнні параднага ўваходнога праёма і размешчаных па баках |я
яго вокан, а таксама тэраса ў цэнтры тыльнага фасада, з якой па каскаду лесвіп
можна было спусціцца ў парк. Азначаны нсастыль аказаўся даволі пашыраным
і ў драўляным сядзібным дойлідстве - рэзідэнцыя Пуслоўскіх у в. Гутка-Пн
слоўская (др. пал. XIX ст., Слонімскі р-н). Прычым «ламаны» характар часам
атрымліваў не толькі дах, але і шатровыя завяршэнні эркераў і нават порцікаў
сядзіба Бутаўт-Андрэйковічаў у в. Поразава (кан. XIX ст., Свіслацкі р-н).
Выдатным помнікам барочна-ракайльнага неастылю з’яўлясцца палан
УладзіміраСвятаполк-Чацвяртынскага ў г. п. Жалудок (1907- 1908, Шчучынскі
р-н), узвсдзены па праекту Уладзіслава Марконі. У плане ён меў сіметрычнуш
Ж-падобную кампазіцыю, што дасягалася. за кошт прыбудовы да асноўнага пр.і
мавугольнага аб’ёму высунутых наперад рызалітаў з шатровымі завяршэннямі
размешчаных як па вуглах, так і ў цэнтры параднага і паркавага фасадаў. 1І.і
лац меў 2 асноўныя паверхі, але наяўнасць «ламанага» даха дазволіла ў тварыін.
яшчэ і мансарду з авальнымі вокнамі-люкарнамі. Галоўны ўваход быў вылуча
ны на паўкруглым цэнтральным рызаліцс балконам на 4 парных калонах, н 11
якім уверсе размяшчалася прыгожая скульптурна-геральдычная кампазіцыя
Знешні дэкор палаца быў вельмі разнастайным і ўключаў ляпніну, картушы
гірлянды, вазы, фігурныя ліштвы, рустоўку вуглавых частак і г. д.
У неабарочным стылі таксама былі пабудаваны ў пачатку XX ст. сяд пін.і
Сеяцкіх у Крупках, Жукоўскіх у в. Дашкоўка (Магілёўскі р-н), Вяленіных >
в. Малыя Сцепанішкі (Мастоўскі р-н), Шышкаўу в. Тракенікі (Астравецкі р п)
У стылі неабарока з элементамі мадэрна была псрабудавана ў 1906 г. гісторы
кам Антоніем Віславухам і ўласная класічная сядзіба ў в Пярковічы (ІКП'
Драгічынскі р-н) - у цэнтры тутэйшага прамавуголыіага ў плане будынка бы і|
212
іроблена мансарда з фігурным шчытом, які праразалі рамбічныя вокны-лю-
к.ірны.
Неарускі стыль пашыраўся пераважна ў праімперскіх колах. У ім быў
пформлены палац у в. Дзям’янкі (Добрушскі р-н) генерал-губарнатара Фінлян-
лі.іі Мікалая Гсрарда (мяжа XIX - XX стст.) - асімстрычны 2-павярховы буды-
н.ік. аздоблены ў традыцыях старажытнага церама - рустоўка, калоны-дынькі,
пркпурны фрыз, афармленне ўваходнага партала вісячымі аркамі з гіркамі і
іііпі. Уласцівыя стылю кілепадобныя аркі маглі выкарыстоўвацца і як дадатак да
іцпіых неастыляў — неагатычны палац Эмерыка Гутэн-Чапскага ў в. Станькава
( ір пал. XIX ст., Дзяржынскі р-н), неакласічная сядзіба Тараревічаў у в. Гнезна
( ір пал. XIX ст., Ваўкавыскі р-н).
Што ж датычыцца мадэрна, то ён даволі слаба праявіўся ў айчынным
іядіібным дойлідстве з-за кароткага часу свайго існавання. Яму характэрна:
ннмсгрычнасць, кампазіцьія з рознавялікіх аб’ёмаў пад адзіным складаным
хам, адсутнасць звычнага дэкору, акцэнтаванне ўвагі на функцыянальнай
іручпасці пабудовы. У такой манеры былі ўзведзены сядзібы: у Старабарысаве
пнаікімі князямі Раманавымі, в. Межава (Аршанскі р-н) Дзеражынскімі; п. Сві-
«н.ічы (Гродзенскі р-н) Пуслоўскімі; в. Бяздзедавічах (Полацкі р-н) Корсакамі;
іі Кнмарова (Мядзельскі р-н) Сулістроўскімі (усе - пач. XX ст.). Пошук но-
нні п ў знсшнім афармлснні праявіўся ў сталічнай Лошыцкай сядзібе дэпутата
I Діяржаўнай Думы Яўстафія Любанскага (1890 - 1895), дзе драўляныя эле-
ні'іііы дэкору эфсктна глядзеліся на фоне атынкаваных белых сцен. Падобны
ітппі выгляд атрымала, дарэчы, і сядзіба Маліноўскіх ў в. Чарапоўшчына
I ір пал. XIX ст., Ушацкі р-н).
Трэба адзначыць, што, нягледзячы на выкарыстаннс пры ўзвядзенні та-
ггыспых айчынных палацаў і сядзіб розных неастыляў, сапраўдная эклектыка
п.ііі.іііала ў іх унутраным афармленні. Прыкладам з’яўляюцца інтэр’еры палаца
I Чпрвоным Беразе. Вестыбюль у ім быў аформлены ў неагатычным стылі з
іыіііюй столлю. У галоўную парадную залу вёў стрэльчаты ўваходны партал,
іні бпках ад якога размяшчаліся гатычныя каміны. Само памяшканнс мела аз-
1*>ііепнс ў стылі Людовіка XVI. Іншыя вялікія і малыя гасціныя былі выраша-
ы V арабскіх, раманскіх, рэнесансавых традыцыях. Асобна вылучалася зала ў
і н.і п нсаракако - яе столь упрыгожваў плафон з картушамі, ляпнымі ружамі і
Міропымі вянкамі. Усе пакоі палаца былі аздоблсны фрэскавымі роспісамі, ма-
ІМікііпай падлогай са складаным арнаментам, бронзавымі скульптурнымі кам-
п« ііпыямі, вырабамі з вснецыянскага крышталю, англійскага фаянсу, а таксама
• іріппамі вядомых мастакоў - Івана Айвазоўскага, Іагана Лампі Старэйшага,
I • прыха Семірадскага і інш.
Куды больш наватарскай стала і сама ўнутраная цланіроўка. Так, у Расон-
»» ііі сядзібе асноўным яе кампанентам быў выгнуты Г-падобны калідор, вакол
ііці і ірупаваліся розныя па памерах памяшканні. Акрамя гэтага патасмныя
> інііы ў сценах звязвалі паміж сабою ўсе паверхі і вялі ў сутарэнні «замка».
213
Значнае ўздзеянне аказала эклсктыка на паркавае мастацтва. Развіццё на-
вукі спрыяла істотнаму пашырэнню асартыменту раслін і ўзрастанню колькасці
экзатычных відаў, якія станавіліся сапраўдным прадмстам гонару гаспадароў.
У той жа Лошыцы раслі: маньчжурскі арэх, крымская сасна, сібірская піхта,
магнолія кобус. Адбылося і ўскладнснне структуры паркаў з іх падзслам на псіі-
зажныя і рэгулярныя зоны і вылучэннем месца пад фруктовыя сады (Межава,
Опса, Свіслач). Пры гэтым кожны парк захоўваў уласны індывідуальны вобраз,
чаму садзейнічала ўдалае прыроднас размяшчэнне, выкарыстаннс тапіярнага
мастацтва (фігурная стрыжка дрэў і кустарнікаў), каскады ставаў ды рамантыч
ныя пабудовы. Сярод апошніх асобна вылучаліся ўязныя брамы: у в Вялікая
Ліпа (Нясвіжскі р-н) яе цэнтральны аб’ём быў прарэзаны стрэльчатай аркай, <і
ўваходы ў крылы-стайні аздаблялі гарэльефы з выявамі рыцараў; у в. Пладовая
(Мастоўскі р-н) брама мсла выгляд трыумфальнай аркі са стрэльчатымі пра
ёмамі і калонамі; у Скідзелі ж паабапал уязной алеі былі ўзведзены рознавялікія
вежы з шатровымі завяршэннямі і байніцамі (усе- пач. XX ст.).
Насычаліся багатым дэкорам і іншыя збудаванні Так, у в. Яхімоўшчыіы
(Маладзечанскі р-н) уцалела афіцына ў неакласічным стылі (1900). Шыкоўная
неарэнесансавая стайня захавалася ў Альбярціне пад Слонімам (пач. XX сг.)
У Станькавс быў узведзены павільсн «Скарбчык», падобны на 4-всжавы замак
(1880), у в. Задвся (Баранавіцкі р-н)- лядоўня з вялікімі ступснчатымі круглымі
люкарнамі на фасадах, а ў в. Рось (Ваўкавыскі р-н) - дом садоўніка з буйнымі
аркатурнымі фрызамі і 4-пялёсткавай люкарнай на франтоне (абодва - др. пал
XIX ст). У п. Палескі (Лунінецкі р-н) уцалсла Т-падобая лазня ў сгылі мадэрп
(1905) з фігурнымі шчытамі і стромкай шатровай всжай у цэнтры. У в. Варняпы
(Астравецкі р-н) і Лынтупах здалёк былі бачны маіутныя дэкаратыўныя всжы
данжоны (абедзве - пач. XX ст.).
Сучасны стан болынасці з пералічаных помнікаў, на жаль, далёкі ад ід<
альнага. Частка з іх адвсдзена пад адміністррцыйныя (Бальценікі, Гнезна, Крун-
кі, Лошыца, Тарнова) і навучальныя ўстановы (Камянполле, Любча, Чырвоіім
Бераг), санаторыі (Савсйкі, Гутка-Паслоўская, Жалудок), інтэрнаты (Расопы)
музеі (Пружаны), шпіталі (Поразава), храмы (Межава), некаторыя спустошанп
і паступова разбураюцца (Грымяча, Дзям’янкі, Лынтупы, Опса, Ястрамбель)
некаторыя ўжо прададзены прыватным інвестарам за мізэрныя сумы (сяд ііЛ і
ў Красках стала ў 2010 г. уласнасцю прадпрымальніка з г. Салехард (Расія) а
300 млн р.). Разам з тым унікальны эклектычны выгляд робіць айчынныя іы
лацы ды сядзібы часоў эклсктыкі каштоўнымі помнікамі сваёй эпохі і цікавымі
экскурсійнымі аб’екгамі, здольнымі істотна палепшыць стан айчыннай турі
стычнай інфраструктуры.
214
10.4. Гістарызм у бсларускай
сакральнай архітэктуры
У поўнай меры эклектыка ў каталіцкай мураванай архітэктуры здолсла пра-
яшцца толькі з канца XIX ст., калі была абвешчана свабода всравызнання і зня-
іы абмежаванні на ўзвядзснне храмаў розных канфссій. Большасць тагачасных
н.ісцёлаў псраймала гатычныя традыцыі, але ў параўнанні з эпохай рамантызму
нпы сталі болыпымі на памсрах, набылі падкрэслсны вергыкалізм і дынаміч-
інісць кампазіцыі. Сярод элементаў дэкору фасадаў тут выкарыстоўваліся. акно-
ружа над увходам, ступенчатыя контрфорсы і франтоны, спічастыя шпілі веж,
фіялы, пінаклі, аркатурны фрыз, нішы і інш. Як правіла, узводзіліся 3-нсфавыя
ь.ізілікі з гранснай апсідай і квадратнай у плане вежай на галоўным фасадзе -
Марыінскі касцсл у в. Альковічы (1897 - 1902, Вілейскі р-н), Гсоргіеўскі касцёл
у і Восава (1910, Навагрудскі р-н), Аляксееўскі касцел у г. п. Івянцы (1905 -
1907, Валожынскі р-н), касцёл Святога Антонія ў в. Каменка (1908, Шчучын-
м р-н), Пстрапаўлаўскі касцёл у в Лагішын (1907 - 1910, Пінскі р-н).
Далейшае развіццё падобнага тыпу храма прывяло да істотнага павслічэн-
іін нышыні вежы-званіцы -у Троіцкіх касцёлах у г. п. Відзах(1914, Браслаўскі р-
п) і в Шылавічы (1907- 1914, Ваўкавыскі р-н) яна дасягала адпаведна 59 і 55 м.
< нрод жа лепшых айчынных 1-вежавых храмаў, увасобіўшых увесь спектр не-
ііі .ііычнага дэкору, нсабходна назваць Троіцкі касцёл у в Гсрвяты (1899 1903,
Лсіравецкі р-н) і касцёл Святога Антонія ў Паставах (1898 - 1904). Маглі бу-
іні.іпца ў неагатычным стылі і 2-вежавыя базілікі - Марыінскія касцёлы ў
к Іадарожжа (1910, Глыбоцкі р-н), Міёрах (1907), в. Нястанішкі (1905, Смаргонс-
ш р-п) і в Трабы (1900 - 1905, Іўеўскі р-н). У большасці яны былі цаглянымі,
іі іс ужываліся і абчасаныя камснныя блокі - касцёл Святога Юзафа ў в Рубя-
। іімчы (1907 - 1911. Стаубцоўскі р-н)
Узводзіліся і бязвежавыя зальныя храмы, контрфорсы якіх на галоўным
ф.ісадзе дапаўнялі невялікія всжы-пінаклі - касцёл Святога Андрэя Баболі ў
н ІІ.ірач (пач. XX ст, Мядзсльскі р-н) Часам нсагатычныя храмы абліцоўва-
іц н іранітнымі блокамі, што ўзмацняла іх сярэднявечны дух - касцёл Святога
I іпміра ў в. Ліпнішкі (1910, Іўеўскі р-н) Таксама прымянялася і «аксамітавая
мурпўка», на фоне якой надзвычай выразна гпядзеліся пабеленыя элсмснты дэ-
ііпр\ касцёл Праабражэння Гаснодняга ў г. п. Вялікая Бераставіца (1912).
I канца XIX ст. пашырылася ўзвядзеннс неараманскіх касцёлаў, якія ў ад-
р> । пкіінс ад неагатычных мелі больш лаканічны дэкор і манументальны выгляд.
Ліпбпыя рысы гэтага стылю праявіліся пры будаўніцтве Чырвонага касцёла ў
Мшску (1905 - 1910) з асімстрычнай кампазіцьіяй, магутнай галоўнай вежай-
ІІ.ІПШ.ІЙ і вялікімі вокнамі-ружамі на фасадах. Уражваюць сваёй велічнасцю
ііім.іма 2-вежавыя 3-нефавыя базілікі - касцёл Адшукання Святога Крыжа ў
Аі іраўцы (1910 - 1911), Міхайлаўскі касцёл у в. Белагруда (1900 - 1905, Лід-
Ьі р п). касцёл Святой Варвары ў Віцебску (1884 - 1885), Троіцкія касцёлы ў
215
Міхайлаўскі касцёл у А шмянах
г. п. Зэльва (1913) і в. Росіца (1884, Верхнядзвінскі р-н), касцёл Найсвяцсйшага
Сэрца Ісуса ў в. Слабодка (1903, Браслаўскі р-н).
Авангардная трактоўка падобнага тыпу храмаў прадугледжвала ўзвядзен-
не ўсяго 1 вежы з яе асімітрычнай пастаноўкай у куцс галоўнага фасада - Кры-
жаўзвіжанскі каецёл у Вілейцы (1906 - 1913). Будаваліся і больш звычныя
неараманскія 1-вежавыя храмы, дзе званіца знаходзілася ў цэнтры галоўнага
фасада - Троіцкі касцёл у г. п. Косава (1878, Івацэвіцкі р-н). Жаданне падкрэ-
сліць масіўнасць і непахіснасць храмаў знайшло сваё ўвасабленне ў муроўцы з
вапнавых блокаў - касцёл Божага Цела ў в. Іказнь (пач. XX ст., Браслаўскі р-н),
касцёл ІІайсвяцейшага Сэрца Ісуса ў в. Ілья (мяжа XIX - XX стст., Вілейскі
р-н), касцёл Святога Сымона і Тадэвуша ў в. Лаздуны (1904- 1910, Іўеўскі р-н).
У тэхніцы «браслаўскай мазаікі» (сцены складзсны з буйных колатых валуноў,
пасярод якіх размешчанЫ канцэнтрычныя і арнаментальныя кампазіцыі з дроб-
ных каменьчыкаў) яшчэ ў 1824 г. быў пабудаваны Марыінскі касцёл у Браславс.
якому ў 1897 г. пры капітальным рамонце таксама прыдалі неараманскія рысы
Амаль не ўжываўся ў культавым дойлідстве неарэнесанс. Толькі ў касцёлс
Святога Антонія ў в. Дварэц (1904, Дзятлаўскі р-н) адчуваецца яго ўплыў (разам з
асобнымі рысамі неабарока)
2-вежавая базіліка з фігурны-
мі купаламі і валютамі мела
руставаны галоўны фасад,
порцік з аркай-уваходам і вя
лікае паўкруглае акно над ім
Традыцыйны для барокп
выгляд 2-вежавых 3-нефавы*
базілік атрымалі Міхайлаўсм
касцёл у Ашмянах (1900
1910), касцёл Святога Андрія
Баболі ў в. Лынтупы (1908
1914, Пастаўскі р-н), касцёл
Святога Іаана Хрысціцеля ў
в. Параф’янава (1908, Діж
шыцкі р-н). Пстрапаўлаўсм
касцёл у в. Мядзведаінчы
(1908 г., Ляхавіцкі р-н) мс,
1 вежу ў цэнтры галоўіыі»
фасада, а бязвежавы касцС і
Святога Іаана Хрысцінсн*
быў узведзены ў в. Ваўкал.ші
(мяжа XIX - XX стст., Док
шыцкі р-н). Непаўторнас кпм
пазіцыйнае рашэнне атрымнУ
216
' пефавы Мікаласўскі касцёл у Свіры (1908, Мядзельскі р-н) - 5-ярусная вежа
іуі замыкала крыло трансспта (у яго аснове рэшткі храма сяр. XVII ст.), а з
. і унрацьлеглага боку знаходзілася 1-павярховая капліца са сферычным купалам
(бі.ілая апсіда).
Што ж датычыцца неакласіцызму, то ў ім даволі часта перабудоўвалі ста-
рі.ія класічныя храмы, значна ўзбагачаючы іх дэкор, - Троіцкі касцёл у в. Індура
(1825,1901- 1904, Гродзенскі р-н), касцёл Святой Ганны ў в. Лунна(1782,1895,
М ісюўскі р-н). Ён выкарыстоўваўся і ў спалучэнні з неабарока - касцёл Свя-
нч.і Іаана Хрысціцеля ў в. Беняконі (1900- 1906, Воранаўскі р-н) і Марыінскі
.цгііёл у г. п. Сапоцкін (пач. XX ст, Гродзснскі р-н). Сярод жа храмаў, цалкам
ыпрпнутых» у ордэр, вылучаюцца: Троіцкі касцёл у в. Бездзеж (1915, Драгі-
'іі.ніскі р-н) і касцёл Праабражэння Гасподняга ў в. Селіванаўка (1899, Гродзсн-
। м р-н). Новай трактоўкай стылю сталі плоскасныя фасады, пазбаўленыя ўся-
іяк.п а дэкору, - Марыінскі касцсл у в. Падлабенне (1882, Гродзенскі р-н).
Слаба прадстаўлены ў сакральным дойлідстве мадэрн, што тлумачылася
»інксрватызмам болынасці святарства і вернікаў. Як правіла, ён ужываўся толь-
I *І лля прыдання тым жа нсагатычным храмам падкрэсленай індывідуальнасці
інрні наватарства асобных элементаў дэкору) - Троіцкі касцёл у в. Войстам
11 'II I, Смаргонскі р-н) і Мары інскі касцёл у в. Нача (1910-1914, Воранаўскі р-н).
Іптэнсіўна развівалася ў азначаны час праваслаўнае дойлідсгва, у якім вы-
і ч і.і іся некалькі асноўных кірункаў. Так, пасля падаўлення паўстання 1863 -
ІММ гі актывізавалася будаўніцтва тыпавых 4-часткавых цэркваў. Ініцыятарам
і« V ціядзення стаў віленскі генсрал-губернатар Мікалай Мураўёў, ад імя якога
I рііц нгрымалі назву «мураўёўкі» — Успенская царква ў Браславс (1897), Кры-
• і ішжанская царква ў в. Бяроза (1864, Кобрынскі р-н)), Георгіеўская царква ў
* 1 іі п.шаны (1901), Сімяонаўская царква ў Камянцы (1914), Антоньеўская
рш.і у Косаве (1868, Івацэвіцкі р-н), Мікалаеўская царква ў Лагойску (1862 -
(«м) Ільінская царква ў в. Любча (1910 1914, Навагрудскі р-н), Пакроўская цар-
•»> ў Маладзечне (1867- 1871), Троіцкая царква ў г. п. Мір (1865, Карэліцкі р-н).
інк.порых выпадках гэты тып храма набліжаўся да крыжовай кампазіцыі,
| « ппо па баках ад малітоўнага зала ўзводзілі паўкруглыя бакавыя прытворы -
7)«ніік.ія царква ў в. Даўгінава (1870, Вілейскі р-н). Маглі ўзамен іх будавацца
11 чіц.і выступаючыя ступенчатыя ўваходныя парталы з кілепадобнымі завяр-
*<ніінмі - Прачысценская царква ў в. Лахва (1889, Лунінецкі р-н). Далейшая ж
п> нр.піоўка гэтага напрамку прывяла да павелічэння памераў храмаў, значнага
) н чі ііч ншя іх арнамснтальным дэкорам і надання купалам больш арыгінальнай
і | ііі сабор Трох Свяціцеляў у Магілёве (1909 - 1911), Ілынская царква ў
М>рі'іі.і (1880).
І.п п.шымі памсрамі і багатым дэкаратыўным аздабленнем вызначаліся
Б Гііісііі.ія крыжова-купальныя храмы - Васкрасенская царква ў Ашмянах
М), Мікаласўская царква ў Брэсце (1904 - 1906), Міхайлаўская царква ў
м>111'1,іх (др. пал. XIX ст.), Аляксандра-Неўская царква ў Мсціславе (1870),
217
Мікаласўская царква ў Паставах (1894). Асобна тут трэба ўзгадаць Усесвяцкую
царкву ў в. Пірэвічы (1902, Жлобінскі р-н), фасады якой былі аздоблсны шмаі
лікімі маёлікавымі арнаментальнымі ўстаўкамі.
Не быў забыты і цэнтрычны тып храма з 5-купальным завяршэннсм
Ільінская царква ў г. п. Бешанковічах (1866 - 1870), Крыжаўзвіжанская царкп.і
ў Высокім (1869, Камянецкі р-н). Падобную кампазіцыю мелі і буйныя саборы
якія пры гэтым сталі сапраўднымі шэдэўрамі рэтраспектыўна-рускай архітэкіу
ры - Васкрасенскі сабор у Барысаве (1874), Сімяонаўскі сабор у Брэсцс (1865 -Л
1868), Крыжаўзвіжанскі сабор у Полацку (1893 — 1897).
Асаблівую выразнасць храмы атрымлівалі пры ўзвядзенні сцен з бутаваы
каменю («муроўка з ізюмам») з пабелкай элементаў дэкору. А мснавіта: 4-часі
кавыя Казьмадзям’янаўская царква ў в. Вішнева (1865 г., Валожьінскі р-н) і Мі«
хайлаўская царква ў ІПчучыне (1863); крыжовакупальныя Пакроўскія цэрквы ]
в. Краснае (1889, Маладзечанскі р-н) і в. Турэц (1888, Карэліцкі р-н); цэнтрыч
ная Ушэсцеўская царкваў в. Ярэмічы (1867, Карэліцкі р-н).
Зрэдку праваслаўныя храмы будаваліся і з улікам іншых неастыляў - Сяр
гееўская царква ў в. Лескавічы (пач. XX ст., Шумілінскі р-н) мела рысы нсЛ
раманскага стылю (аркатурны фрыз, арачны ўваходны партал), а Пакроўсмн
царква ў в. Алекшыцы (1865 - 1871, Бераставіцкі р-н) - неаготыкі (стрэль'Ш
тыя аконныя праёмы). Пад уплывам неакласіцызму былі ўзведзены Пакроўскш
царква ў в. Доўск (1904, Рагачоўскі р-н) і царква Святой Параскевы Пятніцы |
в. Галынка (1891, Гродзенскі р-н).
Распачалася ў другой палове XIX ст. і масавая перабудова ў рэтраспекіы^
на-рускім стылі касцёлаў, канфіскаваных у каталіцкай царквы Славутая «Фар*
Вітаўта» ў Гродне (1380-я гт.) была перададзена праваслаўным яшчэ ў 1804 I
пераўтворана імі ў Сафійскі сабор. У час рэканструкцыі 1896- 1899 гт. храм п«
быў крыжовую кампазіцыю з 5-купаллсм над малітоўнай залай і какошнікавыМІ
парапетамі. Марыінскі касцёл у Заслаўі (1774) быў перароблены пад царкву,
1868- 1878 гт.: надасноўным аб’ёмам узвялі сферычны купал на цыліндрычін.і'»
светлавым барабане, а фігурны франтон на галоўным фасадзе замянілі квадр.п
най у плане вежай-званіцай. У былым Троіцкім касцёле ў г. п. Глыбокае (1764
1782) у 1902 - 1908 гг. былі знішчаны верхнія ярусы всжаў, узамен якіх устанппі
лі шлемападобныя купалы Вялізны цыбулепадобны купал з’явіўся ў 1865 г. і нм
Мікалаеўскім касцёлам у Міры (1599 - 1605). Галоўны ж фасад касцёла фр.ін
цысканцаў у в. Грынявічы (1792, Свіслацкі р-н) пры рэканструкцыі 1870 і (>. >
дапоўнсны кілспадобным франтонам, а таксама 5 цыбулепадобнымі купаламі I
макаўкамі на галоўным фасадзе. Барочнае аздабленне фасадаў уніяцкай Сінн»
Духаўскай царквы ў Мінску (1636) у 1850 - 1870 гг. было цалкам заменена д ма
рам, уласцівым маскоўскім сярэднявечным храмам, а над малітоўнай залай іш •
будаваны 4-гранны аб’ём, завершаны 5-купаллем Фактычна новы знешні выі і. •
атрымала і былая барочная базіліка ў в. Крывошын (1740, Ляхавіцкі р-н), стаўнм|
ў 1864- 1866 гг. тыповай Пакроўскай царквой у рэтраспектыўна-рускім сн. і
218
Часам надобныя работы па псрабудове касцслаў прыводзілі да з’яўлсння
»ішмпў з арыгінальным знешпім выглядам. Так, рэканструяваная у другой пало-
ы ХІ\ ст. Ільінская царква ў в. Шкунцікі (Шаркаўшчынскі р-н) у сваёй аснове
мі цн класічны касцёл 1825 г, прычым яе адмегнасцю сталі масіўныя контрфор-
і і.і ямя ўмацоўвалі пазбаўленую апсіды алтарную сцяну.
Грэба адзначыць і тое, што шэраг праваслаўных храмаў выконвалі пачэс-
пуіі' мсмарыяльную функцыю. Аляксандра-Неўскі сабор у Кобрыне (1864 -
ІН68) быў узведзены побач з месцам пахавання 77 рускіх салдат, паўшых нры
•Гнірішс горада арміяй А. Тармасава ад саксонскага корпуса Ж. Рэнье ў ліпені
ІКІ ? і Месца яшчэ аднага бою паміж імі адзначана капліцамі ў в. Гарадзечна
11912 - 1914, Пружанскі р-н) і в. Паддубна (1912, Пружанскі р-н). Будаўніцтва
А ннксапдра-Неўскай царквы ў Мінску (1896 - 1898) было прысвечана памяці
11X іюінаў-беларусаў з 119-га Каломенскага палка і 30-й артбрыгады, якія за-
|пп п ў бітве з турэцкай арміяй пад Плеўнай (1877, Балгарыя). У Пакроўскім
ійОпры Гродна (1907) увекавечаны імёны 21 афіцэра і салдата гродзенскага гар-
Ііпіпі і і 26-й аргбрыгады, забітых у час Руска-японскай вайны 1904 - 1905 гг.
М< іарыяльныя капліцы так-
І«м і оылі ўзведзены ў в Ляс-
•»• (1908 - 1912, Слаўгарад-
і • і р 11), каля якой армія Пятра 1
, I ’О.Чг. інішчылашведскікор-
Нуі і спсрала А. Левенгаўпа, і
| н Салтанаўка пад Магілё-
шм (1912), дзе ў ліпені 1812 г.
В0ы і.іся бітва паміж карпуса-
»1 м.іршала Л. Даву і генерала
• I І'.ісускага, сарваўшая план
ІІ'ініі ісопацазнішчэнні рускіх
піі паасобку. Псрамога ж
ррюпі арміі А. Суворава над
фп.піцамі К. Ссракоўскага
іы п Крупчыцы 17 всрасня
і ’ I і бьша адзначана будаў-
Ццінім мсмарыяльнай Уладзі-
і.'і ь.пі царквы, размешчанан
ІЬіыіі'іск, у в. Чыжэўшчына
||І'і I А.ібінкаўскі р-н).
М.ісавы характар пры-
іо і будаўніцтва прыват-
мніліц. Архаічныя піра-
Ьн п.іх.івальні ўцалелі ў
• М.інпіоўшчына (1898, Ма-
Капліца-пахаваіьня
князей Святапопк-Мірскіх у Міры
219
ладзсчанскі р-н) і Уздзе (кан. XIX ст.). У стылі неаготыкі былі аформлены кап
ліцы ў Панямоні. Свяцку і Сапоцкіне ў ваколіцах Гродна (усе-др. пал. XIX сі.
в. Баранос (лач. XX ст., Дзяржынскі р-н), в. Вязынь (1878, Вілсйскі р-н), в. Лсбс
дзева (1910-я гг., Маладзечанскі р-н), в. Сэрвач (пач. XX ст., Карэліцкі р-н).
Нсакласіцызм знайшоў сваё адлюсз раванне ў пахавальнях ў в. Жардзяжж
(мяжа XIX - XX стст., Лагойскі р-н), в. Калбы (пач. XX ст., Пінскі р-н), Маплёпс
(1904), в. Моладава (1905 - 1908, Іванаўскі р-н), в. Нача (пач. XX ст., Воранаў
скі р-н). Рысы рэтраспектыўна-рускага стылю мелі капліцы ў в. Бяздзедавічі
(Полацкі р-н), Оршы і Петрыкаве (усе - пач. XX ст ). Сапраўднымі шэдэўрамі
архітэктуры сталі родавыя пахавальні ў неарускім стылі Паскевічаў у Гомсчі
(1870 - 1889) і Святаполк-Мірскіх у Міры (1904).
Рамантызацыя народнага быту і жаданне скараціць выдаткі сталі асноўн.н
прычынай таго, што шмат храмаў працягвала ўзводзіцца з дрэва. Калі гаварыці
пра касцёлы, то яны былі невялікіх памераў і мелі спрошчаны дэкор. Большасіп.
з іх адчула ўплыў нсаготыкі: касцёл Святога Юзафа ў в. Быцень (пач. XX сі
Івацэвіцкі р-н), касцёл Нансвяцейшага Сэрца Ісуса ў в. Канвелішкі (1916, Во
ранаўскі р-н), касцёл Святога Юрыя ў в. Паланэчка (1899, Баранавіцкі р-н), ь.і
сцёл Маці Божай у в. Парэчча (1904 — 1906, Гродзснскі р-н). У сваю чаргу, <
в. Мяжаны (Браслаўскі р-н) ацалеў нсабарочны касцёл Маці Божай (пач. XX с і)
а ў в. Рамні (Гарадоцкі р-н) Марыінскі касцёл (1896) з рысамі нсакласічнаі .і
рэтраспектыўна-рускага стыляў. Адчувальна ўздзсянне неакласіцызму і ў каснё
ле Святога Міхаіла Архангела ў Пружанах (пач. XX ст.). Арыгінальны знсіпн
выгляд у 1902 г. атрымаў Троіцкі касцёл у в. Данюшава (1809, Смаргонскі р-п)
вокны набылі стрэльчатыя абрысы, а на галоўным фасадзе з’явіўся порцік
4 мураванымі калонамі. Падуплывам мадэрна быў узведзсны Марыінскі каспёі
у в. Ксмслішкі (1900, Астравсцкі р-н) - у форме лацінскага крыжа з рамбічнычі
люкарнамі на тарповых фасадах.
У праваслаўным драўляным культавым дойлідстве ўжываліся камп |
зіцыйныя рашэнні, уласцівыя мураванай архітэктуры. Так, былі пашырапм
4-часткавыя пабудовы — Троіцкая царква ў в. Белавуша (1905, Столінскі р п)
царква Святых Канстанціна і Алены ў Валожыне (1866); крыжовакупалі.шл
храмы - Троіцкая царква ў Быхаве (1890 - 1899), Прачысцснская царкііп і
в. Павіцце (1911, Кобрынскі р-н). Рысы, уласцівыя неабарока, атрымала Ільіпск »і
царква ў в. Велямічы (1881, Столінскі р-н). Узводзіліся асобныя храмы і ў нв
класічным стылі Крыжаўзвіжанская царква ў в. Бяроза (1864, Кобрынскі р |
з 6-калонным порцікам на галоўным фасадзе і 4-калоннымі порцікамі на таріь*
вых прыдзелах. Унікальны выгляд у стылі мадэрн атрымала Успснская царкпн
г. п. Шаркаўшчына (1912). Тутэйшы 4-часткавы храм над малітоўнай залаіі м«|
8-гранны барабан са складаным шатровым завяршэннсм - цэнтральнуіо і лк
ку пабаках дапаўнялі невялікія шатры на трапецападобных франтонах. Звлвнн
ж на галоўным фасадзс была квадратнай у плане з выцягнутымі контрфорсім(
і макаўкай уверсе.
220
Адметнае архітэктурнае рашэннс мелі тагачасныя сінагогі. У Гродне яна
•ч.і пі аздоблена кілспадобнымі франтонамі і ліштвамі вокан у рэтраспектыўна-
р. кім стылі (пач. XX ст.), у Мінску - узведзсна ў «маўрытанскім» стылі (канец
XIX ст.), а ў в. Індура (1885, Гродзенскі р-н) - мела рысы рэнссансава-барочнага
іп .і. іы поз аркадамі аконных праёмаў і вуглавымі всжамі на галоўным фасадзе.
І.уііні.і яўрэйскі рэлігійна-асвстны комплекс у неакласіцызме ўцалеў у г. п. Мір
(шп XIX ст.)- галоўная і мяшчанская сінагогі, кагал, іешыва і г. д. Лютэранскія
|ірчі пераважна будаваліся пад уплывам неаготыкі - храмы ў Гродне і Полацку
ін< і'дівс- пач. XX ст.). Драўляныя мячэці з высокімі мінарэтамі ацалелі да на-
імі-іч дзсн у Навагрудку (1855) і Іўі (1884).
Такім чынам, гістарызм у культавым дойлідстве значна ўзбагаціў айчын-
к)іо архітэктурную спадчыну. Пры гэтым, нягледзячы на будаўніцтва храмаў,
«й правіла, у нейкім адным неастылі, эклектыка тут праявілася ў выбары кам-
ш ішыпнага рашэння - тыя ж 2-всжавыя базілікі па-наватарску ўжываліся ў
Ціп IV! шні з неагатычным ці неараманскім дэкорам.
10.5. Рэалізм і авангард
у айчынным мастацтве
I сярэдзіны XIX ст. у айчынным мастацтве ўзрасла цікавасць да рэчаіс-
пі. у прыватнасці імкненне да адлюстравання рэалій паўсядзённага жыцця
п.пасўрапейская гэндэнцыя да аб’ектыўнага натуралізму ў Бсларусі была
псна падкрэсленай індывідуалізацыяй вобразаў з акцэнтаваннсм увагі на
•мі нростага народа і маляўнічасць тутэйшых краявідаў.
Адным з псршых мастакоў, які пачаў працаваць у рэчышчы рэалізму, быў
Ічпмір Альхімовіч (1840 - 1916) з в. Дэмбрава (Шчучынскі р-н), карціны яко-
♦♦ і'ік іывядалі пра жыццё дробнай шляхты і сялян - КДажынкі», «Парабкавая
»ні> «Абліваючыся потам», «Вясковая дзяўчынка», «Шляхціц і селянін». Вя-
» "і.і і яго карціны на гістарычныя сюжэты - «Пахаваннс Гедыміна», «Смерць
Н I шіскага ў турме». Прымаў мастак удзел і ў роспісе касцёла Святой Каця-
»«іііі V Пецярбуріу.
V падобным кірунку працаваў і Нікадзім Сілівановіч (1834 - 1919) з
• і Іі нпі.іііічы (Вілейскі р-н). Адмстнасцю яго твораў бытавой тэматыкі быў псі-
ь іііі і ім персанажаў і пільная ўвага да самых дробных элементаў кампазіцыі -
«іі'рірн бацькі», «Партрэт сына», «Стары пастух», «Павятовы стараста»,
Ш > пі ў двары», «У школу». Адзначыўся мастак і роспісамі храмаў, а для Іса-
Мі * п і сабора ў Псцярбургу ён зрабіў мазаікі «Тайная вячэра», «Пацалунак
• I 111111
\ ріалістычным кірунку працаваў Апалінар Гараўскі (1833 - 1900) з
ІН-іркі (Бярэзінскі р-н). Яго партрэты вызначаліся адухоўленасцю вобразаў -
ІІНрір н маці», «Купальшчыцы», «Селянін», «Старая моліцца». Шырокую вя-
Ьіііі. аірымалі пейзажы з пошукам унікальных рыс асобных краявідаў і па-
221
казам нскранутай прыгажосці айчыннай прыроды - «Вечар у Мінскай іуберні», I
«На радзіме», «Свіслач», «Ліпы», «Час жніва», «Цвіцс канюшына».
Вядомым прадстаўніком мадэрна ў айчынным мастцтве быў Фердынац і
Рушчыц(1870- 1936) з в. Багданава (Валожынскі р-н). Эмацыянальная насы
чанасць твораў, незвычайныя ракурсы, удалае спалучэннс каларыстычнага і іа
нальнага вырашэння сталі праявай яго псйзажаў — «Зімовая казка», «Зямля», 1
«Крэва», «Мінск зімою», «Млын», «Вясна», «Восень», «Зіма», «Пустка».
Мадэрн у жывапісе таксама праявіўся ў сімвалізме, перапляценні рэа н. 1
нага і фантастычнага, павышанай экспрэсіўнасці твораў. Самым вядомым праі
стаўніком айчыннага авангарда быў Марк Шагал (1887 - 1985), творчы шляя
якога пачаўся ў Віцебску, дзе сн вучыўся ў мастацкай школс Ю. Пэна. У шэраі у
сваіх карцін мастак у сімвалічна-містычным духу адлюстраваў родныя мяспг
ны. Ім уласціва пэўная эскізнасць малюнка і насычаная яркімі фарбамі каляро
вая гама («Я і вёска», «Над Віцебскам», «Музыкі», «Дом у Лёзна»),
Пад уплывам рэалізму пачала развівацца і графіка, якая набыла значпук.
сацыяльную вастрыню. Найбольшых поспехаў тут дасягнуў Міхал Андрыёл
(1837 - 1893) з Вільні. Удзельнік паўстання 1863 - 1864 гг. ён стварыў ц»тм
цыкл тэматычных замалёвак тых падзей. Акрамя гэтага, шэраг яго творп^
адмстных лёгкасцю малюнка і багаццсм фантазіі, прысвечаны гісторыі ВКЛ
«Смсрць Кейстута», «Сутычка ліцвінаў з крыжакамі», «Хрышчэнне язычнм
каў», «Гусляр».
Пошук новага ў мастацтве прывёў да пашырэння мазаік, якія вылучалк
павышанай дэкаратыўнасцю, выразнасцю рытмаў і колераў. Сярод уцалслых
выявы «Святога Пятра» каплшы ў в Лясной (1912), «Хрыстоса Уседзяржыів»
ля» каііліцы ў г. іі. Мір (1904) і гсрба «Пагоня» над уваходам у Віцебскі п.ні
мельна-сялянскі банк (1917).
У скульптуры важнае месца займаў мсмарыяльны кірунак, дзе галоўнмй
заказчыкам была дзяржава - у гонар перамог рускай арміі ўзводзіліся абсліскі.
помнікі, неад’емным атрыбутам якіх была бронзавая выява арла (Віцсбск, К<А
рын, Лясная). Зарадзілася ў гэгы час і гарадская паркавая скульптура - «Хт<аді
чык з лсбедзем» у Аляксандраўскім скверы Мінска (1874). Больш пашыр.шН
стала камерная скульптура. Гелена Скірмунт (1827 - 1874) з в. Калодная (< н.
лінскі р-н) працавала ў кірунку жанравых кампазіцый - «Муза Талія», «III <»•
ціц у сядзібс». Акрамя таго яна стварыла шэраг рэльефаў - партрэты пя пыі
князёў літоўскіх (Гедымін, Міндоўг), вядомых магнатаў (Я. Радзівіл) і ск) н.
тараў (Б. Торвальдсен), а таксама шахматы з выявамі войска Яна III Сабеск н» I
супрацьстаячых яму гуркаў (імітавалі бітву пад Венай 1783 г).
Атрымала тагачасная скульптура і афарміцельскі характар. У сіылі м»
дэрна працаваў Вацлаў Бубноўскі (1865 - 1945) з в. Дубянец пад Поланкам «•
ўпрыгожваў асабнякі ксрамічнымі вазамі і статуэткамі (карысталіся ііоныі*
наваг у Бсрліне і Лондане). Яго творы вызначаліся дынамікай, цякучасцю <|нф|
маў ды сілуэта, фантастычнымі, казачнымі і сімвалічнымі матывамі, а т.шк
222
| кпым спосабам пацініравання ксрамікі («Купальшчыца», «Прыгажуня і ку-
ііі і< »).
Зпачныя змсны адчувала дэкаратыўна-прыкладнос мастацтва. Больш увагі
^іпяа ўдзяляцца дэкаратыўнаму аздабленню вырабаў. Пры гэтым авангардныя
‘іін.іііыі ў арнаменце выцяснялі старадаўнюю сімволіку. Далейшае развіццё
«ірымалі і народныя промыслы - у касцёлс Божага Цела ў в. Крошын (Барана-
Мім р-п) уцалсла каваная жырандоль, зробленая паэтам Паўлюкам Багрымам
іі К1|
Гакім чынам, гістарызм і мадэрн аказалі значнае ўздзеянне на кульгурнае
•ынцс Бсларусі. Выкарыстанне лепшых здабыткаў еўрапейскай архітэктуры і
' 1‘ініва мінулых стагоддзяў было гарманічна дапоўнена помнікамі візантый-
і»іі рускай традыцыі З’яўленнс мадэрна ўнесла ў гэтую эклектычную страка-
ііі пачуццё руху напсрад да новых творчых гарызонтаў.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
I. Адзначцс прычыны псрарастання рамантызму ў эклектыку
2. Прааналізуйце змены ў айчынным горадабудаўніцтве.
1 Вылучыце кірункі эвалюцыі палацава-паркавай архітэктурь
4. Вызначце адметнасці культавага дойлідства.
5. Ахаракгарызуйце ўплыў рэалізму і мадэрна на бсларускае мастацтва.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
іпярыце нумар правілыіага адказу:
I. У 1886- 1888 гг. драматычны тэатр у рэтраспектыўна-рускім сты-
<1 пі іў у зведзепы ў:
I) Магілёве;
’) Брэсце;
') I 'родне;
•I) Гомслі.
ІІавільён «Скарбчык», які нагадваў казачны 4-вежавы замак,
•• і X і нісдзены ў:
I) п Варняны (Астравецкі р-н);
.') п Станькава (Дзяржынскі р-н);
<) іі Галавічполле (Шчучынскі р-н);
I) іі Ястрамбель (Баранавіцкі р-н)
' У і опар перамогі Пятра I пад шведамі капліца была ўзведзепа ў:
I) п Салтанаўка (Магілёўскі р-н);
’) п ІІаланэчка (Баранавіцкі р-н);
223
3) в. Чыжэўшчына (Жабінкаўскі р-н);
4) в. Лясная (Слаўгарадскі р-н).
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачынсппі да стылявой прыпалежпасці асобпых сядзіб:
1) сядзіба ў в. Чырвоны Бераг (Жлобінскі р-н); а) неаготыка;
2) сядзіба ў в. Лынтупы (Пастаўскі р-н); 3) сядзіба ў в. Дзям’янкі (Добрушскі р-н); 4) сядзіба ў г. п. Свіслач (Гродзенскі р-н); б) мадэрн; в) нсарэнесанс; г) неарускі стыл»
5. У дачынсііні да стылявой прыналежнасці асобпых храмаў:
1) касцёл Святога Антонія ў Паставах; 2) касцёл Святой Варвары ў Віцебску; а) неарэнесанс; б) неараманскі сты
3) касцёл Святога Антонія ў в. Дварэц (Дзятлаўскі р-н); в) неаготыка;
4) касцёл Святога Міхаіла ў Ашмянах; г) неабарока.
6. У дачыненні да аўтарства асобных мастацкіх твораў:
1) Н. Сілівановіч;
2) А. Гараўскі;
3) Ф. Рушчыц;
4) М. Шагал;
а) карціна «На радзіме»;
б) карціна «Над Віцебскам»;
в) карціна «Пустка»;
г) мазаіка «Тайная вячэра».
Закончыце сказ:
7. Незадаволенасць эклектыкай спрыяла выпрацоўцы новага архітэкі’
нага стылю, які атрымаў назву______.
8. Апрацоўка сцяны каменнымі блокамі ці іх імітацыяй называепца 1
9. Выступаючйя за агульны перыметр фасада частка будынка аднолі.кіц
з ім па вышыні, мае назву.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрн(
скім кантэксце. Т. 3, кн. 2.: другая палова XIX - пачатак XX ст. Мінск, 2007
Борысова, Е. Русскнй модерн / Е. Борнсова. М., 1990.
Кулагін, А. М. Эклектыка / А. М. Кулагін. Мінск, 2000.
Федорук, А. Т. Старннные усадьбы Бсрестейшнны / А. Т. Федорук Мп^
2004.
224
ДАДАТКОВАЯ літаратура
Антнпов, В. Г. Паркн Белорусснн / В. Г. Антнпов. Мннск, 1975.
Гацура, Г. Мсбель н ннтерьсры пернода эклектнкн / Г. Гацура. М., 2007.
Дробов, Л. Н. Жнвоппсь Белорусснн XIX - нач. XX в. / Л. Н. Дробов.
Мннск, 1974.
Пконннков, А В. Нсторнзм в архнтектурс / А. В. Нконннков. М„ 1997.
Кырнченко, Е. Н. Русская архнтсктура 1830 - 1910-е гг. / Е. Н. Кнрнченко.
М 1978.
Лакотка, А. I. Бсраг вандраванняў, ці Адкуль у Беларусі мячэці / А. I. Ла-
ічііг.і. Мінск, 1994.
Модерн. Нсторня стнля. М., 2001.
Морозова, Е. Б. Эволіоцня промышлснной архнтсктуры / Е. Б. Морозова.
Мннск, 2006.
Пярвышын, У. М. Пружанскі паланык /У. М. Пярвышын. Мінск, 1992.
Снонькова, Н. Н. О реконструкцнн церковного наследня Белорусснн в
К.ІХ іі «нсправленне» Полоцкого костела незунтов / Н. Н. Слюнькова // Бело-
Кскпіі сборнмк. 2005. № 3.
С ядзібы Бсларусі / склад. Л. Чарняўская. Мінск, 2003.
Хрысціянскія храмы Беларусі на фотаздымках Яна Балзункевіча. Мінск,
ДІІІІІ
Цеіеш, В. Гарады Бсларусі на старых паштоўках / В. Цслеш. Мінск, 1998.
Чарнатаў, В М. Архітэктура школьных будынкаў сярэдзіны XIX - пач.
X сі. В. М. Чарнатаў // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1974. № 4.
Чарняўская, Т. I. Архітэктура Віцебска / Т. I. Чарняўская. Мінск, 1980.
Чарняўская, Т. 1. Архітэктура Магілёва/Т. I. Чарняўская. Мінск, 1973.
ІІІаталаў, В. Р. Віцебская мастацкая школа / В. Р. Шаталаў, В. Н. Васількоў //
Пнмнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1983. № 4.
ЦІейкін, Г. Храм-помнік на Вайсковых могілках у Мінску / Г. Шейкін //
Ьфіпрускі гістарычны часопіс. 1998. № 2.
ПІыбека, 3. Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ-пачатак XX стагоддзяў) /
I ІІІі.ібска. Мінск, 1997.
Ніыбека, 3. В Мінск сто гадоў таму / 3. В. Шыбека. Мінск, 2007.
Шыбека, 3. В. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада / 3. В. Шы-
і < Ф. Шыбека. Мінск, 1994.
ІІІыдлоўскі, К. С. Архітэктурная спадчына Браслаўшчыны / К. С. Шыд-
*>і> м Мінск, 1996.
225
ГЛАВА 11
РАЗВІЦЦЁ АЙЧЫННАЙ АРХІТЭКТУРЫ I МАСТАЦТВА
Ў МІЖВАЕННЫ ПЕРЫЯД
11.1. Помнікі грамадскага і жыллёвага
будаўніцтва БССР
Аднаўленне гаспадаркі БССР у 1920-я гг. было пераважна накіравана Іа
прамысловае і сельскагаспадарчае будаўніцтва. Пры гэтым праблемы гарадскпп
забудовы доўгі час лічыліся другараднымі, а вырашэнню падлягалі найболып
значныя недахопы - рамантаваліся паўразбураныя будынкі і дарогі, на пустэчах I
разбіваліся ў час суботнікаў скверы і паркі, праводзілася вулічнае асвятленне
Згодна з планамі манументальнай прапаганды змяняліся назвы вуліц, знішчл-
ліся старыя помнікі (у Гомслі - фельдмаршалу I. Паскевічу, у Мінску - Аля(с-
сандру II), а на іх меспы ўзводзіліся мемарыялы ў гонар герояў рэвалюцьіі ці
ідэолагам камунізму (ў Мінску - К. Марксу, У. Леніну і I. Сталіну).
Толькі ў 1930-я гг. былі падрыхтаваны генеральныя планы рэканструкцыі
і развіцця айчынных гарадоў. Складаліся яны за межамі рэспублікі - генпл.ш
Мінска распрацавалі ў Ленінградзе (1933 - 1938), Віцебска - у Харкаве (1932
1938, Гомеля - у Маскве (1932 - 1936). 3 1933 г. у Мінску працаваў і ўласпы
інстьпут Белдзяржпраект, які займаўся распрацоўкай генпланаў больш дроб. I
ных населеных пунктаў (Слуцк, Барысаў, Рэчыца). Разам з тым мясцовыя
прапановы ў большасці выпадкаў не зацвярджаліся ў Маскве, дзе быў узяіы ]
курс на стварэнне адзінага архітэктурнага вобліку СССР. Па гэтай жа прычыпс
працавалі ў тагачаснай Беларусі, як правіла, рускія архітэктары: У Вараксш
А. Воінаў, Н. Макляцова з Ленінграда. 3 Масквы ў 1928 г. у Мінск быў накірн»'
ваны Георгій Лаўроў, які стварыў праекты значнай часткі айчынных грамадскіх
і культурна-асветных пабудоў таго часу. У 1934 г., аднак, ён быў рэпрэсіравшц* 1
і найбольш адказныя работы ў Беларусі пачалі даручацца ленінградскаму архі
тэктару Іосіфу Лангбарду. Асобна трэба назваць ураджэнца Адэсы Станіслапп
Шабунеўскага, які займаў пасаду гомельскага гарадскога архітэктара з 1897 іш
1937 г. і таксама быў рэпрэсіраваны.
Аналізуючы стылявую адметнасць міжваеннай архітэктуры БССР. ік.ііі
ходна адзначыць, што яшчэ ў пачатку 20-х гг. у рэчышчы мадэрна ўзнік понм
кірунак - канструктывізм (ад лац. сопзігнсііо — пабудова), прыхільнікі яынн
(Г. Лаўроў) з улікам змен у тэхніцы будаўніцтва імкнупіся да максімалыг.ш
функ-цыянальнай мэтазгоднасці планіровачных і канструкцыйных рашэшіМ
Яго адметнасцю быў лаканізм выразных сродкаў, заснаваны пры адсутнасці пнм I
шняга дэкору толькі на кантрасце вялікіх атынкаваных і зашклёных павср.хп».
226
V М) я гг. на змену канструктывізму прыйшоў так званы «пралетарскі» неакла-
і іііі.і ім (1. Лангбард, А. Воінаў), галоўная задача якога - падкрэсліць манумен-
іпчыіасць і прадстаўнічасць тагачаснай забудовы. Яму было ўласціва стварэнне
іііііплкрытых парадных плошчаў і ўжыванне мінімуму дэкаратыўных элемен-
і« 3/4 калоны без баз і капітэляў, арнамснтальныя ўстаўкі з савецкай сімво-
ІІК ііі і інш.
Згодна з генпланамі беларускія гарадьі павінны былі развівацца комплекс-
ііп і і цягам часу пераўтварыцца ў значныя культурна-прамысловыя аб’екты.
Іінжпая роля адводзілася галоўнай вуліцы, уздоўж якой планавалася далейшае
ІМііііііцс населеных пунктаў (у Мінску - вул. Савецкая, у Магілёве - вул. Пер-
ншмпііская, у Гомслі -вул. Кірава). Грамадска-адміністрацыйныя пабудовы раз-
мяпмліся, як правіла, у цэнтры горада, а жыллёвыя кварталы і прамьісловыя
•бсмы на перыфсрыі. Асобная ўвага ўдзялялася стварэнню шэрага вялікіх
іі іініічаў, вакол якіх групаваліся найбольш значныя дзяржаўныя ўстановы. Буй-
ін.іч кніы масавага адпачынку арганізоўваліся ў гарадскіх парках і прьігараднай
(у Мінску — раён Камсамольскага воз.).
НІто ж датычыцца гістарычнай забудовы гарадскіх цэнтраў, то дарэва-
4КНІІ.ІІІНЫЯ жылыя і грамадскія будынкі пераабсталёўваліся для патрэб новых
• ••н і Цэлыя кварталы былі знішчаньі пры стварэнні гарадскіх плошчаў ці ўз-
* і існні ірамадска-адміністрацыйных аб’ектаў. У 30-я гг. былі ўзарваны і нека-
• ірі.ія з шэдэўраў культавага дойлідства - Богаяўленскі сабор, касцслы Святога
\п •ніія і Святога Ксаверыя ў Віцебску, Іосіфаўскі сабор у Магілёве, Казанскі і
11« ір.шаўлаўскі саборы ў Мінску.
У жыллёвым сектары з 1918 г. вялося стварэнне «бытавых камун» - вялі-
• ія кнпі іры ў дарэвалюцыйных даходных дамах засяляліся адразу некалькімі
•«"'нмі папакаёва. Цокальны паверх у іх адводзіўся пад установы сацкульт-
^нп. <і шэраг памяшканняў аддаваўся для грамадскіх патрэб (дзіцячыя садкі,
•і ірікшыя куткі, чытальні). Аднак стварэнне перанаселеных «камуналак» выра-
ып і.і жыллёвую праблему толькі часткова. У выніку да 1925 г. у гарадах Бела-
•іі іпачна навялічылася індывідуальная драўляная забудова. Да таго ж пачалі
Пкірнцца жыллёвыя кааператывы, якія ўзводзілі 1-, 2-павярховыя драўляныя,
• ірнку і мураваныя будынкі, разлічаныя на 4 - 12 кватэр. Значныя маштабы
Цч >іы ю і ўзвядзенне асобнымі арганізацыямі баракаў (часовае жыллё калідор-
•• пі іыпу).
Будаўніцтва мураванага жылля актывізавалася толькі з канца 20-х гг.,
• • • іалі ўзводзіцца дамы-камуны. Гэтыя будынкі мелі буйныя памеры і прад-
|» • ікпллі пакаёвае размяшчэнне жыльцоў. Часткова перабудаваны дом-каму-
ші । ісў у Віцебску на вул. Горкага (1927 - 1929, арх. А. Вышалескі). Ён быў
н іічнны на 300 месцаў. Адзінокія тут сяліліся па 4 чалавекі ў пакоях плошчай
М М іі ссм’ям прадстаўляліся асобныя пакоі па 12 і 15 м2; 6 - 8 пакояў аб’яд-
»•> »іі пся ў ірупу, якая мела агульны хол для адпачынку, кухню і прыбіральню.
ў будынку і некалькі 2-пакаёвых «элітных» кватэр. На 1-м паверсе зна-
227
ходзіліся агульныя памяшканні (сталовая, бібліятэка, актавая зала), а на цокаль-
ным узроўні размясціліся душавыя, хімчыстка, пральня. Падобны дом-камуіы
захаваўся і ў Гомелі на прасп. Леніна. Узвсдзены ён быў у 1930 - 1934 гг. (арх
С. Шабунеўскі) для рабочых мясцовага вагонарамонтнага завода і займаў цэлы
гарадскі квартал.
Толькі зрэдку жылыя дамы таго часу мелі арыгінальнас кампазіцыйпас
рашэннс - у Гомелі на вул. Пушкіна ацалсў 3-павярховы будынак (1927, арх
С Шабунсўскі), вуглавая частка якога зроблена ў выглядзе 4-яруснай цыліпд
рычнай вежы з балконам-тэрасай на 2-м паверсе.
У 30-я гг. разгарнулася масавае жыллсвае будаўніцтва. Значная частка бу-
дынкаў узводзілася па агульных стандартах з мінімумам дэкору. У тым ліку
працягвалася ўзвядзснне «камуналак» — у Бабруйску, напрыклад, на вул. Пріі
летарскай захаваўся Дом калектыву (пач. 30-х гг., арх. М. Кацнельсон), цэнгр
якога быў вылучаны рызалітам з тэрасай на 2-м паверсе і 3-вугольным фрап*
тонам з люкарнай увсрсе. Адначасова будаваліся па індывідуальных праекіах
«дамы спсцыялістаў», якія размяшчаліся на галоўных гарадскіх мапстралях Ц
мелі больш прадстаўнічы выгляд (Мінск, 1932 - 1936, арх. Н. Макляцова; Ві
цебск, 1932 - 1935, арх. С. Прэзьма; Гомель, 1932 - 1935, арх. М. Салін). Ад п
моў-камун яны адрозніваліся кватэрнай планіроўкай (большасць-3-пакаёвьія),
а таксама ўзбагачэннсм фасадаў неакласічнымі ордэрнымі элемснтамі (калоны
і пілястры, арнаментальныя ўстаўкі, ліштвы, сандрыкі).
3 канца 30-х гг. адбыўся пераход ад будаўніцтва асобных жылых дамоў да
якасна новай забудовы цэлых кварталаў у адзіным неакласічным духу. Узорнм
тут стала рэканструкцыя вул. Горкага ў Маскве. У БССР гэта знайшло адлн»
страванне, напрыклад, у забудове вул. Кірава ў Гомелі, вул. Псршамайскаіі у
Магілёвс. У Мінску Дрыгінальны гарадскі ансамбль з шматкватэрных жылы»
будынкаў з 1939 г. ітвараўся ў раёне Круглай плошчы (суч. Плошча Перамон,
арх. А. Брэгман, Р. Столер). Ён пачынаўся з сіметрычных у чвэрць круга будын
каў на самой плошчы і атрымаў далейшае развіццё ўздоўж сучаснага прлн
Незалежнасці. Будынкі мелі складаную кампазіцыю з наяўнасцю цэлага ш ірн
га рознавялікіх паўадкрытых двароў, а цэласнасць усёй кампазіцыі дасягал.к *
праз прапарцыянальнасць аб’ёмаў і рытмічнасць паўтораў асобных элеменімр
дэкору. Для ўзмацнення выразнасці на фасадах размяшчалі пілясіры, а для
цэнтавання вуглоў будынкаў на іх узводзілі (пераважна з вышыні 2-га павсрх«>
масіўныя калоны, якія выступалі з тоўшчы сцен на 3/4.
Разам з тым найбольш яскрава новыя падыходы ў горадабудаўніцтвс
ж праявіліся ў грамадскай архітэктуры. Менавіта падобныя будынкі паніінім
былі стаць новымі гарадскімі дамінантамі, а таму ўзводзіліся псраважна п.і ін
дывідуальных праектах. У сфсры адукацыі гэта ў першую чаргу датычы ш>«
вышэйшых навучальных устаноў, большасць з якіх размяшчалася ў Міпску і
1928 - 1931 гг. вялося будаўніцтва ўніверсітэцкага гарадка (арх. I. Запаро*«і»
Г. Лаўроў); у 1930 - 1936 гг. - палітэхнічнага інстытута (арх. Г. Лаўроў); у 1 *' Ч
228
І938 гг. - вьішэйшых партыйных курсаў (арх. А Воінаў); у 1936 - 1939 іт. - ін-
। н.нута фізічнай культуры (арх. А. Брэгман, А. Воінаў). На першым этапе іх
V шялзення яшчэ адчуваўся ўплыў канструктывізму, што праявілася ў нетрады-
ін.іііпых абрысах карпусоў і вялікіх аконных праёмах. Ад неакласіцызму тут
Аылі іапазычаны порцікі, рызаліты, калоны і пілястры бсз баз ды капітэляў.
Сярэднія навучальныя ўстановы будаваліся пераважна па тыпавых пра-
।кі іх. 4-павярховы на 880 вучняў, 3-павярховы на 400 і 2-павярховы на 280.
I ппі апошні з іх прызначаўся пераважна для сельскай мясцовасці, а другі - для
І> »ні пітраў, то самыя вялікія школьныя будынкі ўзводзіліся ў абласных гарадах
і Мінску, дзе ўцалела 2 з іх на прасп. Нсзалежнасці (гімназія № 23 і корпус
IIГУ), а таксама на вул. Свярдлова (былая «сталінская» школа № 47, у якой
ыр н знаходзіцца шэраг факультэтаў БДЭУ). Фасады гэтых будынкаў выраша-
•існ лаканічна і амаль не мелі дэкору. У нскагорых выпадках пры наяўнасці
і * під.інага прыроднага рэльефа і з улікам гарадскон забудовы распрацоўваліся
іп іыіпдуальныя праекты Напрыклад, на вул. Чырвонаармейскан у Мінску была
V шсдзсна сярэдняя школа № 4 (1938 - 1939, арх. Г. ЗІкушка), якая мела паў-
круглую каланаду над уваходам на вышыні 2-га і 3-га паверхаў і ступенчатымі
М’ёмамі спускалася з узгорка да Свіслачы.
У 30-я іт. вялося ў сталіцы БССР і будаўніцтва Акадэмгарадка (арх. Г. Лаў-
I I Лангбард). Унікальнае рашэнне тут атрымаў галоўны корпус, які складаў-
і 2 прымыкаючых адзін да аднаго пад прамым вуглом аб’ёмаў, злучаных па-
* сабой параднан 3-маршавай лссвіцан і цэнтральным вестыбюлсм, над якім
( I імяішлася вялікая зала пасяджэнняў. Для прыдання цэласнасці ўсёй кампазі-
іічі і пыя аб’ёмы былі аб’яднаны па знешнім перыметры яшчэ і 2-раднан масіў-
I >іі кнланадай, прыдаўшай комплсксу вслічны і манументальны выгляд.
Таксама па праекту Г. Лаўрова была ўзведзсна ў Мінску бібліятэка ім.
Ісшна (1930 - 1934). Мснавіта тут канструктывізм быў увасоблены най-
11.111 поўна - пры праектаванні на псршым месцы етаяла функцыянальнае
нріі ішічэннс памяшканняў, а планіроўка была заснавана на спалучэнні простых
Цвмс ірычных формаў. Цалкам адсутнічаў і знешні дэкор - толькі галоўны ўва-
і пківнтаваўся апорнымі слупамі, падгрымліваючымі навісаючы над ім паў-
•рнлы аб’ём.
Шмат увагі ўдзялялася развіццю сеткі аб’ектаў культурнай сфсры. Спа-
*ік пад іх прыстасоўвалі ўжо існуючыя будынкі. Так, у Мінску ў харальнай
• іііпі о іс размясціўся Лўрэйскі тэагр, Чырвоным касцёле - Тэатр юнага глсдача,
Ьь німм касцёле - ВДНГ БССР. Гомельскі палац Румянцавых-Паскевічаў адда-
ніпі Дом піянераў. У далейшым пачалі ўзводзіцца дамы культуры - спачатку
* Підынідуальных прасктах ў стылі канструктывізму (Бабруйск, 1927 - 1930,
«,• Л Оль; Віцебск, 1932, арх А Васільеў), а пазней і з улікам тыпавых рас-
мііошік з выкарыстаннем спрошчанага неакласіцызму (1938, Чачэрск; 1939,
I нк) Асобнае месца займалі дамы Чырвонай арміі, якія вылучаліся большы-
ішмсрамі і прадстаўнічым выглядам. Нанбольш вядомы з іх быў узведзсны ў
229
Мінску (1934- 1939, арх. I. Лангбард) на месцы былога архіерэйскага надвор’я
У гэтым манументальным П-падобным будынку размяшчаліся шматлікія ву-
чэбныя і выставачныя пакоі, бібліятэка, 2 вялікія залы, спартыўны комплске
з басейнам. Яго фасады ўпрыгожвалі калоны, на 3/4 выступаючыя з павсрчш
сцсн, і савецкая сімволіка.
Буйнейшым культурным збудаваннем таго часу ў БССР быў сталічны
Тэатр опсры і балета (1934 - 1938). Спачатку яго праектаваннем займаўся
Г. Лаўроў, і мсркавалася, што тутбудуць арганізоўвацца складаныя тэатральныя
відовішчы з выкарыстаннем кінематографа і механізмаў для хуткай змены дэк.і
рацый. Глядзельная зала ў выглядзе амфітэатра з 2 радамі балконаў разлічвалн
ся на 3 тыс. месцаў. Але на завяршальнай стадыі праект перадалі I. Лангбарду
які скараціў колькасць месцаў удвая і значна спрасціў механічнас начынне ды
знешні дэкор.
3 адміністрацыйных пабудоў таго часу асобнае месца займалі Дом Уралм
ў Мінску (1929 - 1934) і Дом Саветаў у Магілёве (1937 - 1939), пабудаваныя
амаль па аднолькавых прасктах (арх. I. Лангбард). Абодва гэтыя будынкі ме>ц
моцна выступаючыя бакавыя крылы, што дазволіла ўтварыць паўадкрыты н.і
радны двор. Ддя прыдання ім дынамічнасці і пэўнага вертыкалізму выкары
стоўвалася ступенчатая кампазіцыя. Прасочвалася тут і сувязь з канструктыш і
мам - дакладная функцыянальная арганізацыя ўнутранай прасторы, лакапнм
знсшняга дэкору. Трэба адзначыць, што па псршапачатковаму праскту ў Мнк ку
планавалася злучыць плошчы перад Домам Урада і вакзалам праспектам. уі«
доўж якога размясціліся б адміністрацыйныя і культурна-асветныя ўстанокы
але рэалізацыі гэтай задумы псрашкодзіла війна
Дом Саветаўу Магілёве
230
У 1939 г. у Мінску пачалося ўзвядзенне будынка ЦК КПБ (арх. У. Вараксш,
Л Воінаў). Згодна з праектам гэта быў 5-павярховы буцынак на высокім гранітным
іюкалі. На яю фасадах лапаткі рытмічна чаргаваліся з прамавутольнымі вокнамі
і надтрымлівалі масіўны атык. Пры будаўніцтве тут упершыню ў Беларусі выка-
рі.істоўваліся зборныя жалезабетонныя канструкцыі і вежавыя краны. Але завяр-
нп.інь усе работы да пачатку вайны так і не паспелі (зараз тут Палац прэзідэнта).
У прамысловасці БССР новыя прадпрыемствы пачалі ўзводзіцца з сярэ-
пніы 20-х гг. Сярод іх можна адзначыць Мінскі Дом друку (1931) і Гомсель-
м ііп (1928 - 1930). Знешні дэкор тут амаль цалкам адсутнічаў за выключэннем
Ьглыіікаў адміністрацыі і фасадаў, што выходзілі на гарадскія магістралі. Пра-
» маванне вялося індывідуальна з улікам функцыянальнага прызначэння прад-
крысмства. Паступова пашыралася выкарыстанне жалезабетонных канструк-
ііі.ііі. Асаблівасцю прамысловых будынкаў сталі вялікія аконныя праёмы, якія
рнінліся на ўсю вышыню памяшканняў.
У беларускай вёсцы значныя змены пачаліся пасля 1928 г., калі разгар-
п\ । іся прымусовая калсктывізацыя. У калгасах з’явіліся сельсаветы, гаспадар-
•н.ія набудовы аб’ядноўвалі і выносілі на ўскраіны населеных пунктаў. 3 1936 г.
нр.ніодзілася ўзбуйненне вёсак - было знішчана да 200 тыс. хутароў. Грамадскія
угі.нювы спачатку размяшчаліся ў звычайных сялянскіх хатах, а ў 30-я гг. ста-
іц распрацоўвацца тыпавыя праекты мураваных школ, медыцынскіх устаноў і
ммнў культуры. Часам пад іх аддавалі памсшчыцкія сядзібы, што, дарэчы, вы-
р.ц іўвала іх ад знішчэння, але прыводзіла да спусташэння інтэр’ераў. Месцамі
(».ілых маёнтках арганізоўваліся МТС. Прыстасоўваліся пад гаспадарчыя па-
ір ><іы і храмы, дзе таксама рабіліся дамы культуры ці нават гаражы і сховішчы.
Такім чынам, у архітэктуры БССР міжваеннага псрыяду добра прасочва-
кна іэндэнцыя да стварэння якасна новага стылявога напрамку і адмаўлення
іші'іііай часткі назапашанага ў мінулыя стагоддзі будаўнічага вопыту. Акрамя
« нн ііі пералічаных, да падобных помнікаў архітэктуры адносяцца: у Мінску -
...і іінііца «Бсларусь» (суч. «Сгохупе Ріага»; 1934 - 1938, арх. А. Воінаў), гідра-
і мралагічная абсерваторыя (1934, арх. I Валадзько), асобныя карпусы 1-й і
' II к'ініічных бальніц (пач. 30-х гг), фабрыка-кухня (1934); у Віцебску — Палац
і. н.іхры чыгуначнікаў (1930, арх. А. Кірылаў); у Магілёве- гасцініца «Дняп-
Ўская» (1938 - 1940, арх. А. Брэгман, А. Воінаў), кінатэатры «Чырвоная зор-
(І‘>30 - 1931, арх. Э. Лосэр) і «Радзіма» (1938 - 1940, арх. У. Вараксін).
Асобнас месца ў тагачаснай архітэктуры займае вакзал у в. Бігосава (1866,
Іі. ікнядівінскі р-н), які пасля рэканструкцыі ў 1926 г. набыў рысы як канструк-
іі нііму. так і нсаготыкі. Яго цэнтральны аб’ём (зала чакання) па вуглах быў
^і'іуі.іны квадратнымі ў плане 3-павярховымі вежамі з імітацыяй зубчатага
ічнеіа ўверсе. Вокны ў всжах памяншаліся ўгару - ад звычайных прамаву-
ын.іх да вузкіх байніцападобных Мелі яны і высокія шатровыя завяршэнні,
• «ііі'і > адна стромкая всжачка размяшчалася ў цэнтры даха. Уваход у вакзал
ні.н ляд дэкарагыўнага порціка-аркі, які эфектна глядзеўся на фоне вялікага
•нкруілага вітражнага аконнага праёма.
231
Вакзал у в. Бігосава
У цэлым відавочна, што ў міжваенны перыяд у БССР быў узяты курс ші
насычэнне гарадской забудовы адметнымі жылымі і грамадскімі будынкамі
Марудныя тэмпы іх узвядзення, аднак, прывялі да таго, што жыллёвая праблс-
ма так і не была вырашана. У сярэднім на аднаго жыхара БССР прыходзілася $
1940 г. 5,6 м2 жыллёвай плошчы (у Гомелі - 3,4, Віцебску - 3,2).
11.2. Сацыялістычны рэалізм у мастацтве БССР
У савсцкім мастацтве пачатку 20-х гг. панавалі неабмежаваныя перспск
тывы для творчасці ў розных напрамках і жанрах. Адначасова з традыцыйпымі
рэалізмам і рамантызмам яшчэ больш пашырыўся авангардызм. Сусветна вядо
мым мастацкім цэнтрам таго часу быў Віцебск. Па ініцыятывс Марка Шагалн ў
ім у 1919 г. была ўтворана народная школа «новага рэвалюцыйнага ўзору», іііі
базе якой у 1922 г. пачаў дзейнасць мастацка-практычны інстытут, дзе выклалн
лі вядомыя мастакі - К. Малевіч, Р. Фальк, М. Дабужынскі, А. Бразэр, С. К) іч
він, У. Пуні. Пры гэтай навучальнай установе быў арганізаваны музсй сучасші
га мастацтва, праводзіліся выставы твораў мастакоў-авангардыстаў. У 1920 I
па ініцыятыве Казіміра Малевіча была створана арганізацыя «Сцвярджалыпіч
новага мастацтва». Яе члены выступалі за дамінаванне ў выяўлснчым масіп
цтве супрэматызму, пры якім на першы план выходзіла вяршынства абсірам'
най формы ў выглядзе камбінацый рознакаляровых плоскасцей, увасабляўіііыі
«вышэйшыя» пачаткі рэчаіснасці.
Разам з тым савецкая ўлада даволі хутка сфарміравала ўласнас ўяўлеіпн нб
выяўленчым мастацтве як адным з вядучых сродкаў ідэалагічнан прапагаіы"
232
Прі.і такім падыходзе авангардызм стаў лічыцца шкоднай з’явай, і ў 1923 г. Ві-
і бскі інстытут быў пераўтвораны ў тэхнікум з амаль поўнай заменай выклад-
'п.інкага корпуса. Пануючас месца ў мастацтвс заняў сацыялістычны рэалізм,
•м пд дарэвалюцыйнага пераняў дакладнасць псрадачы вобразаў і цікавасць
річаіснасці. Яго ж адметнасцю стала падкрэсленая ідэалагічная тэматыка
ннірлў з арыентацыяй на адлюстраванне гісторыі станаўлення новай улады і яе
Ікіспехаў у будаўніцтве савецкага грамадства. У выніку перад мастакамі ставі-
.і >і іадача адлюстраваць нс толькі яркую індывідуальнасць персанажаў, але
I ішіь ім грамадскую характарыстыку, высветліць рысы, найбольш сугучныя
Цкісе карэнных сацыяльных і кулыурных пераўтварэнняў.
Сярод псршых айчынных прадстаўнікоў сацрэалізму былі мастакі старон
•н рмічнай школы, якія ўспрынялі рэаліі новага часу. Пачынальнікам беларус-
*»і іі савецкага гістарычнага жывапісу стаў Валянцін Волкаў (1881 — 1964). Сярод
•і | псрсанажаў - Кастусь Каліноўскі, рабочыя на барыкадах у час забастовак,
іпріі.ізаны Грамадзянскай вайны і інш. Мінчанін Янкель Кругер (1869 1940)
.ііпрыў цыкл партрэтаў тагачасных дзяржаўных дзеячоў і літаратараў БССР
IЛ 1 Іпрвякоў, М. Галадзед, Я. Купала, Я. Колас). Праявы карэнных змен у асярод-
• іі простага народа сталі галоўнай мэтай працы віцебскага мастака Юдаля Пэна
нМ 6 1937) - карціны «Шавец-камсамолец», «Пекар», «Швачка». Будні рабо-
Ыі і класа - асноўная тэма творчасці Міхаіла Станюты (1881 - 1974) з Чэрвсня-
ІІІн юіавод», «Бетоншчыкі», «Будаўніцтва ўнівсрсітэцкага гарадка».
Далейшая распрацоўка ідэй сацрэалізму праводзілася новым пакаленнсм
Ьн іпкоў, творчая індывідуальнасць якіх сфарміравалася ўжо пасля рэвалюцыі.
V н । н.ім іх карціны адрозніваліся заідэалагізаванасцю, але прысутнічала гут і
ВНіснне да раскрыцця шмагграннасці характараў персанажаў, пошуку новых
Вмі'м.іс у перадачы напружанага рытму жыцця савецкага грамадства. Адлю-
I іп піне гістарычных падзсй, а таксама поспехаў калсктывізацыі і індусгры-
ііііныі галоўная адметнасць «рэпартажных» работ мінчаніна Івана Ахрэм-
(1903 - 1971) - «I з’езд РСДРП», «Торф для Асінбуда», «Конезавод».
В і нныка-гераічным пафасам былі насычаны карціны Яўгена Зайцава (1907 -
•* ) які імкнуўся перадаць псіхалагічны настрой персанажаў як у трагічныя
іііі
іы
паражэння, так
ўрачыстыя дні
ірінні.ііі арміі ў Мінск у 1920 г. ».
псрамогі
«Чапаеў», «Уступлснне
I’ і і.ім з тым сацрэалізм у міжваенны перыяд усё ж яшчэ не здолеў цалкам
і«і піць з жывапісу авангардныя навацыі. Яскравым сведчаннсм гэтага з’яў-
нц.і пюрчасць яшчэ аднаго мінчаніна Міхаіла Філіповіча (1896 - 1947), які
і і і псршых звярнуўся да нацыянальных вытокаў, пачаў адлюстроўваць
• н ы і бсларускага фальклору. Гэта дазволіла яму зрабіць цыкл карцін этна-
фі'інаі а характару, дзе дакладна раскрываўся абагульнены народны вобраз -
ір кая сялянка», «Беларуска», «На Купалле», «Жанчына ў намітцы», «Ка-
Ы», «Апрацоўка лёну». 3 яго гістарычных карцін асобнае месца займае «Біт-
I Ічмізе», дзе пануе суцэльны жывапіс лакальнымі колеравымі плямамі.
233
Мснш адчувальным быў ціск сацрэалізму ў пейзажы. Асобнае месца туі
займалі творы Уладзіміра Кудрэвіча (1884-
1957)зЧавус, які
імкнууся стварып
эмацыянальна насычаны вобраз роднай прыроды - «Раніца вясны», «Всчар»
«На Сожы». Творчы пошук прывёў мастака да ўключэння ў свае пейзажнын
замалёўкі тэмы стваральнай працы чалавека на зямлі - «Паглыбленне ракі Ар^
сы». Маляўнічыя краявіды беларускай прыроды пакінуў і тагачасны масіак
Вітольд Бялыніцкі-Біруля (1872- 1957), родам з в Крынкі (Бялыніцкі р-н). >1ін
карціны «Возера», «Першы снег», «Набегла хмара», «Ранняя вясна» прасякну
ты лірызмам, тонкай кампазіцыйнай пабудовай і складанай нюансіроўкай каля
ровых суадносін. і
Акгыўнае грамадскае будаўніцтва 1930-х гг. вярнула да жыцця манумчі
тальны жывапіс Зразумела, што сюжэты размалёвак цалкам адпавядалі патр>
бам часу- выявы рабочых, сялян, індустрыяльных аб’ектаў і інш. Імі ўпрыгожп.і
ліся ўнутраныя памяшканні кінатэатраў, вакзалаў, адміністрацыйных будынк.і^
Вялізныя роспісы аздобілі сталічны Дом урада - «Індустрыялізацыя СССІ‘>
«Калектывізацыя СССР». Былі створаны тэматычныя фрэскі і для фае Опср
нага тэатра ў Мінску - «Барыс Гадуноў», «Іван Сусанін», «Князь Ігар» і інні
Значны ўздым атрымала ў міжваеннай БССР станкавая графіка, якая р.н
вівалася ў агульным з жывапісам рэчышчы сацрэалізму. Характэрнай для гпч
часу з’яўляецца творчасць мінчаніна Аркадзя Астаповіча (1896 - 1941), яы м
ранніх пейзажных замалёвак («Зімовы надвячорак», «Всснавы краявід», «(I
кавік») псрайшоў у далсйшым да «апавядальных» твораў на індустрыялыг. >
і сельскагаспадарчую тэматыку («Завадскія карпусы», «Першыя трактары»
«Анрацоўка лёну»), Надзвычай каштоўныя замалёўкі тагачасных айчыпні.і-
гарадоў пакінулі Анатоль Тычына (1897 - 1986) - «Мінск. Савецкая вуліп.»
«Бібліятэка імя Леніна», а таксама Мсціслаў Дабужынскі (1875 — 1957) ныц
архітэктурных пейзажаў Віцебска.
Айчыцная скульптура міжваеннага перыяду мела яшчэ больш яўную іір.
пагандыскую афарбоўку. Яе тэматыка была абмсжавана паргрэтамі ідэоллія|
марксізму-ленінізму, а таксама дзяржаўных дзеячаў БССР. Толькі помінкМ
У. Леніну ў рэспубліцы да 1941 г. было ўстаноўлена звыш 100. Найболып м
домы з іх знаходзіўся перад Домам Урада ў Мінску (1933, Мацвей Мангзср) I
4 бакоў манумента былі размешчаны тэматычныя гарэльефы - «Кастрычкін
кая рэвалюцыя», «Абарона Радзімы», «Індустрыялізацыя» і «Калектывіз.кп.і»-
Асобна трэба ўзгадаць рэльефны фрыз Андрэя Бсмбеля (1905 - 1986), ствсірніін
ў 1932 - 1936 гг. для аздаблення інтэр’ераў Дома ўрада. Выраблены з ініц
таніраванага пад бронзу, ён меў працягласць 44 м і вышыню 1 м. Лго тэм.і м
раджэнне і развіццё сусвстнага рэвалюцыйнага руху.
Паралельна з падобнымі працамі айчынныя скульптары стваралі с.шрні
дныя шэдэўры, далёка выходзячыя за вузкія ідэалапчныя мсжы. Алякі ш ч
Грубэ (1894 - 1980) у сваім «Лірніку» імкнуўся адлюстраваць духоўнас баі .ніч»
ўсяго беларускага народа, а ў працы над выявамі М. Багдановіча і Ф. Смрынм
234
нііі лыбіў псіхалагізм кампазіцыі праз паказ персанажаў у час засяроджанага
|нндуму. Пачаў у гэты час сваю працу і другі айчынны скульптар Заір Азгур
11408 - 1995) родам з в. Маўчаны (Сеннснскі р-н), які зрабіў серыю партрэтаў-
бцісіаў беларускіх літаратараў (Я. Купала, Я. Колас, 3. Бядуля).
Развівалася ў БССР і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва (кераміка,
іпкло). Спачатку тут яшчэ пераважалі дарэвалюцыйныя сюжэты, але паступова
нны пачалі змяняцца праз уключэнне ў арнамент савсцкіх магываў. Былі выка-
рысіаны традыцыі беларускага народнага мастантва і^і ія паляпшэння якасных
мі|кіктарыстык прамысловых тавараў шырокага ўжыіку.
Такім чынам, мастацтва БССР міжваеннага перыяду ў цэлым развівала-
ў агульным сацрэалістычным кірунку. Менавіта ў гэты час былі закладзены
ін іюны беларускай савсцкай мастацкай школы, пачалі працу знакамітыя айчын-
ін.ін мастакі і скульптары, якія ў сваіх творах дастаткова праўдзіва адлюстравалі
|ух іювай эпохі.
11.3. Архітэктура і мастацтва Заходняй Беларусі
У культурным жыцці Заходняй Беларусі не адбылося карэнных змен у па-
I «у н.іпні з дарэвалюцыйным часам. Архітэктура і мастацтва развіваліся ў агуль-
імсурапсйскім рэчышчы, а гэта значыць, што тут працяі ваў панаваць гістарызм
I мн і ірн. Мясцовыя гарады пазбеглі паскоранай індустрыялізацыі і нязначна
•ыінлі свой знешні выгляд. Захаванне прыватнай уласнасці з павольным ро-
»шм насельніцтва рабіла непатрэбным развіццё шматпавярховага жыллёвага
Ьдауніцтва, узамсн якога ўзводзіліся адносна невялікія асабнякі.
У Брэсце на вул. 17 всрасня і Савецкай, а таксама ў Пінску на вул. Лені-
»• ыхавалася звыш дзссятка жылых дамоў міжваеннага перыяду. Усе яны мелі
•» ні іапую кампазіцыю і фасады, дэкарыраваныя лапаткамі, нішамі, ажурнымі
6» іконамі, сандрыкамі, руставанымі пілястрамі і інш. У Слоніме на вул. Са-
•*пк ііі і Чкалава ацалелі 2 драўляныя асабнякі з высокім мансардавым дахам
IІ'і 13). Адметнасць аднаго з іх- шырокі цэнтральны рызаліт з фігурным шчы-
і»11 нуглавымі контрфорсамі, другога - 6-калонны масіўны порцік на ўваходзе.
V 1910 г. у Слоніме на вул. Пушкіна быў узвсдзсны і мураваны жылы дом у
.ііііі мадэрна. Ён меў складаны сілуэт і вуглавы рызаліт з фігурным атыкам
|НС
У 1 Іавагрудку ў канцы 20-х іт. для размяшчэння рэзідэнцыі ваяводы ўзвялі
нк'іасічны асабняк з буйным 4-калонным порцікам перад уваходам. У Пінску
і.і ісу катэдж на набярэжнай Т. Грыгаровіча (валодаў у горадзс рэстаранам і
•п п нарскай). Пабудаваны ў 1923 г., ён меў высокі 4-схільны дах і навісаючую
•> і уіыходам вежачку з шатровым завяршэннем. У Гродне ў 20-я гг. было ўз-
Ійіі іы некалькі эклектычных жылых асабнякоў, агульным для якіх сталі буй-
»« мннрфорсы і гірасторныя тэрасы-балконы 2-га павсрха. Асобна тут трэба
Ьрц'іыць «Дом на прыстані» каля Довага замка. 3 загарадных дач нсабходна
235
назваць неабарочны катэдж на воз Свіцязь (20-я гг.). У шэрагу мястэчак у гэіы
час былі пабудаваны казённыя асабнякі для мясцовай адміністрацыі і афіцэраў
(Валожын). Для пашырэння ж турызму дзяржава выдзяляла сродкі на «рамап
тызацыю» забудовы асобных населсных пунктаў ў надзвычай папулярным у
тыя часы «закапанскім стылі» (нацыянальнас драўлянае дойлідства польскіх
Татр) Браслаў, Глыбокас і Шаркоўшчына (20-я гг., арх. Ю. Клос).
3 новых грамадскіх пабудоў у заходнебеларускіх гарадах найперш вы
лучаліся вакзалы, якія. як правіла, агрымлівалі неабарочныя рысы. Выдатным
помнікам стаў Слонімскі вакзал (1922) — яго больш высокі цэнтральны аб’ём
быў выдзелены «ламаным» дахам і рызалітамі з фігурнымі франтонамі. Буйпы
вакзал быў узвсдзены і ў Мастах (20-я гг.) - на абодвух прадольных фасадах
тут мслася па 3 рызаліты з фігурнымі шчытамі. Будаваліся вакзалы і з 2 рыза
літамі на фасадах паабапал уваходаў - в. Наваельня (20-я гг, Дзятлаўскі р-н)
Былі распрацаваны ў гэты час і тыпавыя праскты неабарочных вакзалаў, які
мелі «ламаны» дах з прамавугольнымі люкарнамі, пілястры, рустоўку вуглавых
частак, а адрозніваліся паміж сабой толькі крывалінейнымі абрысамі франго»
наў над галоўным уваходам - в Багданаў (Валожынскі р-н), Вілейка, в. Княгіпш
(Мядзельскі р-н), Скідаль (Гродзенскі р-н), в. Палачаны (Маладзечанскі р-п),
в. Ражанка (Шчучынскі р-н), в. Парэчча (Гродзенскі р-н), в. Юрацішкі (Іўеўсм
р-н). Цікавым помнікам драўлянага дойлідства з’яўляецца рачны вакзал у Пш
ску з абыходнай паўадкрытай галерэяй.
Трэба таксама адзначыць, што дастаткова значныя архітэктурныя праек-
іі4 ріалізоўваліся ў той час практычна па ўсёй Заходняй Беларусі. У Брэсце,
п.нірыклад, быў узведзены неакласічны 3-павярховы будынак банка (1926). Ён
і юіадаўся з 2 крылаў, злучаных паміж сабой ратондай з купалам, і быў аздоб-
>і<іііы іанічным ордэрам. Побач з ім размясцілі 4-навярховы корпус ваяводскага
Унраўлення (1938) з бўйным цэнтральным рызалітам і рустоўкай 1-га паверха.
V ІІаваірудку таксама ацалеў будынак ваяводскай адміністрацыі (30-я гг.), алс
іі'і і'н меў падкрэслсна нсабарочныя рысы - у цэнтры параднага фасада знахо-
.1 п .ся буйны рьізаліт з паўадкрытай аркадай на 1-м паверсе і фігурным шчытом
і н.ппотамі ўвсрсе. Побач з ім, дарэчы, размяшчасцца нсакласічная сядзіба ва-
•ік іы (канец 20-х гг.) з вялікім 4-калонным порцікам у цэнтры. 3 іншых тутэй-
ніыч пабудоў таго часу нсабходна вылучыць будынак ваяводскага суда з вялікім
ішіюіёным вежападобным аб’ёмам у цэнтры параднага фасада, а таксама па-
ііпамгу стылі канструктывізму, які складаўся з 2 аб’ёмаў (паштовае і тэхнічнае
М цялснні) і меў лесвічную клстку з суцэльным зашкленнем.
У сваю чаргу, у Гродне захаваўся Дом афіцэраў (1933) у стылі канструкты-
іму будынак складанай кампазіцыі з всжападобным аб’ёмам, на якім збоку
Пі.і размсшчаны руставаны комін. Таксама ў Гроднс ў 1929 г. быў створаны і
н ріііы ў Беларусі заапарк, уваходны павільён якога меў рысы канструктывізму
>1» ужо адзначалася, пачаў змяняць сваё аблічча і Пінск, дзе акрамя новай жы-
к<іі моудовы з’явіліся: неакласічныя будынкі адміністрацыі ПінскаГа староства
П'» ’ 1), Таварыства ўзаемнага крэдыту і пазямельна-сялянскага банка (абодва —
<і м н ), а таксама гасцініца «Англійская» ў стылі мадэрна (1925 - 1928) з на-
Мі шочым эркерам вуглавой часткі і размешчаньім над ім атыкам у выглядзс
|>ЯІІ іы.
У 20-я гг. у Маладзечне быў узвсдзены будынак афіцэрскага казіно, у якім
Вр.і> інаходзіцца Мінск» абласны драматычны тэатр. Сустракаюцца грамадскія
чбудовы міжваеннаьа чйсу і ў болын дробных нассленых пунктах. Так, у гэ-
ы» і.іды ў Браславс неакласічны будынак павятовага кіравання вылучаўся на
>••!>. ніым фасадзе іанічным порцікам са ступснчатым франтонам. А школа ў
• Кнмарова (1935, Мядзельскі р-н) уяўляла сабой прамавугольны драўляны бу-
імн.ік, вуглавыя часткі якога мслі тэрасы з мураванымі калонамі. Асобна трэба
• іін.ічыць кавалерыйскія іазармы ў Клецку (1924), пабудаваныя ў амаль афі-
•••ііным для міжваеннай Польшчы нсабарочным стылі.
Адраджэнне незалежнасці Рэчы Паспалітай садзейнічала павелічэнню ці-
»’> н ш да гістарычнага мінулага. Пры Віленскім універсітэце была заснавана
к*міі ія па ахове помнікаў старажытнасці на чале з мастаком Ф. Рушчыцам. Па-
••>чн н .ірхсалапчнас вывучэнне знакамітых шэдэўраў айчыннага дойлідства. У
ЙЧ 1938 гг. у час раскопак на тэрыторыі Гродзенскага Старога замка былі
існы рэшткі Верхняй і Ніжняй цэркваў. У 1935 г. рамонтныя работы вяліся
< I нложскан царкве. 3 1924 г. даследаваўся і Навагрудскі замак археолагі знай-
М і. і падмуркі Замкавай царквы, а ацалслыя вежы закансервавалі. У 20-я гг.
237
таксама была праведзсна кансервацыя рэшткаў Крэўскага і Лідскага замкаў
Шмат намаганняў было прыкладзсна і для рэстаўрацыі айчынных шэдэўрау
культавага дойлідства: Крыжаўзвіжанскага касцёла ў Дубаі (1920, Пінскі р-н).
Барысаглебскай царквы ў Навагрудку (1923 - 1924), Міхайлаўскіх касцелаў у
Гнезне (1924 - 1932, Ваўкавыскі р-н) і Міхалішках (20-я гг., Астравецкі р-п),
Троіцкага касцёла ў Друі (1934 - 1938, Броаслаўскі р-н).
Што ж датычыцца палацаў, то большасць з іх знаходзілася ў прыватішн
уласнасці, і толькі ад гаспадароў залежыў іх стан 3 1924 г. Міхаіл Святаполк-
Мірскі паводле праекта Т. Бурша распачаў рэстаўрацыю Мірскага замка — былі
адрамантаваны 3 вежы і частка ўсходняга крыла. У Нясвіжы аднаўлснчыя р.і
боты праводзілі браты Антоні Альбрэхт і Леон Уладзіслаў Радзівілы. Шэрцр.
палацава-паркавых комплексаў быў набыты і адбудаваны дзяржавай: у Свяцкім
палацы размясціўся санаторый; у Сноўскім - вайсковая камендаіура і кватэры
афіцэраў, а пазней казіно; Косаўскі замак аддалі пад павятовае староства; у Оп
саўскай сядзібе пачала дзейнасць сельскагаспадарчая школа.
Працэс узвядзення новых сядзіб ішоў вельмі маруднымі тэмпамі. НпІ>
больш адметнай сярод іх стала рэзідэнцыя Маўрыкія О’Брын дэ Ланцы ў Аім
стова ў межах сучаснага Гродна. Пад сядзібны дом ён перабудаваў тутэйшуіп
карчму (уцалела з часоў Станіслава Аўгуста), якая набыла рысы неакласіцы іму
(1921). Цэнтральная частка будынка была 2-павярховая - на парадным фасадМ
яна вылучалася вялікім балконам на 4 калонах, а на тыльным — паўкруглым
эркерам бальнам залы з тэрасамі перад і над ім. Таксама ў неакласіцызме бьый
ўзведзена і сядзіба Стаякоўскіх у в. Залескія (1938, Воранаўскі р-н). Галоўшій
яе адметнасцю стаў буйны 4-калонны порцік на парадным фасадзе.
3 драўляных сядзіб неабходна найперш адзначыць рэзідэнцыю Плят ірт
у в. Заполле (1920, Пінскі р-н), якая была ўзведзена ў барочна-класічным
стылі і ўяўляла сабой П-падобны будынак пад «ламаным» дахам з мурава^ым
4-калонным порцікам на ўваходзе. Больш арыпнальны выгляд атрымала р.п
мешчаная зараз на тэрыторыі нацыянальнага парка «Белавежская пушча» । я.
дзіба Тышкевічаў у в. Жаркоўшчына(1933, Свіслацкі р-н), пабудаваная з улімм
мадэрна - яна мсла складаную канструкцыю даха з наяўнасцю заглыбленыя
балконаў, арачныя ўваходныя парталы паўкруглыя люкарны і набліжаныя М
квадратных аконныя праёмы, якія чаргаваліся на фасадах з арыгінальнымі ір
наментальнымі ўстаўкамі, набранымі з дошчачак.
Псраходзячы да разгляду тагачаснага культавага дойлідства, неаСіхцрн*
адзначыць, што ў асяродку каталіцкай канфссіі яно развівалася па некалі.мі
асноўных кірунках.
Па-першае, было завершана прыпынснае вайной будаўніцтва храмаў ш 4
класічнага Юзафаўскага касцёла ў в. Занявічы (1908 - 1917, Гродзенскі р-п). н»
араманскага касцёла Іаана Хрысціцеля ў в. Мсцібава (1910 - 1919, Ваўкавыскі р н>
Таксама былі адноўлены касцёлы, пашкоджаныя ў час вайны - Троіцкі каем
у Відзах (Браслаўскі р-н), касцёл Святога Антонія ў Паставах. касцёл Свянн*
238
Касцёл Свяпюга Вацлава ў Ваукавыску
Ан ірэя ў Слонімс. Інтэр'еры шэрага
мр.імаў набылі новае неаракайльнае
«|мрмленне - Мікалаеўскі касцёл
| п Геранёны (1928 - 1934, Іўеўскі
Г іі) Троіцкі касцёл у в Жодзішкі
(I ‘Л7. Смаргонскі р-н). Пад уплывам
»і.і і >рна некаторыя храмы змяня-
<1 і еной знешні воблік - 2 вежы на
14'іоуным фасадзе касцёла Свято-
іі В.нілава ў Ваўкавыску атрымалі
•І>кіі шальныя завяршэнні ў вьшіядзе
Н)Сіікіх металічных цыліндрычных
В'Гмдў з крыжамі (1929 - 1930).
ІІа-другое, каталікі атрымалі на-
м храмы, прыстасаваныя ў XIX ст.
| праваслаўныя цэрквы. Пры гэ-
імы ім быў вернуты іх першапачатко-
•і. ін.п ляд - «Фара Вітаўта» ў Грод-
• < 'іаніславаўскі касцёл у Мядзелі,
Ьп. н Святых Анёлаў-ахоўнікаў у
і І'.ігоіна (Дзятлаўскі р-н), Троіц-
|Н гясцёлы ў в. Засвір (Мядзельскі
| н). н Ішкальдзь (Баранавшкі р-н) і
• 'І.іріыўчьшы (Брэсцкі р-н), касцёл Святога Іаана Хрысціцеля ў в. Сноў (Ня-
••• » । кі р-н), Марыінскі касцёл у в. Хоўхлава(Маладзечанскі р-н). Псраўтваралі-
і >« ‘ кнснёлы і некаторыя з узведзеных самімі праваслаўнымі храмы - у 1920 г. у
Ій|н.ііііскі касцёл была перасвячона царква ў Слоніме (канец XIX ст.), а ў 1922 г.
і І рі.іжаўзвіжанскі касцёл - царква ў в. Галынка (1891, Гродзенскі р-н). Сталі
Нйнілсіцо каталіцкай канфесіі таксама гатычныя цэрквы-крэпасці ў в. Мура-
•»<' । (ІПчучынскі р-н) і в. Сынкавічы (Зэльвенскі р-н). У апошняй у 1926 г. быў
•мрніы філіял навіцыята езуіцкай місіі ў Альбярціне (у межах суч. Слоніма).
ІІч-іпрэцяе, новыя храмы будаваліся падуплывам эклектыкі і мадэрна. Пе-
гут тып 2-вежавай базілікі з арыгінальным дэкорам касцёл Маці Бо-
Мі > іі І’адунь(1929— 1933, Воранаўскі р-н), дзе бутавая муроўка спалучалася
> »і. нмнанымі дэкаратыўнымі элементамі; неабарочны касцёл Праабражэння
•іоіііяіа ў в. Крэва (1934 - 1936, Смаргонскі р-н) са стромкімі вежамі і фі-
жні .м франтонам. Даволі пашыраным быў і асіметрычны тып храма з адной
• Ціііііі іваніцай - касцёл Маці Божай у в. Солы (1926 - 1934, Смаргонскі р-н)
МЬынііііцнейнымі абрысамі франтонаў, галерэямі-аркадамі і контрфорсамі з бу-
В*»'* к.імснняў; Марыінскі касцёл у в. Ідолта (1939, Міёрскі р-н) з масіўнай
піі.ні вежай і галерэяй-аркадай на галоўным фасадзе; Марыінскі касцёл у
В ычія Рагозніца (1926, Мастоўскі р-н).
239
Склалася ў міжваенны перыяд і постнеаготыка з пазбаўленымі дэкору
атынкаванымі фасадамі - Марыінскі касцёл у в Зарачанка (1937, Гродзенскі р-н)
Подых канструктывізму адчуўся ў знешнім вобліку касцёла Святога Ан і
рэя Баболі ў в. Антопаль (1938, Драгічынскі р-н), касцёлс Божага Цела ў п
Крошын (1920-я гг., Баранавіцкі р-н), касцёле Найсвяцейшага Сэрца Ісуса ў н
Пелішча (1934, Камянецкі р-н), касцёле Святога Юрыя і Маці Божай у в. 1 Ія|»
шаі (1933, Валожынскі р-н). Маглі ўстанаўлівацца паблізу ад храмаў і помпші
рэлігійнага характару - у 1933 г. у в. Казлоўшчына (Пастаўскі р-н) адпавсдлм
мемарыял узвялі ў гонар 1900-годдзя з’яўлення хрысціянства.
Не згасла ў рэгіёне і праваслаўнае дойлідства. 3 новых мураваных храм.іу
тут вылучаўся неакласічны Пакроўскі сабор у Баранавічах (1924— 1931)- кры
жова-купальны будынак з 3-яруснай званіцай на ўваходзе. Асаблівую кашіоў»
насць яму прыдавалі 7 паліхромавых смальтавых панно (1902 - 1911), іірып»
зеных сюды з узарванага варшаўскага сабора Аляксандра Неўскага. Маз.пм
«Маці Боская з дзіцём» В. Васняцова, «Дэісус» М Кошалева, «Маці Боск.ія •
анёлам» М. Бруні, выявы мітрапаліта Алексія і Іосіфа Валоцкага В. Думітрапші
арганічна ўпісаліся ў афармленне цэнтральнай апсіды, апорных калон ды баха
вых уваходаў у храм, а павышаную ўрачыстасць фасадам сабора прыдалі ііапііп
«Спас з данатарам» М. Кошалева і «Сабор архістраціга Міхаіла» М. Бруш V
сваю чаргу, 3-ярусны дубовы іканастас (1912) з бакавога прыдзела згадаіін»
сабора ў Варшаве быў набыты Ф. Ф. Трайчук у памяць аб загінуўшым у 191XI
у Францыі сыне-лётчыку, устаноўлены ў Сімяонаўскай царкве Камянца (час ш
грошай ахвяраваў тутэйшы рэгент х>»г»
С. П. Карнялюк).
У цэлым тагачасныя праваслаупн»
храмы працягвалі ўзводзіцца па візаііін
скіх канонах - Крыжаўзвіжанская царі<а|
ў Лунінцы (1914 - 1921), Сімяонаўсв
царква ў в. Малеч (1928, Бярозаўскі |> і>)
Але часам назіраўся і пэўны адыход п 1>
Так, арыгінальнае архітэктурнае ріііігні
не мела Усесвяцкая царква ў в. Долі.п |
Рута (1936, Карэліцкі р-н) -традыпі.інн
5-купалле тут размяшчалася не над
тоўнай залай, а над прытворам і ўзбаі п>
ла знешні выгляд званіцы. Усё часцсп н|4і
будаўніцтве ўжываліся і бетонныя бл>>м
Петрапаўлаўская царква ў в. Свяілям
(1936, Смаргонскі р-н), царква Расіп 11
гародзіцы ў в. Явар (1926, Дзятлаўскі । > * •
Што ж датычыцца драўляпані • «
Пакроўскі сабору Баранавічах кральнага дойлідства, то яно і.ікі^і
240
працягвала развівацца ў рэчышчы гістарызму і мадэрна. Больш адчувальнай
ік іектыка стала ў касцёльнай архітэктуры Так, арыгінальнас рашэннс атрымаў
Крыжаўзвіжанскі касцёл у Баранавічах(1924- 1925). Галоўны фасаду ім аздаб-
інлі стромкая вежачка-ківорый з рысамі нсаготыкі і неабарока, неарэнесанса-
п.іс 3-часткавае акно-аракада і неакласічны 2-калонны порцік з 3-вугольным
фр.іпгонам. Пад уплывам жа мадэрна быў пабудаваны Петрапаўлаўскі касцёл
у іі Дрысвяты (1929, Браслаўскі р-н) - галоўнай яго адметнасцю таксама стала
пырашэнне галоўнага фасада з вялікім навесам на 4 мураваных калонах і сту-
нінчата-пірамідальнай 5-яруснан вежаіі-званіцай над ім. Сярод іншых драўля-
іііах каталіцкіх храмаў неабходна адзначыць неагатычны Мікалаеўскі касцёл у
іі Ііярховічы (1933—1934, Камянецкі р-н) і мадэрнісцкі касцёл Святога Андрэя
Іі шолі ў в Градаўшчына (1938, Астравсцкі р-н).
У драўляным праваслаўным дойлідстве працягваў панаваць 4-часткавы
іыіі храма са спрошчаным дэкорам - Успенская царква ў в. Казлоўшчына (1928,
I іжлаўскі р-н), Троіцкая царква ў в. Кіявец (1919, Валожынскі р-н), Пакроў-
• кня царква ў в. Равяцічы (1933, Бярозаўскі р-н), Ушэсцеўская царква ў Століне
ІІ'ВХ). Часам уваход мог быць дапоўнены 4-слупавым ганкам з 3-вугольным
фр.пігонам - Троіцкая царква ў в. Казішчы (1927, Кобрынскі р-н). Да крыжова-
•унальнага тыпу храмаў адносілася Троіцкая царква ў в. Целяханы (1934, Іва-
іппнікі р-н) Сярод галоўных яе адметнасцей - 2-ярусны пакаты дах з радамі
іпцарачных люкарнаў і 5-гранныя прыдзелы па баках малітоўнай залы Ары-
піі.і іьная Крыжаўзвіжанская царква была ў 1925 г. перавезена ў в. Амелянец
ІІ'.імянсцкі р-н) з польскага Яблачынскага манастыра.
3 нсхрысцяінскіх храмаў, узведзеных у міжваенны час у Заходняй Бела-
р.і і. псабходна назваць драўляную мячэць у Докшыцах (1925), а таксама му-
|..ні.піую лютэранскую кірху ў Брэсце (20-е гг.). Апошняя была пабудавана ў
• іьгіі канструктывізму - на галоўным фасадзе ўзвышалася квадратная ў плане
• .і ламінанта, вуглы якой былі дапоўнены крыху меншымі па вышыні піло-
ііпіі.і іобнымі выступамі.
Ныяўленчае мастацтва Заходняй Беларусі было пазбаўлена жорсткага
11. гі.н ічнага ціску. Болыцас развіццё тут атрымаў жывапіс, з арыентацыяй на
ніі.іяпальна-пстарычны рамантызм Так, Пётр Серпевіч (1900 - 1984) родам
і іі ( іаўрова (Браслаўскі р-н) звычайна абіраў сюжэты для сваіх карцін у гіста-
Вмным мінулым Радзімы, адлюстроўваў прыгажосць роднай прыроды, шукаў
•ірічпы самабытнай беларускай культуры - «Усяслаў Полацкі», «Вяселле на
і ірусі», «Забытая званіца», «Беларусы». Яго карціны, эмацыянальныя і воб-
|м іш.ія па пластычным і кампазіцыйным рашэнні, уражвалі народнасцю і глы-
' *ім пранікнсннем у характар персанажаў. Міхаіл Сеўрук (1905 - 1979) пра-
іміі і больш у жанры тэматычных кампазіцын з трапнай перадачай характараў і
>н і рым псіхалапзмам вобразаў. Найболыв вядомая яго карціна — «Жніво», дзе
Ві нік у рамантычным духу стварыў збіральны вобраз «беларускай мадонны»,
Ші\н.пі унутранай гармоніі і еднасці з прыродай (захоўваецца ў Нацыянальным
241
мастацкім музсі). У падобным духу былі выкананы і іншыя яго творы - «Лста»
«Хаты над Вілсйкай», «Ля студні», «Стрыжка авсчак».
Асобнае месна ў выяўленчым мастацтве Заходняй Бсларусі займаў Яз ш
Драздовіч (1888 - 1954), які нарадзіўся ў в. Пунькі (Глыбоцкі р-н). У яго шмаі
граннай творчасці можна вылучыць нскалькі асноўных кірункаў. Па-першае
мастак рабіў серыі этнаграфічных замалёвак, паказваўшых паўсядзённае жын
цё простага народу - «Піншчына», «Навагрудчына» і інш. Па-другое, шыро
кую вядомасць набылі яго «гістарычныя псйзажы» («Мір», «Ліда», «Крэв.і»
«Глыбокае», «Гальшаны», «Кушляны і Жупраны», «Баруны») — гэта не тольм
натурныя замалёўкі помнікаў, але і паэтызаваныя, насычаныя старадаўнім ду
хам вобразы-сімвалы Замкі і храмы ў яго быццам бы маюць індывідуалыіы
асабісты характар, яны ўздымаюцца над рэчаіснасцю. пераўтвараюцца ў зага і
кавыя і містычныя істоты, што пануюць над традыцыйнай «шэрай» вясковаіі
забудовай. Па-трэцяе, зварот да мінулага Беларусі праявіўся ў Я. Драздонгш
ў шэрагу партрэтаў славутых зсмлякоў - «Рагвалод», «Усяслаў Чарадзей п.і
Гародняй», «Друкарня Францыска Скарыны ў Вільні». Па-чацвёртае, менаніг
ён стаў пачынальнікам «касмічнай» тэмы ў айчынным жывапісе. У створаш.г
ім фантастычных пейзажах панавала гарманічнае грамадства з некранутай Ііы
вілізацыяй дзіўнай прыродай - серыі «Жыццс на Месяцы», «Жыццё на Марсч
і «Жыццё на Сатурне». Пры гэтым мастак псраносіў сюды сімвалічныя вобра н
родных мясцін - курганаў, дубраў ды замкаў. Па-пятае, займаўся Я. Драздонг
і дэкаратыўна-прыкладным мастацтвам - размалёўкамі дываноў з расліннымі
зааморфнымі і архітэктурнымі матывамі.
Прымалі ўдзел заходнсбеларускія мастакі і ўработах па аднаўленні сіар|
даўніх помнікаў айчыннага культавага дойлідства. Новыя фрэскавыя і арнамс п
тальнця размалёўкі скляненняў і сцен былога кальвінскага збору ў Жодзішк
(Смаргонскі р-н) былі выкананы П. Сергіевічам, а Марыінскага касцёла ў ІЦ14
нева (Валожынскі р-н)- Ф. Рушчыцам.
Такім чынам, у міжваенны перыяд з’явіліся значныя адметнасці ў кулыур
ным жыцці БССР і Заходняй Беларусі. Цалкам яны не былі ліквідаваны н.ш н
пасля іх палітычнага аб’яднання ў 1939 г. Разам з тым гэты фактар значпа уі
багаціў айчынную гісторыка-культурную спадчыну, прыдаў ёй большую раны
стайнасць і новыя арыгінальныя рысы.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Растлумачцс сутнасць канструктывізму і сацрэалізму ў БССР.
2. Пакажыцс асноўныя кірункі развіцця горадабудаўніцтва ў БССР.
3, Прааналізуйцс эвалюцыю айчыннага савсцкага мастацтва.
4. Вылучыцс адмстнасці архітэктуры ў Заходняй Бсларусі.
5. Вызначце напрамкі развіцця жывапісу ў Заходняй Беларусі.
242
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Дом Урада ў Мінску і Дом Савстаў у Магілёве былі ўзведзспы па
прпекцс:
I) А. Воінава;
2) Г. Лаўрова;
3) 1. Лангбарда;
4) А. Брэгмана.
2. Віцсбскі мастапка-практычпы іпстытуту 1922 г. быў адкрыты па
ііііпі.іятывс:
1) I. Ахрэмчыка;
2) М. Шагала;
3) У. Кудрэвіча;
4) А. Грубэ.
3. Мазаікі з узарвапага варшаўскага сабора Аляксапдра Нсўскага
мнівсзлі ў:
I) Пакроўскі сабор у Баранавічах;
2) Ушэсцеўскую царкву ў Століне;
3) Петрапаўлаўскую царкву ў в. Святляны (Смаргонскі р-н);
4) Пакроўскую царкву ў в. Равяцічы (Бярозаўскі р-н).
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4іУ дачыпсппі да месцазпаходжашія асобпых помпікаў архітэктуры:
I) Мінск; а) будынак ваяводскага ўпраўлення;
2) Магілёў, б) гідраметэаралагічная абсерваторыя;
3) Брэст; в) вакзал;
4) Слонім; г) кінатэатр «Чырвоная зорка».
5. У дачыпспііі да аўтарства асобпых мастацкіх твораў:
I) М. Станюта; а) «Жыццё на Марсе»;
2) М. Філіповіч; б) «Бітва на Нямізе»;
3) М. Сеўрук; в) «Жніво»;
4) Я. Драздовіч; г) «Шклозавод».
6. У лачыпсіпіі да новага прызпачэііпя шэрага айчыпных палацаў
I > ііі ііб:
1) Сноўскі палац; ' а) павятовае староства;
2) Свяцкі палац; б) казіно;
243
3) Косаўскі палац;
4) Опсаўская сядзіба;
в) санаторый;
г) сельскагаспадарчая школа.
Закончыце сказ:
7. У 1920-я гг. у рэчышчы мадэрна ўзнік новы напрамак з максімалыіаіі
функцыянальнай мэтазгоднаспю архітэкіурных рашэнняў, які атрымаў назву
8. 3 канпа 1920-х гг. у БССР пачалі ўзводзіць новы тып жылых будынкаў Я
пакаёвай планіроўкай, які атрымаў назву.
9. У БССР на змену дарэвалюцыйным стылявым напрамкам у мастацг.
ве прыйшоў новы, які выконваў ідэалагічна-выхаваўчую функцыю і называўся
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Вабішчэвіч, А. М. Нацыянальна-культурнае жыццё Заходняй Беларуы
(1921 - 1939 гг.) / А. М. Вабішчэвіч. Брэст, 2008.
Воннов, А. А. Нстормя архмтектуры Белорусснм. Советскмй пернод /
А. А. Вомнов. Ммнск, 1987.
Лакотка, А. I. Беларусы. Дойлідства / А. I. Лакотка. Мінск, 1997.
Лыч, Л. Гісторыя культуры Беларусі / Л. Лыч, У. Навіцкі. Мінск, 1996. I
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Архмтекторы Советской Белоруссмн. Ммнск, 1991.
Воанов, А. А. Н. Г. Лангбард/ А. А. Вомнов. Ммнск, 1976.
Воннов, А. А. Дом правмтельства БССР / А. А. Воннов, С. Ф. Самбук
Ммнск, 1975.
Гераснмовнч, П. Евгенмй Алексеевмч Зайцев / П. Герасммовнч. М., 1958
Дробов, Л. Н. Жмвопмсь Советской Белоруссмн. 1917 - 1975 гг. / Л. Н. Д|»>
бов. Ммнск 1979.
Калнін, В. В. Мірскі замак / В. В. Калнін. Мінск, 2002.
Кандрацьева, Л. Праект пераносу сталіцы БССР у Магілёў / Л. Кандраф.*»
ва // Беларускі гістарычны часопіс. 1994 г. № 3.
Кулагін, А. М. Эклектыка / А. М. Кулагін. Мінск, 2000.
Мінск незнаёмы. 1920 - 1940. Мінск, 2002.
Орлова, М. А. Андрей Онуфрмевмч Бембель / М. А. Орлова. М., 1958.
Петерсон, Э. А. Портретная скульптура Советской Белоруссмн / Э. А I Іг»
терсон. Мннск, 1982.
Раманюк, М. Этнаграфічныя малюнкі Я. Драздовіча / М. Раманюк// (іі.і
чына. 1994. № 3.
Язэп Драздовіч. Мінск, 2002.
244
ГЛАВА 12
ВЯЛІКАЯ АЙЧЫННАЯ ВАЙНА
Ў ПОМНІКАХ I МЕМАРЫЯЛАХ
12.1. Помнікі, увекавечываючыя абарону
Беларусі летам 1941 г.
Другая сусвстная вайна стала адной з найбольш трагічных падзей XX ст
Кмлізныя людскія і матэрыяльныя страты, масавыя праявы лепшых якасцей
'і ілавечага характару (гераізм, самааддапасць, патрыятызм) назаўсёды заста-
пн я ў памяці людзей і былі ўшанаваны тысячамі мемарыялаў па ўсім свеце.
сларусь, заплаціўшая за перамогу жыццём кожнага чацвёртага свайго жыхара
(1,2 млн чалавек, сярод якіх мірных жыхароў - 1,5 млн, дзяцей - 80 тыс.), а так-
і пм* татальным разбурэннем большасці гарадоў і вёсак, безумоўна не была тут
ныключэннем. Помнікі, прысвечаныя тым падзеям, складаюць значную частку
•< і історыка-культурнай спадчыны (звыш 6 тыс. адзінак). Толькі брацкіх магіл
івсцкіх вайскоўцаў і ахвяр акупапыйнага рэжыму ў Беларусі зараз маецца 3255 -
шіхавана ў іх 1 060 174 чалавекі (вядомы прозвішчы 319 190).
Асобнае месца займаюць мемарыялы, узведзеныя ў гонар гераічнай аба-
роііы Бсларусі ў пачатку вайны. Найбольш вядомы з іх — комплекс «Брэсцкая
»р шасць-герой», які быў створаны ў 1969 - 1971 гг. творчым калектывам на
11 іс з А. Кібальнікавым. Ён прысвсчаны бязлітасным баям 4-тысячнага гар-
ііімніа крэпасці супраць 17-тысячнай групоўкі нямецкіх войскаў (актыўныя
Пн ііплі да 23 ліпеня 1941 г.). Мсмарыял быў размешчаны ва ўсходняй частцы
ін.інідэлі. У час яго стварэння
і нры выкарыстоўвалі як но-
т.і* прхітэктурныя пабудовы і
шуныітурныя кампазіцыі, так
I р’інілсі крапасных умацаван-
хкія бьілі закансерваваны
п.іуразбураным выглядзе
ііі р.іважна гэта падвальныя
мммшканні, пра час абароны
I іх раснавядаюць пліты «Ме-
•і ірыяльнага календара»),
Уваход у комплекс быў
ркініспы ў выглядзе мана-
Іін.ні жалезабетоннай сняны
і црін‘мам, падобным на 5-кан-
Мемарыялыіы комплекс
«Брэсцкая крэпасць-герой»
245
цовую зорку. Цэнтральны яго манумент - «Мужнасць» знаходзіцца на пл. Цы- I
рыманіялаў і прадстаўляе сабой абагульнены вобраз савецкага воіна, нібыта вы- I
сечаны са скалы (вышыня 33,5 м). На адваротным баку манумента змешчаны
рэльефныя кампазіцыі «Атака», «Апошняя граната». «Кулямёгчыкі» і інш. По-
бач з ім быў устаноўлсны тытанавы штык-абеліск вышынёй у 100 м, запалспы
Вечны агонь і створаны некропаль з прахам 85 абаронцаў. Нспадалёк, на беразе
Мухаўца, размешчана скульптура «Смага» (салдат абапіраецца на аўтамат і цяі
нецца каскай да вады). Важным элементам комплексу з’яўляюцца Холмская і
Цярэспальская брамы, на якіх дагэтуль захаваліся сляды ад куль і асколкаў спа
радаў. Яшчэ ў 1956 г. на тэрыторыі крэпасці пачаў дзсйнічаць музей, дзе ў 11 ы
лах выстаўлсна да 40 тыс. экспанатаў (сярод іх і ацалелыя развітальныя надпісы
апошніх абаронцаў: «Я умнраю, но не сдаюсь. Проіцай, Роднна. 20.07.41 г.» і
інш.). Есць тут і выстава гармат XIX — XX стст., знойдзеных у час будаўніцпы
мемарыяльнага комплексу.
Мужна абараняўся ў першыя дні вайны і сам Брэст, у гонар абарошыу
якога было ўстаноўлена некалькі мемарыялаў. Памяць аб загінуўшых у гады
вайны пагранічніках увекавечана помнікам у выглядзе масіўнай 4-граннай к«
лоны, з тоўшчы якой выступае куб з гарэльефам савецкага воіна (1972). Таксамн
ўшанаваны і месцы размяшчэння 9-й і 10-й пагранзастаў (1965, 1968). На іыу
днёвай ускраіне горада знаходзіцца помнік воінам 22-й танкавай дывізіі (1967»
2 дні стрымліваўшых націск немцаў. Мемарыяльнымі дошкамі ў 1964 г. былі .ы
значаны месцы найбольш упартых баёў за горад - ваенкамат і вакзал, абарошн•
якіх змагаліся да апошняга.
Па ўсёй заходняй мяжы СССР пагранзаставы і вайсковыя часткі, якія нін
ходзіліся тут пэўны час, адбівалі атакі наступаючых нямецкіх армій. Пад Грпл
на ў г. п. Сапоцкін (1958) і в. Галавенчыцы (1968) помнікамі ўвекавечана памян*
аб паўшых тут пагранічніках. Ратныя подзвігі здзяйснялі і асобныя вайскоўпы
якія па нейкіх абставінах адбіліся ад сваіх частак. Так, у в. Каменюкі (Камн
неіікі р-н) перад музеем Белавежскай нушчы ў 1975 г. пастаўлены помнік ку н
мётнаму разліку 333-га стралковага палка (Жакен Байсямбекаў, Ілья Ганчаріп
Акцюбакбар Махмудаў), які 23 чэрвеня 1941 г. адкрыў агоньпа нямецкай кн н
не і цэлы дзень вёў няроўны бой. Тутэйшыя сяляне толькі назаўтра падаб|к* 1
цяжкапараненага I. Ганчарова (астатнія загінулі) і схавалі пашкоджаны кулямі"
які зараз устаноўлены побач з асноўным мемарыялам.
Далейшы рух нямецкай армп па трасе Брэст - Масква савецкія і«>іі«а
спрабавалі спыніць у Кобрынскім, Бярозаўскім і Пружанскім раёнах, дзе ў ы>ч
цы чэрвеня 1941 г. разгарэліся бязлітасныя баі. У памяцьтых падзсй у Кобры
не ў пачатку 2000-х гг. быў разбіты мемарыяльны сквер героям-танкістам ' •
дывізіі і ўстаноўлены танк «Т-44», у г. п. Ружаны (Пружанскі р-н) - насыпянч
Курган Славы і таксама пастаўлены на пастаменце танк (1967). Успаміпам >•>
подзвігах савецкіх лётчыкаў, якія нанеслі велізарныя страты ііраціўніку, інчіі
помнікі-самалёты ў Бярозе (1974) і Пружанах (1971). Хуткі рух нямецкіх
246
скаў на ўсход прывсў да ўтварэння цэлага шэрага «катлоў», дзе ў акружэнне
граііілі сотні тысяч савсцкіх воінаў. Мсмарыял паўшым у тых баях у 2001 г. быў
п.ісіаўлсны на Куравіцкаіі гары пад Наваірудкам.
Пралікі савецкага камандавання ў нершыя дні вайны прывялі да таго, што
пракіычна не прыкрытым аказаўся Мінск-значныя вайсковыя часткі былі пс-
р дыслацыраваны з Маладзечна пад Ліду, а буйная нямецкая танкавая групоўка
н ісля заняцця 24 чэрвсня Вільнюса навярнула на сталіцу БССР. У выніку пакі-
н іыя ў Мінску асобныя палкі 64-й і 108-й стралковых дывізій тэрмінова заня-
іі разукамплсктаваныя ў 1940 г. пазіцыі Мінскага ўмацаванага раёна (элемент
н<сірончага комплсксу «Лінія Сталіна», узведзенага ў 1930-я гг). Жорсткія баі
і і ішлі 25 - 27 чэрвеня. Нягледзячы на тое, што нямецкія войскі страцілі ў іх
ніі.піі 100 танкаў, сам Мінск быў узяты 28 чэрвеня 1941 г. амаль без бою, чаму
н існрыяў высаджаны ворагам у раёне Астрашыцкага гарадка дэсант.
У гонар паўшых пры абароне сталіцы БССР у 2005 г. быў адкрыты мема-
рі.нгіыіы комплекс «Лінія Сталіна» (размешчаны каля Лашан пад Заслаўем). Ён
іпіімас тэрыторыю да 30 га і ўяўляе сабой імітацыю часткі Мінскага ўмацавана-
<іі раена. У склад тутэйшай экспазіцыі ўваходзяць. артылерыйскі полукапанір,
•' к лямётныя доты, 3 назіральныя бронекалпакі, паромная псраправа, выстава
іі.іік'ковай тэхнікі і інш. Дарэчы, удзел у абароне Мінска прымаў і ўраджэнсц
іі І.шцава (Горацкі р-н) камандзір танкавага батальсна Іван Якубоўскі, які ў да-
•пініым стаў маршалам і ў 1967 - 1976 гг. займаў пасаду галоўнакамандуючага
М>‘я шанымі ўзброснымі сіламі краін-удзельніц Варшаўскага дагавора. Памяць
ія>. лавугым суайчынніку ўшаванава бюстам у цэнтры Горак (1950; К. Кошкін).
Яшчэ адным напамінам аб тых баях служыць мсмарыял, прысвечаны
<ні і ніпу Мікалая Гастэлы і яго экіпажу (А. Бурдзянюк, Р. Скарабагаты, А. Калі-
ніп). які 26 чэрвеня на падбітым самалёце тараніў калону нямецкай тэхнікі. Раз-
»>і піч.піы на ўзгорку каля дарогі Мінск - Вільнюс пад Радашковічамі, сн уяўляе
іііііп абсліск вышынёй у 10 м з бюстам лётчыка ўверсе (1976; А Анікейчык,
I І. ііпі, Ю. Градаў). Да абеліска вядзе дарога, якая паступова звужаецца і нібы
I іін.ісцца ў яго. Тут жа на ўзгорку знаходзяцца і выявы 4 птушак, сімвалізую-
<н\ лсічыкаў-герояў. Помнік М. Гастэлу ёсць і ў гарадскім скверы Радашковіч
11 Апур) - пагрудны бюст лётчыка вышынёй у 5,5 м. Гэтыя мсмарыялы, да-
! >'н і можна разглядаць у якасці ўшанавання памяці ўсіх загінуўшых лётчыкаў
ііі і іоііпы подзвіг паўтарыла звыш 100 чалавек). Тым больш што ўсяго за 2 км
11І'п ышковіч у 1981 г. быў устаноўлены яшчэ адзін аналапчны помнік - лёт-
«» I Прэсайзену і яго экшажу, накіраваўшаму свой самалёт на нямецкую
шоііу усяго праз дзень пасля гібелі М. Гастэлы. Падобная мемарыяльная стэла
'80 і стаіць і ў в. Весялова (Барысаўскі р-н) каля пераправы праз Бярэзіну,
|кі жніаж самалёта М. Булыгіна ў ліпені 1941 г. таксама здолеў знішчьшь
Н і<і ііппой свайго жыцця.
Пс.ібходна адзначыць, што шмат савецкіх вайскоўцаў трапляла ў акру-
іпіі і нраяўлены імі гсраізм быў не заслужана забыты. Нскаторыя падзсі тых
247
часоў высвятляліся амаль выпадкова. Так, пры будаўніцтвс вадасховішча каля .
в Старыца (Капыльскі р-н) была знойдзсна гармата. Вывучэннс дакумснтаў ]
паказала, што воіны 10-й стралковай дывізіі ў пачатку ліпсня 1941 г. здолслі
падбіць тут 4 нямецкія танкі і прыкрылі адступленнс іншых савсцкіх частак н.і
ўсход. У іх гонар гармату ў 1970 г. устанавілі на ўзгорку як помнік таму бою
У 1964 г. у г. п. Багушэўск (Сенненскі р-н) быў адкрыты невялікі мсм.і
рыял у памяць аб 5-м і 7-м механізаваных карпусах, якія 6-10 ліпсня 1941 і
паспрабавалі спыніць нямецкае наступленне. Гэтыя баі ўвайшлі ў гісторыю н.і і
назвай «Лепельскі контрудар». 3 абодвух бакоў у ім было задзейнічана звыш
1,5 тыс. танкаў (па іншых дадзеных, каля 1,9 тыс.), а немцы часова адкінуты іпі
40 км. Напамінам аб яшчэ адным контрудары стаў мемарыял у Жлобінс (1968)
адкрыты ў гонар 63-га стралковага корпуса, які 13 ліпсня 1941 г. пераправіўся
праз Дняпро, вызваліў Жлобін і сваімі рашучымі дзеяннямі больш чым на мс
сяц прыпыніў наступ немцаў у гомельскім напрамку.
Нягледзячы, аднак, на масавы гераізм савецкіх воінаў, нсўзабавс баявыя ]
дзсянні цалкам перанесліся на ўсход Беларусі. Полацкі ўмацаваны раён з.пг
мала 174-я стралковая дывізія, якая стрымлівала націск ворага з 27 червеня нп
15 ліпеня 1941 г. На месцы тых баёў каля воз. Гомель (Полацкі р-н) у 2006 і
быў створаны мемарыял «Поле ратнай славы», у склад якога ўвайшлі траннііі
і 2 доты - адзін цалкам адрэстаўраваны, а другі пакінуты паўразбураным (яя
помнік загінуўшым тут 21 абаронцу).
Жорсткія баі ішлі 9-26 ліпсня 1941 г. і за Магілёў. Каля в. Буйнічы 12 лнн
ня воінамі 388-га стралковага палка палкоўніка Сямёна Куцепава было знішчаі 4
на 39 нямецкіх танкаў. Сведка тых падзей - карэспандэнт газсты «Нзвсспіл.і
Канстанцін Сіманаў апісаў гэты бой у рамане «Жывыя і мёртвыя». У 1979 । ,
згодна з завяшчаннем пісьменніка, яго прах быў развеяны на Буйніцкім ншіі,
аб чым сведчыпь устаноўлены ў 1980 г. памятны камснь. А ў 1995 г. у пппір
абаронцаў іут быў створп
ны мемарыял - на ўзі'орм-,
ўзвялі капліцу з тэман.гі
нымі рэльсфамі на <|і.к <
дах, а вакол яе размясін н
выставу вансковай тэхіны
(у тым ліку нямецкі ыін
«Т-3»), Менавіта ў чін
баёў за Магілёў у ііалші
трапіў генерал-леіітэнпіі» [
інжынерных воікк>4
Дзмітрый Карбышаў, Н
быў бязлітасна закат.зпінні
ў канцлагсры Маўтхах н«
18 лютага 1945 г У м • >
Няліецкі танк Т-3 на Буйніцкім полі
248
Іір існкам крэпасці яму прысвсчана асобная мемарыяльная зала (1911 - 1914 гг.
ыр.іваў рэканструкцыяіі крэпасці), а ў Мінску, Брэсце і Гродне іменем героя
іш іпапы вуліцы.
У баях за ўсходнюю Бсларусь 14 ліпсня 1941 г. у Оршы ўпершыню была
Одісішічана рэактыўная артылерыя-легендарныя «Кашошы». Прысвечаны ім
мсмпрыяльны компяекс, узведзены ў 1966 г. на левым беразе Днянра (Ю. Гра-
нЛ В. Занковіч, Л. Лсвін). Гэта ўстаноўлены на пастамент макет «Кацюшы»,
• шібач з ім - 7 масіўных тумбаў з 8-метровымі жалезабетоннымі элементамі-
|і шкамі, якія сімвалізуюць псршы залп рэактыўных установак па ворагу.
1 сярэдзіны жніўня 1941 г. разгарэліся баі і за Гомель. У Камсамольскім
кііеры горада ў 1975 г. быў устаноўлены помнік на месцы пахавання 12 го-
Мгльскіх апалчэнцаў (Г. Гарбанёў, Л Тамкоў), які прадстаўляе сабой змешчаны
<| м.ірмуровым п’едысталс чугунны аб’ём з барэльефамі: «Смерць фашызму»,
•I Іі.пюльшчыкі», «Партызаны», «Воін і маці». Таксама ў Гомелі пры мясцовым
•• ы іым музеі ваеннай славы ў 2004 г была адкрыта асобная выстава «Чыгу-
нініііі.і транспарт у гады Вялікай Айчыннай вайны», прысвсчаная ўнікальнай
і рнцыі па эвакуацыі з Беларусі летам 1941 г. людскіх і матэрыяльных рэсур-
• *) (1,5 млн чалавек, 124 буйныя нрадпрыемствы і інш.). Зроблена яна ў выгля-
чыі уначнага саставу, які складаецца са 125-тоннага паравога цягніка часоў
оіііііы, санітарнага вагона з аднаведным медыцынскім начыннем і адкрытай
Внінформы, на якой размясцілася зенітная гармата.
З’яўляецца Беларусь і Радзімай аднаго з самых славутых камандзіраў Чыр-
»•111111 арміі пачатковага перыяду вайны. Кавалерыйскі корпус генсрал-маёра
'Іыы Даватара рабіў дзёрзкія рэнды па тылах нямецкай арміі, замаруджваючы
|і р\ х па Маскву. Пры абароне сталіцы СССР у снежні 1941 г. наш адважны су-
•4'іі.ііпіік і быў забіты. Музейная экспазіцыя, распавядаючая пра жыццё героя,
імсшч.іна ў родных яму Бсшанковічах у краязнаўчым музеі, што знаходзіцца
ім і >|ч.і горыі былога палацава-паркавага комплексу I. Храптовіча.
Іакім чынам, у помніках і мемарыялах увекавечаны найболын важныя
•і. пііы абароны Бсларусі летам 1941 г. Дадаткам да іх могуць служыць шмат-
•Іі іыхаванні савецкіх воінаў, якія загінулі, абараняючы анчынныя гарады і
► і Ч.ісам яны размяшчаліся побач з вядомымі помнікамі архітэктуры - у
1 ♦..імыслаў (Іўсўскі р-н) перад палацам Умястоўскіх стаіць помнік паўшым
міым 24-й «Жалезнай» Самара-Ульянаўскай дывізіі (1967).
12.2. Мемарыялы, прысвечаныя
партызанскаму і падпольнаму руху
I І.іріызанскі рух на тэрыторыі Бсларусі зарадзіўся ў псршыя дні акупа-
I іі ўжо ў 1943 г кантраляваў да 2/3 тэрыторыі рэспублікі. Сярод фактараў,
• । .і псіінічалі хуткаму яго развіццю, была наяўнасць так званых «Віцебскіх
рп> 40-кіламетровага разрыву ў лініі фронту паміж Веліжам і Усвятам, які
249
існаваў у лютым - всрасні 1942 г. Менавіта такім чынам у Бсларусь ірііппіі
дзесяткі тысяч вайскоўцаў, наступала зброя і мсдыкамснты. У савецкі тыл іі|і»і
іх выйшла да 200 тыс. бежанцаў. У памяць аб сумссных дзеяннях арміі і п.ір
тызан у в. Заполле пад Віцсбскам у 1977 г. быў створаны мемарыял у выіляд н
злучаных 5-канцовай зоркай 2 пілонаў з выявамі воіна і партызана, паміж якімі
праходзіць вузкая сцсжка (В. Ягадніцкі)
Усяго ж у гады вайны ў Беларусі дзейнічала звыш 1200 партызанскіх <і11
даў. Найбольш вядомыя з іх былі ўшанаваны шэрагам значных мемарыялпі
якія тэматычна падзяляюцца на нскалькі груп.
Першая Помнікамі былі адзначаны мсспы дыслакацыі асобных паріы ппі
скіх злучэнняў. Мемарыял у гонар брыгады «Разгром» быў узведзсны ў 198’
1984 гг. каля в. Раваніцкая Слабада (Чэрвсньскі р-н). Асноўны яго элсмені - 4
стаўлсныя ў піраміду 6 бстонных аўтаматаў 7-метровай вышыні, сімвалі іун
чыя атрады, што ўваходзілі ў склад брыгады. Буйны мсмарыяльны комплсі
быў створаны і ва ўрочышчы Зыслаў (1969, Любанскі р-н), дзе знаходзілін
асноўная база Акцябрска-Любанскай партызанскай зоны (А. Заборскі). Ск ц
даўся ён з цэнтральнага 14-метровага абеліска з 3 всртыкальных плоскасн і
брацкіх мапл 290 партызан з выявай старыка ў жалобе, 6 адноўленых зямляп.н
і памятнага знака ў выглядзе вітка сшралі з прапслерам на месцы былога а ір.і
дрома. Партызанам Беларускага Палесся прысвсчаны мсмарыял «Загінуўціым і
жывым» каля в. Навасёлкі (1975, Петрыкаўскі р-н), які ўключае 6-метровыя нн
явы воіна-франтавіка, партызана, байца-антыфашыста і камсамольца-нашч.ы
ка, а таксама сцяну памяш з прозвішчамі паўшых (М. Якавенка). Ва ўрочыііі'ін
Хаваншчына каля в. Корачын (Івацэвіцкі р-н) у 1971 г. у пачатковым выгля ім
была адноўлена база партызан - 4 хаты з тагачасным начыннсм, 2 зямлянкі
«лясная школа» і калодзеж.
Другая. Увекавсчвалася ў помніках і баявая дзейнасць партызан. Мсм.-
рыял «Прарыў» каля Ушач прысвечаны жорсткім баям вясны 1944 г. 16 п.ір
тызанскіх брыгад (17 тыс. чалавек) з акружыўшай іх 60-тысячнай нямеіікпп
і7>упоўкай (1974, А. Анікейчык, Ю. Градаў. Л. Левін). Бётонная дарога іі|м
ходзіць там, дзс калісьці ішлі на прарыў партызаны. У рэшце яна прыіі.1
дзшь на ўзгорак да масіўнай сцяны, разарванай папалам. У месцы пралпм',
стаіць 9-метровая бронзавая фігура партызана. Побач знаходзяцця пахаіыіпп
450 паўшых партызан, а таксама кампазіпыя «Апошні прывал» — карабіііы
састаўлсныя ў піраміду ў памяць аб загінуўшых. У 1967 г. у Бягомлі оі.і
пастаўлены помнік у гонар часовага захопу горада ў 1942 г брыгадай «Ямі
лезняк»; 3-мстровая стэла з выявай групы партызан, што нібыта выходіяш. •
вялікай масіўнай глыбы. Каля в. Машукі пад Клецкам у 1972 г. быў насыпп
ны курган з металічным штыком уверсе, які служыць напамінам аб нан.і ц.
партызан з атрада «Сокалы» на нямецкую калону, калі былі забіты 11 пм
сокапастаўлсных афіцэраў (гебітскамісар Баранавіпкай акругі, штатсйаміслр
Баранавіч і інш.) Працягвалася ўшанаванне памяці аб дзсйнасці партызап і
250
•«> і н нозні час - у 2004 г. мемарыял у іх гонар быў адкрыты каля в. Прудзі-
ші । (Смалявіцкі р-н).
Трлцяя. Ушаноўвалася і памяць аб асобных кіраўніках партызанскага руху -
Моіілія Каржа (в. Хорастава, Салігорскі р-н, 1975; Пінск, 2002), Ціхана Бу-
іі чкова (г. п Акцябрскі, 1961; А. Заспіцкі), Пятра Машэрава (Віцебск, 1980;
• А іі ур), Міная 11 Імырова (Віцебск, 1969; 3. Азгур). Акрамя таго, М. ІПмырову,
••I | часы вайны быў больш вядомы як «бацька Мінай», прысвечана экспазіцыя
ыі м.ірыяльнага музея ў Віцсбску, адкрытага ў 1969 г., і ўстаноўлены помнікі на
іыіііімс ў в. Пунішчы (1975, Віцебскі р-н), а таксама ў в. Пудаці (1964, Віцеб-
оі р п), дзе ішчалася яго партызанская дзейнасць.
Чацвёртая. Не былі забыты і радавыя партызаны, стаўшыя дзякуючы
•«нім подзвігам бессмяротнымі. У Мінску ў 1959 г. быў устаноўлены помцік
М і.іюваму Мараіу Казсю (С Селіханаў, В Волчак), які ў маі 1944 г. каля
• Хпроміцкія (Уздзснскі р-н) падарваў сябе гранатай, каб не трапіць у палон
I. I '»65 г на месцы яго гібелі ўстаноўлены памятны знак). На радзіме ж юнага
|»рпя у в. Станькава (Дзяржынскі р-н) створаны яго музей. Усенароднае прЬі-
«мінііс атрымаў і Васіль Талаш (1844 - 1946), які, нягледзячы на свой сталы
I ір> і, данамагаў нартызанам і быў нават часова арыші аваны немцамі. Помнік
>цп іарнаму «дзеду Талашу» ў 1958 г. быў пастаўлены ў Петрыкаве. На яго
• Р-і іпмс у в. Наваселкі (Петрыкаўскі р-н) у 1989 г. адкрылі дом-музей На
ірыюрыі былой сялянскай сядзібы размясціліся: 2 хаты В. Талаша (адна - ад-
НІ іепая дарэваліоцыйная, другая - пабудаваная ў 1920-я гг), хлеў, калодзеж.
Ш ёп гаксама гсроем коласаўскай паэмы «Дрыгва» і разам з унукам Панасам
Ж) унекавечаны 3. Азгурам на сталічнай пл. Я. Коласа (1972).
ІІЬраг нашых землякоў паўтарылі подзвіг I. Сусаніна. У Дзятлаве быў ус-
Ынцлены помнік Іосіфу Філідовічу (1980, А Салятыцкі), які ў 1942 г. завёў
міп.нпаў у нспралазную багну. А ў в. Вялікі Лес (Салігорскі р-н) адпаведным
«ыпДі ушанавана памяць аб братах Міхаілё і Іване Цубах (1966, С. Селіханаў,
I* Ішіковіч, Л. Левін). У 1943 г. аднаго з іх расстралялі за адмову правесці кар-
»чіі V да партызан, а другі загінуў разам з немцамі ў тутэйшых балотах.
ІІ.і жаль, па цэламу шэраіу палітычных абставін дагэтуль фактычна не
і й.іпп піапа ў Беларусі памяць аб барацьбе нольскай Арміі Краёвай супраць ня-
| ін> іх захопнікаў. Няглсдзячы на значную колькасць удзельнікаў з ліку ўра-
*• пііыў Заходняй Беларусі і адважныя дыверсійныя акцыі, толькі ў в. Вікш-
«•ііі-і (Іўсўскі р-н) належным чынам добраўпарадкавана месца пахавання 9
Ь<.іііп.бі гоў за незалежную Рэч Паспалітую, загінуўшых 24 лютага 1944 г.
Іпачны ўклад у барацьбу супраць акупацыйных войскаў унеслі і падполь-
чнм Вельмі актыўна яны дзсйнічалі ў Мінску - сталіцы генеральнай акругі
цннрусь». Адзінага мсмарыяла, які б ушаноўваў іх памяць, у горадзе няма,
11 нораг помнікаў распавядаюць аб найболып важных падзсях тых часоў.
I ыыхотзе ў Цэнтральны сквер на месцы казні 5 падпольшчыкаў у 1979 г. быў
• ніпўлсны памятны знак у выглядзе 2 чыгунных пліт са слядамі босых ног,
251
Помнік К. Заслонаву ў Оршы
злучаных мсмарыяльнай дошкай і ііпу-
таных калючым дротам (А. Аніксйчык
Л. Левін). Побач з Чырвоным касцёлам
у 1980 г. на месцы гібелі Уладзімірн
Амельянюка размешчана гранітная глы
ба, з-пад якой вырываюцца лістоўкі с і
слядамі куль (А. Анікейчык, Ю. Град.Ц
Л. Левін). У 1981 г. мемарыял з’явіўія
і на вул. Чыжэўскіх - на месцы капп
Надзеі Майсеевай, Алёны і Марыі Чы
жэўскіх (дачка і маці), якія рыхтавалі
Лошыцкай сядзібе забойства гаўляйг ірп
К. фон Готберга (В. Занковіч).
На жаль, так і не быў створаны
мемарыял у гонар прафесара Яўісн
Клумава. які ў час акупацыі працаваў 1
гарадской бальніцы — лячыў паднопі.
шчыкаў, пастаўляў партызанам лскі I
нават дапамог ім абсталяваць 2 шпіііі п
Восенню 1943 г. урач быў арыштавіпіы
і пасля допытаў забіты разам з жопкіііі
у Трасцянцы. Памяць аб ім увекавсчпп*
мемарыяльнай дошкай, устаноўленай на адным з карпусоў сталічнай 3-й клііпч
най бальніцы. Мемарыяльнымі дошкамі ў Мінску таксама адзначаны месцы рп I
мяшчэння канспіратыўных кватэр (вул Савепкая, Заслаўская), друкарань (ііўгі
Кульман) і ўдалых дывсрсійных актаў (элсктрастанцыя на пр. Незалежнасш)
Шырока разгарнуўся падпольны рух і ў іншых гарадах Беларусі. У Віін4
ску ў 1973 г. быў адкрьіты помнік Веры Харужай (3. Азгур), якая арганізавалн |
горадзе падполле і была забіта немцамі ў снежні 1942 г. У Оршы ў 1948 г. >і>
адкрыты музсй, а ў 1955 г. устаноўлены помнік кіраўніку мясцовай падполыімі
ірупы Канстанціну Заслонаву (знішчыў каля 170 цягнікоў). Буйная падполыім
арганізацыя была створана ў раёне прадпрыемства «Асінторф», электрастанпмі
БелДРЭС і чыгуначнай станцыі Асінаўка (Дубровснскі р-н). У іх гонару 1966
каля дарогі Мінск Масква быў узведзены манумент - стэла, якую вянчаі іы
ява юнака з вымпелам ва ўзнятых руках (Г. Мурамцаў, В. Занковіч, Л. Левш)
г. п Обаль (Шумілінскі р-н) у 1965 г. быў адкрыты Музей камсамольскаіі с>*
вы, а ў 1968 г. пастаўлсны помнік у гонар падпольнай групы «Юныя мсціўны»
(Я. Печкін). Асобна тут ушанавана памяць аб 17-гадовай разведчыцы Зііі.н»»
Партновай, якая ў час допыту застрэліла нямсцкага афіцэра, а пазней былп •
катавана гітлераўцамі. На доме, дзе яна жыла, устаноўлена памятная дошкн
Такім чынам, у агульным спектры мемарыяльных комплексаў, іірьнаі
чаных Вялікай Айчыннай вайне, помнікі партызанска-падпольнаму руху і ••
252
мпюць значнас месца і падкрэсліваюць усенародны характар вызваленчай
іні|іііцьбы супраць нямецкай акупацыі У апошні час у сувязі з акгывізацыяй
11 ылагічна-патрыятычнага выхавання менавіта гэтая старонка айчыннай гі-
юрыі аказалася надзвычай запатрабаванай. Пацвярджэннем могуць служыць
н ікрыгыя ў 2005 г. у Мінску на нр. Партызанскім 2 адпавсдныя мемарыялы:
«Ьпшрусь партызанская» і «Беларусь-партызанка» (абодва - В. Занковіч). Пры-
'іі.ім у апошнім алсгарычны вобраз непакоранан Айчыны зроблены ў выглядзе
* нічыны на зубры - адну руку яна пераможна ўзняла над галавою, а ў другой
ірымае сцяг-сімвал Нсзалежнасці. Мсмарыяльны комплекс «Партызанам Па-
мяЧ'я» ў 2002 г. быў створаны ў Пінску (П. Цомнель, В. Занковіч, Ю. Градаў,
Л Неліксанаў, Ю. Казакоў) - цэнтральнае месца ў тутэйшай шматфігурнай кам-
пн нш.іі займае расколатае дрэва са спустошаным гняздом бусла, а вакол яго раз-
мі пічаны выявы народных мсціўцаў (у тым ліку і «Партызанская мадонна»).
12.3. Ушанаванне памяці ахвяр
акупацыйнага рэжыму ў Беларусі
Акупацыйны рэжым у Беларусі вызначаўся надзвычайнай жорсткасцю,
ііііп было звязана з выкананнсм плана «Ост» на вынішчэнні мясцовага насель-
ііінііі.і і масавымі рэпрэсіямі ў адказ
іін дісянні партызан ды падполь-
нІЧІ.ІК.іў
Жудаснай праявай дзеянняў
«н.нігаў было знішчэнне разам з
н імі жыхарамі 628 беларускіх вёсак.
• №11.1 вядомы мемарыял па ўшана-
міпі іх памяці быў створаны ў 1969 г.
•• мссцы в. Хатынь (Лагойскі р-н;
Н' Ірадаў, В. Занковіч, Л. Левін,
I I сліханаў), спаленай 22 сакавіка
IчII। разамса 149жыхарамі(75дзя-
»п) Мемарыял займае плошчу 50 га
| V ініым паўтарае плошчу былой
Мі кі Яго кампазіцыйным цэнтрам
•*« V пясцца 6-метровая скульптура
Пт кпранага чалавека» з хлопчы-
іпі руках. Побач з гранітных пліт
I іена імітацыя даха адрыны, якая
» і>< сумссным пахаваннем вяскоў-
і) Всчны агонь запалены на Плош-
іпімяці На месцы знішчаных да-
П 11 аяць жалезабетонныя вянкі
. Помнік «Няскораны чалавек»
у в. Хатынь
253
зрубаў, у цэнтры якіх размешчаны абеліскі ў выглядзс коміна са званом уверсс.
На могілках спаленых вёсак, якія так і не аднавіліся пасля вайны, знаходзінп.і
185 памятных знакаў. Непадалск ад іх - Дрэвы жыцня са спісам 433 бсларускіх
вёсак, што ў пасляваенны час усё ж здолелі адрадзіцца. Яшчэ адным элемсп-
там мемарыяла з’яўляецца Сцяна жалобы вязняў канцлагсраў, дзе змешчапы
назвы 66 буйнейшых айчынных лагераў смерці і месцаў масавых расстрэлаў У
1970 г. стваральнікі комплексу былі адзначаны вышэйшай узнагародай СССР
Ленінскай прэміяй (адначасова са славутым мемарыялам «Мамаеў курган», у і
ведзеным у гонар Сталінградскай бітвы).
Узводзіліся мемарыяльныя комплексы і ў памяць аб іншых спаленых вёс
ках. У Лагойскім раёне ў 1973 г. ён быў створаны на мссцы в. Дальва, знішчаіі.іп
19 чэрвсня 1944 г. У цэнтры былой вёскі стаіць скульптура жанчыны з хлоп
чыкам, а вакол яе пасаджаны 44 бярозкі як напамін аб загінуўшых жыхар.іх
(У. Церабун).
Вельмі падобны мемарыял са скульптурнай выявай жанчыны з дзіцсм на
руках знаходзіцца таксама на месцы спаленага 22 снежня 1942 г. з 96 жыхп-
рамі в Сцефанава (1971, Бялыніцкі р-н). Мемарыял «Праклён фашызму» бы\'
адкрьіты ў 1983 г. у памяць спаленай 22 мая 1943 г. з 67 жыхарамі в. Шуікі
кі (Докшыцкі р-н; А. Анікейчык, Ю. Градаў, Л. Левін). Асноўным элемспым
яго з’яўляецца фігура жанчыны з узнятымі ў праклсне рукамі (вышыня 4,75
якая стаіць у праёме брамы з 3 званамі ўверсе (адзін з іх расколаты - у іоп.ір
кожнага трэцяга загінуўшага жыхара раёна) Бетонны зруб з выявай абпалеп.п *
і прабітага кулямі паветранага змея знаходзіцца на месцы былога калодзсяв
куды былі кінуты мясцовая настаўніца і 21 яе вучань.
У 1986 г. адпаведны мемарыял быў таксама ўзведзены і на месцы сп.і п
най 14 студзеня 1943 г. в. Літавсц (Дзяржынскі р-н; С. Гарбунова, В. Яўсы <
В Здасюк, У. Пракопцаў, Р. Барадуліна). калі загінула 196 жыхароў. У цэінр '
комплсксу змсшчана сцяна з барэльефам мірнага жыцця вёскі, якое абрыіі.ісч
ца з’яўленнем праз разбітую браму карнікаў. Памятнымі курганамі адзп і-ы
ны месцы знішчаных карнымі атрадамі в. Драмлёва (1967, Жабінкаўскі р пі1
в. Пераходы (1979, Слуцкі р-н)
У час акупацыі ў Беларусі дзейнічала каля 260 лагераў смерці. Буііп пн>>і
з іх - Трасцянецкі, знаходзіўся на паўднёвы-ўсход ад Мінска. Па афіцыГшых •
ных, тут запнула 206,5 тыс. чалавек, што ставшь яго на 4-е месца пасля Аі іііч*|
цыма (1,5 млн), Трэблінкі (800 тыс.) і Майданака (350 тыс.). Але ў дакумсш •«
Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямсцк.і
шысцкіх захопнікаў (1944) лічба загінуўшых у Трасцянцы — 546 тыс. ча і.інг»
Прычым акрамя савецкіх грамадзян, у ім былі знішчаны яўрэі з Гсрманн 11 Іі • •
шчы (35 тыс.), Аўстрыі (Ютыс.), Чэхіі (7 тыс.). Нягледзячы, аднак, на тое, п>> •
Трасцянецкі лагер смсрці з’яўляецца буйнейшым на тэрыторыі былога < і । <
ён так і не ўдастоіўся належнай мемарыялізацыі. Толькі каля в. Вялікі Т|Чн >•
нец устаноўлены абсліск у памяць загінуўшых (1963), а ў в. Малы Трасцяп-
254
п.імятны знак (1983). У 2004 г. быў аб’яўлены міжнародны конкурс на стварэн-
пе мсмарыяльнага комплексу, але з пададзеных 14 праектаў ні адзін дагэтуль
і.ік і нс аб’яўлсны псраможцам.
Размешчаны пад Мінскам і яшчэ былы нямецкі канцлагер -у в. Масю-
В'іупічына, у якім было знішчана каля 80 тыс. чалавек. У савецкі час на месцы
м.ісавых пахаванняў узвялі манумент з вечным агнём, а таксама мемарыяль-
ііуіо ратонду, дзе захоўваецца спіс з прозвішчамі амаль 10 тыс. ахвяр нацыстаў.
V Мінску ў сярэдзінс 1990-х гг. на тэрыторыі былога Ракаўскага прадмесця
Гм.іу створаны мемарыял «Яма» (вул. Мельнікайтэ), увекавечыўшы памяць аб
100 іыс. яўрэяў, загінуўшых у час вайны ў гарадскім гета. У 2008 г у іх гонар
і.ів ;ама быў адкрыты помнік у скверы на вул. Сухой, побач з якім размешчаны
* мемарыяльныя камяні ў памяць забітых у Мінску некалькі дзясяткаў тысяч
•\р іяў з Брэмена, Гамбурга і Дзюсельдорфа.
Памяць аб закатаваных людзях у лагерах смерці была ўшанавана і асоб-
ін.імі мсмарыяламі. У Віцебску на месцы былога канцлагера, дзе было знішчана
•тія 80 тыс. чалавск, у 1964 г. на ўзгорку быў пастаўлены 20-метровы абеліск
|А Ьсльскі). Больш за 40 тыс. савецкіх ваеннапалонных загінула ў прыгарадзе
Ыап"ёва - Лупалаве. Створаны ў 1984 г. мемарыял уключае 2 стэлы з фраг-
»• ііі.імі кратаў, могілкі вязняў і вечны агонь. Яшчэ адзін мемарыял знаходзіцца
М <н н Азарычы (1965, Калінкавіцкі р-н). Колькасць загінуўшых тут перавышае
16 н.іс чалавек. Комнлекс складаецца з цэнтральнага абеліска і дзвюх бакавых
ц .ііікіх стэл з гарэльефамі салдата, жанчыны, партызана і дзяўчынкі ў памі-
•» ч.ных позах. Стэлай з высокім бетонным штыком і 5-канцовай зоркай у 1972 г.
*»і ю адзначана месца размяшчэння ў Бабруйскай крэпасці лагера смерці, дзе за-
'мк ііп больш за 44 тыс. чалавек. У Маладзечне канцлагер быў створаны немца-
•і V нпсні 1941 г. на тэрыторыі станкабудаўнічага завода. У 1982 г. у памяць аб
• I гыс знішчаных у ім савецкіх грамадзян паставілі мемарыяльную стэлу. Па-
мчпь ніі11 былога працоўнага лаі ера пры яўрэйскім гста ў Навагрудку сталі асно-
►'І і ія адкрыцця ў 2007 г. асобнага мемарыяльнага музея. Прычым акцэнту экс-
•<ппі.п іроблсны на аповсд пра выкапаны зняволснымі 100-мстровы тунэль, па
•»і\ 26 всрасня 1943 г. пабег здзенсніла 250 чалавек (да партызан дабралася 180).
Лсобна ўшаноўвалася памяць аб месцах масавых расстрэлаў. У Мінску
•• н\ і Талбухіна ў 1963 г. была ўстаноўлена памятная пліта на месцы паха-
іііі 10 гыс савецкіх ірамадзян Яшчэадно масавае захараненне знаходзіцца
іііыіп ііарка Чалюскінцаў. На жаль, прозвішчы тысяч людзей, расстраляных
сіудзеня 1942 г, так і застаюцца не вядомымі, а таму на брацкай магілс,
•<- ірш.пі у 1955 г., пазначаны імёны толькі 2 воінаў, загінуўшых пры вызва-
(►"іп іпрада. Лстам 1942 г. каля пас. Бронная Гара (Бярозаўскі р-н) было забіта
> іыі савсцкіх ірамадзян — на месцы масавага знішчэння мірнага насельні-
V 1978 г. устанавілі абеліск.
П.і іаходняй ускраіне Баранавіч ва ўрочышчы Гай летам 1942 г. былі рас-
^» •іін 3 тыс. жыхароў Чэхіі і Славакіі. У 1971 - 1972 гг. тут быў створаны
255
мсмарыял - бетонная арка з 2 пілонаў са званом наверсе і меднай плітой з вы
явамі мноства пратэстуючых рук. Акрамя гэтага у комплскс уваходзяць 2 брац
кія маплы і памятная сцяна, складзсная з 3 тыс. каменняў.
Ва ўрочышчы Барок каля Глыбокага мемарыяльная стэла і скульптура воі
на ў 1964 г. былі ўстаноўлены на месцы знішчэння 27 тыс. савецкіх і італьянсмх
ваеннапалонных. Яшчэ 10 тыс. ваенапалонных было расстраляна ў Барысапс
у 1967 г. на гэтым месцы быў разбіты мсмарыяльны сквер і пастаўлена стэла ан
стылізаванымі выявамі вязняў. У 1952 г. у в. Ляплёўцы (Брэсцкі р-н) абсліскам
было адзначана месца казні 23 верасня 1942 г. выхавальніцы П. Грахоўскап і
54 сірот з Дамачаўскага дзіцячага дома (цудам смерці пазбегла толькі 9-гадоппн
Тася Шахметава).
Маюцца ў Беларусі і месцы масавых расстрэлаў яўрэяў. На тэрыторыі бы
лога італьянскага саду каля Мірскага замка мемарыялам адзначана месца заоон
ства некалькіх тысяч вязняў тутэйшага гета (1966). Яшчэ адзін помнік-абелкн
на магіле закатаваных 3,8 тыс. яўрэяў быў устаноўлены ў 1956 г. у в. Дамачоіш
(Брэсцкі р-н) У 1967 г. у в. Вішнева (Валожынскі р-н) быў пастаўлены помііін
2 тыс яўрэям, забітым у 1942 г У апошні час падобныя манументы пачалі часіім
стварацца і з дапамогай замежных мемарыяльных фондаў - у в Новая Ві\к»
(Докшыцкі р-н) такім чынам у 1992 г. была ўшанавана памяць аб рассіраляіпл
летам 1944 г. 600 мясцовых жыхароў і 200 італьянскіх ваеннапалонных.
Своеасаблівымі помнікамі, прысвечанымі памяці загінуўшых жыха|мЯ
Бсларусі, сталі праваслаўныя цэрквы, узведзеныя ў гады вайны. Як праіні
гэта былі драўляныя храмы ў стылі «народнага дойлідства» - Праабражэнскнк
царква ў в. Астрашыцкі Гарадок (1943, Мінскі р-н), Ільінская царква ў в. і ।
(1945, Шаркаўшчынскі р-н), Крыжаўзвіжанская царква ў в. Малыя Мацвссіпч|
(1943, Бярозаўскі р-н), Ільінская царква ў г. п. Радашковічы (1942, Маладзеч.н»
скі р-н), Казанская царква ў в. Ражкоўка (1942, Камянецкі р-н). Вясной 19411 |
в. Лемяшэвічы (Пінскі р-н) на сродкі мясцовых жыхароў і з дазволу акуііацыаі
ных улад была пастаўлена статуя Благаслаўляючага Хрыста.
Шануюцца ў сучаснай Беларусі і імёны духоўных асоб, паўшых у і*
вайны. У Навагрудку памятаюць ахвяру 11 каталіцкіх манашак-назарацяп.ік
чале з маці-настаяцельніцан Марыяй Стэлай, якія добраахвотна замянілі с.г >*'
асуджаных на смерць 60 мірных гараджан і былі расстраляны 1 жніўня І‘М11
3 1991 г. іх мошчы знаходзяцца ў Навагрудскім фарным касцёле (у сііеш.ін і*>
ным саркафагу), а ў 2000 г манашкі-мучаніцы былі беатыфікаваны (прыліччі‘4
да блажэнных). Святымі ў 90-я гг. былі прызнаны і ксяндзы Антоній Ляпіч ші*
ды ІОрый Кашыра, якія добраахвотна засталіся разам з 320 жыхарамі в. І’оіпц
(Верхнядзвінскі р-н), спаленымі немцамі 16 лютага 1943 г. за сувязі з наріы«
намі (карнікі былі згодны адпусціць святароў). У сваю чаргу, у 1999 г. Спіо “<•
Беларускай праваслаўнай царквы была здзейснена кананізацыя 23 новашно ім'
каў Мінскай епархіі (пераважна рэпрэсіраваныя ў 30-я гг. святары). Сяраі I*
забіты партызанамі за супрацоўніцтва з нямецка-фашысцкімі захопнікамі н|ф
256
і.перэй Парфірый (1863 - 1943), а таксама архімандрыт Серафім (1901 - 1945),
нкі ў 1943 - 1944 гг. з’яўляўся настаяцелем Свята-Духаўскага кафедральнага
с.ібора ў Мінску і быў за гэта асуджаны савенкім судом на 5 год (памёр у зня-
ннлснні).
У цэлым помнікамі і мемарыяламі адзначаны практычна ўсе памятныя
мясіііны, звязаныя з масавым знішчэннем людзей у час акупацыі. Пры гэтым
ік пыкарыстаннс ў патрыятычна-выхаваўчай і турыстычнай сферах не страціла
п.ісіі актуальнаспі і сёння.
12.4. Помнікі ў гонар вызвалення Беларусі
Тэрыторыя Беларусі цалкам была вызваленаСавецкай Арміяй летам 1944 г.
V ч.іс аперацыі «Баграціён», сярод непасрэдных распрацоўшчыкаў якой быў, да-
р ічы, першы намеснік начальніка Генштаба СССР генерал арміі Аляксей Ан-
..яў родам з Гродна (у доме, дзе ён нарадзіўся, зараз створаны музей). Пад
Ірч.цы ў в. Козлікі нарадзіўся і намсснік камандуючага Першага Беларускага
|'І нігу будучы маршал Васіль Сакалоўскі, які асабіста распрацоўваў план Ві-
ііі йска-Аршанскай аперацыі (помнік у яго гонарустаноўлены ў Гродне ў 1973 г.).
жа яго непасрэднага начальніка Канстанціна Ракасоўскага таксама аказаўся
«і і іы звязаны з Беларуссю - у в. Целяханы (Івацэвіцкі р-н) знаходзіцца магіла
'і 11іі славутага маршала.
Выгнанне нямецка-фашысцкіх захопнікаў з Беларусі, як і сам факт Пера-
Н'ч і інід нацысцкай Германіяй, аказаліся ўвасоблены ў найвялікшай колькасці
"нмпікаў і мемарыялаў. У Мінску ў 1954 г. на пл. Перамогі быў устаноўлены
мсіровы абеліск, абліцаваны шэрым гранітам з паясамі нацыянальнага ар-
інімсіпу і завершаны выяван ордэна Перамогі з устаўкамі са смальты (Г. Забор-
|Н У Кароль). На 4 яго гранях былі размешчаны бронзавыя гарэльефы: «9 мая
І'Я'і шда» (А. Бембель), «Савецкая Армія ў гады Вялікай Айчыннай вайны»
(I < еліханаў), «Слава загінуўшым героям» (3. Азгур), «Партызаны Беларусі»
| \ I іебаў). Каля абеліска пакладзены масіўны меч, абвіты лаўровай галінкай,
• інр.ід ім з 1961 г. гарыць Вечны агонь. У 1984 г. на падземным ярусе была
* і(і іспа мемарыяльная зала з прозвішчамі 566 Герояў Савецкага Саюза, якія
• 11> н.пічалі ў вызваленні Беларусі. На самой жа плошчы былі ўстаноўлены
Нв । пмспгы з капсуламі з зямлёю, прывезенай з гарадоў-герояў - Масквы, Ле-
ні р.іда, Валгаграда, Кіева, Адэсы, Ссвастопаля, Керчы, Наварасійска, Тулы і
Ьн іік.ій крэпасці. У 1985 г. у сталіцы быў адкрыты і мемарыял «Мінск - Го-
Ьы 11 |іой»: на узгорку ўзвышаецца 45-метровая стэла, побач з якой размешчана
ііі іішая фігура жанчыны, сімвалізуючая Перамогу (В. Занковіч, В. Крамарэн-
I» ’• Г.іманенка, В. Яўссеў).
П.ідобныя велічныя мемарыялы ствараліся і ў іншых гарадах рэспублікі.
• Ііцц-бску ў 1974 г. урачыстае афармленне атрымала пл. Перамогі, галоўны
*> >м пі якой быў зроблены ў выглядзе 3 абеліскаў вышынёй у 56 м кожны,
257
аб’яднаных на вышыні 5 м фрызам з рэльефамі: «Воіны», «Партызаны» і «Пад- I
польшчыкі». Унізе быў створаны своеасаблівы пантэон з Вечным агнём. Са- I
стаўной часткан комплексу з’яўляюцца таксама 2 выцягнутыя басейны і вялі
кі фантан з 200 вертыкальнымі струменямі (А. Бельскі, В. Данілаў, 3. Конаш і
інш.). У 1982 г. у Магілёве на месцы былога дзядзінца быў адкрыты комплскс I
«Змагарам за Савецкую ўладу» (Л. Гумілеўскі, К. Аляксеяў, А. Іваноў). Яго да- I
мінантай з’яўляецца пастаўленая на гранітны пастамент бронзавая фігура ж.ііі
чыны з узнятымі рукамі (агульная вышыня 20 м). Па баках ад яе размешчапы
абліцаваныя гранітам прамавугольныя стэлы з бронзавымі барэльефамі на тэмы
Кастрычніцкай рэвалюцыі, калектывізацыі, абароны Магілёва летам 1941 і
і пасляваеннага адраджэння горада.
Распаўсюджанай формай ушанавання Перамогі ў Беларусі сталі Кург*
ны Славы. Найбольш вядомы з іх знаходзіцца на 21 км дарогі Мінск - Маскпч
(1969, А. Бембель, А. Стаховіч, А. Арцімовіч і інш.). Яго агульная вышыня д*а I
сягае 70 м. Наверсе кургана ўстаноўлены 4 штыкі - у гонар франтоў, вызваляў
шых Беларусь. Паміж сабою яны злучаны кальцом з барэльефнымі выявамі ім>
інаў і партызан. У 2004 г. каля кургана была адкрыта выстава ваеннай тэхнікі
(цяжкія танкі ІС-2, ІС-3, самаходная артылерыйская ўстаноўка ІСЦ-152 і інш )
У Полацку Курган Славы насыпаны ў 1966 г. у памяць аб 150 тыс. загінуў- ]
шых мясцовых жыхароў. Усяго ж у Беларусі маецца да 180 Курганоў Славы у
Бешанковічах, Оршы (абодва- 1966), Гродне, Лунінцы, Мазыры (усе - 1967),
Мсціславе (1968), Гомелі (1969), Лідзе (1972), Крычаве (1973), Рагачове (1977)
і інш.
Былі адзначаны манументамі і месцы значных бітваў пры вызваленні 1>с- і
ларусі. Так, у 1985 г. у Лоеве быў створаны музей з выставай ваеннай тэхш- і
кі, прысвечаны фарсіраванню Дняпра восенню 1943 г. У 1989 г. мемарыялыіы I
компл кс у гонар вызваліцеляў быў адкрыты ў Полацку (Л. Аганаў) — разм*-
шчаны на беразе Дзвіны ён уяўляе сабою застылыя ў руху дынамічныя фііу
ры савецкіх воінаў, а таксама ўзлятаючую зграю жураўлёў — сімвал Перамоі і
У 1984 г. буйны мемарыял узнік на месцы жорсткіх баёў каля в. Лудчыцы (1>ы
хаўскі р-н; П. Белавусаў, У. Ляіун, В. Бялянкін, Б. Шчарбакоў). Зроблены ён у
выглядзе кургана з фігурай Баяна, услаўляючага подзвіг савецкіх воінаў. Уім
зе ў кромку кургана ўстаўлена сцяна-стэла з выявамі Герояў Савецкага Саш ы
вызначыўшыхся ў баях за Быхаўшчыну. У в. Сычкава (Бабруйскі р-н) мсм«
рыял быў створаны ў гонар знішчэння бабруйскай групіроўкі немцаў (1986 і.
П. Цомпель, М. Бакуменка, А. Казакоў, В. Неміленцаў). На 18-метровым н*
стаменце разам стаяць савецкі воін і партызан. За імі насыпаны высокі курі лн
у памяць аб паўшых, а побач 6 стэл з выявамі Герояў Савецкага Саюза. Аднн I
іх - М. Селязнёў паўтарыў подзвіг А. Матросава, і ў яго памяць побач быў рл*
мешчаны асобны помнік-дзот (1968).
Мемарыял прысвечаны 10 тыс. загінуўшых савецкіх воінаў, быў адкрыіЦ
ў 1973 г. каля в. Рыленкі (Дубровенскі р н; М. Рыжанкоў, М. Ткачук). Ув.<*"4
258
Мемарыял у Бабруйску
у комплекс вырашаны ў выглядзе
м.ісіўнай брамы, наверсе якой разме-
іпчаны фрыз з выявамі суровых тва-
р.<ў салдат. Па баках алеі, што вядзе
і.і могілак, устаноўлсны 4 стэлы з
|> । п.сфамі, распавядаючымі аб асоб-
ш.іх эпізодах бою. На саміх могілках
шлходзяцца 170 пліт з прозвішчамі
плўшых. Мсмарыяльны комплскс
> іі Леніна (Горацкі р-н) звязаны з
ші псямі кастрычніка 1943 г., калі
Іпсршыню ўступілі ў бой салдаты
іюльскай Арміі Людовай. У 1968 г.
і. I быў адкрыты музей савецка-
но п.скай баявой садружнасці (цэнт-
|і.гіыіае месца ў экспазіцыі займае
іынрама «Бітва пад Леніным»), Пе-
р.і і ім пастаўлсна 8-мстровая стэла ў
ні.іі іядзе сцяга, які трымаюць 2 рукі.
П.і могілках мемарыяльнымі плітамі
। Ііе'іным агнём адзначана пахаванне
'0 польскіх і 1711 савсцкіх салдат.
Яшчэ адно значнае пахаванне
ші шуўшых воінаў знаходзіцца ў Мінску на Вайсковых моплках. Тут у 42 брац-
мч і 500 асобных маплах пахавана каля тысячы савецкіх салдат і афіцэраў. У
І’К>5 і у іх памяць быў пастаўлены агульны помнік у выглядзе фігуры салдата.
\ Ь.ібруйску на месцы пахавання 325 савецкіх воінаў у 1999 г. быў створаны ме-
ч ірыял у выглядзс стылізаванай пад храм аркі-брамы з коннай статуяй уверсе
'• яіо ж у Беларусі масцца звыш 3 тыс. брацкіх магіл паўшых савецкіх воінаў.
Памяць аб вайскован славе ўшаноўвалася і манументамі з выкарыстаннем
I...ій тэхнікі. Пачатак гэтаму быў пакладзены ў 1945 г. у Мінску, калі по-
«ч і Домам афіцэраў размясцілася выстава трафейнай зброі (танкі, самалсты
I інііыі дот), дамінаваў над якой пастаўлены на ўзвышшы танк «Т-34» (у гонар
Ын'іп ппага лейтэнанта Дзмітрыя Фролікава — які першым уварваўся ў горад
1 нпсіія 1944 г.). Нажаль, у 1952 г. выстава была знішчана, а савецкі танк устана-
•' н п.і іранітным п'едэстале. Помнікі-танкі таксама маюцца ў Барысаве (1960),
• I рііснае (1978, Маладзечанскі р-н), Магілёве (1967), ПоЛацку (1980), Старых
;ііроі.іх (1974). Помнік у выглядзс самаходнай артылсрыйскай устаноўкі зна-
*• і пііна ў Мар’інай Горцы (1973). Часам на пастамснт узносіліся і гарматы - у
Ічрміх (1982), Дзятлавс (1975), Расонах (1974), Століне (1977), Чэрвені (1967).
1 I Ішску асноўным элсментам мемарыяла воінам-вызваліцелям стаў браняка-
I ір «ЬК-92», які першым высадзіў тут дэсант (1967).
259
Вялікае ўражаннс аказвас мемарыял у Жодзіне, прысвечаны беларускаГі
маці-патрыстны Настассі Купрыянавай, усс 5 сыноў якой загінулі ў час вайны
(малодшы Пётр паўтарыў подзвіг А. Матросава). Ён быў адкрыты ў 1975 г. і
прадстаўляе сабой шматфігурную бронзавую кампазіцьію 4-мстровай вышы-
ні: застылыя на ганку маці і сыны, уходзячыя на фронт (А Заспіцкі, I. Міско,
М. Рыжанкоў, А. Трафімчук).
У пасляваснны псрыяд у Беларусі былі ўстаноўлены таксама тысячы ін
дывідуальных помнікаў паўшым савецкім воінам. Акрамя гэтага, практычпа
паўсюдна ўзводзіліся помнікі землякам - тым, хто не вярнуўся дадому з вайны.
Частка з іх размсшчана нспадалёк ад айчынных замкаў і палацаў - в Гальшапы
(1967, Ашмянскі р-н), в. Дукора (1971, Пухавіцкі р-н), в. Жылічы (1973, Кіраў
скі р-н), в. Крэва (1967, Смаргонскі р-н) і інш. У апошні час да іх ліку пачалі
дабаўляцца і мсмарыялы, прысвечаныя беларусам, якія змагаліся з нацысцкап
Гсрманіяй у складзе розных замежных вайсковых фарміраванняў. Так, у в. Све-
рынава (Стаўбцоўскі р-н) мемарыяльная пліта ўстаноўлена ў гонар Яна Туміло
віча, узнагароджанага вышэйшым ордэнам Рэчы Паспалітай «ЗУігііііі Мііііап»
за геройскі ўчыпак у час бітвы пры Монтэ-Касіна (Італія).
Надзвычайная жорсткасць акупацыйнага рэжыму ў Беларусі прывяла да
таго, што да нашага часу амаль не захавалася нямецкіх вайсковых могілак 1941 -
1944 гг. Вядома, аднак, што масавыя пахаванні нацысцкіх салдат маюцца ў ляс
ным гаі, які знаходзіцца насупраць Маскоўскіх могілак у Мінску. Брацкая маі і
ла нямецкіх вайскоўцаў, забітых у 1943 г., уцалела ў в Высокае (Аршанскі р-п)
Адзіны ж адпавсдны мсмарыял па ініцыятыве ўрада Германп быў створаны )
90-я гг. у в. Вінін (Бярэзінскі р-н), прычым на тутэйшых памятных плітах вы
сечаны надпісы-заклікі: «Мер гвые этого кладбшца прнзывают к мнру» і «Пусіі.
мсртвые найдут свой покой н станут связуюшнм звеном между жнвушнмн». I
Асобнае мссца ў пераліку помнікаў і мемарыялаў займае Музей гісторі.п
Вялікай Айчыннай вайны, які пачаў сваю дзсйнасць у Мінску 7 лістапада 1944 і
Менавіта тут сабрана багацейшая экспазіцыя (120 тыс. экспанатаў), падрабяшч
раскрываючая ўсе падзеі ваенных гадоў Асабістыя рэчы ўдзсльнікаў ваішы
зброя і ўнікальныя дакументы, а таксама дыярама «Мінскі кацёл» прыдаюпі.
ёй псіхалагічна-напружанае гучанне, робяць цікавай і актуальнай як для бс іп
русаў, так і для замежных гасцей. У апошні час з’явіўся праект узвядзення д і
музея новага будынка на пр. Пераможцаў.
Робячы агульную выснову, трэба адзначыць, што увекавсчванне ііамнп
аб Вялікай Айчыннай вайнс ў Беларусі прыняло надзвычай шырокія маші.ііп.і
Але гэта цалкам апраўдана, улічваючы вялізны ўклад нашага народа ў агулып ц |
Псрамогу.
260
12.5. Вялікая Айчынная вайна
ў сучасных турыстычных праграмах
Развіццс айчыннага турызму на сучасным этапе нсразрыўна звязана з
.іжыццяўлсннсм ідэалагічна-патрыятычнага выхавання. Не выклікае сумненняў,
ііі іо навсдванне мясцін, звязаных з падзсямі Вялікан Айчыннай вайны, здольна
пыклікаць у нашчадкаў гонар за рагныя подзвігі сваіх папярэднікаў, якія ў скла-
ідпы час здолелі адстаяць незалежнасць Радзімы і выратаваць беларускі этнас
іі' практычнататальнага выпішчэння.
Нспасрэдна аналізуючы ўжо існуючыя тэматычныя экскурсійныя прагра-
мы нсабходна адзначыць, што частка з іх была распрацавана яшчэ ў савецкія
•і.юы, алс ўзвядзеннс новых мемарыялаў дазваляе турфірмам паступова пашы-
I' іні. кола адпаведных паслуг. Так, традыцыйным для Мінска з’яўляецца навед-
іі.іппе Кургана Славы і Хатыні, але ў апошні час не менш папулярным сталі і
іііі гдкі на «Лінію Сталіна». 3 іншых маршрутаў, якія прапапуюцца ў сталіцы
р кпублікі, неабходна вылучыць экскурсію «Всдаць, каб памятаць», у час якой
прадугледжана наведванне тэрыторыі былога Мінскага гета, месцаў канцлаге-
рпу у Трасцянцы, Масюкоўшчынс і Маладзсчне.
Падобныя турыстычныя маршруты маюцца і ў іншых гарадах Беларусі (у
п ілым каля 50). Сярод найбольш адметных экскурсій трэба вылучыць: у Брэс-
іі*; - «Подзвігі нягаснучай славы», прысвечаную паўшым у псршыя дні вайны
। іпенкім пагранічнікам, у Гродне - «Подзвігу жыць у стагоддзях» з аглядам
ііі »р.іга лагераў партызан у Ліпічанскай пушчы (Мастоўскі р-н); у Пінску - «На-
пі'і.і ікам у прыклад», «Шляхамі халакоста», «Баямі адгрымела тут вайна», рас-
іыіп іаючыя адпавсдна аб дзейнасці партызанскага атрада В. Каржа, жорсткасці
V пацыйнага рэжыму і вызваленні горада; у Баранавічах - маршрут па месцах
мц.іпых расстрэлаў (Урочышча Гай, Лясная, Калдычова, Бярозаўка); у Полац-
ф «Подзвіг Обальскіх падпольшчыкаў», «Расоншчына - край партызанскі» і
11 і|іі ызаны прымаюць бой» з наведваннем мсмарыяла «Прарыў» каля Ушач; У
М*ч ілевс - «Буйніцкае поле», «Непакорны Магілёў», «Партызанскімі сцсжка-
рі > у Гомелі - «Бсраг герояў» і «Партызанская крынічка» з пасздкамі адпавед-
іііі V Лосў і на месца партызанскага лагера ва ўрочышча Чонкі; у Барысавс - «Па
ічр і ы шнскіх сцежках брыгады «Дзядзі Колі» і інш.
Іурыстычныя маршруты ў першую чаргу разлічаны на школьнікаў і сту-
ппікуіо моладзь, хаця таксама запазрабаваны і ў асяроддзі людзей больш ста-
•'іі 4 у іросту. Пры гэтым неабходна зразумець, што далейшае развіццс дадзе-
•• н *і іыпрамку дзеннасці аіічынных гурфірм павінна ўлічваць магчымасць яго
•• іыііі іацыі за кошт уязнога турызму. Патэнцыял тут вялізны, бо, як ужо адзна-
V» 11' я, у Беларусі маецца шмат месцаў гібелі грамадзян большасці еўрапей-
••‘х кр.ііп. Акрамя іэтага, у 1941 - 1944 гг. на тэрыторыі рэспублікі адбываліся
Ьіі н і, якія могуць прывабіць увагу значнай колькасці як замсжных, так і ай-
••нііі.іх турыстаў — адна з буйнейшых танкавых бітваў Другой Сусветнай вай-
261
ны («Лспельскі контрудар»), 40-кіламетровы разрыў у лініі фронту (Віцсбскія
вароты»), чацвёрты ў свеце па колькасці загінуўшых Трасцянецкі лагер смерці
і г. д. Зразумела, што для іх уключэння ў экскурСіі нсабходна найпсрш стварыць
арыгінальныя па кампазіцыі мемарыялы, што дапаможа не толькі ўзмацніць
патрыятычныя настроі ў беларускім грамадстве, але і істотна павысіць імідж
нашай краіны за мяжой.
Заслугоўваюць ушанавання памяці і нсзаслужана забытыя героі Вялікап
Айчыннай вайны. Да гэтага часу практычна ніяк не адзначана самая ўдалая
акцыя мінскіх падпольшчыкаў - забойства ў сталічнай Лошыцкай сядзібе 22
верасня 1943 г. Алёнай Мазанік (родам з-пад Пухавіч) генеральнага камісар.і
В Кубэ. Зразумела, што адсутнасць мемарыяла, прысвсчанага гэтай падзеі
ускладняе яе ўключэнне ў экскурсіі. Па гэтай жа прычыне мала каму вядомы
і загінуўшыя ў часы вайны браты Лізюковы з Гомсля - Яўген (камандзір пар
тызанскага атрада), Аляксандр (генсрал-маёр, камандуючы танкаван арміяп) і
Пётр (палкоўнік, камандзір артылерыйскай брыгады); Аляксандр Гаравец з-пад
Сенна - лётчык, які ў час Курскай бітвы ў адзіночку прыняў бой з 20 самалётамі
праціўніка і гераічна загінуў, знішчыўшы 9 з іх; Леў Маневіч з Чавус -савспкі
разведчык, 9 год правсў у італьянскіх ды нямецкіх канцлагерах; Іван Ерашоў «
лётчык, лятаўшы на баявыя заданні з пратэзам замест адной нагі і, на вялім
жаль, шмат іншых.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Адзначце мемарыялы, прысвечаныя абароне Беларусі летам 1941 ।
2. Вылучыце агульнае і адметнае ў помніках партызанска-падполыым|
руху.
3. Прааналізуйцс кірункі ўшанавання памяці ахвяр акупацыйнага рэжым >
4. У якіх манумснтах увекавечана Перамога над нацысцкМй Гермашяіі'
5 Вызначце шляхі магчымага выкарыстання мемарыялаў, звязаных і Н»
лікай Айчынай вайной, у сучаснай туріндустрыі.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правііьнага адказу:
1. Мемарыял у гонар «Лепельскага контрудару» ўстаноўлспы I
1) г. п. Багушэўск (Сеннснскі р-н);
2) Пружанах;
3) БешанковіЧах;
4) в. Жамыслаў (Іўеўскі р-н)
262
2. Мемарыял «Прарыў» установлены каля:
1) Чавус;
2) Ушач;
3) Слаўгарада;
4) Рагачова.
3. Буйпейшым ііямецкім канцлагерам у Беларусі з’яўляецца:
1) Лупалаўскі;
2) Масюкоўшчынскі;
3) Трасцянецкі;
4) Азарыцкі
Успіанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыненні да месцазнаходжання мсмарыялаў, прысвсчаных
•чнм лета 1941 г.:
1) наваколле Радашковіч; а) мсмарыял «Кацюша»;
2) Буйніцкае поле пад Магілёвам; б)развеяны прах К. Сіманава;
3) Орша, в) музей Л. Даватара;
4) Бешанковічы; г) помнік экіпажу М. Гастэлы.
5. У дачынепні да месцазнаходжання мемарыялаў, прысвечаных
ііііріызанска-падполыіаму руху:
1) Мінск; а) помнік В. Харужай;
2) Віцсбск; б) помнік М. Казсю;
3) Орша; в) помнік I. Філідовічу;
4) Дзятлава; г) помнік К. Заслонаву.
6 У дачыненні да месцазнаходжання мемарыялаў, прысвечаных
кі.ііішленню Беларусі:
I) в. Лудчыцы (Быхаўскі р-н); а) музей савецка-польскай баявой
2) в. Лсніна (Горацкі р-н);
3) Жодзіна,
4) Пінск;
садружнасці;
б) помнік-бранякатэр;
в) курган з фігурай Баяна наверсе;
г) помнік Н. Купрыянавай.
іакончыце сказ:
7. Гранёны слуп, пірамідальна завостраны ўверсе, называсцца.
К. Мемарыяльная прамавугольная пліта, пастаўленая вертыкальна, назы-
»•1 ІІНІІ.
•>. Від рэльсфу, у якім выява выступае з паверхні сцяны нс больш чым на-
ілопу, мае назву.
263
АСНОУНАЯ ЛІТАРАТУРА
Беларусьу Вялікай Айчыннай вайне: энцыкл. Мінск, 1990.
Заіа/ев, А. Меморнальные ансамблн в піродах-героях / А Зайцев. М., 1985.
Каваленя, А. А. Бсларусь 1939
1945 гг. Война н полнтнка / А. А. Кавалс
ня. Мннск, 2001.
Нямсцка-фашысцкі генацыд на Беларусі. Мінск, 1995.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Андрюіценко, Н. К. На зсмле Белорусснн летом 1941 года / Н К. Ацдрн
шснко. Мннск. 1985.
Баландзін, К. Культура Беларусі: здабыткі
страты ў гады
Вялікай
Айчып
най вайны / К. Баландзін // Бсларускі гістарычны часопіс. 2005 № 5
Белорусскнй государственный музей нсторнн
войны путсводнтельпозалам Мннск, 1987.
Велнкой ОтсчественіюІ
Брэсцкая крэпасць-герой. Мінск, 2002.
Долготовнч, Б Д. Военачальнпкн — сыны Бсларусн на фронтах
Отсчествснной войны / Б. Д. Долготовпч. Мннск, 2003.
ВелпкпІ
Моффе, Э. Г. Белорусскнс еврен: трагедня н гсронзм / Э. Г. Ноффе. Мшіск
2003.
Нрннархов, Р. С. Западный особын... / Р. С. Нрннархов. Мпнск, 2002.
Казюля, Я К. Хатынь / Я. К. Казюля Мінск, 2002.
Курган Славы. Мінск, 1977.
Мазанік, А. Р. Помста/ А. Р. Мазанік. Мінск, 1998.
Павлов, Я. С. В суровом сорок первом /Я. С. Павлов. Мннск, 1985.
Павловец, П. Памятннкн партнзанского двнження в Белорусснн / П. II ін
ловец. Мпнск, 1976
Платонов, Р. Белоруссня, 1941-й: нзвсстное п нензвестное: по докумсп
там Нацнонального архпва Республнкн Беларусь / Р. Платонов. Мннск, 2000
Смнрнов, С. Брестская крспость/ С. Смпрнов. М., 1990.
Суворов, В. Ледокол / В. Суворов. М., 1993.
Туронак, Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй / Ю Туронак. Мінск, 199'
Черчіілль, У. Вторая мнровая война. В 3 кн. /У. Черчнлль. М., 1991.
264
ГЛАВА 13
ІІОМНІКІ АРХІТЭКТУРЫ I МАСТАЦТВА БЕЛАРУСІ
ПАСЛЯВАЕННАГА ПЕРЫЯДУ
13.1. Горадабудаўніцтва ў аднаўленчы перыяд
Вялікая Айчынная вайна нанесла непаправімы ўрон культурна-гістарыч-
ішіі спадчынс Беларусі. 3 270 гарадоў і райцэнтраў БССР 209 падвергліся та-
і п п.паму зруйнаванню У вёсках згарэла да 1,2 млн набудоў (40 % мелі грамад-
I ыіс прызначэнне). Былі разбураны ці значна пашкоджаны бясцэнныя шэдэўры
н|іхі і эктуры - палацы ў Бачэйкаве, Косаве, Ружанах, Станькаве, Магілёўская, а
нксама Гродзенская ратушы і г. д.
Аб тым што большасць населеных пунктаў Беларусі была амаль цалкам
ірміпавана ў час нямецкага наступлення летам 1941 г., стала відавочна ўжо ў
і’ 1*1111 ку вайны, а таму першыя праекты па іх адраджэнні пачалі распрацоўвацца
( Ьі.ісквс яшчэ ў 1942 г. Зразумсла, што ў той час яны мелі больш тэарэтыч-
4іы характар і не ўлічвалі як рэальныя маштабы спусташэнняў, так і магчымьія
4>.ісіішыя разбурэнні. Сапраўдныя ж аднаўленчыя работы ў Беларусі пачаліся
к пім 1944 г. Сярод першых задач былі: расчыстка вуліц ад завалаў (кожны га-
р іік.ніін павінен быў адпрацаваць не менш 15 гадз. у месяц) і як мага хутчэй-
(ііііс «лнаўленне дзейнасці шэрага стратэгічна важных прадпрыемстваў (Мінскі
•пінііыГіны завод, Гомсельмаш і інш ).
Толькі пасля заканчэння вайны былі распрацаваны генпланы адраджэння
Мпіска (1946), Віцебска, Гомсля, Магілсва (усе - 1947), Брэста (1948), Грод-
••. (1949). Шматпавярховае будаўніцтва праектавалася выключна для цэнтраў
(Кііііепшых гарадоў рэспублікі (5,3 % плошчы новай забудовы). Адметнасцю,
< пч.піых на 10 год, генпланаў стала тое, што рыхтаваліся яны архітэктарамі
і I "ідзяржпраекта (М. Андросаў, Г. Заборскі, Н. Трахтэнбсрг), але пад піль-
ым к.інтролем спецыялістаў з Масквы і Ленінграда (М. Паруснікаў, М. Баршч,
• I ы.ірг), Менавіта апошнія адказвалі за ўзвядзеннс ў БССР большасці важ-
іп.х но’сктаў і новых гарадскіх ансамбляў. Такі падыход працягваў даваенную
. ііі і ііпіыіо да стварэння адзінага наднацыянальнага вобліку савецкіх гарадоў.
|)|чічым было вырашана не аднаўляць даваенную забудову, а сканцэнтравацца
< і.іеканаленні функцыянальнага заніравання гарадской забудовы: «На нсп-
ні іеііпіі планнровкм, хаотнческн м беспланово складывавшейся на протяжс-
ні іі мпогмх столстіій». У выніку ў тым жа Мінску 50 % усяго жыллёвага фонду
Мйо уіпчэнт разбурана ў час вайны, а яшчэ 30 %- пры «аднаўлснчых» работах.
|і і ным узводзіліся новыя будынкі ў неакласічным стылі з вельмі насыча-
ц.м шсшнім дэкорам, што дазволіла некаторым з сучасных даследчыкаў на-
•-.ііі. яю «сталінскім ампірам».
265
Найболыпая ўвага ўдзялялася аднаўленню сталіцы БССР, якая павінна I
была стаць узорам для астатніх. Згодна генплану ў развіцці горада прадуглсдж-І
валася 2 асноўныя напрамкі на вул. Савецкай і Пушкінскай (суч. пр Незалсж-1
насці) размяшчаліся асноўныя адміністрацыйныя і культурна-асветніцкія ўс- I
тановы, а Магілёўскі тракт (суч. Партызанскі пр.) станавіўся гапоўнай воссю
прамысловага раёна. Стварэнне новага вобліку вул. Савецкай было даручаіы
вялікаму творчаму калсктыву на чале з М. Паруснікавым і М. Баршчом. Ян.і
была пашырана да 48 м (24 м - дарога, па 12 м - тратуары ўздоўж яе), цг*і
прадуглсджвала знішчэнне прылягаючых кварталаў і ўзвядзснне 14 новых бу-
дынкаў. Вырашаныя ў адзіным парадным стылі, яны прыдалі цэнтральнай маі і
стралі Мінска ўрачысты выгляд. Новае афармлснне атрымала і Прывакзалыыя
плошча, дзе дамінавалі 2 насычаныя дэкорам 11-павярховыя будынкі всжаваш
тыпу (1948 - 1956).
Асобая ўвага ўдзялялася і зялёным насаджэнням, якія практычна цалкак1
былі знішчаны ў гады вайны. 3 улікам таго, што горад вызвалілі ў ліпені - псрн
вага аддавалася 20 - 30-гадовым ліпам, якія везлі ў сталіцу з усён рэспублнн
Паэт Анатоль Астрэйка з гэтай нагоды пісаў:
3 дрымучых пушчаў, з маладых гаёў
Прыйшлі ў сталіцу Беларусі дрэвы.
Прыйшлі. Спыніліся каля муроў
Не салаўя, людзей паслухаць спсвы.
Знішчэнне даваснных гарадскіх цэнтраў у значнай ступені закранула ым
сама Віцсбск, Бабруйск, Барысаў і Оршу. У Віцебску вул. Кірава ў 1947 19571»
пашырылі з 12 м да 66 м (у цэнтры з’явіўся 24-метровай шырыні бульвар) •
ўздоўж яс ўзвялі 4-1 5-павярховыя будынкі з багатым дэкорам. У Гомелі, М.н (
лёве, Гродне і Пінску гарадскія цэніры пазбеглі падобнай «мадэрнізацыі». імі*
былі дапоўнены новымі адміністрацыйнымі і грамадскімі аб’сктамі. Гэта выр«
тавала частку архітэкіурнай спадчыны ад знішчэння, але прывяло да паруш
ня цэласнасці і ўраўнаважанасці забудовы - у Мінску касцёл Святога Роха, «|
Магілёвс Станіславаўскі касцёл апынуліся ва ўнутраных дварах жылых кнарі*
лаў Але іншым храмам пашанцавала і таго менш - былі ўзарваны Мікалас^вІ
сабор у Віцебску, Богаяўленскі і Праабражэнскі саборы ў Магілёве, дамнп*. і»
скі касцёл у Мінску, сзуіцкія касцёлы ў Пінску і Полацку
Значныя змены адбыліся і ў жыллёвым сектары, які за гады вайпы > іп*
лым па БССР скараціўся на 73 %. У першае пасляваеннае дзссяцігоддзс > Н
існавалі 3 асноўныя кірункі развіцця. Па-першае, аднаўляліся старыя па> рп н |
раныя будынкі з насычэннем іх фасадаў неакласічным дэкорам (вул. К Мп|мШ
ў Мінску). Па-другое, у цэнтры гарадоў па індывідуальных прасктах узіюі»4
ся прадстаўнічыя жылыя кварталы (вул. Кірава, Леніна ў Віцебску; пр. Лсінір
вул. Савсцкая ў Гомслі, вул. Першамайская ў Магілёве). Найлспш дэкаршш
нае аздабленне ў стылі «сталінскага амшру» праявілася ў жылых будыных
266
нр Незалежнасці ў Мінску. Для стварэння ўражання стылявога і кампазіцый-
ннга адзінства яны былі злучаны паміж сабой арачнымі каланадамі, а ў дэкоры
ф.ісадаў прысутнічалі - сандрыкі, балюстрады. ажурныя балконы, 3-вугольныя
фраптоны, рустоўка першых паверхаў, пілястры псраважна карынфскага ордэ-
р.і нсвялікія вуглавыя вежачкі з люкарнамі, эркеры і інШ. Прызначаліся гэтыя
<«у іынкі для савецкай эліты (мелі вялікія 3-, 4-пакаёвыя кватэры) і ўзводзіліся
ін-'іі>мі марудна, практычна без выкарыстання ўсялякай мсханізацыі. Па-трэцяе,
Інміьшая частка гарадской тэрыторыі адводзілася пад прыватнае жыллё, альбо
ніГі'.доўвалася спрошчанымі тыпавымі будынкамі - у канцы 40-х гг. у Мінску
іііі нул. Камуністычнай былі ўзведзсны 44 тыпавыя 2-павярховыя 8-кватэрныя
лнмы. Былыя ж прадмесці пераўтвараліся ў «рабочыя пасёлкі» (вул. Прамысло-
ііня, Стаханаўская, Чабатарова ў Мінску).
Як ужо адзначалася, нрыярытэтнае месца ў гарадах адводзілася адміні-
I ір.іцыйным і грамадскім установам. У Мінску ў 1947 г. было завершана ўзвя-
ін-нпе будынка КДБ, галоўны ўваход у які вылучаўся буйным 4-калонным ка-
рі шфскім порцікам (арх. М Паруснікаў). 3 боку да яго прымыкаў «апрануты» ў
.....ны ордэр корпус МУС (дарэвалюцыйны будынак сельскагаспадарчай стра-
>йяоіі кампаніі). Гэта спалучэнне 2 ордэраў, а таксама вуглавая 2-ярусная вежа
іі і ніпалі яму пэўную асіметрыю, алс не парушалі велічнасці ўсяго ансамбля.
Прадстаўнічы выгляд набыў і будынак Дзяржбанка з імітацыяй карынф-
»пн .іркады над уваходам (1948 - 1954, арх М. Паруснікаў). Арыгінальна-
ціііі архітэктурнага рашэння вылучаўся Галоўпаштамт (1948 - 1953, арх.
\ кароль), вулічны фасад якога аздобілі карынфскім ордэрам і высокім аты-
»ім і круглымі вокнамі, а аператыўную залу размясцілі ў прыбудаванай з тылу
кііідзс з купалам. Выгляд вялізнага палаца з магутнымі шматкалоннымі пор-
нікпмі на галоўным і бакавых фасадах азрымаў будынак штаба БВА на вул.
квм\ ністычнай, які ў 1946 - 1949 гг. быў узведзсны на аснове былога жаночага
1) міупага вучылішча. Сярод адміністрацыйных устаноў у іншых гарадах трэ-
*. ігі шачыць карпусы аблвыканкамаў у Полацку (1949-1954, арх. Г. Заборскі)
• .' рлднай каланадай перад уваходам і Маладзсчне (1953 - 1957, арх. А. Воі-
п Я Печкін), дзе цэнтральны рызаліт быў дапоўнены буйным 8-калонным
0> (НІІЫІМ.
Іпачная ўвага ўдзялялася і аднаўленню ўстаноў асветы. У першую чаргу
рмнііі і.іваліся даваснныя будынкі, фасады якіх насычаліся ляпнінай і ордэрны-
|•» »ісмснтамі. У цэнтры галоўнага корпуса політэхнічнага інстытута ў Мінску
...... 6-калонны порцік, а бакавыя рызаліты былі аздоблсны геральдычным
• ін.і пім і сандрыкамі (1946- 1952, арх. Л. Рымінскі, Л. Усава). У падобным духу
♦ р іканструяваны цэнтральны корпус сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках
і' ' I) а таксама будынак былой Мінскай духоўнай семінарыі, якую прыста-
Я**і н пад Сувораўскас вучылішча (1951 - 1954, арх. Г. Заборскі). 3 новых на-
^і' іыіых устаноў, аформленых у неакласічным стылі, вылучаўся сталічнь
>і|іа н.на-мастацкі інстытут (1955, арх. Я. Шапіра). Падобнае ж афармлсннс
267
вучэбных карпусоў у абласных і раённых цэнтрах амаль не выкарыстоўвалася
перавага аддавалася дапрацаваным з улікам мясцовых умоў тыпавым праектам
(Мазырскі педагагічны інстытут, 1952).
Асобным пунктам у генпланах праходзіла аднаўленне і развіццс тэаі
ральна-відовішчных устаноў. У 1946 - 1949 гг у Мінску быў адрамантаваны
Оперны тэатр, дзе значным чынам змянілі ўнутраныя інтэр’еры - з’явілася
класічная ярусная схема размяшчэння з наяўнасцю партэра і балконаў з асоб-
нымі лоджыямі (I Лангбард). Для пераведзенага з Гродна Рускага драматыч
нага тэатра быў адведзены будынак былой харальнай сінагогі, парадны фасал
якой атрымаў неакласічны выгляд (1952). Разам з тым узвядзенне новых тэаі
раў пачалося толькі пасля завяршэння асноўных аднаўленчых работ. У 1956 і
быў пабудаваны па даваенным праекце драматычны тэатр у Гомелі (арх
А. Тарасенка), а ў 1958 г. - тэатр імя Я. Коласа ў Віцебску (арх. А. Максімаў,
I Рыскіна). Аформлсныя ў сходнай мансры, яны мелі вялікія парадныя порцікі
і насычаны ляпны дэкор.
Такі ж выгляд атрымалі і шматлікія Дамы кулыуры, якія ўзводзіліся ші
шэрагу нсакласічных тыпавых праектах — Віцебск (1952 1956), Гродна (1958)
У Мінску для Палаца прафсаюзаў быў запазычаны праект Петразаводскаі і
Дома культуры, але з улікам размяшчэння ў цэнтры горада яму прыдалі пал
крэслсны велічна-манументалыіы выгляд. Увесь парадны фасад тут займл*
10-калонны карынфскі порцік са скульптурнай кампазіцыяй уверсе, а сам буды-
нак быў больш падобны на антычны храм (1954, арх. У. Яршоў). У 1957 г. у Міп
ску ўзвялі будынак Мастацкага музея з каланадаіі і тэматычнымі скульптурамі
ў нішах на галоўным фасадзе, а таксама з буйным зашклёным купалам (арі
М. Бакланаў). Адным з апошніх неакласічных будынкаў культурнага профіл»
стаў Мінскі цырк (1959, арх. В. Жукаў). Яго асноўны аб’ём быў зроблспы
выглядзе бупной ратонды са сферычным купалам, якая з параднага боку мсл
арыгінальную наўкруглую каланаду карынфскага ордэра.
Шмат увагі ў пасляваенны час надавалася і будаўніцтву спартыўных у>
таноў. У 1947 - 1954 гг. быў рэканструяваны стадыён «Дынама» ў Мінску (ар«
М. Колі, М. Паруснікаў). Вонкавы бок яго трыбун меў выгляд 2-яруснай аркн
ды з ляпнымі ўстаўкамі, а парадны ўваход у комплекс акцэнтавала вытаігіаіпіі
трыумфальная арка. Таксама ў Мінску быў пабудаваны комплекс «ПрацоўннІ
рэзерваў» (1957). Ён размясціўся на тэрыторыі былога дзядзінца, што нрын* і4
да знішчэння значнай часткі тутэйшага культурнага слою. Пад спартыўнын ) •
тановы прыстасоўваліся і былыя храмы. У 1956 г. пад спарткомплскс «Спарпі» |
у Мінску быў псрароблены сзуіцкі касцёл. Прычым кошт работ (2 млн р.) 6і>)
большы, чым натрабавалася на яго рэстаўрацыю (правсдзены ў гэты ж час кш>1
тальны рамонт сталічнага Свята-Духаўскага кафедральнага сабора абыішюу
ў 500 тыс. р.). У Бабруйску ж Мікалаеўскі сабор стаў асновай пры будаўііпп«
гарадскога бассйна. Трэба адзначыць, што зараз абодвум храмам ужо всрп\ і * *)
псршапачатковас аблічча.
268
Мікалаеўскі сабору Бабруйску пасля перабудовы
Сярод тагачасных гандлёвых устаноў вызначаўся будынак Дзяржаўнага
іііін’рмага ў Мінску (ГУМ), узведзены ў 1946 — 1952 гг. Стварэнне прасторных
іі'і і} стала магчыматолькі дзякуючы выкарыстанню жалезабетоннага каркаса.
Іні іаго ж каб схаваць выступаючыя з-за межы фасадаў бэлькі, знешні дэкор
іынка зрабілі всльмі насычаным дробнымі дэкаратыўнымі дэталямі.
У цэлым аднаўленчы перыяд у Беларусі адзначыўся стварэннем шэрага
шых гарадскіх ансамбляў, а таксама ўзвядзеннем асобных рэпрэзентатыў-
ламінант, якія яшчэ і зараз эфектна глядзяцца ў сучаснай забудове і пры-
інічііі. ёіі урачыста-святочны выгляд. Пры гэтым нельга забываць і тое, што
шн’ііыя частка аднаўленчых работ была ўскладзена на нямецкіх ваеннапалон-
якія прымалі ўдзел у будаўніцтве звыш 60 % усіх ірамадскіх і жыллёвых
імі.ш у пасляваеннай Беларусі. Мемарыял тым з іх, хто памёр ад хвароб і
(цц’і ісііых выпадкаў, у 90-я гг быў створаны ў Бярозаўцы (Баранавіцкі р-н).
13.2. Асноўныя тэндэнцыі развіцця айчыннай
нрхітэкэуры ў другой палове XX - пачатку XXI ст.
кпршныя змены ў савецкай архітэктуры адбыліся ў 1955 г., калі выйшла
>• і ііішіа ІДК КПСС і Савета Міністраў СССР «Аб ліквідацыі празмсрнасцеіі
іі|"іі кі.іванні і будаўніцтве». У ёй асуджалася «порочная практнка» савсцкіх
п ікі.іраў у бязмерным захагшенні дэкаратыўным аздабленнем фасадаў, вы-
’іпіо сталі марудныя тэмпы будаўніцтва, яго завышаны кошт і г. д. Новае
I ііне ўлад да «сталінскага ампіру» выдатна адлюстраваў сазырычны верш
« іі Ямнольскага, надрукаваны ў часопісе «Беларусь» за 1956 г.:
269
«Новы» стыль архітэктуры - не ў вялікай кубагуры,
Не ў выгодзе, не ў красе, а ў дэталях на страсе.
Рысы стылю гэта вышкі, вежы розныя і шышкі,
Побач з шышкамі - скульптуры на сталёвай арматуры,
Піраміды і квадраты - выбар цацак тут багаты.
I абавязкова іппіль! Вось які ён, «новы» стыль!
Глянеш знізу- проста жах, як вытрымлівае дах?!
Зразумелы без маралі стылю гэтага грахі:
Грошы трацяць на дэталі, а будуюць - катухі.
Вынікам падобных крытычных заяў стаў новы перыяд у развіпні айчыіпініі
архітэктуры, які характарызаваўся інтэнсіўнасцю забудовы пры адначасоваіі
спрошчанасці, аскетызмс і рацыяналізме. Адмова ад знешняга дэкору і перакЛ
да масавага жалезабетоннага будаўніцтва прывялі да росквіту стандартызаныі
і ўніфікацыі будаўніцтва. За 60 - 80-я гг. па тыпавых праектах у Беларусі бы н<
ўзведзена 95 % жыллёвых і 90 % культурна-бытавых будынкаў, што прывяло і«
абязлічвання вобліку айчынных гарадоў.
Рашэнне аб спрашчэнні архітэктуры было прынята ў тон момант, калі
вядзснне часткі неакласічных шэдэўраў яшчэ нс было скончана. У выніку шм.н
якія праекты былі перапрацаваны. У Мінску больш лаканічнае афармлсііп-
атрымалі гасцініца «Мінск» (1958, арх. Г. Багданаў) і будынак філармоніі (!•)(.'
арх. Г. Бенедзіктаў). У 1958 г было завершана і аднаўленне тэатра імя Я К> на
лы, які цалкам страціў эклектычнае ўбранства фасадаў (у 2008 г. было прыняіі
рашэнне аб яго вяртанні). 3 нерэалізаваных у сталіцы БССР праектаў таго чп. |
трэба назваць прапанову ўзвесці над галоўным корпусам БДУ 2 вежы з шФ
сфсрычнымі купаламі для размяшчэння тэлескопа і планетарыя і ўключіінв
афармленне пуцепровада (маста) паміж карпусамі БДУ і БДПУ буйных скуп.н
турных кампазіцый, устаноўленых паабапал дарогі.
Што ж даТычыцца масавага жыллёвага будаўніцтва, то яно пачало аж*ів
цяўляцца з блочных канструкцый, што істотна паскорыла яго тэмпы, але іі|м<
мусіла архітэктараў цалкам адмовіцца ад знешняга дэкору і ўпрыгожнпкін
інтэр’ераў (першы такі жылы дом у Мінску быў узведзены ў 1953 г п.і п
Я. Коласа). Да таго ж з канца 50-х гг. у БССР пачаўся паступовы псрахо і •«
квартальнай структуры забудовы горада да мікрараённай. Пры гэтым мікр.і|ы»
ны разглядаліся як самадастатковыя жылыя масівы, якія мелі ўсю неабхігііі»»-
інфраструктуру і злучаліся з цэнтрам горада шэрагам мапстраляў. П.к ія <•
цвярджэння ў 60-х гт. новых генпланаў іх стварэнне набыло масавы х.ір.ікі^
У Брэсце з’явіліся мікрараёны «Дуброўка», «Паўднёвы»; у Віцебску <! !*<>»
дзснь», «Усход»; у Гродне - «Дзевятоўка», «Фарты»; у Магілёве - «Дуояіп ».
«Казіміраўка»; у Мінску- «Зялёны Луг», «Серабранка», «Шабаны» і г. д.
Сучасныя падыходы ў горадабудаўніцтве вельмі яскрава праявілкя іі|Н
стварэнні новых гарадоў, размешчаных побач з буйнымі прадпрыемс гн<і«4 |
1957 г. вялося будаўніцтва Салігорска, дзе каля вадасховішча Случ бы іі 1
270
І> чп.1 3 жылыя раёны. 3 1958 г пачаў узводзіцца і Наваполацк, які складаўся з
| жылых раёнаў, пабудаваных паміж ракой і лясным масівам. Падобную пла-
шроуку мелі таксама Светлагорск, Новалукомль (Чашніцкі р-н) і Бслаазёрск
(І.црозаўскі р-н).
Ва ўсіх буйных гарадах тагачаснай Беларусі акрамя будаўніцтва мікрараё-
н п можна вылучыць 2 асноўныя тэндэнцыі:
Па-першае, амаль у кожным буйным горадзе з’яўляліся новыя напрамкі
ін рснсктыўнага развіцця. У 60-я гг. у Віцебску пачаў фарміравацца новы воблік
Мііі коўскага праспекта, дзе жылая забудова чаргавалася з ірамадскай - Галоў-
ііііін і амт (1966), крамы «Дзіцячы свет» (1968), «Цэнтралыіы» і«1000 дробязей»
піінідва - 1969). У Мінску у гэты час стала забудоўвацца Паркавая мапстраль
(»уч нр. Пераможцаў). Якраз тут узводзіліся новыя найболын важныя адміні-
і ірішыйныя і грамадскія аб’екты - Палац спорту (1966), гасцініцы «Юбілей-
іііш> (1969), «Планета» (1980) і «Беларусь» (1987), кінатэатр «Масква» (1980),
('І*ім нрафсаюзаў(1982). На жаль, у час стварэння Паркавай мапстралі нетолькі
•нігыікова быў зруйнаваны старажытны дзядзінец, але і назаўсёды адпраўлена
I кнлсктар старадаўняя р. Няміга.
Па-другое, адбываўся пошук так званых «унутраных рэзерваў», што спры-
• і.і у ірастанню шчылыіасці і павярховасці забудовы ў гарадскіх цэнтрах. Так-
• »ма іэта прыводзіла да выраўноўвання асобных магістраляў - у Мінску такім
чын.ім пры пашырэнні вул. М. Горкага (суч. М. Багдановіча) была знішчана знач-
ніія частка былога Ракаўскага прадмесця, а амаль упрытык да галоўнага фасада
। цчі'іпай Петрапаўлаўскай царквы быў узведзены шматпавярховы жылы дом.
Нынііа новае рашэнне атрымала і пл. Леніна (суч. пл. Незалежнасці), дзе даво-
ІМ чр.ікатая забудова была аб’яднана ў адзіны ансамбль карпусамі БДУ (1962),
‘|чн іканкама (1964), метрабуда (1984) і БДПУ (1988 - 1989). У выніку ж далей-
• іііі іабудовы пр. Незалежнасці ў 1960- 1970-я гт. былі ліквідаваны так званыя
11 > нм.іроўскія рагі (ростані)» (адсюль калісьці пачыналіся Барысаўскі і Лагойскі
ш і> іы), пераўтвораныя ў пл. Я. Коласа. Самы высокі будынак сталіцы БССР быў
> ін< і існы на Юбілейнай плошчы - 20-павярховы інстыту і Белбыттэхпраект вы-
м'Мін іі у 90 м (1976 - 1982, арх. П. Кракалёў, В. Алейнікава). У Гроднс ж новай
•|<< кгпай дамінантай горада стаў ступенчаты сілуэт гасцініцы «Гродна» (1985).
I Ісльга не адзначыць і той факт, што, нягледзячы на дамінаванне тыпавога
|Ь«Шіннтва, у айчынных іарадах з’явіліся сапраўдныя архітэктурныя шэдэўры,
I іі і апашаны ў мінулыя стагоддзі вопыт арыгінальным чынам пераплятаўся
। • іінінюўшымі мадэрнісцкімі тэндэнцыямі. У якасці прыкладу можна прывесці
, К п ііі.ік драматычнага тэатра ў Гродне (1977 - 1984, арх. А. Мачульскі). Фасады
к< мноўнага 6-граннага аб’ёму мелі вельмі складанае аздабленне- дэкаратыў-
«•»• кошрфорсы чаргаваліся з вялікімі паўкруглымі зашклёнымі паверхнямі,
[ •»” ьрыіымі шчыльнымі радамі вузкіх вертыкальных рэбраў. Даволі незвы-
Ыіііік- рашэнне атрымаў і Гомельскі цырк (1972), глядзельная зала якога была
к н.і ў выглядзе павернутых адна да адной «чаш» амфітэатра і купала.
271
Драматычны тэатр у Гродне
У Мінску найбольш прыкметнымі былі кінатэатр «Кастрычнік» (1975). I
атр музкамедыі (1981, арх. А. Ткачук, У. Тарноўскі), а таксама корпус БНТУ
мікрараёне«Уручча», падобны на 8-палубны карабельз высокім крывалінейным
у абрысах аб’ёмам («ветразем») наперадзе (1982, арх. I. Есьман, В. Анікін). |
272
У Брэсце па індывідуальнаму гграекту быў узведзены кінатэатр «Бела-
русь» (1977, арх. Р. Шылай, У Самцоў, С. Мартынаў). За аснову тут была ўзята
сш.ігога XIX ст. - буйную 8-гранную ратонду прыстасавалі пад 2 глядзельныя
іллы (на 400 і 900 месцаў), а вакол яе ўзвялі сцены з вялікімі зашклёнымі плас-
к і цямі (у плане новы будынак атрымаў форму круга).
3 70-х гг. архітэктары пачалі звяртацца і да мастацкіх формаў упрыгожан-
іія фасадаў жылых будынкаў, размешчаных на важных гарадскіх магістралях.
ісгігычная выразнасць тут дасягалася праз рознакаляровую афарбоўку нека-
і’прых архітэктурных элементаў (балконы, тарцы), узвядзенне побач пабудоў з
ріпнай колькасцю паверхаў (ад 2 да 16), пашырэнне выкарыстання малых ар-
хіі жтурных формаў, азеляненне прылягаючых тэрыторый. Узамен ранейшага
ііііпюга дэкору ў іх актыўна выкарыстоўваліся зашклёныя паверхні, што лічы-
впся арактэрнай праявай наватарскага падыходу ў архітэктуры.
3 канца 60-х гг. пачалі часткова змяняцца адносіны ўлад і да гісторыка-
х ліьгурнай спадчыны Беларусі. У гарадах праводзілася так званая «рэгенера-
пыя» гістарычнай забудовы, у час якой узнаўляўся пачатковы выгляд гарадскіх
ныргалаў перыяду гістарызму (Віцебск, Гродна, Магілёў, Мінск, Пінск). Па-
і к.ір інню гэтага працэсу садзейнічала ўключэнне ў 1981 г. сталічнага Верхняга
нір іда ў спіс помнікаў усесаюзнага значэння, а таксама стварэнне ахоўных зон
• Іаслаўі і Полацку. Менавіта ў гэты час праводзілася рэстаўрацыя Віцебскай
Пушы, Заслаўскай Праабражэнскай царквы, Мінскага Троіцкага прадмесця,
Мірскага і Лідскага замкаў, Нясвіжскага палаца, Полацкага Сафійскага сабора,
М.н ілёўскай Мікалаеўскай царквы.
Разам з тым, трэба разумець, што аднаўленне асобных помнікаў архітэк-
іуры, як правіла, прадугледжвала іх прыстасаванне для патрэб якой-небудзь
і |«імадскай арганізацыі, што прыводзіла да ўнутранай перапланіроўкі. Асабліва
мпііііа змяняліся храмы, дзе малітоўныя залы дзяліліся на паверхі, аў былых апсі-
ні • маглі нават размяшчацца прыбіральні. Пры гэтым варыянтаў новага прызна-
шін былых сакральных пабудоў было вялізнае мноства — Дом кіно (Чырвоны
х.ісцсл у Мінску), архівы (Петрапаўлаўская і Марыі Магдаліны цэрквы ў Мін-
Нч Станіславаўскі касцёл у Магілёве, сабор Аляксандра Неўскага ў Кобрыне,
І.іірі.ісаглебская царква ў Навагрудку), кнігасховішчы (касцёл Святога Аляксея
| Інннцы), планетарыі (Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі, піярскі касцёл у Лідзе),
ціляпіаўчыя музеі (Крыжаўзвіжанскі касцёл у Брэсце), мастацкія майстэрні
I Імічьварыйскі касцёл у Мінску), выставачныя залы (касцёл Святога Міхаіла Ар-
і іііі ела ў Смаргоні), музычныя школы (касцёл Святой Ганны ў Дзяржынску, ка-
іін 'і Святога Міхаіла Архангела ў Мазыры), педагагічныя вучылішчы (кляштар
В|пс іыкцінак у Нясвіжы), канцэртныя залы арганнай музыкі (Сафійскі сабор у
Вінацку, касцёл Святога Карла Барамея ў Пінску, касцёл Святога Роха ў Мін-
у) Дадзеныя «рэстаўрацыйныя» работы ішлі ажно да апошніх год існавання
11 < I’ - у Вілейцы Дом мастацтваў імя Н. Сілівановіча быў адкрыты ў мясцо-
мім Крыжаўзвіжанскім касцёле ў 1989 г. (усяго праз год храм вярнулі вернікам).
273
Рост айчынных гарадоў прывёў да таго, што размешчаныя некалі на іх
ускраінах прадпрыемствы апынуліся на цэнтральных гарадскіх магістралях. У
традыцыях «сталінскага ампіру» былі аформлены фасады паліграфкамбіната і
завода імя Арджанікідзе на пл. Я. Коласа ў Мінску (1952 - 1959) — рустоўка
першых паверхаў, вуглавыя вежы і пілястры дазволілі гэтым будынкам стаць не-
ад’емным элементам агульнага архітэктурнага ансамбля плошчы. У далейшым
для прыдання дынамічнасці і выразнасці прамысловыя прадпрыемствы дапаўня-
лі высотнымі пабудовамі, якія станавіліся новымі гарадскімі дамінантамі. Так, у
Мінску на пр. Незалежнасці ў 1956 - 1961 гг. быў узведзены гадзіннікавы завод,
эфектным элементам якога стаў шматпавярховы 8-гранны інжынерны корпус з
вялікім гадзіннікам уверсе (1988). На пр. Пераможцаў падобнае рашэнне было
выкарыстана ў дачынснні да завода халадзільнікаў, дзе асноўны акцэнт таксама
быў зроблены на 12-павярховым інжынерным корпусе (1968 - 1975).
Разам з тым узрастанне прамысловай базы дрэнна ўплывала на экалагічнуіо
сітуацыю ў гарадах БССР. Выйсце тут было знойдзена ў стварэнні буйных водна^
зялёных дыяметраў, якія былі асноўным месцам адпачынку гараджан. У Мінску
гэтую функцыю выконвала пойма Свіслачы, дапоўненая Вілейскай, Лошыцкяіі
і Сляпянскай воднымі сістэмамі, а таксама шэрагам паркаў. У Віцебску — Дзві-
на з буйным паркам імя Савецкай арміі і прытокамі Віцьба ды Лучоса. Значжія
ўвага аддавалася і прыгарадам, дзе засноўваліся зоны масавага адпачынку. Толі.-
кі пад Мінскам іх налічвалася каля 20 (Заслаўскае вадасховішча, Волма, Вячп,
Дразды). Агульнарэспубліканская зона адпачынку з 70-х гт. стваралася ў раснс
воз. Нарач, дзе было запланавана ўзвядзенне больш за дзесятак санаторыяў, >ы
моў адпачынку і турбаз з прапускной здольнасцю да 100 тыс. чалавек штокін
Што ж датычыцца аграрнага сектара, то ў пасляваенны перыяд прай»
шло некалькі хваляў узбуйненняў, у час якіх знішчылі да 10 тыс. «неііерсііен
тыўных» вёсак і хутароу (з 35 тыс.). Шэраг з астатніх (каля 4,5 тыс.) павіііпы
былі стаць новымі эканамічна-культурнымі цэнтрамі. Іх развіццё адбывал.н»
па генпланам - в. Вялікія Эйсманты (Гродзенскі р-н), в. Лсніна (Горацкі р-н)
в. Жылічы (Кіраускі р-н), в. Залессе (Смаргонскі р-н). Згодна з ім меркавалаг*
наяўнасць цэнтральнай плошчы з грамадскімі пабудовамі, а таксама дакладнм
размежаванне жыллёвай і гаспадарчай зон. Перавага тут у большасці выііадня|
аддавалася тыпавым праектам, што прыдавала забудове малавыразны і ыпн
дартны выгляд.
Распад СССР і псраход да рыначнай гаспадаркі не мог не паўплываці. >•
развіццё айчыннай архітэктуры.
Па-першае, пашырэнне прыватнага шматпавярховага будауніцпы ы>
дзсйнічала вяртанню эклектыкі, якая праявілася ва ўзбагачэнні фасадаў нпр
цікамі эрксрамі, калонамі, пілястрамі, рустоўкай, атыкамі і вежападобны«м
надбудовамі. Важным момантам тут стала адмова ад панэльнага будаў......
з вяртаннем да цаглянай муроўкі з выкарыстаннем усяго спектра ўласцінын «0
выразных сродкаў.
Па-другое, яшчэ больш яскрава гістарызм праявіўся ў прыватным катэдж-
ным будаўнінтвс, якое разгарнулася ў ваколіцах большасці айчынных гарадоў.
Мснавіта тут змяшэнне розных стыляў дасягнула свайго апагся, што прыдало
псобным будынкам сапраўды ўнікальны выгляд. З’явіліся кварталы, забудава-
іп-ія элітнымі асабнякамі і ў гарадах, але іх знешні выгляд быў падпарадкаваны
н ізінай архітэктурнай задуме (Гродна, Магілёў, Мінск).
Па-трэііяе, у асобных шэдэўрах грамадскай архітэктуры далейшас развіц-
н<! аірымаў неакласіцызм і неакансгруктывізм. Сінтэз гэтых напрамкаў, а так-
ама нрымяненне сучасных тэхналогій (вялікія танальныя шкляныя паверхні,
к іркасныя канструкцыі) дазволілі прыдаць ім новае гучанне. Асобна тут трэба
я I іпачыць сталічныя. Палац Рэспублікі (узвядзеннс завершана ў 2000), Чыгу-
ннчііы вакзал (1991 - 2001), Лядовы палац (1999) і Нацыянальную бібліятэку
I '002 2007). У падобным рэчышчы былі пабудаваны Лядовыя палацы ў Брэ-
гік (1998 — 2000), Віцебску (1999), Гроднс (1989 - 1999), Пружанах (2007). У
•поіііні час у Беларусі перайшлі да ўзвяд-зення буйных спартыўных комплексаў -
'<>()8 г было завершана будаўніцтва «Бабруйск-Арэны», якая разам з прыля-
ііііочымі тэрыторыямі займас 20 га (знаходзіцца на тэрыторыі былой крэпасці).
V ?009 г пачала працу і шматфункцыянальная «Мінск-Арэна», у склад якой
• іііішіг. Лядовы палац (таксама прызначаны для баскетбола, гандбола, валей-
•н.111 лсгкай гімнастыкі і г. д.), веладром і канькабсжны стадыён. Сярод новых
»• іыцынскіх устаноў у першую чаргу неабходна назваць Магілёўскі абласны
•ны іагічны дыспансер (пач. 2000-х гг.).
Па-чацвёртае, новы ўздым агрымала сакральнае дойлідства. 3 канца
Ю ч 11 па ўсёй Беларусі ацалелыя храмы рэстаўрыраваліся і вярталіся верні-
••М Часам пад іх перабудоўваліся і аб’екты грамадскаіа прызначэння. У По-
•ніку былы кінатэазр «Юбілейны» пасля рэканструкцыі 1994 - 1997 іт. быў
Ьріцівораны ў касцёл Святога Андрэя Баболі (1-вежавая 3-нефавая базіліка
Ок і кііразнай стылёвай прыналежнасці). А ў Віцебску ў 1997 г. 1-вежавая Геор-
• । к.ія царква з асімегрычнай кампазіцыяй была пабудавана на аснове былога
(••іірііага дэпо.
Адпавілася ў Беларусі і ўзвядзенне новых храмаў. У касцёльным дойлід-
№• шраз моцна адчуваецца гістарызм - неагатычныя касцёл Святых апосталаў
**і на і Тадэвуша ў Воранава (1995) і Крыжаўзвіжанскі касцёл у Светлагор-
• I ІЧ‘>4); неарэнесансавы Троіцкі касцёл у Бярозе (1998); неабарочны касцёл
»•< о< ,і Іаана Хрысціцеля ў в. Правьія Масты (1992, Мастоўскі р-н). Мадэрн і
ірчкіывізм знайшлі ўвасабленне ў касцёлах Святога Зыгмунта (2000-я гт.)
Ыіі'П Божай Фацімскай у Баранавічах, касцёле СвятогаКрыжа ў Нароўлі (або-
І*>98), Петрапаўлаўскім касцёле ў Івацэвічах (90-я гт), касцёле Свято-
•> >ші|>а ў Маладзечнс (1993 - 1997), касцёле Святога Казіміра ў Лагойску
Ві4| касцеле Святога Антонія ў Слуцку (1993 -2000), касцёле Святога Іосіфа
к»і інка ў Скідалі (2004, Гродзенскі р-н), касцёле Праабражэння Гасподняга ў
Т* ....... (2003, Іўеўскі р-н).
Васкрасенская царкваў Брэсце
У праваслаўнай архітэктуры трывалыя пазіцыі захоўвае рэтраспектыўіп4
рускі стыль. 3 ліку буйных 5-купальных цэнтрычных храмаў трэба вылучыш
Фёдараўскі сабор у Пінску (1990 - 2001), царкву ў гонар абраза Маці Божпй
Дзяржаўнай у Іванэвічах, Праабражэнскія цэрквы ў в. Краснадворцы (Салітр
скі р-н) і Смаргоні (усе—90-я гг ). Сярод храмаў крыжовага тыпу выдзяляюіш
Богаяўленская царква ў Глуску (1998), Хрышчэнская царква ў Гродне (1995), *
да храмаў вежавай кампазіцыі адносяцца - Георгіеўская і ў гонар Маці Божл»
цэрквы ў Мінску (90-я гт). Працягваюць узводзіцца зараз і 4-часткавыя храмы
царква Святой Параскевы Пятніцы ў в. Альйганы (90-я гт., Столінскі р-н), Бс •••
царква ў Бабруйску (90-я гг.), Троіцкая царква ў Жлобіне (1995). Авангар пы"
навацыяй тут лічыцца размяшчэнне званіцьг ў куце галоўнага фасада - гы|>»4*
Аляксандра Неўскага ў в. Вярэйкі (1993 — 1996, Ваўкавыскі р-н). Рамантыін»»
ныя формы з ужываннем мадэрнісцкай інтэрпрэтацыі неарускага стылю маны
царква Святога Серафіма Сароўскаіа ў Белаазёрску (1992 — 1995) і Васкра •
ская царква ў Брэсце (1995 - 1998). Унікальны выгляд атрымала Васкрассііі •*
царква ў Пінску (1995) - 5-купальны храм, бакавыя фасады якога ўпрыгожнв»
стрэльчатай неагатычнай аркадай і круглымі люкарнамі. Адчувалыіыя ў
русі і традьгцыі культавага дойлідства Рускай Поўначы — Міхайлаўскія н >рм«
ў Оршы (90-я гт.) і Жодзіне (1991, Смалявіцкі р-н), Крыжаўзвіжанская цар>«
в. Каралёў Стан пад Мінскам (90-я гг.), Троіцкая царква ў в. Янавічы (90 а II
Віцебскі р-н).
Актыўна ўзводзяцца зараз храмы і іншых канфесій. Так, на мяжы \ Ч
XXI стст. у Барысыве была пабудавана стараверская Багародзіцкая цармш •
276
I Іолацку - уніяцкая царква Святога Іасафата. У Смілавічах жа ў 1996 г. пачала
працу новая мячэць. Аднак куды болын адметныя за іх сучасныя пратэстанцкія
чр.імы, якія вызначаюцца арыпнальным кампазіцыйным рашэннем, насыча-
ным спектрам дэкаратыўных элементаў, што ўдала спалучаецца з найноўшымі
будаўнічымі матэрыяламі і тэхналогіямі (Баранавічы, Бяроза, Ваўкавыск, Ві-
іп оск, Драгічын, Калодзішчы, Кобрын, Маладзечна, Мінск, Лунінец і г. д.).
Такім чынам, у апошні час адбыліся істотныя змены ў айчынным гора-
л.ібудаўніцтве. Аднаўленне архітэктурнай спадчыны, вяртанне неастыляў і ма-
і ірпа, адраджэнне храмавага дойлідства сталі вызначальнымі фактарамі, якія
*ыка змяняюць «савецкі» воблік населеных пунктаў Беларусі - набліжаючы іх
11 сусветных стандартаў, яньі адначасова даюць магчымасць развіваць мясцо-
інім архітэктурныя традыцыі з вяртаннем духу самабытнасці і непаўторнасці.
13.3. Мастацтва Беларусі пасляваеннага часу
У пасляваенны перыяд у мастацкім жыцці Беларусі працягваў дамінаваць
пшріалізм, а творы мастацтва акрамя эстэтычнай выконвалі яшчэ і ідэалагіч-
н« ныхаваўчую функцыю. Нягпедзячы на гэта, у параўнанні з папярэднім часам
ші нралася імкненне да пашырэння тэматыкі, пошуку новых прыёмаў, ужыван-
іін іыродных традыцый. Вялікае значэнне тут адыгрываў Міпскі тэагральна-
ыпі тцкі інстьпут (1953). Шмат у чым дзякуючы менавіта яго дзейнасці ў Саюз
чік іакоў Беларусі за другую палову XX ст. было прынята больш за 1 тыс. но-
•ых члснаў.
Аналізуючы развіццё жьівапісу ў цэлым, трэба адзначыць наяўнасць шэ-
і 'Ні напаў у яго пасляваенным развіцці. Да канца 50-х п. ён вызначаўся ге-
рмііпііыяй сюжэтаў, спрошчанасцю і ідэалізацыяй персанажаў, параднасцю ў
• н11 нцыйных рашэннях. У 60-я гг. у ім дамінаваў «суровы» стыль, якому былі
і кшны абагульненасць формаў, манументальнасць і сімвалічнасць вобразаў.
іі я гг творчы пошук актывізаваўся, што праявілася ў пашырэнні жанравай
ііі пстычнай разнастайнасці, пераходу да сімвалізму з колеравымі кантраста-
і уб’екгывізму і метафарычнасці ў вобразным успрыманні рэчаіснасці.
( ярод асноўных напрамкаў развіцця беларускага жывапісу неабходна, па-
н«іп вылучыць тэму Вялікай Айчыннай вайны. Спачатку тут пераважалі кар-
і » нііавядальныя па змесце, дзе паказваліся рэальныя падзеі мінулай вайны.
1Н ныкл падобных твораў быў напісаны Яўгенам Зайцавым (1907 - 1992) -
іірона Брэсцкай крэпасці», «Мінск гарыць», «Пахаванне К. Заслонава»,
рнд бсларускіх партызан у 1944 г. у Мінску». У далейшым развіццё гэтай
і нрывяло да стварэння больш глыбокіх, філасофска-трагедыйных твораў,
ннііпа паказвалася як нешта ненагуральнае, супярэчнае чалавечай сутнасці.
|мжую вядомасць атрымалі творы Міхаіла Савіцкага (нар. у 1922), родам з
нячычы (Талачынскі р-н), якія вылучаліся псіхалагічнай насычанасцю і
і інііпасцю мастацкіх сродкаў - «Клятва», «Поле», «Партызанская мадон-
277
на». У цыкле карцін «Лічбы на сэрцы» (1974 - 1978) мастак адлюстраваў жудас-
ную дзсйнасць нямецкіх канцлагераў, якую сам спазнаў у поўнай меры, будучы
вязнем у Бухенвальдзе, Дахау, Доры і Мітэльбау. Не дзіўна, што менавіта М. Са-
віцкі аказаўся ўдастоены ганаровага звання «Народны мастак СССР» (1983). ।
Па-другое, творчы пошук быў скіраваны на вывучэнне праблем сучасна
сці з распрацоўкай тэмы маральных і эстэтычных ідэалаў савецкага грамадствд
Такім карцінам уласцівы манументальнасць і эмацыянальнасць вобразаў, пал-
крэслены паэтычны пачатак працы на зямлі - «Хлеб», «Ураджай» М. Савіцкаі ц
«Полацкі нафтазавод», «Шахцёрьі Салігорска» Івана Стасевіча (1929 - 1998)
з в. Мядзведня (Старадарожскі р-н), «Мінскі трактарны» Яўгена Красоўскаіп
(нар. у 1937).
Па-трэцяе, цікавасць да сучаснасці спрыяла ўзрастанню ўвагі да гыртр н
нага жанру, дзе дамінавала жаданне раскрыць унутраны духоўны свет людісіі
творчай і інтэлектуальнай працы. Вобраз В. Быкава ўвекавсчыў Леанід Ду.ія» I
рэнка (нар. у 1930) з Маладзечна; Я. Міровіча і М. Аладава — Іван Ахрэмчын
(1903 - 1971), драматурга А. Петрашкевіча Уладзімір Гоманаў (нар у 1929)
Сянно; Я. Коласа і Р. Шырмы - мінчанін Уладзімір Стальмашонак (нар. у 1928)
прафесара У. Саснавіка, мастака У. Шутава, урача В. Анішчанкі - віцябчанін
Ісаак Бароўскі (1921 — 1991). Пераважаў патртрэт і ў тагачасным гістарычным
жанры. Постаць Ф Скарыны раскрыў Пётр Сергіевіч (1900 - 1984.); К. Каж
ноўскага - мінчанка Раіса Кудрэвіч (нар. у 1919) і Адольф Гугель (нар. у 191Ч
М. Багдановіча- Уладзімір Пасюкевіч (нар. у 1931 г.) з Капыля; Я. Купалы- Мг
рам Кроль (1913 - 1990) з Дзяржынска. Цэлы цыкл выяў славутьіх земляко*
стварыў Аляксей Марачкін (нар. у 1940) з в. Новая Слабада (Чэрыкаўскі р-п)
Рагнеды, К. Тураўскага, М. Гусоўскага, С. Буднага, Л. Сапегі.
Па-чацвёртае, всльмі папулярным заставаўся і пейзаж. Лірычныя зам»
лёўкі беларускіх краявідаў працягваў ствараць Уладзімір Кудрэвіч (1884 - 195 •' і
сярод пасляваенных карцін якога вылучаюцца «Вецер», «Бярозкі», «Жытв
Прыгажосць айчыннай прыроды сталатэмай шэрага эпічна-філасофскіх твіцыі
Віктара Грамыкі (нар. у 1923) з в. Сенькава (Магілёўскі р-н) - «Асенні маж<>|м^
«Полымя лістапада», «Ільны беларускія». Увекавечыў хараство прыроднаіа п«
ваколля ў цыкле «На зямлі беларускай» і Віталь Цвірка (1913 - 1993) з в. Ра і»
ева (Буда-Кашалёўскі р-н). У гарадскім пейзажы спачатку пераважала жаланіф
паказаць працэс аднаўлення - «Мінск. Плошча Псрамогі» Аляксандра Ма іал« м
(1910 - 1970); «Растуць новыя кварталы» мінчаніна Мая Данцыга (нар. у 19114
«Віцебск» Я. Красоўскага Далейшым развіццём яго стаў «эпічны пейзаж», к* ч
рэальныя краявіды перапляталіся з гістарычным мінулым — «Краявід Луппн
ў пачатку XX ст.», «Гальшаны» Георгія Скрыпнічэнкі (нар у 1940), «На снаю
старога Слуцка» У. Гоманава.
Па-пятае, далёка не ўсіх задавальнялі вузкія рамкі сацрэалізму. ІІан.н і|-
скія эксперыменты былі ўласцівы шмат каму з азначаных вышэй мастакоу. III-
раг карцін Г. Скрыпнічэнкі быў створаны пад моцным уплывам сіоррэаліі-н
278
«Лдчуванне Радзімы», «Алегорыя свету» і інш Аднак найбольш вядомым сярод
і.ік званых «нефармальных мастакоў» быў Аляксандр Ісачоў (1955 - 1987) з в.
Л ырычы (Калінкавіцкі р-н), які таксама праявіў сябе ў рэчышчы сюррэалізму,
іі і шсй набыўшага ў яго гісторыка-рамантычныя рысы - «Маленне пра чашу»,
«Магія», «Алегорыя мастацтва». Разам з тым яшчэ і зараз яго творы ўспрыма-
іоцца неадназначна і часам рэзка крытыкуюцца за спрошчанасць і схематызм
•шстацкіх рашэнняў, адсутнасць філасофска-псіхалагічнай гпыбіні, капіраванне
нюрчых прыёмаў вядомых замсжных жывапісцаў (С. Далі і інш.).
Па-шостпае, дастагкова шырокае ўжыванне ў пасляваснны перыяд атры-
»ні іа манументальнае мастацтва, дзе пераважала фальклорная сімволіка з лі-
рыка-эпічнай афарбоўкай. У 1958 г. тэматычныя размалёўкі «Садко», «Лебя-
«пн.іе возера», «Яўгеній Анегін» аздобілі інтэр’еры Опернага тэатра ў Мінску
ІІ Лхрэмчык, Я. Зайцаў). Буйныя роспісы і мазаікі ўпрыгожылі фасады сталіч-
ін.іх кінатэатра «Партызан» і гасцініцы «Юбілейная» (М. Данцыг), а таксама
ырны дамоў у мікрараёне «Усход» у Мінску (А. Кішчанка), з’явіліся на жьі-
нмх будынках у Брэсце і Салігорску (У. Крываблоцкі), Пінскім педтэхнікуме
('• (. амсонаў). Сграфггавае пано ў блакітна-шэрых танах было змешчана ў фае
кні.іі эатра «Беларусь» у Брэсце (1977,1. Крупскі). У цэнтры кампазіцыі тут зна-
ю і пцца жаночая фігура ў народным адзенні, а вакол яе - алегарычныя выявы,
«•іч а.ттюстроўваюць мінулае, сучаснае і будучае нашай бацькаўшчыны.
Што ж датычыцца развіцця айчыннага жывапісу на сучасным этапе, то
шміенне жорсткіх рамак сацрэалізму наклала на яго істотны адбітак. Новым
>ііінр<імкам стала пераасэнсаванне біблейскіх сюжэтаў — «Спакушэнне Іуды»,
•• Іпчішс з крыжа» М. Савіцкага, а таксама «Крыжы зямлі», «Божа дапамажы!»
V I оманава. Не менш папулярны і гістарычны жанр. Асабліва плённа ў ім працуе
( і.ільмашонак-«Вялікія князі літоўскія», «Радзівілы», «Інбелкульт», «Музы
А і.ім.і Міцкевіча». Запатрабавана сёння і тэма Вялікай Айчыннай вайны - «Тэ-
«ірпльны сезон 1942 г.» Р. Кудрэвіч; «I памятае свет выратаваны» М. Данцыга.
'Ьрпобыльская трагедыя знайшла сваё адлюстраванне ў творах А. Марачкіна —
11 іапета Палын». «Палеская мадонна», «Маці Божая ахвяраў Чарнобыля»;
I ( крыпнічэнкі - «Забруджаная зямля», «Смутак», «Страчаныя мары». Сімва-
п ім і метафарычнасш. уласцівы карцінам Л. Дударэнкі — «Баляванне драпежні-
• 'іх». «За што, Госпадзі?», «Усюды жьіццё». Адзначаюцца падкрэсленай дына-
••іклп каляровай гамы і сучасныя пейзажы — «Восснь у Лошыцы», «Сланечнікі»
* I ўгеля; «Поры года», «На прасторах Капыльшчыны» У Пасюкевіча. Гарад-
ні ж нейзаж з адценнсм гістарычнага мінулага атрымаў далейшае развіццё ў
• » ПН.1СЦІ М. Данцыга - серыя «Віцебск - радзіма Марка Шагала».
У станкавай графіцы Беларусі доўгі час панавала пэўная «рэпартажнасць»
• іпкументальна дакладным адлюстраваннем рэчаіснасці, якая толькі ў 70-я гг.
іупіла месца лірызму і сімвалізму. Адметнасцю працы айчынных графікаў
* 1« ін імкненне да стварэння буйных тэматычных цыклаў. Аляксандра Пасля-
«•• гі (1918 - 1988) з Мінска зрабіла шэраг серый, насычаных паэтычнасцю і
279
нацыянальным каларытам - «Па родным краі», «Жанчыны Палесся», «Народ-
ныя майстры». Цыкл графічных замалёвак Мінска пакінуў яшчэ адзін міпча
нін Юрый Тышкевіч (1929 - 1983). Народны фальклор адлюстраваны ў серыях
«Дзеці Белавежы» і «Пад палескімі дубамі» Алёны Лось (нар. у 1933). Тэму
гісторыі Беларусі, яе архітэктурнай спадчыны распрацоўвае Міхаіл Басалыга
(нар. у 1942) са Слуцка — цыклы «Айчыну сваю баронячы», «Помнікі дойлід-
ства Беларусі». Сусветнае прызнанне атрымалі серыі мінчаніна Арлена Кашку-
рэвіча (нар. у 1929) - «Партызаны», «Купаліяна», «Асветнікі», «Святыя зямлі
Беларускай». У кніжнай графіцы высокамастацкія ілюстрацыі да паэм А. Міц-
кевіча зрабіў Васіль Шаранговіч (нар у 1939) з в. Качаны (Мядзельскі р-н).
а творы А. Адамовіча, В. Быкава, У Караткевіча аздобіў замалёўкамі Георгііі
Паплаўскі (нар. у 1931).
Сярод айчынных скульптараў у пасляваенны час найбольш вядомы Заір
Азгур (1908 - 1995), творы якога насычаны мноствам канкрэтных, сацыяль-
ных, нацыянальных і непаўторна асабістых чалавечых рысаў, што лёгка дазва-
ляе пазнаць духоўны свет персанажаў. Сярод кірункаў яго шматпланавай дзсіі
насці асобнае значэнне мелі ваенная (М. Гастэла, В. Талаліхін, Ф. Смалячкоу,
В. Харужая) і пстарычная (Ф Дзяржынскі, Ф Багушэвіч, Ф Скарына, Я Ко
лас) тэматыка. У падобным напрамку развівалася творчасць і Андрэя Бембсл»
(1905 - 1986), якому была харакгэрна апавядальнасць, духоўная насычанасць і
эмацыянальнае багацце вобразаў - партрэты М. Гастэлы, А Міцкевіча, I. Шіі
мякіна, П. Малчанава і інш.
Мяккая мадэліроўка формаў, экспрэсіўнасць, восграя дынаміка сталі ад<
мсі насццю твораў Аляксея Глебава (1908 — 1968), які засяродзіў увагу на дзеячнх
айчыннай кулыуры - Я. Купала, У Кудрэвіч, Я. Колас. У жанры манументальнніі
скульптуры працаваў Анатоль Анікейчык (1932 - 1989) з Барысава, які адлпі
чыўся шэрагам помнікаў-надмагілляў (Я. Купала, У. Караткевіч, П. Машэраў),
Яго ж сганкавым творам была ўласціва гісторыка-рамантычная афарбоўка
«Сны пра Радзіму. М. Багдановіч». У такім жа нанрамку працаваў і Андрэй 'і*і
спіцкі (нар. у 1924). Яго выявы Цёткі, А. Міцкевіча, Ф. Скарын^і вызначаюінц
выразным рытмам і манумснтальнасцю. Цэлую серыю партрэтаў сучаснік.і)
славутых людзей мінулага стварыў Сяргей Вакар (нар у 1928) з Оршы, творнм
якога ўласціва яснасць кампазіцыі і дакладнасць нластычнага вырашэння - ііарі
рэты М. Гусоўскага, У. Караткевіча, Я. Брыля, Р. Барадуліна, Г. Бураўкіна.
Новыя жанры ў апошні час з’явіліся і ў скульптуры. На хвалі духоунні*
адраджэння адбылося вяртанне ў гэты жанр мастацтва рэлігійнай тэматыкі IЬ
бач з Чырвоным касцёлам у Мінску ў 1996 г. была размешчана кампазіцыя «А|»
хангел Міхаіл перамагае дракона» (I. Голубеў). Помнікі шануемаму ва ўсім і п
це Папе Рымскаму Паўлу Іаану II былі ўстаноўлены каля касцёлаў у Валожі ні
(2007), в. Васілішкі (2005, Шчучынскі р-н) і в. Мосар (2006, Глыбоцкі р-п)
Значная ўвага ў апошні час удзяляецца гарадской дэкаратыўнай скуіні»
туры, якая ствараецца пад уплывам лірычна-рамантычных тэндэнцый. У 11
280
'іі'іііым Міхайлаўскім скверы,
кіпія Камароўскага рынка, кі-
ііпі >этра «Кастрычнік» і лазні
й" 7, а таксама ў Магілёве на
ўііпходзе ў драматычны тэатр
н і мяжы XX - XXI стст. з’я-
ніу ся шэраг адметных скульп-
іурных кампазіцый Уладзі-
міра Жбанава (нар. у 1954) з
Мпіска. Большасць персана-
* ну зут - збіральныя вобразы
п.ііііых продкаў і сучаснікаў,
к к славуты «Прыкурваючы»
іяуіяс сабою выяву трагічна
ііціііуўшага кінапрадзюсера
>Шдііміра Галынскага, а не
Помнік літары «Ў» у Полацку
Шіііп знакамітая «Дзяўчынка з парасонам» прысвечана трагедыі на станцыі
ысіро «Няміга» 30 мая 1999 г., якая ўнесла 53 жыцці (пераважна дзяўчын 15 —
I і ндовага ўзросту).
Арыгінальныя помнікі ў гэты ж час былі ўстаноўлены ў Полацку - літары
Г», Баранавічах - вараб’ю, Шклове - агурку, Бабруйску - бабру, у Магілёве -
нр іднявечнаму астролагу, у Брэсце - ліхтаршчыку, а ў Гомелі - персанажам
• » ікі нра прыгоды Бурашна. Лепшым жа прыкладам сучаснай паркавай скульп-
іуры сталі бюсты цэлага шэрага гістарычных асоб у Нясвіжы (Юрый Нясвіж-
ыч Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка).
Асобным кірункам дзейнасш беларускіх мастакоў і скульптараў стала
«ф.ірмленне станцый сталічнага метрапалітэна (першая лінія адкрыта ў 1984).
I ім.нычныя мазаікі, вітражы, арнаментальныя пліткі з народным арнаментам,
і.іўкі з рознакаляровага шкла, свяцільнікі арыгінальнай формы прыдалі ім
н» н іуюрны выгляд (А. Анікейчык, Ю. Багушэвіч, У Стальмашонак і інш.).
Карэнныя змены ў пасляваенны час адбыліся ў дэкаратыўна-прыклад-
ін.і і мастацтве, якое было пастаўлена на прамысловую аснову. Акрамя масавай
•'і'іі іукцыі са спрошчаным арнаментам і абагульненымі формамі ствараліся вы-
№ іякасныя індывідуальныя мастацкія творы Асобнае значэнне тут атрыма-
і| і.іпслены з рамантычным адлюстраваннем пейзажаў, гістарычных падзей,
ц н.клорных матываў; мастацкая кераміка з кампазіцыямі на народныя сюжэ-
пырабы са шкла з празмернай дэкаратыўнасцю, выкарыстаннем багатай ка-
іярпііаіі гамы і лірызмам пры вызначэнні сюжэтных ліній.
Плдводзячы ж агульную выснову, трэба адзначыць значныя змены, што
Мрнчіііліся ў айчыннай архітэкіуры і мастацтве ў другой палове XX - пачатку
* 111 Прычым паступовае размыванне сацрэалізму, пашырэнне сучасных тэх-
іоі ііі робіць усё больш відавочным пачатак новага этапу ў культуры Беларусі.
281
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Дайцс адзнаку аднаўленчым рабогам у Беларусі
2. Ахарактарызуйце развіццё айчыннага горадабудаўніцтва ў пасляваенны час.
3. Прааналізуйце адносіны савсцкіх улад да архітэктурнай спадчыны Бс-
ларусі.
4. Адзначце адмстнасці развіцця айчыннай архітэктуры на сучасным этанс.
5. Раскрыйце асноўныя напрамкі развіцця айчыннага мастацтва.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Будыпак былога Мінскага езуіцкага касцёла быў прыстасаваны
ў 1956 г. пад:
1) праваслаўную царкву;
2) архіў;
3) універсам;
4) спарткомплекс «Спартак».
2. Агульнарэспубліканская зопа адпачыпку ў 70-я гг. пачала сіва
рацца каля:
1) Браслаўскіх азёр;
2) воз. Нарач,
3) Белавежскай пушчы;
4) воз. Свіцязь.
3. Найбольш вядомым «нефармалыіым мастаком» савсцкага перы
яду лічыцца:
1) М. Савіцкі,
2) I. Ахрэмчык;
3) А. Ісачоў;
4) У. Стальмашонак.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачынснпі да кампазіцыі асобпых сталічпых помнікаў «сіаіін
скага ампіру»:
1) Галоўпаштамт; а) буйная ратонда са сферычным купалам
2) Палац прафсаюзаў; б) да галоўнага аб’ему з тылу прымыкае рап>іг«а
3) Сувораўскае вучылішча; в) будынак нагадвае антычны храм;
4) цырк; г) перабудаваная духоўная семінарыя
282
5. У дачыіісііпі да зпсшняга выгляду асобных помнікаў архітэктуры
І.ССР:
1) Драматычны тэатр у Гродне; 2) корнус БПІ ў Мінску; а) будынак, складзсны з 2 «чаш»; б) 20-павярховы будынак, вышынсй 90 м;
3) цырк у Гомелі; в) 6-гранны аб’ём, умацаваны контр- форсамі,
4) Белбыттэхпраект у Мінску; г) будынак нагадвае карабель з «ветразем».
6. У дачынснні да аўтарства асобных твораў жывапісу:
1) М. Савіцкі;
2) А. Марачкін;
3) Я. Зайцаў,
4) В. Грамыка;
а) «Рагнеда»;
б) «Абарона Брэсцкай крэпасці»;
в) «Асенні мажор»;
г) «Партызанская мадонна».
Закончыце сказ:
1. Цэнтрычны альбо круглы ў плане будынак называецца.
8. Парадная частка будынка, утвораная высгупаючымі за агульны перыметр
н н калонамі, якія завершаны франтонам ці атыкам, мае назву.
9. Вытканы ўручную дыван-карціна называецца.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Архнтектура н градостромтельство Советской Белорусснн. Ммнск, 1957
Воынов, А. А. Пстормя архнтекгуры Белорусснм. Сов. пернод / А. А. Во-
«інііі Мпнск, 1987
* Лакотка, А. I. Нацыянальныя рысы беларускай архітэктуры / А I. Лакот-
Й Мшск, 1999.
Піамрук, А. С. Архнтектура Беларусн XX- нач. XXI в.: эволюцня стнлей
• цожсственных концепцнй / А. С. Шамрук. Ммнск, 2007.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Інічов, Р. Н. Архнтекіура нового белорусского села / Р. Н Алнмов,
Ш » ( околовскнй. Ммнск, 1979.
Ьеларускія мастакі пра Вялікую Айчынную вайну. Мінск, 1985.
Нчііпов. А.А. Жнлніцное стронтельство в Белорусской ССР/ А А. Вомнов.
Ннін 1980
Іробов, Л. Н. Велнкая Отечественная война в промзведсннях белорусской
Внніііпсіі / Л Н. Дробов. Ммнск, 1987.
Іробов, Л. Н. Жмвопнсь Советской Белоруссмм / Л. Н. Дробов Мннск, 1979.
283
Елатомцева, П. М. Монументальная летопнсь эпохн / П. М. Елатомцева.
Ммнск, 1969.
Жнлой район крупного города (опыт Белорусснн). М., 1987.
Кацэр, М. С. Скульптура Савецкай Беларусі / М. С. Кацэр. Мінск, 1957.
Кірычэнка, В. Мінск. Гісторыя пасляваеннага аднаўлення. 1944- 1952 гг.
В. Кірычэнка. Мінск, 2004.
Кірычэнка, В Мінск. Гістарычны партрэт горада. 1953 - 1959 гг. / В. Кі
рычэнка. Мінск, 2006.
Кірычэнка, В. Мінск. Дзесяцігадовы шлях сталіцы. 1960 - 1969 гг. / В. Кіры
чэнка. Мінск, 2007.
Крэпак, Б. А. Андрэй Бембель / Б. А. Крэпак. Мінск, 1988.
Лысенко, А. В Главная улнца Ммнска / А. В. Лысенко. Ммнск, 1963.
Марчанка, I. Новыя гарады Беларусі /1. Марчанка // Беларускі гістарычны
часопіс. 1996. №2.
Мннск: послсвоенный оныт реконструкцнн н развнтня. М., 1966.
Ннкнфоров, П. П. Алексей Консгантнновнч Глебов / П. П. Ннкнфоров. М., 19()0
Павловыч, В. Ю. Мннское метро. Путеводнтель / В. Ю. Павловнч. Мннск, 1984
Петерсон, Э. А. Портретная скульптура Совсгской Бслоруссмн / Э. А. І1₽-
тсрсон Ммнск, 1982.
Рогннская, Ф. С Занр Нсааковнч Азгур/Ф. С. Рогмнская. М., 1961.
Страмцова, Т. С. Проектнрованме н стронтельство жнлых н обшествыі
ных зданмй в Белорусснн / Т. С. Страмцова. Мннск, 1965.
Тарасевіч, У. Беларуская вёска: мінулае і сучаснасць / У Тарасевіч // Бсл*
рускі гістарычны часопіс, 1996 № 4.
ГЛАВА14 I
ЭТНАГРАФІЧНЫЯ ПОМНІКІ БЕЛАРУСІ
14.1. Агульная характарыстыка
этнаграфічных помнікаў.
Этнаграфічныя музеі Рэспублікі Беларусь
У складаным спектры айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны
месца належыць этнаграфічным помнікам, якія даюць дакладную харакіп|м
стыку адмстнасцей беларускай нацыі. Менавіта яны адлюстроўваюць р.пм»
стайнасць ды багацце матэрыяльнай і духоўнай культуры, дазваляюні. П|
сачыць яе зараджэнне і развіццё на працягу стагоддзяў. Як дакумены п.п •
крыніцы напаўняюць жыццём старыя архітэктурныя пабудовы, так '>іпн|
фічныя помнікі насычаюць яскравымі і арыгінальнымі фарбамі паўсяд ігііш|
побыт беларускага народа.
284
Этнаграфія - і’эта гістарычныя павука, якая даследуе побыт і культуру на-
|і‘>даў, іх паходжанне, рассяленне і культурна-гістарычныя сувязі. Тэрмін па-
хпдзіць ад спалучэння лацінскіх слоў «этнас» (народ) і «графейн» (апісваць).
ІІрадметам даследавання этнаграфіі з’яўляецца народ, яго кулыура і побыт. 3
нункту погляду этнографаў народам называецца адносна вялікая група людзей,
*к.‘я валодае агульнымі асаблівасцямі мовы, культуры, побыту і ўсведамляе сваё
пп пнства. Народы могуць займаць пэўную тэрыторыю альбо жыць асобнымі
і рунамі сярод іншых народаў. Пад культурай разумеюць усе рэчы, створаныя
рукамі і розумам людзей. Ахопліваючы вялікі спектр каштоўнасцей, культура
іінд іяляецца на матэрыяльную і духоўную. Што ж датычыцца побыту, то гэта
VI іаляваўшыяся формы грамадскага і асабістага жыцця людзей.
Асобна неабходна вызначыць такое паняцце, як «дыяспара» (ад лац. сііаз-
рчіа - рассейванне). Гэта сталае, доўгатэрміновае ці часовае пражыванне знач-
п >п часткі народа па-за межамі свасй дзяржавы. Па ўсяму свету зараз жыве каля
1,1 млн беларусаў: у Расіі — 1,2 млн (0,8% усяго насельніцтва), ва Украіне — 440
па . (0,9), у Казахстане - 183 тыс. (1,2), Латвіі - 120 тыс. (4,5), Літве - 63 тыс.
(1,7), Эстоніі - 29 тыс. (1,8%) і г. д. Устойлівыя асяродкі беларусаў існуюць так-
гнма ў ЗША, Канадзе, Аргенціне, Аўстраліі, Англіі, Францыг, Германіі, Бельгіі
) Іі.іліі.
Усяго ж у свеце існуе каля 2 тыс. народаў. Культурныя традыцыі больша-
। ііі і іх прадстаўляюць сабой сінтэз матэрыяльных і духоўных здабыткаў як ужо
ьіуію знікшых, так і сучасных народаў. Менавіта падобнае знешняе ўздзеянне
н» мясцовую першааснову і прыдае асобным народам рысы непаўторнасці і ўні-
•«'іыіасці. У значнай ступені гэта датычыцца і беларусаў, прычым якраз айчын-
іыя пародная культура здолела захаваць старадаўнія славянскія карані.
Трэба адзначыць і тое, што практычна кожны з народаў уключае ў сабе
« пбныя этнаграфічныя групы, якія склаліся яшчэ ў старадаўнія часы, але па
і*»іных палітычных і эканамічных прычынах не здолелі ўзняцца на ступень
нііііі.н. У Беларусі ў гэтай сувязі можна вылучыць палешукоў — рэгіянальную
нііііі рафічную групу, якая сфарміравалася ў XIII - XVI стст. на падставе шэ-
|‘ііі ц сіаражытных плямён (дрыгавічы, драўляне, валыняне, яцвягі) і дагэтуль
«>фвае пэўныя адметнасці ў духоўнай ды матэрыяльнай культуры, а таксама
| ііійіыце.
Пры гэтым толькі шырокамаштабнае і сістэматычнае вывучэнне айчын-
»ііі нпаграфічнай спадчыны спрыяе эфектыўнаму зберажэнню і аднаўленню
шгі комплексу этнаграфічных помнікаў Беларусі. Першыя захады па вылу-
• іііііі спецыфічных рыс традыцыйнай культуры беларусаў нрадпрымаліся яшчэ
| ХІ\ сгЯ Чачоту 1837 - 1846 гг. выдаў 6 зборнікаў «Сялянскіх песень», куды
*<• іііпіло звыш 1 тыс. народных песень, вершаў, прыказак, прымавак, атаксама
Ькшіікі слоўнік беларускай мовы (каля 200 слоў). А. Кіркор у 1857-1859 гг.
•• і|іукаваў «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню», дзе прывёў больш
• ПЮ беларускіх песень і 200 прыказак.
285
3 другой паловы XIX ст. вывучэнне традыцыйнай культуры беларусаў вы-
ходзіць за рамкі толькі аналізу іх фальклору. З’яўляюцца першыя грунтоўныя
працы, дзе разглядаюцца побыт, промыслы, абрады, вераванні і адметнасці ма-
тэрыяльнай культуры (Н Нікіфароўскі, Я. Раманаў, А. Сержпутоўскі, П Шэйн).
Найбольш поўным жа даследаваннем у гэтым плане стала 3-томная праца
Я. Карскага «Беларусы» (1903 - 1922). У савецкі час у 20-я гг. пры Інбелкуль-
це была створана асобная кафедра этнаграфіі. Сярод тагачасных вучоных-эі-
нографаў трэба назваць I. А Сербава і Н. М. Нікольскага. На жаль, большасш.
сабраных калекцый была знішчана ў гады Вялікай Айчыннай вайны, насля за-
вяршэння якой шмат што прыйшлося рабіць практычна занава. 3 1957 г гэіап
справаіі займаецца асобны Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору
Дзякуючы праведзенай ім рабоце на сучасным этапе навуковымі даследаван
нямі ахоплены практычна ўсс аспекты беларускай этнаірафн. паходжанне і н
нічная гісторыя беларусаў, народнае жыллё і промыслы, побыт асобных груп
нассльніцтва, абрады і звычаі, сучасныя этнакультурньія працэсы.
Яшчэ адным вынікам дзсйнасці айчынных этнографаў стала арганізацыя у
Бсларусі шэрага этнаграфічных музеяў. У 1976 г. пачаў стварацца Беларускі дзяр.
жаўны музсй народнага дойлідства і побыту, які знаходзіцца пад Мінскам у вяр
хоўях Воўчкавіцкага вадасховішча каля в. Строчыца (займае нлошчу да 180 ы)
Згодна з першапачатковым планам экспазіцыйная зона музея павінна была скл*.
дацца з сектараў, прысвечаных асобным рэгіёнам Беларусі, але на дадзены момап і
у поўным аб’сме дзейнічае толькі сектар «Цэнтральная Беларусь» (20 аб’екгаў
царква, капліца, школа, млын-вятрак, карчма, кузня, алейня, сялянскія сядзібі^
хлявы, іумны), часткова - сектары «Падняпроўе» і «Паазёр’е» Запланавана с і іі.і
рэнне ссктараў «Заходняс Палсссе», «Усходняе Палсссе», «Панёманнс», а таксамя
рэканструкцыя тыповага беларускага мястэчка з сядзібай шляхціца, некалькімі
храмамі і гандлёвай плошчай. Непддалёк ад музея размешчана адно з всрагодны»
мсснаў узнікнсння Мінска- гарадзішча на р. Мснка, атаксама курганы-валаюм.і
У 1978 г. у Встцы пад Гомелем быў заснаваны музей народнай творчасіп
размешчаны ў купецкім асабняку XIX ст. Гэты музей мае вялікую калскііын.
старадрукаў, абразоў, нацыянальнага адзсння і прадметаў народнай творч.нш
мясцовых майстроў. Экспанаты тут аб’яднаны тэматычна ў кампазіцыі і пы
стаўлены ў вітрынах з элементамі дыярамнага мастацтва - «Стары горад», <• Ін>
калснная лаўка», «Свіран», «Гандлёвы рад», «Карабсйнік», «Кавальская м.ііі
стэрня», «Прыстань», «Верф», «Кірмаш», «Манастыр», «Псраплётная» і піш
Унікальнасць экспазіцыі прыдае той факт, што большасць з выстаўлсных і >«
экспанатаў звязана з жыццём збегшых з Расіі старавераў, адным з асно нм«
цэнтраў якіх у Беларусі з XVII ст якраз і з’яўлялася Встка.
У 1979 г. у Раўбічах пад Мінскам пачаў дзсйнасць яшчэ адзін музсп ік г
рускага народнага мастацтва, пад які прыстасавана памяшканне касцёла Х1\ < I
Сярод яго экснанатаў ганаровае месца займаюць унікальныя вырабы з салпмкі
таксама шэдэўры айчыннай керамікі, ткацтва і разьбы па дрэвс XVI - XX і іп
286
Музей народнай творчасці ў Ветцы
3 1998 г. у Полацку працуе музей традыныйнага ручнога ткацтва Паа-
г|Гя. у якім распавядаецца гісторыя станаўлення гэтага рамяства на тэрыто-
рчі 1 лыбоцкага, Міерскага, Шаркоўшчыцкага, Верхнядзвінскага, Пастаўскага,
І'імпыцкага і Полацкага раёнаў. Тутэйшая экспазіцыя змяшчае інфармацыю аб
»' I' напах працэсу стварэння тканіны, пачынаючы ад пасадкі льна і заканчва-
|мі<і шыццём адзення.
1 (ікавы этнаграфічны музей быў створаны ў 1994 г. у былой памешчыцкай
•> і п( каля в. Дудзічы (Пухавіцкі р-н), якая ў XIX ст. належала Ельскім. У XIX ст.
1 нрадстаўнікоў гэтага шляхецкага роду былі вядомыя дзеячы культуры, а
№ Міісіпак пераўтварыўся ў сапраўдную «сядзібу муз». Зараз музей «Дудуткі»
Н ііі (пецца з комплексу адноўленых пабудоў XIX - пачатку XX ст. Яго адмет-
м< іікі Гяўляецца тое, што разам з даволі традыцыйнай экспазіцыяй асноўньіх
“іі'ікаў беларусаў тут маюцца таксама ўласныя хлебапякарня, маслабойня,
<іія іанчарная і дрэваапрацоўчая майстэрні, працуючыя па старадаўніх на-
Іііых тэхналогіях. Да таго ж асобнымі элемснтамі экспазіцыі з’яўляюцца рэ-
і і руяваны сялянскі хутар, вятрак і карчма з пастаялым дваром.
14.2. Светапогляд і асноўныя заняткі беларусаў.
Народныя рамёствы і жыллё
А шым з найлепшых сродкаў асэнсавання вытокаў і сутнасш асобнага на-
• ыусёды з’яўляўся яго светапогляд. Дзякуючы яму грамадства адчувала
іі' юеснасць. Найбольш важнымі аспсктамі з’яўляюцца адносіны да пры-
287
родных з’яў, грамадска-палітычных падзей, разуменне людзьмі свайго месца I
свеце, выпрацоўка сістэмы агульначалавечых каштоўнасцей з наяўнасцю іді
алаў, нормаў паводзін, кірункаў стваральнай дзейнасці. Усё гэта адлюстроўнв
лася ў мснталітэце (спецыфічны склад розуму і мыслення), які эвалюцыянаніф
адначасова з фарміраваннсм беларусаў у якасці асобнага народу.
Уласцівыя бсларускаму этнасу адметнасці мыслення, уяўленняў і пачуц.
цяў складваліся на працягу стагоддзяў. Шмат што тут было запазычана яшч)I
часоў язычніцтва, калі найбольш паважанымі сярод продкаў беларусаў бы п
Пярун (бог грому, маланкі і вайсковай справы), Сварог (бог неба) і яю сын Дн-
жбог (бог сонечнага святла), Вялес (апякун жывёлагадоўлі, гандлю, багацпя .
замагільнага свету), Ярыла (бог урадлівасці і плоднасці), Лада (багіня кахііі»
ня, дабрабыту і апякунка сямейнага жыцця), Жыжаль (бог агню), Стрыбог (біч
вятроў), Пераплут (бог вссялосці) і інш. У далейшым першабытны політэп
саступіў месца хрысціянству, але яго ўздзеянне адчувалася яшчэ працягпы ч «
Пакланенне агню, вадзе, валунам, хатняму ачагу, хлебу было ўласціва бел.і]іуі
сам і ў перыяд сярэднявечча; людзі верылі ў іх магчымасць абараніць ад хвіірі
няшчасцяў і г. д. Шанавалася і сама зямля, што нараджала, карміла, паіла, .іпр«
нала і, у рэшце рэшт, зноў забірала да сябе насяляючых яе людзей. Жмсііыіі
роднай зямлі людзі нават бралі з сабою ў вандраванне. Народная прымаўк.і I
значае; «Зямля - матка, і корміць, і поіць, і апранае». Падобны пантэізм у іч »
русаў спалучаўся таксама з адчуваннем сваёй тоеснасці з навакольным свсіМ
Адным з вынікаў гэтага стала абагаўленне і адушаўленне прыроды, іп<
прывяло да насычэння народнага фальклору адпавсднымі казкамі і падашш»
Іх аналіз сведчыць, што вялікую моц беларусы надавалі некаторым словам «
сказам - асобныя выразы маглі адвссці ліха ці вярнуць здароўе, а іншыя н| •
клясці ворага. Існаваў і цэлы комплскс прыкмет ды забабонаў, у якім адчун і 11
подьіх глыбокай старажытнасці. Язычніцкая ж, па сутнасці, вера ў існап.ні*
душы (нсзалежны ад матэрыяльнага свету духоўны пачатак) была ўспрыіт
нават хрысціянскай царквою. Пры гэтым бсларусы верылі ў магчымасць | I
пакідаць цела ў час сну, пасяляцца ў жывёлах, пабудовах, зброі і камянях; іі>*і<
раваць па зямлі пасля смерці свайго носьбіта, наведваць іншыя недасяпгн.нш
людзям цудоўныя мясціны.
Менавіта прызнанне практычна неабмежаваных здольнасцей чал.іш-в
душы прывяло да ўзнікнення веры ў прывіды, злых і добрых духаў. Па ііінч |
розных «нячысцікаў» (вупыры, ваўкалакі, всдзьмы, чэрці, кікімары, злылш’і*
ратвараліся душы дрэнных і злых людзей пасля іх смерці. Добрыя ж духі «ці
паблізу ад чалавска (хатнікі, падпсчнікі, хлеўнікі, лазнікі, гуменнікі, ііупна
або ў аддаленых лясных гушчарах (лесавікі, пушчавікі, палсвікі), ці п.і 11
(вадзянікі, багнікі, русалкі). Часам яны дапамагалі людзям, але матлі прыііі. і.
шкоду, калі чымсьці іх раззлаваць. На такім фоне знайшло сваё месца і хрп.,
янства, якое, аднак, на беларускіх землях ніколі не прымала выгляд бсзуін^М
і ўсепаглынальнай веры - Бог у народных прыказках хаця і карыстаўся ня'іі
288
н.ішанай ды навагай. але адначасова ніколі не з’яўляўся бязмсжна ўссмагутным
і цалкам справядлівым. «На бога спадзявайся і сам старайся», «Нсчага таму
1>огу маліцца, які нашых малітваў не прымас», «Не роўна бог дзеліць».
Адным з вынікаў ускладнення старадаўняй культуры і светапогляду бе-
мрусаў стала фарміраванне цэлага комплсксу ўяўленняў аб належных нормах
наусядзённага жыцця. На ііачатковай стадыі яны, хоць і прымаліся бясспрэчна
ўым фамадствам, былі «няпісанымі» і з’яўляліся звычайным правам. Яго роск-
ічі па беларускіх землях прыйшоўся на XIII - XIV стст., калі выпрацаваныя на
іці.ыягу стагоддзяў правілы паводзін былі ўзгоднены як з дагматамі хрысціян-
і к.ін царквы, так і прыстасаваны да феадальнай рэчаіснасці. У далейшым мена-
ііі ।» яны заклалі аснову для стварэння нершых айчынных заканадаўчых зводаў.
\.ір.іктэрнымі рысамі звычайнага права былі яго ўстойлівая форма і наяўнасць
р н іянальных асаблівасцей. Дзяленне ж на зямельнас, спадчыннае і сямейнае
»ц> ін.і звязана з вызначальнымі сферамі ўнутранан ды знсшняй камунікацыі та-
іі ч.існага грамадства.
Зямельнае права фіксавала ўмовы і формы карыстання галоўным народ-
ін ім багаццем - зямлёй. Права на землеўладанне заўжды прызнавалася за гала-
іюп сям’і - бацькам. Пры сямейных раздзслах толькі сыны мелі права на частку
ым 'іі, а дочкі са сванго боку атрымлівалі «пасаг» (ірошы ці рухомая маёмасць)
іціі ія замужжа. У сваю чаргу, спадчыннае права ўстанаўлівала парадак псра-
«" і\ маёмасці пасля смерці яе ўладальніка. Першымі яс атрымлівалі сыны, а
[ ммужнія дочкі правоў на спадчыну ўвогуле пазбаўляліся. Калі жонка страчвала
ІЦуж.і, то магла ўзяць «прымака» - новага мужа, які станавіўся паўнапраўным
і ті.іром усёй зямлі і рухомай маёмасці. За сіратамі ж да дасягнення імі паўна-
Ігшія наглядаў асобны апякун, які і распараджаўся іх маёмасцю. Сам нерыяд
•хўп.ілсцця доўгі час нс меў дакладнага вызначэння - традыцыйна лічылася,
" і > і іга час, калі малады чалавек стане здольны сам сябе забяспечваць.
Сямейнае права рэгулявала асабістыя і маёмасныя адносіны ўнутры асоб-
'Іі сям’і. Паводле яго шлюб беларусы бралі ў некалькі этапаў (сватанне, агле-
' ... заручыны, вяселле). Спрадвеку ўзрост, з якога было дазволена жаніцца ці
мнлць замуж, вызначаўся ў 13-14 год. У цэлым трэба адзначыць, што бела-
Г і.і кызначаліся высокай правасвядомасцю, што таксама знайшло сваё ўваса-
11 іше ў прымаўках: «Лепш утапіцца, чым судзіцца», «Не дай божа лячыцца і
»і інпца», «У астрог шмат дарог». Разам з тым у шэрагу выпадкаў парушэнне
»•• ніу нават апраўдвалася, што тлумачылася працяглым існаваннем у Беларусі
Ьыіоппага права: «Нястача закон ламас», «Той не злодзей, хто ў пана крадзе»,
М* і.іушы ў лесе, дроў не купляюць».
Ьеларускі этнас, як і любая іншая самаактыўная сацыяльная сістэма, з па-
»і»у свайго фарміравання імкнуўся прыстасаваць акружаючае яго прыроднас
Л •]' 'ддчс для сваіх патрэб. Нс выклікае сумненняў, што вядучым мсханізмам
►.пч л.най адаптацыі з’яўляецца паступовае стварэнне ды далейшас ўзба-
Ьінііс матэрыяльнай і духоўнай культуры. Зразумела, што яе наяўнасць не
289
толькі аблягчае паўсядзённае жыццс грамадства, але і нясе куды больш важную
функцыю - забеспячэнне этнакультурнай пераемнасці паміж пакалсннямі з мэ- I
тай захавання і ўмацавання адмстных нацыянальных рысаў.
Сярод фактараў, што заўсёды значна ўплывалі на працэс фарміравання ма-
тэрыяльнай і духоўнай культуры, далёка не апошняе месца займаюць асноўныя
заняткі беларусаў. 3 прычыны асаблівасцсй мясцовых прыродна-кліматычных
умоў у Беларусі здаўна дамінавала земляробства, якое знайшло сваё адлюстра-1
ванне ў нацыянальным адзенні, абрадах і фальклоры.
Трэба адзначыць, што народная тэхніка апрацоўкі зямлі развівалася даволі
маруднымі тэмпамі. Працяглы перыяд асноўнай прыладай працы была драўля
ная саха з жалезнымі сашнікамі. 3 канца XVIII ст. яс пачаў выцясняць металіч
ны плуг, які дазваляў лепш апрацоўваць зямлю. Дапаможнымі прыладамі пра
цы ў паляводстве можна лічыць барану, серп, касу, вілы (сахор), граблі, жорш.і
і г. д. 3 канца XIX ст. пашырылася і выкарыстанне машын, якія паступова сталі
займаць мссца большасці з традыцыйных прылад працы. Асноўнымі ссльск.і
гаспадарчымі культурамі на беларускіх землях былі жыта, авёс, ячмень, грэчыі
проса, лён, канапля, сланечнік і бульба.
Цікавымі помнікамі народнага дойлідства, з’яўлспне якіх было цесна звя
зана з развіццём земляробства, былі млыны. Больш старажытнымі лічацца всі
ракі (маглі быць двух тыпаў - стрыжневыя, у якіх насустрач ветру паварочвауі н
ўвесь корпус, і шатровыя, дзе вярцелася толькі верхняя частка), якія вядомы V
Беларусі з XVI ст. і зараз з’яўляюцца неад’емным элементам этнаграфічны»
музсяў «пад адкрытым небам».
Існавалі таксама і вадзяныя млыны. Паводле спосабу работы яны падзя і«
ліся на колавыя (кола рухаецца сілай цяжару вады, што падае з запруды ці п і >
ціны) і наплаўныя (стаялі пасярэдзіне ракі на платах і працавалі за кошт п н.пн
вады). 3 канца XIX ст. пашырыліся яшчэ і турбінныя млыны, дзе замест коц
стаяла турбіна. Традыцыйны вадзяны млын - гэта каркасная прамавуголыш* I
плане пабудова, якая мела некалькі паверхаў - на ніжнім знаходзілася рабнчм
абсталяванне, на верхніх - загрузачныя памяшканні і склады зерня. У XI\ • і
пачалі ўзводзіць млыны з цэглы, што садзейнічала захаванню некаторых 11«
да нашых дзён (Паставы, Орша). Млыны абодвух тыпаў узводзіліся шляхыіі <
ў сваіх загарадных рэзідэнцыях для прыдання ім духу рамантызму (в. Залс. >•
Смаргонскі р-н).
3 іншых традыцыйных заняткаў беларусаў нельга нс назваць жыве і««
доўлю, якая забяспсчвала людзей высокакаларыйнымі прадуктамі хар'іан.інмв
а таксама цяглавай і транспартнай сілай, сыравінай, угнаеннямі. Асноўнымі і«м
родамі жывёлы былі каровы, валы, коні, свінні, авсчкі. Разводзілі і хаппх Ші
шак (куры, гусі, індыкі, качкі). Дадатковую функцыю ў сельскай гаспал>ч«4|
адыгрывала агародніцтва з вырошчваннем капусты, буракоў, морквы, аіу|>>>*|
цыбулі, рэдзькі, бабоў, гароху, фасолі, а таксама садоўніцтва — яблыш, шіі«м
грушы, слівы.
290
I
Яшчэ адным вельмі натрэбным заняткам беларусаў з’яўлялася пчалярства,
нп о зарадзілася ў псршабытны псрыяд у выглядзе бортніцтва (збор’Мёду дзікіх
пчол). Доўгі час важнае месца захоўвала і паляванне (гоны з сабакамі, аблавы,
’ысады), якое цяпср носіць пераважна аматарскі характар. Тое ж можна аднссці,
іарэчы, да збіральніцтва і рыбалоўства (запруда, лучэнне восцямі, лоўля стаў-
пымі і сеткавымі прыладамі, а таксама на вуду).
Яшчэ ў часы панавання натуральнай гаспадаркі ў Беларусі шырока разві-
інся хатнія промыслы і рамёствы, якія паступова пераўтварыліся ў асобную ка-
і норыю народнаіі творчасці. Сярод уласцівых ім рысаў вылучаліся: трывалая
Сувязь эстэтычнай і дэкаратыўнай функцый вырабаў народных майстроў з да-
к іпдным бытавым прызначэннем; замена прафесійнай падрыхтоўкі назапаша-
ііі-ім за стагоддзі вопытам, што перадаваўся з пакалення ў пакаленне, як правіла,
у 'мсжах адной сям’і; адносна танны і даступны магэрыял, непасрэдна звязаны з
Кіюўнымі заняткамі; пэўная ананімнасць вораў, пры якой вядомасць атрымлі-
нпу несам майстар, а цэлы рэгіён, дзе асобны промысел набываў высокамастац-
м« самабытныя і непаўторныя якасці, што вылучалі яго з агульнага асяроддзя;
і рывтлая сувязь народных рамёстваў з вераваннямі і звычаямі, што праявілася ў
црпаментацыі твораў выявамі сонца і зорак (звязаны з уяўленнямі аб прыродзе
I і надзяваннямі на добры ўраджай), людзей і жывёл (сімвалы шчасця, а таксама
«ь.іроны ад бяды і нячыстай сілы). Прычым гэтыя ўзоры рабіліся схематыч-
Ьі кола абазначала сонца, а ромб лічыўся сімвалам ураджаю і працягу роду.
Адным з асноўных відаў народных промыслаў з’яўлялася ткацтва. У пс-
рі.іял сярэднявечча лён і воўна былі асноўнай сыравінай для гэтага народнага
прпмыслу. Пракгычна ў кожнай сялянскай хаце меліся прасліцы, калауроты
Цк.Кі одны для вырабу ніці з кудзелі воўны, пянькі, ільна), кросны (драуляны
п.п ікі станок з нажным прывадам). Якраз на апошнім і ствараліся разнастайныя
М снаііму функцыянальнаму прызначэнню тканіны. Іх агульцая адметнасць -
н-п ычанасць каляровай гамы
I ані.ічасовым дамінаваннем
гірыманых таноў.
Значную пашыранасць
4» п ручнікі - прадаўгава-
»«. ківалкі тканіны (даўжы-
К 111 3 м, шырыня да 0,5 м),
выкарыстоўваліся і ў
Вм' ігііённым жыцці (выці-
мн рукі, насілі ежу ў поле),
і п.іродных абрадах (на іх
Ін >і повароджаных, ставілі
ш»рііі.ні, упрыгожвалі абразы
ніцячыя люлькі, спускалі
|^і п ў магілу). Ручнікі заўсё-
Прасліцы, калаурот і кросны з музея ў Рэчыцы
291
ды аздабляліся складаным арнамснтам (гсамстрычныя формы, выявы птушак),
прычым чырвоны колср сімвалізаваў прыгажосць жыцця, а чорны яе недаўга-
всчнасць. На канцах ручнікоў размяшчалі карункі і звязкі кісцей-кутасаў, Паў-
сюднас ўжываннс атрымалі посцілкі, скацерці-абрусы, насцснныя шпалеры,
што аздаблялі ложкі, сталы і сцсны сялянскага жылля.
Шмат увагі ўдзялялася і вырабу адзсння, якос адзначалася ўстойлівасцю
ды канссрватызмам і мсла магічную абарончую функцыю. Для забеспячэнпя
сябс адзеннсм беларусы, дарэчы, выкарыстоўвалі футра і скуры. Псршым пад
бівалася саматканае всрхняе адзеннс, а таксама яс выкарыстоўвалі для выраоу
шуб і шапак-аблавух. 3 аўчыны вырабляліся пераважна кажухі. Асобным відам
народных промыслаў бьшо валянне з нямытай воўны валснак і шапак-магерак
Не менш папулярнымі былі рамсствы, звязаныя з апрацоўкай дрэва Здаў
на вядома некалькі яго відаў: глухое даўблсннс, трохгранна-выемчатас выра-
занне, прапілоўка, рэльефна-аб’ёмная разьба. Мясцовай асаблівасцю лічыццп
апора на натуральную прыгажосць матэрыялу. Адмстнай рысай беларускай мЛ
тэрыяльнай культуры з’яўлялася мастацкае ўпрыгажэнне разнастайнай разьбоіі
будынкаў, што абараняла іх ад пранікнення ўнутр нячыстай сілы. Галоўны ак
цэнт рабіўся на арнамснтацыі ліштваў (налічнікаў) вокан і дзвярэй (у тым ліку
ганка), а таксама карнізаў. На парадным (тарцовым) фасадзе паміж вокнаў і іпі
франтоне з плоскіх дошак выкладваліся выявы сонца, зорак, жывёл. Акрам*
гэтага, вільчык (верхні стык схілаў даху) атрымліваў выгляд перакрыжавапых
птушыных фігурак, конскіх галоў і інш. Разьбой па дрэве ўпрыгожвалася і міб
ля, якая дадаткова яшчэ і раснісвалася рознакаляровымі фарбамі ў раслінш.іх
матывах.
Найбольшай дасканаласці апрацоўка дрэва дасягнула ў жанры народп.ііі
скульптуры. Са старадаўніх часоў было прынята ставіць на ўездзе ў вёску сін
туі з выявамі Маці Божай, Георгія Пераможцы (апскун земляробства і жывс пі
гадоўлі), апосталаў Пятра і Паўла (апскуны сялян). Асобным кірункам масі.ш
кай апрацоўкі дрэва стаў выраб цацак (парныя выявы людзей, звяроў, птуш.ікі
якія размалёўваліся і мслі рухомыя часткі, што рабіла іх даволі рэалістычнымі
Значнас развшцё атрымала ганчарства. Шырокая даступнасць матэрыя і,
адносная лёгкасць вырабу (ганчарнае кола складалася з двух драўляных дыск іЦ
устаноўленых на адной восі), а таксама прастата нанясення арнамсніу на сыр'»
гліну перад абпальваннем зрабіла кераміку яскравым праяўленнем мастапкші
творчасці. Дамінаваў тут посуд, які аздабляўся гсаметрычным малюнкам (і .ірш
кі, міскі, талеркі, кубкі, макотры і інш.). Вырабляліся з гліны і цацкі-свісгулгм
якія ўвасабляюць старадаўняс павер’е аб тым, што адпавсдныя гукі здо п.н
адагнаць злых духаў (самы пашыраны псрсанаж - вершнік). У асобную га ші|
з часоў Рэнссансу вылучылася кафлярства. Зараз асартымснт вырабаў з іліпм
звузіўся да прадметаў псраважна сувенірна-дэкаратыўнага характару.
Шырока быў развіты і такі від народнага промыслу, як кавальства. Мі н>
віта каваль лічыўся найболын паважаным чалавекам у вссцы, бо праз Іірацу I
292
ііі псм і распалсным мсталам сн быццам бы быў звязаны з тым свстам. Большая
•і.іет ка ягоных вырабаў мела чыста ўтылітарнае нрызначэнне (лапаты, сякеры,
шты. косы, сярпы) і толькі зрэдку аздаблялася сціплым арнаментам - спецы-
я іыіымі зубіламі ці прабойнікамі выбіваўся геаметрычны ўзор з рысак і кропак.
I (алкам фантазія каваля і яго творчае натхненне праяўлялася пры выкананні да-
іііі'іі рэдкіх індывідуальных заказаў. Так, з часоў сярэднявсчча вядомы сапраў-
іпыя шэдэўры айчыннага кавальскага мастацтва - мудрагелістыя дзвярныя
і імкі і ручкі, каваныя элементы куфраў, магільных агароджаў і інш.
Унікальным элементам беларускіх народных промыслаў з’яўляюцца прад-
мегы, зробленыя з лазы і саломкі. Акрамя даволі пашыраных кошыкаў, посуду,
і крынак і куфэркаў, саломка выкарыстоўвалася пры вырабе капелюшоў і нават
V дэкарэтыўным аздаблснні храмаў - атрымала назву «народнага золэта». Са-
м.ібытнасцю вызначаюцца дываны і вырабы з дрэва з саламанай аплікацыяй,
іі іаксама «павукі» (складаная канструкцыя з розных па паадеры рамбавідных
мемснтаў, кожны з якіх зроблены з 12 саломінак аднолькавай даўжыні), што
іі'чіранялі жыллё ад злых духаў. Рабіліся са скручанай у жгуты саломкі і цацкі -
ііыяны людзей, звяроў і птушак, якія зараз з’яўляюцца неад’емным элементам
піічыннай сувснірнай прадукцыі. Прычым час збору саломкі ўплываў на яе ко-
'іі р зеленаватая (нсдаспелая), залацістая (спелая), рудаватая (падпаленая).
Найбольш вядомай прадукцыяй пляцення з лазы сталі лапці, выконваючыя
і.іраз чыста дэкаратыўную функцыю. Арамя гэтага, лаза і кара ўжываліся для
ігіяцсння розных кошыкаў. Яны мслі практычнае прызначэнне (збор бульбы ў
ці> іі), а таму ніколі не ўпрыгожваліся. Штучны дэкор тут замяняла прыродная
прыгажосць матэрыялу. 3 бярозавай кары таксама вырабляліся «бсрасцянкі»
Іікручаны з кары цыліндр з драўляным дном і вечкай), якія прымяняліся для
і іхоўвання сыпкіх прадуктаў і ў час збору ягад.
Ужывалася ў сялянскай гаспадарцы і птушынае пяро, якім набівалі пяры-
ін.11 надушкі, а таксама пры вырабе магічных талісманаў («зоркі» з воскавым
* іром і ўтыканымі ў яго пер’ямі).
Цікаван адметнасцю матэрыяльнай культуры бсларускага народа з’яўля-
іп і.і выгляд яго сельскіх паселішчаў, дзе векавыя традыцыі захоўваліся працяг-
іі.і перыяд у практычна нязменным стане. Са старадаўніх часоў вёскі ў Беларусі
п псраважна хаатычную ці лінсйную планіроўку (вулічная пачала пашырац-
іі і юлькі з XVI ст.). Найбольш заселснымі былі Падзвінне, Пабужжа (за вы-
| іючэннем Белавсжскай пушчы), ніжняе цячэнне Нрыпяці, а таксама Слуцка-
Пнсніжская і Тураўская раўніны. Толькі ў цэнтральнай Беларусі сустракаліся
іі шосна вялікія сельскія паселішчы ў 20 -40 двароў, а на іншых тэрыторыях
ііі'р.іважалі невялікія вёсачкі, хутары ды засцснкі.
Сама вёска — гэта комплскс сялянскіх двароў, грамадскіх і культавых па-
Вулоў. Больш развітая яе форма - сяло, дзе размяшчаліся мясновыя адміністра-
ні.піііыя органы, рэгулярна праводзіліся кірмашы, меліся храм, крама і карч-
мі Сам жа сялянскі двор складаўся з жылля, лазні, калодзежа і гаспадарчых
293
пабудоў (хлеў, адрына, свіран, стаўня, вазоўня, пуня, гумно, піўніца, сырнік,
лядоўня, вяндлярня, саладоўня) Будынкі (пераважна з сасновых ці яловых
бярвенняў) магпі ставіцца на мураваны фундамент (пашыраны з XIX ст.), мслі
зрубную канструкцыю і накрываліся 2- ці 4-скатным дахам.
Адметнай рысай сельскіх паселішчаў сталі шляхецкія ваколіцы (аколшы)
і засценкі. У іх асобна ад сялян сялілася дробная шляхта (мсла назвы «заградо-
вая» і «шарачковая»), якая часам, акрамя ганаровага звання, амаль нічым ад г
і не адрознівалася. Тутэйшыя сядзібы мслі тую ж кампазіцыю, алс маглі вылу
чацца большай плошчай і памсрамі будынкаў.
Дагэтуль у Беларусі сустракаецца нскалькі асноўных тыпаў сялянскіх двц
роў. Па-першае, найбольш старажытным лічыцца замкнёны ці вяночны тып ся
дзібы, які зараз больш распаўсюджаны на поўначы і ўсходзе Беларусі. Будыпм
тут размяшчаліся квадратам і выходзілі на вуліцы глухімі сценамі. Такая кам
пазшыя мела абарончы характар і прадугледжвала вялікі ўнутраны гаспадарчы
двор. Яна адзначалася кампактнасцю, архітэктурнай выразнасцю, гарманіч
насцю і суразмернасцю ўсіх пабудоў. Па-другое, з XVI ст. з’явіўся лінейны I
пагонны тып сядзібы, абумоўлены існаваннем цераспалосіцы. Яшчэ і зараз I
сустракаецца ў заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яго характэрнай рысай з’яу
ляецца размяшчэнне жылых і гаспадарчых пабудоў у адзін шэраг пад агулыіыі
дахам. Часам лінейная сядзіба дасягала 50 м (в. Радунь Карэліцкага р-на),
жылая частка магла быць атынкавана і вылучацца большым памерам вокан. Л
трэцяе, у XIX ст. пашырылася сядзіба з незвязанымі паміж сабой йабудовам
Гэта найбольш эфекгыўны тып у сучасных умовах, які характэрны практычіш
для ўсёй Еўропы.
У Беларусі на працягу стаюддзяў склалася 6 гісторыка-этнаірафічных
рэгіёнаў народнага дойлідства (Паазер’е, Падняпроўе, Панямонне, Усходня*’
Палессе, Заходняе Палессе, Цэнтральная Беларусь) і кожны з іх мае даво і
істотныя адметнасці ў плане агульнай планіроўкі йёскі, тэхнікі будаўніцтн.і
аздаблення асобных пабудоў.
Планіроўка сялянскіх хат працяглы перыяд была 1-камернай з ііечч;
без коміна (вядома з I - II стст. н. э.) Толькі ў XIX ст. сталі шырока ўжываціп
2- і 3-камерныя пабудовы з сенцамі і гаспадарчай каморай. У гэты ж час пашыры
ліся і печы з комінамі. Традыцыйна ўваход у хату размяшчаўся з поўдня, а вомп.
меліся толькі ў 2 сценах - тарцовай параднай і адной з бакавых. У куце к.і п
дзвярэй знаходзілася печ, па дыяганалі ад яе была покуць з абразамі. Суссдін і
ёй кут лічыўся гаспадарчым - менавіта тут займаліся ў вольны час народнымі
рамсствамі. Кут насупраць печкі называўся «серадой» альбо «бабіным кутом
тут гатавалася сжа. Да адмены прыгоннага права падлога звычайна была і н
набітнай і толькі ў нізінных балоцістых месцах з дошак. Традыцыя бяліць ікч
была выклікана жаданнем стварыць ілюзно пашырэння прасторы.
Што ж датычыцца хатняга начыння, то яно псраважна складалася з м »п Ш
прысценкавага тыпу. У жылой частцы дома звычайна мелася ўсяго 2 асноўпы*
294
ыўкі - масіўныя плоскія дошкі на ножках ці калодках, - устаноўленыя стацы-
ннарна ўздоўж снен і злучаныя разам на покуці. Перад імі ставіўся стол, над
якім, на старадаўняй традыцыі, всшаўся саламяны «павук». Мслася ў хаце і
псранасная лаўка-ўслон, зробленая з расколатага ствала дрэва з роўна падпі-
ііспымі сукамі-ножкамі Яе памсншаны варыянт - табурэт-зэдлік з 3 ножкамі,
ік повай для якога звычайна было апрапаванас карнявішча. Акрамя іх абавязко-
ін.і чі атрыбутамі сялянскай хаіы былі палаці (насцш з дошак каля печы), куфры
і пучнікі (всртыкальна ўстаноўленыя палкі для трымання лучыны). Пры неаб-
мцінасці ўстанаўлівалася і дзіцячая люлька, якую першапачаткова плялі з лазы
і іыдвешвалі да столі, а пазней сталі рабіць з дрэва і ўстанаўліваць на дугапа-
ічбныя калодкі. Над ёю нрымацоўваліся розныя цацкі, меўшыя як забаўляльна-
р.нвіваючы характар, так і выконваўшыя магічна-абарончую функцыю (часцей
іп ўсё гэта была драўляная птушка з хвастом і крыламі, набраньімі з фігурных
іопічачак). У сенцах звычайна размяшчаліся разнастайныя пляцёныя і даўблё-
пі.ія ёмістасці для захоўвання прадукгаў і іншых рэчаў. Тут жа размяшчаліся і
прылады працы. Магпі стаяць у сенцах стол і лаўкі, бо ў іх часам таксама жыла
ч.ісікасям’і (пераважна летам).
У цэлым жа, відавочна, што і светапогляд беларусаў, і адметнасці іх тра-
іі.іцыГінай матэрыяльнай культуры з’яўляюцца важнымі прыкметамі ўсёй бсла-
І»скан нацыі і ўяўляюць сабою ўнікальнае перапляцсннс самабытных славян-
ікіч каранёў з кулыурнымі традыцыямі іншых еўрапейскіх народаў.
14.3. Нацыянальнае адзенне,
народныя абрады і фальклор
Адзенне — гэта штучнае покрыва цела чалавека з тканіны, скуры і іншых
м.н ірыялаў, якое выкарыстоўваецца з мэтай абароны ад неспрыяльных уздзеян-
іпн знешняга асяроддзя, а таксама выклікана эстэтычнымі патрэбамі чалавека.
1111 іялясцца яно на плечавое і паясное, акрамя таго ўключае галаўныя ўборы,
іні) іак і іншыя рэчы. Спалучэнне ў адзіным мастацкім стылі розных кампанен-
адзення стварае ансамбль, які мас назву «касцюм». Агульны стан і знешні
іп.п іяд адзення заўсёды залежыў ад прыродна-кліматычных умоў, асноўных за-
іі пкаў насельніцтва, узроўню грамадскага развіцця і маёмаснага стану чалавска.
Найбольш старажытныя віды адзсння з’явіліся ў нсршабытныя часы і
прздстаўлялі сабой шкуры жывёл ці накідкі з лісця, якія сталі асновай для пле-
ч.пюга адзення, а таксама набсдраную павязку, што пастуіюва трансфармава-
11. я ў паясное адзснне. У Беларусі з яе ўмерана-кантынснтальным кліматам
ііі р.іважала цёплае і закрытае адзенне, якое выраблялася з ільну і воўны. Арна-
мсшацыя адзсння мела магічную абарончую функцыю. 3 узнікненнсм класаў
1 ідіснні стала адчувацца маёмасная няроўнасць Народны касцюм вырабляўся
і ік.іінн, зроблсных у хатніх умовах з ужываннем прыродных фарбавальнікаў
(іі,к гоі траў, кары, лісця). Прычым паступова сфарміраваліся комплексы народ-
295
нага адзення, характэрныя для асобных рэгіснаў Беларусі - «народныя строі»,
якія адрозніваліся тэхнікай крою, каларытам тканіны і характарам арнаменту
(кобрынскі, пінска-івацэвіцкі, слуцкі, магілёўскі і інш.). У сваю чаргу, касцюм
арыстакратыі арыентаваўся на заходнееўрапсйскую моду, ствараўся псраважн.і
з прывазных тканін (шоўк, парча, аксаміт, тафта) і аздабляўся вышыўкай зола-
там, срэбрам, каштоўнымі камянямі, жэмчугам і каляровымі гузікамі.
Складванне спецыфічных рыс айчыннага народнага адзення цссна звязана
з працэсам фарміравання беларускай народнасці (XIV - пач. XVII ст.). Аснову
тагачаснага гарнітура ў мужчын складалі вузкія нагавіцы, кашуля навыпуск,
падпаясаная рознакаляровым поясам, камізэлька і шапка-магерка. У час свяі
апраналі кашулю, аздобленую вышыўкай. Куды большым багаццем кампаті
цыйна-арнаментальнага вырашэння вызначалася жаночае святочнае адзеннс I
кашуля, андарак, фартух і намітка, якія ўпрыгожваліся складанай вышыўкай ш
ўзорыстым ткантвам. Всрхняя вопратка (світка, каптан, бурка) магла быць д.і-
поўнсна футрам - воўчым ці бабровым для мужчын і собаля, куніцы ці лісшы
для жанчын. 3 часоў позняга сярэднявечча значна ўзрос уплыў Заходняй Еўро»
пы, адкуль прыйшла тэхніка крою, а само адзенне стала больш зручным.
У XIX ст. з прычыны пашырэння фабрычнай вытворчасці адбылося пасту I
повас спрашчэнне знешняга выгляду адзення. Спачатку гэта тэндэнцыя даіы
чылася прывіліяваных саслоўяў і гараджан, тады як вясковае народнае адзснпг
аказалася больш кансерватыўным. 3 цягам часу, аднак, толькі святочнас адзснп
захавапа старажытны выгляд. Пры гэтым адбылося нетолькі аб’яднанне гар.ід
скога і вясковага паўсядзённага каспюма, алс і паступова стала фарміравашін
агульнаеўрапейская мода. Традыцыйнае народнас адзенне пераўтварылася ;
элемент беларускага фальклору і зараз выкарыстоўваецца харэаграфічнымі к.<
лектывамі ў час публічных відовішчаў, прысвечаных святкаванню Маслспіцы
Дажынак ці Каляд.
Найбольш яскрава духоўная культура беларусаў праявілася ў народных .іп
радах. Каранямі яны сягаюць у псршабытны час і ўяўляюць сабою сукупн.іст.
традыцьійных умоўных дзеянняў, якія ў сімвалічнай форме адлюстроўвакль
адносіны людзен да прыроды і грамадства. Па традыцыі абрады падзяляюшы
на сямейныя і каляндарныя. Да сямейных адносяць нараджэнне, вяселлс і піі
хаваннс. Так, радзіннае свята адзначалася толькі жанатымі мужчынамі і замуж.
німі жанчынамі. Пры гэтым цэнтральнае месца тут належала павітусе, якая л «
біста частавала гасцей традыцыйнай «бабінай кашай», прыгатаванай з ячпаіі п<
грэцкай круп на малацэ з яйкамі, цукрам, мёдам і алеем. Мэтай свята з’яўляы *
клопаг аб здароўі і дабрабыце дзіцяці, чаму прысвячаліся спецыяльныя шчш
(у тым ліку «хрэсьбінныя»), прыказкі і пажаданні Вельмі цікавыя абрады ііы I
звязаны з вяселлсм. Нават сватаўство мела дакладна распісаныя ролі. У самн н•
селле таксама быў ўключаны цэльі комплскс абрадаў, святочных песень і сі|М
Асобнае пачэснае месца тут займаў вясельны свяшчэнны каравай, традышн
пячэння якога сягае ў язычніцкі час. Прадстаўленне ж яго гасцям адбывал.к н |
296
ныкананнсм асобных караваііных песень. Што ж датычыцца пахавання, то яно
ыўссды суправаджалася жалобнымі прычытаннямі (існуе 7 асноўных цыклаў
ылашэнняў) і абавязковым наборам рытуальных страў (каша, клёцкі і інш.).
Адным з найбольш важных каляндарных свят у беларусаў заўжды былі
к.гіяды, якія адзначаліся з 24 снежня ііа 6 студзеня. Іх святкаваннс вызначалася
I лбрадавымі вячэрамі (куццямі), стол для якіх аздабляўся саломай, накрытай
вслым абрусам, і ставіўся ў куце хаты. Было прынята гатаваць 6, 12 ці 18 страў.
III Вялікую куццю звычайнымі пачастункамі былі рыба, аладкі з макам, суп
I крупамі ці грыбамі, аўсяны кісель, гарох і, зразумела, куцця (ячная каша).
11 .’рад тым як есці асноўную страву (куццю), гаспадар гаварыў: «Мароз, мароз,
»<і ці куццю есці». Багатая куцця перад Новым годам адрознівалася больш раз-
п.кгайнымі стравамі (смажанас сала, падліўкі, каўбасы з кашай, студзень). На
•поіпнюю Галодную куццю стравы зноў былі поснымі. Калядныя святы мелі
іпк.івае фальклорнас напаўненне. Неад’емным элементам свята была і варажба.
\пн ізснне ж у свята каляднікаў з іх псснямі і тэатральнымі пастаноўкамі значна
' ін.н аціла народны фальклор.
XVI ст. дацірусцца пачатак ужывання ў Беларусі славутай батлейкі. Га-
'ііппас прызначэнне гэтага лялечнага тэатра - пастаноўка літургічных драм,
іііч і.іных з калядньім цыклам хрысціянскіх свят. Адсюль, дарэчы, паходзіць і яе
інііва, бо якраз у біблейскім горадзе Віфлеемс і нарадзіўся Ісус Хрыстос. Най-
'•<> іыпае пашырэнне ў Беларусі атрымала 2-ярусная батлейка. Всрхні яе ўзро-
ы ш. уяўляў сабою памяшканне, дзе адбываліся пралогавыя сцэны з нараджэн-
н< м Хрыста, пакланеннем вешчуноў, духоўнымі песнямі і кантамі. Ніжні ўзро-
ім пі. меў выгляд палаца цара Ірада, дзе праходзіла асноўная частка літургічнай
ір.імы. Часам разыгрываліся тут і асобныя сцэнкі (інтэрмедыі) з паўсядзённага
•ыцця, якія абапіраліся на фальклорную традыцыю і ў гратэскным выглядзе
іыкппіалі прадстаўнікоў гарадской эліты, святароў і шляхціцаў, якіх заўсёды
ііі р.імагаў хітры ды разважлівы выхадзец з простага народу. Паступова ў бат-
С'іііых пастаноўках усс часцей і часцей стала ўжывацца імправізацыя. А для
'. ім.іцпсння відовішчнага эфекту тэатральная пастаноўка дапаўнялася харавымі
<іі> п.імі і ігрой музыкаў.
ІДікавым старажытнаславянскім святам была Масленіца, ці провады зімы.
ііо нрацягвалася цэлы тыдзень і папярэднічала Вялікаму пасту перад Пасхай.
КІірпючыся на свята, людзі марылі аб добрым ураджаі і магчымасці прадоў-
•і.іш> свой род, а таму яно суправаджалася рознымі абрадавымі і магічнымі
ні ііппямі, у якіх прымалі ўдзел выключна жанчыны. Асноўнай стравай свята
бі. іі бліны. Лагічным працягам Масленіцы быў язычніцкі абрад Гукання вяс-
іін які звычайна прыходзіўся на Благавешчанне. Адпавсдна яму на пагорку
Ь н.ільвалася вогнішча, вакол якога збіралася моладзь (вадзілі карагоды, спя-
•і п «вяснянкі»).
Асобнас месца ў всснавых святах належала Вялікдню - святу Уваскрасен-
«•« Хрыста (Насха). Яшчэ напярэдадні было прынята чыста прыбіраць у хаце,
297
«Пісанка»
пячы пірагі і вырабляць «шсанкі» — пафарбаваныя
ў розны колер яйкі з мудрагелістым узорам (нано-
сіўся воскам, які пасля афарбоўкі растапліваўся).
На ўсяночную службу ў храм бралі з сабой пра-
дукты для асвячэння (хлеб, яйкі, сыр, мяса і соль)
Быў звьічай раніцай на Пасху мыць твар «праз яеч-
ка» — халоднай вадой, якая лілася на пафарбаваная
яйка - ці гладзіць твар яйкам, каб быць прыгожым
і ружавашчокім, як яно Неад’емным элементам
свята з’яўляліся пасхальныя песні з пажаданнямі
вялікага ўраджаю, здароўя і шчасця, якія выконв«Г
ліся валачобнікамі.
Яшчэ адным святам, што шырока адзначаласі
ў Беларусі ў час летняга сонцастаяння, было Купал
ле. Яго адметнасць - у пераносе святкавання з н.і
селеных пунктаў на лясную паляну ці ўзгорак н.тл
ракой, дзе распальваўся агонь. Пры гэтым купалі.
скі агонь атаясамліваўся з сонцам, а таму меў сілу даваць ураджай і праганяш
смерць. Праз агонь было прынята скакаць дзеля ачышчэння, вакол яго ваднлі
карагоды. Старыя людзі расказвалі страшныя гісторыі пра ведзьмаў і чараўнікоў
пра заклятыя скарбы і інш. Элементам свята было ўзнятае на высокім шаспн
прамасленае драўлянае кола (увасабляла сонца), якое падпальвалі. Важным мн
мантам Купалля было шуканне папараць-кветкі, а таксама рытуальнае купаннс,
качанне па расе і пусканне вянкоў па цячэнню. Купальская ноч лічылася ноччу
цудаў - паводле старажытных уяўленняў на Купалле дар мовы агрымлівалі нш.
ры і птушкі, дрэвы, а рэкі свяціліся асаблівым прывідным святлом. Купальскін
песш з’яўляюцца важнай часткай беларускага фальклору. Яны адлюстроўты «
розныя моманты святкавання Купалля і паэтызавалі тэму кахання.
Асобную групу каляндарных абрадаў складалі памінальныя Дзяды і I' •
даўніца. Паходзяць яны з дахрысціянскага звычаю трызны Памінальныя пб
рады спраўляліся звычайна некалькі разоў у год — вясной і восенню. Абаняі
ковым у гэтыя дні было наведванне могілак, а таксама рытуальная вячэра, іпні
складалася з гароху, полівак з рыбы і мяса, аладкаў, кашы і малака. Пасярг і
стала, засцсленага белым абрусам, ставілі запаленую свечку і клалі бохан х і*
ба Лічылася, шзо гэтымі стравамі пачастуюцца таксама і дзяды-продкі, як I •
успаміналі ў час вячэры ў малітвах. Гаспадар, а за ім і астатнія першыя лы*йі
з бобам ці гарохам адлівалі ў асобную пасудзіну для памерлых. Тое ж рабі н I і
іншымі стравамі. Трохі клалі яшчэ і за акно, з боку двара. У асобных р >і н ш«
Беларусі гатавалі «юшку» са свіной крыві ці клёцкі з «душамі» - загорну і ммі
ў цеста шкваркамі.
Абрады спрыялі развіццю і ўзбагачэнню народна-паэтычнай творчасш Ац
ларусаў. Пры гэтьім каляндарна-абрадавая паэзія займала ў айчынным фалі.к •••
298
Iіі.і адно з вядучых месцаў (25 песенных разнавіднасцсй). Яе ўнутранае члянен-
ін; па веснавы, летні, восеньскі і зімовы цыклы адлюстроўвае не толькі змены
нары года, але і цесна звязана з прыпадаючымі на іх заняткамі. Вясною гэта
ыхаванне хатняй жывёлы і надзея на добрую ўрадлівасць; летам — ахова палет-
к.іу і клопат пра ўраджай; восенню - уборачныя работы ды збіранне дароў леса
11 рыбы, яіады, арэхі); зімою спадзяванне на агульны дабрабыт. Акрамя гэтага
н.іпрамку народнага фальклору, у яго склад ўваходзяць сямейна-абрадавая (ра-
іннныя, вясельныя, памінальныя песні), апавядальная (казкі, паданні, леген-
,н.і) і дзіцячая (калыханкі, лічылкі, скорагаворкі, дражнілкі, загадкі, забаўлянкі)
нуспа-народная творчасць. Самабытнасць беларускай народнан песні найперш
нр.іявілася ў яе арыентацыі на псіхалагічную насычанасць гучання, індывідуа-
лі ыныю вобразаў і шматгалоснасць выканання.
Неад’емным элементам паўсядзённага жыцця традыцыйнага бсларускага
і рнмадства стала прысутнасць на гандлёвых плошчах гарадоў ды мястэчак ванд-
рпўных музыкаў (гусляроў, дудароў, лірнікаў), а таксама скамарохаў. Творчасць
інопініх спалучала розныя віды сцэнічнага мастацтва (вакальнае, танцавальнае,
пыркавое) і вызначалася імправізацыяй, рэпертуар жа складаўся з фальклорных
I н.іусядзённых сюжэтаў (пераважалі сатыра і фарс). Акрамя забаўляльна-ўвеся
нгіыіай функцыі, яны неслі і адказныя грамадскія абавязкі, бо іх прысутнасць
ы пы абавязковай у час каляндарных і сямейных свят дьі абрадаў.
Сярод традыцыйных народных інструментаў са старажытнасці значнае
мідгца займаюць гуслі, пад якія распавядаліся быліны і эпічныя паэмы. Арыгі-
ім'іыіымі музычнымі інструментамі сярэднявечнай Беларусі былі «дуда-каза»
ііі «палынка», а таксама «ліра-арганіструм» у выглядзе вялікай скрыпкі з ручкай
I іп ірагам клавішаў. Агульным тут было поліфанічнае гучанне — на фоне паста-
<іні.і ўзнаўляльнага «нізкага» гука найгравалася адносна нескладаная мелодыя.
5'іе п ра на іх усё ж пазрабавала пэўнай падрыхтоўкі, а таму большасць ванд-
пых труп выкарысівўвала куды больш простыя інструменты - трашчоткі,
фісіпьі, жалейкі, бубны, сапёлкі, свірэлі, дуды, прэгудніцы, смыкі, звонцы
11 д. З’яўленне падобных прафесійных выканаўцаў узбагаціла і сам беларускі
I н.клор, надаўшы яму дадатковую меладычнасць, рытмічнасць, гарманічныя
ішроіы і непаўторны каларыт.
Адначасова з развіццём беларускай народнасці адбывалася і стаНаўленне
н.іро'шага харэаграфічнага мастацтва, якое сваімі каранямі сягала ў самабытны
я.ірускі фальклор і абрады. Найбольш старажытным жанрам зут лічыцца ка-
р»нш, які спалучаў песні з гульнямі і танцамі. Апошнія пачынаючы з XIV ст.
ІМ’іучыліся ў самастойны від музычнай творчасці («Лявоніха», «Таўкачыкі»,
'I рмжачок», «Мяцеліца», «Мікіта», «Лянок»),
ІІадводзячы выснову агляду адметнасцей народнага адзення, абрадаў
і і|і.і н.клору, неабходна адзначыць, што яны, нягледзячы на істотныя змены ў
В|і н.нснным жыцці, захавалі сваю каштоўнасць і самабытнасць у сучаснай
імірусі. Працяг іх ужывання будзе садзейнічаць не толькі прыданню нацы-
299
янальнага каларьпу культурнаму жыццю нашага грамадства, але і дазволші
захаваць трывалую сувязь з продкамі, што нсабходна пры выхаванні пачуння
патрыятызму і павагі да сваёй Радзімы.
14.4. Традыцыйная нацыянальная кухня
Арыгінальным відам айчьінных этнаграфічных помнікаў з’яўлясцца нл
цыянальная кухня, фарміраванне якой адбывалася на працягу стагоддзяў і заў
сёды мела трывалыя сувязі з побытам, абрадамі і звычаямі беларусаў. Асноні
сучаснага айчыннага кулінарнага майстэрства былі закладзены ў часы сярэдня
вечча. Яго складванню садзейнічалі мясцовыя прыродна-кліматычныя ўмовы
асноўныя заняткі беларусаў. Наяўнасць саслоўнан няроўнасці таксама паўплы
вала на паступовае разгалінаванне арыстакратычнага і народнага харчавапня
хаця да XVI ст. яны адрозніваліся больш па колькасці спажываемых прадукыў
чым па асартыменце.
3 улікам дамінавання ў Беларусі земляробства ганаровае месца ў ку
лінарыі займалі мучныя і крупяныя стравы. Вельмі вялікая роля ўдзялялася (
паўсядзённым харчаванні хлебу, які звычайна пяклі раз на тыдзень бохап.імі
вагой да 6 кг. Менавіта каравай быў абавязковым элементам большасці свяюч
ных і рьпуальных абрадаў, народнага фальклору. Са старажытнасці вядомы I
разнастайныя замяняльнікі хлсба - бліны, што грапілі да нас з Балкан, сачш
праснакі, піраіі. Акрамя гэтага з мучных страў былі шырока вядомы заціркн I
галушкі. 3 забытых зараз у Беларусі страў можна назваць жур, які ўяўляўз ся(н
кісель з падсмажанай аўсянай мукі, а таксама абавязковае харчаванне тагач.і.
ных ваяроў - аўсянае талакно. Лепшая па якасці мука аддавалася на прыгаія
ваннс розных прысмакаў (хрушчы і пернікі). Значнае месца ў рацыёне наші.і*
продкаў адыгрывалі кашы з ячневых, аўсяных і грэцкіх круп, якія таксамалічы-
ліся абрадавымі стравамі.
Вялікую ролю адыгрывалі ў харчаванні малочныя прадукты. 3 глыбомш
старажытнасці вядома наступная паслядоўнасць пераапрацоўкі малака: іам>
леннс, здыманне з закіслага малака смятаны, збіванне са смятаны масла, псрп
працоўка закіслага малака ў тварог, выраб з яго сыру.
Для прыдання разнастайнасці паўсядзённаму харчаванню мноства сі|мі
гатавалі з гародніны (гарох, буракі. капуста, цыбуля, часнок, хрэн, агуркі, р нмі
і садавіны (яблыкі, грушы, слівы). Вялікая ўвага аддавался збіральніцтву, ям ••
дазваляла дапоўніць рацыён грыбамі ягадамі, мёдам, а таксама рыбалоусп
Рыбныя стравы асабліва высока цаніліся ў Беларусі, бо ў доўгія месяцы р» ш ій
ных пастоў менавіта яны замянялі мяса.
Што ж датычыцца мясных страў, то якраз тут арыстакратычная і наро ін ••
кухні размяжоўваліся найбольш дакладна. Калі збяднелыя колы грамадспы *<•
ставаліся мяснымі прысмакамі толькі ў святочныя дні, то ў харчаванні інляхі*
яныбылі абавязковым паўсядзснныматрыбутам. Папаўняліся запасы мясау ін«
300
пку і паляваннем, калі мяса здабытых
лывёл салілі, вялілі ці вэндзілі, для
чаго ўзводзіліся спецыяльныя вянд-
пярні (в. Шчорсы, Навагрудскі р-н).
Яшчэ адным адрозненнем ары-
. іакратычнан кулінарьіі ад проста-
н.іроднай было ўжыванне шляхтан
нрывазных прадуктаў - вінаградных
іпіі сушанай паўднёвай садавіны,
іі нўкавага алею, разнастайных пры-
нраў (перац, карыца, гваздзіка, імбір,
ін.іфран, лаўровы ліст, міндаль)
3 часоў Рэнесансу і барока
\шіыў кулінарыі Заходняй Еўропы ў
Ьснарусі значна пашырыўся. Пры гэ-
н.ім адчувалі змяненні ў харчаванні
колы насельніцтва. Так, народная
ілхня папоўнілася за кошт розных
уноў, сярод якіх вылучаліся боршч,
ішраная капуста, расол (кіслы суп),
іі ыксама граматка, ці фарамушка з
Вяндлярня у в. Шчорсы
ііііі.і, што падавалася ў посныя дні. У XVIII ст. з Прусіі была запазычана буль-
і'.і Менавіта яна ў далейшым стала адной з асноўных страў беларускай кухні і
। ін.іг атрымала назву «другога хлеба». Значную папулярнасць набылі дранікі,
іі.пжа (запяканка), калдуны і клёцкі. У тыя часы трапіла ў Беларусь і фасоля,
<н. у ю доўгі час назьівалі «нямецкім гарохам».
У цэлым агульнымі рысамі для народнай кухні можна-лічыць эканомнае рас-
мі’ыванне прадуктаў харчавання, адносна невялікі час для прыгатавання страў,
імпва ад празмернага смажання і выкарыстання прыпраў у вялікай колькасці.
Поўнасцю супрацьлеглыя падыходы з XVIII ст. існавалі ў айчыннай ары-
інкратычнай кулінарыі, якая стваралася па ўзору французскай. Асаблівасцю
। н пчаснай шляхецкай кухні была празмерная тлустасць ежы і перанасычанасць
* рпзнымі прынравамі, а таксама салодкімі стравамі. Масла дадавалі нават у
I ір > іку і гарбату. Папулярным быў і выраб пачастункаў з самых нсчаканых
• >і.і іучэнняў прадуктаў, калі салодкае змешвалася з горкім, салёным ці кіслым.
Важным кірункам беларускай кухні можна лічыць прыгатаванне розных на-
ііііяу Здаўна асаблівую папулярнасць меў пітны ліпавы мёд. Акрамя яго гатавалі
кпініёўкі і маліннікі, для чаго бралася пароўну мёду і ягад. Характэрным пітвом
ыіу «крупнік», які варылі з гарэлкі, мсду, перца, карыцы, гваздзікі і мускатнага
нр іх.і. Былі пашыраны розныя настойкі (анісаўка, палынаўка). Ужывалася з XV ст.
і нр і'іка і без якіх-небудзь дадаткаў - у сярэднявечнай Беларусі яна мсла назву
жіі.1 віта», што з латыні перакладалася як «вада жыцця». 3 XVI ст. было пашы-
301
рана і інва, якое выраблялася з пшанічнага і ячменнага соладу Сярод безалкн
гольных напояў адметнасцю беларусаў было ўжыванне бярозавага і кляновгн .і
соку. Мснавіта гэты факт, дарэчы, у псрыяд Рэчы Паспалітай лічыўся вызначаль-
ным у вачах замежных вандроўнікаў, якія пісалі, што неўтаймаваны характар і
мужнасць беларусы прыдбалі таму, што з дзяцінства былі «гадаваны на бяроза-
вай юшцы (крыві)». Мянушка ж «бульбашы» пашырылася толькі ў савецкі час
Трэба адзначыць, што фарміраваннс беларускага этнасу ў цэлым завярпп.і
лася ў XVI - XVII стст. Гэта прывяло да ўтварэння ў межах еўрапейскай цыпі
лізацыі новага архетыпу, які можна разглядаць у якасці генетычна закадзіраші
ньіх на псіхафізічным узроўні мадэляў паводзін, што перадаваліся з пакалсііня
ў пакаленне і дагэтуль адрозніваюць беларусаў ад іншых народаў. Надзвыч.ін
важную ролю тут адыграў просты люд і яго паўсядзённая культура. Дзякуючы
сваёй стабільнасці і трываласці якраз яна, нягледзячы на розныя ліхалецпі, р»
гулярна ўзнаўляла этнічную ментальнаць беларусаў і ў рэшце рэшт дазволі м
ім узняцца на ўзровень асобнай нацьіі.
Падагульняючы ж агляд айчынных этнаграфічных помнікаў у цэлым, мож.
на сказаць, што дадзены кампанент псторыка-культурнай спадчыны Белару< ।
прадстаўляе сабой рэальнае ўвасаблснне духоўнан і матэрыяльнай культуры
нашых продкаў і з’яўляецца сапраўднай «ізюмінкай» турыстычных маршр)
па нашай краіне.
14.5. Этнаграфічныя помнікі
ў айчынным агратурызме
У поўным аб’ёме і найбольш эфектыўна этнаграфічныя помнікі на суч.п
ным этапе могуць быць выкарыстаны ў агратурызме. Яго станаўленне ў свсім
стала праявай складвання новага постіндустрыяльнага ірамадства. для яын )
характэрны інавацыйныя падыходы ў арганізацыі эканомікі, інтэнсіўнае р.і*
віццё новых формаў прадпрымальніцтва з прымяненнем сучасных тэхналоі і»
і ростам еферы паслуг. Разам з тым глабалізацыя сусветнай эканомікі зр.кч «
сельскагаепадарчую вытворчасць куды больш уразлівай, што праявілася ў н |
чувальным зніжэнні яе прыбытковасці. Як след гэтага ўзнікла вострая нсабмч
насць дыверсіфікацыі аі-рарнага ссктара, у тым ліку і за кошт развіцця аі раі»
рызму. Апошні здольны не толькі забяспечыць эканамічную стабільнасць, ігк I
не дапусціць суцэльнага заняпаду всскі, як спрадвечнага месца канцэнтраь.ппі»
народнай традыцыйнай кулыуры.
Сярод асноўных фактараў, якія спрыяюць хуткаму развіццю ў свеце .пр«
турызму можна назваць: па-пертае, нарастаючы ўзровень урбанізацыі, які іш
клікае патрэбу гараджан у часовай змсне вобраза жыцця, па-другое, сельскі I1
пачынак праходзіць у экалагічна чыстым асяроддзі; па-трэцяе, знаходжанп. .
пазбаўленым цывілізацыйных прыкмет рэгіснс дазваляе далучыцца да ўл.в
каранёў і традыцыйнай культуры (удзел у народных святах, асваенне народш*
302
промыслаў); па-чацвёртае, дадзены від адпачынку дастаткова танны. У выніку
іэтага гюбач з традыцыйна прыярытэтнымі для адпачываючых «трох 8» (8пп-
8еа-8ап<1 - сонца, мора, пясок) усё большую папулярнасць набываюць «тры Ь»
(Еапсксаре-Еоге-Ёеікцге - пейзаж, традыцыі, дасуг). У пачатку XXI ст. ужо звыш
ірэці жыхароў Еўрасаюза аддаюць перавагу якраз аі’ратурызму, які ў асобных
краінах складае да 20 % агульнага рынку турыстычных паслуг.
У Беларусі агратурызм сягае сваімі каранямі ажно ў XVII -XVIII стст., калі
сельскі адпачынак быў даволі папулярны ў асяроддзі правячай арыстакратыі.
Вядома, нанрыклад, што пазагаду Радзівілаў каля Нясвіжа ў 1758 г. быў закла-
д існы пацешна-забаўляльны комплекс «Альба». Ён займаў тэрыторыю ў 200 га
і акрамя іншага ўключаў у свой склад каля 180 драўляных крытых саломай
«сялянскіх сядзіб». Большая іх частка ўяўляла сабою ідэалізаваную імітацыю
ірадыцыйнай для Беларусі вясковай забудовы - «хата» складалася з 4 асноўных
н.ікояў, памяшкання для прыслугі, сеняў і кладоўкі, а ў лік размешчаных по-
і».іч гаспадарчых пабудоў уваходзілі стайня з карэтнай, галубятня, склеп, хлеў,
нгушнік, кухня і лазня. Іншыя тутэйшыя сядзібы былі выкананы ў кітайскім,
японскім, швейцарскім стылях, а таксама шэраг з іх мелі ўвогуле фантастычны
інсшні выгляд. Усе яны па старадаўняму звычаю былі адзначаны спецыяльнымі
шакамі (пераважна выявамі жывёл ці птушак), якія і далі кожнаму з комплексаў
снаю назву - Дамы слана, вярблюда, мядзведзя, арла і інш. У час маскарадаў тут
жылі высакародныя госці з усёй Еўропы, якія апраналіся «звычайнымі» сяляна-
мі і пастухамі. Яны «даглядалі» свойскую жывёлу і птушак, ігралі на народных
музычных інструментах і «выконвалі» розныя сельскагаспадарчыя работы. Па-
іооны комплекс у той жа час меўся і ў Дзятлаве.
У XIX ст. паляўніча-этнаі-рафічная сядзіба была створана В Пуслоўскім
у н Старыя Пяскі (Бярозаўскі р-н). Галоўнай яе дамінантай стаў вялікі дэка-
р.ныўны вятрак, узняты на тэрасу-каланаду. Шэраг дваранскіх маёнткаў у той
•і.іе быў прыстасаваны пад санаторыі - в. Відзы-Лоўчынскія (Браслаўскі р-н)
і іавілася серавадароднымі ваннамі і актыўнымі відамі адначынку (катанне на
іі» іках, плаванне, верхавая язда), а ў в. Наднёман (Уздзенскі р-н) вядомы ме-
імк і навуковец Я. Наркевіч-Ёдка прымяняў наватарскія на той час метады
(і.'ісктратэрапію, кумыс, гімнастыку і «свежае паветра») для лячэння самых
пнжкіх захворванняў.
У XIX - пачатку XX ст. на беларускіх землях пашырылася агульнаеўрапей-
і кпя мода праводзіць летні адпачынак у сельскай мясцовасці на так званых «да-
№». Трэба адзначыць, што падобны «сельскі турызм» прынбсіў істотны пры-
(ч.ііак мясцовым жыхарам, якія здавалі гараджанам уласныя хаты, наймаліся
Ш іх прыслугай, пастаўлялі прадукты і г. д. Заможныя колы грамадства з цягам
•н« V пачалі ўзводзіць для сабе «летнія дачы». Аднымі з першых яе пабудавалі
мія п Мяшчэрскія ў Клімавічах (1867). Добра вядома таксама летняя рэзідэнцыя
м.ігіака I. Рэпіна ў в. Здраўнёва пад Віцебскам (1893) і «Белая дача» кандыдата
н нурапьных навук М. Рогава ў сталічнай Курасоўшчыне (1912-1913).
303
Рэзідэнцыя 1. Рэпінаў в. Здраўнёва пад Віцебскам
Пасля заканчэння Першай сусветнай вайньі аб аграгурызме клапацілі
ся толькі на тэрыторыі Заходняй Беларусі, якая ў той час уваходзіла ў скл:і і
Польшчы. Штогод выдаваўся ілюстраваны даведнік «Лета ў сядзібах Крэе.і»
усходніх» Акрамя шырокага выбару таннага адпачынку на тутэйшьіх хутар.іх
і ў рэзідэнцьіях дробнай шляхты ў ім былі змешчаны прапановы і для велі.мі
заможных асоб - у 1920-я гг. на лета здаваўся нават вялізны налацава-паркаіц.і
комплекс у в. Свяцк пад Гродна (пазней яго прыстасавалі пад санаторый).
Што ж датычыцца БССР, то тут дачы страцілі свой псршапачатковы рн
мантычна-этнаграфічны дух і пераўтварыліся ў месцы вырошчвання гараджн
намі садавіны і гародніны Пры гэтым непасрэдна сам агратурызм практычн.і
не развіваўся - толькі ў 70-я гг. пачалі дзейнасць шэраг этнаі-рафічных музснў
Акрамя гэтага ў 1985 г. уладамі было выдадзена афіцыйнае распараджэннс
неабходнасці развіцця дадзенага напрамку турызму з мэтай захавання ўнік.ілі
ных здабыткаў традыцыйнай народнай культуры. Аднак першыя ж крокі ў ы
дзснай справе, прадпрынятыя на Палессі і ў Гродзенскай вобласці, прып.
глыбокі сацыяльна-эканамічны крызіс канца 80-х гт.
Новы ўздым агратурызму ў Беларусі прыйшоўся на пачатак XXI < і
2 чэрвеня 2006 г. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А. Лукашэнка паднісаў Унп
№ 372 «О мерах по развнтню агроэкотурнзма в Республмке Беларусь» Ііц ।
на з ім мэтай агратурызму з’яўляецца аргангзацыя ў сельскай мясцовасці «ін
дыха, оздоровлення, ознакомлення с прнродным потенцпалом республпмі
напнональнымн кулыурнымп траднцнямп». Менавіта пасля выхаду ..........
становы агратурызм афіцыйна атрымаў статус аднаго з прыярытэтных кірунк .іЦ
304
развіцця айчыннай эканомікі. Знайшло гэта сваё адлюстраванне і ў Нацыяналь-
пай праграме развіцця турызму ў Рэспубліцы Беларусь на 2006 - 2010 гг. У ёй
прадугледжваецца «созданне турнстскнх деревень с траднцнонной народной
архнтектурой на основе сушествуюшнх сельскцх поселеннй, расположенных
іі жмвопнсной местностп; актнвнзацпя мспользовання резервов сельского на-
сслення посредством органнзацпп сельскнх туров с прожмваннем н ннтаннем
і) деревенскнх домах, усадьбах; созданне агротурнстскнх комплексов на базе
ссльскохозяйственных промзводственных кооператнвов».
У 2008 г. у Бсларусі налічвалася каля 3 тыс. аграсядзіб розных катэгорый
і відаў. Яны забяспечваюць камфортны адпачынак і прапаноўваюць шырокі
спсктр паслуг як у летні, так і ў зімовы час. На жаль, толькі некаторыя з іх так
ін інакш выкарыстоўваюць здабыткі народнай культуры беларусаў. У сядзібе
«Ііоркі» (Пружанскі р-н) турыстаў знаёмяць з мясцовай традыцыяй саломаііля-
нення, а таксама вырабу кошыкаў і невадаў; у сядзібе «Рачная» (Жабінкаўскі
I" н) прадугледжана наведванне камнярэзнай майстэрні; у сядзібе «Гаенскія вы-
нжі» (Лагойскі р-н) - пчальніка і бабровай нлаціны; у сваю чаргу, адметнасцю
і ядзібы «Над Нёманам» (Лідскі р-н) з’яўляецца выкананне яе гаспадаром му-
іычных твораў на гуслях; арганізаваны ж сядзібамі «Кралова хата» і «Хорень»
пелаводны тур «Блакітныя каралі Расоншчыны» ўключае канцэрт фальклорнага
.інсамбля «Крыніца», які спецыялізуецца на выкананні беларускіх аўтэнтыч-
пых песень. Сапраўдным святам народных рамёстваў і бсларускага фальклору
мпжна лічыць фестываль сельскага турызму «Заборскі фэст», што рэгулярна
праводзіцца на Расоншчыне. Сярод іншых падобных мерапрыемстваў трэба ад-
ін.зчыць - «Чароўны куфэрак» у Любані, «Дударскі фэст» у Мінску, «Рубон»
х 1 Іолацку, «Палескі карагод» у Брэсце, «Фальклорную талаку» ў Салігорску,
«I Ісўчае поле» ў Мядзелі, «Спораўскія жарты» ў Бярозаўскім р-не, «Мотальскія
прысмакі» ў Іванаўскім р-не, «Заслаўскі кірмаш» і інш.
Стварэнне ў рэспубліцы разгалінаванай сеткі агратурыстычных комплек-
і .п з’яўляецца пакуль толькі першым крокам на складаным шляху ўключэння
ірлдыцыйнай беларускай кулыуры ў турыстычны бізнес. Далейшае развіццё
ііі р.пурызму немагчыма без адпаведнай спецыфічнай інфраструктуры, якая ро-
(ііііі. акцэнт не на забеспячэнні камфоргнага адпачынку ў сельскай мясцовасці,
і п.і захаванні некранутага прыроднага асяроддзя і традыцыйнага ладу жыцця
мнсцовага насельніцтва. Унікальнасць і еамабытнасць «сельскіх сядзіб» можа
('і.іць дасягнута праз пераўтварэнне іх у своеасаблівыя этнаграфічныя цэнтры,
► і.ні не толькі знешні антураж, але і ўвесь спектр прапанаваных паслуг будзе
мсіц. на мэце папулярызацыю рэгіянальных адметнасцей народнай культурнай
іріыыцыі. Такі падыход актывізуе працэс абуджэння ў бсларусаў нацыяналь-
іні і істарычнай памяці і зробіць айчынныя аграіурыстычныя комплексы куды
#»нып прывабнымі для замежных турыстаў.
305
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Дайце тлумачэнне такім тэрмінам; як «народ», «культура» і «побыт».
2. Прааналізуйце асноўныя заняткі і рамсствы беларусаў.
3. Вылучыце тыпы народнага жылля
4. Вызначце асаблівасці бсларускага адзення, абрадаў і кухні
5. Адзначце ролю этнаірафічных помнікаў у развіцці агратурызму.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правілыіага адказу:
1. Інстытут мастацтвазнаўства, этпаграфіі і фальклору Акадэміі на-
вук БССР пачаў працу ў:
1) 1957г.;
2) 1976 г.;
3) 1979 г.;
4) 1990г.
2. Вадзяны млын быў узведзены М. К. Агінскім для прыдання ра-
мантычнага духу сваёй рэзідэпцыі ў:
I) в. Жылічы (Кіраўскі р-н);
2) в. Сноў (Нясвіжскі р-н);
3) в. Паланэчка (Баранавіцкі р-н);
4) в. Залессе (Смаргонскі р-н).
3. Павітуха ў час свята нараджэнпя дзіцяні частавала гасцей:
1) фарбаванымі яйкамі;
2) бабінай кашай;
3) блінамі;
4) боханам хлеба.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыненні да вырабаў народных промыслаў:
1) ткацтва; а) павук;
2) ганчарства; б) ручнік;
3) кавальства; в) цацка-свістулька;
4) саломкапляценне; г) агароджа.
5. У дачынеппі да тыпаў сялянскіх сядзіб:
1) вяночны тып сялянскага двара; а) сядзіба з незвязанымі паміж
сабой пабудовамі;
306
2) пагонны тып сялянскага двара; б) будынкі размешчаны квадратам,
глухімі сценамі да вуліцы,
3) сучасны тып сялянскага двара; в) жылыя і гаспадарчыя пабудовы
размешчаны ў адзін рад пад
агульным дахам.
6. У дачынсііііі да каляндарных народных святаў:
1) Каляды; а) свята провадаў зімы;
2) Масленіца; б) свята летняга сонцастаі
3) Вялікдзень; в) свята ў гонар сонца, аб}
а) свята провадаў зімы;
б) свята летняга сонцастаяння і кахання;
в) свята ў гонар сонца, абуджэння
4) Купалле;
прыроды і пачатку працы ў полі;
г) свята заканчэння года.
Закончыце сказ:
7. Доўгая шырокая спадніца з шарспяной альбо паўшарсцяной тканіны
называецца.
8. Пчалярства зарадзілася ў першабытны час у выглядзе збору мёду дзікіх
нчол, які мае назву.
9. Кісель з падсмажанай мукі ў сярэднявечнай Бсларусі мае назву.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Молчанова, Л. А. Матернальная культура белорусов / Л. А. Молчанова.
Мннск, 1968.
Сахута. Я. М. Народнае мастацтва Беларусі / Я. М. Сахута. Мінск, 1997.
Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя.
Мінск, 1985.
Этнаграфія Беларусі: энцыкл. Мінск, 1989.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Беларускае народнае адзенне. Мінск, 1975.
Беларускае народнае жыллё. Мінск, 1973.
Белорусская кухня. Мннск, 1984.
Беларускія народныя абрады Мінск, 1994
Васілевіч. У. А. Беларускі народны календар/У. А. Васілевіч. Мінск, 1993.
Васілевіч. У. А. Дай Божа знаць, з кім век векаваць: беларуская народная
шіражба/У. А. Васілевіч. Мінск, 1993.
Говор, В А. Художественныс ремесла н промыслы Белорусснн / В. А. Го-
інір Е. М. Сахута. Мннск, 1988.
Гріінблат, М. Я. Белорусы: очеркн пронсхождення н этннческой нсторнн /
М Я Грннблат. Мпнск, 1968.
307
Зайкоўскі, Э. Старадаўняя беларуская кухня / Э. Зайкоўскі, Г. Тычка
Мінск, 1995.
Зямная дарога ў вырай: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Мінск,
1999.
Кацар, М. С. Беларускі арнамент. Ткацтва. Вышыўка / М. С. Кацар. Мінск,
1996.
Кухаронак, Т. I. Радзінныя звычаі і абрады беларусаў: канец XIX — XX ст. /
Т. I. Кухаронак. Мінск, 1993.
Лакотка, А. Беларускі дзяржаўны музей-запаведнік «Менка» / А. Лакотка //
Беларускі гістарычны часопіс. 1995. № 2.
Ліцьвінка, В. Д. Святы і абрады беларусаў / В. Д. Ліцьвінка. Мінск, 1998. I
Мшіюченков, С. А. Белорусское народное гончарство / С. А. Мн юченков
Мннск, 1984.
Ненадавец, А. М. Каму пакланяліся продкі / А. М. Ненадавец. Мінск, 1996.
Поташенко, Г. 77. Культура старообрядцев в Беларусн / Г. П. Поташенко //
Мнр нсторнн. 2002. № 4.
Раманюк, М. Ф. Беларускае народнае адзенне / М. Ф. Раманюк. Мінск, 1981.
Сахута, Я. М. Беларуская народнае мастацкае кавальства / Я. М Сахуці
Мінск, 1990.
Сахута, Я. М. Беларуская народная кераміка / Я. М. Сахута. Мінск, 1987.
Сысоў У. М. Беларуская пахавальная абраднасць. Структура абраду, галм-
шэнні, функцыі слова і дзеяння / У. М. Сысоў. Мінск, 1995.
Сысоў, У. М. 3 крыніц спрадвечных / У. М. Сысоў. Мінск, 1997.
Трацевскіш, В. В. Народное зодчество Белорусснн / В. В. ТрацевскнЛ
Мннск, 1976.
Трызна, Д. С. Беларускія дываны і габелены / Д. С. Трызна. Мінск, 1981.
Урбан, 77. Старажытныя ліцьвіны. Мова, паходжанне, атнічная прыналсж
насць / П. Урбан. Мінск, 2003.
ГЛАВА15 I
ДАКУМЕНТАЛЬНЫЯ ПОМНІКІБЕЛАРУСІ
15.1. Дакументальныя крыніцы да сярэдзіны XIII ст. ,
Першая дакументальная інфармацыя аб першабытных плямёнах на і а
рыторыі сучаснай Беларусі была змешчана старажытнагрэчаскім гісторыкаш
Герадотам у 4-й кнізе сваёй 9-томнан гісторыі свету (V ст. да н. э.). У гімй
кнізе, прысвечанай Скіфіі, ён распавядаў у тым ліку і аб андрафагах, якія, па »і«
словах, жылі ў верхнім цячэнні Дняпра (на думку сучасных археолагаў, хугій
308
у басейне Бярэзіны і Свіслачы) за вялікай пустэчай: «Племя отдельное н совсем
нс скнфское... онн кочевнмкн, одежду носят схожую со скнфской, но язык у ннх
собственный». Аднак тое, што гісторык усё ж не сустракаўся з імі непасрэдна,
прывяло да выкарыстання ім розных чутак аб жорсткіх і бясчынных канібалах
3 поўначы, што адпавядала тагачасным уяўленням грэкаў аб дзікіх варварскіх
плямёнах.
Акрамя гэтага, Герадот у сваёй працы ўзгадвае і яшчэ аб некаторых наро-
дах, якія ў той час тэарэтычна маглі займаць частку зямель сучаснай Беларусі.
У першую чаргу гэта неўры, якіх ён размяшчае паўночней скіфаў у лясах на
захад ад Дняпра (да Паўднёвага Буга). Пра іх звесткі ў яго таксама заснава-
ны выключна на паданнях. Згодна ім неўры прыбылі ў гэты рэгіён у сярэдзіне
VI ст. да н. э., пакінуўшы радзіму з-за мноства змей, прычым: «Этн людн, по-
внднмому, колдуны... Каждый невр ежегодно на несколько дней обрашается в
нолка, а затем снова прнннмает человеческнй облнк».
Таксама гісторык узгадвае і будзінаў, якія палявалі на дробных лясных
івяроў (выдры, бабры) і ў харчаванні аддавалі перавагу сасновым шышкам. У
сучаснай археалагічнай навуцы лічыцца, што Герадот, апісваючы суседзяў скі-
фаў, хутчэй за ўсё даў скажонае апісанне цэлага шэрага плямёнаў, якія жылі ў
і ыя часы ў цэнтральнай і паўднёва-ўсходняй Беларусі (у тым ліку днепра-дзвін-
скай і мілаградскай археалагічных культур).
Трэба адзначыць, што і іншыя антычныя аўтары час ад часу прыводзілі
цэўныя звесткі аб тэрыторыі сучаснай Беларусі. Згодна з імі мы ведаем, што ў
лясах тут вадзіліся дзікія белыя коні (тарпаны), а нашы продкі ў якасці напояў
ужывалі кіслы рабінавы сок (Вергілій). Пталемей жа ў II ст. н. э. у «Дапамож-
ніку па геаграфіі» якраз на паўднёвабеларускіх зсмлях змясціў (хутчэй за ўсё
памылкова) цэлы шэраг вядомых грэкам гарадоў - Азагарый, Амадоку (Сарон)
і Сабракон. Апісанне ж Страбонам (I ст. да н. э. -1 ст. н. э.) міграцыі германскіх
нлямёнаў бастарнаў дае падставы некаторым айчынным даследчыкам індэнты-
фікаваць іх як зарубінецкую археалагічную культуру паўднёвай Беларусі.
Цікавыя звесткі аб дахрысціянскай гісторыі Беларусі змяшчаюць заход-
нссўрапейскія сярэднявечныя хронікі. У «Дзеяннях данаў» Саксана Граматыка
(XII ст.) даецца апісанне паходу правадыра вікінгаў Фродэ ў 850-я гг. у Прыбал-
Ііыку і паўночную Беларусь. Згодна са звесткамі летапісца, нарманы падманам
ідолелі ўварвацца ў Полацк (Палтескья) і забілі правіўшага тут князя Веспа-
I шса. Відавочна, што дакладнасць і даціроўка гэтага апавядання выклікаюць
нтотныя сумненні, але ў той жа час сведчаць аб наяўнасці важнай для гісторыі
Ьсларусі інфармацыі ў скандынаўскіх сагах і гераічных эпасах.
Не менш каштоўнымі для лепшага асвятлення працэсу станаўлення дзяр-
I «аўнасці на беларускіх землях могуць аказацца і творы, напісаныя ў VI - XII стст.
Візантыі. Адным з першых у гэты час узгадвае славян Пракопій Кесарыйскі
I «Кнігах аб войнах» (VI ст.). Акрамя іншага, ён адзначае: «Однн нз нх богов -
іо ідатель молннн — нменно он есть еднный владыка всего н ему прнносят в
309
жертву быков н всякйх жертвенных жнвотных... Однако почнтают онн н рекн,
н ннмф, н некоторые нные божества... А жнвут онн в жалкнх хнжннах, рас-
полагаясь далеко друг от друга, н каждый меняет насколько можно часто место
поселенмя... Все онн н высокм, н очень снльны, телом же н волосамн не слпш-
ком светлыс н не рыжне, отнюдь не склоняются н к черноте, но все онн чуть
красноватые».
У творы ж імператара Маўрыкія (VI ст.) «Стратэгікон» паўсядзённае жыц-
цё і норавы славян апісваюцца так: «Онн многочнсленны н вынослнвы, лсгко
переносят н зной, н стужу, н дождь, н наготу тела, н нехватку пшцн... У ннх
множество разнообразного скота н злаков, сложенньіх в скнрды... Жнвут оіш
средн лесов, рек, болот н труднопрсодолнмых озер... все ценное нз свонх ве-
шей онн зарывают в тайннке, не держа открыто ннчего лншнеіо».
У наступныя стагодцзі ў Візантыі куды больш сталі ведаць не толькі аб
славянах у цэлым, але і пра асобныя іх плямёны. Так, імператар Канстанцін
Барвянародны ў сваім трактаце «Аб кіраванні імперыян» (каля 950 г.) ужо на
зывае крывічоў у якасці саюзнікаў Кісва, а сярод плямёнаў, што плацілі таму
даніну, згадвае і дрыгавічоў.
Пакінулі апісанне жыцця славян і ўсходнія падарожнікі. Персідскі пісь
меннік Ібн Рустэ ў кнізе «Дарагія каштоўнасці» (X ст.) змясціў, напрыклад, адік»
з псршых апісанняў лазні: «В нх стране холод до того снлен, что каждый н і
нмх выкапывает себе в земле род погреба, к которому прнделывают деревянную
остроконечную крышу, н на нее накладывают землю... Взяв дров н камней, раі
жнгают огонь н раскаляют камнн на огне докрасна. Когда же камнн раскаля і сн
до высшей степенм, нх облнвают водой, от чею распространяется пар, нагрсна
юіцнй жнлье до того, что сннмают даже одежду».
Таксама X ст. дазуецца і ананімны геаграфічны твор «Хулуд ал-Алам»,
напісаны на тэрыторыі сучаснага Афганістана. Пра славян тут гаворыцца п.і
ступнае: «Это большая страна, н в нсй очснь мною деревьсв, растушмх блцзш
друг от друга П онн жнвут между этнмн дерсвьямн. У ннх очень много мсдіі
нз которого онн нзготавлнвают внно... Все онн огнепоклонннкн. У ннх ссіь
струнные ннструменты, нензвестные у мусульман... Одежда нх большей ч.«
тью нз льна».
Што ж датычыцца айчынных дакументальньіх номнікаў, то яны былі пр.і і
стаўлены рукашснымі кнігамі 2 тыпаў - скруткамі (знітаваныя паміж сабон» I
скручаныя ў рулон аркушы) і кодэксамі (блок аркушаў, змешчаных у вокладку
ці пераплёт). Для напісання тэксту старонкі спачатку разліноўвалі: праводпп
вертыкальныя і гарызантальныя лініі адпаведна памеру палос і вышыні радыі
Нумараванне старонак практычна не прымянялася, не было таксама абзаіыу I
нават прабелаў паміж словамі (толькі паміж асобнымі фразамі). Чарніла нн
раблялася з арганічных і мінеральных кампанентаў. Застаўкі, асобныя ралм
а таксама ініцыялы (загалоўныя літары) вылучаліся чырвоным (кінаварам) Ш
залатым колерамі. Акрамя таго рукапісы ўпрыгожваліся тэматычнымі мініннн*
310
рамі і арнамснтальнымі ўстаўкамі са «звярынымі» ці геаметрычнымі матывамі.
Асновай вокладак былі дошкі, абцягнутыя скурай альбо тканінай. Псраплёты
кніг аздабляліся ціснёным арнаментам, металічнымі навугольнікамі і сярэдні-
камі з залатымі ці срэбнымі накладкамі і каштоўнымі камянямі.
Псрапісваннем кніг займаліся манахі ў манастырах у спсцыяльных май-
стэрнях - скрыпторыях. Звычайна гэта было прасгорнае памяшканне, якое
ацяплялася «па-беламу» і дзе захоўваліся ўсе прыстасаванні для кнігапісання.
Да XIV ст. пераважна выкарыстоўваўся пергаменз, які пазней замяніла больш
танная папсра. Рукапісныя творы, як правіла, бьілі ананімнымі - імя аўгара
ўказвалася толькі ў выпадку, калі гэта была знатная асоба Летапісы, гістарыч-
ныя аповесці, словы ці паданні распаўсюджваліся шляхам перапісвання, а таму
фактычна яны мелі мноства варыянтаў, і як след гэтага - шмаз аўтараў (кожны
нсрапісчык дабаўляў што-небудзь сваё і змяняў, пашыраў ці скарачаў папярэдні
іэкст).
Пры напісанні першых айчынных твораў псраважна выкарыстоўвалася
кірыліца - старажытнаславянская азбука, назва якой паходзіць ад імя вядомага
с іавянскага асветніка Складзена яна была ў IX ст., і яе асновай стаў візантый-
скі алфавіт, адкуль было запазычана 24 літары, а яшчэ 19 былі створаны для
псрадачы гукаў непасрэдна славянскай мовы. 27 літар выкарыстоўваліся для
аоазначэння лічбаў (літара з цітлай уверсе). Да XII ст. паралельна з кірыліцай
ужывалася і глаголіца, якая таксама была створана Кірылам і Мяфодзіем. Яна
мела 40 літар, але са значна больш складаным іх напісаннем, чым у кірыліцы,
што і стала асноўнай прычынай яе знікнення.
Рукапісныя творы пісаліся 3 асноўнымі тыпамі іпсьма: устаў (XI —
XIV стст.), паўустаў, скорапіс (абодва з XIV ст.). Устаў - асобы тып кірыліцы,
які вызначаўся стройным і выразным абрысам літар. Словы звычайна не аддзя-
ляліся адно ад аднаго, а літары маляваліся асобна і мелі геаметрычныя формы.
/ Іаўустаў узнік у выніку паскарэння працэсу пісання. Ад уставу ён адрозніваўся
драбнсйшымі літарамі, мсншай стройнасцю, большай колькасцю скарачэнняў.
('корапісам пераважна пісаліся афіцыйныя дакумснты, і тут ужо адчуваюцца
пдмстнасці індывідуальнага почырку пісца. Назвы асобных артыкулаў з канца
XIV ст. часта пісалі вяззю (дэкаратыўнае пісьмо, прыякім літарызвязаны ў бес-
псрапыўны арнамснт) з выкарыстаннем кінавару Вядома 2 стылі вязі - прырод-
ны (наяўнасць пры літарах раслінных і жывёльных арнаментальных элементаў)
і :еаметрычны (строга захоўваліся класічныя формы літар). Вязь дасягалася
роінымі спосабамі: зліццём частак суседніх літар; змяншэннем памсру адной
інары і напісанне яс ўнутры болыпай літары; памяншэнне памсру дзвюх літар
і напісаннем іх адна над другой.
Найбольш значнымі мясцовымі дакумснтальнымі крыніцамі, якія дайшлі
ы нас з часоў старажытнабеларускіх княстваў, былі летапісы (гістарычна-лі-
ыратурныя творы з пагадовым апісаннем падзей). Прычым у сярэднявечнай
Ьеларусі пстарычныя падзеі даіаваліся «ад стварэння свету», а не як прынята
311
зараз - «ад нараджэння Хрыста» (розніца паміж імі - 5508 г.). Вытокі лсташсаў
знаходзіліся ў славянскіх вусна-паэтычных паданнях Вялікі ўплыў на іх ства-
рэнне аказвала і перакладная пстарычная проза. Псршыя летапісцы апісвалі
звычайна знешні бок падзей і асвятлялі мінулае з пункту гледжання свецка-ры-
царскіх або хрысціянска-аскетычных ідэалаў сваён эпохі. Уласціва летапісам і
пэўная тэндэнцыйнасць у падачы матэрыялу, што было выклікана залежнасцю
аўтараў ад мясцовых уладароў. Паводле жанраван структуры большасць з іх
з’яўлялася зводамі, якія аб’ядноўвалі кароткія пагадовыя запісы, гістарычныя
апавяданні і аповесці, а таксама запазычаныя з іншых крыніц (у тым ліку і з
больш старажытных летапісаў) розныя дакументы і літаратурныя творы.
Найбольш вядомы тагачасны летапіс - «Аповесць мінулых гадоў» (Кіеў,
пач. XII ст), напісаны манахам Кіева-Пячэрскай лаўры Нестарам на асновс
больш ранніх крыніц (Біблія, кіеўскія і візантыйскія летапісы, хронікі, жыціі
святых, афіцыйныя дакумснты, вусныя паданні). Пазней ён стаў амаль абавяз-
ковым кампанснтам большасці з летапісных зводаў. У творы апісвалася гісто-
рыя ўсходніх славян; іх паходжаннс, рассяленне ва Усходняй Еўропе, норавы і
звычаі. Тут сцвярджаецца, што некаторыя са славян, якія прыйшлі з Балгарыі
і Венгрыі, «селн между Прнпятью м Двнною н назвалнсь дреговнчамн, нныс
селн по Двннс н назвалнсь полочанамн, по речкс, впадаюшей в Двнну по нменп
Полота» У сваю чаргу радзімічы, згодна гэтаму летапісу, «от рода ляхов» і пры-
былі ў Беларусь з Віслы: «Раднм сел на Соже н от него прозвалнсь раднмнчн».
У датаванай частцы «Аповесці мінулых гадоў» у пагадовай форме вы-
кладалася гісторыя старажытнарускіх княстваў за 852 - 1117 гг. Менавіта гэты
лстапіс прывсў найбольш раннія звесткі пра Полацк, Мінск, Віцебск, Турау,
Пінск, Брэст і іншыя беларускія гарады. Змешчаныя тут гістарычныя аповесіп
данеслі да нас яскравыя вобразы полацкага князя Рагвалода і яго дачкі Рагнеды,
знакамітага князя Усяслава Чарадзея. Даваліся тут часам і апісанні неверагод
ных падзей, што адбываліся ў тым ліку і ў гарадах Бсларусі. Пад 1092 г., напры
клад, у летапісе запісана наступнае; «Преднвное чудо явнлось в Полоцке в н.і
важденнн: ночью стоял топот, что-то стонало на улнце, рыскалм бесы, как людп
Еслн кто выходлл нз дома, чтобы посмотреть, тотчас невнднмо уязвляем быв.і і
бесамн язвою н оттого умнрал, н ннкто нс осмелнвался выходнть нз дома. Загсм
началн н днем являться на конях, а не было нх вндно самнх, но вндны былп
конен нх копыта; п уязвлялн так онн людей в Полоцке н его областн. Поэтому
людн н говорнлн, что это мертвецы быот полочан».
У XII - XIII стст. складваўся і Полацкі летапіс, але ён да нашых дзёп ін
захаваўся. Сярод іншых летапісаў сусвстную вядомасць атрымаў Радзівілаўсм
летапіс, асаблівую каштоўнасць якому надавалі 617 каляровых мініяцюр, тэм.і
тычна звязаных са зместам. Да нас дайшоў яго спіс канца XV ст., створаны іпі
тэрыторыі Расіі ці Заходняй Украіны. Да сяр. XVII ст. ён захоўваўся ў Няспг*
скім архіве Радзівілаў (гэтым і тлумачыцца яго назва), якія пазней падарапп п
яю Кенігсбергскай бібліятэцы, адкуль у XVIII ст. летапіс вывезлі ў Расію.
312
«Бітва на Нямізе» з Радзівілаўскага летапісу
Асобнае месца сярод дакумснтальных помнікаў Кіеўскай Русі займае
«Слова аб палку Ігаравым» (кан. XII ст.). Бітва на Нямізе (1067) тут паказана
ў якасці аднаго з самых жудасных вынікаў тагачасных міжусобіц: «На Немнге
спопы стелют нз голов, молотят цепамн булатнымн, на току жнзнь кладут, веют
душу от тела. Немнгн кровавые берега не на добро зассяны, засеяны костямн
русскнх сынов». Постаць самого полацкага княза Усяслава Чарадзея ў аповесці
наказана надзвычай выразна: «Всеслав-князь людям суд правнл, князьям юро-
да ряднл, а сам ночью волком рыскал: нз Кнева до рассвета дорыскнвал до Тму-
юроканм, велнкому Хорсу волком путь перебегал. Ему в Полоцке позвоннлн к
ілутрсне рано у святой Софнн в колокола, а он в Кневе звон тот слышал. Хота н
неіцая душа была у него в дерзком теле, но часто от бед страдал».
Акрамя летапісаў і гістарычных аповясцей да дакументальных помнікаў
і пага псрыяду трэба аднесці Евангелля, якія таксама перапісваліся манахамі.
I п.інгелле (ад грэч. - добрая вестка), гэта агульная назва першых 4 гістарычных
мпг Новага Запавсту пра зямное жыццё і вучэнне Ісуса Хрыста, напісаных яго
пучнямі і паслядоўнікамі (ад Матфея, ад Марка, ад Лукі, ад Іаана).
Самым старажытным у
І.сларусі лічыцца Тураўскас
I іі.ііігелле XI ст. Тэксттутраз-
меінчаны ў парадку царкоўных
чыганняў па тыднях на ўвесь
іч.і і ўпрыгожаны ініцыяламі
V візантыйскім геаметрыч-
ш.ім стылі. Да нашага часу
'ініішоў толькі ўрывак гэтага
і.ікумснтальнага помніка -
пергаментныя аркушы з 20
і.іронкамі тэксту з Евангелля
* I Іаана. Евангелле захоўва-
Іік я ў Тураве каля 800 год. За
Тураўскае евангелле
313
гэты час яно было дапоўнсна шэрагам унікальных даравальных запісаў тутэй-І
шых фундатараў з ліку мясцовых магнатаў і шляхты. Напрыклад, 2 мая 1508 г. I
знакаміты айчынны палкаводзец асабіста запісаў: «Прн державе короля Жнкгп-1
монта я, князь Константнн Пвановнч Острозкый пан внленскый староста лук- I
цын н брасловскый н веннцкын, маршалок волынской землн, н з женою мосю I
княгннею Татьяною, н с сыном нашпм князем Нльею, надалн есмо в Туровс п
запнсалн у евангелнн ко церквм ко Преображенню надалн есмо сад с пасекою, I
н поле с сеножатямм, н с езеры н з жамежькамм, но сюн стороне на передселье I
села Вересннцкого, но сюн стороне Вороннне от замку». У 1865 г. рускі даслсд- ]
чык М. Сакалоў вывез Тураўскае евангелле «на вывучэнне» ў Віленскую пуб-
лічную бібліятэку. Зараз гэты адметны помнік беларускага кніжнага масташтш
знаходзіцца ў бібліятэцы Акадэміі навук Літвы ў Вільнюсе.
У канцы XI - пачатку XII ст. было напісана і Мсціслаўскае Евангелле,
каштоўная воклддка для якога была зроблена ў Канстанцінопалі. Рукапіс яго
аздоблены 4 мініяцюрамі, вытанчанай застаўкай і шматлікімі ініцыяламі. Сярод 1
твораў канца XII - XIII ст. вылучаюцца Полацкае і Аршанскае Евангеллі, упры-
гожаныя мініяцюрамі, рознакаляровымі засгаўкамі і ініцыяламі. У апошнім
былі змешчаны 2 унікальныя мініяцюры з выявамі Лукі і Матфея, выкананыя ў
старавізантыйскім стылі, а сярод ужытых тут 310 ініцыялаў шэраг мае выяі^.і
чалавека. Важнай гістарычнай крыніцай з’яўлясцца Друцкае Евангелле XIV сі. Ц
са змешчаных у ім дадатковых запісаў вядома, што гэты горад быў зі снаванш ]
яшчэ ў X ст., а першы храм у ім узвялі ажно ў 1001 г.
Сярод іншых тагачасных дакументальных помнікаў нельга не адзначынь
створанае ў канцы XII ст. «Жыціе Ефрасінні Полацкай», якое дайшло да нае у
спісе XVI ст. і зараз захоўваецца ў Пецярбургу, а таксама пропаведзі, малітііы,
павучанні і прытчы вядомага беларускага асветніка епіскапа Кірылы Тураўск.»
га. Усяго ўцалела каля 70 яго твораў (у больш позніх спісах). Сярод іх - ііапу
чанні «Аб зыходзе душы», «Аб страху Божым», «Аб мудрасці», «Аб карыснасіп
чытання кніг», а таксама «Прытча аб чалавечай душы і целе» і «Слова пра іне,
каб не забываць сваіх настаўнікаў».
Асобнае месца сярод дакументальных помнікаў гэтага перыяду займаюпн
берасцяные граматы. 3 прычыны дарагавізны пергамента берасцяной карнР
звычайна карыстаўся просты народ пры дзелавой паўсядзённай перапісцы. I Ін
тым баку бяросты, што прылягаў да дрэва, літары пісаліся завостранай каспн
ной ці жалезнай палачкай (пісалам). Найбольш добра захавалася берасняіы*
грамата, якая была знойдзена у 1959 г. пры раскопках на пл. Свабоды ў Вітч»
ску. Яна датуецца мяжой XIII - XIV стст. і ўяўляе сабою ліст жыхара Ноўгаралй
да тутэйшага гараджаніна: «От Степана к Нежнле. Еслн ты продал одежду,
купн мне рожь за 6 грнвен. Еслн же чего не продал, то пошлн мне налнчнос і ыі>
Еслн жс продал, то сделан доброе дело - купн мне рожь». Урывак грамаіы іы-
чатку XIII ст. трапіў у рукі археолагаў і ў Мсціславс на Замкаван гары ў 1980 і
«...пшеннцы четыре с половнной грнвны ...заплатнл Семен...» Шэраг іісрн
314
сцяных грамат з Полацка і Віцебска быў знойдзены ў Ноўгарадзе (у тым ліку
ад нсйкага Жыравіта). У нскаторых з іх узгадваюцца і асобы з Беларусі - Гаўка-
налачанін (ХП ст.).
Надзвычай цікавымі дакумснтальнымі помнікамі з’яўляюцца надпісы
на розных рэчах паўсядзённага ўжытку і ўнрыгажэннях, знойдзеных у час ар-
хсалагічных раскопак. Сярод іх неабходна вылучыць пячаткі полацкага князя
Ізяслава Уладзіміравіча і тураўскага князя Ізяслава Яраславіча (абсдзве XI ст.),
а гаксама Ефрасінні Полацкай (XII ст.). У Брэсце быў выяўлены самшытавы
ірэбень з выразаным на ім кірылічным алфавітам (ад «а» да «л»). У XI ст. у
надмурку Полацкага Сафійскага сабора свае імёны нддрапалі на плоскім камя-
ііі будаўнікі храма. Тагачасныя надпісы ацалслі на рэштках керамічных амфар
(ІІінск) і драўляных прасліц (Віцсбск, Пінск). Шырокую вядомасць атрымалі
і іксты, змешчаныя на крыжы Ефрасінні Полацкай і Барысавых камянях.
Унікальнымі дакументальнымі помнікамі сталі раскапаныя архсолагамі на
мссцы варажскага гарадзішча XI - XII стст. каля в. Маскавічы (Браслаўскі р-н)
М касцяных абломкаў з язычніцкімі замовамі і імёнамі ваяроў, зробленымі на
ііспове змяшанага рунічна-кірылічнага алфавіту.
З’яўленне ў Беларусі значнай колькасці разнастайных дакументальных
іюмнікаў прывяло да ўзнікнення і спецыяльных сховішчаў для іх захоўвання.
V XI ст. былі створаны першыя айчынныя бібліятэкі, дзе знаходзіліся летапісы,
іраматы і свенкая перакладная літаратура. Дакладна вядома пра існаванне па-
юбнага сховішча ў Полацкай Сафіі.
Такім чынам, у IX - сяр. XIII ст. пачалося складванне першых айчынных
і.ікументальных помнікаў, якія ў далсйшым сталі важненшымі крыніцамі па
і ісіорыі зараджэння дзяржаўнасці на беларускіх зсмлях і мінулым старажытна-
ін ларускіх княстваў.
15.2. Дакументальныя помнікі
другой паловы XIII - XVIII ст.
Утварэннс Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) прывяло да значных змен
\ ісапалітычным становішчы Усходняй Еўропы. Аб’яднанне старажытнабела-
рггкіх княстваў з язычніцкімі плямёнамі Прыбалтыкі дазволіла ім на роўных
ірірацьстаяць татарам і крыжакам. Дакладнае ўяўленне аб тых часах можна
Ьпасці псраважна па дакументальных крыніцах. На жаль, Навагрудскі і Пінскі
к ілінсы таго перыяду не захаваліся, але Галіцка-Валынскі летапіс XIII ст. па-
ір.іоязна апісвае тагачасныя падзеі ў Бсларусі (праўленне Міндоўга, Войшалка,
Іроіі’ізеня). Мснавіта тут змешчана адно з найбольш ранніх узгадванняў пра
мну «Белая Русь» - пры апісанні жаніцьбы польскага караля Казіміра з дачкой
•« пкага князя Гедыміна Ганнай (1305) гаворыцца аб тым, што палонныя палякі
•н.і Лііве і Бслай Русі» каштавалі 10 літоўскіх грошаў, але з нагоды вяселля
нім.іг іх адпусцілі дадому - «замест дара брачнага». Таксама ў летапісе зме-
315
шчана інфармацыя па гісторыі Пінска, Брэста і Навагрудка, даюцца звесткі пра
заснаванне Лаўрышаўскага манаст ыра і будаўніцтва Камянсцкай вежы. Пры гэ-
тым, аднак, падзеі ў творы паказаны з нункіу погляду галіцка-валынскіх князёў,
якія спрабавалі захапіць Заходнюю Беларусь, а таму часта ваявалі з ВКЛ.
Пэўную цікавасць прадстаўляюць і тагачасныя замежныя хронікі. У пер-
шую чаргу гэта так званыя крыжацкія хронікі, якія складаліся ў Прыбалтыцы ў
XIII - XIV стст. Сярод іх можна назваць «Хроніку» Генрыха Латвійскага (1224 -
1227), дзе змешчана важная інфармацыя пра Полацкае княства, васальныя яму
ўдзелы Герцыке і Кукейнос, мірныя дагаворы Полацка і Рыгі. У друюй паловс
XIII ст. была створана «Старэйшая рыфмаваная хроніка», дзе не толькі пака-
зана барацьба крыжакоў з беларускімі княствамі, але і распавядаецца псторыя
ўтварэння Міндоўгам ВКЛ. У 1326 г. П. Дусбургам была створана «Хроніка
Прускай зямлі» - тут апісаны напады крыжакоў на Гродна і Навагрудак. Значны
факталагічны матэрыял пра пачатковы этап станаўлення ВКЛ утрымлівасцца і
ў «Хроніцы» Віганда з Марбурга XIV ст. Гэты твор прысвсчаны паходам кры-
жакоў у Беларусь у 1293 - 1294 гг. Храніст апісвас веліч і маіугныя сцсны замка
ў Гродне, расказвае пра аблогу Полацка ў 1381 г. войскамі Скіргайлы і магістра
Лівонскага ордэна, піша пра штурм Гродзенскага замка ў 1393 г. аб’яднанымі
войскамі рыцараў з Германіі, Францыі і Галандыі. Пад 1394 г. тут апісаны паход
французскіх і англійскіх рыцараў на Лідскі замак і Брэст. Дапаўняе гэты твор
«Хроніка Лівоніі» Г. Вартбурга (1378), у якой даецна апісанне паходаў рыцараў
на Полаччыну ў 1333 - 1334, 1366, 1375 - 1377 гг. Ва ўсіх азначаных творах
змсшчаная інфармацыя дазваляе скласці дакладнае ўражанне аб тагачасных
абарончых збудаваннях айчынных гарадоў, паказвае гісторыю барацьбы нашых
продкаў з еўрапейскімі рыцарамі-місіянерамі.
Пасля ўтварэння ВКЛ летапісанне ў Беларусі набыло новае развіццС
З’явілася неабходнасць у стварэнні агульнадзяржаўных летапісаў, дзе гісторы»
Беларусі, Літвы і Украіны адлюстроўвалася з пункту погляду заканамернасін
іх аб’яднання ў адзіную краіну. Псршымі агульнадзяржаўнымі летапісамі стнлі
«Лстапісец вялікіх князёў літоўскіх» (1430) і Беларуска-літоўскі летапіс (1446),
складзеныя ў Смаленску манахамі з асяроддзя мясцовага епіскапа Герасіміі,
прыхільніка вялікага князя Вітаўта. У гэтых творах паслядоўна апісваліся нп
дзеі IX - XV стст. Пры гэтым асноўная інфармацыя падавалася такім чыннм
што пераемнасць Кіеўскай Русі і ВКЛ станавілася відавочнай. У склад азннчн
ных летапісаў былі ўключаны гістарычныя апавяданні («Аповесць пра Кеік іу
та») і творы панеіерычнага жанру («Пахвала Віз аўту»). Прычым якраз Вшг, і
тут паказаны ў якасці найбольш славутай асобы ў гісторыі ВКЛ. Адметнаі нь
гэтых лстапісаў стала іх арыентацыя на адносна шырокае кола чытачоў, нн»
праявілася ў напружанай сюжэтнай лініі, захапляльным апісанні драмагычны*
сцэн, дынаміцы і маляўнічасці апавядання. Падобны стыль характэрны і і »
«Пахвалы гетману Канстанціну Астрожскаму» (1519). Дзякуючы ёй, заріп мк
ведаем біяграфію гэтага знакамітага палкаводца. Ён параўноўваецца з Аінк
316
ёхам (набліжаны Аляксандра Македонскага), індыйскім царом Порам і армян-
скім царом Тыгранам, а падначаленыя яму беларускія ваяры, зіодна аўтару тво-
ра, «уподобнлнся свонм мужеством храбрым макпдонянам... храбрым рыцерем
славного града Родоса».
У XVI ст. ідэі дзяржаўнага патрыятызму ў ВКЛ значна ўзмацніліся, што
было звязана з актывізацыян воннаў з Масквою. Летапісы ўсё болын белетры-
заваліся, а ў іх змсст усё часцей уключаліся вусна-паэтычныя легенды і паданні.
У 1520-я гг. у Вільні па заказе канцлера ВКЛ А. Гаштольда і віленскага біс-
купа П. Гальшанскага была створана «Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і
Жамойцкага». Пад ціскам ідэалагічных запаграбаванняў часу ў гэтым творы
гісторыя ВКЛ падверглася істотнай карэкціроўцы праз увядзенне ў яе, у якасці
іаснавальніка літоўскага народа, рымскага патрыцыя часоў імпсрагара Нерона
ІІалсмона. Гэта дазволіла мясцовай шляхце адстойваць сваё высакароднае па-
ходжанне ад знаці Рымскай імпсрыі. У творы прыводзяцца і цікавыя рэальныя
факты з пстарычнага мінулага Беларусі. Тут маюцца звесткі пра існаванне ў
I ічлацку веча, даецца апісанне язычніцкіх абрадаў, узгадваюцца бітвы з крыжа-
камі і татарамі. У той жа час айчынная гісторыя тут часам трактавалася даволі
пдвольна і нават скажона - у хроніцы сцвярджалася, што Навагрудак і Грод-
іі.і заснаваў літоўскі князь Эрдзівіл, а Ефрасіння Полацкая напрыканцы свайю
жыцця псраехала ў Рым, дзс «Богу служыла шчыра і асвяцілася, цяпер яе завуць
івятая Праксэдыс. У імя гэтан святой у Рыме і касцёл збудавалі і там жа яе цела
паклалі». У канцы твора была змешчана «Аповесць пра Жыгімонта і Барбару
І’.ідзівіл», дзс распавядалася пра каханне і таннас вянчаннс вялікага князя Лі-
юўскага Жыгімонта II Аўгуста і прыгажуні Барбары Радзівіл. Невядомы аўтар
і.нырычна паказаў тут уссагульнае грамадскае асуджэнне шлюбу манарха з
бяздзетнай удавой некаралеўскага роду.
Важным этапам у развіцці айчыннага летапісання і гістарычнай прозы
гнайго часу стала так званая «Хроніка Быхаўца» (першая трэць XVI ст). Гэта ,
і .імы поўны звод агульнадзяржаўных летапісаў і хронік, які ўключаў Беларуска-
пігоўскі летапіс 1446 г., Галіцка-Валынскі летапіс, Хроніку ВКЛ і інш Акрамя
і.нх) сюды былі ўключаны ў якасці завершаных белетрызаваных твораў асобныя
і іс і арычныя апавяданні (паход Альгерда на Маскву, паражэнне арміі Вітаўта на
|> Ворскле, апісанні Грунвальдскан ды Клсцкай бітваў), а таксама псторыі ства-
|> нііія асобных магнацкіх радоў (Алелькавічы, Гаштольды, Га^ьшанскія). Сваю
ц і іву твор атрымаў ад прозвішча памешчыка А. Быхаўца, у бібліязэцы якога
I 1820-я гт. яна была знойдзена (маёнтак Маплёўцы пад Ваўкавыскам). Пага-
н>выя запісы ў ім арганічна звязаны з гістарычнымі паданнямі і разважання-
мі храніста. Мэтай храніста было імкненне найбольш поўна апісаць псторыю
ІН\ I, сцвердзіць палітычную магутнасць і незалсжнасць дзяржавы, паказаць
». ііч і самабытнасць яе гістарычнага мінулага. Адным з кірункаў дасягнення
і ч.на, на думку аўтара, была нсабходнасць абуджэння цікавасці суайчыннікаў
іН і історыі айчыны, пашырэнне ў грамадстве пагрыятычных настрояў.
317
Макет друкарскага станка ў Нацыянальпым музеіў Мінску
Яскравай праявай у Беларусі і'уманістычных ідэй Рэнесансу стала дзсн
насць Ф. Скарыны, які ў 1517 - 1519 гг. у Празс надрукаваў 23 кнігі Старо
га Запавету, а потым у Вільні выдаў «Малую падарожную кніжыцу» (1522) I
«Апостал» (1525). Вынікам дзейнасці першадрукара стала лідэрства Беларуіі
ў кнігавыдавсцкай справе ва ўсім рэгіёне. Новы ўздым яна атрымала ў сярэд п
нс XVI ст., пасля пашырэння ў ВКЛ пратэстантызму. Сярод наіібольш важіп.іх
тагачасных кірылічных выданняў трэба адзначыць «Біблію» (1553, Брэст), «І<»
тэхізіс» С. Буднага (1562, Нясвіж) і «Евангелле» В. Цяпінскага (1580, Цяппі.і
Чашніцкі р-н).
Вялізнас значэнне для развіцця як кнігавыдавсцкай справы, так і ўссіі
чыннай літаратуры мела дзейнасць у 1574- 1623 гг. прыватнай друкарні брапц
Лукі і Кузьмы Мамонічаў у Вільні. У 1586 г. тут быў надрукаваны «ТрыбупАІ
абывацелям Вялікага Княства Літоўскага», а праз два гады - трэці Статут ВК I
З’яўлснне гэтых зборнікаў юрыдычных дакументаў было надзвычай актул п
ным і паспрыяла істотнаму змяншэнню нсгатыўных вынікаў для ВКЛ ад ш
ключэння Люблінскай уніі. Мамонічы актыўна фінансавалі выданне рэлігпінкК
літаратуры («Часаслоў», «Аностал», «Псалтыр», «Евангелле», «Павуч.ііііп
I. Дамаскіна 11. Златавуста) і вучэбных дапаможнікаў («Граматыка славспск.ін
«Дыялектыка», «Буквар»). Усяго ж за час дзейнасці друкарні тут выйшлп К1
кніг, значная частка якіх былі бсларускамоўнымі.
Яшчэ адным сведчаннем Рэнесансу стала з’яўленне ў Беларусі гсрпін |
эпічных паэм мясцовых аўтараў. Пачынальнікам гэтай літаратурнай траді.цц.
быў Я. Вісліцкі, які ў 1516 г. у Кракаве выдаў гістарычную паэму «Пруснн»
318
вайна». Другая частка паэмы прысвечана Грунвальдскай бітвс 1410 г. Аўтар,
адзін з псршых паэтаў-гуманістаў, усвядоміў эпахальнае значэнне псрамогі над
крыжакамі, уславіў ратную мужнасць войскаў Польшчы і ВКЛ, падаў вобразы
Ягайлы і Вітаўта. Паэма насычана вобразамі антычнай міфалогіі. Тут згадва-
юцца Клецкая бітва 1506г. і Аршанская бітва 1514 г., а таксама «славутыя сваёй
мужнасцю на вайне» беларусы. Працягам гэтага эпічнага жанру можна лічыць
паэму М. Гусоўскага «Песня пра постаць, дзікасць зубра і паляванне на яго»,
якая была выдадзсна ў Кракаве ў 1523 г. Змест твора, заснаваны на асабістых
пазіраннях, уражаннях ды перажываннях аўтара, вызначаўся арыгінальнасцю
і самабытнасцю, патрыятычным характарам. Зубр у паэме прадстаўляў алега-
рычны вобраз роднага краю, яго былой магутнасці. Таксама тут адлюстраваны
псаблівасці тагачаснага духоўнага жыцця і побыту беларусаў, іх заняткаў і ве-
р.іванняў. 3 вялікім мастацкім талентам апісваў М. Гусоўскі прыроду Беларусі і
паляванне назубра, гістарычна дакладна і праўдзіва падаў гераічнае мінулае на-
іпых продкаў, асобна ўславіў постаць Вітаўта. Чырвонай ніццю праз усю паэму
праходзіць галоўная ідэя тагачасных гуманістаў - глыбокая пашана да чалавека
як да разважлівай, дзейнай, гарманічна развітай асобы, перад якой адкрыты ўсе
магчымасці да самаўдасканалення і далейшага развіцця.
Прадаўжальнікам паэтычнай традыцыі ў Беларусі быў А. Рымша. У 1581 г.
вп выдаў рыфмаваную «Храналогію», у якой біблейскія падзеі былі размеркава-
іп.і па календарным прынцыпе. Цікава, што паэт, нягледзячы на сціслыя памсры
нюра, даў найменні кожнага месяца на трох мовах (старабеларускай літаратур-
нліі, старажытнагабрэйскай, народнай). Менавіта А. Рымша стаў адным з пачы-
нлтьнікаўу ВКЛ панегерычнай паэзіі: яму належаць насычаныя патрыятычным
аухам всршаваныя беларускамоўныя ўсхваленні на гербы А. Валовіча (1585),
I Сапегі (1588) і інш. Знаходзячыся на службе ў К. Радзівіла Перуна, ён пры-
епяціў яму паэму-панегірык (1585), напісаную ў выглядзе ўспамінаў аб удзеле
міязя ў Лівонскай вайне, з майстэрскім апісаннем батальных сцэн.
У XVII ст. адбываўся крызіс класічнага лстапісання, які прывёў да з’яўлен-
нн повых жанраў гістарычнай літаратуры. Па-першае, шырокую папулярнасць
п.іЬылі хранографы - своеасаблівыя гістарычныя энцыклапедыі, сярод якіх най-
(чільшую вядомасць атрымала «Вялікая хроніка». Паводле жанравай структуры
і н.і звод гістарычных аповссцей і пагадовых запісаў розных аўтараў з гісторыі
іі» пкай колькасці краін і народаў. Пачынаючы з апавядання цра стварэнне свсту,
«рпіііка падрабязна асвятляла гісторыю Старажытнай Грэцыі і Рыма, Візантыі
1І> пзкага Усходу. 3 еўрапейскай гісторыі тут асобная ўвага ўдзялялася імперыі
I' ір іа Вялікага. Вельмі дэтальна хранограф разглядаў і гісторыю ўсходніх славян,
і іі акцэнт рабіўся на мінулым Беларусі і Украіны (апісваліся падзеі да 1588 г).
Прычым гісторыя старажытнарускіх княстваў і ВКЛ падавалася тут у якасці
прі .іпічнай часткі агульнай сусвстнай гісторыі. Акрамя фактычнага матэрыялу
у пюры прыводзілася шмат міфаў і паданняў, што рабіла яго надзвычай папу-
інрным у шырокіх колах насельніцтва.
319
Далейшым развіццём гэтага жанру стала з’яўленне першых прац па ай-
чыннай псторыі. Так, у 1582 г у Караляўцы (суч. Калінінград) была выдадзена
«Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяс Русі» Мацея Стрыйкоўскага.
Яна ахоплівала перыяд ад стварэння свету да 1580 г. і акумулявала матэрыя- I
лы, сабраныя больш чым 150 аўтарамі (Герадотам, Страбонам, Я. Длугашам,
М Кромерам, М. Бельскім і інш ). Мінулае Беларусі тут падавалася адпаведна
тагачасных летапісаў. Прычым акрамя палітычнай гісторыі шмат увагі аўтар
удзяляў апісанню побыту насельніцтва, яго звычаяў і традыцый.
Па-другое, крызіс традьіцыйнага летапісання праявіўся ў пашырэнні ціка-
васці да жыцця асобных людзей. Вынікам гэтага стала з’яўленне дыярыушаў, ш
дзённікаў. 1х стваральнікамі былі прадстаўнікі шляхецкага і духоўнага саслоўяў, а
самі творы ўяўлялі сабой асабістыя ўспаміны аўтараў. Адным з першых падобных I
твораў у Беларусі стаў ананімны «Дзённік Люблінскага сейма 1569 года», дзе па-
драбязна, з майстэрскім апісаннем нават дробных бытавых сцэнак распавядаецца
пра няўдалую барацьбу прадстаўнікоў ВКЛ за захаванне самастойнасці сваёй краі-
ны. Сапраўднымі патрыётамі тут паказаны літоўскі падканцлер А. Валовіч і жмуд-
скі староста Я. Хадкевіч Пры гэтым прамова старосты перад каралём, сснатарамі
і пасламі ад 27 чэрвеня 1569 г. — гэта лспшы ўзор аратарскага майстэрства. Яна
прасякнута глыбінным філасофска-патрыятычным сэнсам, адзначана трагедый-
ным духам і насычана непаўторнымі эмацыянальна-вобразнымі адстушіеннямі.
Не меншас значэнне маюць і «Гістарычныя запіскі» Ф Еўлашоўскаі .і
(другая палова XVI — пач. XVII ст), у якіх апісваліся падзсі Лівонскай вайны і
працэс заключэння Люблінскай уніі. У першай палове XVII ст. быў створаны і
«Дыярыуш» А. Філіповіча. Сярод іншых тагачасных мемуараў трэба адзначыці.
успаміны князя М. К Радзівіла Сіроткі, дзе ён распавядаў пра свае замежныя
вандраванні (кан. XVI ст.). Цікавасць маюцьтаксама і мемуары Я. Цадроўскаіа,
у якіх апісваліся адметныя падзеі айчыннай гісторыі за 1617 - 1682 гг. Так, пал
1656 г. ён адзначаў: «21 сакавіка 1656 г. напусціў Пан Бог у розных месцах Міп
скага ваяводства і ў маім доме страшэнную веліч палявых мышэй, якія спачаіку
на полі, а потым у пунях, свіранах і на азяродах страшэнна псавалі збожжа
з прычыны чаго зараз жа пасля такога нашэсця мышэй наступіў вялікі голад
які працягваўся аж да жніва ў 1657 г. Галодныя людзі елі катоў, сабак і ўсякую
здыхляціну, а пад канец рэзалі людзсй і елі іх целы Усяго гэтага я сам, нязначш.і
чалавек, нагледзсўся ўласнымі вачыма».
3 мемуараў XVIII ст. найперш неабходна адзначыць дыярыуш віленскаі н
ваяводы М. К. Радзівіла Рыбанькі, а таксама ўспаміны славутай лекаркі Саламгі
Руссцкай (Пільштыновай) аб наведванні ею Стамбула, Сафіі, Рыгі, Всны, 1Ь
цярбурга, Нясвіжа, а таксама сустрэчах з рускай імператрыцай Ганнай Іаанаў
най, прускім каралём Фрыдрыхам II, ды і з тым жа М. К. Радзівілам РыбанькаГі
пры двары якога яна жыла пэўны час.
Па-трэцяе, заняпад агульнадзяржаўнага летапісання прывёў да ствар ппі
асобных гарадскіх і сельскіх летапісаў. Быў складзены, напрыклад, Баркігш
320
баўскі летапіс, дзе адлюстроўваліся падзеі XVI - пачатку XVII ст., звязаныя з
в. Баркалабава (Быхаўскі р-н) Аўтарам твора з’яўляўся мясцовы праваслаўны
святар Ф. Філіповіч, а лёс гэтай нсвялікай вёскі паказваўся на фоне тагачасных
пстарычных падзей. У 1576 г. Ф Філіповіч адзначыў пераход ВКЛ на грыга-
рыянскі каляндар: «На початку от нсго новый календар украдоватнся почал,
прето немного лет н на свете мешкал». У цэлым жа аснову гэтага летапісу скла-
далі ўласныя ўспаміны святара Тут адзначаліся вялікія памеры спусташэння
беларускіх зямель у час Лівонскай вайны, давалася інфармацыя пра заключэнне
Брэсцкай царкоўнай уніі, спусташэннс Магілёва казацкім войскам С. Налівайкі,
паходы Ілжэдзмітрыяў I і II на Маскву. Таксама ў ім распавядалася аб вядомых
тагачасных грамадскіх і палі гычных дзеячах, асвстніках (Л. Сапсга, Л. Зізаній).
Сярод жа мясцовых спраў цікавасць мас апісаннс страшэннага голаду ва Усход-
няй Беларусі ў 1601 г., калі шмат народу было вымушана прасіць міластыню:
«Словы мовнлн снлне, слезне, горко: «Матухно, зезулюхно, утухно, панюшко,
сподарння, слонце, месец, звездухно, дай крошку хлебаі». Подле ворот будет
стоятн з раня до обеда н до полудня, так то просячм; тамже другнй под пло-
том н умрет... А коліі варнва просплп, тые слова мовплн: «Сподарння, пере-
пелочко, зорухно, зернетко, солнушко, дай ложечку днтятку вармвца сырого!».
Пад 1604 г. у летапісе паказаны паўсядзённыя клопаты беларускіх сялян, якія
дазваляюць скласці агульнае ўражанне аб тагачаснай арганізацыі іх гаспадаркі:
«Весна непогодная была - тогды жнто у цвету мороз побнл; также огуркн у цве-
гу мороз побнл, яко ж на тот час у господарстве мало хто бы ся мел огуркамн
іюхвалмтн; ягод, яблок, нных овогцов мало ся зостало для велнкнх дождов, моро-
юв, градов, толко грнбов-абабков в льте велмп много было зродпло, нж кождый
человек по двакрот у грмбы на день ходнл. Такжс за велнкнмн дождамн около
вслпкнх рек трав нн троха сена не коснлн. Но людн з ласкн божее было здорово».
У 1747 г. Ю. Трубніцкім была завсршана Магілёўская хроніка, якая распа-
вядала пра жыццё горада ў 1526 - 1746 іт. Пры яе напісанні ўжываліся дакумен-
іы мясцовага архіва, мемуары, а таксама славутыя гістарычныя творы. У канцы
ж хронікі была дададзена «Гісторыя пра рэвалюцыю ў Шведскім і Дацкім кара-
лсўствах», распавядаўшая пра Рэфармацыю ў Скандынавіі.
У 1768 г. С Аверкам было скончана напісанне Віцебскага летапісу. Ен
грунтаваўся на больш ранніх летапісах горада і распавядаў пра яго гісторыю
і часоў Кіеўскай Русі. Як правіла, тут адзначаліся падзеі, што засталіся ў па-
мяці гараджан; «У год 1629. Напярэдадні свята Ахвяравання Найсвяцейшай
1 Іанны, свята рускага, згарэла Саборная царква, у якой згінула нсзлічоная коль-
касць сабранага скарбу: золата, ссрабра, жэмчугу і другіх каштоўнасцсй... У
год 1680. Месяца всрасня, 16 дня выгараў Віцебск, сам горад, чатыры царквы,
р.пуша і крамы... У год 1686. Была ў Віцебску ў Дзвіне вельмі вялікая вада,
многа шкоды нарабіла віцяблянам, дамоў сто заліла і знясла... У год 1698. У
Піцебску была вялікая бура, з дамоў пазносіла дахі, з Заручаўскай царквы сар-
вала купал». Акрамя пагадовых запісаў з мінулага Віцсбска тут была змешчана
321
інфармацыя па гісторыі ВКЛ, а таксама часам не зусім дакладныя звесткі з усе-
агульнай гісторыі: «У год 1495. Эмануіл, партугальскі кароль, паслаў морам на
ўсход сонца, да Індыі, двух дасведчаных у зорнай навуцы, Крыштафа Калумба*
Дзякуючы іх розуму ўпершыню была знойдзсна дарога ў падземныя краіны».
У канцы ж Віцебскага летапісу прыводзіліся таксама спісы віцебскіх ваявод і
членаў магістрата.
Акрамя летапісаў і хронік важнымі дакументальнымі помнікамі Беларусі
XVI — XVIII стст., безумоўна, з’яўляліся і разнастайныя афіцыйныя дакумен-
ты. На першым месцы тут знаходзіцца Метрыка ВКЛ (дзяржаўны архіў). Сярод
змешчаных у ёй дакументаў былі даравальныя граматы, вялікакняскія прывілеі,
сеймавыя пастановы, попісы войска, гарадскія і валасныя граматы, перапісы
асобных старостваў і эканомій, генеалагічныя кнігі, мсжавыя карты і інш. Да
афіцыйных дакументальных помнікаў ВКЛ трэба аднесці таксама Актавыя кні-
гі. Гэта кнігі судовых устаноў, куды заносіліся скаргі ісцоў, пярэчанні адказ-
чыкаў, пратаколы допытаў, данясенні чыноўнікаў, тастамснты, дагаворы куплі-
продажу маёнткаў, падараванні, пагадненні аб арэндзе, пазыкі, прывілеі вялікіх
князёў, пастановы сеймаў і судоў. Вялікую каштоўнасць зараз уяўляюць інвен-
тары з апісаннямі шляхецкіх і царкоўных уладанняў. У іх давалася падрабязнае
апісанне населеных пунктаў па вуліцах, агляд шляхецкіх сядзіб (жыллёвыя і
гаспадарчыя пабудовы, планіроўка, інтэр’еры), звесткі аб размяшчэнні храмаў,
пастаялых двароў і г. д. Толькі дзякуючы інвентарам зараз можна прасачыць
гісторыю некаторых айчынных замкаў і рэзідэнцый феадалаў на працягу цэлых
стагоддзяў.
Існавалі ў Беларусі і прыватныя сховішчы дакументаў. Сярод буйнейшых
архіваў магнацкіх радоў вылучаліся зборы Радзівілаў, Сапегаў, Тышкевічаў і
Хадкевічаў. Агульным для ўсіх прыватных архіваў з’яўлялася падрабязнае апі-
саннс ўладанняў гаспадара. Калі ж улічыць той факт, што магнаты валодалі
агромністай колькасцю маёнткаў, фальваркаў і нават гарадоў па ўсёй Белару»
сі, то можна зразумець каштоўнасць гэтых матэрыялаў, дзе да таго ж дэтальнп
распісваліся адметнасці мясцовых шэдэўраў свецкай і культавай архітэктурііі,
узведзеных на сродкі гаспадара. Цікавая інфармацыя аб культавых збудаваннм
утрымлівалася і ў кляштарных архівах езуітаў у Полацку і Пінску, піяраў у Лі
дзе, дамініканцаў у Валынцах (Верхнядзвінскі р-н).
Асобнас месца ў тагачаснай дакументальнай спадчыне займае публіцы
стычная і палемічная літаратура. Так, у сярэдзіне XVI ст. з’явіўся трактат Міхз
лона Літвіна «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў» (да 1550), дзе гаварыл.існ
аб неабходнасці шырокіх рэформаў у ВКЛ, давалася апісанне побыту мясцоваі п
насельніцтва, былі прыведзены звесткі аб становішчы жанчын у тагачасш.ім
грамадстве і г. д.
* Прозвішча другога вандройніка не пазначана.
322
У першай палове XVII ст. была створана «Прамова Мялсшкі», дзе крыты-
каваліся норавы і звычкі шляхты, асуджалася знішчэнне народных традыцый
і бяздумнае перайманне ўсяго замежнага: «Разве не соблазн выкармліівать ка-
лакутскнх кур, варнть мх без лмку, жарнть разные птнчкн, этн торты, смльно
засахаренные с нзюмом, ммндалем, корнцей. На моей памятн не бывало такнх
лакомств; хорош был полоток с грнбкамн, утка с перчнком, печенка с луком нлм
с чесноком, а на роскошном банкете - рнсовая каша с шафраном. Внна венгер-
ского не зналн, а мсд н водку осушалн, но зато в деньгах был нзбыток, стромлн
каменные замкн, а на войне лучше дралнсь чем теперь». Блізкім па духу да
іэтага твору быў і «Ліст да Абуховіча» (1655 г.), дзе таксама высмейваліся па-
водзіны тагачаснай правячай эліты, не здольнай абаранінь Радзіму. Асобную
інкавасць маюць змешчаныя ў ім каларытныя беларускія народныя прыказкі і
нрымаўкі.
Адмстнай дакументальнай крыніцай таго перыяду з’яўляюцца апісанні
бсларускіх зямель, пакінутыя замежнымі падарожнікамі ці еўрапейцамі, што
нрацяілы час жылі ў ВКЛ. Так, у Беларусі ў пачатку XV ст. пабываў бургундскі
дыпламат Ж. дэ Ланаа, які аглядаў тутэйшыя гарады і сустракаўся з Вітаўтам
і Ягайлам. У пачатку XVI ст. наведаў Беларусь нямецкі дыпламат С. Гербер-
штэйн, які даў звссткі аб тагачасным вобліку Барысава, Брэста, Віцебска, Грод-
на, Крэва, Мінска, Оршы і Полацка, а таксама расказаў аб вайсковых перамогах
К. Астрожскага і мецяжы М. Глінскага. Яго твор «Запіскі аб маскоўскіх спра-
нах» быў выдадзены ў Вене ў 1549 г. У ім падрабязнае апісанне атрымалі занят-
кі і побыт бсларусаў, а таксама народныя звычаі і абрады.
У 1578 г. у Кракаве выйшла першае выданне «Хронікі Еўрапейскай Сар-
магыі» А. Гваньіні. Італьянец па паходжанні, ён працяглы перыяд служыў у
НКЛ, дзе нават займаў пэўны час насаду каменданта Віцебска. У сваім творы
ён даў шмат звестак па гісторыі і геаграфіі Беларусі, апісаў шэраг айчынных
і .ірадоў.
У 1582 - 1612 гг. сакратаром вялікіх князёў літоўскіх быў вядомы нямсцкі
чраніст Р. Гейдэнштэйн. У творы «Запіскі пра Маскоўскую вайну» дыпламат
прыводзіў цікавы матэрыял аб заключным перыядзс Лівонскай вайны - дэталё-
іы апісаў аблогу і штурм войскамі Рэчы Паспалітай Полацка.
Акрамя названых аўтараў літаратурныя замалёўкі тагачаснай Беларусі
п.ікінулі венсцыянец Р. Барберыні (1565), пасол Свяшчэннай Рымскай імперыі
мія іь Д. фон Бухаў (1575), нямецкі вандроўнік С. Кіхель (1586), англійскі пасол
1 Горсі (1591), рускі купец Т. Карабейнікаў (1593), рускі дыпламат і падарож-
пік П. Талстой (1667) і інш.
Часам у падобных творах акрамя апісання айчынных населеных пунктаў
імяшчаліся і назіранні саміх вандроўнікаў наконт паўсядзённага жыцця. Ган-
кнекі гандляр, які ў 1603 г. пабываў у Беларусі, піша наступнае: «Жнвут здесь
ітдн в жалкнх ннзенькнх лачужках, сколоченых нз сосновых брсвен, вмссте с
пііміі тут же нмеют, как полные господа, свое помеіценне н свнньн, м телята, н
323
овцы, м куры. Кроме того, у этого народа в жнлой горннце устранвается боль-
шая печь, служаіцая для трех целей - чтобы нагревать жнлье, печь хлсб н варнть
кушанье н, наконец, располагаться на ней с женой н детьмн на ночлег. Рядом с
печью, немного повыше, устроены полатн нз досок, поддержнваемые шестамн,
куда онн перебнраются нногда с печн. Но постелей у ннх не полагается, а спят
онн прямо в одежде нлн закутавшнсь в разные лохмотья. В нх домах совершен-
но темно, так как есть всего 2-3 отверстня, которые, служа для выхода дыма,
заменяют н окна».
Самымі ж арыгінальнымі дакументальнымі помнікамі тагачаснай Беларусі
з’яўляюцца мясцовыя арабскія рукапісныя кнігі. Напісаны яны былі татарамі,
якія сяліліся ў ВКЛ з XIV ст. і паступова прыстасавалі арабскую сістэму пісьма
да беларускай фанетыкі. Пры гэтым для абазначэння некагорых гукаў, якіх не
было ў арабскім алфавіце, былі створаны спецыяльныя літары («дз», «ц», «ж»,
«ч», «п»), У выніку з’явіліся ўнікальныя рукапісныя помнікі, напісаныя арабскім
пісьмом на беларускай мове (кітабы, тэфсіры, хамаілы, тэджвіды). Змест гэтыхі
кніг — усходнія паданні, казкі, прыгодніцкія аповесці, апісанні мусульманскіх
рытуалаў, маральна-этычныя павучанні для моладзі (пра шанаванне бацькоў, га-
сцей, бедных, сірот, суседзяў), варажба па літарах Карана, соннікі і г. д.
Такім чынам, дакументальная спадчына Беларусі XIII - XVIII стст. адзна-
чаецца вялікай колькасцю важных і цікавых крыніц, у якіх яскрава ад юстрава
на тагачаснае палітычнае, эканамічнае і культурнае жыццё нашай Радзімы. Мс-
навіта ў азначаных дакументах змешчана ўнікальная інфармацыя аб айчынных
помніках свецкага і культавага дойлідства, якія складаюць бясцэнную частку
нашай гісторыка-культурнай спадчыны.
15.3. Дакументальная спадчына XIX - XX стст.
У канцы XVIII ст. беларускія землі ўвайшлі ў склад Расійскай імпсрыі,
што не магло не адбіцца і на змесце дакументальных помнікаў. Так, найболы»
важнае мссца тут па-ранейшаму займалі дзённікі. Разам з тым з прычыны жо|я
сткай цэнзуры гэта былі псраважна мсмуары рускіх афіцэраў і чыноўнікаў, ін
неслі службу ў далучаных заходніх губернях. Нягледзячы на пэўную тэндэш
цыйнасць, гэтыя крыніцы змяшчаюць шмат карыснай інфармацыі па гіснірыі
тагачаснай Беларусі. Напрыклад, генерал I. Безбародка ў дзённіку расказваў нГі
жыцці ў Гродзенскім Новым замку апошняга караля Рэчы Паспалітай СтанісіЧ*
ва Аўгуста. А чыноўнік з ведамства віленскага генерал-губернатарства С. Жыр«
кевіч расказаў пра «чыстку» ў 1864 г. фондаў Віленскага музея старажытікісшні
«Разве моглн сохраннть для потомства какое-лнбо значенне — полунстлсііііініі
фрак Адама Мнцкевнча, халат последнего польского короля Понятовского, цц
ба Тадеуша Косцюшкн?».
Зразумела пры гэтым і тое, што асноўнай тэмай падобных мемуараў, іі|н»
свечаных Беларусі, было апісанне найбольш важных падзей, што адбывалі* I
324
працягу XIX - пачатку XX ст. У больш чым 20 дзённіках закраналася тэма вай-
ны 1812 г. (I. Благавешчанскі, М. Пятроў, М. Раманаў). Шмат мемуараў асвячала
працэс падаўлення паўстанняў 1830 - 1831 і 1863 - 1864 гг. (С. Акрэйц, А. Апо-
чын, Ф. Барталамей, К. Толь, I. Любарскі, В. Пато). Крыніцамі па гісторыі Пср-
шай сусветнай вайны сталі ўспаміны М. Лемке, А. Паліванава, У. Сухамлінава.
Мемуары русскіх вайскоўцаў і чыноўнікаў дапаўняюць успаміны мясцо-
вых жыхароў. Агульнай іх тэндэнцыяй з’яўляецца тое, што пісаліся яны пера-
важна асобамі, вымушанымі на доўгі час па тых ці іншых абставінах пакінуць
родныя мясціны, а таму падобныя творы насычаны настальгіяй па Радзіме.
Сярод падобных літаратурных крыніц можна назваць «Дзённікі маіх часоў»
Ю. Нямцэвіча, «Успаміны з мінулага» А. Адынііа, «Мае падарожжы» I. Дамей-
кі. Арыгінальнымі дакументальнымі помнікамі з’яўляюцца і мастацкія творы
вядомых беларускіх пісьменнікаў. У паэмах А. Міцкевіча «Пан Тадэвуш» і
«Дзяды» дасцца яскравае апісаннс тагачаснага побыту мясцовай шляхты.
Каштоўную інфармацыю для айчыннага краязнаўства прыводзіць у сваіх
гворах і У. Сыракомля. Так, у кнізе «Вандроўкі па маіх былых ваколіцах» ён дае
апісаннс арганізаванага К. С. Радзівілам Пане Каханку ў Нясвіжы 22 кастрычні-
ка 1783 г. свята ў гонар стогадовага юбілею славутай бітвы пад Вснай:
«Святкаванне перамогі караля Яна III над туркамі пад Венай нідзе з такой раско-
шай і велічнасцю не магло быць праведзена, як у горадзе Нясвіжы Бо ў славутую рада-
вую скарбніцу Радзівілаў былі пакладзены для захоўвання каралеўскія багацці і хатнія
рэчы вялікага Сабескага. Вельмі каштоўныя самі па сабе як дарагія металы і ювелірныя
вырабы, яны, аднак, мелі непараўналыіа большую каштоўнасць ад таго, што служылі
гзтаму вялікаму герою свайго часу. Аднымі рзчамі ён валодаў, займаючы высокія па-
сады ў Рэчы Паспалітай, удзельнічаючы ў войнах, другія адбіраў пераможнай рукой у
ынарлівых атаманскіх правадыроў, іншыя - з удзячнасцю атрымліваў у падарунак ад
хрысціянскіх манархаў. Тыя дарагія сямейныя рэчы да цяперашняга часу цалкам захава-
ліся ў радзівілаўскім доме. Гэтыя рэчы - адзіныя ў сваім родзе, ім няма цаны. Па загаду
караля Радзівіла япы былі перанесены са скарбніцы для публічнага паказу ў велічную
нясвіжскую езуіцкую базіліку і з густам раскладзены на троне пад аксамітным балдахі-
пам, дастойна ўшаноўваючы вялікага караля. Рэчы былі размешчаны ў наступным па-
радку: у цэнтры арыгінальны партрэткараля Яна III; пад ім-французскі ордэн Св. Духа;
іюбач - яго герб, два маршалкоўскія жэзлы, шабля, дзве булавы і дзве паліцы; каралеў-
ікі бунчук і штандарт турэцкага візіра ўзяты пад Венай; два турэцкія мушкеты; дзве
п.іры пісталетаў; каралеўскі бубен, якім ён склікаў да сябе ад’ютантаў у час бою; шчыт,
ін.тоблены перламі; два сагайдакі і лукі турэцкія; дзве турэцкія харугвы; кайстра караля
лля вады, што была пры сядле ў час баявых сутычак; плашч ордэна Св. Духа з чорнага
іжсаміту, абшыты золатам, і капялюш, аздоблены перламі, падараваныя Людовікам XIV;
мсч. прысланы Яну III Рымскім Папай Інакснціем XI з залатымі рукаяццю і похвай з
ііійіскім гербам. Акрамя таго, на дванаццаці добрых конях, якіх трымалі на дзядзінцы
псрад касцёлам, паказвалася багатая збруя, дыўдыкі і розныя рэчы, аздобленыя золагам,
«ыяментамі, перламі, рубінамі, смарагдамі і іншымі дарагімі камянямі, забраныя пад
Нснай каралём Янам у абозе вялікага візіра».
Унікальнымі тагачаснымі дакумснтальнымі помнікамі з’яўляюцца ана-
ііімныя сатырычныя творы «Энеіда навыварат» (да 1830; верагодны аўтар
325
В. Равінскі) і «Тарас на Парнасе» (1850-я гг.; верагодны аутар К. Вераніцын).
Адпаведна іх зместу антычныя героі і богі падаваліся ў антуражы паўсядзённа-
га жыцця тагачасных беларусаў - размаўлялі, паводзілі, апраналіся, весяліліся і
бедавалі яны як звычайныя тагачасныя сяляне ды збяднелыя шляхціцы. Дзяку-
ючы такому падыходу аўтарам удалося даць дэталёвае апісанне традыцыйнай
народнай культуры, паказаць самабытнасць і глыбіню беларускага фальклору.
Пры гэтым дадзеныя творы сталі адной з першых спроб пераўтварэння сярэд-
небеларускай гаворкі ў агульнанацыянальную літаратурную мову.
Працягваліся выдавацца ў гэты перыяд і нататкі падарожнікаў, што пра-
язджалі праз Беларусь. Сярод найбольш ранніх твораў можна вылучыць дзённік
вядомага пісьменніка Д. I. Фанвізіна, які ў канцы XVIII ст. даў апісанне шэрага
мясцовых палацаў і сядзіб (рэзідэнцыі кампазітара М. Радзівіла ў в Паланэчка
Баранавіцкага р-на). Цікавыя звесткі змешчаны ў творах мастака I. Д Захарава,
акадэмікаў В. М. Севяргіна, С. П. Шавырава і інш.
Лепшым творам у дадзеным жанры лічыцца дзённік П. М. Шпілеўскага, і
які ў сярэдзіне XIX ст. праехаў з Варшавы ў Барысаў. Сярод змешчаных тут вы-
датных замалёвак гарадоў заходняй і цэнтральнай Беларусі асобна вылучаецца |
па-майстэрску зробленае апісанне Мінска:
«Раскннутый на горах н крутнзнах Мннск почтн со всех трактов нлн вьездов пред-1
ставляет прекраснын внд. Пред вамн раскндывается панорама несколькнх гор, прнгор-
ков н крутых обрывов, устланных нскусственнымн н натуральнымн газонамн, большнмні
садамн, оранжереямн, роскошнымн цветннкамн п обмываемых водамн вьюшейся, как
змейка, Свнслочн, то в одном месте льнушей к набережной н текушей тнхо, спокойно,
то в другом как бы отпрянываюшей от свонх берегов, нсчезаюшей в долнне, а потом с
шумом н каскадом выбнваюшенся наружу н леннво перелнваюшейся чрез каменнстос
возвышенне. По горам, по прнгоркам красуются здання то высокне н шнрокне, то узкпс
н продолговатые с черепнчнымн крышамн во вкусе средннх веков, то, наконец чнстешД
кне, опрятненькне, зеленые нлн желтые домнкн с краснымн кровлямн, узорчатыміі став
нямн н решетчатой оградой. Прежде всего бросаются в глаза рошн н аллен огромного 1
городского сада, потом здання Нового рынка с его квадратным бульваром, архнереіі
ской крестовой церквн, почтовой конторы н лютеранского храма; двльше совершенпо
обнажается пред вамн громадная плошадь Высокого рынка с велнчественнымн камс
ішцамн православнон соборіюй церквн, рнмско-католнческой катедры, бернардннского
монастыря н гостнного двора. Правее от Высокого рынка город как будто разрываетсц)п
нсчезает в долнне Ннзкого рынка, закрытого Тронцкой горой н валамн древнего замк і
Наконец вдалн от Тронцкой горы вы вцднте шнроко раскннувшуюся Свнслочь н опоя
сываюшую собон некоторые частн Татарского конца н православное кладбнше Пересі^у
с его каменной церковью с золоченым куполом».
Шмат увагі П. М. Шпілеўскі ўдзяліў і апісанню традыцыйнай народп^іі
культуры, а таксама мовы:
«Белорусскнй язык так самостоятелен, так характернстнчен в археологнческом н
фнлологнческом отношеннях, предання, поверья н сказкн его так орнгннальны, до тоі»
нсполнены первобыгной, древней поэзнн славяно-русской, что прн настояшем развюііп
у нас фнлологнп н археологнн становнтся необходнмым нсследовать н нзыскать главпыІІ
прнтон древнсй русской славяншнны н познакомнться отчетлнво с родоначальнымп м
326
элементамн, сохраннвшнмнся в Белорусснн: нзучая белорусскнй язык, предання, поверья
н сказкп белорусского парода, мы пзучаем язык, понятня н вероваішя свопх предков».
Новай тэндэнцыяй XIX ст. стала нраца па выданні зборнікаў дакумен-
таў па гісторыі Беларусі. Найбольш актыўна яна вялася ў Вільні, дзе з 1865 г.
дзейнічала Археаграфічная камісія. Да 1915 г. яна выдала 39 тамоў матэрыялаў
Гродзенскага, Брэсцкага і Слонімскага земскіх судоў, магістратаў Брэста, Коб-
рына і Магілёва, інвентароў прыватных уладанняў. Два тамы былі прысвечаны
гісторыі царквы ў ВКЛ, а яшчэ два асвятлялі псторыю татарскай і яўрэйскай
абшчын у Бсларусі
Асобная Археаграфічная камісія дзейнічала і ў Пецярбургу. На працягу
XIX ст. яна выдала «Акты Заходняй Русі» (5 т., 1846 - 1853) і «Акты Паўднёвай
і Заходняй Расіі» (15 т., 1861 - 1892). Прыярытэт у іх аддаваўся дакументам па
палітычнай і рэлігійнай гісторыі Бсларусі: былі змешчаны судзебнік Казіміра IV,
нрывілеі Мінску, Віцебску, Полацку, Магілёву, Брэсту на магдэбургскае права,
Устава на валокі (1557), розныя дыпламатычныя дакументы, а таксама матэры-
ялы па гаспадарчым развіцці беларускіх зямель з XIV ст. Арыгіналы значнай
часткі азначаных дакумснтаў захоўваліся ў створаным у 1852 г. Віленскім архіве
старажытных актаў. Да 1903 г. падобнас архіўнае сховішча існавала таксама і ў
Віцебску, але пазней яго перавезлі ў Вільню. 3 1872 г. невялікі архіў дзейнічаў і ў
Мінску. Тут захоўваліся справы розных судовых інстанцый губерні. Ствараліся ў
Беларусі ў XIX ст. і публічныя бібліятэкі, разлічаныя на масавага чытача. Першыя
з іх пачалі сваю дзейнасць у Гродне (1830), Магілёве (1833) і Мінску (1845). У
1913 г. у Бсларусі дзсйнічала 850 бібліятэк з фондам больш чым у 420 тыс. тамоў.
На жаль, у гады Першай сусветнай вайны большасць дакументаў і каштоўных
кніг была эвакуіравана з заходніх губерняў на ўсход і назад ужо не вярнулася.
У савецкі час дакументальныя помнікі развіваліся па некалькіх кірунках:
Па-першае, па-ранейшаму выдавалася мемуарная літаратура, дзе асаблі-
вую важнасць набылі ўспаміны палітычных і грамадскіх дзеячоў (А. А. Гра-
мыка, К. Т. Мазураў, С. В. Прытыцкі). Тэмай вялікай колькасці мемуараў сталі
надзеі Вялікай Айчыннай вайны (В. I. Казлоў, I. Л. Сацункевіч, В. Ф. Мачульскі,
А. Т Стучэнка, А. Р. Галаўко, А. Палякоў). Выходзілі з друку аўтабіяграфіч-
ныя творы вядомых дзеячоў айчыннай культуры (Я Колас, М. Танк, П. Глебка,
Я. Н. Драздовіч, У. С. Каратксвіч, А. М. Адамовіч, I. П. Шамякін). Новай тэн-
дэнцыяй стала пераўтварэнне ўспамінаў у захапляльныя гістарычныя раманы,
чаму садзейнічаў удзел у іх стварэнні пісьменнікаў і журналістаў. Пры гэтым
большасць змешчанай тут інфармацыі датычылася апісаннЯ' гістарычных па-
дзсй, сведкамі якіх былі аўтары. У той жа час пытанні, звязаныя з гісторыка-
культурнай спадчынай, закраналіся толькі зрэдку. Генерал П. Г. Грыгарэнка па-
кніуў успаміны аб знішчэнні ў 1936 г. Успенскага сабора ў Віцебску:
«Ровно полтора месяца заняла подготовка взрыва. Но зато взрыв превзошел все
«жндання. Взрыва в прнвычном поішманнн не было. Только гул н трескотня сыплю-
ншхся сверху кнрпнчей. Храм просто осел, нздав протяжный стон, н превратнлся в груду
мірпнчей. Нменно кнрпнчей, а не обломков стен. Взрыв мы пронзвелн на рассвете. РІ вот
327
я стою у огромной кнрпнчной кучн н, честпо созпаюсь, любуюсь свосй работой, тем, как
краснво взорвано: подьезжай машнна н прямо нз этой кучн бросай кнрпнчн в машнну 11
ннкому, мне втом чнсле, в голову не прншло, что на этом месте был шсдевр архнтектуры п
место духовногообшення людей с Богом. Забыв об этом, мы любовалнсь горой кнрпнчей».
Па-другое, якасна новым відам дакументальных крыніц сталі кіна-, фота-1
фонадакументы. Першыя фотаздымкі айчынных помнікаў псторыі і культуры
рабіліся яшчэ ў пачатку XX ст. (Я. Балзункевіч, Я. Булгак), але толькі далейшае
развіццё тэхнікі надало гэтаму працэсу масавы характар. Менавіта дзякуіочы
амагарскім і прафесійным фотаздымкам, а таксама дзейнасці айчынных рэжы-
сёраў, якія здымалі ў міжваенны псрыяд у былых памешчыцкіх сядзібах кіна-
фільмы, да нашага часу дайшлі выявы знішчаных пазней шэдэўраў беларускага
дойлідства (у Станькаўскім палацьі ў 1930-я гг. здымаўся фільм «Дуброўскі»),
Часам толькі ацалелыя фота- і кінаматэрыялы дазваляюць праводзіць рэстаўра-
цыйныя работы (Нясвіж).
Па-трэцяе, на дзяржаўны ўлік былі ўзяты ўсе архіўныя сховішчы, што даз-
воліла палепшыць справу зберажэння і памнажэння дакументальных помнікаў.
Ужо ў 1922 г. быў створаны Цэнтральны архіў БССР. Зараз у Беларусі дзейнічае
6 буйных архіваў (Нацыянальны архіў, Нацыянальныя гістарычныя архівы ў
Мінску і Гродне, Цэнтральны дзяржаўньі архіў-музей літаратуры і мастацтва,
Цэнтральньі дзяржаўны архіў кінафотадакументаў, Цэнтральны дзяржаўны
архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі). Акрамя іх маюцца таксама абласныя
архівы і архівы асобных устаноў (Акадэміі навук, БДУ, БДЭУ і інш.).
Шмат каштоўных дакументальных помнікаў захоўваецца і ў бібліятэках
краіны. Пасля ўтварэння БССР у бібліятэчнай справе была праведзена рэформа,
якая скасавала прыватныя публічныя бібліятэкі. У 1922 г. была ўтворана аб’яд-
наная Беларуская дзяржаўная і ўніверсітэцкая бібліятэка з філіяламі ў Віцебску,
Гомелі, Магілёве і пры Доме ўрада ў Мінску. На сёння ў Беларусі дзейнічас
каля 6 тыс. бібліятэк з кніжным фондам у 90 млн т. У буйнейшых бібліятэках
існуюць аддзелы рэдкіх кніг, дзе захоўваюцца каштоўныя рарытэты. У Нацы-
янальнай бібліятэцы Беларусі зберагаецца 42 інкунабулы (друкаваныя кнігі,
выдадзеныя да XVI ст.), 7 выданняў Ф. Скарыны і шэраг індыйскіх рукапісаў
на пальмавых лістах (XIX ст), якія адносяцца да дакументальных помнікаў
сусветнага значэння. Таксама тут знаходзіцца некалькі кніг са збору Л. Сапсгі.
дадатковую каштоўнасць якім надаюць унікальныя пергаментныя пераплёты і
сярэднявечнымі нотнымі запісамі. У сваю чаргу ў Цэнтральнай навуковай бі
бліятэцы імя Я. Коласа захоўваюцца Брэсцкая Біблія (1563) і рэдкія выданні і
Нясвіжскага кнігазбору Радзівілаў.
У цэлым неабходна адзначыць, што дакументальныя помнікі Беларусі
з’яўляюцца адным з важнейшых элементаў айчыннай гісторыка-культурнап
спадчыны. Менавіта яны ўтрымліваюць тую найкаштоўнейшую інфармацыю,
якая дазваляе скласці дакладнае ўяўленне аб традыцыйнай народнай культуры,
а таксама мінулым асобных шэдэўраў архітэктуры і мастацтва, звязаўшы іх і
вядомымі гістарычнымі падзеямі і асобамі.
328
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Прааналізуйце эвалюцыю летапісання ў Беларусі.
2. Якім чынам ідэі Рэнесансу паўплывалі на айчынныя дакументальныя
помнікі?
3. Вызначыце асноўныя віды беларускай дакументальнай спадчыны.
4. Раскрыйце адметнасці асобных айчынных дакументальных помнікаў.
5. Адзначце значэнне дакументальных помнікаў для вывучэння гісторы-
ка-культурнай спадчыны Беларусі.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Самым старажытным у Беларусі лічыцца:
1) Аршанскае Евангелле;
2) Полацкае Евангелле;
3) Мсціслаўскае Евангелле;
4) Тураўскае Евангелле.
2. Берасцяная грамата ў Беларусі была знойдзена ў:
1) Мінску;
2) Віцебску;
3) Магілёве;
4) Гродне.
3. Аб'яднаная Беларуская дзяржаўная і ўпіверсітэцкая бібліятэка
была ўтворана ў Мінску ў:
1) 1830 г.;
2) 1922 г.;
3) 1549 г.;
4) 1446 г.
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыііенні да відаў дакумепталыіых помнікаў:
1) летапіс; а) арабскія рукапісныя кніп,
2) Евангелле; б) гістарычна-літаратурны твор з пагадовым апісаннем падзей;
3) кітабы; в) асабістыя ўспаміны аб тых ці іншых гістарычных падзеях;
4) дыярыуш; г) рэлігійна-гістарычны твор пра зямное жыццё і пакуты Хрыста.
329
5. У дачыпенні да аўтарства вядомых дакумепталыіых помнікаў:
1) «Аповесць мінулых гадоў»; 2) «Апостал»; а) Ф. Скарына; б) А. Міцкевіч;
3) «Гістарычныя запіскі»; 4) «Дзяды»; в) Нестар; г) Ф. Еўлашоўскі.
6. У дачынешіі да даціроўкі асобных дакумепталыіых помпікаў:
1) «Жыціе Ефрасінні Полацкай»; а) XV ст.;
2) «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх»; б) XVIII ст.;
3) «Віцебскі летапіс» С. Аверкі; в) XIX ст.,
4) «Акты Заходняй Русі»; г) XII ст.
Закончыце сказ:
7. Першая дакумснталыіая інфармацыя аб плямёнах, што жылі на тэрыто-
рыі сучаснан Беларусі, змешчана ў 9-томнай гісторыі свету___.
8. С. Будны ў 1562 г. у Нясвіжы выдаў__.
9. Своеасаблівыя гістарычныя энцыклапедыі, што з’явіліся на беларускіх
землях у XVII ст., называюцца.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Беларускія летапісы і хронікі. Мінск, 1997.
Нсторня кннгм, кннжного дела н бнблнографнн в Белорусснн. Мннск, 1986
Помнікі старажытнай беларускай пісьменнасці. Мінск, 1975.
Чамярыцкі. В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры / В. А. Чамя
рыцкі. Мінск, 1969.
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Александровіч, С. Кнігі і людзі / С. Александровіч. Мінск, 1976.
Анталогія даўняй беларускай літаратуры: XI - першая палова XVIII сі
Мінск, 2005.
Вайтовіч, Н. Т Баркалабаўскі летапіс / Н. Т. Вайтовіч. Мінск, 1977.
Галенчанка, Г. Я. Францыск Скарына - беларускі і ўсходнеславянскі нер
шадрукар/ Г. Я. Галенчанка. Мінск, 1993.
Грыцкевіч, В. П. Шляхі вялі праз Беларусь / В. П. Грыцкевіч, А. I. Малі.
дзіс. Мінск, 1980.
Гусоўскі, М. Песня пра зубра / пер. з лац. У Шатона / М. Гусоўскі. Мінск, 199-1
Дыярыуш князя Міхала Казіміра Радзівіла //Спадчына. 1994. № 4-5; 199$
№ 1-6; 1996. № 1-2,4.
Ермаловіч, М. Беларускія летапісы і іх лёс / М. Ермаловіч // Помнікі гісю
рыі і культуры Беларусі. 1970. № 4
330
Кніга Бсларусі: зводны каталог (1517 - 1917). Мінск, 1986.
Лабынііау, Ю. Пачатас Скарынам. Бсларуская друкаваная літаратура эпохі
Рэнссансу / Ю. Лабыннаў. Мінск, 1990.
Левшун, Л. В. Псторня восточнославянского кннжного слова IX - XVII вв. /
Л. В. Левшун. Мннск, 2001.
Мальдзіс, А. I. Бсларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст.: на-
рысы быту і звычаяў / А. I. Мальдзіс. Мінск, 1982.
Мальдзіс, А. I. На скрыжаванні славянскіх градыцый: літаратура Беларусі пе-
раходнага псрыяду (другая палова XVII - XVIII ст.) / А. I. Мальдзіс. Мінск, 1988,
Мальдзіс, А. I. Падарожжа ў XIX ст.: з гісторыі беларускай літаратуры,
мастацтва і культуры / А. I. Мальдзіс. Мінск, 1969.
Мельнікаў, А.А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына. Светапогляд /
А.А. Мельнікаў. Мінск, 1997.
Нікалаеў, М. Палата кнігапісная. Рукапісная кніга на Беларусі ў X XVIII стст /
М.Нікалаеў. Мінск, 1993.
Пільштынова, С. Авантуры майго жыцця / С. Пільштынова. Мінск, 1993.
Подокіішн, С. А Францнск Скорпна / С. А. Подокшнн. М., 1981.
Помнікі мемуарнай літаратуры Беларусі XVII ст. Мінск, 1983.
Рассадзін. С. Я. Герадотавы андрафагі / С. Я Рассадзін // Весці АН БССР.
Сер. грамад. навук. 1992. № 3-4.
Саверчанка, I. Ацгеа тедіосгііая. Кніжна-пісьмовая культура Бсларуеі: Ад-
раджэнне і ранняе барока /1. Саверчанка. Мінск, 1998.
Саверчанка, I. Старажытная паэзія Беларусі. XVI - першая палова XVII ст. /
I Саверчанка. Мінск, 1992.
Саверчанка, І.В. Сымон Будны - гуманіст і рэфарматар / І.В. Саверчанка.
Мінск, 1993.
Свяжынскі. У. М. «Гістарычныя запіскі» Ф. Еўлашэўскага / У. М. Свяжын-
скі. Мінск, 1990.
Скарына, Ф. Прадмовы і пасляслоўі / Ф. Скарьіна. Мінск, 1969.
Скарына і яго эпоха. Міпск, 1990.
Слова пра паход Ігаравы / уклад., прадм. і камент. В А. Чамярыцкага.
Мшск, 1985.
Средневековая Русь в текстах н документах. Мннск, 2005.
Улаіцнк. Н. Н. Введенне в нзученне белорусско-лнтовского лстопнсання /
П. Н. Улашнк. М., 1985.
Францыск Скарына і яго час: энцыкл. давед. Мінск, 1988.
Чамярыцкі. В. А.Дц пытання аб раннім летапісанні Беларусі (XII - XIII ст) /
Н А. Чамярыцкі // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1965. № 3.
Шішлевскші. П. М. Путешествне по Полесыо н Белорусскому краю /
II М. Шпнлсвскнй. Мннск, 1992.
Штыхаў, Г.В Археолагі дапаўняюць летапісцаў / Г.В. Штыхаў. Мінск, 2009.
Юхо, I. А. Крыніцы беларуска-літоўскага права /1. А. Юхо. Мінск, 1986.
331
ГЛАВА 16
МЕМАРЫЯЛЫ I ПАМЯТНЫЯ МЯСЦІНЫ,
ЗВЯЗАНЫЯ 3 ГІСТАРЫЧНЫМ МІНУЛЫМ
БЕЛАРУСІ
16.1. Агульная характарыстыка помнікаў гісторыі,
іх значэнне для ўязнога турызму
і ідэалагічна-патрыятычнага выхавання
Гістарычнас мінулае Бсларусі напоўнена адметнымі падзеямі Менавіта
яны насычаюць яго рознакаляровымі фарбамі, дзе светлыя і аптымістычныя
таны ііераплятаюцца з цсмнымі трагедыйнымі. Рэхам прайшоўшых стагоддзяў
назаўсёды застануцца памятныя мясціны і розныя па прызначэнні пабудовы, як
адзначаныя зараз мемарыяламі, так і накуль забытыя.
У цэлым помнікі гісторыі - гэта аб’екты, якія звязаны з жыццём і дзей-
насцю адметных асоб, альбо адлюстроўваюць найбольш значныя моманты па-
літычна-эканамічнага і культурнага развіцця грамадства ад старажытнасці да
сучаснасці. На сённяшні дзень іх колькасць у Беларусі псравышае 1000 адзінак.
Яны выконваюць вялікую выхаваўчую функцыю, аказваюць моцнае эмацыя-
нальнае ўздзеянне на наведвальнікаў памятных мясцін. Пры гэтым гонар і на-
вага да сваіх слаўных суайчыннікаў, а таксама ўшанаванне намяці аб мінулым
Бацькаўшычны - гэта аснова паірыятызму ў любой краіне свету.
Асобна трэба адзначыць і наднацыянальнае значэнне шэрага айчынных
гістарычных помнікаў. Многія мясцовыя ўраджэнцы вядомы далёка за межамі
Беларусі, а таму мемарыяльныя аб’екты, звязаныя з іх жыццём, прыцягваюііь
павышаную ўваіу. Тое ж можна казаць і аб некаторых палітычных ды ваенных
падзсях, што займаюць пачэснае месца ў сусветнай гісторыі.
Разам з тым калі гаварыць аб сучасным становішчы помнікаў гісторыі,
то ў агульным спектры архітэктурна-мастацкай спадчыны яны хоць і займа
юць асобнас месца, але часцей за ўсё разглядаюцца ў якасці другарадных і да
паўнялыіых да асгатніх. Выкліканы такі падыход шэрагам фактараў. Па-пер
шае, з прычыны занядбанасці большасці патэнцыяльна цікавых для турызму
аб’ектаў пры распрацоўцы экскурсійных праграм пераважае не гістарычпая
каштоўнасць асобных помнікаў, а іх стан і зручнае месцазнаходжанне. Па-дру
гое, даволі «схематычнае» вывучэнне айчыннай гісторыі робіць значную частку
помнікаў гісторыі цікавымі больш для замежных турыстаў і навукоўцаў, у топ
час як шырокія колы беларускага грамадства мала знаёмы са слаўным мінулым
сваёй Радзімы. Па-трзцяе, большасць з гістарычных помнікаў знаходзіцца ў
далечыні ад традыцыйных турыстычных маршрутаў. Пры гэтым іх аднаўлсіін.
332
і насычэнне цікавымі экспанатамі патрабуе болын сродкаў, чым простая рэстаў-
рацыя асобных архітэктурных аб’ектаў.
Нягледзячы, аднак, на гэта, нс выклікае сумнення, што далейшас развіццё
айчыннаі'а іурызму нс ў стане абысціся якраз без належна добраўпарадкаваных
пстарычных помнікаў. Прычым яны неабходны як для якаснага ажыццяўлен-
ня патрыятычна-ідэалагічнай работы, так і для павелічэння колькасці адмет-
ных экскурсійных праграм. Апошнія, у сваю чаргу, надзвычай запатрабаваны ў
справе павслічэння аб’ёмаў уязнога турызму, для якога мемарыяльныя аб’скты
ў большасці выпадкаў куды больш цікавыя за айчынныя шэдэўры архітэктуры.
Звязана гэта са спецыфікай дадзеннага напрамку турыстычнага бізнесу і наяў-
насшо ў ім такіх відаў, як транзітны, дзелавы, настальгічны, рэлігійны.
Відавочна, што першыя два з іх прадугледжваюць інтэнсіўную праграму
знаходжання ў рэспубліцы, дзе на экскурсіі адвсдзены мінімум часу - зрабіць
яго запамінальным можна ў тым ліку і праз наведванне асобных помнікаў гі-
сторыі, так ці інакш звязаных з роднай краінай турыста. Што ж датычыцца на-
стальгічнага турызму, то якраз у Бсларусі ён мае вельмі вялікі патэнцыял, бо
шмат хто з нашых суайчыннікаў па нейкіх абставінах апынуўся далёка за межа-
мі сваёй Радзімы. Для яго развіцця неабходна распрацоўваць як агульныя, так і
індывідуальныя туры і наладжваць трывалыя сувязі з беларускан дыяспарай у
Англіі, Канадзе, Аўстраліі.
Таксама грэба ўлічваць адпаведныя пачуцці прадстаўнікоў айчынных маг-
нацкіх і шляхецкіх радоў, удзельнікаў Другой сусветнай вайны (салдат і вязняў),
эмігрантаў і г. д. На жаль, на дадзены момант толькі адзінкі з іх прыязджаюць у
Беларусь - неаднаразова ў роднай в. Вішнева (Валожынскі р-н) бываў Нобелеў-
скі лаўрэат і прэзідэнт Ізраіля Шымон Перэс; родавыя г. п. Ружаны (Пружанскі
р-н) і в. Дзярэчын (Зэльвенскі р-н) у 1998 г. наведаў грамадзянін Кеніі Яўстах
Севярын Сапега; у 2007 г. у Пінск на радзіму продкаў прыязджаў галоўны выка-
наўчы дырэкгар карпарацыі «Майкрасофт» Стывсн Балмэр (займас 31-е месца
ў спісе самых заможных людзсй свету), у 2009 г. родны Нясвіжскі замак агледзі-
лі Альжбета і Мікалай Радзівілы.
Надзвычай папулярным у апошні час становіцца і рэлігійны турызм. Пры
іэтым існуе некалькі асноўных напрамкаў паломніцтваў. Першы - наведванне
святых мясцін, звязаных з жыццём і дзейнасцю кананізаваных асоб, гаворка
аб якіх пойдзе ніжэй. Таксама сюды можна аднссці і арганізацыю экскурсій
лля вернікаў у раёны сканцэнтравання манастыроў. Асаблівае значэнне ў гэтым
плане мае Мсціслаўшчына. Яшчэ Сямёнам Лунгвенам Мсціслаўскім у канцы
XIV ст. тут былі закладзены 4 манастыры: Тупічаўскі знаходзіўся на ўскраі-
не Мсціслаўля; Пустынскі - побач з аднаймённай вёскай; Ануфрыеўскі - каля
Сяльца; Узнясенскі ў Мазалава. Відавочна, што іх аднаўленне ў стане прыдаць
усяму рэгіёну дадатковы імпульс у плане развіцця ў тым ліку і ўязнога турызму.
Адметным напрамкам паломніцтва з’яўляюцца і тьія храмы, дзе захоўва-
іоцца старажытныя абразы, якія лічацца цудатворнымі. Шырокую вядомасць
333
далёка за межамі Беларусі маюць абразы: «Маці Божай Жыровіцкай» (XV ст.,
Слонімскі р-н) і «Найсвяцейшай Дзевы Марыі Будслаўскай» (XVI ст., Мядзель-
скі р-н). Сярод славутых айчынных хрысціянскіх святынь неабходна адзначыць
абразы «Маці Божай», якія знаходзяцца: у Марышскіх касцёлах у в. Гудагай
(XVIII ст, Астравецкі р-н) і в. Тракелі (XVI ст., Воранаўскі р-н), Петранаўлаў-
скім касцёле ў в. Баруны (XVII ст., Ашмянскі р-н), Свята-Духаўскім саборы
ў Мінску (XVI ст.), Свята-Духаўскай царквс ў в Вялікае Падлессе (XVII ст.,
Ляхавіцкі р-н), Троіцкай царквеў Быхаве (XVII ст.) і інш.
Такім чынам, аналізуючы помнікі гісторыі як асобны элемент гісторыка-
кулыурнай спадчыны, можна адзначыць тое, што патэнцыяльна яны маюць не-
параўнальна вялікае значэнне як для пашырэння экскурсійных маршрутаў, так і
для развіцця патрыятычна-ідэалагічнага выхавання. Пры гэтым іх аднаўленне і
папулярызацыя ў стане павысіць цікавасць да нашай краіны ў свецс, зрабіць яе
куды болыіі прывабнай для замежных турыстаў.
16.2. Помнікі гісторыі Беларусі IX - XVIII стст.
Мемарыялы ў гонар славутых падзей і суайчыннікаў
Адной з важных адметнасцей помнікаў гісторыі з’яўляецца іх цесная
сувязь з дакументальнымі крыніцамі. Менавіта па гэтай нрычыне найбольш
старажытныя з іх у Беларўсі даціруюцца часам узнікнення першых гарадоў і
дзяржаў. Шырокую вядомасць набылі апісаныя ў летанісах падзеі канца X ст. -
спаленне Полацка і забойства Рагвалода Уладзімірам, няўдалы шлюб апошняга
з Рагнедай і вяртанне княпні разам з сынам Ізяславам на радзіму. У гонар слаў-
нага мінулага Полацка і яго заснавальнікаў у 2001 г. у цэнтры горада бьіў адкры-
ты мсмарыял «Крывічы» (А. Шатэрнік). Ён зроблены ў выглядзе ладдзі, на якой
у атачэнні воінаў стаіць маладая князёўна з маленькім сынам. На жаль, сама
Рагнеда так больш і нс ўбачыла родны Полацк - апошнія гады свайго жыцця
яна правяла ў Заслаўі пад Мінскам, дзе ёй, а таксама Ізяславу быў устаноўлены
помнік (пач. 2000-х гг.). Захаваўся тут і кальцавы вал гарадзішча «Замэчак» і
каменным крыжом у памяць 1000-годдзя прыняцця нашымі продкамі хрысці-
янства. 3 гэтай жа нагоды ў Віцебску ў 1992 г. на высокім беразе Дзвіны быў
пастаўлены вялікі крыж Ефрасінні Полацкай.
Своеасаблівымі помнікамі гісторыі пашырэння храсціянства на беларус-
кіх землях з’яўляюцца сведкі тых падзей — каменныя крыжы ў ваколіцах Турапа
(па паданні самі прыплылі сюды з Кіева па Дняпры і Прыпяці), а таксама валу-
ны з выбітымі на іх крыжамі ў в. Саранчаны (Пастаўскі р-н) і в Харчычы (Бя
рэзінскі р-н). Унікальнымі помнікамі гісторыі можна лічыць Барысавы камяш
У дахрысціянскую эіюху яны выкарыстоўваліся ў якасці язычніцкіх фстышау
а ў пачатку XII ст. пры полацкім князе Барысе Усяславічы на іх былі высечапы
крыжы і надпісы. Адзін такі камень зараз знаходзіцца ў в. Камень (Вілейскі р-
н; іншая назва - «Варацішын крыж»), а другі ў 1981 г. быў падняты з Дзвіны і
334
ўстаноўлены каля Сафійскага сабора ў Полацку. У 1936 г. па загаду ўлад уза-
рвалі славуты Рагвалодаў камень каля в. Дзятлава (Аршанскі р-н), вялікі крыж
і надпіс на якім былі выбіты па загаду полацкага князя Рагвалода Барысавіча ў
1171 г. У 1998 г. яго наменшаная конія была ўстаноўлена каля ўваходу ў Аршан-
скі музей гісторыі і кулыуры
У цэлым да ХПІ ст. у Беларусі было заснавана 35 гарадоў. У некаторых з
іх сярод сучаснай забудовы дагэтуль добра фіксуюцца месцы, дзе калісьці ўпер-
шыню пасяліліся людзі. Частка з іх адзначана мемарыяламі. У Оршы у гонар
930-годдзя першага ўпамінання на старажытным гарадзішчы ў 1997 г. быў ус-
таноўлены памятны знак - стылізаваная мураваная брама з лічбай «1067» на-
версе. У цэнтры Давыд-Гарадка (Лунінецкі р-н) у час святкавання 900-гадовага
юбілею горада быў адкрыты номнік яго заснавальніку князю Давыду Ігаравічу,
які стаіць у тагачасным вайсковым начынні з кап’ём у руках (2000 г., А. Дра-
нец). Побач на Замкавай гары быў пастаўлены і мсмарыяльны камснь з надпі-
сам «Адсюль есць пайшоў Гарадок Давыда».
Маюцца номнікі князям-заснавальнікам у Барысавс - Барыс Усяславіч
наказаны з мячом у руцэ і анёлам за снінай (2002), у Камянцы - Уладзімір Ва-
сількавіч стаіць побач з зубрам. У Гродне ў 1978 г. з нагоды 850-годдзя псршага
ўпамінання горада ў летапісу непадалёк ад Каложскай царквы бьілі ўзведзены
2 абеліскі з 6-метровымі выявамі воіна-латніка і жанчыны з ручніком у руках.
Мемарыяльныя камяні ўстаноўлены на былых дзядзінцах Друцка, Клецка і Ра-
гачова, а месца першага Полацкага дзядзінца адзначана нсвялічкай стэлай. На
жаль, большасць гарадоў не мае мемарыялаў, звязаных з пачатковым этапам іх
існавання. У лепшым выпадку пра час іх заснавання можна даведацца з памят-
ных дошак - у Мінску падобная інфармацыя змешчана на сцяне Дома фізкуль-
турніка, які займае частку тэрыторыі былога дзядзінца.
Сведчаннем змен у адносінах улад да гэтага старадаўняга перыяду бела-
рускай гісторыі можа служыць адкрыццё ў верасні 2007 г. у Полацку помніка
ў гонар самага славутага айчыннага князя - Усяслава Чарадзея (1044 - 1101,
А. Прохараў, вышыня 3,5 м). Уладар Полацкага княства сядзіць на кані, а побач
і ім ляціць сокал, які ўвасабляе неўтанмаваны дух летапіснага героя. Застасцца
юлькі спадзявацца, што ў далейшым падобнага ўшанавання будзс ўдастоены і
яго сын - Глеб Менскі (памёр у 1119 г.), утварыўшы ў 1104 г. новае незалежнае
княства, што і паклала пачатак узвышэнню сучаснай сталіцы Беларусі. Дагэтуль
пяма номніка і на месцы бітвы на Нямізе (1067), якая вядома/зараз толькі па ўс-
наміне ў «Слове аб палку Ігаравым». Не ўвекавечана памяць і аб абаронцах
Гомеля і Брэста, здолеўшых стрымаць татара-мангольскую навалу ў 1240-я гг.
Больш пашанцавала ў гэтым выпадку славутым асветнікам Беларусі. Еф-
расіння Полацкая (каля 1110-1173) вядомая сваён дабрачыннай дзейнасцю і за-
снаваннем пад Полацкам Спасаўскага манастыра, займае пачэснае месца ў пера-
ліку знакамітых суайчыннікаў. Памяць аб ёй увскавечана ў шэрагу мемарыялаў.
У Полацку ў яе гонар у 2000 г. быў пастаўлены помнік (I. Голубеў). Арыгіналь-
335
Капчіца Ефрасінні Полацкай у Рэчыцы
ную капліцу 24-метрован вышыні ў
1995 г узвялі ў Рэчыцы на месцы,
дзе ў 1910 г. спыняўся карабель, што
вёз мошчы святой з Кісва ў Полацк -
асіметрычная вертыкальная кампа-
зіцыя, якая складаецца з аркі-шпіля
з рознавялікімі пілонамі па баках,
крыжа на пастаменце і выявы святой
уверсе (Э. Агуновіч). Помнік рэлі-
гійнаму дзеячу і літаратару тых ча-
соў Кірыле Тураўскаму (каля 1130-
1182) у 1993 г. быў устаноўлены на
старажытным дзядзінцы Турава - фі-
гура асветніка размешчана на фоне
вялікага крыжа. У канцы 90-х гг.
скульптурныя выявы Ефрасінні По-
лацкай і Кірылы Тураўскага аздобілі
ўнутраны двор БДУ ў Мінску. На На-
вагрудчынс шануецца імя заснаваль-
ніка славутага Лаўрышаўскага мана-
стыра (1225) - архімандрыта Елісея,
помнік якому быў устаноўлены ў На-
вагрудку ў 1996 г.
Надзвычай важным этапам у
айчыннай гісторыі стала ўтварэнне ВКЛ. Кансалідацыя беларускіх і літоўскіх
зямель выратавала іх ад разрабавання і захопу знешнімі ворагамі. Вызначальная
роля тут належыць Міндоўгу, пры якім Навагрудак стаў сталіцай новай дзяржа-
вы. На жаль, памяць аб гэтым таленавітым палкаводцу і палітыку не ўвекавечл-
на ў Беларусі асобным помнікам. Але ў Навагрудку ўцалела «Гара Міндоўгаі
дзе згодна паданням ён і быў пахаваны ў 1263 г (памятны знак устаноўлены ў
1993 г)
Да помнікаў гісторыі, распавядаючых аб працэсе складвання ВКЛ, можп.і
аднесці некагорыя з тагачасных архітэктурных шэдэўраў. Так, Камянецкая всжп
служыць напамінам аб спробах галіцка-валынскіх князёў у XIII ст. заваявані.
поўдзень Беларусі. Гродзенская Каложская царква стала своеасаблівым помш
кам Давыду Гарадзенскаму, які ў 1326 г. быў па-здрадніцку забіты ў час пахо.п
ў Германію і пахаваны каля гэтага храма - зараз тут на вялізным валуне выбі і ы
адпаведны мемарыяльны надпіс.
Лідскі замак з’яўляецца свсдкам нападаў крыжацкіх атрадаў на айчынныя
гарады, побач з ім мяркуецца ў бліжэйшьі час устанавіць помнік яго заснавалі.
ніку - вялікаму князю Гедыміну (памёр у 1341), які першым аб’яднаў усе беліі'
рускія землі ў адзінай дзяржавс. Перамагчы ж крыжакоў здолелі толькі злучв
336
ныя арміі ВКЛ і Польшчы ў бітвс пры Грунвальдзе ў 1410 г, а пачатак гэтаму
трываламу саюзу быў накладзены ў велічным Крэўскім замку, дзе ў 1385 г. вя-
лікаму князю Ягайле (каля 1352 - 1434) была прапанавана польская карона. Сам
замак такім чынам з шэдэўра абарончага дойлідства пераўтварыўся ў каштоўны
помнік гісторыі, які можа прывабіць айчынных і замежных турыстаў не толькі
рэшткамі сваіх збудаванняў, але і непаўторным «подыхам гісторыі».
Адмстнае мссца ў айчыннай гісторыі займае і Соф’я Гальшанская, якая
ў 1422 г. выйшла замуж за Ягайлу і стала такім чынам родапачынальніцай ды-
настыі Ягелонаў. Памятная дошка ў гонар 500-годдзя іх вянчання была ўста-
ноўлена на сцяне касцёла Праабражэння Гасподняга ў Навагрудку, а ў самой
в. Гальшаны (Ашмянскі р-н) напамінам аб славутай княгіні служыць мемары-
яльны камень (2002).
Цікавай і неардынарнай асобай у айчыннай гісторыі другой паловы XIV ст.
быў Андрэй Полацкі, помнік якому ўстанавілі ў родным горадзе князя ў 2009 г.
Сын Альгерда, ён марыў аб стварэнні сваёй дзяржавы, асновай для якой павінны
былі стаць падначаленыя яму Полацкае і Пскоўскае княствы. Не аднойчы гэты
таленавіты палкаводзец змагаўся супраць крыжакоў, але сапраўдную славу яму
прынесла Кулікоўская бітва - яго цяжкаўзброеныя конныя рыцары з Полацка
спачатку вытрымалі націск татара-мангол, а потым і давяршылі разгром арды
Мамая. Загінуў жа князь Андрэй у трагічнай бітве з татарамі на Ворскле ў 1399 г.,
дзе ў няроўнай бітве палі шмат хто з беларускага і еўрапейскага рыцарства.
Прымаў удзел у той бітве і вялікі князь Вітаўт (1350 - 1430), асоба якога ста-
годдзямі лічылася найбольш паважанай сярод айчынных ваяроў і палітычных
дзеячоў. Не згасла памяць аб чалавеку, узняўшым ВКЛ на вяршыню магутнасці,
і сёння, але дагэтуль яго велічная постаць так і не ўшанавана.
Значную частку гісторыі ВКЛ і ў далейшым займалі шматлікія войны. Іх
маўклівымі сведкамі з’яўляюцца сотні безымянных курганоў, дзе побач ляжаць
абаронцы і заваёўнікі. Так, у расне Клецка і Слуцка падобныя помнікі засталіся
пасля знішчэння ў 1506 і 1508 гг. вялікіх атрадаў крымскіх татар, а каля в. Гаць-
каўшчына і в. Краніўна (Аршанскі р-н) — з часоў перамогі арміі вялікага гетмана
літоўскага Канстанціна Астрожскага над маскоўскім войскам у 1514 г. 3 перы-
яду Лівонскай вайны ў Полацку захаваўся фрагмент «Вала Івана Грознага» даў-
жынёй 400 м і вышынёй да 10 м, які калісьці прыкрываў Ніжні замак. Акрамя
гэтага ў в. Малая Сітна і в. Туроўля пад Полацкам ацалелі земляныя ўмацаванні
крэпасцей, узведзеных рускім войскам у 1563 г Бясконцыя Войны вяло ВКЛ і з
Асманскай імперыей. У касцёлеПраабражэнняГасподнягаў Навагрудку ў 1643 г.
па загадзе мясцовага кашталяна Яна Рудаміна Дусяцкага была ўмуравана мема-
рыяльная мармуровая пліта (275 на 150 см) з пералікам імёнаў тьіх, хто паў у
час бітвы з туркамі пад Хацінам (1621). У в. Патапавічы (Ляхавіцкі р-н) уздоўж
дарогі ўстаноўлена 10 камянёў-надмагілляў з выбітымі на іх крыжамі і датамі
«1683», што, на думку некаторых даследчыкаў, можа быць звязана са славутай
псрамогай арміі Яна III Сабескага над туркамі пад Венай.
337
На жаль, у Бсларусі практычна нс засталося помнікаў гісторыі, непа-
срэдна звязаных з жыццём і творчасцю славутых асвстнікаў і гуманістаў XVI -
XVII стст. Частковай кампенсацыяй гэтага з’яўляюцца ўстаноўлсныя ў іх гонар
помнікі Так, ФранцьіскуСкарыне(каля 1490-каля 1551)яньібыліўзведзсныў
Полацку (1974, А. і I. Глебавы, А. Заспіцкі) і Лідзе (1993, В. Янушксвіч). Акрамя
гэтага ў 1990 г. у былым будынку брацкай школы ў Полацку быў адкрыты му-
зсй беларускага кнігадрукавання, значная частка экспазіцыі якога прысвечана
жыццю і творчасці псршадрукара. Помнік Сымону Буднаму (каля 1530 - 1593)
пастаўлены ў Нясвіжы, каля будынка старой плябаніі як магчьімага свсдкі яго
дзейнасці (1982, С. Гарбунова).
Псршаму айчыннаму філосафу-атэісту Казіміру Лышчьінскаму (1634 -
1689), сналснаму ў Варшаве за напісанне трактата «Аб нсіснаванні Бога», мема-
рьіяльны камень устаноўлены ў в. Малыя Шчытнікі (Брэсцкі р-н) - паблізу ад
месца, дзс калісьці знаходзіўся яго родавы маснтак. Пятру Мсціслаўцу (памёр
пасля 1576) і Сімяону Полацкаму (1629 - 1680), аказаўшьім станоўчы ўплыў на
развіццё рускай культурьі, манумснты паставілі ўдзячныя землякі - у Мсціславе
(1986) і Полацку (2003, А. Фінскі). У апошнім, дарэчы, з 1994 г. таксама дзейні-
чае музей-бібліятэка Сімяона Полапкага. У ліку асвстнікаў таго часу неабходна
адзначыць і Соф’ю Раздзівіл з роду Алелькавічаў (1585 - 1612), якая шмат зра-
біла для абароны праваслаўя ў Беларусі і за гэта была ўключана ў склад Сабора
беларускіх святых (помнік сй устаноўлсны ў 1990-я гг. у Слуцку).
Своеасаблівьі пантэон знакамітых суайчыннікаў, як ужо адзначалася,
створаны ва ўнутраным двары БДУ у Мінску - у канцы 90-х гг. тут былі такса-
ма адкрьіты номнікі М. Гусоўскаму, Ф. Скарынс, В. Цяпінскаму і С. Буднаму.
На жаль, часам падобныя помнікі ўстанаўліваюцца бсз адпавсднай «навуковай
аргуменацыі», а сапраўдныя пстарычныя мясціны застаюцца па-за ўвагай -
С БудныпамёрусядзібешляхшцаЛьваМаклокаўв Вішнева(Валожынскі р-н),
дзе памяць аб ім так і не была ўшанавана (сама вёска ўваходзіць у склад па-
пулярнай экскурсіі «Валожын - Багданава - Гальшаны»). Практычна забытая і
размешчаная паблізу в. Лоск (Валожынскі р-н), дзе ў 1570 - 1580-я гг. працавала
кальвінская друкарня і пэўны час жыў С. Будны (на мясцовай школе ў 1983 г.
бьіла ўстаноўлена мемарыяльная дошка).
Адсутнасць помніка ці музся перашкаджае выкарыстанню ў турыстычных
маршрутах па Навагрудчыне постаці ўраджэнкі гэтых мясцін Саламсі Руссцкап
(Пільштынова, 1718 - пасля 1760) - славутай лекаркі, якая спалучыла сакрэты
арабскай медыцыны з дасягнсннямі сўрапсйскай фармакалогіі і практыкавала ў
Стамбуле, Всне, Пецярбургу, Сафіі і Нясвіжьі (лячыла кн. Міхала Радзівіла Ры-
баньку). У падобнымстансзнаходзіццаіаеобаКазіміраСсмяновіча(каля 1600-
пасля 1651) з Віцсбшчыны, які атрымаў сусветную вядомасць дзякуючы сваім
вынаходніцтвам у сферы шматступенчатага ракетабудавання.
Крокам у лепшы бок стала адкрыццс ў Гродне ў 2007 г. (У. Панцелеяў)
помніка Жану Эмануэлю Жылібсру (1741 - 1814) - французскаму вучонаму-
338
прыродазнаўцу, які кіраваў псршай на тэрыторыі сучаснай Беларусі вышэйшай
навучальнай установай - Гродзснскай мсдыцынскан акадэміяй (1776 - 1781).
Трагічнай старонкай айчыннай гісторыі з’яўляюцца крывавыя войны
сярэдзіны XVII - пачатку XVIII ст. Ахвярамі ўзброеных канфліктаў Рэчы Па-
спалітай са Швсцыяй, Расіяй і Запарожскай Ссччу стала каля 2 млн белару-
саў. Большасць з іх так і засталіся бсзымяннымі, але каталіцкі святар-місіянср
Андрэй Баболя (1591 - 1657), закатаваны казакамі, быў у 1938 г. кананізаваны
і ўвайшоў у лік каталіцкіх святых Беларусі (з’яўляецца галоўным патронам Пін-
скай епархіі). Месца ж яго казні ў Іванава адзначана мемарыяльным знакам, а
помнік святому ўстаноўлены каля тутэйшага Крыжаўзвіжанскага касцёла.
Праваслаўнай царквой ушанаваны ігумсн Афанасій Філіповіч (1595 —
1648), які быў расстраляны за дапамогу казакам Б. Хмяльніцкага. На месцы
смерці святара ў в. Аркадыя (Брэсцкі р-н) на мяжы XIX - XX стст. была ўз-
всдзена драўляная Афанасьеўская царква, а з 1995 г. тут дзсйнічае мужчынскі
манастыр, які носіць імя пакутніка. Служаць напамінам аб тых часах шматлікія
курганы, якія мясцовыя жыхары часам называюць «Шведскімі канцамі», -
в. Малыя Шчытнікі (Брэсцкі р-н), в. Сгруга (Маларыцкі р-н), в. Вылазы (Пін-
скі р-н); рэшткі зсмляных умацаванняў нскалі магутных крэпасцсй - Ляхавічы,
в Жабср (Драгічынскі р-н), в. Старая Мыш (Баранавіцкі р-н), паўразбураныя
всжы замкаў у Навагрудку і в. Смаляны (Аршанскі р-н). Сляды ад гармагнага
абстрэлу і ўмураваныя ў сцсны ядры засгаліся ад Паўночнай вайньі ў Міхайлаў-
скім касцёле ў в. Гнсзна (Ваўкавыскі р-н) і касцёле Святога Іаана Хрысціцсля ў
в Камаі (Пастаўскі р-н). Вядомым помнікам гісторыі з’яўляецца «Дом Пятра I»
у Полацку, дзе рускі імператар жыў летам 1705 г.
Што ж датычыцца шматлікіх тагачасных бітваў, то ў гонар сражэння пад
в. Лясной (1708, Слаўгарадскі р-н) быў створаны адііаведны мемарыяльны
комплскс. Узведзены з нагоды 200-гадовага юбілею, ён складаецца з капліцы,
падобнай на казачны замак, манумснта з выявай арла ў гонар псрамогі і абсліс-
ка на могілках загінуўшых. Таксама напамінам аб Паўночнай вайне служыць і
нсвялікі мемарыял у памяць забітых лстам 1706 г. рускіх воінаў у в. Асінагорск
(Пастаўскі р-н). У сваю чаргу ў гонар не вярнуўшыхся на радзіму шведскіх сал-
дат быў пастаўлены абеліск у в. Алсксічы (1708, Зэльвенскі р-н).
Важнай всхай у мінулым нашай Радзімы стаў псрыяд падзелаў Рэчы Па-
спалітай. Менавіта Бсларусь у тыя часы аказалася месцам, дзе вырашаўся да-
лсйшы лёс усяго рэгіёна, а таму і памятных аб’ектаў, звязаных з тымі падзсямі
тут хапас.
Па-першае, у в. Воўчын (Камянсцкі р-н) знаходзілася родавая рэзідэнцыя
Панятоўскіх, дзе нарадзіўся апошні кароль Станіслаў Аўгуст. Да нашага часу ў
іэтай вёсцы ацалеў Троіцкі касцёл, у якім у 1733 г. яго хрысцілі, а ў 1938 г. былі
пахаваны астанкі манарха.
Па-другое, з удзслам беларускіх дэпутатаў Варшаўскі сейм 3 мая 1791 г.
прыняў Канстытуцыю Рэчы Паспалітай, у гонар якой па ўсёй краіне патрыёты
339
ўзводзілі мсмарыяльныя калоны - в. Бездзсж (Драгічынскі р-н), в. Глыбокае,
в. Лявонпаль (Міёрскі р-н). Адмсна ж Канстытуцыі і рашэнне аб другім падзсле
Рэчы Паспалітай былі прыняты на так званым «нямым» сейме, што праходзіў у
1793 г. у Гродзенскім Каралеўскім палацы. Тут жа, дарэчы, у маі - всрасні 1794 г.
працавала Гродзенская паўстанцкая парадкавая камісія, на наседжэнні якой
29 верасня прьісутнічаў Т Касцюшка.
Па-трэцяе, менавіта Беларусь стала радзімай шэрага адмстных асоб таго
часу. Ужо адзначалася, што ў в. Грушаўцы (Ляхавіцкі р-н) нарадзіўся, жыў і быў
пахаваны Тадэвуш Рэйтан (1742 — 1780) - адданы патрыёт, які ў час сейма 1773 г.
адзіны з паслоў катэгарычна адмовіўся ўхваліць першы падзел Рэчы Паспа-
літай (рашэнне павінна было прымацца адзінагалосна), за што судом быў па-
збаўлены «гонару і маёмасці». Пасля ж здзяйснення гэтай акцыі сграціў розум
і быў прывезены сваякамі да хаты, дзе неўзабаве скончыў жыццё самагубствам.
У далейшым яго ўчынак афіцыйна быў прызнаны ў Польшчы «вартым напы-
янальнай жалобы» і «ўзорам для пераймання». У 1993 г. на радзіме Т. Рэйтана
быў устаноўлены мемарыяльны знак.
Цесна звязаны з Беларуссю і біяграфіі асноўных кіраўнікоў паўстання
1794 г Так, у фал. Мерачоўшчына ў прадмесці Косава (Івацэвіцкі р-н) нарадзіў-
ся Тадэвуш Касцюшка (1746 - 1817). Пад Брэстам у Скоках уцалела рэзідэнцыя
вядомага пісьменніка Юльяна Нямцэвіча (1757- 1841)-лепшага сябра і ад’ю-
танта Т Касцюшкі А ў в Відзы Лоўчынскія (Браслаўскі р-н) захаваўся палац
псраемніка Т Касцюшкі на пасадзе кіраўніка паўстанцкіх войск Тамаша Ваў-
жэцкага (1753 — 1816). Яго магіла з бронзавым крыжом знаходзіцца ў Відзах.
Па-чацвёртае, нс забыты і месцы асобных бітваў, дзе вырашаўся далейшы
лёс Беларусі. У в Сталовічы (Баранавіцкі р-н) мемарыяльны знак устаноўлены
ў памяць аб бітве арміі вялікага гетмана літоўскага М. К. Агінскага з войскам
А. Суворава ў верасні 1771 г. Напамінам жа аб самым буйным супрацьстаянні
паўстанцаў-касінераў К. Серакоўскага з арміяй А. Суворава (20 тыс чалавск з
абодвух бакоў) падКрупчыцамі 17 верасня 1794 г стала мемарыяльная капліца,
ўзведзеная ў в. Чыжэўшчына (Жабінкаўскі р-н). Ушаноўвае памяць аб тых па-
дзеях і памятны камень з надпісам «Ценям
Касцюшкі» ў рэзідэнцыі Міхала Клеафаса
Агінскага (1765 - 1833) у в. Залессе (Смар-
гонскі р-н). Дарэчы, самому кампазітару і
дзяржаўнаму дзеячу помнік устаноўлены ў
Маладзечне (1990-я гг.) - у 1794 г. ён за свой
кошт узброіў атрад і спрабаваў узняць паў-
станне ў ваколіцах Мінска.
Па-пятае, у Беларусі ёсць і памятныя
мясціны, звязаныя з жыццём фельдмарша-
ла А Суворава, які за падаўленне паўстання
Памятны каменьу в. Залессе 1794 г. атрымаў ва ўласнасць Кобрынскую
340
эканомію. У сядзібнымдомс,дзевядомыпалкаводзецадпачываўу 1797 і 1800гг.,
у 1948 г. быў адкрыты ваенна-гістарычны музсй з 2 гарматамі на ўваходзе.
Акрамя таго ў Кббрыне маецца нскалькі прысвсчаных яму помнікаў - каля му-
зея (1948) і ў гарадскіх скверах (1950, 1963)
Такім чынам, анчынныя помнікі гісторыі IX - XVIII стст. прадстаўлены
шэрагам унікальных аб’сктаў, якія яскрава адлюстроўваюць усе асноўныя эта-
пы сацыяльна-палітычнага і культурнага развіцця тагачаснай Беларусі.
16.3. Помнікі гісторыі на беларускіх землях
у складзе Расійскай імперыі.
Мемарыялы і дамы-музеі
Знішчэннс Рэчы Паспалітай паклала пачатак якасна новаму этапу ў гісто-
рыі Беларусі. Жаданне Пецярбурга ўмацаваць сваё становішча ў рэгіёне пра-
явілася ў пашырэнні рускага землсўласніцтва. Двойчы наведала далучаныя
тэрыторыі Кацярына II. Сведкам яс сустрэчы ў 1780 г. з аўстрыйскім імпера-
тарам Іосіфам у Магілёве стаў Станіславаўскі касцёл, дзе манархі праслухалі
літургію. а таксама дом, прызначаны для жылля імііератара Іосіфа (адзначаны
мемарыяльнай дошкай). Да гістарычных помнікаў, звязаных з візітам 1787 г.,
можна аднесці Крычаўскі палац, у якім Р, Пацёмкін урачыста сустракаў імпе-
ратрыцу, царкву Раства Багародзіцы ў Слаўгарадзс - ёй Кацярына II падаравала
троннае крэсла, а таксама Чачэрскую ратушу, дзе ў яе гонар быў арганізаваны
пыіпны банкет.
Цікавы той перыяд для турызму і наяўнасцю цэлага шэрага адметных
асоб, якія цалкам заслужылі права стаць шырока вядомымі ў беларускім гра-
мадстве. У першую чаргу гэта Міхал Валіцкі (1746 - 1828) - айчынны «граф
Монтэ-Крыста», які разбагацсў, уваходзячы ў бліжэйшае кола французскага
караля Людовіка XVI і яго жонкі каралевы Марыі Антуанэты, а пазнсй здзіў-
ляўшы шыкоўнымі прыёмамі Пецярбург і Варшаву (таксама з’яўляўся буйным
мсцэнатам). У Гродне яму належалі былыя палацы адміністратара і віцэ-адмі-
ністратара, якія лёгка можна было б нераўтварыць у надзвычай прывабныя экс-
курсійныя аб’екты. Дуброўна, у сваю чаргу, стала радзімай Аляксандра Казар-
скага (1797 - 1833) - капітана брыга «Мсркурый» (18 гармат), які ў маі 1828 г.
4 гадзіны вёў няроўны бой з турэцкімі лінкорамі «Селіміе» (110 гармат) ды
«Рэал-бей» (74 гарматы) і выйшаў з яго пераможпам. У 1834 г. у Севастопалі ў
гонар гсроя быў пастаўлены помнік «Казарскаму. Нашчадкам у прыклад», але ў
Беларусі ён практычна забыты.
Вялікай групай помнікаў у Беларусі прадстаўлены падзеі вайны 1812 г.
Так, у Ваўкавыску ацалсў асабняк, у якім размяшчалася штаб-кватэра 2-й рус-
кай арміі П. Баграціёна. У 1949 г. у ім быў адкрыты ваенна-гістарычны музей,
а перад уваходам пастаўлены бюст палкаводца. Мсмарыяламі таксама ўвска-
вечаны асобныя бітвы рускіх і французскіх войскаў. У Кобрыне ў гонар зні-
341
шчэння буйнога саксонскага атрада ў 1912 г быў устаноўлсны бронзавьі арол
на пастаменце з 4 марцірамі паабапал У в. Салтанаўка пад Магілсвам у 1912 г.
узвялі неакласічную капліцу ў памяць аб нрарыве адступаючай рускай арміі
за Дняпро. У Полацку ў час баёў за пераправу праз Палагу з абодвух бакоў
загінула больш за 10 тыс. салдат, а тутэйшы мост атрымаў назву «чырвонага»
(у 1975 г. пераўтвораны ў мемарыял). У Полацку ў 2009 г. адноўлена, разбу-
раная ў савсцкі час, мемарыяльная капліца ў гонар перамогі над Напалеонам.
Адзначаны помнікамі і месцы баёў у в. Асінагорск (Пастаўскі р-н), Верхнядз-
вінску, в. Вароны (Віцебскі р-н), в. Клястычы (Расонскі р-н), в. Леніна (Слуцкі
р-н), Маладзсчне, в. Плешчаніцы (Лагойскі р-н).
Пад Барысавам каля в. Студзёнка і в. Брылі адбылася знакамітая бітва за
пераправу праз Бярэзіну - у гонар 150-годдзя тых падзсй тут былі ўстаноўлены
3 помнікі рускім войскам, а ў 1997 г. - паўшым французскім салдатам. У Ба-
рысаве ацалелі непасрэдныя сведкі тых баёў - земляныя ўмацаванні «Батарэі»,
якія калісьці прыкрывалі падыходы да маста цераз Бярэзіну У памяць аб баях
за Віцсбск у 1912 г. быў узвсдзены 26-метровы абеліск з выявай двухгаловага
арла і 4 марцірамі па баках.
Асобныя помнікі ставіліся на могілках загінуўшых афіцэраў. Пахаванні
рускіх генсралаў маюцца: у Гродне - С. Ланскова, Дзярэчыне — Е. Гампера,
Слоніме — М. Лявіцкага, в. Саколішчы пад Расонамі — П. Кульнева. Месца гі-
белі невядомага французскага афіцэра ў в. Алянец пад Смаргонню адзначана
капліцай.
Ва ўсходняй Бсларусі існуе шмат курганных могільнікаў, якія ў памяць
аб пахаваных тут салдатах называюць «Французскімі» ці «Напалеонаўскімі» —
в. Воранава (Полацкі р-н), в. Грынькі і в Рыжанкі (Чашніцкі р-н), в. Ціміразс-
ва (Сенненскі р-н). Са знаходжаннем Напалеона ў Беларусі звязана; сядзіба ў
Бешанковічах (тут жа маецца і дуб, пад якім імператар пазіраваў мастаку), а
таксама кляштар кармелітаў у Глыбокім і палац губернатара ў Віцебску, дзе ён
спыняўся на адпачынак.
Рух дзскабрыстаў у Беларусі адзначаны некалькімі памятнымі месца-
мі. У в. Парычы (Светлагорскі р-н) знаходзіцца магіла сасланага сюдьі сябра
А. Пушкіна- Міхаіла Пушчына (1800 - 1869). У в. Выганічы пад Ракавам у 1987 г.
быў устаноўлены мемарыяльны знак Аляксандру Бястужаву (1797 - 1837), які
жыў тут у 1821 - 1822 гг. Цікавым помнікам гісгорыі з’яўляецца і Бабруйская
крэпасць, дзе па плану «Паўднёвага таварыства» ў 1823 г меркаваўся арышт
Аляксандра I. Пасля ж правалу паўстання ў тугэйшых казематах чакалі суда
кіраўнікі дзекабрыстаў (Вільгельм Кюхельбекер і інш.). У памяць аб гэтых па-
дзеях у адным з крапасных умацаванняў пасля рэстаўрацыі плануецца адкрыць
тэматычную музейную экспазіцыю.
Практычна не ўшанавана ў Беларусі памяць аб нацыянальна-вызваленчым
паўстанні 1830 - 1831 гг. Толькі ў в. Жакі (Пастаўскі р-н) і в. Парэчча (Слонімскі
р-н) маюцца пахаванні паўстанцаў. У 1920-я гг. з Францыі ў размешчаную на тэ-
342
рыторыі сучаснага нацыянальнага парка «Белавежская пушча» в. Жаркоўшчы-
на (Свіслацкі р-н) бьіла псравезена труна з рэшткамі былога старшыні Часовага
ўрада Літвы сенатара Тадэвуша Тышкевіча (1774 - 1852), які ў час паўстання
1794 г. быў ад’ютантам Якуба Ясінскага, а ў 1812 г. у якасці брыгаднага гене-
рала напалсонаўскай арміі прымаў удзел у Барадзінскай бітве. Адзін жа з най-
больш цікавых для турызму мемарыялаў, нрысвечаных падзеям 1830 - 1831 гг,
мог бы быць адкрыты ў в. Лужкі (Шаркоўшчынскі р-н), дзе 19 юнкераў з Дына-
бургскай юнксрскай школы ўзнялі паўстанне, да якога далучыліся выхаванцы
мясцоваіі піярскай школы. Выдатны прыклад шчырага пагрыятызму праявіла і
айчынная Жаннад’Арк-Эмілія Плятэр (1806- 1831). 3 дзяцінства яназахапля-
лася беларускім фальклорам, а ў 25-гадовым узросце арганізавала і ўзначаліла
паўстанцкі атрад (звыш 500 чал.), які дзепнічаў на поўнач ад Полацка. Яе імя
вядома зараз па ўссй Еўропе (прысвечаны дзесяткі вершаў, карцін, скульптур-
ных выяў) і толькі ў Бсларусі знаёма вузкаму колу навукоўцаў.
Бясцэнным багаццсм Бсларусі сталі памягныя мясціны, распавядаючыя
пра жыццё і творчасць славутых землякоў. У в. Завоссе (Баранавіцкі р-н) на-
радзіўся і правёў першыя гады свайго жыцця Адам Міцкевіч (1798 - 1855) - у
1998 г. фальварак быў адноўлсны і прыстасаваны пад музсй. Далёйшы лёс паэта
аказаўся цесна звязаны з Навагрудкам, дзе ў сядзібе паэта з 1938 г. таксама дзей-
нічае музей, а нспадалёк ад замка быў насыпаны Курган Бессмяротнасці (1924 -
1931) і пастаўлсны помнік (1992, В Янушкевіч). Ушанавана памяць аб ім і ў ін-
шых гарадах Беларусі - помнікі А. Міцкевічу ўпрыгожваюць бульвар у Брэсце
(1965), вуліцу ў Лідзе (1990-я гг) і сквер у Мінску (2003). Важную ролю ў яго
творчасці адыграла Тугановіцкая сядзіба каля в. Карчова (Баранавіцкі р-н), дзе
ён сустрэў сваё першае каханне - Марылю Всрашчаку. На жаль, ад самой сядзі-
бы амаль нічога не засталося, але ацалсў «Камень філарэтаў», дзс А. Міцксвіч
сустракаўся са сваімі сябрамі: паэтам-рамантыкам з-пад Маладзечна Тамашам
Занам (1796 - 1855), магіла якога знаходзіцца ў в. Смаляны каля Оршы; фальк-
ларыстам Янам Чачотам (1796 - 1847) з в Малюшцыцы (Навагрудскі р-н), дзе
ў гонар 200-гадовага юбілею адкрылі помнік (яшчэ адзін устаноўлены ў Карэ-
лічах); нацыянальным героем Чылі геолагам Ігнатам Дамейкам (1802 — 1889),
таксама ўшанаваным помнікам на радзіме - у в. Мядзведкі пад Карэлічамі.
Ацалелі ў Беларусі нскаторыя з пахаванняў вядомых айчынных дзеячаў
навукі і асветы. Так, у в. Гароднікі (Ашмянскі р-н) мармуровым надмагіллем
адзначана месца вечнага спачыну прафесара Віленскага ўніверсітэта Анджэя
Снядэцкага (1768 - 1838), падручнік якога па хіміі шырока ўжываўся ў вышэй-
шых навучальных установах тагачаснай Еўропы. У в. Нача (Воранаўскі р-н)
захаваліся 2 адметныя магілы: яшчэ аднаго прафссара Віленскага ўніверсітэ-
та батаніка Станіслава Юндзіла (1761 - 1847), заснаваўшага батанічныя сады
ў Вільні і Шчучьіне, і Тэадора Нарбута (1784 - 1864), які ў час службы ў ар-
міі васнным інжынсрам стаў адным з распрацоўшчыкаў праекта Бабруйскай
крэпасці, а пазней выдаў 9-томную «Гісторыю літоўскага народа». У в. Малі
343
(Астравецкі р-н) быў пахаваны Іосіф Гашкевіч (1814— 1872)- арыенталіст, уз-
началіўшы ў 1856 - 1865 гг. першую расійскую дыпламатычную міспо ў Японіі
(мемарыяльны камень у яго гонар быў устаноўлены ў 1990-я гг). Каля Петра-
паўлаўскай царквы ў Кобрыне ўстаноўлена надмагілле Аляксандру Міцксвічу
(1801 - 1871) - малодшаму брату славутага паэта, які займаў пасаду прафссара
права Харкаўскага ўніверсітэта.
ПІэраг вядомых помнікаў архітэктуры ў гэты час аказаліся неразрьіўна
звязаны з вядомымі дзеячамі культуры. Мастак Напалсон Орда (1807 - 1883)
пэўны час жыў у Пінскім палацы свайго дзеда М. Бутрьімовіча. Памяць аб ім
таксама ўшанавана помнікамі ў Іванава (1997,1. Голубеў) і в. Снітава (Іванаўскі
р-н) Пісьменнік Уладзіслаў Сыракомля (1823 - 1862) стаў першым даслсдчы-
кам гісторыі Нясвіжа-удзячныя нашчадкі ўстанавілі ў яго гонар мемарыяльныя
дошкі ў езуіцкім касцёле (1902) і на сцяне палаца Радзівілаў (2002). У Мінску
на вул. Інтэрнацыянальнай ацалеў дом, дзе ў пачатку 1830-х гг жыў кампазітар
Станіслаў Манюшка (1819 - 1872). Памяць аб ім таксама ўшанавана ў в. Азёр-
ны (Чэрвеньскі р-н) і ў суседняй в. Убель - у 1966 г. на месцы родавой сядзібы,
дзе ён нарадзіўся, устаноўлена стэла з памятным надпісам.
Шэрагам мемарыялаў прадстаўлена і нацыянальна-вызвалснчае паўстан-
нс 1863 - 1864 гг. У Свіслачы сярэднюю адукацьію атрымаў будучы кіраўнік
паўстання Кастусь Каліноўскі (1838 - 1864). Да нашага часу ўцалеў будынак
гімназіі, на сцяне якога змешчана адпаведная памятная дошка. Акрамя гэтага
масцца ў пасёлку і помнік рэвалюцыянсру (1958, 3. Азгур). Яшэ адзін тутэйшы
манумснт быў устаноўлены ў 1928 г. у гонар іншага паўстанцкага генерала -
Рамуальда Траўгута (1826 - 1864), які таксама вучыўся ў мясцовай гімназіі
(нарадзіўся ў в. Шастакова каля Камянца). У в. Мілавіды (Баранавіцкі р-н) на
мссцы жорсткай бітвы паўстанцаўз царскімі войскаміў 1930- 1933 гг. былаўз-
ведзена нсакласічная капліца. Мсмарыяльная дошка ўстаноўлена і на сцяне вак-
зала ў Гродне, які паўстанцы захапілі ў сакавіку 1863 г. Пахаванні ж удзельнікаў
паўстання захаваліся ў в. Азёры (Гродзснскі р-н), в. Дамачова (Маларыцкі р-н),
в. Калоднае (Столінскі р-н), Косава (Івацэвіцкі р-н), в. Куранец і в. Уладыкі (Ві-
лейскі р-н), в. Новая Папіна (Драгічынскі р-н), в. Плсбань (Маладзечанскі р-н),
в. Якушоўка (Свіслацкі р-н).
На жаль, не ўшанавана памяць аб яшчэ адным кіраўніку паўстання В. Уруб-
лсўскім родам з г. п. Жалудок (Шчучынскі р-н), а таксама аб 5 выкладчыках і
59 студэнтах Горы-Горацкага земляробчага інстытута, якія ў 1863 г. спрабавалі
ўзняць паўстанне на ўсходзе Беларусі і былі за гэта асуджаны на катаргу ці са-
сланы ў Сібір. Нс былі ніяк мемарыялізаваны і месцы папярэдняга заключэння
паўстанцаў, дзе нраводзіліся іх допыты і судовыя разбіральніцтвы. У Мінску -
гэта Пішчалаўскі замак і кляштар бернардзінак (суч. праваслаўны кафедральны
Свята-Духаўскі сабор), у Слоніме - кляштар бенедыкцінак, у Глыбокім - кля-
штар кармелітаў і г д. Казні ж паўстанцаў у Мінску праводзіліся на тэрыторыі
суч. Міхайлаўскага сквсра, дзе таксама няма адпаведнага помніка.
344
Адмстны мемарыял у будучым можа быць узвсдзсны і ў в. Басіна каля
Бабруйска, дзе ў 1856 г. нарадзіўся Ігнат Грынявіцкі - рэвалюцыянер-народнік,
які ўвайшоў у гісторыю як забонца рускага імператара Аляксандра II.
Другая палова XIX ст. стала часам складвання беларускамоўнай паэзіі і
нрозы. Адным з яе заснавальнікаў лічыцца Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (1807 —
1884). Памятным мссцам, звязаньім з яго жыццём, з’яўляецца Пішчалаўскі за-
мак у Мінску, куды пісьменнік разам з дачкой Камілай быў кінуты больш чым
на год за падтрымку паўстання 1863 г. Апошнія гады жыцця ён правёў у фал.
Люцынка пад Ракавам, непадалск ад якога і быў пахаваны - на могілках у
в. Падневічы (Валожынскі р-н), дзе помнік быў пастаўлсны ў 1977 г.
Важнас мссца ў развіцці айчыннай літаратуры адыграла і ананімная са-
тьірычная паэма «Тарас на Парнасе», помнік якой у пачатку 2000-х гг. быў уста-
ноўлсны ў в. Гарадок пад Віцебскам - радзіме всрагоднага аўтара Канстанціна
Вераніцына (1834 - 1904). Існуюць у Беларусі і гістарычныя месцы, маючыя да-
чынснне да Францішка Багушэвіча(1840-1900). У в. Кушляны (Смаргонскі р-н)
уцалела сядзіба літаратара (зараз тут музей) і валун з надпісам: «Памяці Мацся
Бурачка. 1900 г.», а ў в. Жупраны (Ашмянскі р-н) знаходзіцца яго магіла, на
якой у 1975 г. устанавілі мсмарыяльную стэлу. На галоўнай вуліцы гэтай вёскі
ў 1958 г яму быў адкрыты номнік, а ў сцяне мясцовага Петрапаўлаўскага кас-
цёла ўмурована мармуровая пліта з надпісамі: «Франшшку Багушэвічу. 1840 -
1900 гг. Прыяцелі».
Памяць аб Максіме Баг-
дановічу (1891 - 1917) у Мін-
ску ўшанавана помнікам паэту
каля Опернага тэатра (1981,
С. Вакар), а таксама адкрыц-
цём у 1991 г. у Троіцкім прад-
месці (паблізу ад мссца яго
нараджэння)літаратурнагаму-
зся. Яшчэ адзін дом-музей па-
эта з 1986 г. дзейнічас ў Грод-
не (жыў тут у 1892 - 1896 гг.).
Акрамя таго, у в. Ракуцёў-
шчына (Маладзечанскі р-н),
дзе М. Багдановіч калісьці ад-
Сядзіба Ф. Багушэвіча ў в. Кушляны
пачываў некалькі месяцаў, у 1977 г. быў устаноўлены помнік, а ў 1981 г. паса-
джаны мемарыяльны «Максімаў сад» і адкрыты музей-сядзіба.
Яшчэ адзін дом-музей быў заснаваны на радзіме Максіма Гарэцкага (1893 -
1938) у в. Багацькаўка (Мсціслаўскі р-н), а помнік яму ссць у Мінску. Памятны
знак Ядвігіну Ш. (Антон Лявіцкі, 1869 - 1922) устаноўлены ў Радашковічах
(Маладзсчанскі р-н), у ваколіцах якіх ён пражыў большую частку свайго жыцця.
У гонар жа Цёткі (А. Пашкевіч, 1876- 1916.) на яс радзіме ў Шчучыне ў 1998 г.
345
быў адкрыты помнік (А. Заспіцкі), а ў в. Стары Двор (Шчучынскі р-н) уцалела
яе пахаванне, дзе ў 1936 г. сваякамі было ўстаноўлсна надмагіллс-крыж 3 ін-
шых месцаў апошняга спачыну айчынных літаратараў неабходна адзначыць на-
ступныя: у в. Крошын (Баранавіцкі р-н) Паўлюка Багрыма (Павсл Восіпавіч,
1813 - 1891), у в. Вялікія Навасёлкі (Дзяржынскі р-н) - Каруся Каганца (Казімір
Кастравіцкі, 1868- 1918)
Мноства мемарыялаў ушаноўваюць памяць аб нашьіх славутых земляках.
Так, каля в. Жукаў-Барок (Стаўбцоўскі р-н) памятны камень устаноўлены на
радзімс філосафаў Саламона Маймана (1753 - 1800) і Юзэфы Кодзіс (1865 -
1940), а таксама «мссцы творчага натхнення» паэтаў Уладзіміра Сыракомлі,
Адама Плуга (1823 - 1903), Вінцэся Каратынскага (1831 - 1891) Яшчэ больш
арыгінальны помнік пастаўлсньі каля в. Мясота (1979. Маладзечанскі р-н) -
«Віленскаму тракту» (Мінск - Вільня), па якому з XVI па XX ст. праязджала
большасць айчынных і шмат хто з замежных налітычных ды культурных дзея-
чаў (прыведзена 51 прозвішча).
Цесна звязаны з Беларуссю і лёс сусветна вядомьіх дзеячаў культуры.
Так, Дастасўскія з 1506 г. валодалі в. Дастоева (Іванаўскі р-н), дзе ў 1971 г. быў
адкрытьі літарагурна-краязнаўчы музсй самага вядомага прадстаўніка гэтага
шляхецкага роду - Фёдара Дастаеўскаіа (1821 - 1881). У 1998 г. тут жа яму
быў устаноўлены і помнік. Большую частку свайго жыцця правяла ў Беларусі
Эліза Ажэшка (1841 - 1910), якая нарадзілася ў в. Мількаўшчына пад Гродна.
«Універсітэтам свайго жыцця» пісьменніца называла в. Людвінава (Драгічын-
скі р-н), дзс яна жыла ў 1858 - 1864 гг. (устаноўлсны мемарыяльны камень).
Далейшы ж лёс Э. Ажэшкі аказаўся звязаным з Гродна - яе тутэйшы дом за-
раз прыстасаваны пад музей, а перад ім з 1929 г. стаіць помнік. На гарадскіх
каталіцкіх могілках захавалася пахаванне Э. Ажэшкі з надмагіллем у выглядзе
мармуровага крыжа.
Каля Узды ў маёнтку Пырашава нарадзіўся вядомы рускі пісьменнік Фа-
дзей Булгарын (1789 - 1859), стаўшы вядомым у якасці выдаўца пецярбургскай
газеты «Севсрная пчела». Ці-
кавым гістарычньім аб’ектам
таксама з’яўляецца і сядзіба
«Здраўнёва» побач з в. Кой-
тава (Віцебскі р-н). Каля 40
год яна належала Ілью Рэпіну
(1844 - 1930) і яго сваякам. У
2000 г. была цалкам завершана
рэстаўрацыя былой рэзідэнцыі
славутага мастака і тут распа-
чаў працу дом-музей (побач з
ім быў устаноўленьі помнік
1. Рэпіну). Магілёў з’яўляецца
Дом Э. Ажэшкі ў Гродне
346
радзімай братоў Ігнація і Аляксандра Гранагаў - маскоўскіх выдаўцоў славутага
58-томнага энцыклапедычнага давсдніка, які пазней стаў асновай для выдання
Большой советской энцнклопсднн. У в. Лапацін (Пінскі р-н) на Доме купьтуры
ўстаноўлена мемарыяльная дошка ў гонар вядомага рускага наэта Аляксандра
Блока (1880 - 1921), які ў 1916 г. праходзіў тут вайсковую службу Маецца тут і
нсвялікі музей паэта.
Да ліку цікавых помнікаў гісторыі трэба аднесці мясціны, звязаныя з жыц-
цём сваякоў Аляксандра Пушкіна - у Наваірудку ў 1870 г. быў пахаваны яго ўнук
Пстр, а ў в. Цялушы (Бабруйскі р-н) працяглы час жыла і таксама была пахавана
ў 1912 г. яго ўнучка - Наталля Варанцова-Вельямінава. Пахаваны ў в. Тубушкі
(Круглянскі р-н) і генерал Міхаіл Чарняеў (1828 - 1898), які скончыў гімназію ў
Магілёве, а пазней праславіўся ў якасці заваёўніка Туркестана (1864 -1865) і галоў-
накамандуючага сербскай арміяй у час вайны з Асманскай імперыяй (1876 - 1878).
Першая сусвстная вайна на доўгія 3 гады падзяліла Беларусь. Мемарыялы
і памятныя мясціны, непасрэдна звязаньія з тымі падзеямі, можна падзяліць на
некалькі груп:
Па-першае, гэта шматлікія абарончыя збудаванні - рускай арміяй напя-
рэдадні вайны былі ўзведзены 13 магутных фартоў у ваколіцах Гродна (каля
вёсак Грандзічы, Конюхі, Навумавічы, Пагараны, Юзэфоўка і інш ), нямецкія ж
умацаванні захаваліся ў вёсках Адахоўшчына, Арабаўшчына, Гірава, Сачыўкі,
Судары (усе — Баранавіцкі р-н), Антосіна, Дубатоўка, Вялікі Мыс, Крэва (усе -
Смаргонскі р-н), Вішнева (Валожынскі р-н), Выганашчы (Івацэвіцкі р-н) і інш.
Таксама трэба адзначыць памятныя знакі на месцы размяшчэння асобных ня-
мсцкіх вайсковых чаетак - у вёсках Багацькі (Мядзсльскі р-н), Вішнева (Вало-
жынскі р-н), Юрацішкі (Іўеўскі р-н).
Па-другое, у вялікай колькасці засталіся ў Беларусі і салдацкія пахаванні.
У 1996 г. паміж Германіяй і Беларуссю было падпісана пагадненне «Аб догпядзе
за вайсковымі могілкамі» і дзякуючы яму ў даволі добрым стане зараз знахо-
дзяцца нямецкія могілкі ў вёсках Баруны і Гальшаны (усе — Ашмянскі р-н),
Бірулічы (Гродзенскі р-н), Дварчаны (Пастаўскі р-н), Дзясятнікі (Валожынскі
р-н), Кіселі (Баранавіцкі р-н), Варняны і Лынтупы (усе - Пастаўскі р-н), Засвір,
Нарач і Пронькі (усе - Мядзельскі р-н), Навасёлкі (Бярозаўскі р-н), Рось (Ваў-
кавыскі р-н), Слабодка (Пружанскі р-н), Тамашоўка (Брэсцкі р-н), а таксама ў
Пінску і Пружанах. Салдагы ж аўстра-венгсрскай арміі нахаваны ў Высокім
(Камянецкі р-н) і в Кушляны (Смаргонскі р-н). Брацкія магілы рускіх вайскоў-
цаў маюцца ў вёсках Брусы і Княгін (Мядзельскі р-н), Вялікая Лотва (Ляхавіцкі
р-н), Залессе і Крэва (усе - Смаргонскі р-н), Сноў (Нясвіжскі р-н), Дубай (Пін-
скі р-н), Загор’е (Баранавіцкі р-н), Рускае Сяло (Вілейскі р-н). Мемарыяльныя
дошкі ў гонар паўшых салдат рускай арміі ўстаноўлены ў Пакроўскай царквс ў
в. Богіна (Браслаўскі р-н). У в. Баруны (Ашмянскі р-н) у 2009 г. памятны знак
быў адкрыты на месцы гібелі экіпажа бамбардзіроўшчыка № 16 «Ілья Мура
мец». На жаль, агульнага мемарыяла ў гонар самай вялікай бітвы той вайны на
347
тэрыторыі Беларусі - Нарачанскай апсрацыі 1916 г, калі загінула звыш 70 тыс.
рускіх і 30 тыс. нямсцкіх салдат ды афіцэраў, - няма.
Па-трэцяе, якраз у Беларусі маецца шэраг памятных мясцін, звязаных з
сепаратнымі псрамовамі бальшавіцкіх улад з нямецкім камандаваннем аб закан-
чэнні вайньі. Так, у в. Солы (Смаргонскі р-н) 4 снсжня 1917 г было заключана
псраг ір’с (мемарыяльная дошка ўстаноўлена на будынку сельсавета ў 1967 г).
Мірны ж дагавор, як вядома, падпісалі 3 сакавіка 1918 г. у Брэсцкай крэпасці -у
1976 г. на сцяне паўразбуранага Белага палаца была таксама ўстаноўлена адпа-
всдная мемарыяльная дошка.
Па-чацвёртае, з ліку мемарыялаў, прысвечаных усім ахвярам Першай су-
свстнай вайны можна адзначыць помнік у в. Белай (Смаргонскі р-н), а таксама
ўзведзены ў міжваенны псрыяд пры польскіх уладах у Смаргоні манумент у
гонар 10-годдзя капітуляцыі Германіі (1928). Своеасаблівым помнікам гісторыі
можна лічыць і Троіцкі касцёл у Відзах, які быў моцна пашкоджаны у час ба-
явых дзеянняў — пры рэстаўрацыі ў 1920-я гг. будаўнікі не толькі пакінулі ў
сценах нскалькі адтулін ад неразарваўшыхся снарадаў, але і ўмуравалі адзін з
іх у фасад храма.
Такім чынам, айчынная гістарычная спадчына XIX — пачатку XX ст. вель-
мі разнастайная і мае вялікую каштоўнасць не толькі для Беларусі, але і для
суседніх дзяржаў.
16.4. Помнікі гісторыі БССР.
Асноўныя мемарыялы
Бурлівыя рэвалюцыйныя падзеі таксама пакінулі свой адбітак у Беларусі.
Мснавіта ў Мінску ў 1898 г. прайшоў 1 з’езд РСДРП. Дом кантралёра Лібава-
Роменскай чыгункі Пятра Румянцава, у якім ён адбываўся, у 1923 г. быў пераў-
твораны ў музей (адноўлены ў 1948 г). У 1984 г. на станцыі метро «Плошча
У. Лсніна» быў адкрыты мемарыял (А. Анікейчык, Ю. Градаў, Л. Левін) у па-
мяць аб загінуўшых у час курлоўскага расстрэлу - разгону мірнай дэманстрацыі
на Прывакзальнай плошчы горада 18 кастрычніка 1905 г, калі загінула звыш
80 чалавек. Акрамя гэтага ў Мінску захаваўся будынак, дзе ў 1917 г. працаваў
гарадскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, у Лунінцы — дом, прыстасаваны
ў 1918 - 1919 гг пад штаб палескіх паўстанцаў, а ў Гродне першае пасяджэн-
не Савста рабочых дэпутатаў у 1919 г. прайшло ў памяшканні гарадскога тэ-
атра (усе адзначаны памятнымі дошкамі). Мсмарыяльнае значэнне мае і х\ і
Дзяржынава (Стаўбцоўскі р-н), які з’яўляецца радзімай Фелікса Дзяржынскага
(1877 - 1926). У 2004 г. тут быў адкрыты мемарыяльны комплекс, які складаец-
ца з адноўленай 2-павярховай сядзібы, шэрага гаспадарчых пабудоў, а таксама
помніка «Жалсзнаму Феліксу».
Напамінам аб савсцка-польскай вайне 1919 - 1921 гг служаць адзнача-
ныя стэламі і абеліскамі могілкі паўшых чырвонаармейцаў у Гарадку (1983,
348
Маладзечанскі р-н), Дзяржынску (1959), в. Калодзежы (1975, Чэрвсньскі р-н),
Клецку (1967), Лідзе (1967), в. Станькава (1957, Дзяржынскі р-н). У Мінску ж
на ўзвышшы ў парку імя М. Горкага ў 1965 г. было ўстаноўлена надмагілле на
месцы пахавання камандзіра 10-й стралковай дывізіі А. Даўмана і палітрука 8-й
стралковай дывізіі I. Флакса. загінуўшых у 1920 г. У Бабруйску ў 1927 г. пом-
нікам адзначана месца пахавання некалькіх тысяч палонных чырвонаармейцаў,
закатаваных у тутэйшым польскім канцлагеры. Шмат уцалсла ў Заходняй Бела-
русі і могілак польскіх салдат - у Ашмянах, Ваўкавыску, Высокім (Камянсц-
кі р-н), в. Дуніловічы (Пастаўскі р-н), в. Жодзішкі (Смаргонскі р-н), Кобрынс,
г. п. Лагішын (Пінскі р-н), Лідзе, в. Парэчча (Пінскі р-н), Пружанах, Радашкові-
чах (Маладзечанскі р-н) і інш. Цікавы мемарыял «У гонар грох паходаў польскай
арміі на ўсход» ацалеў у в. Старыя Вайковічы (1920-я гг., Баранавіцкі р-н). Уні-
кальным помнікам гісторыі таго часу можна лічыць звон у гадзінніку, які разме-
шчаны ў вежы жылога дома на пр. Незалежнасці. Сам гадзіннік быў прывезены
ў Мінск ў 1945 г. з Германіі (выраблены ў XIX ст.), а яго звон адліты ў 1929 г. у
памяць аб паўшых у час савецка-польскай вайны «стральцоў палка мінскага».
Сярод нешматлікіх мемарыялаў, прысвечаных тагачаснаму бсларускаму
нацыянальнаму руху, можна адзначыць магілу Рамана Скірмунта (1868 - 1939)
у в. Парэчча (Пінскі р-н). У 1917 г. ён узначальваў Бслнацкам, у 1918 г. займаў
пасаду старшыні ўрада БНР, а ў 1930 г. быў абраны сенатарам Рэчы Паспалі-
тай. Памяць жа аб удзельніках Слуцкага збройнага чыну (1920) ушанавана ў
в. Грозаў (Капыльскі р-н), дзе ўстаноўлены мемарыяльны крыж у гонар паўшых
абаронцаў БНР.
На вялікі жаль, у Беларусі практычна не арганізавана снрава па ўшанаванні
памяці аб ахвярах масавых сталінскіх рэпрэсій, лічба якіх у рэспубліцы, па не-
афіцыйных падліках, дасягае 800 тыс. чалавек. Толькі ў канцы 1980 - 1990-я гг.
дзякуючы прыватнай ініцыятывс была праведзсна мемарыялізацыя урочыш-
ча Курапаты пад Мінскам, дзе, па неафіцыйных даных, загінула каля 30 тыс.
чалавек. Так, у 1989 г. тут быў устаноўлены 7-метровы «Крыж Пакуты», а ў
1994 г. адкрыты памятны знак у сувязі з наведваннем урочышча прэзідэнтам
ЗША Білам Клінтанам. Ушанавана памяць аб рэпрэсіраваных і ў Відзах, дзе
каля Троіцкага касцёла ў 1990-я гг. быў створаны невялікі мемарыял. Выдатным
месцам размяшчэння мемарыяла-музея, прысвечанага тым трагічным падзеям,
мог бы стаць былы комплекс НКУС, узведзены ў стылі канструктывізму ў па-
чатку 1930-х гг. на вул. Грушаўскай у Мінску (складаецца з адміністрацыйнага
будынка, жылога дома для сямей афіцэраў, салдацкай казармы і шэрага гаспа-
дарчых аб’ектаў). Таксама для гэтага падыходзіць і былая дача наркама ўнутра-
ных спраў Беларусі Лаўрэнція Цанавы (1938 - 1952) у сталічнай Сцяпянцы (не-
акласічны 2-павярховы будынак узвсдзены ў 1930-я гг.), дзе 13 студзсня 1948 г.
быў забіты савсцкі рэжысёр і акцёр Саламон Міхаэлс.
Аб наяўнасці ж палітычных рэпрэсій у міжваеннай Рэчы Паспалітай свед-
чаць будынкі былога польскага канцлагера ў Бярозе. За 1934 - 1939 гг. праз
349
яго прайшло каля 10 тыс. вязняў. Прычым той факт, што сярод зняволеных
было звыш 5 тыс. украінцаў і каля 2 тыс. немцаў (інтэрніраваны пасля пачатку
Другой сусветнай вайны) робіць яго іюмнікам гісторыі міжнароднага ўзроўню
(у 1962 г. тутбыў пастаўлены абеліск).
Не атрымала налсжнай мемарыялізацыі і гісторыя далучэння Заходняй Бе-
ларусі да БССР у верасні 1939 г Ацалелі толькі вайсковыя пахаванні, бо «вызва-
ленчы паход» Чырвонай армн суправаджаўся ўпартымі баямі з польскай арміяй.
Так, у Гродне і Навагрудку маюцца могілкі савсцкіх воінаў, паўшых у час бітваў
за гэтыя горады. Ушанавана таксама памяць двойчы Гсроя Савецкага Саюза (за
Іспанію і Халхін-Гол) лётчыка Сяргся Гараўца, які 16 всрасня 1939 г. разбіўся
каля в. Балбасава (Аршанскі р-н) - у гэтай вёсцы яму быў устаноўлены пом-
нік і створаны мемарыял у выглядзе бамбардзіроўшчыка ТУ-16 (1958). Маепца
помнік С. Грыцаўцу і ў Мінску (1945, 3. Азгур). 3 ліку ж польскіх мемарыялаў
нсабходна вылучыць помнік ў в. Макраны (Маларыцкі р-н) у гонар загінуўшых
вайскоўцаў Пінскай рачной флатыліі і 135-га пяхотнага палка, а таксама магілы
салдат Арміі Краёвай у г. п. Сапоцкін (Гродзенскі р-н).
Сярод айчынных дзеячаў культуры міжваеннага перыяду асобнас мссца
займае мастак Марк Шагал (1887 - 1985). У Віцебску ў доме, дзе ён нарадзіў-
ся, з 1997 г. дзейнічае музей, каля якога размешчана скульптурная кампазіцыя
«Скрыпка Шагала». У 1992 г. у горадзе быў адкрыты помнік вялікаму жывапіс-
цу (А. Гвоздзікаў). Мемарыяльнае значэнне мае і в. Багданава (Валожынскі р-н),
дзе жыў і быў пахаваны мастак Фсрдынанд Рушчыц (1870 - 1936). У суседняй
в. Гальшаны ў краязнаўчым музеі яго творчасці прысвсчана частка экспазіцыі.
У в. Ліпляны (Глыбоцкі р-н) у 1982 г. на магіле мастака Язэпа Драздовіча (1888 —
1954) была пастаўлена стэла з партрэтным барэльефам. У Мінску помнік яму
быў адкрыты ў 90-я гг. у Троіцкім прадмесці (I. Голубеў). У Рэчыцы ў 1999 г.
устаноўлены помнік славутаму ўраджэнцу гэтых мясцін - гісторыку Мітрафану
Доўнар-Занольскаму (1867 - 1934). Памятны камснь Змітраку Бядулю (Самуіл
Плаўнік, 1886-1941) маецца ў в. Даўгінава (Вілейскі р-н), дзеён жыў і вучыўся
ў канцы XIX ст. У г. п. Негарэлае (Дзяржынскі р-н) на будынку вакзала ў 1968 г.
была ўстаноўлена мемарыяльная дошка ў гонар савецкага пісьменніка Максіма
Горкага, які спыняўся тут у 1928, 1929, 1931, 1932 гг. у час паездак у Заходнюю
Еўропу на лячэнне.
Сярод мсмарыялаў, што ўшаноўваюць памяць аб Янку Купале (1882 -
1942), у псршую чаргу трэба назваць пераўтвораную ў 1972 г. у запавсднік
в. Вязынку пад Радашковічамі, дзе нарадзіўся Іван Луцэвіч. Найбольш адмет-
нымі экспанатамі тут з’яўляюцца родны дом Я. Купалы з пастаяннай музей-
най выставай, а таксама памятныя валуны з высечанымі на іх радкамі з всршаў
паэта. Каля дома стаіць помнік, які ў 1949 — 1972 гг. знаходзіўся ў сталічным
Цэнтральным сквсры (3. Азгур). У Мінску літаратурны музей Я. Купалы быў
заснаваны у 1945 г. - у 1959 г. для яго ўзвялі асобны будынак, размешчаны не-
надалёк ад таго месца, дзе да вайны жыў паэт. У 1972 г. побач з ім быў устаноў-
350
лсны номнік (А. Аніксйчьік, А. Заспіцкі і інш.). У філіялы музея псраўтвораны;
в. Харужанцы (Лагойскі р-н), каля якой існаваў сямейны хутар Акопы - у 1992 г.
тут быў устаноўлены помнік «Малады Кунала» (А. Заспіцкі, Г. Мурамцаў);
в. Яхімаўшчына над Маладзечна, дзе ён працаваў у маладосці на бровары; былая
дача літаратара ў в. Ляўкі (Аршанскі р-н) - стаіць помнік «Восень паэта» (1982,
А. Анікейчык). Магіла Я. Купалы знаходзіцца на Вайсковых могілках у Мінску-
іюмнік тут быў адкрыты ў 1962 г. (А. Аніксйчык, А. Заспіцкі, М. Мызнікаў).
Шэраг цікавых памятных мясцін звязаны і з жыпцём Якуба Коласа (1882 -
1956). Значная іх частка ў 1972 г. была аб’яднана ў дзяржаўны заказнік (агуль-
ная плошча 269 га), размешчаны ў Стаўбцоўскім раёне. У склад яго ўваходзяць;
хутар «Акінчыцы», у якім з’явіўся на свет Канстанцін Міцкевіч, а таксама сядзі-
бы «Ласток», «Альбупь» і «Смольня», дзс прайшло яго дзяцінства і маладосць
і якія назаўсёды ўвекавечаны літаратарам у творах «Сымон-музыка», «Новая
зямля», «На ростанях». Паміж сабой яны аб’яднаны мемарыяльным «Шляхам
Коласа», што ўключае больш за 40 драўляных тэматычных кампазіцый. Літара-
турны музей Я. Коласа ў Мінску пачаў сваю працу ў 1956 г. у доме, дзе літаратар
жыў з 1944 г. Якасна новае афармленнс ў 1972 г. атрымала і сталічная пл. Я. Ко-
ласа - акрамя помніка пісьмснніку ў яго склад увайшлі кампазіцыі «Сымон-
музыка» і «Дзед Талаш» (3. Азгур, Г. Заборскі і інш.). Устаноўлены помнікі і
мемарыяльныя дошкі таксама на тых будынках, дзс калісьці жыў ці працаваў
Я. Колас - в. Люсіна (Ганцавіцкі р-н), в. Пінкавічы (Пінскі р-н), в. Алесіна
(Смалявіцкі р-н), в. Плоскае (Талачынскі р-н), в. Міратычы (Карэліцкі р-н). Па-
хаваны ж Я. Колас на Вайсковых могілках
у Мінску - у 1970 г. тут была ўстаноўлена
гранітная стэла з барэльефнай выявай пісь-
менніка.
Ушанавана ў Беларусі памяць і аб ін-
шых айчынных літаратарах. Так, у мінскай
кватэры Пструся Броўкі (1903 - 1980) у
1984 г. быў утвораны літаратурны музей. А
на сталічных Усходніх могілках у 1985 г. ус-
танавілі бронзавы помнік паэіу (С. Вакар,
Ю. Казакоў). Непадалёк ад яго пахаваны
Уладзімір Караткевіч (1930 - 1984), помні-
кі ў гонар якога былі ўзведзены ў 90-я гт. у
Віцсбску і Оршы (мемарыяльны музсй тут
адкрыты ў будынку былога раддома, дзе на-
радзіўся славуты пісьмсннік). На Усходніх
могілках знаходзіцца і магіла Васіля Быкава
(1924 - 2003), памятны знак якому пастаў-
лены ў Старых Дарогах, а музсй заснаваны
ў роднай яму в. Бычкі (2004, Ушацкі р-н).
По.мнік У. Караткевічу
ў Віцебску
351
У 90-я гг. дом-музей і помнік былі адкрыты ў Зэльве ў памяць Ларысы Геніюш
(1910 - 1983), якая была рэпрэсіравана за ўдзел у прагіы ўрада БНР і з 1956 г.
пад наглядам КДБ жыла ў гэтым райцэнтры. У в. Вішнева (Валожынскі р-н) за-
хаваўся дом яшчэ адной вядомай айчыннай паэтэсы Канстанцыі Буйло (1898 -
1986), якая пахавана на тутэйшых могілках. Памятнымі мясцінамі, звязанымі з
дзейнасцю вядомых беларускіх пісьменнікаў і паэтаў, з’яўляюцца Дамы творча-
сці літаратараў якія дзейнічалі ў сядзібе XIX ст. у Мар’інай Горцы каля Пухавіч
(1935 - 1941), в Каралішчавічы пад Мінскам (1949- 1986) і ў ваколіцах Ракава
(«Іслач», 1949-2005).
Значны ўклад Беларусь унесла і ў развіццё савецкай навукі. Менавіта ў
Мінску нарадзіўся адзін з заснавальнікаў касмічнай праграмы СССР акадэмік
Якаў Зельдовіч (1914 - 1987), бронзавы бюст якога быў устаноўлены каля ін-
стытута кібернстыкі ў 1978 г. У Глыбокім прайшлі першыя гады жыцця зна-
камітага авіяканструктара Паўла Сухога (1895 - 1975) - з 1985 г. тут працуе
мемарыяльны музей, а ў 1996 г. на ўездзе ў горад быў устаноўлены знішчальнік
Су-17. Магілёў стаў радзімай палярніка і вучонага Ота Шміта (1891 — 1956), які
ў 30-я гг. узначальваў экспедыцыі цеплахода «Чалюскін» і дрэйфуючай стан-
цыі-льдзіны на Паўночны полюс. У яго гонар у Магілёве названы праспект, а ў
90-я гг. адкрыты музей. Вядомым савсцкім дзяржаўным дзеячам быў ураджэ-
нец в. Старыя Грамыкі (Веткаўскі р-н) Андрэй Грамыка (1909- 1989). Амаль 30
год ён займаў пасаду міністра замежных спраўСССР-у 1983 г. помнік яму быў
пастаўлены ў Гомелі. Шырокую вядомасць атрымалі і айчынныя лётчыкі-кас-
манаўты Пётр Клімук родам з в. Камароўка (Брэсцкі р-н) і Уладзімір Кавалёнак
(абодва нар у 1942) з в. Белая (Крупскі р-н), бронзавыя бюсты якіх стаяць адпа-
ведна ў Брэсце (1978) і Крупках (1984). Бсларускія карані мае і першая жанчы-
на-касманаўт Валянціна Цсрашкова (яе бацькі жылі на Магілёўшчыне).
Маецца ў Беларусі і цэлы шэраг памятных мясцін, звязаных з працэсам
станаўлсння і далейшай гісторыі такой дзяржавы, як Ізраіль. Сярод ініцыятараў
яго стварэння былі старшьіня Сусветнага яўрэйскага кангрэса Нахум Гольд-
ман з в. Вішнева (Валожынскі р-н), і першы прэзідэнт Ізраіля Хаім Вейцман з
в. Моталь (Іванаўскі р-н). Адным жа з арганізатараў ізраільскай арміі стаў Хаім
Ласкаў з Барысава. Сярод іншых тутэйшых палітычных дзсячаў трэба адзна-
чыць: прэзідэнтаў Залмана Шазара з г. п. Мір (Карэліцкі р-н) і Шымона Перэса
з в. Вішнева (Валожынскі р-н); прэм’ер-міністраў Голду Мсір з Пінска, Іцхака
Шаміра з г. п. Ружаны (Пружанскі р-н), Мснахема Бегіна з Брэста, Іцхака Рабіна
з Магілёва, Арыэля Шарона з Чавус і інш.
Апошнія дзесяцігоддзі айчыннай гісторыі таксама аказаліся напоўнены
адметнымі падзеямі. Вайна ў Афганістане (1979 - 1989) забрала жыццё больш
чым 750 беларускіх вайскоўцаў. У Мінску ў 1996 г. каля Троіцкага прадмесця
быў адкрыты мемарыяльны комплекс «Востраў Слёз», які ўшаноўвае памяць
усіх паўшых воінаў-інтэрнацыяналістаў. Цэнтральнае месца тут займае каплі-
ца-помнік «Сынам Айчыны, піто загінулі за яе межамі» - цэнгрычнас збуда-
352
ванне ў выглядзе 4 злучаных разам арак, паабапал якіх устаноўлены выявы
жанчын у жалобе. Яшчэ адна капліца ў 2004 г. была ўзведзена ў Полацку — яна
шануе памяць аб 28 загінуўшых у той вайне жыхарах гэтага горада. У 90-я гг.
быў створаны мемарыял «Рэчыцы сынам, загінуўшым далёка ад Радзімы» - па-
сечаны кулямі жураўліны клін, які ўтыкаецца ў гранітную глыбу. Помнікі аф-
ганцам таксама ўстаноўлсны ў Бабруйску (1988) - зорка з адтулінай ад снарада
і 6 смуткуючых жаночых фігур; Віцебску (1997) - маці, трымаючая на руках па-
міраючаі'а сына; Глыбокім (1990-я) - салдат з аўтаматам на плячы, а ў Дзятлаве
ў гонар воінаў-інтэрнацыялістаў на п’едэстал пастаўлена БМП.
Всльмі трагічны вынік для Беларусі мела аварыя на Чарнобыльскай АЭС
(1986). Яе ахвярамі сталі дзссяткі айчынных населеных пунктаў. Своеасаблівыя
могілкі «загінуўшых» вёсак былі ўтвораны ў 1996 г. у Слаўгарадзе і Карме. На
жаль, у Беларусі дагэтуль няма буйнога мемарыяла ўсім пакутнікам той жудас-
най трагедыі. Толькі ў Касцюковічах у 2006 г. быў разбіты сквер і ўстаноўлены
памятны знак у якасці напаміну аб 20-годдзі гэтай аварыі.
Менавіта ў Беларусі ў снежні 1991 г. быў пакладзены пачатак і ліквідацыі
СССР. Рэзідэнцьія ў в. Віскулі (Пружанскі р-н) у Белавежскай пушчы пры гэ-
тьім пераўтварылася ў самы вядомы ў свеце айчынньі помнік гісторыі. Кампазі-
цыйным цэнтрам зутэйшага комплексу з’яўляецца ўзведзеная ў 50-я гг. 2-павяр-
ховая паляўнічая сядзіба кіраўнікоў СССР (М. Хрушчоў і Л. Брэжнеў) - у плане
яна нагадвае ўжо нс раз згаданую вілу «Ратонду», але з больш спрошчаным
неакласічным дэкорам і пакатым 4-схільным дахам, у цэнтры якога знаходзіцца
зашклёны бельведэр.
Такім чынам, гістарычная спадчына Беларусі на самой справе насычае
наша мінулае рознакаляровымі фарбамі. Знакамітыя падзеі, постаці неардынар-
ных асоб, а таксама
творчасць славу-
тых пісьменнікаў і
паэтаў з’яўляюцца
асноўнымі яе ад-
метнасцямі. Усве-
дамленне ж надзвы-
чайнай каштоўнасці
айчынных мема-
рыяльных аб’ектаў
стане першай пра-
явай абуджэння бе-
ларускага народа і
адраджэння нацыя-
нальнай самасвядо-
масці.
Рэзідэнцыя ў в. Віскулі
353
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ
1. Ахарактарызуйце сутнасць і адмстнасці помнікаў гісторыі.
2. Вылучыце асноўныя групы помнікаў гісторыі IX-XVIII ст.
3. Адзначце найбольш важныя мемарыяльныя аб’екты XIX - пачатку XX ст.
4. Дайце адзнаку гістарычнай спадчыны БССР.
5. Вызначце напрамкі выкарыстання помнікаў гісторыі ва ўязном турызме.
ТЭСТАВЫЯ ЗАДАННІ
Абярыце нумар правільнага адказу:
1. Курган Бессмяротнасці ў гонар Адама Міцкевіча быў насыпаны ў:
1) Навагрудку;
2) Гродне;
3) Лідзс;
4) Полацку.
2. Сядзіба Францішка Багушэвіча захавалася ў:
1) в. Жупраны (Ашмянскі р-н);
2) в. Ракуцёўшчына (Маладзечанскі р-н);
3) в. Мілавіды (Баранавіцкі р-н);
4) в. Кушляны (Смаргонскі р-н).
3. Сядзіба «Здраўнёва», дзе ў 1890-я гг. жыў мастак Ілья Рэпін, зна-
ходзіцца ў:
1) в. Шастакоўцы (Шчучынскі р-н);
2) в. Плсбань (Маладзечанскі р-н);
3) в. Койтава (Віцсбскі р-н);
4) в. Падневічы (Валожынскі р-н).
Устанавіце адпаведнасць двух мностваў:
4. У дачыненніда месцазнаходжання вядомых мемарыялаў:
1) Полацк; а) капліца на месцы, дзе спыняўся
2) Рэчыца; карабель з мошчамі Ефрасінні Полацкай; б) каменны крыж у гонар 1000-годдзя
3) Давыд-Гарадок; прыняцця хрысціянства; в) мемарыял «Крывічы»;
4) Заслаўе; г) помнік кн. Давыду Ігаравічу.
354
5. У дачыненні да месцазнаходжання асобных помнікаў гісторыі:
1) Навагрудак; а) «Камень філарэтаў»;
2) Полацк; б) валун з надпісам «Ценям Касцюшкі»;
3) в. Залессе (Смаргонскі р-н); в) рэшткі «Вала Івана Грознага»;
4) в. Карчова (Баранавіцкі р-н); г) узвышша «Гара Міндоўга».
6. У дачыненні да вызначэння малой Радзімы славутых беларусаў:
1) в. Вязынка пад Радашковічамі; а) Л. Колас;
2) хут. Акінчыцы каля Стаўбцоў; б) Я. Купала;
3) Глыбокае; в) О. Шміт;
4) Магілёў; г) П. Сухі.
Закончыце сказ:
7. Валуны, на якіх у пачатку XII ст. па загадзе полацкага князя былі вы-
сечаны крыжы і надпісы, называюцца.
8. Від рэльефу, у якім выява выступае з паверхні сцяны больш чым напа-
лову, мае назву.
9. Скляпеністае памяшканне пад алгарнай часткай храма, прызначанае
для ганаровых пахаванняў, называецца.
АСНОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
Аглас памятннков архнтекіуры н меморнальных комплексов Белорусснм /
под обіц. ред. В. А. Чантурня. Мннск, 1988.
Музеі Беларусі. Мінск, 2001.
Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыкл. даведнік. Мінск, 1995.
Падарожжа па Беларусі. Мінск, 2005.
і
ДАДАТКОВАЯ ЛІТАРАТУРА
Андрюіценко, Н. К. Дорогамн подвнгов. Памятннкн н памятные места
революцнонной, боевой н трудовой славы на Мнншмне / Н. К. Андрюшенко.
Мннск, 1978.
Арлоў, У. А. Прысуд выканаў нсвядомы. Ігнат ГрынЯвіпкі / У. А. Арлоў.
Мінск, 1992.
Болбас, М. Ф. Помнікі навукі і тэхнікі Беларусі /М. Ф. Болбас. Мінск 1990.
Восстаннс в Белорусснн н Лнтве 1863 - 1864 гг.: док. н мат. Мннск, 1955.
Восстанме м война 1794 г. в Лнтовской провннцнн (По документам архн-
вов Москвы н Мннска). Мннск, 2001.
Весялкоўскі, Ю. Беларусь у першай сусветнай вайне: гістарычны нарыс /
Ю. Весялкоўскі. Беласток-Лондан, 1996.
355
Гарбачова, В. Паўстанне 1830- 1831 гг. на Беларусі/В. Гарбачова. Мінск,2001.
Емельянчык, У. П. Паланэз для касінераў. 3 падзсй паўстання пад кіраўні-
цтвам Касцюшкі на Беларусі / У. П. Емельянчык Мінск, 1994.
Зубовіч, Я. А. Чавусы - горад Св. Марціна / Я. А. Зубовіч. Магілёў, 2008.
Пх нменамн названы...: энцнкл. справочннк. Мінск, 1987.
Каханоўскі, Г. На запаветнай зямлі Музей Я Купалы ў Вязынцы / Г. Каха-
ноўскі Мінск, 1974.
Кляшчонак, Т. Міхал Клеафас Агінскі і Беларусь / Т. Кляшчонак // Бела-
рускі гістарычны часопіс. 2000. № 2.
Короткевыч, В. Б. Памятннкн нсторнн Внтебска / В. Б. Коротксвнч Мннск,
1975.
Крауірвіч, А. Алошні прытулак апошняга караля Рэчы Паспалітай / А. Краў-
цэвіч // Спадчына. 1994. № 6.
Мазннг, Г Ю. Бсрезнна, год 1812-й / Г. Ю. Мазннг, Л. Ф. Ерусалнмчнк.
Мннск, 1991.
Подлітскіш, А. Васнльковые годы Марка Шагала, нлн Внтебск в судьбе
художннка / А. Подлнпскнй. Внтебск, 1997.
Подлітскіііі, А. Здравнёво: здесь жнл Н. Е. Репнн / А. Подлнпскнй. Мннск, 1990.
Памятннкн нсторнн н культуры советского пернода - летопнсь боевых н
трудовых подвнгов народа. Мннск, 1979.
Пашкевіч, У. Вялікае Княства Літоўскае ў Паўночнай вайне 1700 - 1721 гг. /
У. Пашкевіч // Беларускі пстарычны часопіс. 1995. № 3.
Рэлігія і царква на Беларусі: энцыкл. даведнік. Мінск, 2001.
Славутыя імёны Бацькаўшчыны: зб. Мінск, 2000. Вып. 1.
Схшрнов, А. Ф. Восстаннс 1863 года в Лнтве н Белорусснн / А. Ф. Смнр-
нов. М., 1963.
Тарасаў, К. Памяць пра легенды Постаці беларускай мінуўшчыны / К. Та-
расаў. Мінск, 1990.
Тарасаў, С. В. Чарадзей сёмага веку Траяна: Усяслаў Полацкі / С. В. Тара-
саў. Мінск, 1991.
Чаропка, В. Адысея Грандэ Эдукадора: да 200-годдзя з дня нараджэння
Ігната Даменкі / В. Чаропка // Бсларускі гістарычны часопіс. 2002. № 4.
Чаропка, В. Імя ў летапісу / В. Чаропка. Мінск, 1994.
Чаропка, В Лёсы ў гісторыі / В. Чаропка. Мінск, 2005.
Шалькевыч, В.Ф. Кастусь Калнновскнй: сграннцы бнографнн /В.Ф Шаль-
кевнч. Мннск, 1988.
Швед, В. В. Беларускія старонкі гісторыі дзекабрыстаў / В. В. Швед.
Мінск, 1998.
Швед, В Вялікае княства Літоўскае ў 1812 годзе / В Швсд // Беларускі
гістарычны часопіс. 2000. № 3.
Юхо, Я. «Нарадзіўся я ліцьвінам...». Т. Касцюшка / Я. Юхо, У Емельян-
чык. Мінск, 1994.
356
ТЭРМІНАЛАГІЧНЫ СЛОУНІК
Абсліск - гранёны слуп, звычайна пірамідальна завостраны ўверсе.
Абклад - аздоба пераплёту кніг і абразоў.
Абраз — напісаныя на дошках ці палатне па вызначаных канонах выявы
Хрыста, Маці Божай, апосталаў і асобных сцэн з Бібліі. Уласціва хрысціянскай
канфесіі.
Абрус - тканы, плецены ці вязаны выраб, прызначаны для засцілання стала.
Адзігітрыя - тып паказу ў абраэах ці фрэсках Маці Божай з узнятай для
благаслаўлення правай рукой і з юным Ісусам у левай.
Адрына - гаспадарчая пабудова для захавання неабмалочанай саломы і
сельскагаспадарчага інвентару. Іншая назва - пуня.
Акварэль - жывапіс з выкарыстаннем фарбаў, якія разводзяцца вадой.
Аксаміт - шаўковая альбо баваўняная тканіна з густым вертыкальным
ворсам, часам упрыгожаная ціснёным узорам альбо вышыўкай.
Алтар - дэкаратыўна аформленая жывапісам, скульптурай, разьбой і ляп-
нінай тарцовая сцяна храма ці апсіда. Таксама можа быць бакавым ці прысцсн-
кавым (прысвечаны асобным святым). Уласціва каталіцкім касцёлам.
Алькеж — вежападобны выступ у куце будынка пад асобным дахам.
Альтапка - малая архітэктурная форма з дрэва альбо цэглы пераважна
цэнтрычная ў плане, размешчаная ў парках і прызначаная для адпачынку.
Амбоп - багата дэкарыраваная трыбуна для чытання свяшчэнных тэкстаў,
устаноўленая злева ад алтара. Уласціва каталіцкім касцёлам.
Амбразура - круглая ці арачная адтуліна ў сцяне для стральбы з агня-
стрэльнай зброі (у тым ліку гармат).
Амур — гл. Пуці.
Апдарак — доўгая шырокая спадніца з шарсцяной альбо паўшарсцяной
тканіны.
Апфілада - змешчаныя на адной восі пакоі, злучаныя паміж сабой дзвяр-
нымі праёмамі.
Аплікацыя - наклейванне ці нашыванне на аснову з тканіны, дрэва ці па-
перы невялікіх кавалкаў розных матэрыялаў з утварэннем пэўнага ўзору альбо
выявы.
Апсіда - шматвугольны ці паўкруглы выступ за агульны перыметр сцен
храма, які замыкае прастору галоўнага нефа і прызначаны для размяшчэння
алтара ці іканастаса.
Аркада - шэраг аднолькавых па памерах арак, якія абапіраюцца на кало-
ны альбо слупы.
Аркатурпы пояс - рад несапраўдных дэкаратыўных арачак, апаясваючых
сцсны будынка.
357
Арнамент - дэкаратыўны ўзор з рытмічна ўпарадкаваных элементаў.
Атлас - шаўковая ці баваўняная мяккая тканіна з гладкім бліскучым пра-
вым бокам
Атык - прамавугольная сценка, размешчаная над карнізам і завяршаючая
фасад.
Атынкоўка - нанясенне на цагляную сцяну аддзелачнага слою, утворана-
га будаўнічым растворам з вапны, гіпса, гліны з наступным яго фарбаваннем.
Бабінец - памяшканне перад галоўным аб’смам храма. Іншыя назвы -
прытвор, нартэкс.
База — падножжа калоны ці пілястры.
Базіліка - прамавугольны ў плане будынак, дзс цэнтральны неф вышэй
за бакавыя.
Байніца - вузкая вертыкальная адтуліна ў сцяне для вядзення агню са
стралкован зброі.
Балюстрада - нсвысокая агароджа, якая складаецца з рада фігурных
слупкоў.
Барабап - цыліндрычная ці гранёная аснова купала, што абапіраецца на
сцены і слупы.
Барбакан - вынасное ўмацаванне, узведзенас псрад уваходам у замак ці
храм
Барэльеф - від рэльефу, у якім выява выступае з паверхні не больш чым
напалову.
Баскет - група роўна падрэзаных дрэў альбо кустарнікаў, якія ўтвараюць
дэкаратыўную сценку ў парку.
Бастыён — моцнавыступаючая за агульны перыметр комплскса частка
земляных умацаванняў, прызначаная для размяшчэння гармат.
Бельведэр - надбудова з вялікімі вокнамі, размешчаная ў цэнтры плоска-
га даху.
Бісер - дробныя шкляныя круглыя ці шматгранныя пацеркі з адтулінамі
для нізання.
Біфорыум - 2-часткавае аркаднае акно з агульным стрэльчатым завяр-
шэннем.
Бранзалет - упрыгажэнне з металу, шкла, косці, керамікі, дрэва ці каме-
ню, прызначанае для нашэння на руцэ альбо назе.
Бульвар — шырокая, абсаджаная дрэвамі алея ўздоўж вуліцы.
Бюст - пагрудная выява чалавека.
Ваколіца - шэраг шляхецкіх засценкаў, раскіданых паблізу адзін ад аднаго.
Валун - рэлікг ледавіковай эпохі ў выглядзе буйнога згпаджанага кавалка
горных парод памерам звыш 10 см у папярочніку.
Валюта - элемент дэкору ў выглядзе завітка ці спіралі.
Вензель - мудрагелісты ўзор, складзсны з пачатковых літар імя і прозвішча.
Вітраж - кампазіцыя з рознакаляровых кавалкаў шкла ў металічным каркасе.
358
Волак - мссца найболыпага збліжэння суседніх судаходных рэк (да 30 км),
дзс караблі валаклі па зямлі па драўляных катках.
Габелен — вытканы ўручную дыван-карціна.
Гай - невялікі і адасоблсны ад асноўнага масіву ўчастак лесу, які склада-
юць дрэвы лісцевых парод (часцей аднаго ўзросту).
Галерэя — паўадкрытае выцягнутае памяшканнс, вонкавую сцяну якога
замяняе калсінада.
Гарадзішча — пасяленнс першабытнага перыяду, абнесенае па перыметру
ровам і валам з вастраколам наверсе.
Гарэльеф - від рэльефу, у якім выява выступас з павсрхні больш чым
напалову.
Герма - слуп, завершаны скульптурнай выявай галавы альбо бюста.
Герса — пад’ёмныя каваныя ці драўляныя краты, якімі зверху зачынялі
ўваход у вежу-браму
Гонтавы дах - дах, складзены з невялікіх дошчачак, востра саструганых
з аднаго боку і маючых паз з другога.
Гумно - гаспадарчая пабудова для сушкі і захоўвання снапоў, ачысткі і
сартавання збожжа. Іншая назва - клуня.
Дзядзінец - першапачаткова такім чынам наймснавалася найбольш ума-
цаваная частка горада, а зараз назва ўжываецца для абазначэння двара каля вя-
сковай хаты.
Дэкор - сукупнасць мастацкіх сродкаў аздаблення архітэктурных збуда-
ванняў.
Дыярама - від жывапіснага твора, у якім карціна размешчана на буйным
паўкруглым падрамніку і спалучаецца з аб’ёмным пярэднім планам, насыча-
ным тэматычна звязанымі з ёй выявамі людзей і побытавымі рэчамі.
Жырандоль - свяцільня, дзе ражкі размешчаны па крузе.
Закамара - паўкруглае ці кілепадобнае завяршэнне сцяны храма, якое па
формс адпавядае скляпенню.
Засценак - паселішча хутарскога тыпу дробнай шляхты.
Іканастас - перагародка, якая завяршас цэнтральны неф малітоўнага зала
і складаецца з некалькіх радоў абразоў. Уласціва праваслаўным цэрквам.
Інтэр’ер - унутраны выгляд будынка.
Какошнік - шіучная закамара, маючая чыста дэкаратыўнае прызначэнне.
Каланада - адзін ці нскалькі радоў калон, падтрымліваючых гарызан-
тальнае перакрыцце.
Калона - вертыкальная архітэктурна апрацаваная апора з базай і капітэллю.
Камін - пакаёвая печ з шырокай адкрытай топкай і прамым дымаходам.
Канон - сістэма правіл, мастацкіх прыёмаў і эстэтычных нормаў, якія лі-
чацца непахіснымі.
Кансервацыя - комплекс мерапрыемстваў па часоваму альбо доўгатэрмі-
новым забеспячэнні захавання наяўнага стану аб’ектаў гісторыі і культуры.
359
Капітэль - мастацка аформленая верхняя частка калоііы ці нілястры.
Капліца - невялікая па памерах спецыялізаваная культавая пабудова.
Карпіз - гарызантальны выступ на сцяне, які падтрымлівае дах.
Картуш - ляпное ўпрыгажэнне ў выглядзе не разгорнутага цалкам завітка
ці скрутка, у цэнтры якога масцца авальнас поле для вензеля ці герба.
Кафтап - мужчынскае верхняе адзенне з дарагой тканіны, шырокае ў па-
доле, з доўгімі рукавамі.
Кераміка - вырабы з абпаленай гпіны ці яе сумесі з мінеральнымі дабаўкамі.
Ківорый - фігурнас купальнае завяршэнне вежы храма
Клупя - гл. Гумно.
Колт - старажытнас ўпрыгажэнне ў выглядзе полай падвескі, аздобленай
эмаллю.
Контрфорс - вертыкальны выступ на сцяне будынка з мэтай яе ўмацавання,
Крыпта - памяшканне пад алтаром, прызначанас для ганаровых пахаванняў.
Крышталь - від шкла, у склад якога ўваходзяць вокісы свінцу альбо ба-
рыю. Найбольш удала падыходзіць для гравіроўкі. агранкі, разьбы і шліфоўкі.
Кунтуш - верхняе доўгае мужчынскае адзенне з сукна, падшытае футрам.
Куфар - старажытны від мэблі для захавання адзення і каштоўных рэчаў.
Лапатка - плоскі вертыкальны выступ на сцяне без базы і капітэлі.
Ліштва - накладная фііурная планка абрамляючая аконны ці дзвярны праём.
Намітка - галаўны жаночы ўбор з доўгага кавалка палатна, які павязваўся
на галаву.
Люкарна - невялікі аконны прасм на даху, купале ці франтонс.
Лямус - 2-павярховая пабудова з абыходнай галерэяй, якая спалучае ў
сабс функцыі свірна (ніжні ўзровень) і жытла (верхні ўзровень).
Макаўка - дэкаратыўнае завяршэнне купала ці всжы ў выглядзе невялі-
кай галоўкі.
Машыкулі — навясныя байніцы, прызначаныя для абстрэлу тэрыторыі
каля крапасной сцяны.
Мезапіп - надбудова над цэнтральнай часткай жылога будынка.
Мінарэт - шматгранная ці круглая стромкая вежа са спіралепадобнай
лесвіцай.
Нартэкс - гл. Бабінец.
Некропаль - гарадскі раён пахаванняў (могілкі), адзначаны архітэктурна-
мастацкімі надмагіллямі.
Неф - прастора ўнутры храма, абмежаваная сценамі альбо каланадаіі.
Ордэр - сістэма суадносін нясучых і нясомых канструкцый, а таксама іх
мастацкай апрацоўкі
Партал - архітэктурна аформлены ўваход у будынак.
Пасад - гандлёва-рамесніцкая частка старажытнага горад'а.
Пацеркі - дробныя ўпрыгожанні са скразнымі адтулінамі для нанізвання
на шнурок.
360
Пацір - літургічны сасуд для асвячэння віна ў час прыняцця прычасця.
Пілястра - імітацыя калоны ў выглядзе вергыкальнага выступу на сцяне
з ордэрнымі элементамі.
Піпакль - дэкаратыўная вежачка.
Пліпфа - шырокая і плоская цагліна.
Помнік - архітэктурны ці мастацкі аб’ект, які мае гістарычна-культурную
каштоўнасць.
Порцік - парадная частка будынка, утвораная капонамі, трымаючымі пе-
ракрыцце, і завсршаная франтонам ці атыкам.
Прасліцы - гліняны ці каменны грузік з круглай адтулінай у цэнтры, які
надзяваўся на всрацяно для павелічэння інерцыі яго руху.
Прытвор - гл. Бабінец.
Пуня - гл. Адрына.
Пуці - выявы (жывапісныя і скульптурныя) аголеных хлопчыкаў з крыла-
мі. Іншыя назвы - амуры, херувімы.
Равеліп - абарончае збудаванне 3-вугольнай формы, размешчанае паміж
бастыёнамі.
Раскрыццё - комплекс мсрапрысмстваў па пазбаўленні каштоўнасцей ад
пазнейшых дысаніруючых напластаванняў.
Ружа - круглае акно, размешчанае над уваходам і аздобленае вітражом.
Руст - апрацоўка сцяны каменнымі блокамі альбо іх імітацыяй.
Рызаліт - выступаючая за агульны перыметр фасада частка будынка, ад-
нолькавая з ім па вышыні.
Рэгеперацыя - комплекс мерапрыемстваў, скіраваных на аднаўленне цэ-
ласнасці і страчанага агульнага кампазіцыйнага рашэння гарадскіх ансамбляў.
Рэстаўрацыя - комплскс мерапрысмстваў, скіраваных на навукова аб-
і'рунтаванае аднаўленне страчаных фрагментаў і каштоўных якасцей аб’ектаў
гісторыі і культуры
Сакрысція - памяшканне каля алтара, дзе захоўваецца начынне для рэ-
лігійных службаў. Уласціва каталіцкім касцёлам.
Сандрык - невялікі карніз над вокнамі ці дзвярыма.
Свірап - гаспадарчая пабудова для захоўвання прадуктаў, адзсння і іншых
рэчаў.
Скляпенне - крывалінейнае перакрыцце, дзе асноўны пяжар прыпадае на
контрфорсы, сцсны і калоны.
Скроневыя кольцы - жаночае ўпрыгожаннс з каляровых металаў, якое
ўпляталі ў валасы ці размяшчалі каля скроняў на раменімыку з мэтай падтрым-
кі прычоскі.
Следавік - камень-млун з поўнасцю альбо часткова выбітай выявай сля-
доў чалавека, жывёлы, міфічнай істоты (імітацыя ступні ці рукі).
Стука - штучны мармур з абпаленага гіпсу і фарбавальнікаў.
Стэла — прамавугольная каменная пліта, пастаўленая всртыкальна.
361
Трансепт - палярочны неф, перасякаючы прадольны неф пад прамым вутлом.
Урочышча - частка мясцовасці, адметная нейкімі прыроднымі асаблівас-
цямі ад наваколля (лясны гай, западзіна, узгорак).
Фарфор -тонкі керамічны выраб, атрыманы праз спяканне гліны, кааліну,
палявога шпату і кварцу.
Фібула - металічная засцёжка для верхняга адзення, якая адначасова з’яў-
ляецца элементам упрыгожання.
Фіял — дэкаратыўная востраканцовая пірамідка.
Франтон - всрхняя частка фасаднай сцяны альбо порціка.
Фрэска — тып манументальнага жывапісу па свсжай і вільготнай тынкоўцы.
Хсрувім - гл. Пуці.
Хоры - адкрытая галерэя, размешчаная ў храмах насупраць алтара.
Эркер - зашклёны выступ у сцяне.
Эскіз - папярэдні малюнак-накід, які фіксуе задуму мастацкага твора аль-
бо яго асобнага фрагмента.
Яр - глыбокі са стромкімі схіламі размыў (вынік воднай эрозіі глебы).
362
ЗМЕСТ
АД АЎТАРА.............................................................3
ГЛАВА 1
АГУЛЫІАЯ ХАРАКТАРЫСТЫКА КУРСА
«ПОМНІКІ ГІСТОРЫІI КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСІ».................................6
1.1. Прадмет і мэта курса «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі»......6
1.2. Гісторыка-культурная спадчына як элемент дзяржаўнай ідэалогіі
і патрыятычнага выхавання ў Рэспубліцы Беларусь.......................9
1.3. Перыядызацыя і структура курса. Агульная характарыстыка
літаратуры...........................................................10
1.4. Класіфікацыя помнікаў гісторыі і культуры Беларусі..............16
1.5. Стан айчыннай гісторыка-культурнай спадчыны ў Расійскай імпе-
рыі, БССР і Рэспубліцы Бсларусь......................................17
Кантрольныя пытанні..................................................25
Тэставыя заданні.....................................................................................................26
ГЛАВА 2
ПОМНІКІ АРХЕАЛОГП ПЕРШАБЫТНАГА ЧАСУ
НА ТЭРЫТОРЫІ СУЧАСНАЙ БЕЛАРУСІ.......................................29
2.1. Археалагічныя помнікі як асноўная крыніца вывучэння першабыт-
нага часу ў Бсларусі................................................ 29
2.2. Помнікі камсннага веку ў Беларусі...............................33
2.3. Помнікі бронзавага веку ў Бсларусі..............................38
2.4. Помнікі ранняга жалезнага веку ў Беларусі да IX ст..............39
Кантрольныя пытанні..................................................45
Тэставыя заданні.....................................................45
ГЛАВА 3
ПОМНІКІДОЙЛІДСТВА I МАСТАЦТВА БЕЛАРУСІIX - XIII стст..................48
3.1. Гарады Беларусі ў IX - XIII стст............:...................48
3.2. Першыя школы айчыннага мураванага дойлідства....................55
3.3. Мастацтва старажытнабеларускіх княстваў.........................61
Кантрольныя пытанні..................................................65
Тэставыя заданні.....................................................65
ГЛАВА 4
РАМАНСКІ СТЫЛЬ У ПОМНІКАХ БЕЛАРУСІ...................................68
4.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы..............................68
4.2. Удасканаленне абарончых збудаванняў гарадоў Беларусі............70
4.3. Раманскі стыль у айчынным храмавым дойлідстве...................75
363
4.4. Раманскае мастацтва Беларусі..................................79
Кантрольныя пытанні................................................82
Тэставыя заданні...................................................82
ГЛАВА 5
ПОМНІКІ ГОТЫКІ Ў БЕЛАРУСІ..........................................85
5.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы............................85
5.2. Станаўленне айчыннага замкавага дойлідства ў XIV — XVI стст...87
5.3. Уплыў готыкі на культавую архітэктуру Беларусі................97
5.4. Гатычны кірунак у беларускім мастацтве.......................102
Кантрольныя пытанні...............................................104
Тэставыя заданні..................................................105
ГЛАВА 6
ПОМНІКІ ПЕРЫЯДУ АДРАДЖЭННЯ (РЭНЕСАНСУ) У БЕЛАРУСІ..................108
6.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы...........................108
6.2. Рэнесанс у айчынным горадабудаўніцтве........................110
6.3. Пераўтварэнне беларускіх замкаў у палацава-паркавыя комплексы.114
6.4. Храмавае дойлідства эпохі Рэнесансу ў Беларусі...............121
6.5. Уплыў Адраджэння на выяўленчае мастантва Беларусі............125
Кантрольныя пытанні...............................................129
Тэставыя заданні..................................................130
ГЛАВА 7
БАРОКА I РАКАКО Ў ПОМНІКАХ БЕЛАРУСІ...............................133
7.1. Паходжанне стьіляў. Характэрныя рысы.........................133
1_2,2. Барока ў айчынным горадабудаўніцтве........................135
7.3. Развіццё палацава-паркавага дойлідства Беларусі..............138
7.4. Культавая архітэктура Беларусі. Школа «Віленскага барока»....146
7.5. Беларускае барочна-ракайльнае мастацтва......................154
Кантрольныя пытанні...............................................157
Тэставыя заданні..................................................158
ГЛАВА 8
ПОМНІКІ КЛАСІЦЫЗМУ Ў БЕЛАРУСІ
8.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы...........................161
8.2. Перабудова беларускіх гарадоў пасля далучэння да Расійскай імперыі 161
8.3. Класічнае палацава-сядзібнае дойлідства Беларусі.............162
8.4. Класічны кірунак у айчыннай царкоўнай архітэктуры............166
8.5. Класіцьізм у выяўленчым мастацтве. Віленская школа жывапісу..172
Кантрольныя пытанні...............................................176
Тэставыя заданні..................................................179
364
ГЛАВА 9
ПОМНІКІ РАМАНТЫЗМУ Ў БЕЛАРУСІ.....................................182
9.1. Сутнасць эпохі рамантызму.................................182
9.2. Уплыў рамантызму на айчыннае грамадскае і палацава-паркавае
дойлідства........................................................184
9.3. Эвалюцыя культавай архітэктуры Беларусі...........:..........192
9.4. Рамантызм у айчынным мастацтве...............................197
Кантрольныя пытанні...............................................198
Тэставыя заданні................................................'.199
ГЛАВА 10
ЭКЛЕКТЫКА I МАДЭРН У ПОМНІКАХ БЕЛАРУСІ............................201
10.1. Агульная характарыстыка перыяду.............................201
10.2. Эвалюцыя айчыннага горадабудаўніцтва........................202
10.3. Эклектыка і мадэрн у палацава-сядзібным дойлідстве Беларусі.207
10.4. Гістарызм у беларускай сакральнай архітэктуры...............215
10.5. Рэалізм і авангард у айчынным мастацтве.....................221
Кантрольныя пытанні...............................................223
Тэставыя заданні..................................................223
ГЛАВА II
РАЗВІЦЦЁ АЙЧЫННАЙ АРХІТЭКТУРЫ I МАСТАЦТВА
Ў МІЖВАЕННЫ ПЕРЫЯД................................................226
11.1. Помнікі грамадскага і жьіллёвага будаўніцтва БССР...........226
11.2. Сацыялістычны рэалізм у мастацтве БССР......................232
11.3. Архітэктура і мастацтва Заходняй Беларусі...................235
Кантрольныя пытанні...............................................242
Тэставыя заданні..................................................243
ГЛАВА 12
ВЯЛІКАЯ АЙЧЫННАЯ ВАЙНА Ў ПОМНІКАХ I МЕМАРЫЯЛАХ.................245
12.1. Помнікі, увекавечываючыя абарону Беларусі летам 1941 г......245
12.2. Мемарыялы, прысвечаныя партызанскаму і падпольнаму руху..249
12.3. Ушанаванне памяці ахвяр акупацыйнага рэжьіму ў Беларусі.....253
12.4. Помнікі ў гонар вызвалення Беларусі....................... 257
12.5. Вялікая Айчынная вайна ў сучасных турыстычных праграмах.....261
Кантрольныя пытанні...............................................262
Тэставыя заданні..................................................262
365
ГЛАВА 13
ПОМНІКІ АРХІТЭКТУРЫ I МАСТАЦТВА БЕЛАРУСІ
ПАСЛЯВАЕННАГА ПЕРЫЯДУ.....................................265
13.1. Горадабудаўніцгва ў аднаўленчы перыяд...............265
13.2. Асноўныя тэндэнцыі развіцця айчыннай архітэктуры
ў другой палове XX - пачатку XXI ст.......................269
13.3. Мастацтва Беларусі пасляваеннага часу...............277
Кантрольныя пытанні.......................................282
Тэставыя заданні..........................................282
ГЛАВА 14
ЭТНАГРАФІЧНЫЯ ПОМНІКІ БЕЛАРУСІ............................284
14.1. Агульная характарыстыка этнаграфічных помнікаў. Этнаграфічныя
музеі Рэспублікі Беларусь.................................284
14.2. Светапогляд і асноўныя заняткі беларусаў. Народныя рамёствы і жыллё.287
14.3. Нацыянальнае адзенне, народныя абрады і фальклор....295
14.4. Традыцыйная нацыянальная кухня..................... 300
14.5. Этнаграфічныя помнікі ў айчынньім агратурызме.......302
Кантрольныя пытанні.......................................306
Тэставыя заданні..........................................306
ГЛАВА 15
ДАКУМЕНТАЛЬНЫЯ ПОМНІКІ БЕЛАРУСІ...........................308
\ 15.1. Дакументальныя крыніцы да сярэдзіне XIII ст........308
15.2. Дакументальныя помнікі другой паловы XIII - XVIII ст................315
15.3. Дакументальная спадчына XIX — XX стст...............324
Кантрольныя пытанні.......................................329
Тэставыя заданні..........................................329
ГЛАВА 16
МЕМАРЫЯЛЫ IПАМЯТНЫЯ МЯСЦІНЫ,
ЗВЯЗАНЫЯ 3 ГІСТАРЫЧНЫМ МІНУЛЫМ БЕЛАРУСІ...................332
16.1. Аіульная харакгарыстыка помнікаў гісторыі, іх значэнне для
ўязнога турызму і ідэалагічна-патрыятычнага выхавання.....332
16.2. Помнікі гісторыі Беларусі IX — XVIII стст. Мемарыялы ў гонар
славутых падзей і суайчыннікаў............................334
16.3. Помнікі гісторыі на бсларускіх землях у складзе Расійскай імперыі.
Мемарыялы і дамы-музеі....................................341
16.4. Помнікі гісторыі БССР. Асноўныя мемарыялы...........348
Кантрольныя пытанні.......................................354
Тэставыя заданні..........................................354
ТЭРМІНАЛАПЧНЫ СЛОЎНІК.....................................357
366
Вучэбнае выданне
Самусік Андрэй Фёдаравіч
ПОМНІКІГІСТОРЫІ
IКУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСІ
Вучэбны дапаможнік
Рэдактар Т.Л. Пісарэнка
Камп’ютарная вёрстка Н.У. Райчонак
Падпісана ў друк 26.02.2013. Фармат 60><84/16.
Папера газетная. Друк афсетны.
Ум.-друк. арк. 21,68. Ул.-выд. арк 22,97
Тыраж 500 экз. Заказ 1229.
УП «Экопсрспсктнва». ЛВ 02330/0548593 ад 09.07.2009.
Прасп. газеты «Звязда», 67/1а. 220117, г. Мінск.
Друкарня ААТ «Прамдрук».
ЛП 02330/0494112 ад 11.03.2009
Вул. Чарняхоўскага, 3,220047, г. Мінск