Lingua latina. Введение в латинский язык и античную культуру. Часть IV. Книга 1. Хрестоматия латинских текстов - Подосинов А.В.

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Римский мир в картинках

Suetonius De vita Caesarum. Divus Iulius

Автор: Подосинов А.В.

Теги: языки мира лингвистика латинский язык древний и античный мир античная культура хрестоматия

ISBN: 5-01-004338-6

Год: 1995

Похожие

Введение в латинскую эпиграфику

Военная организация поздней Римской империи во второй половине III – первой половине IV вв.: региональные экспедиционные армии в контексте гражданских войн и римско-персидского противостояния. Том 2

Введение в классическую филологию

Введение в латинский язык и античную культуру. Часть III

Текст

МОСКВА
ИЗДАТЕЛЬСКАЯ ГРУППА * ПРОГРЕСС»
«ЮНИОР»
1995
Lingua Latina
ВВЕДЕНИЕ
А.В.. ПОДОСИНОВ
В ЛАТИНСКИЙ ЯЗЫК
И АНТИЧНУЮ
КУЛЬТУРУ
ЧАСТЬ IV
Книга 1
ХРЕСТОМАТИЯ
ЛАТИНСКИХ ТЕКСТОВ
Учебное пособие
для гимназий, лицеев и школ
с гуманитарным профилем

Подосинов А. В.
LINGUA LATINA. Введение в латинский язык и античную культуру.
Часть IV. Книга 1. Хрестоматия латинских текстов. — М.: Прогресс,
1995.— 304 с, ил. — ISBN 5-01-004338-6, ISBN 5-01-004083-2.
Пособие написано при поддержке программы "Обновление
гуманитарного образования в России" Министерства образования России, Комитета
по высшему образованию России, Международного фонда "Культурная
инициатива" и Международной ассоциации развития и интеграции
образовательных систем. Рекомендовано к печати в качестве
экспериментального учебного пособия.
Хрестоматия латинских текстов является продолжением I—III частей
курса латинского языка и античной культуры и рассчитана на
аудиторное и внеклассное чтение античных, средневековых и новолатинских
авторов в российских гимназиях, лицеях и школах с гуманитарным
профилем. Хрестоматия может быть использована также в гуманитарных
вузах.
ISBN 5-01-004338-6
ISBN 5-01-004083-2
© А.В. Подосинов, 1995
© Издательская группа «Прогресс»,
оформление, 1995

СОДЕРЖАНИЕ
СОДЕРЖАНИЕ
INTRODUCTIO. AD LECTORES — MAGISTROS АС DISCIPULOS
(Введение. К читателям — учителям и ученикам) 9
Книга I
I. ORBIS ROMANUS PICTUS
(Римский мир в картинках) 12
Часть 1 13
Часть II 48
И. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
(Древнеримские авторы) 101
А. ПОЭЗИЯ
Ennius
Annales 102
Medea sive Medea exul 103
Terentius
Adelphoe 104
Lucretius
De rerum natura 109
Publilius Syrus
Sententiae 112
Vergilius
Aeneis 117
Bucolica 121
Horatius
Carmina , 125
Catullus
Carmina 131
Tibullus
Elegia 136
Ovidius
Metamorphoses 139
Tristia 144
Phaedrus
Fabulae Aesopiae 149
Martialis
Epigrammata 153
Iuvenalis
Satirae 156
3

СОДЕРЖАНИЕ
В. ПРОЗА
Nepos
Vita Pelopidae..., 160
Cato 162
Caesar
Commentarii de bello Gallico 164
Cicero
Epistulae . 172
In Catilinam oratio prima 176
Sallustius
De coniuratione Catilinae 182
Augustus
Res gestae 188
Livius
Ab urbe condita 198
Mela
De chorographia 203
Seneca Maior
Controversiae 210
Celsus
De medicina 212
Apicius
De re coquinaria 216
Seneca
Ad Lucilium epistulae morales 218
Troades 219
Octavia 221
Quintilianus
Institutio oratoria 224
Plinius Maior
Historia naturalis 228
Tacitus
Annales 235
Plinius Iunior
Epistulae 241
Suetonius
De vita Caesarum. Divus Iulius 245
Diomedes
De arte grammatica 261
C. IUS ROMANUM (Римское право)
XII tabulae sive lex XII tabularum
(Законы XII таблиц) 264
Institutiones Gaii
(Установления Гая) 270
Digesta (Извлечения) 273
4

СОДЕРЖАНИЕ
D. INSCRIPTIONES (Надписи)
I. Почетные надписи 276
II. Посвятительные надписи 281
III. Надгробные надписи 283
IV. Строительные надписи 288
V. Надписи Северного Причерноморья 289
VI. Надписи разного содержания 292
Книга II
III. TEXTUS BIBLICI ЕТ LITURGICI
(Библейские и богослужебные тексты) 311
А. BIBLIA SACRA (Священная Библия)
1. Vetus testamentum (Ветхий завет)
Ldber Genesis (Книга Бытия)
Caput I. Сотворение мира и человека 312
Caput П. Адам и Ева в раю 314
Caput III. Грехопадение первых людей'.
Изгнание из рая 316
Caput VI. Гнев Господа. Подготовка
потопа 319
Caput VII. Всемирный потоп и плавание
в ковчеге Ноя и его семейства... 321
Caput VIII. Конец потопа и высадка
на сушу 322
Caput XI. Строительство Вавилонской
башни. Смешение языков 325
2. Novum testamentum (Новый завет)
Evangelium secundum Lucam
(Евангелие от Луки)
1, 26-33. Благовещенье 327
2, 1-20. Рождество Христово.
Поклонение пастухов 327
Evangelium secundum Matthaeum
(Евангелие от Матфея)
2, 1-23. Поклонение волхвов.
Происки Ирода. Бегство в Египет.
Избиение младенцев 329
4, 23—5, 48. Учение Христа
(из Нагорной проповеди) 332
5

СОДЕРЖАНИЕ
В. ORATIONES CATHOLICAE
(Католические молитвы)
Ave Maria (Радуйся, дева Мария) 334
Pater noster (Отче наш) 335
Credo (Верую. Символ веры)" 336
Те Deum laudamus (Тебя Бога хвалим) 336
Confessio (Чин исповеди) , 339
Requiem (Реквием) ., 339
Stabat mater (Стояла матерь) 343
Lauda, Sion (Хвали, Сионе) 345
IV. AUCTORES MEDII AEVI АС RENASCENTIAE
(Писатели средних веков и Возрождения) 348
А. ПОЭЗИЯ И ПРОЗА
Aurelius Augustinus
Confessiones 350
De anima 353
Venantius Fortunatus
Crux benedicta nitet 354
Iordanes
De origine actibusque Getarum (Getica) 356
Isidorus Hispalensis
Etymologiae 363
Versus de bibliotheca 366
Carmina duodecim sapientium 367
Einhard
Vita Karoli Magni imperatoris 370
Hrotsvitha
Dulcitius 382
Carmina Cantabrigiensia
Mendosus Suevus 391
Archipoeta
Confessio 393
Carmina Burana 395
Gesta Romanorum 403
Aenigmata 407
Gaudeamus 410
Franciscus Petrarca
Ad Italiam ex Galliis remeans 412
Epistola ad posteros 413
Africa 415
Poggius
Facetiae 418

СОДЕРЖАНИЕ
Erasmus Roterodamus
Ementita nobilitas 420
Ioannes Secundus
Basia 425
Querela leporis . 428
Urbanus VIII Barberini
De nomine Romae 430
B. DOCUMENTA
Pactum Bonnense a. D. 921
(Боннский договор 921 г.) 431
V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
(Латинские описания Руси и Московии)
Chronica Poloniae Maioris 433
Mattheus Mechovita
Tractatus de duabus Sarmatiis 435
Sigismund Herberstein
Rerum Moscoviticarum commentarii 451
Antonius Possevinus
Moscovia 457
VI. JOHANNIS AMOS COMENII "ORBIS SENSUALIUM PICTUS"
(Ян Амос Коменский. "Чувственный мир в картинках") 466
VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
(Российские латиноязычные авторы)
Феофан Прокопович
Laudatio Borysthenis 479
М. В. Ломоносов
Panegyricus Elisabethae 481
Epistula ad Zanottum 485
Ф. E. Kopin
Эпиграммы и переводы 487
Г. Э. Зенгер
Переводы 491
Р. С. Цесюлевич
Переводы 494
Я. М. Боровский
К двухсотпятидесятилетию со дня
рождения Михаила Ломоносова 497
7

СОДЕРЖАНИЕ
Т. В. Васильева
Переводы 499
VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
(Латинский язык сегодня)
A. ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА "VOX LATINA" 601
Alexius Scatebranus (Solopov)
De Iacobi Borovskij die natali
nonagesimo quinto rite celebrato 504
Hymnus Europaeus 507
Michael von Albrecht
De recentioris aetatis poetis
Torquato Tasso, Volfgango Goethe,
Alexandro PuSkin Artis amatoriae
Ovidianae imitatoribus atque censoribus 508
Arituneus Mizuno (Japon)
Ad Flaccum (carmen) 514
Valahfridus Stroh
Argumenta linguae Latinae in scholis
discendae 515
Pater Caelestis Eichenseer
De itinere Graeco: de Epidauro 518
Elissa Koppe
De canibus hominibusque (carmen) 520
Sigrides Albert(a)
Narratiunculae ex historia depromptae 521
Chronicalia (C.Eichenseer) 522
Aenigma (Osvaldus Dilke) 525
B. ЦЕНТОННАЯ ПОЭЗИЯ
Alexander Suppopulinus
Epistula e Caucaeo 526
C. ПЕРЕВОДЫ С НОВЫХ ЯЗЫКОВ
Asterix Gallus (Галл Астерикс) 529
Kalevala (Калевала) 543
Versus ursi perpauli cerebri
(Песенка Винни Пуха) 544
Pinoculus Latinus (Пиноккио по-латыни) 545
Мах et Moritz (Макс и Мориц) 553

ВВЕДЕНИЕ
Non tam praeclarum est
scire Latine,
quam turpe nescire.
Cicero, Brut. 140
ВВЕДЕНИЕ
INTRODUCTIO
AD LECTORES — MAGISTROS AC DISCIPULOS
Эта Хрестоматия не совсем обычная. Она дает образцы
латинского языка на протяжении ВСЕЙ его истории вплоть до
попыток писать на латыни в наши дни.
Прежде всего читатели получают возможность познакомиться с
оригинальными произведениями античных латинских авторов —
поэтов и прозаиков, комедиографов и историков, географов и
юристов, медиков и лингвистов. Здесь же дается антология
римских надписей, раскрывающих повседневную жизнь римлян.
Следующий раздел содержит фрагменты из Священного
писания, которые представляют ключевые моменты ветхо- и
новозаветной истории. Здесь же приводятся тексты основных
молитв католического богослужения — Pater noster, Ave Maria,
Requiem и др. Затем следуют тексты средних веков и Возрождения
в своих самых известных и интересных фрагментах, включая
знаменитые песни вагантов, сочинения историков и письма
гуманистов...
Отдельный раздел посвящен латинским описаниям Руси и
Московии, составленным западноевропейскими путешественниками,
дипломатами, историками и писателями. Эти описания имеют
большую ценность как исторический источник по отечественной
истории и могут использоваться для подготовки к урокам и
докладам по истории России.
Далее публикуются избранные страницы всемирно известного
труда Яна Амоса Коменского Orbis sensualium pictus — "Мир в
картинках". Это произведение позволяет не только познакомиться
с оригинальными педагогическими приемами великого чешского
мыслителя-гуманиста, но и получить удовольствие от
разглядывания гравюр с латинскими описаниями.
9

ВВЕДЕНИЕ
Хронологический принцип построения Хрестоматии подводит
нас к поэтическим, риторическим и эпистолярным опытам в
латинском языке деятелей российской культуры — Феофана
Прокоповича, Ломоносова, Корша, Зенгера, Цесюлевича,
Боровского и Васильевой.
И, наконец, последний раздел знакомит с попытками сочинять
латинские стихи и прозу в наши дни, а также фрагментами
переводов на латинский язык классических произведений
современной детской литературы ("Пиноккио", "Винни Пух", "Макс и
Мориц" и т. д.).
А начинается Хрестоматия с учебных текстов Orbis Romanus
pictus ("Римский мир в картинках"), представляющих рассказы по
Титу Ливию о легендарном периоде истории Рима, а также о
дальнейшей истории этого государства вплоть до его падения в
конце V в. н. э. Orbis хорош и полезен тем, что позволяет уже на
ранних стадиях изучения грамматики читать интересные
зарисовки из жизни древнего Рима.
Я надеюсь, что ученики, изучавшие латынь по нашему
пособию, окажутся достаточно подготовленными к восприятию
латинских текстов разных стран и эпох, поскольку все разделы
Хрестоматии так или иначе уже рассматривались в рассказах-
приложениях трех частей учебника "LINGUA LATINA".
Конечно, учащиеся школы вряд ли прочитают ВСЮ
Хрестоматию от корки до корки. Хрестоматия на это и не
рассчитана. Мы стремились дать максимально широкий спектр
латинских текстов на выбор учителю и ученикам: кто-то
остановится на античной литературе, кого-то увлечет библейская
латынь, а кому-то будет интересно познакомиться с современной
латынью... Впрочем, оптимальным, на мой взгляд,
использованием Хрестоматии будет знакомство с отдельными
произведениями из всех разделов Хрестоматии, ведь цель (как и
название!) нашего курса — это ВВЕДЕНИЕ в латинский язык и
античную культуру как основу европейской цивилизации.
При почти полном отсутствии в отечественной литературе
собраний латинских текстов настоящая Хрестоматия может
оказаться полезной и для студентов высших учебных заведений,
где преподается латынь.
Поскольку Хрестоматия может использоваться и при изучении
латыни по другим учебникам, в ней помещены также
произведения, уже публиковавшиеся в уроках I—III частей нашего
пособия.
Что же касается формы подачи латинских текстов, то я не стал
унифицировать правила правописания, применявшиеся при
издании того или иного латинского произведения; такая унификация
10

ВВЕДЕНИЕ
особенно противопоказана при передаче архаичных,
эпиграфических или средневековых текстов, где эти правила могли
существенно отличаться от классических. Этот принцип относится
и к букве j, которая в некоторых изданиях не признается и
передается как i.
Для работы с Хрестоматией рекомендуется использовать
латинско-русские словари И. X. Дворецкого (3-е издание 1986 г.),
А. М. Малинина (1952 г.) или О. Петрученко (М., 1994 г. —
репринт дореволюционного гимназического словаря).
Филологические и исторические комментарии к помещенным в Хрестоматии
текстам публикуются отдельно в связи с ее большим объемом.
Помимо небольших хрестоматий, приложенных почти к
каждому вузовскому учебнику латыни, следует указать на три
книги, которые были весьма полезны при составлении настоящей
Хрестоматии и которые можно рекомендовать для
дополнительного изучения: С. Кондратьев и А. Васнецов Aula linguae Latinae.
Книга для чтения по латинскому языку. М., 1950; Хрестоматия
латинских текстов средневековых авторов. Под ред. В. С. Соколова
и Д. А. Дрбоглава. М., 1956; К. П. Полонская, Л. П. Поняева.
Хрестоматия по ранней римской литературе. М., 1984.
Автор выражает свою искреннюю благодарность М. Л. Гаспаро-
ву, взявшему на себя труд ознакомиться с содержанием
Хрестоматии и предложившему целый ряд ценных дополнений. Весь
проект — от идеи до подбора авторов — рождался и осуществлялся
при самом активном участии Н. И. Щавелевой, которой автор
сердечно благодарен за сотрудничество.
Книга посвящается моему университетскому учителю,
замечательному латинисту Николаю Алексеевичу Федорову.
***
И последнее: "Если тебе что-то покажется несколько трудным
для понимания", то... ггрислушайся к совету Цицерона,
процитированному ниже:
Si tibi quaedam videbuntur obscuriora,
cogitare debebis nullam artem litteris sine
interprete et sine aliqua exercitatione
percipi posse.
Cicero, Fam. 7.19
11

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
I. ORBIS ROMANUS PICTUS
CHRESTOMATHIA LATINA
IN USUM TIRONUM SCRIPTA
РИМСКИЙ МИР В КАРТИНКАХ
НАЧАЛЬНАЯ ЛАТИНСКАЯ ХРЕСТОМАТИЯ
Orbis Romanus pictus заимствован из знаменитого
гимназического пособия А. Адольфа и С. Любомудрова, которое к 1914 г.
выдержало восемь изданий. После революции "Римский мир в
картинках" был приведен в некоторых пособиях по латинскому
языку для студентов-заочников, подготовленных А. Н. Поповым, в
несколько измененном виде: были выброшены некоторые тексты о
христианах, о религии у древних римлян, упоминание рождества
Христова в латинском тексте заменялось на указание "нашей
эры", были добавлены некоторые пассажи о "революционной роли
рабов" и значении восстания Спартака. В таком же виде некоторые
части текста были помещены в школьном латинском учебнике
С. Кондратьева и А. Васнецова 1948 г. В нашем переиздании мы
возвращаемся к первоначальному тексту Orbis, учтя, впрочем, и
некоторые удачные поправки А. Н. Попова.
Orbis состоит из двух частей. Первая содержит зарисовки из
жизни древнего Рима и описание войны Рима с Карфагеном.
Очерки и рассказы Второй части повествуют о ранней легендарной
истории Рима в соответствии с традицией, известной нам по
трудам Тита Ливия, затем рассказывают о реальной истории Рима
вплоть до падения Римской империи в конце V в. н. э.
Грамматический материал, использованный в этих очерках, усложняется от
первых уроков к последним, давая возможность уже довольно рано
(по нашему учебнику со II Части) начать читать Orbis в качестве
домашнего чтения.

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ЧАСТЬ ПЕРВАЯ
I
НАЧАЛО, ВЕЛИЧИЕ И ПАДЕНИЕ РИМА
Roma condita est in Latio, in sinistra ripa fluvii Tiberis saeculo
octavo ante Christum natum. Initio parvum oppidum fuit; incdlae in
casis, per tumulos disiectis, habitabant; non altus murus praesidio
erat. Victus asper fuit: rustica negotia erant praecipua, praeterea
perpetua bella cum finitimis populis Latii imminebant.
Sed brevi populus Romanus finitimos superavit. Deinde, victoriis
superbus, non solum cum populis Italiae, sed etiam cum populis
aliarum terrarum bellabat. Tum res publica Romanorum praecipue
floniit: victoriae ubique exercitus Romanorum ornabant, domi cives
patriae bono serviebant, — et multa exempla constantiae et fidei
historia populi Romani nobis servavit. Paulo ante Christum natum
populi totius fere terrae, tum notae, imperio Romanonim parebant.
Sed potentia et res secundae populo Romano nocuerunt. Nam
undique, etiam e longinquis terris, comportatae divitiae Romam
compleverunt. Aurum et argentum luxuriam creaverunt et animum
populi molliverunt. Iam victus asper non placebat, et pulchra
aedificia tum Romam ornaverunt; iam non agricultura et bella, sed
desidia et magnifici ludi Romanos delectabant. Iam apud populum res
privatae plus, quam publicae valebant. Etiam tumultus urbani saevi-
ebant.
13

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Ita paulatim res publica perniciei appropinquabat. Victi populi
alii post alios rebellabant et dominos suos terrebant.
Denique saeculo quinto post Christum natum Germani cum aliis
barbaris Romam vastaverunt et imperium Romanum deleverunt.
Etiam nostris diebus Roma magna et pulchra est, sed praecipue
clara est memoria Romae antiquae. Et multae reliquiae antiquorum
aedificiorum et templorum praeteritae gloriae monumenta sunt.
II
РЕЛИГИЯ ДРЕВНИХ РИМЛЯН
Veteres Romani unum verum Deum ignorabant et multis deis
supplicabant. Dei fuerunt domini naturae et rerum humanarum: alii
in caelo, alii in terra, alii in aqua habitabant.
Dei, incolae caeli, primum locum inter deos tenebant; summum
autem imperium Iuppiter habuit. Is dominus totius mundi fuit; eum
etiam dei timebant et ei parebant; eius potentia immensa erat.
Romani in Capitolio, alto loco Romae, magnificum templum ei
aedificaverunt. In eo templo statua dei erat. Apud aram victimas
mactabant. Ita in rebus adversis iram dei placabant. Nutum eius per
auguria divinabant; id popiilus viris peritis mandabat.
Praeterea Vestae deae supplicabant. Sub praecipua tutela eius
vita domestica fuit, et ob eam causam in domibus Romanorum arae
eius fuerunt. Ei in multis locis rotunda templa Romani
aedifica verun t.
Fuerunt etiam dei inferi. Ei sub terra habitabant. Ad eos animae
mortuorum migrabant. Regnum eorum obscurum et plenum tristitiae
erat. Reditus ab eis nullus fuit. Eis nigros tauros mactabant Romani.
14

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
III
ДОМА БОГАТЫХ РИМЛЯН
Romani, postquam luxuriam adamave-
runt, magnificas domos sibi aedificavenmt.
Domus eorum non multas et parvas fe-
nestras habebant, sed magnam lacunam in
medio tecto. Per eam pluvia complebat im-
pluvium, in solo factum. Ante ianuam erat
vestibulum, post ianuam ostium cum cella
ostiarii.
Ex ostio introitus erat in magnum et
latum atrium, ubi servi et amici mane saluta-
bant dominum et familia interdiu habitabat.
Erat in atrio focus, locus sacer, ubi tota
familia deis domesticis sacrificabat.
Ornatum erat atrium avorum simulacris,
e cera factis; columnae portabant tectum.
Circum atrium sita erant cubicula et triclinia, ubi cenabant,
cellae denique servorum.
Post domum saepe hortus fuit.
IV
ОБЩЕЕ ОПИСАНИЕ РИМА
Roma ob virtutem civium, ut antea commemoravimus, cito floruit
et septem montes occupavit. Totum id spatium valido muro Romani
muniverunt. Is per multa saecula urbem ab hostibus defendit. Saeculo
autem tertio post Christum natum novus murus magni circuitus
15

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
aedificatus est. Eius reliquiae etiam nunc restant. In muro turres
eminebant. Per multas portas, in muro factas, viae in omnes partes
Italiae ex urbe ducebant. In media fere parte urbis fuit arx
Capitolium cum multis deorum templis. Iuxta, in valle, inter montes
sita, Forum Romanum iacebat, ubi magistratus ius dicebant et
tabernae mercatorum erant. Is locus paulatim multis et pulchris
aedificiis publicis ornatus erat. Inde viae per totam urbem
discedebant. Ex eis una, Sacra via, recte in Capitolium ducebat. Ab
altera parte Capitolii flumini Tiberi adiacebat campus Martius, ubi
cives de rebus publicis consilia habebant. Postea ibi magnifica
aedificia, theatra, templa aedificata erant. Inde despectus erat in
flumen Tiberim et insulam, in eo sitam.
V
СОСЛОВИЯ В РИМЕ
Romae liberi cives et servi erant. Liberi cives in negotiis publicis
totum fere diem consumebant, Forum et alia loca frequentantes, in
servos autem omnes difficiles labores impositi erant. Tamen etiam
cives non omnes inter se pares fuerunt. Nam eis, qui claros maiores
habebant, via ad omnes honores patebat; nomen eis erat patricii.
Reliqua autem civium multitudo, quae nomen plebis habebat, minus
in re publica valebat; inter eos multi mercatores et opifices fuerunt.
Erat apud Romanos vetus mos, quo homines pauperiores patronos
sibi inter nobiles sumebant et eorum fidei se commendabant.
Patronus clientes suos — id autem nomen habebant — in iudiciis
defendebat, praeterea cibo aut pecunia eos adiuvabat; clientes
patrono in rebus adversis multa officia praestabant; quin etiam
quotidie mane dominum salutabant et in Forum eum deducebant. Quo
plures clientes patricius habebat, eo magis inter cives valebat.
16

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Erat etiam inter liberos cives et servos vestitus discrimen. Nam
servi modo tunicam, liberi super tunlcum togam induebant. Toga erat
insigne civis Romani.
VI
КЛИЕНТЫ У ПАТРОНА
Mane erat. Tamen omnes viae urbis Romae iam hominum plenae
erant, quorum alii in Fornm, alii in Capitolium properabant. Interea
ad magnificam domum Marci Aurelii Cottae, nobilissimi et ditisslmi
viri, turba clientium conveidt. Nonnulli eorum diu in vestibulo
serviun Davum exspectabant, qui quotidie ianuam aperiebat et
clientes ad patronum admittebat.
Tandem servus venit et, ad clientes conversus, interrogavit:
"Omnes venistis"? — "Omnes hic sumus, iam diu te exspectamus".
"Intrate; iam tempus est salutare patronum vestrum". Tum clientes
alius post alium in atrium intraverunt, ubi dominus in sella sedebat.
Clientes. "Salutamus te, rex noster".
Patronus. "Gratias vobis ago. Et tu, Tite Vorene, venisti! iam
audivi de calamitate tua".
Vorenus. "Heu me miserum! Incendio domus mea deleta est;
omnia bona mea amisi. Nunc auxilium tuum imploro; nam tu solus
spes mea es".
Patronus. "Noli dolere, Vorene! Ecce sume pecuniam, quam tibi
iam paravi. Et tu mihi comitiis instantibus suffragia comparabis".
Clientes. "Maxlmas tibi gratias agimus, optime domine! Quem
nostrum tu non iuvisti, quem in periculis non servavisti"?
17

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Patronus. "Id est officium meum. Et vos mihi saepe utiles fuistis
et olim eritis. Sed valete, iam me negotia publica in Fonim vocant".
Interea octo validi servi lecticam ad vestibulum apportaverunt.
Dominus, e domo egressus, in eam ascendit. Clientes lecticam cingunt
et una in Forum procedunt, obviam turbam dimoventes.
VII
ГОСУДАРСТВЕННОЕ УСТРОЙСТВО РИМА
Romani initio reges habuerunt, qui ad arbitrium suum civitatem
regebant. In rebus gravioribus reges convocabant consilium, quod ex
viris clarissimis et sapientissimis constabat. Nomen ei consilio
senatus fuit. Sed ob nimiam umus regis superbiam Romani eum ex
urbe expulerunt. In eius locum populus duos consules creavit et eis
totnm id imperium, quod antea reges habuerant, mandavit. Ex eo
tempore populus quotannis consules creabat. In manibus eorum sum-
ma potestas in расе et summum imperium in bello erat. Ei inter alios
magistratus insignibus imperii eminebant; nam, cum in publicum
procedebant, duodecim lictores сшп fascibus eis praecedebant.
Ut antea reges, sic tum consules senatum convocabant, cuius
curae populus res sacras, pecuniam publicam, belli pacisque consilia
mandaverat.
Ipse autem populus magistratus creabat, in gravissimis causis ius
dicebat, leges iubebat; ad eas res comitiis in campum Martium conve-
niebat.
Talem formam res publica Romanorum per quinque fere saecula
servavit. Paulo ante Christum natum principatum obtinuit Augustus,
qui fuit primus imperator Romanorum.
18

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
VIII
ЗЕМЛЕДЕЛИЕ КАК ГЛАВНОЕ ЗАНЯТИЕ РИМЛЯН
Apud veteres Romanos primis rei publicae temporibus agricultura
in magno honore fuit. Agrum saepe populus ei donavit, qui fortiter
cum periculo vitae pro patria pugnaverat. Id fuit maximum virtutis
praemium. Cives ipsi arabant; etiam clarissimi duces ab armis ad
aratrum accedebant, interdum senatus duces ab aratro ad bellum
vocavit. Tum plures cives ruri, quam in urbe habitabant, parvo agro
contenti et libenter molestias vitae rusticae tolerantes.
Sed postquam divitiae et luxuria mores mutaverunt, cives
Romani agriculturam neglexerunt. Tum omnia opera rustica in
servos imposuerunt. Nonnulli ingentia praedia habebant, in quibus
magnus numerus servorum agros colebat. Tamen trumentum, quod in
Italia proveniebat, multitudini hominum iam satis non erat. Itaque
incolae aliarum terrarum, praecipue Siciliae et Africae, id sup-
portabant.
19

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
IX
ПРИГЛАШЕНИЕ НА ДАЧУ
Нога fere попа, cum cives iam e Foro domos properabant, in
Sacra via duo homines convenerunt, Gaius Cornelius Gallus, nobilis
Romanus, et Sextus Rutilius Rufus, amicus eius.
Gallus. "Salve, Rufe! Ut vales, amice carisslme?"
Rufus. "Ut vides, Galle. Sed sol vehementer urit; vix caJorem
eius tolero, a quo hic in urbe perfugium invenio nullum".
Улица, в древнем
римском городе
Gallus. "Valde те tui miseret. Ego iam diu in villam migravi et
in urbem modo tum venio, cum те negotia vocant. Hodie domum
propero. Maxime те delectabis, si mihi comes eris".
Rufus. "Gratias tibi ago. Otium rusticum valde recreabit те,
urbano tumultu fatigatum".
Gallus. "Iucundissime ibi tempus consumemus. Ostendam tibi
villam meam. Placebit tibi, ut spero. Itaque hodie, sub occasum solis,
ad portam Capenam veni; ego te cum reda exspectabo. Equi mei
celeres sunt; ad noctem in villam veniemus. Nunc vale!"
20

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ДАЧА БОГАТОГО РИМЛЯНИНА
Нога constituta Rufus ad portam Capenam venit, ubi Gallus iam
eum exspectabat. Ascenderunt in redam, et equi, a redario perito
incitati, celeriter via Appia cucurrerunt. Post tres horas ad villam
pervenerunt, et, qnia nox erat, dormitum discesserunt.
Mane, cum Rutilius dormiebat, intravit ad eum Gallus et:
"Surge", inquit, "amice: iam hora diei tertia est; surge! Ducam te per
villam meam; videbis multas res, quae tibi, urbano homini, ignotae
sunt".
Post unam horam amici iam in horto fuenint, qui domui
adiacebat. Multa ibi admirationem Rufi moverunt: lacus pleni
rarissimonim et mansuetorum piscium, vivaria, ubi erant multa
genera bestiarum, quae ex Asia et Africa advectae erant; praeterea
arbores, pulchre circumcisae et ordinlbus consitae, denique statuae
deorum et dearum, e marmore factae.
"Quam felix es, Galle!" clamavit Rufus, admirationis plenus:
"nihil simile vidi neque videbo. Tam magnifica omnia sunt!"
Respondet Gallus: "Gratum mihi est, quod omnia tibi placuerunt.
Cras aliam voluptatem tibi praebebo. Videsne silvam, procul iacen-
tem? Sunt ibi multi apri, qui agris meis plurimum nocent. Itaque
venationem instituemus et unum vel alterum necabimus. Sed hora
cenae appropinquat; fames iam diu domum vocat".
21

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XI
ОХОТА НА КАБАНА
Postero die venatores, venabulis armati, ad silvam convenerunt.
Ibi iam multi servi erant, quorum alii plagas tendebant, alii cum
canfbus bestias investigabant.
Gallus et Rufus prope plagas locum occupaverunt et exspectabant
aprum, parati eum ferire. Subito canes latratu et venatores clamo-
ribus silvam compleverunt. "Attentus es, amice", inquit Gallus,
"appropinquat bestia; protinus eam videblmus".
Dum hoc dicit, procurrit aper, irruit in plagas, rumpit eas,
furibundus ipsum Gallum petit. Iam eum terribilibus dentibus
vulnerare parabat, sed eo ipso tempore Rufus aprum venabulo ferit.
Is cadit. Iacentem canes cingunt. Accurrunt venatores. Aper,
vulneribus confectus, animam efflavit.
Vespere Rufus, vita rustica delectatus, Romam revertit.
XII
ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ ОПИСАНИЕ ДРЕВНЕЙ ИТАЛИИ
Italia ab Alpibus longe in таге procurrit, quod nunc Mediter-
raneum appellatur. Multo plus in longitudinem, quam in latitudinem
tenditur. In medio erigitur mons Apenninus; is, perpetuo iugo per
totam fere paeninsulam currens, in duos quasi ramos dividitur.
Flumina sunt non multa; inter ea notissima sunt Padus et Tiberis.
Tiberis ex Apennino profluit, deinde multis rivis augetur et, fere e
medio ad navigationem idoneus, lato ostio in таге influit. In sinistra
eius ripa, ut antea diximus, Roma vetus sita erat.
Italia iam ab antiquis temporibus ob amoenitatem locorum lauda-
tur et praecipue ob salubritatem caeli, quod mari propinquo mollitur.
Sed felicisslma Italiae regio est Campania. Pulcherrimae ibi vites et
olivae gignuntur; таге omni genere piscium abujidat; ora maritima
multos habet portus; ibi olim villae divitum Romanorum fuerunt.
Pulcherrimus est sinus Neapolitanus, ad quem Neapolis sita est, urbs
iam antiquis temporibus celeberrima. Prope e.am urbem mons Vesuvi-
us erigitur, ignes efflans. Primo post Christum natum saeculo erupti-
one eius duae urbes obrutae sunt, quae temporibus nostris cum maxi-
ma cura eruuntur.
Parvo freto ab Italia Sicilia dividitur. Insula olim fertilitate
agrorum clarissima fuit et a scriptoribus Romanis saepe horreum rei
publicae appellata est. Ibi quoque mons est, ignes efflans; nominatur
Aetna. Urbs notissima Siciliae fuerunt Syracusae.
22

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
23

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XIII
ГАДАНИЕ НА МАРСОВОМ ПОЛЕ
ПЕРЕД ИЗБРАНИЕМ КОНСУЛОВ
Media nox erat, et stellae fulgebant in caelo sereno. Viae urbis
iam diu vacuae erant. Ecce autem Sacra via in Campum Martium
properat Titus Manlius Torquatus consul (collega eius tunc cum
finltimis populis bellum gerebat) cum augure et praecone. Postquam
in eum locum venerunt, ubi comitia habebantur, augur lituo orbem in
terra circumducit et in medio eius orbis cum consule considit.
Velantnr capita et silentium nuntiatur. Tum augur, manus ad caelum
tendens: "Iuppiter optime maxlme", inquit, "si precibus nostris
moveris, fave instantibus populi Romani comitiis et mitte nobis
signum secundum". Vix dixerat, cum subito a sinistra parte stella de
caelo decidit. Ubi eam vidit, ad consufem conversus, "Ecce", inquit,
"nobis signum secundum mittitur; bono anlmo ad rem accede".
Statim consul praeconem in Capitolium properare et signo ex arce
dato populum in campum vocare iubet.
XIV
ИЗБРАНИЕ КОНСУЛОВ
Prima luce viae complentur a populo, qui, signo excitatus, in
Campum Martium ruit. Ibi consul cum insignibus imperii, а
sacerdotibus cinctus, in tribunali populum exspectabat. Brevi
tempore omnes convenenint et totmn locum circum tribunal
compleverunt. Tum sacrificium et supplicatio deonim institiutur.
Denique consul hanc orationem ad populum habet: "Pauci iam menses
huius anni restant: iam tempus est alios consules creare. Itaque hodie
vos, Quirites, more maiorum а me in hunc campum convocamini. Non
solum meo, sed etiam collegae nomine commendo vobis Tiberium
Aemilium Mamercinum et Quintum Publilium Philonem, viros
optimos; his secure salutem rei publicae committetis. Fidem habete
nobis consulibus: non amicitia movemur, sed rei publicae comm6do
ducimur. Raro tam atrenui et tam fortes viri reperiuntur. Hos viros,
si et vobis ita videtur, consules create."
Attente haec verba consulis ab omnibus audiuntur. Deinde
populus in centurias dividitur, quae in loca, iam antea designata,
discedunt. Tum res in consultationem venit; denique suffragia
numerantur. Plurlmis centuriis candidati, quos consul
commendaverat, consules renuntiantur.
24

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XV
ЖЕРТВЫ И ОБЕТЫ НОВЫХ КОНСУЛОВ НА КАПИТОЛИИ
Iam Idus Martiae anni insequentis venenmt, quo die alii consules
prioribus succedebant. Нос die ante lucem ab utroque consule habe-
bantur auspicia, deinde induebatur toga alba cum lato clavo purpu-
reo, quae praetexta nominabatur. Нас veste induti, salutabantur а
nobiUbus civibus, propinquis, clientibus, qui omnes in domos consu-
liun mane ad salutationem conveniebant. Post eam salutationem
cuncti pompa solemni in Capitolium ascendebant; praecedebant novi
consules.
Ita tum fuit. Hora constituta Tiberius Aemulius Mamercinus et
Quintus Publilius Philo turba amicorum et clientium cincti, in
Capitolium ad templum Iovis convenerunt. Statim ad aram bos albus,
auratis cornibus, coronis ornatus, adducitur; sacerdos inter eiue
cornua molam salsam spargit, deis eum devdvens. Deinde accedit
minister et bovem mactat. Dum hostia in partes dividltur, quae in
aram imponuntur, consules in templo ante Iovis simulacrum vota
nuncupant: "Iuppiter optime maxime, si huic rei publicae hisque
civibus in расе securitatem, in bello victorias donabis, nos, dum
consules erimus, te magnificis sacrificiis et donis colemus. Audi
preces nostras, summe deorum, et fave, pater, nobis, qui nunc,
consules beneficio populi Romani creati, tibi supplicamus".
Postquam vero Iovi supplicaverunt et vota nuncupaverunt, ex
templo excedunt et clamoribus populi salutantur. Interea iussu consu-
1шп a praecone senatus in templum Iovis iam convocabatur.
25

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XVI
ЗАСЕДАНИЕ СЕНАТА
Senatores in templum convenerunt. Postquam in suis locis
consederunt, Tiberius Aemilius Mamercinus, qui maior aetate erat,
surrexit et ita cum eis egit: "Vetus est mos, patres conscripti, quo
senatus a nobis, consulibus, statim post votorum nuncupationem de
rebus divinis et humanis consulitur. Hunc morem servantes, rei
publicae statum ostendemus. Raro, patres conscripti, in tam
prosperis rebus convocamini. Nam per totum annum superiorem
neque prodigiis perterriti sumus neque publica calamitate oppressi,
praeterquam quod alterum consulem in bello cum finitimis populis
amisimus. Quamquam id bellum ab hostibus acriter gerebatur, tamen
saepius victores fuimus, quam victi. Sed maius bellum nobis imminet.
Nam hostium copiae in dies augentur; oppida eorum, quae antea
parvis praesidiis custodiebantur, nunc cum maxima сига muniuntur.
Itaque et nos novos exercitus parare cogimur. Iubete, patres
conscripti, nos consules delectum habere et pecuniam, ad hoc bellum
necessariam, ex aerario sumere. Sine mora hoc statnite. Qui sic
putatis, in hanc partem discedlte; qui aliter, in alteram partem".
Maior pars probavit id, quod a consule proponebatur. Ex
sententia eorum senatus consultum factum est. Tum consul senatum
dimisit. Ipse et collega eius cum plurimis amicorum domos reverte-
runt.
XVII
КОННЫЕ РИСТАНИЯ В ЦИРКЕ
Diebus festis Romani variis ludis delectabantur. Ad hanc rem
Romae aedificia publica exstructa erant: theatra, in quibus ludi
scenici instituebantur, praeterea circi et amphitheatra; illi ad cnrsus
equestres destinati erant, haec ad pugnas hominum inter se (hi
gladiatores appellabantur) et ad venationes bestiarum.
In meridionali parte urbis, inter duos colles, situs erat Circus
Maxlmus, aedificium oblongum, sedibus cinctum, ubi interdum ad
trecenta milia hominum ludos spectabant. Olim die festo in hoc circo
ludi editi sunt.
A prima luce sedes occupatae erant ingenti multitudine populi.
Omnes spectaculi avidi, sollemnem pompam exspectabant, quae ex
Capitolio i>er Forum in circum descendebat. Iam currus, clamoribus
26

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
27

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
populi salutati, in circum intravenmt et, totum eius spatium
circumvecti, certo ordine loca eua occupaverunt. Тшп signum datum
est. Statim quattuor quadrigae provolaverunt et praeter eum
humllem munim cucurrerunt, qui per medium circum perductus erat.
Aurigae veste varii coloris induti, equos vehementer agitabant. Ecce
loco periculosiseimo appropinquaverunt, ubi in extrema parte muri
tres metae positae erant, apud quas equos caute flectere debebant.
Dum russatus auriga periculum feliclter vitat et, cursum equorum
accelerans, in alteram partem muri evehltur, albatus sinietra rota
murum strinxit et temeritatem suam morte luit. Nam equi subito
ictu prostrati sunt, ipse curru excidit et ab insequentibus equis
obtritus est. At reliqui aurigae septies, ut mos postulabat, circum
murum cucurrerunt. Russatus primus currebat et primus cursum
finivit; post eum prasinus et venetus. Victor magnis clamoribus
populi salutatus et corona aurea donatus est.
Post hos alii quattuor currus missi sunt, deinde rursus quattuor. Eo
die decem missus fuerant, et populus post meridiem domos discessit.
XVIII
БОЙ ГЛАДИАТОРОВ В АМФИТЕАТРЕ
Postero die in amphitheatro editi sunt alii ludi: certamen gladia-
torum et venatio bestianim.
Arti gladiatoriae praecipue servi se destinabant. Hi per multos
annos in disiplina apud magistrum erant, qui eos varias pugnas
docebat et bene institutos in arenam amphitheatri producebat.
Illo die centum paria gladiatorum producta sunt. Tuba signum
datum est. Protinus singula paria pugnam commiserunt: alii gladiis,
alii hastis rem gerebant, alii adversarios retibus captabant, alii pug-
28

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
nis certabant. Multi graviter vulnerati, multi necati sunt. Qui victi
erant, manus ad populum tendebant, misericordiam eius imploran-
tes, et populus fortiter pugnantibus vitam donabat; timidi, repudiati,
ab adversariis trucidabantur. Haec ferocia spectacula populo Romano
iucunda erant; nam speciem verae pugnae praebebant.
Postquam certamen gladiatorum finitum est et arena purgata,
aliud spectaculum oculis spectantium propositum est. Nam ex caveis
arenam cingentibus, uno tempore magnus numerus ferarum besti-
arum emissus est. Leones, tigrides, pardi, ursi, elephanti, rhinoce-
rotes alii in alios irruerunt et ingentem internecionem commiserunt.
Bestiae furibundae aliae alias vulnerabant, lacerabant, ululatuque suo
totum amphitheatrum compleverunt. Post unam horam maxima pars
bestiarum, vulneribus confecta, humi iacuit; reliquae candenti ferro
rursus in caveas actae sunt.
Populus, variis huius diei spectaculis delectatus, sero amphitheat-
rum reliquit.
XIX
ПИСЬМО
Gaius Fuscus Tito Rutilio sal. (salutat)
Quando tandem, amice carissime, ex Hispania tua Romam venies
et omnium tuorum exspectatio explebitur? Iam ver appropinquat.
29

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Tempestates hibernae cito desinent, et cum naves in таге deductae
erunt, primo vento secundo, ut spero, Ostiam nostram apportaberis.
Ipse cum multis amicis tuis tibi obviam veniam. Quam multas ibi res
novas et miras tu, longinquae provinciae incola, videbisl Nunc urbs
nostra sub imperatore Augusto quasi iterum nata est: ita mutatus est
aspectus eius. Qui Romae his decem annis non fuit, ab eo urbs vix
cognoscetur. Visemus tecum templa, magnifice a pio imperatore reno-
vata; ostendetur tibi aula Augusti in Palatino monte et pulcherrimae
domus, quibus nunc viae urbis ornatae sunt. Ascendemus in Capito-
lium, unde despectu in Campum Martium et Tiberis cursu delecta-
bimur; denique ludos spectabimus, quibus victoriae Augusti celebra-
buntur. Sed satis est. Veni; ipse omnia videbis. Vale.
XX
ОТВЕТ НА ПИСЬМО
Titus Rutilius Gaib Fusco sal. (salutat)
Serae litterae meae admirationem tuam, fortasse etiam
indignationem, movebunt. Nam non litteras, sed те ipsum
exspectabas. Dices: quando illum videbimus, si adhuc domi sedet
neque cogitat de itinere. Sed si vera causa morae meae a te cognita
erit, omni culpa amicus tuus liberabitur. Ego iam diu in animo
habueram vos et caput orbis terrarum visere. Iam navicularium
conduxeram, qui post paucos dies cum mercibus in Italiam navigabit.
Sed prope litora nostra piratae rursus se ostenderunt. Hos timens,
salutem meam illi non commisi. Quam diu, dei immortales, a piratis
vexabimur? quando vos, domini terrae, Romae preclbus nostris
movebimmi et nos ab his perditis hominibus defendetis? Patet
profecto alia via. Difficile tamen est homini, ut ego, invalido hos
montes, haec flumlna superare, quibus patria mea a felici Italia
dividitur. Quantum temporis ad id consumetur! Itaque constitui
30

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
occasionem exspectare et maritimo itinere ad vos pervenire. Haec
occasio brevi tempore praebebitur. Nam post viginti dies ex portu
nostro navis longa, cuius praefectus mihi notus est, Ostiam naviga-
bit. Ab eo, ut spero, non excludar. Ita navigatio iucunde et tuto
peragetur. Nunc vale.
XXI
КНИЖНОЕ ДЕЛО В ДРЕВНЕМ РИМЕ
Apud veteres Romanos орёга scriptorum non arte typographlca,
ut nunc, multiplicabantur, sed a servis, ad id destinatis, transcri-
bebantur. Unus ex eis dictabat, reliqui calamis, atramento tinctis,
scribebant. Ita uno tempore multa exemplaria parabantur. Alii libri
erant in charta scripti, ex papyro facta, alii in membrana, ex corio
parata. Singulae paginae, inter se conglutinatae, in umbilicum volve-
bantur, unde libri appellabantur volumina; haec in scriniis serva-
bantur.
In Foro Romano erant multae tabernae bibliopolarum; inde libri
in ultimas terras imperii Romani dimittebantur. Romae homines
divites saepe cum summo studio magnas bibliothecas sibi compara-
verunt.
In usu quotidiano erant tabulae ceratae, in quibus litterae stilo
exarabantur. Qui scriptum emendare statuerat, is lata stili parte ea,
quae scripserat, delebat. Unde illud dictum: "Saepe stilum verte".
31

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XXII
ПОХОРОНЫ ЗНАТНОГО РИМЛЯНИНА
Postquam fama de morte Marci Fulvii Flacci Romae divulgata
est, statim propinqui et amici in domum eius convenerunt, cuius
vestibulum ramis cupressi iam ornatum erat. Id signum luctus fuit.
Corpus mortui iam in atrio in lecto magnffico positum erat. Cir-
cum fumabant tura. Ipse defunctus, toga praetexta vestitus, coronam
in capite habebat, quae ei in bello ob egregiam virtutem donata erat.
Servi et domestici totam domum. lamentatione complebant.
Octavo die funus constitutum est. Circum meridiem ad domum
Marci Fulvii Flacci magna multitudo convenit, a praecone convocata.
Ecce e domo pompa funebris procedit. Oculi omnium in eam conversi
sunt. Praecedebant tubiclnes, post eos praeficae, quae, mercede con-
ductae, magna voce mortuum deplorabant; tum imagines maiorum et
tabulae, in quibus res ab eo gestae scriptae erant, portabantur; de-
inde lectica cum corpore, a clientibus portata; pompam claudebant
propinqui et amici, veste lugiibri induti. In Foro pompa constitit. Ibi
unus ex amicis defuncti in tribunal ascendit et, ad populum conver-
sus, res ab eo in расе et in bello gestas commemoravit moresque eius
et vitam laudavit.
32

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
33

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Inde pompa ad portam Capenam se movit et per eam in viam
Appiam processit. Ibi in campo, non procul a via, iam rogus ex arida
materia exstructus erat, in quem tum lectica cum mortuo imposita
est. Multitudo populi rogum cinxit. Dum filii Flacci cimi lamen-
tatione et vultu averso facibus ardentibus rogum incendunt, quattuor
paria gladiatorum, qui ad id conducti erant, inter se apud rogum
pugnam commiserunt. Interea in rogum ardentem a propinquis
defuncti mittebantiir res pretiosae, quae vivo gratae fuerant.
Brevi tempore in eo loco, ubi rogus fuerat, nihil nisi cinis
restabat. Tum populus ter ultimum vale dixit et paulatim discessit.
Filii autem ossa patris in urnam condiderunt et eam in sepulcro, iam
antea ad ipsam viam Ap-
piam aedificato, posuerunt.
XXIII
ХРИСТИАНЕ В
ДРЕВНЕМ РИМЕ.
КАТАКОМБЫ
Inter monumenta Ro-
mae antiquae Christianis
praecipue сага sunt ea,
quae catacumbae nominan-
tur.
Iam primo saeculo post
Christum natum Romae
magnus Christianorum nu-
merus fuit. Hi, uni vero
Deo supplicantes, ritus Ro-
manorum repudiabant deos-
que eorum contemnebant.
Itaque a magistratibus Ro-
manorum vehementer vexa-
bantur, qui eos saepe vel
34

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
cruciatos necaverunt, vel cum feris bestiis in amphitheatro certare
coegerunt. In urbe igitur perfugium habentes nullum, extra urbem
sub terra sedes sibi paravenmt, ubi corpora mortuorum sepeliebant
et sine timore sacrificia sua peragebant. Nunc super has catacumbas
templa exstructa sunt.
ВОЙНА РИМЛЯН С ГАННИБАЛОМ
(218—201 гг. до н. э.)
XXIV
ГАННИБАЛ В ИСПАНИИ. НАПАДЕНИЕ НА САГУНТ.
ПОХОД НА ИТАЛИЮ. ПЕРЕХОД ЧЕРЕЗ АЛЬПЫ.
ПРИГОТОВЛЕНИЯ РИМЛЯН
In litore Africae contra Italiam sita erat Carthago, urbs antiqua
et nobilis. Id fuit caput rei publicae Carthaginiensium, qui praecipue
mercatura maritlma maximas divitias et potentiam sibi paraverunt et
cum ipsis Romanis de principatu contendebant. Multa inter eos bella
gerebantur, multi duces rebus terra marique gestis se nobilitaverunt;
nobilissimus autem dux Carthaginiensium et periculosissimus hostis
populi Romani Hannibal fuit;
Is, puer novem annorum, in Hispaniam
ductus a patre, qui ibi bellum gerebat, in
castris educatus est. Ibi paulatim oculos
omnium in se convertit. Nam omnia
strenue et fortiter agebat, nullo labore
corpus eius fatigabatur, nullo periculo
animus vincebatur; calorem et frigus aeque
tolerabat, saepe sagulo militari opertus
humi inter custodes iacuit; vestitu inter
milites non eminebat, equi tamen et arma
conspicua erant; primus in proelium
provolabat, ultimus e proelio excedebat. Ob
35
Ганнибал
has virtutes a militibus valde colebatur et,
cum primum adolevit, ei imperium totius
exercitus mandatum est. Tum bellum cum Romanis gerere statuit.
Itaque, causam belli quaerens, Saguntum, urbem Romanis sociam et
amicam, expugnavit. Illi, tanta iniuria irritati, legatos Carthaginem
miserunt et Carthaginiensibus bellum indixerunt.
At Hannibal initio veris anni ante Christum natum ducentesimi
duodevicesimi nonaginta milia peditum, duodecim milia equltum,

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Переход через Альпы
36

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
triginta septem elephantos, turribus armatos, contra Italiam movit.
Cito montes Pyrenaeos superavit, Rhod&num, flumen rapidissimum,
transmisit, exercitum ad Alpes perduxit.
Ibi ipsa natura insuperablles fere difficultates opposuit. Nives,
caelum prope attingentes, loca praerupta et invia, profundae
angustiae, rivi, de montibus in immensam altitudinem decurrentes,
ipsi denique montani, advenis infesti, impavidos milites terruenint.
Iter difficillimum et plenum periculorum fuit: milites frig5re
torpebant, equi et elephanti una cum viris in praeceps volvebantur;
multi praeterea in pugnis cum barbaris occisi, multi fame consumpti
sunt. Tamen omnes has diffioultates ducis ingenium et militum
patientia vicit. Milites fatigati et iam de salute desperantes in saxo
quodam constiterunt, unde in Italiam despectus erat. Ibi Hanmbal,
Italiam eis ostendens: "Ecce", inquit, "terra, quam vobis promisi.
Nunc non solum Itatiae, sed etiam Romae moenia transcenditis. Post
unum aut alterum proelium Romam, caput Italiae, in manibus vestris
habebitis". Rellquum iter, quamquam difficile fuit, tamen al&cri
animo peractum est. Sic Hannibal quindecirti diebus Alpes superavit,
quas nemo ante eum cum exercitu transcenderat. Ex omni numero
copiarum quartam modo partem in Italiam perduxit.
Romani autem statim post Sagunti excidium iusserunt consules
exercitum tota Italia conscribere. Conscripta sunt peditum milia
sexaginta quattuor, equltum вех; naves ducentae viginti deductae.
Нос in numero fuerunt sex legiones civium Romanorum, quorum
summa fuit viginti quattuor milia peditum et mille octingenti
equites; reliquus exercitus ex sociis populi Romani constabat.
37

I. ORBIS ROMANUS PICTTJS
XXV
ВЫСТУПЛЕНИЕ РИМСКОГО ВОЙСКА. РЕЧЬ РИМСКОГО
ПОЛКОВОДЦА К СОЛДАТАМ. СРАЖЕНИЕ ПРИ ТРЕБИИ.
ПОРАЖЕНИЕ РИМЛЯН
Сшп his copiis Romani petere Carthaginienses parabant. Totum
igitur exercitum in tres partes aequas diviserunt. Publium Cornelium
Scipionem consulem in Hispania bellum сшп Hannibale gerere,
Tiberium Sempronium Longum, alterum consulem, in Siciliam
transmittere et ad ipsam Carthaginem accedere iusserunt; reliquas
duas legiones cum parte sociorum ad Padum flumen miserunt.
Consules more maiorum Marti sacrificaverunt et auspicato ex
urbe discesserunt, ex duabus partibus hostem opprimere parati.
Postquam vero Hannibal, Italiae imminens, Alpes superavit, Scipio
iter in Italiam convertit et obviam hosti ad Padiim fliimen contendit.
Ibi сшп exercitu suo eas copias iunxit, quae in eam regionem antea
erant missae, flumen transmittere properavit. Тшп contionem mili-
tum convocavit et ita pro suggestu dixit: "Post paucos dies, milites,
cum hostibus pugnabitis, quos iam antea saepe vicistis. Nunc eo
levior et certior erit victoria, quod pauci snnt et itinere difficillimo
fatigati. Non homines, sed umbras hominum videbitis. Ipsi dei im-
mortales nos adiuvabunt: hi punient Hannibalem, furiosum iuvenem,
qui in расе sine ulla causa Saguntum expugnavit et cives innocentes
occidit. Este viri fortes! Ante oculos senatus populique Romani pro
patria, uxorlbus, liberis parvis pugnabitis. Qualis vestra virtus fu-
erit, talis erit Romae et imperii nostri fortuna". Haec verba consulis
magnopere animos militum firmaverunt. Qui antea hostes timuerant,
tunc cupiditate pugnae ardebant.
38

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Neque vero Hannibal frustra tempus consumebat. Copiae eius in
dies auxiliis earum gentium augebantur, quarum per regiones
exercitum ducebat. Scipio ad Trebiam flumen consedit in locis
altioribus et Sempronium collegam, qui litteris senatus ex Sicilia iam
revocatus erat, exspectabat. Postquam vero consules exercitus
iunxerunt, protinus pugnare cum hostibus constituerunt. Die nivali
et frigido — erat tum autumni tempus — Romani copias ex castris
educunt et, ab equitibus Hannibalis lacessiti, flumen transmittunt et
in altera ripa proelium committunt. Subito in aciem Romanam а
tergo equites et pedites invadunt, quos Hannibal in insidiis col-
locaverat. Aliquamdiu Romani fortiter pugnaverunt, quamquam
etiam ab elephantis opprimebantur. Tandem in fugam convefsi sunt.
Pauci modo ex hac pugna incolumes evaserunt; in his consules.
Haec prima nobilis victoria Hannibalis in Italia fuit.
XXVI
ГАННИБАЛ В ИТАЛИИ. СРАЖЕНИЕ ПРИ КАННАХ.
ПОРАЖЕНИЕ РИМЛЯН. ПРЕДЛОЖЕННЫЙ ГАННИБАЛУ
СОВЕТ ИДТИ НА РИМ
Romae ingens terror omnes occupavit. Iam subitum hostium
impetum timebant, omnia oppugnationis mala animo proponentes. Et
Hannibal sub exitum hiemis in interiores regiones Italiae exercitum
duxit. Iamque Apenninum superare tentabat, sed acerrima
tempestate oppressus iter avertere coactus est. Magniim ibi numerum
hominum et equoriim amisit elephantosque praeter unum omnes.
Initio igitur veris alia via per paludes eodem contendit. Quamquam
ex eis magna cum iactura hominum evasit et ipse altero oculo captus
est, tamen vires eius haudquaquam fractae sunt; ubique copias
Romanorum vincebat et omnia ferro ignique vastabat. Ita anni spatio
totam Italiam peragraverat et aestate ducentesimi sexti decimi castra
ad Cannas posuit.
Ibi res publica Romanorum in summum periculum adducta est.
Causa fuit, quod ratio belli temere ab eis mutata est. Nam priores
duces Romanorum, tot calamitatibus territi, agmina sua per alta loca
ducebant, neque hostem omittentes, neque in planiciem ad pugnam
descendentes. Sed Lucius Aemilius Paulus et Gaius Terentius Varro,
consules eius anni, se hosti opponere constituerunt et ad Cannas
consederunt. Romanorum octoginta septem milia fuerunt, quorum
magna pars ex tironibus constabat. Praeterea inter duces nulla erat
concordia: Varro cupiditate pugnae ardebat, Paulus collegam omni
39

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
40

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
modo a pugna continebat. At Hannibal Romanos quotidie ad proelium
provocabat, et Varro, ab equitibus Hannib&lis lacessitus, contra
voluntatem Pauli exercitum in aciem eduxit.
А. В. C. D. Лагерные ворота; при них палатки караульных. I. и II. Палатки легионеров
1. Палатка полководца (praetorium). 2 и 9. Палатки старших офицеров. 8. Место для
собраний солдат. 4. 5. 6. 7. 8. Палатки союзников и добровольцев.
Protinus acre proelium commissum est. Primi ex utraque parte
equites provolaverunt. Romanis pugnantibus maximum incomm6dum
fuit, quod ventus adversus flabat et nubes pulveris in ipsa ora
militum volvebat. Itaque equites Romani impetum hostium non
sustinuerunt et pulsi terga verterunt. Pugna a peditibus renovata
est. Hi initio hostium ordines turbaverunt, sed ardore pugnae incitati
incaute in medium irruerunt, ubi auxilia Hannibalis collocata erant.
Ibi a tergo circumventi et undique clausi sunt. Septuaginta milia
Romanorum occisa sunt. Reliqui, in his Varro consul, cum paucis
equitibus fuga salutem petiverunt. Paulum vulneratum in saxo
sedentem eques quidam vidit et: "Luci Aemile", inquit, "qui unus
extra culpam huius cladis es, ascende in equum meum et serva te".
Ad ea consul respondit: "Ego non debeo in tanta meorum clade
mortem vitare. Serva te ipsum et nomine meo senatum iube urbem
munire et novas copias conscribere". Dum haec dicit, accurrunt
hostes et eum necant.
Post pugnam unus e ducibus Hannibali: "Nunc", inquit, "urbem
Romam occupabimus; die quinto in Capitolio cenabis. Protinus move
exercitum. Ego cum equitibus praecedam". Huic Hannibal: "Laudo",
inquit, "voluntatem tuam, sed opus est antea bene hoc deliberare".
Tum ille: "Non omnia dei eidem concessenmt; vincere scis, Hannibal,
usum victoriae nescis".
41

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
42

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XXVII
МУЖЕСТВО РИМЛЯН. НЕУДАЧИ ГАННИБАЛА В ИТАЛИИ.
ВЫСАДКА РИМЛЯН БЛИЗ КАРФАГЕНА. ВОЗВРАЩЕНИЕ
ГАННИБАЛА В АФРИКУ. СРАЖЕНИЕ ПРИ ЗАМЕ И ПОБЕДА
РИМЛЯН. ЗАКЛЮЧЕНИЕ МИРА. СМЕРТЬ ГАННИБАЛА
In rebus tam arduis et molestis Romani raram animi magnitu-
dinem et mirum amorem patriae osteYiderunt. Non solum pacem, ab
hoste propositam, repudiaverunt, sed etiam captivis, quorum mag-
nus numerus in castris Carthaginiensium erat, redemptionem nega-
verunt; statim novas legiones conscripsenmt, in quas ob civium ino-
piam etiam servi assumpti sunt. Ita ad extremum spiritum cum hoste
certare statuerunt.
Interea res HannibSlis post pugnam Cannensem in peius mutatae
sunt. Nam copiae eius paulatim minuebantur neque nova auxilia
Carthagine mittebantur. Praeterea hominibus feris, inopiam et labo-
res tolerare adsuetis, multum nocuit otium et copia omnium rerum,
quas eis Campania praebebat, ubi per aliquot annos hiemabant.
Tamen per decem annos bellum non omittebat, satis habens meridio-
nales Italiae regiones peragrare sociosque populi Romani ad bellum
incitare.
Расположение римских войск при Заме. На крыльях стоит конница; между нею
построена в три линии пехота; в трех больших промежутках первой линии
поставлены легковооруженные
Tandem Romani Publium Cornelium Scipionem, ducem claris-
simum, filium eius Scipionis, qui primus cis Alpes cum Hannibale
43

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
certavit, in Africam miserunt. Is, postquam in naves triginta milia
militum imposuit, e portu Siciliae navigavit et prope Carthaginem
escendit. Ibi aliquot proeliis copias Carthaginiensium fugavit
ipsamque urbem terruit. Tum Carthaginienses Hannib&lem, in quo
uno totam spem ponebant, ex Italia revocaverunt.
Vere anni ante Christum natum ducentesimi secundi Scipio et
Hannibal ad Zamam convenerunt. Hannibal, quia de victoria
desperabat, pacem a duce Romanorum petivit. Postquam vero nihil
impetravit, proelium committere statuit. Habebat quadraginta milia
milltum, quorum triplicem aciem instruxit: ante aciem octoginta
elephantos collocavit. Romani item triplicem aciem instruxerunt;
ultimos ordines fortissimi milites tenebant. Initio pugnae elephanti,
sono tubarum territi, Carthaginiensium equltes turbaverunt; hi
protinus terga verterunt et ab equitibus Romanis dissipati sunt.
Interea in medio acriter pugnabant pedites Carthaginiensium et
Romanorum veterani, quorum iram memoria cladis Cannensis excita-
bat. Diu pugna anceps fuit. Dum Carthaginienses omnibus viribus
Romanos opprimere parant, subito se ostendunt equites Romani et
hostes a tergo circumveniunt. Ea res fortunam proelii diiudicavit.
Exercitus Carthaginiensium deletus est, ipse dux vix e manlbus
hostium evasit.
Talis fuit exitus belli, non tam diuturnitate, quam odio pugnan-
tium terribilis, in quo similior victo erat populus, qui vicit.
Carthaginiensibus pax gravibus condicionibus concessa est:
magna pecuniae summa exacta, omnes elephanti Romam abducti, tota
classis, praeter decem naves, victis relictas, e portu educta et in ma-
ri combusta. Scipio, Romam reversus, magno cum gaudio civium
victoriam celebravit et ob eam Africanus appellatus est.
Hannibal, calamitate afflictus, tamen odium in Romanos non
amisit. Is vires patriae debilitatas restituebat de novo semper bello
cogitans. Sed a Romanis pertinaciter agitatus, patriam reliquit et
post varios casus ad regem Bithyniae pervenit ibique, a Romanis
circumd&tus, venenum sumpsit.
XXVIII
ПОХОД РИМЛЯН В АФРИКУ ЧЕРЕЗ 50 ЛЕТ. ОСАДА И ВЗЯТИЕ
КАРФАГЕНА. ТРИУМФ СЦИПИОНА
Рег quinquaginta fere annos рах neque а Carthaginienslbus,
neque a Romanis turbata est. Dum hi in aliis terris bella gerebant,
illi vulnera rei publicae sanabant, eamque brevi temp6re in pristlnum
florentem statum restituerunt. Id Romanis periculosum visum est,
44

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
45

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Iam tributo, quod Carthaginienses quotannis accuratissime eis
solvebant, non contenti, ipsam urbem infestissimae sibi gentis delere
statuerunt. Itaque bellum Carthaginiensibus indictum est, et magna
classis cum exercitu in Africam contra eos missa. Hi, quia belli mala
timebant, pacem petiverunt, etiam gravisslmas condiciones pacis non
repudiantes. Sed postquam Romani iusserunt eos ex urbe migrare et
alio loco procul a mari considere, "ad arma!" omnes clamaverunt, ad
extremum spiritum patriam defendere obstinati. Magnus fuit furor
Carthaginiensium: in usum novae classis tecta domusque
adhibebantur, arma propter ferri inopiam ex auro et argento
cudebantur; matronae ex crinibus arcuum nervos parabant.
Romani, per duos annos a moenibus urbis repulsi et de prospero
belli exitu desperantes, summum imperium Publio Cornelio Scipioni,
nepoti eius Scipionis, qui Hannibalem ad Zamam vicerat, man-
daverunt. Is protinus urbem ingenti aggere a mari interclusit, novis
operibus cinxit, multa tormenta et turres moenibus admovit. Post
longam oppugnationem milites Romani in
urbem invaserunt. Sex dies in viis inter
ardentia aedificia pugna non*intermittebatur.
Tum alii Carthaginiensium, de salute
desperantes, veniam victoris imploraverunt,
alii, in templo clausi, se ipsi combusserunt.
Tandem Carthago — is fuit annus ante
Christum natum centesimus quadrageslmus
sextus, — expugnata est. Quinquaginta milia
hominum in servitutem abducta, ipsa urbs
solo aequata.
Scipio cum ingenti gloria Romae
triumphavit. Albis equis in urbem invectus,
per Sacram viam et Forum in Capitolium
Сципион
Африканский
ascendit; ibi deis gratias egit ob inter-
necionem hostis, nomini Romano infestissimi.
46

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
47

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ЧАСТЬ ВТОРАЯ
РОЖДЕНИЕ И ВОСПИТАНИЕ РОМУЛА И РЕМА
I
Olim Albae Longae, in urbe Latii, fuit rex nomine Numltor. Is
fratrem Amulium habuit, qui, ei invidens, regno eum privare
constituit. Itaque fratrem pepulit et se regem declaravit. Addidit
praeterea sceleri scelus. Nam, ut totam stirpem fratris perderet, duos
nepotes eius Romulum et Remum servis tradidit, qui eos in Tiberi
flumine demergerent, matrem vero еогшп in custodiam dedit.
Sed quia ver fuit, Tiberis super ripas effusus erat. Itaque servi,
qui pueros portabant, eos in proxima eluvie exposuerunt, non dubi-
tantes de interitu eorum. Paulo post aqua, cum recessisset, alveum,
in quo pueri collocati erant, in sicco reliquit. Forte lupa, quae, siti
compulsa, ex montibus descenderat, pueros flentes invenit et eos
lacte suo nutrire coepit. Cum lupa saepius ad parvulos veluti ad
catulos reverteretur, Faustulus, pastor regius, hoc animadvertit et
eos in casam portavit, ubi uxori suae tradidit. Ita Romulus et Remus
servati et inter pastores educati sunt.
II
Postquam adoleverunt, venantes saltus vicinos peragrabant.
Brevi non solum feras, sed etiam latrones, praeda onustos, petebant
et inter pastores rapta dividebant. Sed forte ipsi a latronibus oppressi
sunt. Romulus vi se defendit, Remus, comprehensus, ad Amulium
adductus est et accusatus, quod agros regios vastavisset.
48

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Капитолийская волчица
Iam ab initio Faustulus, qui essent pueri, suspicatus erat, sed id
nemini aperiebat. Tum vero necessitas aderat; nam Remo supplicium
imminebat. Itaque Romulo et eodem tempore Numitori rem nuntia-
vit, qui, aetatem puerorum reputans, nepotes agnovit. Undique iam
Amulio regi insidiae parantur. Romulus, qui iuvenum manum sibi
comparaverat, cum ea ad domum regis pergit: adiuvat eum e domo
regis Remus. Sic Amulium occidunt et avum Numitorem in regnum
restituunt.
ОСНОВАНИЕ РИМА
(753 г. до н. э.)
III
Deinde Romulus et Remus urbem in eis locis, ubi expositi et
educati erant, condere statuerunt. Ne novae urbi incolae deessent, ex
oppidis Latii agricolas pastoresque conVocaverunt. Sed quia gemini
erant neque ob eam rem aeta^e diiudicare poterant, uter urbi nomen
daret eamque regeret, auspicia decreverunt adhibere. Remus prior
sex vultures, Romulus postea duodecim vidit. Sic Romulus victor
urbem a suo nomine Romam vocavit. Deinde, ut urbs ab hostium
impetu tuta esset, eam vallo cingere coepit. Quod cum Remus
vidisset, angustias valli irridens, id transiluit. Romulus iratus
fratrem occidit, his verbis increpans: "Sic punietur, quicunque alius
moenia transiluerit".
49

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Sic Romulus solus imperio potitus est. Is Romam per multos
annos rexit et rem publicam non solum vi armorum auxit, sed etiam
legibus firmavit. Itaque post mortem a Romanis numero deorum
adscriptus est et Quirinus appellatus.
ПОХИЩЕНИЕ САБИНЯНОК
IV
Finitimus erat Romanis populus Sabinus. Ad eos Romulus, quia
Romani uxores non habebant, misit legatos, qui societatem et
conubium novo populo peterent* A Sabinis legatio non accepta est,
ludibrium etiam additum: "Quaerite vobis alias uxores: nostras filias
vobis non dabimus".
Irritavit ea iniuria Romulum et, ut dolo id acciperet, quod
preclbus non impetraverat, sollemnes ludos indixit et eos spectatum
Sabinos invitavit. Magna multitudo eorum cum uxoribus et liberis in
urbem profecti sunt. Cum omnes, qui aderant, ludos spectarent,
subito iuvenes Romani ex composito impetum faciunt et virgines
Sabinas rapiunt. Patres et matres virginum fugiunt, perfidiam
querentes et deos ultores violati hospitii invocantes.
Haec fuit causa belli. Sabini cum magno exercitu ad Romam
venenint, perniciem infestae urbi minitantes. Atrox pugna in eo
campo, ubi postea Forum Romanum fuit, commissa est; diu eventus
anceps fuit. Subito mulieres Sabinae, pariter et pietate erga parentes
et amore virorum commotae, inter pugnantes se coniecerunt et eos
orare coeperunt, ut huic impiae caedl finem facerent: "In nos vertite
iras: nos causa belli, nos causa vulnerum et caedis sumus. Melius
necablmur, quam sine vobis viduae aut orbae vivemus".
Movet res et milites et duces. Desistunt subito omnes pugnare;
duces ex utraque acie procedunt, foedus faciunt. Sabini, in urbem
recepti, cum Romanis se coniungunt.
ПРИСОЕДИНЕНИЕ К РИМУ АЛЬБЫ ЛОНГИ.
ГОРАЦИИ И КУРИАЦИИ
V
Cum Tullus Hostilius, tertius rex Romanorum, regnaret, inter
Romanos et Albanos bellum ortum est. Duces, ut cruentam evitarent
caedem, constituerunt rem paucorum certamine decernere ea condi-
cione, ut, a qua parte victoria, ibi imperium esset.
50

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Erant apud Romanos tres fratres Horatii, tres apud Albanos
Curiatii. Hi a ducibus provocati sunt, ut pro patria pugnarent et
singulari certamlne diiudicarent, uter populus alteri pareret. Utrique
arma capiunt et in medium procedunt. Consederunt utrimque duo
exercitus et intenti eventum certamlnis exspectabant. Ubi primum
congressi sunt, vulnerati sunt tres Curiatii, duo Horatii alter super
alterum exanimati ceciderunt. Is, qui supererat, quia tribus impar
erat, fugere coepit. Iam aliquantum ex eo loco, in quo pugna erat,
aufugerat, cum respiciens videt Curiatios magnis intervallis sequen-
tes, primum eorum satis propinquum. In eum magna vi impetum
facit eumque prius interfecit, quam frater auxilio venire potuit;
itemque alterum caedit.
Iam singuli supererant: alter integer erat et duplici victoria
superbus; alter vulneratus et fratrum morte perterritus. Tum Roma-
nus Albanum, vix arma sustinentem interficit et iacentem spoliat.
Romani, victoria laeti, Horatium accipiimt et domum deducunt.
Procedebat Horatius, trium fratrum spolia prae se gerens. Ei
ante portam urbis obviam venit soror, uni ex Curiatiis desponsa;
quae cum arma sponai cognovisset, flere et crudelitatem fratris
increpare coepit. Irritavit Horatium inter gaudium populi lamentatio
sororis; iratus gladio puellam transfixit cum his verbis: "Sic
puniatur, quaecunque Romana lugebit hostem".
Atrox id facinus omnibus visum est; et Horatius id morte luere
debuit, nisi populus, singularem eius virtutem admiratus et lacrimis
patris commotus, poena eum absolvisset.
ВОЙНА С ЭТРУССКИМ ЦАРЕМ ПОРСЕННОЙ. ПОДВИГ
ГОРАЦИЯ КОКЛЕСА. НЕУСТРАШИМОСТЬ МУЦИЯ СЦЕВОЛЫ
(507 г. до н. э.)
VI
Romam septem reges рег annos fere ducentos quinquaginta
rexerunt. Tarquinius Superbus fuit Romanonun rex ultimus. Qui,
per scelus imperio potitus, cives superbe et crudeliter tractabat, ob
eamque rem Roma expulsus est. Romani in eius locum duo consules
creaverunt. Ita Romae anno ante Christum natum qningentesimo
nono res publica constituta est.
Tarquinius, ira incensus, ad Porsennam, Etruscorum regem,
confugit eiusque auxilium imploravit. Obsecutus est precibus eius rex
et ingentem exercitum contra Romanos duxit. Nunquam antea maior
terror populum invasit; tantum eo temp5re Porsennae nomen valuit.
51

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Ex agris in urbem demigrant; urbem ipsam saepiunt praesidiis. Alia
urbis pars muro, alia flumlne Tiberi tuta videbatur; sed pons
sublicius, qui in Tiberi erat, hostibus iter dedisset, nisi unus vir
inventus esset, Horatius Cocles. Is, cum hostes repentinum impetum
in pontem fecissent, extremam pontis partem occupavit et, singulos
retlnens, conclamavit: "Vos pontem interrumpite; ego impetum
hostium excipiam". Inde, dum ceteri pontem interrumpebant, ipse
hostes sustinebat, qui clamorem tollentes, undique in unum tela
coniciebant. Cum autem fragor pontis rupti rem perfectam esse
significavisset, Cocles armatus in Tiberim se proiecit et, quamquam
multa tela in eum coniciebantur, incolumis ad suos tranavit. Civitas
erga tantam virtutem grata fuit: statua ei in Foro posita et tantus
ager datus est, quantum uno die circumaravit.
VII
Porsenna, ubi primus eius conatus repulsus est, ab oppugnatione
urbis ad obsidionem se convertit. Castra in altera ripa Tiberis posuit
et omni modo impediebat, ne frumentum in urbem subveheretur.
Brevi Romani fame laborare coeperunt. Tum Gaius Mucius,
adolescens nobilis, cui indignum videbatur, quod patria sua ab
hostibus premebatur, eam indignitatem luere constituit. It&que,
postquam ferrum intra vestem abdidit, in castra Porsennae venit
52

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ibique in confertissima turba prope regium tribunal constitit.
Stipendium tum forte militibus dabatur et scriba cum rege pari fere
ornatu sedebat. Mucius, ignorans, uter rex esset, illum pro rege
occidit. Comprehensus et ad regem attractus: "Civis Komanus sum",
inquit, "Gaius Mucius appellor. Те hostem occidere constitui; nunc
mortem oppetere paratus sum". Simul dextram manum in foculum
incensum iniecit eamque aequo animo torrebat, velut manum
puniens, quae in caede peccaverat. Rex, miraculo attonitus, de sede
sua exsiluit, iuvenem ab igne amovit domumque eum impunitum
reverti iussit. Tum Mucius, quasi beneficium reddens: "Quoniam",
inquit, "virtutem honoras, rem отпет tibi aperiam. Trecenti iuvenes
contra te coniuravimus. Mea sors prima fuit; ceteri, ut cuique sors
ceciderit, ex ordine aderunt, quoad a nobis interfectus eris".
Porsenna perterritus legatos Romam misit et pacem petivit.
Postquam Romani pacem acceperunt et obsides dederunt, Porsenna
ab urbe exercitum reduxit.
Mucio prata trans Tiberim data sunt; statua quoque ei honoris
causa constituta est.
УДАЛЕНИЕ ПЛЕБЕЕВ НА СВЯЩЕННУЮ ГОРУ
(494 г. до н. э.)
VIII
Externos hostes Romani reppulerant, sed domesticis discordiis
laborare coeperunt. Nam multi ex plebe, continuis bellis exhausti, а
patriciis pecuniam mutuam sumpserant et a creditoribua
vehementissime premebantur; qui pecuniam solvere non poterant, aut
in vincula coniciebantur aut ad servilia opera adhibebantur. Quare
plebs vehementer indignabatur et acerbissimo in patricios odio
flagrabat.
Dum haec domi geruntur, exercitus Romanus uno anno de tribus
hostibus victoriam reportavit. Cum in urbem revertissent, plebs ob
tanta in patriam merita aliquam remissionem aeris alieni
exspectabat. At patricii, penes quos summa potestas fuit, non solum
id recusaverunt, sed etiam edixerunt, ut ei, qui militiae causa
vinculis soluti erant, iterum creditoribus traderentur. Summa tum
indignatio plebis orta est. Ita inter se querebantur: "Nos tributa
pendimus, nos sanguinem pro patria profundimus, iuris tamen omnis
in civitate nostra, sicuti peregrini, expertes sumus. Foris pro
communi libert&te pugnamus, domi a civibus opprimimur tutioresque
sumus in bello, quam in расе, inter hostes, quam inter cives. Non
53

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
possumus haec diutius tolerare, relinquamus urbem aliamque nobis
sedem quaeramus".
His et aliis querimoniis incitati, ex urbe egrediuntur et in
Sacrum Montem, tria milia passuum ab urbe situm, secedunt. Ibi sine
duce castra posuerunt, vallo fossaque muniverunt, per aliquot dies
quieti se tenuenint.
IX
Interea in urbe ingens timor patricios occupavit. "Quamdiu",
aiebant, "multitudo, quae secessit, tranquilla erit? Quid erit deinde,
si interim bellum externum exsistet? Nulla profecto spes salutis est,
nisi concordia in urbe quovis modo reconciliabitur".
Haec cogitantibus visum est legatum ad plebem mittere,
missusque est Menenius Agrippa, vir facundus et plebi carus. Is, in
castra plebis intromissus, nihil aliud fecit quam hoc narravit: "Olim
membra corporis humani, cum ventrem otiosum viderent, coniura-
tionem fecerunt, ne manus ad os cibum portarent, neve os acciperet
datirni, neve dentes conficerent. Sed dum ventrem fame domant, ipsi
quoque defecerunt, totumque corpus ad extremam tabem venit.
Tandem membra imprudentiam suam intellexerunt et rursus officia
sua explere coeperunt".
Нас fabula Menenius mentes hominum flexit. Plebs in urbem
revertit. Creavit tamen sibi magistratus, qni libertatem suam а
nobititatis superbia defend£rent. Hi tribuni plebis appellati sunt.
МЕСТЬ КОРИОЛАНА
(491 г. до н. э.)
X
Gaius Marcius Coriolanus iam ab adolescentia virtute bellica
eminebat; sed animi fuit ferocis et superbi et, quoniam ipse nobilis et
dives erat, plebem contemnebat et praecipue tribuniciae potestati
inimicissimus fuit. Cum igitur Romae caritas annonae orta esset et in
senatu multi agerent, ut frumentum parvo pretio plebi daretur,
Coriolanus vehementissime restitit. "Si frumento", inquit, "plebs uti
cupit, tribuniciam potestatem tollat; si non, fame premantur, cuius
causa ipsi sunt. Puto eos, hoc malo doctos, in posterum minus
pertinaces fore".
Nimis atrox haec sententia omnibus visa est. Marcius a tribunis
plebis in iudicium postulatus et, quia non aderat, absens, exsilio
damnatus est. Odio in patriam flagrans, ad Volscos, inimicissimos
54

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
tum popiilo Romano, confugit; ibi benigne exceptus, Attii Tullii,
summi eorum ducis, hospitio utebatur.
XI
Talis viri praesentia confisi, Volsci celeriter consilium belli
gerendi capiunt. Imperatores belli creantur Attius Tullius et Gaius
Marcius, in quo Volsci maiorem spem, quam in Attio, ponebant. Is,
multis oppidis expugnatis, castra ad quintum lapidem posuit et
agrum Нотапшп populabatur.
Romae maxima perturbatio orta est; legati, bis ad Marcium de
расе missi, reiecti erant; ne sacerdotes quidem supplices infensum
anlmum flectere poterant. Tum matronae Veturiam, matrem Marcii,
Volumniamque coniugem compulerunt, ut secum in castra hostium
proficiscerentur, duos parvos Marcii filios ferentes, ut urbem, quam
viri armis defendere поп potuerunt, mulieres precibus lacrimisque
servarent.
Ubi ad hostium castra accesserunt et familiaris quidam Coriolano
nuntiavit matrem, coniugem, liberos adesse, is prope ut amens ab
sede sua exsiluit, matrem amplecti properans.
At illa: "Priusquam", inquit, "complexum accipio, scire cupio,
utnim ad hostem, an ad filium venerim, utrum captiva, an mater in
castris tuis sim. Ad hoc те longa vita et infelix senectus reservavit,
55

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ut exsulem te, deinde hostem viderem! Potuisti populari hanc terram,
quae te genuit et aluitl Non tibi, cum in conspectu Roma fuit, in
mentem venit, intra illa moenia domum ac penates tuos, matrem,
coniugem, liberos esse! Sed ego diu non vivam: de his cogita, filiis
tuis et uxore, quos, si perges, aut immatura mors aut longa servitus
exspectat". Uxor deinde ac liberi eum amplexi sunt, fletus ab omni
turba mulierum ortus est. Ita animus viri fractus est. Complexus
suos dimisit, ipse retro ab urbe castra movit.
Mulieribus Romani magnum honorem tribuerunt, templo
Fortunae Muliebri aedificato. Coriolanus autem, ad Volscos reversus,
usque ad senectutem ibi vixisse et saepe exclamavisse dicitur: "Omni
aetati exsilium miserum est, sed seni miserrimum".
ВОЙНА С ЭКВАМИ. ПРИЗВАНИЕ В ДИКТАТОРЫ
ЦИНЦИННАТА
(458 г. до н. э.)
XII
Anno ab urbe condita ducentesimo nonagesimo sexto Romani, ab
Aequis laesi, Minucium consulem cum exercitu contra hostes
miserunt. Is, cum diu se castris pavidus teneret, ab hostibus
munitionibus circumdatus est, deletusque tum esset exercitus ducis
ignavia, nisi reperti essent quinque equites, qui inter stationes
hostium perruperunt et Romam nuntiaverunt consulem exercitumque
obsideri. Magnus terror ortus est. Quia in altero consule parum
praesidii videbatur, dictatorem dici placuit; omnium consensu Lucius
Quinctius Cincinnatus dicitur, qui non minus paupertate, quam
industria et probitate inter patricios eminebat.
Eo temp6re trans Tiberim quattuor iugerum colebat agrum;
prope tugurium erat, ubi cum familia habitabat. Eum legati, operi
agresti intentum, invenerunt: tauris enim arabat, nudus propter solis
calorem, ut mos erat agric61is. Cum eum salutavissent et in vicem ab
eo salutati essent, rogaverunt, ut togatus mandata senatus audiret.
Tum ille admiratus et interrdgans, satisne salva essent omnia (neque
enim de bello audiverat), togam propere apportare uxorem iubet. Ubi
ea velatus processit, dictatorem eum legati gratulantes salutant, in
urbem vocant, qui terror sit in populo, exponunt.
Quinctius sine mora navi publica Romam navigavit. Ibi magno
concursu propinquorum amicorumque, patrum plebisque exceptus,
domum, quam ei publice addixerant, viginti quattuor antecedentibus
lictoribus deductus est.
56

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Habebat autem dictator Romanorum regiam potestatem eique
omnes magistratus parebant; dicebatur in summo remm discrimine
in sex menses; adiuvabat eum magister equitum, quem ipse sibi
deligebat.
XIII
Postero die dictator, cum ante lucem in Forum venisset,
magistrum equitum delegit Lucium Tarquinium, iuvenem nobilem ac
non minus, quam ipse, pauperem. Deinde cum magistro equitum in
contionem venit, ius dicit, tabernas tota urbe claudit, vetat
quemquam privatas res agere, iubet omnes, qui aetate militari essent,
armatos cum cibariis coctis in quinque dies vallisque duodenis ante
solis pccasum in campo Martio adesse, reliquos cives cibaria mili-
tibus coquere. Omnibus rebus paratis atque agmine instructo, legio-
nes ipse dictator, magister equitum suos equites ducit. Summa
alacritas ex timore orta est. "Accelera, signlfer; sequere, miles",
inter se clamabant, dictatori gratificantes. Media nocte ad castra
hostium perveniunt et signa constituunt.
Dictator, clam equo castra hostium circumvectus et, quantum
nocte perspicere poterat, castrorum situm ac formam contemplatus,
tribunis militum imperavit, ut sarclnas in unum locum conici
militesque cum armis vallisque in ordlnes suos reverti iuberent. Tum
exercitum omnem longo agmlne circumdat hostium castris et, eigno
dato, clamorem omnes tollere simulque fossam ante se quemque
ducere et vallum iacere iubet. Iussa milites exsequuntur; circumsdnat
clamor hostes, in castra obsessi consulis venit. Consul arma suos
capere et castra hostium expugnare iubet. Aequi, ab exteriore parte
pugnam exspectantes eoque versi, postquam senserunt, proelium ab
interiore hoste commissum esse, eo omnes copiae contraxerunt et,
cum consule ad lucem pugnantes, dictatori noctem ad opus vacuam
dederunt. Prima luce iam circumvallati a dictatore erant. Tum
anceps malum urgebat: nam et consul proelium renovare parabat et
dictatoris milites iam vallum invadebant. Itaque a proelio ad preces
versi, dictatorem orare coeperunt, ne omnes occidi iuberet, ut
inermes se domos reverti sineret. Is duces aliosque principes vinctos
ad se adduci iussit, sanguinis Aequorum se non egere dixit, sed, ut
signum summae ignominiae pro iniuria populi Romani eis
imponeretur, sub iugum eos missum iri. Ex tribus hastis iugum
factum est: humi fixae duae, superque eas transversa una deligata.
Sub hoc iugum dictator Aequos misit.
57

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Captis castris hostium, omnium rerum plenis, praedam suis
tantum militibus dedit; ad consularem exercitum ipsumque consulem
conversus: "Carebitis", inquit, "praedae, milites, ex eo hoste, cuius
praeda ipsi prope fuistis. Tu vero, Luci Minuci, quoniam virtutem
consularem non praestitisti, legatus his legionibus praeeris". His
verbis neque milites exacerbati, neque dux offensus erat; quin etiam
dictatori et coronam auream decreverunt et proficiscentem eum
patronum salutaverunt. Romae Quinctio triumphus a senatu datus
est; ducti ante currum hostium duces, militaria signa portata,
secutus exercitus, praeda onustus, Tota urbe summa laetitia fuit;
ante omnium domos epulae instruebantur. Ille vero, sedecim diebus
officio suo perfecto, dictatura se abdicavit et ad Ьоуез relictos
revertit.
НАШЕСТВИЕ ГАЛЛОВ
(390 г. до н. э.)
XIV
Anno ab urbe condita trecentesimo sexagesimo quarto venerunt
ad senatum legati Clusinorum, auxilium petentes adversus Gallos,
qui Clusium, urbem eonun, obsidebant.
58

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Galli, de quibus Romani nihil antea audiverant, iam pridem
Italiam superiorem incolebant. Tnm vero, inopia agrorum coacti, cum
liberis et coniugibus, iumentis omnique re familiari novas sibi sedes
quaerere statuerunt et in partes Italiae meridionales demigrare.
Incolis, quibus in itinere occurrebant, incredibilem terrorem
iniciebant: erant enim ingenti corporum vi ac magnitudine, capillia
promissis, tegebantur pellibus ferarum, armati erant longis gladiis;
incedebant longe ac late fuso agmine, immensum spatium obtinentes
et iter suum clamorlbus, incendiis, vastationibus significantes.
Summus eorum dux Brennus appellabatur.
Romanis, postquam Clusinos audivenint, placuit primo tres
legatos ad novam atque inauditam gentem mittere. Missi sunt tres
fratres Fabii, qui senatus populique Romani nomine Gallos monerent,
ne socios populi Romani oppugnarent. Qui cum mandata in concilio
Gallorum exposuissent, Galli: "Ne nos quidem", inquiunt, "pacem
aspernamur, si Clusini nobis partem agri sui concedent, cuius ipsi
non egent; aliter pacem non impetrabunt. Nomen Romanum
quamquam primum audimus, tamen eos fortes viros esse credimus,
quoniam Clusini eorum auxilium imploraverunt. Coram vobis, si opus
erit, pugnabimus cum Clusinis, ut Romam nuntiare possitis,
quantum Galli virtute ceteris gentibus praestent. Nobis in armis ius
est; omnia fortium esse credlmus". Legati superbe ad ea
responderunt; utrimque accenduntur animi, discurrunt ad araa,
proelium committitur. In eo proelio contra ius gentium legati
Romanorum arma capiunt unusque ex iis ducem Gallorum occidit.
Celerlter per totam aciem Gallorum divulgatnr fama legatos
Romanorum pugnae interfnisse. Vertitur ira a Clusinis in Romanos;
omissa pugna, receptui canunt, consilium convocant. Nonnulli duces
protinus cum exercitu ad urbem Romam proficiscendum esse
censebant; vicit tamen sententia seniorum, ut legati prius
mitterentur questum iniurias et deditionem Fabiorum postulatum.
Sed plus, quam iustae querelae legatorum, apud Romanos nobilitas et
opes Fabiorum valuerunt. Itaque non modo non puniti, sed etiam
summis honorlbus a populo ornati sunt. Galli infensi, iam palam
bellum minitantes, ad suos reverterunt. Quorum duces, postquam
acceperunt, elusam suam legationem esse honoremque habitum
violatorlbus iuris gentium, ira flagrantes, citato agmine ad Romam
contendunt. Incolis, qui, adventu eorum perterriti, ad arma currere
vel fugam capessere parabant, Romam se petere clamabant, illis
autem nihil timendum esse. Iamque omnia circum Romam loca plena
hostium erant totaque regio truci cantu horrendisque clamoribus
resonabat.
59

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XV
Romani ad undecimum lapidem ab urbe Gallis occurrunt, qua
flumen Allia in Tiberim influit. Ibi, non loco castris ante capto, non
vallo praemunito, temere instrunnt aciem. Pugna commissa est die
duodevicesimo mensis Iulii. Cum milites Romani magna Gallorum
согрбга conspexissent, ingens terror anlmos eorum occupavit;
plurimi, non tentato certamine, terga verterunt. Circa ripam Tiberis
magna caedes facta, multi gurgite hausti sunt. Maxima tamen pars
incolumis Veios aufugit, unde ne nuntius quidem cladis Romam
missua est. Reliqui, qui procul a flumine sub monte steterant,
Romam petiverunt et, ne clausis quidem portis urbis, in arcem
confugerunt.
Galli, repentina victoria obstupefacti, primo stabant, velut
ignari, quid accidisset; deinde insidias verebantur, postremo
caesorum arma legerunt. Tum demum, cum nihil periculosum
vidissent, viam ingressi, non multo ante solis occasum ad urbem
Romam pervenerunt. Ibi non portas clausas esse, non stationem pro
portis excubare, non armatos esse in muris vident; iterum insidias
veriti, noctem extra moenia degere statuerunt, equitibus missis, qui
explorarent, quid apud hostes gereretur.
Romani interea totam urbem lamentationlbus impleverunt. Nox
insomnis agebatur inter dissdnoe cantus barbarorum, circa moenia
vagantinm; lux appropinquans exanimavit paene trementes, cum
signa hostium iam prope portas viderent.
Neque tamen defuit prudentioribus consilium. Quoniam urbs
defendi non poterat, placuit delectam iuventutem senatumque omnem
cum liberis coniugibusque in Capitolium deducere; armis et frumento
comportatis, ex hoc loco munito deos hominesque et nomen Romanum
defendere; sacerdotes et Vestales virgines, васга publica a rapina et
incendiis abscondere. Reliqua turba civium sine duce partim per
agros dilapsa est, partim urbes petivit finitimas. At senes
triumphales consularesque negaverunt ее urbem relicturos esse: in
aedibus suis mansuri morti se destinabant. Neque eos dolor aut
laciimae suorum moverunt: induti vestibus, qualee in triumphis
pompisque solemnibus gestare solebant, in vestibulis aedium sellis
eburneis consederunt, adventum hostium exspectantes.
XVI
Galli, ingressi sine ullo certamine, patentibus portis, in Forum
perveniunt, spectantes templa deonim arcemque, quae sola speciem
belli praebebat. Tum, modico relicto praesidio, ceteri ad praedam per
60

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
vacuas hominibus vias dilabuntur, pars in proximas domos ruit, pars
ultimas petit. Cum senes in vestibulis aedium sedentes conspexissent,
admirati constiterunt, deos, non homines esse arbitrati. Tum unus ex
Gallis barbam senis cuiusdam permulsisse dicitur; ille indignatus
scipionem in caput eius incussit iramque barb&ri movit. Ab eo
initium caedis factum est omnesque in sedibus suis trucidati sunt.
61

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Aliquot diebus post Galli impetum in arcem faciunt. Prima luce,
signo dato, multitudo eorum in Foro instruitur et, testudine facta, in
rupes ascendere conatur. Romani hostem ascendere sinunt, ipsi in
medio fere clivo resistunt, e loco superiore impetu facto, hostes
detrudunt. Illi, magna cum clade repulsi, obsidionem parant.
Custodiis utrimque dispositis, ne quis hostium aut evaderet aut
invaderet, aua utrique castra silentio custodiunt.
XVII
Eo tempore Ardeae, quae urbs non procul a Roma posita erat,
habitabat Camillus, clarissimus dux Romanorum, odio civium in
exsilium missus. Qui Veios e proelio confugerant, arcessere eum
statuerunt; sed antea senatus, qui in Capitolio obsidebatur,
consulendus erat. Cum omnes viae custodiis hostium tenerentur,
iuvenis quidam, incubans cortici, secundum Tiberim ad urbem
navigavit, inde per praeruptum saxum, ab hostibus neglectum, in
arcem ascendit et apud senatum mandata exercitus exposuit. Accepto
senatus consulto, ut Camillus ex exsilio revocaretur et dictator
diceretur eadem via degressus, incolumis ad suos pervenit. Ita
Camillus exercitui, qui Veiis erat, praepositus est.
Interim Galli, animadversis vestigiis humanis, qua nuntius, Veiis
missus, ascenderat, nocte sublustri, alii aliis innisi et inter se
sublevantes, in collem silentio ascenderunt et non solum custodes
dispositos fefellerunt, sed ne canes quidem excitaverunt. Anseres
vero, Iunonis sacri, qui in Capitolio alebantur, strepitum nocturnum
animadverterunt. Harum avium clangore excitatus Marcus Manlius,
vir bello egregius, arma arripit Gallmnque, qui iam in summo colle
constiterat, clipeo ferit deturbatque. Eius casu proximi prostrati
sunt; alios, qui saxa manibus amplexi erant, gladio transfigit.
Iamque alii milites, e somno excitati, telis saxisque hostes
proturbabant, totaque Gallorum acies in praeceps deiecta est.
Luce orta, tribuni milites ad concilium convocaverunt; Manlius
ob virtutem laudatus donatusque est non solum a tribunis, sed etiam
a militibus; vigil eius loci, ubi hostes ascenderant, de saxo deicitur.
Inde utrimque custodiae diligentiores habitae sunt.
Erat iam septimus mensia obsidionis et uterque exercitus maxime
laborabat: Romanos fames, Gallos insuper etiam pestilentia vexabat.
Itaque, dum Camillus Veiis delectum habet omniaque ad bellum
necessaria summa cum industria ac diligentia parat, indutiis factis,
colloquium de deditione habitum est. Tandem ex senatus consulto
tribuni a Brenno discessum mille pondo anri redemerunt. Fama est
62

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Brennum, cum pecunia penderetur, falso ponderi etiam gladium
adiecisse et insuper insolentem vocem "Vae victis" addidisse.
Sed nondum опте aurum appensum erat, cum subito Camillus
dictator cum exercltu intervenit, pactionem, iniussu suo factam,
ratam esse negat Gallosque ad pugnam prov6cat. Illi arma capiunt,
irati in aciem Romanam, bene instructam, invadunt. Iam verterat
fortuna: primo concursu non difficilius victi sunt Galli, quam ad
Alliam vicerant. Altero deinde proelio vincuntur ab eodem Camillo ad
octavum lapidem. Castra eorum capta et ne nuntius quidem cladis
relictus est.
Dictator triumphans in urbem ingressus est et a militibus Romii-
lus ac parens patriae alterque conditor urbis appellatus. Roma paula-
tim e niinis restaurata atque in meliorem etiam statum redacta est.
ВОЙНА С САМНИТЯНАМИ.
ПОРАЖЕНИЕ РИМЛЯН В КАВДИНСКИХ УЩЕЛЬЯХ
(321 г. до н. э.)
XVIII
Anno ab urbe condita quadringentesimo tricesimo tertio, cum
Titus Veturius Calvinus et Spurius Postumius consules adversus
Samnites bellum gererent, Romani cladem maximam acceperunt.
Samnites eo anno ducem clarissimum Gaium Pontium habuerunt,
Herennii, viri prudentisslmi, filium. Is, quia sperabat consulem
Romanum cum exercitu non procul a Caudio iter facturum esse, circa
id oppidum castra quam poterat occultissime locat. Eius autem loci,
cui nomen erat Furculae Caudinae, natura haec est. Saltus duo alti
angusti silvosique sunt, montibus circa perpetnis inter se iuncti.
Iacet inter eos undique clausus campus herbidus aquosusque, per
quem iter Romanis faciendum erat. Sed antequam ad eum venis,
angustiae intrandae sunt, et postea aut eadem via, qua intraveris,
revertendum est, aut, si porro vadere perges, per alium altiorem
saltum evadendum.
In eum campum Romani ingressi, cum statim ad alteras an-
gustias pergerent, eas saeptas arborfbus ingentibusque saxis inve-
nerunt. Simul praesidium hostinm in montibus conspicitur. Viam,
qua venerant, etiam ab hostibus obsessam inveniunt. Anxii et consilii
expertes, cohstiterunt, nec cibi, nec quietis memores, noctem
transegenint.
Samnites vero in tam secundis rebus Herennium Pontium con-
sulere decreverunt. Qui cum audivisset ad Furculas Caudinas inter
63

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
duos saltua clausos esse Romanos, respondit, omnes quam primum
incolumes dimittendos esse. Qua sententia non accepta, iterum
consultus, censuit ad unum omnes interficiendos esse. Quoniam haec
responsa tam discordia inter se erant, consensu omnium ipse in
consilium arcessitus est. Non moratus senex plaustro in castra
advectus et in consilio ita locutus esse dicitur: "Priore consilio cum
potentissimo populo ingenti beneficio perpetuam firmare pacem,
altero consilio in multos annos bellum reicere in animo habui.
Tertium consilium non datur".
Deinde, a filio ducibusque interrogatus: "Quid, si mediam viam
eligemus, si et dimittemus incolumes et condiciones eis iure belli
imponemus?", respondit: "Ista sententia neque amicos parat, neque
inimicos tollit. Romana gens victa quiescere nescit. Vivet semper in
animis illorum ira neque prius ira desistent, quam vos ulti erint".
Neutra sententia accepta, Herennius domum abiit.
XIX
Romani, cum frustra conati essent erumpere *et iam omnium
rerum inopia premerentur, legatos mittunt, qui pacem peterent aut
ad pugnam hostes provocarent. Tum Pontius: "Nihil proelio opus
est", inquit, "ego vos sub iugum mittam. Нас sola condicione paratus
sum foedus cum consulibus facere".
Haec verba cum in castra Romana nuntiata essent, ingens luctus
et gemitus omnium subito est ortus. Tandem Lucius Lentulus, qui
primus legatorum virtute et honoribus erat: "Viiis Romanis", inquit,
"ferro via facienda est, si ullo modo pugnae potestas datur, et ego
mortem pro patria praeclaram esse confiteor et vel in medios hostes
me immittere paratus sum. Sed hic patriam video, ubi omnes legiones
Romanae sunt. Hic omnes spes viresque sunt, quas servantes patriam
servamus, tradentes ad песет patriam prodimus. At ignominiosa
deditio est. Sed amor patriae postulat, ut eam tam ignominia, quam
morte nostra, si opus est, servemus. Ergo pareamus necessitati.
Vadite, consules, redimite armis civitatem, quam auro maiores nostri
redemerunt."
Consules, ad Pontium profecti, foedus fecenmt sescentosque
equites obsidum loco daturos se esse polliciti sunt.
Cum tempus constitutum venisset, omnes arma tradere iussi
sunt, obsides in custodiam abducti; tum consulibus paludamenta
detracta sunt. Primi consules prope seminudi sub iugum missi, tum
legati, tribuni militum centurionesque, deinde singulae deinceps
legionea. Circumstabant armati hostes, exprobrantes eludentesque,
64

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
suntque ab eis vulnerati quidam atque etiam necati, si vultus
eorum victorem offendit. Ita, traducti sub iugum, domum remissi
sunt.
XX
Romae cum de clade cognitum esset, extemplo luctus publicus
indictus eet. Cives non duclbus solum irascebantur, sed etiam
innoxiis militibus, dicebantque eos urbe accipiendos non esse. Sero
veluti capti in urbem ingressi, in domos suas se abdiderunt neque
quisquam eornm insequentlbus diebus in Fonim aut in publicum
procedere ausus est. Consules novi creati eodem die senatum
convocaverunt et priores coneules adesse iussemnt. Ibi Spurius
Postumius a coneule interrogatus tamquam reus, cum eodem vultu,
quo sub iugum missus erat, sententiam de расе Caudina hanc dixit:
"Quoniam foedus iniussu populi factum est, non tenetur populus
Romanus neque quicquam praeter nos Samnitibus debetur. Dedamur
igitur nudi vinctique, qui id foedus fecimus, et nostro supplicio arma
Romana liberemus". Haec cum dixisset, ingens viri admiratio et
misericordia cepit patres. Senatus consultum factum e,st, ut
Postumius et Veturius traderentur fetialibus, qui eos Caudium perdu-
cerent et Samnitibus traderent. Interim celeriter novus exercltus
conscriptus et ad Furculas Caudinas ductus est.
Fetiales, ubi ad portam Caudii venerunt, vestem detr&hi Pos-
tumio Veturioque, manus post terga vinciri iubent. Tum, postquam
in concilium Samnitium perventum est, fetialis ita dixit: "Quando-
quidem hi homines iniussu populi Romani foedus vobiscum fecerunt,
ob eam rem, ut populus Romanus scelere solvatnr, hos homines vobis
dedo". Pontius vero: "Neque ego", inquit, "istam deditionem
accipiam, neque Samnites accipient, qnia populo Samniti omnes
debentur, quos in potestate habui, aut pro eis pax. Si populus
Romanus foedus ad Furculas Caudinas factum repudiat, restituat
legiones intra sallum, ubi circumclusae erant; recipiant arma, quae
tradiderunt, omnia habeant, quae habuerunt, priusquam in
colloquium ventum est. Tum pacem repudient, tum geramus bellum.
Ego hos, quos deditis, non accipio. Deme, lictor, vincula Roma-
nis .
Sic illi incolumes in castra reverterunt. Samnites vero bellum
periculosum renovatum esse viderunt et tum demum senis Pontii
consilia laudaverunt, cum, confecto bello, iniquas pacis condiciones
accipere coacti sunt.
65

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ВОЙНА С ЭПИРСКИМ ЦАРЕМ ПИРРОМ
(280—275 гг. до н. э.)
XXI .
Angustis finibus patriae suae non contenti, Graeci iam antiquitus
colonias in diversas oras mittebant. Quarum multae in inferiorem
Italiam, angusto tantum mari a Graecia disiunctam, deductae erant
(quam ob rem ea pars Italiae Magna Graecia vocabatur) brevique
propter ubertatem agrorum et varietatem fructuum in florentem
statum pervenerunt. Harum coloniarum potentissima Tarentum fuit,
in sinu Tarentino positum.
Tarentini, odio in Romanos flagrantes, decem naves eorum, quae
tempestate in ipsorum portum delatae erant, temere oppresserunt,
quattuor demerserunt, unam ceperunt, ducem militesque multos
interfecerunt. Cum legati, a Romanis missi, in contione laesi essent,
bellum Tarentinis indictum est. Illi, ne ab hoste, cui pares поп erant,
opprimerentur, ad Pyrrhum, regem Epiri (quae est septentrionalis
regio Graeciae, ad Italiam versa), legatos mittunt, orantes, ut auxilio
Graecis urbibus veniret easque a fero populo defenderet.
Rex laetus (erat enim gloriae cupidissimus eoque tempore in
Graecia potentissimus), legatis benigne acceptis, cum totam Italiam
iam armis suis devictam esse animo proponeret, imprimis cum Cinea,
qui erat regi amicus multumque apud eum valebat, consilia sua
communicavit. Qui, ut veritatis amicus: "Superatis Romanis" inquit,
"quid acturus es?" — "Italiae vicina est Sicilia", inquit Pyrrhus,
"пес difficile erit eam armis occupare". Tum Cineas: "Occupata Sici-
lia, quid postea facies?" Rex, qui nondum Cineae mentem perspexit:
66

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
"In Africam", inquit, "traicere mihi in animo est". — Cui ille: "Quid
deinde, о rex?" — "Tum denique, mi Cineas", inquit Pyrrhus, "nos
quieti dabimus dulcique otio fruemur". Tum Cineas: "Cur igitur isto
otio iam nunc non frueris?" — "Quia", inquit rex, "sine contentione
et victoria voluptatem ullam esse nego". His dictis, rex legatos
dimisit, auxilium suum pollicitus.
Brevi magno cum exercitu et viginti elephantis in Italiam venit et
contra Laevinum consulem profectus est, qui ad fluvium quendam,
non procul a Tarento, castra posuerat. Memoriae prodltum est
consulem, cum exploratores Pyrrhi cepisset, iussisse eos per castra
duci, ostendi omnem exercitum tumque dimitti, ut Pyrrho
renuntiarent, quae apud Romanos gererentur.
Romani, cum fluvium transmisissent, proelium commiserunt.
Septies iam Epirotae impetum Romanorum reiecerant, cum equltes
Romani subito impetu sinistrum cornu eorum perturbaverunt et
totam paene aciem in fugam verterunt. Sed Pyrrhus, cum suos iam
fugam parare videret, ad ultimum auxilium descendit et elephantos
in Romanos immisit. Beluae istae, quas nunquam antea Romani
viderant, equis perterritis, equitum ordines perruperunt obtrive-
runtque, et ingentem caedem effecissent, nisi miles quidam unum ex
eis vulnerasset, qui dolore consternatus et in Epirotas conversus,
eorum ordlnes perturbavit eosque prohibuit longius persequi
Romanos. Novem milia Romanorum interfecta sunt, Epirotarum
quattuor milia.
Captivos Pyrrhus honorifice tractavit; occisos sepelivit. Quos
cum vidisset adversis cum vulneribus et feroci vultu etiam mortuos
iacere, manus ad coelum tetendisse dicitur et dixisse se totum orbem
terrarum vincere potuisse, si tales milites habuisset. Amicis vero
gratulantibus: "Quid mihi de tali victoria gratulamlni", inquit, "si
iterum eodem modo vicero, sine militibus in Epirum revertar".
XXII
Cum igitur putaret gloriosam sibi fore pacem et foedus cum
Romanis post victoriam, Romam misit Cineam, qui pacem aequis
condicionibus proponeret. Is, cum Romam venisset et domos
principum cum ingentibus donis circumiret, nusquam receptus est.
Introductus deinde in curiam, quamquam diserte regis virtutem
benevolentiamque erga Romanos verbis praedicabat et de con-
dicionum aequitate disserebat, tamen hoc responsum audivit: "Non
est mos Romanorum, ut de расе agant cum hoste, qui intra fines
Italiae bellum gerit. Rex, si pacem a Romanis impetrare cupit,
67

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
copias ex Italia abducat, tum legatos mittat". Ita, re infecta, ad
regem revertit.
Нас repulsa exacerbatus Pyrrhus recta via ad Romam exercltum
ducere decrevit. Qua iter faciebat, agros vastabat, praedam undique
agebat. Iamque quadraginta milia passuum a Roma abdrat, cum
repente, adventu duorum exercituum Romanorum perterritus,
consilio mutato, recessit. Copiis per urbes Campaniae dispositis, ipse
Tarenti hiemavit.
Vere insequenti iterum cum Romanls in inferiore Italia conflixit.
Per biduum pugnatum est. Priore die Romani paene vicerunt, quia
Pyrrhus propter iniquitatem locorum neque equitatum explicare,
neque elephantos in aciem deducere potuit. Postero autem die in
planum descendit et Romanos acri certamine vicit, in quo Publius
Decius Mus, alter consul, voluntariam mortem pro salute patriae op-
petivit. Regi ipsi in pugna alterum bracchinm transfixum est.
Tertium cum eodem hoste ad Beneventum acie congressus est.
Diu pugna anceps fuit. Tandem elephanti discrimen fecerunt, cum
perturbati in Epirotarum ordines se convertissent. Romani, exercitu
regis pulso, castris ipsis cum ingenti praeda potiti sunt; quattuor
elephanti in urbem perducti. Rex, omni spe abiecta, noctu Tarentum
fugit, unde in Graeciam revertit. Ibi post biennium interfectus est.
Tarentinis victis pax et libertas data.
Cum etiam ceterae urbes Magnae Graeciae, quae partes Pyrrhi
secutae erant, Romanorum potestati se dedidissent, omnis Italia Ro-
manis paniit.
ВОЙНА С КАРФАГЕНЯНАМИ ЗА СИЦИЛИЮ.
ПАТРИОТИЗМ РЕГУЛА
(256 г. до н. э.)
XXIII
Anno ab urbe condita quadringentesimo nonagesimo bellum Pu-
nicum exarsit, quod, de Sicilia per viginti tres annos gestum, tandem
magno cum detrimento Carthaginiensium finitum est.
Нос bello inter alios duces Romanorum Marcus Atilius Regulus
virtute, fide, constantia in rebus secundis et adversis excellens exsti-
tit. Consul factus octavo anno belli, ter uno die in Sicilia Cartha-
ginienses vicit. Deinde in Africam primus omnium Romanorum
traiecit et Carthaginienses maxime oppressit, una nrbe et trecentis
castellis expugnatis.
Ibi ei non solum cum hominibus, sed etiam cum monstris
dimicandum erat. Nam, cum ad flumen quoddam castra haberet,
68

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
anguis immensae magnitudinis exercitum Romanorum vexabat, mul-
tos milites corripiens et dev6rans; neque is telorum ictu perforari
poterat, durisslma squamarum lorica tela faclle repellente: ballistis,
velut arx quaedam, deicienda erat bestia. Cum vero saxis oppressa
iacuisset, cruore suo flumen et pestifero corp&ris adflatu vicina loca
infecit Romanosque inde castra summovere coegit. Corium beluae
centum et viginti pedum Regulus Romam misit.
Anno proximo a Xanthippo, viro belli peritisslmo, e Graecia а
Carthaginiensibus arcessito, maxima pars exercitus Romanonun
caesa, ipse Regulus captus Carthaginemque missus est, ubi per quin-
que fere annos in vincula coniectus tenebatur.
Tandem Carthaginienses, multis afflicti cladibus, eum Romam
mittere statuerunt, ut de расе aut certe de captivorum permutatione
ageret. Sed antea iurare debuit, si neutrum impetrasset, Carthaginem
se rediturum esse. Ubi Romam venit et, in curiam introductus,
mandata Carthaginiensium exposuit, interrogatus est, quae ipse de
his rebus sentiret. Tum ille: "Quamdiu", inquit, "hostium iure
iurando teneor, non sum senator; si privatum me dicere iubetis, puto
panim utile esse rei publicae non solum pacis condiciones accipere,
sed etiam captivos commutare; illi enim adolescentes sunt et robusti
milites, ego iam senex imbecillus, ad bellum inutilis". It&que, расе
repudiata, captivi retenti sunt; ipse, coniugis ac liberonmi aspectu
carens, hortantibus amicis et propinquis, ut apud suos maneret, sine
mora ex urbe egressus, Carthaginem rediit.
Neque vero ignorabat vir egregius se ad crudelissimum hostem et
ad horrendum supplicium proficisci, sed fidem iuris iurandi servare
malebat quam suam salutem. Carthaginienses enim, postquam cogno-
verunt elusos se esse a Regulo, maxima ira exarserunt atque novum
et inauditum supplicium excogitaverunt: resectis palpebris, aliquam-
diu Regulum in tenebris tenuerunt; inde, sole fulgente, eductum
intueri coelum coegerunt; postremo in arcam ligneam, acutis clavis
intus munitam, inclusenint ibique lenta morte perire coegerunt, cum
neque somnum capere posset et ferreis semper stimulis confoderetur.
ВОЙНА С ГАННИБАЛОМ. МЕДЛИТЕЛЬНОСТЬ ДИКТАТОРА
КВИНТА ФАВИЯ МАКСИМА
(216 г. до н. э.)
XXIV
Сшп Hannibal anno ante Christum natum ducentesimo septimo
decimo Romanomm exercltum ad. Trasumennum lacum fudisset et
69

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
fugavisset, senatores ad ultimum remedium confugere statuerunt:
dictator dictus est Quintus Fabius Maximus, magister equitum
Marcus Minucius Rufus.
Fabius primo res divinas curavit, ut iram deorum placaret;
deinde urbem praesidiis munivit, pontes in Tiberi flumlne omnes
rescindi iussit, ne iter hostibus darent; ipse exercitum, qui supererat,
duabus legionibus auctum, recta ad Hannibalem dnxit. Tamen bellum
cum callido et insidiarum perito duce longe alia ratione gerendiun
esse existimabat, atque antea gestum est. Per alta loca agmen
ducebat, modico ab hoste intervallo, ut neque omitteret eum neque
congrederetur. Quotiens pabulatum aut lignatum ierant, turmae
equltum et levis armaturae milites eos comitabantur, quae et
progredientes defendebant et hostes longius vagari prohibebant. Nec,
si occasio oblata erat, levia proelia detrectabat Fabius, cum superi-
orem se discessurum esse videbat. Tali modo et Hannibalem vexabat,
nihil tam vehementer cupientem quam ut rem acie decerneret, et
milites vincere Poenos docebat. Sic totam fere aestatem transegit
Fabius.
Iamque Hannibal, spe pugnae abiecta, locum hibernis
circumspiciebat. Progrediendum ei erat per angustas valles, montibus
undique circumdatas. Fabius, naturam loci non ignorans, fauces
earum angustianun et omnia superiora loca copiis occupaverat et
hostem nihil suspicantem in valles descendere passus est. Ubi Han-
nibal animadvertit, suis se artibus a duce Romanorum captum atque
undique circumclusum esse, dolo se expedire statuit. Agebat inter
ceteram praedam boves domitos indomitosque, duo milia numero.
Honim cornibus arida sarmenta facesque praeligari eaque, signo
dato, incendi iussit. Nocte obscura, quales autumno esse solent, totus
exercitus, armenta prae se agens, ad montes, ubi hostes consederant,
contendit. Iamque Romanorum stationibus appropinquabant, cum
milites arida sarmenta incendunt. Boves, ubi flammam, e cornlbus
relucentem, viderunt ardoremque senserunt, furore incitati, in diver-
sas partes dissipantur. Romani primo, velut miraculo attoniti, ignes
hic illic micantes adspiciebant; deinde, ubi fraus hostis apparuit,
insidias veriti, dum Hannibal angustias superat totumque agmen in
superiorem locum abducit, castris totam noctem se tenuerunt.
XXV
Hannibal omnia agebat, ut dictatorem, quem vincere non poterat,
ab imperio removeret. Itaque, ut invidiam populi in eum concitaret,
totam regionem, qua exercitum ducebat, ferro ignique vastavit, Fabii
70

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
vero agris, qui ibidem erant, pepercit. Adiuvabat consilia eius impru-
dentia magistri equitum, hominis temerarii, qui primo coram paucis,
deinde aperte dictatorem vituperabat. Iam non modo in castris, sed
etiam in urbe Fabium segnem pro Cunctatore (id autem ei cognomen
datum est), pro cauto timidum appellabant cunctationemque eius
prodesse hosti, saluti civitatis obesse palam dicebant.
Forte dictator sacrorum causa a senatu in urbem revocatus est;
qui cum novisset, quae contra se agerentur, priusquam e castris
egressus est, exercitum more maiorum magistro equltum trad^ns:
"Moneo te", inquit, "Marce Minuci, ut plus consilio, quam fortunae
confidas meumque potius, quam priorum ducum exemplum imiteris.
Noli putare frustra а me hanc aestatem transactam esse: magna res
est nos, totiens victos, tandem vinci desivisse et a continuis cladibus
respiravisse".
At Hannibal, ubi audivit dictatorem abesse (speculatores enim ei •
oipnia, quae in castris Romanonim fiebant, renuntiabant),
occasionem pugnae diu optatam non omittendam esse ratus, protinus
castra ad Romanos propius movit, parvo praesidio in prioribus
castris relicto. Quo fugato, Minucius vacua hostium castra occupavit
et hac vana victoria exsultans Romam nuntium misit. Ingenti
laetitia nuntius a senatu populoque auditus, et Minucius cum Fabio
in imperio aequatus est, legiones cum equitibus et sociorum auxiliis
inter utrumque divisae, castra separata.
Hannibal dissensionem, inter duces Romanonim ortam, ad suum
commodum statim convertit. Erat inter castra Minucii et Hannibalis
tumulus, insidiis aptissimus. Hunc, quinque milibus peditum equi-
tumque clam collocatis, paucos milites aperte capere iussit. Ad eos
protlnus Minucius cum legionlbus profectus, iniquo loco proelium
commisit. Initium proelii Romanis secundum erat, iamque tumulum
occupaturi erant, cum subito Hannibal, a tergo et a latere impetu
facto, ordines militum perturbavit; et perisset tum exercitus Roma-
nus, nisi dictator, velut coelo demissus, magistro equitum auxilio
venisset. Quod cum vidisset Hannibal, receptui cecinit, palam confes-
sus a se Minucium, se a Fabio victum esse; in castra vero rediens,
haec verba addidisse dicitur: "Tandem nubes, quae in montium iugis
sedere solita erat, imbrem cum procella dedit".
Eodem die Minucius, periculo liberatus, in castra Fabii venit, tribu-
nis militum et centurionibus comitantibus; signisque militaribus ante
praetorium constitutis, ante alios progressus, dictatorem patrem ac sa-
lutis suae auctorem appellavit veniamque sibi et militibus precatus est.
Copiae omnes dictatori traditae, castra iuncta sunt, Minucius ite-
rum magister equltum factus.
71

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Romae, nuntio proelii allato, omnes Fabium in caelum laudibus
efferebant, in eo veram virtutem Romanomm praedicantes.
ВОЙНА С ГАННИБАЛОМ. ВЗЯТИЕ МАРЦЕЛЛОМ СИРАКУЗ
(212 г. до н. э.)
XXVI
Inter duces Romanorum, qui bello Punico intererant, Marcus
Claudius Marcellus summam glpriam, Syracusis captis, adeptus est.
Haec urbs, in orientali lit6re Siciliae a Graecis condita, eis
temporibus praeter ceteras urbes et divitiis et artibus floruit. Maxime
ab Hierone rege amplificata et exornata erat, qui, dum regnabat,
semper amicum se ac socium populi Romani praestitit. Post eius
mortem Syracusani ad Carthaginienses defecerunt.
Qua re cognita, Romani copias pedestres et classem ad Syracusas
moverunt; quibus Marcellus, consul creatus, praeerat. Is terra
marique Syracusas oppugnare coepit, operlbus urbi admotis; et
habuisset profecto successum dux peritus, nisi unus homo Syracusis
eo temp5re fuisset. Is Archimedes erat, unicus spectator coeli
siderumque, mirabilior tamen inventor ac machinator bellicorum
tormentorum operumque, quibus facile hostium conatus
frustrabantur. Qui cum vidisset hostem classe rem gerere velle,
variae magnitudinis tormenta in muro disposuit: in naves, quae
procul erant, saxa ingentis ponderis emittebat, propiores leviorlbus
eoque magis crebris petebat telis.
Marcellus, cum mari nihil proficeret, terra rem gerere statuit.
Hic quoque ab Archimede magno cum detrimento repulsus,
oppugnatione destitit, urbem undique obsidione clausit commeatuque
hostem prohibuit.
XXVII
Obsidio per tres annos fuit, non minus obsidentfbus, quam
obsessis gravis. Nam propter intolerandum aestum pestilentia orta
est; et quamquam maior vis pestie hostium castra, quam Romana
corripuerat, multi tamen ex Romano exercitu eadem peste absumpti
sunt.
Tandem Marcellus, a transfuga edoctus, die festo, quem large
vino celebrabant Syracusani, nrbem expugnare statuit. It&que media
nocte, cum plerique Syracueanj, vino oppressi, somno se dedissent, ad
72

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
73

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
humiliorem partem muri, quam iam antea animadverterat, delectam
militum manum misit. Quae silentio noctis deducta, scalis admotis,
in murum ascendit reliquisque viam patefecit. Tamen etiam posthac
diu Romanis et cum Syracusanis et cum Carthaginiensibus in diversis
partlbus urbis pugnandum erat. Denique, cum defensorum alii caesi
essent, alii fugissent, nonnulli etiam hostibus se tradidissent, urbs
pulcherrima atque clarisslma capta et a militibus direpta est.
In hoc tumultu Archimedes quoque perisse dicitur. Is, dum mi-
Htes Romani urbem diripiebant, domi sedebat et, urbem captam esse
non sentiens, novam quandam machinam excogitabat, cum formas
quasdam in arena attente describeret. Repente miles, praedam
quaerens, in domum irrupit, strictoque gladio, quia esset, inter-
rogavit. At senex, in cogitatione defixus, nomine suo non indicato,
nihil aliud nisi hoc: "Noli", inquit, "obsecro, circulos meos turbare".
Itaque a milite interfectus est. Marcellus, qui iam antea edixerat, ut
milites capiti Archimedis parcerent, aegre mortem eius tulit,
sepulturae curam ipse habuit, propinquis eius inquisitis honorem
tribuit. Archimedis sepulcrum etiam posterioribus saeculis celebre
fuit.
Ipse Marcellus insequenti anno mortem obiit. Nam adversus
Hannibalem missus, tumulum, qui erat inter castra Carthaginien-
sium et Romanorum, occupaturus, in insidias, ab Hannib&le col-
locatas, delapsus, hasta transfixus est. Inventum Marcelli corpus
Hannibal magnifice sepelivit.
МАРК ПОРЦИЙ KATOH ЦЕНЗОР
(184 г. до н. э.)
XXVIII
Inter viros, qui in расе de re publica bene meriti sunt, primus
Marcus Porcius Cato nominandus est. Is, cum adolescentiam ruri in
praediis paternis transegisset, parsimoniam in omnibus rebus colere
consuevit; agricultura plurlmum usque ad senectutem delectabatur,
rem rusticam fundamentum publicae salutis esse existimans.
Cum negotia publica administraret, totum animum intendit ad
contentionem cum moribus, quia putabat Romae non tam exteriores
hostes, quam suos cives periculosos esse.
Temporibus enim belli Punici secundi, victoria de periculosissuno
hoste atque aemulo populi Romani reportata, mores Romanorum in
74

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
peius mutari coepti sunt. Nam cum divitiis luxuria irrepsit, priscae
illi morum simplicitati, qua Romani ceteris gentibus praestabant,
perniciosa. Iamque instituta maiorum neglegebantur, et peregrina
vernaculis praeferebantur. Ita res publica paulatim labefactari coepit.
Non poterat id aequo animo ferre Cato, quique ipse virtutis
Romanae exemplar fuit, omnibus viribus obstitit eis, qui novis rebus
studebant. Aspere in vitia nobilium invectus, brevi oculos popiili in
se convertit summosque honores adeptus est. Consulatu functus,
censor factus est. Erat autem officium censoris non modo civium rem
familiarem censere, sed etiam, si quis contra bonos mores peccaverat,
notare. Cato tum in complures senatores animadvertit, unnm vero
consularem e senatu movit, propterea quod ille, cum Galliam
provinciam obtineret, in epulis Gallum, iam capitis damnatum, securi
percusserat. Deinde matronarum luxum insectatus est, sed frustra;
nam matronae omnes vias urbis obsidebant virosque, ad Forum
descendentes, orabant, ut legem de ornatu tollerent. Itaque lex
sublata est.
Implacabili autem odio in Carthaginienses flagrabat. Cum in
senatu de tertio Punico bello ageretur, Carthaginem delendam esse
censnit: aliter non posse salvam esse rem publicam. Sententia eius
tum non probata, qnidquid agebatur, adicere solebat: "Ceterum
censeo Carthaginem esse delendam". Et ut meturii periculi in animis
patrum excitaret, quodam die in curiam maturam ficum attulit
ostendensque patribus: "Quando", inquit, "putatis hanc ficum
decerptam esse ex arbore?" — Cum omnes recentem eam esse
dicerent: "Scitote", inquit, "hanc ficum ante diem tertium de-
cerptam esse Carthagine; tam prope a muris habemus hostem". Movit
ea res patrum animos, et tandem bellum Carthaginiensibus indictum
est.
Fuit Cato non solum censor egregius (ob magistratum severe
gestum ei Censorii cognomen datum est), sed etiam bonus pater. Cum
ei natus esset filius, infantem ipse abluebat. Ubi quid intellegere
potuit puer, ipse eum litteras docuit, quamquam idoneum et erudi-
tum domi habebat servum. Conscripsit manu sua grandlbus litteris
historiam, ut filius etiam in paterna domo ante oculos haberet propo-
sita veterum instituta et exempla eaque imitari consuesceret.
Erat Cato ferreae prope corporis animique valetudinis: non illum
enervavit senectus nec afflixit; supra octoginta annos natus, aderat
in iudiciis amicis, veniebat in senatum frequens. Graecas etiam
litteras senex didicit. Discessit e vita, annos natus quinque et
octoginta, tribus annis ante, quam urbs Carthago a Scipione deleta
erat.
75

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
БРАТЬЯ ТИВЕРИЙ И ГАЙ ГРАКХИ
XXIX
Non minus quam Cato clari, quamquam disp&res ei et moribus et
ingeniis, erant duo fratres Tiberius et Gaius Sempronii Gracchi. Hi
non morum corruptioni, sed paucorum avaritiae obstabant, сшп
inopiam pauperum sublevare studerent. Nam, Carthagine deleta et
Graecia capta, Romae divitiae in pauconim manus undique conflu-
xerunt, reliqua vero multitudo populi, a nobilitate oppressa, sua
etiam amisit. Et quemadmodum primis rei publicae temporibus
patricii et plebs de iure inter se certabant, sic hac aetate inter nobiles
sive optimates et pauperes summae controversiae ortae sunt. Causam
populi prior Tiberius Sempronius Gracchus, maior natu, suscepit.
Is, anno ante Christum natum centesimo triceeimo tertio tribunue
plebis creatus, leges tulit, ut agri publici plebi dividerentur et in
provincias novae coloniae deducerentur, ob eamque rem non minue
odium potentiorum in se conflavit, quam animos indpum sibi conci-
liavit. Sed dum tribnnus erat, sacrosanctus erat; privato insidiae
nobilium imminebant. Itaque in annum insequentem iterum tribunus
plebis creari voluit.
Interea optimates clientes suos concitaverunt, qui Gracchi
conatus in contione impedirent. Сшп dies comitiorum venisset,
maximus tumultus populi ortus est. Quare Tiberius contionem dimi-
sit, rogans, ut postero die iterum adessent. A populo domum deduc-
tus, per totam noctem custodiebatur.
Postridie Tiberius, multis et tristibus prodigiis perterrltus, in
Capitolium venit. Prodit in contionem populi, stipatus turba suorum;
petit atque obsecrat, ut se defenderent; cumque in tumultu поп
audiretur, manum capiti admovit, periculum sibi imminere ostentans.
Statim adversarii senatui, qui поп procul in templo habltus est, ret-
tulerunt Tiberium populo signum dare, ut diadema capiti suo impone-
retur.
Consurrexerunt omnes in senatu, ira ardentes, et a consule
postulaverunt, ut rem publicam armis defenderet; cumque is du-
bitaret ac negaret se vim contra civem Romanum adhibiturum esse,
Scipio Nasica, unus e senatoribus, invidia in Tiberium commotus,
sublata ad coeliim dextra, proclamavit: "Qtii rem publicam salvam
esse volunt, me sequantur!" Tum e templo se proripit, magna turba
nobilium comitatus, Pro scutis togas prae se ferunt, pro armis alii
baculis, e fascibus lictorum correptis, alii subselliis, in quibus sede-
bant, utnntur atque ita in contionem ruunt.
76

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Quos cum ira incitatos ac velut insanos populus vidisset, perter-
ritus in fugam se dedit, Tiberio relicto. Nasica cum suis omnia, quae
obvia erant, prosternentes, ipsum eum petunt; tum ille quoque fugae
se mandavit, sed, fragmento subsellii ictus, cecidit. Nec expletum est
odium nobilium ipsa adversarii morte; nam, sepultura ei denegata,
corpus in flumen proiecerunt.
Talem vitae finem habuit vir probus atque mitis ingenii, qui, mo-
dicis legibus civilem discordiam prohlbens, rem publicam non labefac-
tare, sed aanare voluit.
XXX
Novem annis postquam Tiberius occisus erat, Gaius necis fraterni
vindex et legum eius propugnator exstitit. Is fratri in virtute et
probitate non cedebat, ingenio, audacia, eloquentia praestabat. Pri-
mos post mortem Tiberii annos remotus a rebus publicis in otio degit;
sed subito, quasi a quodam excitatus (frater ei in somnio apparuisse
tradltur, exprobrans, quod consilia sua non exsequeretur), in publi-
cum prodiit et in oculis civium versari coepit, gratiam populi
appetens. Nobiles, qui iam pridem iuniorem Gracchum plus etiam,
quam seniorem, timebant, ut eum a contionibus amoverent, quaesto-
rem in Siciliam miserunt. At ille, clandestina eorum consilia
sentiens, ubi dies comitiorum appropinquavit, provincia relicta,
confestim Romam rediit et tribunatum petivit.
Quod cum audivisset mater eius, clarisslmi illius Scipionis
Africani filia, gravissimo dolore affecta esse dicitur. Illa enim, Tibe-
rio amisso, tristem in solitudine vitam agebat, filii sortem deflens,
quem antea ipsa ad gloriam et ad honores incitaverat, cum diceret:
"Cur Scipionis modo filia, поп Gracchorum etiam mater appellor?"
Cum vero matris dolor superbiam matronae fregisset, Gaium admo-
nuit, ut ab inceptis desisteret et si minus sibi, matri certe parceret.
Sed nihil admonitiones maternae ad fatum suum ruenti profuerunt.
Tribunus plebis anno ante Christum natum centesimo vicesimo tertio
creatus, per duos annos (nam in annum insequentem iterum tribu-
nus plebis creatus est) operam dedit, ut potentiam senatus minueret,
populi vero potestatem augeret; tandem a nobilibus oppressus est.
Aliquando consul Opimius, ut coloniam, a Gaio deductam, ever-
teret, apud populum in Capitolio de hac re agebat. Gaius cum turba
suorum eodem contendit. Ascenderunt eo ipso tempdre, quo Opimius
sacra faciebat. Forte unus ex lictoribus, homo ferox et insdlens,
viscera mactatae hostiae efferebat cumque, turbae euntium obviam
factus, clamavisset: "Discedite, impr6bi; locum date bonis homi-
77

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
nlbus", ab iratis interfectus est. Inde tumultus ortus est; senatus
vero statim decrevit: "Viderent consules, ne quid detrimenti res
publica caperet". His autem verbis more Romano consulibus summa
potestas in cives dabatur, et Opimiua, quocnnque modo placebat,
Gaium sociosque eius соёгсеге poterat.
Gracchus postero die in montem Aventinum, iam pridem ab
amicis eius cum plerisque civibus occupatum, decedere statuit. Domo
exeunti Licinia uxor obviam se tulit et, altera manu parvum filium
tenens, altera togam mariti prehendens, doloris plena, ita
lamentabatur: "Quo ruis, Gai? Nonne sortem fratris animo reputas?
Me miseram! Num tuum quoque corpus in Tiberim deiectum videbo!"
Dum haec dicit, signunl itineris datur; Gaius complexibus uxoris se
eripit tacitusque in Aventinum contendit.
Interea Opimius delectam manum militum legionariorum et
sagittariorum contra seditiosam plebem movit. A quibus summo
monte occupato et plus quam tribus milibus civium occisis, reliqui
fuga salutem petiverunt. Gaius trans Tiberim in lucum se recepit;
postquam vero se undique circumventum ease vidit, unum e
fidelissimis servis gladio necare se iussit. Corpus eius in Tiberim
deiectum. Capiti autem absciso amicus quidam Opimii plumbum
infudisse dicitur et consuli attulisse; promiserat enim Opimius, si
quis caput Gaii sibi attulisset, par se capiti auri pondus soluturum
esse.
Post interitum fratrum secutae sunt plurimae seditiones,
postremo bella civilia cum multa caede civium, dum res publica,
cruore civium contaminata et paene exanlmis, in unlus imperium
cessit.
ГАЙ МАРИЙ И ЛУЦИЙ КОРНЕЛИЙ СУЛЛА
XXXI
Primum bellum civile a Sulla et a Mario motum est.
Gaius Marius, humlli genere natus, erat ingenii asperi, magnitu-
dine et гоЬбге corporis insignis; rudis omnino litterarum, rei milita-
ris peritissimus; spernens luxuriam et divitias, laudis atque honorum
cupidissimus; nullo terrebatur periculo, dummodo gloriam asse-
querettir. Summam autem gloriam adeptus est, cum Romanos terrore
Cimbrico liberavisset.
Anno ante Christum natum centesimo tertio decimo eam
provinciam Romanam, quae, trans Alpes sita, mari Interno adiacebat,
78

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ignoti adhuc ac feri barbari aggressi sunt, qui Cimbri et Teutones
vocabantur. Qui ab extremis Germaniae finibus profecti, quia in
patria inopia agri premebantur, in aliis regionibus sedes sibi
quaerebant, cumque in provinciam Romanam venissent, ubertate et
amoenitate locorum pellecti, ibi considere neque prius conquiescere
constituerunt, quam totam Italiam occuparent. Trecenta milia
militnm fuisse dicebantur, quos multo maior turba mulierum ac
Марий
liberorum sequebatur; corporum magnitudine eminentes pellibusque
ferarum induti, non homines sed gigantes fuisse videbantur; de
summis interdum montibus, scutis suppositis, in valles devolve-
bantur, altissima flumina, non ponte facto, sed truncis arbdrum vel
saxis comportatis atque ita aqua remota, transmittere solebant.
Frustra his advenis duces Romani resistere conati sunt: exercitus
eorum fugati, castra capta et direpta sunt. Iamque Alpes superare et
ipsam Romam petere parabant, sicut antea Galli fecerant, nisi Marius
eis obviam isset.
Is, anno ante Christum natum centesimo quarto iterum a populo
consul creatus, sine mora magnis itineribus contra hostes profectus
est, cumque eis prope flumen Rhodanum occurrisset, castra loco
idoneo munivit. Ibi animos militum severa disciplina coercebat, cor-
pora omni genere exercitationum et operum firmabat.
Interea barbari, multis aliis gentibus sibi adiimctis, ex duabus
partfl3us Italiam invadere constituerunt. Cimbri ad Alpes verterunt,
79

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Teut6nes praeter maritlmam oram contenderunt. Dum hi praeter
castra Romana per sex dies copias reliquamque multitudinem duce-
bant, Romanos milites irridentes et interrogantes, num quid uxoribus
mandaturi essent, sese enim brevi eas Romae visuros esse, Marius
exercitum castris tenebat. Cum vero praeterissent, ipse quoque castra
movit et, agmen hostium per aliquot tempus modico intervallo
secutus, sub ipsis radicibus Alpium eos oppressit. Hostes vallem
fluviumque tenebant; Romanis, castris loco munito positis, aqua dee-
rat. Flagitante aquam exercltu, Marius: "Viri", inquit, "eetis: descen-
dite ad hostes, aquam habebitis". Sic ipsi milites pugnam commise-
runt et, summo cum ardore pugnantes, magnam caedem hostium
ediderunt. Caesa traduntur hostium ducenta milia, capta nonaginta,
in his rex ipse Teutobochus, in proxlmo saltu comprehensus.
Marius, hac victoria laetus, statim contra Cimbros proficiscitur,
alteri consuli auxilium ferens. Cum, propere confecto itinere, ad
flumen Athesim castra posuisset, Cimbri, qui nondum de clade
Teutonum audiverant, ad eum legatos miserunt, agros nrbesque sibi
et fratiibus postulantes. Quaesivit Marius, quos illi fratres dicerent
cumque legati Teut6nes nominavissent, tum ille ridens: "Omittite",
inquit, "fratres: iam tenent hi acceptam a nobis terram et in
aeternum tenebunt". Legati, ludibrio se haberi arbitrantes, minati
sunt, eum poenam daturum esse, simulatque Teutdnes advenissent; at
ille: "Iam adsunt", inquit, "neque fas est discedere vos, fratribus non
salutatis". His dictis, vinctos Teutdnum duces adduci legatisque
ostendi iussit.
Cimbri irati e castris egrediuntur; Boiorix, dux eorum, cum
paucis equitibus ad castra Romanorum adequitans, Marium ad
proelium provocat postulatque, ut dies pugnae ab eo indiceretur.
Marius etsi negabat esse morem Romanum cum hostibue de loco aut
tempdre pugnae colloqui, tamen diem indixit ex eo die tertium,
locum proelii campum prope iacentem constituit. Ibi cum altero
consule ita aciem instruxit, ut pulvis in oculos et in ora hostium
ferretur; pugna commissa, incredibilis barbarorum caedes edita est.
Sed multo sanguine Romanis quoque victoria stetit. Cum enim ad
castra hostium ventum esset, acrior cum mulieribus, quam cum viris,
pugna fuit; quae, ex plaustris orbe facto, desuper, quasi e turribus,
lanceis securibusque hostes feriebant; sed, desperata salute, necatis
infantibus, ipsae quoque, vinculis e crinibus factis, ab arboribus se
suspenderunt. Canes etiam, caesis dominis, plaustra eorum maxima
cum rabie defendisse dicuntur.
Marius, Romam reversus atque a populo tertius urbis conditor
salutatus, triumphum accepit magnificentissimum.
80

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
XXXII
Brevi tamen Marius laudem bellicam turpi invidia maculavit,
quae et ipsi et civibus causa multorum malorum fuit.
Iam diu aegre ferebat Marius praeferri sibi a senatu Lucium
Cornelium Sullam. Hic, nobili genere ortus et a fortuna divitiis,
pulchritudlne, facundia, acumine ingenii liberaliter donatus egre-
giaque Romanarum et Graecarum litterarum cognitione ornatus,
postquam ad rem publicam accessit, facile in se omnium oculos
convertit. Itaque, cum bellum cum Mithridate, potentissimo tum
Asiae rege, instaret, consul factus, ad id bellum missus est. Marius,
ut id impediret, per tribunum quendam plebis legem tulit, ut Sullae
imperium abrogaretur, Gaio Mario bellum decerneretur Mithridati-
cum. Quod cum Sulla audivisset, celeriter sex legionibus conscriptis,
сшп exercitu ad Romam venit, eaque velut hostili urbe occupata,
adversarios crudelissimis suppliciis affecit.
Marius, equltes persequentes fugiens, aliquamdiu in palude se
occultavit. Sed a speculatoribus investigatus, laqueo in collum
iniecto, ex aqua extractus et in proxlmum oppidum abductus est
ibique in carcerem coniectus. Mane in carcerem missus est servus
publicus, natione Cimber, qui Marium interficeret. Sed vix ille
intraverat, cum Marius expergefactus, torvo vultu et igneis oculis
eum intuens, horrenda voce: "Типе", inquit, "Gaium Marium necare
audebis?" Quo nomine audito, servus, attonitus et tremens, abiecto
gladio, foras se proripuit, clamitans Marium se occidere поп posse.
Quod cum accepissent oppidani, timorem servo a deo immissum esse
arbitrati, Marium поп modo e custodia dimiserunt, sed etiam pecunia
et veste adiutum in Africam transportaverunt.
Ibi cum in terram prope eum locum, ubi antea Carthago flo-
ruerat, egressus esset et in deserto loco sederet, in tristi cogitatione
defixus, clarissimae urbis excidium cum suo casu comparans, venit
ad eum lictor praetoris, tum Africam obtinentis, et decedere eum
provincia iussit. Cum ille nihil responderet tacitusque eum in-
tueretur, interrogavit lictor, num quid praetori nuntiari vellet. Tum
Marius: "Abi", inquit, "nuntia vidisse te Gaium Marium, in
Carthaginis ruinis sedentem".
Anno insequenti, cum Sulla ad bellum Mithridaticum profectus
esset, Marius, a sociis revocatus, in Italiam rediit; ibi magnis
comparatis copiis, Romam petivit et, in urbem ingressus, caedibus
eam ac rapinis vastavit. Qninque continuos dies totidemque noctes
saeviebant feroces milites, clarissimos viros interficientee.
81

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Tandem Marius, senio, laboribus, praecipue autem metu Sullae
confectus, cuius adventus iam exspectabatur, in morbum incidit, et
magna omnium laetitia vitam finivit.
XXXIII
Interea Sulla, bello Mithridatico summa cum gloria confecto, cum
victore exercitu in Italiam rediit. Copias advergariorum, qui obviam
ei ierant, omnes devicit, mitem facilemque se ubique praebens. Sed
ubi Roma potitus est, summae crudelitatis exempla edidit. Convocato
senatu, dictatorem perpetuum dici se iussit et primo die quattuor
milia inermium civium in Circo Maximo occidit. Tum in reliquos
saevire coepit, palam dicens nemini se temperaturum esse, qui contra
se arma tulisset; paucis diebus necata multa milia civium, bona
eorum direpta, agri vastati. Cum complures dies caedes fieret, unus e
senatoribus his verbis Sullam allocutus esse dicitur: "Non id te
rogamus, ut vitae damnatorum parcas, sed ne eos certe metu
conficias, quos salvos esse cupis". Huic Sulla respondit nondum sibi
ipsi constare, cui parceret. Tum ille: "At recense saltem nomina
eorum, quos iam ad песет destinavisti". Tum Sulla nomina eorum,
Сулла
quos vita et bonis privaturus erat, in publicis tabulis proposuit;
adiecit tamen se eos modo notavisse, quorum meminisset; si quomm
oblitus esset, hos postea notaturum se esse. Hae damnatorum promul-
82

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
gationes proscriptiones appellatae sunt, quarum Sulla tristissimum
exemplum primus edidit.
His proscriptionibus res publica ad extremum malum adducta est;
nam non solum publice caedes fit, sed etiam domi cives in cives
saeviunt, omnibus pietatis vinculis solutis: produntur a servis do-
mini, parentes a liberis interficiuntur; templa deorum immortalium
sanguine innocentium polluuntur; nihil est sancti, quod non violetur,
nihil puri, quod non contaminetur. Postremo familiaris quidam
Sullam monuisse tradltur, ut aliquorum saltem vitae parceret, ne
deessent, quibus imperaret.
Interemptis inimicis, Sulla edicto Felicem se appellavit. Sed
paucis annis post praeter omnium exspectationem dictatura se
abdicavit. Dimissis lictoribus, eo die in Foro cum amicis diu ambu-
labat, spectante ac stupente populo, qui privatum eum videbat, quem
perhorrescere consueverat. Deinde, profectus in villam, vitae rusticae
se dedidit; brevi, morbo affectus, diem supremum obiit.
ГНЕЙ ПОМПЕИ ВЕЛИКИЙ
(106—48 гг. до н. э.)
XXXIV
Sulla mortuo, anxii omnes circumspectabant, quis ei successurus
esset. Erat autem his temporibus nemo clarior aut populo gratior
Gnaeo Pompeio. Is, senatorio genere ortus et bello civili Sullam
secutus, maxime ab eo diligabatur. Nam ei venienti solebat sella
assurgere et caput aperire et equo descendere, quem honorem nemini
alii tribuebat. Ubi in Sicilia et in Africa inimicos Sullae superavit,
iussus exercitum dimittere, paruit dictatori et Romam revertit, sed
triumphum postulavit. Quem cum negavisset Sulla, поп a proposito
deterrltus, ausus est dicere plures adorare solem orientem, quam
occidentem. Id responsum quld valeret, etsi intellegebat Sulla, tamen,
audaciam adolescentis admiratus, exclamavisse dicitur: "Triumphet!".
Anno post, quam Sulla mortem obierat, in Hispaniam missus,
ultimum ibi ducem factionis Marianae suj)eravit dumque in Italiam
cum victore exercitu revertitur, servonim et gladiatorum tumultnm
oppressit.
Нос genus hominum, crudeliter a Romanis tractatum, cum
servitutem diutius ferre non posset, coniuratione in diversis partibus
Italiae facta, vehementissime totam rem publicam perturbavit. Re-
pertus est inter eos dux, Spartacus nomine, gladiatoris munere antea
functus, cni nec fortitudo, nec ingenium imperatoris deerat; is, manu
83

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
gladiatorum conducta eaque more legionum armata et exercitata,
aliquoties cum consularibus exercitibus congressus est eosque devicit.
Iamque iterum caedes, incendia, vastationes toti Italiae imminebant,
nisi Spartacus, in inferiore Italia oppressus, cecidisset. Multa milia
gladiatorum et servorum capta et cruclbus affixa sunt, reliqui а
Pompeio in fuga caesi.
Помпеи
Per illa tempora piratae omnia maria occupaverunt, ut Romanis,
totius orbis terrarum dominis, ne in Italia quidem tuta esset
navigatio. Magna enim classe contracta et in multis occultisque locis
maris Interni praesidiis collocatis, iam non latrociniis, sed bello
Romanos persequebantur, compluribus urbibus direptis et Romanis
commeatu, qui tum ex Aegypto, Africa, Sicilia mari subvehebatur,
interclusis. Placuit igitur ad id quoque bellum Gn. Pompeium, ite-
rum functum consulatu, сшп imperio extraordinario mittere» Quod
ille intra paucos menses incredibili felicitate et celeritate confecit.
Deinde ad bellum contra Mithridatem, qui rursus pacem
violaverat, profectus, in Asiam magna celeritate contendit. Regem
usque ad Caucasi iugum persecutus, nocturno proelio vicit, castra
diripuit, ipsum in ultimas oras regni fugere coegit, ubi acerbissimus
ille nominis Romani hostis, qui olim uno die octoginta milia Romano-
rum in Asia veraantium occiderat, a filio suo oppressus, veneno
sumpto, se interemit.
Tum alios Orientis reges et gentes superavit; inde in Iudaeam
profectus, primus Romanorum hunc populum domuit, Hierosolyma,
caput gentis, tertio obsidionis mense cepit et in templum iure
victoris intravit.
84

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Ita finlbus imperii usque ad extremas oras propagatis et rebus
Asiae composltis, in Italiam revertit. Ad urbem non, ut Marius vel
Sulla, armatus, sed dimisso exercitu venit et tertium triumphum
duxit. Ante triumphantis currum ducti siint filii Mithridatis et
Aristobulus, rex Iudaeorum; praelata ingens pecunia, auri atque
argenti infinitum pondus; quodque iam diu Romae inauditum erat,
currum triumphantis non luctus aut exsecrationes, sed communis
laetitia ac vota secuta sunt. Ab omnibus victor Africae, Europae,
Asiae vocabatur et cognomine Magni, quod primus ei, ex Africa
redeunti, Sulla dederat, salutabatur; felixque appellari potuit, nisi
adversam fortunam iam senex esset expertus.
ГАЙ ЮЛИЙ ЦЕЗАРЬ
(100—44 гг. до н. э.)
XXXV
Initio primi ante Christum natum saeculi totus fere orbis ter-
rarum, tum notus, Romanis paruit. Nam fere omnes terrae, quae
mari Interno adiacebant (erant autem hae: magna pars Hispaniae,
Galliae ora meridionalis sive Gallia provincia, Italia, Graecia, Asia,
quae nunc Minor vocatur, Africa provincia) insulaeque, in eo sitae,
imperio Romanorum subiectae erant. Sed, crescente imperii magni-
tudine, domi discordiae civiles exortae sunt; duces, neglecta senatus
populique auctoritate, vi armorum summum imperium nancti, ali-
quamdiu rem publicam ad arbitrium suum administrabant. Tandem
novae imperii formae auctor Caesar exstitit.
Гай Юлий Цезарь
85

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Gaius Iulius Caesar, nobilissima familia ortus, annum agens sex-
tum decimum, patrem amisit. In paterna domo bene educatus litte-
risque et artibus edoctus, postea ipse ad humanitatis studia se contu-
lit, cum et clarisslmis magistris uteretur et elegantissimos oratores
attente in Foro et in iudiciis audiret. Inter ceteras virtutes, quibus а
natura liberaliter donatus erat, animi constantia maxime laudanda
est, quam iuvenis paene cum pernicie sua ostendit. Nam cum
uxorem duxisset, cuius pater erat Sullae inimicissimus, et hic, ut
erat in re publica potentissimus, illum voluisset compellere, ut eam
repudiaret, ne supplicio quidem proposito ad eam rem perduci potuit.
Postremo per propinquos suos veniam impetravit. Constat Sullam
primo precantibus pro Caesare negavisse, cumque illi pertinaciter
contendissent, tandem exclamavisse: "Vincite, si ita vultis. Tantum-
modo mementote eum, pro quo tanto opere precamini, aliquando
nobilibus exitiosum fore. Multi Marii in isto iuvene insunt".
Prima stipendia in Asia fecit; ibi in cuiusdam urbis expugna-
tione corona civica donatus est. Inde cum in Italiam reverteretur, а
piratis captus est mansitque apud eos prope quadraginta dies. Per
omne id tempus magna cum dignitate se gessit, saepe quasi per
iocum dictitans se, cum liberatus esset, omnes eos crudelisslmo sup-
plicio affecturum. Interea comites dimisit, qui pecuniam expedirent.
Viginti talenta piratae postulaverunt, ille quinquaginta daturum se
promisit. Quibus numeratis, expositus in lit5re, statim in mari-
timam urbem, quae proxime aberat, properavit, ibique contracta
classe, invectus in eum locum, in quo piratae erant, partem classis
fugavit, partem demersit, aliquot naves cepit, piratas captos cruci
affixit.
Romae omnes honores ex ordlne assecutus est. Fuit autem
ambitionis plenus summosque honores a prima aetate concupiscebat.
Narrant eum, cum aliquando Alpes transiret et ad conspectum
pauperis cuiusdam vici comites per jocum inter se disputarent, num
illic etiam esset ambitioni locus, serio dixisse malle se ibi primum
esse, quam Romae secundum. Itaque, dum publico munere
fungebatur, id diligentissime egit, ut viam sibi ad regnum muniret,
cumque intellegeret, id se nisi per populum assequi non posse, eum
omni modo sibi conciliare studebat. Itaque, aedilis creatus, et ludos
magnificos edidit et Forum Capitoliumque aedificiis exornavit.
Consul declaratus, legem tulit, ut ager Campanus plebi divideretur.
Ob eas res maximam apud plebem gratiam assecutus est. Cum Gnaeo
Pompeio et Marco Crasso, potentissimis tum in re publica viris,
societatem iunxit, ne quid fieret in re publica, quod ulli ex tribus
displicuisset.
86

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Consulatu functus, Caesar Galliam provinciam accepit, ut eam
per quinque annos administraret. Gessit autem novem annis, quibus
in imperio fuit, haec. Totam regionem, quae Oceano, Rheno flumine,
Alpibus, finibus provinciae Romanae continebatur et a Gallis erat
inculta, imperio Romanorum subegit; Germanos, qui terras, trans
Rhenum sitas, incolebant, ponte facto adiit maximaque clade affecit.
Britannos quoque, ignotos antea, adiit ab eisque, proelio victis,
obsides pecuniamque accepit. In his bellis Caesar peritissimum se
artis imperatoriae et laboris patientissimum praestitit; in agmine
nonnunquam equo, saepius pedibus anteibat, capite detecto, sive sol,
sive imber erat, longissima itinera incredibili cum celeritate
conficiebat.
XXXVI
Interfecto interea in Asia Crasso, solus Pompeius Caesarem
potentia aequabat. Sed iam pridem Pompeio suspectae erant Caesaris
opes, Caesari Pompeiana dignitas gravis: nec hic ferebat parem, nec
ille superiorem. Itaque cum Caesar postulavisset, ut sibi absenti
alterum consulatum petere liceret, id ei a senatu, Pompeio instante,
negatum est. Hanc iniuriam ut vindicaret, in Italiam contra
Pompeium exercitum duxit. Cum ad rivum, qui provinciam suam ab
Italia dividebat, venisset, dubius, quid faceret, constitisse traditur;
deinde, equo concitato, rivum traiecisse, cum diceret: "Iacta est
alea!" In itinere multas urbes in deditionem accepit. Pompeium per-
sequens, gravissima hieme Adriaticum таге traiecit et, in Epirum
profectus, apud oppidum Pharsalum copias Pompeii acerrimo proelio
vicit. Castra Pompeiana, pretiosissimarum rerum plena, praeda
victoris fuerunt.
Victus Pompeius ad Aegypti regem profugit, qui eum interfici
iussit, quia putabat se hoc facinore Caesari gratum esse facturum.
Latus Pompeii sub oculis uxoris et liberorum mucrbne percussum,
caput praecisum, truncus in Nilum coniectus. Deinde caput cum
anulo ad Caesarem delatum est, qui, eo viso, lacrimas non continuit
iuravitque se hanc crudelitatem ulturum esse.
Itaque statim post proelium Pharsalicum in Aegyptum contendit
regeque in proelio interfecto, regnum Cleopatrae, sorori eius, mulieri
eximiae pulchritudlnis, tradidit. Inde Asiam et Africam peragravit et
unius anni spatio inimicos sibi reges reliquiasque Pompeianarum
copiarum devicit.
87

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Regressus Romam omnibus, qui contra eum arma tulerant,
ignovit et quinquies triumphavit. A senatu tantis honoribus ornatus
est, quanti nulli unquam obtigerant, cumque dictator perpetuus esset
dictua, regiam fere potestatem obtinuit. Praeterea nomen imperatoris
ei inditum, quod primo loco poneretur. Inde "Imperator Caesar" ap-
pellabatur.
Primo diligentissime operam dedit, ut rem publicam, bellis
civilibus labefactatam, bonis legibus firmaret. Qua in re optime de
populo Romano meritus est. Provincias, armis subactas, in florentem
statum restituit. Inter cetera fastos correxit, iam pridem vehementer
turbatos, annumque ad cursum solis accommodavit, ut trecentonim
sexaginta quinque dierum esset, et unus dies quarto quoquo anno
Februario mensi intercalaretur. Hi fasti uaque ad nostra temp6ra
manserunt. In honorem Iulii Caes&ris septimus mensis Iulius appel-
latus est.
At vero ex quo tempdre unus orbis terrarum dominus exstitit,
multis invisus esse coepit, qui liberam rem publicam esse et a senatu
consulibusque, non ab uno adminlstrari cupiebant. Huc accessit, quod
nondnm in oblivionem venit Pompeianorum potentia, quam Pharsa-
lico proelio fregit. It&que coniuratum in eum est a sexaginta
circiter viris, decretumque eum in senatu Idibus Martiie confo-
dere.
Plurima indicia futuri periculi obtulisae dei immortales dicuntur.
Nam et Calpurnia uxor, perterrita nocturno visii, orabat, ut Idibus
Martiis domi maneret, et Caesar ipse videbatur sibi per somnum
supra nubes volitare et Iovi dextram porrigere, et augur quidam
praedixit, ut proxlmos dies triginta quasi fatales caveret, quorum
ultimus erat Idus Martiae. Нос igitur die Caesar augiiri: "Scisne",
inquit, "Idus Martias iam venisse"; at is: "Scisne illas nondum
praeterisse". Cum Caesar eo die in senatum venisset, sedentem
coniurati circumsteterunt, et statim unus, aliquid rogare se simu-
lans, propius accessit abnuentique Caes&ri togam ab utroque humero
apprehendit. Deinde alius a tergo eum vulneravit. Primo Caesar se
defendere conabatur, postea, ubi ahimadvertit undique se strictis
pugionibus peti, toga caput obvolvit et ita tribus et viginti plagis
confossus cecidit.
Sic periit imperator Caesar summo omnium luctu sexto et
quinquagesimo aetatis anno. Percussorum autem neque triennio
quisquam amplius vixit, neque sua morte defunctus est. Omnes alius
alio caau pars naufragio, pars proelio perierunt; nonnulli se ipsi
eodem pugione, quo Caesurem violaverant, interfecerunt.
88

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
89

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
МАРК ТУЛЛИЙ ЦИЦЕРОН
(106—43 гг. до н. э.)
XXXVII
Marcus Tullius Cicero ео temp6re, quo multi armis rem publicam
evertere studebant, maluit eam vi eloquentiae suae defendere, qua
inter omnes, qui unquam Romae fuerunt, oratores praestabat. Iam
cum puer scholas celeberrimorum magistrorum frequentaret, nemo
inter aequales ei par fuit ingenio, Quod postea summa cum diligentia
excoluit, quia intellegebat se nulla re magis quam eloquentia ad
summos in re publica honores viam sibi munire posse. Itaque non
solum Romae ei arti studiosissime operam dedit, sed etiam Athenas
se contulit, ubi sapientissimos tum apud Graecos viros, sive phi-
los6phos, et disertissimos oratores magistros habuit. Quorum quidam
cum Ciceronem dicentem audivisset, flevisse dicitur, quod per hunc
Graecia eloquentiae laude privaretur.
Romam postquam revertit, multum in iudiciis et in Foro
versabatur, cum homines innocentes, ab inimicis oppressos, defen-
deret et malos homines, qui, potentiorum gratia freti, in bonos cives
invehebantur, accusaret. Qua in re singularem innocentiam, honesta-
tem, libertatem praestitit.
Consul deinde factus, Catilinae coniurationem singulari cum
virtute et constantia patefecit et oppressit.
Nam Lucius Sergius Catilina, homo perditus, re familiari pro-
fusa et magno aere alieno contracto, coniurationem perditorum iuve-
num fecit, ut senatnm opprimerent, consules trucidarent, urbem in-
cenderent, aerarium diriperent. Haec scelesta Catilinae consilia es-
sent perfecta, nisi Cicero consul eis obstitisset. Qui, cum totam rem
cognovisset, in senatu coram ipso Catilina vehementissimam oratio-
nem dixit, in qua clandestina eius consilia apeniit eumque ipsum
hostem patriae palam appellavit. Catilina, perniciem urbi minitans,
Roma profugit et ad exercitum, quem paraverat, proficiscitur. Socii
eius, qui in urbe remanserant, comprehensi et in сагсёге necati sunt.
Atroci proelio orto, omnes coniurati ab altero consule interfecti;
Catilina, cum fortissime pugnavisset, longe a suis inter hostium
corpora repertus est. Pulcherrlma mors, si pro patria concidisset!
Senatus populusque Romanus Ciceronem patrem patriae appellavit.
Сшп inter Caesarem et Pompeium ortae essent inimicitiae, Cicero
summo studio nitebatur, ut eos inter se reconciliaret et a belli civilis
calamitatibus deterreret; cum autem neutrum ad pacem permovere
posset, Pompeium secutus est. Victo Pompeio, a Caesare victore veni-
90

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
am accepit. Quo interfecto, cum Antonius novum bellum civile conci-
tare videretur, in eum vehementissime invectus, quattuordecim orati-
onibus contra enm dictis, senatum permovit, ut eum hostem patriae
iudicaret.
Марк Туллий Цицерон
Sed Antonius, restitutis suis rebus, Ciceronem, iam diu sibi
inimicum, interficere decrevit. Qua re audita, Cicero in villam suam,
quae a mari proxime aberat, fugit et inde navem conscendit,
Graeciam petens. In таге provectum cum venti adversi rettulissent,
taedinm fugae et vitae eum cepit, regressusque ad villam: "Moriar",
inquit, "in patria, а те saepe servata". Constat, cum, appropin-
quantibus percussoribus, servi fortiter dominum defendere parati
essent, ipsum deponi lecticam et quietos pati, quod sors ferret,
iussisse. Praeminenti ex lectica caput praecisum est; manus quoque
abscisae; caput relatum est ad Antonium eiusque iussu cum dextra
manu in rostris positum.
Ciceronem fuisse hominem illis temporibus eruditissimum omnes
consentiunt. Nam non solum litterarum Latinanun, sed etiam Grae-
carum peritissimus fuit. Praeterea magnum in eo scriptoris ingenium
fuisse constat. Itaque, ut civibus etiam in otio prodesset eosque ad
litterarum studia excitaret, multos libros composuit, in qnibus lingua
Latina sapientiam Graecorum illustravit. Sic facundiae et Latinarum
litterarum parens factus est.
91

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ИМПЕРАТОР ОКТАВИАН АВГУСТ
(Правил с 30 г. до н. э. до 14 г. н. э.)
XXXVIII
Octavianus, Iuliae, Gaii Caes&rie sororis nepos, ab avo adoptatus
est eiusque heres in testamento scriptus. Ubi occisum Caes&rem
heredemque se relictum esse cognovit, statim hereditatem adiit,
nomen Caes&ris accepit collectoque veteranorum exercitu, ut Gaii
Caes&ris песет ulcisceretur, ad urbem hostiliter accessit misitque,
qui nomine exercitus sibi consulatum deposcerent. Cunctante senatu,
centurio, princeps legationis, reiecto sagulo, ostendens gladium, in
curia: "Hic faciet", inquit, "si vos поп feceritis".
Ita Octavianus vicesimo aetatis anno consul factus est. Tum
foedus cum Antonio iniit, ut suos quisque inimicos persequeretur. In
quos crudelisslme ab utroque saevitum est. Multi tum nobilissimi
patriaeque amantissimi viri, in his Cicero, perierunt.
Cum vero Antonius, repudiata Octaviani sorore, Cleop&tram,
Aegypti reginam, uxorem duxisset, res paulatim ad bellum venit.
Apud Actium, qui locus est in Epiro, navali proelio dimicaverunt.
Victum et fugientem Antonium persecutus, Octavianus Aegyptum
petiit et Alexandriam, quo Antonius cum Cleopatra confugerat,
obsedit. Antonius mortem sibi ipse consciit. Cleoputra, quam
Octavianus, Alexandria capta, cupiebat vivam deprehendere
triumphoque servare, anguem sibi afferri iussit eiusque morsu periit.
92

I. 0RBI3 ROMANUS PICTUS
93

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Hostibus victis, solus imperio potitus, Octavianus clementissl-
mum se praestitit. Multis ignovit, etiam eis, qui graviter eum
offenderant. Reversus in Italiam, triumphans Romam ingressus est.
Maximi honores ei a senatu tributi sunt. Ipse Augustus nominatus et
in honorem eius octavus mensis eodem nomine appellatus est, quia
illo mense bellis civilibus finis positus erat. Etiam patris patriae
cognomen omnes maximo consensu ei detulerunt.
Расе firmata, Augustus summo opere nitebatur, ut populum,
pravis moribus adsuetum, ad priscos illos mores, iustitiam deorum-
que cultum converteret. Quod cum intellegeret optime se per litteras
ingenuasque artes assequi posse, eas omni modo fovebat. Nec frustra.
Nam multa ingenia brevi effloruerunt aetatique Augusti tantum
splendorem addiderunt, quantus nullius posterae aetatis proprius
fuit. Et merito nunc aurea aetas illa litterarum Latinarum vocatur.
Ipsam quoque urbem, quam pro maiestate imperii non satis
ornatam invenerat, pulcherrimis exornavit aedificiis. Itaque gloriaba-
tur marmoream se relinquere, quam latericiam accepisset.
Ita per quadraginta quattuor annos maxima cum gloria regnavit.
Obiit septuagesimo sexto aetatis anno, quattuordecim annis postquam
in Iudaea, quae regio potestati Romanorum subiecta erat, Christus
natus est. Successit Tiberius, quo regnante, Christus cruci affixus
est.
ИМПЕРАТОР НЕРОН. ПОЖАР РИМА.
ГОНЕНИЕ НА ХРИСТИАН
(Правил с 54 г. до 68 г. н. э.)
XXXIX
Nero, quintus imperator, iuvenis duodeviginti annorum, regno
successit. Hic dum bonos viros circum se habebat, mitem et bene-
volum se praestabat; cum autem eos repudiasset, saevo ingenio suo
indulgere coepit crudelissimusque tyrannus factus est. Ac primo
quidem in suos saevire coepit: nam fratrem, uxorem, etiam matrem
interfecit, postea nihil sibi vetitum esse arbitratus, honestissimum
quemque, ne incorruptum testem iniquitatis suae haberet, interfi-
ciebat, privatos homines, urbes, templa spoliabat nudabatque, quic-
quid ubique pretiosi erat, pervestigabat atque adimebat. Summum se
artificem simulans magnificentissimos ludos in Circo edebat, ubi ipse
auriga spectabatur, aut in theatro citharoedi ornatu in scaenam
prodibat cantabatque, plaudente populo.
94

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
Roma non contentus, in Graeciam profectus est, praemia artis
petens, unde, multis coronis donatus (nam saepe se ipse victorem
provocavit), Romam ingressus est eodem curru, quo Augustus trium-
phavit, coronam in capite gerens, praeeunte turba alias coronas
portantium et sequentibus plausoribus, qui milites se esse triumphi
eius clamitabant.
Denique, ut aliquid inauditi faceret, quasi offensus deformitate
veterum aedificiorum et angustiis vicorum, urbem incendit, idque
palam; nam multi servos eius cum taedis in praediis suis deprehende-
runt. Per sex dies septemque noctes ignis saevivit. Privata aedificia,
templa, monumenta antiqua absumpta sui\t.
Multi, per agros dispersi, fame perierunt; alii, desiderio suorum,
quos ex flamma eripere non poterant, ipsi se morti obtulerunt. Nec
quisquam flammam restinguere suaque servare audebat, quia alii
minis id facere prohibebant, alii palam faces iaciebant atque esse sibi
auctorem clamitabant. Eo ipso tempore Nero, de turri hoc incendium
spectans laetusque, ut ipse aiebat, flammae pulchritudlne, scaenico
habitu carmen de excidio urbis Troiae cantabat.
Ex quattuordecim
regionibus, in quas tum
Roma erat divisa, quat-
tuor integrae man-
serunt, tres solo aequ-
atae, in septem reliquis
pauca tectorum vestigia
superfuerunt.
At ille, ut iram
populi a se averteret,
culpam incendii in
Christianos contulit eos-
que gravissimis poenis
affecit. Pereuntlbus ad-
dita siint ludibria: in
ferarum pelles insuti,
obiciebantur canfbus, а
quibus dilacerabantur;
multi, crucibus affixi
aut flamma usti, alii
appropinquante nocte
stuppa obvoluti piceque
obliti et ita ad palum
Нерон deligati, incendebantur,
95

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ut nocturni luminia instar lucerent. Hortos suos ei spectaculo Nero
obtulit et circenses ludos edidit, habitu aurigae permixtus populo vel
currui insistens.
Brevi temp6re ipsum poena, iamdudum merita, secuta eet. Nam
Gallicae et Hispanae legiones contra eum coniuravenint. A quibus
Galba imperator provocatus Romam cum magno exercitu contendit.
Quod cum Nero cognovieset, perterritus diu sine voce et prope
intermortuus iacuit, deinde procurrit, quasi se in Tiberim
praecipitaturus, tandem, sperans se aliquo occulto loco satis tutum
fore, equum ascendit et in suburbanum liberti cuiusdam fugit. Cum
vero in fuga e proximis caetris clamorem militum audisset, dimisso
equo, clam ad villae parietem evasit atque, hortante liberto,
quadrupes per angustias effossae cavernae in proximam cellam
prorepsit. Iamque equites appropinquabant, quibus praeceptum erat,
ut vivum eum attraherent. Quod ut sensit: "Qualis", inquit, "artifex
pereo", simul fernim iugulo adegit, uno ex libertis adiuvante.
Ita turpissima vita finem foedissimum habuit.
96

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ИМПЕРАТОР ТИТ ФЛАВИЙ. ВЗЯТИЕ ИЕРУСАЛИМА.
ИЗВЕРЖЕНИЕ ВЕЗУВИЯ
(Правил с 79 г. до 81 г. н. э.)
XL
Titus, imperator factus, omnes labores ad utilitatem publicam
referebat salutique multarum gentium, quae imperio Romanonim
subiectae erant, serviebat. Iure igitur amor et deliciae generis
humani appellatus est. Nam neminem unquam, qui opem eius
implorabat, sine spe dimisit, interdum plura pollicebatur, quam
praestare poterat; idque vituperantlbus amicis respondere solebat,
non oportere quemquam ab imperatore tristem discedere. Atque
etiam recordatus quondam inter cenam, se nihil cuiquam toto illo die
praestitisse: "Amici", inquit, "diem perdldi".
Vespasiano patre regnante, bellum cum Iudaeis gessit, qui,
seditione facta, praesidia Romanorum, per Palaestinam disposita,
oppresserunt. Quos ut puniret, septuaginta milia militum ad Hiero-
solyma duxit. At primo sacram delere urbem noluit, sed postquam
Iudaei, nocturna eruptione facta, орёга Romanorum combusserunt,
urbem circumvallavit, ut hostes fame ad deditionem cogeret. Tan-
dem, cum, multis milibus Iudaeorum fame absumptis, ne mentio
quidem deditionis fieret, vi urbem cepit eamque incendi iussit. Ne
templo quidem Salomonis milites pepercerunt. Omnia ferro ignique
deleta sunt; paucae tantum res pretiosae ad triumphum ducis
servatae. Urbs solo aequata et Palaestina provincia Romana facta est.
In memoriam eius rei arcus Romae exstructus, qui nunc quoque
exstat.
Immatura morte multa, quae inierat, consilia exsequi prohibitus
est. Obiit quadragesimo altero aetatis anno, postquam duos tantum
annos regnavit.
Tristia quaedam commemoranda sunt, quae sub eo acciderunt, ut
incendium Romae per tres dies totidemque noctes, et pestilentia
saevissima, et conflagratio Vesuvii montis. Horum malorum id, quod
ultimo loco nominavimus, gravissimum fuit. Nam cinere, ex Vesuvio
monte eiecto, Herculaneum et Pompeii, duo pulcherrima oppida,
obruta sunt. Quae res ex Plinii scriptoris testimonio, qui eam
conflagrationem ipse vidit, ita ostendi potest.
Die vicesimo quarto mensis Augusti (is fuit annus post Christum
natum undeoctogesimus), hora septima, nubes inusitatae magnitudi-
nis et speciei, ex Vesuvio orta, apparuit, cuius similitudinem et
formam pinus optime expresserit. Quae interdum candida, interdum
97

L ORBIS ROMANUS PICTUS
sordlda, quasi terram aut cinerem ferret, non multo post in terram
descendit, omnia caligine operiens. Iam cinis cadere coepit, calldus et
densus, iam pumices nigri et fracti igne lapides. Interim e Vesuvio
monte pluribus in locis latissimae et altissimae flammae relucebant,
quarum fulgor tenebris noctis augebatur. Mare in se resorberi et
motu terrae quasi repelli visum est. Horribiliorem vero aspectum
oppida, sub radicibus Vesuvii sita, praebebant. Nox, omnibus
noctibus nigrior densiorque, ea premebat. Crebris terrae motibus
tecta nutabant et, quasi eruta e sedibus suis, modo huc, modo illuc
ferebantur. Audiebantur ululatus mulierum, fletus infantum,
clamores virorum; alii parentes, alii liberos, alii coniuges vocibus
requirebant; hi suum casum, alii suorum lamentabantur; alii metu
mortis mortem precabantur; multi ad deos manus tollebant; plures
nusquam iam deos esse aeternamque illam noctem mundo fore
praedicabant. Tandem tertio die illae tenebrae quasi in fumum
discesserunt; mox dies verus, sol etiam effulsit, luridus tamen, qualis
esse, cum deficit, solet, longeque alia loca, atque antea fuerant,
ostendit: omnia mutata altoque cinere, tamquam nive, tecta.
Oppida illa obruta, postquam diu quasi in sepulcro iacuerunt,
initio superioris saeculi detegi coepta. Ex eo tempdre innumerabiles
res, quibus vita domestica et publica veterum illustratur, apertae
sunt et etiam nunc aperiuntur. Urbs Pompeii iam tota fere eriita est.
Вид на Везувий
98

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
ИМПЕРАТОР КОНСТАНТИН ВЕЛИКИЙ.
ТОРЖЕСТВО ХРИСТИАНСТВА
(313 г. н. э.)
XLI
Dum imperium Romanum, orbe terrarum armis domito, malorum
imperatorum crudelitate et crebris legionum seditionibus intus debi-
litatur et frangitur, nova vis crevit, totum orbem non armis, sed
amore domitura, novumque regnum, multo firmius et latius, conditu-
ra. Christiana religio haec fuit, primo a Romanis contempta, postea
religioni maiorum praelata. Neque humanis opibus ea victoria Chris-
tianis concessa est. Quamquam a nonnullis imperatoribus quasi sedi-
tiosi et odii generis humani convicti crudelisslme vexabantur, tamen
numerus eorum, qui se Christianos esse profitebantur, in dies
augebatur. Quin etiam saepe eorum vexatores, cum viderent, quanta
cum constantia et mansuetudine ad crudelisslmos cruciatus irent
quamque libenter pro Christo morerentur, admiratione et veneratione
novae religionis capti, ipsi Christiani facti sunt. Accedebat, quod
plerique Christianae legis studiosi, nullo timore mortis perterriti, per
urbes et vicos doctrinam Christianam praedicabant flagrantique
oratione complurlbus totisque interdum gentibus, persuadebant, ut,
contempta vetustate, cultum veri Dei susciperent. Et sub finem tertii
post Christum natum saeculi nullo in coetu hominum Christiani
deerant: multi eorum officia civilia et militaria obibant. Tamen, quia
aperte sacra sua peragere vetiti erant, clam in catacumbis aut aliis
occultis locis coetus habebant, sperantes mox diem venturum esse,
quo aperte vero Deo impune supplicare liceret. Is dies, imperatore
Constantino regnante, venit.
Iam puer ab Helena, pia matre sua, quae Chriatianis favebat,
veneratione religionis eorum imbutus, cum regnum obtinuiset,
divina, ut aiunt, admonitione fautor et propugnator Christianorum
exstitit. Fama est ei, cum bellum contra unum ex adversariis suis
gereret, crucem in caelo apparuisse, cui verba: "hoc vince" subscripta
essent; nescientique, quid hoc significaret, Christianos, qui multi in
exercitu eius militarent, interpretatos esse hoc signo Deum Constan-
tino victoriam portendere; ac statim eum vexillum purpureum cum
crucis imagine fieri iussisse, eoque contra hostes lato, clarissimam
victoriam reportavisse.
Quo bello confecto, anno trecentesimo tertio decimo edixit, ne qu-
is Christianorum legem suam observare officiumque civile aut milita-
re obire prohiberetur. Idem postea templa Christiana aedificare
99

I. ORBIS ROMANUS PICTUS
coepit, operamque dedit, ut ecclesiae Christianae statum bene
ordinaret.
Ut regno Christiano novum caput conderet, domicilium suum
sedemque regni in urbem Byzantium transtulit, cui nomen Constanti-
nopdlis datum est, eamque auxit et exornavit. Cnm mortem appropin-
quare sensisset, baptismum percepit.
ГЕРМАНЦЫ. ПАДЕНИЕ ЗАПАДНОЙ РИМСКОЙ ИМПЕРИИ
(476 г. н. э.)
XLII
Quarto post Christum natum saeculo exeunte, imperium
Romanum, intus iam debilitatum, in duae partes divisum est,
quarum utraque a suo imperatore regebatur. Ex eo tempdre Roma
fuit caput imperii occidentalis, Constantinop61is autem orientalis.
Sed quo imbecilius imperium Romanum fiebat, eo audacius barba-
rae nationes Germanorum septentrionales fines eius terrebant. Qui, e
sedibus suis profecti, saepe legionibus Romanis victis, paulatim
Galliam, Hispaniam, Africam, inferiorem denique Italiam occupa-
verunt. Inde in Italiam crebris incursionlbus factia, semel atque
iterum urbem Romam vastabant, magnaque praeda capta, domos
revertebantur.
Tandem ipsius Romae Germani domini facti sunt. Anno quadrin-
gentesimo septuagesimo sexto Odoacer, natione Germanus, dux mer-
cennariarum legionum, imperatorem Romulum regno cedere coegit
seque ipse regem Italiae declaravit.
Ita imperium Romanum occidentale deletum est. Orientale vero
posthac mille annos mansit.

П. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
(Древнеримские авторы)
Раздел, посвященный латинской литературе древнего Рима,
состоит из нескольких подразделов.
Подраздел А содержит произведения римских поэтов — от
Энния, стоявшего у истоков римской литературы, до Ювенала, в
своих сатирах безжалостно разоблачавшего пороки императорского
Рима. Здесь представлены и эпос (Лукреций, Вергилий, Овидий), и
драма (Энний, Теренций), лирика философская (Гораций) и
любовная (Катулл, Тибулл), басенная и морализаторская поэзия
(Федр, Публилий Сир) и сатира (Марциал, Ювенал).
Подраздел В знакомит с прозаическими произведениями
римских авторов. Здесь не только даются самые знаменитые,
хрестоматийные тексты, но и показано многообразие жанров и стилей
римской прозы. Наиболее полно представлена историческая проза,
существовавшая в Риме в виде исторической биографии (Непот,
Светоний), мемуаров (Цезарь), исторических очерков (Саллюстий),
больших исторических сводов (Ливии, Тацит).
В жанре политической литературы ничто не может сравниться
со знаменитым завещанием-отчетом императора Августа, который
публикуется здесь полностью. Ораторское искусство Рима
достаточно хорошо раскрывается в шедевре античной риторики — в
речи Цицерона против Катилины, а также- в "Контроверзиях"
Сенеки Старшего. Эпистолография — искусство писания писем —
представлена перепиской Цицерона, Сенеки и Плиния Младшего,
при этом приложены некоторые письма-ответы их адресатов —
Цезаря и Траяна. С научными трудами Древнего Рима вы
познакомитесь на примере глав географического трактата Мелы,
"Естественной истории" Плиния Старшего, трактата о медицине
Цельса и грамматического труда Диомеда.
Подраздел С посвящен памятникам римского права, ставшего
основой европейской и мировой юриспруденции.
Подраздел D содержит памятники латинской эпиграфики —
более 50 латинских надписей античного времени от почетных
декретов сената в честь римских императоров на триумфальных
арках до надписей на стенах типа "Здесь был я". Эти надписи
дают большой и интересный материал как для изучения истории
Рима, так и для знакомства с частной жизнью, бытом и
психологией обыкновенных римских граждан.
101

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
А. ПОЭЗИЯ
ЭННИЙ
QUINTUS ENNIUS
Квинт Энний (239 — 169 гг. до н. э.) принадлежит к числу
зачинателей латинской литературы. Владея греческим языком, он
много переводил с этого языка на латынь, чем существенно
обогатил молодую римскую словесность. Эннию принадлежит честь
создания эпической поэзии на латыни, введения гексаметра и т. д.
Главный труд Энния — это написанная гексаметром эпическая
поэма "Летопись" (или "Анналы" — Annales), которая
рассказывала о легендарном и историческом прошлом римского народа и
состояла из 18 книг. До Вергилиевой "Энеиды" "Анналы"
почитались как национальный римский эпос. Поэма дошла до нас в
разрозненных фрагментах. Ниже публикуется один из наиболее
крупных отрывков, описывающий гадание Ромула и Рема о том,
кому править Римом.
Перу Энния принадлежало также 22 трагедии, но и от них
сохранились лишь фрагменты. Здесь вы можете познакомиться с
началом трагедии "Медея", написанной ямбическим триметром на
сюжет "Медеи" Еврипида. К особенностям архаической латыни
относятся формы induperator (=imperator), quom (=quum), volt
(=vult).
ANNALES
ЛЕТОПИСЬ
Гадание Ромула и Рема
80 Curantes magna cum ciira tum cupientes
Regni dant operam simul auspicio augurioque;
in monte
...Remus auspicio se devovet atque secundam
Solus avem servat. At Romulus pulcher in alto
85 Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.
Certabant urbem Romam Remoramve vocarent.
Omnibus cura viris uter esset induperator:
Exspectant, veluti consul quom mittere signum
102

Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras
Quam mox emittat pictis e faucibus currus:
Sic exspectabat populus atque ora tenebat
Rebus utri magni victoria sit data regni.
Interea sol albus recessit in infera noctis.
Exin candida se radiis dedit icta foras lux;
Et simul ex alto longe pulcherruma praepes
Laeva volavit avis, simul aureus exoritur sol.
Cedunt de caelo ter quattuor corpora sancta
Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant.
Conspicit inde sibi data Romulus esse propritim
Auspicio regni stabilita scamna solumque.
Энний. Мозаика III в. н. э.
MEDEA SIVE MEDEA EXUL
МЕДЕЯ ИЛИ МЕДЕЯ ИЗГНАННИЦА
Nutrix: Utinam ne in nemore Pelio securibus
Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes,
Neve inde navis inchoandi exordium
Coepisset quae nunc nominatur nomine
Argo, quia Argivi in ea delecti viri
Vecti petebant pellem inauratam arietis
Colchis imperio regis Peliae per dolum;
Nam numquam era errans mea domo efferret pedem
Medea animo aegro amore saevo saucia.
103

П. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ТЕРЕНЦИЙ
PUBLIUS TERENTIUS AFRUS
Публий Теренций Афр (ок.
190 — 159 гг. до н. э.), родом из
Карфагена, был вольноотпущенником,
получившим в Риме в господском доме
хорошее образование. Теренций поставил
шесть комедий, все они дошли до нас. В
отличие от Плавта,
грубовато-площадного и резкого в своих комедиях,
Теренций предпочитал более мягкие,
"философичные" тона, был склонен к
морализаторству. Большинство его комедий —
переделки греческих произведений,
особенно близок Тетэенпию гоеческий
ADELPHOE
БРАТЬЯ
Регзопае
Prologus Demea senex
Micio зепех Aeschinus adulescens
Prologus
Postquam poeta sensit, scripturam suam
Ab iniquis observari, et advorsarios
Rapere in peiorem partem, quam acturi sumus,
Indicio de se ipse erit, vos eritis iudices,
Laudin, an vitio duci id factum oporteat.
Synapothnescontes Diphili comoedia est;
104
Портрет Теренция
комедиограф Менандр. Ниже
публикуются Пролог из комедии "Братья", где автор объясняется с
публикой, ведет литературную полемику, в частности, с тем же
Плавтом, а также начало I акта пьесы, где автор сталкивает в
разговоре двух братьев две концепции воспитания — сурового,
"запретительного" и мягкого, "гуманного".

PUBLIUS TERENTIUS AFRUS
Eam Commorientis Plautus fecit fabulam.
In Graeca adulescens est, qui lenoni eripit
Meretricem in prima fabula; eum Plautus locum
Reliquit integrum; eum hic locum sumpset sibi
In Adelphos, verbum de verbo expressum extulit.
Eam nos acturi sumus novam: pernoscite,
Furtumne factum existumetis, an locum
Reprehensum, qui praeteritus neglegentia est.
Nam quod isti dicunt malevoli, homines nobilis
Hunc adiutare adsidueque una scribere, —
Quod illi maledictum vehemens esse existumant,
Eam laudem hic ducit maxumam, quom illis placet,
Qui vobis univorsis et populo placent,
Quorum opera in bello, in otio, in negotio
Suo quisque tempore usus est sine superbia.
Dehinc ne exspectetis argumentum fabulae:
Senes, qui primi venient, i partem aperient,
In agendo partem ostendent. Facite, aequanimitas
Poetae ad scribendum augeat industriam.
Сцена из комедии. Античная мозаика
Actus I
Micio
Storax! — Non rediit hac nocte a cena Aeschinus,
Neque servolorum quisquam, qui advorsum ierant.
Profecto hoc vere dicunt: Si absis uspiam
Aut ibi si cesses, evenire ea satius est,
Quae in te uxor dicit, et quae in animo cogitat
105

Irata, quam illa, quae parentes propitii.
Uxor, si cesses, aut, te amare, cogitat,
Aut tete amari, aut potare atque animo obsequi
Et tibi bene esse soli, quom sibi sit male.
Ego, quia non rediit filius, quae cogito et
Quibus nunc sollicitor rebus! Ne aut ille alserit,
Aut uspiam ceciderit, aut praefregerit
Aliquid. Vah! Quemquamne hominem in animo instituere
Parare, quod sit carius, quam ipse est sibi!
Atque ex me hic natus non est, sed ex fratre. Is adeo
Dissimili studio est iam inde ab adulescentia.
Ego hanc clementem vitam urbanam atque otium
Secutus sum et, quod fortunatum isti putant,
Uxorem, numquam habui. Ille contra haec omnia:
Ruri agere vitam; semper parce ac duriter
Se habere; uxorem duxit; nati filii
Duo; inde ego hunc maiorem adoptavi mihi;
Eduxi a parvolo; habui, amavi pro meo;
In eo me oblecto, solum id est carum mihi.
Ille ut item contra me habeat f acio sedulo:
Do, praetermitto, non necesse habeo omnia
Pro meo iure agere; postremo, alii clanculum
Patres quae faciunt, quae fert adulescentia,
Ea ne me celet, consuefeci filium.
Nam, qui mentiri aut fallere insuerit patrem
Audacter, tanto magis audebit ceteros.
Pudore et liberalitate liberos
Retinere satius esse, credo, quam metu.
Haec fratri mecum поп conveniunt neque placent.
Venit ad me saepe clamitans: "Quid agis, Micio?
Cur perdis adulescentem nobis? Cur amat?
Cur potat? Cur tu his rebus sumptum suggeris,
Vestitu nimio indulges? Nimium ineptus es".
Nimium ipse durus est praeter aequomque et bonum,
Et errat longe, mea quidem sententia,
Qui imperium credat gravius esse aut stabilius
Vi quod fit, quam illud, quod amicitia adiungitur.
Mea sic est ratio et sic animum induco meum:
Malo coactus qui suom officium facit,
Dum id rescitum iri credit, tantisper cavet;
Si sperat, fore clam, rursum ad ingenium redit.
Ille, quem beneficio adiungas, ex animo facit,
Studet par referre, praesens absensque idem erit.
Нос patrium est, potius consuefacere filium

Sua sponte recte facere, quam alieno metu:
Нос pater ac dominus interest. Нос qui nequit,
Fateatur, nescire imperare liberis.
Sed estne hic ipsus, de quo agebam? Et certe is est.
Nescioquid tristem video: credo, iam, ut solet,
Iurgabit. — Salvom te advenire, Demea,
Gaudemus.
Demea. Micio.
DE. Ehem opportune: te ipsum quaerito.
ML Quid tristis es?
DE. Rogas me, ubi nobis Aeschinus
Siet? quid tristis ego sum?
ML Dixin, hoc fore?
Quid fecit?
DE. Quid ille fecerit? Quem neque pudet
Quicquam, neque metuit quemquam, neque legem putat
Tenere se ullam. Nam illa, quae antehac facta sunt,
Omitto: modo quid dissignavit?
ML Quidnam id est?
DE. Fores effregit atque in aedis inruit
Alienas; ipsum dominum atque omnem f amiliam
Mulcavit usque ad mortem; eripuit mulierem,
Quam amabat; clamant omnes, indignissume
Factum esse. Нос advenienti quot mihi, Micio,
Dixere! In ore est, omni populo. Denique,
Si conferendum exemplum est, non fratrem videt
Rei darfe operam, ruri esse parcum ac sobrium?
Nullum huius simile factum. Haec quom illi, Micio,
Dico, tibi dico: tu illum corrumpi sinis.
ML Homine imperito numquam quicquam iniustius est,
Qui, nisi, quod ipse fecit, nil rectum putat.
DE. Quorsum istuc?
ML Quia tu, Demea, haec male iudicas.
Non est flagitium, mihi crede, adulescentulum
Scortari neque potare; non est neque fores
Effringere. Haec si neque ego neque tu fecimus,
Non siit egestas, facere nos. Tu nunc tibi
Id laudi ducis, quod tum fecisti inopia?
Iniurium est; nam, si esset, unde id fieret,
Faceremus. Et tu illum tuom, si esses homo,
Sineres nunc facere, dum per aetatem decet,
Potius, quam, ubi te exspectatum eiecisset foras,
107

Alieniore aetate post faceret tamen.
DE. Pro Iuppiter, tu, homo adigis me ad insaniam!
Non est flagitium, facere haec adulescentulum?
ML Ah!
Ausculta, ne me optundas de hac re saepius:
Tuom filium dedisti adoptandum mihi;
Is meus est factus: si quid peccat, Demea,
Mihi peccat; ego illi maxumam partem fero.
Opsonat, potat, olet unguenta: de meo;
Amat: dabitur а me argentum, dum erit commodum;
Ubi non erit, fortasse excludetur foras.
Fores effregit: restituentur; discidit
Vestem: resarcietur; et — dis gratia —
Est, unde haec fiant, et adhuc non molesta sunt.
Postremo, aut desine, aut cedo quemvis arbitrum:
Те plura in hac re peccare, ostendam...

Aeneadum genetrix, hominum div6mque voluptas,
Alma Venus, caeli subter labentia signa
Quae таге navigerum, quae terras frugiferentis
Concelebras, per te quoniam genus omne animantum
Concipitur visitque exortum lumina solis.
Те, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli
Adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus
Summittit flores, tibi rident aequora ponti
Placatumque nitet diffuso lumine caelum...
***
LIBER V
О происхождении языка
At varios linquae sonitus natura subegit
Mittere et utilitas expressit nomina rerum,
Non alia longe ratione atque ipsa videtur
1
ЛУКРЕЦИЙ
TITUS LUCRETIUS CARUS
Тит Лукреций Кар (ок. 99 — 55 гг. до н. э.) — поэт-философ,
написавший эпическую философскую поэму "О природе вещей", в
которой изложил и развил атомистическое учение Эпикура.
Мировоззрение Лукреция — резко атеистическое, он последовательно
пытается исключить участие богов в сотворении вселенной.
Блестящий поэтический дар Лукреция обеспечил его труду
прочную славу в античности и в последующие века. Поэма написана
гексаметром. Ниже помещены начало поэмы, содержащее гимн
Венере — прародительнице и первопричине всего, и отрывок о
происхождении языка.
DE RERUM NATURA
О ПРИРОДЕ ВЕЩЕЙ
LIBER I
Обращение к Венере

Protrahere ad geatum pueros infantia linguae,
Cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.
Sentit enim vim quisque suas quoad possit abuti.
Cornua nata prius vitulo quam frontibus exstent,
Illis iratus petit atque infestus inurget.
At catuli pantherarum scymnique leonum
Unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,
Vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.
Alituum porro genus alis omne videmus
Fidere et a pinnis tremulum petere auxiliatum.
Proinde putare aliquem tum nomina distribuisse
Rebus et inde homines didicisse vocabula prima,
Desiperest. Nam cur hic posset cuncta notare
Vocibus et varios sonitus emittere linguae,
Tempore eodem alii facere id non quisse putentur?
Praeterea si non alii quoque vocibus usi
Inter se fuerant, unde insita notities est
Utilitatis et unde datast huic prima potestas,
Quid vellet facere ut sciret animoque videret?
Cogere item pluris unus victosque domare
Non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.
Nec ratione docere ulla suadereque surdis,
Quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur
Nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris
Vocis inauditos sonitus obtundere frustra.
Postremo quid in hac mirabile tantoperest re,
Si genus humanum, cui vox et lingua vigeret,
Pro vario sensu varia res voce notavit?
Cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum
Dissimilis soleant voces variasque ciere,
Cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.
Quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis.
Irritata canum cum primum magna Molossum
Mollia ricta fremunt duros nudantia dentes.
Longe alio sonitu rabie restricta minantur,
Et cum iam latrant et vocibus omnia complent:
Et catulos blande cum lingua lambere temptant
Aut ubi eos iactant pedibus morsuque petentes
Suspensis teneros imitantur dentibus haustus,
Longe alio pacto gannitu vocis adulant,
Et cum deserti baubantur in aedibus aut cum
Plorantis fugiunt summisso corpore plagas.
Denique non hinnitus item differre videtur,
Inter equas ubi equus f lorenti aetate iuvencus

Pinnigeri saevit calcaribus ictus Amoris
Et fremitum patulis ibi naribus edit ad arma,
Et cum sic alias concussis artibus hinnit?
Postremo genus alituum variaeque volucres,
Accipitres atque ossifragae mergique marinis
Fluctibus in salso victum vitamque petentes,
Longe alias alio iaciunt in tempore voces,
Et cum de victu certant praedaque repugnant.
Et partim mutant cum tempestatibus una
Raucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta
Corvorumque greges ubi aquam dicuntur et imbris
Poscere et interdum ventos aurasque vocare.
Ergo si varii sensus animalia cogunt,
Muta tamen cum sint, varias emittere voces,
Quanto mortalis magis aequumst tum potuisse
Dissimilis alia atque alia res voce notare!
Венера-прародительница. Античная статуя
111

II, AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ПУБЛИЛИЙ СИР
PUBLILIUS SYRUS
Публилий Сир (I в. до н. э.), выходец из Антиохии Сирийской,
попал в Рим как раб и там получил образование и свободу. Он был
автором и исполнителем мимов, не сохранившихся до наших дней.
Нравоучительные сентенции, рассеянные в этих мимах, составили
позже сборник, в который добавлялись и другие сентенции. Всего
Публилию Сиру приписывается около 700 сентенций по
различным вопросам частной и общественной жизни; они хорошо
иллюстрируют социальную психологию общества того времени.
Многие из них имеют универсальное общечеловеческое значение и,
будучи заключены в стихотворную афористическую форму, стали
крылатыми выражениями.
SENTENTIAE
ИЗРЕЧЕНИЯ
Ames parentem, si aequumst: sin aliter, feras.
Amici vitia si feras, facids tua.
Aliena nobis, n6stra plus aliis placent.
Ad paenitendum pr6perat cito qui iudicat.
...
Amfcum an nomen hdbeas, aperit cdlamitas.
Bondrum rerum c6nsuetudo pessima est.
Beneficium dare qui nescit, iniuste petit.
...
Beneficium accipere libertatem est vendere.
...
Bona nemini hora est, ut non alicui sit mala.
Benivoli coniunctio animi maxima est cogn&tio.
Bona opmio hominum tutior peciinia est.

Bis vlncit qui se vincit in vict6ria.
• • •
Brevis ipsa vita, sed in malis fit 16ngior.
• • •
Cnivis dolori remedium eat patientia.
• • •
Cotidie damnatur qui semper timet.
• • •
Caret periclo qui etiam cum est tutiis cavet.
• • •
Contra felicem vix deus vires habet.
• • •
Discipulus est pri6ris posteri6r dies.
Deliberando discitur sapientia.
• • •
Deliberando saepe perit occasio.
Ex vitio alius sapiens emendat suum.
Excelsis multo facilius casus nocet.
• • •
Feras, non culpes qu6d mutari n6n potest.
Fur6r fit laesa saepius patientia.
• • •
Gravis animus dubiam n6n habet sententiam.
Gravius est malum 6mne, amoeno qu6d sub aspectu latet.
• • •
Honesta turpitudo est pro eausd bona.
•»•
Hominem experiri multa paupertds iubet.
Habet suum venenum blanda oratio.
113

Honestus rumor dlterum est patrim6nium.
Heredis fletus sub persona risus est.
• • •
Heu c6nscientia dnimi gravis est servitus!
In nullum avarus b6nus est, in se pessimus.
Invitat culpam qui peccatum praeterit.
Ingenuitas non recipit contnmeliam.
Iniuriarum remedium est oblivio.
In iudicando criminosa est celeritas.
In Venere semper certant dolor et gaudium.
Iucunda macula est ёх inimici s&nguine.
Incertus animus dimidium est sapientiae.
Is minimo eget mortdlis, qui minimum cupit.
Ibi semper est victdria, ubi concdrdia est.
Ibi p6te valere p6pulus, ubi leges valent.
• • •
Levis est Fortuna: cfto reposcit qu6d dedit.
• • •
Licentiam des linguae, cum venim petas.
Malus est vocandus quf sua est causd bonus.
Minus est quam servus d6minus qui servds timet.

Multa lgnoscendo fit potens potentior.
Misserrimum est arbftrio alterius vivere.
• • •
Nunquam periclum sine periclo vincitur.
Nimquam ubi diu fuit ignis, deficit vapor.
• • •
Necesse est maxim6rum minima ease initia.
Nil magis amat cupiditas, quam quod n6n licet.
• • •
Nil n6n acerbum prius quam maturum fuit.
• • •
Non p6te non sapere qui se stultum intellegit.
Nil aliud scit necessitas quam vincere.
Nem6 timendo ad summum pervenit locum.
• • •
Nisi per te sapias, frustra sapientem audias.
• • •
Nec m6rtem effugere quisquam nec amorem potest.
• • •
Occidi est pulchrum, ign6miniose ubi servias.
Pud6r doceri n6n potest, nasci potest.
• • •
Patiens et fortis se lpsum felicem facit.
Poenam moratur improbus, non praeterit.
• • •
Post calamitatem memoria alia est calamitas.
Quod timeas citius quam quod speres evenit.
Quod vix contingit, veram voluptatem parit.
• • •
Qui obesse non vult, cum potest, prodest tibi.
Quod senior loquitur, 6mnes consilium putant.
Rei nulli prodest m6ra nisi iracundiae.
115

Rex esse nolim, ut esse crudelis velim.
Semper plus metuit dnimus ignotum malum.
Sine dolore est vulnus quod ferendum est cum vict6ria.
Stultum est queri de adversis, ubi culpa est tua.
Stultum facit Fortuna, quem vult perdere.
Seditio civium h6stium est occdsio.
Taciturnitas stulto h6mini pro sapientia est.
Ubi 6mnis vita metus est, mors est 6ptima.
• • •
Voluntas inpudicum, non corpus facit.
Vultu dn natura sdpiens sis, multum mter est.

PUBLIUS VERGILIUS MARO
ВЕРГИЛИЙ
PUBLIUS VERGILIUS MARO
Публий Вергилий Марон (70 — 19 гг. до н. э.) — ведущий поэт
"золотого века" римской культуры, пришедшегося на время
правления императора Августа. Перу Вергилия принадлежат
"Буколики" и "Георгики", воспевающие радости тихой
деревенской жизни, и грандиозный эпос "Энеида", который был призван
стать римской "Илиадой" и "Одиссеей" одновременно. "Энеида",
рассказывавшая о приключениях троянского героя Энея,
прибывшего после разгрома Трои в Италию и ставшего прародителем
римлян, является национальным эпосом Рима, она принесла
своему создателю славу римского Гомера.
AENEIS
ЭНЕИДА
LIBER I
Вступление
Arma virumque сапб, Troiae qui prunus ab 6ris
Italiam fato profugus Laviniaque venit
Litora; multum ille et terris iactatus et alto
Vi superum, saevae memorem Iunonis ob iram,
Multa quoque et bello passus, dum conderet urbem
Inferretque deos Latio, genus unde Latinum
Albanique patres atque altae moenia Romae.
Musa, mihi causas memora, quo numine laeso
Quidve dolens regina deum tot volvere casus
Insignem pietate virum, tot adire labores
Impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?
***
LIBER II
Рассказ Энея о деревянном коне
Conticuere omnes intentique ora tenebant.
Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:
Infandum, regina, iubes, renovare dolorem,
117

Rex esse nolim, ut esse crudelis velim.
Semper plus metuit dnimus ignotum malum.
Sme dolore est vulnus quod ferendum est cum victdria.
Stultum est queri de adversis, ubi culpa est tua.
Stultum facit Fortuna, quem vult perdere.
Seditio civium h6stium est occ&sio.
Taciturnitas stulto h6mini pro sapientia est.
Ubi 6mnis vita metus est, mors est dptima.
Voluntas inpudicum, non corpus facit.
Vultu dn natura sdpiens sis, multum fnter est.

Classibus hic locus: hic acie certare solebant.
Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae
Et molem mirantur equi; primusque Thymoetes
Duci intra muros hortatur et arce locari,
Sive dolo seu iam Troiae sic fata ferebant.
At Capys, et quorum melior sententia menti,
Aut pelago Danaum insidias suspectaque dona
Praecipitare iubent subiectisye urere flammis,
Aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.
Scinditur incertum studia in contraria vulgus.
Primus ibi ante omnes, magna comitante caterva,
Laocoon ardens summa decurrit ab arce,
Et procul: "O miseri, quae tanta insania, cives?
Crediiis avectos hostes? Aut ulla putatis
Dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?
Aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,
Aut haec in nostros fabricata est machina muros,
Inspectura domos venturaque desuper urbi,
Aut aliquis latet error: equo ne credite, Teucri.
Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes."
Sic fatus, validis ingentem viribus hastam
In latus inque feri curvam compagibus alvum
Contorsit. Stetit illa tremens, uteroque recusso
Insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.
Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset, —
Impulerat ferro Argolicas foedare latebras, —
Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.
***
Смерть Лаокоона и его сыновей
Hic aliud maius miseris multoque tremendum
Obicitur magis, atque improvida pectora turbat.
Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,
Sollemnes taurum ingentem mactabat ad aras.
Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta
(Horresco referens) immensis orbibus angues
Incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;
Pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque
Sanguineae superant undas, pars cetera pontum
Pone legit sinuatque immensa volumine terga.
Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant
Ardentesque oculos suffecti sanguine et igni

Sibila lambebant linguis vibrantibus ora.
Diffugimus visu exsangues, illi agmine certo
Laocoonta petunt et primum parva duorum
Corpora natorum serpens amplexus uterque
Implicat et miseros morsu depascitur artus;
Post ipsum auxilio subeimtem ac tela ferentem
Corripiunt spirisque ligant ingentibus, et iam
Bis medium amplexi, bis collo squamea circum
Terga dati, superant capite et cervicibus altis.
Ille simul manibus tendit divellere nodos,
Perfusus sanie vittas atroque veneno,
Clamores simul horrendos ad sidera tollit,
Qualis mugitus, fugit cum saucius aram
Taurus et incertam excussit cervice securim.
At gemini lapsu delubra ad summa dracones
Effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,
Sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.
Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis
Insinuat pavor, et scelus expendisse merentem
Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur
Laeserit et tergo sceleratam intorserit hastam.
Ducendum ad sedes simulacnim orandaque divae
Numina conclamant.
Лаокоон

PUBLIUS VERGILIUS MARO
BUCOLICA
БУКОЛИКИ
I
Meliboeus Tityrua
Meliboeus
Tityre, tu patulae recubans sub tegmine fagi
Silvestrem tenui musam meditaris avena:
Nos patriae finis et dulcia linquimus arva.
Nos patriam fugimus: tu, Tityre, lentus in umbra
Formosam resonare doces Amaryllida silvas.
Tityrus
О Meliboee, deus nobis haec otia fecit.
Namque erit ille mihi semper deus, illius aram
Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.
Ille meas errare boves, ut cernis, et ipsum
Ludere quae vellem calamo permisit agresti.
Meliboeus
Non equidem invideo, miror magis: undique totis
Usque adeo turbatur agris. En ipse capellas
Protinus aeger ago, hanc etiam vix, Tityre, duco.
Hic inter densas corylos modo namque gemellos
Spem gregis, — a! — silice in nuda conixa reliquit.
Saepe malum hoc nobis, si mens non laeva fuisset,
De caelo tactas memini praedicere quercus.
Sed tamen iste deus qui sit da, Tityre, nobis.
Tityrus
Urbem, quam dicunt Romam, Meliboee, putavi
Stultus ego huic nostrae similem, quo saepe solemus
Pastores ovium teneros depellere fetus.
Sic canibus catulos similes, sic matribus haedos
Noram, sic parvis componere magna solebam.
Verum haec tantum alias inter caput extulit urbes,
Quantum lenta solent inter viburna cupressi.
Melibpeus
Et quae tanta f uit Romam tibi causa videndi?
121

Tityrus
Libertas, quae sera tamen respexit inertem,
Candidior postquam tondenti barba cadebat,
Respexit tamen et longo post tempore venit,
Postquam nos Amaryllis habet, Galatea reliquit.
Namque, fatebor enim, dum me Galatea tenebat,
Nec spes libertatis erat nec cura peculi.
Quamvis multa meis exiret victima saeptis,
Pinguis et ingratae premeretur caseus urbi,
Non umquam gravis aere domum mihi dextra redibat.
Meliboeus
Mirabar, quid maesta deos, Amarylli, vocares;
Cui pendere sua patereris in arbore poma:
• Tityrus hinc aberat. Ipsae te, Tityre, pinus,
Ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant.
Tityrus
Quid facerem? Neque servitio me exire licebat
Nec tam praesentis alibi cognoscere divos.
Hic illum vidi iuvenem, Meliboee, quotannis
Bis senos cui nostra dies altaria fumant.
Hic mihi responsum primus dedit ille petenti:
"Pascite ut ante boves, pueri, summittite tauros."
Meliboeus
Fortunate senex! Ergo tua rura manebunt.
Et tibi magna satis, quamvis lapis omnia nudus
Limosoque palus obducat pascua iunco.
Non insueta gravis temptabunt pabula fetas,
Nec mala vicini pecoris contagia laedent.
Fortunate senex! Hic inter f lumina nota
Et fontis sacros frigus captabis opacum.
Hinc tibi, quae semper, vicino ab limite saepes
Hyblaeis apibus f lorem depasta salicti
Saepe levi somnum suadebit inire susurro.
Hinc alta sub rupe canet f rondator ad auras:
Nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes
Nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmo.
Tityrus
Ante leves ergo pascentur in aethere cervi,
Et f reta destituent nudos in litore piscis;
Ante pererratis amborum finibus exsul
Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim,
Quam nostro illius labatur pectore vultus.

Meliboeus
At nos hinc alii sitientis ibimus Af ros,
Pars Scythiam et rapidum cretae veniemus Oaxen
Et penitus toto divisos orbe Britannos.
En umquam patrios longo post tempore finis
Pauperis et tuguri congestum caespite culmen
Post aliquot mea regna videns mirabor aristas?
Impius haec tam culta novalia miles habebit,
Barbarus has segetes: en quo discordia civis
Produxit miseros, his nos consevimus agros!
Insere nunc, Meliboee, piros, pone ordine vites.
Ite meae felix quondam pecus, ite capellae.
Non ego vos posthac viridi proiectus in antro
Dumosa pendere procul de rupe videbo;
Carmina nulla canam; non me pascente, capellae,
Florentem cytisum et salices carpetis amaras.
Tityrus
Hic tamen hanc mecum poteras requiescere noctem
Fronde super viridi: sunt nobis mitia poma,
Castaneae molles et pressi copia lactis.
Et iam summa procul villarum culmina fumant,
Maioresque cadunt altis de montibus umbrae.
***
IV
Sicelides Musae, paulo maiora canamus!
Non omnis arbusta iuvant humilesque myricae;
Si canimus silvas, silvae sint consule dignae.
Ultima Cumaei venit iam carminis aetas;
Magnus ab integro saeclorum nascitur ordo.
Iam redit et Virgo, redeunt Saturnia regna;
Iam nova progenies caelo demittitur alto.
Tu modo nascenti puero, quo ferrea primum
Desinet ac toto surget gens aurea mundo,
Casta fave Lucina: tuus iam regnat Apollo.
Teque adeo decus hoc aevi, te consule inibit,
Pollio, et incipient magni procedere menses;
Те duce, si qua manent sceleris vestigia nostri,
Inrita perpetua solvent formidine terras.
Ille deum vitam accipiet divisque videbit
Permixtos heroas, et ipse videbitur illis,
Pacatumque reget patriis virtutibus orbem.
At tibi prima, puer, nullo munuscula cultu
Errantis hederas passim cum baccare tellus
Mixtaque ridenti colocasia fundet acantho.
Ipsae lacte domum referent distenta capellae
Ubera, nec magnos metuent armenta leones.
123

Ipsa tibi blandos f undent cunabula f lores.
Occidet et serpens, et fallax herba veneni
Occidet; Assyrium vulgo nascetur amomum.
At simul heroum laudes et facta parentis
Iam legere et quae sit poteris cognoscere virtus,
Molli paulatim flaveacet campus arista,
Incultisque rubens pendebit sentibus uva,
Et durae quercus sudabunt roscida mella.
Раиса tamen suberunt priscae vestigia f raudis,
Quae temptare Thetim ratibus, quae cingere muris
Oppida, quae iubeant telluri infindere sulcos.
Alter erit tum Tiphys, et altera quae vehat Argo
Delectos heroas; erunt etiam altera bella,
Atque iterum ad Troiam magnus mittetur Achilles.
Hinc, ubi iam firmata virum te fecerit aetas,
Cedet et ipse mari vector, nec nautica pinus
Mutabit merces: omnis feret omnia tellus.
Non rastros patietur humus, non vinea falcem;
Robustus quoque iam tauris iuga solvet arator;
Nec varios discet mentiri lana colores,
Ipse sed in pratis aries iam suave rubenti
Murice, iam croceo mutabit vellera luto;
Sponte sua sandyx pascentis vestiet agnos.
"Talia saecla" — suis dixerunt, — "currite" fuais
Concordes stabili fatorum numine Parcae.
Adgredere о magnos — aderit iam tempus — honores,
Сага deum suboles, magnum Iovis incrementum!
Aspice convexo nutantem pondere mundum,
Terrasque tractusque maris caelumque prof undum,
Aspice, venturo laetantur ut omnia saeclo!
О mihi tum longae maneat pars ultima vitae,
Spiritus et quantum sat erit tua dicere facta:
Non me carminibus vincat nec Thracius Orpheus,
Nec Linus, huic mater quamvis atque huic pater adsit,
Orphei Calliopea, Lino formosus Apollo.
Pan etiam, Arcadia mecum si iudice certet,
Pan etiam Arcadia dicat se iudice victum.
Incipe, parve puer, riau cognoscere matrezn:
Matri longa decem tulerunt fastidia menses.
Incipe, parve puer: qui non risere parenti,
Nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est.

QUINTUS HORATIUS FLACCUS
ГОРАЦИЙ
QUINTUS HORATIUS FLACCUS
Квинт Гораций Флакк (65 — 8 гг. до
н. э.) — один из ведущих поэтов эпохи
Августа. Отточенность поэтической
формы, иронично-философское отношение к
жизни сделали его классиком еще при
жизни. "Памятник" Горация на многие
века стал образцом поэтического
самоутверждения, в частности, он послужил
основой для знаменитого пушкинского
"Памятника".
Портрет Горация
IV в. н. э.
CARMINA
ПЕСНИ
I, 11. AD LEUCONOEN
К ЛЕВКОНОЕ
Tu ne quaesieris, scire nef£s, quem mihi, quem tibi
Finem di dederint, Leuconoe, nec Babylonios
Temptaris numeros. Ut melius, quidquid erit, pati:
Seu plures hiemes seu tribuit Iuppiter ultimam,
Quae nunc oppositis debilitat pumicibus таге
Tyrrhenum: sapias, vina liques et spatio brevi
Spem longam reseces. Dum loquimur, fugerit invida
Aetas; carpe diem, quam minimum credula postero.
***
II, 7. AD POMPEIUM
К ПОМПЕЮ
О saepe тёсит tempus in ultimum
Deducte Bruto militiae duce,
Quis te redonavit Quiritem
Dis patriis Ital6que caelo,
125

Pompei, meorum prime sodalium,
Cum quo morantem saepe diem mero
Fregi, coronatus nitentes
Malobathro Syrio capillos?
Tecum Philippos et celerem fugam
Sensi relicta non bene parmula,
Cum fracta virtus et minaces
Turpe solum tetigere mento.
Sed me per hostes Mercurius celer
Denso paventem sustulit aere;
Те rursus in bellum resorbens
Unda fretis tulit aestuosis.
Ergo obligatam redde Iovi dapem
Longaque fessum militia latus
Depone sub lauro mea nec
Parce cadis, tibi destinatis.
Oblivioso levia Massico
Ciboria exple; funde capacibus
Unguenta de conchis. Quis udo
Deproperare apio coronas
Curatve myrto? quem Venus arbitrum
Dicet bibendi? Non ego sanius
Bacchabor Edonis: recepto
Dulce mihi furere est amico.
***
II, 10. AD LICINIUM MURENAM
К ЛИЦИНИЮ МУРЕНЕ
Rectius vives, Licini, neque altum
Semper urgend6, neque, dum procellas
Cautus h6rrescis, nimium premendo
Litus infquum.

Auream quisquis mediocritatem
Diligit, tutus caret obsoleti
Sordibus tecti, caret invidenda
Sorbius aula.
Saepius ventis agitatur ingens
Pinus, et celsae graviore casu
Decidunt turres feriuntque summos
Fulgure montes.
Sperat infestis, metuit secundis
Alteram sortem bene praeparatum
Pectus. Informes hiemes reducit
Iuppiter, idem
Summovet. Non, si male nunc, et olim
Sic erit. Quondam cithara tacentem
Suscitat Musam neque semper arcum
Tendit Apollo.
Rebus angustis animosus atque
Fortis appare: sapienter idem
Contrahes vento nimium secundo
Turgida vela.
Поэт с кифарой. Стенная живопись I в. до н. э.
127

II, 14. AD POSTUMUM
К ПОСТУМУ
Eheu fugaces, Pdstume, Pdstume,
Labuntur anni, пёс pietas moram
Rugfs et instantf senectae
Afferet fndomitaeque m6rti.
Non, si trecenis, quotquot eunt, dies,
Amice, places illacrimabilem
Plutona tauris, qui ter amplum
Geryonen Tityonque tristi
Compescit unda. Scilicet omnibus,
Quicumque terrae munere vescimur,
Enaviganda, sive reges,
Sive inopes erimus coloni.
Frustra cruento Marte carebimus
Fractisque rauci fluctibus Hadriae,
Frustra per autumnos nocentem
Corporibus metuemus Austnim:
Visendus ater f lumine languido
Cocytus errans, et Danai genus
Infame, damnatusque longi
Sisyphus Aeolides laboris;
Linquenda tellus, et domus et placens
Uxor; neque harum, quas colis, arborum
Те, praeter invisas cupressos,
Ulla brevem dominum sequetur.
Absumet heres Caecuba dignior
Servata centum clavibua et mero
Tinguet pavimentum superbo,
Pontificum potiore cenis.
***

III, 9. AD LYDIAM
К ЛИДИИ
Horatius
D6nec grdtus erdm tibl
пёс quisquam poti6r bracchia candidae
cervicf iuvenfs dabat,
Perearum viguf rege bedtibr.
Lydia
Donec поп alia magis
arsisti neque erat Lydia post Chloen,
multi Lydia nominis
Romana vigui clarior Ilia.
Horatius
Me nunc Thressa Chloe regit,
dulces docta modos et citharae sciens,
pro qua поп metuam mori,
si parcent animae fata superstiti.
Lydia
Me torret fасе mutua
Thurini Calais filius Ornyti,
pro quo bis patiar mori,
si parcent puero fata superstiti.
Horatius
Quid si prisca redit Venus,
diductosque iugo cogit aeneo?
Si f lava excutitur Chloe
reiectaeque patet ianua Lydiae?
Lydia
Quamquam sidere pulchrior
ille est, tu levior cortice et improbo
iracundior Hadria —
tecum vivere amem, tecum obeam libens.
129

III, 30. AD MELPOMENEN
К МЕЛЬПОМЕНЕ (ПАМЯТНИК)
Exegi monumentum аёге perennius
Regalique situ piramidum altius,
Quod non imber edax, non Aquilo impotens
Possit diruere aut innumerabilis
Annorum series et fuga temporum.
Non omnis moriar, multaque pars mei
Vitabit Libitinam, usque ego postera
Crescam laude recens, dum Capitolium
Scandet cum tacita virgine pontifex.
Dicar, qua violens obstrepit Aufidus
Et qua pauper aquae Daunus agrestium
Regnavit populorum ex humili potens
Princeps Aeolium carmen ad Italos
Deduxisse modos. Sume superbiam
Quaesitam meritis et mihi Delphica
Lauro cinge volens, Melpomene, comam.

CARMINA
II
Pdsser, deliciae meae puellae,
Quicum ludere, quem in sinu tenere,
Quoi primum digitum dare adpetenti
Ut acris solet incitare morsus,
Cum desiderio meo nitenti
Carum nescio quid libet iocari
Ut solaciolum sui doloris
(Credo ut tum gravis acquiescat ardor):
Tecum ludere sicut ipsa possem
Et tristis animi levare curas!
GAIUS VALERIUS CATULLUS
КАТУЛЛ
GAIUS VALERIUS CATULLUS
Гай Валерий Катулл (80-е гг. — ок. 54 г. до н. э.), уроженец
Вероны, прославился в Риме как поэт малых форм. Многие
римские поэты этой поры испытали влияние александрийской
греческой поэзии, для которой был характерен отказ от больших
эпических жанров, сопровождаемый тщательной отделкой
поэтической формы. Смена настроений, гнев и радость, мимолетные
чувства, дружеские привязанности и ненависть к врагам, наконец,
любовь к некоей Лесбии — таковы основные мотивы творчества
Катулла.
Изображение птицы на стене римской виллы
131

Lugete, 6 Veneres Cupfdinesque
Et quantum est hominum venustiorum!
Passer mortuus est meae puellae,
Passer, deliciae meae puellae,
Quem plus illa oculis suis amabat:
Nam mellitus erat suamque norat
Ipsam tam bene, quam puella matrem,
Nec sese a gremio illius movebat,
Sed circumsiliens modo huc, modo illuc
Ad solam dominam usque pipiabat.
Qui nunc it per iter tenebricosum
Illuc, unde negant redire quemquam.
At vobis male sit, malae tenebrae
Orci, quae omnia bella devoratis:
Tam bellum mihi passerem abstulistis.
О factum malel О miselle passer!
Tua nunc opera meae puellae
Flendo tursriduli rubent ocelli.
Продавщица амуров. Античная живопись
V
Vfvamus mea Lesbia, dtque amemus,
Rumoresque senum severiomm
Omnes unius aestimemus assis.
Soles occidere et redire possunt:
Nobis cum semel occidit brevis lux,

Nox est perpetu(a) una dormienda.
Da mi baeia mille, deinde centum,
Dein mille altera, dein secunda centum,
Deinde usque altera mille, deinde centuxn.
Dein, cum milia multa fecerimue,
Conturbabimus illa, ne sciamus,
Aut ne quis malue invidere possit,
Cum tantum sciet esse basiorum.
***
XIII
Cenabfs bene, ml Fabulle, apud me
Paucis, si tibi di favent, diebus,
Si tecum attuleris bonam atque magnam
Cenam, non sine candida puella
Et vino et sale et omnibus cachinnis.
Haec si, inquam, attuleris, venuste noster,
Cenabis bene: nam tui Catulli
Plenus sacculus est aranearum.
Sed contra accipies meros amores
Seu quid suavius elegantiusve est:
Nam unguentum dabo, quod meae puellae
Donarunt Veneres Cupidinesque,
Quod tu cum olfacies, deos rogabie,
Totum ut te faciant, Fabulle, nasum.
***
XXVII
Mfnister vetull puer Falerni,
Inger mi calices amariores,
Ut lex Postumiae iubet magistrae
Ebrioso acino ebriosioris.
At vos quo lubet hinc abite, lymphae,
Vini pernicies, et ad severos
Migrate: hic merus est Thyonianus.

XLIII
Sulve, пёс minim6 puella n&so,
Nec bello pede, пес nigris ocellis,
Nec longis digitis, пес ore sicco,
Nec sane nimis elegante lingua,
Decoctoris amica Formiani.
Ten provincia narrat esse bellam,
Tecum Lesbia nostra comparatur?
О saeclum insapiens et infacetum!
***
XLVI
Idm ver egelid6s refert tep6res,
Iam caeli furor aequinoctialis
Iocundis Zephyri silescit aureis.
Linquantur Phrygii, Catulle, campi
Nicaeaeque ager uber aestuosae:
Ad claras Asiae volemus urbes.
Iam mens praetrepidans avet vagari.
Iam laeti studio pedes vigescunt.
О dulces comitum valete coetus,
Longe quos simul a domo profectos
Diversae variae viae reportant.
***
XLIX
Disertissime R6muli nep6tum,
Quot sunt quotque fuere, Marce Tulli,
Quotque post aliis erunt in annis,
Gratias tibi maximas Catullus
Agit pessimus omnium poeta,
Tanto pessimus omnium poeta,
Quanto tu optimus omnium patronus.

LI
Ille mi par esse de6 videtur,
Ille, si fas est, superare divos,
Qui sedens adversus identidem te
Spectat et aiidit
Dulce ridentem, misero quod omnes
Eripit sensus mihi: nam simul te,
Lesbia, aspexi, nihil est super mi
Vocis in ore,
Lingua sed torpet, tenuis sub artus
Flamma demanat, sonitu suopte
Tintinant aures, gemina teguntur
Lumina nocte.
Otium, Catulle, tibi molestum est:
Otio exsultas nimiumque gestis.
Otium et reges prius et beatas
Perdidit urbes.
***
LXXXV
6di et am6. Quare ld faciam, fortasse requiris.
Nescio, sed fieri sentio et excruci6r.
***
LXXXVI
Quintia fdrmosd est multis, mihi candida, 16nga,
Recta est. Наёс ego sic singula c6nfite6r,
Totum illud "formosa" nego: nam nulla venustas,
Nulla in tam magno est corpore mica salis.
Lesbia formosa est, quae cum pulcherrima tota est,
Tum omnibus una omnes subripuit Veneres.
***
LXXXVII
Nulla potest mulier tantum se dicere amdtam
Vere quantum а me Lesbia amata mea est:
Nulla fides ullo fuit umquam in foedere tanta
Quanta in amore tuo ex parte reperta mea est.

ТИБУЛЛ
ALBIUS TIBULLUS
Альбий Тибулл (60—19 гг. до н. э.) — один из
значительнейших римских поэтов-элегиков. В своем сборнике, состоящем из
16 элегий, он утверждает радости тихой частной жизни вдали от
политических и военных треволнений века. Главное действующее
лицо его элегий — некая Делия, любовь к которой воспел поэт. В I
элегии, публикуемой ниже, содержится ответ Тибулла на
требование его друга Мессаллы последовать с ним в военный поход
против Марка Антония. Традиционный размер элегий — так
называемый элегический дистих, состоящий из одной гексаметри-
ческой и одной пентаметрической строки.
ELEGIAE
ЭЛЕГИИ
1,1
Dfvitids alius fulvd sibi cdngerat aiiro
Et tenedt culti iugera multa soli,
Quem labor adsiduus vicino terreat hoste,
Martia cui somnos classica pulsa fugent:
Me mea paupertas vita traducat inerti,
Diun meus adsiduo luceat igne focus.
Ipse seram teneras maturo tempore vites
Rusticus et facili grandia poma manu:
Nec Spes destituat, sed frugum semper acervos
Praebeat et pleno pinguia musta lacu.
Nam veneror, seu stipes habet desertus in agris
Seu vetus in trivio florea serta lapis;
Et quodcunque mihi donum novus educat annus,
Libatum agricolae ponitur ante deum.
Flava Ceres, tibi sit nostro de rure corona
Spicea, quae templi pendeat ante fores;
Pomosisque ruber custos ponatur in hortis,
Terreat ut saeva falce Priapus aves.
Vos quoque, felicis quondam nunc pauperis agri
Custodes, fertis munera vestra, Lares.
Tunc vitula innumeroB lustrabat caesa iuvencos:

Nunc agna exigui est hostia parva soli.
Agna cadet vobis, quam circum rustica pubes
Clamet: "io messes et bona vina date".
Iam mihi, iam possim contentus vivere parvo
Nec semper longae deditus esse viae,
Sed Canis aestivos ortus vitare sub umbra
Arboris ad rivos praetereuntis aquae.
Nec tamen interdum pudeat tenuisse bidentes
Aut stimulo tardos increpuisse boves,
Non agnamve sinu pigeat fetumve capellae
Desertum oblita matre referre domum.
At vos exiguo pecori, furesque lupique,
Parcite: de magno praeda petenda grege.
Hic ego pastoremque meum lustrare quotannis
Et placidam soleo spargere lacte Palem.
Adsitis, divi, nec vos de paupere mensa
Dona пес e puris spernite fictilibus.
Fictilia antiquus primum sibi fecit agrestis
Pocula, de facili conposuitque luto.
Non ego divitias patrum fructusque requiro,
Quos tulit antiquo condita messis avo:
Parva seges satis est, satis est, requiescere lecto
Si licet et solito membra levare toro,
Aut, gelidas hibernus aquas cum fuderit Auster,
Securum somnos imbre iuvante sequi.
Нос mihi contingat: sit dives iure, furorem
Qui maris et tristes ferre potest pluvias.
О quantum est auri potius pereatque smaragdi,
Quam fleat ob nostras ulla puella vias.
Те bellare decet terra, Messalla, marique,
Ut domus hostiles praeferat exuvias:
Me retinent vinctum formosae vincla puellae,
Et sedeo duras ianitor ante fores.
Non ego laudari curo, mea Delia: tecum
Dum modo sim, quaeso mihi cum venerit hora,
Те spectem, suprema mihi cum venerit hora,
Те teneam moriens deficiente manu.
Flebis et arsuro positum me, Delia, lecto,
Tristibus et lacrimis oscula mixta dabis.
Flebis: non tua sunt duro praecordia ferro
Vincta, neque in tenero stat tibi corde silex.
Illo non iuvenis poterit de funere quisquam
Lumina, non virgo, sicca referre domum.
Tu Manes ne laede meos, sed parce solutis
137

Crinibus et teneris, Delia, parce genis.
Interea, dum fata sinunt, iungamus amores:
Iam veniet tenebris Mors adoperta caput,
Iam subrepet iners aetas, neque amare decebit.
Dicere nec cano blanditias capiti.
Nunc levis est tractanda Venus, dum frangere postes
Non pudet et rixas conseruisse iuvat.
Hic ego dux milesque bonus: vos, digna tubaeque,
Ite procul, cupidis volnera ferte viris,
Ferte et opes: ego conposito securus acervo
Despiciam dltes despiciamque famem.

ОВИДИЙ
PUBLIUS OVIDIUS NASO
Публий Овидий Назон (43 г. до н. э. — 18 г. н. э.) —
последний крупный поэт эпохи Августа. Начав с любовных элегий
в духе Тибулла и Проперция, он со временем обратился к
крупным поэтическим формам, создав, в частности, "Метаморфозы"
(букв. "Превращения") — эпико-поэтическое изложение мифов,
связанных с "превращениями" людей в животных, деревья, скалы
и т. д. В 8 г. н. э. Овидий, по приказу Августа, был сослан в
низовья Дуная, где и умер, напрасно вымаливая в своих
поэтических посланиях ("Письмах с Понта" и "Тристиях") прощение у
Августа. В публикуемых двух "Тристиях" Овидий рассказывает об
условиях своей жизни в "Скифии" и дает настоящую
автобиографию, из которой мы многое узнаем о его жизни и
творчестве.
METAMORPHOSES
МЕТАМОРФОЗЫ
I
Вступление
In nova fert animus mutdtas dicere f6rmas
Corpora. Di, coeptis — nam vos mutastis et illas —
Aspirate meis, primaque ob origine mundi
Ad mea perpetuum deducite tempora carmen.
Четыре века
Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo,
Sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat.
Poena metusque aberant, nec verba minacia fixo
Aere legebantur, nec supplex turba timebat
Iudicis ora sui, sed erant sine iudice tuti.
Nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem,
Montibus in liquidas pinus descenderat undas,

Nullaque mortales praeter sua litora norant.
Nondum praecipites cingebant oppida fossae;
Non tuba directi, non aeris cornua flexi,
Non galeae, non ensis erant: sine militis usu
Millia securae peragebant otia gentes.
Ipsa quoque immunis rastroque intacta nec ullis
Saucia vomeribus per se dabat omnia tellus;
Contentique cibis, nullo cogente creatis,
Arbuteos fetus montanaque f raga legebant
Cornaque et in duris haerentia mora rubetis
Et, quae deciderant patula Iovis arbore, glandes.
Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris
Mulcebant Zephyri natos sine semine flores.
Mox etiam fruges tellus inarata ferebat,
Nec renovatus ager gravidls canebat aristis;
Flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,
Flavaque de viridi stillabant illice mella.
Postquam, Saturno tenebrosa in Tartara misso,
Sub Iove mundus erat, subiit argentea proles,
Auro deterior fulvo pretiosior aere.
Iuppiter antiqui contraxit tempora veris
Perque hiemes aestusque et inaequales autumnos
Et breve ver spatiis exegit quattuor annum.
Tum primum siccis aer fervoribus ustus
Canduit, et ventis glacies astricta pependit.
Tum primum subiere domus. Domus antra fuerunt
Et densi frutices et vinctae cortice virgae.
Semina tum primum longis Cerealia sulcis
Obruta sunt, pressique iugo gemuere iuvenci.
Tertia post illam successit aenea proles,
Saevior ingeniis et ad horrida promptior arma,
Non scelerata tameh. De duro est ultima ferro,
Protinus irrupit venae peioris in aevum
Omne nefas: fugere pudor verumque fidesque;
In quorum subiere locum fraudesque dolique
Insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.
Vela dabant ventis, nec adhuc bene noverat illos
Navita, quaeque diu steterant in montibus altis,
Fluctibus ignotis insultavere carinae.
Communemque prius, ceu lumina solis et auras,
Cautus humum longo signavit limite mensor.
Nec tantum segetes alimentaque debita dives
Poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae,
Quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris,

Effodiuntur opes, irritamenta malorum.
Iamque nocens ferrum ferroque nocentius aunun
Prodierat: prodit bellum, quod pugnat utroque
Sanguineaque manu crepitantia concutit arma.
Vivitur ex rapto: non hospes ab hospite tutus,
Non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est.
Imminet exitio vir coniugis, illa mariti;
Lurida terribiles miscent aconita novercae;
Filius ante diem patrios inquirit in annos.
Victa iacet pietas, et virgo caede madentes
Ultima caelestum terras Astraea reliquit.
VIII
Дедал и Икар
Daedalus interea, Creten longumque perosus
Exsilium tactusque loci natalis amore,
Clausus erat pelago. "Terras licet", inquit, "et undaa
Obstruat, at caelum certe patet: ibimus illac.
Omnia possideat, non possidet аёга Minos".
Dixit et ignotas animum dimittit in artes
Naturamque novat. Nam ponit in ordine pennas,
Ut clivo crevisse putes: sic rustica quondam
Fistula disparibus paulatim surgit avenie.
Tum lino medias et ceris alligat imas
Atque ita compositas parvo curvamine flectit,
Ut veras imitetur aves. Puer Icarus una
Stabat et, ignarus sua se tractare pericla,
Ore renidenti modo, quas vaga moverat aura,
Captabat plumas, f lavam modo pollice ceram
Mollibat lusuque suo mirabile patris
Impediebat opus. Postquam manus ultima coeptis
Imposita est, geminas opifex libravit in alas
Ipse suum corpus motaque pependit in aura.
Instruit et natum "Medio" que "ut limite curras,
Icare", ait, "moneo, ne, si demissior ibis
Unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat:
Inter utrumque vola. Nec te spectare Booten
Aut Helicen iubeo strictumque Orionis ensem:
Me duce carpe viam!" Pariter praecepta volandi
Tradit et ignotas umeris accommodat alae.
141

Inter opus monitusque genae maduere seniles,
Et patriae tremuere manus. Dedit oscula nato
Non iterum repetenda suo pennisque levatus
Ante volat comitique timet, velut ales, ab alto
Quae teneram prolem produxit in aera nido:
Hortaturque sequi damnosasque erudit artes
Дедал и Икар. С картины Ш. -П. Ландона

Et movet ipse suas et nati respicit alas.
Hos aliquis, tremula dum captat harundine piscea,
Aut pastor baculo stivave innixus arator
Vidit et obstipuit, quique aethera carpere possent,
Credidit esse deos. Et iam Iunonia laeva
Parte Samos (fuerant Delosque Parosque relictae),
Dextra Lebinthus erat fecundaque melle Calymne:
Cum puer audaci coepit gaudere volatu
Deseruitque ducem caelique cupidine tractus,
Altius egit iter. Rapidi vicinia solis
Mollit odoratas, pennarum vincula, ceras.
Tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos
Remigioque carens non ullas percipit auras;
Oraque caerulea, patrium clamantia nomen,
Excipiuntur aqua, quae nomen traxit ab illo.
At pater infelix, nec iam pater, "IcareJ", dixit,
"Icare", dixit, "ubi es? qua te regione requiram?"
"Icare!" dicebat: pennas aspexit in undis
Devovitque suas artes corpusque sepulcro
Condidit; et tellus a nomine dicta sepulti.
XV
Заключение (Памятник)
Iamque opus exegi, quod nec Iovis ira nec ignis
Nec poterit ferrum nec edax abolere vetustas.
Cum volet illa dies, quae nil nisi corporis huius
Ius habet, incerti spatium mihi finiat aevi:
Parte tamen meliore mei super alta perennis
Astra ferar, nomenque erit indelebile nostrum.
Quaque patet domitis Romana potentia terris,
Ore legar populi perque omnia saecula f ama,
Si quid habent veri vatum praesagia, vivam.

TRISTIA
ПЕЧАЛЬНЫЕ ПЕСНИ
III, 10. Зима у гетов
Sf quis adhuc istfc meminft Nas6nis adempti,
Et superest sine те пбтеп in tJrbe meum,
Suppositum stellis nunquam tangentibus aequor
Me sciat in media vivere barbaria.
Sauromatae cingunt, fera gens, Bessique Getaeque,
Quam non ingenio nomina digna meo!
Dum tamen aura tepet, medio defendimur Histro:
Ille suis liquidis bella repellit aquis.
At cum tristis hiems squalentia protulit ora,
Terraque marmoreo est candida facta gelu;
Dum prohibet Boreas et nix habitare sub Arcto,
Tum patet has gentes axe tremente premi.
Nix iacet, et iactam ne sol pluviaeque resolvant,
Indurat Boreas perpetuamque facit.
Ergo ubi delicuit nondum prior, altera venit.
Et solet in multis bima manere locis.
Tantaque commoti vis est Aquilonis, ut altas
Aequet humo turres tectaque rapta ferat.
Pellibus et sutis arcent mala frigora bracis,
Oraque de toto corpore sola patent.
Saepe sonant moti glacie pendente capilli,
Et nitet inducto candida barba gelu;
Nudaque consistunt, formam servantia testae,
Vina nec hausta meri, sed data frusta bibunt.
Quid loquar, ut vincti concrescant frigore rivi,
Deque lacu fragiles effodiantur aquae?
Ipse, papyrifero qui non angustior amne,
Miscetur vasto multa per ora freto,
Caeruleos ventis latices durantibus, Hister
Congelat et tectis in таге serpit aquis;
Quaque rates ierant, pedibus minc itur, et undas
Frigore concretas ungula pulsat equi;
Perque novos pontes, subter labentibus undis,
Ducunt Sarmatici barbara plaustra boves.
Vix equidem credar, sed cum sint praemia falsi
Nulla, ratam debet testis habere fidem.
Vidimus ingentem glacie consistere pontum,

Lubricaque immotas testa premebat aquas.
Nec vidisse sat est; durum calcavimus aequor,
Undaque non udo sub pede summa fnit.
Si tibi tale fretum quondam, Leandre, fuisset,
Non foret angustae mors tua crimen aquae.
Tum neque se pandi possunt delphines in auras
Tollere; conantes dura coercet hiems.
Et quamvis Boreas iactatis insonet alis,
Fluctus in obseseo gurgite nullus erit,
Inclusaeque gelu stabunt in marmore puppes,
Nec poterit rigidas findere remus aquas.
Vidimus in glacie pisces haerere ligatos,
Sed pars ex illis tunc quoque viva fuit.
Sive igitur nimii Boreae vis saeva marinas,
Sive redundatas flumine cogit aquas,
Protinus, aequato siccis aquilonibus Histro,
Invehitnr celeri barbarus hostis equo,
Скифы, сражающиеся с греком.
Золотой гребень из кургана Солоха. IV в. до н. э.

Hostis, equo pollens longeque volante sagitta,
Vicinam late depopulatur humum.
Diffugiunt alii, nullisque tuentibus agros
Incustoditae diripiuntnr opes,
Ruris opes parvae, pecus et stridentia plaustra,
Et quas divitias incola pauper habet.
Pars agitur vinctis post tergum capta lacertis,
Respiciens frustra rura laremque suum,
Pars cadit hamatis misere confixa sagittis;
Nam volucri ferro tinctile virus inest.
Quae nequeunt secum ferre aut abducere, perdunt,
Et cremat insontes hostica flamma casas.
Tunc quoque, cum pax est, trepidant formidine belli,
Nec quisquam presso vomere sulcat humum.
Aut videt aut metuit locus hic, quem non videt, hostem;
Cessat iners rigido terra relicta situ.
Non hic pampinea dulcis latet uva sub umbra,
Nec cumulant altos fervida musta lacus.
Pbma negat regio; nec haberet Acontius, in quo
Scriberet hic dominae verba legenda suae.
Aspiceres nudos sine fronde, sine arbore campos;
Heu loca felici non adeunda viro!
Ergo tam late pateat cum maximus orbis,
Haec est in poenam terra reperta meam.
***
IV, 10. Автобиография
Ille ego qui fuerim, tenerdrum lusor атбгшп
Quem legis, ut noris, accipe, pdsteritds.
Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis.
Milia qui novies distat ab Urbe decem.
Editus hic ego sum; nec non, ut tempora noris,
Cum cecidit fato consul uterque pari,
Si quid id est, usque a proavis vetus ordinis heres,
Non modo fortunae munere factus eques,
Nec stirps prima fui; genito sum fratre creatus,
Qui tribus ante quater mensibus ortus erat.
Lucifer amborum natalibus affuit idem:
Una celebrata est per duo liba dies.
Haec est armiferae festis de quinque Minervae,
Quae fieri pugna prima cruenta solet.

Protinus excolimur teneri curaque parentis
Imus ad insignes Urbis ab arte viros.
Frater ad eloquium viridi tendebat ab aevo,
Fortia verbosi natus ad arma fori.
At mihi iam puero caelestia sacra placebant,
Inque suum furtim Musa trahebat opus.
Saepe pater dixit: "Studium quid inutile temptas?
Maeonides nullas ipse reliquit opes".
Motus eram dictis, totoque Helicone relicto
Scribere temptabam verba soluta modis.
Sponte sua carmen numeros veniebat ad aptos,
Et quod temptabam scribere, versus erat.
Interea tacito passu labentibus annis
Liberior fratri sumpta mihique toga est,
Induiturque umeris cum lato purpura clavo,
Et studium nobis, quod fuit ante, manet.
Iamque decem vitae frater geminaverat annos,
Cum perit, et coepi parte carere mei.
Cepimus et tenerae primos aetatis honores,
Eque viris quondam pars tribus una fui.
Curia restabat: clavi mensura coacta est;
Maius erat nostris viribus illud onus.
Nec patiens corpus, nec mens fuit apta labori,
Sollicitaeque fugax ambitionis eram.
Et petere Aoniae suadebant tuta sorores
Otia, iudicio semper amata meo.
Temporis illius colui fovique poetas,
Quotque aderant vates, rebar adesse deos.
Saepe suas volucres legit mihi grandior aevo,
Quaeque nocet serpens, quae iuvat herba, Macer.
Saepe suos solitus recitare Propertius ignes
Iure sodalicii, quo mihi iunctus erat.
Ponticus heroo, Bassus quoque clarus iambis
Dulcia convictus membra fuere mei.
Et tenuit nostras numerosus Horatius aures,
Dum ferit Ausonia carmina culta lyra.
Vergilium vidi tantum: nec avara Tibullo
Tempus amicitiae fata dedere meae.
Successor fuit hic tibi, Galle, Propertius illi;
Quartus ab his serie temporis ipse fui.
Utque ego maiores, sic me coluere minores,
Notaque non tarde facta Thalia mea est.
Carmina cum primum populo iuvenalia legi,
Barba resecta mihi bisve semelve fuit.

Moverat ingenium totam cantata per urbem
Nomine non vero dicta Corinna mihi.
Iam mihi canities pulsis melioribus annis
Venerat, antiquas miscueratque comas,
Postque meos ortus Pisaea vinctus oliva
Abstulerat deciens praemia victor eques,
Cum maris Euxini positos ad laeva Tomitas
Quaerere me laesi principis ira iubet.
• • •
Hic ego, finitimis quamvis circumsoner armis,
Tristia, quo possum, carmine fata levo.
Quod quamvis nemo est, cuius referatur ad aures,
Sic tamen absumo decipioque diem.
Ergo quod vivo durisque laboribus obsto,
Nec me sollicitae taedia lucis habent,
Gratia, Musa, tibi! Nam tu solacia praebes,
Tu curae requies, tu medicina venis.
Tu dux et comes es; tu nos abducis ab Histro.
In medioque mihl das Helicone locum;
Tu mihi, quod rarum est, vivo sublime dedisti
Nomen, ab exsequiis quod dare fama solet.
Nec, qui detractat praesentia, Livor iniquo
Ullum de nostris dente momordit opus.
Nam tulerint magnos cum saecula nostra poetas,
Noa fuit ingenio fama maligna meo.
Cumque ego praeponam multos mihi, non minor illis
Dicor et in toto plurimus orbe legor.
Si quid habent igitur vatum praesagia veri,
Protinus ut moriar, поп его, terra, tuus.
Sive f avore tuli, sive hanc ego carmine f amam,
Iure tibi grates, candide lector, ago.

ФЕДР
PHAEDRUS
Федр (ок. 15 г. до н. э. — ок. 50 г. н. э.) — вольноотпущенник
Августа, написал пять сборников басен, часть которых —
переложения басен греческого баснописца Эзопа, часть — оригинальные
басни. Написанные разговорным ямбическим сенарием, они были
широко популярны в античности и в последующие века, вплоть до
Лафонтена и Крылова, которые заимствовали у Федра многие
сюжеты.
FABULAE AESOPIAE
ЭЗОПОВЫ БАСНИ
VULPES ЕТ CORVUS
ЛИСИПА И ВОРОН
Qui se laudari gaudet verbis subdolis
Fere dat poenas turpi paenitentia.
Cum de fenestra corvus raptum caseum
Comesse vellet, celsa residens arbore,
Vulpes hunc vidit, deinde sic coepit loqui:
"O qui tuarum, corve, pennarum est nitor!
Quantum decoris corpore et vultu geris!
Si vocem haberes, nulla prior ales foret".
At ille stultus, dum vult vocem ostendere,
Emiait ore caseum, quem celeriter
Dolosa vulpes avidis rapuit dentibus.
Tum demum ingemuit corvi deceptus stupor.
***
RANA RUPTA ET BOS
ЛОПНУВШАЯ ЛЯГУШКА И ВОЛ
In6ps potentem dum vult imitari, perit.
In prato quondam rana conspexit bovem
Et tacta invidia tantae magnitudinis
Rugosam inflavit pellem; tum natos suos

Interrogavit, an bove esset latior.
Illi negarunt. Rursus intendit cutem
Maiore nisu et simili quaesivit modo,
Quis maior esset; illi dixerunt bovem.
Novissime indignata, dum vult validius
Inflare sese, rupto iacuit corpore.
***
VULPES ET UVA
ЛИСИЦА И ВИНОГРАД
Fame coacta vulpes alta in vinea
Uvam appetebat, siimmis saliens viribus.
Quam tangere ut поп potuit, discedens ait:
"Non dum matura est, nolo acerbam sumere".
Qui, facere quae non possunt, verbis elevant,
Adscribere hoc debebunt exemplum sibi.
Лисица и виноград. Иллюстрация XV в.
***
LUPUS ЕТ AGNUS
ВОЛК И ЯГНЕНОК
Ad rivum eundem lupus et agnus venerant,
Siti compulsi; superior stabat lupus
Longeque inferior agnus. Tunc fauce improba

Latro incitatus iurgii causam intulit.
"Cur, — inquit, — turbulentam fecisti mihi
Aquam bibenti?" Laniger contra timens:
"Qui possum, quaeso, facere, quod quereris, lupe?
A te decurrit ad meos haustus liquor".
Repulsus ille veritatis viribus:
"Ante hos sex menses male, — ait, — dixisti mihi".
Respondit agnus: "Equidem natus noneram".
"Pater, hercle, tum tuus, — inquit, — male dixit mihi".
Atque ita correptum lacerat iniusta nece.
Haec propter illos scripta est homines fabula,
Qui fictis causis innocentes opprimunt.
***
CANIS PER FLUVIUM CARNEM FERENS
СОБАКА, ПЕРЕПЛЫВАЮЩАЯ С МЯСОМ РЕКУ
Amittit merito pr6prium, qui alienum dppetit.
Canis per flumen carnem cum ferret natans,
Lympharum in speculum vidit simulacrum suum
Aliamque praedam ab alio cane ferri putans,
Eripere voluit: verum decepta aviditas
Et, quem tenebat ore, dimisit cibum,
Nec, quem petebat, potuit adeo attingere.
***
VACCA ET CAPELLA, OVIS ET LEO
КОРОВА, КОЗА, ОВЦА И ЛЕВ
Nunqudm est fidelis ciim potente societas:
Testatur haec fabella propositum meum.
Vacca et capella et patiens ovis iniuriae
Socii fuere cum leone in saltibus.
Hi cum cepissent cervum vasti corporis,
Sic est locutus — partibus factis — leo:
"Ego primam tollo, nominor quiniam leo;
Secundam, quia sum fortis, tribuetis mihi.
151

Tum, quia plus valeo, me sequetur tertia. —
Malo adficietur, si quis quatram tetigerit!"
Sic totam praedam sola improbitas abstulit.
***
ASINUS AD SENEM PASTOREM
ОСЕЛ И СТАРИК-ПАСТУХ
In pruicipatu c6mmutando civium
Nil praeter domini nomen mutant pauperes.
Id esse venim parva haec fabella indicat.
Asellum in prato timidus pascebat senex.
Is, hostium clamore subito territus,
Suadebat asino fugere, ne possent capi.
At ille lentus: "Quaeso — num binas mihi
Clitellas impositurum victorem putas?"
Senex negavit. "Ergo — quid refert mea,
Cui serviam, clitellas dum portem unicas?"
***
ГОРА, РОДИВШАЯ МЫШЬ
Mons pdrturibat, gemitus immanes ciens;
Eratque in terris maxima exspectatio.
At ille murem peperit!
Нос scriptum est tibi,
Qui, magna cum minaris, extricas nihil.

МАРЦИАЛ
MARCUS VALERIUS MARTIALIS
Марк Валерий Марциал (ок. 40 — 102 гг. н. э.)> выходец из
испанской провинции, прославился своими 15 книжками
коротких, злых эпиграмм, высмеивающих нравы столичного общества.
EPIGRAMMATA
ЭПИГРАММЫ
Сйг поп mftto me6s tibi, P6ntiliane, libellos?
Ne mihi tii mittas, Pdntiliane, tu6s!
*#*
Cum clamant omnes, loqueris tunc, Naevole, tantum,
Et te patronum causidicumque putas.
Нас ratione potest пето поп esse disertus.
Ecce, tacent omnes: Naevole, dic aliquid!
***
Dixerat "O mores! О tempora!" Tullius olim,
Sacrilegum strueret cum Catilina nefas,
Ctun gener atque socer* diris concurreret armis
Maestaque civili caede maderet humus.
Сиг nunc "O mores!", сиг nunc "O tempora!" dicit?
Quod tibi поп placeat, Caeciliane, quid est?
Nulla ducum feritas, nulla est insania ferri;
Расе frui certa laetitiaque licet.
Non nostri faciunt, tibi quod tua tempora sordent,
Sed faciunt mores, Caeciliane, tui.
***
Sit tibi terra levis mollique tegaris arena,
Ne tua поп possint eruere ossa canes.
Имеются в виду Цезарь и его зять Пом пей.

Amis.sum non flet, cum sola est Gellia, patrem,
Si quis adest, iussae prosiliunt lacrimae.
Non luget quisquis laudari, Gellia, quaerit:
Ille dolet vere, qni sine teste dolet.
***
Declamas belle, causas agis, Attice, belle,
Historias bellas, carmina bella facis,
Componis belle mimos, epigrammata belle,
Bellus grammaticus, bellus es astrologus.
Et belle cantas et saltas, Attice, belle,
Bellus es arte lyrae, bellus es arte pilae.
Nil bene cum facias, facias tamen omnia belle,
Vis dicam quid sis? — Magnus es ardalio.
Оратор на трибуне
Exigis, ut donam nostros tibi, Quinte, libellos.
Non habeo, sed habet bibliopola Tryphon.
"Aes dabo pro nugis, et emam tua carmina sanus?
Non", — inquis, — "faciam, tam fatue". — Nec ego.
***

Rumpitur invidia quidam, carissime Iuli,
Quod me Roma legit, rumpitur invidia.
Rumpitur invidia, quod turba semper in omni
Monstramur digito, rumpitur invidia...
Rumpitur invidia, quod rus mihi dulce sub Urbe est,
Parvaque in Urbe domus, rumpitur invidia.
Rumpitur invidia, qucxi sum iucundus amicis,
Quod conviva frequens, rumpitur invidia.
Rumpitur invidia, quod amamur quodve probamur.
Rumpatur, quisquis rumpitur invidia!
***
Tristis es et felix. Sciat hoc Fortuna, caveto:
Ingratum dicet te, Lupe, si scierit.
***
Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes.
Cui malus est nemo, quis bonus esse potest.
***
Miraris veteres, Vacerra, solos,
Nec laudas, nisi mortuos poetas.
Ignoscas, petimus, Vacerra, tanti
Non est, ut placeam tibi, perire.

ЮВЕНАЛ
DECIMUS IUNIUS IUVENALIS
Децим Юний Ювенал (ок. 60 — 140 гг. н. э.) замыкает собой
главный ряд римских сатириков, начинающийся с Луцилия и
Горация. 16 сохранившихся сатир Ювенала с циничной
беспощадностью рисуют картины упадка нравов в Вечном городе времен
Нерона и Домициана.
SATIRAE
САТИРЫ
III
О ТЯГОТАХ СТОЛИЧНОЙ жизни
Друг покидает Рим
Quamvis dfgressu veterfs confusus amfci,
Laudo tamen vacuis quod sedem figere Cumis
Destinet, atque unum civem donare Sibyllae.
Ianua Baiarum est, et gratum litus amoeni
Secessus. Ego vel Prochytam praepono Suburrae.
Nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non
Deterius credas horrere incendia, lapsus
Tectorum adsiduos, ac mille pericula saevae
Urbis, et Augusto recitantes mense poetas?
Sed dum tota domus reda componitur una,
Substitit ad veteres arcus, madidamque Capenam.
Причины отъезда
Hic tunc Umbricius: Quando artibus, inquit, honestis
Nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum,
Res hodie minor est, here quam fuit, ataue eadem craa
Deteret exiguis aliquid: proponimus ilj
Ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,
Dum nova canities, dum prima et recta senectus,
Diun superest Lachesi quod torqueat, et pedibus me

Античная мозаика с изображением повозки
Porto meis, nullo dextram subeunte bacillo.
Cedamus patria: vivant Artorius istic
Et Catulus: maneant, qui nigra in candida vertunt,
Queis facile est aedem conducere, flumina, portus,
Siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver,
Et praebere caput domina venale sub hasta.
• • •
Честному человеку нечего делать в Риме
Quid Romae faciam? mentiri nescio: librum,
Si malus est, nequeo laudare et poscere: motus
Astrorum ignoro; funus promittere patris
Nec volo, nec possum; ranarum viscera nunquam
Inspexi. Ferre ad nuptam, quae mittit adulter,
Quae mandat, norint alii: me nemo ministro
Fur erit. Atque ideo nulli comes exeo, tanquam
Mancus, et exstincta corpus non utile dextra.

В Риме ценятся только деньги
Da testem Romae tam sanctum, quam fuit hospes
Numinis Idaei: procedat vel Numa vel qui
Servavit trepidam flagranti ex aede Minervam:
Protinus ad censum, de moribus ultima fiet
Quaestio: Quot pascit servos? quot possidet agri
Iugera? quam multa magnaque paropside coenat?
Quantum quisque sua nummorum servat in arca,
Tantum habet et fidei. Iures licet et Samothracum,
Et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper
Creditur, atque Deos, Dis ignoscentibus ipsis.
• • •
Бедный человек — посмешище для всех
Quid, quod materiam praebet causasque iocorum
Omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna,
Si toga sordidula est, et rupta calceus alter
Pelle patet; vel si, consuto vulnere, crassum
Atque recens linum ostendit non una cicatrix?
Nil habet infelix paupertas durius in se,
Quam quod ridiculos homines facit. Exeat, inquit,
Si pudor est, et de pulvino surgat equestri,
Cuius res legi non sufficit, et sedeant hic
Lenonum pueri quocumque in fornice nati;
Hic plaudat nitidi praeconis f ilius inter
Pinnirapi cultos iuvenes, iuvenesque lanistae.
Sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni.
Quis gener hic placuit censu minor? atque puellae
Sarcinulis impar? quis pauper scribitur haeres?
Quando in consilio est aedilibus? agmine facto
Debuerant olim tenues migrasse Quirites.
Haud facile emergunt, quorum virtutibus obstat
Res angusta domi: sed Romae durior illis
Conatus. Magno hospitium miserabile: magno
Servorum ventres, et frugi coenula magno.
Римские лачуги грозят обвалом и пожарами
Nos urbem colimus tenui tibicine fultam
Magna parte sui: nam sic labentibus obstat

Villicus, et veteris rimae contexit hiatum,
Secuiros pendente iubet dormire ruina.
Vivendum est illic, ubi nulla incendia, nulli
Nocte metus. Iam poscit aquam, iam frivola transfert
Ucalegon: tabulata tibi iam tertia fumant;
Tu nescis. Nam si gradibus trepidatur ab imis,
Ultimus ardebit, quem tegula sola tuetur
A pluvia, molles ubi reddunt ova columbae.
Теснота на улицах города
Si vocat officium, turba cedente, vehetur
Dives, et ingenti curret super ora Liburno,
Atque obiter leget aut scribet, vel dormiet intus,
Namque facit somnum clausa lectica fenestra.
Ante tamen veniet: nobis properantibus obstat
Unda prior; magno populus premit agmine lumbos
Qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro
Alter; at hic tignum capiti incutit, ille metretam.
Pinguia crura luto; planta mox undique magna
Calcor, et in digito clavus mihi militis haeret.
Ночные опасности
Respice nimc alia ac diversa pericula noctis:
Quod spatium tectis sublimibus, unde cerebrum
Testa ferit; quoties rimosa et curta fenestris
Vasa cadunt, quanto percussum pondere signent
Et laedant silicem. Possis ignavus haberi,
Et subiti casus improvidus, ad coenam si
Intestatus eas: adeo tot fata, quot illa
Nocte patent vigiles, te praetereunte, fenestrae!
Ergo optes, votumque feras miserabile tecum,
Ut sint contentae patulas defundere pelves.
• • •
His alias poteram, et plures subnectere causas:
Sed iumenta vocant, et sol inclinat: eundum est.
Nam mihi commota iam dudum mulio virga
Admiit. Ergo vale nostri memor...
159

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
В. ПРОЗА
НЕПОТ
CORNELIUS NEPOS
Корнелий Непот (ок. 100 — 25 гг. до н. э.) — римский
историк, написавший краткие биографии выдающихся военачальников
и политиков античности (De viris illustribus). Целую книгу Непот
посвятил римским историкам, от нее дошли только биографии
Аттика и Катона (последняя публикуется ниже). Непот был
другом Цицерона и Катулла.
DE VIRIS ILLUSTRIBUS
О ЗАМЕЧАТЕЛЬНЫХ МУЖАХ
XVI
VITA PELOPIDAE
ЖИЗНЕОПИСАНИЕ ПЕЛОПИДА
1. Pelopidas Thebanus magis historicis quam vulgo notus. Cuius
de virtutibus dubito, quemadmodum exponam, quod vereor, si res
explicare incipiam, ne non vitam eius enarrare, sed historiam videar
scribere: si tantummodo summas attigero, ne rudibus Graecarum
litterarum minus dilucide appareat, quantus fuerit ille vir. Itaque
utrique rei occurram, quantum potuero, et medebor cum satietati
tum ignorantiae lectonmi.
Phoebidas Lacedaemonius, cum exercitum Olynthum duceret
iterque per Thebas faceret, arcem oppidi, quae Cadmea nominatur,
occupavit impulsu paucorum Thebanorum, qui, adversariae factioni
quo facilius resisterent, Laconum rebus studebant, idque suo privato
non publico fecit consilio. Quo facto eum Lacedaemonii ab exercitu
removerunt pecuniaque multarunt; neque eo magis arcem Thebanis
reddiderunt, quod susceptis inimicitiis satius ducebant eos obsideri
quam liberari. Nam post Peloponnesium bellum Athenasque devictas
cum Thebanis sibi rem esse existimabant et eos esse solos, qui
adversus resistere auderent. Нас mente amicis suis summas
potestates dederant alterisque factionis principes partim interfe-
160

CORNELIUS NEPOS
cerant, alios in exsilium eiecerant. In quibus Pelopidas hic, de quo
scribere exorsi sumus, pulsus patria carebat.
2. Hi omnes fere Athenas se contulerant, non quo sequerentur
otium, aed ut, quem ex proximo locum fors obtulisset, eo patriam
recuperare niterentur. Itaque cum tempus esset visum rei gerendae,
communiter cum iis, qui Thebis idem sentiebant, diem delegerunt ad
inimicos opprimendos civitatemque liberandam eum, quo maximi
magistratus simul consuerant epulari. Magnae saepe res non ita
magnis copiis sunt gestae, sed profecto numquam tam ab tenui initio
tantae opes sunt profligatae. Nam duodecim adulescentuli coierunt ex
iia, qui exsilio erant multati, cum omnino non essent amplius
centum, qui tanto se offerrent periculo. Qua paucitate perculsa est
Lacedaemoniorum potentia. Hi enim non magis adversariorum
factioni quam Spartanis eo tempore bellum intulerunt, qui principes
erant totius Graeciae. Quonun imperii maiestas, neque ita multo
post, Leuctrica pugna ab hoc initio perculsa concidit. Illi igitur
duodecim, quorum dux erat Pelopidas, Athenis interdiu, ut vesperas-
cente caelo Thebas possent pervenire, cum canibus venaticis exierunt,
retia ferentes, vestitu agresti, quo minore suspicione facerent iter.
Qui cum tempore ipso, quo studuerant, pervenissent, domum
Charonis deverterunt, a quo et tempus et dies erat datus.
3. Нос loco libet interponere, etsi seiunctum ab re proposita est,
nimia fiducia quantae calamitati soleat esse. Nam magistratuum
Thebanonim statim ad aures pervenit exsules in urbem venisse. Id
illi vino epulisque dediti usque eo despexerunt, ut ne quaerere
quidem de tanta re laborarent. Accessit etiam, quod magis aperiret
eonim dementiam. Allata est enim epistula Athenis ab Archino uni
ex his, Archiae, qui tum maximum magistratum Thebis obtinebat, in
qua omnia de profectione eorum perscripta erant. Quae cum iam
accubanti in convivio esset data, sicut erat signata, sub pulvinum
subiciens: "In crastinum", inquit, "differo res serias". At illi omnes
cum iam nox processisset, vinolenti ab exsulibus duce Pelopida sunt
interfecti. Quibus rebu? confectis, vulgo ad arma libertatemque
vocato, non solum qui in urbe erant, sed etiam undique ex agris
concurrerunt, praesidium Lacedaemoniorum ex arce pepulerunt,
patriam obsidione liberarunt, auctores Cadmeae occupandae partim
occiderunt, partim in exsilium eiecerunt.
4. Нос tam turbido tempore, sicut supra docuimus, Epaminondas,
quoad cum civibus dimicatum est, domi quietus fuit. Itaque haec
liberatarum Thebarum propria laus est Pelopidae, ceterae fere com-
munes cum Epaminonda. Namque in Leuctrica pugna imperatore
Epaminonda hic fuit dux delectae manus, quae prima phalangem
prostravit Laconum. Omnibus praeterea periculis affuit (sicut,
Spartam cum oppugnavit, alterum tenuit cornu), quoque Messena
161

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
celerius restitueretur, legatus in Persas est profectus. Denique haec
fuit altera persona Thebis, sed tamen secunda ita, ut proxima esset
Epaminondae.
5. Conflictatus autem est cum adversa fortuna. Nam et initio,
sicut ostendimus, exsul patria caruit et, ciim Thessaliam in potes-
tatem Thebanorum cuperet redigere, legationisque iure satis tectum
se arbitraretur, quod apud omnes gentes sanctum esse consuesset, а
tyranno Alexandro Pheraeo simul cum Ismenia comprehensus in
vincla coniectus est. Hunc Epaminondas recuperavit, bello persequens
Alexandrum. Post id factum numquam animo placari potuit in eum,
a quo erat violatus. Itaque persuasit Thebanis, ut subsidio Thessaliae
proficiscerentur tyrannosque oius expellerent. Cuius belli cum ei
summa esset data, eoque cum exercitu profectus esset, non dubitavit,
simul ac conspexit hostem, confligere. In quo proelio Alexandrum ut
animadvertit, incensus ira equum in eum concitavit proculque
digressus a suis coniectu telorum confossus concidit. Atque hos
secunda victoria accidit. Nam iam inclinatae erant tyrannorum
copiae. Quo facto omnes Thessaliae civitates interfectum Pelopidam
coronis aureis et statuis aeneis liberosque eius multo agro donarunt.
***
DE LATINIS HISTORICIS
О ЛАТИНСКИХ ИСТОРИКАХ
XXIV. CATO
KATOH
1. M. Cato, ortus municipio Tusculo, adulescentulus, priusquam
honoribus operam daret, versatus est in Sabinis, quod ibi heredium а
patre relictum habebat. Inde hortatu L. Valerii Flacci, quem in
consulatu censuraque habuit collegam, ut M. Perpenna censorius nar-
rare solitus est, Romam demigravit in foroque esse coepit. Primum
stipendium meruit annorum decem septemque. Q. Fabio M. Claudio
consulibus tribunus militum in Sicilia fuit. Inde ut rediit, castra
secutus est С Claudii Neronis, magnique opera eius existimata est in
proelio apud Senam, quo cecidit Hasdrubal, frater Hannibalis.
Quaestor obtigit P. Africano consuli, cum quo non pro sortis
necessitudine vixit: namque ab eo perpetua dissensit vita. Aedilis
plebei factus est cum C. Helvio. Praetor provinciam obtinuit
Sardiniam, ex qua quaestor superiore tempore ex Africa decedens
162

Q. Ennium poetam deduxerat, quod non minoris aestimamus quam
quemlibet amplissimum Sardiniensem triumphum.
2. Consulatum gessit cum L. Valerio Flacco. Sorte provinciam
nactus Hispaniam citeriorem ex ea triumphum deportavit. Ibi cum
diutius moraretur, P. Scipio Africanus consul iterum, cuius in priore
consulatu quaestor fuerat, voluit eum de provincia depellere et ipse ei
succedere, neque hoc per senatum efficere potuit, cum quidem Scipio
principatum in civitate obtineret, quod tum non potentia, sed iure
res publica administrabatur. Qua ex re iratus senatui consulatu
peracto privatus in urbe mansit. At Cato, censor cum eodem Flacco
factus, severe praefuit ei potestati. Nam et in complures nobiles
animadvertit et multas res novas in edictum addidit, qua re luxuria
reprimeretur, quae iam tum incipiebat pullulare. Circiter annos
octoginta, usque ad extremam aetatem ab adulescentia, rei publicae
causa suscipere inimicitias non destitit. A multis tentatus non modo
nullum detrimentum existimationis fecit, sed, quoad vixit, virtutum
laude crevit.
3. In omnibus rebus singulari fuit industria: nam et agricola
sollers et peritus iuris consultus et magnus imperator et probabilis
orator et cupidissimus litterarum fnit. Quanim studium etsi senior
arripuerat, tamen tantum progressum fecit, ut non facile reperiri
possit neque de Graecis neque de Italicis rebus, quod ei fuerit
incognitum. Ab adulescentia confecit orationes. Senex historias
scribere instituit. Earum sunt libri septem. Primus continet res
gestas regum populi Romani, secundus et tertius unde quaeque
civitas orta sit Italica, ob quam rem omnes Origines videtur
appellasse. In quarto autem bellum Poenicum est primum, in quinto
secundum. Atque haec omnia capitulatim sunt dicta. Reliqua quoque
bella pari modo persecutus est usque ad praeturam Ser. Galbae, qui
diripuit Lusitanos: atque horum bellorum duces non nominavit, sed
sine nominibus res notavit. In eisdem exposuit, quae in Italia
Hispaniisque [aut fierent aut] viderentur admiranda: in quibus multa
industria et diligentia comparet, nulla doctrina.
Huius de vita et moribus plura in eo libro persecuti sumus, quem
separatim de eo fecimus rogatu T. Pomponii Attici. Quare studiosos
Catonis ad illud volumen delegamus.

Портрет Цезаря
Гай Юлий Цезарь (100 — 44 гг. до
н. э.) был не только великим
государственным деятелем древнего Рима, но
и крупным писателем. Его "Записки о
Галльской войне" — это и мемуары
полководца, описавшего покорение
Галлии, и выдающийся памятник римской
литературы. Цезарь создал свой
собственный стиль — краткий, емкий, ясный,
которому впоследствии подражали
многие писатели. Кроме того, в своих
записках Цезарь выступает как
вдумчивый историк, географ и этнограф,
впервые описавший многие варварские
племена севера Европы.
ЦЕЗАРЬ
GAIUS IULIUS CAESAR
COMMENTARII DE BELLO CALLICO
ЗАПИСКИ О ГАЛЛЬСКОЙ ВОЙНЕ
LIBER I
Caput I
Общее описание Галлии
Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt
Belgae, aliam Aquitani, tertiam, qui ipsorum lingua Celtae, nostra
Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se
differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et
Sequana dividit. Honim omnium fortissimi sunt Belgae, propterea
quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt; mini-
meque ad eos mercatores saepe commeant atque ea, quae ad ef-
feminandos animos pertinent, important, proximique sunt Germanis,
qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt.
Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt,
quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis
finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt.
164

GAIUS IULIUS CAESAR
Римские орлы
Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit а
flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus
Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum,
vergit ad septentriones. Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur,
pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in sep-
tentrionem et orientem solem. Aquitania a Ganimna flumine ad
Pyrenaeos montes et eam partem Oceani, quae est ad Hispaniam,
pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.
LIBER IV
Caput I
О свевах
Ea, quae secuta est, hieme, qui fuit annus Gnaeo Pompeio, Marco
Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tenctheri magna cum
multitudine hominum flumen Rhenum transierunt non longe a mari,
quo Rhenus influit. Causa transeundi fuit, quod ab Suebis complures
annos exagitati bello premebantur et agri cultura prohibebantur.
165

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum
отшит. Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula
milia armatorum bellandi causa suis ex finibus educunt. Reliqui, qui
domi manserunt, se atque illos alunt. Hi rursus in vicem anno post in
armis sunt, illi domi remanent. Sic neque agri cultura nec ratio
atque usus belli intermittitur. Sed privati ac separati agri apud eos
nihil est, neque longius anno remanere uno in loco incolendi causa
licet. Neque multum frumento, sed maximam partem lacte atque
pecore vivunt multumque sunt in venationibus; quae res et cibi
genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae, сит a pueris
nullo officio aut disciplina assuefacti nihil omnino contra voluntatem
faciunt, et vires alit et immani corporum magnitudine homines
efficit. Atque in eam se consuetudinem adduxerunt, ut, locis
frigidissimis, neque vestitus praeter pelles habeant quicquam, qua-
rum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et lava-
rentur in fluminibus.
LIBER V
Caput XII
Описание Британии
Britanniae pars interior ab iis incolitur, quos natos in insula ipsi
memoria proditum dicunt, maritima pars ab iis, qui praedae ac belli
inferendi causa ex Belgio transierunt (qui omnes fere iis nominibus
civitatum appellantur, quibus orti ex civitatibus eo pervenerunt) et
bello illato ibi permanserunt atque agros colere coeperunt. Hominum
est infinita multitudo creberrimaque aedificia fere Gallicis
consimilia, pecoris magnus numerus. Utuntur aut aere aut nummo
aureo aut taleis ferreis ad certum pondus examinatis pro nummo.
Nascitur ibi plumbum album in mediterraneis regionibus, in
maritimis fernim, sed eius exigua est copia; aere utuntur importato.
Materia cuiusque generis ut in Gallia est, praeter fagum atque
abietem. Leporem et gallinam et anserem gustare fas non putart,
haec tamen alunt animi voluptatisque causa. Loca sunt temperatiora
quam in Gallia, remissioribus frigoribus.
Caput XIV
О нравах жителей Британии
Ех his omnibus longe sunt humanissimi, qui Cantium incolunt,
quae regio est maritima omnis, neque multum a Gallica differunt
166

GAIUS IULIUS CAESAR
consuetudine. Interiores plerique frumenta non serunt sed lacte et
carne vivunt pellibusque sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro
inficiunt, quod caeruleum efficit colorem, atque hoc horribiliores
sunt in pugna aspectu; capilloque sunt promisso atque omni parte
corporis rasa praeter caput et labrum superius. Uxores habent deni
duodenique inter se communes et maxime fratres cum fratribus
parentesque cum liberis, sed si qui sunt ex his nati, eorum habentur
liberi, quo primum virgo quaeque deducta est.
LIBER VI
Caput XIII
О нравах и обычаях галлов
In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque
honore, genera sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco,
quae nihil audet per se, nullo (=nulli) adhibetur consilio. Plerique,
cum aut aere alieno aut magnitudine tributorum aut iniuria
potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus, quibus
in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos. Sed de his
duobus generibus alterum est druidum, alterum equitum. Illi rebus
divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant, religiones
interpretantur: ad hos magnus adulescentium numerus disciplinae
causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. Nam fere de
omnibus controversiis publicis privatisque constituunt, et, si quod
est admissum facinus, si caedes facta, si de hereditate, si de finibus
controversia est, idem decernunt, praemia poenasque constituunt; si
qui aut privatus aut populus eorum decreto non stetit, sacrificiis
inerdicunt. Haec poena apud eos est gravissima. Quibus ita est
interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his
omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne quid ex
contagione incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur
neque honos ullus communicatur. His autem omnibus druidibus
praeest unus, qui summam inter eos habet auctoritatem. Нос mortuo
aut, si qui ex reliquis excellit dignitate, succedit, aut, si sunt plures
pares, suffragio druidum adlegitur, nonnumquam etiam armis de
principatu contendunt. Hi certo anni tempore in finibus Carnutum,
quae regio totius Galliae media habetur, considunt in loco consecrato.
Huc omnes undique, qui controversias habent, conveniunt eorumque
decretis iudiciisque parent. Disciplina in Britannia reperta atque
inde in Galliam translata esse existimatur, et nnnc, qui diligentius
eam rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa profi-
ciscuntur.
167

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Caput XIV
О друидах
Druides a bello abesse consuerunt neque tributa una cum reliquis
pendunt. Militiae vacationem omniumque rerum habent immuni-
tatem. Tantie excitati praemils et sua sponte multi in disciplinam
conveniunt et a parentibus propinquisque mittuxitur. Magnum ibi
numerum versuum ediscere dicuntur. Itaque annos nonnulli vicenos
in disciplina permanent. Neque fas esse existimant ea litteris
mandare, cum in reliquis fere rebus, publicis privatisque rationibus,
Graecis utantur litteris. Id mihi duabus de causis instituisse
videntur, quod neque in vulgus disciplinam efferri velint neque eos,
qui discunt, litteris confisos minus memoriae studere; quod fere
plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo
ac memoriam remittant. In primis hoc volunt persuadere non interire
animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque boc maxime
ad virtutem excitare putant metu mortis neglecto. Multa praeterea de
sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de
rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et
iuventuti tradunt.
Набор солдат в легион. Античный рельеф
168

GAIUS IULIUS CAESAR
Caput XV
О галльских всадниках
Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod
bellum incidit (quod ante Caesaris adventum fere quotannis accidere
solebat, uti aut ipsi iniurias inferrent aut illatas propulsarent)*
omnes in bello versantnr, atque eonim ut quifcque est genere
copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos clientesque
habet. Hanc unam gratiam potentiamque noverunt.
Caput XVI
О религии галлов
Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, atque ob
eam causam, qui sunt affecti gravioribus morbis quique in proeliis
periculisque versantur, aut pro victimis homines immolant aut se
immolaturos vovent, administrisque ad ea sacrificia druidibus utun-
tur, quod, pro vita hominis nisi hominis vita reddatur, non posse
deorum immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem
generis habent instituta sarcificia. Alii immani magnitudine
169

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
simulacra habent, quorum contexta viminibus membra vivis homini-
bus complent; quibus succensis circnmventi flamma exanimantur ho-
mines. Supplicia eorum, qui in furto aut latrocinio aut aliqua noxia
sint comprehensi, gratiora dis immortalibus esse arbitrantur. Sed
cum eius generis copia deficit, etiam ad innocentium supplicia des-
cendunt.
Caput XVII
Deorum maxime Mercurium colunt, huius sunt plurima simu-
lacra, hunc omnium inventorem artium ferunt, hunc viarum atque
itinerum ducem, hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere
vim maximam arbitrantur; post hunc Apollinem et Martem et
Iovem et Minervam. De his eandem fere, quam reliquae gentes,
habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum
atque artificiorum initia tradere, Iovem imperium caelestium
tenere, Martem bella regere. Huic, cum proelio dimicare
constituerunt, ea, quae bello ceperint, plerumque devovent; cum
superaverunt, animalia capta immolant reliquasque res in unum
locum conferunt. Multis in civitatibus harum rerum exstructos
tumulos locis consecratis conspicari licet; neque saepe accidit, ut
neglecta quispiam religione aut capta apud se occultare aut posita
tollere auderet, gravissimumque ei rei supplicium cum cruciatu
constitutum est.
Caput XXI
О германцах
Germani multum ab hac consuetudine diffenint. Nam neque
druides habent, qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student.
Deorum numero eos solos ducunt, quos cernunt et quorum aperte opi-
bus iuvantur, Solem et Vulcanum et Lunam, reliquos ne fama quidem
acceperunt. Vita omnis in venationibus atque in studiis rei militaris
consistit; ab parvulis labori ac duritiae student. Qui diutissime impu-
beres permanserunt, maximam inter suos ferunt laudem, hoc ali
staturam, ali vires nervosque confirmari putant. Intra annum vero
vicesimum feminae notitiam habuisse in turpissimis habent rebus;
cuius rei nulla est occultatio, quod et promiscue in fluminibus perlu-
untur et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur, magna
corporis parte nuda.
170

Caput XXII
О занятиях германцев
Agri culturae поп student, maiorque pars eorum victus in lacte,
caseo, carne consistit. Neque quisquam agri modum certum aut fines
habet proprios, sed magistratus ac principes in annos singulos
gentibus cognationibusque hominum, quique una coierunt, quantum
et quo loco visum est agri, attribuunt atque anno post,alio transire
cogunt. Eius rei multas afferunt causas: ne assidua consuetudine
capti studium belli gerendi agri cultura commutent; ne latos fines
parare studeant potentioresque humiliores possessionibus expellant;
ne accuratius ad frigora atque aestus vitandos aedificent; ne qua
oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque
nascuntur; ut animi aequitate plebem contineant, cum suas quisque
opes cum potentissimis aequari videat.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ЦИЦЕРОН
MARCUS TULUUS CICERO
Марк Туллий Цицерон (106 — 43 гг.
до н. э.) занимает особое место в
истории римской литературы: он достиг
совершенства в латинской
литературной прозе, придав ей классические
формы. Недаром в период Возрождения
именно Цицерон стал кумиром
европейских гуманистов и образцом для
подражания. Наследие Цицерона
весьма велико: это и поэзия (почти не
сохранилась), и риторические
произведения, и философские трактаты, и
собрание речей, и два сборника писем
(сохранилось около 1000 писем его и
Портрет Цицерона
его адресатов, так называемые письма
Ad familiares и Ad Atticum). Из
наследия Цицерона мы отобрали несколько писем к его жене,
показывающие Цицерона в личной жизни; переписку с Цезарем в
ответственный для республики момент вскоре после перехода
Цезарем Рубикона; а также начало знаменитой I речи Цицерона
против Катилины, произнесенной им в сенате 8 ноября 63 г. до
н. э., когда Цицерон, будучи консулом, раскрыл
антигосударственный заговор Катилины и его сообщников.
EPISTULAE
ПИСЬМА
AD FAMILIARES
К РОДНЫМ И БЛИЗКИМ
Письма к жене Цицерона Теренции
XIV, 5
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
Si tu et Tullia, lux nostra, valetis, ego et suavissimus Cicero
valemus.
172

MARCUS TULLIUS CICERO
Pridie Id. Oct. Athenas venimus, cum sane adversis ventis usi
essemus tardeque et incommode navigassemus. De nave exeuntibus
nobis Acastus cum litteris praesto fuit uno et vicesimo die sane
strenue.
Accepi tuas litteras, quibus intellexi te vereri, ne superiores mihi
redditae non essent. Omnes sunt redditae, diligentissime a te per-
scripta sunt omnia, idque mihi gratissimum fuit.
Neque sum admiratus hanc epistulam, quam Acastus attulit,
brevem fuisse; iam enim me ipsum exspectas sive nos ipsos, qui
quidem quam primum ad vos venire cupimus, etsi, in quam rem
publicam veniamus, intellego. Cognovi enim ex multorum amicorum
litteris, quas attulit Acastus, ad arma rem spectare, ut mihi, cum
venero, dissimulare non liceat, quid sentiam. Sed quoniam subeunda
fortuna est, eo citius dabimus operam ut veniamus, quo facilius de
tota re deliberemus. Tu velim, quod commodo valetudinis tuae fiat,
quam longissimae poteris, obviam nobis prodeas.
De hereditate Preciana — quae quidem magno dolori; valde enim
illum amavi — sed hoc velim cures, si auctio ante meum adventum
fiet, ut Pomponius aut, si is minus poterit, Camillus nostrum
negotium curet; nos cum salvi venerimus, reliqua per nos agemus;
sin tu iam Roma profecta eris, tamen curabis, ut hoc ita fiat.
Nos, si dii adiuvabunt, circiter Id. Nov. in Italia speramus fore.
Vos, mea suavissima et optatissima Terentia, si nos amatis, curate,
ut valeatis. Vale.
Athenis a. d. XVII Kal. Nov.
(Письмо написано во время возвращения Цицерона из Кили-
кии в 50 г. до н. э.)
Сельская вилла
173

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
XIV, 24
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
In Tusculanum nos venturos putamus aut Nonis aut postridie. Ibi
ut sint omnia parata; plures enim fortasse nobiscum erunt et, ut
arbitror, diutius ibi commorabimur. Labrum si in balineo non est, ut
sit, item cetera, quae sunt ad victum et ad valetudinem necessaria.
Vale.
Kal. Oct. de Venusino.
(Это письмо Цицерона было послано в 47 г. до н. э. из
Венузина в Тускулум, где находилось его поместье).
Преторианцы. С античного рельефа
174

MARCUS TULUUS CICERO
AD ATTICUM
К АТТИКУ
IX, 6a
Письмо Цезаря Цицерону
CAESAR IMP. S. D. CICERONI IMP.
Cum Furnium nostrum tantum vidissem, neque loqui neque
audire meo commodo potuissem, properarem atque essem in itinere
praemissis iam legionibus, praeterire tamen non potui, quin et
scriberem ad te et illum mitterem gratiasque agerem, etsi hoc et feci
saepe et saepius mihi facturus videor: ita de me mereris. Imprimis а
te peto, quoniam confido me celeriter ad urbem venturum, ut te ibi
videam, ut tuo consilio, gratia, dignitate, ope omnium rerum uti
possim. Ad propositum revertar: festinationi meae brevitatique
litterarum ignosces; reliqua ex Furnio cognosces.
(Письмо написано между 2 и 5 марта 49 г. до н. э.; напомним,
что 10 января того же года Цезарь перешел Рубикон и началась
гражданская война между Цезарем и Помпеем).
***
IX, 12а
Ответ Цицерона Цезарю
CICERO ШР. S. D. CAESARI ШР.
Ut legi tuas litteras, quas a Furnio nostro acceperam, quibus
mecum agebas, ut ad urbem essem, te velle uti consilio et dignitate
mea, minus sum admiratus: de gratia et de ope quid significares
mecum ipse quaerebam, spe tamen deducebar ad eam cogitationem, ut
te pro tua admirabili ac singulari sapientia de otio de расе de
concordia civium agi velle arbitrarer, et ad eam rationem existi-
mabam satis aptam esse et naturam et personam meam. Quod si ita
est et si qua de Pompeio hostro tuendo et tibi ac rei publicae
reconciliando cura te attingit, magis idoneum quam ego sum ad eam
causam profecto reperies neminem, qui et illi semper et senatui, cum
primum potui, pacis auctor fui nec sumptis armis belli ullam partem
attigi iudicavique eo bello te violari, contra cuius honorem populi
175

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Romani beneficio concessum inimici atque invidi niterentur. Sed, ut
eo tempore non modo ipse fautor dignitatis tuae fui, verum etiam
ceteris auctor ad te adiuvandum, sic me nunc Pompei dignitas
vehementer movet; aliquot enim sunt anni, cum vos duo delegi, quos
praecipue colerem et quibus essem, sicut aum, amicissimus.
Quamobrem a te peto vel potius omnibus te precibus oro et obtestor,
ut in tuis maximis curis aliquid impertias temporis huic quoque
cogitationi, ut tuo beneficio bonus vir, gratus, pius denique esse in
maximi beneficii memoria possim; quae si tantum ad me ipsum
pertinerent, sperarem me a te tamen impetraturum, sed, ut arbitror,
et ad tuam fidem et ad rem publicam pertinet me et pacis et
utriusque vestrum studiosissimum ad civium concordiam per te quam
accommodatissimum conservari.
Ego, cum antea tibi de Lentulo gratias egissem, quod ei saluti,
qui mihi fuerat, fuisses, tum lectis eius litteris, quas ad me
gratissimo animo de tua liberalitate beneficioque misit, eandem me
salutem a te accepisse putavi quam ille; in quem si me intellegis esse
gratum, cura, obsecro, ut etiam in Pompeium esse possim.
(Ответ Цицерона датируется 19 или 20 марта 49 г. и написан в
Formianum — на вилле Цицерона в Л алии. На этой вилле 28
марта Цезарь встретился с Цицероном, и они окончательно
разошлись в политических взглядах).
ORATIONES
РЕЧИ
IN CATILINAM ORATIO PRIMA
ПЕРВАЯ РЕЧЬ ПРОТИВ КАТИЛИНЫ
I. Quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu
etiam furor iste tuus nos eludet? quem ad finem sese effrenata
iactabit audacia? Nihilne te nocturnum praesidium Palatii, nihil
urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium,
nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora
vultusque moverunt? Patere tua consilia non sentis? Constrictam iam
horum omnium scientia teneri coniurationem tuam non vides? Quid
proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris,
quid consilii ceperis, quem nostrum ignorare arbitraris? О tempora! о
mores! Senatus haec intellegit, consul videt: hic tamen vivit. Vivit?
Immo vero etiam in senatum venit, fit publici consilii particeps, no-
176

MARCUS TULLIUS CICERO
tat et designat oculis ad caedem unumquemque nostrum: nos autem,
fortes viri, satis facere rei publicae videmur, si istius furorem ac tela
vitemus. Ad mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam pridem
oportebat, in te conferri pestem, quam tu in nos iam diu machinaris.
An vero vir amplissimus P. Scipio, pontifex maximus, Ti. Gracchum,
mediocriter labefactantem statum rei publicae, privatus interfecit:
Catilinam, orbem terrae caede atque incendiis vastare cupientem,
nos consules perferemus? Nam illa nimis antiqua praetereo, quod
C. Servilius Ahala Spurium Maelium, novis rebus studentem, manu
sua occidit. Fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus, ut
viri fortes acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acer-
bissimum hostem coercerent. Habemus senatus consultum in te,
Catilina, vehemens et grave: non deest rei publicae consilium
neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte, consules
desumus.
II. Decrevit quondam senatus, ut L. Opimius consul videret, ne
quid res publica detrimenti caperet: nox nulla intercessit — interfec-
tus est propter quasdam seditionum suspiciones C. Gracchus claris-
simo patre, ave, maioribus; occisus est cum liberis M. Fulvius
consularis. Simili senatus consulto С Mario et L. Valerio consulibus
est permissa res publica; num unum diem postea L. Saturninum
tribunum plebis et C. Servilium praetorem mors ac rei publicae poena
remorata est? At noa vicesimum iam diem patimur hebescere aciem
horum auctoritatis. Habemus enim huiusce modi senatus consultum,
verum inclusum in tabulis, tamquam in vagina reconditum, quo ex
senatus consulto confestim te interfectum esse, Catilina, convenit.
Vivis, et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam audaciam.
Cupio, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei
publicae periculis me non dissolutum videri, sed iam me ipse inertiae
nequitiaeque condemno. Castra sunt in Italia contra populum
Romanum in Etruriae faucibus collocata, crescit in dies singulos
hostium numerus: eorum autem castrorum imperatorem ducemque
hostium intra moenia atque adeo in senatu videmus intestinam
aliquam cotidie perniciem rei publicae molientem. Si te iam, Catilina,
comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi, ne non
potius hoc omnes boni serius a me, quam quisquam crudelius factum
esse dicat. Verum ego hoc, quod iam pridem factum esse oportuit,
certa de causa nondum adducor, ut faciam. Tum denique interficiere,
cum iam nemo tam improbus, tam perditus, tam tui similis inveniri
poterit, qui id non iure factum esse fateatur. Quam diu quisquam
erit qui te defendere audeat, vives, et vives ita, ut vivis, multis meis
et firmis praesidiis obsessus, ne commovere te contra rem publicam
possis. Multorum te etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc
fecerunt, speculabuntur atque custodient.
177

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Речь Цицерона в сенате
III. At enim quid est, Catilina, quod iam amplius exspectes, si
neque nox tenebris obscurare coetus nefarios nec privata domus
parietibus continere voces conhirationis tuae potest, si illustrantur,
si erumpunt omnia? Muta iam istam mentem, mihi crede, obliviscere
caedis atque incendiorum. Teneris undique; luce sunt clariora nobis
tua consilia omnia, quae iam mecum licet recognoscas. Meministine
me a. d. XII Kal. Novembres dicere in senatu, fore in armis certo
die, qui dies futurus esset a. d. VI Kal. Novembres, C. Manlium,
audaciae satellitem atque administrum tuae? Num me fefellit,
Catilina, non modo res tanta, tam atrox tamque incredibilis, verum,
id quod multo magis est admirandum, dies? Dixi ego idem in senatu,
caedem te optimatium contulisse in a. d. V Kal. Novembres, tum cum
178

MARCUS TULLIUS CICERO
multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum
consiliorum repremendorum causa profugerunt. Num infitiari potes
te illo ipso die, meis praesidiis, mea diligentia circumclusum
commovere te contra rem publicam non potuisse, cum tu discessu
ceterorum, nostra tamen, qui remansissemus, caede te contentum
esse dicebas? Quid? Cum te Praeneste Kal. ipsis Novembribus
occupaturum nocturno impetu esse confideres, sensistine illam
coloniam meo iussu, meis praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam?
Nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas, quod поп ego поп modo
audiam sed etiam videam planeque sentiam.
IV. Recognosce tandem mecum noctem illam superiorem; iam
intelleges multo me vigilare acrius ad salutem, quam te ad perniciem
179

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
rei publicae. Dico te priore nocte venisse inter falcarios — non agam
obscure — in M. Laecae domum; convenisse eodem complures
eiusdem amentiae scelerisque socios. Num negare audes? — Quid
taces? Convincam, si negas; video enim esse hic in senatu quosdam,
qui tecum una fuerunt. О di immortales! Ubinam gentium sumus? in
qua urbe vivimus? quam rem publicam habemus? Hic, hic sunt in
nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo
gravissimoque consilio, qui de nostro omninm interitu, qui de huius
urbis atque adeo de orbis terrarum exitio cogitent! Hos ego video,
consul, et de re publica sententiam rogo et, quos iam dudum ferro
trucidari oportebat, eos nondum voce vulnero! Fuisti igitur apud
Laecam illa nocte, Catilina; distribuisti partes Italiae; statuisti, qui
quemque proficisci placeret; delegisti, quos Romae relinqueres, quos
tecum educeres; discripsisti urbis partes ad incendia; confirmasti te
ipsum iam esse exiturum; dixisti paulum tibi esse etiam nunc morae,
qucxi ego viverem. Reperti sunt duo equites Romani, qui te ista cura
liberarent et sese illa ipsa nocte paulo ante lucem me in meo Iectulo
interfecturos esse pollicerentur. Haec ego omnia, vixdum etiam coetu
vestro dimisso, comperi; domum meam maioribus praesidlis munivi
atque firmavi; exclusi eos, quos tu ad me salutatum mane miseras,
cum illi ipsi venissent, quos ego iam multis ac summis viris ad me id
temporis venturos esse praedixeram.
VII. Nunc vero quae tua est ista vita? Sic enim iam tecum loquar,
non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia,
quae tibi nulla debetur. Venisti paulo ante in senatum. Quis te ex hac
tanta frequentia, tot ex tnis amicis ac necessariis salutavit? Si hoc
post hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas
contumeliam cum sis gravissimo iudicio taciturnitatis oppressus?
Quid, quod adventu tuo ista subsellia vacuefacta sunt, quod omnes
consulares, qui tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul
atque assedisti, partem istam subselliorum nudam atque inanem
reliquerunt, quo tandem animo hoc tibi ferendum putas? Servi,
mehercule, mei si me isto pacto metuerent, ut te metuunt omnes
cives tui, domum meam relinquendam putarem; tu tibi urbem non
arbitraris? Et si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter
atque offensum viderem, carere me aspectu civium, quam infestis
omnium oculis conspici, mallem; tu, cum conscientia scelerum
tuorum agnoscas odium omnium iustum et iam diu tibi debitum,
dubitas, quorum mentes sensusque vulneras, eorum aspectum
praesentiamque vitare? Si te parentes timerent atque odissent tui
neque eos ulla ratione placare posses, ut opinor, ab eorum oculis
aliquo concederes; nunc te patria, quae communis est parens omnium
nostrum, odit ac metuit et iam diu nihil te iudicat nisi de parricidio
suo cogitare; huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium
180

sequere пес vim pertimesces? Quae tecum, Catilina, sic agit et
quodam modo tacita loquitur: "Nullum iam aliquot annis facinus
exstitit nisi per te, nullum flagitium sine te; tibi uni multorum
civium neces, tibi vexatio direptioque sociorum impunita fuit ac
libera; tu поп solum ad neglegendas leges et quaestiones, venim
etiam ad evertendas perfringendasque valuisti. Superiora illa,
quamquam ferenda поп fuerunt, tamen, ut potui, tuli: nunc vero me
totam esse in metu propter unum te, quidquid increpuerit, Catilinam
timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse, quod a tuo
scelere abhorreat, поп est ferendum. Quam ob rem discede atque
hunc mihi timorem eripe; si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut
tandem aliquando timere desinam".

Гай Саллюстий Крисп (86 — 35 гг.
до н. э.) — римский историк,
написавший несколько монографических
трактатов о различных исторических
событиях. Из них до нас дошли "Югур-
тинская война", "Заговор Катилины" и
фрагменты "Историй". В произведениях
Саллюстия чувствуется морализаторская
направленность, бедствия римского
государства воспринимаются им как
следствие падения нравов и всеобщей
испорченности. В своем стиле Саллюстий
многое заимствовал от Цезаря; кроме
того, его язык пестрит искусственной
Портрет Саллюстия
IV в. н. э.
архаизацией: часты замены и и е на о (volt, voster), е на i
(benificium), окончание асе. plur. III скл. -is вместо -es и т. д.
Отрывки из "Заговора Катилины", публикуемые ниже, дают
яркий портрет знаменитого заговорщика, дополняющий
помещенные выше фрагменты речи Цицерона против Катилины.
DE CONIURATIONE CATILINAE
О ЗАГОВОРЕ КАТИЛИНЫ
Предисловие
I. Omnis homines, qui sese student praestare ceteris animalibus,
summa ope niti decet, ne vitam silentio transeant, veluti pecora, quae
natura prona atque ventri oboedientia finxit. Sed nostra omnis vis in
animo et corpore sita est: animi imperio, corporis servitio magis
utimur; alterum nobis cum dis, alterum cum beluis commune est.
Quo mihi rectius videtur ingeni, quam virium opibus gloriam
quaerere, et quoniam vita ipsa, qua fruimur, brevis est, memoriam
nostri quam maxume longam efficere. Nam divitianim et formae
gloria fluxa atque fragilis est, virtus clara aeternaque habetur. Sed
diu magnum inter mortalis certamen fuit, vine corporis, an virtute
animi res militaris magis procederet. Nam et, prius quam incipias,
consulto et ubi consulueris, mature facto opus est. Ita utrumque per
se indigens alterum alterius auxilio eget.
182

GAIUS SALLUSTIUS CRISPUS
О характере Катилины
V. L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna vi et animi et
corporis, sed ingenio malo pravoque. Huic ab adulescentia bella
intestina, caedes, rapinae, discordia civilis grata fuere, ibique
iuventutem suam exercuit. Corpus patiens inediae, algoris, vigiliae
supra quam quoiquam credibile est. Animus audax, subdolus, varius,
quoius rei lubet simulator ac dissimulator; alieni adpetens, sui
profusus, ardens in cupiditatibus, satis eloquentiae, sapientiae
parum. Vastus animus immoderata incredibilia, nimis alta semper
cupiebat. Hunc post dominationem L. Sullae lubido maxuma invase-
rat rei publicae capiundae; neque, id quibus modis adsequeretur, dum
sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat. Agitabatur magis
magisque in dies animus ferox inopia rei familiaris et conscientia
scelerum; quae utraque iis artibus auxerat, quas supra memoravi.
Incitabant praeterea corrupti civitatis mores, quos pessuma ac
divorsa inter se mala, luxuria atque avaritia vexabant.
Преступления Катилины, подтолкнувшие его к заговору
XV. Iam primum adulescens Catilina multa nefanda stupra
fecerat, cum virgini nobili, cum sacerdote Vestae, alia huiusce modi
contra ius fasque. Postremo captus amore Aureliae Orestillae, quoius
praeter formam nihil umquam bonus laudavit, quod ea nubere illi
dubitabat timens privignum adulta aetate, pro certo creditur necato
filio vacuam domum scelestis nuptiis fecisse. Quae quidem res mihi
in primis videtur causa fuisse facinoris maturandi. Namque animus
impurus, dis hominibusque infestus, neque vigiliis neque quietibus
sedari poterat: ita conscientia mentem excitam vexabat. Igitur colos
ei exsanguis, foedi oculi, citus modo, modo tardus incessus: prorsus
in facie voltuque vecordia inerat.
Катилина собирает вокруг себя молодежь
XVI. Sed iuventutem, quam... inlexerat, multis modis mala
facinora edocebat. Ex illis testis signatoresque falsos commodare;
fidem, fortunas, pericula yilia habere; post ubi eorum famam atque
pudorem adtriverat, maiora alia imperabat. Si causa peccandi in
praesens minus suppetebat, nihilo minus insontis sicuti sontis
circumvenire, iugulare: scilicet ne per otium torpescerent manus aut
animus, gratuitu potius malus atque crudelis erat. His amicis
sociisque confisus Catilina, simul quod aes alienum per omnis terras
ingens erat et quod plerique Sullani milites, largius suo usi, rapina-
183

II- AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Заговорщини-катилинарии
rum et victoriae veteris memores civile bellum exoptabant, opprimun-
dae rei publicae consilium cepit. In Italia nullus exercitus, Cn. Pom-
peius in extremis terris bellum gerebat; ipsi consulatum petenti
magna spes, senatus nihil sane intentus, tutae tranquillaeque res
omnes, sed ea prorsus opportuna Catilinae.
Катилина вербует себе новых сторонников, в том числе
женщин
XXIV. ...Еа tempestate plurumos quoisque generis homines asci-
visse sibi dicitur, mulieres etiam aliquot, quae aes alienum grande
conflaverant. Per eas se Catilina credebat posse servitia urbana
sollicitare, urbem incendere, viros earum vel adiungere aibi vel
interficere.
XXV. Sed in iis erat Sempronia, quae multa saepe virilis audaciae
facinora commiserat. Haec mulier genere atque forma, praeterea
viro, liberis satis fortunata fuit: litteris Graecis atque Latinis docta,
psallere et saltare elegantius quam necesse est probae, multa alia,
quae instrumenta luxuriae sunt. Sed ei cariora semper omnia, quam
decus atque pudicitia fuit. Pecuniae an famae minus parceret, haud
facile discerneres. Sed ea saepe antehac fidem prodiderat, creditum
abiuraverat, caedis conscia fuerat: luxuria atque inopia praeceps
abierat. Venim ingeniiun eius haud absurdum: posse versus facere,
iocum movere, sermone uti vel modesto vel molli vel procaci. Prorsus
multae facetiae multusque lepos inerat.
Заговор раскрыт. Цицерон произносит первую речь против
Катилины
XXXI. Quibus rebus permota civitas atque inmutata Urbis facies
erat. Ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies
pepererat, repente omnis tristitia invasit. Festinare, trepidare, neque
184

GAIUS SALLUSTIUS CRISPUS
loco neque homini quoiquam satis credere, neque bellum gerere neque
pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. Ad hoc mulieres,
quibus rei publicae magnitudine belli timor insolitus incesserat,
adflictare sese, manus supplices ad caelum tendere, miserari parvos
liberos, rogitare omnia, omni nunore pavere, adripere omnia,
superbia atque deliciis omissis, sibi patriaeque diffidere.
At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesi-
dia parabantur et ipse lege Plautia interrogatus erat ab L. Paulo.
Postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicut iurgio
lacessitus foret, in senatum venit. Tum M. Tullius consul, sive
praesentiam eius timens sive ira conmotus, orationem habuit
luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit.
Sed ubi ille adsedit, Catilina, ut erat paratus ad dissimulanda omnia,
demisso voltu, voce supplici postulare a patribus coepit, ne quid de ее
temere crederent: ea familia ortum, ita se ab adulescentia vitam
instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existumarent sibi,
patricio homini, quoius ipsius atque maiorum pluruma beneficia in
plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quom eam
servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae. Ad hoc male dicta
alia quom adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam
vocare. Tum ille furibundus: "Quoniam quidem circumventus, —
inquit, — ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina
restinguam".
Сражение с мятежниками и смерть Катилины
LX. Sed ubi omnibus exploratis Petreius tuba signum dat,
cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium exercitus.
Postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium committi
posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt; pila
omittunt, gladiis res geritur. Veterani pristinae virtutis memores
comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi
certatur. Interea Catilina сшп expeditis in prima acie vorsari,
laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia
providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: etrenui militis
et boni imperatoris officia simul exequebatur.
Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi
tendere cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque
perturbatos atque alios alibi resistentis interficit. Deinde utrimqiie
ex lateribus ceteros adgreditur, Manlius et Faesulanus in primis
pugnantes cadunt. Catilina postquam fusas copias seque cum paucis
relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis in
confertissumoe hostis incurrit ibique pugnans confoditur.
185

LXI. Sed confecto proelio, tum vero cerneres, quanta audacia
quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere quem
quisque vivoa pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore
tegebat. Pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat,
paulo divorsius, sed omnes tamen advorsis volneribus conciderant.
Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est,
paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivos in
voltu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in
fuga quisquam civis ingenuos captus est: ita cuncti suae hostiumque
vitae iuxta pepercerant. Neque tamen exercitus populi Romani
laetam aut incruentam victoriam adeptus erat. Nam strenuissumus
quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat.
Multi autem, qui a castris visundi aut spoliandi gratia processerat,
volventes hostilia cadavera, amicum alii, pars hospitem aut cognatum
reperiebant; fuere item qui inimicos suos cognoscerent. Ita varie per
omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantur.

AUGUSTUS
АВГУСТ
AUGUSTUS
Император Август (63 г. до н. э. — 14 г. н. э.) правил Римом с
31 г. до н. э. Именно при нем политическая, экономическая и
культурная жизнь Рима получила то развитие и блеск, которые
позволили назвать его правление "золотым веком" римской
Статуя императора Августа
истории. От Августа до нас дошел уникальный документ — отчет о
его делах, который он приказал выгравировать на двух бронзовых
187

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
столбах и выставить у своего будущего мавзолея в Риме. Эти
таблицы не сохранились, но в 1555 г. недалеко от Анкары в
Турции на стенах храма Ромы и Августа были обнаружены копии
этого отчета, написанные на латинском и греческом языках. По
месту находки этот памятник был назван "Monumentum Ancyra-
num". Позже были найдены остатки его текста и в других местах.
Крупнейший исторический документ, названный "Res gestae divi
Augusti" (Деяния божественного Августа), содержит скурпулезный
перечень политических, военных, дипломатических,
филантропических свершений императора, который, естественно, старался
изобразить ход событий в благоприятном для себя свете. В нашей
хрестоматии памятник публикуется в полном виде.
RES GESTAE DIVI AUGUSTI
ДЕЯНИЯ БОЖЕСТВЕННОГО АВГУСТА
Предисловие
[Rerum gestarum divi Augusti, quibus orbem terrarum imperio
populi Romani subiecit, et impensarum, quas in rem publicam
populumque Romanum fecit, incisarum in duabus aheneis pilis, quae
sunt Romae positae, exemplar subiectum.]
Начало политической карьеры
1. Annos undeviginti natus exercitum privato consilio et privata
impensa comparavi, per quem rem publicam dominatione factionis
oppreseam in libertatem vindicavi. Eo nomine senatus decretis
honorificis in ordinem suum me adlegit С Pansa et A. Hirtio
consulibus consularem locum sententiae dicendae mihi dans, et
imperium mihi dedit. Ree publica ne quid detrimenti caperet, me pro
praetore simul cum consulibus providere iussit. Populus autem eodem
anno me consulem cum consul uterque bello cecidisset, et trium
virum rei publicae conetituendae creavit.
2. Qui parentem meum interfecerunt, eos in exilium expuli
iudiciis legitimis ultus eorum facinus, et postea bellum inferentis rei
publicae vici bis acie.
Победы в войнах
3. Bella terra et mari civilia externaque toto in orbe terrarum
saepe geesi victorque omnibus veniam petentibus civibus peperci.
Externas gentes, quibus tuto ignosci potuit, conservare quam
188

AUGUSTUS
excidere malui. Millia civium Romanorum sub sacramento meo
fuerunt circiter quingenta. Ex quibus deduxi in colonias aut remisi
in municipia sua stipendiis emeritis millia aliquanto plura quam
trecenta et lis omnibus agros adsignavi aut pecuniam pro praemiis
militiae dedi. Naves cepi sescentas praeter eas, si quae minores quam
triremes fuerunt.
4. Bis ovans triumphavi et tris egi curulis triumphos et appel-
latus sum viciens et semel imperator, decernente pluris triumphos
mihi senatu, quibus omnibus supersedi. Laurum de fascibus deposui
in Capitolio votis, quae quoque bello nuncupaveram, solutis. Ob res а
me aut per legatos meos auspiciis meis terra marique prospere gestas
quinquagiens et quinquiens decrevit senatus supplicandum esse dis
immortalibus. Dies autem, per quos ex senatus consulto supplicatum
est, fuere DCCCLXXXX. In triumphis meis ducti sunt ante currum
meum reges aut regum liberi novem. Consul fueram terdeciens, cum
scribebam haec, et eram septimum et tricensimum tribuniciae
potestatis.
Орел как символ победы
189

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Гражданские должности Августа
5. Dictaturam et absenti et praesenti mihi delatam et a populo et
a senatu M. Marcello et L. Arruntio cos. non recepi. Non sum
deprecatus in summa frumenti penuria curationem annonae, quam
ita administravi, ut intra paucos dies metu et periclo praesenti
populum universum meis sumptibus liberarem. Consulatum quoque
tum annuum et perpetuum mihi delatum non recepi.
6. Consulibus M. Vinicio et Q. Lucretio et postea P. Lentulo et
Cn. Lentulo et tertium Paullo Fabio Maximo et Q. Tuberone senatu
populoque Romano consentientibus, ut curator legum et monim
summa potestate solus crearer, nullum magistratum contra morem
maiorum delatum recepi. Quae tum per me geri senatus voluit, per
tribuniciam potestatem perfeci, cuius potestatis conlegam et ipse
ultro quinquiens a senatu depoposci et accepi.
7. Triumvirum rei publicae constituendae fui per continuos annos
decem. Princeps senatus fui usque ad eum diem, quo scripseram
haec, per annos quadraginta. Pontifex maximus, augur, XV virum
sacris faciundis, VII virum epulonum, frater arvalis, sodalis Titius,
fetialis fui.
8. Patriciorum numerum auxi consul quintum iussu populi et
senatus. Senatum ter legi. Et in consulatu sexto censum populi
conlega M. Agrippa egi. Lustrum post annum alterum et quadra-
gensimum feci. Quo lustro civium Romanonun censa sunt capita
quadragiens centum millia et sexaginta tria millia. Tum iterum
consulari cum imperio lustrum solus feci C. Censorino et C. Asinio
cos., quo lustro censa sunt civium Romanorum capita quadragiens
centum millia et ducenta triginta tria millia. Et tertium consulari
cum imperio lustrum conlega Tib. Caesare filio meo feci Sex.
Pompeio et Sex. Appuleio cos., quo lustro censa sunt civium
Romanorum capitum quadragiens centum millia et nongenta triginta
et septem millia. Legibus novis me auctore latis multa exempla
maiorum exolescentia iam ex nostro saeculo reduxi et ipse multarum
rerum exempla imitanda posteris tradidi.
Почести, оказанные государством Августу и его
племянникам
9. Vota pro valetudine mea suscipi per consules et sacerdotes
quinto quoque anno decrevit senatus. Ex iis votis saepe fecerunt vivo
me ludos aliquotiens sacerdotum quattuor amplissima collegia,
aliquotiens consules. Privatim etiam et municipatim universi cives
unanimiter continenter apud omnia pulvinaria pro valetudine mea
supplicaverunt.
190

AUGUSTUS
10. Nomen meum senatus consulto inclusum est in saliare carmen
et sacrosanctus in perpetum, ut essem et, quoad viverem, tribunicia
potestas mihi esset,. per legem sanctum est. Pontifex maximus ne
fierem in vivi conlegae mei locum populo id sacerdotium deferente
mihi, qucxi pater meus habuerat, recusavi. Quod sacerdotium aliquod
post annos eo mortuo, qui civilis motus occasione occupaverat, cuncta
ex Italia ad comitia mea confluente multitudine, quanta Romae
nunquam fertur ante id tempus fuisse, recepi P. Sulpicio C. Valgio
consulibus.
11. Aram Fortunae Reducis ante aedes Honoris et Virtutis ad
Portam Capenam pro reditu meo senatus consacravit, in qua
pontifices et virgines Vestales anniversarium sacrificium facere
iussit eo die, quo consulibus Q. Lucretio et M. Vinicio in urbem ex
Syria redieram, et diem Augustalia ex cognomine nostro appellavit.
12. Ex senatus auctoritate pars praetorum et tribunorum plebi
cum consule Q. Lucretio et principibus viris obviam mihi missa est in
Campaniam, qui honos ad hoc tempus nemini praeter me est decretus.
Cum ex Hispania Galliaque rebus in iis provinciis prospere gestis
Romam redi Ti. Nerone P. Quintilio consulibus, aram Pacis Augustae
senatus pro reditu meo consacrandam censuit ad campum Martium,
in qua magistratus et sacerdotes virginesque Vestales anniversarium
sacrificium facere iussit.
Алтарь мира Августа
13. Ianum Quirinum, quem clausum esse maiores nostri
voluerunt, cum per totum imperium populi Romani terra marique
esset parta victoriis pax, cum prius, quam nascerer, a condita Urbe
bis omnino clausum fuisse prodatur memoriae, ter me principe
senatus claudendum esse censuit.
191

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
14. Filios meos, quos iuvenes mihi eripuit fortuna, Gaium et
Lucium Caesares honoris mei caussa senatus populusque Romanus
annum quintum et decimum agentis consules designavit, ut eum
magistratum inirent post quinquennium. Et ex eo die, quo deducti
sunt in forum, ut interessent consiliis publicis decrevit senatus.
Equites autem Romani univerei principem iuventutis utrumque
eorum parmis et hastis argenteis donatum appellaverunt.
Денежные раздачи
15. Plebei Romanae viritim HS trecenos numeravi ex testamento
patris mei et nomine meo HS quadringenos ex bellorum manibus
consul quintum dedi, iterum autem in consulatu decimo ex
patrimonio meo HS quadringenos congiari viritim pernumeravi et
consul undecimum duodecim frumentationes frumento privatim
coempto emensus sum et tribunicia potestate duodecimum quadrin-
genos nummos tertium viritim dedi. Quae mea congiaria pervenerunt
ad hominum millia nunquam minus quinquaginta et ducenta.
Tribuniciae potestatis duodevicesimum consul XII trecentis et viginti
millibus plebis urbanae sexagenos denarios viritim dedi. Et colonis
militum meonim consul quintum ex manibiis viritim millia nummum
singula dedi; acceperunt id triumphale congiarium in colonis
hominum circiter centum et viginti millia. Consul tertium decimum
sexagenos denarios plebei, quae tum frumentum publicum accipiebat,
dedi; ea millia hominum paulo plura quam ducenta fuerunt.
16. Pecuniam pro agris, quos in consulatu meo quarto et pbstea
consulibus M. Crasso et Cn. Lentulo Augure adsignavi militibus,
solvi municipis. Ea summa sestertium circiter sexiens milliens fuit,
quam pro Italicis praedis numeravi, et circiter bis milliens et
sescentiens, quod pro agris provincialibus solvi. Id primus et solus
omnium, qui deduxerunt colonias militum in Italia aut in provinciis,
ad memoriam aetatis meae feci. Et postea Ti. Nerone et Cn. Pisone
consulibus itemque C. Antistio et D. Laelio cos. et C. Calvisio et
L. Pasieno consulibus et L. Lentulo et M. Messala consulibus et
L. Caninio et Q. Fabricio cos. militibus, quos emeriteis stipendis in
sua municipia deduxi, praemia numerato persolvi, quam in rem
sestertium quater milliens circiter impendi.
17. Quater pecunia mea iuvi aerarium, ita ut sestertium milliens
et quingentiens ad eos, qui praeerant aerario, detulerim. Et
M. Lepido et L. Arruntio consulibus in aerarium militare, quod ex
consilio meo constitutum est, ex quo praemia darentur militibus, qui
vicena aut plura stipendia emeruissent. HS milliens et septingen-
tiens ex patrimonio meo detuli.
192

AUGUSTUS
18. Ab eo anno, quo Cn. et P. Lentuli consules fuerunt, cum
deficerent vectigalia, tum centum millibus hominum tum pluribus
multo frumentarios et nummarios tributue ex horreo et patrimonio
meo edidi.
Строительные работы
19. Curiam et continens ei Chalcidicum templnmque Apollinis in
Palatio cum porticibus, aedem divi Iuli, Lupercal, porticum ad
circum Flaminium, quam sum appellari passus ex nomine eius, qui
priorem eodem in solo fecerat Octaviam, pulvinar ad circum
Maximum, aedes in Capitolio Iovis Feretri et Iovie Tonantis, aedem
Quirini, aedes Minervae et Iunonis Reginae et Iovis Libertatis in
Aventino, aedem Lanim in summa Sacra via, aedem deum Penatium
in Velia, aedem Iuventatis, aedem Matris Magnae in Palatio feci.
20. Capitolium et Pompeium theatrum utrumque opus impensa
grandi refeci sine ulla inscriptione nominis mei. Rivos aquarum
compluribus locis vetustate labentes refeci et aquam, quae Marcia
appellatur, duplicavi fonte novo in rivum eius immisso. Forum
Iulium et basilicam, quae fuit inter aedem Castoris et aedem Saturni
coepta profligataque opera a patre meo perfeci et eandem basilicam
consumptam incendio ampliato eius solo sub titulo nominis filiorum
meorum incohavi et, si vivus non perfecissem, perfici ab heredibus
meis iussi. Duo et octoginta templa deum in urbe consul sextum ex
auctoritate senatus refeci nullo praetermisso, quod eo tempore refici
debebat. Consul septimum viam Flaminiam ab urbe Ariminum refeci
pontesque omnes praeter Mulvium et Minucium.
21. In privato solo Martis Ultoris templum fonimque Augustum
ex manibiis feci. Theatrum ad aedem Apollinis in solo magna ex
parte a privatis empto feci, quod sub nomine M. Marcelli generi mei
esset. Dona ex manibiis in Capitolio et in aede divi Iuli et iii aede
Apollinis et in aede Vestae et in templo Martis Ultoris consacravi,
quae mihi constiterunt HS circiter milliens. Auri coronari pondo
triginta et quinque millia municipiis et colonis Italiae conferentibus
ad triumphos meos quintum consul remisi et postea, quotienscumque
imperator appellatus sum, aurum coronarium non accepi
decernentibus municipiis et colonis aeque benigne adque antea
decreverant.
Гладиаторские сражения и прочие зрелища
22. Тег munus gladiatorum dedi meo nomine et quinquies fili-
onim meorum aut nepotum nomine, quibus muneribus depugna-
verunt hominum circiter decem millia. Bis athletarum undique
accitorum spectaculum populo praebui meo nomine et tertium nepotis
193

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
mei nomine. Ludos feci meo nomine quater, aliorum autem magistra-
tuum vicem ter et viciens. Pro conlegio XV virorum magister con-
legii collega M. Agrippa ludos saeclares C. Furnio C. Silano cos. feci.
Consul XIII ludos Martiales primus feci, quos post id tempus dein-
ceps insequentibus annis s.c. et lege fecerunt consules. Venationes
bestiarum Africanarum meo nomine aut filiorum meorum et nepotum
in circo aut in foro aut in amphitheatris populo dedi sexiens et vici-
ens, quibus confecta sunt bestiarum circiter tria millia et quingentae.
23. Navalis proeli spectaclum populo dedi trans Tiberim, in quo
loco nunc nemus est Caesarum, cavato solo in longitudinem mille et
octingentos pedes, in latitudinem mille et ducenti. In quo triginta
rostratae naves triremes aut biremes, plures autem minores inter se
conflixerunt. Quibus in classibus pugnaverunt praeter remiges millia
hominum tria circiter.
Борьба гладиаторов
194

AUGUSTUS
Пожертвования в храмы
24. In templis omnium civitatium provinciae Asiae victor orna-
menta reposui, quae spoliatis templis is, cum quo bellum gesseram,
privatim possederat. Statuae meae pedestres et equestres et in quad-
rigeis argenteae steterunt in urbe XXC circiter, quas ipse sustuli
exque ea pecunia dona aurea in aede Apollinis meo nomine et illorum,
qui mihi statuarum honorem habuerunt, posui.
Военные и дипломатические успехи
25. Маге pacavi а praedonibus. Ео bello servorum, qui fugerant
a dominis suis et arma contra rem publicam ceperant, triginta fere
millia capta dominis ad supplicium sumendum tradidi. Iuravit in mea
verba tota Italia sponte sua et me belli, quo vici ad Actium, decem
depoposcit. Iuraverunt in eadem verba provinciae Galliae, Hispaniae,
Africa, Sicilia, Sardinia. Qui sub signis meis tum militaverint,
fuerunt senatores plures quam DCC, in iis, qui vel antea vel postea
consules facti sunt ad eum diem, quo scripta sunt haec, LXXXIII,
sacerdotes circiter CLXX.
26. Omnium provinciarum populi Romani, quibus finitimae
fuerunt gentes, quae non parerent imperio nostro, fines auxi. Gallias
e.t Hispanias provincias item Germaniam, qua includit Oceanus а
Gadibus ad ostium Albis fluminis, pacavi. Alpes a regione ea, quae
proxima est Hadriano mari, ad Tuscum pacari feci nulli genti bello
per iniuriam inlato. Classis mea per Oceanum ab ostio Rheni ad solis
orientis regionem usque ad fines Cimbrorum navigavit, quo neque
terra neque mari quisquam Romanus ante id tempus adit; Cimbrique
et Charydes et Semnones et eiusdem tractus alii Germanorum populi
per legatos amicitiam meam et populi Romani petierunt. Meo iussu et
auspicio ducti sunt duo exercitus eodem fere tempore in Aethiopiam
et in Arabiam, quae appellatur Eudaemon, magnaeque hostium gentis
utriusque copiae caesa sunt in acie et complura oppida capta; in
Aethiopiam usque ad oppidum Nabata perventum est, cui proxima est
Meroe. In Arabiam usque ad fines Sabaeorum processit exercitus ad
oppidum Mariba.
27. Aegyptum imperio populi Romani adieci. Armeniam maiorem
interfecto rege eius Artaxe cum possem facere provinciam, malui
maiorum nostrorum exemplo regnum id Tigrani, regis Artavasdis
filio, nepoti autem Tigranis regis, per Ti. Neronem tradere, qui tum
mihi privignus erat. Et eandem gentem postea desciscentem et
rebellantem domitam per Gaium filium meum regi Ariobarzani, regis
Medorum Artabazi filio, regendam tradidi et post eius mortem filio
eius Artavasdi. Quo interfecto Tigranem, qui erat ex regio genere
195

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Armeniorum oriundus, in id regnum misi. Provincias omnes, quae
trans Hadrianum таге vergunt ad orientem Cyrenasque, iam ex
parte magna regibus ea possidentibus, et antea Siciliam et Sardiniam
occupatas bello servili reciperavi.
28. Colonias in Africa, Sicilia, Macedonia utraque Hispania,
Achaia, Asia, Suria, Gallia Narbonensi, Pisidia militum deduxi.
Italia autem XXVIII colonias, quae vivo те celeberrimae et
frequentissimae fuerunt, meis auspiciis deductae habet.
29. Signa militaria complura per alios duces amisea devictis
hostibus recepi ex Hispania et Gallia et a Dalmateis. Parthos trium
exercitum Romanorum spolia et signa reddere mihi supplicesque
amicitiam populi Romani petere coegi. Ea autem signa in penetrali,
quod est in templo Martis Ultoris, reposui.
30. Pannoniorum gentes, quas ante те principem populi Romani
exercitus nunquam adit, devictas per Ti. Neronem, qui tum erat
privignus et legatus meus, imperio populi Romani subieci protulique
fines Illyrici ad ripam fluminis Danuvii. Citra quod Dacorum
transgressus exercitus meis auspicis victus profligatusque est et
postea trans Danuvium ductus exercitus meus Dacorum gentes
imperia populi Romani perferre coegit.
Признание Августа иностранными народами и царями
31. Ad те ех India regum legationes saepe missae sunt non visae
ante id tempus apud quemquam Romanorum ducem. Nostram
amicitiam appetiverunt per legatos Bastarnae Scythaeque et
Sarmatarum, qui sunt citra flumen Tanaim et ultra reges,
Albanorumque rex et Hiberorum et Medorum.
32. Ad те supplices confugerunt reges Parthorum Tiridates et
postea Phrates, regis Phratis filius, Medonim Artavasdes,
Adiabenorum Artaxares, Britannorum Dumnobellaunus et Tincom-
mius, Sugambrorum Maelo, Marcomanorum Sueborum t ...rus. Ad
те rex Parthorum Phrates, Orodis filius, filios suos nepotesque
omnes misit in Italiam non bello superatus, sed amicitiam nostram
per liberorum suorum pignora petens. Plurimaeque aliae gentes
expertae sunt populi Romanae fidem те principe, quibus antea cum
populo Romano nullum extiterat legationum et amicitiae
commercium.
33. А те gentes Parthorum et Medorum per legatos principes
earum gentium reges petitos acceperunt, Parthi Vononem, regis
Phratis filium, regis Orodis nepotem, Medi Ariobarzanem, regis
Artavazdis filium, regis Ariobarzanis nepotem.
196

Почести в Риме
34. In consulatu sexto et septimo, postquam bella civilia
exstinxeram, per consensum universorum potitus renun omnium,
rem publicam ex mea potestate in senatus populique Romani
arbitrium transtuli. Quo pro merito meo senatus consulto Augustus
appellatus sum, et laureis postes aedium mearum vestiti publice
coronaque civica super ianuam meam fixa est et clipeus aureus in
curia Iulia positus, quem mihi senatum populumque Romanum dare
virtutis clementiaeque et iustitiae et pietatis causa testatum est per
eius clipei inscriptionem. Post id tempus auctoritate omnibus
praestiti, potestatis autem nihilo amplius habui, quam ceteri, qui
mihi quoque in magistratu conlegae fuerunt.
35. Tertium decimum consulatum cum gerebam, senatus et
equester ordo populusque Romanus universus appellavit me patrem
patriae idque in vestibulo aedium mearum inscribendum et in curia
Iulia et in foro Augueti sub quadrigis, quae mihi ex s.c. positae sunt,
censuit. Cum scripsi haec, annum agebam septuagensumum sextum.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ЛИВИИ
TITUS LIVIUS
Тит Ливии (59 г. до н. э. — 17 г. н. э.) — римский историк,
находился в дружеских отношениях с императором Августом,
написал 142 книги по римской истории от момента основания
Рима (отсюда заголовок: АЬ urbe condita libri) до 9 г. до н. э.
Сохранилось лишь около 35 книг. Для написания своей истории
Ливии использовал государственные летописи (Annales),
произведения других римских и греческих историков. Его труд остается
одним из главных источников по истории раннего Рима. Стиль
Ливия следует цицероновой ясной и выдержанной манере.
АВ URBE CONDITA
ОТ ОСНОВАНИЯ ГОРОДА
LIBER XXII
БИТВА ПРИ КАННАХ (216 г. до н. э.)
Подготовка к сражению. Расположение римских войск
XLV. Dum altercationibus magis
quam consiliis tempus teritur,
Hannibal ex acie, quam ad multum diei
tenuerat instructam, cum in castra
ceteras reciperet copias, Numidas ad
invadendos ex minoribus castris
Romanorum aquatores trans flumen
mittit. Quam inconditam turbam cum
vixdum in ripam egressi clamore ac
tumultu fugassent, in stationem
quoque pro vallo locatam atque in ipsas
prope portas evecti sunt. Id vero adeo
indignum visum, ab tumultuario auxi-
lio iam etiam castra Romana terreri,
ut ea modo una causa, ne extemplo
transirent flumen derigerentque aciem,
tenuerit Romanos, quod summa impe-
rii eo die penes Paulum fuit.
198
Ганнибал в юности

TITUS LIVIUS
Itaque postero die Varro, cui sors eius diei imperii erat, nihil
consulto collega signum proposuit instructasque copias flumen
traduxit, sequente Paulo, quia magis non probare quam non adiuvare
consilium poterat. Transgressi flumen eas quoque, quas in castris
minoribus habuerant, copias suis adiungunt atque ita instruunt
aciem: in dextro cornu — id erat flumini propius — Romanos equites
locant, deinde pedites; laevum cornu extremi eqnites sociorum, intra
pedites, ad medium iuncti legionibus Romanis, tenuerunt, iaculato-
res cum ceteris levium armorum auxiliis prima acies facta. Consules
cornua tenuere, Terentius laevum, Aemilius dextrum; Gemino
Servilio media pugna tuenda data.
Расположение карфагенских войск. Их вооружение
XLVI. Hannibal luce prima Baliaribus levique alia armatura
praemissa transgressus flumen, ut quasque traduxerat, ita in acie
locabat, Gallos Hispanosque equites prope ripam laevo in cornu
adversus Romanum equitatum; dextrum cornu Numidis equitibus
datum media acie peditibus firmata, ita ut Afrorum utraque cornua
essent, interponerentur his medii Galli atque Hispani. Afros
Romanam crederes aciem: ita armati erant armis et ad Trebiam,
ceterum magna ex parte ad Trasumennum captis. Gallis Hispanisque
scuta eiusdem formae fere erant, dispares ac dissimiles gladii, Gallis
praelongi ac sine mucronibus, Hispano, punctim magis quam caesim
adsueto petere hostem, brevitate habiles et cum mucronibus. Ante
alios habitus gentium harum cum magnitudine corporum tum specie
terribilis erat: Galli super umbilicum erant nudi; Hispani linteis
praetextis purpura tunicis candore miro fulgentibus constiterant.
Numerus omnium peditum, qui tum stetere in acie, milium fuit
quadraginta, decem equitum. Duces cornibus praeerant sinistro
Hasdrubal, dextro Maharbal; mediam aciem Hannibal ipse cum fratre
Magone tenuit. Sol, seu de industria ita locatis seu quod forte ita
stetere, peropportune utrique parti obliquus erat, Romanis in
meridiem, Poenis in septentrionem versis; ventus — Volturnum
regionis incolae vocant — adversus Romanis coortus multo pulvere in
ipsa ora volvendo prospectum ademit.
Начало сражения
XLVII. Clamore sublato procursum ab auxiliis et pugna levibus
primum armis commissa; deinde equitum Gallorum Hispanorumque
laevum cornu cum dextro Romano concurrit, minime equestris more
pugna, frontibus enim adversis, concurrendum erat, quia nullo circa
ad evagandum relicto spatio hinc amnis, hinc peditum acies clau-
199

IL AUCTORES ROMANI ANTIQUI
debant. In directum utrimque nitentes stantibus ac confertis post-
remo turba equis vir virum amplexus detrahebat equo. Pedestre
magna iam ex parte certamen factum erat; acrius tamen quam diu-
tius pugnatum est pulsique Romani equites terga vertunt.
Битва в центре
Sub equestris finem certaminis coorta est peditum pugna, primo
et viribus et animis par, dum constabant ordines Gallis Hispanisque;
tandem Romani, diu ac eaepe conisi, obliqua fronte acieque densa
impulere hostinm cuneum nimis tenuem eoque parum validum, а
cetera prominentem acie. Impulsis deinde ac trepide referentibus
pedem institere, ac tenore uno per praeceps pavore fugientium agmen
in mediam primum aciem inlati postremo nullo resistente ad subsidia
Afrorum pervenerunt, qui utrimque reductis alis constiterant, media,
qua Galli Hispanique steterant, aliquantum prominente acie. Qui
cuneus ut pulsus aequavit frontem primum, dein cedendo etiam
sinum in medio dedit, Afri circa iam cornua fecerant, irruentibusque
incaute in medium Romanis circumdedere alas, mox cornua
extendendo clausere et ab tergo hostes. Hinc Romani defuncti nequi-
quam proelio uno, omissis Gallis Hispanisque, quonim terga ceci-
derant, adversus Afros integram pugnam ineunt, non tantum eo
iniquam, quod inclusi adversus circumfusos, sed etiam quod fessi
cum recentibus ac vegetis pugnabant.
Битва на левом фланге римлян
XLVIII. Iam et sinistro cornu Romano, ubi sociorum equites
adversus Numidas steterant, consertum proelium erat, segne primo
et a Punica coeptum fraude. Quingenti ferme Numidae, praeter solita
arma telaque gladios occultos sub loricis habentes, specie transfu-
garum cum ab suis parmas post terga habentes adequitassent, repente
ex equis desiliunt, parmisque et iaculis ante pedes hostium proiectis
in mediam aciem accepti ductique ad ultimos considere ab tergo
iubentur. Ac dum proelium ab omni parte conseritur, quieti manse-
runt; postquam omnium animos oculosque occupaverat certamen, tum
arreptis scutis, quae passim inter acervos caesorum corporum strata
erant, aversam adoriuntur Romanam aciem, tergaque ferientes ac
poplites caedentes stragem ingentem ac maiorem aliquanto pavorem
ac tumultum fecerunt. Cum alibi terror ac fuga, alibi pertinax in
mala iam spe proelium esset, Hasdrubal, qui ea parte praeerat, sub-
ductos ex media acie Numidas, quia segnis eorum cum adversis pug-
na erat, ad persequendos passim fugientes mittit, Hispanos et Gallos,
equites Afris prope iam fessis caede magis quam pugna adiungit.
200

TITUS LIVIUS
Смерть римского консула Павла
XLIX. Parte altera pugnae Paulus, quamquam primo statim
proelio funda graviter ictus fuerat, tamen et occurrit saepe cum
confertis Hannibali et aliquot locis proelium restituit, protegentibus
eum equitibus Romanis, omissis postremo equis, quia consulem ad
regendum equum vires deficiebant. Tum nuntianti cuidam, iussisse
consulem ad pedes descendere equites, dixisse Hannibalem ferunt:
"Quam mallem, vinctos mihi traderet!" Equitum pedestre proelium,
quale iam haud dubia hostium victoria fuit, cum victi mori in
vestigio mallent quam fugere, victores morantibus victoriam irati
trucidarent, quos pellere non poterant. Pepulerunt tamen iam paucos
superantes et labore ac vulneribus fessos. Inde dissipati omnes sunt,
equosque ad fugam qui poterant repetebant. Cn. Lentulus tribunus
militum cum praetervehens equo sedentem in saxo cruore oppletum
consulem vidisset: "L. Aemili", — inquit, — "quem unum insontem
culpae cladis hodiernae dei respicere debent, cape hunc equum, dum
et tibi virium aliquid superest et comes ego te tollere possum ac
protegere. Ne funestam hanc pugnam morte consulis feceris; etiam
sine hoc lacrimarum satis luctusque est". Ad ea consul: "Tu quidem,
Cn. Corneli, macte virtute esto; sed cave frustra miserando exiguum
tempus e manibus hostium evadendi absumas. Abi, nuntia publice
patribus, urbem Romanam muniant ac, priusquam victor hostis
advenit, praesidiis firment; privatim Q. Fabio, L. Aemilium praecep-
torum eius memorem et vixisse adhuc et mori. Me in hac strage
militum meorum patere exspirare, ne aut reus itenim e consulatu
sim aut accusator collegae existam, ut alieno crimine innocentiam
meam protegam". Haec eos agentes prius turba fugientium civium,
deinde hostes oppressere; consulem ignorantes, quis esset, obruere
telis, Lentulum inter tumultum abripuit equus.
Бегство римлян и их потери
Tum undique effuse fugiunt. Septem milia hominum in minora
castra, decem in maiora, duo ferme in vicum ipsum Cannas
perfugerunt, qui extemplo a Carthalone atque equitibus nullo
munimento tegente vicum circumventi sunt. Consul alter, seu forte
seu consilio nulli fugientium insertus agmini, cum quinquaginta fere
equitibus Venusiam perfugit. Quadraginta quinque miLLa quingenti
pedites, duo milia septingenti equites et tantadem prope civium
sociorumque pars caesi dicuntur; in his ambo consulum quaestores,
L. Atilius et L. Furius Bibaculus, et undetriginta tribuni militum,
consulares quidam praetoriique et aedilicii — inter eos Cn. Servilium
201

Geminum et M. Minucium numerant, qui magister equitum priore
anno aliquot annis ante consul fuerat, — octoginta praeterea aut
senatores aut qui eos magistratus gessissent, unde in senatum legi
deberent, cum sua voluntate milites in legionibus facti essent. Capta
eo proelio tria milia peditum et equites mille et quingenti dicuntur.

POMPONIUS MELA
МЕЛА
POMPONIUS MELA
Помпоний Мела написал свой небольшой географический
трактат De chorographia (О географии) в середине I в. н. э. Это
первый в римской литературе дошедший до нас чисто
географический труд, содержащий полное описание всего известного в то
время мира. Публикуемые ниже части трактата дают общую
картину мира, сложившуюся в сознании образованного
римлянина, и описание Северо-Восточной Европы.
DE CHOROGRAPHIA
О ГЕОГРАФИИ
LIBER I
Вступление
1. Orbis situm dicere aggredior, impeditum opus et facundiae
minime capax (constat enim fere gentium locarumque nominibus et
eonim perplexo satis ordine, quem persequi longa est magis quam
benigna materia), verum aspici tamen cognoscique dignissimum, et
quod, si non ope ingenii orantis, at ipsa sui contemplatione pretium
operae attendentium absolvat.
2. Dicam autem alias plura et exactius, nunc ut quaeque erunt
clarissima et strictim. Ac primo quidem quae sit forma totius, quae
maximae partes, quo singulae modo sint atque habitentur expediam,
deinde rursus oras omnium et litora ut intra extraque sunt, atque ut
ea subit ac circumluit pelagus, additis quae in natura regionum
incolarumque memoranda sunt. Id quo facilius sciri possifc atque
accipi, paulo altius summa repetetur.
Общее описание Земли.
Земля как шар. Теория широтных зон.
Земля окружена океаном
3. Omne igitur hoc, quidquid est cui mimdi caelique nomen
indidimus, unum id est et uno ambitu se cunctaque amplectitur.
Partibus differt; unde sol oritur oriens nuncupatur aut ortus, quo
demergitur occidens vel occasus, qua decurrit meridies, ab adversa
parte septentrio.
203

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
4. Huic medio terra sublimis cingitur undique mari, eodemque in
duo latera quae hemisphaeria nominant ab oriente divisa ad occasum
zonis quinque distinguitur. Mediam aestus infestat, frigus ultimas;
reliquae habitabiles paria agunt anni tempora, verum non pariter.
Antichthones alteram, nos alteram incolimus. Illius situs ob ardorem
intercedentis plagae incognitus, huius dicendus est.
5. Haec ergo ab ortu porrecta ad occasum, et quia sic iacet
aliquanto quam ubi latissima est longior, ambitur omnis oceano,
quattuorque ex eo maria recipit; unum a septentrione, a meridie duo,
quartum ab occasu. Suis locis illa referentur.
Описание Средиземного (Нашего) моря.
Трехчленное деление Земли
6. Нос primum angustum пес amplius decem milibus passuum
patens terras aperit atque intrat. Tum longe lateque diffusum abigit
vaste cedentia litora, iisdemque ex diverso prope coeuntibus adeo in
artum agitur ut minus mille passibus pateat. Inde se rursus sed
modice admodum laxat, rursusque etiam quam fuit artius exit in
spatium. Quo cum est acceptum, ingens itenim et magnae paludi
ceterum exiguo ore coniungitur. Id omne qua venit quaque
dispergitur nno vocabulo Nostrum таге dicitur.
7. Angustias introitumque venientis nos fretum, Graeci porth-
mon appellant. Qua diffunditur alia alliis locis cognomina acceptat.
Ubi primum se artat, Hellespontus vocatur, Propontis ubi expandit,
ubi itenim pressit Thracius Bosphorus, ubi iterum effudit Pontus
Euxinus, qua paludi committitur Cimmerius Bosphorus, palus ipsa
Maeotis.
8. Нос mari et duobus inclutis amnibus, Tanai atque Nilo, in tres
partes universa dividitur. Tanais a septentrione ad meridiem ver-
gens, in mediam fere Maeotida defluit; et ex diverso Nilus in
pelagus. Quod terrarum iacet a freto ad ea flumina ab altero latere
Africam vocamus, ab altero Europen; ultra quicquid est, Asia est.
Описание Восточной Европы.
Меотида (Азовское море) и Танаис (Дон)
114. Oram quae а Bosphoro ad Tanain usque deflectitur Maeotici
incolunt, Thatae, Sirachi, Phicores et ostia fluminis proximi Ixama-
tae. Apud eos easdem artes feminae quas viri exercent, adeo ut ne
militia quidem vacent. Viri pedibus merent sagittisque depugnant,
illae equestre proelium ineunt nec ferro dimicant, sed quos laqueis
intercepere trahendo conficiunt. Nubunt tamen, verum ut nubilea
habeantur non in aetate modus est; nisi quae hostem interemere vir-
gines manent.
204

POMPONIUS MELA
115. Ipse Tanais ex Riphaeo monte deiectus adeo praeceps ruit,
ut cum vicina flumina, tum Maeotis et Bosphorus tum Ponti aliqua
brumali rigore durentur, solus aestus hiememque iuxta ferens idem
semper et sui similis incitatusque decurrat.
116. Ripas eius Sauromatae et ripis haerentia possident, una gens
aliquot populi et aliquot nomina. Primi Maeotidae Gynaecocratu-
menoe regna Amazonum, fecundos pabulo at alia steriles nudosque
campos tenent. Budini Gelonion urbem ligneam habitant. Iuxta
Thyssagetae Turcaeque vastas silvas occupant alunturque venando.
117. Tum continuis rupibus late aspera et deserta regio ad
Aremphaeos usque permittitur. His iustissimi mores, nemora pro
domibus, alimenta bacae, et feminis et maribus nuda sunt capita.
Sacri itaque habentur, adeoque ipsos nemo de tam feris gentibus
violat, ut aliis quoque ad eos confugisse pro asylo sit. Ultra surgit
mons Riphaeus ultraque eum iacet ora quae spectat oceanum.
Карта мира по Помпонию Меле
205

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
LIBER II
Север Восточной Европы. Золото грифов. Скифы
1. Asiae in Nostrum таге Tanainque vergentis quem dixi finis ac
situs est, ac per eundem amnem in Maeotida remeantibus ad
dexteram Europa est, modo sinlstro latere irmavigantium apposita.
Inde Riphaeis montibus proxuma, — et huc enim pertinent, —
cadentes assidue nives adeo invia efficiunt, ut ultra ne visum quidem
intendentium admittant. Deinde est regio ditis admodum soli,
inhabitabilis tamen, quia grypi, saevum et pertinax ferarum genus,
aurum terra penitus egestum mire amant mireque custodiunt, et sunt
infesti attingentibus.
2. HominUm primi sunt Scythae, Scytharumque quis singuli oculi
esse dicuntur Arimaspoe, ab eis Essedones usque ad Maeotida. Huius
flexum Buces amnis secat. Agathyrsi et Sauromatae ambiunt; quia
pro sedibus plaustra habent dicti Amaxobioe. Obliqua tunc ad
Bosphorum plaga excurrens Ponto ac Maeotide includitur.
Народы К^ыма
3. In Paludem vergentia Satarchae tenent, in Bosphorum
Cimmerica oppida Murmecion, Panticapaeon, Theodosia, Hermisium,
in Euxinum таге Taurici. Super eos sinus portuosus et ideo Calos
limen appellatus promunturiis duobus includitur. Alterum Criu
metopon vocant, Carambico quod in Asia diximus par et adversum,
Parthenion alterum. Oppidum adiacet Cherronesus, a Diana, si
creditur, conditum, et nymphaeo specu, quod in arce eius nymphis
sacratum est, maxime illustre.
4. Subit tum ripam таге, et donec quinque milium passuum
spatio absit a Maeotide, refugentia usque subsequens litora, quod
Satarchae et Taurici tenent paene insulam reddit. Quod inter
Paludem et sinum est Taphrae nominantur, sinus Carcinites. In eo
urbs est Carcine, quam duo flumina Gerrhos et Ypacares uno ostio
effluentia attingnnt, verum diversis fontibus et aliunde delapsa. Nam
Gerrhos inter Basilidas et Nomadas, Ypacares per Nomadas
evolvitur.
Ахилл в Северном Причерноморье
5. Silvae deinde sunt, quas maximas hae terrae ferunt, et Panti-
capes, qui Nomadas Georgosque disterminat. Terra tum longe
dlstenta tenni radice litori annectitur, post spatiosa modice paulatim
se ipsa fastigat, et quasi in mucronem longa colligens latera facie
206

POMPONIUS MELA
positi ensis affecta est. Achilles infesta classe таге Ponticum
ingressus ibi ludicro certamine celebrasse victoriam, et, cum ab
armis quies erat, se ac suos cursu exercitavisse memoratur. Ideo
dicta est Dromos Achilleos.
Борисфен (Днепр) и Гипанис (Южный Буг)
6. Tum Borysthenes gentem sui nominis alluit, inter Scythiae
amnes amoenissimus, turbidis aliis liquidissimus defluit, placidior,
quam ceteri potarique pulcherrimus. Alit laetissima pabula mag-
nosque pisces, quibus et optimus sapor et nulla ossa sunt. Longe
venit, ignotisque ortus e fontibus, quadraginta dierum iter alveo
stringit, tantoque spatio navigabilis secundum Borysthenidam et
Olbian, Graeca oppida, egregitur.
7. Callipidas Hypanis includit. Ex grandi palude oritur, quam
matrem eius accolae appellant, et diu qualis natus est defluit.
Tandem non longe a mari ex parvo fonte, cui Exampaeo cognomen
est, adeo amaras aquas accipit, ut ipse quoque iam sui dissimilis et
non dulcis hinc defluat. Asiaces proximus inter Callippidas
Asaicasque descendit. Hos ab Histricis Туга separat; surgit in
Neuris, qua exit sui nominis oppidum attingit.
Дунай
8. At ille, qui Scythiae populos a sequentibus dirimit, apertis in
Germania fontibus, alio quam desinit nomine exoritur. Nam per
immania magnarum gentium diu Danuvius est, deinde aliter eum
appellantibus accolis fit Hister, acceptisque aliquot amnibus, ingens
iam et eorum, qui in Nostrum таге decidunt, tantum Nilo minor,
totidem quot ille ostiis, sed tribus tenuibus, reliquis navigabilibus
effluit.
Нравы и обычаи скифских племен
9. Ingenia cultusque gentium differunt. Essedones funera
parentium laeti et victimis ac festo coitu familiarium celebrant.
Corpora ipsa laniata et caesis pecorum visceribus immixta epulando
consumunt. Capita ubi fabre expolivere, auro vincta pro poculis
gerunt. Haec sunt apud eos ipsos pietatis ultima officia.
10. Agathyrsi ora artusque pingunt, ut quique maioribus
praestant, ita magis aut minus: ceterum isdem omnes notis et sic ut
ablui nequeant. Satarchae auri argentique, maximarum pestium,
ignari vice renim commercia exercent, atque ob saeva hiemis
admodum assiduae, demersis in humum sedibus, specus aut suffossa
habitant, totum bracati corpus, et nisi qua vident etiam ora vestiti.
207

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
11. Tauri Iphigeniae et Orestis adventu maxime memorati
immanes sunt moribus, immanemque famam habent solere pro
victimis advenas caedere. Basilidis ab Hercule et Echidna generis
principia sunt, mores regii, arma tantum sagittae. Vagi Nomades
pecorum pabula sequuntur, atque, ut illa durant, ita diu statam
sedem agunt. Colunt Georgi exercentque agros. Asiacae furari quid
sit ignorant, ideoque nec sua custodiunt nec aliena contingunt.
12. Interius habitantium ritus asperior, et incultior regio est.
Bella caedesque amant, mosque est bellantibus, cruorem eius, quem
primum interemerunt, ipsis ex vulneribus ebibere. Ut quisque plures
interemerit, ita apud eos habetur eximius; ceterum expertem esse
caedis inter opprobria vel maximum. Ne foedera quidem incruenta
sunt; sauciant se, qui paciscuntur, exemptumque sanguinem, ubi
permiscuere, degustant. Id putant mansurae fidei pignus certis-
simum.
13. Inter epulas, quot quisque interfecerit, laetissima et
frequentissima mentio, binisque poculis, qui plurimos rettulere,
perpotant. Is inter iocantis honos praecipuus est. Pocula ut Essedones
parentium, ita inimicissimorum capitibus expoliunt.
14. Apud Anthropophagos ipsae etiam epulae visceribus humanis
apparantur. Geloni hostium cutibus equos seque velant, illos reliqui
corporis, se capitum. Melanchlaenis atra vestis et ex ea nomen,
Neuris statum singulis tempus est, quo si velint in lupos, iterumque
in eos, qui fuere, mutentur. Mars omnium deus; ei pro simulacris
enses et cinctoria dedicant, hominesque pro victumis feriunt. Terrae
late patent, et ob excedentia ripas suas plerumque flumina nusquam
non ad pabula fertiles, alicubi usque eo steriles ad cetera, ut qui
habitant lignorum egentes ignes ossibus alant.
Острова в Черном море
98. Paucae [sc. insulae] et in Ponto. Leuce Borysthenis ostio
obiecta, parva admodum, et quod ibi Achilles situs est, Achillea
cognomine. Non longe a Colchis Aria, quae Marti consecrata, ut
fabulis traditur, tulit aves cum summa clade advenientium pinnas
quasi tela iaculatas. Sex sunt inter Histri ostia: ex his Рейсе
notissima et maxima...
LIBER III
Описание Сарматии
33. Sarmatia intus quam ad таге latior, ab his, quae sequuntur,
Vistula amne discreta, qua retro abit usque ad Histrum flumen
208

immittitur. Gens habitu armisque Parthicae proxima, verum ut caeli
asperioris, ita ingenii.
34. Non se urbibus tenent et ne statis quidem sedibus. Ut
invitavere pabula, ut cedens, ut sequens hostis exegit, ita res opesque
secum trahentes semper castra habitant; bellatrix, libera, indomita,
et usque eo immanis atque atrox, ut feminae etiam bella cum viris
ineant, atque ut habiles sint, natis statim dextra aduritur mamma,
inde expedita in ictus manus, quae exeritur, virile fit pectus.
35. Arcus tendere, equitare, venari puellaria pensa sunt; ferire
hostem adultarum stipendium est, adeo ut non percussisse pro
flagitio habeatur, sitque eis poenae virginitas.
Обычаи гипербореев
36. Inde Asiae confinia, nisi ubi perpetuae hiemes sedent et
intolerabilis rigor, Scythici populi incolunt, fere omnes et in unum
Belcae appellati. In Asiatico litore primi Hyperborei super aquilonem
Riphaeosque montes sub ipao siderum cardine iacent; ubi sol non
cotidie, ut nobis, sed primum verno aequinoctio exortus, autumnali
demum occidit; ideo sex mensibus dies et totidem aliis nox usque
continua est.
37. Terra angusta aprica per se fertilis. Cultores iustissimi et
diutius, quam ulli mortalium et beatius vivunt. quippe festo semper
otio laeti non bella novere, non iurgia, sacris operati maxime
Apollinis, quorum primitias Delon misisse initio per virgines suas,
deinde per populos subinde tradentes ulterioribus, moremque eum diu
et donec vitio gentium temeratus est servasae referuntur. Habitant
lucos silvasque, et ubi eos vivendi satietas magis quam taedium cepit,
hilares redimiti sertis semet ipsi in pelagus ex certa rupe praecipites
dant. Id eis funus eximium est.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
СЕНЕКА СТАРШИЙ
LUCIUS ANNAEUS SENECA MAIOR
Луций Анней Сенека Старший (ок. 55 г. до н. э. — ок. 40 г.
н. э.) — отец знаменитого философа Сенеки (Младшего) — был
родом из испанской Кордубы. Его перу принадлежат дошедшие до
нас сборники "Контроверзий" и "Свазорий" — записи бесед
римских и греческих риторов, в которых обсуждались те или иные
случаи (часто выдуманные) из судебной практики. В "Контровер-
зиях" приводятся противоположные оценки разных юридических
ситуаций, в "Свазориях" — увещевательные речи. Для нас эти
сборники — ценный источник по ораторскому искусству периода
ранней Империи.
Помещенный ниже сюжет представляет собой краткий
конспект одной контроверзий.
CONTROVERSIAE
КОНТРОВЕРЗИЙ
X. 5. PARRHASIUS ЕТ PROMETHEUS
ПАРРАСИЙ И ПРОМЕТЕЙ
Rei publicae laesae sit actio.
Parrhasius, pictor Atheniensis, cum Philippus captivos Olynthios
venderet, emit unum senem; Athenas perduxit, deinde torsit; ad
exemplar torti Promethea pinxit. Olynthius in tormentis periit. Ille
in templo Minervae tabulam posuit. Accusatur laesae rei publicae.
Senex abstractus a liberis super exustae patriae cinerem stetit; ad
figurandum Promethea satis tristis est. Nemo, ut naufragium pinge-
ret, mersit hominem. Ultima Olynthii deprecatio fuit: "redde me
Philippo". "Servus, inquit, meus fuit". Putes Philippum loqui.
Aedem Minervae sic fugimus tamquam castra Macedonum. "Parum,
inquit, tristis est". Aliquis Olynthius parum tristis est? Vis, Parrha-
si, tristem videre? duc illum ad Olynthum iacentem; scis certe, quam
tristem emeris. Olynthiis urbem aperuimus, templa praeclusimus?
Nemo Olynthius tortus esset, si omnes illos Macedones emissent?
"Torqueatur": hoc nec sub Philippo. "Moriatur": hoc nec sub Iove.
210

Sic iste hospitalis Olynthio fuit? Нос Promethea est facere, non
pingere. "Emi", — inquit. Immo, si Atheniensis es, redemisti. In isto
templo pro Olynthiis vota suscepimus. Ille carnifex Graeciae istum
tamen non amplius quam vendidit. Senex longa miseriarum tabe
confectus et tam tristis, quam si iam tortus esset. Quemcumque
praeco flentem viderat, agnoscebat emptorem. Vereor, ne quis, cum
audierit Olynthii verbera, tormenta, ignes, queri me de Philippo
putet. Si isti creditis, iratum Iovem imitatus est, si nobis, iratum
vicit Philippum. Tantum patiendum est pingente Parrhasio, quantum
irato Iove. Miserrime senex, aliquis fortassis ex servis tuis felicius
servit. Si ad succurendum profectus es, queror, quod unum emisti, si
ad torquendum, queror, quod ullum. Statuitur ex altera parte
Parrhasius cum coloribus, ex altera tortor cum ignibus: dubium est,
inter ista Parrhasius studiosus pingat an saeviat. Producitur respi-
ciens patriam senex: placuit Parrhasio vultus infelix; Olynthius
aliquid habuifc-Promethei simile etiam ante tormenta. Ignis, tormen-
ta, fermm: officina haec pictoris an Philippi est?
Орел, терзающий Прометея. С античной вазы
Pars altera. Numquam unius malo publica fama corrumpitur;
solidior est opinio Atheniensium, quam ut labefactari tormentis
captivi possit. "Laesisti, — inquit, — rem publicam, quod hanc
picturam in templo posuisti". Laedunt rem publicam qui aliquid illi
auferunt, non qui adiciunt. Peccaverunt ergo recipiendo tabulam
etiam sacerdotes. Cur tamen non reciperent? Deorum crimina in
templis picta sunt. Multum semper artibus licuit: medici, ut vim
ignotam morbi cognoscerent, viscera hominum resciderant.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ЦЕЛЬС
AULUS CORNELIUS CEUSUS
Авл Корнелий Цельс, живший во времена Тиберия (I пол. I в.
н. э.), оставил классический труд по медицине в шести частях,
который служит для нас почти единственным источником по
истории античной медицины со времен Гиппократа. Здесь вы
познакомитесь с фрагментами труда Цельса, содержащими экскурс в
историю медицины, советы, как сохранить здоровье, а также описание
лихорадки и способов ее лечения.
DE MEDICINA
О МЕДИЦИНЕ
PROOEMIUM
ВВЕДЕНИЕ
Из истории медицины
Ut alimenta sanis corporibus Agricultura, sic sanitatem aegris
Medicina promittit. Haec nusquam quidem non est siquidem etiam
inperitissimae gentes herbas aliaque prompta in auxilium vulnerum
morborumque novenint. Venim tamen apud Graecos aliquanto magis
quam in ceteris. nationibus exculta est, ac ne apud hos quidem а
prima origine, sed paucis ante nos saeculis. Ut pote cum vetustis-
simus auctor Aesculapius celebretur, qui quoniam adhuc rudem et
vulgarem hanc scientiam paulo subtilius excoluit, in deorum
numerum receptus est. Huius deinde duo filii Podalirius et Machaon
bello Troiano ducem Agamemnonem secuti non mediocrem opem
commilitonibus suis attulerunt; quos tamen Homerus non in
pestilentia neque in variis generibus morborum aliquid adtulisse
auxilii, sed vulneribus tantummodo ferro et medicamentis mederi
solitos esse proposuit. Ex quo apparet has partes medicinae solas ab
iis esse tentatas, easque esse vetustissimas. Eodem vero auctore disci
potest morbos tum ad iram deorum immortalium relatos esse, et ab
iisdem opem posci solitam...
Ergo etiam post eos, de quibus rettuli, nulli clari viri medicinam
exercuerunt, donec maiore studio litterarum disciplina agitari coepit;
quae ut animo praecipue omnium necessaria, sic corpori inimica est.
212

AULUS CORNELIS CELSUS
Primoque medendi scientia sapientiae pars habebatur, ut et morbo-
rum curatio et renim naturae contemplatio sub iisdem auctoribus
nata sit: scilicet iis hanc maxime requirentibus, qui corponim
suorum robora inquieta cogitatione nocturnaque vigilia minuerant.
Ideoque multos ex sapientiae professoribus peritos eius fuisse acci-
pimus, clarissimos vero ex iis Pythagoran et Enpedoclen et Democri-
tum.
Huius autem, ut quidem
crediderunt, discipulus Hippo-
crates Cous, primus ex omnibus
memoria dignus, a studio sa-
pientiae disciplinam hanc вера-
га vit, vir et arte et facundia
insignis. Post quem Diocles
Carystius, deinde Praxagoras et
Chrysippus, tnm Herophilus et
Erasistratus sic artem hanc
exercuerunt, ut etiam in diver-
sas curandi vias processerint.
Iisdem temporibus in tres
partes medicina diducta est, ut
una esset quae victu, altera
quae medicamentis, tertia quae
manu mederetur. Primam Aiai-
TTixncriv, secundam Фосрцатт-
iofv, tertiam Xeipcopyiav Graeci
nominanint... Quoniam autem
ex tribus medicinae partibus ut
difficillima, sic etiam clarissi-
ma est ea, quae morbis mede-
tur, ante omnia de hac dicen.
dum est...
LIBER I
Образ жизни здорового
человека
213
Асклепий. Античная статуя
1. Sanus homo, qui et bene
valet et suae spontis est, nullis
obligare se legibus debet, ac neque medico neque iatroalipta egere.
Jlunc oportet varium habere vitae genus: modo ruri esse, modo in

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
urbe, saepiusque in agro; navigare, .venari, quiescere interdum, sed
frequentius se exercere; siquidem ignavia corpus hebetat, labor
firmat, illa maturam senectutem, hic longam adulescentiam reddit.
Prodest etiam interdiun balineo, interdum aquis frigidis uti;
modo ungui, modo id ipsum neglegere; nullum genus cibi fugere, quo
populus utatur; interdum in convictu esse, interdum ab eo se retrahe-
re; modo plus iusto, modo non amplius adsumere; bis die potius quam
semel cibum capere, et semper quam plurimam, dummodo hunc
concoquat.
Sed ut huius generis exercitationes cibique necessariae sunt, sic
athletici supervacui: nam et intermissus propter civiles aliquas
necessitates ordo exercitationis corpus adfligit, et ea corpora, quae
more eorum repleta sunt, celerrime et senescunt et aegrotant...
На приеме у зубного врача. Античный рельеф
2. At imbecillis, quo in numero magna pars urbanorum omnesque
paene cupidi litterarum sunt, observatio maior necessaria est, ut,
quod vel corporis vel loci vel studii ratio detrahit, cura restituat...
Habitare vero aedificio lucido, perflatum aestivum, hibernum solem
habente; cavere meridianum solem, matutinum et vespertinum fri-
gus, itemque auras fluminum atque stagnonim; minimeque nubilo
caelo soli aperienti se committere, ne modo frigus, modo calor
moveat...
LIBER III
О лихорадке (температуре)
10. Considerandum est etiam, febresne solae sint, an alia quoque
his mala accedant, id est, num caput doleat, num lingua aspera, num
praecordia intenta sunt.
214

Si capitis dolores sint, rosam cum aceto miscere oportet et in id
ingerere; deinde habere duo pittacia, quae frontis latitudinem
longitudinemque aequent, ex his invicem alterum in aceto et rosa
habere, alterum in fronte; aut intinctam iisdem lanam sucidam
inponere. Si acetum offendit, pura rosa utendum est; si rosa ipsa
laedit, oleo acerbo. Si ista parum iuvant, teri potest vel iris arida vel
nuces amarae vel quaelibet herba ex refrigerantibus; quorum
quidlibet ex aceto inpositum dolorem minuit, sed magis aliud in alio.
Iuvat etiam panis cum papavero iniectus, vel cum rosa, cerussa
spumave argenti. Olfacere quoque serpullum vel anethum non
alienum est.
At si in praecordiis inflammatio et dolor est, primo
superimponenda sunt cataplasmata reprimentia, ne, si calidiora
fuerint, plus eo materiae concurrat; deinde si prima inflammatio se
remisit, tum demum ad calida et humida veniendum est, ut ea, quae
remanserunt, discutiant. Notae vero inflammationis sunt quattuor:
rubor et tumor cum calore et dolore...

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
АПИЦИЙ
MARCUS GAVIUS APICIUS
Марк Гавий Апиций, живший в правление Тиберия (I пол. I в.
н. э.), будучи весьма богатым человеком, прославился своими
экстравагантными кулинарными пристрастиями. Многим блюдам
он дал свое имя, многими приправами, им изобретенными,
обогатил кулинарное искусство, многие термины современной кухни
восходят к его кулинарному и литературному творчеству. Книга
Апиция "О кулинарном деле" переведена на многие европейские
языки, его рецепты и сейчас используются для приготовления
"римских" блюд. Ниже приводятся несколько рецептов Апиция.
DE RE COQUINARIA
О КУЛИНАРНОМ ДЕЛЕ
IV. 167. Minutal Apicianum [sic facies]:
Oleum, liquamen, vinum, porrum capitatum, mentam, pisciculos,
esiciola minuta, testiculos caponum, glandulas porcellinas, haec
omnia in se coquantur. Teres piper, ligusticum, coriandrum viridem
vel semen, suffundis liquamen, adicies mellis modicum et ius de suo
sibi, vino et melle temperabis. Facies ut ferveat. Cum ferbuerit,
tractam confringes, obligas, coagitas, piper aspergis et inferes.
***
VIII. 373. Porcellum Vitellianum [sic facies]:
Porcellum ornas quasi aprum, sale asperges, in furno assas.
Adicies in mortarium piper, ligusticum, suffundes liquamen, vino et
passo temperabis; in caccabo cum olei pusillum ferveat. Et porcellum
assum iure asperges ita ut sub cute ius recipiat.
***
VIII. 389. Leporem ex suo iure [sic facies]:
Leporem curas, exossas, ornas, mittes in caccabo, adicies oleum,
liquamen, cocturam, fasciculum porri, coriandrum, anetum. Dum
coquitur, adicies in mortarium piper, ligusticum, cuminnm, coriand-
ri semen, laseris radicem, cepam aridam, mentam, rutam, apii semen,
fricabis, suffundes liquamen, adicies mel, ius de suo sibi, defrito,
216

aceto temperabis. Faciea ut ferveat. Cum ferbuerit, amulo obligabis.
Exornas, ius perfundes, piper asperges et inferes.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
СЕНЕКА
LUCIUS ANNAEUS SENECA
Луций Анней Сенека (4 — 65 гг.
н. э.) — знаменитый философ и автор
поэтических драм. Будучи воспитателем
и наставником Нерона, к концу жизни
настолько разошелся с ним, что был
принужден Нероном к самоубийству.
Наиболее известны и читаемы его 124
этико-философские письма, обращенные
к его другу Луцилию, где
пропагандируются стоические воззрения. Кроме
отрывка из одного письма, ниже
публикуются фрагменты из трагедий "Тро-
янки" и "Октавия". Последняя, в
которой действующими лицами выступают
Нерон и сам Сенека, долгое время
приписывалась философу, но, по всей види-
AD LUCILIUM EPISTULAE MORALES
НРАВСТВЕННЫЕ ПИСЬМА К ЛУЦИЛИЮ
I
О быстротечности времени
Seneca Lucilio suo salutem.
Ita fac, mi Lucili, vindica te tibi, et tempus, quod ad huc aut
auferebatur, aut subripiebatur, aut excidebat, collige et serva.
Persuade tibi hoc sic esse, ut scribo; quaedam tempora eripiuntur
nobis, quaedam subducuntur, quaedam effluunt. Turpissima tamen
est iactura, quae per neglegentiam fit. Et si volueris attendere,
maxima pars vitae elabitur male agentibus, magna nihil agentibus,
tota vita aliud agentibus. Quem mihi dabis, qui aliquod pretium
tempori ponat, qui diem aestimet, qui intellegat se cotidie mori? In
218
Портрет Сенеки
мости, ему не принадлежит.

hoc enim fallimur, quod mortem prospicimus: magna pars eius iam
praeteriit. Quidquid aetatis retro est, mors tenet. Fac ergo, quod
facere te scribis, omnes horas complectere: sic fiet, ut minus ex
crastino pendeas, si hodierno manum inieceris. Dum differtur, vita
transcurrit. Omnia, Lucili, aliena sunt, tempus tantum nostrum est...
TROADES
ТРОЯНКИ
[Сцена представляет собой лагерь греков на фоне
разрушенной Трои]
Hecuba
Quicumque regno fidit et magna potens
Dominatur aula nec leves metuit deos
Animumque rebus credulum laetis dedit,
Me videat et te, Troia: non umquam tulit
Documenta fors maiora, quam fragili loco
Starent superbi. Columen eversum occidit
Pollentis Asiae, caelitum egregius labor;
Ad cuius arma venit et qui frigidum
Septena Tanain ora pandentem bibit
Et qui renatum primus excipiens diem
Tepidum rubenti Tigrin inmiscet mero,
Et quae vagos vicina prospiciens Scythas
Ripam catervis Ponticam viduis ferit,
Excisa ferro est; Pergamum incubuit sibi.
En alta muri decora congestis iacent
Tectis adusti; regiam flammae ambiunt
Omnisque late fumat Assaraci domus.
Non prohibet avidas flamma victoris manus:
Diripitur ardens Troia. Nec caelum patet
Undante f umo: nube ceu densa obsitus
Ater favilla squalet Iliaca dies.
Stat avidus irae victor et lentum Ilium
Metitur oculis ac decem tandem ferus
Ignoscit annis; horret afflicta quoque,
219

Victamque quamvis videat, haut credit sibi
Potuisse vinci. Spolia populator rapit
Dardania; praedam mille non capiunt rates.
Падение Трои. С греческой вазы
Testor deorum numen adversum mihi,
Patriaeque cineres teque rectorem Phrygum
Quem Troia toto conditum regno tegit,
Tuosque manes quo stetit stante Ilium,
Et vos meonim liberum magni greges,
Umbrae minores: quicquid adversi accidit,
Quaecumque Phoebas ore lymphato furens
Credi deo vetante praedixit mala,
Prior Hecuba vidi gravida nec tacui metus
Et vana vates ante Cassandram fui.
Non cautus ignes Ithacus aut Ithaci comes
Nocturnus in vos sparsit aut fallax Sinon:
Meus ignis iste est, facibus ardetis meis.
Sed quid ruinas urbis eversae gemis,
Vivax senectus? Respice infelix ad hos
Luctus recentes: Troia iam vetus est malum.

Vidi execrandum regiae caedis nef as
Ipsasque ad aras maius admissum scelus
Aeacidis armis, cum ferox, scaeva manu
Coma reflectens regium torta caput,
Alto nefandum vulneri ferrum abdidit;
Quod penitus actum cum recepisset libens,
Ensis senili siccus e iugulo redit.
Placare quem non potuit a caede effera
Mortalis aevi cardinem extremum premens
Superique testes sceleris et quoddam sacrum
Regni iacentis? Ille tot regum parens
Caret sepulcro Priamus et flamma indiget
Ardente Troia. Non tamen superis sat est:
Dominum ecce Priami nuribus et natis legens
Sortitur urna; praeda quem vilis sequar?
Hic Hectoris coniugia despondet sibi,
Hic optat Heleni coniugem, hic Antenoris;
Nec deest tuos, Cassandra, qui thalamos petat.
Mea sors timetur, sola sum Danais metus.
Lamenta cessant? Turba, captivae, mea,
Ferite palmis pectora et planctus date
Et iusta Troiae facite. Iamdudum sonet
Fatalis Ide, iudicis duri domus.
***
OCTAVIA
ОКТАВИЯ
Scaena Romae, in principis aedibus,
anno u.c. DCCCXV (=62 г. н. э.)
NERO: Perage imperata: mitte, qui Plauti mihi
Sullaeque caesi referat abscisum caput.
PRAEFECTUS: Iussa haud morabor: castra confestim peto.
SENECA: Nihil in propinquos temere constitui decet.
NERO: Iustum esse facile est cui vacat pectus metu.
SENECA: Magnum timoris remedium clementia est.
NERO: Extinguere hostem maxima est virtus ducis.
SENECA: Servare cives maior est patriae patri.
NERO: Praecipere mitem convenit pueris senem.
SENECA: Regenda magis est fervida adolescentia.
221

NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
Aetate in hac sat esse consilii reor.
Ut facta superi comprobent semper tua.
Stulte verebor, ipse cum faciam, deos.
Нос plus verere quod licet tantum tibi.
Fortuna nostra cuncta permittit mihi.
Crede obsequenti parcius: levis est dea.
Inertis est nescire quid liceat sibi.
Id facere laus est quod decet, non quod licet.
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
SENECA:
NERO:
Нерон. Античный портрет
Calcat iacentem vulgus.
Invisum opprimit.
Ferrum tuetur principem.
Melius fides.
Decet timeri Caesarem.
At plus diligi.
Metuant necesse est —
Quidquid exprimitur grave est.
Iussisque nostris pareant.
Iusta impera.
Statuam ipse.
Quae consensus efficiat rata.
Despectus ensis faciet.
Нос absit nefas.
An patiar ultra sanguinem nostrum peti,
Invictus et contemptus et subito opprimar?
Exilia non f regere summotos procul
Plautum atque Sullam, pertinax quorum furor
Armat ministros sceleris in caedem meam,
Absentium cum maneat etiam ingens f avor

SENECA:
In urbe nostra, qui fovet spes exulum.
Tollantur hostes ense suspecti mihi,
Invisa coniunx pereat et carum sibi
Fratrem sequatur. Quioquid excelsum est cadat.
Pulcrum eminere est inter illustres viros,
Consulere patriae, parcere afflictis, fera
Caede abstinere, tempus atque irae dare,
Orbi quietem, saeculo pacem suo.
Haec summa virtus, petitur hac caelum via.
Sic ille patriae primus Augustus parens
Complexus astra est, colitur et templis deus.
Illnm tamen Fortuna iactavit diu
Terra marique per graves belli vices,
Hostes parentis donec oppressit sui;
Tibi numen incruenta summisit suum
Et dedit habenas imperi f acili manu
Nutuque terras maria subiecit tuo.
Invidia tristis, victa consensu pio,
Cessit; senatus, equitis accensus favor;
Plebisque votis atque iudicio patrum
Tu pacis auctor, generis humani arbiter
Electus orbem tu sacra specie regis
Patriae parens: quod nomen ut serves petit
Suosque cives Roma commendat tibi.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
КВИНТИЛИАН
MARCUS FABIUS QUINTILIANUS
Марк Фабий Квинтилиан (ок. 30 — ок. 96 гг. н. э.) создал
самое обширное и всеохватывающее пособие по ораторскому
искусству. X книга этого пособия содержит краткий очерк греческой и
римской литературы. Некоторые фрагменты этой книги с оценкой
Квинтилианом Гомера, Вергилия» Лукреция, Овидия, Горация и
других римских литераторов приводятся ниже.
INSTITUTIO ORATORIA
О ВОСПИТАНИИ ОРАТОРА
LIBER X, 1
О Гомере
45... Sed nunc genera ipsa lectionum, quae praecipue convenire
intendentibus, ut oratores fiant, existimem, persequar.
46. Igitur, ut Aratus ab Iove incipiendum putat, ita nos rite
coepturi ab Homero videmur. Hic enim, quem ad modimi ex Oceano
dicit ipse amnium fontiumque cursus initium capere, omnibus
eloquentiae partibus exemplum et ortum dedit. Hunc nemo in magnis
rebus sublimitate, in parvis proprietate superaverit. Idem laetus ac
pressus, iucundus et gravis, tum copia tum brevitate mirabilis, nec
poetica modo, sed oratoria virtute eminentissimus. 47. Nam ut de
laudibus, exhortationibus, consolationibus taceam, nonne vel nonus
liber, quo missa ad Achillem legatio continetur, vel in primo inter
duces illa contentio vel dictae in secundo sententiae omnes litium ac
consiliorum explicant artes? 48. Adfectus quidem vel illos mites vel
hos concitatos nemo erit tam indoctus, qui non in sua potestate hunc
auctorem habuisse fateatur. Age vero, non utriusque operis sui
ingressu in paucissimis versibus legem prooemiorum non dico serva-
vit, sed constituit? Nam benevolum auditorem invocatione dearum,
quas praesidere vatibus creditum est, et intentum proposita rerum
magnitudine et docilem summa celeriter comprehensa facit. 49. Кат-
гаге vero quis brevius quam qui mortem nimtiat Patrocli, quis
significantius potest quam qui Curetum Aetolorumque proelium
exponit? Iam similitudines, amplificationes, exempla, digressus,
signa rerum et argumenta ceteraque genera probandi ac refutandi
224

MARCUS FABIUS QUINTILIANUS
Гомер. Античный бюст
sunt ita multa, ut etiam qui de artibus scripserunt, plurima eanim
renim testimonia ab hoc poeta petant. 50. Nam epilogus quidem quis
unquam poterit illis Priami rogantis Achillem precibus aequari?
Quid? in verbis, sententiis, figuris, dispositione totius operis nonne
humani ingenii modum excedit? Ut magni sit virtutes eius non
aemulatione, quod fieri non potest, sed intellectu sequi. 51. Verum
hic omnes sine dubio et in omni genere eloquentiae procul a se
reliquit, epicos tamen praecipue, videlicet quia clarissima in materia
simili comparatio est.
О римской литературе
85. Idem nobis per Romanos quoque auctores ordo ducendus est.
Itaque ut apud illos Homerus, sic apud nos Vergilius auspicatis-
simum dederit exordium, omnium eius generis poetanim Graecorum
nostrorumque haud dubie ei proximus. 86. Utar enim verbis iisdem,
quae ex Afro Domitio iuvenis excepi, qui mihi interroganti, quem
Homero crederet maxime accedere: "Secundus, — inquit, — est
Vergilius, propior tamen primo quam tertio"... 87. Ceteri omnes
longe sequentur. Nam Macer et Lucretius legendi quidem, sed non ut
225

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
phrasin, id est corpus eloquentiae, faciant, elegantes in sua quisque
materia, sed alter humilis, alter difficilis... 88. Ennium sicut sacros
vetustate lucos adoremus, in quibus grandia et antiqua robora iam
non tantam habent speciem, quantam religionem. Propriores alii
atque ad hoc, de quo loquimur, magis utiles. Lascivius quidem in
herois quoque Ovidius et nimium amator ingenii sui, laudandus
tamen in partibus... 90. Lucanus ardens et concitatus et sententiis
clarissimus, sed, ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis
imitandus...
93. Elegia quoque Graecos provocamus,
Папирусный текст
"Илиады". I—Пвв.
cuius mihi tersus atque elegans maxime
videtur auctor Tibullus. Sunt qui Propertium
malint. Ovidius utroque lascivior, sicut duri-
or Gallus. Satura quidem tota nostra est, in
qua primus insignem laudem adeptus Lucili-
us quosdam ita deditos sibi adhuc habet
amatores, ut eum non eiusdem modo operis
auctoribus, sed omnibus poetis praeferre non
dubitent. 94. Ego quantum ab illis, tantum
ab Horatio dissentio, qui Lucilium "fluere
lutulentum" et "esse aliquid, quod tollere
possis", putat. Nam eruditio in eo mira et
libertas atque inde acerbitas et abunde salis.
Multum eo est tersior ac purus magis Нога-
Низ et, nisi labor eius amore, praecipuus. Multum et verae gloriae
quamvis uno libro Persius meruit... 96. At lyricorum idem Horatius
fere solus legi dignus. Nam et insurgit aliquando et plenus est iucun-
ditatis et gratiae et varius figuris et verbis felicissime audax. ...
101. At non historia cesserit Graecis. Nec opponere Thucydidi
Sallustium verear, nec indignetur sibi Herodotus aequari T. Livium,
cum in narrando mirae iucunditatis clarissimique candoris, tum in
contionibus supra quam enarrari potest eloquentem: ita quae dicun-
tur omnia cum rebus, tum personis accomodata sunt. Adfectus
quidem praecipueque eos, qui sunt dulciores, ut parcissime dicam,
nemo historicorum commodavit magis. 102. Ideoque immortalem
Sallustii velocitatem diversis virtutibus consecutus est. Nam mihi
egregie dixisse videtur Servilius Nonianus pares eos magis quam
similes, qui et ipse a nobis auditus est, clari vir ingenii et sententiis
creber, sed minus pressus quam historiae auctoritas postulat. ...
105. Oratores vero vel praecipue Latinam eloquentiam parem
facere Graecae possunt. Nam Ciceronem cuicumque eorum fortiter
opposuerim... 108. Nam mihi videtur M. Tullius, cum se totum ad
imitationem Graecorum contulisset, effinxisse vim Demosthenis,
copiam Platonis, iucunditatem Isocratis. 109. Nec vero quod in
226

quoque optimum fuit, studio consecutus est tantum, sed plurimas vel
potius omnes ex se ipso virtutes extulit immortalis ingenii beatissima
ubertate. Non enim "pluvias, — ut ait Pindarus, — aquas colligit,
sed vivo gurgite exundat", dono quodam providentiae genitus, in quo
totas vires suas eloquentia experiretur. 110. Nam quis docere
diligentius, movere vehementius potest? Cui tanta umquam
iucunditas adfuit?... 112. Quare non immerito ab hominibus aetatis
suae regnare in iudiciis dictus est, apud posterosvero id consecutus,
ut Cicero iam non hominis nomen, sed eloquentiae habeatur...
114. С vero Caesar si foro tantum vacasset, non alius ex nostris
contra Ciceronem nominaretur. Tanta in eo vis est, id acumen, ea
concitatio, ut illum eodem animo dixisse, quo bellavit, appareat:
exornat tamen haec omnia mira sermonis, cuius proprie studiosus
fuit, elegantia.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ПЛИНИЙ СТАРШИЙ
GAIUS PLINIUS SECUNDUS MAIOR
Гай Плиний Секунд Старший (23 — 79 гг. н. э.) принадлежит
к числу ученых энциклопедического склада и дарования. Пройдя
замечательную карьеру государственного и военного деятеля, он
написал несколько больших трудов, в том числе и исторического
характера, из которых до нас, к счастью, дошел его главный
труд — энциклопедия "Historia naturalis". "Естественная история"
Плиния сохранила для нас огромное количество сведений из всех
сфер античной науки, это свод знаний, выработанных античными
мыслителями к I в. н. э. (география, астрономия, минералогия,
искусство и т. д.). Ниже публикуются главы "Естественной
истории", посвященные наблюдениям над шарообразностью Земли.
HISTORIA NATURALIS
ЕСТЕСТВЕННАЯ ИСТОРИЯ
LIBER II
Теория шарообразности Земли
160. Est autem figura prima, de qua consensus iudicat: orbem
certe dicimus terrae globumque verticibus includi fatemur. Neque
enim absoluti orbis est forma in tanta montium excelsitate, tanta
camporum planitie, sed cuius amplexus, si cuncta linearum
conprehendantur ambitu, figuram absoluti orbis efficiat, id quod ipsa
rerum natura cogit, non isdem causis, quas attulimus in caelo.
Namque in illo cava in se convexitas vergit et cardini suo, hoc est
terrae, undique incumbit, haec ut solida ac conferta adsurgit
intumescenti similis eXtraque protenditur. Mundus in centrum
vergit, at terra exit a centro, inmensum eius globum in formam orbis
adsidua circa eam mundi volubilitate cogente.
161. Ingens hic pugna litterarum contraque vulgi, circumfundi
terrae undique homines converslsque inter se pedibus stare, et
cunctis similem esse verticem, simili modo et quacumque parte media
calcari, illo quaerente, cur non decidant contra siti, tamquam non
ratio praesto sit, ut nos non decidere mirentur illi. Intervenit
sententia quamvis indocili probabilis turbae, inaequali globo, ut si sit
figura pineae nucis, nihilo minus terram undique incoli.
228

GAIUS PLINIUS SECUNDUS MAIOR
162. Sed quid hoc refert, alio miraculo exoriente, pendere ipsam
ac non cadere nobiacum, ceu spiritus vis, mundo praesertim inclusi,
dubia sit, aut possit cadere, natura repugnante et quo cadat negante.
Nam sicut ignium sedes non est nisi in ignibus, aquarum nisi in
aquis, spiritus nisi in spiritu, sic terrae, arcentibus cunctis, nisi in
se locus non est. Globum tamen effici minim est in tanta planitie
maris camporumque. Cui sententiae adest Dicaearchus, vir in primis
eruditus, regum cura permensus montes, ex quibus altissimum prodi-
dit Pelium MCCL passuum ratione perpendiculi, nullam esse eam
portionem universae rotunditatis colligens. Mihi incerta haec videtur
coniectatio, haud ignaro quosdam Alpium vertices longo tractu nec
breviore qninquaginta milium passuum adsurgere.
Жидкость также стремится к шарообразной форме
163. Sed vulgo maxime haec pugna est, si coactam in verticem
aquarum quoque figuram credere cogatur. Atqui non aliud in rerum
natura adspectu manifestius. Namque et dependentes ubique guttae
parvis globantur orbibus et pulveri inlatae frondiumque lanugini
inpositae absoluta rotunditate cernuntur, et in poculis repletis media
maxime tument, quae propter subtilitatem umoris mollitiamque in se
residentem ratione facilius quam visu deprehenduntur. Idque etiam
magis mirum, in poculis repletis addito итоге minimo circumfluere
quod supersit, contra evenire ponderibus additis ad vicenos saepe
denarios, scilicet quia intus recepta liquorem in verticem attollant, at
cumulo eminenti infusa delabantur.
164. Eadem est causa, propter quam e navibus terra non cerna-
tur, e navium malis conspicua, ac procul recedente navigio, si quid
quod fulgeat religetur in mali cacumine, paulatim descendere videa-
tur et postremo occultetur. Denique oceanus, quem fatemur ultimum,
quanam alia figura cohaereret atque non decideret nullo ultra
margine includente? id ipsum ad miraculum redit, quonam modo,
etiamsi globetur, extremum non decidat таге. Contra quod, ut sint
plana maria et qua videntur figura, non posse id accidere, magno suo
gaudio magnaque gloria inventores Graeci subtilitate geometrica
docent.
165. Namque cum e sublimi in inferiora aquae ferantur et sit
haec natura earum confessa nec quisquam dubitet in litore ullo
accessisse eas quo longissime devexitas passa sit, procul dubio appa-
rere, quo quid humilius sit, propius a centro esse terrae, omnesque
lineas, quae emittantur ex eo ad proximas aquas, breviores fieri
quam quae ad extremum таге a primis aquis; ergo totas omnique ex
parte aquas vergere in centrum ideoque non decidere, quoniam in
interiora nitantur.
229

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Взаимосвязь суши и моря
166. Quod ita formasse artifex natura credi debet, ut, cum terra
arida et sicca constare per se ac sine итоге non posset, nec rursus
stare aqua nisi sustinente terra, mutuo implexu iungerentur, hac
sinua pandente, illa vero permeante totam, intra extra, supra infra,
venis ut vinculis discurrentibus, atque etiam in summis iugis erum-
pente, quo spiritu acta et terrae pondere expressa siphonum modo
emicat tantumque a periculo decidendi abest, ut in summa quaeque et
altissima exsiliat. Qua ratione manifestum est, quare tot fluminum
cotidiano accessu maria non crescant. Est igitur in toto suo globo
tellus medio ambitu praecincta circumfluo mari, nec argumentis hoc
investigandum, sed iam experimentis cognitum.
Наша суша со всех сторон омывается океаном
167. А Gadibus columnisque Herculis Hispaniae et Galliarum
circuitu totus hodie navigatur occidens. Septentrionalis vero oceanus
maiore ex parte navigatus est, auspiciis Divi Augusti Germaniam
classe circumvecta ad Cimbrorum promunturium et inde inmenso
mari prospecto aut fama cognito Scythicam ad plagam et итоге
nimio rigentia. Propter quod minime verisimile est illic maria
deficere, ubi umoris vis superet. Iuxta vero ab ortu ex Indico mari
sub eodem sidere pars tota vergens in Caspium таге pernavigata est
Macedonum armis Seleuco atque Antiocho regnantibus, qui et Seleu-
cida et Antiochida ab ipsis appellari voluere.
168. Et circa Caspium multa oceani litora explorata parvoque
brevius quam totus hinc aut illinc septentrio eremigatus, ut iam
coniecturae locum sic quoque non relinquat ingens argumentum
paludis Maeoticae, sive ea illius oceani sinus est, ut multos adverto
credidisse, sive angusto discreti situ restagnatio. Alio latere Gadium
ab eodem occidente magna pars meridiani sinus ambitu Mauretaniae
navigatur hodie. Maiorem quidem eius partem et orientis victoriae
Magni Alexandri lustravere usque in Arabicum sinum, in quo res
gerente C. Caesare Augusti filio signa navium ex Hispaniensibus
naufragiis feruntur agnita.
169. Et Hanno Carthaginis potentia florente circumvectus а
Gadibus ad finem Arabiae navigationem eam prodidit scripto, sicut
ad extera Europae noscenda missus eodem tempore Himilco. Praeter-
ea Nepos Cornelius auctor est Eudoxum quendam sua aetate, cum
Lathyrum regem fugeret, Arabico sinu egressum Gades usque pervec-
tum, multoque ante eum Caelius Antipater vidisse se qui navigasset
ex Hispania in Aethiopiam commercii gratia.
230

GAIUS PLINIUS SECUNDUS MAIOR
170. Idem Nepos de septentrionali circuitu tradit Quinto Metello
Celeri, Afrani in consulatu collegas, sed tum Galliae proconsuli,
Indos a rege Sueborum dono datos, qui ex India commercii causa
navigantes tempestatibus essent in Germaniam abrepti. Sic maria
circumfusa undique dividuo globo partem orbis auferunt nobis, nec
inde huc nec hinc illo pervio tractu. Quae contemplatio apta detegen-
dae mortalium vanitati poscere videtur, ut totum hoc, quicquid est,
in quo singulis nihil satis est, ceu subiectum bculis quantum sit
ostendam.
Соотношение суши и океана на планете
171. Iam primum in dimidio conputari videtur, tamquam nulla
portio ipsi decedat oceano, qui toto circumdatus medio et omnes
ceteras fundens recipiensque aquas et quicquid exit in nubes ac
sidera ipsa tot ac tantae magnitudinis pascens, quo tandem amplitu-
dinis spatio credetur habitare? Inproba et infinita debet esse tam
vastae molis possessio.
Деление Земли на климатические зоны
172. Adde quod ех relicto plus abstulit caelum. Nam cum sint
eius quinque partes, quas vocant zonas, infesto rigore et aeterno gelu
premitur omne, quicquid est subiectum duabus extremis utrimque
circa vertices, hunc, qui trionum septem vocatur, eumque, qui
adversus illi austrinus appellatur. Perpetua caligo utrobique et alieno
molliorum siderum adspectu maligna ac pruina tantum albicans lux.
Verum media terrarum, qua solis orbita est, exusta flammis et
cremata comminus vapore torretur. Circa duae tantum inter exustam
et rigentes temperantur eaeque ipsae inter se non perviae propter
incendium siderum.
Суши, на которой мог бы жить человек, совсем немного
173. Ita terrae tres partes abstulit caelum; oceani rapina in
incerto est. Sed et relicta nobis una portio haud scio an etiam in
maiore damno sit, idem siquidem oceanus infusus in multos, ut
dicemus, sinus adeo vicino accessu interna maria adlatrat, ut centum
quindecim milibus passuum Arabicus sinus distet ab Aegyptio mari,
Caspius vero CCCLXXV a Pontico, idem interfusus intrat per tot
maria, quibus Africam, Europam, Asiam dispescit, ut quantum terra-
rum occupet?
231

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Безумие — стараться войной расширить свою территорию
174. Conputetur etiamnum mensura tot fluminum, tantarum
paludium, addantur et lacus, stagna, iam elata in caelum et ardua
aspectu quoque iuga, iam silvae vallesque praeruptae et solitudines ac
mille causis deserta; detrahantur hae tot portiones terrae, immo
vero, ut plures tradidere, mundi puncto (neque enim aliud est terra
in universo): haec est materia gloria nostrae, haec sedes. Hic honores
gerimus, hic exercemus imperia, hic opes cupimus, hic tumultuamur
humanum genus, hic instauramus bella etiam civilia mutuisque
caedibus laxiorem facimus terram!
175. Et, ut publicos gentium furores transeam, haec, in qua
conterminos pellimus furtoque vicini caespitem nostro solo adfodi-
mus, ut, qui latissime rura metatus fuerit ultraque famam exegerit
adcolas, quota terrarum parte gaudeat vel, cum ad mensuram avari-
tiae suae propagaverit, quam tandem portionem eius defunctus obti-
neat?
Доказательство геоцентричности вселенной
176. Mediam esse mundi totius haut dubiis constat argumentis,
sed clarissimo aequinocti paribus horis. Nam nisi in medio esset,
aequales dies noctesque habere non posse deprehendere est dioptrae-
que vel maxime confirmant, cum aequinoctiali tempore ex eadem
linea ortus occasusque cernatur, solstitiali exortus per suam lineam,
brumali occasus. Quae accidere nullo modo possent nisi in centro
sita.
177. Tres autem circuli supra dictis zonis inplexi inaequalitates
temporum distinguunt: solstitialis a parte signiferi excelsissima
nobis ad septentrionalem plagam versus, contraque ad alium polum
brumalis, item medio ambitu signiferi orbis incedens aequinoctialis.
Reliquorum quae miramur causa in ipsius terrae figura est, quam
globo similem et cum ea aquas isdem intellegitur argumentis. Sic
enim fit haut dubie, ut nobis septentrionalis plagae sidera numquam
occidant, contra meridianae numquam oriantur, nirsusque haec illis
non cernantur, attollente se contra medios visus terranim globo.
Астрономические наблюдения в пользу шарообразности
Земли
178. Septentriones поп cernit Trogodytice et confinis Aegyptus,
пес Canopum Italia et quem vocant Berenices crinem, item quem sub
Divo Augusto cognominavere Caesaris thronon, insignes ibi stellas.
232

GAIUS PLINIUS SECUNDUS MAIOR
Adeoque manifesto adsurgens fastigium
curvatur, ut Canopus quartam fere par-
tem signi unius supra terram eminere
Alexandriae intuentibus videatur, eadem
a Rhodo terram quodammodo ipsam
stringere, in Ponto omnino non cernatur,
ubi maxime sublimis septentrio. Idem а
Rhodo absconditur magisque Alexand-
riae, in Arabia Novembri mense, prima
vigilia occultus, secunda se ostendit, in
Мегоё solstitio vesperi paulisper apparet
paucisque ante exortum arcturi diebus
pariter cum die cernitur.
179. Navigantium haec maxime cur-
sus deprehendunt, in alia adverso, in alia
prono mari, subitoque conspicuis atque
ut e freto emergentibus, quae in anfractu
pilae latuere, sideribus. Neque enim, ut
dixere aliqui, mundus hoc polo excelsiore
se attollit — aut undique cernerentur
haec sidera —, venim haec eadem qui-
busque proximis sublimiora creduntur
eademque demersa longinquis, utque
nunc sublimis in deiectu positis videtur
hic vertex, sic in illam terrae devexita-
tem transgressis illa se attollunt, resi-
dentibus quae hic excelsa fuerant, quod
nisi in figura pilae accidere non posset.
Затмения и шарообразность Земли
180. Ideo defectus solis ас lunae vespertinos orientis incolae non
sentiunt nec matutinos ad occasum habitantes, meridianos vero
serius nobis illi. Apud Arbilam Magni Alexandri victoria luna
defecisse noctis secunda hora est prodlta eademque in Sicilia
exoriens. Solis defectum Vipstano et Fonteio cos., qui fuere ante
paucos annos, factum pridie kalendas Maias Campania hora diei inter
septimam et octavam sensit, Corbulo dux in Armenia inter horam
diei decimam et undecimam prodidit visum, circuitu globi alia aliis
detegente et occultante. Quod si plana esset terra, simul omnia
apparerent cunctis noctesque non fierent inaequales; nam aeque aliis
quam in medio sitis paria duodecim horarum intervalla cernerentur,
quae nunc non in omni parte simili modo congruunt.
233
Атлант, держащий
земной шар

Ночь и день сменяются в разных местах Земли в разное время
181. Ideo пес пох .diesque, quamvis eadem, toto orbe simul est,
oppositu globi noctem aut ambitu diem adferente. Multis hoc
cognitum experimentis, in Africa Hispaniaque turrium Hannibalis,
in Asia vero propter piraticos terrores simili specularum praesidio
excitato, in quis praenuntios ignes sexta hora dlei accensos saepe
conpertum est tertia noctis a tergo ultimis vieos. Eiusdem Alexandri
cursor Philonides ex Sicyone Elin mille et ducenta stadia novem diei
confecit horis indeque, quamvis declivi itinere, tertia noctis hora
remensus est saepius. Causa, quod eunti cum sole iter erat, eundem
remeans obvium contrario praetervertebat occursu. Qua de causa ad
occasum navigantes, quamvis brevissimo die, vincnnt spatia
nocturnae navigationis, ut solem ipsum comitantes.

PUBLIUS CORNELIUS TACITUS
ТАЦИТ
PUBLIUS CORNELIUS TACITUS
Публий Корнелий Тацит (ок. 55 — 116/120 гг. н. э.) —
крупнейший римский историк; занимал ряд важных государственных
должностей (претор, консул, проконсул провинции Азия). Среди
нескольких историко-этнографических трудов главными являются
"История", описывающая события 69 — 96 гг., и "Анналы",
охватывающие период с 14 по 68 гг. Оба сочинения сохранились не
полностью. Величие Тацита как историка заключается в его
мастерстве рассказчика, умении дать впечатляющие характеристики
времени и людей, в драматическом построении повествования.
Несмотря на провозглашаемую им беспристрастность (см. ниже в
Annales, I, 1: sine ira et studio), политические симпатии и
антипатии Тацита существенно сказываются на объективности его
суждений. Ниже помещено начало тацитовых "Анналов", повествующих
о последних годах жизни Августа и воцарении Тиберия.
ANNALES
АВ EXCESSV DIVI AVGVSTI
АННАЛЫ, НАЧИНАЯ СО СМЕРТИ
БОЖЕСТВЕННОГО АВГУСТА
LIBER I
Введение
1. Urbem Romam а principio reges habuere; libertatem et
consulatum L. Brutus instituit. Dictaturae ad tempus sumebantur;
neque decemviralis potestas ultra biennium neque tribunorum
miLLtum consulare ius diu valuit. Non Cinnae, non Sullae longa
dominatio; et Pompei Crassique potentia cito in Caesarem, Lepidi
atque Antonii arma in Augustum cessere, qui cuncta discordiis
civilibus fessa nomine principis sub imperium accepit. Sed veteris
populi Romani prospera vel adversa claris scriptoribus memorata
snnt, temporibusque Augusti dicendis non defuere decora ingenia,
donec gliscente adulatione deterrerentur: Tiberii Gaique et Claudii ac
Neronis res florentibus ipsis ob metum falsae, postquam occiderant
recentibus odiis compositae sunt. Inde consilium mihi pauca de
235

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Augusto et extrema tradere, mox Tiberii principatum et cetera, sine
ira et studio, quonun causas procul habeo.
Переход от республики к принципату
2. Postquam Bruto et Cassio caesis nulla iam publica arma, Pom-
peius apud Siciliam oppressus exutoque Lepido interfecto Antonio ne
Iulianis quidem partibus nisi Caesar dux reliquus, posito triumviri
nomine consulem se ferens et ad tuendam plebem tribunicio iure
contentum, ubi militem donis, populum annona, cunctos dulcedine
otii pellexit, insurgere paulatim, munia senatus magistratuum legum
in se trahere, nullo adversante, cum ferocissimi per acies aut prosc-
riptione cecidissent, ceteri nobilium, quanto quis servitio promptior,
opibus et honoribus extollerentur ac novis ex rebus aucti tuta et
praesentia quam vetera et periculosa mallent. Neque provinciae illum
rerum statum abnuebant, suspecto senatus populique imperio ob
certamina potentium et avaritiam magistratuum, invalido legum
auxilio, quae vi ambitu, postremo pecunia turbabantur.
Август укрепляет свое господство,
готовя себе преемника
3. Ceterum Augustus subsidia dominationi Claudium Marcellum,
sororis filium, admodum adulescentem pontificatu et curuli aedilita-
te, M. Agrippam, ignobilem loco, bonum militia et victoriae socium,
geminatis consulatibus extulit, mox defuncto Marcello generum
sumpsit; Tiberium Neronem et Claudium Drusum privignos imperato-
riis nominibus auxit, integra etiam tum domo sua. Nam genitos
Agrippa Gaium ac Lucium in familiam Caesarum induxerat, necdum
posita puerili praetexta principes inventutis appellari, destinari con-
sules specie recusantis flagrantissime cupiverat. Ut Agrippa vita
concessit, L. Caesarem eimtem ad Hispanienses exercitus, Gaium
remeantem Armenia et vulnere invalidum mors fato propera vel
novercae Liviae dolus abstulit Drusoque pridem exstincto Nero solus
e privignis erat, illuc cuncta vergere: filius, collega imperii, consors
tribuniciae potestatis adsumitur omnisque per exercitus ostentatur,
non obscuris, ut antea, matris artibus, sed palam hortatu. Nam se-
nem Augustum devinxerat adeo, uti nepotem unicum, Agrippam
Postumum, in insulam Planasiam proiecerit, rudem sane bonarum
artium et robore corporis stolide ferocem, nullius tamen flagitii
compertum. At hercule Germanicum, Druso ortum, octo apud Rhe-
num legionibus imposuit adscirique per adoptionem a Tiberio iussit,
quamquam esset in domo Tiberii filius iuvenis, sed quo pluribus
munimentis insisteret.
236

PUBLIUS CORNELIUS TACITUS
Ливия. Античный портрет
237

II, AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Положение в стране
Bellum ea tempestate nullum nisi adversus Germanos supererat,
abolendae magis inf amia6 ob amissum cum Quintilio Varo exercitum
quam cupidine proferendi imperii aut dignum ob praemium. Domi res
tranquillae, eadem magistratuum vocabula; iuniores post Actiacam
victoriam, etiam senes plerique inter bella civium nati: quotus
quisque reliquus, qui rem publicam vidisset?
4. Igitur verso civitatis statu nihil usquam prisci et integri
moris: omnes- exuta aequalitate iussa principis aspectare, nulla in
praesens formidine, dum Augustus aetate validus seque et domum et
pacem sustentavit. Postquam provecta iam senectus aegro et corpore
fatigabatur aderatque finis et spes novae, pauci bona libertatis in
cassum disserere, plures bellum pavescere, alii cupere; pars multo
maxima imminentis dominos variis rumoribus differebant: trucem
Agrippam et ignominia accensum non aetate neque rerum experientia
tantae moli parem; Tiberium Neronem maturum annis, spectatum
bello, sed vetere atque insita Claudiae familiae superbia, multaque
indicia saevitiae, quamquam premantur, erumpere. Hunc et prima ab
infantia eductum in domo regnatrice; congestos iuveni consulatus,
triumphos; ne iis quidem annis, quibus Rhodi specie secessus exulem
egerit, aliquid quam iram et simulationem et secretas libidines
meditatum. Accedere matrem muliebri impotentia: serviendum
feminae duobusque insuper adulescentibus, qui rem publicam interim
premant quandoque distrahant.
Интриги жены Августа Ливии и смерть Августа
5. Наес atque talia agitantibus gravescere valitudo Augusti, et
quidam scelus uxoris suspectabant. Quippe rumor incesserat paucos
ante mensis Augustum electis consciis et comite iino Fabio Maximo
Planasiam vectum ad visendum Agrippam; multas illic utrimque
lacrimas et signa caritatis, spemque ex eo fore ut iuvenis penatibus
avi redderetur. Quod Maximum uxori Marciae aperuisse, illam
Liviae. Gnarum id Caesari; neque multo post exstincto Maximo,
dubium an quaesita morte, auditos in funere eius Marciae gemitus
semet incusantis, quod causa exitii marito fuisset. Utcumque se ea
res habuit, vixdum ingressus Illyricum Tiberius properis matris
litteris accitur; neque satis compertum est, spirantem adhuc
Augustum apud urbem Nolam an exanimem reppererit. Acribus
namque custodiis domum et vias saepserat Livia, laetique interdum
nuntii vulgabantur, donec provisis quae tempus monebat simul
excessisse Augustum et rerum potiri Neronem fama eadem tulit.
238

PUBLIUS CORNELIUS TACITUS
Первое преступление нового принцепса Тиберия
Тиберий. Античный портрет
6. Primum facinus novi princi-
patus fuit Postumi Agrippae cae-
des, quem ignarum inermumque
quamvis firmatus animo centurio
aegre confecit. Nihil de ea re Tibe-
rius apud senatum disseruit: patris
iussa simulabat, quibus praescrip-
sisset tribimo custodiae adposito,
ne cunctaretur Agrippam morte
adficere, quandoque ipse supre-
mum diem explevisset, multa sine
dubio saevaque Augustus de mori-
bus adulescentis questus, ut exili-
um eius senatus consulto sancire-
tur, perfecerat; ceterum in nullius
umquam suorum песет duravit,
neque mortem nepoti pro securitate
privigni inlatam credibile erat,
propius vero Tiberium ac Liviam,
Lllum metu, hanc novercalibus
odiis, suspecti et invisi iuvenis
caedem festinavisse. Nuntianti cen-
turioni, ut mos militiae, factum
reddendam apud senatum respondit. Quod postquam Sallustius
Crispus particeps secretorum (is ad tribunum miserat codicillos)
comperit, metuens ne reus subderetur, iuxta periculoso ficta seu vera
promeret, monuit Liviam, ne arcana domus, ne consilia amicorum,
ministeria militum vulgarentur, neve Tiberius vim principatus resol-
veret cuncta ad senatum vocando: eam condicionem esse imperandi.
Ut поп aliter ratio constet quam si uni reddatur.
Лицемерие Тиберия и угодничество его окружения
7. At Romae ruere in servitium consules patres eques. Quanto
quis inlustrior, tanto magis falsi ac festinantes vultuque composito,
ne laeti excessu principis neu tristior<es> primordio, lacrimas
gaudium, questus adulatione<m> miscebant. Sex. Pompeius et Sex.
Ap<p>uleius consules primi in verba Tiberii Caesaris iuravere,
apudque eos Seius Strabo et С Turranius, ille praetoriarum cohor-
tium praefectus, hic annonae; mox senatus milesque et populus. Nam
Tiberius cuncta per consules incipiebat, tamquam vetere re publica et
239
esse quod imperasset, neque imperasse sese et rationem facti

ambiguus imperandi. Ne edictum quidem, quo patres in curiam
vocabat, nisi tribuniciae potestatis praescriptione posuit sub Augusto
acceptae. Verba edicti fuere pauca et sensu permodesto: de honoribus
parentis consulturum, neque abscedere a corpore idque unum ex
publicis muneribus usurpare. Sed defuncto Augusto signum praetori-
is cohortibus ut imperator dederat; excubiae arma, cetera aulae;
miles in forum, miles in curiam comitabatur. Litteras ad exercitus
tamquam adepto principatu misit, nusquam cunctabundus nisi cum
in senatu loqueretur. Causa praecipua ex formidine, ne Germanicus,
in cuius manu tot legiones, immensa sociorum auxilia, mirus apud
populum favor, habere imperium quam exspectare mallet. Dabat et
famae, ut vocatus electusque potius a re publica videretur quam per
uxorium ambitum et senili adoptione inrepsisse. Postea cognitum est
ad introspiciendas etiam procerum voluntates inductam dubitatio-
nem; nam verba vultus in crimen detorquens recondebat.

GAIUS PLINIUS CAECILIUS SECUNDUS IUNIOR
ПЛИНИЙ МЛАДШИЙ
GAIUS PLINIUS CAECILIUS SECUNDUS IUNIOR
Гай Плиний Цецилий Секунд Младший (62 — ок. 114 гг.
н. э.), племянник Плиния Старшего, был усыновлен им и жил в
его доме. В Риме он учился у Квинтилиана, был в дружбе с
Тацитом и императором Траяном. От Плиния Младшего дошло 247
писем, которые писались, конечно же, в расчете на опубликование
и потому были тщательно отделаны и стилизованы. Ниже
публикуются шутливое письмо Плиния Тациту об оригинальном способе
охотиться на вепрей с помощью... стила и навощенных табличек, а
также знаменитые письмо Плиния императору Траяну и ответ
Траяна о христианах и их вере — одно из ранних свидетельств
распространения христианства на территории Римской империи.
EPISTULAE
ПИСЬМА
1,6
Письмо Тациту об охоте
С. Plinius Cornelio Tacito suo S.
Ridebis, et licet rideas. Ego ille, quem nosti, apros tres et quidem
pulcherrimos cepi. "Ipse?" — inquis. Ipse; non tamen ut omnino ab
inertia mea et quiete discederem. Ad retia sedebam; erat in proximo
non venabulum aut lancea, sed stilus et pugillares; meditabar aliquid
enotabamque, ut, si manus vacuas, plenas tamen ceras* reportarem.
Non est quod contemnas hoc studendi genus; mirum est, ut animin
agitatione motuque corporis excitetur; iam undique ailvae et solitudo
ipsumque illud silentium, quod venationi datur, magna cogitationis
incitamenta sunt. Proinde cum venabere, licebit auctore me, ut
panarium et lagunculam, sic etiam pugillares feras: experieris non
Dianam magis montibus quam Minervam inerrare. Vale.
***
Cerae — в данном случае навощенные таблички для письма.
241

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Охота на кабана
X, 96
Письмо Траяну о христианах
С. Plinius Traiano imperatori
Sollemne est mihi, domine, omnia, de quibus dubito, ad te refer-
re. Quis enim potest melius vel cunctationem meam regere vel igno-
rantiam instruere?
Cognitionibus de Christianis interfui numquam; ideo nescio, quid
et quatenus aut puniri soleat aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi,
sitne aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robusti-
oribus differant, detur paenitentiae venia, an ei, qui omnino Chris-
tianus fuit, desisse non prosit, nomen ipsum, si flagitiis careat, an
flagitia cohaerentia nomini puniantur.
Interim in iis, qui ad me tamquam Christiani deferebantur, hunc
sum secutus modum. Interrogavi ipsos, an essent Christiani. Confi-
tentes iterum ac tertio interrogavi supplicium minatus; perseverantes
duci iussi. Neque enim dubitabam qualecumque esset, quod fateren-
tur, pertinaciam certe et inflexibilem obstinationem debere puniri.
Fuerunt alii similis amentiae, quos, quia cives Romani erant, adnota-
vi in urbem remittendos. Mox ipse tractatu, ut fieri solet, diffun-
dente se crimine plures species inciderunt.
Propositus est libellus sine auctore multorum nomina continens.
Qui negabant esse se Christianos aut fuisse, cum praeeunte me deos
appellarent et imagini tuae, quam propter hoc iusseram cum simulac-
ris numinum afferri, ture ac vino supplicarent, praeterea maledice-
rent Christo, quorum nihil cogi posse dicuntur, qui sunt re vera
Christiani, dimittendos esse putavi.
242

GAIUS PLINIUS CAECILIUS SECUNDUS IUNIOR
Alii ab indice nominati esse se Christianos dixerunt et mox nega-
verunt; fuisse quidem, sed desisse, quidam ante triennium, quidam
ante plures annos, non nemo etiam ante viginti. Hi quoque omnes et
imaginem tuam deorumque simulacra venerati snnt et Christo male-
dixenint.
Affirmabant autem hanc fuisse summam vel culpae suae vel
erroris, quod essent soliti stato die ante lucem convenire carmenque
Christo quasi deo dicere secum invicem seque sacramento non in
scelus aliquod obstringere, sed ne furta, ne latrocinia, ne adulteria
committerent, ne fidem fallerent, ne depositum appellati abnegarent.
Quibus peractis morem sibi discedendi fuisse rursusque coeundi ad
capiendum cibum, promiscuum tamen et innoxium, quod ipsum face-
re desisse post edictum meum, quo secundum mandata tua hetaerias
esse vetueram. Quo magis necessarium credidi ex duabus ancillis,
quae ministrae dicebantur, quid esset veri, et per tormenta quaerere.
Nihil aliud inveni quam superstitionem pravam, immodicam.
Ideo dilata cognitione ad consulendum te decurri. Visa est enim
mihi res digna consultatione, maxime propter periclitantium nume-
rum; multi enim omnis aetatis, omnis ordinis, utriusque sexus etiam,
vocantur in periculum et vocabuntur. Neque civitates tantum, sed
vicos etiam atque agros superstitionis istius contagio pervagata est;
quae videtur sisti et corrigi posse. Certe satis constat prope iam
desolata templa coepisse celebrari et sacra sollemnia diu intermissa
repeti passimque venire victimarum carnem, cuius adhuc rarissimus
emptor inveniebatur. Ex quo facile est opinari, quae turba hominum
emendari possit, si sit paenitentiae locus.
Христианская мозаика
243

X, 97
Ответ Траяна
Traianus Plinio
Actum, quem debuisti, mi Secunde, in excutiendis causis eorum,
qui Christiani ad te delati fuerant, secutus es. Neque enim in
universum aliquid, quod quasi certam formam habeat, constitui
potest. Conquirendi non sunt; si deferantur et arguantur, puniendi
sunt, ita tamen, ut, qui negaverit se Christianum esse idque re ipsa
manifestum fecerit, id est supplicando dis nostris, quamvis suspectus
in praeteritum, veniam ex paenitentia impetret. Sine auctore vero
propositi libelli in nullo crimine locum habere debent. Nam et pessimi
exempli nec nostri saeculi est.

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
СВЕТОНИЙ
GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
Гай Светоний Транквилл (ок. 75 — ок. 150 гг. н. э.)
дослужился до поста секретаря императора Адриана. Перу Светония
принадлежит знаменитый труд "Жизнеописание цезарей",
состоящий из биографий римских императоров от Цезаря до Домициана.
Все они написаны по одной схеме, содержат много подробностей
общественной и частной жизни римских правителей.
Произведение Светония имело большое влияние на последующую
биографическую литературу (ср. "Жизнеописание Карла Великого" Эйнхар-
да, приведенное в разделе IV). Ниже помещены фрагменты
биографии Гая Юлия Цезаря.
DE VITA CAESARUM
ЖИЗНЕОПИСАНИЕ ЦЕЗАРЕЙ
DIVUS IULIUS
БОЖЕСТВЕННЫЙ ЮЛИЙ
Цезарь добивается управления Галлией
22. Socero igitur generoque suffragantibus ex omni provinciarum
copia Gallias potissimum elegit, t cuius emolumento et oportunitate
idonea sit materia triumphorum. Et initio quidem Galliam
Cisalpinam Illyrico adieoto lege Vatinia accepit; mox per senatum
Comatam quoque, veritis patribus ne, si ipsi negassent, populus et
hanc daret. Quo gaudio elatus non temperavit, quin paucos post dies
frequenti curia iactaret, invitis et gementibus adversaris adeptum se
quae concupisset, proinde ex eo insultaturum omnium capitibus; ac
negante quodam per contumeliam facile hoc ulli feminae fore,
responderit quasi adludens: in Suria quoque regnasse Sameramin
magnamque Asiae partem Amazonas tenuisse quondam.
23. Functus consulatu Gaio Memmio Lucioque Domitio praeto-
ribus de superioris anni actis referentibus cognitionem senatui
detulit; nec illo suscipiente triduoque per inritas altercationes
absumpto in provinciam abiit. Et statim quaestor eius in
praeiudicium aliquot criminibus arreptus est. Mox et ipse a Lucio
Antistio tr. pl. postulatus appellato demum collegio optinuit, cum rei
245

II. AUCTOREfr ROMANI ANTIQUI
Юный Цезарь. Современная скульптура
246

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
publicae causa abesset reus ne fieret. Ad securitatem ergo posteri
temporis in magno negotio habuit obligare semper annuos magistra-
tus et e petitoribus non alios adiuvare aut ad honorem pati pervenire,
quam qui sibi recepissent propugnaturos absentiam suam; cuius pacti
non dubitavit a quibusdam ius iurandum atque etiam syngrapham
exigere.
24. Sed cum Lucius Domitius consulatus candidatus palam mina-
retur consulem se effecturum quod praetor nequisset adempturumque
ei exercitus, Crassum Pompeiumque in urbem provinciae suae Lucam
extractos conpulit, ut detrudendi Domitii causa consulatum alterum
peterent, perfecitque t utrumque, ut in quinquennium sibi imperium
prorogaretur. Qua fiducia ad legiones, quas a re publica acceperat,
alias privato sumptu addidit, unam etiam ex Transalpinis
conscriptam, vocabulo quoque Gallico — Alauda enim appellaba-
tur —, quam disciplina cultuque Romano institutam et ornatam
postea universam civitate donavit. Nec deinde ulla belli occasione, ne
iniusti quidem ac periculosi abstinuit, tam foederatis quam infestis
ac feris gentibus ultro lacessitis, adeo ut senatus quondam legatos ad
explorandum statum Galliarum mittendos decreverit ac nonnuli
dedendum eum hostibus censuerint. Sed prospere [de]cedentibus
rebus et saepius et plurium quam quisquam umquam dierum
supplicationes impetravit.
Завоевание Галлии
25. Gessit autem novem annis, quibus in imperio fuit, haec fere.
Omnem Galliam, quae saltu Pyrenaeo Alpibusque et monte Cebenna,
fluminibus Rheno ac Rhodano continetur patetque circuitu ad bis et
tricies centum milia passuum, praeter socias ac bene meritas civitates
in provinciae formam redegit, eique|CCCC|in singulos annos stipendii
nomine inposuit. Germanos, qui trans Rhenum incolunt, primus
Romanorum ponte fabricato adgressus maximis adfecit cladibus;
adgressus est et Britannos ignotos antea superatisque pecunias et
obsides imperavit; per tot successus ter nec amplius adversum casum
expertus: in Britannia classe vi tempestatis prope absumpta et in
Gallia ad Gergoviam legione fusa et in Germanorum finibus Titurio
et Aurunculeio legatis per insidias caesis.
Подготовка к гражданской войне
26. Eodem temporis spatio matrem primo, deinde filiam, nec
multo post nepotem amisit. Inter quae, consternata Publi Clodi caede
re publica, cum senatus unum consulem nominatimque Gnaeum Pom-
peium fieri censuisset, egit cum tribunis plebis collegam se Pompeio
247

П. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
destinantibus, id potius ad populum ferrent, ut absenti sibi,
quandoque imperii tempus expleri coepisset, petitio secundi consula-
tus daretur, ne ea causa maturius et inperfecto adhuc bello decederet.
Quod ut adeptus est, altiora iam meditans et spei plenus nullum
largitionis aut officionun in quemquam genus publice privatimque
omisit. Fonun de manubiis incohavit, cuius area super sestertium
milies constitit. Munus populo epulumque pronuntiavit in filiae
memoriam, quod ante eum nemo. Quonim ut quam maxima
expectatio esset, ea quae ad epulum pertinerent, quamvis macellaris
ablocata, etiam domesticatim apparabat. Gladiatores notos, sicubi
infestis spectatoribus dimicarent, vi rapiendos reservandosque
mandabat. Tirones neque in ludo neque per lanistas, sed in domibus
per equites Romanos atque etiam per senatores armorum peritos
erudiebat, precibus enitens, quod epistulis eius ostenditur, ut
disciplinam singulorum susciperent ipsique dictata exercentibus
darent. Legionibus stipendium in perpetuum duplicavit. Frumentum,
quotiens copia esset, etiam sine modo mensuraque praebuit ac singula
interdum mancipia e praeda viritim dedit.
27. Ad retinendam autem Pompei necessitudinem ac voluntatem
Octaviam sororis suae neptem, quae Gaio Marcello nupta erat,
condicionem ei detulit sibique filiam eius in matrimonium petit
Fausto Sullae destinatam. Omnibus vero circa eum atque etiam parte
magna senatus gratuito aut levi faenore obstrictis, ex reliquo quoque
ordinum genere vel invitatos vel sponte ad se commeantis uberrimo
congiario prosequebatur, libertos insuper servulosque cuiusque, prout
domino patronove gratus qui esset. Tum reorum aut obaeratorum aut
prodigae iuventutis subsidium unicum ac promptissimum erat, nisi
quos gravior criminum vel inopiae luxuriaeve vis urgeret, quam ut
subveniri posset а ее; his plane palam bello civili opus esse dicebat.
28. Nec minore studio reges atque provincias per terrarum orbem
adliciebat, aliis captivorum milia dono offerens, aliis citra senatus
populique auctoritatem, quo vellent et quotiens vellent, auxilia sub-
mittens, superque Italiae Galliarumque et Hispaniarum, Asiae quoque
et Graeciae potentissimas urbes praecipuis operibus exornans; donec,
attonitis iam omnibus et quorsum illa tenderent reputantibus,
Marcus Claudius Marcellus consul edicto praefatus, de summa se re
publica acturum, rettulit ad senatum, ut ei succederetur ante
tempus, quoniam bello confecto pax esset ac dimitti deberet victor
exercitus; et ne absentis ratio comitiis haberetur, quando nec plebi
scito Pompeius postea abrogasset. Acciderat autem, ut is legem de
iure magistratuum ferens eo capite, quo petitione honorum absentis
submovebat, ne Caesarem quidem exciperet per oblivionem, ac mox
lege iam in aes incisa et in aerarium condita corrigeret errorem. Nec
contentus Marcellus provincias Caesari et privilegium eripere, ret-
248

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
tulit etiam, ut colonis, quos rogatione Vatinia Novum Comum de-
duxisset, civitas adimeretur, quod per ambitionem et ultra praescrip-
tum data esset.
Повод и причина гражданской войны
29. Commotus his Caesar ас iudicans, quod saepe ex eo auditum
ferunt, difficilius se principem civitatis a primo drdine in secundum
quam ex secundo in novissimum detrudi, summa ope restitit, partim
per intercessores tribunos, partim per Servium Sulpicium alterum
consulem. Insequenti quoque anno Gaio Marcello, qui fratri patrueli
suo Marco in consulatu successerat, eadem temptante collegam eius
Aemilium Paulum Gaiumque Curionem violentissimum tribunorum
ingenti mercede defensores paravit. Sed cum obstinatius omnia agi
videret et designatos etiam consules e parte diversa, senatum litteris
deprecatus est, ne sibi beneficium populi adimeretur, aut ut ceteri
quoque imperatores ab exercitibus discederent; confisus, ut putant,
facilius se, simul atque libuisset, veteranos convocaturum quam
Pompeium novos milites. Cum adversariis autem pepigit, ut dimissis
octo legionibus Transalpinaque Gallia duae sibi legiones et Cisalpina
provincia vel etiam una legio cum Illyrico concederetur, quoad consul
fieret.
30. Verum neque senatu interveniente et adversariis negantibus
ullam se de re publica facturos pactionem, transiit in citeriorem
Galliam, conventibusque peractis Ravennae substitit, bello vindicatu-
rus si quid de tribunis plebis intercedentibus pro se gravius a senatu
constitutum esset.
Et praetextum quidem illi civilium armorum hoc fuit; causas
autem alias fuisse opinantur. Gnaeus Pompeius ita dictitabat, quod
neque opera consummare, quae instituerat, neque populi expectatio-
nem, quam de adventu suo fecerat, privatis opibus explere posset,
turbare omilia ac permiscere voluisse. Alii timuisse dicunt, ne eorum,
quae primo consulatu adversus auspicia legesque et intercessiones
gessisset, rationem reddere cogeretur; cum M. Cato identidem nec
sine iure iurando denuntiaret delaturum se nomen eius, simul ac
primum exercitum dimisisset; cumque vulgo fore praedicarent, ut si
privatus redisset, Milonis exemplo circumpositis armatis causam
apud iudices diceret. Quod probabilius facit Asinius Pollio, Pharsa-
lica acie caesos prof ligatosque adversarios prospicientem haec euiri ad
verbum dixisse referens: "Нос voluerunt; tantis rebus gestis Gaius
Caesar condemnatus essem, nisi ab exercitu auxilium petissem".
Quidam putant captum imperii consuetudine pensitatisque suis et
inimicorum viribus usum occasione rapiendae dominationis, quam
aetate prima concupisset. Quod existimasse videbatur et Cicero scri-
249

IL AUCTORES ROMANI ANTIQUI
bens de Officiis tertio libro semper Caesarem in ore habuisse
Euripidis versus, quos sic ipse convertit:
nam si violandum est ius, <regnandi> gratia
violandum est: aliis rebus pietatem colas.
Начало гражданской войны
31. Cum ergo sublatam tribunorum intercessionem ipsosque urbe
cessisse nuntiatum esset, praemissis confestim clam cohortibus, ne
qua suspicio moveretur, et spectaculo publico per dissimulationem
interfuit et formam, qua ludum gladiatorium erat aedificaturus,
consideravit et ex consuetudine convivio se frequenti dedit. Dein post
solis occasum mulis e proximo pistrino ad vehiculum iunctis
occultissimum iter modico comitatu ingressus est; e-t cum luminibus
extinctis decesisset via, diu errabundus tandem ad lucem duce
reperto per angustissimos tramites pedibus evasit. Consecutusque
cohortis ad Rubiconem flumen, qui provinciae eius finis erat, paulum
constitit, ac reputans quantum moliretur, conversus ad proximos:
"Etiam nunc, — inquit, — regredi possumus; quod si ponticulum
transierimus, omnia armis agenda erunt".
32. Cunctanti ostentum tale factum est. Quidam eximia
magnitudine et forma in proximo sedens repente apparuit harundine
canens; ad quem audiendum cum praeter pastores plurimi etiam ex
stationibus milites concurrissent interque eos et aeneatores, rapta ab
uno tuba prosilivit ad flumen et ingenti spiritu classicum exorsus
pertendit ad alteram ripam. Tunc Caesar: "Eatur, — inquit, — quo
deorum ostenta et inimicorum iniquitas vocat". "Iacta alea est", —
inquit.
33. Atque ita traiecto exercitu, adhibitis tribunis plebis, qui pulsi
supervenerant, pro contione fidem militum flens ac veste a pectore
discissa invocavit. Existimatur etiam equestres census pollicitus
singulis; quod accidit opinione falsa. Nam cum in adloquendo adhor-
tandoque saepius digitum laevae manus ostentans adfirmaret se ad
satis faciendum omnibus, per quos dignitatem suam defensurus esset,
anulum quoque aequo animo detracturum sibi, extrema contio, cui
facilius erat videre contionantem quam audire, pro dicto accepit,
quod visu suspicabatur; promissumque ius anulorum cum milibus
quadringenis fama distulit.
Ход гражданской войны
34. Ordo et summa rerum, quas deinceps gessit, sic se habent.
Picenum Umbriam Etruriam occupavit et Lucio Domitio, qui per
tumultum successor ei nominatus Corfinium praesidio tenebat, in
250

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
dicionem redacto atque dimisso secundum Superum таге Brundisium
tetendit, quo consules Pompeiusque confugerant quam primum trans-
fretaturi. Hos frustra per omnis moras exitu prohibere conatus
Romam iter convertit appellatisque de re publica patribus validis-
simas Pompei copias, quae sub tribus legatis M. Petreio et L. Afranio
et M. Varrone in Hispania erant, invasit, professus ante inter suos,
ire se ad exercitum sine duce et inde reversurum ad ducem sine
exercitu. Et quanquam obsidione Massiliae, quae sibi in itinere
portas clauserat, summaque frumentariae rei penuria retardante
brevi tamen omnia subegit.
35. Hinc urbe repetita in Macedoniam transgressus Pompeium,
per quattuor paene menses maximis obsessum operibus, ad extremum
Pharsalico proelio fudit et fugientem Alexandriam persecutus, ut
occisum deprehendit, cum Ptolemaeo rege, a quo sibi quoque insidias
tendi videbat, bellum sane difficillimum gessit, neque loco neque
tempore aequo, sed hieme anni et intra moenia copiosissimi ac
solertissimi hostis, inops ipse omnium rerum atque inparatus.
Regnum Aegypti victor Cleopatrae fratrique eius minori permisit,
veritus provinciam facere, ne quandoque violentiorem praesidem
nacta novarnm rerum materia esset. Ab Alexandria in Syriam et inde
Pontum transiit urgentibus de Pharnace nuntiis, quem Mithridatis
Magni filium ac tunc occasione temporum bellantem iamque
multiplici successu praeferocem, intra quintum quam adfuerat diem,
quattuor quibus in conspectum venit horis, una profligavit acie;
crebro commemorans Pompei felicitatem, cui praecipua militiae laus
de tam inbelli genere hostium contigisset. Dehinc Scipionem ac
Iubam reliquias partium in Africa refoventis devicit, Pompei liberos
in Hispania.
36. Omnibus civilibus bellis nullam cladem nisi per legatos suos
passus est, quorum C. Curio in Africa periit, C. Antonius in Illyrico
in adversariorum devenit potestatem, P. Dolabella classem in eodem
Illyrico, Cn. Domitius Calvinus in Ponto exercitum amiserunt. Ipse
prosperrime semper ac ne ancipiti quidem umquam fortuna praeter-
quam bis dimicavit: semel ad Dyrrachium, ubi pulsus non instante
Pompeio negavit eum vincere scire, iterum in Hispania ultimo
proelio, cum desperatis rebus etiam de consciscenda nece cogitavit.
37. Confectis bellis quinquiens triumphavit, post devictum
Scipionem quater eodem mense, sed interiectis diebus, et rursus
semel post superatos Pompei liberos. Primum et excellentissimum
triumphum egit Gallicum, sequentem Alexandrinum, deinde Ponti-
cum, huic proximum Africanum, novissimum Hispaniensem, diverso
quemque apparatu et instrumento. Gallici triumphi die Velabrum
praetervehens paene curru excussus est axe diffracto ascenditque
Capitolium ad lumina quadraginta elephantis dextra sinistraque
251

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
lychnuchos gestantibus. Pontico triumpho inter pompae fercula
trium verborum praetulit titulum VENI — VIDI — VlCI non acta bel-
li significantem sicut ceteris, sed celeriter confecti notam.
Реформы Цезаря после установления
единоличной власти
38. Veteranis legionibus praedae nomine in pedites singulos super
bina sestertia, quae initio civilis tumultus numeraverat, vicena
quaterna milia mimmum dedit. Adsignavit et agros, sed non conti-
nuos, ne quis possessorum expelleretur. Populo praeter frumenti
denos modios ac totidem olei libras trecenos quoque nummos, quos
pollicitus olim erat, viritim divisit et hoc amplius centenos pro mora.
Annuam etiam habitationem Romae usque ad bina milia nummum, in
Italia non ultra quingenos sestertios remisit. Adiecit epulum ac
viscerationem et post Hispaniensem victoriam duo prandia; nam cum
prius parce neque pro liberalitate sua praebitum iudicaret, quinto
post die aliud largissimum praebuit.
39. Edidit spectacula varii generis: munus gladiatorium, ludos
etiam regionatim urbe tota et quidem per omnium linguarum histrio-
nes, item circenses athletas naumachiam. Munere in foro depugnavit
Furius Leptinus stirpe praetoria et Q. Calpenus senator quondam
actorque causarum. Pyrricham saltaverunt Asiae Bithyniaeque prin-
cipum liberi. Ludis Decimus Laberius eques Romanus mimum suum
egit donatusque quingentis sestertiis et anulo aureo sessum in
quattuordecim e scaena per orchestram transiit. Circensibus spatio
circi ab utraque parte producto et in gyrum euripo addito quadrigas
bigasque et equos desultorios agitaverunt nobilissimi iuvenes. Troiam
lusit turma duplex maiorum minorumque puerorum. Venationes
editae per dies quinque ac novissime pugna divisa in duas acies,
quingenis peditibus, elephantis vicenis, tricenis equitibus hinc et
inde commissis. Nam quo laxius dimicaretur, sublatae metae inque
earum locum bina castra exadversum constituta erant. Athletae
stadio ad tempus extructo regione Marti campi certaverunt per
triduum. Navali proelio in minore Codeta defosso lacu biremes ac
triremes quadriremesque Tyriae et Aegyptiae classis magno pugnato-
rum numero conflixerunt. Ad quae omnia spectacula tantum undique
confluxit hominum, ut plerique advenae aut inter vicos aut inter vias
tabernaculis positis manerent, ac saepe prae turba elisi exanimatique
sint plurimi et in his duo senatores.
40. Conversus hinc ad ordinandum rei publicae statum fastos
correxit iam pridem vitio pontificum per intercalandi licentiam adeo
turbatos, ut neque messium feriae aestate neque vindemiarum autum-
no conpeterent; annumque ad cursum solis accommodavit, ut tre-
252

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
centorum flexaginta quinque dierum esset et intercalario mense
sublato unus dies quarto quoque anno intercalaretur. Quo autem
magis in posterum ex Kalendis Ianuariis novis temponun ratio
congrueret, inter Novembrem ac Decembrem mensem interiecit duos
alios; fuitque is annus, quo haec constituebantur, quindecim mensi-
um cum intercalario, qui ex consuetudine in eum annum inciderat.
41. Senatum supplevit, patricios adlegit, praetorum aedilium
quaestorum, minorum etiam magistratuum пцтегшп ampliavit;
nudatos opere censorio aut sententia iudicum de ambitu condemnatos
restituit. Comitia cum populo partitus est, ut exceptis consulatus
conpetitoribus de cetero numero candidatorum pro parte dimidia
quos populus vellet pronuntiarentur, pro parte altera quos ipse
dedisset. Et edebat per libellos circum tribum missos scriptura brevi:
"Caesar dictator illi tribui. Commendo vobis illum et illum, ut vestro
suffragio suam dignitatem teneant." Admisit ad honores et proscrip-
torum liberos. Iudicia ad duo genera iudicum redegit, equestris
ordinis ac senatorii; tribunos aerarios, quod erat tertium, sustulit.
Recensum populi пес тоге nec loco solito, sed vicatim per domi-
nos insularum egit atque ex viginti trecentisque milibus accipientium
frumentum e publico ad centum quinquaginta retraxit; ac ne qui novi
coetus recensionis causa moveri quandoque possent, instituit,
quotannis in demortuorum locum ex iis, qui recensi non essent,
subsortitio a praetore fieret.
42. Octoginta autem civium milibus in transmarinas colonias
distributis, ut exhaustae quoque urbis frequentia suppeteret, aanxit,
ne quis civis maior annis viginti minorve decem, qui sacramento non
teneretur, plus triennio continuo Italia abesset, neu qui senatoris
filius nisi contubernalis aut comes magistratus peregre proficiscere-
tur; neve ii, qui pecuariam facerent, minus tertia parte puberum
ingenuorum inter pastores haberent. Omnisque medicinam Romae
professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi urbem
incolerent et ceteri adpeterent, civitate donavit. De pecuniis mutuis
disiecta novarum tabularum exspectatione, quae crebro movebatur,
decrevit tandem, ut debitores creditoribus satis facerent per aestima-
tionem possessionum, quanti quasque ante civile bellum comparas-
sent, deducto summae aeris alieni, si quid usurae nomine numeratum
aut perscriptum fuisset; qua condicione quarta pars fere crediti
deperibat. Cuncta collegia praeter antiquitus constituta distraxit.
Poenas facinorum auxit; et cum locupletes eo facilius scelere se
obligarent, quod integris patrimoniis exulabant, parricidas, ut Cicero
scribit, bonis omnibus, reliquos dimidia parte multavit.
43. Ius laboriosissime ac severissime dixit. Repetundarum convic-
tos etiam ordine senatorio movit. Diremit nuptias praetorii viri, qui
digressam a marito post biduum statim duxerat, quamuis sine probri
253

IL AUCTORES ROMANI ANTIQUI
suspicione. Peregrinarum mercium portoria instituit. Lecticarum
usum, item conchyliatae vestis et margaritarum nisi certis personis
et aetatibus perque certos dies ademit. Legem praecipue sumptuariam
exercuit dispositis circa macellum custodibus, qui obsonia contra
vetitum retinerent deportarentque ad se, submissis nonnumquam lic-
toribus atque militibus, qui, si qua custodes fefellissent, iam adposita
e triclinio auferrent.
44. Nam de ornanda instruendaque urbe, itejn de tuendo amplian-
doque imperio plura ac maiora in dies destinabat: in primis Martis
templum, quantum nusquam esset, extruere repleto et conplanato
lacu, in quQ naumachiae spectaculum ediderat, theatnimque summae
magnitudinis Tarpeio monti accubans; ius civile ad certum modum
redigere atque ex immensa diffusaque legum copia optima quaeque et
necessaria in paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas
Latinasque quas maximas posset publicare data Marco Varroni cura
comparandarum ac digerendarum; siccare Pomptinas paludes;
emittere Fucinum lacum; viam munire a mari Supero per Appennini
dorsum ad Tiberim usque; perfodere Isthmum; Dacos, qui se in
Pontum et Thraciam effuderant, coercere; mox Parthis inferre bel-
lum per Armeniam minorem nec nisi ante expertos adgredi proelio.
Talia agentem atque meditantem mors praevenit...
Красноречие и литературное творчество Цезаря
55. Eloquentia militarique re aut aequavit praestantissimorum
gloriam aut excessit. Post accusationem Dolabellae haud dubie
principibus patronis adnumeratus est. Certe Cicero ad Brutum
oratores enumerans negat se videre, cui debeat Caesar cedere, aitque
eum elegantem, splendidam quoque atque etiam magnificam et
generosam quodam modo rationem dicendi tenere; et ad Cornelium
Nepotem de eodem ita scripsit: "Quid? Oratorem quem huic antepo-
nes eorum, qui nihil aliud egerunt? Quis sententiis aut acutior aut
crebrior? Quis verbis aut ornatior aut elegantior?" Genus eloquentiae
dum taxat adulescens adhuc Strabonis Caesaris secutus videtur, cuius
etiam ex oratione, quae inscribitur "Pro Sardis", ad verbum nonnulla
transtulit in divinationem suam. Pronuntiasse autem dicitur voce
acuta, ardenti motu gestuque, non sine venustate. Orationes aliquas
reliquit, inter quas temere quaedam feruntur. "Pro Quinto Metello"
non immerito Augustus existimat magis ab actuaris exceptam male
subsequentibus verba dicentis, quam ab ipso editam; nam in
quibusdam exemplaribus invenio ne inscriptam quidem "Pro Metel-
lo", sed "quam scripsit Metello", cum ex persona Caesaris sermo sit
Metellum seque adversus communium obtrectatorum criminationes
purgantis. Apud milites quoque in Hispania idem Augustus vix
254

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
ipsius putat, quae tamen duplex fertur: una quasi priore habita
proelio, altera posteriore, quo Asinius Pollio ne tempus quidem
contionandi habuisse eum dicit subita hostium incursione.
56. Reliquit et rerum suarum commentarios Gallici civilisque
belli Pompeiani. Nam Alexandrini Africique et Hispaniensis incertus
auctor est: alii Oppium putant, alii Hirtium, qui etiam Gallici belli
novissimum imperfectumque librum suppleverit. De commentariis
Caesaris Cicero in eodem Bruto sic refert: "Commentarios scripsit
valde quidem probandos: nudi sunt, recti et venusti, omni ornatu
orationis tamquam veste detracta; sed dum voluit alios habere para-
ta, unde sumerent qui vellent scribere historiam, ineptis gratum for-
tasse fecit, qui illa volent calamistris inurere, sanos quidem homines
a scribendo deterruit". De isdem commentariis Hirtius ita praedicat:
"Adeo probantur omnium iudicio, ut praerepta, non praebita facultas
scriptoribus videatur. Cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum
est admiratio; ceteri enim, quam bene atque emendate, nos etiam,
quam facile atque celeriter eos perscripserit, scimus". Pollio Asinius
parum diligenter parumque integra veritate compositos putat, cum
Caesar pleraque et quae per alios era^t gesta temere crediderit et
quae per se, vel consulto vel etiam memoria lapsus perperam ediderit;
existimatque rescripturum et correcturum fuisse.
Reliquit et "De analogia" duos libros et "Anticatones" totidem ac
praeterea poema quod inscribitur "Iter". Quorum librorum primos in
transitu Alpium, cum ex citeriore Gallia conventibus peractis ad
exercitum rediret, sequentes sub tempus Mundensis proelii fecit;
novissimum, dum ab urbe in Hispaniam ulteriorem quarto et vicensi-
mo die pervenit. Epistulae quoque eius ad senatum extant, quas
primum videtur ad paginas et formam memorialis libelli convertisse,
cum antea consules et duces non nisi transversa charta scriptas mit-
terent. Extant et ad Ciceronem, item ad familiares domesticis de
rebus, in quibus, si qua occultius perferenda erant, per notas scrip-
sit, id est sic structo litterarum ordine, ut nullum verbum effici pos-
set; quae si qui investigare et persequi velit, quartam elementorum
litteram, id est D pro A et perinde reliquas commutet. Feruntur et t
aitvero ab adulescentulo quaedam scripta, ut "Laudes Herculis",
tragoedia "Oedipus", item "Dicta collectanea": quos omnis libellos
vetuit Augustus publicari in epistula, quam brevem admodum ac
simplicem ad Pompeium Macrum, cui ordinandas bibliothecas delega-
verat, misit.
Военное искусство Цезаря
57. Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem pa-
tiens erat. In agmine nonnumquam equo, saepius pedibus anteibat,
capite detecto, seu sol seu imber esset; longissimas vias incredibili
255

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
celeritate confecit, expeditus, meritoria raeda, centena passuum milia
in singulos dies; si flumina morarentur, nando traiciens vel innixus
inflatis utribus, ut persaepe nuntios de se praevenerit.
58. In obeundis expeditionibus dubium cautior an audentior,
exercitum neque per insidiosa itinera duxit umquam nisi perspecula-
tus locorum situs, neque in Britanniam transvexit, nisi ante per se
portus et navigationem et accessum ad insulam explorasset. At idem
obsessione castrorum in Germania nuntiata per stationes hostium
Gallico habitu penetravit ad suos. A Brundisio Dyrrachium inter
oppositas classes hieme transmisit cessantibusque copiis, quas subse-
qui iusserat, cum ad accersendas frustra saepe misisset, novisaime
ipse clam noctu parvulum navigium solus obvoluto capite conscendit,
neque aut quis esset ante detexit aut gubernatorem cedere adversae
tempestati passus est quam paene obrutus fluctibus...
Возмущение против диктатуры Цезаря
76. Praegravant tamen cetera facta dictaque eius, ut et abusus
dominatione et iure caesus existimetur. Non enim honores modo
nimios recepit: continuum consulatum, perpetuam dictaturam
praefecturamque morum, insuper praenomen Imperatoris, cognomen
Patris patriae, statuam inter reges, suggestum in orchestra; sed et
ampliora etiam humano fastigio decerni sibi passus est: sedem
auream in curia et pro tribunali, tensam et ferculum circensi pompa,
templa, aras, simulacra iuxta deos, pulvinar, flaminem, lupercos,
appellationem mensis e suo nomine; ac nullos non honores ad libidi-
nem cepit et dedit. Tertium et quartum consulatum titulo tenus ges-
sit contentus dictaturae potestate decretae cum consulatibus simul
atque utroque anno binos consules substituit sibi in ternos novis-
simos menses, ita ut medio tempore comitia nulla habuerit praeter
tribunorum et aedilium plebis praefectosque pro praetoribus consti-
tuerit, qui absente se res urbanas administrarent. Pridie autem Ka-
lendas Ianuarias repentina consulis morte cessantem honorem in
paucas horas petenti dedit. Eadem licentia spreto patrio more ma-
gistratus in pluris annos ordinavit, decem praetoris viris consularia
ornamenta tribuit, civitate donatos et quosdam e semibarbaris Gal-
lorum recepit in curiam. Praeterea monetae publicisque vectigalibus
peculiares servos praeposuit. Trium legionum, quas Alexandreae re-
linquebat, curam et imperium Rufioni liberti sui filio exoleto suo
demandavit.
77. Nec minoris inpotentiae voces propalam edebat, ut Titus Am-
pius scribit: "Nihil esse rem publicam, appellationem modo sine
corpore ac specie. Sullam nescisse litteras, qui dictaturam deposuerit.
Debere homines consideratius iam loqui secum ac pro legibus habere
256

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
quae dicat". Eoque arrogantiae progressus est, ut haruspice tristia et
sine corde exta quondam nuntiante "Futura, — diceret, — laetiora,
cum vellet; nec pro ostento ducendum, si pecudi cor defuisset".
78. Verum praecipuam et exitiabilem sibi invidiam hinc maxime
movit. Adeuntis se cum plurimis honorificentissimisque decretis
universos patres conacriptos sedens pro aede Veneris Genetricis exce-
pit. Quidam putant retentum a Cornelio Balbo, cum conaretur assur-
gere; alii, ne conatum quidem omnino, sed etiam admonentem Gaium
Trebatium ut assurgeret minus familiari vultu respexisse. Idque
factum eius tanto intolerabilius est visum, quod ipse triumphanti et
subsellia tribunicia praetervehenti sibi unum e collegio Pontium
Aquilam non assurrexisse adeo indignatus sit, ut proclamaverit:
"Repete ergo а me Aquila rem publicam tribunus!" Et nec destiterit
per continuos dies quicquam cuiquam nisi sub exceptione polliceri:
"si tamen per Pontium Aquilam licuerit".
79. Adiecit ad tam insignem despecti senatus contumeliam multo
arrogantius factum. Nam cum in sacrificio Latinarum revertente eo
inter inmodlcas ac novas populi acclamationes quldam e turba statuae
eius coronam lauream candida fascia praeligata inposuisset et tribuni
plebis Epidius Marullus Caesetiusque Flavus coronae fasciam detrahi
hominemque duci in vincula iussissent, dolens seu parum prospere
motam regni mentionem sive, ut ferebat, ereptam sibi gloriam
recusandi, tribunos graviter increpitos potestate privavit. Neque ex
eo infamiam affectati etiam regii nominis discutere valuit, quanquam
et plebei regem se salutanti Caesarem se, non regem esse reaponderit
et Lupercalibus pro rostris a consule Antonio admotum saepius capiti
suo diadema reppulerit atque in Capitolium Iovi Optimo Maximo
miserit. Quin etiam varia fama percrebruit migraturum Alexandream
vel Ilium, translatis simul opibus imperii exhaustaque Italia
dilectibus et procuratione urbis amicis permissa, proximo autem
senatu Lucium Cottam quindecimvirum sententiam dicturum, ut,
quoniam fatalibus libris contineretur Parthos nisi a rege non posse
vinci, Caesar rex appellaretur.
Заговор против Цезаря
80. Quae causa coniuratis maturandi fuit destinata negotia, ne
assentiri necesse esset. Consilia igitur dispersim antea habita et quae
saepe bini ternive ceperant, in unum omnes contulerunt, ne populo
quidem iam praesenti statu laeto, sed clam palamque detrectante
dominationem atque assertores flagitante. Peregrinis in senatum
allectis libellus propositus est: "Bonum factum: ne quis senatori novo
curiam monstrare velit!" Et illa vulgo canebantur:
257

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Gallos Caesar in triumphum ducit, idem in curiam:
Galli bracas deposuerunt, latum clavum sumpserunt.
Quinto Maximo suffecto trimenstrique consule theatmm in-
troeunte, cum lictor animadverti ex more iussisset, ab universis
conclamatum est non esse eum consulem. Post remotos Caesetium et
Marullum tribunos reperta sunt proximis comitiis complura suffragia
consules eos declarantinm. Subscripsere quidam Luci Bruti statuae:
"Utinam viveres!" Item ipsius Caesaris:
Brutus, quia reges eiecit, consul primus factus est:
hic, quia consules eiecit, rex postremo factus est.
Conspiratum est in eum a sexaginta amplius, Gaio Cassio Marco-
que et Decimo Bruto principibus conspirationis. Qui primum cunctati
utrumne in Campo per comitia tribus ad suffragia vocantem partibus
divisis e ponte deicerent atque exceptum trucidarent, an in Sacra via
vel in aditu theatri adorirentur, postquam senatus Idibus Martiis in
Pompei curiam edictus est, facile tempus et locum praetulerunt.
Зловещие предзнаменования
81. Sed Caesari futura caedes evidentibus prodigiis denuntiata
est. Paucos ante menses, cum in colonia Capua deducti lege Iulia
coloni ad extruendas villas vetustissima sepulcra disicerent idque eo
studiosius facerent, quod aliquantum vasculorum operis antiqui
scrutantes reperiebant, tabula aenea in monimento, in quo dicebatur
Capys conditor Capuae sepultus, inventa est conscripta litteris ver-
bisque Graecis hac sententia: "Quandoque ossa Capyis detecta essent,
fore ut illo prognatus manu consanguineorum necaretur magnisque
mox Italiae cladibus vindicaretur". Cuius rei, ne quis fabulosam aut
commentitiam putet, auctor est Cornelius Balbus, familiarissimus
Caesaris. Proximis diebus equorum greges, quos in traiciendo Rubi-
coni flumini consecrarat ac vagos et sine custode dimiserat, comperit
pertinacissime pabulo abstinere ubertimque flere. Et immolantem
haruspex Spurinna monuit, caveret periculum, quod non ultra
Martias Idus proferretur. Pridie autem easdem Idus avem regaliolum
cum laureo ramulo Pompeianae curiae se inferentem volucres varii
generis ex proximo nemore persecutae ibidem discerpserunt. Ea vero
nocte, cui inluxit dies caedis, et ipse sibi visus est per quietem
interdum supra nubes volitare, alias cum Iove dextram iungere; et
Calpurnia uxor imaginata est conlabi fastigium domus maritumque
in gremio suo confodi; ac subito cubiculi fores sponte patuerunt.
Ob haec simul et ob infirmam valitudinem diu cunctatus an se
contineret et quae apud senatum proposuerat agere differret, tandem
Decimo Bruto adhortante, ne frequentis ac iam dudum opperientis
destitueret, quinta fere hora progressus est libellumque insidiarum
258

GAIUS SUETONIUS TRANQUILLUS
indicem ab obvio quodam porrectum libellis ceteris, quos sinistra
manu tenebat, quasi mox lecturus commiscuit. Dein pluribus hostiis
caesis, cum litare non posset, introiit curiam spreta religione Spurin-
namque irridens et ut falsum arguens, quod sine ulla sua noxa Idus
Martiae adessent: quanquam is venisse quidem eas diceret, sed non
praeterisse.
Убийство Цезаря
82. Assidentem conspirati specie officii circumsteterunt, ilicoque
Cimber Tillius, qui primas partes susceperat, quasi aliquid rogaturus
propius accessit renuentique et gestu in aliud tempus differenti ab
utroque umero togam adprehendit: deinde clamantem: "Ista quidem
vis est!" alter e Cascis aversum vulnerat paulum infra iugulum.
Caesar Cascae brachium arreptum graphio traiecit conatusque
prosilire alio vulnere tardatus est; utque animadvertit undique se
strictis pugionibus peti, toga caput obvolvit, simul sinistra manu
sinum ad ima crura deduxit, quo honestius caderet etiam inferiore
Убийство Цезаря. Современная картина
259

corporis parte velata. Atque ita tribus et viginti plagis confossus est
uno modo ad primum ictum gemitu sine voce edito, etei tradiderunt
quidam Marco Bruto irruenti dixisse: "ко! <T\) t^kvov"*; exanimis
diffugientibus cunctis aliquamdiu iacuit, donec lecticae impositum,
dependente brachio, tres servoli domum rettulerunt. Nec in tot
vulneribus, ut Antistius medicus existimabat, letale ullum repertum
est, nisi quod secundo loco in pectore acceperat.
Fuerat animus coniuratis corpus occisi in Tiberim trahere, bona
publicare, acta rescindere, sed metu Marci Antoni consulis et
magistri equitum Lepidi destiterunt....
88. Periit sexto et quinquagensimo aetatis anno atque in deorum
numerum relatus est, non ore modo decernentium, sed et persuasione
volgi. Siquidem ludis, quos primos consecrato ei heres Augustus
edebat, stella crinita per septem continuos dies fulsit exoriens circa
undecimam horam, creditumque est animam esse Caesaris in caelum
recepti; et hac de causa simulacro eius in vertice additur stella.
Curiam, in qua occisus est, obstrui placuit Idusque Martias
Parricidium nominari, ac ne umquam eo die senatus ageretur. Per-
cussorum autem fere neque triennio quisquam amplius supervixit
neque sua morte defunctus est. Damnati omnes alius alio casu periit,
pars naufragio, pars proelio; nonnulli semet eodem illo pugione, quo
Caesarem violaverant, interemerunt.

DIOMEDES
ДИОМЕД
DIOMEDES
Диомед, римский филолог IV в. н. э., написал латинскую
грамматику в трех книгах, предназначенную для школьных занятий.
Из нижеследующих фрагментов видно, сколь .многим обязана
современная международная лингвистическая терминология
римской филологии.
DE АКТЕ GRAMMATICA
О ГРАММАТИЧЕСКОМ ИСКУССТВЕ
LIBER I
DE PARTIBUS ORATIONIS
О ЧАСТЯХ РЕЧИ
Partes orationis surit octo — nomen, pronomen, verbum, partici-
pium, adverbium, coniunctio, praepositio, interiectio; Scauro [sc.
grammatico Romano praecedenti] videtur et appellatio. Ex his primae
quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini articu-
lum, Graeci interiectionem non adnumerant.
DE CASIBUS
О ПАДЕЖАХ
Casus sunt gradus quidam declinationis, dicti quod per eos
pleraque nomina a prima sui positione inflexa varientur et cadant.
Alii sic: casus sunt variatio conpositionis in declinatione nominis per
inmutationem novissimae syllabae. Sunt autem numero quidem sex —
nominativus, genetivus, quem quidam "patrium" vocant, dativus,
accusativus, vocativus, ablativus. Ratione tamen sunt quinque.
Nominativum enim optime casum esse noluerunt, quoniam quidem sit
positio nominis vel recta nominatio vel declinationis regula...
Ablativum Graeci non habent. Hunc tamen Varro sextum, interdum
Latinum appellat, quia Latinae linguae proprius est, cuius vis apud
Graecos per genetivum explicabitur.
261

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
LIBER II
DE VITIIS ORATIONIS
О ПОРОКАХ РЕЧИ
Vitia orationis generalia sunt tria — obscurum, inornatum,
barbarum. Obscuritatis species sunt octo — acyrologia, pleonasmos,
. perissologia, macrologia, amphibolia, tautologia, ellipsis, aenigma...
De acyrologia. Acyrologia est dictio minus convenienter elata, vel
non propriis dictionibus obscurata sententia, ut est
accede ad ignem hunc, iam calescas plus satis;
[Terent. Eunuch. I, 2 ,5]
ubi nullus significatur ignis, verum meretrix; et apud Vergilium
hunc ego si potui tantum sperare dolorem.
[Verg. Aen. IV, 419]
sperare pro timere posuit.
De pleonasmo. Pleonasmos est sententia verbo plus quam necesse
est abundans, ut
sic ore locuta est,
[Verg. Aen. I, 614]
cum utique sufficeret sic locuta est.
De perissologia. Perissologia est multorum verborum adiectio
supervacua sine ulla vi rerum, ut
ibant qua poterant, qua поп poterant поп ibant.
hic enim excepto ibant omnia supervacua sunt.
De macrologia. Macrologia est oratio sine cultu nimium longa.
Scaurus ita definit: longa descriptione producta sententia, ut est
postera vix summo spargebat lumine terras
orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt
Solis equi lucemque elatis naribus efflant,
[Verg. Aen. XII, 113]
cum sit satis dixisse — sole orto. Versibus tamen minus nocet quam
solutae orationi. Et apud Livium "legati non inpetrata расе retro,
unde venerant, domum reverterunt". Hic enim non tantum pondus
non adiecit sententiae longitudo, sed magis decorem abstulit.
De amphibolia. Amphibolia est vitio conpositionis in ambiguo
posita sententia, ut
aio te, Aeacida, Romanos vincere posse;
[Enn. Annal. VI, 186]
item "certum est Antonium praecedere eloquentia Crassum". Hi enim
duo sensus vitio ambiguitatis carent proprietate, cum sit incertum ab
Aeacida Romanos vinci posse an a Romanis Aeacidam; similiter ab
Antonio vinci Crassum eloquentia an a Crasso Antonium. Fit et per
262

homonymian, ut, cum dicimus taurum, nescias utrum de armento an
obscenam corporis partem an montem qui est in Cilicia an qui est in
sideribus taurum dicamus. Fit item et per communia verba, ut
"vadatur in foro Cato", "criminatur Cicero". Dubium est enim
utrum alium vadetur vel criminetur an ipse ab alio idem patiatur,
qui vador et criminor sunt verba communia. Item fit et per
distinctionem, ut "vidi statuam auream hastam tenentem" fit
praeterea plurimis modis, quos percurrere omnes, ne nimis longum
sit, non oportet.
De tautologia. Tautologia est eiusdem dictionis in eadem
sententia supervacua repetitio, ut est "fletus lacrimarum fluorem
fundit", et egomet ipse, cum sufficeret ego.
De ellipsi. Ellipsis est necessaria dictione fraudata sententia,
defectus quidam necessariae dictionis quam desiderat praecisa
sententia, ut est
terris iactatus et alto,
[Verg. Aen. I, 3]
cum desit in praepositio; item
Italiam fato profugus,
[Verg. Aen. I, 2]
id est ad Italiam.
De aenigmate. Aenigma est per incredibilia confusa sententia, ut
"avia filiorum est quae mater mariti", cum Iocasta significetur.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
C. IUS ROMANUM
(Римское право)
Римское право — одно из достижений римской цивилизации,
которое оказало глубокое влияние на всю последующую правовую
культуру Европы и во многих чертах продолжает жить в
современных законах и конституциях. Ниже приводятся фрагменты
важнейших памятников римского права — знаменитых законов
ХЦ таблиц, "Установлений Гая" и "Дигестов".
***
XII TABULAE sive LEX XII TABULARUM
ЗАКОНЫ XII ТАБЛИЦ
Законы XII таблиц — это одновременно и памятник
эпиграфики, и памятник древнейшей латинской письменности, и
древнейшая запись римского права. Около 450 г. до н. э. народные
трибуны потребовали кодификации существующего права, чтобы
противостоять произволу в судебном разбирательстве. Законы были по
приказу децемвиров выгравированы на 12-ти бронзовых досках и
выставлены на римском форуме. До нас они не дошли, так как
были утрачены уже в 387 г. во время нашествия галлов, но и
гораздо позже, даже в юность Цицерона, ученики должны были в
школе выучивать их наизусть (Discebamus enim pueri XII ut
carmen necessarium... Cicer. De legibus, II, 23, 59). Текст законов
XII таблиц дошел до нас не полностью; он восстанавливается по
цитатам более поздних авторов. Поскольку язык законов архаичен
и труден для понимания, мы даем их с русским переводом.
TABULAI
1. SI IN IUS VOCAT, ITO. N1 IT, ANTESTAMINO: IGITUR ЕМ
CAPITO.
(Если [истец] зовет [ответчика] в суд, тот должен идти. Если
же не идет, следует призвать свидетелей: тогда можно его
арестовать.)
2. SI CALVITUR PEDEMVE STRUIT, MANUM ENDO IACITO.
(Если [ответчик] вводит в заблуждение или намеревается
бежать, пусть [истец] схватит его.)
264

XII TABULAE
3. SI MORBUS AEVITASVE VITIUM ESCIT, IUMENTUM DATO.
SI NOLET, ARCERAM NE STERNITO.
(Если болезнь или старость станут препятствием [для явки в
суд], пусть [истец] предоставит [ответчику] простую повозку. Если
тот не захочет, крытую повозку [истец] поставлять не обязан.)
4. ASSIDUO VINDEX ASSIDUUS ESTO. PROLETARIO IAM CIVI
QUIS VOLET VINDEX ESTO.
(Для зажиточного [гражданина] пусть поручителем будет
зажиточный. Для гражданина низшего класса поручителем пусть
будет всякий, кто пожелает.)
6. REM UBI PACUNT, (ЖАТО.
(По делу, если [стороны] о чем мирно договорятся, пусть
[претор] такой приговор и вынесет.)
7. N1 PACUNT, IN COMITIO AUT IN FORO ANTE MERIDIEM
CAUSSAM COICIUNTO. СОМ PERORANTO АМВО PRAESENTES.
(Если не мирятся, пусть они на комиции или на форуме до
полудня заявят о своем деле. Обе стороны должны выступать,
лично присутствуя.)
8. POST MERIDIEM PRAESENTI LITEM ADDICITO.
(После полудня пусть выигрывшим дело будет объявлен
явившийся на суд.)
9. SI АМВО PRAESENTES, SOLIS OCCASUS SUPREMA ТЕМ-
PESTAS ESTO.
(Если явились обе стороны, последним сроком [решения дела]
пусть будет заход солнца.)
TABULA III
1. AERIS CONFESSI REBUSQUE IURE IUDICATIS XXX DIES
IUSTI SUNTO.
(Если [ответчик] признал свой долг и дело решено в законном
порядке, пусть будут даны 30 дней отсрочки.)
2. POST DEINDE MANUS INIECTIO ESTO. IN IUS DUCITO.
(После этого да будет наложение руки. Пусть его ведут в суд.)
3. N1 IUDICATUM FACIT AUT QUIS ENDO ЕО IN IURE VIN-
DICIT, SECUM DUCITO, VINCITO AUT NERVO AUT COMPEDIBUS
XV PONDO, NE MAIORE AUT SI VOLET MINORE VINCITO.
265

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
(Если [ответчик] не выполняет судебного приговора и никто не
берет его на поруки перед судом, пусть [истец] уводит его с собой,
связывает его веревкой или заковывает в колодки весом в 15
фунтов, но не более, или, если пожелает, менее тяжелые.)
4. SI VOLET SUO VIVITO. N1 SUO VIVIT, QUI EUM VINCTUM
HABEBIT, LIBRAS FARRIS ENDO DIES DATO. SI VOLET, PLUS
DATO.
(Если [должник] пожелает, он может содержать себя сам. Если
не желает, тот, кто его держит в оковах, должен давать ему по
фунту полбы на день. Если пожелает, пусть дает больше.)
7. ADVERSUS HOSTEM AETERNA AUCTORITAS [ESTO].
(По отношению к чужому человеку пусть приговор сохраняет
силу вечно.)
TABULA IV
2. SI PATER FILIUM TER VENUM DUIT, FILIUS А PATRE
LIBER ESTO.
(Если отец трижды выставит на продажу своего сына, сын да
будет свободен от отца.)
Реконструкция таблицы с законами
TABULAV
3. UTI LEGASSIT SUPER PECUNIA TUTELAVE SUAE REI, ITA
IUS ESTO.
(Как завещает кто относительно своих денег или опеки над
своим имуществом, так пусть и будет признано законным.)
4. SI INTESTATO MORITUR, CUI SUUS HERES NEC ESCIT,
ADGNATUS PROXIMUS FAMILIAM НАВЕТО.
266

XII TABULAE
(Если кто умирает без завещания и у него нет прямого
наследника, пусть его семью с имуществом возьмет себе ближайший
кровный родственник.)
5. SI ADGNATUS NEC ESCIT, GENTILES FAMILIAM HABEN-
ТО.
(Если не окажется ближайшего кровного родственника, пусть
его семью с имуществом возьмут себе члены рода.)
7. SI FURIOSUS ESCIT, ADGNATUM GENTILIUMQUE IN ЕО
PECUNIAQUE EIUS POTESTAS ESTO.
(Если кто будет одержим безумием,- право над ним и его
имуществом пусть получат ближайшие кровные родственники и
члены рода.)
TABULA VI
1. CUM NEXUM FACIET MANCIPIUMQUE, UTI LINGUA
NUNCUPASSIT, ITA IUS ESTO.
(Когда кто-то совершит сделку или куплю, пусть имеют
законную силу условия, заявленные им устно.)
TABULA VII
7. VIAM MUNIUNTO: N1 SAM DELAPIDASSINT, QUA VOLET
IUMENTO AGITO.
(Пусть [землевладельцы] заботятся об укреплении дороги: если
они ее не укрепили камнями, разрешается гнать скот, куда
хочешь.)
TABULA VIII
2. SI MEMBRUM RUPSIT, N1 CUM ЕО PACIT, TALIO ESTO.
(Если кто-то повредит кому-нибудь часть тела и не договорится
с ним миром, пусть ему будет нанесен равный ущерб.)
3. MANU FUSTIVE SI OS FREGIT LIBERO, ССС, SI SERVO, CL
POENAM SUBITO.
(Если кто-то рукой или палкой перебьет кость свободному, он
должен уплатить штраф в 300 [ассов], если рабу — в 150.)
4. SIINIURIAM FAXSIT, VIGINTI QUINQUE POENAE SUNTO.
(Если кто нанесет обиду [или легкое повреждение], тот должен
уплатить штраф в 25 [ассов].)
12. SI NOX FURTUM FAXSIT, SI IM OCCISIT, IURE CAESUS
ESTO.
267

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
(Если кто-то ночью совершал кражу и его убили, убийство
пусть будет законным.)
21. PATRONUS SI CLIENTI FRAUDEM FECERIT, SACER ESTO.
(Если патрон нарушит свои обязанности по отношению к
клиенту, пусть он будет проклят.)
TABULAX
1. HOMINEM MORTUUM IN URBE NE SEPELITO NEVE
URITO.
(Покойника нельзя в городе хоронить или сжигать.)
4. MULIERES GENAS NE RADUNTO NEVE LESSUM FUNERIS
ERGO HABENTO.
(Женщины не должны расцарапывать щек и при погребении
причитать.)
7. QUI CORONAM PARIT IPSE PECUNIAVE EIUS HONORIS
VIRTUTISVE ERGO DUITUR EI...
(Кто получил почетный венок сам или кто-то из его дома, то в
честь него или ради его заслуг позволяется ему положить [в
могилу]...)
8. ...NEVE AURUM ADDITO. АТ CUI AURO DENTES IUNCTI
ESCUNT. AST Ш CUM ILLO SEPELIET URETVE, SE FRAUDE
ESTO.
(И золото не следует класть [в могилу], даже если у кого-то
зубы покрыты золотом. А если его все же похоронят или сожгут с
этим золотом, то это не будет проступком.)
***
ДОПОЛНЕНИЯ
Пересказы некоторых законов XII таблиц, сохраненные
античными авторами
TABULA VIII, 23
Ех XII tabulis..., si nimc quoque..., QUI FAUSUM TESTIMONI-
UM DIXISSE CONVICTUS ESSET, E SAXO TARPEIO DEICERE-
TUR...(Gellius, 20, 1, 53).
(По закону XII таблиц, если бы и сейчас еще ТОГО, КТО ВЫЛ
УЛИЧЕН ВО ЛЖЕСВИДЕТЕЛЬСТВЕ, СБРАСЫВАЛИ бы С ТАР-
ПЕЙСКОЙ СКАЛЫ...)
268

XII TABULAE
TABULA VIII, 26
XII tabulis cautum esse cognoscimus, NE QUI IN URBE COETUS
NOCTURNOS AGITARET (Latro, Decl. in Cat. 19).
(Мы знаем, что законами XII таблиц было предусмотрено,
ЧТОБЫ НИКТО НЕ УСТРАИВАЛ В ГОРОДЕ НОЧНЫХ
СБОРИЩ.)
***
TABULA IX, 5
Lex XII tabularum iubet EUM, QUI HOSTEM CONCITAVERIT
QUIVE CIVEM HOSTI TRADIDERIT, CAPITE PUNIRI (Marcianus,
D. 48, 4, 3)
(Закон XII таблиц поведевает КАЗНИТЬ СМЕРТЬЮ ТОГО, КТО
ПРИЗОВЕТ ВРАГА ИЛИ ПРЕДАСТ ГРАЖДАНИНА ВРАГУ.)

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
INSTITUTIONES GAII
УСТАНОВЛЕНИЯ ГАЯ
Живший во II веке н. э. римский юрист Гай свел в один
большой свод гражданское право Древнего Рима, систематизировав его
различные стороны. В "Институциях" отразились многие черты
римской частной и общественной жизни. Это произведение
составляло одну из 4 частей Свода римского права, выработанного в
528—534 гг. по инициативе императора Юстиниана и названного в
XII в. Corpus iuris civilis.
LIBER I
О свободных, рабах и вольноотпущенниках
9. Et quidem summa divisio de iure personarum haec est, quod
omnes homines aut liberi sunt aut servi.
10. Rursus liberorum hominum alii ingenui sunt, alii libertini.
11. Ingenui sunt qui liberi nati sunt; libertini, qui ex iusta
servitute manumissi sunt.
12. Rursus libertinorum tria simt genera: nam aut cives Romani
aut Latini aut dediticiorum numero sunt. De quibus singulis
despiciamus: ac prius de dediticiis.
13. Lege itaque Aelia Sentia cavetur, ut qui servi a dominis
poenae nomirie vincti sint, quibusve stigmata inscripta sint, deve
quibus ob noxam quaestio tormentis habita sit, et in ea noxa fuisse
convicti sint, quive ut ferro aut cum bestiis depugnaret traditi sint,
inve ludum custodiamve coniecti fuerint, et postea vel ab eodem
domino vel ab alio manumissi, eiusdem conditionis liberi fiant, cuius
conditionis sunt peregrini dediticii.
14. Vocantur autem peregrini dediticii hi, qui quondam adversus
populum Romanum armis susceptis pugnaverunt, deinde victi se
dediderunt.
15. Huius ergo turpitudinis servos quocumque modo et cuiuscum-
que aetatis manumissos, etsi pleno iure dominorum fuerint, num-
quam aut cives Romanos aut Latinos fieri dicemus, sed omni modo
dediticiorum numero constitui intellegemus.
16. Si vero in nullo tali turpitudine sit servus, manumissum
modo civem Romanum modo Latinum fieri dicemus.
17. Nam in cuius persona tria haec concurrunt, ut maior sit
annorum triginta, et ex iure Quiritium domini, et iusta ac legitima
270

INSTITUTIONES GAII
manumissione liberetur, id est vindicta aut censu aut testamento, is
civis Romanus fit; sin vero aliquid eorum deerit, Latinus erit.
18. Quod autem de aetate servi requiritur, lege Aelia Sentia
introductum est. Nam ea lex minores XXX annorum servos non
aliter voluit manumissos cives Romanos fieri, quam si vindicta, apud
consilium iusta eausa manumissionis approbata, liberati fuerint.
19. Iusta autem causa manumissionis est veluti si quis filium
filiamve aut fratrem sororemve naturalem, aut alumnum, aut
paedagogum, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam
matrimonii causa, apud consilium manumittat.
Продажа раба
20-22. Consilium autem adhibetur in urbe Roma quidem quinque
senatorum et quinque equitum Romanorum puberum; in provinciis
autem viginti recuperatorum civium Romanorum, idque fit ultimo
die conventus, sed Romafe servi certis diebus apud consilium
manumittuntur. Maiores vero triginta annorum servi semper
manumitti solent, adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum
praetor aut proconsul in balneum, vel in theatrum eat. Nunc vero qui
hoc modo manumissi sunt, Latini Iuniani dicuntur, Latini ideo, quia
assimulati sunt Latinis colonariis, Iuniani ideo quia per legem
Iuniam libertatem acceperunt, cum olim servi viderentur esse.
23. Non tamen illis permittit lex Iunia vel ipsis testamentum
facere, vel ex testamento alieno capere, vel tutores testamento dari.
24. Quod autem diximus ex testamento eos capere non posse, ita
intellegemus, ne quid directo hereditatis legatorumve nomine eos
posse capere possunt.
25. Hi vero qui dediticiorum numero sunt, nullo modo ex
testamento capere possunt, non magis quam quilibet peregrinus, nec
ipsi testamentum facere possunt, secundum id quod plerisque placuit.
271

26. Pessima itaque libertas eorum est, qui dediticiorum numero
sunt; nec ulla lege aut senatusconsulto aut constitutione principali
aditus illis ad civitatem Romanam datur.
27. Quin etiam in urbe Roma vel intra centesimum urbis Romae
miliarium morari prohibentur; et si qui contra fecerint, ipsi bonaque
eorum publice venire iubentur ea conditione, ut ne in urbe Roma vel
intra centesimum urbis Romae miliarium serviant, neve umquam
manumittantur, et si manumissi fuerint, servi populi Romani esse
iubentur. Et haec ita lege Aelia Sentia comprehensa sunt...
36. Non tamen cuicumque volenti manumittere licet.
37. Nam is qui in fraudem creditorum vel in fraudem patroni
manumittit, nihil agit, quia lex Aelia Sentia impedit libertatem.
38. Item eadem lege minori XX annorum domino non aliter
manumittere permittitur, quam si vindicta apud consilium iusta
causa manumissionis approbata fuerit.
39. Iustae autem causae manumissionis sunt veluti si quis patrem
aut matrem aut paedagogum aut collactaneum manumittat...
42. Praeterea lege Fulia Caninia certus modus constitutus est in
servis testamento manumittendis.
43. Nam ei, qui plures quam duos neque plures quam decem
servos habebit, usque ad partem dimidiam eius numeri manumittere
permittitur, ei vero, qui plures quam X neque plures quam XXX
servos habebit, usque ad tertiam partem eius numeri manumittere
permittitur. At ei qui plures quam XXX neque plures quam centum
habebit, usque ad partem quartam manumittendi potestas datur.
Novissime ei, qui plures quam С пес plures quam D habebit, поп
plures manumittere permittitur quam quintam partem: neque phires
numerantur, sed praescribit lex, ne cui plures manumittere liceat,
quam С Quodsi quis unum servum omnino aut duos habet, dumta-
xat, nihil de eo lege cavetur et ideo liberam habet potestatem
manumittendi.
44. Ac ne ad eos quidem omnino haec lex pertinet, qui sine testa-
mento manumittunt. Itaque Ucet iis, qui vindicto aut censu inter
amicos manumittunt, totam familiam suam liberare, scilicet si alia
causa поп impediat libertatem.

DIGESTA
DIGESTA
ИЗВЛЕЧЕНИЯ
Под именем "Дигесты" (Извлечения) до нас дошел сборник
сочинений 39 римских юристов, освещавших различные вопросы
гражданского права. Собранные в 50-ти книгах, они представляют
собой важный источник римской классической юриспруденции.
Дигесты также входили в Corpus iuris civilis, составленный при
Юстиниане. Ниже помещен отрывок, рассказывающий о
зарождении и первых этапах развития римского права, и, в частности, о
законе XII таблиц, гражданском праве, "плебисците",
постановлениях магистратов, сената, принцепса.
1,П
DE ORIGINE IURIS ЕТ OMNIUM MAGISTRATUUM
ЕТ SUCCESSIONE PRUDENTIUM
О ПРОИСХОЖДЕНИИ ПРАВА И ВСЕХ ДОЛЖНОСТЕЙ
И О НАСЛЕДИИ МУДРЫХ
2. Pomponius libro singulari enchiridii. Necessarium itaque
nobis videtur ipsius iuris originem atque processum demonstrare.
1. Et quidem initio civitatis nostrae populus sine lege certa, sine
iure certo primum agere instituit omniaque manu a regibus guberna-
bantur.
2. Postea aucta ad aliquem modum civitate ipsum Romulum
traditur populum in triginta partes divisisse, quas partes curias
appellavit propterea, quod tunc rei publicae curam per sententias
partium earum expediebat. Et ita leges quasdam et ipse curiatas ad
populum tulit: tulerunt et sequentes reges. Quae omnes conscriptae
exstant in libro Sexti Papirii, qui fuit illis temporibus, quibus
Superbus Demarati Corinthii filius, ex principalibus viris. Is liber, ut
diximus, appellatur ius civile Papirianum, non quia Papirius de suo
quicquam ibi adiecit, sed quod leges sine ordine latas in imum
composuit.
3. Exactis deinde regibus lege tribunicia omnes leges hae
exolevenmt iterumque coepit populus Romanus incerto magis iure et
consuetudine aliqua uti, quam per latam legem, idque prope viginti
annis passus est.
4. Postea ne diutius hoc fieret, placuit publica auctoritate decem
constitui viros, per quos peterentur leges a Graecis civitatibus et
273

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
civitas fundaretur legibus: quas in tabulas eboreas perscriptas pro
rostris composuerunt, ut possint leges apertius percipi: datumque est
eis ius eo anno in civitate summum, uti leges et corrigerent, si opus
esset, et interpretarentur neque provocatio ab eis sicut a reliquis
magistratibus fieret. Qui ipsi animadverterunt aliquid deesse istis
primis legibus ideoque sequenti anno alias duas ad easdem tabulas
adiecerunt: et ita ex accedenti appellatae sunt leges duodecim tabu-
larum. Quanim ferendarum auctorem fuisse decemviris Hermodorum
quendam Ephesium exulantem in Italia quidam rettulerunt.
5. His legibus latis coepit (ut naturaliter evenire solet, ut
interpretatio desideraret prudentium auctoritatem) necessarium esse
disputationem fori. Haec disputatio et hoc ius, quod sine scripto
venit compositum a prudentibus, propria parte aliqua non appellatur,
ut ceterae partes iuris suis nominibus designantur, datis propriis
nominibus ceteris partibus, sed communi nomine appellatur ius
civile.
6. Deinde ex his legibus eodem tempore fere actiones compositae
sunt, quibus inter se homines disceptarent: quas actiones ne populus
prout vellet institueret, certas sollemnesque esse voluerunt: et
appellatur haec pars iuris legis actiones, id est legitimae actiones. Et
ita eodem paene tempore tria haec iura nata sunt: leges duodecim
tabularum, ex his fluere coepit ius civile, ex isdem legis actiones
compositae sunt. Omnium tamen harum et interpretandi scientia et
actiones apud collegium pontificum erant, ex quibus constituebatur,
quis quoquo anno praeesset privatis. Et fere populus annis prope
centum hac consuetudine usus est.
7. Postea cum Appius Claudius proposuisset et ad formam
redegisset has actiones, Gnaeus Flavius scriba eius libertini filius
subreptum librum populo tradidit, et adeo gratum fuit id munus
populo, ut tribunus plebis fieret et senator et aedilis curulis. Hic
liber, qui actiones continet, appellatur ius civile Flavianum, sicut ille
ius civile Papirianum: nam nec Gnaeus Flavius de suo quicquam
adiecit libro. Augescente civitate quia deerant quaedam genera agen-
di, non post multum temporis spatium Sextus Aelius alias actiones
composuit et librum populo dedit, qui appellatur ius Aelianum.
8. Deinde cum esset in civitate lex duodecim tabularum et ius
civile, essent et legis actiones, evenit, ut plebs in discordiam cum
patribus perveniret et secederet sibique iura constitueret, quae iura
plebi scita vocantur. Mox cum revocata est plebs, quia multae discor-
diae nascebantur de his plebis scitis, pro legibus placuit et ea obser-
vari lege Hortensia: et ita factum est, ut inter plebis scita et legem
species constituendi interesset, potestas autem eadem esset.
9. Deinde quia difficile plebs convenire coepit, populus certe
multo difficilius in tanta turba hominum, necessitas ipsa curam rei
274

publicae ad senatum deduxit: ita coepit senatus se interponere et
quidquid constituisset observabatur, idque ius appellabatur senatus
consultum.
10. Eodem tempore et magistratus iura reddebant et ut scirent
cives, quod ius de quaque re quisque dicturus esset, seque praemuni-
rent, edicta proponebant. Quae edicta praetorum ius honorarium
constituerunt: honorarium dicitur, quod ab honore praetoris venerat.
11. Novissime sicut ad pauciores iuris constituendi vias transisse
ipsis rebus dictantibus videbatur per partes, evenit, ut necesse esset
rei publicae per unum consuli (nam senatus non perinde omnes
provincias probe gerere poterat): igitur constituto principe datum est
ei ius, ut quod constituisset, ratum esset.
12. Ita in civitate nostra aut iure, id est lege, constituitur, aut
est proprium ius civile, quod sine scripto in sola prudentium inter-
pretatione consistit, aut sunt legis actiones, quae formam agendi
continent, aut plebi scitum, quod sine auctoritate patrum est
constitutum, aut est magistratuum edictum, unde ius honorarium
nascitur, aut senatus consultum, quod solum senatu constituente
inducitur sine lege, aut est principalis constitutio, id est ut quod ipse
princeps constituit pro lege servetur.

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
D. INSCRIPTIONES
(Надписи)
Римляне любили увековечивать свои дела, поступки, события,
как частные, так и общественные, в разного рода надписях,
выполненных на различном материале (камень, металл),
различными средствами (резцом, краской, мозаикой), по различным
поводам (победа над врагом, устройство гладиаторских сражений,
смерть родных, выздоровление и т. д.)* От античности до нас
дошло огромное количество надписей, характеризующих все
стороны жизни общества; из некоторых мы узнаем о крупных
исторических событиях (таковы, например, "царица античных
надписей" — отчет Августа и "Законы XII таблиц",
опубликованные выше). Иные оповещают нас о том, что некая Виргула
рассердилась на некоего Терция, считая его недостойным. В ходе
археологических раскопок появляются все новые и новые надписи.
Их изучением занимается специальная наука, которая называется
эпиграфикой. Надписи по содержанию условно разделяются на
почетные, посвятительные, строительные и прочие (существуют и
более дробные деления). При подборке надписей для нашей
публикации мы основывались на замечательных книгах Е. В.
Федоровой "Латинская эпиграфика" (М., 1969) и "Латинские
надписи" (М., 1976), которые рекомендуем для дальнейшего знакомства
с этой частью латинской письменной культуры.
Условные обозначения в тексте надписей:
( ) — раскрытие сокращений надписи издателем;
[ ] — несохранившиеся буквы, восстановленные издателем
надписи;
< > — буквы, случайно или по ошибке пропущенные
исполнителем надписи;
{ } — лишние буквы или слова, по ошибке написанные
исполнителем надписи;
(= ) — классический вариант написания слова.
I. ПОЧЕТНЫЕ НАДПИСИ (TITULI HONORARII)
Почетные надписи выполнялись, как правило, по
постановлению государственных органов, чтобы заслуги перед обществом того
или иного гражданина довести до сведения всех сограждан. Их
276

INSCRIPTIONES
Арка Тита в Риме
устанавливали на триумфальных арках в честь императоров, на
стенах зданий или на пьедесталах статуй.
1
Подборка начинается не с самой ранней хронологически
надписи, но на ее примере мы хотим продемонстрировать основные
элементы эпиграфической номенклатуры высших должностных
лиц Рима. Надпись сохранилась в средневековой копии, ранее она
находилась на арке Большого цирка в Риме. Надпись была
составлена после января 80 г. н. э. и посвящена взятию императором
Титом Иерусалима. Ниже приводятся три варианта текста:
надпись как таковая (только прописные буквы "монументального
письма" со всеми сокращениями); в современном написании с
раскрытыми сокращениями; в русском переводе.
SENATVS POPVLVSQ ROMANVS ШР TITO CAESARI
DIVI VESPASIANI F VESPASIAN[0] AVGUSTO PONTIF
МАХ TRIB РОТ X ШР XVII COS VIII Р Р PRINCIPI SVO
QVOD PRAECEPTIS PATR[IS] CONSILIISQ ЕТ AUSPICI-
IS GENTEM IVDAEORUM DOMVIT ЕТ VRBEM HIERV-
277

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
SOLYMAM OMNIBVS ANTE SE DVCIBVS REGIBVS
GENTIBVS AVT FRVSTRA PETITAM AVT OMNINO
INTEMPTATAM DELEVIT
Senatus populusq(ue) Romanus imp(eratori) Tito Caesari,
divi Vespasiani f(ilio), Vespasian[o] Augusto, pontif(ici)
max(imo), trib(unicia) pot(estate) X, imp(eratori) XVII,
co(n)s(uli) VIII, p(atri) p(atriae), principi suo, quod prae-
ceptis patr[is] consiliisq(ue) et auspiciis gentem Iudaeorum
domuit et urbem Hierusolymam, omnibus ante se ducibus,
regibus, gentibus aut frustra petitam aut omnino intemp-
tatam, delevit.
"Сенат и народ римский императору Титу Цезарю
Веспасиану Августу, сыну божественного Веспасиана,
великому понтифику, наделенному властью народного
трибуна в 10-й раз, императору в 17-й раз, консулу в 8-й
раз, отцу отечества, своему принцепсу, за то, что он,
следуя наставлениям и советам своего отца и под его
руководством, покорил народ иудеев и разрушил город
Иерусалим, на который все полководцы, цари и народы
до него или тщетно устремлялись, или вообще не
нападали".
***
Надпись рассказывает о заслугах знаменитого римского
полководца Фабия Максима, вошедшего в историю Пунических
войн под прозванием Кунктатор (ум. в 204 г. до н. э.). Надпись
была выбита на постаменте статуи Фабия Максима, установленной
на форуме Августа в Риме.
[Q(uintus) Fabius], Q(uinti) f(ilius), Maximus, dictator
bis, co(n)s(ul) [qui]nquien[s], censor, interrex [b]is,
aed(ilis) cur(ulis), q(uaestor) II, tr(ibunus) mil(itum) II,
pontifex, augur. Primo consulatu Ligures subegit, ex iis
278

INSCRIPTIONES
triumphavit. Tertio et quarto Hannibalem, compluribus
victoris (=victoriis) ferocem, subsequendo coercuit. Dicta-
tor magistro equitum Minucio, quoius (=cuius) populus
imperium cum dictatoris imperio aequaverat, et exercitui
profligato subvenit et eo nomine ab exercitu Minuciano
pater appellatus est. Consul quintum Tarentum cepit,
triumphavit. Dux aetatis suae cautissimus et re (=rei)
militaris peritissimus habitus est. Princepg in senatum
duobus lustris lectus est.
***
Такого же рода документ, что и предыдущая надпись,
представляет собой текст на постаменте статуи римского
полководца Луция Лициния Лукулла, сражавшегося в 74 г. до
н. э. против понтийского царя Митридата VI Евпатора и
армянского царя Тиграна.
L(ucius) Licinius, L(ucii) f(ilius), Lucullus, co(n)s(ul),
pr(aetor), aed(ilis) cur(ulis), q(uaestor), tr(ibunus)
militum, aug(ur). Triumphavit de rege Ponti Mithridate et
de rege Armeni[a]e Tigrane, magnis utriusque regis copiis
conpluribus proelis (=proeliis) terra marique superatis.
Conlegam suiim, pulsum a rege Mithridat[e], cum se is
Calchadona contulisset, opsidione (=obsidione) liberavit.
***
Надпись была найдена в Тиволи недалеко от Рима около
фамильного мавзолея Плавтиев и посвящена одному из них —
Тиберию Плавтию Сильвану Элиану, бывшему консулом в 45 и 74
гг. н. э. В качестве легата Мезии (римской провинции на Нижнем
Дунае), он активно участвовал в делах Северного Причерноморья,
ведя переговоры и воюя с сарматами, скифами, бастарнами и
роксоланами, помогая греческому городу в Крыму Херсонесу.
Надпись является важным историческим источником для
исследователей Северного Причерноморья.
Tib(erio) Plautio, M(arci) f(ilio), Ani(ensi tribu), Silvano
Aeliano, pontif(ici), sodali Aug(ustali), IIIvir(o =triumvi-
279

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
ro) a(uro), a(rgento), a(ere) f(lando) f(eriundo), q(uaestori)
Ti(berii) Caesaris, legat(o) leg(ionis) V in Germania,
pr(aefecto) urb(i), legat(o) et comiti Claud(ii) Caesaris in
Brittannia, consuli, pro co(n)s(ule) Asiae, legat(o) pro
praet(ore) Moesiae, in qua(m) plura quam centum mill
(=milia) ex numero Transdanuvianor(um) ad praestanda
tributa cum coniugib(us) ac liberis et principibus aut
regibus suis transduxit; motum orientejn Sarmatar(um)
compressit, quamvis parte magna exercitus ad expeditio-
nem in Armeniam misisset; ignotos ante aut infensos
p(opulo) R(omano) reges signa Romana adoraturos in
ripam, quam tuebatur, perduxit; regibus Bastarnanim et
Rhoxolanorum filios, Dacorum (regi) fratrum (=fratrem),
captos aut hostibus ereptos, remisit; ab aliquis eorum
opsides (=obsides) accepit, per quem pacem provinciae et
confirmavit et protulit; Scytharum quoque regem а
Cherronensi, quae est ultra Borustenen (=Borysthenen),
opsidione (=obsidione) summot<a>. Primus ex ea provin-
cia magno tritici modo annonam p(opuli) R(omani) adleva-
vit. Hunc legatum in {in} Hispaniam ad praefectur(am)
urbis remissum senatus in praefectura triumphalibus
ornamentis honoravit, auctore imp(eratore) Caesare
Augusto Vespasiano, verbis ex oratione eius, q(uae) i(nfra)
s(cripta) s(unt):
Moesiae ita praefuit, ut non debuerit in me differri
honor triumphalium eius ornamentonun; nisi quod latior
ei contigit mora titulus praefecto urbis.
Hunc in eadem praefectura urbis imp(erator) Caesar
Vespasianus iterum co(n)s(ulem) fecit.
***
Надпись посвящена королю остготов Теодориху (454 — 526 гг.)»
основателю остготской державы в Италии. Латинская надпись,
имитирующая стиль и титулатуру позднеримской империи,
свидетельствует о "романофильстве" Теодориха.
D(ominus) n(oster) gl(o)r(io)s(issi)mus adq(ue=atque)
inclyt(us=inclutus) rex Theodericus, vict(or) ac trim-
f(ator=triumphator), semper Aug(ustus), bono r(ei)
p(ublicae) natus, custos libertatis et propagator Rom(ani)
nom(inis), domitor g(en)tium, Decennovii viae Appiae, id
280

INSCRIPTIONES
e(st) a Trip(ontio) usq(ue) (ad) Tarric(inam=Tarracinam)
it(er) et loca, quae confluentib(us) ab utraq(ue) parte
palud(ibus) per omn(es) retro princip(es) inundaverant,
usui publ(i)co et securitate viantium, admiranda propitio
deo felic(ita)te, restituit; operi iniuncto naviter insudante
adq(ue=atque) clementissimi princip(is) feliciter deservien-
te p(rae)coniis ex prosapie Deciorum Caec(ina) Mav(ortio)
Basilio Decio, v(iro) c(larissimo) et inl(ustri), ex p(raefec-
to) urbi, ex p(raefecto) p(raetori)o, ex cons(ule) ord(ina-
rio), pat(ricio), qui ad perpetuandam tanti domini gloriam
per plurimos, qui ante non (erant), albeos (=alveos)
deducta in таге aqua, ignotae atavis (=ataviis) et nimis
antiquae reddidit siccitati.
П. ПОСВЯТИТЕЛЬНЫЕ НАДПИСИ (TITULI SACRI)
Посвятительные надписи выбивались, выцарапывались или
писались в честь божеств на храмах, алтарях или предметах,
которые приносились в дар этим божествам.
6
Надпись рассказывает о дарении Луция Муммия — консула
146 г. и триумфатора 145 г. до н. э.; найдена в Риме и хранится в
Ватикане.
L(ucius) Mummi(us), L(ucii) f(ilius), co(n)s(ul), duct(o)
auspicio imperioque eius Achaia capt(a), Corint(h)o deleto
Romam redieit (=rediit) triumphans ob hasce res bene
gestas, quod in bello voverat, hanc aedem et signu(m)
Herculis Victoris imperator dedicat.
***
На Piazza del Popolo в Риме до сих пор стоит египетский
обелиск из храма Рамзеса II (XIII в. до н. э.), на котором выбита
латинская надпись. Обелиск был по приказу императора Августа
доставлен из Египта в Рим и посвящен им богу Солнца, о чем и
рассказывает надпись.
281

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Обелиск с Пьяцца дель Пололо
Imp(erator) Caesar, divi f(ilius), Augustus, pontifex maxi-
mus, imp(erator) XII, co(n)s(ul) XI, trib(unicia) pot(estate)
XIV, Aegypto in potestatem populi Romani redacta Soli
donum dedit.
***
8
Надпись III или начала IV века н. э. происходит из Нумидии
(Африка) и отражает новую титулатуру времен поздней империи.
Iovi Optimo Maximo, deorum principi, gubernatori
отшит rerum, caeli terrarumque rectori, ob reportatam ex
gentilibus barbaris gloriam Flavius Leontius, v(ir) p(erfec-
tissimus), dux per Africam, posuit.
282

INSCRIPTIONES
III. НАДГРОБНЫЕ НАДПИСИ (TITULI SEPULCHRALES)
Надгробные надписи дошли до нас в огромном количестве. От
простого упоминания имени усопшего до роскошных
стихотворных поэм, выбитых на камне, от скупого перечисления прожитых
лет до подробного перечисления всего достигнутого в жизни, от
скорбного выражения печали до эпикурейского шутливого
философствования по поводу бренности жизни — таков диапазон
содержания этих надписей.
9
Надпись последней трети II в. до н. э. Найдена в Риме на Ап-
пиевой дороге, написана сатурновым стихом. Формы Маагсо и
seedes — примеры удвоения гласных в долгих слогах.
Нос est factum monumentum Маагсо (=Магсо) Caicilio
(=Caecilio). Hospes, gratum est, quom (=cum) apud meas
restitistei (=restitisti) seedes (=sedes). Bene rem geras et
valeas sine qura (=cura).
***
10
Надпись на большой мраморной урне из мавзолея Августа в
Риме. В урне был захоронен прах Агриппины Старшей, внучки
Августа и матери императора Калигулы.
Ossa Agrippinae, M(arci) Agrippa[e f(iliae)], divi Aug(usti)
neptis, uxoris Germanici Caesaris, matris C(=Gaii)
Caesaris Aug(usti) Germanici, principis.
283

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
11
Надпись найдена в Риме, относится к 54—68 гг. н. э. и
упоминает германского воина, телохранителя императора Нерона.
Indus, Neronis Claudi(i) Caesaris Aug(usti) corpor(is)
custos dec(uriae) SecuncU, natione Batavus, vix(it) ann(os)
XXXVI, h(ic) e(itus) e(st). Posuit Eumenes, frater et heres
eius, ex collegio Germanorum.
Германцы — телохранители
12
Надпись из испанского города Гадес, что на берегу
Гибралтарского пролива.
Ave, Herennia Crocine, сага sueis(=8uis). Inclusa hoc
tumulo, Crocine, сага sueis (=suis). Vixi ego, et ante aliae
vixere puellae. Iam satis est. Lector discedens dicat:
Crocine, sit tibi terra levis! Valete, superi.
***
13
В надписи, найденной возле Рима на Пренестинской дороге,
рассказывается о жизни наездника, который, участвуя в
чрезвычайно популярных в Риме конных ристаниях на стороне
различных партий (команд — "красных", "зеленых", "голубых",
"белых"), получал большие вознаграждения (дважды по 40 000
сестерциев), но рано погиб.
284

INSCRIPTIONES
M(arcus) Aur(elius) Mollicius Tatianus, natione verna, qui
vixit ann(is) XX, mens(ibus) VIII, diebus VII, qui vic(it)
palmas n(umero) CXXV sic: in russeo LXXXIX, in prasino
XXIV, in veneto n(umero) V, in albo n(umero) VII;
praemia XXXX (=quadragenaria) n(umero) II.
***
14
В 144 г. н. э. в Остии хозяин поставил своему юному рабу,
талантливому "счетчику" (calculator), надгробие с эпитафией, где
воспеваются необыкновенные способности этого вундеркинда.
D(is) M(anibus) Melioris, calculatoris. Vixit ann(os) XIII.
Hic tantae memoriae et scientiae fuit, ut ab antiquorum
memori[a] usque in diem finis suae omnium titulos
superaverit; singula autem, quae sciebat, volumin[e] potius
quam titulo scribi potuenint. Nam commentarios artis
suae, quos reliq(u)it, primus fecit, et solus posset imitari,
si eum iniq(u)a fata rebus humanis non invidissent.
Sex(tus) Aufustius Agreus vernae suo praeceptor
[i]nfelicissimus fecit, in f(ronte) p(edes) II, in ag(ro)
p(edes) VI. Excessit anno urbis conditae DCCCXCVII.
***
15
Надгробие еще одного способного молодого человека из Нуми-
дии (Африка), глубоко познавшего гуманитарные дисциплины.
М. Damatiua Urbanus summarum artium liberalium,
lit(t)erarum studiis utriusq(ue) linguae perfecte eruditus,
optima facundia proeditus, v(ixit) a(nnis) XXII d(iebus)
VII.
***
16
В надписи из Рима приведена знаменитая эпиграмма,
составленная элегическим дистихом и отражающая эпикурейское
настроение погребенного.
285

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
V(ixit) a(nnos) LII. D(is M(anibus) Ti(berii) Claudi(i)
Secundi. Hic secum habet omnia.
Balnea, vina, Venus corrumpunt corpora nostra,
Set (=sed) vitam faciunt b(alnea), v(ina), V(enus).
Karo (=caro) contubernal(i) fec(it) Merope, Caes(aris)
serva), et sibi et suis p(osterisque) e(orum).
***
17
Надпись второй половины I в. н. э., найдена в Риме. Педагог-
вольноотпущенник соорудил себе при жизни надгробие, в котором
рассказал о своем образе жизни.
V(ivus) С. Gargilius Haemon, Proculi, Philagri, divi
Aug(usti) l(iberti), Agrippiani f(ilius), paedagogus, idem
l(ibertus), pius et sanctus. Vixi, quam diu potui, sine lite,
sine rixa, sine controversia, sine aere alieno; amicis fidem
bonam praestiti; peculio pauper, animo divitissimus. Bene
valeat is, qui hoc titulum perlegit meum.
***
18
Еще один римлянин, посыльный Августа, при жизни построил
себе усыпальницу, на которой поместил шутливую стихотворную
эпиграмму с советом последовать его примеру. Надпись найдена в
Карфагене.
Et Antigona Vitalis, Aug(usti) n(ostri)
vivit et convivatur! tabellarius, vivet et convivat(ur)!
D(is) M(anibus) s(acrum).
Dum sum Vitalis et vivo, ego feci sepulcrhum,
adque meos versus, dum trans{s}eo, perlego et ipse.
Diploma circavi totam regione(m) pedestrem
Et canibus prendi lepores et denique vulpes.
Postea potiones calicis perduxi libenter:
multa iuventutis feci, quia sum moriturus.
Quisque sapis, iuvenis, vivo tibi pone sepulcrhum.
***
286

INSCRIPTIONES
19
В надгробных надписях часто указывается профессия того,
кому поставлено надгробие; в данном случае это виноторговец "у
семи Цезарей" и торговец заморскими товарами.
А. Herrennuleius Cestus negotiator vinarius a septem
Caesaribus idem mercator omnis generis mercium trans-
marinarum, lictor, vivos (=vivus) sibi fecit.
***
20
Другой, как следует из надгробной надписи, довольствовался
скромной сельской жизнью:
Agresti vita felix fuit.
***
21
Надпись была найдена в Риме возле Остийской дороги. Автор
ее, заранее соорудив себе погребальный жертвенник, грозит его
возможным грабителям и осквернителям карами богов.
Dis Man(ibus). С. Tullius Hesper агат fecit sibi, ubi ossa
sua coiciantur. Qua(m) si quis violaverit aut inde
exemerit, opto ei, ut cum dolore corporis longo tempore
vivat et cum mortuus fuerit, inferi eum non recipiant.
***
22
Зато к тем, кто приходит на могилу с цветами и украшает ее,
обращены слова приветствия и пожелание долгих лет жизни.
Salvi eatis, salvi redeatis, et vos, qui me coronatis vel
flores iactatis, multis annis faciatisl
***
287

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
23
На исходе античности встречаются надгробные надписи
христианского содержания. Так, надпись из Северной Африки V в.
н. э. рассказывает об останках христанского святого Лаврентия.
Обратите внимание на почти современное обозначение даты.
In hoc loco sancto depositae sunt reliquiae sancti Laurenti
martiris die III m(e)n(sis) Aug(usti) cons(ulatu) Herculani
v(iri) c(laris9imi) die dom(i)n(ica) dedicante Laurentio
v(iro) v(enerabili) s(acerdote) p(ost) m(ortem) Dom(ini)
an(no) p(rovinciae) CCCCXIII. Amen.
IV. СТРОИТЕЛЬНЫЕ НАДПИСИ
При строительстве каналов, мостов, акведуков, дорог, храмов и
других сооружений римляне часто увековечивали имя инициатора
строительства и время строительства.
***
24
Мраморная надпись 46 г. н. э., найденная в Остии,
рассказывает о строительстве каналов в устье Тибра, предпринятом
императором Клавдием.
Ti. Claudius, Drusi f(ilius), Caesar Aug(ustus) Germa-
nicus, pontif(ex) max(imus), trib(unicia) potest(ate) VI,
co(n)s(ul) design(atus) IV, imp(erator) XII, p(ater)
[p(atriae)], fossis ductis a Tiberi operis portufs] caussa
(=causa) emissisque in таге urbem inundationis periculo
liberavit.
***
25
Надпись была сделана в 108 г. н. э. на каменном столбе,
отмечавшем 79-ю милю дороги, проведенной императором Траяном
в Италии.
288

INSCRIPTIONES
LXXIX.
Imp(erator) Caesar, divi Nervae f(ilius), Nerva Traianus
Aug(ustus) Germ(anicus), Dacic(us), pont(ifex) max(imus),
tr(ibunicia) pot(estate) XIII, imp(erator) VI, co(n)s(ul) V,
p(ater) p(atriae), viam a Benevento (ad) Brundisium
pecun(ia) sua fecit.
***
26
Надпись на постаменте от статуи была выполнена не позже 16
ноября 341 г. н. э. в г. Окрикуле (совр. Отриколи) недалеко от
Рима и прославляет заслуги одного из сограждан в восстановлении
зимних бань.
Bonae originis suboli et sinceritate praecipua praedito
M. Caesolio Saturnino, omnibus honoribus functo,
laudabili viro, restauratori thermarum hiemalium, cum
Sex. Cluvio Martino, fratre suo, pro tantis meritis erga se
ordo et cives splendidissimae civitatis Ocricolanae statuam
marmoream patrono dignissimo ad perenne testimonium
publice censuerunt. Feliciter.
[in latere]:
Dedicata (ante diem) XVI Kal. Decembres Marcellino et
Probino conss (=consulibus).
***
V. НАДПИСИ СЕВЕРНОГО ПРИЧЕРНОМОРЬЯ
С середины I в. до н. э. римляне устанавливают прямые
политические и военные контакты с греческими городами
Северного Причерноморья. При императоре Нероне в середине I в. н. э. в
Херсонесе, на Боспоре и в некоторых других городах Крыма
располагаются римские войска, а в Херсонесе — римская эскадра
Равеннского, а позже Мезийского флота (о вмешательстве Рима в
дела Херсонеса см. выше надпись в честь Понтия Сильвана). Лишь
в III—IV вв. н. э. римляне покинули города Северного
Причерноморья. От римских легионеров, расквартированных здесь, до
нас дошли некоторые надписи, выполненные на латинском языке
(подробнее см.: Э. И. Соломоник. Латинские надписи Херсонеса
Таврического. М., 1983).
289

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
27
Концом II — началом III века датируется надпись на
известняковой плите, найденной на некрополе Ольвии и хранящейся
теперь в Эрмитаже. В надписи упоминается воин XI Клавдиева
легиона.
D(is) M(anibus), Galeria Montana, vixit annis LXXXX;
Galerius Montanus, armatura leg(ionis) XI Cl(audiae),
matri dulcissimae item Proculae b(ene) m(erentibus)
p(osuit).
290

INSCRIPTIONES
28
В надгробии конца II — начала III в. н. э. из Херсонеса
Таврического упоминается трубач того же XI Клавдиева легиона.
D(is) M(anibus). Aur(elius) Salvianus tub(icen) leg(jonis)
XI Cl(audiae), qui militavit annos XIIII, vixit annos
XXXVI.
291

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
29
Консульский бенефициарий (т. е. привилегированный солдат
на службе при высших чиновниках) XI Клавдиева легиона
поставил в крепости Харакс в Крыму каменный алтарь, посвященный
Юпитеру.
I(ovi) O(ptimo) M(aximo) Cons(ervatori) T(itus) Fl(avius)
Celsinus, b(ene)f(iciarius) c(onsularis) leg(ionis) XI
Cl(audiae), pro sal(ute) sua et filiorum v(oto) p(osuit).
***
30
В 1960 г. при исследовании крепостной стены Херсонеса был
найден алтарь III — начала IV в. н. э., поставленный моряком
Мезийского Флавиева флота с легкого парусного военного судна
(либурны) "Стрела".
Gaius Valer(ius) Vale(n)s, miles clas(sis) [Fl]avia(e)
Misi(cae), liburna "Sagit(t)a" posivi(t) ara(m) [I]ov(i)
Opt(imo) [Maximo].
***
31
Из херсонесской надписи второй половины II в. н. э. мы
узнаем, что в Херсонесе были расквартированы части I Италийского
гарнизона и что легионеры жили в Херсонесе со своими семьями.
D(is) M(anibus). Aur(elius) Victor mil(es) leg(ionis) I
Ital(icae), v<i>xit an(nis) XXXVI, mil(itavit) an(nis)
XVIII. Val(eria) Marcia uxor eius et Val(eria) Bessa filia
heredes b(ene) m(erenti) p(osuerunt).
VI. НАДПИСИ РАЗНОГО СОДЕРЖАНИЯ
32
На бронзовом диске, который служил частью легионного
знамени и на котором была изображена волчица, кормящая
Ромула и Рема, находится надпись:
Leg(ioni) VI Ferr(atae) F(ideli) C(onstanti) fel(iciter).
292

INSCRIPTIONES
33
На беглых рабов надевали металлические ошейники с такой,
например, надписью:
Servus sum domini mei Scholastici, v(iri) sp(ectabilis).
Tene me, ne fugiam de domo Puluerata.
***
34
Если хотели кого-нибудь погубить, на свинцовых таблицах
писали наговоры (tabulae defixionum), которые затем, свернув в
трубочку, клали в гробницу. На одной римской таблице
проклятию предана некая Родина, которая отдается во власть
галльскому богу-прародителю Диту.
Quomodo mortuos (=mortuus), qui istic sepultus est, nec
loqui nec sermonare potest, seic (=sic) Rhodine apud M.
Licinium Faustum mortua sit nec loqui nec sermonare
possit, ita uti mortuos (=mortuus) nec ad deos nec ad
homines acceptus est, seic (=sic) Rhodine apud M.
Licinium accepta sit et tantum valeat, quantum ille
mortuos (=mortuus), quei (=qui) istic sepultus est. Dite,
pater, Rhodine(m) tibei (=tibi) commendo, uti semper odio
sit M. Licinio Fausto, item M. Hedium Amphionem, item
C. Popillium Apollonium, item Vennonia(m) Hermiona(m),
item Sergia(m) Glycinna(m).
***
35
Граффито на стене в Помпеях, процарапанное в 78 г. до н. э.,
очень напоминает наше "Здесь был Вася":
С. Pumidius Dipilus heic (=hic) fuit a. d. V Nonas
Octobreis (=Octobrea) M. Lepid(o), Q. Catul(o) co(n)s(uli-
bus).
***
293

36
Вывеска-объявление из Помпеи второй половины I в. н. э. о
работе бань. Про Марка Лициния Красса Фруги известно, что он
был консулом 64 г. Плиний Старший также упоминает о
принадлежащих ему в Помпеях банях.
THERMAE
М. CRASSI FRUGI
AQUA MARINA ЕТ BALN(ea)
AQUA DULCI(s). JANUARIUS L(ibertus).
***
37
Объявление о предстоящих гладиаторских играх, написанное
краской на стене одного частного дома в Помпеях.
D(ecimi) Lucreti(i) Satri(i) Valentis, flaminis Neronis
Caesaris, Augusti fili(i), perpetui, gladiatorum paria XX
et D(ecimi) Lucreti<i>, Valentis fili(i), glad(iatorum) paria
. X pug(nabunt) Pompeis (ante diem) VI, V, IV, III, pr(idie)
Idus Apr(iles), venatio legitima et vela erunt. Scr(ipsit)
Celer. Scr(ipsit) Aemilius Celer sing(ulus) ad luna(m).
Помпейский амфитеатр с тентом

INSCRIPTIONES
38
В Помпеях было найдено множество навощенных деревянных
дощечек, которые представляют собой деловые документы, счета,
расписки и т. д. В частности, многие расписки упоминают
крупного помпейского банкира Луция Цецилия Юкунда.
Нижеследующая расписка была выдана 24 июня 56 г. и подтверждает
получение от Юкунда 1386 сестерций за аукционную продажу
имущества некоего Карпа.
Q(uinto) Volusio Saturnino (et) P(ublio) Cornelio
co(n)s(ulibus) (ante diem) VIII K(alendas) Iul(ias) M(arcus)
Alleius Carpus scripsi me accepisse ab L(ucio) Caecilio
Iucundo SHS (=sestertios) MCCCXXCVI ob auctione(m)
me(am) sup (=sub) stipulatu eius. Actum Pompe(eiis).
***
39
Даже рабы могли вести денежные дела от имени общины, к
которой они принадлежали (59 г. н. э.).
295

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
Cn. Pompeio Grospho <Grospho> Pompeio Gaviano
Ilvir(ibus) iur(e) dic(undo) (ante diem) VI Idus Iulias.
Privatus colonorum coloniae Veneriae Corneliae Pom-
peianorum ser(vus) scripsi me accepisse ab L. Caecilio
Iucundo sestertios sescentos quinquaginta nummos nummo
libellas quinque ex reliquls ob fullonica anni L. Verani
Hupsaei et Albuci Iusti d(uum) v(irorum) i(ure) d(icundo)
solut(os).
Act(um) Pompeiis M. Ostorio Scapula T. Sextio Africano
co(n)s(ulibus).
***
40
В одном из помпейских трактиров в уста некоей Эдоны были
вложены следующие (почти стихотворные) расценки на вино:
Edone dicit:
Assibus hic bibitur, dipundium si dederis, meliora bibes,
quattus si dederis, vina Falerna bib(es).
***
41
Завсегдатаи помпейских таверн не всегда были довольны
обслуживанием и подозревали, что трактирщики подают им
разбавленное вино, что выразилось в одной стихотворной надписи
на стене трактира:
Talia te fallant utinam me(n)dacia, copo (=caupo):
tu ve(n)des acuam (=aquam) et bibes ipse merum.
***
42
Какой-то помпейский остряк предложил (шестистопным
ямбом) разделить общественную казну на всех.
Communem пшшпшп dividendum censio est,
Nam noster nummus magna(m) habet pecuniam.
296

INSCRIPTIONES
43
На стенах Помпеи нашли свое отражение предвыборные
кампании: разные группы лиц (например, зеленщики) или
отдельные граждане (например, некий Фавентин "со своими")
предлагали избрать (например, в эдилы) тех или иных граждан
(например, Марка Церриния Ватию), чему противились другие
граждане, считавшие, что только воры могут предлагать такого
человека в эдилы.
М(агсшп) Cerrinium aed(ilem) pomari rog(ant).
M(arcum) Cerrinium Vatiam aed(ilem) o(ro) v(os), (ut)
f(aciatis). Faventius cum suis rog(at).
Vatiam aed(ilem) furunculi rog(ant).
На доме упомянутого выше помпейского банкира Юкунда
также заметны следы недавней избирательной кампании: Юкунд
ратует за избрание дуумвиром Голкония Приска:
Holconium Priscum II vir(nm) i(ure) d(icundo) d(ignum)
r(ei) p(ublicae) o(ro) v(os) f(aciatis). Iucundus rog(at).
***
44
На стены Помпеи выплескивались частные отношения людей,
их обиды и радости.
Virgula Tertio suo: indecens ев.
***
297

II. AUCTORES ROMANI ANTIQUI
45
Кто-то обвинял кого-то в воровстве:
Ampliatus Pedania fur est.
***
46
Кто-то выражал свое восхищение кем-то:
M(arcus) Lucretius Fronto vir fortis et ho[nestus].
***
47
На одной из стен помпейской базилики мы встречаем даже
имя Скифии! Эта надпись содержит немного измененное
двустишие из Проперция (IV, 16, 13—14), посвященное
"цивилизованной" любви.
Quisquis amator erit Scythiae licet ambulet oris,
Nemo adeo ut feriat barbarus esse volet.
#**
48
Любовь рабов — актрисы Меты и Хреста — вызывала, по-
видимому, умиление у посетителей театра в Помпеях. На стене
одного из театральных коридоров кто-то процарапал:
Methe Cominiae s(erva) atellana amat Chrestum corde, sit
utreisque (=utrisque) Venus Pompeiana propitia et semper
concordes veivant (=vivant).
***
49
Некий Секунд приветствует свою возлюбленную Приму и
надеется на ее любовь:
298

INSCRIPTIONES
Secundus Primae suae ubique ipse salutem!
Rogo, domina, ut me ames!
***
50
Здесь юноша прощается с девушкой:
Spendusa, vale!
***
51
Чуть ниже какой-то завистник и доносчик приписал:
Marcus Spendusam amat!
***
52
Владельцу одного из домов не нравилось сборище бездельников
у него под окном, и он написал на стене дома:
Otiosis locus hic поп est, discede, morator!
***
53
Кто-то нарисовал лабиринт и к нему сделал пояснение:
Labyrinthus. Hic habitat Minotaurus.
***
54
В Помпеях популярна была "Энеида" Вергилия; на стенах
часто находят начальные строки этой поэмы. Кто-то даже сделал
пародию на первую строку: Arma virumque cano...
Fullones ululamque cano, non arma vinimq(ue).
299

55
Не позднее 79 г. от Рождества Христова, когда Помпеи были
засыпаны пеплом, в городе были люди, знавшие Библию и
написавшие на стене:
Sodoma Gomora
***
56
Познакомившись с пестротой и обилием настенного творчества
помпеянцев (сохранилось также множество надписей
неприличного свойства), мы, вероятно, согласимся с автором анонимной
стихотворной эпиграммы, пожалевшего исписанную множеством
надписей стену:
Admiror, paries, te поп cecidisse ruina,
Qui tot scriptorum taedia sustineas.
57
И все же закончить подборку помпейских надписей уместно
пожеланием счастья помпеянцам, которое было написано на стене
дома чьей-то рукой почти две тысячи лет тому назад:
POMPEIANIS AUG(ustis) FELICITER!
300

A.B. подосинов
ВВЕДЕНИЕ В ЛАТИНСКИЙ ЯЗЫК
И АНТИЧНУЮ КУЛЬТУРУ
(Часть IV, книга I)