/
Текст
Ф.С. САФИУЛЛИНА
КАРМАННЫЙ
ТАТАРСКО-РУССКИЙ
И РУССКО-ТАТАРСКИЙ
СЛОВАРЬ
КАЗАНЬ: ТаРИХ
2001
Ф.С. САФИУЛЛИНА
КАРМАННЫЙ ТАТАРСКО-РУССКИЙ
И РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ
ТАТАРЧА-РУСЧА
ЬЭМ РУСЧА-ТАТАРЧА
КЕСЭ СТЗЛЕГЕ
Казань, ТаРИХ, 2001. - С. 568.18ВК 5-94113-017-1
Формат 60x84 1/32. Объем 18 усл.п.л. 576 с.
Гарнитура школьная.
Тираж 20000. Заказ Б-5.
Лицензня на полиграфическую деятельность ПД №
01207 от 30.08.2001. Отпечатано в типографии ГУП
ПИК “ИДЕЛЬ-ПРЕСС” в полном соответствии с
качеством предоставленных диапозитивов.
420066. Казань, ул. Декабристов, 2.
Татарское Республиканское
издательство “Хэтер”
(ТаРИХ)
Лицензия № 184
от 16.04.1997
420014, Казань, Кремль, а\я 54
тел.: (8432) 92-56-01
© ТаРИХ, 2001
© Ф.С. Сафиуллина, 2001
ТОЗТЧЕДЭН
Татарча-русча Ьэм русча-татарча бу кесэ
сузлегендэ Ьэр ике телдэ дэ еш кулланыла тор-
ган 10 мецгэ якын суз Ьэм фразеологии
берэмлеклэр тупланып бирелде. Сузлэрнец, ни-
гездэ, туры мэгънэлэре алынса да, куп
мэгънэле сузлэрнеч актнврак мэгънэлэре дэ
курсэтелде.
Татарча-русча сузлекте, башлыча, тамыр
сузлэр естенлек итэ. Шулай да рус балалары
татар теленен, тезмэ сузлэрен, тезмэ фи-
гыльлэрен аплы рэвештэ узлэштерсеннэр очей,
мондый формалар да сузлек маддэсе буларак
китерелде: поши баласы, печэн осте, кар
бортеге; мемкинлек бирергэ, игътибар итэргэ,
экэмият бирергэ, укып чыгарга.
Бу сузлекнец башка сузлеклэрдэн аермасы
шунда: сузнец язылышы белэн бергэ аныц
дорес эйтелеше дэ гадилэштерелгэн транскрип-
циядэ бирелде; соцгы нл^еккэ басым тешмэгэн
очракта, басымныц урыны да курсэтелде.
Татарча-русча сузлекчэдэ фигыльлэр -рга/ргз,
ырга/ ергэ, арга/ эргэ формаларында бирелде;
бу кушымчалар алдыннан тамырны Ьэм нигез-
не аера торгам сызыкча куелды; «—>» билгесе
белэн сацгырау [ц, к, п] авазларынын [в, г, б]
авазларына к учете, [й] авазыныц я, е, ю
хэрефлэре белэн язылышы, у хэрефенец [V?]
авазын белдергэн кучеше курсэтелде. Мэсэлэн,
эйт-ергэ, сора-рга; чы(к->г)-арга, ти(п->б)-эргэ,
т.е(к->г)-эргэ, ку(й->я)-рга, са(у^в)-арга.
Русча-татарча влешендэ фигыльнец инфини-
тив формалары исем фигыль формасы (-у/-у)
белэн тэр>кемэ ителде.
Сузлеккэ кушымта итеп кыскача татарча-
русча Пэм русча-татарча фразеологии
сузлекчэлэр дэ бирелде.
Сузлек татар телен башлап вйрэнучелэр вчен
чыгарыла.
Авазларны кэм басым-
нарны билгелэу
[к,] — сацгырау кече тел тартыгы
[р] — яцгырау кече тел тартыгы
[те] — ирен-ирен авазы
[*] — аваз кыскаруны белдерэ торган тамга:
ы—е, о"— бГ(хэреф естенэ куела)
й’ — иренлэшкэн а
я.ю,е хэрефлэре белэн белдерелгэн авазлар
тубэндэгечэ бирелде:
яра [йара]
яшел [йэшел]
юрган [йуртн]
юеш [йумш]
елан [йылан]
егет [йегет]
Татар алфавиты
Аа Ээ
Жж Ж,ж
Нн Нд
Уу Ту
Щщ Ъъ
Бб Вв
Зз Ии
Оо 0е
Фф Хх
Ыы Ьь
Гг Дд
Йй Кк
Пп Рр
ЬЬ Цц
Ээ Юю
Ее, Ёё
Лл Мм
Сс Тт
Чч Шш
Яя
ОТ АВТОРА-
СОСТАВИТЕЛЯ
Настоящий русско-татарский и татарско-
русский словарь предназначен для изучающих
татарский язык и содержит в себе около 10000
наиболее употребительных слов и фразеологи-
ческих единиц. Отличие данного словаря в том,
что в нем указано произношение слов в транс-
крипции; проставлены ударения в татарских
словах, в которых ударение не падает на по-
следний слог; семантика слова раскрывается в
предложениях, приведенных после перевода
слов.
Глаголы даны в форме инфинитива рга/ргэ,
ырга/ ергэ, -арга/эргэ, причем дефисом отделя-
ются корень н основа глаголов, к которым мо-
гут присоединяться глагольные аффиксы зало-
га, времени, наклонения, числа, лица и вопро-
сительные аффиксы. Знаком ♦—обозначены
переходы глухих [ц, к, п] в звонкие [р, г, б], а
также [и] в я, е, ю. Например, эйт-ергэ. сора-
рга; чы(к->г)-арга, ти(п-*б)-эргэ, те(к->г)-эргэ,
ку(й-+я)-рга, са(у->в)-арга.
В «Русско-татарском словаре» глаголы пере-
ведены в форме имени действия на -у/-у.
К словарю приложены «Краткий татарско-
русский фразеологический словарик» и
«Краткий русско-татарский фразеологический
словарик».
Словарь предназначен для изучающих татар-
ский язык.
Обозначение звуков и
ударений
[к,] — глубокозаднеязычный глухой к
[г] — глубокозаднеязычный звонкий г
[те] — губно-губной звук
Г ] — знак над буквой обозначает редукцию глас-
ных ы—о — е*
Буквы я, ю, е передают следующие звуки и в
транскрипции обозначены следующим образом:
яра [ияра]
яшел [йэшел]
юрган [йуртн]
юеш [йуц?ш]
елан [йылан]
егет [йегет]
' — ударение
ТАТАРЧА-РУСЧА
СУЗЛЕК
А
АБЗАР [а'бзар]—хлев (Сыерны абзарга ябып
куй)
АБЗЫЙ [а'бзый]—дядя (Гали абзый, балта би-
реп тор эле)
АБРУЙ [абруй]—честь, авторитет; достоинство
(Президентныц абруе зур)
АБЫЙ [а’бый]—старший брат; дядя (а) Абы-
ем—шофер; э) Самат абый—очучы)
АБЫН-ЫРГА [а’бынырга]—спотыкаться (Ишек
тебендэ абынып егыла яздым)
АБЫ СТАЙ [а'быстай]—жена муллы (Кызларны
мэчеттэ абыстай укыта)
АВАЗ [аЧаз]—звук ([а] авазы)
А(У-эВ)-АРГА [а и’арга]—валиться; опрокиды-
ваться (Агачны давыл аударган)
АВТОБИОГРАФИЯ//ТЭРЖЕМЭИ ХЭЛ
[афтобиографийэ]—автобиография (Мин
тэржемэи хэлемне яздым)
АВТОВОКЗАЛ [афтовокзал]—автовокзал
(Автовокзалда кеше куп иде)
АВТОР [афтор]—автор (Китапныи авторы да
килгэн иде)
АВЫЗ [а'чгыз]—рот; вход; опушка (а) Авы-
зыцны ач; э) Мине урман авызында кетэлэр)
ЛВЫЛ [а'»ыл]-деревня, село (Мин авылда ял
иттем)
АВЫЛДАШ [а'жылдаш]—односельчанин
(Марат—минем авылдашым)
АВЫР (а «ыр] — тяжелый; трудный (а) Кап-
чык авыр: а) Мэсьэла авыр; 6) Кайгысы авыр)
АВЫРЛЫК [аи’ырлык,]—тяжесть, вес; труд-
ность (а) Авырлыклар артта калды; э) Бу кеше-
нец авырлыгы—90 кг)
АВЫРТТЫР-ЫРГА [а’и'ырттырырга]—
причинять боль (Мин кулымны авырттырдым)
АВЫРТ-ЫРГА [аийртырга] — болеть (Башым
авырта)
АВЫРУ [а и'ыру]—больной; болезнь (а) Авыру-
лар янына табиб керде; а) Наркомания—
куркыныч авыру)
АВЫР-ЫРГА [а'лчырырга]—болеть (Галиянец
анисе грипп белэн авырый)
АГА [а га]—старший брат, дядя; уважаемый
человек (Карим ага, рахим итегез)
АГАЙ (а’гай]—дядя, дяденька, дядюшка
(Шакир агай, утырыгыз)
АГАЙ-ЭНЕ [а'гайне]—родня, родственники;
старшие и младшие братья (Авылдан агай-
энелэр килде)
АГАЛЫ-СЕЦЕЛЛЕ [а галы-сёцелле]—брат с се-
строй (Алар агалы-сецелле килделэр)
А(К->Г)-АРГА [а гарга]—течь; плыть (а) Авыл
аша елга ага; а) Битеннэн яшь ага; б) Суда яф-
раклар ага)
АГАРГАН [а гартаи]—поседевший, седой
(Агарган чечлерец сипа бик килешэ)
АГАРГАНЧЫ [а'гарганчы]—добела (Керлерне
агарганчы юдым)
АГАРТ-ЫРГА [а'гартырга]—белить (Буген мин
мич агарттым)
АГАРЫН-ЫРГА [агарынырга]—побледнеть (Ул
кинет кенэ агарынды)
АГАР-ЫРГА [атарырга]—побелеть; побледнеть;
поседеть (Энинец чаче агарды)
АГАЧ [а’гач]—дерево; лес (Безнеч бакчада еч
агач бар)
АГАЧЛЫК [агачлык,]—роща; лесочек (Без
агачлыкта уйныйбыз)
АГУ [а’гу]—яд; протрава (Еланнардан дару
ясарга агу алалар)
АГУЛАН-ЫРГА [а'гуланырга]—отравиться
(Гомбе ашап агуланырга да момкин)
АГУЛА-РГА [атуларга]—отравить; протравить
(Басуда берецгене агуладылар)
АГУЛЫ [агулы]—ядовитый (Чулде агулы
еланнар бар)
АГЫЗ-ЫРГА [а’гызырга]—лить; наливать; на
бирать; подливать; переливать; сплавлять
(Краннан су агыз!)
АГЫМ [а’гым]—течение (Елгада агым бик
кочле)
АГЫМДАГЫ [атымдагы]—текущий (Йортларга
агымдагы ремонт кирэк)
АДАШ [а-даш]—тёзка (Без—адашлар)
АДАШ-ЫРГА [а'дашырга]—заблудиться
(Кызлар урманда адашканнар)
АДЭМ [эдэм]—человек; Адам (Урамда бер
адэмне курдек)
АДВОКАТ, ЯКЛАУЧЫ [адвокат, йа'клатучы]—
адвокат (Судта яклаучы озак сейлэде)
АДМ ИНИСТРАТИВ—административный
(Тэртип бозган кешегэ административ чаралар
курелэ)
АДРЕСЛАН-У—адресоваться (Хат сезгэ адрес-
ланган)
АДРЕССЫЗ—безадресный (Бу хат адрессыз)
АДЫМ [а“дым]—шаг (Ике адым алга!)
АЕК [а'йыц]—трезвый, здравый (Аек акыл
белэн эш итэргэ кирок)
АЕК БАШТАН [а-йык баштан]—на трезвую го-
лову (Аек баштан сейлэргэ кирэк)
АЕРАТА, АЕРУЧА [айырата/айыруча]—
особенно, наиболее, в особенности (Аеруча кыз-
лар шатланды)
АЕРГЫЧ [айыргыч]—определение; отделитель,
разделитель (Бу суз—аергыч була)
АЕРМА [а'йырма]—различие; расхождение
(Алар арасында нинди аерма бар?)
АЕРТ-ЫРГА [а’йыртырга]—сепарировать
(молоко) (Эни сет аерта)
АЕРТКАН СОТ [а-йырткан сот]—снятое
(пропущенное) молоко, обрат (Эби аерткан
соттэн катык ясады)
АЕРМАЧЫК [а°йырмачык,]—ясно, четко (Аныц
бу сыйфаты аермачык курена)
АЕРТМАГАН СОТ [а'ныртмаган сет]—цельное
молоко (Катык—аертмаган соттэн тэмле була)
АЕРЫЛГЫСЫЗ, АЕРЫЛМАС [а’йырылгысыз
/а’йырылмас] — неразлучный (Мансур Ьэм Ай-
рат— аерылгысыз дуслар)
АЕРЫЛ-ЫРГА [а'йырылырга]—расходиться,
разводиться; разделиться; разбираться; раздви-
гаться; разъединяться; разлучаться; отделяться;
разграничиваться; отрываться (а) Без нке якка
аерылып киттек; а) Ул ала иреннэн аерылган;
б) Бу то с аерылып тора)
АЕРЫЛЫШ-ЫРГА [а йырылышырга]—
расходиться, разводиться; расстаться (Алар ае-
рылышканнар)
АЕРЫМ [а'йырым]—отдельный, отдельно; еди-
ничный; изолированный; особый, особо (а)
Хэзер балалар бездэн аерым яшилар: а) Безнен
б ул мал ар аерым; б) Бу мэсьэлэ аерым карала)
АЕР-ЫРГА [айырырга]—разделить, делить; раздви-
гать; отнять; разъединить; отделить, отделять; раз-
водить; разлучать; различать; сепарировать; отби-
рать (а) Бу алмаларны аерып куй; а) Баланы имидэн
аерганда, ул авырый; б) Апарны тормыш аерган; в)
Мин яхшыны яманнан аерам)
АЖДАЬА [а’ждаИа]—дракон, змей; изверг, крово-
пивец (Куп экиятлардэ аждаЬа персонажы бар)
АЗ [а°з]—мало, недостаточно; недолго (а)
Каримнец китабы аз, Булатныц—куп; а) Минем
вакыт аз иде; б) Аз гына туктап тор эле)
АЗА[Й—>Е]-РГА [а°зайырга]—уменьшаться,
убавляться; сокращаться (а) Акча азайды; а)
Хэзер кыргый хайваннар азая)
АЗАККЫ [а-заццы]—последний; конечный
(Лзаккы очрашу куцелле булды)
АЗАКТА(Н) [а-зацта(н)]—в конце, напоследок; по-
сле, потом; последний (а) Азакта артист бер матур
жьгр жырлады; а) Азактан сузе куп булды)
АЗАН [азан]—азан (у мусульман призыв к мо-
лебну) (Мэчет манарасыннан азан ишетелэ)
АЗАП [а-зап]—мука, страдания (Ул бик куп
азаплар курган)
АЗАПЛАН-ЫРГА [а'запланырга]—
мучиться, возиться; пытаться (Мнн бу эш
белэн куп азапландым)
АЗАПЛА-РГА [а'запларга]—мучить, изводить
(Ул кешелэргэ рехсэт бирмичэ, озак азаплады-
лар)
АЗ-АРГА [а-зарга]—разбаловаться; распускать-
ся, развращаться (Балалар шундый аздылар!)
АЗАТ [а-зат]—свободный, независимый; воль-
ный (Мин бу эшлэрдэн азат)
АЗАТЛЫК [а°затлыц]—свобода, воля (Азатлык
очен керэшучелэргэ йэйкэл куелган)
АЗГА [а зга]—ненадолго; немного (Абыйныц
улы азга гына кайткан)
АЗГЫН [а'згын]—беспутный; развратный, рас-
путный (Азгын кешелэр дэ була)
АЗГЫНЛЫК [а-згынлыц]—избалованность,
безнравственность, развратность (Жэмгыятьтэ
азгынлык куренешлэре шактый артты)
АЗИЯЛЕ [а-зийэле]—азиат (Азияле халыклар
Казанга куп килэ)
АЗ-МАЗ [а-з/ма-з]—небольшой; понемногу
(Надир аз-маз татарча бела)
АЗМЫ-КТПМЕ [а-змы/купме]—более или ме-
нее; несколько; сколько-нибудь (Сез татарча
азмы-купме белэсезме?)
АЗЧЫЛЫК [а'зчылык]—меньшинство
(Азчылык каршы булды)
АЗЫК [а зык]—пища; продовольствие, корм
(Терлек азыгы быел щитэрлек)
АЗЫК-теЛЕК [а-зык/толёк]—пищевые продук-
ты; продуктовый (Азык телек кибетендэ кеше
куп иде)
АЗЭРБАЙЖДН [эзэрбайждн]—азербайджанец;
азербайджанский (Азербайджан теле татар те-
ленэ кардэш)
А39РБАЙ2КАНЧ А [азарбайжанча]—по-
азербайджански (Мин азэрбайжднча бераз белам)
АЙ [а°й]—луна, месяц (Куктэ ай йазэ)
АЙГЫР [а°йгыр]—жеребец (Айгырныц аягы ак
саган еле)
АЙЛАП [а'йлап]— около месяца; месяцами
(Мин авылда ике айлап гордым)
АЙЛЫ [а'йлы]—лунный (Айлы кичта без
конмэдэ йордек)
АЙЛЫК I [а-йлык]—месячные; ежемесячный
(Айлык план 102%ка утэлде)
АЙЛЫК II [а-йлыц]—месячник (Матбугатка
язылу айлыгы уткэрелэ)
АЙНЫ-РГА [а'йнырга]- трезветь; приходить в
себя; опомниться (Теге исерек кайчан айныр
икэн?)
АЙНЫТКЫЧ [а-йнытцыч]—вытрезвитель (Теге
ксшене айныткычка алып киттелэр)
АК I [а'к]—белый; седой; чистый (а) Килен ак
кулмэк кигэн; э) Урамда ак кар ява; б) Ак
керлэрнс урамга элдем)
АК II [а'к]—белое; светлое; бельмо; белок (а)
Кузена ак тошкэн; а) Бизе ясар ечен йомырка
агы кирак)
АКБУР [а-к,бур]—мел (Тактага акбур белэн яза-
лар)
АККОШ [а’вдош]—лебедь (Кулдэ ике аккош
йезэ)
АКЛАН-ЫРГА [а’цланырга]—оправдываться;
окупаться (Мня акланырга телэмим)
АКЛА-РГА [а'кдарга]—оправдать (Аны судта
акладылар)
АКЛЫ [а-цлы]—белого цвета («Аклы кулмэк
кигэн кызлар телэгенэ иреша»)
АКРЫН, ЭКРЕН [а'црын/экрен]—медленно (а)
Куктэ акрын гына болытлар агыла; э) Эби
белэн бабай экрен генэ атлап баралар)
АКСАК [а-цсац]—хромой (Булмэгэ аксак кеше
килеп керде)
АКСАКАЛ [а-к,сакал]—седобородый; аксакал,
старейшины (Аксакалларныц сузе акыллы бу-
ла)
АКСАРГА [ацсарга]—хромать, прихрамывать
(Минем бабай бераз аксый)
АКСЫЛ [а-к,сыл]—беловатый, белесый, светлый
(Аныц кызчыгы—аксыл чэчле)
АКСЫМ [ак,сым]—белок (Иттэ аксым куп була)
АКТАР-ЫРГА [а’цтарырга]—рыть; ворошить,
перелистывать (Мин китап актарып утырам)
АКТЕР [акт’ер]—актер (Актер сэхнэдэн чыгып
китте)
АКТИВ—активный (Ул спорт ярышларында
актив катнаша)
АКТИВ ЛАШ-ЫР ГА [активлашырга]—
становиться активным, активизироваться
(Милли азатлык ечен корэш активлашты)
АКТИВЛЫК [активлык,]—активность (Россия
сэясэтендэ регионнар активлыгы арта)
АКТУ АЛЬ [актуал’]—актуальный (Мнллн
мэгариф усеше — актуаль мэсьэлэлэрдэн берсе)
АКТРИСА [актриса]—актриса (Кичэ театрда бу
актрисаныц рольлэре турында суз барды)
АКТЫК [а’цтыц]—крайний, последний; заклю-
чительный (Актык акчамны сица бирдем)
АКЧА [а’к,ча]—деньги; монета; финансы (а)
Кассада акча куп; э) Дэулэтнец акчасы арта ба-
ра; б) Синец вак акчан, бармы?У
АКЧАЛАТА [а'цчалата]—деньгами (Колхозда
зшлэгэн ечен. безгэ акчалата бнрделэр)
АКЧАЛЫ [а°к,чалы]—денежный (Акчалы кеше
саран була)
АК ЧАРЛАК [а°к,чарлац]—чайка (Дицгез
естендэ акчарлаклар оча)
АКЧАСЫЗ [а’к,часыз] -безденежный; бесплат-
ный (а) Акчасыз бернэрсэ до алып булмый; о)
Мэктэптэ балаларны акчасыз ашаталар)
АКЫЛ [авцыл]—ум, разум; мудрость; мысль;
совет (а) Акыл яшьтэ тугел, башта э) Абыйныц
акыл теше чыккан; б) Син акыллы, мица да
акыл бир эле)
АКЫЛЛЫ [а кыллы]—умный, разумный; муд*
рый (Акыллы бала энисен Ьэрвакыт хормэт
нтэр)
АКЫЛСЫЗ [а цылсыз]—глупый; неразумный;
сумасбродный (Акылсыз сузлэр сейлэп утырма
эле)
АКЫЛСЫЗЛЫК [а-цылсызлык,]—безумие, глу-
пость; безрассудность (Бу эш — акылсызлык)
АКЫР-ЫРГА [ажырырга]—орать; реветь; ры-
чать (а) Урамда акырган тавышлар ишетелде; э)
Арыслан акырып жибэрде)
АЛ I [а л]—перед (а) Син алга чык; э) Этисе ал-
дан бара)
АЛ 1Г [а°л]—розовый (Бу сабын ал тоста)
АЛА [а*ла]—пегий, пятнистый (Безнец колхоз-
да ала ат бар)
АЛАБУГА [а лабуга]—окунь (Ул бабай зур ала-
буга балыгы тоткан)
АЛАЙ [а°лай]—так; этак, эдак (а) Син алай
сойлама! а) Алай булса, мин китам)
АЛАЙСА [а’лайса]—в таком случае; если так
(Син кнлмнм дисец, алайса мин да килмим)
АЛАН [а°лан]—поляна (Теге аланда жилок куп)
АЛАР [а°лар]— они (Алар коне буе су коеналар)
АЛАРНЫКЫ [а°ларнык,ы]—их (Сыер аларны-
кы)
АЛАЧАК [а’лачац]—долг (Минем Моратта ала-
чагым бар)
АЛГА [а°лга]—вперед (Наил алга чыкты)
АЛГЫ [а°лгы]—передний (Алгы раттэ укыту-
чылар утырган)
АЛДА [а°лда]—впереди (Алда зур елга)
АЛДАГЫ [а-лдагы]—передний; предстоящий,
будущий (а) Алдагы рэтлэр кызурак киттелэр;
а) Алдагы дэреслэрдэ без тагы шигырь
сейлэрбез)
АЛДАКЧЫ [а-лдацчы]—лгун, лжец (Алдакчы
булырга ярамый)
АЛДАН [а-лдан]—спереди; прежде; первым;
предварительно (а) Алдан этлэре чаба; а) Син
алдан эйт; б) Билетны мин алдан алдым)
АЛДА-РГА [а'лдарга]—обманывать (Беркемне
дэ алдарга ярамый)
АЛДАШ-ЫРГА [а'лдашырга]—заниматься об-
маном; хитрить; говорить неправду (Мин алда-
шырга яратмыйм)
АЛДЫНГЫ [а-лдыцгы]—передний; передовой;
прогрессивный (Гариф—алдынгы эшче)
АЛИКЭ [алиЬэ]—богиня (Борынгы Грециядэ
алиЬэлэр куп булган)
АЛКА [а-лца]—обруч; серьги (Мэдинэнеп алка-
сы алтын)
АЛКЫШ [а'лцыш]—аплодисменты, овации
(Кечле алкышлардаи соц артист
чыгып басты)
АЛКЫШЛА-РГА [а-лцышларга]—
приветствовать (Юбилярны алкышлап карты
алдылар)
АЛЛА [а’лла]—бог, аллах; боже (Алладан кетеп
ятып булмый)
АЛЛЫ-АРТЛЫ [а'ллы/а-ртлы]—друг за другом,
вереницей (Балалар аллы-артлы тезелгэннэр)
АЛМА [а‘лма]—яблоко (Безгэ бер чилэк алма
кнтерделэр)
АЛМАГАЧ [а’лмагач]—яблоня (Алмагач чэчэк
атты)
АЛМАЗ [а°лмаз]—алмаз (Алмаз белэн пыяла
кисэлэр)
АЛМАЧУАР [а'лмачудуар]—серый в яблоках
(конь) (Г.Ибракимовныц «Алмачуар» хикэясен
укыдыцмы?)
АЛМАШ [а’лмаш]—смена; обмен; переменный
(Ул мина ал маш к а килде)
АЛМАШЛАП [а°лмашлап]—поочередно (Без
алмашлап зшлэдек)
АЛМАШЛЫК (а’лмашлык,]—местоимение
(Татар телендэ алмашлыклар бик куп)
АЛМАШТЫР-ЫРГА [а лмаштырырга]—
обменивать; заменять; сменять; замещать; об-
новлять; подменять; разменять (а) Мин банкта
акча алмаштырдым; э) Эштэ мине бер инженер
алмаштырды; б) Бала кулмэген алмаштырды; в)
Мин профессиямне алмаштырдым)
АЛМАШЫНУЧАН [алмашынучан]—
переменный (Буген алмашынучан болытлы
Нава)
АЛПАВЫТ [а’лпау/ыт]—помещик (Авылда та-
тар байларын алпавыт дип атаганнар)
АЛСУ [ал су]—розовый (Кызныц йезе алсу)
АЛТАУ [алтау]—вшестером (Егетлэр — алтау)
АЛТМЫШ [алтмыш]— шестьдесят (^гигэ алтмыш
яшь)
АЛТЫ [а'лты]—шесть (Аларныц алты сарыкла-
ры бар)
АЛТЫН [алтын]—золотой; золото (Алтын бал-
дак кандан алдыц?)
АЛТЫН КУЛЛЫ [а-лтын »<уллы]—золотые ру-
ки (Илдар — алтын куллы егет)
АЛТЫНЧЫ I [алтынчы]—шестой (Алтынчы
класста рэсем дэресе)
АЛТЫНЧЫ II [а'лтынчы]—золотых дел мастер
(Болгар дэулэтендэ затлы алтынчылар булган)'
ДЛТЫШАР [а'лтышар]—по шесть (Бабай безгэ
алтышар алма бирде)
АЛУ (кэгазе) [алу (кэгазе)] -расписка (Акча
алуыц турында алу кэгазе яз!)
АЛУЧЫ [а'лучы]—получатель (Хат алучы кеше
бик шатланды)
АЛФАВИТ, ЭЛИФБА [элифба] -алфавит (Татар
халкы латин алфавитына кире кайта)
АЛЪЯПКЫЧ [а'лйапкыч] -фартук (Хужа ха-
тын алъяпкыч бэйлэгэн)
АЛЫМ [а-лым]—прием, способ; манера (Язучы
кулланган стилистик алымнар бик терле
АЛЫНМА [а'лымма]—заимствованный; заим-
ствование (Рус телендэ татар-тарки алынмала-
ры бик куп)
АЛЫП [а’лып]—великан, исполни (Татарларда
Алып батыр турында экият бар)
АЛЫП БАР-ЫРГА [а'лыб ба'рырга]—нести,
везти, вести (Мии дустыма кучтэнэч алып бар-
дым)
АЛЫП БЕТЕР-ЕРГЭ [а-лыб бётёрёргэ]—добрать
(Кичэ без бэрэнгене алып бетердек)
АЛЫП БИР-ЕРГЭ [алыб бирёргэ]—подать (Егет
кызга гардеробтан пальтосын алып бирде)
АЛЫП КЕР-ЕРГЭ [а-лып кёрёргэ]—ввести, за-
водить (Безие музейга алып керлелэр)
АЛЫП КИЛ-ЕРГЭ [а-лып килёргэ]—принести.
(Абыйлар безгэ булэк итеп телевизор алып кил-
делэр)
АЛЫП КИТ-ЭРГЭ [а-лып китэргэ]—унести
(Абый мине узлэренэ куиакка алып китте)
АЛЫП КУ(Й->Я)-РГА [а-лып куйарга]—убрать
(Бу сотне суыткычка алып куй эле)
АЛЫПСАТАР [а'лыпсатар]—спекулянт (Хазер
алыпсатарлар кубэйде)
АЛЫП ТОР-ЫРГА [алып тбрбрга]—занять,
взять взаймы (Дустым миннэи илле сум акча
алып торды)
АЛЫП ЧЫ(К—>Г)-АРГА [алып чйгарга]—
вынести; вывезти (Кечкенэ баланы анисе урамга
алып чыга)
АЛ-ЫРГА [а'лырга]—взять; купить; получить;
отнять; принимать; приобретать; захватить; за-
бирать; заимствовать; вычитать; стричь; выни-
мать (а) Мин китап алдым; э) Мин хат алдым;
б) Лэбибэ коедан су ала; в) Аны армиягэ алды-
лар; г) Я<идедэи икене алсац, биш кала; д) Та-
тарлар рус теленнэн куп сузлэр алганнар)
АЛЫШ-БИРЕШ [а-лыш/биреш]—купля-
продажа, торговля (Безнец бер абый базарда
алыш-биреш итэ)
АЛЬБОМ [альбом]—альбом (Альбомга яка
рэсемнэр куйдынмы?)
АМБАР [а-мбар]—амбар (Орлыкны амбар-1 салдылар)
АМНИСТИЯЛЭ-РГЭ [амнистийэлэргэ]—
амнистировать (Низамныч абыйсын амнисти-
ялэделэр)
АНА [ана]—мать; мама; самка; родной (а) Ана-
сы бик акыллы була; а) Ана буренец ике баласы
бар; б) Ана теле кадерле булырга тиеш)
АНАЛАРЧА [а'наларча]—по-матерински
(Тэрбияче балалариы аналарча ярата)
АНАР [а'нар]—гранат (Базардан анар ал-
дыцмы?)
АНАСЫЗ [а насыз]—без матери (Анасыз ускэн
бала моцлы була)
АНДА [а’нда]—там (Анда ж,илэк куп)
АНДЫЙ [андый]—такой (Андый сузне
сейлэмэ)
АННАН [а’ннан]—затем: оттуда (а) Аннан
иптэшлэре килде; э) Аннаи хабар бармы?)
АННАРЫ [а'ннары]—потом (Аннары керерсец,
яме)
АНСАТ [ансат]—легко, легкий (Бу мэсьэлэне
ансат кына чишеп була)
АНСЫЗ [ансыз]—без него (этого) (Ансыз кай-
тып керма)
АНТ [а’нт]—клятва (Солдатлар ант иттелэр)
АНЫ [а'ны)-его, ее (Аны президиумга сайла-
дылар)
АНЫК [а'нык]—точно, точный; определенно,
определенный (Сорауга аяык ясавап булмады)
АНЫКЛЫК [аныклык]—точность; определен-
ность (Бу мэсьэлэгэ аныклык кертергэ кирэк)
АНЫКЫ [аныкы]—его, ее (Дэфтэр аныкы)
АНЫСЫ [анысы]—та, то, тот (Анысы —
этинеке)
АНЫЦ [а ныч]—ее, его (Анын йорэгс авырта)
АНЫЦЧА [а-ныцча]—по его мнению (Аныцча,
мэсьэлэ хэл ителмэгэи)
АД (гц]—сознание; рассудок; ум, разум (Кеше
ацы бик озак формалашкан)
АДА [а-ца]—ему, ей (Аца бер хат биргэинэр
иде)
АДАРДА [а-царда]—у него (Ацарда минем бер
китабым бар)
АДАРДАН [а-нардан]—от него, от нее (Ацардан
ж,авап тиз килде)
АЦ-БЕЛЕМ [я-ц/белем]—знание, просвещение
(Кешегэ ан-белем бик кирэк)
АДКАУ [а'ккан’]—нёбо; нёбный (Кайиар чэй
эчкэн идем, ацкавым пеште)
АЦЛАЕШЛЫ [а’цлайышлы]—понятный, по-
нятно (Укытучы бик андаешлы сейли)
АЦЛАЕШСЫЗ [ащлайышсыс]—непонятный,
невнятный; непонятно, невнятно (Бу суз безгэ
андаешсыз)
АЦЛАМЫЙЧА [а'цламыйча]—не понимая; без
умысла (Бу теманы ацламыйча, икеичесенэ
кучеп булмый)
АДЛА-РГА [а'цларга]—понимать (Егет моны
яхшы ацлады)
АЦЛАТМА [андатма]—пояснение, объяснение
(Ацлатма биреп тору кирэкми)
АЦЛАШ-ЫРГА [а'нлашырга]—объясниться
(Икенче канне без анлаштык)
АЦЛЫ [а нды]—сознательный; сообразитель-
ный (Безнец класста ацды балалар куп)
АЦСЫЗ [а’цсыз]—бестолковый; несознательный
(Ацсыз кешегэ йич тошендереп булмый)
АПА [а па]—сестра; тетя (Макруй апа, керегез
эле)
АППАГЫМ [аппагым]—светик мой (Аппагым,
су алып кер эле)
АППАРАТЧЫ [аппаратчы]—аппаратчик (Абый
аппаратчы булып зшли)
АППЕтиТ [аппетит]—аппетит (Аппетитым юк
эле)
АПТЫРА-РГА [а птырарга]—недоумевать; рас-
теряться: затрудняться; нуждаться; мучиться
(а) Мин аптырадым: ул поездан тешмэде; э) Эби
акча юклыктан аптырады)
АПТЫРАТ-ЫРГА [гптыратырга]—надоедать,
донимать; вызвать недоумение; ставить в за-
труднительное положение (Илдар, эбиецне ап-
тыратма)
АРА [а‘ра]—промежуток; расстояние; время;
разница (а) Бу арада яцгыр ява; э) Безнец ара
ике яшь; б) Авыл белэн урман арасы 3 чакрым)
АРАДА [града]—пока; в то время, как (Бала
йоклаган арада энисе кер юды)
АРАДАШЧЫ [а'радашчы]—посредник (Ике
сэудэгэрнец арадашчысы итеп Мансурны ча-
кырдылар)
АРАКЫ [а'рацы]—водка (Аракыдан зыян куп)
АРАЛАШУ [а-ралашу]—общение (Аралашу
инглиз телендэ барды)
АРАЛАШ-ЫРГА [а’ралашырга]—общаться;
иметь связи (Без дустым белэн русча аралаша-
быз)
АРБА [а"рба]—телега, повозка (Мин авылда ар-
бага утырып йордем)
АРГАМАК [а-ргамак]—аргамак, скакун
(Ипподромда яхшы аргамаклар куп)
АРЕНДАЛА-РГА [арёндаларга]—арендовать
(Габдрахман абый бер кафе арендалый)
АРЕНДАЧЫ [арёндачы]—арендатор
(Арендачыга куп акча кирэк булды)
АРЗАН [а‘рзан]--дешевый; недорогой: дешево;
недорого (Быел бэрэцге арзан)
АРЗАНЛЫ [а-рзаилы]—дешевый, недорогой;
низкооплачиваемый; низкопробный (Базарда
арзанлы товарлар куп)
АРКА [а рка]—спина; спинка (Эбинен аркасы
авырта)
АРКА МИЕ—спинной мозг (Арка мие кешенец
яшэве очей бик экэмиятле)
АРКА С0ЯГЕ—спинной хребет (Баланын арка
сэяге йомшак була)
АРКАДА, АРКАСЫНДА [а-ркада,
а'ркасында]—по причине; из-за, благодаря
(Анын аркасында без поездга соцга калдык)
АРКАН I [агрцан]—канат (Сабантуйда аркан
тартыштылар)
АРКАН II [а-рцан]—спиной; на спине; в спину
(а) Поездда мин аца аркан утырдым; э) Кыз ар-
кан йозэ; б) Жил аркан исэ)
АРКЫЛЫ [а-рцылы]—через; поперек (Елга ар-
кылы купер салынган)
АРКЫЛЫ АТЛАП ЧЫ(К-^Г)-АРГА—перешагнуть
(Бусаганы атлап чыккач, сине куп эшлэр кетэ)
АРКЫЛЫ Й03ЕП ЧЫ(К-»Г)-АРГА-
переплыть (Мин Ыкны аркылы йозеп чыктым)
АРКЫЛЫ ТОШ-ЭРГЭ—преграждать; пересечь;
возразить (Ул минем суземэ аркылы теште)
АРМИЯ [армия]—армия (Улым армиядэ 2 ел
хезмэт итте)
АРПА I [а‘рпа]—ячмеиь (Татарстанда арпа
усаме?)
АРПА II [а-рпа]—ячмень (Кузена арпа чыккан-
мы эллэ?)
АРТ [а‘рт]—за; зад; задняя сторона; спинка (Эй
артында шомыртым бар)
АРТКА [артка]—назад (Артур, артка борылып
кара!)
АРТКЫ, АРТТАГЫ [арткы, арттагы]—задний;
последний (Арткы рэтлэр бастылар)
АРТТА [артта]—сзади; позади (а) Артта урман;
э) Алар артта баралар)
АРТТАН [арттан]—сзади; позади (Абый безнец
арттан чаба)
АРТГЫР-ЫРГА [а'рттырйрга]— увеличивать;
повышать; превышать; преувеличивать
(Килэчэктэ бу тугэрэклэрнец саныи арттырырга
кирэк)
АРТЫК [артык]—слишком, чересчур; больше;
лишний, ненужный; особый (а) Син артык бор-
чылма; э) Артык акчац булса, мира бир)
АРТЫНДА [а'ртында]—за глаза (Кеше артында
сойлэргэ ярамый)
АРТЫННАН [артыннан]—за (Кыз егет артын-
нан карап калды)
АРТЫННАН Й0Р-ЕРГЭ—хлопотать, ходатай-
ствовать (Фания апа бу атнада пенсия артыннан
йарде)
АРТ-ЫРГА [а’ртырга]—увеличиваться; повы-
шаться; возрастать; прибывать (а) ШэИэрдэ
спорт мэйданчыкларыныц саны артты; э) Елга-
ларда су артты; б) Дэулэт хезмэткэрлэренец ак
чалары артты)
АРХАИК [архаик]—архаичный (Татар Пэм рус
теллэрендэ архаик сузлэр да бар)
АРШЫН [аршын]—аршин (Аршын — улчэу
берэмлеге)
АРЪЯК [арйак]—противоположная сторона;
заречная сторона (Елганыц аръягында болын)
АРЫГАНЧЫ [а рыганчы]—до усталости
(Балалар бакчада арыганчы эшлэделэр)
АРЫК I [арык]—худой (Бу бабай бик арык)
АРЫК II [арык]—арык (Арыктан чиста су ага)
АРЫ-РГА [а’рырга]—уставать; переутомляться,
изнуряться (а) Без эшли-эшли арып беттек; э)
Энием буген бик арыган)
АРЫСЛАН [арыслан]—лев (Зоопаркта бер
арыслан бар)
АРЫШ [арыш]—рожь (Арыш кыры ж,эелеп
ята)
АСКА [а’ска]—вниз (Иптэше таудан аска тешеп
китте)
АСРАУ [асразч]—прислуга, служанка (Бу
ойдэге байларныц асраулары бар)
АСТА [аста]—внизу (Аста дицгез шаулый)
АСТАТЫ [астаты]— нижний (Астагы этажларда
ж,ылырак)
АСТАН [астан]—снизу; низом ( а) Астан бер
тавыш ишетелде; а) Астан бару жииелрэк)
АСТЫРТЫН [гстыртын]—скрытный, тайный;
скрытно, тайно (Син астыртын эшлэр эшлэп
йормэ)
АСЫЛ [гсыл]—сущность; суть; качественный
(а) Проблеманыц асылы моннан гыйбарэт; э)
Асыл сыйфатлар русча «качественные прилага-
тельные» дип атала)
АСЫЛТАШ [атылташ]—драгоценный камень,
драгоценности (Бу кибеттэ асылташлар саталар)
АТ I [а’т]—лошадь (Безнец атныц колыны бар)
АТ II [а'т]—имя (—Атыц ничек? —Ростам)
АТА [гта]—отец, отцовский; мужской (Аныц
атасы — зур галим)
АТА-АНА [а’та/а'на]—родители, отец и мать
(Ата-ана баласын кешелекле итеп тэрбиялэргэ
тиеш)
АТАКЛЫ [атацлы]—знаменитый (Безиец атак-
лы рэссамнарыбыз куп)
АТАЛ-ЫРГА [аталырга]—называться, зваться,
именоваться (Бу урам Тукай исеме белэн атал-
ган)
АТАЛЫ-УЛЛЫ [а’талы/уллы]—отец с сыном
(Алар концертка аталы-уллы килгэннэр)
АТАМА [а тема]—название; термин (Яца атама
ясарга кирэк)
АТАМАН [атаман]—атаман, главарь (Тарих
дэреслегендэ атаманнар турында куп язылган)
АТА-РГА I [а тарга]—стрелять; бросать; ки-
дать; извергать (Таш белэн атканга аш белэн ат)
АТА-РГА II [а тарга]—называть; прозвать
(>Кыелышта синец исемецне дэ атадылар)
АТАСЫЗ [а’тасыз]—без отца (Бу малай атасыз
ускэн)
АТАСЫЗ-АНАСЫЗ [а'тасыз/а'насыз]—без ро-
дителей (Тукай бик иртэ атасыз-анасыз калган)
АТКАЗАНГАН [а тцазацган]—заслуженный
(Аца Татарстанныц атказанган укытучысы исе-
ме бирелде)
АТЛАНМАЙ [а тламмай]—сливочное масло
(Кибеттэн атланмай алып кайт эле)
АТЛАН-ЫРГА [а тланырга]—садиться верхом
(Авылга кайткач, мин атка атлаиып йордем)
АТЛА-РГА [атларга]—шагать, перешагнуть
(Без Казан урамнары буйлап атлыйбыз)
АТЛАП БАР-ЫРГА—шагать, идти шагом
(Кызлар аллея буйлап атлап баралар)
АТЛАП КЕР-ЕРГЭ—перешагнуть, переступить
(Минем сезнец ойгэ атлап кергэнем юк)
АТЛАП ЧЫ(К-»Г)-АРГА—перешагнуть (Малай
ндэндэге капчыкньт атлап чыкты)
АТЛАС I [атлас]—атлас (ткань) (Дустым атлас-
тан кофта теккэн)
АТЛАС П [атлас]—атлас (Географик атласьщ
бармы?)
АТЛЫ I [а тлы]—верховой, всадник; конный
(Еракта бер атлы куренде)
АТЛЫ II [атлы]—по имени; называемый; зовут
(Син кем атлы?)
-АТИА [а тна]—неделя (0ч атна тиз утеп китте)
АТНАЛЫК [атналык]—недельный; еженедель-
ный; неделя (а) Атналык расписание кирэк; э)
Мэктэптэ китап атналыгы булды)
АТОМ [атом]—атом (Буген дэрестэ атом
тезелеше турында сейлэделэр)
АТСЫЗ I [атсыз]—безлошадный (Элек атсыз
кеше бик ярлы кеше булган)
АТСЫЗ II [атсыз]—безымянный (Татарча атсыз
бармак русча «безымянный палец» була)
АТТ [ату]—стрельба, выстрел (Еракта ату та-
вышы ишетелде)
АТЫН-ЫРГА [атынырга]—качаться, покачи-
ваться (Без таганда атынырга яратабыз)
АУ [ат»]—охота; сети; западня (а) Кезге ау ва-
кыты житеп кила: а) Без кулгэ ау салдык)
АУЛА-РГА [а'н’ларга]—охотиться (Бабаем
телке ауларга Йери)
АУЧЫ [ач»чы]—охотник (Аучылар жэмгыяте
куптэн оешкан)
АФЭТ [а’фэт]—бедствие, несчастье; катастрофа
(Чериобыльдэ зур афэт булды)
АХМАК [а'хмац]—глупый (Ахмак суз сайлэмэ)
АХРЫ, АХРЫСЫ [а‘хры, а'хрысы]—кажется
(Ул килмэс, ахры)
АХШАМ НАМАЗЫ—вечерний намаз у му-
сульман
АХЫРГЫ [а'хыргы]—последний; конечный; за-
ключительный (Ахыргы очрашуыбыз быел бул-
ды)
АХЫРДА [а'хырда]—в конце, пол конец
(Ахырда без килештек)
АХЫРДАН [гхырдан]—в конце, под конец
(Ахырдан концерт булды)
АН [ай]—ах! (Мине кургэч, ул ай итте)
АЬЭЦ [афэц]—благозвучие, звучание (Сэйдэш
музыкасыныц айэце колагымда яцгырап тора)
АЧ [а‘ч]—голодный; бедный (Урамда озак
йоргэч, мин буген бик ач)
АЧ-АРГА [а'чарга]—открывать, вскрывать; от-
пирать; разворачивать; раскрывать; разжимать;
обнаружить; выявлять (а) Эби тэрэзэне ачты; а)
Йозакны ачу кыен; б) Быел безнец районда яца
мэктэп ачылды; в) Ж)ыелышны ачып
жибэрэбез; г) Бу эшнец сере ачылды)
АЧКЫЧ [а'чцыч]—ключ (Ачкычны
куршелэрдэ калдырырсыц, яме?)
АЧЛЫК [а’члыц]—голод (1921 елда ачлык бул-
ган)
АЧУ [а'чу]—гнев, злоба (Минем аца ачуым
килде)
АЧУЛАНЫП [а-чуланып]—злобно, сердито
(Ачулаиып, аныц эшенэ комачаулама)
АЧУЛАН-ЫРГА [ашуланырга]—злиться, рас-
сердиться (Юкка ачуланма инде)
АЧЫ [ачы] // ЭЧЕ—горький; кислый (Бу ли-
мон ачырак)
АЧЫ(К-»Г)-ЫРГА [а’чыгырга]—проголодаться
(Малайлар ачыгып кайтканнар)
АЧЫК [а чыц]—открытый; непокрытый; яс-
ный; внятный (а) Ачык тэрэзэдэн жыр ишетелэ;
а) Аныц башы ачык; б) Ачык итеп укы; в)
Ачык йезле бер апа килеп керде)
АЧЫЛ-ЫРГА [а'чылырга]—открываться (Кибет
иртэнге сигездэ ачыла)
АЧЫ-РГА [а'чырга]—киснуть; бродить (Кичэге
сет ачып утыра)
АЧЫТ-ЫРГА [а чытырга]—квасить; ставить
(киснуть) (Бугенге сетне ачьттырга ярамый)
АЧЫШ [ачыш]—открытие (Бу ачыш
дэньякулэм эИэмияткэ ия)
АШ [аш]—суп; еда, пища (Эни тэмле аш пе-
шергэн)
АШ БУЛИ ЭСЕ—столовая (Аларныц аш булмэсе
зур)
АШ КАШЫГЫ—столовая ложка (встэлгэ 8 аш
кашыгы куй)
АШ ЧТМЕЧЕ—половник (Базардан аш чумече
алдым)
АШ 0СТЭЛЕ- обеденный стол (Аш остэленэ
яца эскэтер жэелгэн)
АША [а'ша]—через. сквозь (Мин урман аша
килдем)
АШАМЛЫК [а шамлыц]—пища, еда, кушанье
(Ашамлыклар кибетенэ кереп чыгыйм эле)
АШАП БЕТЕР-ЕРГЭ—съесть, скушать, доку-
шать (Наил, ашыцны ашап бетер)
АШАП КАРА-РГА—попробовать, отведать
(Синец папайя ашап караганыц бармы?)
АШАП ТУ(Й-эЯ)-РГА— наесться, накушаться
(Ашап туйгач, рэхмэт эйтэлэр)
АША-РГА [ашарга]—кушать; кусать; подмы-
вать; выгорать; есть поедом (а) Без ашарга
утырдык; э) Буген урманда черки ашады; б) Су
ярны ашый; в) Яулыкиы кояш ашаган)
АШАТ-ЫРГА [ачпатырга]-кормить (Баланы
ашатырга кирэк)
АШКАЗАНЫ [а’шцазаны]—желудок
(Ашказаным авырта)
АШЛАМА [а’шлама]—удобрение (Кырларга
ашлама чыгардылармы?)
АШЛЫК [а шлык]—зерно; хлеб, хлеба; жито
(Колхозда ашлык тапшыру планы утэлде)
АШ-СУ [а ш/су]—еда; хлеб-соль; стол (Энием
аш-су эзерлэргэ ярата)
АШХАНЭ [а’шханэ]—столовая (Ашханэдэ кеше
куп иде)
АШЪЯУЛЫК [а'шйазчлыц]—скатерть (Эстэлгэ
ашъяулык ж,эелгэн)
АШЫГА-АШЫГА [а шыга/ашыга]—торопливо,
быстро (Без ашыга-ашыга бардык)
АШЫ(К->Г)-ЫРГА [а'шыгырга]—торопиться
(Ботсн кеше эшкэ ашыга)
АШЫГЫЧ [ашыгыч]—срочный; срочно (Бу
малайга ашыгыч ярдэм кирэк булды)
АЮ [айу]—медведь (Урманда аюлар кубэйгэи)
АЮ БАЛАСЫ медвежонок (Зоопаркта кеч-
кенэ генэ аю баласы курдек)
АЮ БАЛАНЫ—бузина (Безнец эй яныида аю
балапы усэ)
АЮ ИТЕ—медвежатина (Синец аю ите ашага-
ныц бармы?)
АЯГУРЭ [а иагурэ]—стоя (Ул безие аягурэ кар-
шы алды)
АЯЗ [айаз]—ясный (Буген кэн аяз)
АЯЗ-ЫРГА [а'йазырга]—проясняться (Иртэгэ
кон аязырга тиеш)
АЯК [а'йак]—йога; лапа (Бу туфли аягыма
ярамады)
АЯКСЫЗ [а-йаксыз]—безногий (Больницада бер
аяксыз кеше ята)
АЯКСЫЗ-КУЛСЫЗ [а йаксыз/кулсыз]—
безногий, безрукий; калека (Ул сугышта-аяк-
сыз-кулсыз кала)
э
Э I [э]—союз а, но; частица вопроса а? (Э сез
курдегезме?)
Э II [о]—междометие (—Син барасыцмы?
—Барам. —Э-э!)
ЭБЕКЭЙ [эбекэй]—бабуся, бабуля (Бер эбекэй
очрады)
ЭБИ [эби]—бабушка; теща (Эбиебезгэ—90 яшь)
ЭБИЛЭР ЧУ АГЫ—бабье лето (Эбилэр чуагы
быел бик матур булды)
ЭГЬЗА [эгза]—член (Эгъзаларга билетлар тап-
шырылды)
ЭГЭР [эгэр]—если (Эгэр ул белее, начар була-
чак)
ЭДИП [эдип]—литератор; писатель
(Г.ИбраЬимов—зур эдип)
ЭДЭБИ [эдэби]—литературный (Эдэби
кичэлэрдэ ул актив катнаша)
ЭДЭБИЯТ [эдэбийэт]—литература; литератур-
ный (Эдэбият тормыштаи аерылмаска тиеш)
ЭДЭБИЯТЧЫ [эдэбийатчы]—литератор, лите-
ратуровед (Эдэбият дэреслеклэрен элэбиятчылар
язалар)
ЭДЭП [эдэп]—учтивость; такт; обычай (Эдэп
белэн геиэ сойлэш!)
ЭДЭПЛЕ [эдэпле]—вежливый; деликатный; уч-
тивый (Эдэпле булырга ейрэн!)
ЭДЭПСЕЗ [эдэпсез]—невежливый; неприлич-
ный (Эдэпсез сузлэр эйтергэ ярамый)
ЭЖ.БР [эж,ер]—мзда; гонорар (Эжере бармы
сон?)
ЭЖЭЛ [эжэл]—смерть; кончина (Эжэл йэркемгэ
килэ)
ЭЖЭТ [эжэт]—долг (Буген эжэтлэремне биреп
бетердем)
93, АЗ [эз/аз]—мало (Буген гомбэ эз очрады)
ЭЗЕР [эзер]—готовый (Аш эзер)
ЭЗЕРЛЭ-РГЭ [эзёрлэргэ]—готовить; пригото-
вить (Без этинен юбилеена эзерлэнэбез)
ЭЙ [эй]—межд. эй, ай, а, ну (Эй, ачуымны ки-
термэ эле!)
ЭЙБЕР [эйбер]—вещь; товар (Бу эйберне тереп
куй)
ЭЙБЭТ [эйбэт]—хороший; хорошо; добрый;
добротный (Киявён эйбэт икэн)
ЭЙДЭ [эйдэ]—айда (Эйдэ, утегез!)
ЭЙЕ [эйе]—да (—Курде чме? -Эйе)
ЭЙЛЭНДЕР-ЕРГЭ [эйлэндёрёргэ]—вертеть; пе-
реворачивать; перелицовывать; превращать
(Пальтоцны эйлэндердецме?)
ЭЙЛЭН-ЕРГЭ [эйлэнёргэ]—вертеться; повора-
чиваться; обходить; превращаться (Яшьлэр
авылиы эйлэнделэр)
ЭЙРЭН [эйрэн]—айран (разбавленный водой
катык); пахта (Мунчадан соц салкын айран
эчерделэр)
ЭЙТЕМ [эйтем]—поговорка; изречение
(Эйтемнэрдэ халыкныц тапкырлыгы чагыла)
ЭЙТ-ЕРГЭ [эйтёргэ]—говорить; сказать; сооб-
щать; передавать; исполнять; звать (а) Сица
эйтергэ куштылар; э) Сезгэ деканатка килергэ
эйттелэр; б) Бу сузне сезгэ эйттелэрме?)
ЭЙТЕРСЕЦ [эйтёрсёц]—будто, как будто (Ул
очып кайткандай кайтты, эйтерсец канатлар
ускэн)
ЭКИЯТ [экийэт]—сказка, сказочный; небылица
(Мии халык экиятлэрен яратам)
ЭКРЕН [экрен]—медленный; медленно (Экрен
генэ ай калка)
ЭЛЭКЧЕ [элэкче]—доносчик; ябеда (Элэкче
кешене яратмыйлар)
ЭЛЭМ [элэм]—флаг (Капкага элэм элеп куй-
дык)
ЭЛБЭ [элбэ]—алба (сладкая мучная каша на
масле) (Эни чэйгэ элбэ пешергэн)
ЭЛБЭТТЭ [элбэттэ]—конечно; обязательно; не-
пременно (Элбэттэ, кайтырмын)
ЭЛЕ I [эле]—сейчас; пока (Бу сузне эйтергэ
иртэрэк эле)
ЭЛЕ II [эле]—частица -ка (Бир эле китапны)
ЭЛЕГЭ [элегэ]—пока (Элегэ аныц хэле авыр)
ЭЛИФ [элиф]—алиф (название первой буквы
арабского алфавита) (Элифне таяк дип тэ
белмэгэн бит ул)
ЭЛИФБА [элифба]—азбука; букварь; алфавит
(Элифбаны балалар яратып укыйлар)
ЭЛЛЭ I [эллэ]—союз то ли... то ли (Эллэ ул,
эллэ мин гаепле?)
ЭЛЛЭ II [эллэ]—разве? (Эллэ курдец?)
ЭЛЛИ-БЭЛЛИ [элли/бэлли]—баюшки-баю
(«Элли-бэлли бэу итэ, улым йокыга китэ»)
ЭЛУ КАРЫ [элу цаты]—пастила алычовая
(Базардан элу кагы алдым)
ЭМАНЭТ [эманэт]—вещь, доверенная на хране-
ние; то, что должно быть передано третьему
лицу (Бу эманэтне тапшыр инде)
ЭММА [эммэ]—но, однако (Укыдым, эмма
ацламадым)
ЭНЭ [энэ]—вон (Эиэ ул кеше!)
ЭНИ [эни]—мама, мать (Энисе аца Каман эйтэ
иде)
ЭНИС [энис]—анис (Бакчада энис усэ)
ЭНКЭЙ [эцкэй]—мама, мамочка (Энкэй! Чэй
зчэсецме?)
ЭЦГЭМЭ [эцгэмэ]—беседа, разговор (Эцгэмэ
кызыклы булды)
ЭРЕКМЭН [эрёкмэн]—репей, репейник
(Эрекмэн яфрагы быел зур булып усте)
ЭРЕМ [эрем]—полынь; полынный (Эрем—дару
улэне)
ЭРЛЭ-РГЭ [эрлэргэ]—бранить; читать нотацию
(Эрлэргэ ашыкма эле)
ЭРНЕ-РГЭ [эрнёргэ]—щемить; сосать; ныть
(Йорэгем шундый эрнеде)
ЭРСЕЗ [эрсез]—беззастенчивый; неприхотливый
(Эрсез кеше ул)
ЭРЧЕ-РГЭ [эрчёргэ]—очищать; чистить
(Бэрэцге эрче эле, кызым)
ЭРЭМ [эрэм]—напрасный; жаль; жалко (Бетен
йорулэре эрэм китте)
ЭРЭМ ИТ-ЭРГЭ—тратить понапрасну (Акчаны
эрэм иттек, файдасы булыр микэн?)
ЭРЭМТАМАК [эрэмтамак]—дармоед, тунеядец
(Эрэмтамак булып яшэу оят)
ЭРЭМ-ШЭРЭМ ИТ-ЭРГЭ—разбазаривать
(Байлыгын ул эрэм-шэрэм итеп бетергэн)
ЭРЭМЭ(ЛЕК) [эрэмэлек]—урема; кустарник
(Эрэмэдэ карлыган жыйдык)
ЭСЭР [эсэр]—произведение (Бу эсэр мина бик
ошый)
ЭСБАП [эсбап]—принадлежность; пособие; при-
бор (Уку эсбапларын эзерлэгез!)
ЭСИР [эсир]—пленный; пленник («Кавказ
эсире«н Л. Толстой язган)
ЭТИ [эти]—папа, отец; батюшка (Эти 1913 елда
туган)
ЭТИ-ЭНИ [этй/эни]—родители (Эти-энисе моца
риза була)
ЭТКЭЙ [эткэй]—папочка (Эткэй! Син борчыл-
ма!)
ЭТЭЧ [этэч]—петух (Этэчнен кикриге шицгэн)
ЭТЭЧ ГвМБЭСЕ—лисичка (Буген жыйган
гембэлэрнец иц кубесе этэч гембэсе иде)
ЭУ! [энг!]—а? что? (Эу! бйдэме сез?)
ЭУВЭЛ [эмшэл]—раньше; сначала (Эувэл син
свила)
ЭУЛИЯ [этхлия]—святой (Кеше эулия була ал-
мый)
ЭФЛИСУН [эфлисун]—апельсин (Эфлисуи бик
тэмле)
ЭФЭНДЕ [эфэнде]—господин (Рашит эфанде,
рэхим итегез)
ЭФЬЮН [эфйун]—опиум (Эфьюн, 1адэттэ,
коньяк-кенчыгыштан кила)
ЭФЬЮНЧЫ [эфйунчы]—наркоман; торговец
опиумом (Соцгы елларда эфыончылар артып
китте)
ЭХЛАК [эхлац]—мораль, нравственность
(Эхлак нормаларын сакларга кирэк)
ЭХЛАКЫЙ СЫЙФАТЛАР—моральные
(этические) качества (Яшьлэрдэ эхлакый сый-
фатлар кими бара)
ЭЬЭ [эЬэ]—ага! (ЭЬэ! Элэктецме?!)
ЭЬЭМИЯТ [эйэмийэт]—значение, смысл, роль
(Рухи тормышта эдэбиятныц эЬэмияте зур)
ЭЬЭМИЯТ БИР-ЕРГЭ (БИРМЭСКЭ)-(не) при-
давать значения (Бу проблемага эИомият би-
рсргэ кирэк)
ЭЬЭМИЯТЛЕ [эНэмийэтле]—важный; значи-
тельный (ЭЪэмиятле вакыйгалар куп булды)
ЭЧЕ, АЧЫ [эче, ачы]—кислый, горький (Эче
катык белэн чэч юдым)
ЭЧЕ-РГЭ [эчёргэ]—киснуть (Камыр нык эчегэн)
ЭЧКЕЛТЕМ [эчкёлтем]—кисловатый (Компотка
эчкелтем тэм кергэн)
ЭЧМУХА [эчмуха]—восьмуха (Бер эчмуха чай
50 грамм була)
ЭШЭКЕ [эшэке]—плохой; похабный; пошлый;
мерзавец (Бу ашаке сузларне бутан эйтмэ!)
ЭШНЭ [ашна]—приятель; друг; свой человек
(Аныц ашнэлэре килеп керде)
Б
БАБАЙ [ба’бай]—дед; дедушка; старик (Гариф
бабай, экият сойла эле)
БАВЫР [ба'и’ыр]—печень (Бавыр авыртудан
дару бирделэр)
БАВЫРСАК [ба’я’ырсац]—баурсак (нац. куша-
нье) (Эни бавырсак пешерде)
БАРАНА [ба гана]—столб (Бу батана биегрэк)
БАГЛАНЫШ [ба’гланыш]—связь, отношение
(Ике ил арасында багланышлар нык)
БАТЪППЛА-РГА [ба'гышларга]—посвящать (Бу
жыр аниларга багышлана)
БАЕ-РГА I [байырга]—разбогатеть (Быел алар
бик баедылар)
БАЕ-РГА II [ба йырга]—закатываться (Без ко-
яш баеганны карап утырабыз)
БАЗ [ба’з]—подпол; погреб, яма (Бэрэцгене баз-
да саклыйлар)
БАЗАР [ба зар]—базар (Буген базар бик бай)
БАЙ [ба’й]—богатый: изобилующий; богач
(Экнятлэрдэ бай кешелэр белэн ярлылар карты
куела)
БАЙЛЫК [ба'йлык]—богатство (Сэламэтлек—
байлык)
БАЙРАК [ба йрак]—знамя (Тубэлэрда байрак-
лар жилферди)
БАЙТАК [ба’йтак]—довольно много; достаточ-
ный (Щыелышка байтам кеше килгэн)
БАКА [ба ка]—лягушка (Бу кулдэ бака куп)
БАКА КАШЫГЫ [ба-ца ка'шыгы]—ракушка,
раковина (Елга янында бака кашыклары
жыйдык)
БАКА ЯФРАГЫ—подорожник (Юл буеида бака
яфрагы усеп утыра)
БАКЧА [ба'кча]—сад; огород (Бакчадаи кыяр
алып кер эле)
БАКЧАЧЫ [ба кчачы]—садовод (Бакчачы ке-
шенец эше куп була)
БАКЫР [ба кыр]—медный; медь (Бакыр—тесле
металл)
БАЛ [ба л]—мёд, медовуха (Энисе кучтэнэчкэ
бал алып килгэн)
БАЛ КОРТЫ [ба-л цорто]—пчэла (Чэчэккэ бал
корты куцган)
БАЛА [бала]—дитя, ребенок; детеныш; сын,
дочь (Бала беренче тэрбияне гаилэдэ ала)
БАЛАК [ба'лак]—штанина (Малайныц бер ба-
лагына тигэнок ябышкан)
БАЛАЛАР [балалар]—дети; детский (Балалар
бакчасында бэйрэм булачак)
БАЛАЛАРЧА [ба лаларча]—по-детски (Ул ба-
лаларча куанды)
БАЛАН [ба лан]—калина (Балан бэлеше бик
тэмле була)
БАЛА-ЧАГА [ба ла/чага]—дети, детвора
(Урамда бала-чага йегерешэ)
БАЛАЧАК [ба'лачац]—детство (Минем балача-
гым авылда узды)
БАЛДАК [ба'лдад]—кольцо (Кияу белой калаш
балдакларын алмашалар)
БАЛДЫЗ [ба'лдыз]—свояченица (Минем балды-
зым бик чибар)
БАЛЕТ [балет]—балет («Шурэле» балеты бетен
доньяга мэгълум)
БАЛКАШЫК [ба’лцашыд]—чайная ложка
(Эбием мица комеш балкашык булэк итте)
БАЛЛЫ [ба°ллы]—медовый, сладкий, с медом
(Мин баллы чай яратам)
БАЛЛЫ Г0МБЭ—опенок (Кез кене баллы
гэмба куп була)
БАЛТА [ба лта]—топор (Балта ой алдында ята)
БАЛТА ОСТАСЫ—плотник (Безнец бабай —
балта остасы)
БАЛЧЫК [ба'лчыц]—глина; почва; глиняный
(Балчыктан чулмэк ясыйлар)
БАЛЫК [ба'лыц]—рыба, рыбнй (Безнец елгада
балык куп)
БАЛЫК ТЭЦКЭСЕ —чешуя (Балык тэцкэсе ял-
тырый)
БАЛЫК ТОТУ—рыбачить (Мин дустым белэн
балык тотарга йерим)
БАЛЫК ШУЛПАСЫ—уха (Яр буенда балык
шулпасы тэмлерэк)
БАЛЫКЛЫ [ба лыцлы]—рыбный (Бу кул ба-
лыклы)
БАЛЫКЧЫ [балыцчы]—рыбак (Балыкчы кар
мак белэн балык тота)
БАНКА [банка]—банка (Выел ничэ банка кыяр
тозладын?)
БАР I [ба р]—есть (Минем ике калэмем бар)
БАР II [ба р]—весь (Бар кеше китеп беткач, ял
итэрга кирэк)
БАР III [ба р]—бар (Барда бераз беркурак)
БАРАБАН [ба-рабан]—барабан (Барабанчы ба-
рабанда яхшы уйный)
БАРАК [барак]—барак (Баракта озак торырга
туры килмаде)
БАРЛА-РГА [ба рларга]—учитывать; проверять
(Укытучы балаларны барлап чыкты)
БАРЛЫК [ба рльщ]—все, всякий (Барлык
иллэрнец пролетарийлары, берлэшегез!)
БАРЛЫККА КИЛ-ЕРГЭ—возникать, образо-
ваться; происходить (Болгар дэулоте VII гасыр-
да барлыкка кила)
БАРМАК [бармац]—палец (Имэн бармагым
шеште)
БАРС [барс]—барс (Барс Брак Кенчыгыш ур-
маннарында яши)
БАРСЫ, БАРЫСЫ [ба'рсы, ба’рысы]—все
(Кунакларныц барысы да жыелып бетте)
БАРЫ [ба'ры]—только (Бары Сания гена
килмэгэн иде)
БАРЫБЕР [ба-рыбер]—все равно, безразлично
(Мин барыбер чемпион булачакмын)
БАР-ЫРГА [ба рырга]—идти; продолжаться;
проходить; выходить замуж (а) Улым буген бе-
ренче тапкыр мэктэпкэ бара; а) Очкычта баруы
бик тиз булды; б) Имтиханнар егерме кен бар-
ды; в) Кияугэ барырга сина иртэ эле)
БАРЫШЛЫЙ [бгрышлый]—мимоходом, по пу-
ти, попутно (Барышлый, син кибеткэ кереп
чык эле)
БАС-АРГА I [ба’сарга]—вставать; ступать (Мин
торып бастым)
БАС-АРГА II [ба°сарга]—давить; печатать; ме-
сить; зарастать: затоплять: прикладывать; за-
растать; грабить (а) Гомбэне тозлаганда, авыр
эйбер белэн бастыралар; э) Мин камыр басарга
яратам; б) Безне китап басу Иенэренэ
ейрэтолэр; в) Безнец бакчаны улэи басты; г)
Куршелэрнец ойлэрен басканиар)
БАСКЫЧ [ба’сцыч]—лестница (Безнец баскыч
бик биек)
БАСМА I [ба’сма]—ступень; мостики (Беренче
басмага басма — егылырсыц)
БАСМА II [ба-сма]—издание; печатный (Бу бас-
ма эйбэт эшлэнгэн)
БАСТЫР-ЫРГА [ба'стырырга]—издавать; по-
давлять; ставить (а)" Минем танышым быел ки-
тап бастырачак; э) Хокумэт крестьяннар вос-
станиесен бастыра)
БАСУ [ба°су]—поле; нива, пашня (Басуда арыш
чэчэлор)
БАСЫМ [ба'сым]—давление; нажим (Кан басы-
мын тешерергэ кирэк)
БАСЫМСЫЗ [ба°сымсыс]—безударный («Сейлз»
сузендо икенче иж,ек басымсыз)
БАТ-АРГА [ба*тар га]—утонуть; вязнуть, зале-
зать (в долги); заходить (Быел суга баткан ке-
шелэр булды)
БАТКАК [ба ткац]— грязь; топкий (Баткакта
кияр ечен резин итек кирэк)
БАТКАКЛЫК [ба-ткаклык]—грязь, трясина
(ШэЬэр читендэ бер баткаклык бар)
БАТЫР [ба тыр]—храбрый; герой; батыр
(Сугышта батыр егетлэребез бик куп орденнар
алды)
БАТЬГРЛАРЧА [батырларча]—храбро. отваж-
но. смело (Наилнен бабасынын этисе сугышта
батырларча сугышкан)
БАТЫРЛЫК [ба'тырлык]—смелость; отвага;
подвиг (Камил абыйга «Батырлык ечен, медале
бирелде)
БАТЫРЧЫЛЫК ИТ-ЭРГЭ—отважиться, ре-
шиться (Мин бу сузне эйтергэ батырчылык
итмэдем)
БАТЫР-ЫРГА [батырырга]—топить, погру-
жать (Пычрак керларне суга батыр)
БАУ [ба »]—веревка (Керларне бауга элеп куй)
БАШ [ба ш]—голова; ум; вершина; верхушка;
кочан; заголовок; начало; хозяин (а) Башым
авырта эле; э) ТаЬирныц башы эшли анын: б)
Тау башында жил кочлсрэк; в) Агач башына
карга оя корган; г) 9ч баш кэбеста тозладык; д)
Мэкалэнеч башы бик ук ошамый; е) Эшиен ба-
шы жицел булмый; ж) Карим—безнен булеккэ
баш)
БАШАК [ба шак]—колос (Бодайныц башаклары
быел эре)
БАШВАТКЫЧ [ба ш»аткыч]—головоломка
(Дэреслекта куп башваткычлар бар)
БАШКА [ба шца]—другой (Башка кешелэр мо-
ны белмэсен иде)
БАШКАЛА [ба шкала]—столица (Россия баш-
каласына Казаннан махсус поезд Йери)
БАШКАРМА [ба’шка'рма]—исполнительный
(Буген башкарма комитет утырышы була)
БАШКАР-ЫРГА [ба-шцарырга]—исполнять, со-
вершать (Бу ж^рны Илкам Шакиров бик матур
бапткара)
БАШКАЧА [ба'шцача]—по-другому (Бу эшне
башкана да эшлэп булыр иде)
БАШКОРТ [ба'шцорт]—башкир (Авылга баш-
корт театры килде)
БАШКОРТЧА [башкортча]—по-башкирски
(Татарка белгэн кеше башкортчаны да ацлый)
БАШЛАНГЫЧ [ба-шлангыч]—начальный
(Башлангыч моктапта дурт класс бар)
БАШЛАН-ЫРГА [ба-шланырга]—начинаться,
возникать, выступать (Концерт сэгать жидедэ
башлана)
БАШЛА-РГА [ба'шларга]—начинать (Даресне
башларга ике минут калды)
БАШЛЫ [ба'шлы]—умный, способный, башко-
витый (Бу малай бик башлы)
БАШЛЫК I [ба-шлык]—капюшон (Башлыгыцы
кисэц, жылырак булыр)
БАШЛЫК II [ба-шлыц]—начальник, руководи-
тель; главарь (Безнен башлык—бик талэпчэн
кеше)
БАШМАК [ба-шмак]—башмак (Татарлар теккэн
башмаклар бик матур булган)
БАШСЫЗЛЫК [ба-шсызлыц]—глупость; бесша-
башность, отчаянность (Болай эшлэу — баш-
сызлык)
БАШТА [ба-шта]—вначале (Башта сив сейлэ)
БАШТАН [ба-штан]—сначала (Баштан ук ях-
шылап уйлашыйк эле)
БАШТАНАЯК [ба-штанайак]—с головы до ног;
целиком (Без баштанаяк чыландык)
БАЯ [ба-йа]—недавно, давеча (Бая сейлэгэн
сузецне кабатла эле)
БАЯНЧЫ [байанчы]—баянист (Баянчы бик ос-
та уйный)
БАЖА [ба'жа]—свояк (Минем бажд бик унгаи)
БАЬАДИР [ба'Надир]—богатырь; богатырский
(«БаЬадир» сузе фарсы телеинэн кергэн)
БАЬАДИРЛЫК [ба’Ъадирлык]—мужество,
храбрость (Безнен бабаларыбыз сугышта
баЬадирлык курсэткэннэр)
БЭБИ [бэби]—дитя, ребенок; младенец (Бу бэби
ник елый икэн?)
БЭБИ ТУЕ—родины (Галия дусларына бэби
туена барды)
БЭБКЭ [бэпкэ]—гусенок, утенок (Бэбкэлэрне
тилгэннэн сакларга кирэк)
БЭБЭЙ [бэбэй]—дитя, новорожденный (Бэбэйне
коендырырга вакыт)
БЭДРЭФ [бэдрэф]—туалет (Безнец бэдрэфтэ
чиста)
БЭЕТ [бэйет]—байт (Бэет фольклор эсэре була-
рак татарларда гына бар)
БЭЙГЕ [бэйге]—состязание (Бэйгедэ катнаша-
сыцмы?)
БЭЙЛЕК [бэйлек}—послелог (Бэйлек татар те-
лендэ рус телендэге предлогка охшаган)
БЭЙЛЭНЕШ [бэйлэнеш]—связь, контакт
(Татарстан куп иллэр белэн бэйлэнештэ яши)
БЭЙЛЭ-РГЭ [бэйлэргэ]—связать: завязать: пе-
ревязывать, бинтовать (Бу хатларны бэйлэп куй
эле)
БЭЙРЭМ [бэйрэм]—праздник (Тиздэн бэйрэм
житэ)
БЭЙРЭМ АЛДЫ—предпраздничный (Бэйрэм
алды кеннэрендэ базарга барырга кирэк)
БЭЙРЭМ ИТЭРГЭ—праздновать, справлять
(праздник) (Эни туган кеине без бэйрэм итэбез)
БЭЙРЭМ КОТЛЫ БУЛСЫН!—С праздником!
БЭЙРЭМЧЭ [бэйрэмчэ]-по праздничному
(Сабантуй кенне Ьэркем бэйрэмчэ киенэ)
БЭЙСЕЗЛЕК [бэйсезлек]—независимость
(Бэйсезлек кене бэйрэме житэ)
БЭКЕ [бэке]—прорубь (Кыш кене суны бэкедэн
алганнар)
БЭЛА [бэлэ]—беда (Бэла арты бэла килэ)
БЭЛЕШ [бэлеш]—бялиш (Бэлеш—кунак ашы)
БЭЛКИ [бэлки]—может быть (Бэлки, сез дэ ке-
реп чыгарсыз эле)
БЭЛЭКЭЙ [бэлэкэй]—маленький (Бэлэкэй ма
лай елап жибэрде)
БЭЛЛУР [бэллур]—хрусталь (Бэллур вазага
чэчэк куелган)
БЭРЕП ТОШЕР-ЕРГЭ—сбить (Сугыш вакытын-
да бабай еч фашист самолетын бэреп тешергэн)
БЭРЕП ЧЫ(К->Г)-А РГ А—пробиться; выбиться
(Тау астыннан чишмэ бэреп чыккан)
БЭР-ЕРГЭ [бэрергэ]—ударить; стукнуть; ки-
нуть; сказануть (Ул мица туп белэн бэрде)
БЭРЭН [бэрен]—барашек; ягненок; козленок
(Ике бэрэнебез югалган)
БЭРЭЦГЕ [бэрэцге]—картофель (Бэрэцге алыр
вакыт житте)
БЭРЭЦГЕ ОНЫ-крахмал (Кесэл ясаганда
бэрэцге оны кушалар)
БЭРХЕТ [бэрхет]—бархат (Татарларда
бэрхеттэн киемнэр куп булган)
БЭТИ [бэти]- ягненок; козленок (Кэжэ
бэтилэре сикерешэ)
БЭХЕТ [бэхет]—счастье (Бэхет бар ул!)
БЭХЕТКЭ КАРШЫ к счастью (Бохеткэ кар-
ты, ул яцгыр башланганчы кайтып житте)
БЭХЕТЛЕ [бэхетле]- счастливый (Бэхетле ке-
шелэр куп бу деньяда!)
БЭХЕТСЕЗ [бэхётсез]—несчастный
(Бэхетсезлэре дэ куп шул)
БЭХЕТСЕЗЛЕК [бэхетсезлек]—несчастье, беда
(Алар гаилэсенэ зур бэхетсезлек килде: уллары
Чечняда улеп калды)
БЭХЭС [бэхэс]—спор (Бэхэс озак барды)
БЭХЭСЛЕ [бэхэсле]—спорный; проблематичный
(Латин язуына кире кайту шактый бэхэсле бул-
ды)
БЭХЭСЛЭШ-ЕРГЭ [бэхэслэшергэ]—спорить,
держать пари (Ике кеше бэхэслэшэлэр:
«Мэскэу» сузе каян килеп чыккан?)
БЭХЭССЕЗ [бахэссес]—бесспорный (Бэхэссез
масьалэ турында сейлашеп торма!)
БЭХИЛ [бахил]—прощаю; согласен (Бахил бу-
лыгыз инде)
БЭХИЛЛЭШ -ЕРГЭ [бэхиллэшёрга]—прощаться
(Без дустыбыз белан мэнгегэ бахиллэштек)
БЭЯ [байа]—оценка; цена; стоимость; оплата;
достоинство (Бэялар шактый югары)
БЭЯ КУТЭРЕЛУ—повышение цеи (Быел еч
тапкыр бэялар кутэрелде)
БЭЯ Т0ПГУ—понижение цен (Бэялар тешми —
кутэрелэлэр гена)
БЭЯЛЭ-РГЭ [бэйалэрга]—ценить, оценивать (Бу
диплом эшен югары бэялэделэр)
БЕЗ I [без]—мы (Без М.Пролил урамында тора-
быз)
БЕЗ II [без]—шило (Без итек теккэнда кирэк
була)
БЕЗНЕКЕ [бёзнёке]—наш (Бу мэктэп—безнеке)
БЕЗНЕЦЧЭ [бёзнёцча]—по-нашему (Син без-
нецча сейлэшэ аласыцмы?)
БЕЛЭЗЕК [бёлэзек]—браслет (Белэзегем кемеш)
БЕЛЭК [бёлак]—рука (от плеча до кисти)
(Кер юа-юа, белэклэрем талды)
БЕЛЭН [белан]—с; на; и (а) Кича эти белан ки-
нога бардык; а) Тактага акбур белан язалар; б)
Эти белан эни буген карточкага тештелэр)
БЕЛГЕЧ [бёлгеч]—специалист (Авыл хужалыгы
белгечлэре жыелды)
БЕЛДЕР-ЕРГЭ [бёлдёрёргэ]—извещать, уведом-
лять, объявлять, свидетельствовать, оглашать,
докладывать (Казан радиосы иртэгэ 20 градус
ж,ылы буласын белдерде)
БЕЛДЕРУ [бёлдёру]—объвление (Белдеруне
буген ябыштырдылар)
БЕЛЕМ [белей]—знание (Китап—белей
чишмэсе)
БЕ ЛЕМ ЛЕ [бёлёмле]—знающий; грамотный (Ул
яшьтэн ук белемле булып усэ)
БЕЛЕМСЕЗ [бёлёмсес]—необразованный, несве-
дущий, незнающий; неграмотный (ЭКэмгыятькэ
белемсез кешелэр кирэк тугел)
БЕЛЕН [белен]—блины (Табада белен пешер-
дем)
БЕЛЕН-ЕРГЭ [бёлёнёргэ]—становиться извест-
ным; выясняться (Беленде: бу китапны ул яз-
ган икэн)
БЕЛ-ЕРГЭ [бёлёргэ]—знать, узнавать (Син
инглизчэ белэсецме?)
БЕЛЕШМЭ [белешмэ]—справка (Мица керемнэр
турында белешмэ кирэк)
БЕР [бер]—один; раз; какой-то (а) Китапныц
бер бите ертылган; э) Аны бер курдем мин; б)
Бер кеше сине сорап кергэн иде)
БЕР АЙЛЫК—месячный (Абый бер айлык ялга
китте)
БЕР АТНАЛЫК—недельный (Бу бозау бер ат-
налык)
БЕР ДИГЭН—отличный (Безнец бабай—бер
дигэн кеше)
БЕР ЕЛЛЫК—годичный (Бер еллык эшем
тэмамланды)
БЕР СЭГАТЬЛЕК—часовой (Бер сагатьлек
тэнэфес булды)
БЕР ЯРЫМ—полтора (Бер ярым процент усеш
бар)
БЕР ЯШЬЛЕК—годовалый (Бер яшьлек бала
тэпи йори)
БЕРАЗ [бёраз]—немного: сколько-нибудь, час
тично (Бераз утырып ял итик але)
БЕРАЗДАН [бераздан]—немного погодя
(Бераздан мин сезне чакырырмын)
БЕРЭМЛЕК [бёрэмлек]—единица (Суз—тел
берамлеге)
БЕРЭР [бёрэр] -по одному, какой-то (Акчаны
балаларга берэр сумлап булеп бирдем)
БЕРЭТ [берет»]—один; кто-то (Сезне берэу сора-
ган иде)
БЕРГЭ [бёргэ]—вместе (Эйда, бергэ барыйк!)
БЕРГЭЛЭП [бёргэлап]—сообща, вместе (Бу эш-
не без бергэлап эшларбез, яме!)
БЕРДЭМ [бёрдэм]—дружно, единодушно,
дружный, слаженный (Безнец сыйныф бик
бердам)
БЕРДЭМЛЕК [бёрдамлек]—единство, сплочен-
ность (Яшэсен Татарстан халыклары арасында-
гы бердэмлек!)
БЕРДЭНБЕР [бёрдэмбер]—единственный (Аныц
берданбер улы була)
БЕРЕНЧЕ [бёрёнче]—первый (Беренче класслар
буген паркка киттелар)
ВЕРЕН ЧЕ ДЭН [ бёрён чёдэн ]—во-первых
(Беренчедэн, ул белмэгэн)
БЕР-ИКЕ [бёр/ике]—один-два (Бер-ике кеше
килган иде)
БЕРКАЙДА [бёрка’йда]—нигде (Малай беркай-
да да куренмэде)
БЕРКАЙЧАН [бёрцайчан]—никогда (Мин аны
беркайчан да онытмам)
БЕРКАТЛЫ [бёрцатлы]—простоватый, наив-
ный, бесхитростный (Фарит — беркатлы кеше)
БЕРКАЯ [бёрцайа]—никуда (Буген без беркая
да бармыйбыз)
БЕРКЕМ [бёркём]—никто (Бу турыда беркем да
белый)
БЕРКЕТМЭ [бёркётма]—протокол (Беркетмане
языгыз але)
БЕРКОН(НЕ) [бёркен(не)]—однажды (Беркенне
бу кеше безга кила)
БЕРЛЕ [бёрле]—единица (отметка) (Мактаптэ
берле куялармы?)
БЕРЛЕК I [бёрлек]—единица; рубль; единст-
венное число (а) Минем иске берлекларем бар;
а) Урман — бэрлек сандагы исем;)
БЕРЛЕК II [бёрлек]—единство; содружество;
общность; союз (а) Язучылар берлегенда 200
лап язучы исэплэна; а) БДБ — байсез даулэтлар
берлеге)
БЕРЛЭШ-ЕРГЭ [бёрлашёрго]—объединяться (Бу
мэсьэладэ аларга берлашерга кирак)
БЕРЛЭШМЭ [бёрлашма]—объединение, союз,
ассоциация (Деньяда купсанлы халыкара
берлашмалар бар)
БЕРНИ [бёрни]—ничего, ничто (Бу укучы бер-
ни белми икан)
ВЕРНИНДИ [бернинди]—никакой (Аца бернин-
ди суз дэ тээсир итми)
БЕРНИЧЕК [бёриичек]—никак, совершенно
(Мин аны берничек ацлый алмыйм)
БЕРНИЧЭ [бёрнича]—несколько (Берничэ
кеннэн ялым бетэ)
БЕРСЕ [бёрсе]—один из них (Берсе—озын буй-
лы)
БЕРСЕКОНГЭ [бёрсёкецгэ]—послезавтра
(Берсеконгэ сайлаулар була)
БЕРТАВЫШТАН [бёртажыштан]—единогласно
(Аны бертавыштан секретарь итеп сайладылар)
БЕРТУГАН [бёртуган]—родной; родственник,
родственница (Бу апа мица бертуган)
БЕРУЗЕ [бёрузё]—один, одиноко (0йда берузе
калган)
БЕРУК [бёрук]—обязательно; пожалуйста
(Берук буген тиз кайт!)
БЕРЬЕЛЛЫК [бёрййллыц]—однолетний, го-
дичный, годовой (Берьеллык усемлеклэр нин-
дилэр?)
ВЕТ-ЭРГЭ [бётарга]—кончаться; завершаться;
истощаться; отходить (а) Минем вакытым бетте;
э) Эш бетте; б) Кичэге ун мец сум бетте; в) Ба-
шыцныц авыртуы беттеме?)
БЕТЕР-ЕРГЭ [бётёрёргэ]—кончать; уничтожить;
выводить; завершить (а) Буген бу китапны
укып бетерэсе бар; э) Безнец илдэ саранча бар-
мы?; б) Эшецне бетергач, урамга чыгарсыц эле)
БЕТСЕН (бётсен]—долой (Бетсен сугыш!)
БЕТЧЭ [бётчэ]—прыщ, угорь (Битемэ бетчэ
чыкты)
БИГРЭК [бигрэк]—слишком; более чем (Бу ал-
ма бигрэк зур)
БИЕКЛЕК [бийёклек]—высота (Бу биеклектэ
кайчандыр каты сугышлар булган)
БИЕ-РГЭ [бийергэ]—танцевать, плясать (Мин
биергэ яратам)
БИЗЭК [бизэк]—узор; отделка; украшение
(Тукымага матур бизэклэр тешерелгэн)
БИЗЭН-ЕРГЭ [бизэнергэ]—краситься; наря-
жаться (Элфия бизэнергэ ярата)
БИК I [бик]—очень (Я^илэк бик тэмле)
БИК II [бик]—запор (Ишекнен, биген тикшер
эле)
БИКЭ [бикэ]—госпожа, барыня (Элек бай татар
хатын-кызларыныц исемнэренэ «бикэ» сузе
остэгэннэр)
БИКЛЭ-РГЭ [биклэргэ]—запирать (Ишекне
биклэргэ онытмадьщмы?)
БИКЛЕ [бикле]—запертый (Ишек биклеме?)
БИЛ [бил]— поясница; талия (Эбинец буген би-
ле авырта)
БИЛГЕ [ б ил ге]—отметка; знак; примета
(Кызым бишле билгесе алган)
БИЛГЕЛЕ [билгеле]—известный, знакомый
(Билгеле сузлэрне сейлэмэ инде!)
БИЛГЕЛЭ-РГЭ [билгелэргэ]—отмечать, наме-
чать, устанавливать, назначать (а) Без энинен,
80 еллыгын билгелэп уттек; э) Диплом яклау
кенен 10 майга билгелэделэр)
БИЛГЕСЕЗ [билгесез]—неизвестный; незнако-
мый (Билгесез кешелэр кергэннэр)
БИНА [бина]—здание (Бу бина—бик борынгы)
БИОГРАФИЯ [биография]—биография (Бу язу-
чыныд биографиясен сейла эле)
БИРЕ [бире]—сюда (Бире кил эле)
БИРЕГЭ [бирегэ]—сюда (Бирегэ килегез эле)
БИРЕДЭ [биредэ]—здесь (Биредэ Ьэрвакыт чис-
та була)
БИРЕДЭН [биредэн]—отсюда (Биредэн ял итеп
чыгасыи)
БИРЕМ [бирем]—задание (Бирем авыр тугел)
БИР-ЕРГЭ [бирёргэ]—дать; подать; передать;
задавать (а) Ада китап бирдем; э) Официант
безгэ аш китереп бирде; б) Ул мина бурычын
бирде; в) Укытучы ейгэ эш бирде)
БИРЛЕ [бирле]—с, со (Яздан бирле еч ай вакыт
утте)
БИРНЭ [бирнэ]—приданое (Элек кызлар бирнэ
эзерлэгэннэр)
БИРЭЧЭК [бирэчэк]—долг (Ада бирэчэгем бар)
БИСТЭ [бистэ]—слобода (Элек шэЬэр узэге
бистэлэр белэн эйлэндереп алынган)
БИТ I [бит]—лицо (Битемне кояш ашаган)
БИТ II [бит]—страница (Егерме бит укыдым)
БИТ Ш [бит]—ведь (Мин адламаган идем бит)
БИТАРАФ [бита'раф]—равнодушный; ней-
тральный (Ике кеше битараф булды)
БИШ [биш]—пять (Бездед бакчада биш алмагач
бар)
БИШЭУ [бишэ«]—пятеро (Малайлар бишэу
иде)
БИШЭУЛЭП [бишэмглэп]—впятером (Без
бишэулэп урмаига киттек)
БИШБАРМАК [бишбармак]—бишбармак
(Энием бишбармакны бик оста пешера)
БИШЕК [бишек]—колыбель (Хэзер бишеклэр
сирэк очрый)
БИШЕНЧЕ [бишбнче]—пятый (Мин чиратта—
бишенче)
БИППГНЭ [бишина]—спицы (Эби бишина белэн
оекбаш бэйли)
БИШЛЕ [бишле]—пятый (о размере), пятерка
(Буген улым бишле алган)
БИШЛЕК [бишлек]—пятерка (Бишлек
житэрме?)
БИШЬЕЛЛЫК [бишйыллык]—пятилетка (Бу
бишьеллыкта торак куп тезелэчэк)
БИЮ [бийу]- танец; пляска (Татар биюе безгэ
бик ошады)
БИЮЧЕ [бийуче]—танцор, танцовщица (Биюче
кызлар бик силу)
БИЯЛЭЙ [бийэлай]—рукавицы; варежки
(Биялэйне эбием бэйлэде)
БОДАЙ [бодай]—пшеница (Бездэ бодай уна)
БОЕ(К->Г)-ЫРГА [ббйбгырга]—грустить, печа-
литься (Нигэ бик боегып утырасыц?)
БОЕК [ббйок]—грустный, печальный (Нигэ бик
боек куренэсен?)
БОЕРЫК [ббйбрык]—приказ (Бу боерыкны
утэмича ярамый)
БОЗ [боз]—лед; ледяной; град (Елганы боз кап-
лаган)
БОЗ КИТУ—ледоход (Без боз китуне карарга
бардык)
БОЗ-АРГА [ббзарга]—испортить; извращать;
развращать (Курсэтмэлэрне бозарга ярамый)
БОЗАУ [ббзаиг]—теленок (Безнен сыернын бо-
завы бар)
БОЗГЫЧ [ббзгоч]—резинка, стиралка
(Бозгычьщны биреп тор эле)
БОЗЛЫ [ббзло]—ледяной (Бозлы суда коенучы-
ларны «морж» дилэр)
БОЗЫК [бозон]—испорченный; неисправный;
тухлый; распутный (а) Йомыркалар—бозык; э)
Бозык кешелэр балаларга куп зыян китерэлэр)
БОЗЫЛ-ЫРГА [ббзблырга]—портиться; разла-
живаться; испортиться; тухнуть; развращаться;
нарушаться (а) Теге ит бозылган; э) Кен бозыл-
ды; б) Кагыйдэлэр бозылырга тиеш тугел)
БО.ДАЙ [бблай]—так (Болай эшлэргэ кирэк)
БОЛАК [болак]—ручей, ручеек, речка (Казанда
Сул Болак урамы бар)
БОЛАН [бблан]—олень (Боланнар тоньякта —
тундрада яши)
БОЛГАНЧЫК [болганчык]—мутный; суматош-
ный (Болганчык суда балыкларны куреп бул-
мый)
БОЛГАР [болгар]—булгарин; болгар (Болгарлар
ислам динен 922 елда кабул иткэннэр)
БОЛГА-РГА [бблгарга]—махать, помахать (Мин
аца яулык болгап калдым
БОЛГАТ-ЫРГА [бблгатырга]—мешать; болтать;
путать (Ботка пешергэндэ, болгатырга кирэк)
БОЛДЫР [бблдор]—крыльцо (Ул мине болдыр-
дан озатып калды)
БОЛЫН [бблон]—луг (Болында печэн чабалар)
58
БОЛЫТ [болот]—облако, туча (Куктэ болыт
куренми)
Б<1 ПЫТЛЫ [бблбтлы]—облачный (Иртэгэ кен
болытлы булачак)
БОЛЫТСЫЗ [бблбтсыс]—безоблачный
(Болытсыз кеннэр быел аз булды)
БОР АУ [ббра«]—бурав; сверло; долото
(Кибеттэн борау ал эле)
БОРАУЛА-РГА [ббражларга]—бурить
(Геологлар бу тирэдэ бораулыйлар)
БОРАУЛАУЧЫ [ббражлаи-чы]—бурильщик
(Рамилнен этисе бораулаучы булып эшли)
БОРЧАК [ббрчак]—горох (Борчакны урып бе-
терделэр)
БОРЧУЛЫ [ббрчулы]—тревожный, беспокой-
ный (Безнец ечен борчулы кеннэр башлана)
БОРЧЫЛ-ЫРГА [ббрчылырга]—тревожиться,
беспокоиться (Сез борчылмагыз)
БОРЧЫ-РГА [ббрчбрга]—беспокоить, волновать
(Минем Сезне борчыйсым килми)
БОРЫЛ-ЫРГА [ббрблырга]—повернуться; сво-
рачивать, заворачивать (Ул артка борылды)
БОРЫЛЫШ [ббрблыш]—поворот; перелом (Ул
борылышта Ьэрвакыт милиция басып тора)
БОРЫН I [борон]—нос (Борыньщны бик
кутэрмэ!)
БОРЫН II [борон]—в древности (Борын заманда
бер карт булган)
БОРЫН ТОБЕНДЭ—под носом (Карандашын
борын тебендэ генэ ята бит, ник курмисен?)
БОРЫН ТОБЕННЭН—из-под носом (Борын
тебеннэн акча янчыгын урладылар)
БОРЫН-БОРЫН ЗАМАНДА—давным-давно
(Борын-борын заманда булган, ди, бер ярлы
кеше)
БОРЫНГЫ [ббрбцгы]—древний (Борынгы ке-
шелэр тау куышларында яшэгэннэр)
БОРЫНДЫК [ббрбндык]—бурундук (Урманда
малайлар борындык кургэннэр)
БОР-ЫРГА [ббрбрга]—повернуть; вертеть; за-
вернуть; закрутить; заводить (Рульне унта бор!)
БОРЫЧ [бброч]—перец (Ашка борыч салсац,
тэмле була)
БОРЫЧ САВЫТЫ -перечница (Борыч савытын
естэлгэ куй эле)
БОТ [бот]—бедро; ляжка; нога (Каз ботын ку-
накларга куялар)
БОТ БУЕ—очень маленький, с ноготок (Аныц
бот буе малае да бела моны)
БОТАК [ббтак,]—ветка, ветвь (Ботакка сыерчык
кунган)
БОТКА [ббтца]—каша (Борчак боткасын суда
пешерэлэр)
БОДРЭ [бёдрэ]—кудрявый (Бедра чэчле кызлар
куренде)
БОЕК [бёйек]—велнкий (Тукан—беек шагынрь)
БОЕР [бёйер]—почкн (Беере авырткан ке-
шелэргэ кавын ашарга кнрэк)
БОЯРОК [беж,эк]—насекомое (Болында
беж,эклэр куп)
БОКЕ [бёке]—пробка (Шешэйец бекесе пласт-
массадан ясалган)
БОККЭН [бек к эн]—пирожок (Эби ем ит бе к кэне
пешерде)
Б0КЛЭ-РГЭ [бёклэргэ]—загнуть; загибать;
складывать (Киемнэрецне чемоданга беклэп
с ал)
Б0КРЕ [бёкре]—горбатый (Бекрене кабер генэ
тезэтэ)
БОРЕ [бёре]—почки (Агачлар бередэ утыра)
БОРКЭН-ЕРГЭ [бёркэнёргэ]—покрываться; за-
крываться (Эби шэлен беркэнеп утыра)
Б0РКЕТ [бёркет]—беркут; орел (Куктэ беркет
оча)
БОРКУ [бёрку]—душно; душный (Буген бик
беркуме?)
БОРЛЕГЭН [бёрлёгэн]—костяника (Урманда
борлегэн купме?)
БОРТЕК [бёртек]—крупинка, крошка; зерно
(Кырда бодайны урып суктылар: бер бертек тэ
ж,ирдэ калмады)
БОРТЕКЛЕ АШЛЫК—зерновые (Кез кене
бертекле ашлыкларны я^ыеп бетерделэр)
БОТЕН [бётен]—целый; весь; цельный (Бетен
эшне эшлэп бетердецме?)
БОТЕНДОНЬЯ—всемирный, мировой (Казанда
Бетенденья татар конгрессыныц башкарма ко-
митеты бар)
БОТЕНЕСЕ [бетёнёсё]—все; итого, всего
(Сыйныфта 20 бала, бетенесе дэ килгэн)
Б0ТЕНЛЭЙ [бётённэй]—всецело; целиком; со-
всем; совершенно (Мин аны бетенлэй оныткан-
мын)
БОТЕНЛЭЙГЭ [ботёнлэйгэ]—навсегда; совсем
(Алар Израильгэ бетенлэйгэ кнттелэр)
Б0ТНЕК [ббтнек]—мята (Бэтнек улэне бик
файдалы)
БРОШКА [брошка]—брошка (Бу брошканы
дустым булэк итте)
БТИУ [бтиу] — Бетенденья татар ижтимагый
узэге
БУ I [бу]—этот, зто, эта, эти (Бу йорэгем ник
яна нкэн?)
БУ II [бу]—пар (Казанная бу кутэрелэ)
БУА [бутуа]—пруд, плотина (Бу авылда зур буа
бар)
БУ-АРГА [бутл’арга]—душить, задушить, затя-
нуть; прудить (Халыкныц азатлыкка омтылы
шын буарга мемкин тугел)
БУГ АЗ [бугаз]—горло; перешеек (Бугазда та-
выш ярылары бар)
БУГАЙ [бугай]—кажется (Ул килгэн бугай)
БУЕ [буйы]—по, вдоль; в течение (Ел буе семи-
нарлар булды)
БУЕНЧА [буйынча]—по (Тема буенча сорау
бирэм. Снн жавап бир)
БУЙ [буй]—рост; длина; полоса (Аньщ буе —
174 сантиметр)
БУЙДАК [буйдак]—холостой (Хэлим—буйдак)
БУЙЛАП [буйлап]—по («Су буйлап отряд ба-
ра»)
БУЙСЫНДЫР-ЫРГА [буйсындырырга]—
подчинять, укрощать (Ул мнне узенэ буйсын-
дырырга тырыша)
БУЙСЫН-ЫРГА [буйсйнырга]—подчиняться,
повиноваться, покоряться (Мнн сезгэ буйсы-
нырга телэмим)
БУЛДЫКЛЫ [булдыкды] - способный, деловой
(Вулдыклы кеше Ьэр эшне булдыра)
ВУЛДЫКСЫЗ [булдыцсыс]—неспособный, бес-
помощный (Безнен сыйныфта булдыксыз бала-
лар юк)
БУЛКА [булка]—булка (Ипи кнбетеннэн бер
булка ал)
БУЛ-ЫРГА [булырга]—быть; иметь; оказаться;
происходить (а) Революция булды; э) Акчам юк
иде—булды; 6) Мин аларда булдым; в) Кичэ зур
концерт булды)
БУЛЫШЧЫ [булйшчы]—помощник; подруч-
ный (Мин узем гена эшли алмам, син минем
булышчым булырсынмы?)
БУЛЫШ-ЫРГА [булышйрга]—помогать, под-
держать (Везнец ейдэ барыбыз да энигэ булы-
шабыз)
БУР I [бур]—мел (Тактага бур белэн язалар)
БУР II [бур]—вор (Эбнлэрнен келэтенэ бер бур
кергэн)
БУРА [бура]—сруб; закрома (Выел бура бурый-
быз)
БУРАЗНА [буразна]—борозда (Вуразналар бик
тнгез)
БУРАН [буран]—буран (Буран вакытында кыр-
да калу куркыныч)
БУР АЙЛЫ [буранны]—вьюжный, буранный
(Буранлы кичте юлга чыкмыйлар)
БУРСЫК [бурсык]—барсук (Безнен авыл янын-
да бурсык кургэннэр)
БУРЫЧ [бурыч]—долг (Безнен бурыч—
табигатьне саклау)
БУСАГА [бусага]—порог (Бусагада бер кеше
куренде)
БУТАЛЧЫК [буталчыц]—запутанный; путаный
(Аныц буталчык жаваплары укытучыны
канэгатьлэндермэде)
БУТА-РГА [бутарга]—путать; мешать; портить
(Син безнен араны бутама эле)
БУШ [буш]—свободный; пустой; напрасный;
бесплатный; холостой (Мин буш урынга утыр-
дым)
БУШКА [бушка]—впустую; без денег (Син
бушка килгэнсен)
БУШЛАЙ [бушлай]—бесплатно, даром (Театрга
бушлай билет бирделэр)
БУЫН [бузуми]—поколение (Яшь буын зур
эшлэргэ сэлэтле)
БУЯ-РГА [буйарга]—красить (Идэнне буярга
вакыт ннде)
БУЯУ [буйазу]—краска (Бчяу бармы кибеттэ’)
БУЯУЧЫ [буйазучы]—красильщик; маляр
(Буяучы бик остз булып чыкты)
БУГЕН [буген]—сегодня (Буген—бэйрэм)
БУГЕНГЕ [бугёнге]—сегодняшний (Бугенге
кичэгэ барасыцмы?)
БУЛЭК [булэк]—подарок (Эниецэ булэк ал-
дыцмы?)
БУЛЭК ИТ-ЭРГЭ -дарить; награждать (Энинец
туган кененэ бер алка булэк иттелэр)
БУЛ-ЭРГЭ [булэргэ]—делить; разбивать; пре-
рывать (Безнен группаны икегэ булэлэр)
БУЛЕК [булек]—отдел; глава; раздел; отделе-
ние (Бу булекне укып чык эле)
БУЛЕК БАШЫ—заглавие (Бу кнтапныц булек
башлары бик кызык язылган)
БУЛЕНЕШ—деление; распределение (Буген без
дэрестэ Татарстанныц административ бу лен еще
турында тыцладык)
БУЛЕП АЛ-ЫРГА—отгараживать; отделять
(Елга буенда бераз жир булеп алдык)
БУЛЕП БИР-ЕРГЭ—выделять; разделить
(Балаларга 50 китапны булеп бирдек)
БУЛЕП КУ(Й->Я)-РГА—разделять; подразде-
лять (Ьэр кешегэ булэклэр булеп куелган)
БУЛМЭ [булмэ]—комната (Безнен булмэ зур)
БУРЕ [буре]—волк (Хэзер бурелэр куп тугел)
БУРЕ БАЛАСЫ—волчонок (Эти урманда буре
баласы кургэн)
БУРЕ 5ЦИЛЭГЕ—волчьи ягоды (Буре жилэген
ашарга ярамый)
БУРЕ ЭТЕ—волкодав (Безнен авылда бер кеше-
нец буре эте бар)
БУРЕК [бурек]—шапка (Яна бурек алырга
кирэк эле)
БУРЭНЭ [бурэнэ]—бревно (Шурэленен кулы
бурэнэ ярыгына кысылган)
БУТЭН [бутэн]—другой, иной; дальше; другой
раз; кроме (Бутэн кеше карасын иде)
БЫЕЛ [быйыл]—в этом году, нынче (Быел кар
куп булды)
БЫЕЛГЫ [быйылгы]—нынешний (Быелгы сту-
дентлар бик тырыш)
3 г,-з 65
БЫЛБЫЛ [бйлбыл]—соловей («Былбыл булып,
талга кунып, керэсен тешлэремэ»...-Бу жыряы
белэсецме?)
БЫЛТЫР [былтыр]—г прошлом году (Былтыр
безгэ яца фатир бирделэр)
БЫЛТЫРГЫ [былтыргы]—прошлогодний
(Былтыргы экскурсия эйбэт булган иде)
БЫРГЫ [бйргы]—горн (Пионер быргысы—
балачак истэлеге)
В
ВАЗА [ваза]—ваза (Чэчэкне вазага куйдылар)
ВАЗИФА [^а’зифа]—задача; обязанность;
должность (Ул директор вазифасын башкара)
ВАК [у/ак,]—мелкий, маленький; несуществен-
ный; мелочь; мелочный (Елгада вак балык куп)
ВАК АКЧА—разменная монета; мелочь (Минем
акча илле сумлык кына, синен вак акчац юк-
мы?)
ВАК БЭЛЕШ—вак бэлиш (нац. кушанье)
(Татарларда бэлеш зур була, лэкин вак бэлеш
тэ пешерэлэр, ул кечкенэрэк була)
ВАКЛА-РГА [^а’кларга]—размельчать, кро-
шить; разменивать (Йозлекне ваклап кер эле)
ВАК-ТОЯК [у/а'ц/тейэк]—мелкий; несущест-
венный; мелочь (Вак-тояк эшлэр бар нде шул)
ВАКЧЫЛ рига’цчыл]—мелочный (Ул бик вак-
чыл кеше, аныц белэн эшлэу бик авыр)
ВАКЫЙГА [^я-цынта]—событие (Бу вакыйга
узган ел булды)
66
ВАКЫТ [^а-цыт]—время; срок; момент; пора
(Йокларга вакыт)
ВАКЫТ БАР ЭЛЕ—время еще есть (Тиздэн уку
елы башлана, лэкин бераз вакыт бар эле)
ВАКЫТ ЯСИТТЕ—наступило время; пора (Бу
эшне башларга вакыт эцитте)
ВАКЫТЛЫ [ушцытлы]—временный; своевре-
менно (Син бик вакытлы килдец)
ВАКЫТЛЫ МАТБУГАТ—периодическая пе-
чать (Татарстанда вакытлы матбугат киц тара-
ла)
ВАКЫТЛЫЧА [^а'цытлыча]—временно (Ул
вакытлыча директор булып калды)
ВАКЫТЫ БЕЛЭН—временами (Бакыты белэн
мин ул кешене ацламынм)
ВАКЫТЫ ЧЫККАН—просроченный
(Паспортымныц вакыты чыккан)
ВАКЫТЫНДА [\ма“кытында]—вовремя; свое-
временно (Вакытында кнлсоц, мин ойдэ булыр-
мын)
ВАЛЛАЬИ [ва'ллаЬи]—ей богу (ВаллаЬи,
нртэгэ килермен)
ВАЛЧЫК [^а’лчыц]—крошка; частичка
(Остэлдэге ипи валчыкларын жыеп ал)
ВАЛЬС [вальс]—вальс (Бер вальс бник эле)
ВАРИС [варис]—наследник (Аныц варисы гари-
за язган)
ВАСЫЯТЬ [тоасыйэт]—завещание (Этнсенец ва-
сыятеи уку бнк авыр иде)
ВАСЫЯТЬ ИТ-ЭРГЭ—завещать (Эн нем мица бу
китапны сакларга васыять итте)
ВАТАН [жа-тан]—родина (Ватаннан да кадерле
нэрсэ юк)
ВАТАНДАШ [«атандаш]—соотечественник
(Без Германиядэ йергэндэ, ватандашларыбызны
очраттык)
ВАТ-АРГА [жа’тарга]—ломать; разрушать; ко-
лоть; разменивать (Малай уенчыкны ваткан)
ВАТЫК («га тык]—сломанный; неисправный;
разбитый (Фотоаппарат ватык икон)
ВАТЫЛ-ЫРГА [-жа-тыдырга]—разбиваться;
сломаться (Илдарнын яца уенчыгы ватылган)
ВАФАТ БУЛЫРГА [у/афат булырга]—умереть;
скончаться (Быел Мансурныц этисе вафат бул
ды)
ВЭ ]«э]—и (Балалар укый вэ яза)
ВЭГЬДЭ [»эгдэ]—обещание; обет (Ул тезэлергэ
вэгъдэ бирде)
ВЭГЬДЭ БИР-ЕРГЭ—дать обещание; обещать
(Малай тэртип бозмаска энисенэ вэгъдэ биргэн)
ВЭГЬДЭ ИТ-ЭРГЭ—обещать (Мин снвд ул эшне
эшлэргэ вэгъдэ итэм)
ВЭГЬДЭ—ИМАН—уговор дороже денег
(Вэгъдэ—иман: иртэгэ мин сица ул даруны
алып килермен)
ВЭКИЛ [иэкил]—представитель (Тзэктэн
килгэн вэкил зкыелышта чыгыш ясады)
ВЭССЭЛАМ [чгэссэлэм]—и баста (Барасын, шу-
ныч белэн вэссэлам!)
ВвЖДАН [веждан]—совесть (Синец вежданыц
юктыр)
ВОЖДАН ИРЕГЕ—свобода совести (Ьэр кеше-
нец веждан нреге булырга тиеш)
Г
ГАДЭТ [гэдэт]—привычка, обычай, повадки
(Татар халкында кунак сыйлауда бик матур
гадэтлэр бар)
ГАДЭТИ [гэдэтн]—обычный; посредственный
(Бу—гадэти хэл)
ГАДЭТКЭ КЕР-ЕРГЭ—войтн в привычку (Сонга
калу анын гадэтенэ кергэн)
ГАДЭТТЭ [гадэттэ]—обычно (Гадэттэ кичке
ашны без сэгать 8 дэ ашыйбыз)
ГАДЭТЛЭН-ЕРГЭ [гадэтлэнергэ]—привыкать;
повадиться (Мин иртэ торырга гадэтлэнгэн)
ГАДЕЛ [гадел]—справедливый; справедливо;
беспристрастный; объективный; объективно
(Мэсьэлэне хел иткэндэ, гадел булырга кирэк)
ГАДЕЛЛЕК [гаделлек]—справедливость, объек-
тивность (Жнтэкченен теп прннцибы гаделлек
булырга тиеш)
ГАДЕЛСЕЗЛЕК [гаделсезлек]—
несправедливость; нечестность (Гаделсезлеккэ
юл куярга ярамый)
ГАДИ [га'ди]—простой; рядовой; несложный (а)
Бу—бнк гади мэсьэлэ; э) Улы—гади солдат)
ГАДИ С9ЙЛЭМ—просторечие (Гади сейлэм
сузлэре тубэн стильдэ кубрэк була)
ГАЕП [гэйеп]—вина, проступок, недостаток
(Аныц гаебо зур тугел)
ГАЕП ИТ-ЭРГЭ—осуждать (Соцга калдым, гаеп
итмэгез; трамвайлар туктаган иде)
ГАЕПЛЕ [гэйепле]—виновный, виноватый
(Гаепле кешелэрне хекем иттелэр)
ГАЕПЛЭ-РГЭ [гэеплэргэ]—обвинять (Аны бик
юкка гаеплэделэр)
ГАЕПСЕЗ [гэйепсез]—невиновный; безвинный
(Гаепсез кешене хекем итэргэ ярамый)
ГАЕТ [гэйет]—религиозный праздник у му-
сульман; торжественное богослужение у му-
сульман (Гает кенне эби пэрэмэч пешерде)
ГАЯ^ЭП [гажэп]— удивительный; дивный;
странный; необыкновенный; очень (а)
ШэЬэрегез гажэп матур; э) Мин бер гажен ва-
кыйгага очрадым; б) Ул — гаж,эп кеше)
ГАЯ^ЭПКЭ КАЛУ—удивиться, восхищаться,
изумляться (Аныц жырын тыцлап, мин
гаждпкэ калдым)
ГАЯфПЛЭН-ЕРГЭ [гэжэплэнёргэ]—
изумляться, поражаться (Мин ул галимгэ
Ьэрвакыт гащэплэнэм: шулай куп язарга ничек
елгерэ нкэн?)
ГАЗАП [га'зап]—мука; пытка (Бу газапка нн-
чек туззрсен?)
ГАЗАП ЧИГУ—терпеть муки (Чечня халкы
куп еллар буе газап чигеп яшн)
ГАЗАПЛА-РГА [га-запларга]—мучить, терзать,
изнурять (Бу сузлэрен белэн син мине ник га-
заплынсын)
ГАЗАПЛАН-ЫРГА [га-запланырга]—мучиться,
изнуряться (Улы армиядэ чагында, анисе аныц
ечен бик газапланды)
ГАЗАПЛЫ [газаплы]—мучительный (Алар
ечен газаплы кеннэр башланды)
ГАИЛЭ [гаилэ]—семья (Аларнын гаилэсендэ 5
кеше)
ГАЙБЭТ [гайбэт]—сплетня (Гайбаткэ игьтибар
итмэ)
ГАЙБЭТ САТ-АРГА—сплетничать (Ишек ал-
дында апалар гайбэт сатып утыралар)
ГАЙБЭТЧЕ [ранбэтче]—сплетник, сплетница;
клеветник (Энием гайбэтчелэрне бер да ярат-
мый)
ГАЛЭМ [ралам]—космос; вселенная; мир
(Беренче булып галэмгэ безнен ил кешесе очты)
ГАЛИМ [ря'лим]—ученый (Гыйльми совет уты-
рышына галимнэр жыелды)
ГАМЭЛ [рэмэл]—дело; средство, способ; мате-
матическое действие (а) Ул изге гамэллэр кы-
лып яши; б) Арифметикада 4 гамэл бар: кушу,
алу, тапкырлау, буду)
ГАМЭЛГЭ АШЫР-ЫРГА—претворять в жизнь
(Татарстанда хэрабэ торак программасы гамэлгэ
ашырыла башлады)
ГАМЭЛДЭН ЧЫГАРЫРГА—изъять из упот-
ребления; аннулировать (Законный бер пара-
графын гамэлдэн чыгару турында суз бара)
ГАМЭЛИ [рамэли]—практический (Безгэ
гамэли ярдам кирэк)
ГАРЭП [рэрап]—араб; арабский (Гарэп теле иц
авыр теллэрдан санала)
ГАРЭПЧЭ [гарэпчэ]—по-арабски (Син гарэпчэ
сейлэшэ белэсецме?)
ГАРИЗА [гариза]—заявление (Директор минем
гаризага кул куйды)
ГАРИП [рарип]—калека, урод (Авариядэн соц
ул гарип булып калган)
ГАРМУН [гармун]—гармонь (Тальян гармун—
моцлы гармун)
ГАРМУНЧЫ [гармунчы]—гармонист
(Гармунчы гармунны тартып жибэрде)
ГАСЫР [гасыр]—век, столетие (Тукай XX га-
сыр башында иждт иткэн)
ГАФУ [гафу]—извинение (Сез мине гафу ите-
гез)
ГАФУ УГЕН-ЕРГЭ —извиняться (Хэзер ук
укытучыдан гафу утенегез)
ГАШЫЙК [гашыйк]—влюбленный, любящий
(Гашыйклар беркемне дэ курмилэр)
ГАШЫЙК БУ Л-ЫРГА—влюбиться (Мин бер
матур кызга гашыйк булдым)
ГЭЖИТ [гэжит]—газета (Буген гэж,ит бармы?)
ГЭРЭБЭ [гэрэбэ]—янтарь (Гэрэбэ Балтыйк
дингезендэ куп була)
ГЭРЧЭ [гэрчэ]—хотя (Гэрчэ анда тумасам да,
мин бераз торган идем ... (Г.Тукай))
ГЭУДЭ [гэидэ]—тело; фигура; туловище; бюст
(Аныц гэудэсе Ьаман сылу, зифа эле)
ГЭУЬЭР [гэмгЬэр]—ценный камень; жемчуг
(Ювелир кибетендэ гэуЬэрлэр куп)
ГЕКТАР [гектар]—гектар (Кырык гектарда
борчак чэчелде)
ГЕЛ [гел]—постоянно; совсем; совершенно (Ул
татарча гел белми)
ГЕНЭ [генэ]—только, лишь (Син генэ килми
калдыц)
ГЕР [гер]—гиря (Улчэугэ бер килолы гер куй-
дылар)
ГОМЕР [гемер]—жизнь; жизненный (Гомерне
намуслы яшэп уткэрергэ кирэк)
ГОМЕР БУЕНА—всю жизнь (Гомер буена ире
аны сына яратып яшэде)
ГОМЕРГЭ [гёмергэ]—вечно, навеки, навсегда
(Ул гомергэ уз авылында калды)
ГОМЕР ИТУ—жить, проживать (Алар бик
бэхетле гомер иттелэр)
ГОМУМИ [гемуми]—общий (Гомуми жыелышта
делегатлар сайланды)
ГОМУМИ БЕЛЕМ МЭКТЭБЕ—
общеобразовательная школа (Россиядэ гомуми
белей мэктэбендэ реформалар бара)
ГОМУМИЛЭШТЕР-ЕРГЭ [гёмумилэштёрерго]—
обобщать, суммировать (Син фактларны куп
эйттен, хэзер гомумилэштер)
ГОМУМЭН [гомумэн]—в целом; в общем
(Гомумэн, без тубэндэге нэтижэгэ килдек)
ГОРЕФ-ГАДЭТ [гёреф/гэдэт]—обычаи, нравы
(Гореф-гадэтлэрне этнография фэне ейрэнэ)
ГОРУР [горур]—гордый: гордо Отисе горур
кеше булган)
ГОРУРЛАН-ЫРГА [горурланырга]—гордиться;
возгордиться; кичиться (а) Мин уземнец хал-
кым белэн горурланам; э) Син байлыгыц белэн
юкка горурланасын!)
ГОРУРЛЫК [гбрурлыц]—гордость; высокоме-
рие (Тукай исемен эйткэндэ, минем куцелемдэ
горурлык хисе уяяа)
Г0БЭДИЯ [гобэдийэ]—губадня (Гобэдия эченэ
корт, деге, йомырка, йезем, сары май салалар)
Г0Л [гел]—цветок; цветочный (Тэрэзэ тебендэ
гол усэ)
ГОЛ5КИМЕШ [гелж.имеш]—шиповник
(Гелжимеште С витамины куп була)
Г0МБЭ [гемба]—гриб (Безнен урманда куп
терле гомбэ усэ)
Г0НАН [генаЬ]—грех (Алдашу—зур гонаЬ)
Г0НАНЛЫ [генаЬлы]—грешный (ГенаЬлы бу-
лып яшэргэ ярамый)
Г0НАНСЫЗ [генаЬсыз]—безгрешный, безвин-
ный (Кечкенэ бала генаЬсыз була)
Г0РЕЖДЭ [гбреждэ]—груздь (Гереждэ гембэсе
тозларга эйбэт)
Г0РЛЭ-РГЭ [герлэргэ]—ворковать; журчать;
шуметь (0й кыегында кугэрченнэр герли)
ГРАЖДАНИН [гражданин!—гражданин
(Гражданин Курамшин, басыгыз!)
ГРАНАТА [граната!—граната (Граната шарт-
ламаган)
ГРУША [груша]—груша (Кез кене груша
елгереп житкэндэ кил снн безгэ!)
ГУЗЭЛ [гузэл]—прекрасный; изящный, рос-
кошный (Аяыц бер гузэл кызы булган)
ГУЛ [гуйэ], ГУЛКИ [гуйэки]—как будто, слов-
но (Ул узен горур тота, гуя миллионер)
ГЫЙБАДЭТ (КЫЛ-ЫРГА) [гыйбадэт
цылырга]—богослужение, молнтва; молиться,
служить богу (Вабайлар мэчеттэ гыйбадэт кыл-
дылар)
ГЫЙЛЕМ [гыйлем]—наука; знание; просвеще-
ние (Китап—гыйлем чишмэсе)
ГЫЙЛЬМИ [гыйлми]—научный (Бу проректор
гыйльми эшлэр ечен ждвап бирэ)
ГЫЙНВАР [гыйнвар]—январь, январский
(Беренче гыйнвардан яца ел башлана)
ГЫНА [гына]—только, лишь (Аны тына
курэсем калды)
д
ДА I [да]—тоже; также; каждый; сразу (а) Ул
да килгэн; э) Без ел да авылга кайтабыз)
ДА II [да]—и, да; но, однако (а) ©йдэ без икэу
генэ: ул да мин; э) Мнн укыдым да ацламадым)
ДА III [да]—хоть, если даже (Сине яратсам да,
бер тел эк эйтим эле)
ДАВЫЛ [да 5уыл]—буря, шторм (Кичэ кечле
давыл булды)
ДАЛА [да ла]—степь; степной (Алдыбызда нк-
сез-чиксез дала)
ДАН [да н]—слава; гордость; хвала (Болгар
иленец даны еракларга тарала)
ДАН АЛ-ЫРГА—прославиться (Татарстанныц
беренче президенты Минтимер Шаймиев Росси-
яда дан алды)
ДАН КАЗАН-ЫРГА—прославиться (Казан
университеты узенец галнмнэре белэн бетен
деньяда дан казанды)
ДАНЭ [данэ]—штука, экземпляр (Китапньщ бер
данэсен мица кертсеннэр)
ДАРУ [да°ру]—лекарство; лекарственный; сред-
ство (Даруханэдэн дару алып кайт эле)
ДАРУХАНЭ [да-рухэнэ]—аптека (Даруханагэ
барып кайтасы бар)
ДАСТАН [дагстан]—дастан, эпос (Алпамыш
дастаны татарларда киц таралган)
ДАНИ [да-Ии]—гений; гениальный (ДаНилар
доньяда сирэк туа)
ДАЧА [дача]—дача (Безнен дача—Идел буенда)
ДЭВАЛА-РГА [дэдааларга]—лечить, врачевать
(Баланы озак дэваладылар)
ДЭВАМ [дэ^ам]—продолжение (Романныц да-
вамы журяалнын икенче санында)
ДЭВАМ ИТ-ЭРГЭ—продолжать (Ростам, нигэ
туктадын? Дэвам ит)
ДЭВАМЫНДА [дэвамында]—в течение (Без
анын белан 30 ел дэвамында бергэ эшлэдек)
ДЭЛИЛ [дэлнл]—доказательство (Судта анын
дэлиллэре житэрлек тугел нде)
ДЭЛИЛЛЭ-РГЭ [дэлиллэргэ]—доказывать
(Синен бу тезисны дэлиллэргэ фактларын
Житэме?)
ДЭЛИЯ [дэлийэ]—георгин (Сезнен бакчада
далия усэме?)
ДЭРЭЭДЭ [дэрэжэ]—звание; степень; авторитет
(а) Анын доцент дэрэжэсе бар; а) Бу дэрэжэгэ
иичек ирештен? 6) Коллектнвта анын дэрэжэсе
югары)
ДЭРЭЯ^ЭЛЕ [дэрэжэле]—в чине; имеющий зва-
ние; со степенью; авторитетный (а) Абыем —
бик дэрэжэле кеше; э) Конкурста ул беренче
дэрэжэле диплом алды; 6) Спорт ярышларында
безнен студентлар дэрэжэле урыниарга ия бул-
дылар)
ДЭРЕС [дэрес]—урок (Алтынчы дэрес сонгысы
булды)
ДЭРЕС БИР-ЕРГЭ—вести урок (Практикантлар
мэктэпкэ дэрес бирергэ киттелэр)
ДЭРЕСЛЕК [дэрёслек]— учебник (Иптэшем
дэреслеклэр алып килде)
ДЭРТ [дэрт]—страсть; душевный подъем; жела-
ние; стремление (а) Аны эшлэргэ дэртем юк; э)
Студентлар дэрт белэн эшли башладылар)
ДЭТ [дэи] -большой [Ренатныц дэу абыйсы ку-
накка кайткан]
ДЭУЛЭТ [дэмглэт]—государство; богатство, со-
стояние (Безнен дэулэтебездэ 100 дэн артык ха-
лык бар)
ДЭТЛЭТЧЕЛЕК [дэилэтчёлек]—
государственность (Татар халкыныц
дэулэтчелеге зур тарихка ия)
ДЭФНЭ [дэфнэ]—лавр (Ашны тэмлэтер ечен,
дэфнэ яфрагы салалар)
ДЭФТЭР [дэфтэр] —тетрадь (Дэфтэрлэрегезгэ
матур игеп языгыз)
ДЭШ-ЕРГЭ [дэшергэ]—позвать (Этисе аны
дэшеп алды)
ДЕПУТАТ [депутат]—депутат (Депутат узенец
платформасын сейлэп бирде)
ДЕСАНТ [десант]—десант (Кэрнм десант
гаскэрлэре сафларында хезмэт итэ)
ДИ (ДИЛЭР) [ди]—мол, говорят (Булган, дн,
бер карт)
ДИАГНОЗ [диагноз]—диагноз (Табнб диагноз
куйды)
ДИАЛЕКТ [диалект]—диалект (Татар теленен 3
диалекты бар)
ДИГЭН [дигэн]—по имени, так называемый, по
названию (а) Минем «Сармаы» дигэн жырны
жырлыйсым килэ; э) Ул бабайныц Арыслан
исемле улы була)
ДИКТОР [диктор]—диктор (Диктор белдерулэр
укый башлады)
ДИКЪКАТЬ [дицкэт]—внимание (Балалар укы-
тучыны дикъкать белэн тыцлыйлар)
ДИКЪКАТЬ ИТ-ЭРГЭ—уделять внимание (Бу
проблемага дикъкать итэргэ кирэк)
ДИМ [дим]—говорю (Мин сипа «бар!» дим)
ДИМЭК [дймэк]—значит (Димэк, мэсьэлэ хэл
нтелгэн?)
ДИН [дин]—религия (Ислам дине киц таралган
днннэрдэн санала)
ДИН ГЫЙЛЕМЕ—богословие, теология (Дин
гыйлеме бик намуслы булуны сорый)
ДИН ТОТ-АРГА—веровать, верить (Сез нинди
дин тотасыз?)
ДИНГЭ ЫШАНМАУЧЫ—безбожник, атеист
(Хэзер дингэ ышанмаучылар азая бара)
ДИНИ [динн]—религиозный (Дини оешмалар
да тынычлык зчен керэшэлэр)
ДИП [дип]—говоря; будто; ради, для, чтобы;
что (а) Мин аны укытучы дип белэм; э) Сине
курим дип килдем; 6) Сица рэхэт булсын днп
яшим)
ДИПЛОМ [диплом]—диплом (Шэкертлэр
диплом яклыйлар)
ДИСБЕ [дисбе]—четки (Эби дисбе тартып уты-
ра)
ДИСТЭ [дистэ]- -десяток (Кибеттэн нке дистэ
йомырка ал эле)
ДИЮ (ПЭРИЕ)—див (Татар экнятлэрендэ дию
турында куп сойлэнэ)
ДИ(Й->Я)РГЭ [дийэргэ]—сказать, говорить
(Аца нэрсэ дияргэ ннде?)
ДИЦГЕЗ [дицгез] —море; морской (Кара дицгез
буенда куп кеше ял итэ)
ДИЦГЕЗ АКЧ АР Л АГ Ы—альбатрос (Синец
дицгез акчарлагын кургэнец бармы?)
ДИЦГЕЗ АРТЫНДА ГЫ заморский (Хэзер ха-
лык дицгез артындагы иллэрго куп сэяхэт итэ)
ДИЦГЕЗ АРЫСЛАНЫ—морской лев (Циркта
днцгез арысланнары белэн аттракцион булды)
ДИЦГЕЗ БУЕ—приморье (Дицгез буенда бу
араларда кочле жил исэ)
ДИЦГЕЗ КЫСЛАСЫ—креветка (Тере дицгез
кысласын кургэнец бармы?)
ДИЦГЕЗ МЭЧЕСЕ—морской котик (Дицгез
мэчелэре доньяда куп тугел, шуца курэ аларны
сакларга кирэк)
ДИЦГЕЗДЭ Й0РУ (ЙОЗУ)—мореплавание, мо-
реходство (Яшь дицгезчелэр дицгездэ нору ка-
гыйдэлэрен яхшы белергэ тиеш)
ДИЦГЕЗЧЕ [дицгёчче]—моряк (Минем сабак-
ташым дицгезче булып хезмэт итте)
ДОГА [дога]—молитва (<Коръэн»не белэ торган
эбн оныгына куп догалар ойрэтте)
ДОКУМЕНТ [документ]—документ
(Документлар тэртиптэ иде)
ДОРФА [дорфа]—грубый (Аныц уз-узен тоты-
шы бик дорфа)
ДОШМАН [дошман]—враг; вражеский; недруг;
враждебный (Дошман гаскэре кинэт чигенэ
баш лады)
ДОШМАН БУЛ-ЫРГА—считать врагом, нена-
видеть (Ул кеше мица бик куп начарлык
эшлэде йэм мин аца дошман булдым)
ДОШМАН КУР-ЕРГЭ—относиться враждебно
(Габдрахман бабай куршесен дошман курэ)
ДОБЕРДЭ-РГЭ [дёбёрдэргэ]—стучать (Кинэт
ишек дебердэттэлэр)
ДОГЕ [дёге]—рис; рисовый (Деге боткасы озак
пешэ)
ДОНЬЯ [дёнйа]—мир, свет; весь мир; мир жи-
вотных; жизнь; много (а) Денья матур, денья
киц! э) Телевизордан «Хайваинар деньясы»
дигэн цикл курсэтэлэр; б) Кичэ урманга бар-
дык, гомбэ — деиья!)
ДОНЬЯКУЛЭМ [дёнйакулэм]—мировой, все-
мирный (Казан химия мэктэбенец ачышлары
деньякулэм эЬэмияткэ ия)
ДОРЕС [дёрес]—правильный; правильно; точ-
ный, ясный; нормальный; правдивый; правда
(—Мин дерес сейлимме? —Дерес!)
ДОРЕСЕН ЭЙТКЭНДЭ—по правде говоря
(Дересен эйткэндэ, мин бу жыелыштан
канэгать тугел)
ДОРЕСЛЕК [дёрёслек]—истина, правильность,
правдивость (Кайчан булса да дереслек ждщеп
чыгарга тиеш)
ДОРЕСЛЭ-РГЭ (дёрёслэргэ]—исправлять, выве-
рять, подтверждать (Укучылар уз хаталарын
дереслэделэр)
ДОЯ [дёйэ]—верблюд (Дея далада Ьэм чулдэ
яши)
ДРАМТУГЭРЭК [драмтугэрэк]—драмкружок
(Безнен авылда драмтугэрэк зшли)
ДУЛКЫН [дулкын]—волна (Дицгездэ дулкын
кечле иде)
ДУЛКЫНЛАН-ЫРГА [дулцыннанырга]—
волноваться (Сезгэ дулкынланырга ярамый)
ДУЦГЫЗ [дуцгыз]—свинья; свиной (Быел сов-
хозда дуцгыз фермасы тозелде)
ДУЦГЫЗ АБЗАРЫ—свинарник (Дуцгыз абза-
ры Ьэрвакыт пычрак була)
ДУЦГЫЗ БАЛАСЫ—поросенок (Дуцгыз бала-
лары энилэрен имел яталар)
ДУЦГЫЗ ИТЕ—свинина (Меселманнарга
дуцгыз ите ашарга ярамый)
ДУС [дус]—друг; дружеский (Дустымиыц исе-
ме—Рэшит)
ДУС-ИТП [дус/иш]—друзья (Юбилей белэн кот-
ларга дус-ишлэрем килде)
ДУСКАЙ [дусцай]—дружок (Дускаема хатлар
язам...)
ДУ С Л АШ ЫРГ А [ дус л аш й р га]—п о др уж иться,
мириться, примириться (Без аныц белэн был-
тыр дуслаштык)
ДУСЛАРЧА [дусларча]—по-дружески (Ул кеше
мина дусларча кул бирде)
ДУСЛЫК [дуслык]—дружба (Дуслык—зур бай-
лык)
ДУС ЯШЭ-РГЭ—жить дружно (Без куршелэр
белан дус яшибез)
ДУРТ [дурт]—четыре (Алда дурт машина бара)
ДУРТ Й03—четыреста (Безнец авылга хэтле —
дурт йвз чакрым)
ДУРТ КАТЛЫ—четырехэтажный (Сезнен еегез
дурт катлымы?)
ДУРТ КУЛЛАП—обеими руками (Вез бу
тэкъдимгэ дурт куллал рнза)
ДУРТ ТАПКЫР—четыре раза (Профессор анын
белан дурт тапкыр очрашты)
ДУРТ ЯШЬЛЕК—четырехлэтний (Кадриянен
дурт яшьлек малае бар)
ДУРТЛЕ [дуртле] —четверка (Улым кича
дуртле алган)
ДУРТЭР [дуртэр]—по четыре (Балаларга дуртэр
конфет бирделар)
ДУРТЭУ [дуртэнг]—вчетвером (Бэрэцгене без
дуртэу ейдек)
ДУШЭМБЕ [душэмбе]—понедельник (Душамбе
кенне театр ял итэ)
ДЫМЛЫ [дымлы]—влажный (Яцгыр яуса да,
жир дымлы тугел)
Е
Е(К—>Г)-АРГА [йыгарга]—повалить; сбрасы-
вать; побороть (а) Кораштэ аны аяк чалып ек-
тылар; э) Ат ж,айдакны екты)
ЕГЕРМЕ [йёгёрме]—двадцать (Я^ыелышка
егерме кеше килгэн)
ЕГЕРМЕ ЕЛЛЫК—двадцатилетний (Мэктэпнец
егерме еллык юбилее булды)
ЕГЕРМЕ ЛИТРЛЫ—двадцатилитровый (Бу би-
дон егерме литрлы)
ЕГЕРМЕНЧЕ [йёгёрмёнче]—двадцатый
(Чиратта мин—егерменче)
ЕГЕРМЕШЭР (йёгёрмёшэр]—по двадцать
(Колхозчыларга егермешэр кило бал елэштелэр)
ЕГЕТ [йёгет]—парень, юноша, молодой человек;
поклонник, ухажер, джигит (а) Урамда егетлэр
куренде; э) Гузал, сине егетец чакыра; б) Егет
кеше ут чачеп торырга тиеш)
ЕГЕТ ИКЭНСЕЦ—молодчина! (Мин эйткэн эш-
не зшлэгэнсеч. Рэхмэт! Егет икансец!)
ЕГЕТ ЧАК—молодость (Егет чакта алар Кавказ
тауларына менганнэр)
ЕГЫЛЫП ТОШ-ЭРГЭ—упасть, свалиться (Бала
караваттан егылып тэште Кэм елый башлады)
ЕГЫЛ-ЫРГА [ййгылырга]—упасть; полечь;
слечь (а) Бер исерек кеше егылган Кэм тора ал-
мын; а) Ул авырып егылды)
ЕЛ [йыл]—год, година; время, срок (1995 елда
аца 50 яшь тулды)
ЕЛАК [йылац]—плакса (Бу сабый бик елак
икан)
ЕЛАН (йылан]—змея (Урманда балалар кара
елан кургэннэр)
ЕЛАН БАЛАСЫ—змееныш (Елан балалары
куп була)
ЕЛАН ЕЛЫ—год змеи (Бабам елан елында ту-
ган)
ЕЛАП 5ЦИБЭР-ЕРГЭ- -заплакать (Кечкенэ ма-
лайныц конфеты жиргэ теште Ьэм ул елап
эцибэрде)
ЕЛА-РГА [йыларга]—плакать; хныкать (Кыз
бала коне буе елаган)
ЕЛ БУЕНА—целый год, за год, в течение года
(а) Ел буена фигыльне ейрэндек; э) Ел буена 3
контроль эш булды; 6) Безне ел буена ЗеЬрэ апа
укытты)
ЕЛГА [йылга]—река; речной (Елга уртасында
утрау бар)
ЕЛГА ТАМАРЫ—устье (Кама Тамагы районы
елга тамагында урнашкан)
ЕЛЛЫК [йыллыц]—годичный, годовой, годов-
щина (Раис буген еллык хисап бирде)
ЕЛМА ' й—>Е)-РГА [йылмаййрга]—улыбаться
(Каршысында, елмаеп, бер кыз басып тора)
ЕЛМАЮ [йылмайу]—улыбка (Энинец битендэ
бахетле елмаю)
ЕЛ САЕН—каждый год (Алар ел саен Теркиягэ
баралар)
ЕЛЫ [йылы]—година (Этинец елын уткэрдек)
ЕЛЫНА [йылына]—за год (Акционерлык
жэмгыятенец елына йез егерме миллион кереме
бар)
ЕЛЫЙ-ЕЛЫЙ [йылый/йылый]—плача (Кыз
елый-елый сойлэп бирде)
ЕЛЪЯЗМА [йылйазма]—летопись («Мэдэни
ж,омга» газетасында «Республика елъязма»сы
дигэн рубрика бар)
ЕРАГРАК [йыраград]—далековато; дальше
(Безнед авыл ераграк, шуца курэ кайтып йори
алмыйбыз)
ЕРАК [йырад]— далекий; далеко; дальний
(Ерак ж,ирдэн кайткан абый булэклэр олэште)
ЕРАККА [йырадда]—далеко (Егет еракка кит-
те)
ЕРАКТА [йырадта]—вдалеке, вдали (Еракта
кук кукрэгэне ишетелэ)
ЕРАКТАГЫ [йырак,тагы] - - далекий (Ерактагы
дустым мида хат эдибэргэн)
ЕРАКТАН [йырадтан]—издалека (Ерактан бер
тавыш ишетелде)
ЕРТКЫЧ [йыртдыч]—хищник; хищный; жес-
токий; изверг (Зоопаркта ерткыч хайваннар да
яши)
ЕРТЫК [йыртыд]—дырявый, рваный; разо-
рванный (Аныц курткасы ергык)
ЕРТ-ЫРГА [йыртырга]—рвать; пахать (Малай
кулмэген ерткан)
ЕФЭК [йефэк]—шелковый; шелк (Эбигэ ефэк
яулык бик отпады)
ЕШ (йыш]—часто, густо; учащенно (Улым хат-
ны еш яза)
ЕШЛЫК [йышлыд]—частота; частотный (Татар
теленед ешлык сузлеге эзерлэнэ)
м?
ЛЛ/
ЖЭЛ [жэл]—жаль (Агай безгэ жэл тоелды)
ЖЭЛЛЭ-РГЭ [жэллэргэ]—жалеть (Андыйларны
жэллэргэ ярамый)
ЖИРЭБЭ [жирэбэ]—жребий (Малайлар жирэбэ
салдылар)
ЖУЛИК [жулик] —жулик (Теге жуликларны
тотканнар)
ЖУРНАЛИСТ [журналист]—журналист
(Журналист яча мэкалэ язган)
ж
ЖАВАП [ж.а’туап]—ответ; ответный (Жавап тиз
килде)
ЖАВАП БИР-ЕРГЭ—отвечать; отозвать (Укучы
бик яхшы ж,авап бирде)
ЖАВАПЛЫ [ж,алуаплы]—ответственный (Ул
ядоаплы урында эшлн)
ЖАВАПСЫЗ [ж,а'\уапсыз]—безответственный
(Жавапсыз кеше гена эшли бу эшне)
ЖДЙ [ж,а*й]—лад, порядок (Эшлэрне ж,айга са-
ласы бар)
ЖАЙДАК [ж.а’йдац]—всадник (Авыл башында
эцайдаклар куренде)
ЖДЙЛА-РГА [ж.а'йларга]—наладить; уладить;
приспосабливать (Мэсьэлэне ждйларга кнрэк)
ЖАЙЛЫ [ж.а'йлы]—удобный; благоприятный
(Бу туфлием аякка бик ж,айлы булды)
ЖАЙСЫЗ [ж.а'йсыз]—неудобный; неудобно
(Вагонда урыным бик ждйсыз булды)
ЖДИ [жа'н]—душа; душевный; дух жизнь
(Жан тартмаса да, кан тарта)
ЖДНВАР [жа’нхуар]—тварь; дикий зверь
(Зоопаркта терле жанварлар бар)
ЖАНЛЫ [жя*нлы]—живой; бойкий; оживлен-
ный; образный (Кузлэре эле бик жанлы курена)
ЖДНСЫЗ [жа’нсыз]—безжизненный; мертвый;
тусклый (Жансыз курчак буласым килмн)
ЖДНЫМ [жа’ным]—обращение: моя мнлая,
душенька (Жаным, бераз туз инде)
ЖЭЕН [жэйен]—сом (Жэен балыгы симез була)
ЖЭЗА [жэза]—наказание; кара; карательный
(Кассадан акча урлаган ечен, сатучыга жэза би-
ре л де)
ЖЭЗА БИР-ЕРГЭ—наказать (Тэртип бозган
ечен, укытучы балата жэза бирде: икенче пар-
тага утыртты)
ЖЭЙ [жэй]—лето; летний (Жэй матур килде)
ЖЭЙ К0НЕ, ЖЭЕН [жэй кене], [жэйен]—летом
(а) Жэй кене балалар су коенырга баралар;
э) Жэен без авылга кайтабыз)
ЖЭЙМЭ [жэймэ]—простыня; раскатка тэста
(Жэймэлэрне утуклэп куй)
ЖЭМЭГАТЬ [жэмэгэт]—общество; обществен-
ный; общииа; граждане; супруга (а) Хэзер
жэмэгать эшлэре юк дип эйтерлек;
э) Жэмэгать! Кем риза?)
ЖЭМЭГАТЬЧЕЛЕК [жэмэгэтчёлек]—
общественность (Казан жэмогатьчелеге бу арти-
стны бнк яратты)
ЖЭМГЫЯТЬ [щэмгыйэт]—общество; общест-
венный; социальный (Я^эмгыять Каман
узгарештэ)
ЖЭНЖАЛ [жэнжал]—скандал (Жэнжал чы-
гармагыз зле)
ЖЭНЛЕК [ж,эилек]—зверь; звериный
(Жэнлеклэрне яхшы карыйлар)
ЖЭННЭТ [ящниэт]—рай; райский (Сездэ
щэннэт диярсец, рахат!)
ЖЭРЭХЭТ [щэрэхат]—рана (Аякныц
ящрэхэтлэре тезэлеп килэ)
ЖЭТМЭ [ящтмэ]—сеть; бредень (Балыкны
жэтмэ белен тоту тыела)
ЖЭТЬЭР [щэчгЬэр]—драгоценный камень; ше-
девр (Китапныц тышы я^эуЬэр таш белен
бизелген)
ЖЭФА [щафа]—мука; страдание; растяпа
(ЖэФа булдыц сии мица!)
ЖЭЬЭННЭМ [ящканнем]—ад; адская
(ЖэЬэннэмгэ олаксын!)
ЖЭЯ [ящйе]—лук; лучной (Жэядэн ату буенча
ярыш булачак)
ЖЭ(Й->Я)-РГЭ [жэйэргэ] -расстилать; засти-
лать; раскатывать (а) Эни сица урын щайимме’’
а) Токмач ящйимме?)
ЖЭЯУ [ж.ейз'у]—пешком (Ул кен саен ун ча-
крым щаяу йери)
ЖЭЯУЛЕ [ящйедале]—пеший; пешеход; пеше-
ходный (Бу автобус ящяулелер ечен уцай)
ЖЕБЕГЭН [жёбегэн]—бездеятельный; мямля;
плакса (Бу хетле да жебегэн булыр икон!)
ЖЕБЕ-РГЭ [жёбёргэ]—размокать; раскисать
(Эстэлдэ су булып ипи жебегэн)
ЖЕБЕТ-ЕРГЭ [жёбётёргэ]—размокаться; распи-
саться (Чебилэргэ ипи жебетеп бирдем)
ЖЕМЕЛДЭ-РГЭ [жёмёлдэргэ]—сверкать, мер-
цать (Куктэ йолдызлар жемелди)
ЖЕН [жен]—бес, черт; джин; увлечение,
страсть (Аца китап жене кагылган)
ЖЕНАЗА [жёназа]—панихида (Мэчеттэ бабай-
лар женаза укыдылар)
ЖЕНЕС [жёнес]—пол; половой; племя, род (Ир
женесеннэн булган кеше болай жебегэн булмас-
ка тнеш)
ЖЕНСИ [жёнси]—половой (Балаларга женен
тербия дэ биру кирэк)
ЖЕНТЕКЛЕ [жёнтёкле]—тщательный; подроб-
ный (Язганны жентекле рэвештэ тикшереп
чыктыцмы?)
ЖЕП [жеп]—нить, нитка, пряжа; узы
(Кофтаны зэцгэр жептэн бэйлисенме?)
ЖЕПШЕК [жёпшек]—мокрый (Жепшек кар
ява)
ЖИБЭР-ЕРГЭ [жибэрёргэ]—отправлять; пус-
кать; пропускать (Аны курсларга укырга
жибэрделэр)
ЖИ(К-4Г)-ЭРГЭ [жигэргэ]—запрягать (Мин ат
жигэргэ ейрэидем)
ЖИДЕ [жиде]—семь (Жиде саны мэкальлэрдэ
еш очрый)
ЖИДЕ ЙОЗ—семьсот (Безнен мэктэптэ жиде
йез бала укый)
ЖИДЕ КАТ (МЭРТЭБЭ)—семь раз (Жиде кат
улчэ, бер кат кис)
ЖИДЕ ЯШЬЛЕК-семилетний (Беренче сый-
ныфка жиде яшьлек балалар килэ)
ЖИДЕНЧЕ—седьмой (Аныц жиденче баласы
малай иде)
ЖИДЕСЕ [жидёсе]—седьмой день после смерти;
семь из них (Егетлэрнец жидесе—безнен, авыл-
дан)
ЖИЗ [ж,из]— латунный (Казанны жнз белэн
ямадылар)
ЖИЗБАШ [жизбаш]- -медянка (Урманда
жизбаш елан курдек)
ЖИЗНИ, ЖИЗНЭЙ [жизни, жизнэй]—зять,
(муж старшей сестры или старшей родствен-
ницы) (Жизни бик юмарт)
ЖИКЭН (БАШ) [жикэм(баш)]—рогоз, камыш
озерный (Эбилэрнеч авылы Жикэнле кул днп
атала)
ЖИЛ [жил]—ветер (Жиллэр исэ, жиллэр исэ...)
ЖИЛ-ДАВЫЛ [ж,ил/да\уыл]—буря, ураган (Бу
арада жил-давыл булганы юк)
ЖИЛЕМ [жилем]—клей; желатин (Жилем
белэн ябыштыр эле)
ЖИЛКЭ [жилкэ]—затылок; плечо; холка; спи-
на; шея (Атасыныч жилкэсенэ менеп атланган
да яши бирэ)
ЖИЛКЭН [жилкэн]—парус (Кабан кулендэ
жилкэннэр куренэ)
ЖИЛЛЕ [жилле]—ветреный; сноровистый;
умелый (Жилле кендэ кер тиз кибэ)
ЖИЛСЕЗ [жилсез]—безветреный (Кен буген
жилсез)
ЖИЛФЕРДЭ-РГЭ [жилфёрдэргэ] —развеваться;
реять (Мэйданда байраклар жилферди)
ЖИЛЭК [жилэк]—ягода; ягодный ОКилэктэн
варенье кайнаттынмы?)
ЖИЛЭКЛЕ [жилэкле]—ягодный
(Р.Техфатуллин «Жилэкле аланнар» повестей
язган)
ЖИЛЭКЛЕК [жилэклек]—ягодник (Теге
жилэклеккэ кереп чыгыйк эле)
ЖИЛЭС [жилэс]—прохладный, чуть ветреный
(Буген кен жилэс)
ЖИМЕРЕК (жимёрек]—разрушенный; разва-
лина (Жимерек йортны ремонтлыйлар)
ЖИМЕРЕЛ-ЕРГЭ [жимёрёлёргэ]—разрушаться;
рушиться; обваливаться (Тушэм жимерелеп
теште)
ЖИМЕР-ЕРГЭ [жимёрёргэ]—разрушать; разва-
лить; нарушать; хмурить (брови) (Допшаннар
йезлэгэн йортларны жимерделэр)
ЖИМЕШ [жимеш]—плод, фрукт; плодовый;
продукт (Жимешлэрне тореп сал)
ЖИНАЯТЬ [жинэйэт]—преступление; преступ-
ный (Ьэр жинаять ачылырга тиеш)
ЖИНАЯТЬЧЕ [жинэйэтче]—преступник
(Жинаятьчелэр жавапка тартылды)
ЖИЦ-ЭРГЭ [жицэргэ]—побеждать (Без ул ко-
манданы жицдек)
ЖИЦ [жиц]—рукав (Костюмный жиченэ сэдэп
тагасы бар)
ЖДЩГЭЧЭЙ [эцицгэчэй]—тетушка (Жидгечэй,
сезнец хэллэр ничек?)
ЖИЦГИ [жзцги]—жена старшего брата или
родственника; тетушка (Галия ж,ицги, булыш
эле!)
Ж,ИЦЕЛ [я<ицел]—легкий; проворный; простой;
легкомысленный (а) Бу мэсьэлэ бик ж,нцел; э)
Жичел адымнары белэн Зэйтунэ утеп китте; б)
Безгэ ждоел сораулар бирегез, авыр сор аул ар
кирэкми; в) Равилнен, холкы бик мдецел)
ЖДЩЕЛЧЭ [эцицёлчэ]—слегка; налегке
(Жицелчэ генэ киен!)
ЖИЦЕЛУ [жзчёлу]—поражение (Уен акларныц
жзчелуе белэн тэмамланды)
ЖИЦЕЛ-ЕРГЭ [я^цёлёргэ]—быть в поражении
(Теге команда здицелде)
ЖДЦУ [ж^ну]—победа (9 Май—Жиду бэйрэме)
ЖИЦТЧЕ [ж^чуче]—победитель (Жичучелэргэ
булэклэр бирелде)
ЖИР [ж^р]—земля; земельный; земной шар;
земельный участок; расстояние; место; мест-
ность (Безнен; бакчада жзр эйбэт)
ЖИР Ж.ИЛЭГЕ—клубника (Ж«Р ж,илэгеннэн
энн варенье кайнатты)
ЖИР ТЕТРЭУ—землетрясение (Ашхабадта,
Ташкентта, Теркиядэ, Япониядэ ж,ир тетрэулэр
булды)
ЖИРЭН [жзрэн]— рыжий (Безнен; авылда бер
жзран ат бар нде)
ЖИРЭН Г0МБЭ—рыжик (Жирэн гембэ тозлау
ечен эйбэт)
ЖИРЭНГЕЧ [жлрэнгеч]—омерзительный; от-
вратительный (Ул узенец жирэнгеч эшен эшлн
алмады)
ЖИРЭН-ЕРГЭ [жирэнёрга]—брезговать; прези-
рать (Жиранлм мин сездэн)
ЖИРБАГАР [жирбагар]—фермер (Безнен рай-
оида жирбагарлар бик куп)
ЖИРЛЭ-РГЭ [жирлэргэ]—хоронить
(Туганыбызны авылда жирлэдек)
ЖИРЛЕ I [жирле]—местный (Жирле
сейлэшлэрне айрану дэвам итэ)
ЖИРЛЕ II [жирле]—вводное слово то-то, вот
почему (Эйтэм жирле, син Ьаман ачулаяасын)
ЖИСЕМ [жисем]—тело; суть (Жисемнэрнец
массасы була)
ЖИТЭКЛЭ-РГЭ [житэклэргэ]—водить; руково-
дить (Баланы житэклэп йер, яме?)
ЖИТЭКЧЕ [житэкче]—руководитель; руково-
дящий (Житэкче талэп нтэ белергэ тиеш)
ЖИТЭКЧЕЛЕК [житэкчелек]—руководство
(Житэкчелек безгэ ярдам итэ)
ЖИТЭКЧЕЛЕК ИТ-ЭРГЭ—руководить (Бу ак-
ционерлык жэмгыяте белэн минем бер туганым
житэкчелек итэ)
ЖИТ-ЭРГЭ [житэргэ]—достигать; доходить; до-
браться; дожить; хватать (а) Бабайныц яше
туксанга житте; э) Без Чаллыга хэтле життек,
лэкин автобус ватылды; 6) Сезгэ эш хакы
житэме?)
ЖИТДИ [жидди]—серьезный (Бик житди
мэсьэлэ кутэрделэр)
Ж.ИТЕЗ [житез]—проворный; ловкий; резвый;
ловко (Теге жд<тез кыз кем ул?)
ЖДТЕН [житен]—лен (ЭДитен кулмэк кигэн
булгаи)
ЖИТЕШТЕР-ЕРГЭ [житёштёрёргэ]—
производить (Безнец республика затлы мехлар
житэштерэ)
ЖЛТЕШТЕРТ [житёштёру]—производство
(Икмэк житештерудэ Татарстан алда бара)
Ж.ИТКЭН [житкэн]—достигший зрелого возрас-
та (Я^иткан кыз инде ул хэзер)
ЖгИТЛЕ(К->Г)-ЕРГЭ [житлёгёргэ]—зреть; по-
спевать; достигать зрелого возраста (Кызлары
житлегеп кила)
ЖДГГМЭСЭ (житмасэ]—вдобавок; к тому же
(ЭЦитмэса кетеп та тормаганнар)
Ж,ИТМЕШ [житмеш]—семьдесят (Бабайга—
Ж,итмеш яшь)
Ж.ИТМЕШЕНЧЕ [житмёшёнче]—семидесятый
(Аца житмешенче яшь китте)
ЖИЬАЗ [жиЬаз]—обстановка; мебель: утварь;
оборудование (Я^иЬазлар бик затлы)
ЯЩЬАЗЛА-РГА [жиЬазларга]—обставить ме-
белью; оборудовать (Фирманы матур итеп
жиказладык)
Ж.ОМГА [ж,омга]—пятница; пятничный (а)
Жомга кенне безга кунаклар кнлэ; а) Я^омга
намазына ж;ыелдылар)
Ж,ОР [жор]—острый; болтливый на язык
(Киленнаре бик жор телле)
ЖОЙ [жой]—шов: шовный (Жвйлэрец пехта
булсын)
Ж0МЛЭ [жэмлэ]—предложение (Бу—кушма
жемлэ)
Ж0МЛЭ КИСЭГЕ—член предложения
(Жомлэнец ике ®аш кисэге бар)
Ж0МНТРИЯТ (жэмИурийэт]—республика
(Жемйуриятебезнец казанышлары зур)
ЖЫЕЛУ [жыйылу]—сбор; сборный (Жыелу
урыны—вокзал)
ЖЫЕЛ-ЫРГА [жыйылырга]—собираться; ска-
пливаться; набираться (Акча кассада жыелып
бара)
ЖЫЕЛЫП! [жыйылыш]— собрание
(Жыелышка килмэгэннэр дэ булды)
ЖЫЕН [жыйын]—сход; сходка; этн. джиен
(Авыл жыеннары элек куп булган)
ЖЫЕРЧЬПС [жыйырчык]—морщина (Эниемнец
битендэ жыерчыклар кубэйгэн)
ЖЫЙНАК [жыйнак]—аккуратный; уютный;
небольшой (Жыйнак кына булмэдэ икэу яшэп
яталар)
ЖЫЙНАК Ж0МЛЭ—нераспространенное
предложение («Мин яратам»—жыйнак жэмла
була)
ЖЫЙНА-РГА [жййнарга]—собирать; копить
(Бетен булган акчаны жыйнап, жиИаз алдык)
ЖЫЛЫ [жылы]—теплый; тепло; приветливый
(Иртэгэ кон жылы булачак)
ЖЫЛЫ (КАЙНАР) АШ—горячее (блюдо)
(Коне буе жылы аш ашамыйча йердем, вакыт
булмады)
Ж.ЫЛЫ СУЗ—теплое (доброе) слово (Аныц
жьглы сузе мине канатлаидырды)
ЖЬТЛЫН-ЫРГА [жДлынырга]—согреваться
(Юлда бер авылга кереп жьглындык)
Ж.ЫЛЫТ-ЫРГА [жылытырга]—согревать (Ойне
Нич жылытып булмый)
ЖДЯР [жыр]—песня; песенный (Жырньщ ерты-
гы юк)
ЖДэГРЛА-РГА [жДрларга]—петь; спеть (Ничек
моцлы итеп жьхрлый)
ЖЫРЧЫ [жьтрчы]—певец (Жырчыга озак кул
чаптылар)
ЖЫ(Й->Я)-РГА [жьтйарга]— собирать (Без коне
буе жилэк жыйдык)
3
ЗАВУЧ [завуч]—завуч (Завуч класска керде)
ЗАГС [загс]—загс (Загста ннкахны теркилэр)
ЗАКАЗ [заказ]—заказ (Ул кулмэк тегэргэ заказ
бирде)
ЗАКАЗЧЫ [закаччы]—заказчик (Заказчы акча
тулэмэгэн)
ЗАКОН [закон]—закон (Закон—бетен кеше
ечен мэжбури)
ЗАКОН БОЗ-АРГА—нарушить закон (Закон
бозган ечен штраф тулэнэ)
ЗАКОН БУЕНЧА—по закону; законно (Закон
буенча мондый зшлэр ечен штраф каралган)
ЗАКОНГА КАРШЫ—противозаконный (Болай
эшлэу законга каршы була)
ЗАКОНЛЫ [законлы]—законный (Законлы ни-
ках белэн тэбриклнбез!)
ЗАКОН ЧЫ(К—>Г)АР-ЫРГА—издавать закон
(Законнар куп чыга, лэкин йэрберсе дэ утэлми)
ЗАМАН [за’ман]—время; пора (Безнец заман
гаять катлаулы)
ЗАМАНДАШ [за'мандаш]—современник
(Шагыйрьнец замандашлары очрашуга килгэн)
ЗАМАНЧА [за-манча]—по-современному
(Аларнын ейлэре заманча бизэлгэн)
ЗАРАР [за’рар]—вред; ущерб (Корткыч
бе>кэклэр бакчага зарар китерэлэр)
ЗАРАР КИТЕР-ЕРГЭ—причинять вред (Ураган
бакчаларга куп зарар китерде)
ЗАРАРЛЫ [за’рарлы]—вредный (Зарарлы
матдэлэр була курмэсен!)
ЗАРАР ЮК—не беда; ничего (Зарар юк, мин
узем эшлэрмен)
ЗАТЛЫ [за"тлы]—роскошный, нарядный
(Энисенец естендэ—затлы кулмэк)
ЗЭВЫК [зэчыц]—вкус (Апам югары зэвыклы
кеше)
ЗЭВЫКЛЫ [зэнгыцлы]—с хорошим вкусом;
приятный (Зэвыклы кешелэр белэн аралашу
рэхэт)
ЗЭГЫЙФЬ [зэгиф]—слабый (Бала зэгыйфь кул-
ларын эннсенэ сузды)
ЗЭЙТУН [зэйтун]—олива; оливковый (Зэйтун
Испаниядэ усэ)
ЗЭЙТУН МАЕ—прованское масло (Кибетлэрдэ
зэйтун мае хэзер куп сатыла)
ЗЭЙТУН ЖИМЕШЕ - маслина (Зэйтун жимеше
ашаганыц бармы?)
ЗЭЦГЭР [зэцгэр]—голубой, синий (Зэцгэр куктэ
тургай сайрый)
ЗЭЦГЭР КУЗ ЛЕ—голубоглазый (Мица зэцгэр
кузле кызлар ошый)
ЗЭЦГЭР ЧЭЧЭК—василек (Арыш басуында
зэцгэр чэчэклэр усэ)
ЗЭЦГЭР ЯКУТ—сапфир (Эниемнец зэцгэр якут
куйган йезеге бар)
ЗЭЦГЭРСУ [зэцгэрсу]—голубоватый (Аныц
остендэ—зэцгэрсу кулмэк)
ЗИННАР [зинЬар]—пожалуйста (ЗинЬар, гафу
итегез!)
ЗИРАТ [зират]—кладбище (Зиратта бик борын-
гы кабер ташлары бар)
ЗИРЭК [зирэк]—смекалистый; одаренный (Бу
малай бик зирэк)
ЗИФА [зифа]—стройный (Булмэгэ бер знфа ха-
ным килеп керде)
ЗИФА БУЙЛЫ—стройный; статный (Мица
карты зифа буйлы бер кыз килэ)
ЗОБЭРЖЭТ [зобэрэцэт]—изумруд (Зебэрэцэт—
кыйммэтле таш)
ЗУР [зур]—большой; старший; велик (а) Бу зур
йортта абыйлар тора; б) Зур абыем—инженер;
в) Бу туфлн мица зур)
ЗУР БАШЛЫ—большеголовый (Аныц зур баш-
лы малае бар)
ЗУР КУЗЛЕ—глазастый (Минем алдыма зур
кузле бер матур кыз килеп чыкты)
ЗУРА-ЕРГА [зурайырга]—увеличиваться; рас-
ти; взрослеть (Безнец авыл 10 елда нык зурай-
ды)
ЗУРЛА-РГА [зурларга]—оказывать почести;
восхвалять; превозносить (ИлЬам Шакировны,
зур юбилее белэн котлап, бик зурладылар)
ЗУР ЛЫК [зурлык]—величина; величие (Аныц
зурлыгы карбыз хэтле)
ЗЫЯН [зыйан]—вред, ущерб; убыток; помеха
(Хуждлыкка 2 миллион сумлык зыян кнлде)
ЗЫЯН ИТ-ЭРГЭ—приносить вред; вредить
(Яцгырлар икмэклэргэ зыян итте)
ЗЫЯЛЫ [зыйалы]—интеллигент (Буген театрда
татар зыялылары ждгелган)
И
И [н]—частица ну, и (И куа атны!)
ИГАНЭ [иганэ]—пожертвования (Иганэ акчасы
100 мецгэ ждттте)
ИГЕЗ [игез]—двойняшка (Апам игез бала тап-
ты)
ИГЕЗЭК [игёзэк]—близнецы (Игезэклэрне ае-
рырга ярамый)
ИГЕЛЕКЛЕ [игелекле]—благодарный; благо-
датный (Деньяда игелекле кешелэр бар)
ИГЕН [иген]—хлеб; нива (Иген кырлары шау-
лап тора)
ИГЕНЧЕ [игенче]—земледелец (Игенчелэр—
Ьэрвакыт кырда)
ИГЬЛАН ИТ-ЭРГЭ—объявлять, извещать
(Университетта ин яхшы фэнни эшкэ конкурс
игълан ителде)
ИГЬТИБАР [игтибар]—внимание; вниматель-
ное отношение, авторитет (Бетен игътибар—
мэктэпкэ!)
ИГЬТИБАР БЕЛЭН -внимательно (Балалар
игътибар белан тыцлап утыралар)
ИГЬТИБАР ИТ-ЭРГЭ (БИР-ЕРГЭ)—обратить
внимание (Музейга кергэч, син татар милли
сэнгатенэ игътибар ит эле)
ИГЬТИБАРЛЫ [ихтибарлы]—внимательный;
чуткий; уважаемый (Син эниецэ игьтибарлы-
мы?)
ИГЬТИБАРСЫЗ [ихтибарсыс]—
невнимательный, небрежный; нечуткий (Азат,
син дэрестэ игътнбарсыз утырасын)
ИДАРЭ [идарэ]—управление; правление (Завод
кдарэсендэ иртэгэ зур жыелыш була)
ИДАРЭ ИТ-ЭРГЭ—управлять; заправлять (Ил
белэн президент идарэ итэ)
ИДЕ [иде]—быть вспомогательный глагол (а)
Ул кайткан иде; э) Вез бела идек)
ИДЭН [идэн]—пол (Идэнгэ палас жэелгэн)
ИЕЛ-ЕРГЭ [ийёлёргэ]—нагибаться; поникнуть
(Мин чэчэк езэргэ дип иелдем)
ИЯСАДИ [иждди]—творческий (Татарстанда
иж,ади оешмалар шактый куп)
ИЯСАТ [иж,ат]—творчество (Габдулла Тукай
ижаты гаять тиран эчтэлекле)
ИЖ.ЕК [ижек]—слог (Татар телендэ 6 иж,ек ка-
лыбы бар)
ИЖТИМАГЫЙ [ичтимагый]—общественный
(Ул — ижтимагый фэннэр кандидаты)
ИЖТИМАГЫЙ-СЭЯСИ-общественно-
политический (Россиядэ ижтимагый-сэяси тор-
мыш кайнап тора)
ИЗ-ЭРГЭ I [изэргэ]—мять; месить: растирать;
мучить: угнетать (Эбием камыр изэ, димэк.
ечпочмак пешерэчэк).
ИЗ-ЭРГЭ II [изэргэ]—махать (Ярдагылар паро-
ходтагыларга кул изилэр)
ИЗГЕ [изге]—святой; священный; добрый (Хат
ин изге телэклэр белэн язылган)
ИЗГЕ СЭГАТЬТЭ—В добрый час!
ИКЭН [икэн]—оказывается; если (ШэИэрдэн
куршелэрнен кызы кайткан икэн)
ИКЭУ [икэчг]—вдвоем (Икэу урамда озак
йердек)
ИКЕ [ике]—два (Ике сум акчам бар)
ИКЕ АЙЛЫК—двухмесячный (Апанын ике ай-
лык баласы бар
ИКЕ АТНАЛЫК—двухнедельный (Дусларыбыз
Теркиягэ ике атналык ялга киттелэр)
ИКЕ ЕЛЛЫК—двухлетний (Коллегам Германи-
ягэ ике еллык стажировкага китте)
ИКЕ Й03—двести (Мина ике йез сум акча би-
реп тор эле)
ИКЕ Й03ЛЕ—двуличный; лицемерный (Ике
йезле кешелэрне яратмыйлар)
ИКЕ КАТ (МЭРТЭБЭ, ТАПКЫР)—два раза,
дважды (Мин ике тапкыр Финляндиягэ бар-
дым)
ИКЕ КАТЛЫ—двойной; двухслойный; двух-
этажный (Безнец оебез ике катлы)
ИКЕ КЕШЕЛЕК—двухместный (Энием белэн
этием ике кешелек каютада Идел буйлап ял
итэргэ киттелэр)
ИКЕ НОКТА—двоеточие (Аналитик иярчеи
ж,омлэлэр янында ике нокта да куела)
ИКЕ ЯКЛЫ—двусторонний; двойной
(Татарстан Кэм Башкортостан ике яклы килешу
тезеделэр)
ИКЕ ЯШЬЛЕК—двухлетний (Гелназныц ике
яшьлек кызы бар)
ИКЕЛЕ [икёле]—двойка; сомнительный (а)
Укучы икеле алган; э) Аныц килуе икеле)
ИКЕЛЭН-ЕРГЭ [икёлэнёргэ]—сомневаться
(Алар икелэиеп калдылар)
ИКЕНЧЕ [икенче]—второй; другой; следую-
щий; второе (а) Улым икенче сыйныфта укый;
э) Икенче кеше булып мин килеп бастым; б)
Ашханэдэ икенчегэ мин гуляш алдым)
ИКЕНЧЕДЭН [икёнчёдэн]—во-вторых
(Икенчедэн, куп кеше килмэгэн иде)
ИКЕНЧЕСЕ [икёнчёсе]—второй из них
(Икенчесе—тэбэнэгрэк буйлы)
ИКЕ-ОЧ [нкеч]—два-три, несколько (Бала ку-
лында ике-оч чэчэк бар)
ИКЕТЕЛЛЕЛЕК [икетёллёлек]—двуязычие
(Татарстанда рус-татар икетеллелеге)
ИКЕШЭР [икешэр]—по два (Энисе балаларга
икешэр сум акча бирде)
ИКМЭК [икмэк]—хлеб; хлеба; пропитание (Яца
пешкэн икмэкне сот белэн ашасац, бик тэмле
була)
ИКМЭК ЗАВОДЫ—хлебозавод (Безнец янда
зур икмэк заводы бар)
ИКМЭК КАТЫСЫ—корка, корочка (Син икмэк
катысы яратасыцмы?)
ИКМЭКТЕР [икмэктёр]—ей богу (Икмэктер,
килеп ж,итэм1)
ИКМЭК-ТОЗ (белэн) [икмэк/тоз (белэн)]—с
хлебом-солью (Кунакларны икмэк-тоз белэн
каршыладылар)
ИКЪТИСАДИ [иктисади]—экономический (Мин
икътисади белемнэрне кутэру тугэрэгенэ йерим)
ИЛ [ил]—страна; деревня; народ; родина; край
(а) Ьэр илдэ байлар Ьэм ярлылар бар; э) Туган
ил Ьэр кешегэ кадерле)
ИЛЭК I [илэк]—сито (Буген илэк белэн он
илэдем)
ИЛЭК II [илэк]—решка (Илэкме, кунме?)
ИЛЭ-РГЭ [илэргэ]—просеивать; тщательно про-
верять; трепать (Онны илэк белэн илилэр)
ИЛЛЭ [йллэ]—частица ну и (Иллэ усал инде!)
ИЛЛЭ-МЭГЭР [йллэмэгэр]—очень; однако (Бик
кеткэн идек, иллэ-мэгэр килмэде)
ИЛЛЕ [илле]—пятьдесят (Кулымда илле сум
акча)
ИЛЛЕЛЕК [иллелек]—пятидесятирублевка (Бер
иллелекне абыйга бирдем)
ИЛЛЕ ТИЕНЛЕК—полтинник (Кесэмдэ илле
тиенлек акча калды)
ИЛЛЕ ЯШЬЛЕК—пяти десятилетний (Булмэдэ
илле яшьлек кешелэр гена жыелган иде)
ИЛТ-ЕРГЭ [илтёргэ]—нести; везти (а) Бэйрэм
кенне эбиемэ бик матур булэк илттек; э) Мине
авылга машина белэн илттелэр)
ИЛКАМ [илкам]—вдохновение (Тормыш узе—
илйам чыганагы)
ИЛЧЕ [илче]—посол; парламентер (Илчегэ улем
юк)
ИМЭН [имэн]—дуб (Тау башында йезьеллык
имэн усэ)
ИМЭН БАРМАК—указательный палец
(Татарлар беренче бармакны «имэн бармак» дип
эйтэлэр)
ИМЭН ГОМБЭСЕ—дубовик (Имэн гомбэсен
ашыйлармы?) ,
ИМЭН ЧИКЛЭВЕГЕ—желудь (Имэн чиклэвеген
дуцгызлар бик ярата)
ИМЭНЛЕК [имэннек]—дубняк (Без имэнлеккэ
ел саен жилэк жыярга бара идек)
ИМЕШ [имеш]—дескать, мол; будто бы (Ул,
имеш, кайткан да бултан)
ИМЗА [имза]—подпись (Документта минем им-
зам да бар)
ИМЛА [имла]—диктант; орфография (а) Имла
тозэту озакка барды; э) Укучылар буген имла
язды)
ИМТИХАН [имтихан]—экзамен (Яз коне биш
имтихан бирэсе бар)
ИМЧЭК [имчэк]—грудь, сосок (Имчэк баласы
гына идеи эле син ул вакытта)
ИНЭ, ЭНЭ [инэ, энэ]—иголка; спица; хвоя
(Инэгэ щеп сапла эле)
ИНГЛИЗ [ицглиз]—англичанин; английский
(Кыэым инглиз телен яхшы бела)
ИНГЛИЗЧЭ [ицглизчэ]—по-английски (Син
инглизчэ яхшы сейлэшэсецме?)
ИНДЕ [инде]—уже, уж, же; теперь (а) Безгэ
кил инде; э) Ул авыл юк инде)
ИНЕШ [инеш]—речушка (Авыл уртасыннан
кечкенэ инеш ага)
ИНЖИЛ [инжил]—Евангелие («Инжилжен та-
тарчата тэржемэсе бармы?)
ИНКЯР [инкар]—отрицание (Бу—инкяр жомлэ)
ИНКЯР ИТ-ЭРГЭ—отрицать; отвергать (Мин бу
мемкинлекне инкяр итмим)
ИННЕК [иннек]—помада (Сина бу иннек бик
килешэ)
ИНТЕ(К->Г)-ЕРГЭ [интёгергэ]—мучиться; стра-
дать (Выел ашказаным авыртып, бик интектем)
ИЦ I [иц]—самый (Иц якын кешем—эиием)
ИЦ II [ин]—плечо; ширина (Анын ице бер метр)
ИЦ КИРЭКЛЕ—насущный (Юлга чыкканда, ин
кирэкле эйберлэрне алдан эзерлэргэ кирэк)
ИЦ ЯХШЫ—наилучший, самый лучший
(Безнен сыйныфта ин яхшы укучылар — Ну-
рия, Алмаз. Лена)
ИЦ ЯЦА—новейший (Бу сыйныфта бездэ «Иц
яца тарих« укыячакбыз)
ИЦСЭ [инсэ]—плечо; плечики (Кулмэкнен
ицсэсе кицрэк)
ИПИ [ипи]—хлеб (Эни буген ипи салган)
ИПТЭШ [иптэш]—товарищ; приятель (а) Иптэш
ТаНиров, сезне чакыралар; э) Минем иптэшем
бер фирмада эшли)
ИПТЭШ КЫЗ—подруга (Иптэш кызымиын,
исеме — Гелназ)
ИР [нр]—муж; мужчина; мужественный (а)
Минем ирем геолог иде; э) Ирлэр балыкка ба-
рырга яраталар)
ИР-АТ [йр/ат]—мужчина (Урамда ир-ат
жыелгаи)
ИР БАЛА—мальчик (Аларнын дурт ир балала-
ры бар)
ИР ЕГЕТ—настоящий мужчина (Ир егет
Нэрвакыт хатын-кызларга урын бирэ)
ИР КЕШЕ—мужчина (Вулмадэ еч ир кеше, ике
хатын-кыз бар иде)
ИРЕК [ирек]—свобода, воля; раздолье (Ул
иреккэ чыккан)
ИРЕК АЛ-ЫРГА—освободиться (Узгэртеп кору
чорында халык бераз ирек алды)
ИРЕК БИР-ЕРГЭ—позволить; попустить
(Валага эшсез йерергэ ирек биру ярамый)
ИРЕКЛЕ [ирекле]—свободный; непринужден-
ный; добровольно (а) Ирекле булу—зур бэхет; а)
Ул ирекле рэвештэ бу эшкэ риза булды)
ИРЕН [ирен]—губа (Ул ирененэ иннек серткэн)
ИРЕН-ЕРГЭ [ирёнёрго] -лениться (Апа урамга
чыгарга иренде)
ИРКЕН [иркен]—свободный; просторный
(Иркен залда яшьлэр бии)
ИРКЕН ТОРМЫШЛЫ—состоятельный, обеспе-
ченный (Туганнар иркен тормышлы)
ИРКЭ [иркэ]—ласковый, изнеженный
(Аларнын балалары бик иркэ)
ИРКЭЛЭУ [иркэлэж]—ласкать; баловать (а)
Аныц кузлэре иркэлэп елмая иде; б) Валаларны
артык иркэлэргэ ярамый)
ИРЛЭР [ирлэр]—мужчины; мужской (Ирлэр
костюмы кыйбатрак)
ИРЛЭРЧЭ [ирлэрчэ]—по-мужски (Армиядэ ул
узен ирлэрчэ тотты)
ИРЛЕ [ирле]—замужняя (Мицсылу—ирле ха-
ты н)
ИРЛЕ-ХАТЫНЛЫ [ирлё-ха'тыниы] —муж с
женой (Алар туйга ирле-хатынлы килгэннэр)
ИРТЭ [иртэ]—утро, утром; рано (Иртэ белэн
малайлар балыкка китте)
ИРТЭ БЕЛЭН—утром (Иртэ белэн ул кофе эчэ)
ИРТЭДЭН БИРЛЕ—с утра (Иртэдэн бирле
яцгыр ява)
ИРТЭГЭ [иртэгэ]—завтра (Иртэтэ бергэлэп
сейлэшербез)
ИРТЭГЭДЭН [иртэгэдэи]—с завтрашнего дня
(Иртэгэдэн мин дежур торам)
ИРТЭ-КИЧ [иртэ-кич]—утром и вечером; весь
день (Бабай безгэ иртэ-кич килеп китэ)
ИРТЭН [иртэн]—утром (Иртэн торгач юыналар)
ИРТЭНГЕ [иртэнге]—утренний (Иртэнге сет
файдалы була)
ИРТЭНГЕ АШ -завтрак (Мин иртэнге ашны
сэгать 7 дэ ашаган идем)
ИРТЭНГЕ АШ АША-РГА—завтракать (Энн
иртэнге аш ашарга чакырды)
ИС I [ис]—запах; угар (Булмэгэ хуш ис тарал-
ды)
ИС II [ис]—память; сознание (Ул вакытлар
исемдэ калмаган)
ИС ТИ(Й->Я)-РГЭ—угореть (Мунчада мина ис
тнде)
ИСЭ [исэ]—союз же, а (Этисе исэ озак яши)
ИСЭН [исэн]—живой; здоровый (Энисе исэн
эле)
ИСЭН БУЛЫТЫЗ!—Будьте здоровы? До свида-
ния?
ИСЭНЛЕК [исэннек]—здоровье; целость
(Исэнлегец ничек?)
ИСЭНМЕ(СЕЗ) [исэммёсёс]—здравствуй(те)
ИСЭН-САУ [исэн/са^]—здоровый (Без исэн-сау)
ИСЭНЛЭШ-ЕРГЭ [исэннэшёргэ]—здороваться
(Ул ике куллап исэнлэште)
ИСЭП [исэп]—численность; счет; намерение
(Авылга кайтып килергэ исэп)
ИСЭПЛЭ-РГЭ [исэплэргэ]—считать (Исэплэсэц,
куп инде ул)
ИС-ЭРГЭ [исэргэ]—дуть; веять (Жил исэ баш-
лады)
ИСБАТЛА-РГА [исбатларга]—доказывать
(Инженер уз фикереи исбатлап бирде)
ИСЕ КИТ-ЭРГЭ—удивляться (Бу кешене Гер-
маниядэ кургэч, исем китте)
ИСЕМ [исем]—имя; название; звание; доброе
имя; прозвание (а) Аныц исеме — Булат;
э) Байу апага Татарстанныц атказанган укыту-
чысы исеме бирелде)
ИСЕМ БИР-ЕРГЭ (КУШ-АРГА, КУ(Й-»Я)-РГА)—
дать имя (Бэбигэ Гузэл дип исем бирделэр)
ИСЕМ ТУЕ—именины (Иртэгэгэ безне балата
исем кую туена чакырдылар)
ИСЕМ ФИГЫЛЬ—имя действия // отглаголь-
ное имя («Бару, яэу, эйту» — исем фигыль)
ИСЕМЕНДЭГЕ [исёмёндэге]—имени (Муса
Жалил исемендэге опера Ьэм балет театры би-
насы бик матур)
ИСЕМЛЕ [исёмле]—имеющий имя; по имени
(Марат исемле малай сине эзлэп кергэн нде)
ИСЕМЛЕК [исёмлек]—список (Исемлектэ 216
кеше)
ИСЕРЕК [исёрек]—пьяный, пьяница, нетрезвый
(Исерек кешедэн дэ юньсез кеше юк)
ИСЕР-ЕРГЭ [исёрергэ]—пьянеть (Вер абзый
исергэн)
ИСКЭ ТвШЕР-ЕРГЭ—вспомнить (Кичэ фотолар
Караганда, мин аны иска тешердем)
ИСКЕ [иске]—старый; давний; ветхий; изно-
шенный; устаревший; застарелый; старинный;
былой; прежний (Мансур белэн ТаЬир—иске
дуслар)
ИСКЕРГЭН [искёргэн]—устаревший; изношен-
ный (бстендэ—искергэн пальто)
ИСКЕР-ЕРГЭ [искёрёргэ]—изнашиваться; уста-
реть (Ул сузлэр куптэн искергэн инде)
ИСКЕЧЭ [искёчэ]—по старому, по старинному
(Эбилэр Ьаман искечэ яшилэр)
ИСКИТКЕЧ [йскиткёч]—удивительный; удиви-
тельно (Ул—искиткеч акыллы)
ИСКЭРМЭ [искэрмэ]—примечание (Бу
искэрмэлэрне карал чыгарга кирэк)
ИСЛАМ [ислам]—ислам (Ислам кануннары
«Коръэюдэ теркэлгэн)
ИСЛАХ [ислах]—реформа (Россиядэ терле
©лкэлэрдэ реформалар бара)
ИСЛЕ [исле]—душистый; пахнущий (Тэрэзэ
тебендэ исле гол усэ)
ИСЛЕ С АБЫН—туалетное мыло (Кибеттэ исле
сабынныц куп терлэре бар)
ИСИЭ-РГЭ [иснэргэ]—нюхать; зевать (Кичэ бо-
лында чэчэклэр иснэп йердем)
ИСТЭЛЕК [истэлек]—воспоминание; память
(Аннан якты истэлек кенэ калды)
ИСТЭЛЕКЛЕ [истэлекле]—памятный (Ул
истэлекле кеннэр Нич онытылмый)
ИСТЭ ТОТ-АРГА—помнить (Эбиемнец
кицэшлэрен мин кэрвакыт истэ тотам)
ИСТЭН ЧЫГАР-ЫРГА—забыть (Очрашуга ки-
лергэ истэн чыгарганмын)
ИТ [нт]—мясо (Базарда буген ит очсыз)
ИТАГАТЬЛЕ [итэгэтле]—послушный, покор-
ный (Нариман — бик итагатьле бала)
ИТЕК [итек]—сапоги (Итеклэре бик матур)
ИТЕКЧЕ [итёкче]—сапожник (Итекченен, итеге
юк)
ИТЛЕ [итле]—мясной; мясистый (Булмэгэ итле
аш нее чыккан)
ИТГАРТКЫЧ—мясорубка (Без эбиемэ тэмле
котлетлар пешерергэ иттарткыч булэк иттек)
ИТЭК [итак]—подол, пола; юбка; подножие (а)
Кыз озын итэкле кулмэк кигэн; э) Аныц яца
итэге кофтасы белэн бер тесле; б) Безнец авыл
тау итэгеидэ урнашкан)
ИТ-ЭРГЭ [итэргэ] —делать; в значении вспомо-
гательного глагола ит- (а) Син аны болай ит; э)
Солдатлар Ватанга тугры хезмэт итэргэ ант
итэлэр; б) Син юбилей турында хэбэр иттецме?)
ИТЧЕ [итче]—мясник (Базарда итчелэр ит ча-
балар)
ИХ [их]—эх (Их! Соцга калдым бит)
ИХЛАС [ихлас]—искренность; искренне; жела-
ние (Ихлас куцелдэн сезгэ шатлыклар, озын
гомер, сэламэтлек телим)
ИХТИМАЛ [ихтимал]—возможно; возможность
(Ихтимал, ул да килеп житэр)
ИХТИРАМ [ихтирам]—уважение (Мифтах ба-
байга авылда ихтирам зур)
ИХТЫЯР [ихтыйар]—воля; сила воли (Яшь
кеше узендэ ихтыяр кече тэрбиялэргэ тиеш)
ИЧ [ич]—ведь (Мин белмэдем ич)
ИЧМАСАМ [йчмасам]—хотя бы; это да (Менэ
ичмасам Камил уцган!)
ИШ [иш]—пара; товарищ; такой (Тзецо ишие
табу бик кыен)
ИШАРЭ [ишэрэ]—жест; знак; намек (Ул ишарэ
белэн безне узенэ таба чакырды)
ИШЭК [ишэк]—осел; ослиный (Ишэк—бик ки-
ре хайван)
ИШ-ЭРГЭ I [ишэргэ]—обрушить; разрушить;
напортачить (Син иигэ мии ясаган кар тавын
иштец?)
ИШ-ЭРГЭ II [ишэргэ]—свивать; закручивать
(Бабай матур итеп бау ишэ)
ИШ-ЭРГЭ III [ишэргэ]—грести; плести (Малай
бик оста ишэ)
ИШЕК [ишек]—дверь; дверной (Ишекне шунда
ук ачтылар)
ИШЕК АЛДЫ—двор (Безнен ишек алды бик
зур)
ИШЕК ТОБЕ (КАТЫ)—преддверье (Нигэ ишек
тебендэ торасыц, тургэ уз!)
ИШЕТЕЛ-ЕРГЭ [ишётёлёргэ]—доноситься;
слышаться (Начар хэбэр тиз ишетелэ)
ИШЕТ-ЕРГЭ [ишётёргэ]—слышать; услышать
(Син бер яца хэбэр ишеттецме?)
ИШКЭК [ишкэк]—весло (Коймэдэ бер генэ
ишкэк бар нде)
ИШКЭК ИШТЧЕ (ИШКЭКЧЕ)—гребец
(Ишкэкчелэр бу ярышта ж,и цеп чыктылар)
ИЯ [ийэ]—хозяин; владелец; подлежащее (а)
Ул—бу йортка ия; э) Татар телендэ ия беренче
урында килэ)
ИЯК [ийэк]—подбородок (Кызныц ияге бик ма-
тур)
ИЯЛЕК КИЛЕШЕ—родительный падеж (-ныц/
нец — иялек килеше кушымчасы)
ИЯЛЭШ-ЕРГЭ [ийэлэшергэ]—привыкать (Бала
тэрбиячегэ тиз иялэште)
ИЯ-РГЭ [ийэргэ]—кивать; наклонять (Ул, риза
булып, башын иде)
ИЯРТУЧЕ ТЕРКЭГЕЧ—подчинительный союз
(Ияртуче теркэгечлэр мондыйлар: ченки, ки,
гуя, гулки, эгэр, гэрчэ Ь.б.)
ИЯРЧЕН КИСЭК(ЛЭР)—второстепенные члены
(Татар телендэ 13 иярчен кисэк бар)
ИЯРЧЕН Ж,ОМ ЛЭ—придаточное предложение
(Татар телендэ иярчен жомлэлэр синтетик Нэм
аналитик була)
й
ЙА [йа]—о (Йа хода!)
ЙО(К—>Г)-АРГА [йбгарга]—заразиться (Балага
кызамык йоккан)
ЙОГЫНТЫ [йоронто]—влияние (Балаларга зур-
ларнын, тэртибе йогынты ясый)
ЙОГЫШЛЫ [йорошлы]—заразный (Йогышлы
авырулардан сакланыгыз!)
ЙОДРЫК [йбдроц]—кулак (Йодрык курсэтмэ!)
ЙОЗАК [йбзак,]—замок; замочный (Йозакны
тозэтергэ кирэк)
ЙОКЛАП КАЛ-ЫРГА—проспать (Равил
дэрескэ йоклап калган)
ЙОКЛА-РГА [й б тут ар ра]—спать (Саф Ьавада
эйбэт йоклана)
ЙОКЫ [йбко]—сон (Ана йокысы тынгЬтсыз бу-
ла)
ЙОКЫ БУЛМЭСЕ- спальня; спальная (Безнен
йокы булмэсе бик кечкенэ)
ЙОКЫГА КИТУ -засыпать, уснуть (Бала йокы-
га китте)
ЙОКЫМСЫРА-РГА [йбкбмсырарга]—дремать
(Бабай диванда йокымсырап утыра)
ЙОЛА [йбла]—обряд; обычай (Ьэр бэйрэмнец уз
йоласы була)
ЙОЛДЫЗ [йблдоз]—звезда (Куктэ йолдызлар
жемелди)
ЙОМ-АРГА [йбмарга]—закрывать (Мин
кузсмне йомдым)
ЙОМГАК [йбмгац]—итог; клубок (Чирек йом-
гаклары айбэт булды)
ЙОМГАК ЯСА-РГА—подытожить; заключать
(>Кыелышта бер елда эшлэнгэн эшлэр турында
йомгак ясалды)
ЙОМРАН [йбмран]—суслик; сусликовый (Элек
йомраннар кубрэк иде)
ЙОМРЫ I [йбмро]—круглый; округлый (Йомры
башлы бер малай куренде)
ЙОМРЫ II [йбмро]—чашка (Кунак ике йомры
чай зчте)
ЙОМШАК [йбмшак]—мягкий; добрый; нежный
(а) Ул бэйлэгэн шал бик йомшак; а) Аныц та-
вышы йомшак)
ЙОМЫК [йбмоц]—закрытый (Аныц кузлэре
йомык нде)
ЙОМЫРКА [йбмбрца]—яйцо; яичный (Камырга
йомырка, май, каймак салалар)
ЙОМЫРКА АГЫ—белок (Мин йомырка агын
яратмыйм)
ЙОМЫРКА САЛ-ЫРГА—нести яйца (Безнец
тавыклар ел буе йомырка сала)
ЙОМЫРКА ТЭБЭСЕ—яичница (Вакыт аз бул-
ганда, мин тиз генэ йомырка тэбэсе пешерэм)
ЙОМЫШ [йбмош]—поручение; совет; услуга;
просьба (Сица бер йомышым бар)
ЙОН [йон]—шерсть; волос (Этнец йоинары ка-
барган)
ЙОРТ [йорт]—дом; изба; двор (Йортиыц
тубасе—калай)
ЙОРТ-ЗКИР [йорт/ж.ир]—дом; жилищи (Алар,
янгын чыгып, йорт-жирсез калдылар)
ЙОРТ ЭТЕ—дворовая собака (Безнен урамда
йорт этлэре бик кубэйде)
ЙОТ-АРГА [йбтарга]—глотать (Даруны су белэн
йотарга кирэк)
ЙОТЫМ [йотом]—глоток (Бер йотым су зчэргэ
дэ вакыт юк)
ЙОГЕРЕП ЧЫ(К—>Г)-АРГА —выбежать
(Малайлар мэктэптэн урамга йегереп чыкты-
лар)
ЙОГЕР-ЕРГЭ [йёгёрёргэ]—бегать; побежать;
убегать (Спортчы йез метрга йегсрудэ жицеп
чыкты)
ЙОЗ I [йез]—сто (Йез сум акчаи булганчы, йез
дустыц булсын)
ЙОЗ II [йез]—лицо (Аныц йезе мица таныш)
ЙОЗ III [йез]—острие (Пычакныц йезе
утмэслэнгэн)
ЙОЗЕК [йёзек]—перстень (Мица бик матур
йезек булэк иттелэр)
ЙОЗЕМ [йёзем]—виноград, изюм (Базарга
йеземне кеньяктан алып килэлор)
ЙОЗЕП БАР-ЫРГА—плыть (Елга буйлап бер
кеймэ йезеп бара)
ЙОЗЕП ЙОР-ЕРГЭ—плавать (Аккош кулендэ
кыр урдэклэре йезеп Йери)
ЙОЗЕП КИЛ-ЕРГЭ—приплыть (Зоопаркта без-
нец янга ике аккош йозеп кнлде)
ЙОЗЕП КИТ-ЭРГЭ—уплыть (Мии аиыц янын-
нан читка йезеп киттем)
ЙОЗЕП ЧЫ(К->Г)-АРГА—переплыть (Мии
Мишэ елгасын йезеп чыктым)
ЙОЗЛЕК I [йёзлек]—сторублевка (Кесэсеинэн
бер йезлек чыгарды)
ЙОЗЛЕК II [йёзлек]—наличник; брус
(Йезлеккэ агач житэрме?)
ЙОЗЛЭГЭН [йозлэгэн]—сотни (Урамда йозлэгэн
халык!..)
ЙОЗТУБЭН [йбзтубэн]—вниз лицом (Гелфия
йезтубэн йокларга ярата)
ЙОЗ-ЭРГЭ [йёзэргэ]—плавать (Дицгездэ йезу
ничек рахат!)
ЙОЗУЧЕ [йёзуче] —пловец (Йезученец хале
беткэи)
ЙОК [йек]—воз; груз; тяжесть; нагрузка (Йек
естеидэ малай утырып кила)
ЙОК БУШАТ-ЫРГА—выгружать (Ирлэр ва-
гоннаи йек бушаталар)
ЙОКЛЕ [йёкло]—беременная (Йекле хатыннар
тэбэнэк укчэле аяк киеме киялэр)
ЙОР-ЕРГЭ [йёрёргэ]—ходить; ездить; пройтись;
дружить (а) Урамда йереп керергэ кирэк; а) Эби
Нам бабай кич белэн бакчада йерилэр; б) Безнен
кыз куршелэрнен малае белэи йори)
ЙОРЕШ [йёреш]—ход (Хэзер синец йереш)
ЙОРЭК [йёрэк]—сердце (Йерэк авыртканда, ва-
лидол кабалар)
ЙОРЭК ТИБЕШЕ [йерэк тибеше]—пульс (Йорэк
тибеше эйбэтме)
ЙОТКЕР-ЕРГЭ [йёткёрёргэ]—кашлять (Салкын
тигэнгэ, мин Каман йеткерэм)
К
КАБАК I [кабак]—тыква; тыквенный (Эби ка-
бак бэлеше пешергэн)
КАБАК II [ка бак]—веко (Куз кабагым шеште)
КА(П—>Б)-АРГА I [ка барга]—брать в рот; кусать
(Ашны бер-ике гена каптым, вакыт булмады)
КА(П->Б)-АРГА П [ка’барга]—загореться
(Йортка ут капкан)
КАБАРТМА [кабартма]—пончик, пышка
(Кабартманы мич алдында пешерэлэр)
КАБАРТ-ЫРГА [ка°бартйрга]—надувать;
взбить; вспенить; раздувать; набить мозоль;
разворошить (Балалар бэйрэмгэ шар кабартты-
лар)
КАБАТ [кабат]—опять; снова (Теге кеше кабат
килде)
КАБАТЛА-РГА [ка'батларга]—повторять; под-
дакивать; твердить; умножать (Укытучы бер
сузне кабатлап айтте)
КАБАХЭТ [кэбэхэт]—мерзкий; отвратитель-
ный; гадина, гад (Бездэ андый кабахат кешелэр
юк)
КАБЕР [кэбер]—могила; могильиый (Кабсрена
таш куйганнармы?)
КАБЕР КАЗЫ-РГА—рыть могилу (Зиратта ике
кеше кабер казый иде)
КАБЕРЕДДЭ ТЫНЫЧ ЙОКЛА—Мир праху
твоему
КАБЕРЛЕК [кэбёрлек]—кладбище (Каберлектэ
тып-тын иде)
КАБУЛ (итэргэ) [ка’бул (итэргэ)]—принимать
(Гаризалар бер ай дэвамында кабул ителэ)
КАБЫЗ-ЫРГА [ка'бызырга]—зажечь; разжечь;
завести (Машинанын моторын кабызасы бар)
КАБЫК [ка-быц]—корка; лыко; скорлупа: ше-
луха (Идэнгэ кенбагыш кабыгы чэчелгэн)
КАБЫРГА [ка-бырга]- ребро (Малай турниктан
егылып тошкэи дэ ике кабыргасын сындырган)
КАВЫК [ка’жык]—перхоть (Малайныч башын-
да кавык Нич бетми)
КАВЫН [к-тм’ын]—дыня (Кавыниын орлыгы
ваграк була)
КАВЫШ-ЫРГА [ка'иышырга]—встречаться;
соединяться (НиЬаять, без кавыштык)
КА(К-»Г)-АРГА [катарга]—вбить; стучать;
хлопать (Кадак кага белэсен бит)
КАГЫЙДЭ [катыйдэ]—правило; распорядок
(Математика кагыйдэлэрен ейрэну шактый
авыр)
КАГЫЛ-ЫРГА [ка гылйрга]—задевать; тро-
гать; касаться (Жил куакларга кагылып утте)
КАДАК I [кд'лак,]—гвоздь (Безгэ вак кадак
кирэк)
КАДАК II [ка'дац]—фунт (Без базардан ике ка-
дак йон алдым)
КАДАКЛА-РГА [ка дакларга]—прибивать, за-
бивать (Тэрэзэ тактасын кадаклап куясы бар)
КАДА-РГА [ка дарга]—укалывать; втыкать;
приколоть; водружать (Эбием кулмэгенэ брош-
ка кадады)
КАДЭР [кэдэр]—до; сколько (Бездэн Казанга
кадэр 160 чакрым)
КАДЕРЛЕ [кадерле]—дорогой; драгоценный
(Кадерле дуслар! Рахим итегез!)
КАДЕР-Х0РМЭТ [кэдер/хёрмэт]—почет; авто-
ритет (Карт укытучыга кадер-хермэт зур булды)
КАЕН [кайын]—береза; березовый (Каеннар
яфрак ярганнар инде)
КАЕН ГОМБЭСЕ—подберезовик (Быел урманда
каен гомбэсе куп булды)
КАЕН ЗКИЛЭГЕ—земляника (Каей жилэгеннэн
варенье бик тэмле була)
КАЕН СУЫ—березовый сок (Яз коне каеи суы
бик файдалы)
КАЕНАГА [ка’йнага]—старший брат жеиы или
мужа (Элфиянен каенагасы бик эйбэт кеше)
КАЕНАНА [ка'йнаиа]—свекровь (Каенаиа торле
була)
КАЕНАТА [ца йиата]—свекор (Апамныц каена-
тасы пенсиягэ чыккан)
КАЕНЕ [ца'йие]—деверь (Туйга каене килде)
КАЕНИШ [ца-йииш]—шурин (Каениш безгэ еш
кера)
КАЕНЛЫК [ка'йыннык]—березняк (Каенлыкта
гомбэ куп уса)
КАЕНСЕЦЕЛ [ца’йынсёцел]—золовка
(Каеисенелем быел укырга керде)
КАЕР-ЫРГА [кайырырга]—отдирать; вывора-
чивать; отворачивать (Абый белой тактаны кае-
рып алдык)
КАЕШ [ка’йыш]—ремеиь (Солдат каешы нык
була)
КАЗ [ка’з]—гусь; гусиный (Каз емэсс бик
куцелле булды)
КАЗАКЪ [ка зак]—казах; казахский («Казань
кызы» романын Г. ИбраИимов язган)
КАЗАКЪЧА [ка закча]—по-казахски (Мин бе-
раз казакъча да белдем)
КАЗАН [ка'зан]—котел; казан, казанок
(Казанны кырып юарга кирэк)
КАЗНА [ка'зна]—казна, казенный (Казнада ак-
ча бер вакытта да куп булмый)
КАЗЫЛМА БАЙЛЫКЛАР—полезные иско-
паемые (Россиядэ казылма байлыклар куп)
КАЗЫЛЫК [ка'зылык]—домашняя колбаса
(Авылдан казылык жибэргэннор)
КАЗЫ-РГА [ка’зырга]—копать; выкопать
(Бэронгене казып бетерделэр инде)
КАЙБЕР [ка’йбер]—некоторый (Кайбер
тэкъдимнор кабул ителде)
КАЙВАКЬГГГА [ка йч'акытта]—иногда
(Кайвакытта келеп жибэрэсеч)
КАЙГЫ [ка'йгы]—горе; горечь (Башыца кайгы
килмэсен!)
КАЙГЫЛЫ [кайгылы]—горестный; печальный
(Кайгылы хэбэрлэр ишетелмэсен!)
КАЙГЫР-ЫРГА [ка йгырырга]—горевать; пе-
реживать (Эби балаларым ечен кайгыра)
КАЙГЫ-ХЭСРЭТ [кайгы/хэсрэт]—печаль, го-
рести и печали (Башын кайгы-хэсрэт курмэсен!)
КАЙДА [ка'йда]— где (Улиц кайда хезмэт итэ?)
КАЙДАДЫР [кайдадыр]—где-то (Кайдадыр
кук кукри)
КАЙДАН [кайдан]—откуда (Кайдан алдыц бу
дипломатии?)
КАЙМАК [ка ймак]—сметана; сливки (Авил
каймагы тэмле була)
КАЙНАГАН [кайнаган]—кипяченый
(Кайнаган су салдым)
КАЙНАР [ка йнар]—горячий; жаркий (Кайнар
су бармы?)
КАЙНАР СЭЛАМ—пламенный привет (— Сина
Камилдон кайнар сэлам. — Рэхмэт. Аца да
сэлам эйт)
КАЙНА-РГА [ка йнарга]—кипеть (Самавыр
кайнап чыкты)
КАЙСЫ [ка йсы]—который (Ул кайсы елда ту-
гаи?)
КАЙТАР-ЫРГА [ка йтарырга]—возвращать;
вернуть (Бурычымны кайтарырга кирэк)
КАЙТ-ЫРГА [ка'йтырга] -приходить; вернуть-
ся (Сабантуйга шэЬэрдэн кунаклар кайтты)
КАЙЧАК [кайчак]—иногда (Кайчак кызлар
жырлап алалар)
КАЙЧАН [кайчан]—когда (Алар кайчан килеп
щиттелэр?)
КАЙЧАНДЫР [кайчандйтр]—когда-то
(Канчандыр без аныц белэн дус идек)
КАЙЧЫ [ка’йчы]—ножницы (Бу кайчы эйбэт
кисэ)
КАК [ца‘к]—пастила (Чэйне как белэн эчсэц
тэмле була)
КАКЛАГАН [ца’клаган]—вяленый (Кучтэнэчкэ
алар каклаган каз алып килгэннэр)
КАКЫ, КУКЫ [ка КЫ, куцы]—свербига (Безнец
бакчада какы усэ)
КАЛА [ка*ла]—город (Каланы макта, авылда
тор)
КАЛАЙ [калай]—жесть; жестяной (Аларныц
ейлэре калай белэн ябылган)
КАЛАК [ка'лак]—ложка; лопаточка (Чэй кала-
гы алып бир эле)
КАЛАЧ [калач]—калач (Калач хуш исле)
КАЛЭМ [цэлэм]—перо; карандаш (Бу калэм
нечкэрэк яза)
КАЛЭМ САВЫТЫ—пенал (Татарлар пеналны
«калэм савыты» дип атыйлар)
КАЛДЫР-ЫРГА [ка'лдырырга]—оставлять; пе-
регнать (а) Баланыц берузен генэ ойдэ калды-
рырга ярамый; э) Ярышта ул мине артта кал-
ды рды)
КАЛТЫРА-РГА [ка'лтырарга]—дрожать (Мин
суыктан калтырадыл)
КАЛФАК [ца'лфац]—калфак (Элек кызлар
калфак киеп йергэннэр)
КАЛЫН [ка'лын]—толстый; густой; грубый
(Мэрзиянеч чэчлэре калын)
КАЛ-ЫР1А [ка'лырга]—оставаться; доставать-
ся; лишаться (Яшьлэр авылда калды)
КАМА [ца’ма]—выдра (Бабай кама бурек сатып
алды)
КАМИЛЛЭШТЕР-ЕРГЭ [камиллоштёрергэ]—
усовершенствовать (Программалар Ьаман ка-
миллэштерелэ)
КАМЫР [кьмыр]—тесто; мучной (Эбием камыр
ашлары пешерергэ ярата)
КАМЫР АГАЧЫ—боярышник (Безнец бакчада
камыр агачы усэ)
КАМЫШ [ка мыш]—камыш (Кулдэ камыш
шаулый)
КАН [ка'н]—кровь (Бармактан анализ ечен кан
алдылар)
КАНА-РГА [ка нарга]—кровоточить (Борыным
канады)
КАНАТ [ка'иат]—крыло; плавник (Каз канат-
лары ап-ак!)
КАНЭГАТЬ [кэнэгэт]—довольный; доволен
(Аныц эшеннэн без бик канэгать)
КАНЭГАТЬ БУЛУ—быть довольным
(Экскурсиядэн без бик канэгать булып кайттык)
КАНЭГАТЬЛЭНЕРЛЕК—удовлетворительный
(Имтиханда ике кешегэ «канэгатьлэнерлек»
билгесе куелды)
КАНЭФЕР [цэнэфер]—гвоздика (а) Тозлаганда
канэфер салалар; э) Остэлдэ—кызыл канэфер
чэчэклэре)
КАНИКУЛ [каникул]—-саникулы (Каникул ва-
кыты якынлаша)
КАНУН [ца'нун]—закон; канон (Мэдрэсэдэ дин
кануннары ейрэнэлэр)
КОНФЕТ [канфет]—конфета (Кибеттэн тартма-
лы конфет ал эле!)
КАП [ка’п]—коробка (Шырпы каплары кию-
бер хобби)
КАПКА [ка’пка]—ворота (Капкадан бер кеше
килеп керде)
КАПКАЧ [ка'пцач]—крышка; ставни; дверка
(Миски капкачын юып бир эле)
КАПКАЧЫ [ка'пцачы]—вратарь (Капкачы кап-
кага очкан тупны тотып алды)
КАПЛА-РГА [ка’пларга]—покрывать; закры-
вать; заслонять; загораживать; накрывать: при-
крывать; зарастать (а) Банканыц естен капларга
кирэк; э) Остэлдэге ризыкларны каплап куярга
кирэк)
КАПЧЫК [ка'пчык]—мешок; сума (Кышка ике
капчык бэрэцге эзерлэдек)
КАР [ка'р]—снег; снежный (Быел кар гиз
тэште)
КАРА I [ка’ра]—черный; темный; грязный;
дремучий; траурный (Кара пальто кигэн бер
кеше килеп керде)
КАРА II [ка'ра]—чернила (Кибеттэн кара кара
ал эле)
КАРА АЛТЫН—черное золото, нефть
(Татарстан — Кара алтын республикасы)
КАРА БАЛЫК—линь (Кара балык кулдэ яши)
КАРА БОРЛЕГЭН—ежевика (Безнец якларда
кара берлегэн куп)
КАРА КАРГА—грач (Кара каргалар март аенда
килэлэр)
КАРА КАРЛЫГАН—черная смородина (Кара
карлыганда С витамины бик куп)
КАРА КАШЛЫ—чернобровый (Минем абый
кара кашлы кызларны ярата)
КАРА КТЗЛЕ—черноглазый (Илдар этисенэ
ошаган: кара кузле)
КАР БАЗЫ—погреб, ледник (Авылда
эбилэрнец кар базы. бар)
КАР Б0РТЕГЕ—снежинка (Урамда магур бу-
лып кар бертеклэре оча)
КАРАБОДАЙ [ка‘раббдай]—гречиха; гречневый
(Карабодай боткасы бик файдалы)
КАРАВАТ [каражат]—кровать (Йокыдан тор-
гач, караватыцны жыеп куй)
КАРАВЫЛ [ка=ра«ыл]—караул, охрана, сторож
(а) Парк яиында мэцгелек ут яна. Шунда кара-
вылда солдатлар тора; э) Тонлэ бу бинаны кара-
выл саклый)
КАРАК [ка'рак]—вор, жулик; расхититель
(Дэулэт милкен урлаган кешелэрне «бур» яисэ
«карак» дилэр)
КАРАЛАМА [ка=ралама]—черновик
(Сочинениене башта караламага яздым, аннары
акка кучердем)
КАРАМАЙ [ка=рамай]—нефть (Татарлар элек
нефтьне «карамай» дигэннэр)
КАРА-РГА [ка=рарга]—смотреть; осматривать;
рассматривать; обсуждать; нянчить; ухаживать
(за больным); относиться (а) Кич белэн без кино
карадык; э) Алар музейда Бакый Урманче
рэсемнэреи караганнар; б) Эби яшь чактагы фо-
толарын карап утыра; в) Депутатлар сессиядэ
торак проблемасын карадылар; г) Мин ике ел
буе бала карадым)
КАРЧЫГА [ка-рчыга]—ястреб (Карчыга Татар-
станда да яши)
КАРЧЫК [ца'рчык]—старуха, старушка
(Карчыклар капка тэбендо сейлошеп утыралар)
КАРШЫ [ка'ршы]—противоположный; напро-
тив; враждебный; против; навстречу (а) Карты
якта кибет; э) Милли китапханэ университетка
карты урнашкан; б) Алар сезгэ карты сузлэр
сейлилэр; в) 10% кеше директорга карты та-
выш бирде; г) Син мица карты кил, шунда оч-
рашырбыз)
КАРШЫ АЛ-ЫРГА—встретить (Без кунаклар-
ны вокзалда каршы алдык)
КАРШЫ ТОР-ЫРГА—противостоять (Бу
мэсьэлэдэ алар безгэ каршы тора)
КАРШЫ Т0Ш-ЭРГЭ—препятствовать (Хужа
кешегэ каршы тэшэргэ ярамый)
КАРШЫ ЧЫ(К->Г)-АРГА—выйти навстречу;
возразить (а) Эби безгэ каршы чыкты; а) Дис-
сертация яклаганда, бер галим икенчесенэ
каршы чыкты)
КАРГПЫНДА [ца'ршыида]—перед; на виду
(Караса, каршында дусты басып тора)
КАСЭ [кэсэ]—чаша (Касоне юып бир эле)
КАТ [ка-т]—этаж; ярус; слой; раз (а) Ашханэ
беренче катта урнашкан; э) Гебэдиянец тебенэ
корт салалар; в) Мин анда оч кат бардым)
КАТНАШ-ЫРГА [цатнашырга]—участвовать;
общаться; вмешиваться (а) Без Твркиядэге ха-
лыкара конференциядэ катнаштык; э) Сии
аныц эшенэ катнашма)
КАТЫ [ца-ты]—твердый, крепкий; твердо,
крепко; громко; настойчиво (а) Кибеттэн прян-
нек алдым, бик каты икэн; э) Ул — бик каты
кеше, бер дэ елмаймый; 6) Медир каты итеп
эйтте: соцга калмаска)
КАТЫК [ка'тыц]—катык (Безнен якларда ка-
тыкка Кызыл чогендер салалар)
КА ФЕР [кафер]—гяур (Меселманнар башка дин
кешелэрено кафер дилэр)
КАЧ-АРГА [ка'чарга]—убегать, удирать; скры-
ваться (а) Куян бездэн качты; э) Дезертир ур-
манда качып Йери)
КАШ [капп]—брови; драгоценный камень (а)
Кызныц кашлары бик матур; э) Йезегемнен
кашы — якут)
КАШЫК [ца'шыц]—ложка (Элек кашыклар
юкэ агачыннан ясалганнар)
КАЯ [ка’йа]—где (Син буген кая барасын?)
КАЯН [ка’йаи]—откуда (Син бу кулмэкне каян
алдык?)
КЭБЕСТЭ [кэбестэ]—капуста (Базарда тозлагап
кэбестэ бармы?)
КЭБИСЭ [кэбисэ]—високосный (Быел—кабисэ
ел)
КЭВЕШ [кэмгеш]—галош (Бабай кэвеш кигэи)
КЭГАЗЬ [кэгэз]—бумага; документ; бумажный
(а) Бу кэгазьне деканга бир; э) Кэгазь акчац
юкмыни?)
КЭГЪБЭ [кэгбэ]—кааба (Кэгьбэ—Мэккэдэге из-
ге таш)
КЭЕФ [кэйеф]—настроение (Коефем ойбэт)
КЭЕФ АЧ-АРГА—веселиться (Кич белэн кафе-
га кереп кэеф ачтык)
КЭЕФ КИТ-ЭРГЭ—настроение испортилось
(Дустым мица бер суз эйтте, Ьэм минем коефем
китте)
КЭЕФЛЕ [кэйёфле]—веселый, радостный (Бу
арада этисе кэефле Йери)
КЭЕФСЕЗ [кэйёфсез]—невеселый, нерадостный
(Син ник кэефсез эле?)
КЭ5ЦЭ [кэ>цэ]—коза (Мамыклы кэжр сатып ал-
дык)
КЭЯ^Э БЭРЭНЕ—козленок (Безнец кэ}цэ бэрэне
ак, онисе—кара)
КЭЖЭ БИЛЕТЫ—волчий билет (Армиягэ бар-
мас ечен, яшьлэр кожа билеты алалар)
КЭЗЦЭ Г6МБЭСЕ—сморчок (Кэящ гембэсен дэ
ашыйлар икэн)
КЭЖ.Э КАЛ(ДЫР)-ЫРГА—остаться, оставить
козлом (при игре в домине) (Домино уйнаганда
ул мине кэж,э калдырды)
КЭЖЭ САКАЛЫ [КЭЖ.Э са'цалы]—
козлобородник (Кож,» сакалыныц тамыры тэмле
була)
КЭККУК, КУКЕ [кэккук, куке]—кукушка
(Кэккук унбер тапкыр кычкырды)
КЭКРЕ [кэкре]—кривой; непрямой (Бу кэкре
таяк ник кирэк?)
КЭЛТЭ [кэлтэ]—ящерица (Улан арасында кэлтэ
еланы куренде)
КЭЛЭВЭ [каламю]—калява (Остэлгэ кэлэвэ куй-
дылар)
КЭЛЭПУШ [кэлэпуш]—каляпуш (Бабайга
кэлэпуш бик килешэ)
КЭЛЭШ [кэлэш]—невеста (Кэлэшнец кулмэге
ап-ак иде)
КЭМИТ [кэмит]—цирк; зрелище; комедия
(Кэмит ясама эле)
КЭНЭФИ [кэнэфи]—кресло (Кэнэфидэ бер абый
утыра)
КЭРЭЗЛЕ (БАЛ) [кэрэзле (бал)]—сотовый (мед)
(Алар умарталыкта кэрэзле бал ашадылар)
КЭРВАН [кэриан]—караван; караванный
(Болгардагы Ага-базарга бетен деньядан зур-зур
кэрваннар килгэннэр)
КЭРЗИН [кэрзин]—корзина (Кэрзин тутырып
гембэ жыйдык)
КЭРНИЗ [карниз]—карниз (Кэрниздэ чыпчык-
лар чырылдый)
КЭРТ [кэрт]—карта (Егетлэр карт уйный)
КЭСЕП [кэсеп]—коммерция (Кэсеп итучелэр
кубэя)
КЭСТРУЛ [кэструл]—кастрюля (Кэструл кай-
нап чыктымы?)
КЭТЛИТ [кэтлит]—котлета (Кэтлитка бераз ак
икмэк кушалар)
КЭТУК [кэтук]—катушка (Кэтукне сут эле)
КЭУСЭ [канта]—ствол (Бу агачныц каусэсе бик
юан)
КЭФЕН [кэфен]—саван (Бабайга кэфен тегэлэр)
КЭФЕНЛЭ-РГЭ [кэфённэргэ]—закутывать в са-
ван (Эбине кэфенлоп кумдек)
КЭШЭКЭ [кэшэкэ]—хоккей (Малайлар кэшэкэ
уйнарга китте)
5 ь-' 129
КЕМ [кем]—кто (Синец белэн Мэскэугэ кем ба-
ра?)
КЕМДЕР [кёмдер]—кто-то (Ишектэ кемдер бар/
КЕМНЕКЕ [кёмнеке]—чей (Бу калэм кемнеке?)
КЕР [кер]—одежда, белье; грязь (0йдэ кер куп
жьгелды, юарга вакыт юк)
КЕР Ю-АРГА — стирать (Иртэгэ куп итеп кер
юасым бар)
КЕРЭН [кёрэн]—хрен (Кэбестэ тозлаганда.
керэн салалар)
КЕРЭШЕН [кёрэшен]—крещеный татарин
(Керэшеннэр христиан дине тоталар, лэкин та-
тарка сейлэшэлэр)
КЕРЕМ [кёрем]—доход, поступление (Быел
предприятиенец кереме 145 миллион булды)
КЕР-ЕРГЭ [кёрёргэ]—входить; вступать; зале-
зать; вмещаться (а) Булмэгэ бер кеше килеп
керде; э) Бу партиягэ керергэ ярамый; б)
Куршелэрнец еенэ караклар кергэн; в) Бу кап-
чыкка ике пот бэрэцге керми)
КЕРЕШ [кёреш]—введение (Диплом эшендэ иц
беренче кереш языла
КЕРНЕ [кёрпе]—еж (Малай урманнан бер керпе
алып кайтты)
КЕРТ-ЕРГЭ [кёртёргэ]—вводить; впускать; до-
пускать; вносить; проводить; делать (а) Галия
апа малаен укырга кертте; э) Рамил, ейгэ чит
кешене кертмэ; б) Бу китапка узгэртулэр кер-
тергэ кирэк; в) Безгэ телефон керттелэр)
КЕРФЕК [кёрфек]—ресницы (Кызныц кер-
феклэре озын)
КЕСЭ [кесэ]—карман (Акчаны тышкы кесэгэ
салырга ярамый)
КЕЧЕ [кёче]—маленький, младший (Кече энем
1 сыйныфка укырга бара)
КЕЧЕ ТЕЛ—язычок (/>, г] авазлары кече тел
белэн эйтелэ)
КЕЧКЕНЭ [кёчкёнэ]—маленький (Кечкенэ ба-
лалар куп сейлэшергэ яраталар)
КЕШЕ [кёше]—человек (Кеше — бик катлаулы
организм)
КЕШЕЛЕК [кёшёлек]—человечество; человеч-
ность; рассчитанный на ... человек (а) Кешелек
зур проблемалар белэн яши; э) Бу апада кеше-
лек хисе зур; б) Куршелэр йез кешелек банкет
уткэрделэр)
КЕШЕЛЕКЛЕ [кёшёлёкле]—человечный (Ул
дуслары алдында кешелекле булып калды)
КЕШЕНЕКЕ [кёшёнёке]—чужой (Бу фотоаппа
рат узецнекеме, кешенекеме?)
КЕШЕЧЭ [кёшёчэ]—по-человечески (Кешелэр
белэн Ьэр вакыт кешечэ сейлэшергэ кирэк)
КИБЭН [кибэн]—стог (Болында печэн
кнбэннэре бнк куп иде)
КИБЕТ [кибет]—магазин (Кибет сатучысы—
безнец кардэш апа)
КИГЭВЕН [кигэмген]—овод (Болында колагым-
ны кнгэвен тешлэде)
КИЗУ [кизу]—дежурный (Буген—ул кизу)
КИЕМ [кийем]—одежда; наряд (Бу ханымныц
матур киемнэре бик куп)
КИЕН-ЕРГЭ [кийёнёргэ]—одеваться; наряжать-
ся (а) Голгенэ йэрвакыт киенэ; э) Хатын-кыз
киенергэ ярата)
КИЛЭСЕ [килэсе]—будущий (Килэсе елга авыл-
та кайтабыз)
КИЛЭЧЭК [килэчэк]—будущий (Килэчэк
буыннар да тыныч яшэсен)
КИЛЕН [килен]—сноха. невестка; молодуха
(Куршелэрнец киленнэре бик уцган)
КИЛЕНДЭШ [килёндэш]—сноха брата (Менирэ
белэн Элфия—килендэшлэр)
КИЛ-ЕРГЭ [килёргэ]—приходить; приезжать;
подойти; настать; податься (а) Ул безгэ Ьаман
килэ иде; э) Алар безгэ машина белэн килделэр;
б) Сии тукталышка кил, мин чыгармын; в) Ма-
тур яз килде)
КИЛЕШ [килеш]—падеж (Татар телендэ 6 ки-
леш бар)
КИЛЕШ-ЕРГЭ I [килёшёргэ]—соглашаться,
мириться; ладить, договариваться; сговориться
(а) Бу мэсьэлэдэ без аныц белой килештек; э)
Ул каенанасы белэн килешеп яши; б) Туй ал-
дыннан кыз Кэм егетнец ата-аналары ки-
лсшэлэр)
КИЛЕШ-ЕРГЭ II [килёшёргэ]—быть к лицу;
понравиться; идти на пользу (а) Бу кулмэк сина
килешэ; э) Дару эбигэ килеште)
КИЛЕШУ [килёшу]—договор; консенсус; со-
глашение (Килешугэ Ьэр ике як куЛ куйды)
КИМ [ким]—неполный; неполно; меньше
(Бугенге савым эч литрга ким)
КИМЕ-РГЭ [кимёргэ]—уменьшаться (Елгада су
бераз кимегэн)
КИМСЕТ-ЕРГЭ [кимсётёргэ]—унижать; оскорб-
лять (Шэхесне кимсетергэ ярамый)
КИМЧЕЛЕК [кимчёлек]—недостаток; дефект:
бедность (Бу кимчелекне бетерергэ кирэк)
КИНЭТ [кинэт]—вдруг, внезапно (Кинэт кенэ
жил исеп китте)
КИИ [киц]—широкий; просторный (Булмэ бик
киц)
КИЦ КТЦЕЛЛЕ—добрый (Эбиебез киц
куцелле)
КИЦЭШ [кицэш]— совет (Этисе аца файдалы
кицэш эйтте)
КИЦЭШ БИР-ЕРГЭ—советовать (Эбием мица
Ьэрвакыт яхшы кицэшлэр бирэ)
КИЦЭШ ИТ-ЭРГЭ—советовать, советоваться
(Мин аца бераз кетэргэ кицэш пттем)
КИЦЭШМЭ [кицэшмэ]—совещание (Кицэшмэ
сэгать дурттэ башланды)
КИЦЭШЧЕ [кицэшче]— советчик; консультант
(Бабаем—мица Ьэрвакыт кицэшче)
КИПКЭН [кипкэн]—засохший; сухой; сушеный
[Салкын тигэндэ, кипкэн кура жилэге белэн
чэй эчэлэр]
КИПТЕР-ЕРГЭ [киптёрёргэ]—сушить, просу-
шивать [Керлэрне киптерергэ элделэр]
КИРЭК [кирэк]—надо, нужно; необходимость,
надобность [Безгэ бакча кирэк]
КИРЭКЛЕ [кирэкле]—нужный [Кирэкле ке-
шелэрне курэсе бар]
КИРЭК-ЯРАК [кирэк/йарак]—необходимые
вещи [Атасы кирэк-яракларны щыеп куйды]
КИРЕ [кире]—обратный; отрицательный; свое-
нравный; заново (Хат кире эйлэнеп кайтты)
КИРЕ АЛ-ЫРГА—вернуть (Мин аниан уземнец
фотоларны кире алдым)
КИРЕ БИР-ЕРГЭ—возвратить (Ул мица фото-
ларны кире бирде)
КИРЕ КА(К-+Г)-АРГА—отвергать (Парламент
бу тэкъдимне кире какты)
КИРЕГЭ [кирегэ]—назад, обратно; в худшую
сторону (Эшлэр кирегэ китте)
КИРЕЛЕК [кирелек]—упрямство (Кирелек —
начар сыйфат
КИРЕСЕНЧЭ [кирёсёнчэ]—наоборот
(Киресенчэ, алар сине ацламаган)
КИРПЕЧ [кирпеч]—кирпич (Кирпеч — терки
суз)
КИРТЭ [киртэ]—жердь, ограда; препятствие (а)
Безнец бакча киртэ белэн эйлэндереп алынгаи;
э) Минем тормышымда ясалма киртэлэр куп
булды)
КИРТЭ КУ(Й-»Я)-АРГА—препятствовать
(Дошманнары аныц эшенэ киртэ куярга ты-
рыштылар)
КИСЭК I [кисок]—кусок; часть; ломоть; лоскут;
пачка; член (Тортныц бер кисэген сица дип
калдырдык)
КИСЭК II [кисэк]—вдруг, неожиданно (Кисэк
кенэ жил исэ баш л алы)
КИСЭКЧЭ [кисэкчэ]—частица
КИС-ЭРГЭ [кисэргэ]—резать; разрубать; пи-
лить; стричь (а) Кэбестэне икегэ кистем; э) Кене
буе эти белэн утын кистек; э) Малайныц чэче
бик ускэн, кисэргэ кирэк)
КИСКЕН [кискен]—резкий; категорический;
строгий (Мэсьэлэ кискен куёлды)
КИТАП [китап]—книга, книжка (Минем дус-
тым китап укырга ярата)
КИТАП С6ЮЧЕ—книголюб (Китап соючелэр
китап ечен жанын бирергэ эзер)
КИТАП КОРТЫ—книжный червь (Энвэрнец
кушаматы—«китап корты»)
КИТАПХАНЭ [китапхэнэ]—библиотека
(Университет китапхаиэсендэ бик иске китап-
лар саклана)
КИТАПХАНЭЧЕ [китапхэиэче]—библиотекарь
(Курше кызы китапханаче булып зшли)
КИТЕР-ЕРГЭ [китёрёргэ]—приносить, приво-
зить, приглашать; причинять (вред) (а)
Кеньяктан безнен баэарга ерек, йезем, ка-
ражимеш китерэлэр; э) Бэрэнгеве безгэ машина
белэн китерделэр; б) Студентлар янына фронто-
виклар чакырып китердек; в) Ураган безнец
авылга зур зыян китердс)
КИТСЭНЭ, КИТЧЕ, КИТ АННАН [кйтсэнэ,
китче]—ну, неужели, иди ты (Абыйсы кайт-
кан.—Кйтсэнэ! (—Китче!)
КИТ-ЭРГЭ [китэргэ]—уходить; отбывать; уле-
теть (Кошлар ж,ылы якларга китте)
КИЧ, КИЧЕН [кич]—вечер (Кнч бик матур иде)
КИЧ БЕЛЭН—вечером (Кич белэн егетлэр Ьэм
кызлар паркка чыгалар)
КИЧЭ I [кичэ]—вчера (Кича театр сезоны баш-
ланды)
КИЧЭ II [кичэ]—вечер (Кичэ бик кунелле була-
чак)
КИЧЭГЕ [кичэге]—вчерашний (Кичэге эшецне
бетерергэ кирэк)
КИЧЕ(К->Г)-ЕРГЭ [кичегергэ]—опаздывать
(Егет очрашуга кичекте)
КИЧЕН [кичен]—вечером (Кииен кунаклар те-
атрга киттелэр)
КИЧЕР-ЕРГЭ [кичёрёргэ]—прощать (Кичерегез
мине!)
КИЧКЭ [кичкэ]—к вечеру (Кичкэ яцгыр ява
башлады)
КИЧКЕ [кичке]—вечерний (Кичке Иделдэ
коймэлэр йезэ)
КИЧТЭН [кичтэн]—с вечера (Кичтэн кон бо-
лытлы иде)
КИШЕР [кишер]—морковь (Кишерне балалар
бик ярата)
КИШТЭ [киштэ]—полочка (Киталларны
киштэгэ куйганнар)
КИ(Й->Я)-РГЭ [кийэргэ]—одевать, надевать
(Кичен мин костюм киям)
КИЯУ [кийэ»]—зять; жених; молодой муж
(Кияу егете Чистайдан)
КИЯУГЭ БИРУ—выдать замуж (Апалар кызла-
рын кияугэ биреп бетерделэр)
КИЯУГЭ ЧЫГУ—выходить замуж (Син кайчан
кияугэ чыгасыц?)
КИЯУДЭ [кийэждэ]—замужем (Кызым кияудэ)
КЛАССТАШ [классташ]—одноклассник (Кичэ
классташларым килде)
КЛИМАТ [климат]—климат (Везде климат
Ж.ЫЛЫ)
КОДА [кода]—сват (Кодалар иртого кила)
КОДАГЫЙ [кбдагн]—сваха (Кодагыйга булок
озерлэдегезме?)
КОДАЛА-РГА [кбдаларгг]—сзатать (Иртогэ
кызыбызны кодаларга килолор)
КОДАЧА [кбдача]—младшая родственница ро-
дителей мужа (жены) (Кодачабыз бик яшь)
КОЕ [кбйо]—колодец (Бу коеныц суы томле)
КОЕЛ-ЫРГА [кбйблырга]—сыпаться, падать;
литься (Кез кене яфраклар коела)
КОЕН-ЫРГА [кбйбнырга]—купаться (Иделдо су
коену бик рахат)
КОЙКА [кбйца]—студень, холодец (Койка
томле иде)
КОЙМА [кбйма]—забор, ограда (Койма артында
каиэфер куагы усо)
КОЙМАК [кбймак]—блинчики, оладьи (Коймак
кайнар вакытта томле)
КОЙРЫК [кбйрок]—хвост; корма (Койма кой-
рыгына абыйсы утырган)
КОЛ [кол]—раб; лакей (Ул музыка колы бу-
лырга озер)
КОЛА [кола]—буланый, саврасый (Кола атны
кича дагаладылар)
КОЛАК [кблац]—ухо; ушной (Колагына матур
алка таккан кыз кем ул?)
КОЛГА [кблга]—шест; жердь (Сабантуйда кол-
гага яулыклар, селгелэр бэйлэнгэн)
КОЛЛЕКТИВ [коллектиф]—коллектив (Мэктэп
коллективы дус лши)
КОЛХОЗ [калхоз]—колхоз (Колхозда дурт йез
хуждлык)
КОЛЫН [колон]—жеребенок (Безнец атныц ко-
лыны бар) •
КОМ [ком]—песок; песочный (Ишегалдында
ком еелгэн)
КОМАНДА [каманда]—команда (Футболчылар
командасы жинде)
КОМАНДИРОВКА [камандировка]—
командировка (Тугаиым командировкага китте)
КОМАЧАУЛА-РГА [кбмачавеларга]—мешать
(Укырга комачаулама эле)
КОМБАЙНЧЫ [комбайнчы]—комбайнер
(Ярышта безнец комбайнчы жицеп чыкты)
КОМИССИЯ [камиссийэ]—комиссия
(Институтка тэрбия эшен тикшеру ечен комис-
сия килде)
КОМЛЫ [кбмло]—песочный (Безнец бакча
комлы жирдэ)
КОМОД [камот]—комод (Комод естендэ чэчэк
вазасы тора)
КОМПОЗИТОР [композитор]—композитор
(Куптэн тугел композиторлар съезды булып
утте)
КОМПЬЮТЕР [компйутер]—компьютер
(Балалар компьютер клубына йерилэр)
КОМСЫЗ [цбмсоз]—жадный; ненасытный
(Комсыз кешелэрне яратмыйлар)
КОНВЕРТ [конверт]—конверт (Конверт тышы-
на марка ябыштырылган)
КОНДЫЗ I [кбнлоз]—жук (Кондызлар куп
терле була)
КОНДЫЗ II [цбндоз]—бобер (Кондыз елгаларда
агачтан зур оялар ясый)
КОНКУРС [конкурс]—конкурс (Конкурста бер
урынга оч кеше иде)
КОНСЕРВАТОРИЯ [консерватория] —
консерватория (Ул ике ел элек кон-серватория
тэмамлаган)
КОНСУЛЬТАЦИЯ [консультация]—
консультация (Балалар консультация-сендэ ту-
ганым зшли)
КОНТРОЛЬ [контроль]—контроль; контрольная
(Укытучы контроль зш уткэрде)
КОНЦЕРТ [концерт]—концерт (Буген Илйам
Шакиров концерты була)
КОПИРОВКА [копировка]—копировка
(Машинистка копировка сорады)
КОРАБ [карап]—корабль (Хэрби кораблар
рейдта торалар)
КОРАЛ [кбрал]—оружие; инструмент; средство
(а) Хэнж,эр салкын корал санала; б) Бабаемныц
эш кораллары бик куп)
КОРБАН [корбан]—жертва (Шэхес культыныц
корбаннары—миллионлаган генаксыз кешелэр)
КОРБАН БЭЙРЭМЕ [кбрбан бэйрэме]—курбан-
байрам (Тиздэн корбан бойрэме жита)
КОРДАШ [цбрдаш]—сверстник (Кордашларым
терле якка таралып бетте)
КОРРЕКТОР [корректор]—корректор
(Корректор хезмэте зур туземлек сорый)
КОРСАК [корсак]—живот (Колын энисенец
корсак астына керэ)
КОРТ I [цорт]—червь; насекомое; пчела
(Кортлар, бал эзлэп, еракка очалар)
КОРТ II [корт]—корт (Буген кортта теннисчы-
лар аз)
КОРТ III [корт]—курт, красный творог
(Гобэднягэ корт салалар)
КОРЪЭН [кбр’эн]—Коран (Коръэн — изге ки-
тапларныц берсе)
КОРЫ [кбро]—сухой; засушливый; высохший;
пустой; строгий (а) Быел ел коры килде; а) Ата-
сы—коры кеше) •
КОРЫ ЛТ АЙ [кбрблтай]—съезд, курултай (1992
елда Бетендонья татар корылтае булды)
КОРЫЛЫК [кбрблык]—засуха (Быел безнец
тобактэ корылык булды)
КОРЫМ [кбром]—сажа (Элек караны корымнав
ясаганнар)
КОР-ЫРГА I [кбрбрга]—строить; вить; занаве-
сить (а) Безнец янда бер зур гараж корып куй-
дылар; а) Тирэк башына каргалар оя корды;
б) Тэрэзаларгэ пардэ корырга кирэк)
КОР-ЫРГА II [кбрбрга]—заряжать (Мылтык
корылган, сак бул!)
КОР-ЫРГА III [кбрбрга]—засыхать, вянуть,
высыхать; худеть (а) Яцгыр юк, улэннар коры-
ды; а) Гол утырткан идем, корыды; б) Яцгыр
булмагач, болыннар корыды)
КОРЫЧ [кброч]—сталь; стальной (Корыч кою
буенча без алга чыктык)
КОС-АРГА [цбсарга]—рвать (Бала, куп имгэнгэ
курэ, коса башлады)
КОСМЕТИКА [касметика]—косметика
(Косметикадаи файдалана белэсецме?)
КОСМИК [космик]—космический (Космик ко-
рабльлэр галэмдэ берничэ ел очып йерилэр)
КОСМОНАВТ [космонавт]—космонавт
(Космонавтлар жир белэн Ьэрвакыт элемтэдэ)
КОСТЮМ [кост’ум]—костюм (Абыем соры кос-
тюм кигэн)
КОТКАР-ЫРГА [цбтцарырга]—спасать; осво-
бождать (а) Су баскан жиргэ кешелэрне котка-
рырга килделэр; э) Адвокат бу кешене тэрмэдэн
коткарып калды)
КОТЛА-РГА [цбтларга]—поздравить; приветст-
вовать (Юбилярны котларга куп дуслары килде)
КОТОЧКЫЧ [кбтбчцбч]—ужасный; ужасно
(Кичен коточкыч буран башланды)
КОТЫЛ-ЫРГА [цбтылырга]—освобождаться;
спасаться: вырываться (Мнн кечкэ котылдым)
КОТЫП [кбтоп]—полюс (Котыпта безнен стан-
циялэр эшли)
КОФЕ [кофе]—кофе (Иртэн кофе бик файдалы)
КОЧАКЛА-РГА [цбчацларга]—обнимать; об-
хватывать (Алар мине кочаклап алдылар)
КОЧАКЛАШ-ЫРГА [кбчаклашырга]—
обниматься (Дуслар кочаклашып елаштылар)
КОЧА-РГА [кбчарга]—обинмать (Мнн, шат-
лыктан, доньяны кочарга эзер)
КОШ [цош]—птица (Кошлар кайттылар инде)
КОШ БАЛАСЫ—птенец (Оядан кош баласы
егылып тэшкэн)
КОШ ТЕЛЕ—хворост (Эни кош телен бик тэмле
пешерэ)
КОШ-КОРТ [цош/кбрт]—птицы (Ишегалдында
кош-корт чуплэнеп йори)
КОШЧЫК [цбшчоц]—птичка (Тэрэзэдэн бер
кошчык очып керде)
КО(Й—>Я)-РГА [цбйарга]—лить; сыпать; впа-
дать (Абыем заводта корыч коя)
КОЯШ [цбйаш]—солнце; солнечный (Кояш бо-
лытлар арасына кереп югалды)
КОЯШ АШАГАН—выгоревший; загорелый (а)
Этисе кояш ашаган кулмэктэн иде; э) Малайны
ж,эй коне кояш ашаган)
КОЯШ БАТУ—закат солнца (Кояш бату мица
бнк мо н,су тоела)
КОЯШЛЫ [цбйашлы]—солнечный (Кояшлы
кендэ урман матур була)
КОЦГЫЗ [цбцгыз]—жук (Тирес коцгызыньщ
тосе карасу-зэцгэр)
К0ДРЭ [кедрэ]—кудрявый (Саниянец чэче
кодрэ)
КОДРЭЛЭТ-ЕРГЭ [кодрэлэтергэ]—завивать
(Апа чэчен кодрэлэткэн)
КОЗ [коз]—осень; осенний (Коз матур килде)
К03ГЭ [козгэ]—к осени (Абый козгэ туй ясарга
ж,ыена)
К03ГЕ I [кезго]—зеркало (Матур кызлар
Нэрвакыт кезгегэ генэ карап торалар)
К03ГЕ II [кезго]—осенний (Инде кезге бодай
чэчтелэр)
К03ЕН [кёзен]—осенью (Кезен каз омэлэре бу-
ла)
КОЙ I [кой]—мелодия, песня (Татар халык
кейларе бик монлы)
КОЙ II [кой]—порядок, лад (Эшлэре кейгэ са-
лынды)
КОЙДЕР-ЕРГЭ [кёйдёрёргэ]—обжигать; прожи-
гать; жечь (Койка пешерер аллыинаи, сыер
тэпиен башта кейдерэлэр)
КОЙЛЭ-РГЭ I [кёйлэргэ]—напевать (Элфия
авыз эченнэн койлэп йори)
КОЙЛЭ-РГЭ II [кёйлэргэ]—налаживать (Эшлэр
койлэнеп кила)
КОЙМЭ [койма]—лодка; люлька (Кеймэдэ алар
икну генэ)
КОЛ [кол]—зола (Колне агач теплэреиэ сип-
тенме?)
КОЛ САВЫТЫ—пепельница (Тамеке тарткан-
да, бабай уз янына кол савыты куя)
КОЛДЕР-ЕРГЭ [кёлдёрёргэ]—рассмешить
(Клоун колдереп утерэ язды)
КОЛ-ЕРГЭ [кёлёргэ]—смеяться (Ул йаман кола)
КОЛКЕ [кёлке]—смешной; смешно (Колке куа
кила)
КОЛТЭ [кёлтэ]—сноп (Элек колтэ бэйлэганнэр)
КОЛЧЭ [кёлчэ]—лепешка (Тиз генэ келчэ пе-
шер эле)
КОЛЭЧ [кёлэч]—улыбающийся; приветливый
(Колэч йезле бу кызны йэрберебез ярата)
КОМЕШ [кёмеш]—серебряный, серебро; сереб-
ристый (Кемеш алка сица килешэ)
КОН [кон]—день; дневной; сутки; солнце;
жизнь (а) Кениец икенче яртысында яцгыр
явачак; э) Кен кыздыра; б) Кен бозылды; в)
Кон иту авыр)
КОНБАГЫШ [кембагыш]—подсолнух; семечки
(Базарда кенбагыш саталар)
КОНБАГЫШ МАЕ—подсолнечное масло
(Яшелчэ салатына кенбагыш мае салырга
кирэк)
КОНВАТЫШ [кемба'тыш]--запад
(Кенбатыштан болыт килэ)
КОНДЕЗ [кёндез]—днем; дневное время
(Кондез без дарестэ идек)
КОНДЕЗГЕ [кёндёзге]—дневной; обеденный
(Кендезге ашны узец гена аша)
КОНДЭЛЕК I [кёндэлек]—дневник (Кендэлеккэ
этисе кул куйган)
КОНДЭЛЕК II [кендэлек]—ежедневный (Мин
кендэлек эшлэрне эшлэп барырга тырышам)
КОНДЭШ [кёндэш]—соперник; соперница
(Кендэшлэре жд!вде)
КОНЛЭШ-ЕРГЭ [кённэшёргэ]—ревновать; за-
видовать (Кызныц егете Ьаман кенлэште)
КОННЭН-КОН [кённэн/кон]—день ото дня
(Авыру кеннэн-кен хэлсезлэнэ)
К0Н-Т9Н [кен/тен]—день и ночь (Алар кен-тен
эштэ)
КОНЧЕ [кёнчо]—завистник; ревнивец (Син бик
конче икэн!)
КОНЧЫГЫШ; ШЭРЫК [кенчыгыш]—восток
(Кенчыгыштан ждтл исеп китте)
КОНЧЫГЫШ ГЫЙЛЕМЕ—востоковедение
(XIX гасырда Казан университетында
кончыгыш гыйлеме зур усеш ала)
КОНЧЫГЫШНЫ ОЙРЭНТЧЕ—востоковед
(Кончыгышны ейрэнуче галимнар куп теллэр
белергэ тиеш)
КОНЬЯК [кенйац]—юг; южный (Кеньякта быел
бик куцелле булды)
КОНЬЯК-КОНБАТЫШ [кенйак/кемба'тыш]—
юго-запад (Республиканьщ коньяк-
кенбатышында корылык булды)
КОНЬЯК-КОНЧЫГЬПП [кенйак/кенчыгыш]—
юго-восток (Авылныц кеньяк-кенчыгыш ягы
урманлы)
КОПЭ-КОНДЕЗ [кепэ/кёндёз]—средь бела дня
(Кепэ-кендез зшсез йори ул)
КОПШЭ [кёпшэ]—труба; ствол (Мылтык
копшэсен чистартып торырга кирэк)
КОРОК [кёрэк]—лопата (Корокнец сабы сынды)
КОРЭН [кёрэн]—коричневый (Аныц пальтосы
керэн тоста)
КОРЭ-РГЭ [кёраргэ]—грести; разгребать
(Урамда кар кераргэ кирэк)
КОРЭШ [кёрэш]—борьба (Сабантунда иц кызы-
гы—керэш)
КОРЭШ-ЕРГЭ [кёрэшёргэ]—бороться (Без ты-
нычлык ечен керэшэбез)
КОРЭШЧЕ [кёрэшче]—борец (Керашчелэр
кнрэк!)
КОРТ [корт]—сугроб (Ишегалдына керт салган)
КОРТЛЕК [кёртлек]—тетерев, куропатка
(Кертлеклэрне кыш кене аулыйлар)
КОТ-ЭРГЭ I [кётэргэ]—ждать; выжидать (Мнн
аны ике ел кеттем)
КОТ-ЭРГЭ II [кётэргэ]—пасти (Миргалине кету
кетэргэ куйдылар)
КОТ-ЭРГЭ III [кётэргэ]—взаймы (Кетэргэ акча
биреп тор эле)
КОТМЭГЭНДЭ [кётмэгэндэ]—неожиданно
(Кетмэгэндэ улы кайтып керде)
КОТУ [кёту]—стадо (Кету ужымда йери)
КОТУЛЕК [кётулек]—пастбище (Кетулектэ
улэн эйбэт ускэн)
К0ТУЧЕ [кётуче]—пастух (Кетученец чыбыр-
кысы озыи)
КОЧ [кеч]—сила, мощь; труд (Аныц кече гащэп
ЗУР)
КОЧЕК [кёчек]—щенок (Бу этнец кечеген мина
бирерсез эле)
КОЧКЭ [кёчкэ]—насилу (Кечкэ барып
Життецме?)
КОЧЛЕ [кёчле]—сильный; мощный (Азат—бик
кочле егет)
КОЯ [кёйэ]—моль (Итекне кея ашаган)
КОЯЗ [кёйэз]—франт; щегольской (Кеяз егет ул
Сэлим!)
КОЯНТЭ [кёйэнтэ]—коромысло (Галия ике
кеянтэ супа барды)
КО(Й-»Я)-РГЭ I [кёйэргэ]—подгорать; высы-
хать (Бэрэцгене ннгэ кейдердец?)
К0(Й->Я)-РГЭ II [кёйэргэ]—горевать; печалить-
ся (Нигэ аныц ечен шул хэтле кеясец?)
КРЕМ [крем]—крем (Кичтэн битка крем
сартэлэр)
КРЕПДЕШИН [крепдешин]—крепдешин
(Жэйгэ крепдешин кулмэк эйбэт)
КРЕПОСТЬ [крепость]—крепость (Брест крепо-
сте легендага эйлэнде)
КРОКОДИЛ [крокодил]—крокодил (Крокодил
жылы якта гына яшн)
КРОССВОРД [кроссворд]—кроссворд (Мин
кроссворд чишэргэ яратам)
КРЫЖОВНИК [крыжовник]—крыжовник
(Крыжовникныц бик эре терлэре дэ була)
КУАК [куиак]—куст, кустарник (Ой тирэсендэ
сэрби куаклары шаулап утыра)
КУАКЛЫК [цулуацлыц]—кустарник, заросли
(Куаклыкта нэрсэдер кыштыртады)
КУАНЫЧ [кужаныч]—радость (Апанын кайтуы
энигэ зур куаныч булды)
КУ-АРГА [куУ'арга]—отгонять (Эни сыер сау-
ганда, мин чебен куып тордым)
КУЭТЛЕ [цутуэтле]—мощный (Безнец куэтле
дицгез флотыбыз бар)
КУЕ [цуйы]—густой; крепкий; жирный (Эти
куе чэй ярата)
КУЕ ЯШЕЛ—темно-зеленый (Имэннец яфрак-
лары куе яшел)
КУЕ КЫЗЫЛ—темно-красный (Коз кене орэцге
яфраклары куе Кызыл була)
КУЗАК [кузак]—стручок (Бэлэкэй чакта без
кузак жыя идек)
КУЗГАЛАК [кузгалац]—щавель (Яз коне куз-
галак салып аш пешерэлэр)
КУКУРУЗ [кукуруз]—кукуруза (Кукуруз
чэкэнек тозлы суда пешереп ашарга мамкин)
КУЛ [пул]—рука; ручной; сторона; почерк;
подпись; власть (а) Уч кулым сызлый; а) Мин
аныц кулын таныйм)
КУЛ КУ(Й->Я)-РГА—подписывать (Директор
гаризага кул куйды)
КУЛ ЧА(П-»Е)-АРГА—аплодировать
(ЭКырчыга озак итсп кул чаптылар)
КУЛАЙ [кулай]—удобно; удобный (Бу эшне
иртэн эшлау кулайрак)
КУЛАК [кулак]—кулак (Кулаклар проблемасы
бик катлаулы)
КУЛ-АЯК [кула“йак]—руки-ноги (Аныч кул-
аягы йерми)
КУЛБАШ [кулбаш]—плечо, плечи (Кул башы
никтер сызлабрак тора)
КУЛГА АЛ-ЫР ГА—арестовать (Ишеттечме?
Теге рецидивистны кулга алганнар)
КУЛЛАМА [куллама]—куллама (нац. куша-
нье) (Ресторанда кулламаиы тэмле эзерлилэр)
КУЛОН [кулон]—кулон (Син кулон алгансыч
икан)
КУЛСЫЗ [кулсыз]—безрукий (Этнсе сугыштан
кулсыз кайткан)
КУЛТЫК [култык]—подмышки; залив (Култык
астында бер миче бар)
КУЛТЫКЛА-РГА [култыкларга]—брать под
руку (Егет кызны култыклап алды)
КУЛЪЯЗМА [кулйазма]—рукопись (Кулъязма
редакциядэ куптэн ята)
КУЛЪЯУЛЫК [кулйахулы к]—платок [носовой]
(Элек кызлар егетлэргэ чиккэн кулъяулык
булэк иткэннэр)
КУЛЬТПОХОД [кул’тпахот]—культпоход
(Иртэгэ музейга культпоход була)
КУНА I [куна]—с ночевой (Без сезгэ куна кил-
дек!
КУНА II [куна]—кухонная доска (Купада ток-
мач кистем)
КУНАК [кунак,]- гость, гостья (Кунак—
хужаныц ишэге)
КУНАК БУЛМЭСЕ—гостиная (Сезнец ейдэ ку-
нак булмэсе бармы?)
КУНАК ИТ-ЭРГЭ—принимать гостей (Татарлар
кунак итэргэ бик яраталар)
КУНАКХАНЭ, КУНАК ЙОРТЫ—гостиница
(Германиядэн килгэн кунаклар кунакханэдэ
туктадылар)
КУНАКЧЫЛ [кунакпыл]—гостеприимный
(Кунакчыл хуждларга рэхмэт эйттек)
КУН-АРГА I [кунарга]—ночевать (Без урманда
кунарга калдык)
КУН-АРГА П [кунарга]—садиться (Тавыклар
куначага кунды)
КУПШЫ [купшы]—нарядный; щегольской
(Егет бнк купшы киенгэн)
КУРАЙ [курай]—курай (Курай моцы мица бик
ошый)
КУРГАН [курган]—курган (Борынгы курган-
нарда мэдэният истэлеклэре сакланган)
КУРГАШ [кургаш]—свинец (Кургаш—металл)
КУРКАК [куркак]—трус; трусливый (Куркак
мец улэ, батыр бер улэ)
КУРКУ [КУРКУ?—страх (Курку хисе сезгэ та-
нышмы?)
КУРКЫНЫЧ [куркыныч]—страшный, страш-
но; ужасный, ужасно; опасный, опасно (а)
Тонлэ бу урында куркыныч; а) Шэйэрдэ кур-
кыныч хэллар гел булып тора)
КУРК-ЫРГА [куркырга]—бояться, страшиться
(Без ерак китэргэ курыктык)
КУРОРТ [курорт]—курорт (Дицгез курортла-
рында мецлэгэн кеше ял итэ)
КУРСАНТ [курсант]—курсант (Хэрбн курсант-
лар дурт ел укый)
КУРТКА [куртка]—куртка (Егет естена модалы
куртка кигэн иде)
КУРЧАК [курчак]—кукла (Кечкенэ Ансылуга
курчак булэк иттелэр)
КУШ [куш]—парный; двойной (Ой янында куш
каен усэ)
КУШАМАТ [кушамат]—прозвище (Аныц ку-
шаматы—Чэукэ)
КУШ-АРГА I [цушарга]—добавлять; мешать;
разбавлять (Жимешлэрне кушып кайнатсац,
компот тэмле була)
КУШ-АРГА II [цушарга]—велеть, приказать
(Апасы бу сузне эйтмэскэ кушты)
КУШТАН [куштан]—льстивый; льстец; кокет-
ливый (Куштаннарны беркем дэ яратмый)
КУШТЫРНАК [куштырнак]—кавычки
(Журнал исемнэре куштырнак эченэ алып язы-
ла)
КУШЫЛ-ЫРГА [кушылырга]—мешаться; сли-
ваться; соединяться; соглашаться (Идея Кама
белэн кушылган жирде су дицгездэй куп)
КУШЫМТА [кушымта]—приложение (Китапка
кушымта бирелгэн)
КУШЫМЧА [цушымча]—аффикс, суффикс
(Татар телендэ кушымчалар Ьэрвакыт тамырдан
соц килэ)
КУЫК [цутчык]—пузырь; волдырь (Балык—
куыгы булганга йезэ)
КУЫР-ЫРГА [цулчырырга]—жарить (Без бор-
чак куырдык)
КУЫШ [цутуыш]—шалаш; полость (Элек
куышларда да яшэгэинэр)
КУЯН [куйан]—заяц; кролик (а) Куян ите
тэмле була; б) Бабаем авылда йорт кулинары
асрый)
КУЯН БАЛАСЫ—зайчонок (Урмаида без куян
баласы курдек)
КУ(Й->Я)-РГА [цуйарга]—ставить; строить; на-
значать; поднимать (а) Остэлга чэчэк вазасы
куйдым; э) Аны директор итеп куйдыларг
б) Директор бу мэсьэлэне кискен куйды)
КУЭС [кун'эс]—квашня (Куэскэ ипи изеп куй-
дым)
КУБЭ(Й->Е)-РГЭ [кубэйёргэ]—множиться; при-
бывать (Иделдэ су кубэйде)
КУБЭЛЭК [кубэлэк]—бабочка (Терле тостоге
кубэлэклэр оча)
КУБОТ [кубэж]—много (Алар кубэу иде)
КУБЕ, КУКЕСЕ [кубе, кубёсе]—большинство из
них (Аларнын кубесе—пенсионер)
КУБЕК [кубек]—пена (Дицгез ярында кубек
жыела)
КУБЕКЛЕ [кубекле]—пенистый (Кулмэкне
кубекле суда юарга кирэк)
КУБЕСЕНЧЭ [кубёсёнчэ]—часто, в большинстве
случаев (Кубесеичэ ал ар булыша)
КУТЭР-ЕРГЭ [кугэрёргэ]—ржаветь, плесневеть
(Бу ипн кугэргэн)
КУГЭРЧЕН [кугэрчен]—голубь (Ой тубэсендэ
кугэрченнэр герли)
КУГЕЛЖЕМ [кугёлжем]—серовато-синий
(Кугел>цем куктэ яшен ялтырый)
КУЗ [куз]—глаз; зрение; внимание; ушко; гла-
зок (а) Аныц кузе эйбэт курэ; э) Энэ кузен
курмим; б) Бэрэцгенец кузен кара эле)
КУЗ АГЫ—белок (Рус телендэ дэ, татар те-
лендэ дэ бу сузнец мэгънэлэре уртак)
КУЗ АЛДЫНДА—перед глазами (Аныц кы-
яфэте Иэрвакыт куз алдында тора)
КУЗ ВРАЧЫ—окулист (Безнец абый куз врачы
булып зшли)
КУЗ КАРАСЫ—зрачок (Куз карасы Ьэр кешедэ
кара була)
КУЗАЛЛА-РГА [кузалларга]—представлять
(Мин бу мэсьэлэне начар кузаллыйм)
КУЗЭТ-ЕРГЭ [кузэтёргэ]—наблюдать; следить;
разведывать (Мин улэн арасында божэклор
тормышын кузэтергэ яратам)
КУЗГЭ-КУЗ [кузгэ/куз]—с глазу на глаз (Алар
кузгэ-куз очраштылар)
КУЗ-КОЛАК (БУЛУ) [кус/цблац (буду)]—
присматривать (Безнец ейгэ куз-колак бул эле)
КУЗЛЕК [кузлек]—очки; точка зрения
(Кузлегемнец пыяласы теште)
КУЗЛЕКЛЕ [кузлёкле]—очкастый (Кузлекле
кешедэн сора эле!)
КУК I [кук]—небо (Кук зэцгэр)
КУК II [кук]—синий (Кук тосне яратасыцмы?)
КУК III [кук]—как, словно (Аныц кук кеше бар
микэн?)
КУК КУКРИ -гром (Иртэдэн бирле кук кукрэп
яцгыр ява)
КУКЕ [куке]—кукушка (Куке ничэ тацкыр
кычкырды?)
КУКЕРТ [кукерт]—сера (Шырпыныц очында
кукерт була)
КУКРЭК [кукрэк]—грудь; грудной; бюст
(Кукрэгендэ—орденнар)
КУКРЭ-РГЭ [кукрэргэ]—греметь (Урман артын-
да кук кукри)
КУКЭЙ [кукэй]—яйцо (Тавык кукэй сала)
КУЛ [кул]—озеро (Кабан кулендэ коймэдэ
йордегезме?)
КУЛЭГЭ [кулэгэ]—тень; подозрение (Кулэгэдэ
рэхэт)
КУЛЭМ [кулэм]—объем (Китапныц куломе та-
ять зур)
КУЛМЭК [кулмэк]—платье; сорочка; рубашка
(Жэйге кулмэк тектерэсе бар)
КУЛМЭКЧЭН [кулмэкчэн]—в платье (Урамга
кулмэкчэн генэ чыккан идем, салкын икэн)
КУМЭК [кумэк]—общий (Кумэк эш таркалмас)
153
КУМЭЧ [кумэч]—булочка; булка; белый хлеб;
калач (Оныгым кумэч белэн сот осте ярата)
КУМ-ЭРГЭ [кумэргэ]—хоронить; закапывать
(Этине татар зиратына кумдек)
КУМЭЧ [кумэч]—булка; калач (Авыл кумэче
бик тэмле була)
КУМЕР [кумер]—уголь (Мичтэге кумерие казан
астына тарт эле!)
КУН I [кун]—кожа (Болгарда затлы кун
житештерелгэн)
КУН II [кун]—орел (Илэкме, кунме?)
КУН-ЭРГЭ [кунэргэ]—соглашаться: привыкать
(Бу тэкъдимгэ кунделэр)
КУНЕГУ I [кунёгу]—тренировка (Кунегулэр
урманда уза)
КУНЕГУ II [кунёгу]—упражнение (Бишенче
кунегуне эшлэргэ кирэк)
КУНЕ(К-»Г)-ЕРГЭ [кунёгёргэ]—привыкать
(Бала яслегэ тиз кунекте)
КУЦЕЛ [куцел]—душа; подсознание; дух;
мысль; память; любовь (а) Кунелем кабул итми;
э) Куцелецдэген эйтеп бетер; б) Анын кунеле
синдэ генэ)
КУЦЕЛ АЧ АРГА- веселиться (Яца ел кенне
дуслар белэн жыелып куцел ачабыз)
КУЦЕЛДЭ [куцёлдэ]—в уме; в памяти (Ул
бэхетле кеннэр Камам кунелдэ эле)
КУЦЕЛДЭН [куцёлдэн]—наизусть
(Ь.Такташныц «Алсу» шигырен мин куцелдэн
белэм)
КУЦЕЛЛЕ [куцёлле]—веселый: радостный: ве-
село; радостно (Кичэ бик куцелле утте)
КУЦЕЛСЕЗ [кунёлсез]—невеселый; невесело
(Нигэ бик кунелсез син?)
КУП [куп]—много (Базарда халык куп)
КУПЕР [купер]—мост (Казанка аша яца купер
салынды)
КУПКЭ [купкэ]—надолго (Кункэ кайттыгызмы?)
КУПЛЭР [куплэр]—многие (Куплэр бу сузгэ
ышанмады)
КУПЛЕК [куплек]—множественное число
(Куплен саны кушымчалары — лар-лар,
нар/-нэр)
КУПМЕ [купме]—сколько (Купме естнм?)
КУПТЭН [куптэн]—давно (Аны куптан котэлэр
иде)
КУПТЭНГЕ [куптэцге]—давнишний (Куптэнге
дустыбыз кнлэ икэн)
КУПТЭННЭН [куптэннэн]—издавна (Без театр-
га куптэннэн йерибез)
КУПЧЕЛЕК [купчелек]—большинство
(Купчелек риза булды)
КУПЬЕЛЛЫК [купйылльщ]—многолетний
(Купьеллык улэн чэчтелэр)
КУРЭ [кура]—послелог по причине, смотря (а)
Авырганга курэ бара алмадым; э) Кешесенэ
курэ бу булэк ярый)
КУРЭСЕЦ [курэсец]—видимо (Курэсен, ул
килмэде инде)
КУРЭЧЭК [курачэк]—судьба, рок (Курэчэкне
курми, гургэ кереп булмый)
КУРГЭЗМЭ [кургэзмэ]—выставка (Кургэзмэдэ
без яца эсэрлэр белэн таныштык)
КТРЕНЕКЛЕ [курёнёкле]—видный (Куренекле
рэссам Бакый ага Урманче кургэзмэсе ачылган)
КУРЕН-ЕРГЭ [курёиёргэ]—показываться; вид-
неться (Безгэ Кремль эйбэт куренэ)
КТРЕНЕШ [курёнеш]—вид; картина (Бу
куренеш озак онытылмас)
КУР-ЕРГЭ [курёргэ]—видеть; смотреть; подме-
чать (Марат Мэскэуне курде)
КТРЕШ-ЕРГЭ [курёшёргэ]—здороваться; ви-
деться (Сезнец белэн курешергэ дип кердем)
КУРКЭ [куркэ]—индюк, индюшка
(Ишегалдында ике куркэ Йери)
КУРСЭТ-ЕРГЭ [курсэтёргэ]—показывать; ука-
зывать; проучить; изображать (а) Безгэ буген
кино курсэттелэр; э) Ул минем хаталарымны
курсэтте; б) Язучы бугенге авыл тормышын
курсэткэн)
КУРШЕ [курше]—сосед; соседский (Курше ха-
кы — тэцре хакы)
КУРШЕ-ТИРЭ [куршё/тирэ]—соседи (Курше-
тирэдэн сорамадыцмы соц?)
КУ СЭК [кусак]—дубина (Сукмасац, кусэк
кутэрмэ)
КУСЕ [кусе]—крыса (Безнен песи кусе тота)
КУТЭРЕЛ-ЕРГЭ [кутэрёлёргэ]—подниматься;
вставать; восстать; выдвигаться; повышаться (а)
Альпннистлар тауга кутэрелделэр); э) Син буген
бик иртэ кутэрелгэнсец; б) Халык восстаниегэ
кутэрелэ; в) Бу министр бик тиз кутэрелде;
г) Хезмэт хакы бик экрен кутэрелэ)
КУТЭР-ЕРГЭ [кутэрергэ]—поднимать; повы-
шать; увеличивать; продвигать (а) Этисе улын
кутэреп алды; э) Белгечлэр Ьэрвакыт бе-
лемнэрен кутэрергэ тиеш; б) Бу елларда хезмэт
хакын кутэрергэ тиешлэр; в) Бу кандидатураны
астан кутэрделэр)
КУЧЕН-ЕРГЭ [кучёнёргэ]—переходить; переез-
жать (Алар яца фатирга кученделэр)
КУЧЕР-ЕРГЭ [кучёрёргэ]—переставлять; пере-
мещать; переводить; переносить; переселять;
перечислять; списывать; копировать (а) Без
ойдэге ЖгИЬазларны кучереп куйдык; э) Аларны
икенче бинага кучерделэр; б) Без эйберлэрне
тулай торакка кучердек; в) Безнен иске йорта-
гы куп ганлэлэрне яца йортка кучерделэр; г)
Сезнец исэпкэ акча кучергэннэрме? д) Бу доку-
ментны машинкада кучереп яздым)
КУЧЕРМЭ [кучермэ]—копия (Кучермэсен
алырга кнрэк)
КУЧТЭНЭЧ [кучтэнэч]—гостинец (Улым, сина
кучтэнэч алып кайттым)
КУЧЭН [кучэн]—кочан (Кэбестэнец кучэне ка-
ты була)
КУЧ-ЭРГЭ [кучэргэ]—переходить (Улым оченче
класска кучте)
КУШЕ(К->Г)-ЕРГЭ [кушёгёргэ]—мерзнуть, про-
дрогнуть (Жилдэ кушегеп беттек)
КЫЕК I [цынык,]- скат крыши (Тубэ кыекла-
рыннан тамчы тама)
КЫЕК II [цыйыц]—косой; наклонный (Син бу
тактаны кыек каккансыц)
КЩЕКЧА [цыйыцча]—косынка (Башына алсу
кыекча бэйлэгэн)
КЫЕН [цыйын]—трудный; тяжелый; тяжело
(Анда барып житуе бик кыен)
КЫЕНЛЫК [кыйыиныц]—трудность (Юлда кы-
енлыклар куп булды)
КЫЗ [цыз]—девушка, девочка, девичий; дочь
(а) Энисэ апаиын 3 кызы бар; э) Кызлар матур
киенертэ яраталар)
КЫЗАМЫК [цызамыц]—корь (Улыбыз кыза-
мык белан авырды)
КЫЗ-АРГА [цызарга]—калиться; жариться; го-
реть; возбудиться; хмелеть (а) Таба тиз кызды;
а) Бодай кыза башлаган; б) Туганы кызып кит-
те)
КЫЗАР-ЫРГА [цызарырга]—краснеть; созре-
вать (Бакчада алмалар кызарды)
КЫЗГАНЫЧ [кызганыч]—жалкий; печальный;
скорбный (Теге кенне ул мица бнк кызганыч
куренде)
КЫЗГЫЛТ [кызгылт]—красноватый (Аныц
кофтасы—кызгылт тоста)
КЫЗДЫР-ЫРГА [кыздйрырга]—раскаливать;
жарить; печь (Кояш нык кыздыра)
КЫЗМАЧА [кызмача]—навеселе (Кызмача ке-
шедэн юньле эш котма)
КЫЗУ I [ць!зу]—раскаленный; жаркий; напря-
женный (Итне кызу табага салалар)
КЫЗУ II [цызу]—быстрый; быстро (Алар кызу
атлыйлар)
КЫЗЫК, КЫЗЫКЛЫ [кызык/кызыклы]—
интересный, забавный (а) Балаларга бик кызык
158
булды; э) Безнец китапханэдэ кызыклы китап-
лар куп)
КЫЗЫКСЫН-ЫРГА [цызыцсынырга]—
интересоваться (Абыем театр тарнхы белэн кы-
зыксына)
КЫЗЫЛ [цызыл]—красный; рыжий; румяный
(Урамнарда кызыл байраклар ж^лфердн)
КЫЗЫЛ АРМИЯ—красная армия (Кызыл ар-
мия сугыш^а жицеп чыкты)
КЫЗЫЛ БАЙРАК—красное знамя (Кызыл
гаскэрлэр Берлинныц Рейхстагы остенэ кызыл
байрак кададылар)
КЫЗЫЛ БОРЫЧ—красный перец (Кызыл бо-
рыч бик ачы була)
КЫЗЫЛ КАРЛЫГАН—красная смородина
(Кызыл карлыганнан эни желе ясый)
КЫЗЫЛ ПОЧМАК—красный уголок (Тулай
торакларда элек кызыл почмаклар бар иде)
КЫЗЫЛ ЮЛ—красная строка (Яца фикер кы-
зыл юлдан башлана)
КЫЗЫЛ ЯКУТ—красный яхонт (Эниемнец
йозегенец кашы—кызыл якут)
КЫЗЫЛЛЫК [цызыллыц]—краснота; румянец
(Аныц йозенэ кызыллык йогерде)
КЫЗЫН-ЫРГА [цызынырга]—загорать; греться
(Кызлар белэн Казанка буена кызынырга
норибез)
КЫЙБАТ [цыйбат]—дорогой; ценный (Бэясе
кыйбат икэн шул)
КЫЙБАТЛЫ [кыйбатлы]—дорогой, дорого-
стоящий (Чемпионга кыйбатлы булок бирдслэр)
КЫЙБЛА [кыйбла]—кыбла; юг, ориентир
(Намазны кыйблага карап укыйлар)
КЫЙГАК-КЫЙГАК [цыйгак/кыйгак]—га "а (о
гусях) (Кыйгак-кыйгак каз кычкыра)
КЫЙММЭТ [кыйммэт]—дорого (Бик кыйммэт
сорыйсыч)
КЫЙММЭТЛЕ [кййммэтле]—драгоценный, до-
рогой (Кыйммэтле ташлар крллекциясен
курэсем килэ)
КЫЙНА-РГА [цын нар га]—избивать; колотить
(Балалариы кыйнарга ярамый)
КЫЛ [цыл]—струна (Егет гитараньщ кылларын
чиртеп алды)
КЫЛЧЫК [цылчыц]—кость рыбы (Тамагыма
балык кылчыгы кадалды)
КЫЛЫЙ [кылый]—косой (Аныц кузе бераз кы-
лыйрак)
КЫМЫЗ [цымыз]—кумыс (Кымыз—файдалы
эчемлек)
КЫН.ГЫРАУ [цыцгыра\у]—звонок; колоколь-
чик (а) Э.Еникинец «Жиз кьщгырау» хикэясен
укыйм; э) Коридорда кыцгырау шалтырады)
КЫР I [кыр]—поле; нива (Киц кырларда иген
усэ)
КЫР II [цыр]—бок, край (Авыл кырында гына
зур урман)
КЫРАУ [цырает]—заморозки (Буген кырау
тоште)
КЫРГЫЙ [кыргый]—дикий (Кыргый хайван-
нар зоопаркта бик куп)
КЫРМЫСКА [кырмыска]—муравей (Кырмыска
ояларыи туздырырга ярамый)
КЫРЫГЫ [цырыгы]—сорок дней со дня смерти
(Этннец кырыгын иртэгэ уткэрэбез)
КЫРЫЙ [цырый]—край; грань; опушка (Авыл
кырыенда чишмэ бар)
КЫРЫК [кырык]—сорок (Кырык сум акча би-
реп тор эле)
КЫР-ЫРГА I [кырырга]—скрести; тереть:
брить (Бабай сакалын кыра)
КЫР-ЫРГА II [кырырга]—истреблять; разру-
шать (Купме кешене кырды бу сугыш!)
КЫРЫС [кырыс]—суровый; строгий (Галимзцан
абый—кырыс кеше)
КЫС-АРГА [кысарга]—зажимать; давить; тес-
нить; пожимать (Барысы да аныц кулын кыс-
тылар)
КЫСКА [кыска]—короткий (Юл кыска булды)
КЫСКА ВАКЫТЛЫ—непродолжительный
(Иртэгэ кыска вакытлы яцгырлар булачак)
КЫСКА ТУН—полушубок (Мин кыска тун ки-
еп йерим)
КЫСКАСЫ [кыскасы]—короче (Кыскасы,
мэсьэлэ хэл ителде)
КЫСКАЧА [кыскача]—коротко (Кыскача гына
сейлэ, вакытым аз)
КЫСЛА [кысла]—рак (Кысла артка таба
урмэли)
КЫСТЫБЫЙ [кыстыбый]—кыстыбый
(Кыстыбыйга дип бэрэцге тойдем)
КЫТАЙ АЛМАСЫ—китайка (Безнец бакчада
кытай алмасы усэ)
КЫТАЙ КАРАСЫ—тушь (Сызымнарны кытай
карасы белэн сыздым)
' ь' 161
КЫТАЙ ЧИКЛЭВЕГЕ—арахис (Арахис
кеньяктан килгэнгэ, татарлар аны кытай
чиклэвеге дип атаганнар)
КЫТЫКЛА-РГА [цытыцларга]—щекотать (Чэч
бортеклэре аныц муенын кытыклый)
КЫТЫРШЫ [кытыршы]—шероховатый
(Куллары кытыршы иде)
КЫЧЫТКАН [цычытцан]—крапива (Бэрэцге
утаганда, кулымны кычыткан чакты)
КЫЧЫТ-ЫРГА [цычытырга]—чесаться
(Никтер, уч тебем кычыта)
КЫШ [цыш]—зима (Кыш килеп житте)
КЫШКЫ [кышкы]—зимний (Кышкы урман
нинди матур!)
КЫШЛА-РГА [кышларга]—зимовать (Кошлар
жылы якларда кышлыйлар)
КЫШ-ЫН [кышын]—зимой (Кышын чацгыда
шуасызмы?)
КЫЮ [кыйу]—смелый, отважный (Кыю ке-
шелэр белэи дус булу—зур бэхет)
КЫЮСЫЗ [кыйусыз]—несмелый (Ул кыюсыз
сына кулын сузды
КЫЯ [цыйа]—скала (Кыяда бэркетлэр оялаган)
КЫЯМЭТ КОНЕ [кыйэмэт]—судный день; све-
топреставление (Буген кыямэт кэне кебек,
бетен кеше чаба)
КЫЯР [цыйар]—огурец (Кыяр тозлаганда, ук-
роп кирэк)
КЫЯФЭТ [кыйэфэт]—вид; наружность (Аныц
кыяфэте бик борчулы иде)
Л
ЛА, ЛЭ [л», лэ]—частица эмоц. утверждения
(Мин бардым ла!)
ЛАБ АСА, ЛЭБАСА [ла'баса, лэбаса]—частица
эмоц. утверждения (Абыец эйтте лэбаса!)
ЛАВСАН [лафсан]—лавсан (Лавсан тукыма
безнен, илдэ эшлэнгэн)
ЛАГЕРЬ [лагерь]—лагерь (Пионер лагере су бу-
ен да)
ЛАЕК [лайык;]—достойный (Илгиз бу зур
булэккэ лаек)
ЛАК [лак]—лак (Идэнне лак белэн буян ялты-
раттык)
ЛАЛЭ (чэчэге, голе) [лалэ]—тюльпан (Яз коне
Казанда лалэлэрне куп саталар)
ЛАПАС [лапас]—сарай, лабаз (Лапаста дилбегэ,
камыт бар)
ЛАТИН ХЭРЕФЛЭРЕ—латинские буквы (Бу
текстны латин хэрефлэре белэи яздым)
ЛАУРЕАТ [лауреат]—лауреат (Илкам Шаки-
ров- Республиканыц Тукай булэге лауреаты)
ЛАЧЫН [лачын]—сокол (Элек лачын белэн ау-
га чыкканнар)
ЛАЯКЫЛ [лайацыл]—вдребезги (пьян) (Теге
кеше лаякыл исерек)
ЛЭЙСЭН [лэйсэн]—первый весенний мелкий
дождь; солнечный дождь (Лэйсэн яцгырлар
явып утте)
ЛЭКИН [лэкин]—но, однако (Без кеттек, лэкин
ул кайтмады)
ЛЭКЛЭК [лэклэк]—аист (0й тубэсендэ лэклак
оя корган)
ЛЕЗВИЕ [лезвие]—лезвие (Кырынырга яца лез-
вие алдым)
ЛЕЙТЕНАНТ [лейтенант]—лейтенант
(Лейтенант яца кием кигэн)
ЛЕКСИК [лексик]—лексический (Лексик ми-
нимумны билгелэденме?)
ЛИМОН [лимон]—лимон (Чайгэ лимон сал эле!)
ЛИМОНАД [лимонад]—лимонад (Лимонад сары
тестэ)
ЛИНОЛЕУМ [линолеум]—линолеум (Идэндэ
яца линолеум)
ЛИРИК [лирик]—лирический (Мин лирик ши-
гырьлэр яратам)
ЛИТР [литр]—литр (Сыерыбыз унеч литр сет
бирэ)
ЛОМ [лом]—лом (Бозны лом белэн ваталар)
м
МАГНИТОФОН [магнитофон]—магнитофон
(Татар кейлэрен магнитофонга яздырып ал!)
МАДДЭ [ма ддэ]—статья (ТР Конституциясенен
3 маддэсе)
МАЯ^АРА [ма ясара]—приключение (Эллэ нин-
дн маждралар булды!)
МАЙ [ма й]—масло; сало; мазь (Боткага май
сал)
МАЙ ЯЗУ—сбивать масло (Эби атна саен май
яза)
МАЙЛА-РГА [ма'йларга]—смазывать, намасли-
вать; подмасливать (Коймакны майла эле!)
МАЙЛЫ [ма'йлы]—масляный; жирный; масля-
нистый; засаленный (а) Улым майлы ботка яра-
та; э) Майлы ит сэламэтлек очен зыянлы)
МАЙЛЫ Г0МБЭ—масленок (Быел урманда
майлы гембэ куп булды)
МАЙМЫЛ [ма ймыл]—обезьяна (Маймыллар
агачтан агачка сикерэ)
МАКСАТ [ма цсат]—цель (Безнец максат—
хокукын дэулэт булдыру)
МАКСАТ ХЭЛЕ—обстоятельство цели («Максат
хэле» сузен русчага тэржемэ ит эле)
МАКТАНЧЫК [ма цтанчык]—хвастливый; хва-
стун (Алай мактаичык булма!)
МАКТАН-ЫРГА [ма цтанырга]—хвастаться;
гордиться (Малай пэкесе белэн мактанды)
МАКТА-РГА [мацтарга]—хвалить; прослав-
лять; одобрять (а) Харисов Тавилне ата-аналар
эцыелышында мактадылар; э) Бу жырда туган
жлр мактала)
МАКТАУ КЭГАЗЕ [ма цта\у кэгэзе]—грамота
(Яхшы укучыларга мактау кэгазе бирделэр)
МАКТАУ ТАКТАСЫ—доска почета (Элек за-
водта мактау тактасы бар иде)
МАКТАУЛЫ [ма цта\улы]—почетный (Ул—
шэкэрнен мактаулы гражданины)
МАЛ I [ма л]—добро; богатство (Ул Ъаман мал
жыя)
МАЛ II [ма л]—скот (Куршелэрнец маллары
кетудэн кайтты)
МАЛ КАРАУЛЫ—скотник (Авылдагы абый
мал караулы булып эшли)
МАЛАЙ [ма'лай]—мальчик (Рашит абыйныц
малае укырга керде)
МАЛКУ АР [ма-лкутчар]—предприниматель;
бизнесмен (Хэзер малкуарлар кубэйде)
МАЛ-ТУАР [мгл/туччар]—скотина (Абзардагы
мал-туарны карарсыц, яме!)
МАМЫК [ма-мыц]—хлопок; хлопчатобумажный
(Узбэкстанда мамык игэлэр)
МАНАРА [ма-нара]—башня, минара; вышка
(а) Сеембикэ манарасына сокланмаган кеше юк;
а) Гадэттэ, мэчетлэрнец манаралары була)
МАЦГАЙ [ма цгай]—лоб (Мацгаенда—яра эзе)
МАРКА [марка]—марка (Конвертка матур мар-
ка ябыштырылгаи)
МАРШ [марш]—марш (Оркестр марш уйный)
МАССАЖ [массаж]—массаж (Минем эии мас-
сажга Йери)
МАТ [мат]—мат (Ирек уникенче йерештэ ук
мат куйды)
МАТБУГАТ [матбугат]—печать (Матбугатта
аныц исеме Каман курена)
МАТДЭ [маддэ]—материя; вещество (Матда
Кэрвакыт узгэрештэ)
МАТДИ [мадди]—материальный (Аныц матди
хале жицел туте л)
МАТЕРИЯ [материя]—материя, ткань
(Материянец яшэеш шарты—хэрэкэт)
МАТРОС [матрос]—матрос (Корабльдэн ике
матрос теште)
МАТУР [ма*тур]—красивый; художественный;
изящный; хороший; пригожий (а) Эби магур
чэчэклэр устерэ; э) Матур эдэбият укыган ке-
шенец куцеле бай була)
МАТУРЫМ [ма'турым]—обращение: красавец
мой; красивая моя (Матурым, мица эйт эле)
МАТУРЛЫК [ма’турлыц]—красота (Матурлык
хисе Ьэркемдэ бар)
МАТЧА [ма“тча]~матица; перекладина (Безнец
матча бик нык)
МАХСУС [ма’хсус]—специальный; специально;
нарочно (Ул сезгэ махсус килгэн)
МАШИНА [ма*шина]—машина; автомобиль
(Машина уцга борылды)
МАЭМАЙ [ма*эмай]—собачка, песик (Маэмай—
оясыннан ©реп чыкты)
МАЯК [ма’йац]—маяк (Дицгез маяклары якты
була)
МЭ [мэ]—на (Мэ, узецэ булсын!)
МЭГАРИФ [мэгэрнф]—просвещение (Голсемнец
абыйсы Мэгариф министрлыгында эшли)
МЭГЪРИФЭТ [мэгрифэт]—просвещение; обра-
зование; знание, познание (Казанда
«Мэгърифэт» газетасы чыга)
МЭГЪЛУМАТ ЧАР А Л АРЫ—средства инфор-
мации (Татарстанда мэгьлумат чаралары усеп
килэ)
МЭГЪНЭ [мэгнэ]—значение, смысл (Сузпец
мэгънэсе узгорэме?)
МЭДЭНИ [мэдэни]—культурный (Теркия белэн
Татарстан арасында мэдэни бэйлэпешлэр усеп
килэ)
МЭДЭНИЯТ [мэдэнийэт]—культура (Эфедэ та-
тар мэдэиияте кеннэре булып узды)
МЭДРЭСЭ [мэдрэсэ]—медресе (Хэзер дэ
мэдрэсэлэрдэ гарэп теле ейрэнэлэр)
МЭЕТ [мэйет]—покойник (Мэетне зиратка алып
киттелэр)
МЭЖБУР (булырга) [мэжбур (булырга)]—быть
обязанным (Равил китэргэ мэжбур булды)
МЭЗЦВУР ИТ-ЭРГЭ—обязать, принуждать
(Баланы дару эчэргэ мэжбур иттем, чэнки ул
бик каты авырый)
МЭЖБУРИ [мэжбури]—обязательно
(Жыелышта катнашу мэжбури)
МЭЯ<ЛЕС [мэжлес]—собрание; банкет
(Мэжлестэ куп кенэ язучылар катнашты)
МЭЗЭК [мэзэк]—анекдот, шутка (Татар халык
мэзэклэре бик кызыклы)
МЭЙДАН [мэйдан]—площадь; сабантуй; терри-
тория (а) Мэйдаида халык куп иде; э) Бу
мэйдан гаять зур)
МЭК [мэк]—мак (Бакчада мэк чэчэк атты)
МЭКАЛЬ [мэкэл]—пословица (Н.Исэнбэт
«Татар халык мэкальлэре»нец еч томын туплап
чыгарды)
МЭКАЛЭ [мэцэлэ]—статья (Баш мэкалэне укы
эле)
МЭКТЭП [мэктэп]—школа (Улым 131 нче
мэктэптэ укыды)
МЭЦГЕ [мэцгё]—вечный; вечно (Ул мэнге оны-
тылмаячак)
МЭРМЭР [мэрмэр]—мрамор (Мэйданла мэрмэр
Ьэйкэл бар)
МЭРХУМ [мэрхум]—покойный (Мэрхум бик
эйбэт кеше иде)
МЭСЭЛ [мэсэл]—басня (М.Гафури куп кенэ
мэсэллэр язган)
МЭСЭЛЭН [мэсэлэн]—например (Мэсэлэн, ул
нигэ ЮК?)
МЭСЬЭЛЭ [мэс’элэ]—вопрос; задача (Мэсьэлэ
бик вакытлы куелган)
МЭТРУШКЭ [мэтрушкэ]—душица (Мэтрушкэле
чэй шифалы була)
МЭХЭББЭТ [мэхэббэт]—любовь (Мэхэббэт—иц
изге хис)
МЭЬАБЭТ [мэйабэт]—величавый (Каршында
мэйабэт бер кеше басып тора)
МЭЧЕ [мэче]—кот; кошка (Безнец мэче бик
иркэ)
МЭЧЕ БАЛАСЫ—котенок (Мэче баласы йомгак
белэн уйный)
МЭЧЕ БАП1ЛЫ ЯБАЛАК—сова (Мэче башлы
ябалак урманда сирэк куренэ)
МЭЧЕ УЛЭНЕ—валерьяна (Мэче улэне — ях-
шы дару)
МЭЧЕТ [мэчет]—мечеть (Картлар мэчеткэ кит-
телэр)
МЭШЭКАТЬ [мэшэцэт]—забота (Кичэ
мэшэкатьлэрем куп булды)
МЕНГЕЗ-ЕРГЭ, МЕНГЕРЕРГЭ [мёцгёзёргэ,
мёцгёрёргэ]—поднимать; посадить (Бу урын-
дыкларны икенче катка менгереп куй эле)
МЕНДЭР [мёндэр]—подушка (Мендэрнец тышы
искергэн)
МЕНЕП ЖИТ-ЭРГЭ- взобраться (Без тауга бер
сэгатьтэ менеп життек)
МЕНЭ [лёнэ]—вот, вон; уже; даже; например;
именно так (а) Менэ бу кеше—безнец яхшы та-
иышыбыз; э) Менэ ничэ кон инде алар походта
йерилэр)
МЕН-ЭРГЭ [мёнэргэ]—подниматься; восходить;
влезать (Без тауга мендек)
МЕЦ [мец]—тысяча (Кассада ун мец сум акчам
бар)
МЕЦ ЯШЭ—Живи тысячу лет
МЕЦЭР [мёцэр]—по тысяче (Ьэрберебезгэ мецэр
сум акча тиде)
МЕЦЕНЧЕ [мёцёнче]—тысячный (Минем чира-
тым—меценче генэ шул)
МЕСКЕН [мёскен]—несчастный (Мескен ке-
шелэргэ ярдэм ит)
МЕТР [метр]- -метр (Теге тукыманы 3 метр ал
эле)
МЕТРО [метро]—метро (Метро поездлары кызу
Йери)
МИ [ми]—мозг; ум; голова (Баш мие арка мие
белэи бэйлэнгэи)
МИЗГЕЛ [мизгел]—мгновение (Шул мизгелдэ
ату тавышы яцгырады)
МИКЭН [микэн] -ли (Ул килде микэн?)
МИКЭННИ [микэнни]—неужели, что ли
(Яцгыр яуган микэнни?)
МИКЪДАР [мицдар]—мера; количество
(Микъдар саиы килеш белэн терлэнэ)
МИКЪДАР САНЫ—количественное числитель-
ное (Унбиш—микъдар саны була)
МИЛЕК [милек]—имущество; собственность
(Бу—атабызныц милке)
МИЛИЦИОНЕР [милиционер]—милиционер
(Милиционер ж,эяулелэрне уткэреп ж,ибэрде)
МИЛЛЭТ [ мил л эт]—нация (Татар миллэте XIX
гасырда формалаша)
МИЛЛЭТАРА [миллэтаера]—межнациональный
(Миллэтара дуслык монэсэбэтлэре)
МИЛЛЭТЧЕ [миллэтче]—националист
(Миллэтчелар халыкларныц узара элемтэсенэ
карты тошэлэр)
МИЛЭШ [милэш]—рябина (Милэшнец чэчэге
исле була)
МИЛЭТШЭ [милэ\ушэ]—фиалка (Урманда яз
коне милэушэ чэчэк ата)
МИЛЛИ [милли]—национальный (Милли
узенчэлеклэр бик тотрыклы)
МИН [мин]—я (Мин этигэ охшаганмын)
МИНДЭ [миндэ]—у меня (Миндэ яхшы китап-
лар куп)
МИНЕ [мине]—меня (Мине эбием бик ярата)
МИНЕКЕ [минеке]—мой (Бу китап—минеке)
МИНЕМ [минем]—мой (Минем энием — бух-
галтер)
МИНЕМЧЭ [минёмчэ]—по-моему (Минемчэ,
Зариф ялгыша)
МИННЭН [миннэн]—от меня (Миннэн эбиецэ
куп сэлам эйтерсец)
МИНУТ [минут]—минута (Гали оч минутка
соцга калган иде)
МИЦА [мица]—мне; ко мне (Мнца эти ем сэгать
булэк итте)
МИРАС [мирас]—наследие; наследство
(Халыкнын рухи мирасы чиксез зур)
МИСАЛ [мисал]—пример (Бер мисал китерергэ
рехсэт итегез)
МИТИНГ [мнтинк]—митинг (Митинг сугышка
каршы юнэлтелгэн иде)
МИЧ (мич]—печь; топка (Эни мичкэ ягып
жибэрде)
МИЧКЭ [мичкэ]—бочка (Быел ике мичкэ
кэбестэ тозладык)
МИЧЧЕ [мичче]—печник (Мичче Гыйлажи
мичне бик оста сала)
МИЯУЛА-РГА [мийаи'ларга]—мяукать (Песигэ
ни булган? Гел мияулый)
МИЦ [мин]—родинка (Бит очында мице бар)
МИЦЛЕ [мицле]—с родинкой (Минле бала
бэхетле була)
МОДА [мода]—мода (Мода гел узгэреп тора)
МОНДА [мбнда]—здесь; сюда (Монда жылы)
МОНДАГЫ [мондагы]—здешний (Мондагы ке-
шелэргэ эйтергэ кирэк)
МОНДЫЙ [мбндый]—такой (Мондый китаплар
бик файдалы)
МОННАН [мбннан]—отсюда; от этого места
(Моннан безгэ егерме чакрым)
МОННАН БАШКА (ТЫШ)-кроме этого (того)
(Моннан башка бик куп китап яздым)
МОНЫ [моно]—это (Моны Ьэркем анлый)
МОЦ [моц]—мелодия; тоска; грусть; печаль
(Сэхнэдэ моцлы ж.ыр яцгырады)
МОЦА [мбца]—[к] этому; на это (Мона игъти-
бар итмэделэр)
МОНА(Й-»Е)-РГА [мбцайырга]—грустить; пе-
чалиться (Ник моцаеп утырасыц?)
МОНДРЧЫ [мбцарчы]—до сих пор (Мии аны
моцарчы белми идем)
МОЦЛЫ [мбцло]—печальный; мелодичный; за-
душевный (Эбием моцлы жырлар ярата)
МОЦСУ [моцсу]—грустный; грустно (Буген
нигэдер моцсу)
МОРЖА [моржа]—труба; печка (Моржадан
тетен чыга)
МОТОР [мотор]—мотор (Машинаныц моторы
койсезлэнэ)
МОХИТ [мбхит]—среда (Мохитнец кешегэ
тээсире зур)
МОГАЕН [мёгайён]—наверное (Могаен, ул хат-
ны алмагандыр)
МОГАМЭЛЭ [мёгэмэлэ]—обращение, отношение
(Миием аца мегамэлэм яхшы иде)
М0ГЕЗ [мёгез]—рог, рога (Болан мегезеннэи
дару ясыйлар)
М0ГРЭ-РГЭ [мёгрэргэ]—мычать (Безнец сыер
ейгэ мегри-мегри кайта)
М0ДИР [мёдир]—заведующий (Ферма медирен
кицашмэгэ чакыралар)
М0ЛАЕМ [мёлайым]—обаятельный, симпатич-
ный (Бу мелаем ханым табиб икан)
М0ЛКЭТ [мёлкэт]—имущество, богатство
(Аныц мелкэте гаять зур)
М0МКИН [мёмкин]—можно, возможно, веро-
ятно (Керергэ мемкин)
М0МКИНЛЕК [мёмкиннек]—возможность, ве-
роятность (Момкинлек булса, мин сезгэ кереп
чыгармын)
М0МКИНЛЕК БИР-ЕРГЭ—дать возможность
(Кешелэргэ эшлэргэ момкинлек бирергэ кирэк)
М0МКИН ТУГЕЛ—невозможно, не может быть
(Бу хэл мемкин тугел)
МОНЭСЭБЭТ [мбнэсэбэт]—отношение, связь
(Миллэтара монэсэбэтлэр бик катлаулы була)
МОРЭЖЭГАТЬ [мёрэж,эгэт]—обращение (Без
аларга мерэя^эгать белэн чыктык)
М0СЕЛМАН [мёсёлман]—мусульманин (Сез
меселманмы?)
МОСТЭКЫЙЛЬ [мостэкыйл’]—
самостоятельный (Мостэкыйль фикерле булырга
омтылырга кирэк)
МОСТЭКЫЙЛЬЛЕК [мёстэцыйл’лек]—
суверенитет (Татарстан мостэкыйльлек яулап
алды)
МОФТИ [мефти]—муфтий (Мефти хэзрэт Уфада
яши)
МОХЭРРИР [мёхэррир]—редактор (Газета
мехэррире чыгыш ясады)
М0ХТЭРЭМ [мёхтэрэм]—уважаемый (Мехтэрэм
Тариф ага, рэхмэт сезгэ!)
МОЬИМ [моЬим]—важный, важно (Бу эш бик
меЪим)
МУЕН [муйын]—шея (Аныц муенында яца
шарф)
МУЕННАН [муйыииан]—по горло (Эш муен-
нан)
МУЕНСА [муйынса]—бусы (Сица бу муенса бик
килешэ)
МУЗЫКА [музыка]—музыка (Ерактаи матур
музыка ишетелэ)
МУЛ [мул]—обильный (Тормышыбыз мул дип
эйтеп буламы?)
МУЛЛА [мулла]—мулла (Мулла дога укыды)
МУЛЛЫК [мулльщ]—изобилие (Ьэр ойдэ мул-
лы к. Шулай микэн?)
МУНЧА [муича]—баня; банный (Мунчада се-
берке пешергэндэ эссе була)
МУНЧА КЕР-ЕРГЭ—помыться в бане (Эбием
мунча якты Нам без муича кердек)
МУНЧА СЕБЕРКЕСЕ—веник (Муичага барган-
да, мунча себеркесе алырга онытма)
МУНЧАЛА [мунчала]—мочалка (Мупчаланы
сабынлап бир эле)
МУК [мук]—мох (Мук сазлыкта усэ)
МЫЕК [мыйык]—усы (Егет мыек жибэргэн)
МЫЕКЛЫ [мыйыклы]—усатый (Мыеклы егет
бии башлады)
МЫЛТЫК (мылтык,]—ружье (Мылтык атканда,
тетен чыга)
н
НА [иаЭ—но (когда погоняют лошадь)
НАДАН [надан]—неграмотный; невежествен-
ный (Надан кеше—бэхетсез кеше)
НАЗЛЫ [на'злы]—нежный; ласковый; каприз-
ный; кокетливый; церемонный (а) Назлы сею
белэн сойдем аны; э) Кыз егеткэ назлы караш
ташлады)
НАЛОГ [налок]—налог (Банча ечен налог
тулисе бар)
НАМАЗ [на"маз]—намаз, молитва (Моселманнар
биш вакыт намазны калдырмыйлар)
НАМУС [на-мус]—честь (Г.Баширов «Намус»
романын язган)
НАМУСЛЫ [на‘муслы]—честный (Намуслы
хезмэткэ ни житэ’)
НАМУССЫЗ [на'муссыс]—бесчестный; нечест-
ный (Намуссыз кешелэрне куралмыйм)
НАРАТ [на-рат]—сосна (Безнец каршыда гына
ике нарат усэ)
НАРАТ Г0МБЭСЕ—боровик: рыжик (Быел ур-
манда нарат гембэсе куп булды)
НАРАТ ЗЦИЛЭГЕ—брусника (Нарат жилэген
Казанга Мари Республикасыннан китереп сата
лар)
НАРАТЛЫК [наратлык]—сосняк (Наратлыкта
ак гембэ бар)
НАРКОЗ [наркоз]—наркоз (Операцияне наркоз
белэн ясадылар)
НАЧАР [на'чар]—плохой; плохо; скверный (а)
Аныц кузе начар курэ; э) Аныц характеры на-
чар)
НАЧАР СЫЙФАТЛЫ недоброкачественный
(Кайчак базарда начар сыйфатлы ашамлыклар
саталар)
НЭЗЕР [нэзер]—обет (Энисе нэзер эйткэн була)
НЭКЪ [нэц]—как раз; самый; точно (Нэкъ шул
вакытта машина утеп китэ)
НЭКЫШ [нэкыш]—узор; орнамент; резьба
(Татарларда нэкыш сэнгате шактый нык ускэн)
НЭКЫШ САЛ-ЫРГА—рисовать узоры (Абыем
нэкыш салырга ярата)
НЭНИ [нэни]—маленький (Нэни бала уенчык
белэн уйный)
НЭРСЭ I [нэрсэ]—что (Нэрсэ ята анда?)
НЭРСЭ II [нэрсэ]—предмет; вещь; особа (а) Бу
нэрсэне алып куй эле; э) Бу апа—усал иэрсэ)
НЭРСЭДЕР [нэрсэдер]—что-то (Монда нэрсэдер
бар)
НЭСЕЛ [нэсел]—род; племя; потомство (Безнец
нэсел бик борынгы)
НЭСЕЛ АГАЧЫ—родословная (Аларнын нэсел
агачы бик ерак гасырлардаи килэ)
НЭТИЖЭ [нэтюцэ]—следствие; результат; вы-
вод (Эшнед нэтижэсе уцай булды)
НЭТИЖЭДЭ [нэтюцэдэ]—в результате
(Нэтиэцэдэ зур эш эшлэнде)
НЭУРУЗ [нэуруз]—науруз; примула (Нэуруз
фарсыча яца ел була)
НЭУРУЗ БЭЙРЭМЕ—Новогодний праздник (21
марта) (Хэзер куп ждрдэ Нэуруз бэйрэмпэре
була)
НЭФИС [нэфис]—изящный; прелестный; худо-
жественный; тонкий (Кызныц куллары нэфис)
НЭФИС СЭНГАТЬ—изящное искусство
(Казанда нэфис сэнгать музее бармы?)
НЭФРЭТ [нэфрэт]—ненависть (Фашизмга
нэфрэтем зур)
НЭШРИЯТ [нэшрийэт]—издательство
(Нэшрнятта бу китапны басарга эзерлилэр)
НЕРВ [нерв]—иерв, нервы (Аныц нервылары
какшаган)
НЕРВЫГА ТИ(Й-»Я)-РГЭ—действовать на нер-
вы (Тэки нервыга тидец инде!)
НЕФТЬ [н’ефт’]—нефть (Нефть—
республиканыц байлыгы)
НЕФТЬУТКЭРГЕЧ [нёфтуткэргеч]—
нефтепровод (Татарстан аша нефтьуткэргеч бар)
НЕФТЬЧЕ [не'фтчё]—нефтяник (Нефтьчелэр
белэн очрашуда булдыцмы?)
НЕЧКЭ [нечкэ]—тонкий; изящный; мягкий;
высокий (Нечкэ билле бу кызга кулмэге бик
килешеп тора)
НЕЧКЭ КУЦЕЛЛЕ—чувствительный (Бу кыз
бик нечкэ куцелле, упкэлэтэ курмэ)
НИ I [ни]—что; какой (Ни сейлилэр соц анда?]
НИ СЭБЭПЛЕ—почему, отчего (Ни сэбэпле сез
дэрескэ килмэдегез?)
НИ 0ЧЕН—для чего (Мине ни эчен чакырды-
гыз?)
НИ II [ни]—сколько, столько; ну и что; ни-ни
(а) Ни гомер кеттем сине?! э) — Син анда бар-
магансыц икэн. — Бармаса ни?)
НИГЕЗ [нигез]—основа; фундамент; основание
(Быел яца йортка нигез салдык)
НигЕЗДЭ [нигеэдэ]—в основном (Нигездэ, ул
гаепле тугел иде)
НИГЕЗЛЭ-РГЭ [нигёзлэргэ]—обосновывать
(Нигезлэмичэ, кешене гаеплэп булмый)
НИГЭ [нйгэ]—зачем; для чего, почему (Нигэ
килгэн ул абый?)
НИГЭДЕР [нйгэдер]—зачем-то (Нигэдер сипа
эйтмэгэннэр)
НИДЕР [нйдер]—что-то (Нидер шап итеп килеп
теште)
НИК [ник]—зачем (Ник килмэдек?)
НИКАДЭР [нйкадэр]—сколько (Никадэр ха-
лык!)
НИКАХ [никах]—бракосочетание (Аларныи
никахы жомга кенне булды)
НИКТЕР [нйктёр]—почему-то (Айсылу, никтер,
курении)
НИНДИ [нйнди]—какой; такой; каков (а) Нин-
ди кеше ул? а) Нинди жиллэр ташлады?)
НИНДИДЕР [нйндидёр]—какой-то (Ниндидер
кеше сине сорады)
НИХЭЛ [нйхал]—как дела (Нихэл, дускай)
НИХЭТЛЕ, НИЧАКЛЫ [нйхэтлё, нйчаклы]—
сколько (Син нйхэтле жыйдыц?)
НИЧЭ [нйчэ]—сколько (Сездэ ничэ кеше бар?)
НИЧЭЛЕ [нйчэлё]—сколько (Син буген ничэле
алдыц?)
НИЧЭНЧЕ [нйчэнчё]—который (Сез ничэнче
катта торасыз?)
НИЧЭШЭР [нйчэшэр]—по сколько (Сезгэ
ничэшэр сум акча бирделэр?)
НИЧЭУ [нйчэн']—сколько (Сез ничэу барасыз?)
НИЧЕК [нйчёк]—как (Бу мэсьэлэгэ алар ничек
карыйлар?)
НИЧЕКТЕР [нйчёктёр]—как-то (Ничектер оя-
лып калдым эле)
НИШЛЭМЭК (КИРЭК) [нйшламак (кирэк)]—
что поделаешь (Нйшламак кнрак, язмыштыр
инде)
НИШЛЭП [нйшлэп]—почему, зачем (Нишлэп
кермн торасыц?)
НИШЛЭ-РГЭ [нйшлэргэ]—что делать (Безгэ
нйшлэргэ соц хэзер?)
НИЬАЯТЬ [нййаять]—наконец (ИиЬаять, поезд
кузгалып китте)
НОКТА [нбцта]—точка (Жемлэ ахырында нок-
та куела)
НОМЕР [номер]—номер (Икенче номерда безгэ
урын бирделэр)
НОСХЭ [нбсхэ]—экземпляр (Топ нэсхэ ыша-
нычлы була)
НУР [нур]—луч (Кояш нур чэчэ)
НЫГЫ-РГА [ныгырга]—крепнуть (Безнец дус-
лык ныгып китте)
НЫК [ныц]—крепкий; крепко; прочный; твер-
дый: нерушимый (Гамир абый сузендэ нык тор-
ды)
О
ОДЕКОЛОН [одеколон]—одеколон (Кырынгач,
бнткэ одеколон сертэлэр)
ОЕК [бйоц]—чулки (Капрон оек тиз ертыла)
ОЕКБАШ [бйбцба'ш]—носки (Аягыма оекбаш
кидем)
ОЕ-РГА I [бйбрга]—кваситься (Катык тиз оеды)
ОЕ-РГА II [бйбрга]—дремать (Бабай диванда
оеп утыра)
ОЕШМА [бйбшма]—организация, предприятие
(Аларнын, оешмасы зур узгэрешлар кичерэ)
ОЕШТЫР-ЫРГА [бйбштырырга]—
организовать; объединять; образовывать;
устраивать (Без зур кича оештырдык)
ОЖМАХ [бж,мах]—рай (Оегез шундый рахат,
ож.мах кебек)
ОЗАЙТ-ЫРГА [бзайтырга]—удлинять; увели-
чивать (Кулмэкне озайтырга кирэк)
ОЗАК [озак]—долго (Син бик озак тордыц)
ОЗ АКК А [бзакка]—надолго (Ул озакка кайт-
кан)
ОЗАКЛАМЫЙ [озакламый]—скоро (Озакламый
кар да явар)
ОЗАТ-ЫРГА [бзатырга]—провожать; сопровож-
дать (Ана улын озатырга килгэн)
ОЗАТУЧЫ [бзатучы]—провожающий
(Озатучылар кул болгап калдылар)
ОЗЫН [озон]—длинный; долгий; протяжный
(Озын юлга жыену мэшэкатьле була)
ОЗЫН БУЙЛЫ—высокого роста (Этием озын
буйлы, а анием: уртача буйлы)
ОЗЫНЛЫК [бзбнныц]—длина (Баунын, озын-
лыгы 2 метр чамасы иде)
ОКТЯБРЬ [окт’абр’]—октябрь (Октябрь аенда
конференция була)
ОЛИМПИАДА [олимпиада]—олимпиада (Фарит
физикадан олимпиадада катнашты)
ОЛЫ [бло]—старший; взрослый; пожилой;
уважаемый (Олы кешелэрне хормэт итэргэ
кирэк)
ОЛЫ Ж.АНЛЫ—великодушный (Гариф абый
олы жанлы кеше)
ОЛЫГА(Й->Е)-РГА [блбгайырга]—повзрослеть,
стареть (Сез олыгаеп киткэнсез)
ОЛЫЛАРГА [блбларга]—уважать (Ата-ананы
олыларга кирэк)
ОН [он]—мука; порошок (Капчыкта ун кило он
бар)
ОНЫК [бноц]—внук (Аныц оныгы диссертация
яклаган)
ОНЫТ-ЫРГА [бнбтырга]—забывать; разучиться
(Бу сузлэрне онытырга ярамый)
ОНЫТЫЛМАС [бнбтылмас]—незабываемый
(«Онытылмас еллар» исемле эсэр укыдым)
ОПЕРА [опера]—опера («Алтынчэч» операсын
Н.Я^иКанов язган)
ОПЕРЕТТА [оперетта]—оперетта (Опереттага
бару кэефне кутэреп ждбэрде)
ОРГАНИЗМ [организм]—организм (Кеше орга-
низмы бнк катлаулы)
ОРДЕН [орден]—орден (Этигэ Кызыл Байрак
ордены бирделэр)
ОРЛЫК [брлоц]—семя; зерно; зачаток
(Орлыклар тишелеп чыкты)
ОРФОГРАФИК [орфографик]—
орфографический (Орфографик хаталар—
бишэу)
ОРЫШ-ЫРГА [брбшбрга]—ругать; упрекать;
порицать (Нигэ Каман орышасыц мине?)
ОСТА [оста]—мастер; умелец; умелый; искус-
ный; умело; нскуссно (Ул кэрзин урергэ бик ос-
та)
ОСТАБИКЭ [бстабнкэ]—жена муллы (Мулла
Коръэн укырга оста би кэ белен килде)
ОСТАЗ [бстаз]—наставник, учитель (Рамай
абый—минем остазым)
ОСТАЛЫК [бсталыц]—мастерство (Артистныц
осталыгына алар хэйран калдылар)
ОСТАХАНЭ [бстахане]—мастерская (Б.Урманче
остаханэсендэ булганыц бармы?)
ОТ-АРГА [бтарга]—выигрывать; выгадывать;
запомнить (а) Без мотоцикл оттык; э) Мин коп-
цертта бер жыр отып ал дым)
ОТЛИЧНИК [отличник] —отличник (Курше ма-
лае Айрат—отличник)
ОТРЯД [отр’ат]—отряд (Безнец отряд Я^элил
нее мен йертэ)
ОТГЫР-ЫРГА [бттбрырга]—проигрывать (Анда
барып без оттырдык бугай)
ОТЫШ [бтош]—выигрыш (Отыш утыз сум иде)
ОФИЦЕР [офицер]—офицер (Офицерлар яца
мундир кигэннэр)
ОФЫК [бфоц]—горизонт (Офыкта кызгылт ко-
яш нуры куренэ)
ОХША-РГА [бхшарга]—походить (Ул этисенэ
охшаган)
ОХШАШ [охшаш]—похожий; однородный; то-
ждественный; созвучный (Моца охшаш хэллар
еш була)
04 [оч]—конец; вершина; край (Авыл очында
гармун уйныйлар)
ОЧ-АРГА [бчарга]—летать; порхать; улетучи-
ваться; выцвести; мчаться (а) Ьавада тургайлар
оча; э) Ислемайныц исе ти^оча)
ОЧЕРК [очерк]--очерк (Безнец укытучы ту-
рында газетта очерк чыккан)
ОЧКЫЛЫК (ТОТУ) [бчцблык (тбту)]—икать
(Куркудан очкылык тота башлады)
ОЧКЫЧ [бчцоч]—самолет (Очкыч тубэн тошэ
башлады)
ОЧЛА-РГА [бчларга]—наточить; вершить
(Карандашны очлап бир эле)
ОЧРАК [бчрац]—случай (Бу очракта
нишлэргэ?)
ОЧРАКЛЫ [очраклы]—случайный (Хатагыз
очраклы тугсл)
ОЧРА-РГА [бчрарга]—встречаться (Мица бер
кеше очрады)
ОЧРАШ-ЫРГА [бчрашырга]—встречаться (Без
соц очраштык)
ОЧСЫЗ [бчсос]—дешевый (Базарда ерек буген
очсыз иде)
ОЧУ [бчу]—полет; летный (Космоска очуны
Юрнй Гагарин башлады)
ОЧУЧЫ [бчучы]—летчик, пилот (Очучылар
кыю булырга тиеш)
ОША-РГА [бшарга]—понравиться (Мица спек-
такль бик ошады)
ОЯ [бйа]—гнездо; конура: выводок; семья
(Оясында ни курса, очканда шуны эшлэр)
ОЯЛА-РГА [бйаларга]—гнездиться; засесть
(Таразе астыиа чыпчык оялаган)
ОЯЛЧАН [бйалчан!—стеснительный (Кыз оял-
чая сына елмайды)
ОЯЛ-ЫРГА [бйалырга]—стыдиться, стесняться
(Кыз, оялып, башын иде)
ОЯТ [бйат]—стыд; стыдно (Мица оят)
ОЯТКА КАЛ-ЫРГА—опозориться (Мин ул эш-
не эшли алмадым: аныц алдында оятка кал-
дым)
ОЯТСЫЗ [бйатсыз]—бесстыжий (Шул хэтле
оятсыз булырга ярамый ииде)
е
0ЕМ [ейем]—куча; штабель; стопка (Бер еем
к и та пл ар ята)
0ЕР [опер]—косяк; свора; стая; толпа (Бер еер
эт килеп чыкты)
0ЕРМЭ [бйермэ]—вихрь; смерч (Бу авыл
□стенной оермэ утте)
03ЕК [озок]—обрывок; отрывок; цитата (Яца
эсэрдэн бер озек)
03ЕЛ-ЕРГ0 [озелёргэ]—рваться; оторваться;
кончаться; умереть (ЯСеп езелде, ялга эле)
03ЛЕ(К->Г)-ЕРГЭ [бзлогёргэ]—получать ос-
ложнение (Озлегэ курмэ, акыллым!)
03-ЭРГЭ [бзаргэ]—рвать; прервать; сорвать;
размыкать (Чэчэкне езгэч, суга куярга кирэк)
0Й [ой]—дом, изба; домашний (а) Без быел яца
ой салдык; а) Эннлэр яца ой ж,иИазлары алды-
лар)
ОЙ АСТЫ [ей асты]—подвал (Ой астын су бас-
кан)
ОЙ ТУБЭСЕ—крыша (Ойнец тубэсе искерган)
ОЙ ТУЕ—новоселье (Куршелардэ ей туе булды)
ОЙАЛДЫ [ейалды]—сени; сенной (Ойалдында
йокларга рахат)
ОЙЛЭ [ейла]—полдень (Ойладан соц яцгыр
башланды)
ОЙЛЭНГЭН [ейлэцган]—женатый (Сез
ейлэнгэнме?)
ОЙЛЭНДЕР-ЕРГЭ [ёйлэндёрёргэ]—женить
(Эниларе аны ейлэндерергэ телилар)
ОЙЛЭИ-ЕРГЭ [ейлэнёргэ]—жениться (Ул
ейланган ннде)
ОЙЛЭНЕШ-ЕРГЭ [эйлэнёшёрга]—пожениться
(Без 1958 елныц декабренда ейлэнештек)
ОЙРЭ [ейра]—похлебка (Тары ейрасе кайнар
була)
ОЙРЭНЧЕК [ёйранчек]—подручный; ученик
(Ул ейранчек булып эшлагэн)
ОЙРЭТ-ЕРГЭ [ейратёргэ]—учить; обучать; при-
учать; приручать; укрощать (Мин аиы укырга
ейрэттем)
ОЛГЕ [елге]—выкройка; модель (Бу кулмэкне
елге буеича тектем)
ОЛГЕР [ёлгор]—быстрый; проворный (Кыз бик
елгер булып чыкты)
ОЛГЕРГЭН [ёлгергэн]—спелый; зрелый (Ул—
елгергэн белгеч)
ОЛГЕРГЭНЛЕК АТТЕСТАТЫ—аттестат зрело-
сти (Минем елгергэнлек аттестатында гел биш-
ле билгелэре гена бар)
еЛГЕР-ЕРГЭ [ёлгёрёргэ]—успевать; созревать;
поспеть (а) Без поездга олгердек; а) Бакчада
алма елгерде)
0ЛГЕРЕШ [олгёреш]—успеваемость; спелость
(Класста олгереш 100 процент)
0ЛЕШ [ёлеш]—часть; доля; участь; раз; порция
(а) Уз елешемне сезгэ бнрэм; о) Мица ике елеш
бирегез)
0ЛЕШЧЭ [ёлёшчэ]—частично (Сез елешчэ хак-
лы)
ОЛКЭ [ёлка]—область; областной (Бу елкэдэ
татарлар да яши)
0ЛКЭН [ёлкэн]—старший; взрослый (0лкэн
абыем—инженер)
0ЛКЭНЭ(Й->Е)-РГЭ [ёлкэнайёргэ]—взрослеть;
стать пожилым (Сез елканэеп киткэнсез)
0ЛЭШ-ЕРГЭ [ёлэшёрга]—раздавать; делить
(Безга кучтэнэч елэштелэр)
0МЭ [ёма]—помощь; субботник; воскресник
(Иртэгэ—печен емэсе)
0МЕТ [ёмет]—надежда; мечта (Бетен ометем
сездэ)
ОМЕТЛЭН-ЕРГЭ [ёмётлэнергэ]—надеяться;
рассчитывать (Син кайтырсыц дип еметлэндем)
ОН [эн]—нора (Телке ене курдем)
0НДЭ-РГЭ [ёндэргэ]—уговаривать; призывать
(Безне тизрэк кучэргэ ендэделэр)
0РЭК [ёрэк]—призрак; привидение (Ул—орак
кебек ябык)
0РЭЦГЕ [ёрацге]—клен; кленовый (0рацге яф-
раклары саргайган)
ОРЕ [ере]—навар; жнр на бульоне (Ашныц
оресе куп)
ОРЕК [ёрок]—урюк; абрикос; абрикосовый (Чай
орек белэн тамле була)
ОР-ЕРГЭ [ёрёргэ]—лаять; дуть (Урамда этлар
орэ башлады)
ОС, ОСТЕ [ос, осте]—поверхность; верх; одеж-
да; тело (Аныц естенда—яца пальто)
ОС-БАШ [бс/багш]—одежда (Егетнец ос-башы
эйбэт)
ОСКЭ [ёскэ]—наверх (Барысы да еска
кутэрелделар)
ОСКЕ [ёско]—верхний (Алар еске катта тора)
ОС КИЕМЕ—одежда (Хэзер кнбетлэрдэ ос кие-
ме куп)
ОСТЭ [ёстэ]—наверху; сверху (Таулардан да
оста болытлар йозэ)
ОСТЭВЕНЭ [ёстэ^енэ]—вдобавок (Остэвенэ ул
бел ми)
ОСТЭГЕ [ёстэге]—верхний (Остэге кешелэр
лифт белэн йори)
ОСТЭЛ [ёстэл]—стол; настольный (Остал зур)
ОСТЭН [остов]—сверху; поверхностно (Син бу
эшкэ остэн гена карагансыц)
ОСТЭ-РГЭ [ёстэргэ]—добавлять; прибавлять
(Чэйнеккэ су естэ эле)
ОСТЕНДЭ [ёстёндэ]—над (Кул остендэ томан)
ОСТЕННЭН [ёстённэи]—над; с (Ат остеннэн
тош!)
ОТЕР [ётор]—запятая (Эндэш суздэн соц отер
куела)
ОЧ [оч]—три; тройка; трое (9ч кеше куренде)
04 АЙЛЫК—трехмесячный (Сецлемнен вч ай-
лык баласы бар)
04 КАТЛЫ—трехэтажный (Без еч катлы
йортта яшибез)
04 ЯШЬЛЕК—трехлетиий (9ч яшьлек бу ма-
лайнын исеме—Айдар)
ОЧЭУ, ОЧЭУЛЭП [ёчау», ёчэтелэп]—втроем
(Кайтканда вчау булдык)
04ЕН [ёчон]—чтобы, ради: из-за (Синец очен
мин кул куйдым)
0ЧЕНЧЕДЭН [ёчёнчёдэн]—в-третьих
(0ченчедзн, сезне туры китерэ алмадык)
0ЧЕНЧЕКОН [ёчёнчёкён]—позавчера
(0ченчекон безгэ куиаклар килде)
ОЧЕСЕ [ёчёсе]—третий день после смерти
(Бабайныц внесена кеше куп килгэн иде)
ОЧЛЕ [ёчло] -тройка (Очле алу куцелле тугел
инде)
0ЧЛЕК [ёчлок]—трешка (Очлек бирсац житэр)
0ЧПОЧМАК [бчпбчмац]—треугольник
(Очпочмак—татар халык ашы)
0ШЕ-РГЭ [ёшёргэ]—замерзать: зябнуть
(Кулларым ошеде)
ОШЕТ-ЕРГЭ [ёшётёрга]—обмораживать
(Кулыцны ешетмэгэнсевдер бит?)
01ПКЕР-ЕРГЭ [ёшкёрёргэ]—заговаривать (Элек
вшкереп даваларга тырышканнар)
0ЯИЭК [ёйэнэк]—приступ; эпилепсия (Эбннец
вянаге башланган)
ОЯНКЕ [ёйацке]—ветла; ива (бянкелар инде
картайган)
0(Й—>Я)-РГЭ [ейэргэ]—складывать; валить; ста-
вить, окучивать (Барацге тобен еяргэ чыгабыз)
п
ПАКЕТ [пакет]—пакет (Сезгэ бер пакет бир-
делэр)
ПАКЬ [пак]—чистый; свежий (Дустым пакь
кунелле)
ПАЛАС [палас]—палас (Палас зур нде)
ПАЛАТА [палата]—палата (Палатага табиб
керде)
ПАЛАТКА [палатка]—палатка (Кул буенда па-
латка кордылар)
ПАЛЬТО [пальто]—пальто (Пальто кияргэ
иртэрэк эле)
ПАПКА [папка]—папка (Папкага кирэкле
кэгазьлэрне салдым)
ПАР I [па"р]—пар (Кул естеннэн пар кутэрелэ)
ПАР II [па*р]—пар (Кырда пар кутэрэлэр)
ПАР III [па-р]—пара; парный (Сез бик тэ пар
килгэнсез!)
ПАРАГРАФ [параграф]—параграф (Икенче па-
раграфны укы эле!)
ПАРАД [парад]—парад (Бабам жицу парадында
катнашкан)
ПАРК [парк]—парк (Парк бик яшь эле)
ПАРЛАП [па"рлап]—попарно (Туйга без парлап
килдек)
ПАРНИК [парник]—парник (Кыярны парникта
устердегезме?)
ПАРТА [парта]—парта (Парта артында утцрган
малай—минеке)
ПАРФЮМЕРИЯ [парф’умерийэ]—парфюмерия
(Парфюмерия товарлары хэзер кыйбат)
ПАСПОРТ [паспорт]—паспорт (Паспорт ундурт
яшьтэн бирелэ)
ПАССАЖИР [пассажир]—пассажир
(Пассажирлар вагоннан чыктылар)
ПАТРУЛЬ [патруль]—патруль (Урамда патруль
йэри)
ПАТША [па'тша]—царь (1917 елда патша бэреп
тешерелде)
ПАЧКА [пачка]—пачка (Бер пачка кэгазь са-
тып ал эле мица)
ПАШТЕТ [паштет]—паштет (Эби катлы паштет
пешергэн)
ПЭЙГАМБЭР [пэйгембэр]—пророк (Пэйгамбэр
темасы эдэбиятта еш очрый)
ПЭКЕ [пэке]—перочинный ножик; бритва
(Гембэне пэке белэн кисеп жыялар)
ПЭНЖЕШЭМБЕ [пэнжешэмбе] -четверг
(Пэнжешэмбе кенне без кунак чакырдык)
ПЭРЭМЭЧ [пэрэмэч]—перемяч (Иртэ белэн эби
пэрэмэч пешерде)
ПЭРДЭ [пэрдэ]—занавес; сетка: пленка (Пэрдэ
теша)
ПЭРИ АРБАСЫ—перекати-поле (Далада пари
арбалары тэгэрэп Йери)
ПЕДАГОГИК [педагогик]—педагогический
(Педагогии белсмнэрне камиллэшгерик!)
ПЕЛЭШ [пелэш]—плешивый; плешь (ТаНир
абыйныц башы пелэш)
ПЕНСИЯ [пенсия]—пенсия (Эни пенсияга чык-
ты)
ПЕРЧАТКА [перчатка]—перчатка (Куи перчат-
ка ж,ылырак)
ПЕСИ [пёси]—кошка (Безнец песи бик шаян)
ПЕСИ БАЛАСЫ—котенок (Безнец ейда 3 песи
баласы бар. Кемго кирэк?)
ПЕСИ УЛЭНЕ—валерьяна (Песи улэнениэн ва-
лерьянка ясыйлар)
ПЕСНЭК [пёснэк]—сииица (Песнаклэр килде
инде)
ПЕС-ПЕС [пес-пес]—кис-кис (Пес-пес! Кил,
ашарга бирэм)
ПЕЧЭН [пёчэн]—сено; сенокос (Быел печэн
зцитэрлек)
ПЕЧЭН ОСТЕ—сенокос (Авылда хазер печэн
осте)
ПЕЧЭНЛЕК [пёчэннек]—сеновал; покосный
(Печэнлекта рахэтланеп йоклыйсыц)
ПЕЧЭНЧЕ [пёчэнче]—косарь (Болынга
печанчелэр печэн чабарга килделар)
ПЕЧЕНЬЕ [печенье]—печенье (Узец пешерган
печенье тэмле була)
ПЕШ-ЭРГЭ [пёшэрга]—вариться; печься; обжи-
гаться; зреть (а) К аз ап да аш пешэ; а) Кулым
пеште; б) Урманда ждлэклэр пешкэн)
ПЕШЕР-ЕРГЭ [пёшёрёргэ]—варить; печь; ош-
парить; обжигать (Кича ашны мин пешердем)
ПЕШЕКЧЕ [пёшекче]—повар (Пешекче — уз
эшенец остасы)
ПЕШКЭН [пёшкан]—вареный; печеный; заго-
релый; спелый (а) Мичта пешкан бэрэцге тэмле
192
була; э) Кояшта кулым пеште; б) Урманда
ждлэклэр пешкэн инде)
ПИАНИНО [пианино]—пианино (Кызым пиа-
нинода уйнарга ойранде)
ПИ Л МЭН [пилман]—пельмени (Кунакларга
пилман ошады)
ПИТРАУ [питра^]—Петров день (29 нюня)
(Питрауда улан >ц,ыялар)
ПИЧЭТ [пичэт]—печать (Пичатне сугып куй)
ПЛАНЛАШТЫР-ЫРГА [планнаштырырга]—
планировать (Без бу эшне куптан планлаштыр-
лык)
ПЛАСТИНКА [пластинка]—пластинка (Везде
пластинкалар куп)
ПЛАЩ [плащ]—плащ (Аныц плащы су
уткарми)
ПЛЕНУМ [пленум]—пленум (Пленум карары
уталде)
ПЛИТЭ [плита]—плита (Плита айбэт булды:
кухняда 30 ел тора инде)
ПЛЮС [плюс]—плюс (Ике плюс оч—биш була)
ПОВЕСТКА [повестка]—повестка (Улыма пове-
стка килде)
ПОВЕСТЬ [повесть]—повесть (Бу повестьны
куплар яратты)
ПОГОН [погон]—погон (Аныц погоннары ер-
яца)
ПОДНОС [поднос]—поднос (Подноста чай км-
терделэр)
ПОДРЯД [подр'ат]—подряд (Коллектив подряд
киц таралды)
ПОЕЗД [поезд]—поезд (Поезд Мэскэугэ ундурт
сэгать бара)
ПОКРАУ [покраж]—Покров день (1 октябрь
керэшен татарларында Покрау дип атала)
ПОЛИТИК [политик]—политический (Бу—
политик мэсьэлэ)
ПОЛКТАШ [полкташ]—однополчанин
(Бабаемныц полкташлары бик аз калган)
ПОМИДОР [помидор]—помидор (Банкада тоз-
лаган помидор бар)
ПОП [поп]—поп (Поп дога кылып бетерде)
ПОРОШОК [порошок]—порошок (Кер юарга
порошок кирэк)
ПОРТ [порт]—порт (Казан—биш дицгез порты)
ПОРТФЕЛЬ [портфель]—портфель (Портфельдэ
йэрвакыт мин бутерброд йортам)
ПОСЕЛОК [пос’олок]—поселок (Поселокта быел
клуб ачылды)
ПОСТ [пост]—пост (Милиционер постта тора)
ПОТ [пот]—пуд (Ике пот бэрэцге безгэ кышка
ж,итэ)
ПОХОД [пахот]—поход (Студентлар походка
чыктылар)
ПОЧМАК [пбчмац]—угол; уголок; угловой
(Теге почмакта естэл тора иде)
ПОЧТА [почта]—почта (Почта ачылдь.)
ПОШИ [пбши]—лось (Пошилар урманнан чык-
тылар)
ПОШИ БАЛАСЫ—лосенок (Пошиныц бер генэ
баласы була)
ПОШИ ИТЕ—лосина (Синец поши ите ашага-
ныц бармы?)
ПОХТЭ [пёхтэ]—аккуратный; аккуратно
(Элфия Ьэр эшне пехтэ эшли)
ПРАКТИКА [практика]—практика (Студентлар
мэктэпкэ практикага киттелэр)
ПРЭННЕК [прэннек]—пряник (Чайне прэннек
белэн эчэргэ яратасыцмы?)
ПРЕЗИДЕНТ [президент]—президент
(Татарстанда беренче президент сайланды)
ПРЕЗЕНТАЦИЯ [презентация]—презентация
(Газетнын презентациясе булдымы эле?)
ПРЕМИЯ [премия]—премия (Яхшы эшлагэн
очен аца премия бирделар)
ПРЕМЬЕРА [премйера]—премьера (Иртэгэ те-
атрда премьера буламы?)
ПРЕС [прес]—брысь (Прес! Теш естэлдэн)
ПРИКАЗ [приказ]—приказ (Демобилизация ту-
рында Оборона министрыйыц приказы булды)
ПРИСТАНЬ [пристан’]—пристань (Теплоход
пристаньга якынлашты)
ПРОБЛЕМА [проблема]—проблема (Табигатьне
саклау—катлаулы проблема)
ПРОГНОЗ [прогноз]—прогноз (Прогноз аклан-
ды)
ПРОДУКЦИЯ [продукция]—продукция (Завод
продукциясе чит иллэргэ дэ китэ)
ПРОЖЕКТОР [прожектор]—прожектор (Багана
башына прожектор куйганнар)
ПРОЗАИК [прозаик]—прозаик (А.Гыйлэжеву
атаклы прозаик)
ПРОПАГАНДА [пропаганда]- -пропаганда
(Пропаганда эшендэ матбугатиыц роле зур)
ПРОРАБ [прарап]—прораб (Тезелештэ прорабка
куп нэрсэ бэйле)
ПРОФЕССОР [прафессор]—профессор
(Профессорныц шэкертлэре куп иде)
ПРОЦЕДУРА [процедура]—процедура
(Хастаханэдэ процедуралар сигездэ (башлана)
ПРОЦЕСС [процесс]—процесс (Эдэби процесс
куп нэрсэга бэйле)
ПСИХИАТР [психиатр]—психиатр (Разия пси-
хиатр булырга жыена)
ПУДРА САВЫТЫ—пудреница (Мица дус кы-
зым пудра савыты булэк итте)
ПУДРА СОРТ-ЕРГЭ—напудрить, попудрить (Бу
ханым битенэ пудра сертмэгэн, узе матур)
ПУЛЯ [пуля]—пуля (Пистолетта ике пуля кал-
ган)
ПУТА [пути]—пояс; кушак (Кызнын нечкэ би-
лендэ—матур пута)
ПЫЛАУ [пыла*]—плов (Энием пылауга
эцимеш салган)
ПЫРДЫМСЫЗ [пырдымсыз]—беспардонный;
бестолковый (Пырдымсыз кыланды)
ПЫЧАК [пычац]—нож; ножевой (Пычакны
уткенлэргэ кирэк)
ПЫЧКЫ [пычцы]— пила (Утынны пычкы белэн
кисэлэр)
ПЫЧКЫ ЧУБЕ (ВАРЫ, ЯРМАСЫ)—опилки
(Бурэнэ кискэндэ, пычкы чубе кала)
ПЫЧРАК [пычрак]—грязный; грязно; нечис-
тый; пакостный (а) Урамда пычрак; э) Мансур
малайларга пычрак суз эйткэн)
ПЫЧРАН-ЫРГА [пычранырга]—пачкаться; за-
грязняться («Пычранып беттем узем, двньяиы
пакьли алмадым•.—Г.Тукай)
ПЫЧРАТ-ЫРГА [пычратырга]—пачкать;
осквернять (Ниса иданне пычраттыгыз?)
ПЫШЫЛДА-РГА [пышылдарга]—шептать
(Разия аныц колагына пышылдады)
ПЫЯЛА I [пыйала]—стекло; стеклянный; стек-
лышко (Тараза пыяласы бик чиста)
ПЫЯЛА КУЮЧЫ -стекольщик (Безнец тэраза
ватылды, пыяла куючы яца пыяла куйды)
ПЫЯЛА II [пыйала]—пиала (Пыялага салып
катык бирделэр)
Р
РАДИО [ради о]—ради о (Радиодан концерт бир-
делэр)
РАЙОН [район]—район (Сугышта калек бул-
га ннарга район узагенда Ьэйкэл ачылды)
РАМ [ра*м]—рама (Тэрэзэ рамнарын буя-
дыцмы?)
РАМАЗАН [ра°мазаи]—рамазан (Рамазан ае
моселманнарда изге исаплана)
РАСЛА-РГА [ра сларга]—подтверждать: утвер-
ждать (Карарны раслыйбызмы?)
РАШТУА [ра штуа]—рождество (Раштуа сал-
кыннары килеп ждтте)
РЭВЕШ I [рэ^еш]—вид, образ, облик (Аларныц
яшэу рэвеше бик узенчалекле)
РЭВЕШ II [ра^еш]—наречие (Равеш торланми)
РЭИС [рейс]—председатель (Жыелышныц
рэисен сайларга кирэк)
РЭЮКЕ-РГЭ [рэнжергэ]—сильно обидеться
(Мин аца ранящим)
РЭССАМ [россам]—художник (Рэссам картина-
сын тэмамлады)
РЭСЕМ [рэсем]—рисунок, картина, портрет;
фотоснимок; рисование (а) Китапта рэсемнэр
шактый куп; э) Рэсем дэресе бик куцелле утте)
РЭСМИ [рэсми]—официальный (Начальник
узен бик рэсми тотты)
РЭТ I [рот]—ряд; строй; порядок (Безнец урын
оченче роттэ)
РЭТ II [рот]—раз (Чогендерне ике рот утадык)
РЭТГЭН [рэттэн]—подряд (Укытучы роттон со
рап чыкты)
РЭХЭТ [рэхэт]—наслаждение, блаженство; без-
мятежность (0йдэ рахат!)
РЭХИМ ИТЕГЕЗ—Добро пожаловать
РЭХМЭТ [рэхмэт]—спасибо (Булышуыгыз очен
зур рэхмэт!)
РЭШЭ [рэшэ]—марево; мираж (Э.Еникинец
«Рэшэ» исемле повеете бар)
РЭШЭТКЭ [рэшэткэ]—решетка, ограда (Бакчага
рэшаткэ тотарга кирэк)
РЕАЛИСТИК [реалнетик]—реалистический (Бу
эсэрлэрендэ Ф.Эмирхан татар тормышын реа-
листик сурэтлэгэн)
РЕГИСТРАТУРА [регистратура]—регистратура
(Регистратурадан карточкагызны алыгыз)
РЕДАКЦИЯЛЭУ [редакцийолэу]—
редактировать (Бу мэкалэне редакциялэргэ ту-
ры килер)
РЕДИСКА [редиска]—реднс(ка) (Базарда инде
редиска саталар)
РЕЖИССЕР [режиссер]—режиссер (Режиссер
драма асэрена яца яцгыраш биргэн)
РЕЙД [рейд]—рейд (Халык контроле комнссия-
се рейд ясады)
РЕКТО^ [ректор]—ректор (Ректор Актлар за-
лында чыгыш ясады)
РЕПЕРТУАР [репертуар]—репертуар (Театрныц
репертуары бай)
РЕПЕТИТОР [репетитор]—репетитор (Бузга
эзерлэну ечен, алар репетитор яллаганнар)
РЕПЕТИЦИЯ [рспетицийэ]—репетиция
(Репетиция ике сэгать барды)
РЕСТОРАН [ресторан]—ресторан (Яца ресто-
ранныц исеме—«Болгар»)
РЕЧЬ, НОТЫК—речь (Думада Президент речь
сейлэде)
РЕЦЕНЗИЯ [рецензийе]—рецензия (Рецензия
матбугатта басылды)
РИВАЯТЬ [ривайат]—легенда (Казан турында
терле риваятьлэр бар)
РИЗА [риза]—согласен (Сез ризамы?)
РИЗА БУЛ-ЫРГА—соглашаться (Мин аларга
килергэ риза булдым)
РИЗАЛЫК [ризалыц]—согласие (Без ризалык
бирдек)
РИЗЫК [ризыц] — пища (Яз коне витампнлы
ризыклар аз була) •
РИШВЭТ [ришиэт]—взятка (Ришвэт алу—
Жинаять)
РОЗА [роза]—роза (Безиен бакчада роза усэ)
РОМАН [роман]—роман (М.Мэйдиевнен
•Фронтовиклар» романын укыдыгызмы?)
РОМАШКА [рамашка]—ромашка (Болында ро-
машкалар жыйдык)
РОХСЭТ [рехсэт]—разрешение (Рехсэт
бирмэссезме икэн?)
РОХСЭТ БИР-ЕРГЭ—дать разрешение (Мии
студентларга 15 минут алдан китэргэ рехсэт
бирдем)
РОХСЭТ ИТ-ЭРГЭ—разрешить (Кнтэргэ рехсэт
итэсезме?)
РОХСЭТ КЭГАЗЕ [рехсэт кэгэзе]—пропуск
(Тулай торакка рехсэт кэгазе белэн кертэлэр)
РОХСЭТСЕЗ [рёхсэтсез]—без разрешения
(Булмэгэ рехсэтсез керергэ ярамый)
РУЛЬ [руль]—руль (Рульдэ Харис утыра)
РУС [рус]—русский (Рус теле славян теллэренэ
керэ)
РУСЧА [ручча]—по-русски (Сез русча
сейлэшэсезме?)
РУХ [рух]—дух, настроение; душа (Бу авыр
сузлэрдэн рухым теште)
РУХАНИ [рухани]—духовное лицо; духовный
(Руханилар жомга намазына жыелдылар)
РУХИ [рухи]—духовный (Кешенен рухи
деньясы анын тэрбиясенэ бэйле була)
с
САБАК I [са'бац]—ветвь; стебель (Помидор са-
багын бэйлэп куялар)
САБАК II [са-бац]—урок; учеба (Сабагынны
укыдыцмы, балам?)
САБАКТАШ [сабакташ]—одноклассник
(Сабакташым белэн истэлек ечен рэсемгэ
тештек эле)
САБАН [са-бан]—плуг; пахота (Тракторга сабан
тагылган)
САБАН С0Р-ЕРГЭ—пахать плугом (Элек ке-
шелэр жирне ат Ьэм сабан белэн сергэннэр)
САБАН ТУЕ—Сабантуй (Сабан туе язгы кыр
эшлэре беткэч була)
САБЫЙ [са-бый]—дитя, младенец; младенче-
ский (Сабый уенчыкка шатланды)
САБЫН [са'бын]—мыло (Элек «Гелжийан» са-
бины бнк затлы саналган)
САБЫР [са-быр]—терпеливый (Сабыр кешелэр
хермэткэ лаеклы)
САБЫР ИТ-ЭРГЭ—терпеть; подождать (Улым,
бераз сабыр ит, хэзер эниен кайта)
САБЫРЛЫК [са-бырлык]—терпение (Ходай са-
бырлыклар бирсен сина!)
СА(У—»В)-АРГА [саччарга]—доить (Жинги сыер
саварга чыкты)
САВУЧЫ, САВЫМЧЫ [саччучы, саччымчы]—
дояр; доярка (Сыер савучыларга булэк бир-
делэр)
САВЫМ [сапчым]—надой (Савым Каман арта)
САВЫТ [сатчыт]—посуда (Бу савытка сал!)
САВЫТ-САБА [са-\чыт/саба]—посуда (Савыт-
саба кнбете ачык)
САГЫЗ [сатыз]—сера; смола; жвачка (Сагыз
чэйнэгэн кешене Нич яратмыйм)
САГЫНУ [сатьтну]—тоска (Г.Кутуйнын
«Сагыну» нэсерен укыдыцмы?)
САГЫН-ЫРГА [сатынырга]—тосковать; гру-
стить (Анасы улыи бик сагынды)
САГЬПП [сатыш]—тоска, грусть (Син мине са-
ры сагышларга салдын)
САЕН [са-йын]—каждый раз; в каждый (Алар
ей саен кергэннэр)
САЕСКАН [са-йыскан]—сорока (Безнен тирэгэ
саэскан оялаган)
САЗ I [са-з]—болото; болотный (Саз чэчэге нин-
ди була ул?)
САЗ И [са’з]—саз [восточный музыкальный ин-
струмент] («Син сазынны уйнадын« дигэн
жырныц сузлэрен Н.Исэнбэт язган)
САЗ ЖИЛЭГЕ—морошка (Саз жилэгеи суга са-
лып саклыйлар)
САЗАН [сазан]—сазан (Сазан балыгы бик май-
лы була)
САЗЛЫК [са-злык]—болото (Мук жилэген саз-
лыктан жыялар)
САЙ [са-й]—неглубокий; мелкий; мелко; мель;
мелководный; поверхностный (а) Яр буенда сай
була; э) Анын белеме бик сай)
САЙЛАП АЛ-ЫРГА—отобрать (Олимпиадага
ин яхшы укучыларны сайлап алдылар)
САЙЛА-РГА [са-йларга]—выбирать; избирать
(Буген депутатлар сайлыйбыз)
САЙЛАУ [са-йлаи] -выборы, избрание; отбор
(Ирт эгэ—сайлаулар)
САЙЛАУ АЛДЫ—предвыборный (Сайлау уча-
стокларыида сайлау алды ж.ыелышлары утте)
САЙЛАУЧЫ [са-йла’Л'чы]—избиратель
(Сайлаучылар депутатлыкка кандидат белэн
очраштылар)
САЙРА-РГА [са-йрарга]—петь (Сандугач сай-
рый)
САК I [са-к]—осторожный; чуткий; туговатый
(Ул йокыга бик сак)
САК II [са к]—охрана (Солдат сакта тора)
САК БУЛ-ЫРГА- остерегаться (Урамны аркы-
лы чыкканда, сак булыгыз)
САКАЛ [са-цал]—борода (Карим сакал устергэн)
САКАУ [са’Каху]—косноязычный, шепелявый
(С.акаулыкны дэвалынлар)
САКЛАП КАЛ-ЫРГА—уберечь (Без аны зур
бэладэн саклап калдык)
САКЛА-РГА [са-кларга]—хранить; охранять;
караулить; оборонять; беречь (Акчаны саклап
тотарга кирэк)
САКЛАУ [са-клаи']—охрана (Батанны саклау-
йэркемнен изге бурычы)
САКЛЫК [са-клык]—осторожно; сберегатель-
ный (Саклык кассасыннан акча алдыимы?)
САКСЫЗ [саксыз]—неосторожный' неосторож-
но (Алай саксыз кыланма!)
САКЧЫ [са’кчы]—охранник, сторож (Сакчы
Уяу)
САЛ [сал]—плот (Иделдэн сал агып килэ)
САЛАВАТ КУПЕРЕ [са-лажат купере]--радуга
(Яцгырдан сон салават купере чыкты)
САЛАМ [са-лам]—солома; соломенный (Кырда
салам эскертлэре куп)
САЛАТ I [салат]—салат (Энисе тэмле салат яса-
ган)
САЛАТ II [салат]—салат (Салат яфрагы бик
файдалы)
САЛКЫН [са-лдын]—холод; холодный; холод
но; прохладно; морозный: суровый (а) Урамда
салкын; э) Салкын жил нсте; б) Ул салкын сы-
на исэнлэште)
САЛКЫН КОРАЛ—холодное оружие
(ЯСинаятьчедэ салкын корал тапканнар)
САЛКЫН ТИ(Й->Я)-РГЭ—простудиться (Энига
бик кечле салкын тигэн)
САЛКЫНЧА [са-лцынча]—прохладный; про-
хладно (Буген урамда салкынчарак)
САЛМА [са'лма]—клецки (Буген салма пешер-
дек)
САЛЫМ [са-лым]—налог: налоговый (Кереме
илле мед сумнан арткан кеше салым тули)
САЛЫМ САЛ-ЫРГА—облагать налогом (Бетен
керемгэ салым салына)
САЛ-ЫРГА I [са'лырга]— класть; засыпать; на-
ливать; вложить; бросать; (а) Ашка тоз салдым;
о) Суны кубрэк сал; б) Кассага акча салдым)
САЛ-ЫРГА II [са'лырга]—снимать (а) Син бо-
тинканны сал; э) Ул костюмын салды)
САМАВЫР [са-маж’ыр]—самовар (Самавыр кай-
нап чыкты)
САН I [сан]—число; количество; имя числи-
тельное; номер; цифра (а) Аларнын саны 240;
э) «Казан утлары» журналынын еченче саиы
килде)
САН II [са’н]—уважение; внимание (Безгэ сан
юк анда!)
САН III [са н]—часть тела (туши) (Сыернын арт
саны безгэ ике айга жзтэ)
САН АЛУ—перепись (Халык саныи алу даими
рэвештэ уткэрелэ)
САНА, СЭНЭ [са-на, сэиэ]—частица, выражаю-
щая просьбу (Кереп чыксана безгэ!)
САНА-РГА [санарга]—считать (Китапларны
санап чыктым)
САНДУТАЧ [сандугач]—соловей (Язын бакчада
сандугач сайрый)
САНДЫК [са-идыц]—суидук (Эбинец сандыгын
актарырга яратам)
САЦГЫРАУ [сацгыраи]—глухой (Безнен
авылда бер сацгырау бабай бар)
САЦГЫРАУ ТАРТЫК—глухой согласный
(«Такта» сузендэ 3 сангырау тартык бар)
САЦГЫРАУ Г0МБЭ—гриб-дождевик (Болында
ак Нэм зур сацгырау гомбэлэр курдек)
САП [са’п]—черенок; топорище (Керэк сабы
сынган)
САПЛА-РГА [са пларга]—вдевать нитку; наса
живать черенок (Инэ саплап бир эле)
САП-САЛКЫН [са-л/са лцын]—студеный: очень
холодный (Чишмэ суы сап-салкын)
САП-САРЫ [саш/са-ры]—очень желтый
(Яфраклар сап-сары)
САРАЙ [са рай]—дворец; дворцовый; двор; са-
рай; хлев (Мэдэният сарае бик матур)
САРАН [са ран]—жадный (Саран булма!)
САРГА(Й—>Е)-РГА [са ргайырга]—желтеть
(Яфраклар саргайды инде)
САРГЫЛТ [са°ргылт]—желтоватый (Урамда коз
коне саргылт яфраклар оча)
САРЫ [са'ры]—желтый; желтизна; желток;
желтуха (Сары чэчэк сагыш билгесе ул)
САРЫ МАЙ—топленое масло (Эбием чэкчэкне
сары майда пешерэ)
САРЫ МЭТРУТПКЭ—зверобой (Сары мэтрушкэ
болында усэ)
САРЫ ЧЫПЧЫК чиж (Сары чыпчык безнен,
тэрэзэ капкачына килеп кунды)
САРЫК [са'рыц]—овца (Сарыклар уж,ымга
кергэннэр)
САРЫК АБЗАРЫ—овчарня (Сарык абзарында
7 сарык бар)
САРЫК БЭРЭНЕ—ягненок (Сарык бэрэннэре
ейдэ уйнап йорилэр)
САРЫК ИТЕ—баранина (Без сарык ите белэн
ечпочмак пешердек)
САРЫК ТИРЕСЕ—овчина (Дубленканы сарык
тиресеннэн тегэлэр)
САРЫК ТЭКЭСЕ—баран (Сарык тэкэсенен, зур
мегезе бар)
САРЫМСАК [сарымсак]—чеснок; чесночный
(Гомбэ тозлаганда, сарымсак салалар)
САСЫ [сасы]—вонючий; вонь (Иттэн сасы ис
кило)
САСЫ-РГА [сасырга]—тухнуть; вонять (Ит са-
сыган: суыткыч зшлэмэгэн)
САТ-АРГА [са’тарга]—продавать; предавать
(Авылдан бэрэнге сатарга туганыбыз килде)
САТАШ-ЫРГА [са'ташырга] -бредить (Бала
йоклаганда саташа)
САТЛЫК [са тлык]—продажный; предатель
(Сатлык жаинарны гафу итеп булмый)
САТУЧЫ [сатучы]—продавец (Сатучы акча со-
рады)
САТЫП АЛУЧЫ покупатель (Кибеттэ сатып
алучылар куп тугел)
САТЫП АЛ-ЫРГА—покупать; закупать; под-
купать (Кыйбат китаплар сатып алырга акчам
юк)
САУ [сачч]—здоровый (Сау кеше—иц бэхетле
кеше)
САУБУЛЛАШУ [ саубуллашу]—прощание
(Саубуллашу бик авыр булды)
САУБУЛЛАШ-ЫРГА [саубуллашырга]—
прощаться (Саубуллашырга куп кеше килде)
САУЛЫК [са-илык]—здоровье (Саулыгыгыз
ничек?)
САУМЫ(СЕЗ) [са н'мы(сез)]—здравствуй(те)
САУ-СЭЛАМЭТ [сачт/сэлэмэт]- -здоровый; жив-
здоров (Узегез сау-сэламэтме?)
САФ I [са'ф]—чистый; свежий (Саф куцелле
кешене хермэт итэлэр)
САФ II [са'ф]—ряд; строй; шеренга (Дамир,
сафка бас)
САФ-САФ [са'ф/са-ф]—ряд; строй (Балалар саф-
саф булып тезелделэр)
СЭБЭП [сэбэп]—причина; повод (Сэбэбе—
билгесез)
СЭБЭПСЕЗ [сэбэпсес]—без причины (Ул
сэбэпсез дэрес калдырмый)
СЭГАТЬ [сэгэт]—часы; часовой; занятие, урок;
время (а) Сэгать дерес Йери; э) Беренче сэгать —
музыка)
СЭДАКА [сэдэкэ]—подаяние; милостыня (Эби
бер балага сэдака бирде)
СЭДЭП [сэдэп]—пуговица (Кулмэгемнец бер
сэдэбе тешкэн)
СЭЕР [сэйер]—странный; странно (Егетнец
сузлэре сэер иде)
СЭЙЛЭН [сэйлэн]—бусинка (Сэйлэнне >кепкэ
тездецме?)
СЭКЕ [сэке]—нары (Сэкедэ мендэрлэр еелгэн)
СЭЛАМ [сэлэм]—привет; здравствуйте (Дустым
сэлам жибэргэн)
СЭЛАМ БИР-ЕРГЭ—приветствовать (Ул, елма-
еп, кызга сэлам бирде)
СЭЛАМЭТ [салэмэт]—здоровый (Сэламэт кеше
бэхетле була)
СЭЛАМЭТЛЕК [сэлэмэтлек]—здоровье (Сезгэ
сэламэтлек телим)
СЭЛАМЭТЛЕК САКЛАУ—здравоохранение
(Сэламэтлекне саклау—дэулэт зше)
СЭЛАМЭТЛЭН-ЕРГЭ [сэлэмэтлэнёргэ]—
поправляться (Авыру сэламэтлэнеп килэ)
СЭЛЭТЛЕ [сэлэтле]—способный (Сэлэтле егет
булып чыкты ул)
СЭНЭГА(ТЬ) [сэнэгэт]—промышленность
(Урмаи сэнэгасе алга китте)
СЭНЭК [сэнэк]—вилы (Печэн ейгэндэ, сэнэк
сынды)
СЭНГАТЬ [сэдгэт]—искусство (Сэнгать рухи
деньябызны баета)
СЭРВИ [сэр\уи]—акация (Сэрви куагы сары
чэчэктэ утыра)
СЭРКАТИБ [сэркэтиб]—секретарь (Дустым—
журналнын, жаваплы сэркатибе)
СЭУДЭ [сэ^дэ]—торговля (Тышкы сэудэ дэулэт
тормышында зур роль уйиый)
СЭУДЭ ИТ-ЭРГЭ—торговать (Бер туганыбыз ба-
зарда сэудэ итэ)
СЭФЭР [сэфэр]—поездка (Сэфэрец ундымы?)
СЭХНЭ [сэхнэ]—сцена; сценический (а) Сэхнэдэ
ут сунде; э) Хэй Вахит бик куп сэхнэ эсэрлэре
язган)
СЭЯСИ [сэйэси]—политический (Докладта
сэяси мэсьэлолэр кутэрелэ)
СЭЯСЭТ [сэйэсот]—политика (Хозер сэясэт
белэн куп кеше кызыксына)
СЭЯХЭТ [сэйэхэт]—путешествие (Кырымга
сэяхэт эйбэт булды)
СЭЯХЭТ ИТ-ЭРГЭ—путешествовать (Безнец
дуслар Италиягэ сэяхэт итэчэклэр)
СЭЯХЭТЧЕ [сэйэхэтче]—путешественник
(Сэяхэтчелэр бик арыдылар)
СЕБЕР-ЕРГЭ [сёбёрёргэ]—масти; подметать
(Ишегалдын себереп кер эле)
СЕБЕРКЕ [сёбёрке]—метла; веник (Мунча се-
беркесен эйбэтлэп пешердем)
СЕЗ [сез]—вы (Сез танышмы?)
СЕЗНЕКЕ [сёзнёке]—ваш (Бу китап сезнекеме?)
СЕЗНЕЦЧЭ [сёзненчэ]—по-вашему (Сезнецчэ,
кем отар?)
СЕЛКЕН-ЕРГЭ [сёлкёнёргэ]—шевелиться; ка-
чаться; дрожать (Акрын искан жллдэ яфраклар
селкенэ)
СЕЛКЕ-РГЭ [сёлкёргэ]—трясти; вытряхивать
(Капчыкларны селкеп кер эле)
СЕЛТЭ-РГЭ [сёлтэргэ]—махнуть; бросать; уда-
рить (Саубуллашканда, ул мица кул селтэде)
СЕНАЖ [сенаж]—сенаж (Сенаж салып бетерде-
гезме?)
СЕЦЕЛ [сёдел]—младшая сестра (Сецлем Ка-
занда укый)
СЕЦЕР [сёнер]—сухожилие (Аягындагы седере
тарты лган)
СЕР [сер]—тайна, секрет (Сина бер серем бар)
СЕРДЭШ [сёрдэш]—наперсница; закадычный
друг (Мэрьям—минем сердэшем)
СЕРКЭ [сёркэ]—уксус (Гембэ маринадлаганда,
серкэ салалар)
СЕРЛЕ [сёрле]—таинственный, загадочный (Ул
серле итеп карап куйды)
СИБЭЛЭ-РГЭ [сибэлэргэ]—моросить; брызгать
(Урамда яцгыр сибэли)
СИ(П->Б)-ЭРГЭ [сибэргэ]—сыпать; присыпать;
окроплять; поливать (а) Яшелчэлэргэ су сибэсе
бар; э) Бэрэцге естеиэ бераз тоз сип)
СИГЕЗ [сигез]—восемь (Эбинец снгез баласы
булган)
СИГЕЗ ЙОЗ—восемьсот (Ул сигез йез сум зш
хакы ала)
СИГЕЗЕНЧЕ [сигёзёнче]—восьмой (Ул сигезен-
чего кучте)
СИГЕЗЬЕЛЛЫК [сигёзйыллык;]—восьмилетний
(Двылда сигезв>еллык мэктэп бар)
СИЗ-ЭРГЭ [сизэргэ]—чувствовать; ощущать;
чуять (Мин анын сеюен сизеп яшим)
СИЗДЕРМИЧЭ [сиздермичэ]—незаметно; вти-
хомолку (Мица сиздермичэ генэ эшлэгэннэр)
СИЗЕЛ-ЕРГЭ [сизёлёргэ]—чувствоваться; обна-
руживаться (Галимнец дулкыилануы сизелеп
тора)
СИЗЕН-ЕРГЭ [сизёнёргэ]—чувствовать; догады-
ваться (Ул бу хэлие алдан ук сизенде)
СИЗМИ КАЛ-ЫРГА—не заметить (Мин анын
киткэнеи сизми дэ калдым)
СИКЕРЕП МЕН-ЭРГЭ—вскочить (Егет атка си-
кереп менде Ъэм чабып китте)
СИКЕРЕП Т0Ш-ЭРГЭ—спрыгнуть (Малай са-
рай тубэсеннэн сикереп теште)
СИКЕР-ЕРГЭ [сикёрёргэ]—прыгать; перепрыг-
нуть; скакать (Монир кечкенэдэи парашюттан
сикерергэ хыялланды)
СИКЕРТ [снкеру]—прыжок (Рэфыйк сикеру бу-
енча —чемпион)
СИКСЭН [сиксэн]—восемьдесят (Бабайга сиксэн
яшь)
СИКСЭНЕНЧЕ [сиксэнёнче]—восьмидесятый
(Аца сиксэненче яшь китте)
СИМЕЗ [симез]—жирный; тучный; полный
(Сыернын ите бик симез иде)
СИМЕР-ЕРГЭ [снмёрёргэ]—жирнеть; тучнеть
(Угезлэр бик симерделэр)
СИН [син]—ты (Син ничэнче елда туган?)
СИНЕ—тебя (Сине бер кеше телефонга чакыра)
СИНА—тебе (Сина бер булэгем бар)
СИНДЭ—у тебя (Синда М.ЗКэлнл шигырьлэре
бармы?)
СИНЕКЕ [синёке]—твой (Бу елеш—синеке)
СИНЕЦ—твой (Синен татар концертына бара-
сын килэме?)
СИНЕЦ БЕЛЭН—с тобой (Синен белэн сойлэшу
бик рэхэт)
СИННЭН—от тебя (Синнэи бер ай инде хат юк)
СИНОНИМ [синоним]—синоним (Матур
сузенен синонимы—чибэр)
СИПКЕЛ [сипкел]—веснушки (Кызнын битендэ
вак-вак сипкеллэр)
СИРЕНЬ [сирин]—сирень (Мин быел бакчага ак
сирень утырттым)
СИРЭК [снрэк]—редкий; редко; разреженный
(Андый кешелэр сирэк була)
СИТСЫ [ситсы]—ситец (ЗЦэйгэ ситсы кулмэк
эй бэт)
СИХЕРЛЕ, СИХРИ [сихёрле, сихри]—
волшебный (Кыз сихри елмаю белэн елмайды)
СИХЕРЧЕ [сихёрче]—колдун, колдунья; вол-
шебник, волшебница; кудесник; чародей, чаро-
дейка (Экиятлэрдэ сихерчелэр куп була)
СИШЭМБЕ [сишэмбё]—вторник (Сишэмбе—
атнаныц икенче коне)
СКЛЕРОЗ [склероз]—склероз (Аныц склерозы
кечэя бара)
СМОТР [смотр]—смотр (Узешчэн сэигать
смотрында 70 кеше катнашты)
СОКЛАН-ЫРГА [сбцланйрга]—восхищаться;
восторгаться (Мин аца карап соклаиам; ул ни-
чек барысына да елгерэ икон?)
СОЛЫ [соло]—овес; овсяный (Солы кесэле
там ле була)
СОЛЫ БОТКАСЫ (ЯРМАСЫ)—овсянка
(Инглизлэр иртэ белэи солы боткасы ашыйлар)
СОЦ I [сон]—поздно (Тэлгать эштэн сон кайтты)
СОЦ II [соц]—после (того как) ОЦыелыштан сон
концерт булды)
СОЦ III [соц]—частица; вводное слово ну
(—Барамы?—Бара.—Сон? —Алай булгач, ник
йоклап ята?)
СОЦГАР-ЫРГА, СОЦЛА-РГА [сбцгарырга
/сбцларга]—опаздывать (Ул йэрвакыт сонгарып
йери)
СОЦГЫ [сбито]—последний; поздний; заключи-
тельный; окончательный (а) Сонгы очрашу нде
бу; э) Сонгы сузне профессор Субаев алды; 6)
Соцгы редакция эзер)
СОЦРАК [сбцрак]—позднее (Сонрак керерсен.
яме!)
СОЦЫННАН [соцыннан]—после (Соцыннан гы-
на барысын да ацладым)
СОРА-РГА [сбрарга]—спрашивать; просить;
требовать (а) Укытучы баладан ей эшен сорый;
э) Китап язу зур кеч сорый)
СОРАУ [сора»]—вопрос; вопросительный;
просьба; допрос (Бу сорау урынлы)
СОРАУ АЛУ—допрос (Сорау алу 3 сэгать дэвам
нтте)
СОРЫ [сбро]—серый (Соры тестэге костюм сица
килешэ)
СОХАРИ [сбхари]—сухари (Калган ипидэн со-
хари ясадым)
СОЕКЛЕ [сёйёкле]—любимый; милый
(Сееклем! Син мина упкэлэмэ!)
С0ЕН-ЕРГЭ [сёйёнёргэ]—радоваться (Энисеи
кургэч, бала соенде)
С0ЕНЕЧ [сёйёиеч]—радость; радостное сообще-
ние (Эбинец сеенече эчеиэ сыймый)
СОЕНЕЧЛЕ [сёнёнечле]—радостный (Соенечле
хэбэрлэр бар эле)
СОЕНЧЕ [сёйёнче]—вознаграждение за радост-
ную весть (Сеенчегэ ни бирэсеч?)
С03ЭК [сёзэк]—пологий; полого (Бу тау сезэк)
С03-ЭРГЭ I [сёзэргэ]—бодать (Колхоз угезе
сезэргэ ярата)
С03-ЭРГЭ II [сёзэргэ]—цедить (Сауган сетне
сезэргэ кирэк)
С03МЭ [сёзмэ]—сюзьма (молочное изделие)
(Катыктан сезмэ ясадык)
С0ЙГЭН [сёйгэн]—любимый (Сейгэн кешене
опыту мемкин тугел)
С0ЙКЕМЛЕ [сёйкёмле]—милый; симпатичный
(Нинди сейкемле ул!)
С0ЙЛЭМ [сёйлэм]—речь; речевой (Язма сенлэм
катлаулырак була)
С0ЙЛЭП БИР-ЕРГЭ—рассказать (все) (Укылган
хикэяне телдэн сейлэп бирегез)
С0ЙЛЭ-РГЭ [сёйлэргэ]—говорить; разговари-
вать; рассказывать (Аиын турында гел яхшы
сейлилэр)
С0ЙЛЭШ [сойлэш]—говор (Минзэлэ
сойлэшендэ «кызыл»ны «кыдыл» дип
сейлилэр)
С0ЙЛЭШ-ЕРГЭ [сёйлэшёргэ] -разговаривать;
договариваться (Кичэ ул турыда куп сейлоштск)
С0ЙЛЭУ ТЕЛЕ—разговорный язык (Сейлэу те-
лендэ жемлэлэр кыскарак була)
С0ЙЛЭУЧЕ [сёйлэ^че]—говорящий
(Сойлэученен тавышы ишетелми)
С0ЙЛЭШУ [сёйлэшу]—переговоры; разговор;
договоренность (Сойлэшу файдалы булды)
С0ЙРЭ-РГЭ [сёйрэргэ]—волочить (Бэрэцге кап-
чыгын сейрик эле)
СОЛГЕ [сёлго]—полотенце (Солгене утуклэ эле)
СОННЭТ [сённэт]—обрезание (Моселманнарда
сеннэткэ утырту дигэн нэрсэ бар)
С0ННЭТКЭ УТЫРТ-ЫРГА—подвергать обре-
занию (Абыйныц малаен сеинэткэ утырттылар)
С0РЕМ [сёром]—сажа (Булмэ почмакларында
сорем генэ)
С0Р-ЕРГЭ I [сёрёргэ]—пахать (Басуны сореп
бетердек)
СОР-ЕРГЭ II [сёрёргэ]—высылать (Патша де-
кабристлариы соргенгэ сорэ)
С0РМЭ [сёрмэ]—сурьма (Галия кузенэ сормэ
тарткан)
С0РТ-ЕРГЭ [сёртёргэ]—вытирать; мазать; на-
душить (а) Кулынны серттецме? э) Мэ, ислемай
сорт)
С0РТКЕЧ [сёрткоч]—салфетка (Серткеч алып
бирегез эле)
С0Т [сет]—молоко; молочный (Сыерныц сете
кус)
С0Т АЕРТ-ЫРГА—сепарировать (Без узебсзнен
ейдэ сет аертабыз)
С0Т ОСТЕ—сливки (Мин чэйне сет есте белэн
эчэм)
СОТ САВЫТЫ—молочник (Сет савытына сет
сал эле)
СОТ ТЕШЕ—молочный зуб (Малайнын сет теше
теште)
С0ЯК [сбйэк]—кость (Соякле иттэн аш тэмле
була)
СОЯЛ [сёйэл]—сухая мозоль; бородавка
(Аягыма сеял чыккан)
С0ЯЛ-ЕРГЭ [сёйэлёргэ]—прислоняться; обло-
котиться (Мии ишеккэ сеялеп тора идем)
СО(Й-»Я)-РГЭ I [сёйэргэ]—любить; ласкать
(Мин аны гомерем буе сойдем)
СО(Й-»Я)-РГЭ II [сёйэргэ]—прислонять; подпи-
рать (Баскычны сеяп куй)
СПЕКТАКЛЬ [спектакль]—спектакль
(Спектакльдэ барлык артистлар катнашты)
СПОРТЧЫ [спортчы]—спортсмен (Спортчылар
ярышка эзер)
СТАЖ [стаж]—стаж (Анын хезмэт стажы—28
ел)
СТАКАН [стакан]—стакан (Бер стакан сет
эчэсецме?)
СТАРШИНА [старшина]—старшина (Аны
старшина итеп кутэрделэр)
СТИЛИСТИК [стилистик]—стилистический
(Стилистик хаталар шактый)
СТИЛЬ [стил']—стиль (Анын стиле мица оша-
мый)
СТУДЕНТ [студент]—студент (Беренче курс
студеитлары лекция тыцлыйлар)
СУ [су]— вода, водный; водяной; водоем; река;
сок; рассол (а) Безнен су бик каты: э) Алма суы
эчкелтем була)
СУ АНАСЫ—водяная (Г.Тукайныц «Су аиасы»
эсэре бар)
СУ БАСУ -наводнение (Су басу аркасында,
бэрэцге соц утыртылды)
СУ БАШЫ—исток (Су башы тау ягыннан баш-
лана)
СУ БУЕ—прибрежье (Су буенда балалар кояшта
кызыналар)
СУ ИЯСЕ- водяной (Мифологиядэ су иясе дэ
бар)
СУ КЕР-ЕРГЭ (КОЕНЫРГА)—купаться (Жэй
кене без Ыкта су коеиабыз)
СУ КЫЗЫ -русалка (Экиятлэрдэ су кызлары
да бар)
СУ СИ БУ полив (Яшелчэлэргэ су сибу авыр
тугел)
СУ СЫЕРЫ—бегемот (Зоопаркта су сыеры
курдек)
СУАЛЧАН [сулчалчан]—червь (Янгыр суалчаны
яцгырдан сон чыга)
СУГАН [сугая]—лук; луковый (Салатка яшел
суган да сал)
СУ(К->Г)-АРГА [сугарга] -ударять; бить: отби-
вать; набивать; стукать; чеканить; ставить; из-
готавливать (а) Малай узеннэн кечкенэ балага
сукты; э) Ул кулы белэн естэлгэ сукты; б) До-
кументна пичэт сугып бирегез эле)
СУГЫП ЖИБЭР-ЕРГЭ -ударить (Бер кеше
икенчесенэ сугып >кибэрде)
СУГЫШ [сугыш]—война; сражение; драка
[Сугыш беркемгэ дэ кирэкми]
СУГЫШ ЧУКМАРЫ — драчун, забияка, вояка
(Безиец ейдэ бер малай яши. Ул Ьэрвакыт су-
гыша. Сугыш чукмары!)
СУГЫШЧЫ [сугышчы]—воин, боец
(Сугышчыларга орден Ьэм медальлэр бирелде)
СУЗ-АРГА [сузарга]—тянуть; протягивать; за-
тягивать; оттягивать (Ьаман бу эшне сузасыз)
СУЗЫК [сузык,]—гласный (Сузык авазлар татар
телен дэ туты за у)
СУКМАК [суцмац]—тропинка (Сукмактан бер
кыз кнлэ)
СУКЫР [сукыр]—слепой; темный; невественый
(Сукыр булса да купне курэ ул)
СУКЫР КЫЧЫТКАН—глухая крапива (Сукыр
кычыткан абзар буенда усэ)
СУКЫР ТЫЧКАН—крот (Сукыр тычканнын
оясы жд4р астында була)
СУКЫР ЧЕБЕН -мошка, мошкара (Урманда
сукыр чебен бик куп быел)
СУКЫР ЭЧЭК—слепая кишка (Бабайныц су-
кыр эчэге тишелгэн)
СУКЫРА(Й->Е)-РГА [суцырайырга]—слепнуть
(Эби кинэт сукырайды)
СУЛ [сул]—левый (Сул кулым оеды)
СУЛАГАЙ [сулагай]—левша (Сулагай спортчы-
лар да була)
СУЛА-РГА [суларга]—дышать (Саф Кава сулап
керим эле)
СУЛДА [сулда]—налево (Сулда—зур йорт)
СУЛДАН [сулдан]—слева (Сулдан зур колонна
килэ)
СУМ I [сум]—рубль (0ч йез сум акча бнреп тор
эле)
СУМ II [сум]—мякоть (Сум итеннэн пэрэмэч
пешерэбез)
СУМАЛА [сумала]—смола (Безнец янда сумала
кайнату цехын ачтылар)
СУМКА [сумка]—сумка (Сумка тутырып алма
алдым эле, пирог пешерэм)
СУММА [сумма]—сумма (Бу сумма артык зур)
СУМСА [сумса]—пирожки (Сумса тэмле иде)
СУРЭТ [сурэт]—изображение; образ; в виде
(Аныц сурэте Каман хэтердэ)
СУРЭТЛЭ-РГЭ [сурэтлэргэ]—изображать
(Язучы тормышны дерес сурэтли)
СУСА-РГА [сусарга]—хотеть пить; жаждать
(Буген бик сусадым)
СУЫК [сулчык]—холод, мороз; холодный, мо-
розный (а) Иртэгэ суык булачак; э) Урамда
суык)
СУЫН-ЫРГА [сулчынырга]—остыть (Компот
суынган)
СУЫТКЫЧ [сухчыткыч]—холодильник
(Суыткычны буген юдыцмы?)
СУ(Й->Я)-РГА [суйарга]—резать (Кезен алар
биш сарык суйдылар)
СУГЕН-ЕРГЭ [сугёнёргэ]—ругаться; скверно-
словить (Сугену— начар гадэт)
СУ(К->Г)-ЭРГЭ [сугэргэ]—ругать (Намай сугеп
торма эле)
СУЗ [суз]—слово; разговор; мнение; суждение;
совет; молва; клятва (а) Эйткэн суз—аткаг ук;
э) Суз бирсэц—утэ)
СУЗ АЛ-ЫРГА—брать слово (Жыелышта Гали-
ев Фэрит суз алды)
СУЗ БАЙЛЫГЫ—лексическое богатство, лек-
сикон (Бу кешенец суз байлыгы бик зур)
СУЗ БАШЛА-РГА—завести разговор (Директор
хезмэт дисциплинасы турында суз башлады)
СУЗ БАШЫ—предисловие (Китапларда автор-
нын суз башы була)
СУЗ БИР-ЕРГЭ—дать слово (ЭДыелышта 4 ке-
шегэ суз бирделэр)
СУЗ УЙНАТУ —игра слов (Ул Ьэрвакыт суз уй-
натырга ярата)
СУЗ ЯСАЛЫШЫ—словообразование
(Грамматиканыц бер булеге—суз ясалышы)
СУЗГЭ-СУЗ [сузгэ/суз]—дословно (Ул шигырьне
сузгэ-суз сейлэп бирде)
СУЗДЭ [суздэ]—на словах (Суздэ барысы да
эшлэнгэн)
СУЗЛЕК [сузлек]—словарь («Русча-татарча
сузлек» чыккан)
СУЗЧЭН [суччэн]—разговорчивый (Теге апа бик
сузчэн иде)
СУЛПЭН [сулпэн]—вялый, медлительный; вя-
ло; медлительно (Эш сулпэн бара)
СУН-ЭРГЭ [сунэргэ]—потухать (Учакта ут
сунде)
СУРУ [суру]—наперник; оболочка (Мендэрнец
суруе тузган)
СУТ-ЭРГЭ [сутэргэ]—распарывать; разбирать
(Пальтоныц эчен сутеп алырга кирэк)
СЫБЫЗГЫ [сйбызгы]—свисток (Сыбызгы та-
вышы яцгырады)
СЫ(К->Г)-АРГА I [сыгарга]—выжимать
(Керлэрне сыгасы бар)
СЫ(К—>Г)-АРГА И [сыгарга]—наклонять; гнуть
(Бу тирэкне сыгыйк эле)
СЫЕК [сыныц]—жидкий; водянистый; гибкий,
упругий (Чэй сыек булган)
СЫЕР [сййыр]—корова; коровий; говяжий
(Сыерыбыздан бик увдык)
СЫЕР АБЗАРЫ—коровник (Хатын-кызлар сы-
ер абзары чистарталар)
СЫЕР ИТЕ—говядина (Сыер ите базарда 70
сум)
СЫЕР САВУЧЫ—доярка, дояр (Галиянец энисе
сыер савучы булып эшли)
СЫЕРЧЫК [сйййрчыц]—скворец (Сыерчык
килергэ куп калмады)
СЫЗ-АРГА I [сызарга]—чертить, линовать
(Буген сызым сызасы бар)
СЫЗ-АРГА II [сызарга]—уменьшаться (Май та-
бада сызып бетте)
СЫЗГАН-ЫРГА [сызганырга]—засучивать ру-
кава (Я^ин,ен,не сызганып куй)
СЫЗГЫР-ЫРГА [сызгырырга]—свистеть (Кем
сызгыра?)
СЫЗЛАВЫК [сызлаиъщ]—чирей, болячка, фу-
рункул (Кулыма сызлавык чыкты)
СЫЗЛАН-ЫРГА [сызланырга]—ныть (Куцелем
сызлана)
СЫЗЫК I [сызык]—линия; черта; тире; склад-
ка (а) Туры сызык белэн аерып куй; э) Ия белэн
хэбэр арасына, икесе дэ исем белэн белдерелсэ,
сызык куела)
СЫЗЫК II [сызык,]—шкварки (Бэрэцгене сы-
зык белэн ашарга яратам)
СЫЗЫКЧА [сызыкча]—дефис (Парлы сузлэр
сызыкча белэн язылалар: хатын кыз, ир-ат,
бала-чага, абыйлы-сецелле, тирэ-юнь)
СЫЗЫМ [сызым]—чертеж (Сызым ечен бишле
куйдылар)
СЫЙ [сый]—угощение; пир (Табында сый бик
мул иде)
СЫЙЛА-РГА [сыйлар га]—угощать
(Кунакларны сыйлау жицел зш тугел)
СЫЙНЫФ [сыйныф]—класс (Малай икенче
сыйныфта укый)
СЫЙНФЫЙ [сыйнфый]—классовый (Сыйнфый
каршылыклар кискен була)
СЫЙРАК [сыйрак]—голень, бёрпе (Анын, сый-
рагы озын)
СЫЙФАТ I [сыйфат]—качество; качественный
(Сыйфат ечен керэш булырга тиеш)
СЫЙФАТ II [сыйфат]—имя прилагательное
(Сыйфат—дэрэжэ белэн торлэнэ)
СЫЙФАТ ФИГЫЛЬ—причастие (Сыйфат фи-
гыльдэ сыйфат Иэм фигылъ билгелэре була)
СЫЙФАТЛЫ [сййфатлы]—качественный
(Сыйфатлы азык-телек житештерергэ кирак)
СЫЙ-Х9РМЭТ [сый/хермэт]—угощение (Сый-
хермэт мул булды)
СЫКЫ [сйцы]—изморозь (Агачларга сыкы
кунган)
СЫЛА-РГА [сыларга]- мазать; натирать, мас-
сажировать (Аягымны корт агуы белэн сыла-
дым)
СЫЛУ [сылу]—красивый; стройный (Сылу
кызны кем ошатмый!)
СЫМАН, СЫМАК [сыман, сымац]—подобно;
будто (Аныц сыман кеше юктыр)
СЫН [сын]—фигура; стан; изваяние; идол
(Музейларда Венера сынняры куп)
СЫНАЛГАН [сйналган]—испытанный (Безнец
дуслык сыналган)
СЫНА-РГА I [сйнарга]—испытывать (Мин аны
бер генэ сынамадым)
СЫН-АРГА II [сынарга]—ломаться; перело-
маться; ломиться (Теге агач сынган)
СЫНАУ [сйнамг]—испытание; экзамен; опыт;
наблюдение (Без зур сынау алдында торабыз)
СЫНДЫР-ЫРГА [сындырырга]—ломать: раз-
ламывать (Сындырма эле син аны!)
СЫНЛЫ СЭНГАТЬ—изобразительное искусство
(Кичэ без сынлы сэнгать музеена бардык)
СЫНЫК [сынык]—кусок, сломанный, обломок
(Ипи сыныгы да ач чагында бик тэмле була)
СЫЦАР [сйнар]—один из двух;
один-единственный (Сынар биялэеи кая?)
СЫР I [сыр]—сыр (Сыр сеттэн ясала)
СЫР II [сыр]—нарезка; резьба (Игэунен сыры
беткэн)
СЫРА [сыра]—пиво (Сыраны арпадаи ясыйлар)
СЫРХАУ [сырхаи’]—больной; болезнь (а) Син
сырхаумыни? э) Сырхау кешене хастаханэгэ
алып кнлделэр)
СЫРХАУХАНЭ [сйрхачгхэнэ]—поликлиника
(Эни сырхауханэдэ эшли)
т
ТА, ТЭ [та, тэ]—частица усиления (Кош та оч-
мый)
ТАБА [та'ба]—сковорода (Эни табада бэрэцге
кыздыра)
ТАБА(Н) [та'ба(н)]—к (Кешелэр урманга таба
юнэлделэр)
ТАБАК I [та'бац]—чаша (Табактан бушат эле)
ТАБАК II [та'бац]—лист (Тубэ ябарга 50 табак
калай кирэк)
ТАБАН I [та'бан]—стопа; полоз; подошва (Аяк
табаннары ут яна)
ТАБАН II [та'бан]—карась (Безнец кулдэ табан
балы гы бар)
ТА(П->Б)-АРГА [та барга]—находить; обнару-
живать; добывать; доставать; рожать (а) Аныц
адресын табарга кирэк; э) Ул мица теге китап-
ны табып бирде; б) Аиыц апасы бер малай тап-
ты)
ТАБИБ [табиб]—врач (Шифаханэдэ табиблар
жыелышы булды)
ТАБИГАТЬ [табигэт]—природа (Табигать тып-
тыи)
ТАБИГЫЙ [табигый]—естественный; естест-
венно (Табигый матурлыкка ни житэ!)
ТАБЛИЦА//ЭКЭДВЭЛ [жэд^эл]—расписание;
таблица (а) Тапкырлау таблицясын (ждцвэлен)
ятла; э) Очкыч ж,адвэлен (расписаниесен) кара-
дыцмы?)
ТАБУТ [та°бут]—гроб (Табут янына туганнары
ж,ыелган)
ТАБЫН [та°бын]—накрытый стол; праздничный
стол; застолье (Рахим итегез. табын янына уты-
рышыгыз)
ТАБЫШ [та°быш]—находка; прибыль (Бу та-
быш гаять эЬэмиятле)
ТАБЫШМАК [та°бышмац]—загадка
(Табышмакны таба алмадыц)
ТАВЫК [та°\уыц]—курица; куриный (Тавыкныц
йомыркасы эре)
ТАВЫК ИТЕ—куриное мясо (Энием тавык
итеннэн аш пешерде)
ТАВЫК КЕТЭГЕ -курятник (Тавык кетэгендэ
11 тавык бар)
ТАВЬПП [таЧуыш]—голос; звук; шум-гам (0й
алдында тавыш ишетелде)
ТАВЬПП БИР-ЕРГЭ—голосовать (Без быел Пре-
зидент Шаймиев очей тавыш бирдек)
ТАВЫШКА КУ(Й->Я)-РГА—поставить на голо-
сование (Я^ыелышныц рейсе 3 кандидатураны
тавышка куйды)
ТАГАН [таган]—качели (Балалар таганда аты
налар)
ТА(К->Г)-АРГА [татарга]—прицеплять; привя-
зывать; надевать (Сабантуйда атка селгелэр
такканнар)
ТАГЫ, ТАГЫН [таты, татын]—еще; опять; к
тому же; как бы (а) Тагын сейлэ эле; э) Бара ди
тагын!)
ТАЗ [та'з]—таз(ик) (Тазга су сал эле)
ТАЗА [та'за]—здоровый; крепкий; чистый (Ул
таза кешеие мин белам)
ТАЗАРТ-ЫРГА [та’зартырга]—вычищать; оздо-
ровлять (Абзарны тазартырга кирэк)
ТАЙ [та'й]—жеребенок (Безнец атныц тае бар)
ТАЙ ИТЕ—жеребятина (Безгэ авылдан тай ите
алып килгэннэр)
ТАЙГАК [та'йгак]—скользкий; скользко (Сак
бул, урамда тайгак)
ТАКМАК [та’цмац]—частушки (Клубта такмак
эйтешэлэр)
ТАКСИ [такси]—такси (Такси чакыр эле)
ТАКЫР [та'цыр]—ровный; голый; пустой (Юл
бик такыр)
ТАКЫЯ [та'цыйа]—венок; женский головной
убор (Чэчэклэрдэн такыя урэ белэсецме?)
ТАЛ [та'л]—ива, верба (Су буенда 3 тал усэ)
ТАЛАНТЛЫ [та'лантлы]—талантливый
(Талантлы рэссамныц картиналары куп)
ТАЛА-РГА [та'ларга]—грабить; отнять; кусать
(Су буенда черки талый)
ТАЛЭП [талэп]—требование (Студентларныц
талэбе утэлде)
ТАЛЭПЧЭН [талэпчэн]—требовательный
(Талэпчэн укытучыны тыцламый мемкин тугел)
ТАЛ-ЫРГА [та'лырга]—уставать (Кулым тиз
тала)
ТАЛЬЯН (ГАРМУН) [тал’йан]—тальянка
(Тальян моцы куцеллэрне моцландыра)
ТАМАК [та’мац]—горло; еда; аппетит; едок;
устье (а) Тамагым авырта; э) Безнец авыл елга
тамагында урнашкан)
ТАМАК БАКАСЫ—ангина (Улыма тамак бека-
сы булды)
ТАМАК КЫР-ЫРГА—покашливать
(Сейлэгэндэ, ул тамак кырып куйды)
ТАМАК ЯЛКЫНСЫНУ [та’мац йалцынсыну]—
ларингит (Малай тамак ялкынсыну белэн авыр-
ган икэн)
ТАМ-АРГА [та-марга]—капать (Тубэдэн тамчы-
лар тама)
ТАМАША [та'маша]—зрелище; удивительно
(Тамаша барыбызга да ошады)
ТАМАШАЧЫ [та'машачы]—зритель
(Тамашачылар Ьаман кул чаптылар)
ТАМГА [та'мга]—отметина (Бозауга тамга сал-
дык)
ТАМЧЫ [та’мчы]—капля; капель (Э.Еникинец
«Тенге тамчылар» хикэясен укыгыз эле)
ТАМЧЫ ТАМ-АРГА—капать (0й тубэсеннэн
тамчылар тама)
ТАМЫЗ-ЫРГА [та-мызырга]—капать (Бу дару-
ны ун тамчы тамызып эчэргэ кирэк)
ТАМЫР [та-мыр]—корень, корневой; сосуд кро-
веносный; род (Кан тамырлары буртеп чыккан)
ТАМЫР АЛ-ЫРГА—извлекать корень
(Математикада «тамыр алу» дигэн термин бар)
ТАНА [та'на]—телка (Танабызнын исеме—Ак
баш)
ТАНСЫК [та'нсык] -желанный (Ул тансык.
кеткэн бала булып туган)
ТАНТАНА [та-нтана]—торжество (Тантанада
куп кунаклар катнашты)
ТАНЫКЛЫК [та-ныклык]—свидетельство (Туу
турында таныклыгыгызны курсэтегез эле)
ТАНЫЛГАН [та'нылган]—известный (Танылган
язучы чыгыш «сады)
ТАНЫ-РГА [та'нырга]—узнавать (Мин ул
абыйны таныйм)
ТАНЫТП [та*ныш]—знакомый (Бер танышыбыз
чнт илгэ сэяхэткэ китте)
ТАНЫШ-БЕЛЕШ [та'ныш/бёлёш]—знакомый
(Таныш-белешлэр куп килде)
ТАНЫШУ [та’нышу]—енакомство (Беренче та-
нышу Каман хэтердэ)
ТАЦ [та"ц]—заря; рассвет (Тан алдыннан сал-
кынча була)
ТАЧ АЛДЫННАН—под утро (Тац алдыннан
яцгыр явып утте)
ТАЧ АТКАНДА—на рассвете (Тац атканда без
юлга чыктык)
ТАЧ ЙОЛДЫЗЫ—утренняя звезда, Венера
(Тац йолдызы бик якты була)
ТАЧ (КАЛЫРГА) [та-ц (ца’лырга)]—поражаться
(Аныц матурлыгы безне тац калдырды)
ТАП [та‘п]—пятно (Намусыца тап тешермэ)
ТАПА-РГА [ташарга]—рубить; отбивать (Итне
тапаганда, суган салалар)
ТАПКЫР I [та'пцыр]—находчивый, остроум-
ный (Экиятлэрдэ очраган Шомбай бик тапкыр)
ТАПКЫР II [та'пцыр]—раз (Салих еч тапкыр
ж,ицде)
ТАПКЫРЛА-РГА [та'пцырларга]—умножать
(Икене ечкэ тапкырласац, алты була)
ТАПТА-РГА [та'птарга]—топтать; давить; уп-
лотнять (Я^ирне ныклабрак таптагыз)
ТАП1ПЫРУ [та'пшыру]—передача (Тапшыру
кичке сигездэ башлана)
ТАПШЫР-ЫРГА [та’пшырырга]—передавать;
сдавать; вручать; поручать (Сэламемне тапшы-
рырсыц, яме!)
ТАР [та'р]—узкий; узко; мало (Рнгада иске
урамнар бик тар)
ТАРАК [та'рац]—расческа; гребень
(Тарагыцныц теше бик эре икэн)
ТАРАКАН [та'рацан] —таракан (Тараканнарны
агуларга кирэк)
ТАРАЛ-ЫРГА [та'ралырга]—расходиться; рас-
сыпаться; рассеиваться; распространяться (а)
229
Жыелыштагы халык таралды; э) Аныц чаче та-
ралып тора; б) Куктэге болытлар таралдылар;
в) Бу хабар тиз таралды)
ТАРА-РГА [та’рарра]—расчесывать (Чэчецне
матур итеп тара)
ТАРАТ-ЫРГА [та’ратырга]—раскидать; рассе-
ять; распускать; раздавать; распространять (а)
Печэнне таратып кнптердек; а) Мин чэчемне
тараттым: 6) Алар терле хэбэрлэр таратканнар:
в) Бу уцай таж,рибэ киц таратылды)
ТАРАФЫННАН [та’рафыннан]— кем-то (Алар
тарафыннан зур эшлэр эшлэнде)
ТАРИХ [та рих]—история (Тарих—гыйбрэтле)
ТАРИХИ [та'рихи]—исторический (Тарихи ва-
кыйгалар куп булгаи бу авылда)
ТАРИХЧЫ [та рихчы]—историк (Тарихчылар
объектив булырга тиеш)
ТАРКАУ [тар’кахч]—рассеянный; разбросанный;
неорганизованный (Бу группа бик таркау)
ТАРМАК [та'рмац]—отрасль; приток; ветвь;
рукав (Тел фэненен тармаклары гаять куп
терле)
ТАРТМА [та'ртма]—коробка; ящик (Ике тартма
шырпы ал)
ТАРТЫК [тартык]—согласный (Татар телендэ
28 тартык бар)
ТАРТЫМ КУШЫМЧАСЫ—аффикс притяжа-
тельное™ (ы/-е. -сы/-се — тартым кушымчала-
ры)
ТАРТ-ЫРГА [та’ртырга]—тянуть; тащить; под-
тягивать; притягивать; вовлекать; курить (а)
Мин бауны уземэ тартам, ул—узенэ; э) Кыз
шундый матур: узенэ тартып тора; б) Бу кешене
жинаятьчелэр уз якларына тарталар)
ТАРЫ [тайры]—просо (Быел тары бик уцды)
ТАРЫ ЯРМ АСЫ—пшено (Эбием тары ярма-
сыннан ботка пешерэ)
ТАСВИРЛА-РГА [тас^ирл ар га]—изображать
(Э.Еники гап-гади кешелэрне тасвирлый)
ТАСМА [та°сма]—лента (Кызчыкньщ чэчен тас-
ма белэн ургэннэр)
ТАСТЫМАЛ [тастымал]—салфетка; полотенце
(Кунакларга тастымал бирделэр)
ТАТАР [та°тар]—татарин; татарский (Татар те-
ле—бик борынгы Кэм бик бай тел)
ТАТАР КЫЗЫ—татарка (Ф.Эмирханнын,
«Татар кызы» исемле эсэре бар)
ТАТ АРЧА [та°тарча]—по-татарски (Татарча
белэсецме?)
ТАТЛЫ [та°тлы]—сладкий; приятный (Мин
татлы хыялларга чумып утырам)
ТАТУ [та’ту]—дружный; дружно; мирный;
мирно (Алар бик тату яшэделэр)
ТАУ [та*™]—гора («Менэргэ иде Урал таулары-
на...» дигэн ж,ырны ИлЬам Шакиров бик матур
башкара)
ТАУЛЫ [та°^лы]—горный (Безнец авыл таулы
жирдэ урнашкан)
ТАУШАЛГАН [таушалган]—мятый; измятый,
истасканный; старый (Китап таушалган)
ТАШ [та°ш]—камень; каменный (Елга аша таш
купер салынган)
ТАШБАКА [та°шбака]—черепаха (Ташбака
чулдэ яши)
ТАШКТМЕР [тачпкумер]—уголь (Шахтада
ташкумер чыгаралар)
ТАШЛАНДЫК [та'шландыц]—заброшенный
(Ул бакча ташландык халда)
ТАШЧЫ [та-шчы]—каменщик (Гарэфи—ташчы)
ТАШЫ-РГА [та'шырга]—переливаться: убегать
(Сет ташый бит, курмисецмени?)
ТАШ ЮЛ—шоссе; мощеная дорога (Безнец
авылга хэтле таш юл салынган)
ТАЯК [та-йац]—палка: трость; посох (Эбинец
кулында таяк)
ТАЯНЫЧ [та-йаныч]—опора; защита (Син—
мннем таянычым идеи)
ТА(Й—>Я)-РГА [та йарга]—поскользнуться; вы-
вихнуться; удрать (Аягым таеп китте)
ТЭ, ТА [та, та]—частица, союз (Килгач та кереп
чык, яме!)
ТЭБЭ [тэбэ]—яичница (Ж^ицги тиз гена тэбэ
пешереп бирде)
ТЭБЭНЭК [тэбэнэк]—низкий; невысокий
(Узенец буе тебэнэк кене)
ТЭБИКМЭК [табикмэк]-лепешка (Каз емэсе
вакытында табикмэк пешерэлэр)
ТЭБРИКЛЭ-РГЭ [тэбриклэргэ]—поздравлять
(Этине зур бэйрэме белэн тэбриклэделэр)
ТЭВЭ КОШЫ [тэтуэкошо]— страус (Тэвэ кошы
очмый)
ТЭВЭККЭЛ [тэчгэккэл]—решительный
(Тэвэккэл таш яра)
ТЭГАЕН [тэгэйен]—точно; наверняка (Ул
тэгаен оныткан)
ТЭГЭРМЭЧ [тэгэрмэч]—колесо; круг (Арба
тэгэрмэч лэре шыгырдый, майларга кирэк)
ТЭГЭРЭ-РГЭ (тэгэрэргэ)—катиться (Туп тэгэрэп
китте)
ТЭГЪЛИМАТ [тэглимат]—учение (Безнец
буынга Ленин тэгълиматын гына ейрэттелэр)
ТЭЯ^РИБЭ [тэжрибэ]—опыт (Бу тэяцэибэдэн
файдаланырга мемкин)
ТЭЖ.РИБЭЛЕ [тэжрибэле]—опытный (Кадрия
апа—тэжрибэле укытучы)
ТЭКЭ [тэкэ]—самец (баран, козел) (Безнец
тэкэнец мегезлэре озын)
ТЭКЭББЕР [тэкэббер]—высокомерный; надмен-
ный (Тэкэббер кешедэн рэхмэт кетмэ)
ТЭКИ [тэкн]—все-таки (Тэки шуны кура алма-
дым бит)
ТЭКЪДИМ [тэодим]—предложение (Егет кызга
тэкъдим ясады)
ТЭКЪДИМ ИТ-ЭРГЭ—предлагать; представлять
(а) Без кунакка театрга барырга тэкъдим иттек;
э) Безгэ яца хуждны тэкъдим иттелэр)
ТЭЛГЭШ [тэлгэш]—гроздь (Милэшнец
тэлгэшлэре эле Иаман асылынып тора)
ТЭЛИНКЭ [тэлицкэ]—тарелка; пластинка; диск
(Тэлинкэлэрне остэлгэ тезеп куй)
ТЭМ [тэм]—вкус; удовольствие (Алмадан бал
тэмнэре килэ)
ТЭМАМ [тэмам]—совершенно; конец (Ул тэмам
арыган)
ТЭМАМ БУЛ-ЫРГА—кончаться; оканчиваться
(ЭКыелыш кичке сэгать 9 да гына тэмам булды)
ТЭМАМ ИТ-ЭРГЭ—кончать, кончить (Язучы
яца эсэрен 1993 елда тэмам итте)
ТЭМАМЛА-РГА [тэмамларга]—заканчивать;
оканчивать (Мин мэктэпне 1990 елда
тэмамладым)
ТЭМЛЕ [тэмле]—вкусный (Аш бик тэмле бул-
ган, рэхмэт, эни)
ТЭМСЕЗ [тэмсез]—невкусный (Аш аца тэмсез
тоелды)
ТЭМУГ [тэмуг]—ад (Тэмуг ожмахка каршы
куела)
ТЭМЭКЕ [тэмэке] —табак; папироса (Тэмэке—
сэламэтлеккэ зарарлы)
ТЭМЭКЕ ТАРТ-ЫРГА—курить (Мин тэмэке
тартмыйм)
ТЭН [тэн]—тело; плоть; телесный (Тэн ярасы
китэр, суз ярасы китмэс)
ТЭНКЫЙТЬ [тэнцыйт]—критика (Тэнкыйть
эдэбиятка ярдэм итэргэ тиеш)
ТЭНКЫЙТЬ ИТ-ЭРГЭ—критиковать (Сэясэттэ
бер як икенче якны Ьэрвакыт тэнкыйть итэ)
ТЭНЭФЕС [тэнэфес]—перерыв (Тэнэфестэ буфет
эшли)
ТЭЦКЭ [тэцкэ]—чешуя; монета; рубль
(Балыкныц тэцкэлэре эре)
ТЭЦРЕ [тэцре]—бог; всевышний (Тэцрем!
Ярдэм ит мица!)
ТЭПИ [тэпн]—ножка; лапка (Чебиебез тэпиен
авырттырган)
ТЭПКЕ [тэпке]—мотыга (Тэпкене уткснлэп куй
эле)
ТЭПЭН [тэпэн]—кадка (Агач тэпэндэ тозланган
гембэ тэмле була)
ТЭРБИЯ [тэрбийэ]—восп гтание; воспитатель-
ный (Энием гомер буе тэрбия эше белэн
шегыльлэнгэн)
ТЭРБИЯЛЕ [тэрбийэле]—здесь: культурный
(Тэрбияле кешене эллэ каян курэсец)
ТЭРБИЯЛЭ-РГЭ [тэрбийэлэргэ]—воспитывать
(Энием жиде бала тэрбиялэп устергэн)
ТЭРБИЯЧЕ [тэрбийэче]—воспитатель; педагог
(а) Балалар бакчасына тэрбияче кирэк; э)
Тэрбиячелэр кицэшэ)
ТЭРЕ [таре]—крест; икона (Эбинен муенында—
таре)
ТЭРТИП [тэртип]—порядок, порядковый; сис-
тема; распорядок (а) Тэртипне бозучылар
ждвапка тартылдылар; а) Тэртип саннары; бе-
ренче, икенче, еченче, ...)
ТЭРТИПЛЕ [тэртипле]—воспитанный; систем-
ный (Илнур—тэртипле бала)
ТЭРТИПСЕЗ [тэртипсез]—невоспитанный; бес-
порядочный (Тэртипсез малай гел тэртип боза)
ТЭРТЭ [тэртэ]—оглобли (Тэртэлэрне кутэр эле)
ТЭРЭЗЭ [тэрэзэ]—окно; оконный (Тэрэзэлэр
ачык)
ТЭРЭЗЭЧЕК [тэрэзэчек]—форточка
(Тэрэзэчектэн жил ерэ)
ТЭРЭТ [тэрэт]—испражнения, кал (Баланыч
тэрэте сыек, авырмый микэн?)
ТЭРЗЦЕМЭ [тэржёмэ]—перевод: переводный
(Тэржемэ уцышлы чыккан)
ТЭР5ЦЕМЭЧЕ [тэржёмэче]—переводчик
(Тэржсмэчелэр утырышы булачак)
ТЭУБЭ [тэибэ]—раскаяние; каюсь (Яцадан
аныц белэн эшлэмэскэ тэубэ иттем)
ТЭУГЕ [тэшге]—первый (Тэуге мэхэббэт оны-
тылмый)
ТЭУЛЕК [тэжлек]—сутки (Тэулектэ егерме дурт
сэгать)
ТЭЭМИН ИТ-ЭРГЭ—обеспечивать; снабжать
(Татарстанда халыкны торак белэн тээмин иту
программасы бар)
ТЭЭСИР [тээсир]—впечатление (Эсэр турында
тээсирлэр эйбэт)
ТЭЭСИР ИТ-ЭРГЭ—оказать влияние (Г Тукай
нждтына рус шагыйрьлэре дэ тээсир нткэннэр)
ТЕАТР [т'эйатр]—театр (Татар театрынын яца
бинасы Кабан буенда урнашкан)
ТЕГЕ [теге]—тот; та (Теге кешене белэсецме?)
ТЕГЕЛЭЙ [тёгёлэй]—этак (Мин болай дим, син
тегелэй дисен)
ТЕГЕНДЭ [тёгёндэ]—там (Тегендэ эш герли)
ТЕГЕРМЭН [тёгёрмэи]—мельница (Безнен
авылда жил тегермэне бар иде)
ТЕГЕСЕ [тёгёсе]—тот из них (Тегесе качарга
итэ)
ТЕ(К->Г)-ЭРГЭ [тёгэргэ]—шить (Фэридэ кулмэк
тегэргэ оста)
ТЕГУЧЕ [тёгуче]—портной; портниха (Тегуче
иртэгэ килергэ кушты)
ТЕЗ [тез]—колено (Егылган идем, тезем
бегелми башлады)
ТЕЗ-ЭРГЭ [тёзэрга]—выстраивать; нанизывать
(Шахмат фигураларын тезеп куй)
ТЕЗДЭН [тездэн]—по колено (Урамда тездэн
пычрак)
ТЕЗЕЛ-ЕРГЭ [тёзёлёргэ]—выстраиваться в ряд
(Казлар су буеннан тезелеп кайталар)
ТЕЗЛЭН-ЕРГЭ [тёзлэнёргэ]—преклонить коле-
ни, встать на колени (Апа идэнне тезлэнеп юа)
ТЕКТЕР-ЕРГЭ [тёктёрёргэ]—шить (Быел
Гелсинэ ике кулмэк тектерде)
ТЕКЭ [тёкэ]—крутой; круто; отвесный (Текэ
тауга менуе кыен)
ТЕЛ [тел]—язык; языковой; язычок; стрелка;
клавиша (а) Кайбер авазлар тел очында ясала;
э) Сэгать теле йереп тора; б) Егет гармун
теллэренэ басты)
ТЕЛ БЕЛГЕЧЕ—языковед (Фэнни конференци-
ягэ тел белгечлэре жыелды)
ТЕЛ БЕЛЕМЕ—языкознание («Тел белеменэ
кереш» курсы филологик факультетларда укы-
тыла)
ТЕЛЭК [тёлэк]—желание; пожелание, мечта
(Сица бер телэгем бар)
ТЕЛЭККЭ ИРЕ1П-ЕРГЭ—достигнуть цели, осу-
ществить мечту (Мин телэгемэ ирештем: сту-
дент булдым)
ТЕЛЭ-РГЭ [тёлэргэ]—желать; захотеть (Иц изге
телэклэр телим)
ТЕЛДЭН [тёлдэн]—устно; устный (Сузегезне
телдэн эйтегез)
ТЕЛЕМ [тёлем]—ломоть (Бер телем икмэккэ
интегеп яшэгэн чаклар бар иде)
ТЕЛЕМЛЭП [тёлёмлэп]—ломтиками (Кавынны
телемлэп кисеп куй)
ТЕЛСЕЗ [тёлсез]—немой (Телсезлэр ечен махсус
элифба бар)
ТЕЛЧЭН [тёлчэн]—разговорчивый (Куршем бик
телчэн апа булып чыкты)
ТЕЛЧЕ [тёлче]—языковед, лингвист (Куренекле
телченец яца китабы денья курде)
ТЕМПЕРАТУРА [температура]—температура
(Температурагыз югары тугел)
ТЕПЛОХОД [теплахот]—теплоход (Быел дус-
тым теплоходта сэяхэт итте)
ТЕРЕ [тёре]—живой; здравствующий; подвиж-
ный (а) Ойгэ кайтканда, балыклар тере иде;
в) Бала бик тере булып усте)
ТЕРЕЛ-ЕРГЭ [тёрёлёргэ]—поправляться (Син
терелерсец!)
ТЕРКЭГЕЧ [тёркэгеч]—союз (Татар телендэ
теркагечлэр куп)
ТЕРКЭ-РГЭ [тёркэргэ]—фиксировать; регистри-
ровать (Бу кэгазьне теркэп куй)
ТЕРЛЕК [тёрлек]—скот, скотина (Терлеклэрне
абзарга керттем)
ТЕРЛЕК АБЗАРЫ -скотный двор (Авылда зур
терлек абзары тезеделэр)
ТЕРЛЕК АЗЫГЫ—корм, фураж (Терлек азыгы
малларга житэрлек булды)
ТЕРЛЕК КАРАУЧЫ—скотник (Безнец
куршедэ терлек караучы абый яши)
ТЕРЛЕКЧЕ [тёрлёкче]—животновод
(Терлекчелэр кицэшмэсе булды)
ТЕРСЭК [тёрсэк]—локоть (Терсэгемне бэрдем,
бик авырта)
ТЕРЭК [тёрэк]—подпора; упор; опора (Балалар
ата-анага терэк булырга тиеш)
ТЕШ [теш]—зуб; зубец (Урт тешем сызлый)
ТЕШ ВРАЧЫ—зубной врач (Беркем дэ теш
врачына барырга яратмый)
ТЕШ ЧЫ(К->Г)-АРГА—прорезываться (о зубах)
(Баланын беренче теше дурт айдан чыкты)
ТЕШЛЭ-РГЭ [тёшлэргэ]—кусать (Малайны
урам эте тешлэгэн)
ТЕШСЕЗ [тёшсез]—беззубый (Эби тешсез авызы
белэн елмаеп куйды)
ТИ(П->Б)-ЭРГЭ [тибэргэ]—пинать; отрицать
(Ул тупка тибеп жибэрде)
ТИГЭНЭК [тигэнэк]—репей (Бакчаны тнгэнэк
баскан)
ТИГЕЗ [тигез]—ровный, гладкий (Юл бик ти-
гез)
ТИЕН I [тийен]—белка (Тиен агачтан агачка
сикерде)
ТИЕН II [тийен]—копейка (Илле тиен бирегез
эле)
ТИЕШ [тийеш]—должен, обязан, приходиться
(Син ацларга тиеш)
ТИЕШЕНЧЭ [тийёшёнчэ]—как следует (Син
ана тиешенчэ эйттецме?)
ТИЕШЛЕ [тийёшле]—должный (Тиешле акча-
ны бирдецме?)
ТИЗ [тиз]—быстрый; быстро; скоро (Очкыч тиз
оча)
ТИЗ ГЕНЭ—мигом (Тнз генэ кнбеткэ керэп чык
эле, Айдар)
ТИЗ УКУ—беглое чтение (Беренче сыйныфта
ук тиз уку мэжбури)
ТИЗДЭН [тнздэн]—скоро (Тнздэн яз знитэр)
ТИЗЛЕК [тнзлек]—скорость (Машина сэгатенэ
йез км тизлек белэн бара)
ТИК I [тнк]—однако; только, лишь (Белэм, тик
эйтергэ ашыкмыйм)
ТИК II [тик]—(так) просто; без движения (Мии
тнк басып торам)
ТИККЭ [тнккэ]—зря; даром; бесполезно (Тиккэ
чабып нерн шунда)
ТИКЛЕ [тикле]—до (Менирэ аны урманга тикле
озата килде)
ТИКШЕРЕРГЭ [тикшерергэ]—проверять; ис-
следовать (Мэсьэлэне Ъэрьяклап тикшерергэ
кирэк)
ТИКШЕРУ [тикшеру]—ревизия; контроль
(Тикшеру акты тэзелде)
ТИКШЕРУЧЕ [тикшеруче]—проверяющий,
следователь; ревизор (Тикшеруче сорау бирде)
ТИЛГЭН [тилгэн]—коршун (Тнлгэн чебине
алып китте)
ТИЛЕ [тиле]—безумный, дурак; глупый (Тиле
кешегэ бар да бодай)
ТИЛЕР-ЕРГЭ [тилёрёргэ]—помешаться; буйст-
вовать (Тилергэн днярсец—шуидый кычкыра)
ТИЛМЕР -ЕРГЭ [тн лмёрёргэ]—исстрадаться;
мучиться (Сине тнлмереп кеттем)
ТИМЕР [тимер]—железо; железный; крепкий
как железо (Тимер юлдан поезд килэ)
ТИМЕРАЯК [тимёрайак]—коньки (Балалар ти-
мераякта шуа)
ТИМЕР-БЕТОН [тимёрбетои]—железобетонный
(Тимер-бетон багана утыртканнар)
ТИМЕРЧЕ [тимёрче]—кузнец; кузнечный
(Авылда тимерче—Ьэрвакыт кирэкле кеше)
ТИМЕРЧЫБЫК [тимёрчыбык]—проволока
(Тнмерчыбыкиы ялгарга кирэк)
ТИМЕР ЮЛ—железная дорога
ТИМРЭТ [тимрэле]—лишай (Тимрэу бнк озак
бетми)
ТИЦ [тиц]—ровный, ровня (Ьэркем узенэ тицне
эзли)
ТИПТЭР [типтэр]—тептяр (Башкортостанда
типтэр сейлэше бар)
ТИР [тир]—пот (Мацгаеннан тир ага)
ТИРАЖ [тираш]—тираж (Китапныц тиражы—
йоз егерме мец)
ТИРЭК [тирэк]—тополь (Су буенда ике зур
тирэк бар)
ТИРЭН [тирэн]—глубокий; глубоко; глубина
(Безнец елга тирэн)
ТИРЭНГЭ [тирэцгэ]—вглубь (Балык кармакны
тирэнгэ алып кереп китте)
ТИРЭНЛЕК [тирэннек]—глубина (Елганыц
тирэнлеге—нке метр)
ТИРЭСЕНДЭ [тирэсёндэ]—вокруг, около (0й
тнрэсендэ сирень усэ)
ТИРЭ-ЯК [тнрэйац]—окрестность (Тнрэ-якта
аидый агач юк)
ТИРГЭ-РГЭ [тиргэргэ]—ругать, бранить (Мине
гел тиргисец)
ТИРЕ [тире]—кожа; кожаный; шкура (Баран
тиресеннэн тун тектердем)
ТИРЕС [тирес]—навоз (Бакчага тирео кертэсе
нде)
ТИРЛЭ-РГЭ [тирлэргэ]—потеть (Эшлэгэндэ
тирлэп эш лим)
ТИР ЛЕ [тирле]—потный (Тирле кулмэгецне
алмаштыр!)
ТИСКЭРЕ [тискэре]—противоположный; упря-
мый; отрицательный (Син На май тискэре)
ТТПП-ЭРГЭ [тишэргэ]—пронзить, прокалывать
(Колагывды тиштерэсецме?)
ТИШЕК [тишек]—дыра, отверстие (Кесам ти-
шек, акчам ташеп китте)
ТИШЕЛ-ЕРГЭ [тншёлёргэ]—продырявиться;
прорастать, всходить (Бодай тишелеп чыкты)
ТИШКЕЧ [тишкеч]—компостер (Юл билетын
тишкеч белэн тишэлэр)
ТИ(Й->Я)-РГЭ [тийэргэ]—задеть; касаться
(Кулым аныц кулына тиеп китте)
ТОЗ [тоз]—соль; соляной (Ашка тоз сал-
дыцмы?)
ТОЗ САВЫТЫ—солонка (Тоз савытында тоз
беткэн)
ТОЗЛАГАН [тбзлаган]—соленый (Тозлагаи
кэбестэ файдалы)
ТОЗЛА-РГА [тбзларга]—солить (Гембэ тозларга
кнрэк)
ТОЗЛЫ [тбзло]—соленый (Тозлы кыярны
кубрэк ал)
ТОЗСЫЗ [тбссос]—несоленый (Ашыц тозсызрак
икэи)
ТОЙГЫ [тбйго]—чувство (Бу тойгыны жицэр
хэл юн)
ТОК [ток]—ток (Тегермэи ток белэн эшли)
ТОКМАЧ [тбцмач]—лапша (Токмачлы аш пе-
шердем)
ТОЛ [тол]—вдовец, вдова (Ул кырык ике яшьтэ
тол калды)
ТОЛЫМ [толом]—коса (Толымиары—тезенэ
кадэр)
ТОЛЫП [тблоп]—тулуп (Чанада толып кигэн
кеше утыра)
ТОМА [тома]—с рождения (Ул тома сукыр)
ТОМАН [томан]—туман (Иртэ белэн томан иде)
ТОМАНЛЫ [тбманлы]—туманный (Томанлы
кенне автобуслар йерми)
ТОМАУ [томам?]—насморк (Мица томау теште)
ТОНЧЫ(К—>Г)-ЫРГА [тбнчбгырга]—
поперхнуться (Ашаганда сейлэшмэ — тончык-
тыра)
ТОНЫК [тонок]—блеклый; тусклый (Коридорда
тонык кына лампочка яна)
ТОН-ЫРГА [тбнбрга]—отстаиваться; глохнуть
от шума (Су тонмаган)
ТОРА-БАРА [тбра/ба'ра]—постепенно (Тора-
бара без кунектек)
ТОРАК [тбрац]—жилье, жнлнще; жнлой (Торак
фонды усэ)
ТОРАК ЙОРТ—жилой дом (Бу урамда 10 яца
торак йорт бар)
ТОРБА [торба]—труба (Торбадан тетей чыга)
ТОРГЫЗ-ЫРГА [тбргызырга]—поднять; восста-
навливать (Буген улымны чаи торгыздым; йок-
лый да йоклый)
ТОРГЫНЛЫК [тбргбнныц]—застой (Бу — тор-
гынлык еллары нэтижэсе)
ТОРНА [тбрма]—редька (Торманы сет осте
белэн дэ ашыйлар)
ТОРМЫШ [тбрмош]—жизнь; жизненный; бы-
тие, существование; быт (Тормыш жицел тугел)
ТОРМЫШ ИТ-ЭРГЭ—жить (Эти белэн эин
авылда тормыш итэлэр)
ТОРМЫШ ЮЛЫ—жизненный путь (Бу язучы-
нын тормыш юлы бик катлаулы булды)
ТОРМЫШТА [тбрмбшта]—замужем (Кызым
тормышта)
ТОРНА [торна]—журавль (М.МэЬдиев «Торналар
тешкэн жирдэ» эсэрен тугаи ягына багышлый)
ТОРУ [тору]—жительство (Торуыц кайда?)
ТОР-ЫРГА [тбрбрга]—вставать; стоять; быть,
находиться; жить, обитать; состоять (а) Эбн
иртэ тора: а) Мни шэйэрдэ торам; б) Китап ике
булектэи тора)
ТОТ-АРГА [тбтарга]—держать; задерживать;
ловить; хватать; расходовать (а) Буген ун балык
тоттым; а) Милиционер каракны тоткан; б) Ул
акчаны мул тота)
ТОТКА [тбтца]—ручка (Ишек тоткасы жнздэн
эшлэнгэн)
ТОТКЫН [тбткын]—заключенный, узник
(Тоткынны бер булмэгэ китереп яптылар)
ТОТЛЫ(К->Г)-ЫРГА [тотлотырга]—заикаться
(Ул тотлыга башлаган)
ТОТЫН-ЫРГА [тбтбнырга]—держаться; при-
ниматься (а) Утыргычка тотынып барам; э) Ул
Сату эшена тотынды)
ТОЯК [тбйац]—копыта (Атиыц тоягын дага-
лыйлар)
Т0БЭК [тебак]—местность; район (Бу тебэктэ
мишэрлэр ЯШИ)
Т6ГЭЛ [тёгэл]—точный; точно; ровно (Без
тогэл белмибез эле)
Т0ГЭЛЛЕК [тёгэллек]—точность (Хисапчыга
тогэллек бнк кирэк)
теГЭЛЛЭ-РГЭ [тогэллэргэ]—заканчивать (Буяу
эше тегэллэнде)
Т0ЕН [тёйеи]—узел (Теенне чншеп булмый,
ярдэм ит эле)
ТОЕНЧЕК [тёйёнчек]—сверточек (Эбииец ку-
лында бер теенчек)
Т0ЕР [тейер]—комок; бугорок; типун (а) Ка
мырда тоер бар; э) Тел очына теер чыккан)
Т03 [тез]—стройный; прямой; ровный; меткий
(Урманда тез наратлар усэ)
Т03ЭТ-ЕРГЭ (тёзэтёргэ]—исправлять; поправ-
лять (Машинаны тезэтеп бетерделэр)
Т03ЕК [тёзек]—исправный; благоустроенный;
правильный (Авылда йортлар тезек)
Т03ЕЛЕШ [тёзёлеш]—строительство; строи-
тельный: строение (Тезелеш яца гыиа башлав
лы)
Т03Е-РГЭ [тёзёргэ]—строить; организовать; со-
ставлять; заключать (а) Казанда метро тезилэр;
э) Дэреслэр расписаииесен тезергэ кирэк;
б) Ике оешма узара килешу тезеделер)
ТОЗУЧЕ [тёзуче]—строитель; составитель
(Тозучелэр йортны тапшыруга эзерлилэр)
ТОЙГЭН [тёйгэн]—молотый (Тойгэи шомыртка
бал кушалар Нам ул бик тэмле була)
ТОЙМЭ [тёймэ]—кнопка; пуговица; таблетка (а)
Кулмэгемэ тоймэ тагасы бар; э) Теймэгэ баскач,
ут я на)
Т0ЙМЭЛЭ-РГЭ [тёймэлэргэ]—застегивать
(Пальтоцны теймэлэ, урамда адл!)
ТОЙИЭ-РГЭ [тёйиэргэ]—завязывать (узлом) (Бу
кучтэнэчлэрне тейнэп куй эле)
Т0КЕРЕК [тёкёрек]—плевок; слюна (Тегесе
Ьаман текереклэрен чэчэ-чэчэ сейли)
Т0КЕР-ЕРГЭ [тёкёрёргэ]—плевать(ся) (Урамда
токерергэ ярамый)
ТОЛКЕ [тёлке]—лиса; лисий (Телкенец койры-
гы бик матур Кэм йомшак була)
ТОЛКЕ БАЛАСЫ—лисенок (Тау янында телке
баласы кургэннэр) .
ТОН [теи]—ночь; ночной (Тен тыныч узды)
ТОНБОЕК [тёмбойоц]—лилия водяная, кув-
шинка (Ык буенда тенбоеклар усэ)
ТОНГЕ [тёцгэ]—ночной (Тенге поезд сэгать
иртэнге ечтэ килэ)
ТОНЛЭ [тённэ]—ночью (Без тенлэ генэ кайтып
тештек)
ТОНОЗЫН [тёнбзбн]—всю ночь (Дустым белэн
тенозын сойлэшеп утырдык)
теНЬЯК [тёнйац]—север (Теньяктан салкын
ЖИЛ нсэ)
теНЬЯК-КвНБАТЬПП [тёнйац/кёмбатыш]—
северо-запад (Теньяк-кенбатыштан циклон
кнлэ)
теньяк-квнчыгыш [тёнйац/кёнчырйш]—
северо-восток (Теньяк-кончыгыштан—кечле
жил)
ТОП [теп]—дно; глубина; днище; основание;
пень; корень; суть; основной; главный (Агач
теплэреннэн яца усентелэр чыккан)
ТОПСЕЗ [тёпсес]—бездонный (Бу кое тепсез ке-
бек)
Т0ПЧЕК [тёпчек]—пенек; последыш; окурок
(Ул—минем тепчегем бит)
ТОРГОВ [тёргэк]—сверток (Бу тергэкне аца
бир)
ТОРЕК [тёрек]—турок; турецкий (Терек теле
татар теленэ кардэш)
Т0РЕКМЭН [тёрёкмэн]—туркмен; туркменский
(Терекмэнстанныц башкаласы—Ашхабад)
ТОРЕКЧЭ [тёрёкчэ]—по-турецки (Терекчэ
ацлыйсыцмы?)
ТОРЕН-ЕРГО [тёрёнёргэ]—закутываться (Энием
торенеп утыра)
ТОР-ЕРГЭ [тёрёргэ]—завертывать; обертывать;
упаковывать (Бу пальтоны тереп бирегез эле)
Т0РКЕМ [тёркем]—группа (Яшьлэр теркеме
куренде)
ТОРКИ [тёрки]—тюркский; тюрки (Терки
теллэрнец саны утыздан артык)
ТОРЛЕ [терле]—разный (Сезнец турыда терле
сузлэр йерн)
ТОРЛЕЧЭ [тёрлёчэ]—по-разному (Бу турыда
терлечэ сейлнлэр)
ТОРМЭ [тёрмэ]—тюрьма (Ул термэдэн азат
нтелде)
ТОРТ-ЕРГЭ [тёртёргэ]—тыкать; толкать; подде-
вать (Тертеп сейлэшмэ эле!)
ТОС [тес] -цвет; масть; цвет лица; вид (Стенада
терле теслэр уйиый)
Т0СЛЕ I [тёсле]—цветной (Тесле телевизор ал-
дыгызмы?)
Т0СЛЕ II [тесле]—как, словно (Рафис—этисе
тесле ук кара чэчле)
ТОТЕН [тётей]—дым; дымовой (Моржадан
тетей кутэрелэ)
ТОЧЕ [тёче]—пресный; сладкий (Эбием, течегэ
генэ коймак пешер эле)
ТОЧКЕР-ЕРГЭ [тёчкёрёргэ]—чихать (Борыч
нсеннэн мии течкереп жибэрдем)
ТОШ I [теш]—сон (Мица бнк матур тешлэр
керэ)
ТОШ II [теш]—косточка; семя; ядро (Чиклэвек
тешен вакла эле!)
ТОШ III [теш]—место (Ат аунаган тештэ йон
кала)
ТОШ ВАКЫТЫ—полдень; обед (Теш вакытын-
да сезне кетэм)
ТОШ КУРТ—сновидение (Йоклаганда, син теш
курэсецме?)
ТОШ-ЭРГЭ [тёшэргэ]—опускаться; сходить; по-
нижаться; ложиться; выпадать; сниматься; (а)
246
Мин караваттан тештем; э) Самолет тешэ баш
лады: 6) Бу эшне башкару сезнец ескэ тешэ; в)
Улым карточкага тешкэи)
ТОШЕМ КИЛЕШЕ—винительный падеж
(Тешем килеше кушымчасы—иы/-ие)
Т0ШЕНКЕ [тёшёцке]—подавленный; спадаю-
щий (Куцеле бик тешенке аныц)
ТОШЕНЧЭ [тёшёнчэ]—понятие (Бу тешенчэ
ацлашыламы?)
ТОШЕН-ЕРГЭ [тёшёнёргэ]—понять
(Тешендецме?)
Т0ШЕР-ЕРГЭ [тёшёрёргэ]—высаживать; ро-
нять; понижать; опускать (Пэрдэлэрне тешер
эле)
ТОШКЕ АШ—обеденный (Тешке ашка барысы
да жыелды)
Т0(Й->Я)-РГЭ I [тёйэргэ]—грузить (Яшьлэр
кене буе печэн теяделэр)
Т0(Й->Я)-РГЭ II [тёйэргэ]—молоть; колотить
(Борыч теяргэ кирэк иде)
ТРАКТОРЧЫ [тракторчы]—тракторист
(Тракторчы жир серэ)
ТРАНСПОРТ [транспорт]—транспорт (Бу
шэЪэрдэ транспорт эйбэт Йери)
ТРОЛЛЕЙБУС [троллейбус]—троллейбус
(Троллейбус тукталышка якынлашты)
ТРЮМО [трюмо]—трюмо (Трюмо почмакта то-
ра)
ТУ-АРГА [туи-трга]—рождаться; возникать;
пробуждаться (Аларныц кызлары туды)
ТУГАН [тугая]—родной; родственник; браток
(Бер туганыбыз Мэскэудэ яши)
ТУГАН ИЛ—родная сторона, родина (Г.Кутуй
туган нленэ кантып житэ алмый)
ТУГАН К0Н [туган кон]—день рождения
(Синец туган конец кайчан?)
ТУГАН ТЕЛ [туган тел]—родной язык («Туган
тел «не жырлыйк эле)
ТУГАН ТИЕШЛЕ—родня (Туган тиешле
сецлебез княугэ чыккан)
ТУГ АННАН ТУГАН—двоюродный (Туганнан
туган абыебыз министр булган)
ТУГАНКАЙ [тугаццай]—браток; родимый
(Менэ шундый хэллэр, туганкай!)
ТУГАНЛАШ-ЫРГА [туганнашырга]—
родниться (Без сезнец белэн туганлашырга те-
лнбез)
ТУГАНЛЫК [туганныц]—родство, родствен-
ный; братство, братский (Безнец арада туган-
лык жеплэре бик нык)
ТУГАННАР [туганнар]—родные (Туганнар
ярдэм итте)
ТУГАН-ТУМАЧА [туган/тумача]—
родственники (Этинец юбилеена туган-тумача
Жыелды)
ТУГАН-ТСКЭН [туган/ускэн]—родной (Туган-
ускэн ил Иэркемгэ кадерле)
ТУГЫЗ [тугыз]—девять (Тугыз ечкэ буленэ)
ТУГЫЗАР [тугызар]—по девять (Безгэ тугызар
сум тнде)
ТУГЫЗ Й03—девятьсот (Аныц курткасын ту-
гыз йез сумга алдык)
ТУГЫЗДАН БЕР—одна девятая (Бу сумманыц
тугыздан бер елеше бер мец сум тэшкил итэ)
ТУГЫЗЫНЧЫ [тугызынчы]—девятый
(Тугызынчы класста без кичэ уткэргэн идеи)
ТУДЫР-ЫРГА [тудырырга]—рождать; создать;
производить (Эни безне тудырган, устергэн,
укыткан)
ТУЕН-ЫРГА [туйынырга]—кормиться; насы-
титься (Без ул елларны улэн белэн туендык)
ТУЗ I [туз]—береста; берестяной (Туздан тырыс
ясыйлар)
ТУЗ II [туз]—туз (в картах) (Туз белэн басу)
ТУЗАН [тузан]—пыль (Урамда тузан)
ТУЗАН КУН-АРГА—запылиться (Пальтоны
гардеробка элеп куй, юкса тузан кунар)
ТУЗАН СУЫРГЫЧ—пылесос (Без яца тузан
суыргыч алдык)
ТУЗАНЛЫ [тузанны]—пыльный (Тузанлы юл)
ТУЗ-АРГА I [’узарга]—изнашиваться (Укчэсе
бик тузган инде)
ТУЗ-АРГА II [тузарга]—разлетаться; растре-
паться (Чэчлэре жилгэ тузган)
ТУЗБАШ [тузбаш]—уж (Су буенда тузбаш елан
курдек)
ТУЙ [туй]—свадьба; свадебный; праздник
(Быел бездэ ике туй булды)
ТУЙГАНЧЫ [туйганчы]—досыта; вдоволь
(Туйганчы су коендык)
ТУЙДЫР-ЫРГА [туйдырырга]—кормить
(Баланы туйдырырга вакыт)
ТУК [туц] -сытый: спелый; упитанный (Бала
тук)
ТУКЛАН-ЫРГА [тутутанырга]—питаться (Без
яшелчэ ашлары белэн тукландык)
ТУКМАК [тукмак]—толкушка; колотушка
(Бэрэцгене тукмак белэн тейдем)
ТУКРАН [тукран]—дятел (Тукран Ьаман агачка
тукый)
ТУКСАН [туксан]—девяносто (Туксанны икегэ
булсэц, кырык биш була)
ТУКСАНЫНЧЫ [туксанынчы]—девяностый
(Чнрат—туксанынчы)
ТУКТА, ТУКТА ЭЛЕ [тукта, тукта ле]—стой-ка,
постой (Тукта эле, бу—теге кеше бит!)
ТУКТАЛ-ЫРГА [тукталырра]—остановиться
(Трамвай кинат туктады)
ТУКТАЛЫШ [тукталыш]—остановка
(Тукталышта кеше куп тугел)
ТУКТА-РГА [туктарга]—остановиться; прекра-
щаться (а) Машина шундук туктады; э) Яцгыр
Ьаман туктамый)
ТУКТАУСЫЗ [туктаусыз]—непрестанно (Бу
тнрэдэ туктаусыз кеше утеп йорн)
ТУКУЧЫ [тукучы]—ткач(иха) (Ренат абыйныц
хаты ны—тукучы)
ТУКЫМА [тукыма]—ткань (Мондый тукыма
кибетлэрдэ сирэк була)
ТУЛАЕМ [тулайым]—в целом; в общем; оптом
(Тулаем алганда, эшлэр ярыйсы)
ТУ Л АЙ ТОРАК [тулай торак]—общежитие
(Студентлар тулай торакта яшилэр)
ТУЛГАН [тулран]—полная (Куктэ тулган ай
йозэ)
ТУЛГАНЧЫ [тулганчы]—доверху (Чилэклэр
тулганчы карлыган жыйдык)
ТУЛМА [тулма]—голубцы (Эни тулма пешерэ)
ТУЛЫ [тулы]—полный, наполненный (Чоланда
кэрзин тулы йомырка)
ТУЛ-ЫРГА [тулырра]—наполняться; запол-
ниться; быть полным; истекать; исполниться
(а) Чнлэк тулды; а) Зур зал тамашачылар белэн
тулды; в) Без ейлэнешкэнгэ 20 ел тулды)
ТУ ЛЫСЫ БЕЛЭН [тулысы белэи]—полностью
(Тулысы белэн мин аныц яклы)
ТУЛЫСЫНЧА [тулысынча]—полностью (План
тулысынча утэлгэн)
ТУМЫШТАН [тумыштан]—с рождения [Ул ту-
мыштан сукыр)
ТУН [тун]—шуба (Тун кнгэч, жылырак булды)
ТУНА-РГА [тунарга]—обдирать шкуру; обод-
рать (Сарыкны тунагач, тнресен элеп куйдылар)
ТУН, [тун,]- -мерзлый; невежественный (Туц
йорэкле кешедэн сакланырга кирэк)
ТУЦ МАЙ—топленое сало (Кез коне без тун
май эзерлэп куябыз)
ТУЦ-АРГА [туцарга]—мерзнуть, застыть
(Урамда салкын, туцдык)
ТУНДЫРМА [туцдырма]—мороженое
(Туцдырма бнш сум алтмыш дурт тнен)
ТУП I [туп]—мяч (Тупныц зуррагын бирегез
эле)
ТУП II [туп]—пушка (Туплар атмый хэзер)
ТУПАС [тупас]—грубый; невежливый (Тупас
кеше белэн читен)
ТУПАСЛЫК [тупаслык]—грубость (Тупаслык
жибэрэ курмэ!)
ТУПЛА-РГА [тупларга]—сосредоточивать;
сплачивать; копить; собрать (а) Акча туплагач,
машина алырбыз; э) Мин татар бизнесменнары
турында мэгълумат туплыйм)
ТУП-ТУРЫ [туп/туры]—совершенно прямой
(Борыны туп-туры)
ТУРА-РГА [турарга]—нарезать; рубить; шинко-
вать (Чегендерне тура эле, яме!)
ТУРГАЙ [тургай]—жаворонок (Куктэ тургай
сайрый)
ТУРТА [турта]—накипь, пена (Ашныц турта-
сын жыеп ал)
ТУРЫ I [туры]—прямой, прямо; верный; пре-
данный (Туры сузгэ жавап юк)
ТУРЫ II [туры]—гнедой (Буген турыны
жигэрсец!)
ТУРЫ КИТЕР-ЕРГЭ—застать (Мин аны эштэ
Ьнч туры китерэ алмадым)
ТУРЫ СеЙЛЭМ—прямая речь (Туры сейлэм
автор сузлэреннэн алда да, уртасында да, аннан
соц да кнлэ ала)
ТУРЫ СУЗЛЕ—прямой; откровенный (Минем
туры сузле бер дустым бар)
ТУРЫГА [турыга]—прямо [Турыга карап бар]
ТУРЫДА, ТУРЫНДА [турыда, турында]—
о, об, обо (а) Бу турыда безгэ бнлгеле тугел;
э) Шэхес культы турында хэзер куп язалар)
ТУРЫДАН [турыдан]—прямиком, прямо
(Безнец авылга турыдан—биш чакрым)
ТУРЫДАН-ТУРЫ [турыдан/туры]—
непосредственно; прямо (Бу сица турыдан-туры
карый)
ТУРЫСЫН ЭЙТКЭНДЭ [турысын эйткандэ]—
честно говоря (Турысын гына эйткандэ, ул узе
гаепле)
ТУСТАГАН [тустаган]—чашка; ковш (0ч туста-
гаи айран эчтем)
ТУТ I [тут]—пятно; пигмент (Йезена тут чык-
кан)
ТУТ II [тут]—тутовое дерево (Тут агачында
жимешлэре курена)
ТУТАШ [туташ]—барышня (Туташ, сез рэхсэт
нтэсезме?)
ТУТЫЙ КОШ [тутый кош]—попугай (Тутый
кошныц терлесе була)
ТУТЫК [тутык]—ржавчина; ржавый (Бу тутык
чилэк кирэк тугел инде, чыгарып ташла!)
ТУТЫРМА [тутырма]—тутырма (домашняя
колбаса с рисом и мясом) (Сарык суйгач, ту-
тырма пешердек)
ТУТЫР-ЫРГА [тутырйрга]—наполнять; засы-
пать; набить, выполнить (Улым солдаттан сро-
гын тутырып кайтты)
ТУУ [туч'у]—рождение (Аныц тууы этисенэ зур
шатлык булды)
ТУФРАК [туфрак]—почва; земля (Э.Еникинец
«Туган туфрак» хнкэясен укыгыз эле)
ТУШ [туш]—вода на льду (Бозга туш чыккан)
ТУЫП-ТСКЭН [туыбускэн]—отчий (Туып-ускэн
Жир нинди якын!)
ТУ(Й->Я)-РГА [туйарга]—наедаться; пресы-
щаться (Чиклэвек ашап, тэмам туйдык)
ТУБЭ [тубэ]—крыша (Тубэ шнфер белэн ябыл-
ган)
ТУБЭН [тубэн]—низкий; низко (Очкыч тубэн
оча)
ТУБЭНГЭ [тубэцгэ]—вниз (Самолеттан тубэнгэ
карап барам)
ТУБЭНДЭ [тубэндэ]—внизу (Тубэндэ елгалар,
кырлар)
ТУБЭНДЭГЕ [тубэндэге]—следующий; нижний
(Тубэндэге кешелэр санланды: ...)
ТУБЭНЛЕК [тубэннек]—низнна; низость (Мин
бу тубэнлеккэ бармаячакмын)
ТУБЭННЭН [тубэннэн]—снизу (Без тубэннэи
кутэрелдек)
ТУБЭТЭЙ [тубэтэй]—тюбетейка (Малай тубэтэй
кигэн)
ТУГЭРЭК [тугэрэк]—круглый; полный; кружок
(Тугэрэк кул буенда ял йорты тезнлэр)
ТУ(К->Г)-ЭРГЭ [тугэргэ]—выливать; выбрасы-
вать (Чуп тугэсе бар, улым)
ТУГЕЛ [тугел]—отрицание не (Мин жулэр
тугел лэ)
ТУЗ-ЭРГЭ [тузэргэ]—терпеть; выдерживать
(Мин тешемне кысып булса да туздем)
ТУЗЕМЛЕ [туземле]—терпеливый; терпеливо
(Галия бик туземле булып чыкты)
ТУЛЭ-РГЭ [тулэргэ]—платить; расплачиваться;
возмещать (Син бу нтеклэргэ ничэ сум
тулэдец?)
ТУЛЭУЛЕ [тулэ^ле]—платный (Курслар
тулэуле)
ТУЛЭУСЕЗ [тулэ^сез]—бесплатный (Керу
тулэусез)
ТУРЭ [тура]—начальник; чиновник (Турэларнен,
эшларе купме?)
ТУРДЭ [турдэ]—на переднем углу (Турдэ ку-
наклар утыра)
ТУТЭЛ [тутэл]—грядка (Без ике тутэл кишер
чэчтек)
ТУТИ, ТУТЭЙ [тутн, тутэй]—тетя, тетка; сестра
(Галнмэ тути, кетимме сине?)
ТУШЭК [тушэк]—перина (Энинен, тушэгендэ
йокы бик тэмле була иде)
ТУШЭМ [тушам)—потолок (Биек тушэмгэ
кыйммэтле люстра зленгэн)
ТЫ(К->Г)-АРГА [тыгарга]—сунуть; затыкать;
вкладывать (Кулыцны кесэцэ тыгып бар)
ТЫГЫЗ, ТЫГЫН [тыгыз, тыгын]—плотный;
тесно; туго; напряженный (Бакытым хэзер бнк
тыгыз)
ТЫГЫЛ-ЫРГА [тыгылырга]—соваться; лезть;
застревать (Олылар сузенэ тыгылырга ярамый)
ТЫЕЛГАН [тыйылган]— запрещенный
(Г.ИбраЬнмов эсэрлэре ул чорда тыелган була)
ТЫЙНАК [тыйнац]—скромный; сдержанный
(Тыйнак кызларны хермэт итэлэр)
ТЫКРЫК [тыцрык]—переулок (Яшьлэр ты-
крыкка борылдылар)
ТЫЛМАЧ [тылмач]—переводчик (Татарга тыл-
мач кирэкмн)
ТЫЛСЫМЛЫ [тылсымлы]—волшебный, ча-
рующий (Тылсымлы авазлар яцгырады)
ТЫН I [тын]—дыхание; дыхательный (Мин тын
да алмый басып торам)
ТЫН П [тын]—тихий; тихо; безветренный; спо-
койный (Буген урманда тын)
ТЫН ЮЛЛАРЫ—дыхательные пути (Баланыц
тын юлларына салкын тиган)
ТЫН-АРГА [тынарга]—замолкать; затихать;
успокаиваться (Бетен табигать тынды)
ТЫНГЫСЫЗ [тыцгысыз]—беспокойный (Рэшнт
абый—бнк тынгысыз кеше)
ТЫНЛЫК [тынныц]—тишина; покой
(Тынлыкны ярып мылтык тавышы ншетелде)
ТЫНЧУ [тынчу]—затхлый; душный (Багонда
тынчу)
ТЫНЫЧ [тыныч]—спокойный; спокойно; мир-
ный (Тыныч кына утырыгыз, балалар)
ТЫНЫЧ ЙОКЫ—Спокойной ночи (Балалар,
тыныч йокы сезгэ)
ТЫНЫЧЛ АН ДЫР- ЫРГА
[тынычландырырга]—успокаивать; усмирять;
утихомирить (Укытучы балаларны тынычлан-
дырды)
ТЫНЫЧЛЫК [тынычлык]—тишина; мир; по-
кой; спокойствие (Нэркемгэ тынычлык кирэк)
ТЫНЫШ БИЛГЕЛЭРЕ [тыныш билгёлэре]-
знаки препинания, пунктуация (Тыныш бил-
гелэрен дерес куегыз!)
ТЫЦЛАУЧАН [тыцлан'чан]—послушный
(Малай тыцлаучан булып усте)
ТЫЦЛАУЧЫ [тыцламгчы]—слушатель
(Тыцлаучылар бнк налагать калдылар)
ТЫРМА [тйрма]—грабли; борона (Я^ирне тыр-
ма белэн тырмалап чыктым)
ТЫРМАЛА-РГА [тырмаларга]—бороновать
(Трактор кырны тырмалап бетерде)
ТЫРНАК [тырнац]—ногти; когти (Тилгэн ку
янга тырнакларын батырды)
ТЫРНА-РГА [тырнарга]—царапать (Малайны
песи тырнаган)
ТЫРР [тырр]—тпру
ТЫРЫС [тйрыс]—туесок; кузовок из бересты
(Бабай матур нтеп тырыс ясап бирде)
ТЫРЫШ [тырыш]—старательный, прилежный
(Тырыш бала куп нэрсэгэ ирешэ)
ТЫРЫШЛЫК [тырышлык]—усердие; старание
(Тырышлык бушка читми)
ТЫРЫШ-ЫРГА [тырышйрга]—стараться (Ул
синнэн калмаска шундый тырышты!)
ТЫЧКАН [тычкан]—мышь; мышиный
(Бакчада тычканнар куренгэли)
ТЫЧКАН БАЛАСЫ -мышонок (Дачада бер
тычкан баласы кур дек)
ТЫШ I [тыш] -внешняя сторона; верх облож-
ка; двор (Тышта Каман буран)
ТЫШ II [тыш]—кроме (Синнэн тыш башкалар
да бар эле)
ТЫШКЫ [тйшцы]—внешний; наружный;
верхний (Тышкы сэясэтне презндентлар билге-
ли)
ТЫШТА [тышта]—на улице, снаружи (Тышта
шау-шу башланды)
ТЫШТАН [тыштан]—снаружи; внешне
(Тыштан сиздермэскэ тырыштым)
ТЫ(Й->Я)-РГА [тыйарга]—запрещать (Бу эштан
малайны тыярга кирэк)
ТЫЦЛА-РГА [тьщларга]—слушать; слушаться;
выслушивать; подслушивать; заслушать
(Балалар эти-энисен тынларга тиеш)
ТЮЛЬ [т'ул’]—тюль (Тэрэзэлэргэ матур тюль
зленгэн)
У
У-АРГА [уигарга]—тереть; растирать; стирать
(Буген кер уасы бар)
УБЫРЛЫ КАРЧЫК [убырлы ца’рчык] баба-
яга (Экиятлэрдэ убырлы карчык куп телгэ
ал ын а)
УГЫЧ [угыч]—терка (Угыч белэн чегендер уып
бир эле)
УЕН [уйын]—игра; шутка; шутливый; пред
ставление (Уенда куп яшьлэр катнаша)
УЕНЧЫК [уйынчык]—игрушка; украшение
(Баланын уенчыклары бик куп)
УЖЫМ [ужым]—озимь (Ужымга мал
керткэннэр)
УЗ-АРГА [узарга]—проходить; проехать; обго-
нять; опережать; истекать (Гомер узып бара)
УЗГАН [узган]—прошедший (Узган гомерлэр
диген инде, э?)
УЗГАН ЕЛ—прошлый год; прошлогодний
(Узган ел безнец абый ейлэнде)
УЗДЫР-ЫРГА [уздырырга]—пропускать; про-
водить; справлять (Узган ел этинец ж,итмеш
яшен уздырдык)
уЙ [уй]- - мысль; размышление; идея; намере-
ние (Ул юк дигэн уй Нич башымнан китми)
УЙГЫР [уйгыр]—уйгур (Уйгырлар Кытайда,
Казахстанда кубрэк яшилэр)
УЙЛАМАГАНДА [уйламаганда]—нежданно-
негаданно (Уйламаганда, кунаклар кайтып
теште)
УЙЛА-РГА [уйларга]—думать; обдумывать;
считать; намереваться (Бу мэсьэлэне ныклап
уйлыйсы бар)
УЙЛАП ТА(П->Б)-АРГА—придумывать; изо-
бретать (Радионы Попов уйлап тапкан)
УЙЛАП ТАБУЧЫ—изобретатель (Уйлап табу-
чыларныц бер оешмасы бар)
УЙМАК [уймац]—наперсток (Уймагымны эллэ
кая куйдым, тап эле, улым)
УЙНА-РГА [уйнарга]—играть; забавляться;
сверкать; исполнять; шутить (а) Бала тыныч
кына уйный; э) Галим гармунда уйный)
УК I [ук]—стрела (Малайлар ук атып уйный-
лар)
УК II [ук,]—частица ограничения как только,
сразу (Баргач ук, сица шалтыраттым, син юк
идеи,)
УКАЗ [указ]—указ (Тукай премиясе белэн
булэклэу турында указ чыкты)
УКЛАУ [укладу]-скалка (Уклау бир эле)
УКРОП [укроп]—укроп (Гембэ тозлаганда, ук-
роп салалар)
УКУ [уку]—чтение: учеба (Уку—энэ белэн кое
казу)
УКУ ЙОРТЫ—учебное заведение (Казанда 40
ка якын югары уку йорты бар)
УКУЧЫ [укучы]—ученик; ученический; чита-
тель (Укучылар дэрескэ керделэр)
УКУ-ЯЗУ [уцу-йазу]—грамота (Эниебез гарэпчэ
укый-яза бела)
УКЫГАН [укыган]—образованный (Бабай—
укыган кеше)
УКЫМЫШЛЫ [укымышлы]—образованный,
интеллигентный (XX гасыр башында татарлар
арасында укымышлы кешелэр бик куп була)
УКЫП ЧЫ(К->Г)-АРГА—прочитать (Мин быел
20 китап укып чыктым)
УКЫ-РГА [укырга]—читать; учиться (Улым да,
кызым да университетта укый)
УКЫТУЧЫ [укытучы]—учитель; преподаватель
(Укытучы дэрес уткэрэ)
УКЫТ-ЫРГА [укытырга]—обучать (Ул укыту-
чы безнец авылдагы бетен балаларны укыткан)
УЛ I [ул]—он («Ул»—курсату алмашлыгы)
УЛ II [ул]—сын (Аныц дурт улы була)
УЛ ВАКЫТТА (ЧАКТА, ЧАГЫНДА)-в то
время (Ул вакытта мин бик кечкенэ идем)
УМАРТА [умарта]—улей (Бакчага умарта куй-
дык)
УМАРТАЛЫК [умарталыц]—пасека
(Умарталыкта этием эшли)
УМАРТАЧЫ [умартачы]—пчеловод (Умартачы
бабайны балалар бик яраталар)
уМРАУ СОЯГЕ [умра\у сойэге]—ключица
(Бабай, егылып, умрау сояген сындырган)
УМЫРЗАЯ [умырзайа]—подснежник
(Э.Фэйзинец «Умырзая» дигэн шигыренэ кой
язылган)
УМЫРТКА (БАГАИАСЫ) [умыртца
ба,ганасы]'-позвоночник (Балаларныц умырт-
каларын Ьаман тикшереп торырга кирэк)
УН [ун]—десять (Оныгыма ун яшь)
УНАЛТЫ [уналты]—шестнадцать (Кызыма
уналты яшь)
УНАР [унар]—по десять (Унар сум акча бир-
дек)
УНАРЛЫК, УН ЛЫК [унарлыц, унныц]—
десятка (Унарлык яд<тэрме?)
УНАУ [уна\у]—вдесятером (Бу эшне уиау бете-
рербез)
УНБЕР [умбер]—одиннадцать (Сез мица унбер
сум тиеш)
УНБИШ [умбиш]—пятнадцать (Унбиш чакрым
гына калды)
УНДУРТ [ундурт]—четырнадцать (Ундурт ять-
лек кызым техникумга керде)
УНЯ^ИДЕ [унжд1де]—семнадцать (Без
унжиденче квартирада торабыз)
УНИВЕРСИТЕТ [университет]—университет
(Казан университетында унбиш факультет бар)
УНИКЕ [унике]—двенадцать (Безнец авылдан
унике егет армиягэ китте)
УНЛАП [уннап]—примерно десять (Унлап кеше
чиратта басып тора)
УНОЧ [унеч]—тринадцать (Унеч саныннан
куркучылар бар)
УНСИГЕЗ [унсигез]—восемнадцать (Унсигез
яшьлек чагым кайда икэн?!)
УНТУГЫЗ [унтугыз]—девятнадцать (Аца унту-
гыз тулды)
УНЪЕЛЛЫК [унйыллыц]—десятилетка (Теге
авылда унъеллык мэктэп бар)
УНЫНЧЫ [унынчы]—десятый (Унынчы клас-
ста утыз укучы укый)
УЦ I [уц]—правый; лицевой (Уц ягын
эйлэндереп ки)
УН, II [уц]—удачный (Эшец уц булсын!)
УЦАЙ [уцай]—положительный; удобно (Сина
уцаймы?)
УЦАЙЛЫ [уцайлы]—удобно (Эштэ усэргэ
уцайлы шартлар бармы?)
УЦАЙЛЫК [уцайлык]—удобство (Бу эшнец бер
уцайлыгы бар)
УЦЛЙСЫЗЛАП-ЫРГА [уцайсызланырга]—
стесняться; затрудняться (Уцайсызланма инде!)
УЦАЙСЫЗЛА-РГА [уцайсызларга]—мешать;
стеснять (Безгэ уцайсызлама, яме)
УЦ-АРГА I [уцарга]—уродиться; удаваться
(Быел бэрэцге уцар дип кетэбез)
УЦ-АРГА II [уцарга]—линять; выгорать
(Зэцгэр яулыгым унды)
УЦГА [уцга]—направо (Мин уцга борылдым)
УЦГАН I [уцган]—деловой; умелый ловкий
(Безнец жицги бик уцган)
УЦГАН И [уцган]—линялый (Синец кулмэгец
уцган икэн)
УЦЫШ [уцыш]—урожай (Уцыш мул булды)
уцЫШ КАЗАН-ЫРГА—добиться успеха
(Безнец КБН командалары уцыш казандылар)
УЦЫШЛЫ [уцйшлы]—успешный, урожайный
(Безнец чыгыш уцышлы булды)
УРА [ура]—ура («Ура!» тавышы яцгырады)
УРАЗА [ураза]—пост (мусульманский), ураза
(Ураза башланды)
УРАЗА БЭЙРЭМЕ [ураза бэйрэме]—праздник
ураза (Ураза бэйрэме—иц зур дини
бэйрэмнэрдэн берсе)
УРАЗА ТОТ-АРГА—поститься, соблюдать пост
(Эбием ураза аенда Ьэрвакыт ураза тота)
УРАК [урак]—серп (Элек урак белэн ургаинар)
УРАМ [урам]—улица (Урамыбыз Г.Кутуй исеме
белэн аталган)
УРА-РГА [урарга]—наматывать, обматывать,
окружать; обходить (ЗЦепне урап бетер инде)
УР ЛАНГ АН [урлацган]—краденый (Бу—
урланган байлык)
УРЛА РГА [урларга]—красть; воровать (Аныц
акчасын урлаганнар)
УРМАН [урман]—лес; лесной (Урманда быел
чиклэвек бик куп)
УРМАН КАРАВЫЛЧЫСЫ—лесник (Салих
абый—урман каравылчысы)
УРМАН КИСТЧЕ—лесоруб (Урман кисучелэр
бик арыдылар)
УРМАН МЭЧЕСЕ—рысь (Безнец урманнарда
урман мэчесе бик сирэк очрый)
УРМАН Т АВЕНЫ—глухарь (Урман тавыгына
ау башланды)
УРМАН ХУЯСАЛЫГЫ— лесное хозяйство
(Безнец районда урман хужалыгы бик зур)
УРМАНЧЫ [урманчы]—лесник (Урманчы
абыйдан бик курка идек)
УРНАШ-ЫРГА {урнаш ырга] —устраиваться;
располагаться; помещаться (а) Без беренче кат-
тагы булмэгэ урнаштык; э) Татарстанныц Мил-
ли музее Кремль каршында урнашкан)
УРТ ТЕШ [урттеш]—коренной зуб (Урт тешем
авырта, яматырга кирэк)
УРТА [урта]—середина; средний (Ул урта
мэктэпне быел тэмамлады) „
УРТА ЯШЬТЭГЕ—средних лет (Урта яшьтэге
бер абый сезне сорады)
УРТАДА [уртада]—на середине (Уртада—зур
ваза)
УРТАК [уртац]—общий (Бу — безнец уртак
эшебез)
УРТАЛАЙ [урталай]—надвое (Алманы урталай
булеп бир)
УРТАННЫ [уртанчы]—средний (Уртанчы улым
армиядэ хезмэт итэ)
УРТАСЫНДА [уртасында]—в середине, в цен-
тре (Зал уртасында чыршы)
УРТАЧА [уртача]—средний (Этием озын буй-
лы, энием уртача буйлы)
УРЫН [урын]—место; местность; должность;
постель (а) Безнец урын партерда; 6) Бу урында
зур завод салыначак; в) Аныц этисе зур урында
зшли; г) Аныц эбисе урында ята)
у РЫНБАСАР [урымбатар]— заместитель
(Гаризага рэиснец урынбасары кул куйды)
УРЫНДА [урында]—на месте (Мэсьэлэне урын-
да хэл итэргэ кирэк)
УРЫНДЫК [урындык]—стул (Урындыкларны
зур булмэгэ кучер эле)
УРЫНЛЫ [урынлы]—уместный (Бу—урынлы
сорау)
УРЫНСЫЗ [урынсыз]—неуместный (Урынсыз
суз сейлэмэ инде)
УРЫНЫНА [урынына]—на место (Аныц уры-
ныиа сине сайлыйбыз, яме!)
УРЫН-ЖИР [урын-жир]—постель (Урын-
жирне эзерлэп куй)
УРЫП-ЖЫЮ [урып/жыйу]—уборка (Авылда
урып-жыю башланды)
УР-ЫРГА [урырга]—жать (Бодайны урып бе-
терделэр инде)
УСАК [усак]—осииа; осиновый (Усак яфракла-
ры матур булып кызарды)
УСАЛ [усал]—злой; зло (Усал кеше белэн
сойлэшу жицел тугел)
УСАЛЛЫК [усаллык]—злость; злодеяние
(Усаллык белэн мине жицэ алмассыц)
УТ [ут]—огонь; стрельба; бой; пожар; свет;
электричество (а) Тэрэзэдэ ут сунде; э) Курше
авылда ут чыккан)
УТ АР [утар]—усадьба (Утарда атлар Йери)
УТА-РГА [утарга]—полоть (Буген чегендер
утарга барабыз)
УТРАУ [утра»]—остров (Кул уртасында бер ут-
рау бар)
УТЫЗ [утыз]—тридцать (Утыз мен, акча
тулэттелэр)
УТЫЗЫНЧЫ [утызынчы]—тридцатый
(Утызынчы кеше булып чиратка язылдым)
УТЫН [утын]—дрова (Быел ике машина утын
эзерланде)
УТЫРТ-ЫРГА [утыртырга]—сажать; ставить
(Бабай бакчага тагын ике алмагач утыртты)
УТЫР-ЫРГА [утырырга]—садиться; осесть;
сесть; расположиться; сидеть в тюрьме (а) Без-
нен, бу ж,иргэ XVIII гасырда килеп утырганнар;
а) Мин кулмэкне юган идем, утырды)
УТЫРЫШ [утырыш]—заседание (Комиссиянен,
утырышы иртэгэ була)
УФ [уф]—уф. ох (Уф! Арыдым!)
УЧ [уч]—ладонь; горсть (Эби бер уч кенбагыш
бнрде)
УЧАК {учак,]—очаг; костер (Учактагы ут сунде)
УЧЛАП [учлап]—горстями, пригоршнями
(Учлап-учлап жзлэк ж,ыеп бирдем)
УЫЛДЫК [у^ылдык]—икра (Балыкнын, уыл-
дыгы бар)
УЯН-ЫРГА [уйанырга]—просыпаться; возни-
кать, пробуждаться (Мин иртэнге ж,идедэ уя-
нам)
УЯТ-ЫРГА [унатыр га]—разбудить; пробудить
(Безне иртэн уятырсыц, яме?)
УБ-ЭРГЭ [убэргэ]—целовать (Энием мине яра-
тып убеп алды)
УБЕШ-ЕРГЭ [убёшёргэ]—целоваться (Туйда
убешу гаеп тугел инде ул)
уТЕЗ [угез]—бык; бычий (Колхоз угезе бик
уса л)
УТЕТЛЭ-РГЭ [угётлэргэ]—наставлять; увеще-
вать (Ул банан кайтырга угетлэде)
УТИ [уги]—неродной; чужой («Уги кыз»
экиятен белэсецме?)
УТИ ДНА—мачеха (Уги аналарныц да бик ях-
шылары була)
УТИ АНА ЯФРАГЫ -мать-и-мачеха (Уги ана
яфрагы—дару улэне)
УТИ АТА -отчим (Рестэмнец уги этисе аны бик
ярата)
УГИ БАЛА—неродное дитя (Уги балаларны
мин бик кызганам)
УГИ КЫЗ—падчерица (Татар халкында «Уги
кыз» экияте бар)
УЗ [уз]—свой; родной; близкий (Уз сузецэ узец
каршы килэсецме?)
УЗ ВАКЫТЫНДА—своевременно (Нэр зшне уз
вакытында зшлэргэ кирэк)
УЗАРА [узара]—взаимно; обоюдно (Алар узара
дус яшэделэр)
УЗЭК [узэк]—центр; центральный; ядро; стер-
жень (Агачнын узэге чери башлаган)
УЗЭН [узэн]—долина (Авыл узэндэ урнашкан)
УЗБЭК [узбэк]—узбек; узбекский (Узбэк теле-
терки тел)
УЗГЭРЕШ [узгэреш]—изменение; перемена
(Узгэрешлэр купме?)
УЗГЭРТ-ЕРГЭ [узгэртергэ]—изменять; менять
(Кулмэкнен, фасонын узгэртергэ кирэк)
УЗЕ [узе]—сам, сама, само; сам по себе (Узе уй-
лап карасын эле)
УЗЕ ТЕЛЭП—добровольно (Минем бабаем узе
телэп фронтка киткэи)
УЗЕНЕКЕ [узёнбке]—свой, собственный
(Барысы да узенеке)
УЗЕНСОЯР [узёнсояр]—эгоист (Бу хэтле дэ
узенсеяр булыр икэн!)
УЗЕНЧЭ [узёнчэ]—по’своему (Ьэркем узенчэ
уйлый)
УЗЕНЧЭЛЕК [узёнчэлек]—особенность; своеоб-
разие (Бу эшнен, узенчэлеклэре бар)
УЗЕШЧЭН СЭНГАТЬ [узешчэн сэцгэт]—
самодеятельность; самодеятельный (Узешчэн
сэнгать зур усеш алды)
УЗКЬГЙММЭТ [усцыйммэт]—себестоимость
(Продукциянец узкыйммэте югары)
УЗЛЕГЕННЭН [узлёгённэн]—самостоятельно
(Мин татар телен узлегемнэн ейрэнэм)
УЗСУЗЛЕ [уссузле]—упрямый; настойчивый
(Узсузле булма эле, энем!)
УК, УК [ук, ук]—частица сразу же (Килгэч ук
курергэ иде)
УКЕИ-ЕРГЭ [укёнергэ]—каяться; сожалеть
(Соцыннан укенерсен, эле)
УКЕНЕЧ [укенеч]—раскаяние; досада (Ни
укенеч, шул вакытта мин аны ацлый алмады)
УКЕР-ЕРГЭ [укёрёргэ]—реветь; вопить (Ул
укереп елады)
УКСЕЗ [уксез]—сирота (Ул—уксез бала)
УКСЕ-РГЭ [уксёргэ]—всхлипывать (Кызчык
уксеп елый)
УКЧЭ [укчэ]—каблук; пятка (Туфлиемнец
укчэсе биек тугел)
УЛЭН [улан]—трава; травяной (Балалар яшел
улан остендэ уйныйлар)
УЛ-ЭРГЭ [улэргэ]—умереть; падать (Ул
житмеш яшьтэ улде)
УЛГЭН [улгэн]—умерший; издохший (Улгэн
кеше турында начар сойлэмилэр)
УЛЕ [уле]—мертвый; омертвелый (Уле теллэр
да була)
УЛЕК [улек]—гной (Ярадан улек агып чыкты)
УЛЕМ [улем]—смерть (Улем Нэркемгэ кила)
УЛЕМТЕК [улемтек]—вещи, приготовленные
для погребального обряда (Эби улемтек
эйберлэрен эзерлэп куйган)
УЛЧЭМ [улчэм]—размер; мерка; объем (Кырык
сигезенче улчэм ана ярый)
УЛЧЭ-РГЭ [улчэргэ]—мерить; взвешивать (Ике
кило алма улчэп бирегез эле)
УЛЧЭУ [улчэм?]—весы; мера (Улчэугэ чемодан-
ны куй)
УЦЭЧ [уцэч]—пищевод (Аныц унэче авырткан)
УПКЭ I [упкэ]—легкие (Аныц упкэсенэ салкыи
тиган)
УПКЭ АВЫРУЫ— легочная болезнь; туберкулез
(Бабай кинэт кенэ упкэ авыруы белэн авырып
китте)
УПКЭ II [упкэ]—обида (Упкэм бар сипа)
УПКЭЧЕЛ [упкэчел]—обидчивый (Упкэчел дэ
инде син узен!)
УР [ур]—подъем; высота; возвышенности (Ургэ
менгэч, кул болта)
УРЭ [ура]—прямо; торчком (Солдат ура басты)
УРДЭК [урдэк]—утка; утиный (Урдэклэр очып
утте)
УРДЭК БЭБКЭСЕ—утенок (Ишегалдында 9
урдэк бэбкэсе Йери)
УРДЭК ИТЕ—утятина (Мин урдэк итеннэн
ечпочмак яратам)
УРЕЛ-ЕРГЭ [урёлёргэ]—виться; плестись; тя-
нуться (Урелеп бер алма алып бир эле)
УР-ЕРГЭ I [урёргэ]—плести; вить (Чэченне
урдецме, кызым?)
УР-ЕРГЭ П [урёргэ]—прорастать (Бэрэцге уреп
беткэн)
УРМЭКУЧ [урмэкуч]—паук (Урмэкуч оясына
тап булдым)
УРМЭЛЭ-РГЭ [урмэлэргэ]—карабкаться; пол-
зать (Малай агачка урмэлэп менеп китте)
УРНЭК [урнэк]—образец; образцовый (а) Этием
безгэ урнэк булып тора; э) Безнец сыйныфта
урнэк тэртип)
УРЧЕМ [урчем]—размножение (Урчем зур бул-
ды)
УРЧЕ-РГЭ [урчёргэ]—размножаться; плодиться
(Чебеннэр бик урчегэн)
УРЧЕТ-ЕРГЭ [урчётёргэ]—разводить; размно-
жать (Кэрим абый куян урчетэ)
УС-ЭРГЭ [усэргэ]—расти; вырастать; развивать-
ся (Без сугыш елларында авылда устек)
УСЕМЛЕК [усёмлек]—растение; растительный
(Ул профессор усемлеклэр деньясын ейрэну
белэн шегыльлэнэ)
УСЕШ [усеш]—развитие; рост; сдвиг (Теллэрнен,
усеше жэмгыятьтэге узгэрешлэр тээсирендэ бу-
ла)
УСМЕР [усмер]—подросток (Усмерлэр психоло-
гиясен ацлый белу кирэк)
УСТЕР-ЕРГЭ [устерёргэ]—растить; отращивать;
развивать (Балаларны намуслы итеп устерергэ
тырыштым)
УТ [ут]—желчь (Ут куыгы ялкынсынган)
УТЭЛЕШ [утэлеш]—выполнение (Планныц
утэлеше—туксан ике процент)
УТЭ-РГЭ I [утэргэ]—исполнять; удовлетворять;
выполнять (План утэлде)
УТЭ-РГЭ II [утэргэ]—проходить; переправлять-
ся; миновать (Пионерлар урам буйлап уттелэр)
УТЭ-РГЭ III [утэргэ]—быть острым (Бу пычак
бик утэ икэн)
УТЕН-ЕРГЭ [утёнёргэ]—просить; упрашивать
(Утенеп сорыйм сездэн!)
УТЕНЕЧ [утёнеч]—просьба, ходатайство
(Утенечецне эйттецме сон,?)
УТЕНЕЧ ЯЗУЫ—прошение; заявление
(Дирекциягэ утенеч язуы керттецме?)
УТЕР-ЕРГЭ [утёрергэ]—убивать (Фашистлар
миллионлаган кешелэрне утерделэр)
УТЕРУЧЕ [утёруче]—убийца (Утеручегэ суд
булды)
УТКЭН [уткэн]—прошлое; прошлый (Уткэн
кеннэр онытылмый)
УТКЭН ЗАМАН—прошедшее время (Татар те-
лендэ уткэн заманныц 5 формасы бар)
УТКЭР-ЕРГЭ [уткэрёргэ]—проводить; пропус-
кать (Кичэ без энинен туган конек уткардек)
УТКЕН [уткев]—острый; ловкий; резкий
(Уткен телле иде ул егет)
УТМЭС [утмэс]—тупой (Утмэс пычак биргэнсец
мица)
УТУК [утук]—утюг (Утукне тезэтэсе бар)
УТУКЛЭ-РГЭ [утуклэргэ]—гладить (Чалбарны
утуклэп бир эле)
УЧ [уч]—месть; злоба (Син мица уч саклап
Йорма)
Ф
ФАЯЛИТ АЛЕ [фа-жлгэле]—трагичный (Тенлэ
фажигале вакыйга булды)
ФАЙДА [фа-йда]—польза; выгода; прибыль;
смысл (Сезгэ купме файда кила?)
ФАЙДАЛЫ [фа-йдалы]— полезный, прибыль-
ный («Файдалы кицэшлэр» дигэн китап алдым)
ФАЙДАСЫЗ [фа'йдасыз]—бесполезный, новы
годный (Файдасыз эш эшлэп йермэ)
ФАМИЛИЯ [фамилия]—фамилия (Минем фа-
милиям—Бариев)
ФАНИ [фа-ни]—бренный (Фани донья гыпа бит
бу)
ФАРАЗ ИТ-ЭРГЭ [фа*раз иторга]—
предполагать, представлять (Элек бу денья бул-
маган дип фараз итэлэр)
ФАРСЫ [фа-рсы]—персидский (Татар телендэ
фарсы сузлэре бик куп)
ФАРФОР [фарфор]—фарфор; фарфоровый
(Кытай фарфоры бик затлы була)
ФАРШ [фарш]—фарш (Фарштан тиз гена
катлит ясыйк эле)
ФАСЫЛ [фа*сыл]—время; пора: раздел (Елнын,
дурт фасылы бар)
ФАТИР [фа'тир]—квартира (Без иске фатирда
яшибез)
ФАТИР ХАКЫ—квартирная плата (Фатир ха-
кы Ьаман кутэрелэ)
ФЭКАТЬ [фэкэт]—только, лишь; только, но
(Барлык укучылар да килганнэр, фэкать ТаЬир
гына юк)
ФЭКЫЙРЬ [фэк;ыйр]—бедный, убогий; бедняк;
бедно (Хэзер фэкыйрь кешелэр кубэйде)
ФЭЛСЭФЭ [фэлсэфэ]—философия; пустословие,
чушь (а) Фэлсэфэ фэненец зур тарихы бар;
э) Фэлсэфэ сатып утырма инде)
ФЭИ [фан]—наука; научный (Фэннен, тормышта
роле зур)
ФЭННИ-ПОПУЛЯР [фэннипопул’ар]—научно-
популярный (Фэнни-популяр фильмнар яратам)
ФЭРЕШТЭ [фэрештэ]—ангел (Фэрештэлэр изге
эшлэр генэ эшлилэр дип эйтелэ Коръэлдэ)
ФЕРМА [ферма]—ферма (Фермада унбнш ха-
тын зшли)
ФЕСТИВАЛЬ [фестивал’]—фестиваль
(Шаляпин фестивале Казанда Ьэр елны була)
ФЕТНЭ [фетнэ]—мятеж (Фетнэне тиз бастыр-
дылар)
ФИГЫЛЬ [фигел]—глагол («Барырга» —
фигыль)
ФИЗИКА [физика]—физика (Физика факульте-
тында 500 дэн артык студент укый)
ФИЗКУЛЬТУРА [физкул’тура]— физкультура;
физкультурный (Физкультура укытучысын бик
яратабыз)
ФИКЕР [фикер]—мысль; желание: сознание;
мнение; знание (Бу фикер бик кызыклы)
ФИКЕР АЛЫШ-ЫРГА—обменяться мнениями
(Я^ыелышнын, азагында укытучыла фикер
алыштылар)
ФИКЕРЛЭУ [фикёрлэ^]—мышление (Фикерлэу
кешегэ генэ хас)
ФИЛ [фил]—слон (Безнец зоопаркта фил бар)
ФИЛОСОФ [философ]—философ (Философлар
кицэшмэсе булды)
ФИЛЬМ [фильм]—фильм (Яца фильм карадык)
ФИНАНС [финанс]—финанс; финансовый
(Финанс зшлэре гаять катлаулы)
ФИРЭЗЭ, ФИРУЗЭ [фирэзэ, фирузэ]—бирюза
(Дустымныц фирузэ кашлы йезеге бар)
ФИРКА [фирцо]—партия (Ул кайсы фиркадэ?)
ФИРМА [фирма]—фирма (Без чит ил фирмала-
ры белэн килешу тезедек)
ФЛОМАСТЕР [фломастер]—фломастер
(Фломастер булэк нтим эле сица)
ФЛОТ [флот]—флот (Улым флоттан кайтты)
ФОНД [фонд]- -фонд (Мэдэният фондынын уз
исэп-хисабы бар)
ФОНЕТИКА [фонетика]—фонетика (Фонетика
авазларны ейрэнэ)
ФОРТЕПЬЯНО [фортепйано]—фортепьяно
(Сэхнэдэ фортепьянода уйнадылар)
ФОТОГРАФ [фотограф]—фотограф (Фотограф
безне объектив алдына утыртты)
ФРАЗЕОЛОГИЯ [фразеологийэ]—фразеология
(Фразеология тотрыклы сузтезмэлэрне ейрэнэ)
ФРОНТ [фронт]—фронт (Этием фронтта булган)
ФУТБОЛ [футбол]—футбол; футбольный
(Футбол ярышлары)
X
ХАЭК [хаж,]—хадж, паломничество (в Мекку)
(Бабам хажга барган)
ХАЙВАН [хай^ан]—животное; скот; живот-
ный (Хайваннар деньясы бик терле)
ХАЙВАННАР ДОНЬЯСЫ—мир животных (а)
Татарстаннын, хайваннар деньясы шактый бай;
э) Телевидениедеге «Хайваннар деньясы» тап-
шыруы б ал ал ар га бик ошый)
ХАК I [хак]- правдивый; правый (Хак сузгэ
жавап юк)
ХАК II [хак]—право (Хакыц бармы?)
ХАК III [хак]—плата; оплата; цена (Хакы
купме?)
ХАКИМИЯТ [хажимийат]—власть, властный;
администрация (Район хаки мияте балаларнын,
сэламэтлегенэ зур игътибар бирэ)
ХАКЛЫ [ха-цлы]—имеющий право; справедли-
вый (Син хаклы)
ХАКТА, ХАКЫНДА [ха-цта, ха-цында]—о, об
(а) Ул хакта безгэ эйтмэделэр; э) Аныц хакында
берни белмим)
ХАКЫЙКАТЬ [хацыйцэт]—истина, правда
(Хакыйкать бер гена була)
ХАЛЫК [ха-лык]—народ; народный; население;
толпа; публика (а) Халык эйтсэ, хак эйтэ; а)
Театрда халык куп иде: 6) Татар халкы—7
миллион)
ХАЛЫК АВЫЗ И ЖАТЫ [халыга^ыз иждты] —
фольклор (Студентлар халык авыз нжаты белэн
кызыксыналар)
ХАЛЫКАРА [халыгара]—международный
(Халыкара хал турында лекция булды)
ХАН [ха-н]—хаи (Бу экияттэ ханныц кызы яр-
лы егетне сейгэн)
ХАНЛЫК [ханнык]—ханство (Казан ханлыгы
1552 елда рус дэулэте тарафыннан яулап алы-
на)
ХАНЫМ [ха-иым]— ханум (Танзилэ ханым,
айтегез!)
ХАРАКТЕРИСТИКА [характеристика]—
характеристика (Мица характеристиканы булек
мвдире язды)
ХАРАП [ха-рап]—страх; страшно; жутко, жуть
(Болай булгач эшлэр харап)
ХАРАП БУЛ-ЫРГА—погибнуть; сломаться
(Сугышта миллионнарча кеше харап булды)
ХАС [ха-с]—присущий; специально (Аца хас
сыйфатлары куп)
ХАСТАХАНЭ [ха-стахэнэ]— больница (Эни хас-
таханэдэ эшли)
ХАТ [хат]—письмо (Хатны апама яздым)
ХАТ ТАШУЧЫ—почтальон (М.Я^элилнец «Хат
ташучы» поэмасы бар)
ХАТА [хата]—ошибка (Хаталарыц шактый
куп)
ХАТА ЯСА-РГА (ЗЦИБЭР-ЕРГЭ)—сделать
ошибку (Син диктантта 5 хата ясагансыц)
ХАТИРЭ [хэтирэ]—воспоминание (Ул ха-
тирэлэр мэцге онытылмас)
ХАТЫН [хатын]—женщина; жена (Минем ха-
тыным—укытучы)
ХАТЫН-КЫЗ [хатын-кыз]—женщина (8 Март —
Халыкара хатын-кызлар бэйрэме кене)
ХАТЫНЛЫ [хатынлы]—женатый (Хатынлы
кеше ул)
ХАЧ [ха-ч]—крест (Кызыл Хач жэмгыятенэ ка-
рый)
ХЭБЭР [хэбэр]—известие; весть (Бу хэбэр
дересме?)
ХЭБЭР ИТ-ЭРГЭ—сообщать; извещать
(Мэскэугэ барып житкэч, мица хэбэр итэрсец)
ХЭБЭРДАРЛЫК [хэбэрдарлык]—гласность; ос-
ведомленность (Без хэбэрдарлык чорында яши-
без)
ХЭБЭРСЕЗ [хэбэрсес]—без вести (Аныц бабасы
хэбэрсез югалган)
ХЭБЭРЧЕ [хэбэрче]—корреспондент; вестник
(«Мэдэни жомга» хэберчесе килгэп иде)
ХЭЕР [хэйер]—милостыня, подаяние (Бу эбигэ
хэер бирдем)
ХЭЕР СОРА-РГА (СОРАШ-ЫРГА)—
попрошайничать (Трамвайда бер бала хэер со-
рашып йери)
ХЭЕРЛЕ [хэйёрле]—благополучный; добрый;
’орошо (Хэерле юл сезгэ!)
ХЭЕРЛЕ БУЛСЫН—ладно, что поделаешь
(Ярар, бу трамвайга елгермэдем, хэерле булсын)
ХЭЕРЛЕ ИРТЭ—доброе утро (Хэерле иртэ,
кызлар!)
ХЭЕРЛЕ КИЧ—добрый вечер (Хэерле кич, дус-
лар!)
ХЭЕРЛЕ СЭГАТЬТЭ—в добрый час (Эйдэгез,
вокзалга киттек. Хэерле сэгатьтэ!)
ХЭЕРЛЕ ЮЛ—доброго пути (Хэерле юл сезгэ,
Азат абый!)
ХЭЕРХАНЛЫК [хэйерхаЬлыц]—
благотворительный (Бер торкем артистлар
хэерхаЬлык концерты оештырдылар)
ХЭЕРЧЕ [хэйёрче]—нищий, нищенский (Кибет
янында бер хэерче басып тора)
ХЭЕРЧЕЛЕК [хэйёрчёлек]—нищета (Хэерчелек
безнен илгэ дэ килеп я^итте)
ХЭЗЕР I [хэзёр]—сейчас, теперь (Хэзер ук ейгэ
кер)
ХЭЗЕР II [хэзёр]—готовый (Эстэл хэзер, рэхим
итегез)
ХЭЗЕРГЕ [хэзёрге]—современный, настоящий
(Хэзерге тормыш бик катлаулы)
ХЭЗЕРГЭ [хэзёргэ]—пока (Хэзергэ сау булып
торыгыз)
ХЭЗЕР ЛЕК [хэзёрлек]— подготовка; готовность
(Имтиханнарга хэзерлек эйбэт бара)
ХЭЗЕРЛЭ-РГЭ [хэзёрлэргэ]—готовить; заготов-
лять (Кышка гембэ хэзерлэп кундык)
ХЭЗИНЭ [хэзинэ]—клад; сокровище (Бу ки-
тап—зур хэзинэ)
ХЭЙЛЭ [хэйлэ]—хитрость; повод (Хэйлэ булып
чыкмасын тагыи!)
ХЭЙЛЭКЭР [хэйлэкэр]—хитрый; хитро
(Толкене хэйлэкэр дилэр)
ХЭЛ [хэл]—случай; сила; положение; обстоя-
тельство (а) Хэлем калмады; э) Хэлем шэптэн
тугел)
ХЭЛ БЕЛ-ЕРГЭ—справиться о состоянии (Мин
хастаханэгэ апанын хэлен белергэ бардым)
ХЭЛ ИТ-ЭРГЭ—решить (Бу мэсьэлэне тиз ва-
кытта хэл итэргэ кирэк)
ХЭЛ ФИГЫЛЬ—деепричастие (Татар телендэ
хэл фигыльнен 4 формасы бар)
ХЭЛВЭ [хэл»э]—халва (Кнбеттэ хэлвэ саталар)
ХЭЛСЕЗ [хэлсез]—бессильный; бедный (Мин
ботеилэй хэлсез калдым)
ХЭЛЭЛ ЖЕФЕГ [хэлэл жёфет]—супруг, супру-
га (Хэлэл жефетем Галимэ шчшы була)
ХЭРБИ [хэрби]—военный (Егстлэр хэрби
хезмэткэ китэлэр)
ХЭРБИ-НАВА [хэрби/Ьа-чга]—военно-
воздушный (Марат хэрби-Ьава училищесына
керде)
ХЭРЕФ [хэреф]—буква (Оныгым хэреф таный
башлады)
ХЭРЕФ ТАНЫ-РГА—уметь читать (Илдар
хэреф таный)
ХЭРЭКЭТ [хэрэкэт]—движение; действие
(Хэрэкэттэ—бэрэкэт)
ХЭСРЭТ [хэсрэт]—горе; скорбь (Нинди хэсрэте
бар?)
ХЭТЭР [хэтэр]—опасный; рисковый: плохо
(Хэтэр кеше икэи ул)
ХЭТЕР [хэтер]—память (Барысы да хэтердэ)
ХЭТЕРГЭ ТОШЕР-ЕРГЭ - вспоминать, напоми-
нать (Иртэгэ бу эшне минем хэтергэ тошер эле)
ХЭТЕРДЭ ТОТ-АРГА—помнить (Мин бу сузне
Ьэрвакыт хэтердэ тотам)
ХЭТЕРДЭН [хэтердэн]—на память (Ул узенец
барлык шигырьлэрен хэтердэн белэ)
ХЭТЕРДЭН ЧЫ(К->Г)-АРГА—забыть (Бу
жд^рньщ сузлэре хэтердэн чыккан)
ХЭТЕРЛЭ-РГЭ [хэтёрлэргэ]—помнить; вспоми-
нать (Эни ул авылны Ьаман хэтерли)
ХЭТЛЕ [хэтле]—до; даже (Урманга хэтле биш
чакрым)
ХЭТТА [хэттэ]—даже (Хэтта балалар да шат-
лаидылар)
ХЕЗМЭТ [хезмэт]—труд; работа; услуга; заслу-
га (Хезмэт—Иэркемнец намус зше)
ХЕЗМЭТ ИТ-ЭРГЭ—служить, нести службу
(Улым армиядэ хезмэт итэ)
ХЕЗМЭТ ИЯСЕ—трудящийся (Хезмэт иялэре
демонстрациягэ чыктылар)
ХЕЗМЭТ КУРСЭТ-ЕРГЭ—обслуживать (Бу
химчистка Совет районына хезмэт курсэтэ)
ХЕЗМЭТ ХАКЫ—заработная плата
(Укытучыларныц хезмэт хакы бик тубэн)
ХЕЗМЭТКЭР [хёзмэткэр]—служащий; сотруд-
ник (Нэшрият хезмэткэрлэренэ булэклэр би-
релгэн)
ХЕЗМЭТГЭШ [хёзмэттэш]—коллега
(Хезмэттэше—бик эйбэт кеше)
ХЕЗМЭТЧЕ [хёзмэтче]—слуга (Хезмэтченен
ялчысы булмый)
ХИКЭЯ [хикэйэ]—рассказ; повествовательный
(Татар телендэ хикэя жемлэдэ хабар ахырга
куела)
ХИКЭЯ ЖвМЛЭ—повествовательное предло
жеиие (Хикэя жемлэдэн соц нокта куела)
ХИКЭЯ ФИГЫЛЬ—изъявительное наклонение
(Хикэя фигыльнец кушымчасы — -а/-э, -ый/-и)
ХИМИК [химик]—химик; химический (Химик
ашлама куп кирэкмн)
ХИРУРГ [хирург]—хирург (Хирург халатын
салды)
ХИС [хис]—чувство; эмоция (Ул хислэрлэр ка-
батланмас инде)
ХИСАП [хисап]—счет; расчет; учет; отчет
(Хисап докладында бу турыда да эйтелде)
ХИСАП БИР-ЕРГЭ—давать отчет (Директор
эшчелэр алдында хисап бирде)
ХИСАПЛА-РГА [хисапларга]—считать; исчис-
лять (Планда ул эшкэ дэ акча хисапланган)
ХОДА, ХОДАЙ [хода, хбдай]—бог, господь (Я
хода! Кайчаи бетэр бу афэт!)
ХОККЕЙ [хоккей]—хоккей (Кичэ без хоккей
уеиын карарга бардык)
ХОККЕЙЧЫ [хоккейчы] -хоккеист (Безиен
хоккейчылар 6:2 исэбе белэн живделэр)
ХОКУК [хбцуц]— право (Безнец илебездэ Ьэр
кешенец хезмэткэ хокукы бар)
ХОКУКЫЙ [хокукый]—правовой (Хокукый
дэулэттэ тэртип булырга тиеш)
ХОЛЫК [хблоц]—характер; нрав (Атымныц
холкы начар)
ХОЛЫКСЫЗ [хблбцсыз]—несдержанный, дур-
ной (Ул—бик холыксыз кеше ул)
ХОР [хор]—хор; хоровой (Сэхиэдэ Казан уни-
верситетыныц татар хоры эцырлый)
ХОСУСЫЙ МИЛЕК—частная собственность
(Хосусый милеккэ тию ж,инаять санала)
ХОСУСЫЙЛАШТЫРУ [хбсусыйлаштыру]—
приватизация (Хосусыйлаштыру кайчан баш-
лана?)
ХОКЕМ [хеком]—суд, судебный; приговор; су-
ждение (Аларны хокем итмэделэр)
ХОКЕМ ИТЕШУ [хеком итёшу]—судиться (Бер
танышым бу арада хокем итешеп Йери)
ХОКУМЭТ [хёкумэт]—правительство
(Хекуматебез ветераниар турында Иаман кай-
гыртып тора)
ХОРМЭТ [хёрмэт]—уважение (Аца хермэтебез
бик зур)
ХОРМЭТ ИТ-ЭРГЭ—уважать (Мин бу галим не
хермэт итэм)
ХОРМЭТЛЕ [хёрмэтле]—уважаемый (Хермэтле
укытучыларыбызга зур рэхмэт)
ХРИСТИАН [христийаи]—христианский; хри-
стианин (Христиан дине—борынгы дин)
ХУЭКА [хуж.а]—хозяин (Ой хуждсы безне ачык
йоз белэн каршы алды)
X УЖА ЛЫК [хужалыц]—хозяйство (Хуящлык
дэулэткэ дурт миллион сум табыш бирэ)
ХУЖАСЫЗ [хужасыс]—безхозный; безпризор-
ный (Хуждсыз йорт матур булмый)
ХУЛИГАН [хулиган]—хулиган (Урамда хули-
ган малайлар очрады)
ХУПЛА-РГА [хупларга]—одобрять (Халкыбыз
Президент программасын хуплый)
ХУР [хур]—гурия (Хур кызларыдай матур ул
Лэйсэн!)
ХУР БУЛЫРГА [хур булырга]—осрамиться
(Кодалар алдында хур булырга ярамый)
ХУРЛЫК [хурлык]—позор; срам; унижение
(Аца ялынуны мин уземэ хурлык саныйм)
ХУШ [хуш]—прощай; до свидания («Сау бул
инде, хуш, бахил бул, и минем туган жирем»)
ХУШ ИСЛЕ—ароматный (Бабай алмагачтан
хуш исле алма озеп бирде)
ХУШ КИЛДЕГЕЗ (КИЛЭСЕЗ)!—Добро пожало-
вать! (Татарлар куиаклариы «Хуш килэсез!»
дип каршы алалар)
ХУШЛАШ-ЫРГА [хушлашырга]—прощаться
(Инде хушлашыйк, сау булыгыз!)
ХУШЫГЫЗ—До свидания! Прощайте!
ХЫЯЛ [хыйал]—мечта; фантазия (Минем хы-
ял—укытучы буду)
ХЫЯЛЛАН-ЫРГА [хыйалланырга]—мечтать;
фантазировать (Малай космонавт булырга хы-
яллана)
ХЫЯНЭТ [хыйэнэт]—предательство, измена
(Тз-узецэ хыянэт итмэскэ кнрэк)
ь
ЬАВА [Ьатеа]—воздух; воздушный; погода, не-
бо (а) Ьава чип-чиста; э) Ьава торышы иртэгэ
ничек була икэн?)
ЬАЙ [Ьаш]—межд. для выражения радости, ис-
пуга, досады (Ьай, соцга калдым бит!)
ЬАМАН [Ьа'ман]—всегда; все еще; все равно
(Ьаман килеп йер, яме?)
ЬЭВЭСКЭР [Ьэзчэскэр]—самодеятельный (Кичэ
Ьэвэскэр жырчыларны тыцладык)
ЬЭЙКЭЛ [Ьэйкэл]—памятник (Куйбышев
мэйданында Тукайга Ьэйкэл бар)
ЬЭЛАК БУЛ-ЫРГА [Ьэлэк]—гибель; смерть
(Ьэлак булганнарга Ьэйкэл куелды)
ЬЭМ [Ьэм]— союз и
ЬЭММЭ [Ьэммэ]—все (Ьэммэ кеше шат)
ЬЭММЭСЕ [Ьэммэсе]—все (Ьэммэсе риза)
ЬЭР [Ьэр]—каждый (Ьэр студент язып утыра)
ЬЭРБЕР [Ьэрбер]—каждый (Ьэрбер семья гэзит
ала)
ЬЭРВАКЫТ [Ьэрчгак,ыт]—всегда, постоянно
(Ьэрвакыт килеп йер!)
ЬЭРКАЙДА [Ьэрка-йда]—везде, всюду
(Ьэркайда шуны сейлилэр)
ЬЭРКАЙСЫ [Ьэркя’йсы]—каждый из них
(Ьэркайсы ацлый)
ЬЭРКЕМ [Ьэркем]—каждый, всякий, любой
(Ьэркем уз эшендэ намуслы булырга тиеш)
ЬЭРНЭРСЭ [Ьэрнэрсэ]—все; каждая вещь
(Баланы Ьэрнэрсэ кызыксындыра)
НЭРТ0РЛЕ [Ьэртёрлё]—всякий; разнообразный
(Ьэртерле уеннар булды)
ЬЭРХЭЛДЭ [йэрхэлдэ]—во всяком случае
(Ьэрхэлдэ ул ацлады)
НЭРЬЯКЛАП [Ьэрйацлап]—всесторонне
(Ьэрьяклап тикшерик эле)
ЬИНД [Ьинд]—индиец; индийский (Ьинд чэе
бик тэмле була)
ЬИЧ [Нич]—нисколько; совершенно (Ьич оны-
тасым юк ул кеннэрне)
ЬИЧБЕР [Ьйчбер]— никакой (Ьичбер кеше
куреимэде)
ЬИЧКАЙДА [Ьйчкайда]—нигде (Ьичкайда
курмэдем)
ЬИЧКАЙДАН [Ьйчцайдан]—ниоткуда
(Ьичкайдан акча килгэне юк)
ЬИЧКАЙЧАН [Ьйчцайчан]—никогда
(Ьичкайчан кургэнем юк аны)
ЬИЧКАЯ [Нйчца'йа]—никуда (Анын белэи
Пичкая барганым юк)
ЬИЧКЕМ [Ьичкем]—никто (Ьичкем белми)
ЬИЧНИНДИ [Ьйчнинди]- никакой (Ьичнинди
кешене белмим)
ЬИЧНИЧЕК [Ьйчничек]—никак (Мнн аны
Ьичничек алмадым)
ЬИЧНЭРСЭ [Ьйчнэрсэ]—ничто, ничего (Аны
Ьйчнэрсэ борчымый)
ЬИЧСУЗСЕЗ [Ьйчсуссес]—беспрекословно (Ул
Ьичсузсез риза булды)
ЬЛЧТУКТАУСЫЗ [Ьйчтуцтам'сыс]—
беспрерывно (Нурия эби Ьичтуктаусыз сейлэшэ)
ЬИЧШИКСЕЗ [Ьичшиксез]—несомненно (Сер,
Ьичшиксез, ачылыр)
ЬОНЭР [Ьэнэр]—ремесло; профессия; умение;
мастерство (Егет кешегэ л;итмеш терле Ьонэр дэ
аз)
ЬОНЭРЧЕ [Ьенэрче]—ремесленник; мастеровой;
мастер на все руки (Ьенэрче Ьэр нэрсэне эшли
белэ)
ЬОЖУМ [Ьёжум]—наступление; нашествие;
покушение (Ьеж,ум иртэн башланды)
ЬОЯ^УМ ИТ-ЭРГЭ—нападать; атаковать; по-
кушаться (а) Кичэ минем бер танышыма Ьежум
иткэннэр; э) Кетмэгэндэ безнец взводка Ьеж,ум
иттелэр)
ЬУТПСЫЗ [Ьушсыс]—без сознания (Ул Ьушсыз
ята)
ц
ЦЕЛЛОФАН [целлофан]—целлофан (Целлофан
капчыкка ипине салып куй)
ЦЕНТНЕР [центнер]—центнер (Ьэр гектардан
30 центнер уцыш ал дык)
ЦИРК [цирк]—цирк (ШэЬэрдэ яца цирк
тезелде)
ч
ЧАБАК [ча'бак]—сорожка (Суда чабаклар йезеп
нери)
ЧА(П->Б)-АРГА I [ча-барга]—косить, скосить;
рубить (Без печэн чаптык)
ЧА(П->Б)-АРГА П [чабарга]—бегать; скакать;
нестись (Атлар бетен кечкэ чабалар)
ЧА(П->Б)-АРГА III [чабарга]—хлестать, па-
рить (Мунчада себерке белэн чабыну бик рэхэт)
ЧАБАТА [чабата]—лапти (Элек чабата киеп
йергэннэр)
ЧАГАН [чаган]—клен (Безнец тирэдэ чаган куп
усэ)
ЧА(К—>Г)-АРГА [чагарга]—жалить; донести
(Сак бул, елан чага курмэсен!)
ЧАГЫНДА [чагында]—когда; в то время (Ул
чагында мин бэлэкэй идем)
ЧАГЫШТЫР-ЫРГА [чагыштырырга]—
сравнивать (Мине узец белэн чагыштырма)
ЧАЙКА-РГА I [чай царга]—полоскать (Елгага
тошеп, кер чайкадым)
ЧАЙКА-РГА II [чайцарга]—кивать (Ат, мине
кургэч, башын чайкый)
ЧАК I [чац]—время; годы (Яшь чаклар искэ
тошэ)
ЧАК II [чац]—еле; едва (Баскычтан мецгэндэ,
чак егылмадым)
ЧАК III [чац]—в самый раз (Бу кулмэк сица
чак кына икэн)
ЧАКЛЫ [чацлы]—до; величиной (Бозау чаклы
бер эт килеп чыкты)
ЧАКРЫМ [чацрым]—верста (Оч чакрым юл
калды)
ЧАКТА [чацта]—при, когда (Ул чакта сез юк
ндегез)
ЧАКЫРУ [чацыру]—приглашение, пригласи-
тельный (Безгэ туйга чакыру килгэн)
ЧАКЫР-ЫРГА [чацырырга]—звать; пригла-
шать; призывать (Сезне дэ чакыргаинармы?)
ЧАЛ [ча'л]—седой (Аныц чэчлэреиэ чал кергэн)
ЧАЛБАР [чалбар]—брюки (Чалбарны утуклисе
бар)
ЧАЛГЫ [ча-лгы]—коса (Чалгы белэн печэн чабу
нинди рахат!)
ЧАЛКАН [чалкан]—на спине (Быел жэй кене
чалкан йезэргэ ейрэндем)
ЧАЛМА [ча лма]—чалма (Бабай башына чалма
ураган)
ЧАМАЛАП [ча'малап]—в меру (Сузецне чама-
лап сейлэ)
ЧАМАСЫ [ча-масы]—около (Мэйданда ике мец
чамасы кеше бар)
ЧАНА [ча'на]—сани; санный (Улым белэн чана
шудык)
ЧАНДЫР [чгндыр]—худощавый (Ул—чандыр
гэудэле)
ЧАРА [ча'ра]—средство; мера; мероприятие (Бу
чара файдалы булыр)
ЧАРДУГАН [ча'рдуган]—ограда вокруг могилы
(Кичэ без этинец чардуганын буядык)
ЧАРШАУ [ча’ршалч]—занавеска; полог (Элек
чаршаулар куп элэлэр иде)
ЧАТ [чат]—угол; перекресток (Ул чатта мили-
ционер тора)
ЧАТКЫ [чатцы]—искра; проблеск (Белем чат-
кысы бераз куренэ)
ЧАТЫР [чатыр]—шатер; палатка (Чатыр кору
жицел эш тугел)
ЧАЯ [ча'йа]—бойкий; отчаянный (Бу чая кыз-
ны цехта Ьэркем бела)
ЧАЯН [ча'йан]—скорпион («Чаян» журналы
куптэн чыга)
ЧАН [ча-ц]—колокол; набат (Янгында чан кага-
лар)
ЧАЦГЫ [чажгы]—лыжи (Синен чангын
айбэтме?)
ЧАЦГЫЧЫ [ча-цгйчы]—лыжник (Чачгычылар
ун чакрымга ярышалар)
ЧЭЙ [чай]—чай (Цейлон чаеннан дэ тэмле чай
юктыр!)
ЧЭЙНЭ-РГЭ [чайнэргэ]—жевать; трепать (Сагыз
чэйнэргэ яратасынмы?)
ЧЭЙНЕК [чэйнек]—чайник (Чэйнеккэ кайнар
су сал)
ЧЭЙХАНЭ [чайхана]—чайная (Чэйханэдэ
тэмлэп чай эчтек)
ЧЭКЧЭК [чэкчэк]—чакчак (Чакчэк—татар ха-
лык ашы)
ЧЭНЕЧКЕ [чэнёчке]—вилка; колючка (бстэлгэ
8 чэнечке, 8 пычак куйдык)
ЧЭНЕЧКЕЛЕ [чэнечкеле]—колючий; язвитель-
ный (Чэнечкеле сузлэр эйтеп утырма эле)
ЧЭНЧЕ-РГЭ [чэнчёргэ]—колоть; язвить (Ялгыш
кулымиы чэнчеп алдым)
ЧЭРШЭМБЕ [чэршэмбе]—среда (Ьэр
чэршэмбедэ бер жыелыш була)
ЧЭТКЭ [чэч'кэ]— галка (Тупылга чэукэлэр кун-
ган)
ЧЭЧ [чэт]—волосы (Аныц чаче Ьаман матур)
ЧЭЧТАРАШ [чэчта’раш]—парикмахер
(Чэчтараш уз эшен эйбэт бела)
ЧЭЧТАРАШХАНЭ [чэчта'рашхэнэ]—
парикмахерская (Чэчтарашханэ бездэн ерак
тугел)
ЧЭЧЕЛ-ЕРГЭ [чэчёлёргэ]—рассыпаться; разле-
таться (Теймэлэр чэчелеп китте)
ЧЭЧРЭ-РГЭ [чэчрэргэ]—брызгать; всплески-
ваться (Урамда чалбарыма пычрак чэчрэде)
ЧЭЧЭК [чэчэк]—цветок; цветочный (Алмагач
чэчэклэре хуш исле)
ЧЭЧЭК АТ-АРГА—расцветать (Бакчада сирень
чэчэк атты)
ЧЭЧЭК БЭЙЛЭМЕ—букет (Беренче сентябрьдэ
укучыларныц кулларында чэчэк бэйлэме була)
ЧЭЧ-ЭРГЭ [чэчэргэ]—сеять; рассыпать; рассеи-
вать (Эле генэ бодай чэчтелэр)
ЧЭЧУЛЕК [чэчулек]—посев; посевной; поле по-
сле посева (Чэчулек жир—еч мен гектар)
ЧЭШКЕ [чэшке]—норка; норковый (Безнен
совхозда чэшке урчетэлэр)
ЧЕБЕН [чёбен]—муха (9йгэ чебен кергэн)
ЧЕБЕН ГОМБЭСЕ—мухомор (Чебен гембэсе
агулы)
ЧЕБИ, ЧЕБЕШ [чёби, чёбеш]—цыпленок
(Чебилэр тиз усэ)
ЧЕГЭН [чёгэн]—цыган (Кичэ телевизордан
чегэн ансамбле чыгыш ясады)
ЧЕЛЭН [чёлэн]—цапля (Су буенда бер челэн ба-
сып тора)
ЧЕЛЛЭ [чёллэ]—жаркая пора лета (ШаИардэ
челлэдэ яшэргэ бик авыр була)
ЧЕЛПЭРЭМЭ [челпэрэмэ]—вздребезги (Стакан
челпэрэмэ килеп ватылды)
ЧЕЛТЭР [чёлтэр]—кружево; тюль; сетка; сеть
(Тэрэзэдэ—матур челтэр)
ЧЕМЕТ-ЕРГЭ [чёмётёргэ]—щипать; жечь (Суык
битне чеметэ)
ЧЕМПИОНАТ [чемпионат]—чемпионат
(Чемпионатта безнец команда да катнашты)
ЧЕРЕК [чёрек]—гнилой; гниль (Бу алма черек)
ЧЕРЕ-РГЭ [чёрёргэ]—гнить; разлагаться
(Бэрэцге череп ята икэн)
ЧЕРКИ [чёрки]—комар (5Кэй коне черкилэр
куп булды)
ЧЕСТЬ [честь]—честь (Солдат честь бирэ)
ЧИ [чи]—сырой; невареный (Кайбер кешелэр
чи йомырка эчэргэ яраталар)
ЧИБЭР [чибэр]—красивый; красавец; хороший
(Ул эле бик чибэр куренэ)
ЧИГЭ [чигэ]—висок (Чигэлэрем авырта)
ЧИ(К->Г)-ЭРГЭ [чигэргэ]—вышивать (Энием
яшь чакта куп селгелэр чиккэн)
ЧИГЕН-ЕРГЭ [чигёнёргэ]—отступать; пятиться
(Машина артка чигенде)
ЧИК [чик]—грань; граница (Курше егет чик
буеида хезмэт итэ)
ЧИКЕРТКЭ [чикёрткэ]—кузнечик: сверчок
(Мич артында чикерткэ сайрый)
ЧИКЛЭВЕК [чиклэвек]—орех; ореховый (Быел
чиклэвек куп булды)
ЧИЛЭК [чнлэк]—ведро (Мин, кеянтэ-чилэк
алып, чишмэгэ суга киттем)
ЧИЛЭКЛЭП [чилэклэп]-ведрами (Яцгыр
чилэклэп коя)
ЧИЛЕ-ПЕШЛЕ [чиле/пёшле]—недопечеиый;
незрелый; всмятку (Бэлеш чиле-пешле булган)
ЧИМАЛ [чимал]—сырье (Нефть—кыйммэтле
чимал ул)
ЧИР [чир]—болезнь (Чир китэ—гадэт кала)
ЧИРАТ [чират]—очередь (Чиратта унлап кеше
бар)
ЧИР АТ ЛАП [чиратлап]—по очереди (Чират лап,
бала карыйбыз)
ЧИРЕК [чирек]— четверть (Чирек ипи ала кайт
эле)
ЧИРКЭУ [чиркэж]—церковь (Алар чиркэугэ
барганнар)
ЧИРЛЭ-РГЭ [чирлэргэ]—болеть (Абый чирлэп
китте)
ЧИРЛЕ [чирле]—больной (Чирле кешене бор-
чыйсы килми)
ЧИРЭМ [чирэм]—трава; целина (Чирэмдэ
бэбкэлэр йери)
ЧИСТА [чиста]—чистый; чисто (0йдэ бик чис-
та)
ЧИСТАРТ-ЫРГА [чистартырга]—чистить; вы-
чищать (Буген ейне чистарттык)
ЧИТ I [чит]—край; опушка; сторона; поля
(Авыл читенда ялгыз ей бар)
ЧИТ II [чит]—чужой; иностранный (Чит телне
ейрэну ?кицел тугел)
ЧИТ ИЛЛЭР—зарубежные страны (Россияпец
чит иллэр белэн бэйлэнешлэре арта бара)
ЧИТ ТЕЛ—иностранный язык (Кеше туган
телдэн башка чит теллэр дэ белергэ тиеш)
ЧИТЕК [читек]—ичиги; сапожки (Арчада чи-
теклэр тегэлэр)
ЧИТЕН [читен]—трудный; тяжелый (Хэллэр
читен эле)
ЧИШЕНГЭН [чишёчгэн]— раздетый (Чишенгэн
килеш салкынга чыкма)
ЧИШМЭ [чишмэ]—родник; ключ; родниковый;
ключевой (Чишмэ суы чэйгэ тэмле)
ЧИШ-ЭРГЭ [чишэргэ]—развязывать; расстеги-
вать; решать (Бу мэсьэлэне чишеп бир эле)
ЧИЯ [чийэ]—вишня; вишневый (Чия паренье-
сын яратасыцмы?)
ЧОКЫР I [чбцор]—яма; ров (Чокыр бик тирэн)
ЧОКЫР II [чбкор]—чашка (6ч чокыр чэй эч-
тем)
ЧОЛАН [чблан]—чулан (>Кэй кене чоланда
йоклау рэхэт)
ЧОЛГА-РГА [чблгарга]—окружать; завертывать
(Банданы чолгап алдылар)
ЧОЛГАУ [чблгаж]—портянки (Чолгау чолгый
белэсенме?)
ЧОР [чор]—период; эпоха (Бу чор—бик
жаваплы)
ЧОРМА [чбрма]—чердак (Чормада иске
эйберлэр куп)
Ч0ГЭ [чвгэ]—стерлядь; стерляжий (Иделдэ чего
балыгы тоталар)
ЧОГЕНДЕР [чё гендер]—свекла; свекольный
(Чегендерле катык яратасыцмы?)
ЧвЙ [чей]—клин; чека; вешалка (Пальтоцны
чейгэ злеп куй)
ЧОНКИ [чёнки]—ибо, так как, потому что
(Юлга чыкмадык, ченки буран иде)
ЧУАН [чужан]—чирей; фурункул (Аркама чуан
чыккаи)
ЧУАР [чужар]—пестрый (Чуар тавык чеби чы-
гарган)
ЧУВАШ [чужаш]—чуваш; чувашский (Чуваш
теле терки телларга керэ)
ЧУЕН [чуйын]—чугун; чугунный (Коттеджны
чуен решетке белен ейлендереп алганнар)
ЧУКРАК [чукрак]—глухой (Чукрак кешелэрге
махсус аппарат бирэлер)
ЧУКЫН-ЫРГА [чукынырга]— креститься; при-
нимать христианство (Элек татарларны кечлеп
чукындырганнар)
ЧУЛАК [чулак]—однорукий; сухорукий (Чулак
кешеге протез ясыйлар)
ЧУЛПАН [чулпан]—Венера (Тад алдыннан
Чулпан калка)
ЧУЛПЫ [чулпы]—накосник; монисто (Элек та-
тар кызлары чулпы такканнар)
ЧУМАР [чумар]—клецки (Чумар пешер еле,
они!)
ЧУМ-АРГА [чумарга]—окунаться; погружаться
(Камил суга чумды)
ЧУРТАН [чуртан]—щука (Чуртан зур иде)
ЧУ [чу]—стоп, тихо (Чу! Эзрек сабыр ит)
ЧУЭК [чужак]—тапочка (Чуек—аякка рахат)
296
ЧУ(К-»Г)-ЭРГЭ, ЧУГЭЛЭ-РГЭ [чугэргэ,
чугэлэргэ]—приседать; оседать (Бераз чугэлэ
эле)
ЧУКЕЧ [чукеч]—молоток (Чукечне бир эле)
ЧТ Л [чул]—пустыня; пустынный (Чулдэ бар-
ханнар була)
ЧУЛ БУРЕСЕ—шакал (Безнец якларда чул
буресе яшэми)
ЧУЛМЭК [чулмэк]—горшок (Чулмэктэге сотне
жылыт)
ЧУМЭЛЭ [чумэлэ]—копна (Печэнне
чумэлэлэргэ ойдек)
ЧУМЕЧ [чумеч]—ковшик; половник; черпак
(Чумечне юдыцмы?)
ЧУП [чуп]—мусор; сорняк; отход (Чуплэрне
чилэккэ сал)
ЧУПЛЭ-РГЭ 1 [чуплэргэ]—сорить (Ишегалдын
чуплэргэ ярамый)
ЧУПЛЭ-РГЭ II [чуплэргэ]—клевать; собирать;
отбирать (Кугэрченнэр жим чуплилэр)
ЧУПЛЕ [чупле]—сорный; заросший сорняками
(Бакчагыз чупле икон)
ЧУПЛЕК [чуплек]—свалка (Чуплеккэ илтеп
ташла боларны)
ЧУПРЭ [чупрэ]—дрожжи (Чупрэсе эйбэт бул-
ган)
ЧУПРЭК [чупрэк]—тряпка; пеленка; одежда
(Чупрэклэрне элеп куй эле)
ЧЫБЫК [чыбыц]—прутик; проволока (Бер чы-
бык кисеп бир инде!)
ЧЫБЫРКЫ [чыбйркы]—кнут; бич (Атиы чы-
быркы белэн кума)
ЧЫ(К->Г)-АРГА [чыгарга]—выходить; выле-
зать; выступать; публиковаться; сходить; про-
исходить (а) Син ейдэн ничэдэ чыгасыц? э) Су-
дан чыккач сертен, б) Ул доклад белэн чыкты)
ЧЫГАР-ЫРГА [чыгарырга]—выводить; выпус-
кать; снимать; исключать; вынимать (а) Мал-
ларны болынга чытар; э) Без газета чыгардык;
б) Аны эшеннэн чыгардылар; в) Одеял астын-
нан аягынны чыгар!)
ЧЫГАРЫЛЫШ [чыгарылыш]—выпуск; выпу-
скной (Иртэгэ чыгарылыш кичэсе була)
ЧЫГЫМ [чыгым]—расход (Бетен чыгымнары
биш йез нлле сум булды)
ЧЫГЫШ I [чыгыш]—выступление; речь
(Сэркэтипнен чыгышы лэлилле иде)
ЧЫГЫШ II (чыгыш]—исходный (Чыгыш кн-
леше кушымчасы — -дан/-дэн; тан/-тэн:
нан/-нэн)
ЧЫГЫШЛЫЙ [чыгышлый]—при выходе
(Клубтан чыгышлый, аны курдем)
ЧЫДАМ [чыдам]—выносливый (Бу агач суык-
ка чыдам)
ЧЫК [чык]—роса (Улэнгэ чык тешкэн)
ЧЫЛАН-ЫРГА [чыланырга]—мокнуть; намок-
нуть (Яцгырда чыландыгызмы?)
ЧЫЛБЫР [чылбыр]—цепь, цепочка (Кое чыл-
бырын озынайтасы бар)
ЧЫЛТЫРА-РГА [чйлтырарга]—звенеть; жур-
чать (Якында гына чишмэ чылтырый)
ЧЫН [чин]-действительный, истинный, на-
стоящий (Ул—чын кеше)
ЧЫН КУЦЕЛДЭН ТЭБРИК ИТ-ЭРГЭ-
искрение поздравить (Без эбине 90 яшьлек
юбилее белэн чын куцелдан тэбрик иттек)
ЧЫИАЯК [чынайац]—чаша; чашка; изразец
(Чынаягыцны бир эле)
ЧЫНБАРЛЫК [чымба'рлык]—
действительность; бытие (Чынбарлыктаты Ьэр
куренешнец атамасы бар)
ЧЫНЛАП [чыннап]—в самом деле, впрямь
(Чынлап сейлисецме?)
ЧЫННАН ДА [чыннан да]—действительно
(Чыннан да, уйлап карыйк эле)
ЧЫПЧЫК [чыпчык]—воробей (Чыпчыклар
чыркылдаша)
ЧЫРАЙ [чырай]—лицо; черты лица (Анын чы-
рае буген карацгы)
ЧЫРШЫ [чыршы]—ель; елка; елочный
(Чыршы бэйрэме куцелле булды)
ЧЫРШЫ БЭЙРЭМЕ—елка (праздник) (Кечкенэ
улымны чыршы бэйрэменэ алып бардым)
ЧЫРШЫ УРМАНЫ—ельник (Чыршы урманы
кыш кене матур була)
ш
ШАГЫЙРЭ [шагирэ]—поэтесса (Татар халкын-
да шагыйрэлэр шактый куп)
ШАГЫЙРЬ [шагир]—поэт (Шагыйрь Муса
Ж;элилгэ Советлар Союзы Герое исеме бирелде)
ШАДРА [ша’дра]—рябой (Бу шадра абыйны
мин куптэн белэм)
ШАЙТАН [ша’йтан]—черт (междометие ) (Эх,
шайтан, онытканмын!)
ШАЙТАН ТАЯГЫ—чертополох (Болында бик
куп шайтан таяклары усеп утыра)
ШАКАЛ [ша’кал]—шакал (Шакал—чул буресе)
ШАКМАК (ша’цмац]—кубик; чурка; кусок
(Самавырга шакмак сал)
ШАКМАКЛЫ [ша'цмацлы]—в клетку; пиленый
(Аныц юбкасы шакмаклы)
ШАКТЫЙ [ша’цтый]—довольно, заметно (Суз
шактый куп булды)
ШАКТЫЙ ЗУР—довольно большой (Безнец
авыл шактый зур)
ШАКТЫЙ КУП—довольно много
(Профессорныц эше шактый куп)
ШАКШЫ [ша'кшы]—грязный; гадкий
(Туалетта шакшы булырга тиеш тугел)
ШАЛКАН [ша'лкаи]—репа (Шалкан чэчу вакы
ТЫ 5ЦИТКЭН)
ШАЛТЫРА-РГА [ша'лтьтрарга]—греметь; ляз-
гать; звенеть (Арбада нэрсэдер шалтырый)
ШАЛТЫРАТ-ЫРГА [ша'лтйратырга]—греметь;
звонить (Мица телефонная шалтырат эле)
ШАРТ I [ша-рт]—условие (Минем бер шартым
бар)
ШАРТ (ИТТЕ) II [ша'рт [итте]—грохнуть,
бабахнуть (Нэрсэдер шарт итте)
ШАРТЛА-РГА (ша'ртларга]—взрываться; трес-
каться (Граната шартламый калган)
ШАРТЛАУ [ша-ртламг]—взрыв (Шартлау тавы-
шы ишетелде)
ШАТ [ша‘т]—радостный (Балалар булэклэргэ
бик шат)
1ПАТЛЫК [ша’тлыц]—радость (Аныц шатлыгы
эченэ сыймый иде)
1ПАТЛЫКЛЫ [ша'тлыцлы]—радостный
(Шатлыклы хабар тиз килеп ж,итте)
ШАУ-ШУ [шаче/шу]—шум-гам; возня; ссора
(Шау-шу бетмэгэн иде эле)
ШАХМАТЧЫ [шахматчы]—шахматист
(Шахматчыныц характеры нык иде)
ШАЬИТ [ша Иит]—свидетель (Жинаятькэ кем
шакит?)
ШАШ-АРГА [ша’шарга]—беситься; одуреть;
сойти с ума (Акылыцнан шаштыцмы эллэ?)
ШАШКА [шашка]—шашки (Шашка уенын ба-
лалар яраталар)
ШАЯН [ша-йан]—шутливый; озорной (Гали
шаян сузлэр сойлэп утыра)
ШАЯР-ЫРГА [ша’йарырга]—шутить, шалить,
баловаться (Минем белэи шаярма)
ШЭЯСЭРЭ [шэжэрэ]—родословная (Насел
шажарэлэренец бик борынгылары да очрый)
ШЭКЕРТ [шэкерт]—шакирд; ученик; последо-
ватель (К.Насыйринын шэкертлэре куп була)
ШЭЛ [шал]—шаль («Зацтар шал» спектакле
ошадымы?)
ШЭЛЬЯУЛЫК [шэлйажлыц]—платок
(большой) (Шэльяулыгыц матур икэн!)
ШЭМЭХЭ [шэмэхэ]—фиолетовый (Шэмэхэ тес
сица килешэ)
ШЭЦГЭ [шэцгэ]—шаньга (Бэрэцге шэцгэсен
яратасыцмы?)
ШЭП [шэп]—хорошо, замечательно; быстро,
бегло (Ничек шэп бии!)
ШЭРЭ [шэрэ]—голый; нагой; оголенный
(Агачлар шэрэ калдылар)
ШЭРЕКЪ [шэрец]—восток; восточный
(С.Сэйдэшевнец <Шэрекъ биюе»н тыцлыйм)
ШЭРИГАТЬ [шэригэт]—шариат (Шэригатьнец
кануннары каты булган)
ШЭУЛЭ [шэ^улэ]—тень; отсвет; отображение
(Бер шэулэ утеп китте)
ШЭФКАТЬ ТУТА ШЫ—сестра милосердия,
медсестра (Палатага шэфкать туташы керде)
ШЭФКАТЬЛЕ [шэфцэтле]—милосердный; доб-
рожелательный (Ул ханым бик шэфкатьле иде)
ШЭФТАЛУ [шэфталу]—персик (Шэфталу
тэмлеме?)
ШЭФЭКЪ [шэфэц]—заря (Иртэнге шэфэкъне
кургэнегез бармы?)
ШЭХЕС [шэхес]—личность; личностный (Шэхес
культы зур фажлгалэргэ китерде)
ШЭХСИ [шэхси]—личный (Шэхси эшемэ кат-
нашма)
ШЭЬЭР [шэЬэр]—город; городской (ШэЬэребез
бик борынгы)
ШЭЬЭР ХАЛКЫ—горожане (ШэЬэр халкы
стадионга бэйрэмгэ ждяелды)
ШЕЛТЭ [шёлтэ]—упрек; выговор (Гариповка
шелтэ белдерделэр)
ШЕШ [шеш]—опухоль, нарыв (Кулында шеш
бар)
ШЕШЭ [шёшэ]—бутылка (Шешэле сот хэзер
кибеттэ сатылмый)
ШЕШ-ЭРГЭ [шёшэргэ]—нарывать (Аягым
те 1X1 те)
ШИГЪРИЯТ [шигрийэт]—поэзия (Кичэгэ
шипьрият соючелэр килде)
ШИГЫРЬ [шигер]—стихотворение (Ул
шигырьне яттан белэсецме?)
ШИК [шик]—подозрение (Куцелемдэ бер шик
бар)
ШИКАЯТЬ [шикэйэт]—жалоба (Аныц остеннэн
шикаять язганнар)
ШИКЭР [шикэр]—сахар; сахарный (Шикэрне
куп салма!)
П1ИКЕЛЛЕ [шикёлле]—подобно, как; вроде
(Аныц шикелле уцган булмас!)
ШИКЛЕ [шикле]—подозрительный (Анда бер
шикле кеше йори)
ШИМБЭ [шимбэ]—суббота; субботний (Шимбэ
кенне урманга чыгабыз)
ШИН [шин]—шина (Тэтэрмачиец шины тишел-
де)
ШИЦГЭН [шицгэн]—увядший; поблеклый
(«Шицгэи чэчэклэр терелмэс инде» дитан бер
жыр бар иде)
ШИЦ-ЭРГЭ [шицэргэ]—вянуть; спадать (Шеше
бераз шицгэн)
ШИРБЭТ [ширбэт]—шербет (напиток), шербет
(кушанье) (Кибеттэн ике кило ширбэт алдым)
ШИФА [шифа]—исцеление; лекарство; целеб-
ное средство (Даруныц шифасы булдымы?)
ШИФАХАНЭ [шифахэнэ]—санаторий (Безнец
шифаханэ яца бинага кучте)
ШНУР [шнур]—шнур (Ботинкага шнур кирэк)
ШОВИНИЗМ [шовинизм]—шовинизм
(Шовиинзм халыкларны бер-берсенэ каршы
куя)
ШОКОЛАД [шоколад]—шоколад; шоколадный
(Шоколад алый к эле)
ШОМ [шом]—тревога; страх (Куцелне шом бас-
ты)
ШОМА [шбма]—гладкий; ровный; лощеный;
скользкий (Бу кэгазь бик шома)
ШОМЛЫ [шбмло]—тревожный (Ул шомлы
коннэр артта калды)
ШОМЫРТ [шбморт]—черемуха (Шомырт чэчэк
атты)
ШОССЕ [шоссе]—шоссе (Шоссе юлны быел сал-
дылар)
ШОБЬЭ [шебЬэ]—сомнение (Куцелгэ шебИэ
салма эле)
ШОГППЭ [шбпшэ]—оса (Он тубэсенэ шопшэлэр
оялаган)
ШОРЕП [шброп]—шуруп (Шорепне борып куй
инде)
ШПИОН [шпион]—шпион (Шпионны фаш иту
кирэк нде)
ШТАМП [штамп]—штамп (Кэгазьгэ штамп ку-
елган)
ШТАНГА [штацга]—штанга (Штанга бик авыр)
ШТУК АТУ РЧЫ [штукатурчы]—штукатур (Бу
училищеда штукатурчылар азерл н л эр)
ШТУРВАЛ [штурвал]—штурвал (Ул комбайн
штурвалына тотынтан)
ШТЫК [штык]—штык (Мылтык очында штык
бар)
ШУ-АРГА [шумгарга]—скользить; кататься;
скрыться (Мин чацгы шуам)
ШУК [шук]—озорной; невоспитанный (Шук
малайлар куп Йери)
ШУЛ [шул]—тот, этот (частица утверждения)
(Шул егетне яратам бит!)
ШУЛ АРАДА—тем временем (Шул арада ул
эллэ кая китеп югалды)
ШУЛ КИРЭК—так и надо (Шул кирэк сица.
Вакытында эшлэсэц, алай булмас иде)
ШУЛАЙМЫНИ [шулаймыни]—разве, неужели
(Шулаймыни? Мин белмэгэн идем)
ШУЛКАДЭР [шулкадэр]—настолько (Шулкадэр
сагындым эннне!)
ШУЛПА [шулпа]—бульон, суп (Пилмэн ит
шулпасында тэмле була)
ШУЛЧАК, ШУЛ ВАКЫТТА [шулчак, шул
«акытта]—в это время (Шулчак этисе кайтып
тешэ)
ШУНДА [шунда]—там; тогда (Шунда без елма-
еп куйдык)
ШУНДАГЫ [шундагы]—тамошний (Шундагы
халык жыр-биюга оста)
ШУНДЫЙ [шундйй]—такой; как тот (Шундый
кешелэр бик снрэк)
ШУНЛЫКТАН [шунныктан]—поэтому
(Шунлыктан белми калганнар)
ШУННАН [шуннан]—оттуда; потом; после это-
го (Шуннан авылга кайткан)
ШУНБ1СЫ [шунысы]—этот; тот (Шунысы
бэхэссез: ул ышанган)
ШУЦА [шуца]—тому; поэтому (Шупа остэп
эйтэм)
ШУШЫ [шушы]—этот, данный (Шушы жыр
хэтердэ калган)
ШУШЫНДА [шушында]—здесь; тут (Без шу-
шында очрашырга суз куештык)
ШУРЭЛЕ [шурэле]—шурале, лешнн
(Г.Тукайныц «Шурэле» экнятен укыдыгызмы?)
ШУР ЛЕК [шурлек]—полка (Китапны шурлеккэ
алып куй эле)
ШЫГРЫМ ТУЛГАН [шыгрым тулган]—битком
набито (Зал халык белэн шыгрым тулган)
ШЫГЫРДА-РГА [шыгырдарга]—скрипеть;
хрустеть (Итеклэр шыгырдый)
ШЫКСЫЗ [шыксыз]—уродливый; невзрачный
(«Шыксыз урдэк баласы» экиятен кем язган?)
ШЫРПЫ I [шырпы]—спички; спичечный
(Шырпы бир эле)
ШЫРПЫ II [шырпы]—заноза (Кулыма шырпы
керде)
ШЫРТЛАКА [шыртлака]—ерш (Балык шулпа-
сы очен шыртлака тэмле була)
ШЫТ-АРГА [шытарга]—всходить, прорасти
(Бэрэцге шытып чыкты)
щ
ЩЕТКА [щетка]—щетка (Итеклэрне щетка
белэн чистарттым)
ЩИ [щи]—щи (Щине мичтэ пешерсэц,
тэмлерэк була)
ы
ЫГЫ-ЗЫГЫ [ыгы/зыгы]—суматоха; перепо-
лох; хлопоты (9йдэ ыгы-зыгы)
ЫЗАН [ызан]—межа; межевой (Ызаннан атлап
кил)
ЫЗГЫШ [ызрыш]—ссора; стычка (Ызгышка
кем сэбэпче?)
ЫЗГЫШ-ЫРГА [ызгышырга]—ссориться (Ник
ызгышасыз инде?)
ЫЛЫС [ылыс]—хвоя; хвойный (Идэнгэ ылыс
тушэдек)
ЫМ [ым]—жест; мимика; знаки (Ул безне ым
белэн чакырды)
ЫМЛЫК [ымлык]—междометие (Их! ЭЬэ! —
ымлыклар)
ЫНДЫР [ындыр]—гумно; ток (Ындыр таба-
гында эш кайный)
ЫЦГЫРАШ-ЫРГА [ыцрырашырра]—стонать;
скулить (Авыру ыцгырашып куйды)
ЫРГЫТ-ЫРГА [ыргытырга]—бросать; швы-
рять; выбрасывать (Ташларны сул якка ыргыт)
ЫРУГ [ырур]—род; родовой (Кешелэр ыруглар
булып яшэгэннэр)
ЫРЫМ [ырым]—заклинание; зелье (Син ырым-
га ышанасыцмы?)
ЫС [ыс]—дым (Ыс исе чыккан)
ЫСЛАНГАН [ысланган]—копченый (Ысланган
балык яратасызмы?)
ЫСЛА-РГА I [йсларга]—коптить (Кичэ балык
ысладык)
ЫСЛА-РГА II [ысларга]—шипеть (Елан ыслый
башлады)
ЫСПАЙ [йспай]—опрятный; чистый; наряд-
ный; щегольский (Ул ыспай егет кем була?)
ЫСУЛ [ысул]—способ, метод (Бу ысул нэрсэ
бирэ?)
ЫЧКЫН-ЫРГА [йчкынйрга]—освобождаться;
отцепляться; уходить (Эт бэйдэн ничек ычкын-
ган?)
ЫШАНУ [ышану]—поверье (Дини ышанулар
шактый куп очрый)
ЫШАН-ЫРГА [ышанырга]—верить; надеяться;
убеждаться (Мин сезгэ Ьэрвакыт ышандым)
ЫШАНЫЧ [ышаныч]—вера; доверие; надежда
(Ышаныч кешене яшэтэ)
ЫШАНЫЧ КЭГАЗЕ—доверенность (Мин аца
эш хакымны алырга ышаныч кэгазе бирдем)
ЫШКЫ [йшцы]—рубанок (Ышкыны алып бир
эле)
ЫШКЫ-РГА [ышцйрга]—тереть; натереть
(Идэнне ышкып ю)
ЫШТАН [йштан]—штаны (Балага ыштан ки-
дер)
ЫШЫК [ышыц]-прикрытие; прикрытый
(Монда ышык)
э
ЭЗ [эз]—след; рубец; осадок (Бу шагыйрь
куцеллэрдэ жуелмас эз калдырган)
ЭЗЛЭ-РГЭ [эзлэргэ]—искать, разыскивать
(Сезне эзлэдек—тапмадык)
ЭЗСЕЗ [эссез]—бесследно (Хат эзсез югалды)
ЭКСКУРСИЯ [экскурсия]1 экскурсия (Дэулэт
музеена экскурсиягэ барасызмы?)
ЭКСПЕДИЦИЯ [экспедиция]—экспедиция
(Студентлар археологии экспедициядэн кантты-
лар)
,ЭЛЭ(К-»Г)-ЕРГЭ [элэгёргэ]—цепляться; попа-
дать; доставаться (Балык куп элэкмэде)
ЭЛЭКТЕР-ЕРГЭ [элэктёрёргэ]—зацеплять; под-
цеплять; захватывать (Капка биген элэктер эле)
ЭЛГЕЧ [элгеч]—вешалка (Курткацны элгечкэ
элеп куй)
ЭЛЕК [элек]—прежде, раньше; в старину (Элек
Казан артында жыеннар куп булган)
ЭЛЕККЕГЕ [элеккеге]—прежний; прошлый
(Элеккеге ж,итэкчене без Каман иска алабыз)
ЭЛЕККЕЧЭ [элеккечэ]—по-прежнему (Элеккечэ
эшлэп булмый хэзер)
ЭЛЕКТЭН [элёктэн]—с давних пор (Без электэн
дуслар)
ЭЛЕМЕНТ [элемент]—элемент (Химик эле-
ментлар таблицасын Менделеев тозегэн)
ЭЛЕМТЭ [элёмтэ]—связь; общение (Элемтэ
булегенэ хат ташучы кнрэк)
ЭЛЕМТЭ БУ ЛЫК—отделение связи (Районда
яца элемтэ булеге ачылды)
ЭНЭ, ИНЭ [энэ, ина]—хвоя; иголка; спица
(Энэне саплап бирче)
ЭНЭ КАРАГЫ—стрекоза (Улэн остендэ энэ ка-
рагы очып йори)
ЭНДЭШ-ТЕРГЭ [эндэшёргэ]—звать; обращаться;
откликаться (Ул безгэ эндэшмэде)
ЭНЕ, ЭНЕКЭШ [эне, энекэш]—младший брат;
браток (а) Энем этигэ охшаган; э) Энекэшне
каршы аласы бар; б) Энекэш, сагать нича?)
ЭНЕМ [энем]—братец; братик (Энем, чукечне
бнр еле)
ЭНЖЕ [энже]—жемчуг (Элек энже белэн
чиккэннэр)
ЭНИСЕ ЧЭЧЭК [энже чачак]—ландыш (Энже
чэчэк исле була)
ЭНЦИКЛОПЕДИЯ [энциклопедийа]—
энциклопедия (Энциклопедиядэн карадыцмы?)
ЭЦГЕР-МЕЦГЕР [эцгёр/мёцгёр]—сумерки
(Эцгер-мецгер тошкэч кена, кету кантты)
ЭПИДЕМИЯ [эпидемия]—эпидемия (Хэзер
безда эпидемиялэр юк)
ЭПОС [эпос]—эпос (Кыргызлариьщ «Манас»
эпосы бар)
ЭРБЕТ ЧИКЛЭВЕГЕ [эрбет чиклэвеге]—
кедровый орех (Себердэ эрбет чиклэвеге уса)
ЭРЕ [эре]—крупный; высокомерный
(ЯСилэклэре эре)
ЭРЕМЧЕК [эремчек]—творог; творожный
(Эремчекка сет сал)
ЭРЕН [эрен]—гной (Кузеца эрен жыелган, сорт
эле)
ЭРЕ-РГЭ [эрёргэ]—таять; плавиться; сверты-
ваться (Сетем вреде)
ЭРЕТ-ЕРГЭ [эрётёргэ]—плавить; таять; топить;
растворять (Табада май эреттем)
ЭРЛЭ-РГЭ [эрлэргэ]—прясть (Эби йон эрли)
ЭСКЭК [эскэк]—пинцет (Эскэк белэн каш
тезэтэлэр)
ЭСКЭМИЯ [эскэмийэ]—скамейка (0й алдыида-
гы эскэмнядэ эбилэр утыра)
ЭСКЭТЕР [эскэтер]—скатерть (Эскэтерне крах-
маллыйсы бар)
ЭСКЕРТ [эскерт]—скирда (Басуда салам эс-
кертлэре курена)
ЭССЕ [эссе]—жаркий; жарко: горячий (0йдэ
бик эссе)
ЭТ [эт]—пес; собака; собачий (Улым этен бик
яратты)
ЭТ БАЛЫГЫ—вьюн (Елгада эт балыгы куп
урчегэн)
ЭТ ШОМЫРТЫ—крушина (Елга буенда эт шо-
мырты усеп утыра)
ЭТ-ЭРГЭ [этэргэ]—толкать; отталкивать
(Арбаны этеп жибэр эле)
ЭЧ [эч]—живот; внутренность; сердце; душа;
начинка (Эчендэге—тышында)
ЭЧЭК [эчэк]—кишка (Эчэклэре авырткан икэн)
ЭЧ-ЭРГЭ [эчэргэ]—пить; выпивать (Су
эчэсецме?)
ЭЧЕМЛЕК [эчёмлек]—напнток (Бу эчемлек
файдалы)
ЭЧЕНДЭ [эчёндэ]—в течение; внутри (а) 0ч
согать эчендэ кире эйлэнеп кайттым; а) Порт-
фель эчендэ китаплар куп)
ЭЧЕННЭН [эчённэн]—в душе; про себя
(Эченнэн генэ сойлэнэ узе)
ЭЧЕР-ЕРГЭ [эчёрёргэ]—напоить; спаивать
(Атка су эчердецме?)
ЭЧКЕ [эчке]—внутренний; нательный; духов
ный (а) Эчке эшлэр министры сейлэде; э) Аныц
эчке доньясы мица билгеле тугел)
ЭЧКЕЧЕ [эчкёче]—пьяница, алкоголик
(Эчкече—шул ук авыру кеше)
ЭЧЛЕК [эчлек]—подкладка; подкладочный
(Эчлек алдыцмы?)
ЭЧПОШЫРГЫЧ [эчпбшбргыч]—скучный; мо-
нотонный (Эчпошыргыч кеше икэн ул!)
ЭЧТЭЛЕК [эчтэлек]—содержание (Китапныц
эчтэлеген белэсецме?)
ЭЧТЭН [эчтэн]—изнутри; про себя (Эчтэн генэ
уйлыйм)
ЭШ [эш]—работа; труд; дело; проблема (Эш ни-
чек бара?)
ЭШ КЭГАЗЬЛЭРЕ—деловые бумаги (Эш
кэгазьлэрен язу турында тат*рча бер китап
чыккан)
ЭШ КОНЕ -рабочий день (Эш коне—8 сэгать)
ЭШ ХАКЫ—заработная плата (Эш хакы бик
экрен усэ)
ЭШКУАР [эшцум’ар]—предприниматель (Хэзер
Татарстанда эшкуарлар куп)
ЭШЛЭПЭ [эшлэпэ]—шляпа (Башында—эшлэпэ)
ЭШЛЭ-РГЭ [эшлэргэ]—работать: действовать;
делать; зарабатывать (Этием заводта эшли)
ЭШЛЕКЛЕ [ёшлёкле]—деловой, активный; дея-
тель (Эшлекле кешенец вакыты юк)
ЭП1ЛЕКСЕЗ [эшлёксез]—бездельник, лодырь
(Эшлексезнеч гомере эрам утэ)
ЭШМЭКЭР [эшмэкэр]—делец; коммерсант
(Хэзер эшмэкэрлэр кубэйде)
ЭШСЕЗ [эшсез]—безработный; бездельник
(Эшсез кешелэр эш эзлилэр)
ЭШХАНЭ [эшхэнэ]—предприятие (Куп эш-
ханэлэр банкротлыкка чыктылар)
ЭШЧЭН [эшчэн]—трудолюбивый; работоспособ-
ный (Эшчэн кешене хормэт итэлэр)
ЭШЧЭНЛЕК [эшчэнлек]—деловитость, дея-
тельность (Фэнни эшчэнлеге очен ул кешегэ
Мактау грамотасы бирдслэр)
ЭШЧЕ [эшче]—рабочий (Эшчелэр ялга тукта-
дылар)
ю
ЮА [йутуа]—дикий лук (Болында юа усэ)
ЮАН [йулуан]—толстый; полный; низкий (Юан
кешегэ Кубрэк хэрэкэтлэнергэ кирэк)
ЮАНА(Й—>Е)-РГА [йуанайьтрга]—толстеть
(Сезгэ юанаерга ярамый)
ЮАШ [йулуаш]—смирный; скромный; безобид-
ный (Мин моца ышанмыйм: ул бик юаш малай
бит)
ЮГАЛТ-ЫРГА [йуралтьтрра]—терять; утерять;
утрачивать (Мнн кича алтын йозегемне
югалттым)
ЮГАЛ-ЫРГА [йуралырга]—теряться; утерять-
ся; пропадать; исчезать (Кича безнец этебез
югалды )
ЮГАРЫ [йугары]—высокий; высоко; высший;
старший (Югары курсларда без моны ацладык)
ЮГАРЫГА [йурарыга]—наверх (Мин югарыга
менам, 15 нче катка)
ЮГАРЫДА [йугарыда]—наверху (Югарыда
тургай сайрый)
ЮГАРЫДАН [йугарыдан]—сверху (Югарыдан
кубрэк курена)
ЮГЫЙСЭ [йурыйсэ]—иначе (Эйтегез, югыйсэ
бел ми калыр)
ЮЕШ [йу^еш]—мокрый (Юеш чупрэк алып
сорт)
ЮК [йуц]—нет; ничто; пустяк(овый); не имеет-
ся (Безнец машина юк)
ЮКА [йуца]—тонкий; худой (Бэлешнец тышын
бик юка ясадым)
ЮК БУЛЫРГА—исчезнуть (Шул коннан пе-
сиебез юк булды)
ЮК ИТ-ЭРГЭ—уничтожить; убнть (Фашистлар
мнллноннарча кешеларне юк иттелэр)
ЮКЭ [йукэ]—липа; липовый (Юка балы тэмле
була)
ЮККА [йуцца]—напрасно, зря (Юкка ачулан-
ма)
ЮККА ЧЫ(К->Г)-АРГА—исчезнуть, пропадать
(Кинэт ул егетебез юкка чыкты, шалтыратмый
да)
ЮЛ [йул]—дорога; трасса; путь; способ; строка
(Бу юлдан киткэч, унга борылыгыз)
ЮЛ БИР-ЕРГЭ—уступить дорогу (Карт ке-
шеларгэ юл бирергэ кирэк)
ЮЛ УЦАЕНДА—по пути, по дороге (Юл
уцаенда мин китапханэгэ кереп чыктым)
ЮЛЭР [йулэр]—дурак; глупый (Юлэр булма,
туз!)
ЮЛЧЫ [йулчы]—путник (Юлчылар ойгэ кер-
делэр)
ЮМАРТ [йумарт]—щедрый (Юмарт иде безнец
эби!)
ЮМОРИСТИК [йумористик]—юмористический
(•Чаян» журналында юмористик хикэялэр чы-
га)
ЮНЭЛ-ЕРГЭ [йунэлёргэ]—направляться (Кэрим
теге йортка юнэлде)
ЮНЭЛЕШ [нунэлеш]—-направление (Башта
юнэлешне билгелик)
ЮНЭЛЕШ КИЛЕШЕ—направительный падеж
(Юнэлеш килешенец кушымчасы— -га1-га.
ка/-кэ)
ЮНЬЛЕ [йунле]—порядочный; толковый;
стоящий (Юньле кеше юньле инде ул)
ЮНЬСЕЗ [йунсез]—бестолковый; безалаберный;
дурной (Юньсез кешелэр белэн сойлэшэ дэ ал-
мыйм)
ЮРА-РГА [йурарга]—гадать; истолковывать;
предполагать (Эби узенец тешен улы кайтуга
юрады)
ЮРГАН [йурган]—одеяло (стеганое) (Юрганыц
мамыктанмы эллэ?)
ЮРИ [йури]—нарочно, умышленно (Снн моны
тори эшлэденме?)
ЮРИДИК [йурйдик]—юридический (В.И.Ленин
Казан университетыныц юридик факультетында
укыган)
ЮРИСТ [йурист]—юрист (Юрист белэн кицэшу)
ЮРТАК [йуртак]—рысак (Колхоз юртаклар
урчетэ)
ЮТЭЛ [йутэл]—кашель (Ютэлец беттеме эле?)
ЮТЭЛ СЫРХАВЫ—туберкулез (Ютэл сырха-
вын дэвалап була)
ЮТЭЛЛЭ-РГЭ [йутэллэргэ]—кашлять (Авыру
нык ютэлли)
ЮШКЫН [йушкын]—накипь, осадок (Чэннеккэ
юшкын утырган)
ЮЫНДЫР-ЫРГА [йучтйндйрырга]—умывать;
купать (Баланы юындырдыцмы?)
ЮЫН-ЫРГА [йуи'ынырга]—умываться; мыться
(Кичэ мунчада юындык)
Я
Я I [йа хода]—о боже (Я хода! Нэрсэ ишетэм!)
Я II [йэ]—ну (Я, эйтегез эле!)
Я III [йэ]—или, либо (Я син, я ул сейлэсен!)
ЯБАЛАК [йа-балак,]—сова (Тонлэ ябалак кыч-
кырды)
Я(П-»Б)-АРГА [йа‘барга]—закрывать; покры-
вать; запереть (Сыерны абзарга яптым)
ЯБЫК I [йа-быц]—закрытый (Ишек ябык
тугел)
ЯБЫК II [йа-быц]—худой (Син бик ябык
куренэсец)
ЯБЫН-ЫРГА [йа-бынырга]—накрываться; по-
крываться (Кичтэи юрган ябынып яттым)
ЯБЫШ-ЫРГА [йа-бышырга]—липнуть; склеи-
ваться; цепляться; хвататься; приставать (а)
Кулыма камыр ябышты; э) Егылмас ечен, ул
мица ябышты)
Я(У->В)-АРГА [йатчарга]—идти; падать (Кене
буе кар яуды)
явыз [йаччыз]—злой; зло; злодей; заклятый
(Явыз кеше бэхетле була алмый)
ЯВЫЗЛЫК [йа-мплзлыц]—зло; злодейство
(Явызлык Ьэрвакыт жэзасын ала)
ЯВЫМ, ЯВЫМ-Т0ШЕМ [йатчым/ йа-иъгм/
тбшбм]—осадки (Бу араларда явым-тошем юк)
Я(К-»Г)-АРГА I [йатарга]—топить; зажигать
(Мичкэ каен утыны яктым)
Я(К->Г)-АРГА II [йатарга]—мазать; приписы-
вать (Ипигэ май яктыцмы?)
ЯГУ ЛЫК [йатулыц]—топливо (Ягулыкны сак-
лабрак тот)
ЯГЪНИ [йэгни]—то есть (Ул уз абыйсын, ягъни
Рэшнтне, авыр хэлгэ куйган)
ЯГЫМЛЫ [йатымлы]—ласковый; приветли-
вый; приятный (Бик ягымлы нде ул апа)
ЯДЭЧ [йэдэч]—дужка (Ядэч аерабызмы?)
ЯЗ [йа-з]—весна (Тагын яз житте)
ЯЗ КОНЕ, ЯЗЫН —весной (а) Яз коне куп нм-
тиханнар бирэбез; э) Язын су уз ярларына кай-
та)
ЯЗ-АРГА I [йа-зарга]—писать (Мица хат язарга
онытма)
ЯЗ-АРГА II [йа-зарга]—расправлять; сбивать
(Эни май язган)
ЯЗГЫ [йа-згы]—весенний (Язгы каникул да
утеп китте)
ЯЗМА [йа-зма]—письменный (Буген математи-
кадан язма эш булды)
ЯЗМЫШ [йа-змыш]—судьба; участь (Этиемнец
язмышы бик авыр булган)
ЯЗУ [йа-зу]—письмо; письменность (Татар язуы
тарихында элифбалар берничэ була)
ЯЗУЧЫ [йа-зучы]—писатель (Язучы эсарен
тормышка нигезлэнеп яза)
ЯЗЫЛ-ЫРГА [йа'зылйрга]—записываться,
подписываться (Мин «Казан утлары» журналы-
на язылдым)
ЯИСЭ [йэисэ]—или (Мине яисэ аны кем бела?)
ЯК [йа-ц]—сторона, край; бок; отношение (а)
Китапныц бу ягы чиста; а) Авылныц бер ягын-
нан елга ага)
ЯКА [йа-ца]—воротник (Якац чистамы?)
ЯКИ [йэкн]—или (Буген котугэ Мирбат яки
Салим чыгар)
ЯКЛА-РГА [йа-цларга]—защищать; заступать-
ся; поддержать (Кызлар Сэйфине якладылар)
ЯКЛЫ [йа-цлы]—сторонник; на стороне (Без—
сезнец яклы)
ЯКОРЬ [йакор’]- якорь (Корабль якорь ташла-
ды)
ЯКТАШ [йа'цташ]—земляк (Ул — безнец як-
таш)
ЯКТЫ [йа=цты]—светлый; свет; яркий (Булмэдэ
якты)
ЯКТЫЛЫК [йа ктылык]—свет (Ишектэн якты-
лык курена)
ЯКТЫР-ЫРГА [йа’цтйрырга] -светать; прояс-
няться (Экрен генэ яктыра башлады)
ЯКУТ I [йа-цут]—яхонт (Патша тажы якутлар
белэн бизэлгэн)
ЯКУТ II [йа-цут]—якут; якутский (Якут теле-
татар теленэ кардэш тел)
ЯКШЭМБЕ [йэкшэмбе]—воскресенье (Якшэмбе
кенне халык дачага йори)
ЯКЫН [йа-цын]—близкий; близко; родной; род-
ственник (Ул—безнец якын дустыбыз)
ЯКЫН-ТИРЭДЭ—неподалеку (Якын-тирэдэ
генэ берэр кибет юкмы?)
ЯКЫНА(Й->Е)-РГА [йацынайырга]—
приближаться (Бу оч ел эчендэ без бик якынай-
дык)
ЯКЫНДА [йажында] -ближний (Якындагы
йортлар бишэр катлы)
ЯКЫННАН [йа'цйннан]—близко; подробно
(Мин аны якыннан белэм)
ЯКЫНЧА [йа-цынча]—приблизительный; при-
близительно (Якынча ике йозлэп кеше килгэн)
ЯЛ I [йасл]—отдых, выходной (Иртэгэ минем ял
коне)
ЯЛ II [йа’л]—грива (Атныц ялы бик озын)
ЯЛ ИТ-ЭРГЭ—отдыхать (Дусларым ял итэргэ
Торкнянен Анталия шэЬэренэ кнттелэр)
ЯЛА [на'ла]—клевета (Яла ягарга кемнен кулы
барган?)
ЯЛАГАЙ [йа-лагай]—подхалим, подлиза;
льстивый (Ялагай кешегэ ышаныч аз)
ЯЛАН [йа’лан]—поляна (Яланда бер куыш то-
ра)
ЯЛАНАЯК [йа’ланайак]—босиком (Бала ялана-
як чыккан)
ЯЛАНБАШ [йа-ламбаш]—с непокрытой головой
(Нигэ яланбаш чыктын?)
ЯЛАНГАЧ [йа’лангач]—голый; обнаженный;
открытый (Кырлар ялангач калды)
ЯЛАНКУЛ [йа-лаццул]—без рукавиц (Ннгэ
суыкта яланкул чыктыц?)
ЯЛА-РГА [йа-ларга]—лизать (Эт кулны ялады)
ЯЛВАР-ЫРГА [йа'лччарырга]—умолять (Ул
мица «кнтмэ» дип ялварды)
ЯЛГАН [йа’лган]—ложь; ложный; фальшивый
(Бу сузлэр—ялган)
ЯЛГАНЛА-РГА [йа-лганнарга]—лгать (Ьаман
ялганламасын иде!)
ЯЛГАНЧЫ [йа’лганчы]—лжец; врун (Гел ял-
ганчы булды ул!)
ЯЛГА-РГА [йа'лгарга]—присоединять; приви-
вать (Бу бауларны ялгап куй)
ЯЛТЫЗ [йа’лгыз]—одинокий; одиноко; едино-
лично (Ялгыз кеше моцлы була)
ЯЛГЫЗЛЫК [йа-лгызлыц]- одиночество (Ул
ялгызлыктан туйган инде)
ЯЛГЬПП [йа'лгыш]—ошибка; ошибочный; не-
чаянно (Ул ялгыш кына кулын кутэрде)
ЯЛГЫШ-ЫРГА [йа’лгышырга]—ошибаться
(Ялгышмаган кеше булмыйдыр)
ЯЛЕ [йэле]—ну-ка (Яле, бер ждярлап жибэр,
эием!)
ЯЛКАУ [йа’лца*]- ленивый (Бу арада тэмам
ялкаулаидым эле)
ЯЛКЫН [йа*лцын]—пламя; страсть (Мичтэге
ялкын яктыртып жибэрде)
ЯЛЛА-РГА [йа’лларга]—нанимать; вербовать
(Без яца йорт салырга 3 ир кешене ялладык)
ЯЛТ-ЙОЛТ ИТ-ЭРГЭ [йа’лт/йолт итэргэ]—
сверкать (Кызныц колак алкасы ялт-йолт итэ)
ЯЛТЫРАВЫКЛЫ [йа’лтыражыцлы]—
блестящий, лощенный (Ялтыравыклы кулмэгец
бнк килешэ узенэ)
ЯЛЫН-ЫРГА [йа’лынырга]—умолять, упраши-
вать (Гафу нт дип купме ялындым!)
ЯМАН [йа'ман]—плохой; дурной; злой; ужасно;
очень (Яманнан ярты кашык аш кала)
ЯМАН ШЕШ [йа’ман шеш]—рак (Яман шеш
авыруы эле жинелмэгэн)
ЯМАНАТ [йа’манат]—дурная слава (Аныц яма-
наты куптэн чыккан инде)
ЯМАНСУ [йа'мансу]—грустный; тоскливый;
грустно (Буген нигэдер ямансу)
ЯМА-РГА [йа'марга]—латать, штопать (Оекбаш
ямыйсым бар)
ЯМАТ-ЫРГА [йа*матырга]—запломбировать
(Ике тешемне яматырга кирэк)
ЯМЕ [чэме]—ладно, хорошо (Килерсен, яме?)
И Б' 321
ЯМЬЛЕ [йэмле]—красивый; живописный
(Ямьле жэй килде)
ЯМЬСЕЗ (йэмсез)— некрасивый; некрасиво; не-
приятно (Бу кулмэк—ямьсезрэк)
ЯНА-РГА I [йа-нарга]—гореть; загореть; преть;
блестеть (Учакта утын яна)
ЯНА-РГА II [йа’нарга]—грозить; пригрозить
(Снца да янадылармыни?)
ЯНА-РГА III [йа-нарга]—точить (Чалгы янап
бир эле)
ЯНАУ [йа'на»]—угроза (Бу янаулар купкэ кит-
те)
ЯНЭСЕ [йэнэсе]—дескать; мол (Янэсе, мин аяы
ацламыйм икэн)
ЯНЭШЭ [йэнэшэ]—рядом (Янэшэ басып тора-
лар)
ЯНГА (йа'цга)—набок (Исерек кеше янга авып
теште)
ЯНГЫН [йа'цгын]—пожар (Янгын текла баш-
лантан)
ЯНГЫН СУНДЕРУЧЕ -пожарный (Яна торган
ей янына янгын сундеручелэр бик тиз килеп
жнттелэр)
ЯНДЫР-ЫРГА [йа'ндырырга]—зажигать; жечь;
поджигать (Кырда саламны яндырганнар)
ЯНЫНА [йа-нына]—к; ко (Эннсе янына улы
утырган)
ЯНЫНДА [йа-нында]—у, около, возле (Безнец
ей янында балалар бакчасы бар)
ЯЦА [йа'ца]—новый; свежий; парной; только
что (а) Безгэ яца укытучы керде; э) Кибеттэн
яца пешкэн нпн алдым; б) Эни мица яца сауган
сет эчерэ; в) Снн яца гына килдецме?)
ЯЦАК [й а* цац]—щека; косяк (Баланыц
яцаклары алсуланып тора)
ЯЦА.К СОЯГЕ—челюсть (Бер кеше Мансурныц
яцак сеягенэ суккан)
ЯЦАЛИФ [йащалиф]—яналнф [татарская
писъменностъ на латинской основе]
(«Яцалиф» 1927-1938 елларда кулланылган)
ЯНДЛЫК [йа'цалыц]—новость; новаторство
(Бер яцалык ишеттецме?)
ЯНДР-ЫРГА [йа’царырга]—обновляться; изме-
няться; восстанавливаться; возрождаться (а)
Дэреслеклэр Ьаман яцара; э) Сугыштан соц
шэЬэрлэр Ьэм авыллар яцарды)
ЯЦАЧА [йа’цача]—по-новому (Ьэркем яцача
эшлэргэ тиеш)
ЯЦГЫР [йа’цгыр]—дождь (Яцгыр коне буе яу-
ды)
ЯЦГЫРЛЫ [йа’цгырлы]—дождливый (Яцгырлы
кеннэр быел куп булмады)
ЯР I [йа’р]—берег; береговой (Теге як ярда
коймэ бар)
ЯР II [иа’р]—любимый; возлюбленный (Сейгэн
ярлар сагындыра)
ЯРА [йа’ра]—рана (Яралар тезэлэме?)
ЯРАББИ [йа рабби]—господи (Яраббн, ходаем,
кайчан курешербез нкэн?)
ЯРАКСЫЗ [йаррацсыз]—непригодный; неподхо-
дящий; неисправный (Яраксыз такталарны
монда ей)
ЯРАЛАН-ЫРГА [йа-раланырга]—быть раненым
(Безнен бабай сугышта яраланган)
ЯРАЛЫ [йа-ралы]—раненый (Яралы солдатлар-
ны хастаханэгэ озаттылар)
ЯРАМЫЙ [йа-рамын]—нельзя (Монда тэмэке
тартырга ярамый)
ЯР АН [йа-ран]—герань (Тэрэзэ тебендэ яран
чэчэк ата)
ЯР АР [йа-рар]—ладно (—Килерсец, яме? —
Ярар!)
ЯРА-РГА [йа-рарга]—годиться; угождать; под-
ходить (Бу тукыма кулмэккэ ярый)
ЯРАТКАН [йа-раткан]—любимый; излюблен-
ный (Яраткан кешецнэн аерылу нннди авыр!)
ЯРАТУ [йа-рату]—любовь (Ярату хисе бар икэн
эле анда)
ЯРАТ-ЫРГА I [йа-ратырга]—любить; полюбить;
одобрять (Мни эшемне яратам)
ЯРАТ-ЫРГА II [йа'ратырга]— создавать; тво-
рить (Табигать аны матур итеп яраткан)
ЯРЭШ-ЕРГЭ [йэрэшергэ]—помолвить (Кыз
ярэшу йоласын утэргэ кирэк)
ЯРДЭМ [йэрдэм]—помощь; поддержка (Сезгэ
ярдэм кирэкмиме?)
ЯРДЭМ ИТ-ЭРГЭ—помогать (Без апаларга
бэрэцге утыртырга ярдэм нттек)
ЯРДЭМЧЕ [йэрдэмче]—помощник (Минем теп
ярдэмчем—кызым)
ЯРДЭМЧЕЛ [йэрдэмчел]—отзывчивый (Ул ха-
ным кешелэргэ бнк ярдэмчел)
ЯРЛЫ [йа*рлы]—бедный; бедно; бедняк; не-
имущий; убогий (а) Ярлы хужалык и кэн бу;
э) Ой эче бик ярлы иде)
ЯРЛЫК (йа'рлыц]—ярлык, ханская грамота;
этикетка (Алтын Урдадан рус князьлэре ярлык
алганнар)
ЯРМА [йа’рма]—крупа; крупяной (Ярманы
бурттереп куясы бар)
ЯРМИНКЭ [йэрмнцкэ]—ярмарка (Базарда кезге
ярминкэ ачылды)
ЯРТЫ [йасрты]—половина (Эшнец яртысы
беткэн)
ЯРТЫЛАШ, ЯРТЫЛАЙ [йа’ртылаш,
йа’ртылай]—наполовину, пополам (Без бу кар-
бызны яртылай булнк)
ЯРЫ [йа'ры]—пленка; связка (Тавыш ярысы
зарарланган)
ЯРЫЙ [йа'рый]—ладно, хорошо; можно
(—Килерсез, ярыймы? —Ярый)
ЯРЫЙ ЭЛЕ—хорошо еще (Ярый эле, без ул ав-
тобус ка утырмагаибыз)
ЯРЫЙСЫ [йа'рыйсы]—удовлетворительный;
удовлетворительно (Я^аваплар ярыйсы)
ЯРЫК [йа'рык,]—щель; трещина (Ишектэ ярык
бар)
ЯРЫМ [йа-рым]—половина; с половиной (Ике
ай ярым мин Мэскэудэ стажнровкада булдым)
ЯРЫМАВТОМАТ—полуавтомат (Урамда бнк
куп ярымавтоматлар бар)
ЯРЫМ РЭСМИ—полуофициально (Анын, белэн
ярым рэсми рэвештэ сейлэшу булган)
ЯР-ЫРГА [йа-рырга]—раскалывать; распили-
вать; рассечь (Бурэнэне нкегэ ярдылар)
ЯРЫШ [йа'рыш]—соревнование (Ярышта кем
жиаде?)
ЯСАК [йа-сац]—ясак, дань (Рус шэЬэрлэре Ал-
тын Урдага ясак тулэгэннэр)
ЯСА ЛИ А [йа-салма]—искусственный; произ-
водный (Ясалма теллэрдэн эсперанто кин, тарал-
ган)
ЯСА-РГА [на-сарга]—делать; изготовлять;
устраивать; разливать (Мица куе нтеп чэн яса
эле)
ЯСИН ЧЫ(К->Г)-АРГА—читать отходную мо-
литву (Абый улгэндэ, бер бабай ясин чыкты)
ЯСЛЕ [йэсле]—ясли (Кызыбыз яслегэ йери)
ЯСМИН [нэсмин]—жасмин (Ясмин геле
жырларга кергэн)
ЯСТЫК [йа-стыц]—перина (Эбннен ястыгы бнк
йомшак)
ЯТ [йат]—чужой; чуждый; чужбина; инород-
ный (Ят кеше кермэгэидер бит?)
ЯТ КЕШЕ—чужой (человек) (Безнец ей янында
бер ят кеше йери)
ЯТАК [йа-так]—постель (Ятагыи уцайлымы?)
ЯТ-АРГА [йа'тарга]—лежать; ложиться; ва-
ляться (Йокларга иртэ ятасыцмы?)
ЯТИМ [йэтим]—сирота; осиротевший (Тукай
бик иртэ ятнм кала)
ЯТИМ БАЛА—сирота (Сугыштан соц ятнм ба-
лалар куп кала)
ЯТЛА-РГА [йа'тларга]—выучивать наизусть
(Мин Х.Туфанныц «Ромашкалар, шнгырен ят-
ладым)
ЯУЛЫК [йа'жлыц]—платок (Бу яулыгыц
ефэкме?)
ЯУЧЫ [на°АУЧы]—сват; сваха (Кызга яучы кнл-
де)
ЯФРАК [йа'фрак]—лист, листовой (Яфраклар
коела башлады)
ЯФРАК ЯР-ЫРГА--распускать листья (Безнец
ей каршында каен яфрак ярды)
ЯХШЫ [йа'хшы] -хороший; хорошо; добрый;
ладно (Яхшы итеп яз!)
ЯХШЫЛЫК [йа’хшылыц]—добро; благо
(Яхшылык жирдэ ятмый)
ЯЬТДИ [йэЬуди]—еврей; еврейский (Ул—
миллэте белан яЬуд)
ЯШЭ-РГЭ [йэшарга]—жить; существовать; оби-
тать (Без Татарстан жнренда яшнбез)
ЯШЭР-ЕРГЭ I [йэшарёргэ]—молодеть (Сез
Наман яшэрэсез)
ЯШЭР-ЕРГЭ II [йэшарёргэ]—зеленеть (Яз кене
болыннар, кырлар яшэрде)
ЯШЭСЕН [йэшэсен]—да здравствует (Лэйрде
тынычлык яшэсен!)
ЯШЕЛ [нашел]—зеленый (Улэннэр яшел)
ЯШЕЛЧЭ [йэшёлчэ]- овощи (Яшелчэлэр
ел герде)
ЯШЕЛЧЭЛЕК, ЯШЕЛЧЭ БАКЧАСЫ
[йэшёлчэлек]— огород (а) Яшелчэлекто эш куп;
а) Безнец яшелчэ бакчасы 6 сутый)
ЯШЕН [йэшен]—молния (Яшеннэн курка-
сыцмы?)
ЯШЕН СУККАН (СУКТЫ)—ударило молнией
(Безнен авылдагы тегермэнне яшен сукты)
ЯШЕНЛЕ [йэшённе]—с грозой (Яшенле яцгыр
тнз утте)
ЯШЕРЕН [йэшёрен]—тайный; тайно; секрет-
ный; скрытый (Ул яшерен тавыш биру юлы
белэн сайланды)
ЯШЕРЕН САЙЛАУ—тайное голосование
(ТКыелышта профкомны яшерен сайлау белэн
сайладылар)
ЯШЕРЕН-ЕРГЭ [йэшёрёнёргэ]—прятаться
(Малай агач артына яшеренде)
ЯШЕР-ЕРГЭ [йэшёрёргэ]—прятать (Кая яшер-
дец минем хатны?)
ЯШЕРТЕН [йэшёртен]—тайно; скрытно (Алар
яшертен генэ эш иткэннэр)
ЯШУСМЕР [йэшусмер]—подросток (Яшусмер
балага аеруча игътибар кирэк)
ЯШЬ I [йэш]—молодой; юный; малолетний
(Яшь егет килеп керде)
ЯШЬ II [йэш]—год (Этнгэ 70 яшь иде)
ЯШЬ III [йэш]—слеза (Анын кузлэрендэ яшь)
ЯШЬКЕЛТ [йэшкелт]—зеленоватый (Яшькелт
дулкыннар уйный)
ЯШЬЛЭР [йэшлэр]—молодежь; молодежный
(Татарстанда яшьлэр журналы чыга)
ЯШЬЛЭРЧЭ [йэшлэрчэ]—по-молодежному
(Безнен хэллэр яшьлэрчэ)
ЯШЬЛЕК I [йэшлек]—молодость; юность
(Яшьлек мэхэббэте онытылмый)
ЯШЬЛЕК II [йэшлек]—летний (Ике яшьлек
оныгым бар)
ЯШЬЛИ [йэшлн]—смолоду (Ул яшьлн ятнм ка-
ла)
ЯШЬТЭН [йаштан]—смолоду (Яшьтэн эшлап
ейрэнерга кирэк)
ЯШЬТЭШ [йаштэш]—ровесник, сверстник
(Гафур—минем яшьтэш)
РУССКИЙ АЛФАВИТ
Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё
Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм
Ни Оо Пп Рр Сс Тт Уу
Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ
Ыы Ьь Ээ Юю Яя
РУССКО-ТАТАРСКИЙ
СЛОВАРЬ
А
А I—а ( теркэгеч)
А И—а (сорау кисэкчэсе)
АБЗАЦ—Кызыл юл; сннтакснк бетен
АБРИКОС—ерек
АВОСЬ—балки, нхтнмал
АВТОБИОГРАФИЯ—тэря^емэи хал
АВТОМАТИЗИРОВАТЬ—автоматлаштыр-у
АВТОРИТЕТ—абруй, дэрэясэ
АГА—эЬэ межд.
АГАТ—ахак
АГЕНТСТВО— тгентлык
АГИТИРОВАТЬ—1) агитация яса-у, агитация
алып бар-у; 2) ендэ-у, чакыр-у
АГРАРНЫЙ—аграр
АГРЕССИЯ—яулап ал-у, басып ал-у; агрессия
ДД—1) тэмуг, ясэЬэннэм; 2) авырлык, михнэт
АДВОКАТ—адвокат, яклаучы
АДМИНИСТРАТИВНЫЙ—адмннистратив
АДМИНИСТРАЦИЯ—хакимият
АДРЕС—1) адрес; 2) котлау язуы
АЗБУКА—1) элифба (алфавит); 2) элифба
(букварь)
А ._!РБАЙДЖАНСКИЙ—азэрбяйэкан (теле)
АНСТ—лэклэк
АЙДА—эндэ
АЙ—эй; ай; абау
АЙРАН—эйрэн
АКАДЕМИЧЕ1 КИ -1) академик; 2) академия
(...)
АКАЦИЯ—сэрви агачы; акация
АККУРАТНЫЙ—пехтэ, ясыйнак, тегэл
АКТИВИЗИРОВАТЬ—активлаштыр-у
АКТИВНЫЙ—актив
АКТУАЛЬНОСТЬ — актуальлек
АКТУАЛЬНЫЙ—эЬэмиятле, меким
АКУЛА—акула
АКЦИОНЕРНЫЙ—акцнонерлар ...-ы
АЛКОГОЛЬ—хэмер; аракы
АЛЛАХ—Алла, Тэцре, Ходай
АЛЛО—алло
АЛМАЗ—алмаз
АЛМАЗНЫЙ—алмаз -ы
АЛТЫН—барнау (элекке Россиядэ 3 тненлек
бакыр акча)
АЛФАВИТ—элнфба, алфавит
АЛФАВИТНЫЙ ПОРЯДОК—алфавит
тэртнбендэ тезелгэн
АЛФАВИТНЫЙ УКАЗАТЕЛЬ—алфавитам
курсэткеч
АЛЫЙ—ал
АМБАР—амбар, келэт
АМЕРИКАНЕЦ—америкалы, Америка кешесе
АМЕРИКАНСКИЙ -Америка ...-ы
АМЕРИКАНЦЫ—амернкалылар, Америка
халкы
АМИНЬ—амин, дога
АНАЛИЗИРОВАТЬ—тикшер-у; анализла-у
АНАЛИЗ—тикшеру, анализ
АНАРХИЯ—1) башбаштаклык, анархия; 2)
тэртнпсезлек
АНГЕЛ—фэрештэ
АНГИНА—тамак бакасы, ангина
АНГЛИЙСКИЙ ЯЗЫК—инглнз теле
АНГЛИЙСКИЙ—инглн з
АНГЛИЧАНИН—инглиз кешесе
АНЕКДОТ—мэзэк
АНИС—анис (алма)
АНОНИМКА—имзасыз хат
АНТИВОЕННЫЙ—сугышка карты
АНТИЧНОЕ ИСКУССТВО—антик сэнгать
АНТИЧНЫЙ—антик
АНТРАКТ—тэнэфес
АНЮТИНЫ ГЛАЗКИ—ала милэушэ И елап
кузе
АПЕЛЬСИН—эфлисун
АПЛОДИРОВАТЬ—кул ча(п-»б)-у // алкышла-у
АПЛОДИСМЕНТЫ—кул чабулар
АПТЕКА—даруханэ
АРАБ—гарэп // гарэп кешесе
АРАБСКИЙ (ЯЗЫК)—гарэп (теле)
АРАБЫ—гарэплэр, гарэп халкы
АРАХИС—жир чиклэвеге И кытай чнклэвеге
АРБУЗ- -карбыз
АРГАМАК—аргамак
АРГУМЕНТ—дэлн л
АРЕНДОВАТЬ—арендага ал-у
АРЕСТ -кулга ал-у
АРЕСТОВАТЬ—кулга ал-у
АРИСТОКРАТИЧЕСКИЙ—аристократии, ари-
стократлар ...-ы
АРИФМЕТИЧЕСКИЙ—арифметик, арифметика
...-ы
АРКАН—аркан, юан бау
АРМИЯ—гаскэр, армия
АРМЯК—чикмэн
АРМЯНЕ—эрмэпнэр, эрмэн халкы
АРМЯНСКИЙ (ЯЗЫК)—эрмэн (теле)
АРОМАТНЫЙ—хуш исле
АРХАИЧЕСКИЙ—архаик, искергэн, борынгы
АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ—археологии, археоло-
гия ...ы
АРХИВНЫЙ—архив, архив ,..-ы
АРШИН—аршын (0,71 м)
АРЫК—арык
АССИГНОВАТЬ—акча бул-у
АСТРА—кашкарый
АТАКА—Ьеж,ум
АТАКОВАТЬ—атакала-у, Ьея^ум нт-у
АТАМАН—атаман
АТЛАС I—(географик) атлас
АТЛАС П—атлас (ефэк тукыма)
АТТЕСТАТ—таныклама, шаЬэдэтнамэ
АТТЕСТОВАТЬ—аттестацнялэ-у, аттестация
бир-у
АУ—эн (адашканда кычкыру ымлыгы)
АУЛ—авыл
АФИША—белдеру, игълан
АФРИКАНЕЦ—африкалы, африка кешесе
АХ—эй; ай; ах; эЬ
АХНУТЬ—ах (аИ) нт-у
Б
БА—бэй, абау
БАБА—хатын; хатын-кыз; авыл хатыны
БАБА-ЯГА—убырлы карчык
БАБКА—эби, дэу эни
БАБОЧКА—кубэлэк
БАБУШКА—эбн, дэу энн; эбкэй, эбекэн
БАГРОВЫЙ—куе кызыл
БАЗАР—базар
БАЗАРНЫЙ ДЕНЬ—базар кон
БАЙ—бай
БАЙБАК—1) байбак; 2) ялкау кеше
БАЛОВАТЬ—артык иркэлэ-у
БАЛОВАТЬСЯ—шаяр-у
БАЛЫК—Кызыл балык
БАННЫЙ (день)—мунча кене
БАНЩИК—мунчачы
БАНЯ—мунча
БАРАБАН—барабан
БАРАБАНИТЬ—барабан ка(к->г)-у
БАРАБАНЩИК—барабанчы
БАРАНИНА—сарык ите
БАРАН—сарык такасе, така
БАРАХЛО—иске-москы (айберлэр)
БАРАШЕК—сарык баране
БАРС—барс, чуар юлбарыс
БАРСУК оурсык
БАРХАТ—бэрхет, хэтфэ
БАРХАТИСТЫЙ (голос)—йомшак тавыш
БАРЫНЯ—бнкэ, байбнкэ
БАРЫШ—табыш, файда
БАРЫШНИК—алыпсатар
БАРЫШНЯ -барин кызы; туташ
БАРЬЕР—киртэ, барьер
БАСИСТЫЙ—калын тавышлы
БАСМАЧ—басмачы
БАСНЯ—мэсэл
БАСТА—житэр, житте, булды, бетте, вассалам
БАТОН—кумач
БАТРАК—ялчы
БАТЯ—атн
БАХЧА—бакча (кавын, карбыз бакчасы)
БАШКА—баш (простореч.)
БАШКИР—башкорт, башкорт кешесе
БАШКИРСКИЙ (язык)—башкорт (теле)
БАШКИРЫ—башкортлар, башкорт халкы
БАШЛЫК—башлык
БАШМАК—башмак
БАШНЯ—1) манара, каланча; 2) башня
БАЮКАТЬ—бэубэу нттер-у
БАЯНИСТ—баянчы
БДИТЕЛЬНЫЙ—сизгер, сак, уяу
БЕГАТЬ—йегер-у
БЕГ—йогеру
БЕГОМ—йогереп; тнз гена
БЕГСТВО—качу; качып кит-у
БЕГУН—йегерешче
БЕГУНЬЯ—йегерешче хатын (кыз)
БЕДА—бала, бэла-каза
БЕДНЕТЬ—ярлылан-у; фэкыйрьлэн-у
БЕДНОСТЬ—ярлылык; фэкыйрьлек
БЕДНЫЙ—ярлы; мескен
БЕДНЯК—ярлы (крестьян)
БЕДРО—бот
БЕДСТВИЕ—бэла-каза; йэлакэт
БЕЖ—аксыл-керэи
БЕЖАТЬ—негер-у; ча(п-»б)-у; кач у
БЕЗ I—аффикс -сыз/-сез
БЕЗ И—башка <с исходным падежом)
БЕЗБИЛЕТНЫЙ—бнлетсыз
БЕЗБОЖНИК—алласыз
БЕЗБОЖНИЦА—алласыз (хатын, кыз)
БЕЗВЕТРЕННЫЙ—жилсез
БЕЗВКУСИЦА—зэвыксызлык
БЕЗВОЛИЕ—нхтыярсызлык
БЕЗВОЛЬНЫЙ—ихтыярсыз
БЕЗВРЕДНЫЙ -зарарсыз, зыянсыз
БЕЗГРЕШНЫЙ—генаЬсыз, гаепсез
БЕЗДАРНЫЙ—сэлэтсез; талаятсыз; булдыксыз
БЕЗДЕЛЬЕ—эшлексез; ялкау
БЕЗДЕЛЬНИК—эшлексез; ялкау
БЕЗДЕНЕЖНЫЙ акчасыз; акчага мохтаж
БЕЗДЕТНЫЙ баласыз
БЕЗДОРОЖЬЕ—юлсызлык; юл езеклек
БЕЗДУШНЫЙ—каты куцелле; мнЪербансыз;
дэртсез; рухсыз
БЕЗЗАБОТНЫЙ—гамьсез; кайгысыз; борчусыз
БЕЗЗАКОНИЕ—законсызлык
БЕЗЗУБЫЙ—тешсез
БЕЗЛЮДНЫЙ —кешесез
БЕЗМЕН—бизмэн; улчэу
БЕЗНАДЕЖНЫЙ еметсез; ышанычсыз
БЕЗНОГИЙ -аяксыз
БЕЗОБЛАЧНЫЙ—болытсыз; аяз
БЕЗОБРАЗИЕ—тэртнпсезлек; начар эш
БЕЗОПАСНО—куркыныч тугел
БЕЗОПАСНОСТЬ—имннлек; куркыныч тугел
БЕЗОТВЕТСТВЕННО—ждвапсыз
БЕЗОТВЕТСТВЕННОСТЬ—ждвапсызлык
БЕЗРАБОТИЦА—эшсезлек
БЕЗРАБОТНЫЙ—зшсез калган
БЕЗРУКИЙ -кулсыз калган
БЕЗУМНЫЙ- акылсыз; тиле; дуамал
БЕЗУСЛОВНО—Ънчшнксез
БЕЛЕСЫЙ—аксыл; тессез
БЕЛЕТЬ—агар-у
БЕЛИЗНА—а клык
БЕЛИЛА—ак буяу
БЕЛИТЬ—агарт-у
БЕЛКА—тиен
БЕЛОВИК—а клама
БЕЛОК—йомырка агы
БЕЛОКУРЫЙ -сары чэчле
БЕЛОРУЧКА—аксеяк; эш сеймэуче
БЕЛЫЙ—ак
БЕЛЬЕ—кер
БЕРЕГ—яр
БЕРЕЖЛИВЫЙ -сакчыл, нсрафсыз
БЕРЕЗА—каен
БЕРЕЗНЯК—каен урманы; каенлык
БЕРЕЗОВИК -каен гембэсе
БЕРЕМЕННАЯ—авырлы, йекле
БЕРЕЧЬ—сакла-у
БЕРКУТ—берке т
БЕРЛОГА—аю ене
БЕС—жен; шайтан
БЕСЕДА—энгэмэ, сойлэшу
БЕСКУЛЬТУРЬЕ—мэдэннятсезлек
БЕСПОКОИТЬ—борчу; тынычсызлау;
уцайсызлау
БЕСПОКОИТЬСЯ—борчыл-у; тынычсызлаи у
БЕСПОКОЙНЫЙ тынгысыз; борчулы
БЕСПОЛЕЗНЫЙ—файдасыз; нэтнжасез
БЕСПОРЯДОК—тертипсезлек
БЕСПРАВНЫЙ—хокуксыз
БЕСПРИЗОРНИК—тэрбиячесез бала; урам ба-
ласы
БЕСПРИНЦИПНЫЙ—принцнпсыз
БЕССИЛЬНЫЙ -кечсез; хэлсез
БЕССМЕРТНЫЙ—мацгелек
БЕССОВЕСТНЫЙ—оятсыз; намуссыз
БЕССПОРНО- бэхэссез
БЕССТРАШНЫЙ—кыю; батыр; куркусыз
БЕССТЫДНЫЙ—эдэпсез; оятсыз
БЕСЦЕННЫЙ—бик кыйммэтле
БЕЧЕВКА—бау
БЕШЕНЫЙ—котырган
БЕШМЕТ—бншмэт
БИБЛИОГРАФИЯ—эдэбият исемлеге
БИБЛИОТЕКА—кнтапханэ; котепханэ
БИБЛИЯ—Тэурат
БИРКА—тамга
БИРЮЗА -фирэзэ
БИСЕР—сэйл эи
БИТВА—сугыш; зур сугыш
БИТЬ—бэр-у; кыйна-у; суг-у
БИТЬСЯ—бэрел-у; тыпырчын-у; тн(п—>б)-у
БЛАГОДАРИТЬ—рэхмэт эйт-у
БЛАГОДАРНОСТЬ- рэхмэт; хормэт
БЛАГОПРИЯТНЫЙ—унайлы; жайлы
БЛАГОРОДНЫЙ—затлы. куркэм, нэзакэтле
БЛЕДНЕТЬ— агарын-у, чырай кит-у
БЛЕДНЫЙ—тессез; агарынган
БЛЕСТЕТЬ—ялтыра-у, жемелдэ-у
БЛЕСТЯЩИЙ—ялтырый торган; бик яхшы
БЛИЗИТЬСЯ—якынлаш-у; якына(й)-ю
БЛИЗКИЙ—якын
БЛИЗКО—якын(нан)
БЛИЗНЕЦЫ—игезэклар
БЛИЗОРУКИЙ—курэ караучы, срактан начар
куруче
БЛИЗ—янында
БЛОХА—борча
БЛУЖДАТЬ—адашып йвр-у; двнья гиз-у
БЛЮДО—1) зур талинкэ; 2) ашамлык
БЛЮДЦЕ—чай тэлинкэсе
БОБЕР—кондыз
БОГ—Алла, Ходай, Тэцре
БОГАТЕТЬ—баю
БОГАТСТВО—байлык
БОГАТЫЙ—бай; зиннэтле; мул
БОГАТЫРЬ—батыр; бакадир
БОГАЧ—бай
БОГИНЯ—алиЬэ
БОГОСЛУЖЕНИЕ -гыйбадэт
БОДАТЬ—свз-у
БОДРЫЙ—таза, нык; дэртле
БОЕВОЙ—сугышчан; хэрби
БОЕЦ—сугышчы, солдат, гаскэри
БОЖЕ—я алла
БОЖЕСТВЕННЫЙ—илаНи; дини; гажэп матур
БОЖИТЬСЯ—ант ит-у
БОЙКИЙ—житез; булдыклы
БОКОВОЙ—ян; кырый
БОЛЕЗНЬ—авыру; чир
БОЛЕТЬ—авыр-у; хаста бул-у; борчыл-у
БОЛОТО—саз, сазлык
БОЛТАТЬ—лэчтит сат-у
БОЛТУН—тел бистэсе
БОЛЬ—авырту
БОЛЬНИЦА—хастаханэ
БОЛЬНО—авырта
БОЛЬНОЙ—авыру; хаста
БОЛЬШЕ—1) зуррак; олырак; 2) кубрак;
3) моннан соц
БОЛЬШОЙ—зур; меЬим; олы
БОМБИТЬ—бомбага тот-у
БОРЕЦ—керэшче
БОР—нарат урманы
БОРОВИК—ак гембэ; нарат гембэсе
БОРОДАВКА—сеял
БОРОДА- сакал
БОРОДАТЫЙ—сакаллы
БОРОЗДА—буразна
БОРОТЬСЯ—корэш-у
БОРЬБА -керэш
БОСИКОМ—яланаяк
БОСОЙ—яланаяк
БОЧКА—мич кэ
БОЯЗНЬ—курку
БОЯРЫШНИК камыр агачы
БОЯТЬСЯ—курк-у
БРАВО—афэрин
БРАГА—эче бал
БРАК—никах; ойлэну
БРАСЛЕТ—бел эзек
БРАТ—бертуган; абый; эне
БРАТСТВО—туганлык; бердэмлек
БРАТЬ—ал-у
БРЕВНО—бурэнэ
БРОВЬ—каш
БРОСАТЬ (бросить)—ташла-у, ташлап калдыр-у;
ыргыт-у; ат-у
БРУСНИКА—нарат жилэге
БРЮКИ—чалбар
БУДИТЬ—уят-у
БУДТО—эйтерсец; имеш; кебек; шикелле
БУДУЩИЙ—килэчэк, кнлэсе
БУКВАРЬ—элифба (китабы)
БУКВА—хэреф
БУЛАТ—булат
БУЛКА—кумэч, булка
БУЛОЧНАЯ—икмэк кнбете
БУЛЬОН—шул па
БУМАГА—кэгазь
БУРАВ—борау
БУРАН—буран (кар бураны)
БУРИТЬ—бораулау
БУРУНДУК - борындык
БУРЬЯН—чуп улэн(нэр)
БУРЯ—давыл; жил-давыл
БУТЫЛКА—шешэ
БУФЕТЧИК—буфетчы
БЫВШИЙ—элекке
БЫК—угез
БЫСТРЫЙ—тиз, кызу; булдыклы, житез
БЫТ—кенкуреш
БЫТИЕ—яшэеш; чынбарлык
БЫТОВОЙ—конкуреш ...-ы
БЫТЬ—бул-у
в
В—эченэ; эчендэ
ВАЖНЫЙ—эЬэмнятле, меЬим
ВАЛЕНКИ—киез итек
ВАЛИТЬ—аудар-у, е(к-»г)-у
ВАЛЯТЬСЯ—ауна-у, аунап ят-у
ВАМ—сезге
ВАННАЯ—ванна булмэсе
ВАРВАРСТВО—варварлык; вэхшилек; кансыз-
лык
ВАРЕЖКИ—биялэй
ВАРЕНИКИ—эремчек пилмэне
ВАРЕНЫЙ—пешкэи
ВАРЕНЬЕ—кайнатма
ВАРИТЬ—пешер-у; кайнат-у
ВАРИТЬСЯ—пеш-у
ВАСИЛЕК—кук чэчэк
ВАС —сезне
ВАТА—мамык
ВАТРУШКА—эремчек шэцгэсе
ВАШ (ваша)—сезнец, сезнеке
ВБИТЬ—ка(к->г)-у
ВБЛИЗИ—1) якында; 2) яиында
ВВЕРХ эскэ (таба); югарыга
ВВЕРХУ—остэ, югарыда
ВВЕСТИ—керт-у
ВГЛУБЬ—тирэнго, эчкэ (ук)
ВДАЛЕКЕ—еракта-еракта
ВДАЛИ—еракта
ВДАЛЬ—еракка
ВДВОЕ— ике тапкыр, икелэтэ
ВДВОЕМ—икэулэп, икэу, икэулэшеп
ВДВОЙНЕ—икелэтэ, ике кат
ВДЕТЬ—с ап л а-у; керт-у
ВДОВА—тол хатын
ВДОВЕЦ—тол ир
ВДОЛЬ—1) буеннан-буена, буйга; 2) буйлап,
буенча
ВДОХНОВИТЬ—илЬамландыр-у
ВДОХ—сулыш ал у
ВДРЕБЕЗГИ—чалпэрэмэ
ВДРУГ—кинэт, котмэгэндэ
ВЕДРО—чилэк
ВЕДЬ—бит
ВЕДЬМА—убырлы карчык
ВЕЖЛИВЫЙ -эдэпле, ихтирамлы
ВЕЗДЕ—Ьэркайда
ВЕЗТИ—алып бар-у, алып кайт-у
ВЕК—гасыр, йез, йез ел
ВЕКО—куз кабагы
ВЕЛЕТЬ—куш-у; боер-у
ВЕЛИКИЙ—боек; бик зур
ВЕЛИЧИНА—зурлык, кулэм
ВЕНЧАТЬСЯ—никах укыт-у, никахлаш-у
ВЕРА—ышану, ышаныч
ВЕРБА—кызыл тал
ВЕРБЛЮД—доя
ВЕРЕВКА—бау, аркан
ВЕРИТЬ—ышан-у
ВЕРНО—турылыклы; дерес; чын
ВЕРНОСТЬ—тугрылык, турылык
ВЕРНУТЬ—кире кайтар-у
ВЕРНУТЬСЯ—(кире, борылып) кайт-у
ВЕРНЫЙ—правильный; турылыклы
ВЕРОЯТНО—ихтимал, мвгаен
ВЕРСТА—чакрым
ВЕРХ—вс, тубэ, баш
ВЕРХНИЙ -веке, югарыдагы
ВЕРХОВНЫЙ—югары
ВЕРХОМ—ат встендэ
ВЕРХОМ—естэн
ВЕРШИНА тубэ, оч, баш
ВЕС—авырлык
ВЕСЕЛИТЬСЯ -куцел ач-у
ВЕСЕЛО—куцелле; шат; шатланып
ВЕСЕЛЫЙ—шат куцелле; куцелле
ВЕСЕННИЙ—язгы
ВЕСНА -яз
ВЕСНОЙ -язын, яз кене
ВЕСНУШКИ—сипкел
ВЕСТИ—алып бар-у
ВЕСТЬ—хэбэр
ВЕСЫ—улчэу
ВЕСЬ—барлык; бвтен; бвтенлэй; барысы;
ботенесе
ВЕТЕР—жил
ВЕТКА, ВЕТВЬ—ботак
ВЕТХИЙ—иске; тузган
ВЕЧЕР—кич; кичэ
ВЕЧЕРОМ—кичен; кич белэн
ВЕЧНЫЙ—мэцге лек
ВЕШАЛКА—элгеч
ВЕШАТЬ I—эл-у; ас-у
ВЕШАТЬ II—асып утер-у
ВЕЩЬ—эйбер; нэрсэ
ВЗАИМНО—узара
ВЗАЙМЫ—ЭЖ.0ТКЭ, бурычка
ВЗВЕСИТЬ—улчэ-у
ВЗГЛЯД—карау; куз; куз карашы
ВЗОРВАТЬ—шартлат-у
ВЗРОСЛЫЙ—балигъ булган; усеп житкэн
ВЗРЫВ- шартлау
ВЗЯТКА—ришвэт
ВЗЯТЬ ал-у
ВИД I—куренеш; кыяфэт
ВИД II—тор (сов. вид)
ВИДЕТЬ— кур-у
ВИДЕТЬСЯ—куреш -у
ВИДИМО—курэсец
ВИДНО—курено; куренеп тора
ВИДНЫЙ—куренекле
ВИЛКА—чэнечке
ВИНА—гаеп
ВИНИТЬ—гаеплэ-у
ВИНОВНИК—гаепле (кеше)
ВИНОГРАД—йвзем
ВИСОК—чнгэ
ВИШНЯ-чия
ВКЛЮЧИТЬ—1) кертеп ку(й) ю; 2) кабыз-у
ВКРАТЦЕ—кыскача
ВКУС—1) там, татым; 2) зэвык
ВКУСНЫЙ—тэмле
ВЛАДЕЛЕЦ—хуя^а, ня
ВЛАЖНЫЙ юеш, дымлы
ВЛАСТЬ—хакимият, власть
ВЛЕВО—сулга
ВЛИЯНИЕ—тээсир; йогынты
ВЛИЯТЬ—тээсир ит-у
ВЛЮБИТЬСЯ—гашыйк бул-у
ВЛЮБЛЕННЫЙ—гашыйк
ВМЕСТЕ—бепгэ
ВМЕСТО—урынына
ВМИГ—куз ачып йомганчы, тиз (арада)
ВНЕДРИТЬ—керт-у
ВНЕЗАПНО—кинэт, квтмэгэндэ
ВНЕСТИ—керт-у; кутэреп керт-у
ВНЕШКОЛЬНЫЙ—мэктэптэн гыш
ВНЕШНЕ—тыштан Караганда
ВНЕШНИЙ—тышкы, тыштагы
ВНЕШНОСТЬ—кыяфэт; тышкы куренеш
ВНИЗ—аска (таба); тубэнгэ (таба)
ВНИЗУ—аста; тубэндэ; астында
ВНИМАНИЕ—игътибар, дикъкать
ВНИМАТЕЛЬНЫЙ— иг-ътибарлы, дикъкатьле
ВНОВЬ—яцадан, вр-яцадан, тагын
ВНУК—онык
ВНУТРЕННИЙ—эчке; эчтэге
ВНУТРИ—эчтэ
ВНУТРЬ—эчкэ
ВНУЧКА-оныка
ВОВЛЕЧЬ—тарт-у, ясэлеп ит-у
ВОВРЕМЯ—вакытында
ВОВСЕ—бвтенлэй
ВОВСЮ—бвтен квчкэ
ВО-ВТОРЫХ- икенчедэн
ВОДА—су
ВОДИТЬ—йерт-у; алып йор-у
ВОЕВАТЬ—сугыш-у
ВОЕННЫЙ—сугыш ...-ы; хэрби
ВОЖДЬ—юлбашчы
ВОЗВРАТИТЬ—(кире) кайтар-у
ВОЗВРАТИТЬСЯ—кайт-у; (эйлэнеп, кире)
кайт-у
ВОЗДУХ—Нава
ВОЗИТЬ—кнтер-у; таш-у
ВОЗ—йок; олау
ВОЗЛЕ—янында
ВОЗМОЖНО—ихтимал, бэлкн
ВОЗМОЖНОСТЬ—момкинлек
ВОЗРАСТАТЬ—арт-у; ус-у; кочэ(й)-ю
ВОЗРАСТ—яш ь
ВОЙНА—сугыш
ВОЙСКО—гэскэр
ВОЙТИ—1) кер-у; 2) сы(й)-ю; 3) морэж,эгать ит-у
ВОКРУГ- тирэ-юньдэ, якын-тирэдэ
ВОЛ—эш угезе
ВОЛК—буре
ВОЛНА -дулкын
ВОЛНЕНИЕ—дулкынлану
ВОЛНОВАТЬ—дулкынландыр-у
ВОЛНОВАТЬСЯ — дулкынлан-у
ВОЛНУШКА—йентэс гембэ
ВОЛОС—чэч; бер чэч
ВОЛОЧИТЬ—остерэ-у
ВОЛЧИХА—а на буре
ВОЛЧОНОК—буре баласы
ВОЛШЕБНИК, ВОЛШЕБНИЦА—тылсымчы,
сихерче, курэзэче
ВОЛШЕБНЫЙ—тылсымлы
ВОЛЬНЫЙ—ирекле; азат; бэйсез
ВОЛЯ—1) ихтыяр; 2) ирек; 3) омтылыш; 4) хо-
кук
ВОН I—кит
ВОН II—энэ, менэ
ВОНЮЧИЙ—сасы; сасы исле
ВООБЩЕ—гомумэн (алганда)
ВООРУЖЕНИЕ карал, кораллар
ВООРУЖИТЬ—коралландыр-у
ВО-ПЕРВЫХ—беренчедэн
ВОПРОСИТЕЛЬНЫЙ—сорау ...-ы
ВОПРОС—сорау
ВОР—карак, бур
ВОРОБЕЙ—чыпчык
ВОРОВАТЬ—урла-у; урлаш-у
ВОРОНА— карга; кара карга; ала карга
ВОРОТА—капка
ВОРОТ—яка
ВОСЕМНАДЦАТЬ—унсигез
ВОСЕМЬДЕСЯТ—си ксэн
ВОСЕМЬ—сигез
ВОСЕМЬСОТ—сигез йез
ВОСКРЕСЕНЬЕ -якшэмбе
ВОСКРЕСНИК—якшэмбе емэсе
ВОСПИТАНИЕ—тэрбия, тэрбиялэу
ВОСПИТАТЕЛЬНИЦА—тэрбияче хатын (кыз)
ВОСПИТАТЬ—тэрбнялэ-у
ВОСПОМИНАНИЕ—хатирэ
ВОССТАНИЕ—баш кутэру
ВОССТАНОВИТЬ—торгыз-у, яцарт-у
ВОСТОК—кончыгыш, шэрык
ВОСХИТИТЬ (восхищать)—сокландыр-у,
хэйран калдыр-у
ВОСЬМИКЛАССНИК—сигезенчедэ укучы
малай
ВОСЬМИКЛАССНИЦА—сигезенчедэ укучы
кыз
ВОСЬМОЙ—сигезенче
ВОТКНУТЬ -када-у, чэнч-у
ВОТ—менэ, энэ
ВПЕРВЫЕ—беренче тапкыр
ВПЕРЕД—алга (табан)
ВПЕРЕДИ—алда, алдында
ВПОЛНЕ—тулысынча, бетенлэй
ВПОСЛЕДСТВИИ—соцыннан; аннан соц; ахырда
ВПРАВДУ—чыннан да
ВПРЕДЬ—моннан соц; кнлэчэктэ
ВРАГ—дошман
ВРАЖДА—дошман лык
ВРАЖДОВАТЬ—дошманлаш-у
ВРАСПЛОХ—кетмэгэндэ, искэрмэстэн; кинэт
ВРАТАРЬ—капкачы
ВРАТЬ—1) ялганла-у, алда-у; 2) хата жибэр-у
ВРАЧ—табиб
ВРАЩАТЬ—эйл эндер-у
ВРАЩАТЬСЯ—энлэн-у
ВРЕД—з»рар, зыян
ВРЕДНЫЙ—зарарлы, зыянлы
ВРЕМЯ—вакыт; чор; заман
ВРУН—ялганчы, алдакчы
ВРУЧИТЬ—тапшыр-у, бир-у
ВСАДНИК—жайдак
ВСЕ—барысы да
ВСЁ—1) бары да; 2) бетте, житте
ВСЕГДА—йэрвакит; гел
ВСЕГО—барысы, бетенесе, барлыгы
ВСЕМИРНЫЙ—бетенденья; деньякулэм
ВСКОРЕ—тиздан; тиз арада
ВСКОЧИТЬ—сикереп тор-у, мен-у
ВСКРЫТЬ—1) ач-у; ачып ку(й)-ю; 2) яр-у
ВСЛЕД—артыннан
ВСЛЕДСТВИЕ—аркасында, сэбэпле
ВСЛУХ—кычкырып
ВСПАХАТЬ—свр-у
ВСПОМНИТЬ—иска тешер-у (ал-у); хэтергэ
твшер-у
ВСПОТЕТЬ—тирлэ-у, тиргэ теш-у
ВСПЫЛЬЧИВЫЙ—кызу кайлы, кызып
китучэн
ВСТАТЬ—1) тор-у; 2) сэламэтлэн-у; 3) кутэрел-у
ВСТРЕТИТЬ—оч рат-у
ВСТРЕТИТЬСЯ—очраш-у
ВСТРЕЧА—очрашу
ВСТРЕЧАТЬ—карты ал-у
ВСТУПИТЬ (вступать)—кер-у; башла-у: кереп
кнт-у
ВСЮДУ—Ьэркайда
ВСЯКИЙ—Кар, Иэрбер; бернинди
ВТОРНИК—сишэмбе
ВТОРОЙ—икенче
В-ТРЕТЬИХ—еченчедэн
ВТРОЕ—еч кат (тапкыр)
ВУЗ—югары уку йорты
ВХОД—керу (урыны)
ВХОДИТЬ—ем. войти
ВЧЕРА—кичэ
ВЫ—сез
ВЫБОР—сайлау
ВЫБОРЫ—сайлаулар
ВЫБРАТЬ—1) сайла-у; сайлап ал-у; 2) сайлап
ку(й)-ю
ВЫВЕЗТИ—чыгар-у; алып чы(к-»г)-у
ВЫВЕСИТЬ—элеп ку(й)-ю
ВЫВОД—нэтнжэ, йомгак
ВЫГНАТЬ—куып чыгар-у
ВЫГОДА—табыш; файда
ВЫГОДНО—фай дал ы
ВЫГОДНЫЙ—файдалы; табышлы
ВЫДУМАТЬ—уйлап чыгар-у; башына кнл-у
ВЫЗВАТЬ—чакырып ал-у
ВЫИГРАТЬ—от-у; жицеп чы(к->г)-у
ВЫЙТИ—чы(к->г)-у; чыгып кит-у
ВЫЙТИ ЗАМУЖ—кияуге чы(к-»г)-у
ВЫКЛЮЧИТЬ—ез у, сундер-у
ВЫМЫТЬ—ю-у, юып ал-у
ВЫНЕСТИ—чыгар-у; алып чыгар-у
ВЫНОСЛИВЫЙ—чыдам, туземле
ВЫНУТЬ—тартып ал-у (чыгар-у)
ВЫПИТЬ—эч-у; эчеп бетер-у
ВЫПУСКНИК—укуны тэмамлаучы; мэктэп
(вуз) бетеруче
ВЫПУСКНОЙ ВЕЧЕР—чыгарылыш кичэсе
ВЫПУСТИТЬ—1) чыгар-у; чыгарып жибэр-у;
2) жибэр-у; 3) тешереп яО1бэр-у; 4) иреккэ чы-
гар-у; 5) хэзерлэп чыгар-у; 6) жлтештер-у; 7)
бастырып чыгар-у; 8) чыгарып ташла-у
ВЫРАЗИТЕЛЬНЫЙ—тээсирле; сэнгатьле; ма-
тур
ВЫРАСТИ—ус-у; арт-у; эйлэн-у
ВЫРАСТИТЬ—устер-у
ВЫСАДИТЬ—1) тешер-у; 2) кучереп утырт-у
ВЫСКОЧИТЬ—сикереп чы(к—>г)-у; килеп
чы(к->г)-у
ВЫСЛАТЬ—1) жибэр-у; сал-у; 2) куып (сереп)
жибэр-у
ВЫСОКИЙ—1) биек; озын; 2) югары
ВЫСОТА—1) биеклек; озынлык; 2) югарылык
ВЫСОХНУТЬ—ки(п—>б)-у, кибеп бет-у; кор(ы)-
у, корып бет-у
ВЫСТАВКА—кургэзмэ
ВЫСТИРАТЬ—ю-у; юып бетер-у
ВЫСТРЕЛ—ату; ату тавышы
ВЫСТУПИТЬ—чыгыш яса-у; башла-у
ВЫСШИЙ—югары; иц югары
ВЫТАЩИТЬ чыгарып ку(й)-ю; алып чы(к-»г)-у
ВЫТЕРЕТЬ—серт-у; сертеп ал-у
ВЫУЧИТЬ—1) ейрэн-у; хэзерлэ-у; 2) ейрэт-у
ВЫУЧИТЬСЯ—1) ейрэн-у; 2) укып бетер-у
ВЫХОДНОЙ ДЕНЬ—ял кене
ВЫХОД—чыгу
ВЫЧИСЛИТЬ—хисапла-у; исэплэ-у
ВЫШИВАТЬ—чи(к->г)-у
ВЫЯСНИТЬ—ачыкла-у, ачыклап бел-у
ВЬЮГА—буран; кар бураны
ВЯЗАТЬ—бэнлэ-у
ВЯЗ—карама
ВЯНУТЬ—шиц-у, сула-у
Г
ГАДАТЬ—1) ба(к—>г)-у; курэзэлек ит-у; 2) фа-
раз ит-у
ГАДЮКА—кара елан
ГАЛКА—чэукэ
ГАЛОШИ—галош; кавеш; галуш; калош
ГАРАНТИРОВАТЬ—гарантия бир-у;
гарантиялэ у
ГАРМОНИСТ—гармунчы
ГАРМОНИЯ—аНэн; твзеклек
ГАРМОНЬ—гармун
ГАСИТЬ—1) сундер-у; 2) тулэп бетер-у; 3) бас-у
ГВОЗДИКА I—канэфер чэчэге
ГВОЗДИКА II—канэфер
ГВОЗДЬ—кадак
ГДЕ—кайда
ГДЕ-ЛИБО—кайда да булса
ГДЕ-НИБУДЬ—кайда да булса
ГДЕ-ТО—кайдадыр
ГЕНИАЛЬНЫЙ даНи
ГЕНИЙ—даИи
ГЕРАНЬ—яраи (гол)
ГЕРБ—тугра, герб
ГЕРМАНИЯ—Алмания
ГЕРОЙ—каЬарман, батыр
ГЕРОЙСТВО—батырлык, геройлык
ГИБЕЛЬ—Ьэлакэт
ГИБКИЙ—сыгылмалы; сизгер
ГИБНУТЬ—Полак бул-у, ул-у
ГИПОТЕЗА—фараз
ГИРЯ—гер
ГЛАВА I—башлык; ждгтэкче
ГЛАВ4 II—бу лек
ГЛАВНЫЙ—1) баш: топ; 2) олкэн
ГЛАГОЛ—фигыль
ГЛАДИТЬ—1) утуклэ-у; 2) сыйпа-у
ГЛАДКИЙ—шома, тигез
ГЛАЗ—1) куз; 2) караш ,
ГЛАСИ ОСТЬ—хэбэрдарлы к
ГЛАСНЫЙ—сузык
ГЛОТАТЬ—йот-у
ГЛОТНУТЬ (глотать)—йотып я^ибэр-у, йот-у
ГЛОТОК—йотым
ГЛОХНУТЬ—сангыраулан-у
ГЛУБИНА—тирэнлек
ГЛУБОКИЙ—тнрэн
ГЛУБОКО—1) тиран; тирэндэ; 2) бик нык
ГЛУПОСТЬ—ахмаклык; юлэрлек
ГЛУПЫЙ—ахмак; юлэр; аигыра
ГЛУХАРЬ—урман тавыгы
ГЛУХОЙ—1) сацгырау, чукрак; 2) кешесез
ГЛЯДЕТЬ—1) кара-у; карап тор-у; 2) кузэт-у
ГНАТЬ—ку-у; куып >кибэр-у
ГНАТЬСЯ—ку-у; куып бар-у
ГНЕЗДО—1) оя; 2) куыш; 3) теркем
ГНИЛОЙ—черек; черегэн
ГОВОРИТЬ—1) сейлэш у; 2) свйлэ-у. эйт у
ГОВОРУН—тел бистасе
ГОВЯДИНА—сыер ите
ГОД—1) ел; 2) яшь
ГОДИТЬСЯ—яра-у; яраклы бул-у
ГОДНЫЙ—яраклы
ГОДОВАЛЫЙ—бер яшьлек
ГОДОВОЙ—еллык, бер еллык
ГОЛОВА—1) баш; 2) башлык
ГОЛОВОКРУЖЕНИЕ—баш энлэну
ГОЛОВОЛОМКА—баш ваткыч
ГОЛОД—1) тамак ачу, ачыгу; 2) ачлык
ГОЛОДАТЬ—ачы(к->г)-у
ГОЛОДНЫЙ—ач
ГОЛОС—1) тавыш; 2) жырчы
ГОЛОСОВАНИЕ—тавыш бнру
ГОЛОСОВАТЬ—тавыш бир-у
ГОЛУБОЙ—зэцгэр, кук
ГОЛУБЬ—кугэрчен
ГОЛЫЙ—1) ялангач; 2) шэрэ; 3) буш, коры
ГОНКА—узышу
ГОНЩИК—узышчы
ГОНЯТЬ—1) ку-у; 2) йерт у; 3) тибеп йер-у
ГОРА—тау
ГОРБАТЫЙ—1) берек; бекрэйгэн; 2) кэкре
ГОРДИТЬСЯ—горурлан-у, мактан-у
ГОРДОСТЬ- горурлык; мактаныч
ГОРДЫЙ—горур
ГОРЕ—кайгы, хэсрэт
ГОРЕВАТЬ—кайгыр- у
ГОРЕТЬ—1) ян-У; 2) балк(ы)-у; 3) ялтыра-у
ГОРЛО—1) бугаз, тамак; 2) авыз
ГОРОД -шэЬэр; кала
ГОРОХ—борчак
ГОРТАНЬ—бугаз
ГОРШОК—чулмэк
ГОРЬКИЙ—1) ачы; 2) авыр, кайгылы
ГОРЯЧИЙ—кайнар, кызу; эссе
ГОСПОДИН—1) эфэнде; 2) хуя^а
ГОСПОДЬ—алла, тэцре, хода
ГОСПОЖА—1) ханым; 2) бикэ; 3) хуэца хатын
ГОСТЕПРИИМНЫЙ—кунакчыл
ГОСТИНАЯ—кунак булмэсе
ГОСТИНЕЦ—кучтэнэч
ГОСТИНИЦА—кунак ханэ
ГОСТЬ—кунак
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ—дэулэт ...-ы
ГОСУДАРСТВО дэулэт
ГОТОВИТЬ—1) эзерлэ-у; 2) хэзерлэ-у
ГОТОВИТЬСЯ—1) эзерлэн-у; 2) ясыен-у
ГОТОВЫЙ—эзер
ГРАБИТЬ—тала-у
ГРАБЛИ—тырма
ГРАМОТА—укый-яза белу; грамота ,
ГРАМОТНЫЙ—1) грамоталы; 2) белемле
ГРАНИЦА —чик
ГРАЧ—кара карга
ГРЕБЕНЬ (ГРЕБЕНКА)—тарак
ГРЕМЕТЬ—кукрэ-у; кук кукрэ-у; шартла-у
ГРЕТЬСЯ—жылын-у; кызын-у
ГРЕТЬ—жылыт-у; кыздыр-у
ГРЕХ—гонаЬ
ГРЕЦКИЙ ОРЕХ—Эстерхан чиклэвеге
ГРЕЧИХА—карабодай
ГРЕЧНЕВАЯ КАША—карабодай боткасы
ГРЕШИТЬ—гвнаЬ кыл-у (яса-у, эшлэ V)
ГРЕШНЫЙ—генаклы, гаепле
ГРИБ—гембэ
ГРИБНИК—гембэче
ГРОБ—табут
ГРОЗА—яшенле яцгыр
ГРОЗНЫЙ—1) кансыз, усал; 2) куркыныч
ГРОМ—кук кукрэу
ГРОМКИЙ—квчле, каты
ГРОМОЗДКИЙ—зур Ьэм авыр
ГРУБЫЙ—1) тэрбиясез; тупас; 2) каты
ГРУДЬ—1) кукрэк; 2) туш, имчэк
ГРУЗДЬ—гореждэ гембвсе
ГРУЗИТЬ—(йвк) твя-у
ГРУЗ—йвк
ГРУЗОВИК—йвк машинасы
ГРУЗЧИК—йвкче
ГРУППА—твркем
ГРУСТИТЬ—кунелсезлэн-у, ямансула-у
ГРУСТНЫЙ—моцсу, ямансу, куцелсез
ГРУСТЬ—кайгы, сагыш, хэсрэт
ГРУША—армуг, груша
ГРЫЗТЬ—кимер-у
ГРЯДКА—тутэл
ГРЯЗНЫЙ—1) пычрак; 2) эшэке; бозык
ГРЯЗЬ—пычрак; чуп-чар; пычраклык
ГУБА I—ирен
ГУБА И—култык
ГУБИТЬ—Нэлак ит-у; харап ит-у
ГУЛЯТЬ—1) йвр-у, ял ит-у; 2) саф Ьавада
йвр-у; 3) куцел ач-у
ГУМАНИЗМ—кешелеклелек, гуманизм
ГУМНО—ындыр табагы
ГУСАК—ата каз
ГУСТО, ГУСТОЙ—куе
ГУСЫНЯ—ана каз
ГУСЬ—каз
ГУСЯТИНА—каз ите
д
ДА I—эйе
ДА П—эйеме, шулаймы
ДА III—Ьэм, да; лэкин, да
ДАВ АЙ (ТЕ) эйдэ(гез)
ДАВАТЬ—бир-ергэ
ДАВНИЙ—1) куптэнге; 2) иске
ДАВНО—куптэн
ДАЖЕ—хэтта
ДАЛЕКИЙ—ерак
ДАЛЕКО—ерак
ДАЛЬНИЙ-ерактагы
ДАЛЬШЕ—1) ерактарак; 2) аннары; 3) соцрак
ДАР —1) булэк; 2) сэлэт
ДАРИТЬ -булэк ит-у; булэк бир-у
ДАРОМ I—бушка, бушлай, тулэусез
ДАРОМ П файдасызга; юкка
ДАТЬ—бир-у, биреп тор-у
ДВАДЦАТЬ—е герме
ДВАЖДЫ—ике тапкыр (кат, мэртабэ)
ДВА—нке
ДВЕНАДЦАТЬ-унике
ДВЕРЬ — ишек
ДВЕСТИ—ике йез
ДВИГАТЬСЯ—1) бар-у, йер-у; 2) кузгал-у
ДВИЖЕНИЕ—хэрэкэт
ДВИЖИМОСТЬ—Кучма милек
ДВОЕ—икау
ДВОЕЧНИК—икелегэ укучы
ДВОЙКА—1) ике; 2) икеле
ДВОЙНЯ—игезэк лэр
ДВОРЕЦ—сарай
ДВОР—ишегалды
ДВУХГОДИЧНЫЙ—ике еллык
ДВУХНЕДЕЛЬНЫЙ—ике атналык
ДВУХЧАСОВОЙ—ике сэгатьлек
ДВУХЭТАЖНЫЙ—ике катлы
ДВУЯЗЫЧИЕ—икетеллелек
ДЕВОЧКА—кыз (бала)
ДЕВУШКА—житкэн кыз
ДЕВЯНОСТО—туксан
ДЕВЯТНАДЦАТЬ—унтугыз
ДЕВЯТЫЙ—тугызынчы
ДЕВЯТЬСОТ—тугыз йез
ДЕВЯТЬ—тугыз
ДЕД МОРОЗ—Кыш бабай
ДЕД—1) бабай, дэу эти; 2) бабай, карт
ДЕДУШКА—бабай, бабакай
ДЕЖУРИТЬ—1) дежур тор-у; 2) саклап тор-у
ДЕЖУРНЫЙ—дежур, дежур торучы
ДЕЙСТВИЕ—1) эш, хэрэкэт; 2) тээсир;
3) гамэл; 4) пэрдэ, булек, акт
ДЕЙСТВИТЕЛЬНОСТЬ—чынбарлык
ДЕЙСТВОВАТЬ—хэрэкэт ит-у; эш ит-у; тээсир
ит-у
ДЕЛАТЬ—яса-у; эшлэ-у
ДЕЛЕЦ—малкуар, эшкуар, эшмэкэр
ДЕЛИТЬ—бул-у, булеш-у; аер-у
ДЕЛО—1) эш; 2) бурыч; 3) йомыш; 4) вакыйга;
5) мэсьэлэ; 6) хэл
ДЕЛОВОЙ—эшлекле, булдыклы
ДЕНЬ—квн
ДЕНЬ ПОБЕДЫ—Жниу коне
ДЕНЬГИ—акча
ДЕРЕВНЯ—авыл
ДЕРЕВО—агач
ДЕРЕВЯННЫЙ—агач ... -ы/-е
ДЕРЖАТЬ 1) тот-у; 2) сакла-у: 3) асра-у
ДЕСНА- -урт
ДЕСЯТИЛЕТНИЙ 1) ун яшьлек; 2) унъеллык
ДЕСЯТКА—1) унлык; 2) унынчы
ДЕСЯТОК -дистэ
ДЕСЯТЫЙ—унынчы
ДЕСЯТЬ—ун
ДЕТВОРА -балалар, бала-чага
ДЕТДОМ—балалар йорты
ДЕТИ—балалар
ДЕТСКИЙ—бала(лар) ...-ы
ДЕТСТВО—балачак
ДЕШЕВЫЙ—1) очсыэ, арзан; 2) ансат, ядецел
ДЕЯТЕЛЬ— эш лекле
ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ—эшчанлек, хезмэт, эш
ДЖИГИТ—егет
ДИАЛОГ—эцгамэ, кара-каршы сейлэшу
ДИКИЙ—1) кыргый; 2) вэхши
ДИСКУССИЯ—бэхэс, моназара
ДИТЯ—бала
ДЛИНА—озыилык, буй
ДЛИННЫЙ—1) озын; 2) озак, ерак
ДЛИТЬСЯ—сузыл-у; давам ит-у
ДЛЯ—ечен, дип
ДНЕВНИК—кендэлек
ДНЕМ—кендез
ДНО—теп
ДО—кадэр, чаклы, хэтле
ДОБАВИТЬ—естэ-у, куш-у
ДОБРО 1—1) яхшылык, изгелек. игелек;
2) мал, мелкэт, байлык
ДОБРО И—ярый, яхшы
ДОБРОСОВЕСТНЫЙ—1) намуслы; 2) тырыш
ДОБРЫЙ—яхшы, игелекле, кип куцелле
ДОБЫЧА (НЕФТИ)—(нефть) чыгару
ДОВЕЗТИ—илтеп ку(й)-ю
ДОВЕРИЕ—ышаныч, ышану
ДОВЕРХУ—естена кадэр; тулганчы
ДОВОД—дэлил, аргумент
ДОВОЛЬНЫЙ—канэгать
ДОГАДАТЬСЯ—тешен-у, сизен-у
ДОГАДЛИВЫЙ—знрэк, сизгер
ДОГОВОР—шартнамэ, килешу
ДОГОВОРИТЬСЯ—килеш-у
ДОЕХАТЬ—килеп (барып) жит-у
ДОЖДЬ -яцгыр
ДОИТЬ—сав-у
ДОЙТИ—барып жит-у; килеп жнт-у
ДОКАЗАТЕЛЬСТВО—дэлил
ДОКАЗАТЬ—далилла-у, исбат ит-у; исбатла-у
ДОЛГ—1) бурыч; 2) эжэт
ДОЛГИЙ—озак, озын
ДОЛГО—озак
ДОЛЖНОСТЬ—хезмэт урыны, вазифа
ДОЛИТЬ—остап сал-ырга
ДОЛОЖИТЬ I—сейлап бир-у
ДОЛОЖИТЬ II—естэ-у, естап сал-у
ДОЛЯ—1) элеш, кисэк; 2) язмыш
ДОМ КУЛЬТУРЫ—мадэният йорты
ДОМ ОТДЫХА—ял йорты
ДОМ—1) ой, йорт. 2) хужалык; 3) гаилэ
ДОМА—ойдэ
ДОМАШНИЙ—1) ейдэге; 2) йорт ...-ы
ДОМОВЛАДЕЛЕЦ—йорт хужасы
ДОМОЙ—ейгэ
ДОНЕСТИ I—хэбэр ит-у; элэклэ-у
ДОНЕСТИ II—илтеп житкер-у
ДОНИЗУ—аска кадэр
ДОНОСИТЬ—житкер-у; шнкаять яз-у
ДОПЛАТИТЬ—тулэп бетер-у
ДОРОГА—1) юл; 2) сэфэр
ДОРОГО—кыйбат, кыйммэт
ДОРОГОЙ—1) кыйбатлы, кыйммэтле; 2) кадерле
ДОРОЖИТЬ—кадерен бел-у
ДОСКА—такта
ДОСТАТОЧНО—житэрлек
ДОСТАТОЧНЫЙ -житэрлек
ДОСТАТЬ (доставать)—!) ал-у; 2) та(п-+б)-у
ДОСТИЧЬ (достигнуть)—иреш-у
ДОСТОИНСТВО—!) дэрэжэ, яхшы сыйфат:
2) абруй
ДОСУГ—буш ара; ял сагате
ДОХОД—керем, табыш
ДОЧКА—кыз(ым)
ДОЧЬ—кыз
ДОШКОЛЬНИК—мэктэпкэчэ яшьтэге бала
ДОЯРКА—сыер савучы
ДРАГОЦЕННЫЙ—!) кыйммэтле, затлы; 2) бик
кирэкле, эЬэмиятле
ДРАКА—сугыш, кыйнашу
ДРАКОН—аждаЬа
ДРАТЬ—1) ерт-у; 2) каезла-у; 3) туна-у
ДРАТЬСЯ—сугыш-у; кыйнаш у
ДРЕВНИЙ—борынгы; бик карт
ДРЕМАТЬ— йокымсыра-у
ДРОЖЖИ—чупра
ДРУГ—дус
ДРУГОЙ—1) башка, бутэн; 2) икенче
ДРУЖБА—дуслык
ДРУЖИТЬ—дус бул-у
ДРУЖНЫЙ—1) дус, тату; 2) бердэм
ДУБ—имэн
ДУБЛЕНКА—кайры тун
ДУМАТЬ—уйла-у, исэплэ-у; баш ват-у
ДУМА—уй, уйлану
ДУРА—юлэр, ахмак хатын (кыз)
ДУРАК—юлэр, тиле, ахмак
ДУРНОЙ—1) начар, эшэке; 2) бозык, эдапсез
ДУТЬ—ис-у, ор-у
ДУХ—1) Рух, акыл; 2) рух, куцел; 3) сулыш,
тын; 4) жан, рух
ДУХИ—ислемай, хушбуй
ДУХОВЕНСТВО—рухан илар
ДУХОВНОЕ ЛИЦО—дин экеле
ДУХОВНЫЙ -рухи; дини
ДУША -1) жан, рух; 2) куцел, йерэк; 3) дэрт,
хис; 4) кеше, жан иясе
ДУШИСТЫЙ—хуш исле
ДУШИЦА—мэтрушкэ
ДУШНО—берку, тынчу
ДЫМ—тотен
ДЫНЯ—кавын
ДЫРА—тишек, ертык; ярык
ДЫРЯВЫЙ—тишек
ДЫХАНИЕ—сулыш
ДЫШАТЬ—тын (сулыш) ал-у, сула-у
ДЯДЯ—абый, абэый
ДЯТЕЛ -тукран
Е
ЕВАНГЕЛИЕ—Инжил
ЕВРЕЙ—якуд
ЕГИПЕТ—Мисыр
ЕГО—аны, аныц, ул; аныкы
ЕДА -1) аш, аш§у; 2) ашамлык, ризык
ЕДВА—кечкэ; аз сына
ЕДИНИЦА—1) бер, берле; 2) берэмлек
ЕДИНСТВЕННЫЙ—бердэнбер, бер гена
ЕДИНСТВО—бердэмлек
ЕДИНЫЙ—бердэм
ЕЕ—аны, аныц, аныкы, ул
ЕЖЕВИКА—берлеган
ЕЖЕГОДНО—ел саен
ЕЖЕДНЕВНО—кон саен
ЕЖЕМЕСЯЧНО—ай саен
ЕЖЕНЕДЕЛЬНО—атна саен
ЕЖ—керпе
ЕЗДИТЬ—бар-у! йер-у
ЕЙ—аца
ЕЙ-БОГУ—валлаЬи, биллэЬи
ЕЛЕ—кочка гена; аз гына; чак кына
ЕЛКА—1) чыршы; 2) чыршы байрэме
ЕЛЬ—чыршы; кара чыршы
ЕМУ—аца
ЕРУНДА—1) буш суз, юк-бар; 2) бик ясицел
ЕРШ—шыртлака, жыртыш
ЕСЛИ—агар (да)
ЕСТЕСТВЕННЫЙ —табнгый
ЕСТЬ I—аша-у, туклан-у
ЕСТЬ II—бар
ЕХАТЬ—бар-у (атта, машинада); кит-у
ЕЩЕ—1) тагы, тагын; 2) эле; 3) инде
•утл
ЖАБА—геберле бака
ЖАВОРОНОК—тургай, сабан тургае
ЖАДИНА—саран, карун, комсыз
ЖАДНОСТЬ—комсызлык, карунлык
ЖАДНЫЙ—саран, карун
ЖАЛЕТЬ—кызган-у, жэллэ-у
ЖАЛКО—кызганыч, жал
ЖАЛОБА—1) шикаять; 2) зар
ЖАЛОВАТЬСЯ—зарлан-у
ЖАЛЬ—кызганыч, жал
ЖАР-ПТИЦА—бэхет кошы
ЖАРИТЬ—кыздыр-у; кыздырып пешер-у
ЖАРКИЙ—1) эссе, кызу; кайнар; 2) каты
ЖАРКО—кызу, эссе
ЖАСМИН—ясмин
ЖАТВА—1) уру; 2) урак есте
ЖАТЬ 1—1) кыс-у; 2) сы(к-+г)-у
ЖАТЬ II—ур-у
ЖДАТЬ—1) кет-у, кетен тор-у; 2) омет ит-у
ЖЕ I—а, исэ
ЖЕ II—соц, инде, бит
ЖЕВАТЬ—чэйна-у
ЖЕЛАНИЕ—1) телэк, дэрт; 2) утенеч
ЖЕЛАТЬ—телэ-у
ЖЕЛАЮЩИЕ—телэучелэр
ЖЕЛЕЗНАЯ ДОРОГА—тимер юл
ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНИК—тимерче
ЖЕЛЕЗО—1) тимер; 2) тимер-томыр
ЖЕЛТЕТЬ—сарга(й)-ю
ЖЕЛТОК—йомырка сарысы
ЖЕЛТУХА—сары, сары тешу
ЖЕЛТЫЙ—сары
ЖЕЛУДОК—аш казаны
ЖЕМЧУГ—энже
367
ЖЕНАТЫЙ—ей л энгэн, хатынлы
ЖЕНА—хатын
ЖЕНИТЬ—ейлэндер-у
ЖЕНИТЬБА—ейлэну, хатын алу
ЖЕНИТЬСЯ—ейлэн-у, хатын ал-у
ЖЕНИХ—кияу
ЖЕНСКИЙ—хатын-кызлар ...-ы
ЖЕНСТВЕННЫЙ—мел а ем, нэфис
ЖЕНЩИНА —1) хатын, хатын-кыз; 2) хатын
кеше
ЖЕРЕБЕНОК—колын
ЖЕРТВА—корбан
ЖЕСТКИЙ—1) каты; 2) кискен, кырыс; 3) кат-
гый
ЖЕСТОКИЙ—1) аяусыз, каты куцелле; 2) бик
кечле, бик каты
ЖЕСТ—ым; ишарэ
ЖЕСТОКОСТЬ- кансызлык, шэфкатьсезлек
ЖЕЧЬ—1) яндыр-у; 2) я(к->г)-у; 3) кыздыр-у
ЖИВОЙ—1) тере; исэн, нсэн-сау; 2) жанлы; та-
бигый; 3) тере, хэрэкэтчэн
ЖИВОПИСЕЦ—рэссам
ЖИВОТ—корсак, эч, карын
ЖИВОТНОВОД—терлекче, малчы
ЖИВОТНОЕ—хайван
ЖИВОТНЫЙ МИР—хайваннар деньясы
ЖИДКИЙ—сыек; сирэк
ЖИЗНЬ—1) тереклек; 2) гомер: 3) тормыш;
4) чынбарлык
ЖИЛИЩЕ—торак
ЖИЛПЛОЩАДЬ—торак мэйдан
ЖИЛЬЕ—торак
ЖИГ -май
ЖИРНЫЙ—симез, майлы
ЖИТЕЛЬ—яшэуче, торучы
ЖИТЬ—яшэ-у, тор-у, гомер ит-у
ЖРЕБИЙ—жирэба
ЖУК—коцгыз
ЖУРАВЛЬ—торна
ЖУТКО—куркыныч, коточкыч
3
ЗА 1) янына, янында; 2) ечен; 3) хакына;
4) урынына; 5) артына, артыннан
ЗАБАВА—уен, мэзэк, кунел ачу, уен-келке
ЗАБАВНЫЙ—кызык, кызыклы
ЗАБЕГ—Йегеру, узыш, йегереш
ЗАБЛУДИТЬСЯ—адашу, юлдан яз-у
ЗАБОЛЕТЬ I—авыр-у, авырый башла-у,
авырып кит-у
ЗАБОЛЕТЬ II—авырт-у
ЗАБОТА—1) игътибар; 2) кайгырту;
3) мэшэкать
ЗАБОТИТЬСЯ—кайгырт-у
ЗАБОТЛИВЫЙ -кайгыртучан
ЗАБРАТЬ—ал-у; алып кит-у
ЗАБЫТЫЙ—онытылган
ЗАБЫТЬ—оныт-у, истэн (хэтердэн) чыгар-у
ЗАВАРИТЬ—пешер-у
ЗАВЕДЕНИЕ—оешма, йорт
ЗАВЕДОВАТЬ—идарэ ит-у, житэкчелек ит-у
ЗАВЕДУЮЩИЙ—мод ир
ЗАВЕРНУТЬ—1) тар-у; 2) борып ку(й)-ю;
3) кире кайтар-у; 4) борыл-у
ЗАВЕРШИТЬ—тэмамла-у: тэмам ит-у
ЗАВЕЩАНИЕ—васыять
ЗАВЕЩАТЬ—васыять ит-у
ЗАВИДОВАТЬ—кенлэш-у; кызы(к-+г)-у
ЗАВИСИМЫЙ—бэйле
ЗАВИСТЛИВЫЙ—кенче
ЗАВИСТЬ—кенчелек
ЗАВТРА —иртэгэ
ЗАВТРАК—иртэнге аш
ЗАВЯЗАТЬ—байлэп ку(й)-ю
ЗАГАДКА—табышмак
ЗАГЛАВИЕ, ЗАГОЛОВОК—исем, баш
ЗАГОТОВИТЬ—эзерлэ-у, хэзерлэ-у
ЗАГРАНИЦА—чит ил
ЗАГРЯЗНИТЬ—пычрат-у, каралт-у
ЗАДАНИЕ—бирем; йеклэмэ
ЗАДАРОМ—1) бик арзанга; 2) юкка
ЗАДАЧА—мэсьэлэ; бурыч; йомыш; вазифа
ЗАДЕТЬ (задевать)—тияргэ; элэгергэ
ЗАДНИЙ—арткы
ЗАДОЛЖАТЬ—бурычка кер-у, эж,эткэ кер-у
ЗАДОЛЖЕННОСТЬ—бурыч, бирэчэк, бирэсе
ЗАДОМ—арт белэн; артка таба
ЗАДУМАТЬ—уйла-у, ниятлэ-у
ЗАДУМЧИВЫЙ—уйчан, уйланучан
ЗАДУТЬ I—сундер-у
ЗАДУТЬ II—кабызып жибэр-у
ЗАЖЕЧЬ—кабыз-у, яндырып жибэр-у
ЗАЖИТОЧНЫЙ —таза тормышлы, мул ТОр-
МЫШЛЫ
ЗАЙТИ—1) кер-у, кереп чы(к->г)-у; 2) алырга
кер-у; 3) барып кер-у
ЗАЙЧОНОК—куян баласы
ЗАКАЗАТЬ—заказ бир-у
ЗАКАТ СОЛНЦА—кояш баю
ЗАКЛЕИТЬ—ябыштыр-у, ябыштырып ку(й)-ю
ЗАКЛЮЧИТЬ—1) я(п—>б)-у, утырт-у;
2) тегэллэ-у, тэмамла-у; 3) нэтнж,э яса-у
ЗАКОН—канун, закон
ЗАКОНЧИТЬ—тэмамла-у, бетер-у
ЗАКОНЧИТЬСЯ—тэмамлан-у, тегэллэн-у
ЗАКРОЙЩИК—кием кисуче
ЗАКРЫТЬ (закрывать)—1) я(п—>б)-у, ябып
ку(й)-ю; 2) йом-у (куз); 3) туктат-у; 4) капла-у;
5) биклэ-у
ЗАКРЫТЬСЯ—1) ябыл-у; 2) каплан-у; 3)
биклэн-у; 4) туктал-у
ЗАКУРИТЬ—тэмэке кабыз-у; тарта башла-у
ЗАКУСИТЬ—ашап ал-у
ЗАЛАЯТЬ—орэ башла-у
ЗАЛЕЗТЬ—1) урмэлэп мен-у; 2) кер-у
ЗАМЕНИТЬ—алыштыр-у
ЗАМЕРЗНУТЬ—1) туц-у, кат-у; 2) туц-у, еш-у
ЗАМЕСИТЬ (тесто)—камыр бас-у
ЗАМЕСТИТЕЛЬ—урынбасар
ЗАМЕТИТЬ—куреп ал-у; игътибар ит-у
ЗАМЕТКА —1) билге, тамга; 2) язма
ЗАМЕТНО—шактый
ЗАМЕЧАНИЕ—искэрмэ. курсэтмэ
ЗАМЕЧАТЕЛЬНЫЙ—искиткеч, бик яхшы,
шоп
ЗАМЙК—йозак, бик
ЗАМОРОЗКИ—кырау, суыклар
ЗАМОЧИТЬ—чылат-у, жебет-у
ЗАМУЖ (выйти)—кияуга (чы(к->г)-у)
ЗАМУЖНЯЯ—ирле
ЗАНАВЕСКА пэрдэ, чаршау
ЗАНЕСТИ—1) кертеп чы(к-»г)-у; 2) язып ку(й)-ю
ЗАНИМАТЕЛЬНЫЙ—кызыклы
ЗАНИМАТЬСЯ—шегыльлан-у, хэзерлан-у
ЗАНОВО—янадан
ЗАНЯТОЙ—эшле, эше куп
ЗАНЯТЬ I—бурычка ал-у, ажэтка ал-у
ЗАНЯТЬ II (занимать)—!) алып тор-у; ал-у;
2) урнаш-у; 3) куцелен ач-у
ЗАОЧНИК—читтэн торып укучы
ЗАПАД—кенбатыш
ЗАПАСТИ—хэзерлэ-у, хэстэрлэ-у
ЗАПАХ—ис
ЗАПЕРЕТЬ—биклэ-у, биклэп ку(й)-ю
ЗАПИСАТЬ—яз-у, язып ку(й)-ю
ЗАПИСКА—язу; яэма
ЗАПЛАКАТЬ—елый башла-у, елап жибэр-у
ЗАПЛАТИТЬ—тулэ-у
ЗАП ОВЕ ДНИК—тыюлык
ЗАПОЗДАТЬ—соцта кал-у (бераз)
ЗАПОМНИТЬ—хэтердэ калдыр-у, иста калдыр-у;
хэтерлэ-у
ЗАПРАВИТЬ(СЯ)—бензин сал-у
ЗАПРЕТИТЬ—тыю; рехсэт итмэ-у
ЗАПЯТАЯ—отер
ЗАРАБОТАТЬ I—эшлэп та(п-»б)-у
ЗАРАБОТАТЬ П—эшли башла-у
ЗАРАБОТОК—эш хакы, хезмэт хакы
ЗАРАЗИТЬ—йоктыр-у
ЗАРАЗНЫЙ—йогышлы
ЗАРАНЕЕ—алдан (ук)
ЗАРЕЗАТЬ—су(н)-ю, чал-у
ЗАРПЛАТА—эш хакы, хезмэт хакы
ЗАРУБЕЖНЫЙ—чит, чит ил(лэр) ...-ы, чит
иллэрдэге
ЗАРЯ -тац, иртэнге шэфэкъ
ЗАСЕДАНИЕ—утырыш
ЗАСИДЕТЬСЯ—озак утыр-у
ЗАСЛУГА—(курсэткэн) хезмэт
ЗАСЛУЖЕННЫЙ—1) урынлы; 2) атказанган;
3) атаклы, танылган
ЗАСЛУЖИТЬ—лаек бул-у; казан-у
ЗАСМЕЯТЬСЯ—келэ башла-у
ЗАСНУТЬ—йокыга кит-у
ЗАСОЛИТЬ—тозлап ку(й)-ю, тозла-у
ЗАСОХНУТЬ—1) кор-у, сул-у; 2) кат-у,
ки(п-»б)-у
ЗАСТАВИТЬ 1—1) тутыр-у; 2) каплап ку(й)-ю
ЗАСТАВИТЬ II (заставлять)—мэя^бур ит-у
ЗАСТЕГНУТЬ—теймэлэ-у, каптыр-у
ЗАСТЕНЧИВЫЙ—оялчан
ЗАСТРЕЛИТЬ—атып утер-у
ЗАСУНУТЬ—ты(к->г)-у; тыгып ку(й)-ю
ЗАСУХА—корылык
ЗАСУЧИТЬ—сызган-у
ЗАТЕМ—аннан соц, аннары
ЗАТЕРЯТЬСЯ—югал-у, юкка чы(к->г)-у
ЗАТИХНУТЬ— тынып кал-у, тын кал-у
ЗАТМЕНИЕ луны (солнца)—ай (кояш) тотыл-у
ЗАТО—аныц каравы, эмма, шулай да
ЗАТОПИТЬ I—батыр-у, су бас-у
ЗАТОПИТЬ II—ягып жибэр-у
ЗАТРАТА—1) акча тот-у; 2) чыгым
ЗАТРАТИТЬ—тот-у, сарыф ит-у, сал-у
ЗАТУХНУТЬ—сун-у; туктал-у
ЗАТУШИТЬ—утны сундер-у
ЗАУРЯДНЫЙ—гади, гадати, уртача
ЗАУЧИТЬ—ятла-у, биклэ-у
ЗАФИКСИРОВАТЬ—язып ку(й)-ю:
гэудэландер-у
ЗАХЛОПАТЬ—кул чаба башла-у
ЗАХОДИТЬ—кер-у, кереп чы(к->г)-у
ЗАХОРОНИТЬ—кум-у, жирлэ-у
ЗАХОТЕТЬ—тела-у
ЗАХОТЕТЬСЯ—телэ-у, тели башла-у
ЗАЦВЕСТИ—чэчак ата башла-у
ЗАЧЕМ—ни ечен, ник, нигэ
ЗАЧЕМ-ТО—нигэдер, ни очендер
ЗАЧЕСТЬ—исаплэ-у
ЗАЧЕТКА—зачет кенагэсе
ЗАЧИСЛИТЬ—кабул ит-у
ЗАЧИТАТЬ—укып чы(к-»г)-у
ЗАШИТЬ—1) яма-у, ямап ку(й)-ю; 2) тегеп
ку(й)-ю
ЗАЩИТА—1) саклау; 2) саклану; 3) терэк, тая-
ныч
ЗАЩИТИТЬ— 1) сакла-у; 2) якла-у; 3) ышыкла-у
ЗАЩИТИТЬСЯ—1) саклан-у; 2) якла-у
ЗАЩИТНИК—1) саклаучы, яклаучы; 2) за-
щитник, яклаучы (судта); 3) сакчы
ЗАЯВИТЬ—белдер-у, хэбэр ит-у, айт-у
ЗАЯВЛЕНИЕ—1) гариза; 2) белдеру
ЗАЯЦ—куян
ЗВАНИЕ—1) исем; 2) дарэжэ; 3) звание
ЗВАТЬ—чакыр-у; нсемлэ-у, ата-у
ЗВЕЗДА—йолдыз
ЗВЕНЕТЬ—чыцла-у, яцгыра-у, шалтыра-у,
чылтыра-у
ЗВЕРЬ—1) ерткыч (хайван), жэнлек; 2) явыз
(кансыз, йырткыч) кеше
ЗВОНИТЬ—1) шалтырат-у; 2) шылтыра-у, чыл-
тыра-у
ЗВОНКИЙ—яцгыравыклы
ЗВУК—1) аваз; 2) тавыш
ЗВУЧАТЬ—яцгыра-у; ишетел-у
ЗДАНИЕ—бина, йорт
ЗДЕСЬ—монда, биредэ
ЗДОРОВАТЬСЯ—исэнлэш-у, куреш-у
ЗДОРОВО I—нихэл, исанме
ЗДОРОВО II—1) бик каты, бик нык; 2) бик
яхшы; бик оста, бик шэп
ЗДОРОВЫЙ—1) сэламэт, исэи, сау; 2) файда-
лы, саф; 3) таза, кочле
ЗДОРОВЬЕ—сэламэтлек, саулык, тазалык
ЗДРАВООХРАНЕНИЕ—сэламэтлекне саклау
ЗЕЛЕНЕТЬ—яшеллэн-у
ЗЕЛЕНЫЙ—1) яшел; 2) пешмэгэн, елгермагэн;
3) тэжрибасез, яшь
ЗЕЛЕНЬ—яшеллек; яшел улан, яшелча
ЗЕМЛЕВЛАДЕЛЕЦ—жир хужасы
ЗЕМЛЕДЕЛЕЦ—игенче, крестьян
ЗЕМЛЕДЕЛИЕ—игенчелек
ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЕ—жир тетрау, жир селкену
ЗЕМЛЯ—1) жир: Щир шары; 2) жир, коры
жир; 3) туфрак, жир, балчык
ЗЕМЛЯК—якташ
ЗЕМЛЯНИКА -каен жилэге
ЗЕМНОЙ (шар)—Щир шары
ЗЕРКАЛО—каз ге
ЗЕРНО—1) орлык, бертек; 2) ашлык, иген,
бертекле ашлык
ЗИМА—кыш
ЗИМНИЙ—кышкы
ЗИМОВАТЬ—кышла-у
ЗИМОЙ—кышын, кыш коне
ЗЛИТЬСЯ—ачу кил-у, ачулан-у, усаллан-у
ЗЛО—1) усаллык, явызлык; 2) бала,
бахетсезлек, афэт; 3) ачу
ЗЛОЙ—1) усал, ачулы; 2) явыз, яман
ЗМЕЯ—елан
ЗНАК—1) билге; 2) тамга; 3) ым, ишарэ
ЗНАКОМИТЬСЯ—таныш-у
ЗНАКОМИТЬ—таныштыр-у
ЗНАКОМСТВО—танышу
ЗНАКОМЫЙ—таныш
ЗНАМЕНИТЫЙ—атаклы, данлыклы,
куренекле
ЗНАМЯ—байрак
ЗНАНИЕ—1) белу, танып белу; 2) фэн, гынлем;
3) белем
ЗНАТОК—куп (яхшы) белуче
ЗНАТЬ—1) бел-у, тан-у; 2) тат(ы)-у, кур-у
ЗНАЧЕНИЕ—1) мэгънэ; 2) экэмият, кирэклек
ЗНАЧИТ—димэк, шулай булгач
ЗНАЧИТЬ—1) белдер-у, ацлат-у; 2) экэмиятле
бул-у
ЗОЛА—кел
ЗОЛОВКА—1) каен сецел; 2) каеннгэч
ЗОЛОТО (золотой)—!) алтын; 2) алтын акча; 3)
алтын эйберлэр
ЗОНТИК—шэмсия; кул чатыры
ЗРАЧОК—куз карасы
ЗРЕЛИЩЕ—1) куренеш; 2) тамаша
ЗРЕЛОСТЬ—1) елгер-у, пеш-у; 2) житле(к-»г)-у,
балигь бул-у
ЗРЕЛЫЙ—1) пешеп житкэн; 2) олгергэн; ба-
лигъ булган
ЗРЕНИЕ—куру
ЗРЕТЬ—элгер-у, пеш-у, житеш-у
ЗРИТЕЛЬ—тамашачы
ЗРЯ—юкка (гына)
ЗУБНАЯ БОЛЬ—теш сызлау
ЗУБНАЯ ШЕТКА—теш щеткасы
ЗУБНОЙ ВРАЧ—теш табибы
ЗУБРИТЬ—механик ятлау
ЗУБ—теш
ЗУД—кычыту
ЗЯБЛИК—карабурек, кызылтуш
ЗЯТЬ—кияу
И
И I—Ьэм; вэ; белэн
И П— да/дэ; та/тэ
ИВА—тал, еянке
ИГЛА, ИГОЛКА—1) знэ, ина; 2) чэнечке
ИГРА—уен
ИГРАТЬ—1) уйна-у, шаяр-у; 2) башкар-у, уйна-у
ИГРОК—уенчы, уенга катнашучы
ИГРУШКА—уенчык
ИДТИ—1) кил-у, бар-у; 2) яв-у; 3) йер-у, эшлэ-у
ИЗ—(-дан/-дэн, -тан/-тэн, -нан/-нэн), эченнэн
ИЗБА—(агач) ей
ИЗБИРАТЕЛЬНОЕ ПРАВО—сайлау хокукы
ИЗБИРАТЕЛЬ—сайлаучы
ИЗБРАННЫЙ—1) сайланган; 2) сайланма
ИЗБРАТЬ (избирать)—сайлау, сайлап ал-у
ИЗВЕСТИЕ—хэбэр, белдеру
ИЗВЕСТИТЬ—хэбэр ит-у
ИЗВЕСТНО—билгеле, магьлум
ИЗВЕСТНОСТЬ—дан, атаклы булу, атаклылык
ИЗВЕСТНЫЙ—1) билгеле, таныш; 2) танылган,
мэшбур
ИЗВЕЩЕНИЕ—1) хэбэр, белдеру; 2) хэбэр иту
кэгазе
ИЗВИНИТЬ—гафу ит-у, кнчер-у
ИЗВИНИТЬСЯ—гафу утен-у
ИЗГОТОВИТЕЛЬ—эзерлэуче
ИЗГОТОВИТЬ—яса-у, эшлэп бир-у (чыгар-у)
ИЗДАВНА—куптэн, куптэннэн бирле, элек-
электэн
ИЗДАЛЕКА—ерактан, ерак жирдэн
ИЗДАТЕЛЬСТВО—нэшрият
ИЗДАТЬ, ИЗДАВАТЬ—бастырып чыгар-у,
бастыр-у
ИЗДЕВАТЬСЯ—мэсхэрэ (мыскыл) ит-у
ИЗДЕЛИЕ—эйбер, эшлэнмэ
ИЗ-ЗА—1) артыннан, аръягыннан; 2) яныннан;
3) аркасында, сэбэпле
ИЗЛОЖИТЬ—сейлэп бир-у
ИЗМЕНА—хыянэт, хыянэт иту, сату, сатылу
ИЗМЕНЕНИЕ—узгэреш
ИЗМЕНИТЬ I—узгэрт-у
ИЗМЕНИТЬ II—хыянэт ит-у, сат-у, сатыл-у
ИЗМЕНИТЬСЯ—узгэр-у
ИЗМОРОЗЬ—сыкы, бэс
ИЗНОСИТЬ—киеп туздыр-у, туздырып бетер-у
ИЗНОСИТЬСЯ—тузып бет-у
ИЗНУТРИ—эчтэн
ИЗОБИЛИЕ—муллык
ИЗОБРАЖЕНИЕ—сурэт, рэсем
ИЗОБРАЗИТЬ, ИЗОБРАЖАТЬ—сурэтлэ-у, тас-
вирла-у, курсэт-у
ИЗОБРЕСТИ—уйлап та(п->б)-у
ИЗОБРЕТАТЕЛЬ—уйлап табучы (чыгаручы)
ИЗОЛИРОВАТЬ—аер-у, изоляциялэ-у
ИЗ-ПОД—1) астыннан; 2) тирэсеннэн, яныннан
ИЗРЕДКА—сирэк кенэ; ара-тирэ, сирэк-мирэк
ИЗУМРУД—зебэржэт
ИЗУЧАТЬ, ИЗУЧИТЬ-1) ейрэн-у; 2) тикшер-у
ИЗЫСКАННЫЙ—нэзакэтле
ИЗЯЩНЫЙ—нэфис, гузэл; сылу, зифа, матур
ИКАТЬ—очкылык тот-у
ИКРА—уылдык
ИЛИ—я, яки, яисэ
ИМ—аларга
ИМЕННО—1) нэкъ (менэ, узе); 2) атап
эйткэндэ, ягьни
ИМЕТЬ—ия бул-у; бар
ИМУЩЕСТВО—милек, мал-мелкэт
ИМЯ -1) исем, ат; 2) дан, ат, шоЪрэт
ИНАЧЕ—башкача, бутэнчэ, башка тэрле
ИНДИВИДУАЛЬНЫЙ—1) шэхси; 2) аерым
ИНДИЙСКИЙ—Ьинд
ИНДЮК-куркэ
ИНЕЙ—бэс, сыкы
ИНОГДА—кайчакта, кайбер чакта, кайвакыт,
ара-тирэ
ИНОЙ—1) башка, бутэн, икенче тэрле; 2) кай-
бер, кайсыбер
ИНОСТРАНЕЦ—чит ил кешесе
ИНОСТРАННЫЙ—чит, чит ил
ИНСТРУМЕНТ—корал; инструмент
ИНТЕЛЛИГЕНТ—зыялы (кеше)
ИНТЕЛЛИГЕНТНЫЙ—зыялы
ИНТЕРВАЛ—ара
ИНТЕРЕС—1) кызыксыиу, игътибар;
2) эЪэмият; 3) файда, мэгънэ; 4) ихтыяж,
ИНТЕРЕСНЫЙ—кызык (лы)
ИНТЕРЕСОВАТЬ—кызыксындыр у
ИНТЕРЕСОВАТЬСЯ -кызыксын-у
ИНТЕРНАЦИОНАЛЬНЫЙ—халыкара
ИНФОРМАЦИЯ—хэбэр, белдеру, информация
ИНФОРМИРОВАТЬ—хэбэр ит-у, белдер-у
ИРОНИЯ—астыртын колу, ирония
ИСК—дэгъва
ИСКАЗИТЬ (искажать)—!) бозып курсэт-у,
боз-у; 2) бик нык узгэрт у
ИСКАТЬ—ззлэ-у
ИСКЛЮЧИТЬ (исключать)—!) чыгар-у, чыга-
рып ташла-у; 2) юл куйма-у (калдырма-у)
ИСКРЕННИЙ—эчкерсез; самими, саф, саф
куцелле
ИСКУСНЫЙ—1) бик оста; 2) оста эшлэнгэн
ИСКУССТВЕННЫЙ—!) ясалма; 2) ял. ан
ИСКУССТВО—!) сэнгать; 2) осталык
ИСКУССТВОВЕД—сэнгать белгече
ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ—сэнгать белеме (фэне)
ИСПАЧКАТЬ—буяп (пычратып) бетер-у
ИСПАЧКАТЬСЯ—буялып (пычранып) бет-у
ИСПЕЧЬ—пешер-у
ИСПЕЧЬСЯ—пешеп >цит-у
ИСПОВЕДЬ—тэубэ (иту)
ИСПОЛНИТЕЛЬ—башкаручы, утэуче
ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ—!) башкарма, башкару-
чы; 2) эшне тегэл башкаручы
ИСПОЛНИТЬ—1) башкар-у, эшлэ-у; тормышка
ашыр-у, утэ-у; 2) уйна-у, башкар-у
ИСПОЛНИТЬСЯ—!) утэл-у, башкарыл-у, тор
мышка аш-у; 2) тул-у, бул-у
ИСПОЛЬЗОВАТЬ-файдалан-у, куллан-у
ИСПОЛЬЗОВАТЬСЯ—кулланыл-у, файдала-
ныл-у
ИСПОРТИТЬ—боз-у, бозып бетер-у, эштэн чы-
гар-у
ИСПОРТИТЬСЯ—бозыл-у, бозылып бет-у,
эштэн чы(к-»г)-у
ИСПОРЧЕННЫЙ—1) бозык, бозылган; ватык,
ватылган; 2) бозык, эхлаксыз; 3) черегэн, бо-
зылган
ИСПРАВИТЬ—тезэт-у, яхшырт-у
ИСПРАВИТЬСЯ—тозэл-у, яхшыр-у
ИСПУГАТЬ—куркыт-у
ИСПУГАТЬСЯ — кур(ы)к-у
ИСПЫТАНИЕ—1) сынау, имтихан; 2) сынап
карау
ИСПЫТАТЬ—1) сынап кара-у, сына-у, тикшер-у;
2) баштан кичер-у (уткэр-у)
ИССЛЕДОВАНИЕ—тикшерену, фэнни хезмэт
ИССЛЕДОВАТЬ—ейрэн-у, тикшерен-у, фэнни
яктан тикшер-у
ИСТИНА—1) хакыйкать; 2) дереслек, хаклык
ИСТИННЫЙ—дерес, чын, хак
ИСТОРИК—тарихчы
ИСТОРИЧЕСКИЙ—1) тарих ,..-ы; 2) тарихи
ИСТОРИЯ—1) тарих; 2) вакыйга
ИСТОЧНИК—1) чишмэ, чыганак; 2) чыганак,
нигез; 3) (язма) чыганак
ИСТРЕБИТЬ—кырып (утереп) бетер-у, юк ит-у,
бетер-у
ИСЦЕЛИТЬ—терелт-у, сэламэтлэндер-у
ИСЧЕЗНУТЬ—юкка чы(к-»г)-у, югал-у, юк
бул-у
ИТАК—тулай итеп, димэк
ИТОГ—1) барысы, барлыгы; 2) нэтиж,э, йомгак
ИТОГО—барысы, барлыгы, бетенесе
ИУДЕЙ—яйуд (кешесе)
ИХ—аларны; аларныц
ИШАК—ишэк
й
ЙОГУРТ—йогырт, болгар кьгыгы
К
К—1) -га/-гэ; -ка/-кэ; 2) янына (к примеру —
мисал ечен)
КАБАН—кабан дуцгызы
КАБАЧОК I—кечкенэ кабак
КАБАЧОК II—ташкабак
КАВЫЧКИ—куш ж,эя
КАЖДЫЙ—1) Ьэр, Нэркайсы; 2) Ьэркем
КАЖЕТСЯ—бугай, ахры, ахрысы
КАЗАН—казан
КАЗАТЬСЯ—1) куреиу; 2) кебек тоелу
КАЗНА—1) казна; 2) милек, хэзинэ, акча
КАЗНАЧЕЙ—казначей
КАК 1—ничек
КАК II—кебек, тесле, сыман
КАК-НИБУДЬ—ничек тэ
КАКОЙ—1) нинди, ничек; 2) кайсы, ничэнче;
3) ниндидер
КАКОЙ-НИБУДЬ—нинди (дэ) булса да
КАК-ТО—1) ничектер, 2) ничек; 3) бервакыт
КАКОЙ-ТО—ниндидер
КАЛАЧ—ак икмэк, калач
КАЛЕКА—гарип
КАЛИНА—балан
КАМЕНЩИК—ташчы
КАМЕНЬ—таш
КАМЫШ—камыш
КАНАВА—канау
КАПАТЬ—1) там-у, тамчыла-у; 2) тамыз-у
КАПЕЛЬ—тамчы тему
КАПКАН—капкын
КАПЛЯ—тамчы
КАПРИЗНЫЙ—кейсез. кире, узсузле
КАПУ СТА—кэбестэ
КАРАВАЙ -каравай, бер бетен икмэк
КАРАВАН—кэрвэн
КАРАКУЛЬ—каракул
КАРАНДАШ—карандаш
КАРАТЬ—ж,эзала-у
КАРАУЛ—каравыл; каравылчы
КАРИЙ—1) коцгырт-кара; 2) кара-туры
КАРМАН—кесэ
КАРТИНА—рэсем; куренеш; фильм
КАРТОФЕЛЬ—бэрэцге
КАСТРЮЛЯ — кэструл
КАТАСТРОФА—йэлакэт
КАТАТЬ—1) тэгэрэт-у; 2) йерт-у; 3) эвэлэ-у
КАТАТЬСЯ—1) тэгэрэ-у; 2) шу-у; йер-у
КАТИТЬСЯ—1) тэгэрэ-у; 2) а(к->г)-у
КАТОК—шугалак
КАТУШКА—кэтук
КАЧАТЬ—1) тирбэт-у, селкет-у; 2) че(й)-ю;
3) селк(е)-у
КАЧЕЛИ—таган
КАЧЕСТВО—1) сыйфат; 2) узлек
КАША—ботка
КАШЕЛЬ—ютэл
КАШЛЯТЬ— йеткер-у, ютэллэ-у
КАЯТЬСЯ—укен- у
КВАРТИРА—1) квартир, торак; 2) фатир
КВАС—куас
КВЕРХУ—ескэ, югарыга
КЕДР—эрбет; кедр, эрбет агачы
КИДАТЬ— ыргыт-у, ташла-у, ат-у
КИНЖАЛ—хэня^эр
КИНУТЬ (кидать)—ыргыт-у, ташла-у, че(й)-ю
КИПА—1) тергэк; 2) оем
КИПЕТЬ—кайна-у
КИПЯТИЛЬНИК—кайнаткыч
КИПЯТОК—кайнар су
КИРПИЧ—кирпеч
КИСЕЛЬ—кесэл
КИСЛЫЙ—1) эче; 2) эчегэн
КИТАЙСКИЙ (ЯЗЫК)—кытай (теле)
КИШКА-эчэк
КЛАДБИЩЕ—знрат, каберлек
КЛАД—хэзинэ
КЛАНЯТЬСЯ—баш и-ю; буйсын-у
КЛАСС—1) сыйныф; 2) класс
КЛАСТЬ 1) ку(й)-ю, урнаштыр-у; 2) сал-у; 3)
яткыр-у
КЛЕВЕТА—гайбэт, яла, ялган
КЛЕВЕТАТЬ—яла я(к-»г)-у
КЛЕИТЬ—ябыштыр-у
КЛЕЙ—хилем
КЛЕЙМО—келэймэ; тамга
КЛЕН—ерэцге
КЛЕЦКИ—чумар
КЛЕЩИ—келэшчэ
КЛОП—кандала, кибэк
КЛУБНИКА—жир жилэге
КЛУБОК—йомгак
КЛЮКВА—мук жилэге
КЛЮЧ I—ачкыч
КЛЮЧ II—чишмэ, кизлэу
КЛЯКСА—тап, кара табы
КЛЯСТЬСЯ—ант бир-у (ит-у)
КЛЯТВА—ант
КНИГА—1) китап; 2) кенэгэ
КНИЗУ—аска, тубэнгэ
КНУТ—чыбыркы
КОВАРНЫЙ—мэкерле
КОВЕР—келэм
КОВШ—чумеч
КОГДА—1) кайчан; 2) кайвакытта, кайчакта
КОГДА-ТО—кайчандыр
КОЖАНЫЙ—кун ...
КОЖА—тире; кун
КОЗА—кэжэ
КОЗЛЕНОК—кэжэ бэрэне
КОЛДУН—сихерче
КОЛДУНЬЯ—сихерче хатын (кыз)
КОЛЕНО, КОЛЕНКА—тез
КОЛЕСО—тэгэрмэч, кепчэк
КОЛОДЕЦ—кое
КОЛОКОЛ—кыцгырау, чац
КОЛОС—баш ак
КОЛОТЬ I—чэнч(е)-у, када-у
КОЛОТЬ II—яр-у. ват-у, туракла-у
КОЛЫБЕЛЬ бишек
КОЛЮЧИЙ—чэнечкеле
КОМАР—черки
КОМЕДИЯ—кэмит
КОММЕНТАРИЙ—ацлатма
КОМНАТА—бул мэ
КОМПЛИМЕНТ—мактау сузе
КОМП РОМИСС—к ил еш у
КОНГРЕСС -корылтай, конгресс
КОНЕЦ—оч; азак; соцгы
КОНЕЧНО—элбэттэ, шиксез; билгеле
КОНИНА—ат (елкы) итэ
КОНКРЕТНЫЙ—конкрет, ачык
КОНКУРЕНЦИЯ—ярыш
КОНКУРИРОВАТЬ—ярышырга
КОНКУРС—ярыш
КОНТАКТ—бэйлэнеш
КОНТРОЛЬНАЯ—контроль (зш)
КОНФЕТА—конфет
КОНЧИТЬ—тэмамла-у, бетер-у
КОНЬ—ат, елкы
КОНЬКИ—тимераяк
КОПАТЬ—каз(ы)-у; ал-у
КОПЕЙКА—бер тиен
КОПИРОВАТЬ—кучермэ ал-у
КОПИТЬ—1) саклыкка жы(й)-ю; 2) жыеп сак-
ла-у, тупла-у
КОПИЯ—кучермэ
КОПЫТО—тояк
КОРАБЛЬ—кораб
КОРЕНЬ—1) тамыр; 2) нигез
КОРЗИНА—кэрзин
КОРКА—кабык. кайры
КОРМИТЬ—1) ашат-у; 2) имез-у; 3) туйдырып
тор-у
КОРОБКА—тартма
КОРОБОК—кечкенэ тартма, кап
КОРОВА—сыер
КОРОМЫСЛО—кеянтэ
КОРОТКИЙ—1) кыска; 2) аз
КОРРЕСПОНДЕНТ—хэбэрче
КОРЬ—кызамык
КОСА I—чалгы
КОСА II—толым
КОСА III—борын
КОСИТЬ—печэн ча(п-»б)-у
КОСМОС—галэм
КОСНУТЬСЯ—1) ти-ю. тиеп ал-у; тиеп кит-у;
2) искэ алып кит-у (ут-у)
КОСОЙ—1) кыек, авыш; 2) кылый кузле
КОСТЕР—учак, ут, костер
КОСТЬ—сеяк
КОСТЯНИКА—кызыл борлегэн
КОТ ата мэче
КОТЕЛ—казан
КОТЕНОК—неси (мэче) баласы
КОТЛЕТА—котлет
КОТОРЫЙ—кайсысы, ничэ
КОЧАН—кучэн
КОШЕЛЕК—акча янчыгы
КОШКА—ана мэче, неси
КРАЙ—1) кырый, чит; 2) елка, ил; край
КРАЙНИЙ—1) кырыйдагы, читтэге: 2) ерак,
ерактагы, 3) ин. сонгы
КРАПИВА—кычыткан
КРАСАВЕЦ -1) матур, чибэр; 2) курком,
мэЬабэт
КРАСАВИЦА—1) матур, чибэр, гузэл, сылу:
2) мэИабэт
КРАСИВЫЙ—матур, сылу, гузэл; килешле;
куркам
КРАСИТЬ—1) буя-у, ман-у; 2) матурла-у, бизэ-у
КРАСКА буяу; тес
КРАСНЕТЬ -кызар-у
КРАСНЫЙ—1) Кызыл; 2) матур, гузэл, сылу,
чибэр, 3) кызыллар
КРАСОТА—матурлык, чибэрлек. гузэллек
КРАСТЬ—урла-у
КРАТКИЙ—1) кыска; 2) кыскача
КРЕПИТЬ—ялга-у; иыгыт-у
КРЕПКИЙ—1) нык, каты; 2) таза, кечле;
3) чыдам, туземле
КРЕСЛО—кэнэфи
КРЕСТ -тэре, хач
КРЕСТИТЬ—чукындыр-у
КРЕСТИТЬСЯ—чукын-у
КРИВОЙ—кэкре, кыек, чалыш
КРИК—тавыш, аваз; каты тавыш
КРИТИКА—тэнкыйть
КРИЧАТЬ—1) кычкыр-у, акыр-у; 2) кычкырып
сейлэ-у; 3) кычкырын-у, хикерен-у
КРОВАТЬ—карават
КРОВЬ—кан
КРОМЕ—(-дан/-дэн, -тан/-тэн. -нан/-нэн) баш-
ка, бутэн
КРОТКИЙ—карусыз
КРОТ—сукыр тычкан
КРОШИТЬ—вакла-у, тура-у
КРУГ—тугэрэк, эйлэнэ
КРУГЛЫЙ—1) тугэрэк; йомры; 2) тулы,
тугэрэк
КРУГОМ—1) эйлэнэ-тирэдэ; 2) бетенлэй, тулы-
сынча
КРУЖЕВА—челтэр
КРУЖОК—тугэрэк
КРУПА—ярма
КРУПНЫЙ—1) эре; 2) зур гэудэле; 3) зур
КРУТОЙ—1) текэ; 2) коры (кеше)
КРЫЛО—1) канат; 2) катлау
КРЫСА—кусе, кумак
КРЫТЬ—я(п->б)-у
КРЫША—тубэ
КРЫШКА—кап кач
КТО—1) кем, кемнэр; 2) берэу
КТО-ЛИБО, КТО-НИБУДЬ—кем (дэ) булса да
КТО-ТО—кемдер, берэу
КУВШИНКА—тонбеек
КУДА—кая
КУДА-ЛИБО, КУДА-НИБУДЬ—кая булса да
КУДА-ТО—каядыр
КУДРЯВЫЙ-бодра, кедра
КУЗНЕЦ—тимерче
КУЗНЕЧИК—чикерткэ
КУКЛА—курчак
КУКУШКА—ку ке
КУЛАК I—йодрык
КУЛАК II—бай кеше, байгура
КУЛЬТУРА—мэдэният
КУЛЬТУРНЫЙ—культуралы, мэдэниятле
КУМ—кода
КУМА—кодагый
КУМЫС—кымыз
КУПАЛЬНИК—коену костюмы
КУПАТЬ—коендыр-у
КУПАТЬСЯ—коен-у; су коен-у, су кер-у
КУПИТЬ—сатып ал-у
КУПЛЯ—сатып ал-у
КУРИТЬ—тарт-у, тэмэке тарт-у
КУРИЦА—тавык
КУРЯТИНА—тавык ите
КУСАТЬ—1) тешлэ-у; 2) чэйнэ-у; 3) ча(к->г)-у
КУСОК—1) кисэк, елеш; 2) шакмак; 3) телем,
сынык
КУСТ—куак
КУЧА—1) оем; 2) бик куп
л
ЛАВИНА—кар ташкыны
ЛАДИТЬ—1) тату яшэ-у, 2) кейлэ-у
ЛАДНО—ярый, ярар
ЛАЗИТЬ—(урмэлэп) мен-у
ЛАЙ—еру тавышы
ЛАКОМСТВО—1) тэмле (татлы) ашамлыклар;
2) тэмле аш
ЛАНДЫШ—энже чэчэк, ландыш
ЛАПА—аяк (хайваннарда)
ЛАПОТЬ—чабата
ЛАПША—токмач
ЛАСКА—наз, иркэлэу, сею
ЛАСКАТЬ—иркэлэ-у, назла-у, се(й)-ю
ЛАСКОВЫЙ—1) ачык йезле, ягымлы; 2)
сейкемле, молаем; 3) йомшак, ."кылы
ЛАСТОЧКА—карлыгач
ЛАТАТЬ—яма-у
ЛАТИНИЦА—латин алфавиты
ЛАЯТЬ—ер-у
ЛГАТЬ—ялганла-у, ялган сейлэ-у
ЛГУН—алдакчы, ялганчы
ЛЕБЕДА—алабута
ЛЕБЕДЬ—аккош
ЛЕВ—арыслан
ЛЕВША—сулагай
ЛЕВЫЙ—сул
ЛЕГЕНДА—риваять
ЛЕГКИЙ—1) жицел, жицелчэ; 2) аз гына
ЛЕГКОЕ—упкэ
ЛЕГКО—жинел, ансат
ЛЕД—боз
ЛЕЖАТЬ—1) ят-у, ятып тор-у; 2) авырып ят-у
ЛЕЗТЬ -1) (урмэлэп) меи-у; 2) кер-у; 3) сы(й)-ю
ЛЕКАРСТВО дару
ЛЕНИВЫЙ -1) ялкау; 2) экрен
ЛЕНИТЬСЯ—ялкаулан-у
ЛЕНТА—таем а
ЛЕНЬ—ялкаулык
ЛЕС—урман
ЛЕСНИК—урман каравылчысы
ЛЕСНОЙ—урман ...-ы
ЛЕСТНИЦА — баскыч
ЛЕТ//А—ел, яшь
ЛЕТАТЬ (лететь)—оч-у, очып йер-у
ЛЕТНИЙ—жэй те
ЛЕТОМ—жэй коне(ндэ)
ЛЕТО—жэй
ЛЕТЧИК—очучы
ЛЕЧЕНИЕ—дэвалау
ЛЕЧИТЬ—дэвала-у
ЛЕЧЬ—1) ят-у; 2) йокларга ят-у; 3) тош-у
ЛЕШИЙ—шурэле
ЛИ— -мы (икэн)
ЛИБО I—я, яки, яисэ
ЛИБО II (кто-либо)—кем дэ булса
ЛИЗНУТЬ (лизать)—яла-у, ялап ал-у
ЛИКВИДИРОВАТЬ—бетер-у, юк ит-у,
я(п-»б)-у; юкка чыгар-у
ЛИНИЯ—1) сызык; 2) ю.чэлеш, юл
ЛИПА—юкэ
ЛИПНУТЬ—бэйлэн-у, сылан-у
ЛИРИЧЕСКИЙ—лирик
ЛИСА—телке
ЛИСИЧКИ—этэч гембэсе
ЛИСТ—1) яфрак; 2) табак
ЛИТЕР А ТУР А—эдэбия т
ЛИТЕРАТУРНЫЙ—эдэби ...
ЛИТЬ—агыз-у, ту(к->г)-у; сал-у; си(п-»б)-у
ЛИТЬСЯ—1) а(к->г)-у; тугел-у; 2) яцгыра-у
ЛИЦО—1) бит, йез, чырай; 2) зат; шэхес
ЛИЧНО—1) узе; 2) шэхсэн
ЛИЧНОСТЬ—шэхес. кеше
ЛИЧНЫЙ—уз; шэхси
ЛИШИТЬ (лишать)—мэхрум ит-у
ЛИШНИЙ—1) артык; 2) кирэксез; 3) тагы
ЛИШЬ—бары (тик); гына/генэ; кына/кенэ
ЛОВ—маигай
ЛОВИТЬ—1) тот-у, тотып ал-у; 2) туры китер-у
ЛОВКИЙ -1) оста, >китез; 2) хэйлэкэр
ЛОГИКА—мантыйк, логика
ЛОДКА—кеймэ
ЛОДЫРЬ—ялкау, эшлексез
ЛОЖКА—кашык, калак, бал кашыгы
ЛОЖНЫЙ—1) ялган; 2) ялгыш
ЛОЖЬ—ялган
ЛОКОТЬ—терсэк
ЛОМАТЬ—ват-у, жлмер-у; узгэрт-у
ЛОМОТЬ—телем, сынык
ЛОПАТА—керэк
ЛОПНУТЬ—шарт ла-у
ЛОСЬ—поши
ЛОШАДЬ—ат
ЛУК—сутан
ЛУНА—ай
ЛУЧ—нур
ЛУЧШЕ—яхшырак, эйбэтрэк
ЛЫЖА—чанты
ЛЫЖНИК—чацгычы
ЛЫСЫЙ—пелэш
ЛЮБИМЫЙ—сейгэн, яраткан
ЛЮБИТЬ—ярат-у, се(й)-ю
ЛЮБОВАТЬСЯ—соклан-у
ЛЮБОВЬ—мэхэббэт, ярату, сею
ЛЮБОЙ—1) телэсэ нинди, телэсэ кайсы;
2) телэсэ кем, Ъэркем
ЛЮДИ—кешелэр
ЛЯГУШКА —бака
м
МАГАЗИН—кибет, магазин
МАЗАТЬ—1) буя-у; 2) сыла-у, майла-у;
3) я(к->г)-у
МАЗЬ—май (дару), мазь
МАК—мэк
МАЛЕНЬКИЙ—1) кечкенэ, бэлэкэй, нэни;
2) кечкенэ буйлы, кыска буйлы; 3) яшь, сабый
МАЛИНА—кура хилэге
МАЛО—аз, жлтми
МАЛЫШ—сабый, кечкенэ бала, яшь бала
МАЛЬЧИК—малай, ир бала
МАЛЯР—буяучы
МАМА—эни, энкэй
МАМОЧКА—энием
МАННАЯ (каша)—манный (боткасы)
МАСЛЕНКА—май савыты
МАСЛЕНОК—майлы гембэ
МАСЛО—май
МАСТЕР—1) мастер; 2) оста
МАСШТАБ—кулэм, колач, масштаб
МАТЬ—ана, эни
МАТЬ-И-МАЧЕХА—уги ана яфрагы
МАЧЕХА—уги аиа (эни)
МАЯК—маяк
МГНОВЕНИЕ—мизгел
МЕБЕЛЬ—ей жиИазы, жиИаз
МЕД—бал
МЕДВЕДЬ—аю
МЕДЛЕННО—экрен, озак, салмак
МЕДРЕСЕ—мэдрэсэ
МЕДЬ (медный)—бакыр
МЕЖДУ—арасында, 1расына, арасыннан
МЕЖДУГОРОДНИЙ—шэЬэрара
МЕЖДУНАРОДНЫЙ -халыкара
МЕЛ—акбур
МЕЛИОРАЦИЯ—сугару
МЕЛКИЙ—вак, кечкенэ
МЕЛКО—1) вак; 2) сай
МЕЛОЧЬ—вак-теяк; вак акча
МЕЛЬ—сай жир
МЕЛЬКОМ—тиз генэ
МЕЛЬНИК—те гермэнче
МЕЛЬНИЦА—тегермэи
МЕНЬШЕ—азрак, кечерэк
МЕНЯ—мине
МЕНЯТЬ—алыштыр-у, алмаштыр-у
МЕРА—1) улчэм; 2) чама; 3) дэрэжэ
МЕРЗЛЫЙ—туч, тунган; каткан
МЕРЗНУТЬ—бик нык тун-у
МЕРИТЬ—улчэ-у
МЕРКА—улчэм
МЕРКНУТЬ—суи-у
МЕРТВЫЙ—улгэн, жаисыз
МЕСИТЬ—(камыр) бас-у
МЕСТИ—себер-у
МЕСТНОСТЬ—1) урын-жир; 2) як-жир
МЕСТНЫЙ—жирле, урындагы
МЕСТО—урын
МЕСТО ЖИТЕЛЬСТВА—яшэу (тору) урыны
МЕСТЬ—уч; уч ал-у
МЕСЯЦ—ай
МЕСЯЧНИК—айлык
МЕСЯЧНЫЙ—айлык; бер айлык
МЕТАТЬ— типч(е)-у
МЕТЕЛЬ—(кар) бураны
МЕТКИЙ—1) тез, туры; 2) тапкыр, уткен
МЕТЛА—себерке
МЕТНУТЬ (метать)—1) ыргыт-у. че(й)-ю;
2) чэч-у
МЕТОД—алым, ысул
МЕХ—тире
МЕХАНИЗИРОВАТЬ—механикалаштыр-у
МЕЧЕТЬ—мэчет
МЕЧТА—1) хыял, уй; 2) телэк
МЕЧТАТЬ—хыяллан-у
МЕШАТЬ I—комачаула-у, уцайсызла-у
МЕШАТЬ II—1) болгат-у; 2) катнаштыр-у
МЕШОК—капчык
МЕЩЕРЯКИ—мишэр
МИЛЫЙ—сейкемле, ягымлы
МИМИКА—йез хэракате
МИМОХОДОМ—юл уцаенда, узышлый
МИМО—яныннан, кырыннан
МИНАРЕТ—мал ара
МИНУТА—минут
МИР 1—1) денья, ж.иЬан; 2) >кир йозе, >цир ша-
ры; 3) ж,амгыять; 4) халык
МИР II—1) дуслык, татулык; 2) солых; 3) ты-
нычлык
МИРИТЬ—килештер-у
МИРИТЬСЯ—килеш-у, татулаш-у
МИРНЫЙ—тыныч, тату; дусларча
МИРОВОЗЗРЕНИЕ—донья га караш
МИТИНГ—урам жыелышы, митинг
МЛАДШИЙ—кече, яшь
МНЕ—мица
МНЕНИЕ—уй, фикер, хркем
МНОГО—куп, куп тапкыр
М ОГИ Л А —кабер
МОГУЧИЙ—гайрэтле, капле
МОДЕЛЬ—1) урнак, елге; 2) калып, олге
МОЖНО—мамкин, ярый
МОЖНО—мамкин, ярый, була
МОЗГ—ми
МОЗОЛЬ—сеял
МОЙ (моя)—1) минем; 2) минеке
МОКНУТЬ—юешлэн-у
МОКРЫЙ—юеш, суды, дымлы
МОЛИТВА—дога, намаз
МОЛИТЬСЯ—1) дога ук(ы)-у. намаз ук(ы)-у;
2) баш и-ю. табын-у
МОЛНИЯ—яшен
МОЛОДЕЖЬ—яшьлэр
МОЛОДОЙ—1) яшь; 2) яца
МОЛОДОСТЬ—яшьлек, яшь чак
МОЛОКО—сет
МОЛОТИТЬ -ашлык су(к-»г)-у
МОЛОТОК—чукеч
МОЛОЧНИК—сет савыты
МОЛОЧНЫЙ—1) сетле; 2) яшь, имчэк
МОЛЧА—зндэшмичэ, берсузсез
МОЛЧАЛИВЫЙ—су зсез
МОЛЧАТЬ—1) эидэшмэ-у; 2) сейлэмэ-у,
сейлэшмэ-у
МОРАЛЬ—1) ахлак, эдэп; 2) угет, нэсихэт, мо-
раль
МОРЕ—дицгез
МОРКОВЬ—кишер
МОРОЖЕНОЕ—тувдырма
МОРОЗ—салкын, суык
МОСТ—купер
МОЧАЛКА—мунчала
МОЩНЫЙ—куэтле, кеч ле
МРАМОР—мэрмэр
МРАЧНЫЙ—карацгы; карацгы йезле
МУДРЫЙ—акыллы
МУЖЕСТВЕННЫЙ—батыр, кыю
МУЖЕСТВО—батырлык
МУЖ—ир
МУЖЧИНА—ир кеше
МУКА I—он
МУКА II—газап
МУЛЛА—мулла
МУРАВЕЙ—кырмыска
МУСОРИТЬ—чуплэ-у
МУСОР—чуп, чуп-чар
МУСУЛЬМАН ИН—моселман
МУСУЛЬМ АНКА—моселман хатыиы
МУТНЫЙ—1) болганчык; 2) тонык
МУФТИЙ—мофти
МУХА—чебен
МУЧИТЬ—газа пла-у
МЧАТЬСЯ—ча(п->б)-у, ыргыл-у, бик тиз бар-у
МЫ—без
МЫЛО—сабын
МЫЛЬНИЦА—сабын савыты
МЫСЛЬ—1) фикер, караш; 2) фикер, уй
МЫТЬСЯ I—ю-у
МЫТЬСЯ II—юын-у
МЫТЬ—ю-у
МЫШ1 —тычкан
МЯГКИЙ—1) йомшак; 2) салмак; 3) юаш
МЯСО—ит
МЯСОРУБКА—иттарткыч
МЯТА—ботнек
МЯТЬ—из-у, йомарла-у
МЯЧ—туп
н
НА 1—1) естенэ; 2) остендэ,
НА П -мэ
НАБЕЛО—акка
НАБЛЮДАТЬ—кузэт-у
НАБОК—бер якка, янга; кырын
НАВЕКИ—гомергэ, мэцгегэ
НАВЕРНОЕ—могаеи, ихтимал, булса кирэк
НАВЕРХ—ескэ
НАВЕРХУ—естэ
НАВЕСТИТЬ (навещать)—янына бар-у; кереп
чы(к->г)-у
НАВОЗ—тирес
НАВСЕГДА- -гомергэ, ботенлэйгэ, мэцгегэ
НАВСТРЕЧУ—каршыга, каршы, каршысына
НАГЛЫЙ—оятсыз
НАГРАДА —булэк
НАГРАДИТЬ—булэклэ-у; булэк бир-у
НАД (надо)—естендэ, естеннэн
НАДВОЕ—икегэ
НАДЕЖДА- омет, ышаныч
НАДЕЖНЫЙ—ышанычлы, еметле
НАДЕТЬ—ки-ю, кигез-у, кидер-у, кидерт-у
НАДЕЯТЬСЯ—ышан-у, омет ит-у
НАДО—кирэк
НАДОЛГО- озакка, озак вакытка
НАЗАВТРА—иртэгэ, иртэгесен
НАЗАД —артка (таба); кирегэ
НАЗВАНИЕ—исем, атама, ат
НАЗЛО—юри, уч итеп
НАЗНАЧИТЬ- билгелэ-у
НАЗЫВАТЬСЯ—атал-у
НАИБОЛЕЕ—иц, аеруча, бигрэк та
НАИВНЫЙ—беркатлы, хэйлэсез
НАИЗУСТЬ -яттаи, куцелдэн
НАЙТИ—та(п—»б)-у, эзлэп та(п-»б)-у
НАКАНУНЕ—соцгы кеннэрдэ, бу арада, ...
арасыида
НАКОНЕЦ—1) ниЬаять, ахырда, ахыр чиктэ;
2) тагын, ниЬаять
НАЛАДИТЬ—1) 5цайла-у, кейлэ-у, рэтлэ-у,
тезэт-у; 2) оештыр-у
НАЛЕВО—сулга, сулга таба
НАЛОГ—салым, тулэу
НАМ—безгэ
НАМАЗ—намаз
НАМАЗАТЬ—1) сыла-у, серт-у, я(к->г)-у;
2) буя-у
НАМЕТИТЬ I (намечать)—билге сал-у (ку(й)-ю)
НАМЕТИТЬ П—билгелэ-у
НАОБОРОТ—кирэсенчэ, кирегэ
НАПАСТЬ—Ьежум ит-у
НАПЕВ—кей, моц
НАПЕРСТОК—уймак
НАПЕЧАТАТЬ—бас-у, басып чыгар-у
НАПИСАНИЕ—язу, язылыш
НАПИСАТЬ—яз-у
НАПИТОК—эчемлек
НАПОЛНИТЬ (наполнять)—!) тутыр-у; 2) тул-у
НАПОМНИТЬ—искэ тешер-у; хэтерлэт-у
НАПРАВИТЬ—!) юнэлт-у; 2) ж,ибар-у
НАПРАВО—уцга
НАПРАСНО—юкка, бушка
НАПРИМЕР—мэсэлэн
НАПРОТИВ I—каршыда
НАПРОТИВ II—киресенчэ
НАРАВНЕ—бертигез; бер ук дэрэж,эдэ
НАРЕЗАТЬ—кис-у, кисеп ку(й)-ю, тура-у
НАРЕЧИЕ 1—1) сэйлэм; 2) шивэ
НАРЕЧИЕ П -рэвеш
НАРИСОВАТЬ—рэсем яса у; сурэтлэ-у
НАРОД —халык
НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО—халык ищаты
НАРОДНОЕ ХОЗЯЙСТВО—халык хуждлыгы
НАРОДНЫЙ АРТИСТ—халык артисты
НАРОДНЫЙ—халык ...-ы
НАРОЧНО—юри, махсус
НАРУШИТЬ—боз-у
НАРУШИТЬ ПОРЯДОК—тэртип боз-у
НАРЯД I—яхшы (матур) кием
НАРЯД II—наряд
НАРЯДИТЬ (наряжать)—киенлер-у; бизэ-у
НАРЯДНЫЙ--матур. купшы
НАРЯДУ—бергэ, беррэттэн
НАС—безне
НАСЕКОМОЕ — беж.эк
НАСЕЛЕНИЕ—халык, кешелэр
НАСЛЕДИЕ—мирас
НАСЛЕДНИК—1) варис, мирас алучы; 2) дэвам
итттеруче
НАСЛЕДСТВО—мирас
НАСМОРОК—томау
НАСТИГНУТЬ (настичь)—куып тот-у
НАСТОЙЧИВЫЙ—узсузле, нык
НАСТОЯТЬ—суз(ен)дэ тор-у
НАСТОЯЩИЙ—хэзерге, хэзер
НАСТРОЕНИЕ—кэеф
НАСТУПИТЬ I (наступать)—бас-у, остенэ
(аякка) бас-у
НАСТУПИТЬ II (наступать)—кил-у, (килеп)
ясит-у, башлан-у
НАСУЩНЫЙ—бик кирэкле, эЬэмиятле
НАСЧЕТ—турында, хакында
НАТЕ—мэгез
НАТУРАЛЬНЫЙ—табигый, чын
НАТЯНУТЬ—тарт-у, тартып ки-ю
НАУКА—фэн, гыйлем
НАУЧИТЬ—1) ейрэт-у; 2) акыл бир-у, акыл
ейрэт-у
НАУЧИТЬСЯ—ейрэн-у
НАУЧНЫЙ фэнни, гыйльми
НАХАЛЬНЫЙ—оятсыз, эрсез
НАХОДИТЬ-та(п->б)-у
НАХОДЧИВЫЙ—тапкыр
НАЦИОНАЛЬНОСТЬ—миллэт
НАЦИОНАЛЬНЫЙ—милли
НАЦИЯ— миллэт
НАЧАЛО—1) баш; 2) нигез, сэбэп, башлангыч
НАЧАЛЬНИК—турэ, башлык
НАЧАЛЬНЫЙ—башлангыч
НАЧАТЬ (начинать)—башла-у, кереш-у; баш-
лап ясибэр-у
НАЧАТЬСЯ—башлан-у, башланып кит-у
НАШ (наша, наше, наши)—1) безнец; 2) безне-
ке
НЕБО—кук, кук йезе, Кава
НЕБОЛЬШОЙ—1) кечкенэ, зур булмаган; 2) аз
гына
НЕБРЕЖНЫЙ—шапшак
НЕВЕЖА— тупас, дорфа; тэрбиясез, эдэпсез
НЕВЕЖДА—надан, белемсез
НЕВЕСТА—кэлэш, ярэшкэн кыз
НЕВИННЫЙ 1) гаепсез, генаЬсыз; 2) беркат-
лы
НЕВКУСНЫЙ—тэмсез
НЕВОЗМОЖНО—мемкин тугел
НЕВОСПИТАННЫЙ—тэрбиясез
НЕГДЕ—урын юк
НЕГРАМОТНЫЙ—чкый-яза белмэуче, надан,
грамотасыз
НЕДАВНО—куптэн тугел (генэ), бая (гына).
яца гына
НЕДАЛЕКО—1) якын, якыидагы; 2) ерак тугел
НЕДЕЛЯ—атна
НЕДОЛГО- озак тугел; аз (гына); аз вакыт
НЕДОСТАВАТЬ—яситешмэ-у
НЕДОСТАТОК—1) ж,итмэ\, ж,итешсезлек;
2) кимчелек
НЕДУГ—авыру, чир
НЕЖЕНАТЫЙ—ей лэнмэгэн, буйдак
НЕЖНЫЙ—ягымлы, мелаем, назлы
НЕЗАБУДКА—кугэрчен кузе
НЕЗАВИСИМОСТЬ—бэйсезлек, местэкыйльлек
НЕЗАВИСИМЫЙ—бэйсез, мостэкыйль
НЕЗАДОЛГО—алдыннан (гына)
НЕЗАМЕТНО—1) сиздермичэ, белдермичэ;
2) сизелмичэ
НЕЗАМУЖНЯЯ—кияугэ чыкмаган
НЕЗДОРОВЫЙ—авыру, чирле
НЕЗНАКОМЫЙ—таныш булмаган, ят
НЕЗРЕЛЫЙ—пешмэгэн, елгермэгон
НЕИЗВЕСТНО—билгеле тугел
НЕИЗВЕСТНЫЙ—1) билгесез, ят; 2) танылма-
ган, билгесез; 3) таныш булмаган
НЕИЗМЕННЫЙ —узгэрэшсез, даими
НЕИМУЩИЙ—ярлы, фэкыйрь
НЕЙТРАЛЬНЫЙ —битараф
НЕКОГДА I—вакыт юк
НЕКОГДА П—кайчаидыр
НЕКОГО—беркем дэ
НЕКРАСИВЫЙ—ямьсез, матур тугел
НЕКТО—кемдер
НЕКУДА—(барыр) ж,ир юк
НЕЛОВКО—уцайсыз, ядейсыз
НЕЛЬЗЯ—ярамый, момкин тугел
НЕМАЛО—шактый куп, байтак, аз тугел
НЕМЕДЛЕННО—хэзер ук, ашыгыч рэвештэ
НЕМЕЦКИЙ (язык)—немец (теле)
НЕМНОГО—бераз, куп тугел
НЕМОЙ—1) телсез; тавышсыз; 2) сузсез
НЕНАВИДЕТЬ—курэлма-у, дошман кур-у,
яратма-у
НЕНАСТЬЕ—явым-тешемле кава, бозык кава
НЕОБХОДИМЫЙ—кирэкле, кирэк булган
НЕОБЫКНОВЕННЫЙ—г ад этт эн тыш, искиткеч
НЕОЖИДАННО—котмэгэндэ
НЕОТЛОЖНЫЙ—кичектергесез, ашыгыч
НЕПОДАЛЕКУ—якында, шушы тирада
НЕПРЕРЫВНО—туктаусыз
НЕРЯХА—шапшак, ж,ыйнаксыз
НЕСКОЛЬКО—берничэ, аз гына
НЕСКРОМНЫЙ —тыйнаксыз
НЕСМОТРЯ—карамастан
НЕСТИ—(кутэреп) алып бар-у (кил-у, илт-у,
кайт-у)
НЕСЧАСТЬЕ—бэхетсезлек
НЕ—тугел; -ма/-мэ
НЕТ—юк
НЕ ТО... НЕ ТО—элла... эллэ
НЕУЖЕЛИ —шулаймыни
НЕУКЛОННЫЙ —езлексез
НЕХОРОШО—яхшы тугел, начар
НЕХОТЯ—телэмичэ, телэр-телэмэс
НЕЧАЯННО—очраклы (рэпештэ), котмэгэндэ
НЕЧЕГО (сказать)—эйтеп торасы да юк
НЕЧЕСТНЫЙ—намуссыз
НЕЧИСТЫЙ—1) керле; 2) пычрак, шапшак;
3) катнаш
НЕЧТО—нэрсэдер. нидер
НИ... НИ—ни... ни
НИЖНИЙ—аскы, тубэнге, астагы
НИЗКИЙ—тубэн; тэбэнэк
НИЗКО—1) тубэн; 2) намуссыз
НИКАК—ничек тэ, берничек тэ, Нич тэ
НИКАКОЙ—бернинди дэ, Иичбер
НИКОГДА беркайчан да
НИКТО—беркем дэ, берэу дэ, Ьичкем
НИКУДА—Ьичкая, беркая да
НИСКОЛЬКО—бер дэ, Ьич тэ, Ьичбер
НИТКА (нить)—ж,еп
НИЧЕГО I—бернэрсэ дэ
НИЧЕГО П—1) ярыйсы, бертерле; 2) ярый,
ярар, берни тугел
НИЧЕЙ—Ьичкемнеке дэ (булмаган)
НИЧТО—Ьйчнэрсэ, бернэрсэ дэ
НИЩЕТА—фэкыйрьлек, хэерчелек
НИЩИЙ—1) фэкыйрь, бик ярлы; 2) телэнче,
хэерче
НОВОГОДНИЙ-яца ел ,..-ы
НОВОСЕЛЬЕ—ей туе
НОВОСТЬ—яцалык
НОВЫЙ—яца
НОГА—аяк
НОГОТЬ—тыриак
НОЖ—пычак
НОЖИК—пэке
НОЖНИЦЫ—кайчы
НОЖОВКА—кул пычкысы
НО—лэкин, эмма
НОРА—он, оя
НОРКА—чэшке
НОС—борын
НОСИТЬ—йерт-у, таш-у, кутэр-у; ки-ю
НОСКИ —оекбаш
НОЧЬ—тен
НОЧЬЮ—тенлэ
НРАВИТЬСЯ—оша-у, куцелгэ хуш кил у
НРАВСТВЕННЫЙ—1) эхлакый, 2) эхлаклы,
эдэпле; 3) мораль, рухи
НРАВ—холык, эхлак
НУ—эйдэ; я
НУЖДА—1) ярлылык, фэкыйрьлек; 2) их-
тыяж,, хаж,эт, йомыш
НУЖДАТЬСЯ—мохтаж, бул-у
НУЖНО кирэк
НУЖНЫЙ—кирэкле
НУТРО—1) эч, карын; 2) куцел
НЫНЧЕ—хэзер, эле
НЮХАТЬ—иснэ-у
НЯНЧИТЬ—бала кара-у
НЯНЯ—бала караучы
О
О (об, обо)—турында, хакында
ОБА (обе)—икесе дэ
ОБАЯТЕЛЬНЫЙ—сойкемле, мелаем, ягымлы
ОБВЕНЧАТЬСЯ -никахлаш-у, никах укыт-у
ОБВИНИТЬ (обвинять)—гаеплэ-у
ОБГОН—узу, узып кит-у
ОБЕД—'.'ешке аш
ОБЕЗЬЯНА -маймыл
ОБЕРНУТЬСЯ—1) борыл-у, эйлэн-у, борылып
кара-у; 2) узгэр-у, эйлэи-у
ОБЕСПЕЧИТЬ (обеспечивать)- тээмнп нт-у
ОБЕЩАТЬ—вэгьдэ ит-у, суз бир-у
ОБЗОР—кузэту
ОБИДА—упко, хотер кал у
ОБИДЕТЬ—упкэлэт-у, рэнжет-у; 2) мэхрум ит-у
ОБИДЕТЬСЯ—упкэлэ-у, хатер кал-у
ОБИЛЬНЫЙ—бик куп, мул
ОБЛАДАТЬ—ия бул-у
ОБЛАКО—болыт
ОБЛАСТЬ—елка
ОБЛАЧНЫЙ—болытлы
ОБЛИК—1) (тышкы) кыяфэт, куренеш; 2) ко-
лик, табнгать
ОБЛИЧИТЬ (обличать)—!) гаебен ач-у, фаш
ит-у; 2) курсэт-у, ач-у
ОБЛОЖКА—тыш, тышлык
ОБМАН—алдау
ОБМАНУТЬ—алда-у, алдала-у, алдаш-у
ОБМАНЩИК—алдакчы, ялганчы
ОБМЕН—!) алышу; 2) алыштыру, алмашу
ОБНАДЕЖИТЬ—ышандыр-у, еметлэндер-у
ОБНАРУЖИТЬ (обнаруживать)—!) та(п-»б)-у;
2) курсэт-у, белдер-у; 3) ач-у
ОБНОВИТЬ (обновлять)—яцарт-у
ОБНЯТЬ (обнимать)—кочакла-у, кочаклап ал-у
ОБОБЩИТЬ (обобщать)—гомумилэштер-у, йом-
гакла-у
ОБОГАТИТЬ—бает-у
ОБОГАТИТЬСЯ—ба(е)-ю
ОБОЗНАЧИТЬ (обозначать)—билгелэ-у, бил-
галоп чы(к—>г)-у
ОБОЗРЕНИЕ—кузэту
ОБОРУДОВАТЬ—ж,иЬазла-у
ОБОСНОВАТЬ—нигезлэ-у, дэлиллэ-у
ОБРАЗ I—йез. кыяфэт, сурэт
ОБРАЗ II—тэре, икона
ОБРАЗЕЦ- -урнэк
ОБРАЗОВАНИЕ—белем алу; мэгариф
ОБРАЗОВАТЬ—ташкил ит-у, яса-у
ОБРАТИТЬ (обращать)—нгътнбар бир-у,
юнэлдер-у
ОБРАТНО—кнре, кирегэ
ОБРАЩЕНИЕ—мерэж,эгать
ОБРЕЗАНИЕ—сэннэткэ утырту
ОБРУЧЕНИЕ—ярэшу
ОБРЯД—Йола, гореф-гадэт
ОБСЛЕДОВАТЬ—тикшереп чы(к->г)-у, тикшер-у
ОБСЛУЖИВАТЬ—хезмэт курсэт-у
ОБСТОЯТЕЛЬСТВО—хэл
ОБСУЖДЕНИЕ—тикшеру
ОБУВЬ—аяк киеме
ОБУТЬ кидер-у; киендер-у
ОБУЧЕНИЕ—укыту
ОБУЧИТЬ -эйрэт-у, укыт-у
ОБШИРНЫЙ—киц, зур
ОБЩАТЬСЯ—аралашу
ОБЩЕЖИТИИ—тулай торак
ОБЩЕСТВЕННЫЙ—иж.тимагый
ОБЩЕСТВО—ж,эмгыять
ОБЩИЙ -гомуми, уртак
ОБЪЕДИНЕНИЕ—берлэшмэ, оешма
ОБЪЕДИНИТЬ—берлэштер-у
ОБЪЕМ—кулэм
ОБЪЯВИТЬ (объявлять)—игълан ит-у, белдер-у
ОБЪЯВЛЕНИЕ—белдеру
ОБЪЯСНИТЬ (объяснять)—ацлат-у, тэшендер-у
ОБЫКНОВЕННО- гадэттэ
ОБЫКНОВЕННЫЙ—1) гадэти, кондэлек; 2) гади
ОБЫЧАЙ—гореф-гадэт. Йола
ОБЫЧНО—гэдэттэ
ОБЯЗАННОСТЬ—бурыч, вазифа
ОБЯЗАННЫЙ—тиешле, бурычлы, тиеш
ОБЯЗАТЕЛЬНО—мэжбури
ОБЯЗАТЬ—мэж,бур ит-у
ОВЕС—солы
ОВЕЧИЙ—сарык ,..-ы/-е
ОВОД—кигэвен
ОВОЩИ—яшелчэ
ОВОЩНОЙ (магазин)—яшелчэ кибете
ОВРАГ—чокыр
ОВСЯНАЯ КАША—солы боткасы
ОВСЯНЫЙ—солы ,..-ы/-е
ОВЦА—сарык
ОГОНЬ—1) ут, ялкын; 2) яктылык; 3) атыш, ут
ОГОРОД—яшелчэ бакчасы
ОГОРЧИТЬ (огорчать)—борч(ы)-у, кэефне боз-у
ОГРАБИТЬ—тала-у, талап чы(к->г)-у
ОГРАДА—киртэ
ОГРОМНЫЙ—бик зур
ОГУРЕЦ—кыяр
ОДАРЕННЫЙ—сэлэтле, талантлы
ОДЕВАТЬСЯ (одеться)—киен-у
ОДЕЖДА—кием, кием-салым
ОДЕТЫЙ—киенгэн
ОДЕТЬ (одевать)—киендер-у
ОДЕЯЛО юрган, одеял
ОДИН—бер
ОДИНАКОВЫЙ—бертесле, охшаш
ОДИННАДЦАТЬ—унбер
ОДИНОКИЙ—ялгыз
ОДНАЖДЫ—1) бер тапкыр, бер кат; 2) берва-
кыт
ОДНАКО—зима, лэкин
ОДНОВРЕМЕННО—бер ук вакытта, бер юлы
ОДОБРИТЬ (одобрять)—хупла-у, яхшы дип
та(п—>б)-у, рехсэт бир-у
ОДОЛЕТЬ—1) зкицеп чы(к->г)-у, жиц-у;
2) узлэштер-у, еирэн-у
ОДОЛЖИТЬ—бурычка (эждткэ) ал-у
ОЖЕРЕЛЬЕ—муенса
ОЖИВИТЬ—терелт-у, жанландыр-у
ОЖИВИТЬСЯ—жанлан-у
ОЖИДАНИЕ—коту
ОЖИДАТЬ—кет-у, кетеп тор-у
ОЖОГ—пешу
ОЗЕРО—ку л
ОЗИМЬ—уж.ым
ОКЛАД—хезмэт хакы
ОКЛЕИТЬ ябыштыр-у
ОКНО—тэрэзэ
ОКОЛО—тирэсендэ, янында
ОКОНЧАНИЕ—1) бету, тэмамлану; 2) ахыр,
сон, азак
ОКОШКО—(кечкенэ) тэрэзэ
ОКРЕСТНОСТЬ—тнрэ-юнь, эйлэнэ-тирэ
ОКРУЖИТЬ—чолгап ал-у
ОКУНЬ—ал абуга
ОКУЧИТЬ (окучивать; -оор-у, кум у
ОЛАДЬИ—коймак
ОЛЕНЬ—болан
ОМЛЕТ—йомырка тэбэсе
ОН—ул
ОНА—ул
ОНИ—алар
ОНО—ул, бу
ОПАЗДЫВАТЬ (опаздать)—соцга кал-у
ОПАСАТЬСЯ—кур(ы)к-у, шиклэн-у
ОПАСНОСТЬ—куркыныч
ОПАСНЫЙ—куркыныч
ОПЕНОК—баллы гембэ
ОПЕРИРОВАТЬ—операция яса-у
ОПЛАТА—тулэу
ОПРАВДАТЬ (оправдывать)—акла-у, гаепсез
дип та(п-»б)-у
ОПРЕДЕЛИТЬ (определять)—билгелэ-у, ачык-
ла-у
ОПРОВЕРГНУТЬ (опровергать)—кире ка(к->г)-у
ОПРЯТНЫЙ—похтэ, ж,ыйнак
ОПУСТИТЬ (опускать)—1) тошер-у; 2) и-ю
ОПУХОЛЬ—шеш
ОПЫТ—тэяфибэ, сынау
ОПЫТНЫЙ—тэжрибэле ...-ы
ОПЯТЬ—тагын
ОРАНЖЕВЫЙ—кызгылт-сары
ОРГАН—эгъза
ОРГАНИЗАЦИЯ-оешма
ОРГАНИЗОВАТЬ (организовывать)—оештыр-у
ОРЕХ—чиклэвек
ОРИГИНАЛ—теп иесхэ
ОРНАМЕНТ—бизак, орнамент
ОРУЖИЕ—корал; сугыш коралы
ОРФОГРАФИЯ—дерес язу кагыйдэлэре
ОРФОЭПИЯ—дерес эйту кагыйдэлэре
ОСА—шепшэ
ОСАДКИ—явым-тешем, явымнар
ОСВЕТИТЬ— яктырт-у
ОСВОБОДИТЬ (освобождать)—азат ит-у, иреккэ
чыгар-у
ОСВОБОДИТЬСЯ—иреккэ чы(к->г)-у
ОСВОИТЬ—узлэштер-у
ОСЕЛ—ишэк
ОСЕННИЙ—кезге
ОСЕНЬ—кез
ОСЕНЬЮ- -кез коне, кезен
ОСИНА—усак
ОСКОРБИТЬ (оскорблять)—хур (мыс.кыл) ит-у
ОСКОРБИТЬСЯ—хурлан-у, рэнж,(е)-у
ОСНОВА—нигез
ОСНОВАТЬ—нигез сал-у, оештыр-у
ОСНОВНОЙ—теп, иц эЬэмиятле
ОСОБЕННО—бигрэк тэ; аоруча
ОСОБЕННОСТЬ—узенчэлек
ОСОБНЯК—аерым йорт
ОСТАВИТЬ—калдыр-у, онытып калдыр-у
ОСТАНОВИТЬ (останавливать)—туктат-у
ОСТАНОВИТЬСЯ—тукта-у: 2) ты(й)-ю
ОСТАНОВКА—тукталыш
ОСТАТЬСЯ—кал-у
ОСТОРОЖНЫЙ -сак, сакланучан
ОСТРЫЙ—1) уткен; 2) очлы; 3) уткен, зирэк
ОСТЫВАТЬ (остыть)—суын-у
ОСУЩЕСТВИТЬ (осуществлять)—тормышка
ашыр-у, утэ-у
ОТ— -тан/-тэн; -дан/-дэн; -нан/-нэн (аффикс),
яныннаи
ОТАРА—сарык кетуе
ОТВАЖНЫЙ—кыю, батыр
ОТВЕТИТЬ (отвечать)—!) жаваплы бул-у;
2) жавап бир-у
ОТВЕТСТВЕННЫЙ—жаваплы
ОТВЕТ—жавап
ОТВЛЕКАТЬ—1) комачаула-у; 2) булдер-у, аер у
ОТВЫКНУТЬ—опыт у, куцел биз-у
ОТДАВАТЬ (отдать)—бир-у, кайтар-у
ОТДЕЛЬНЫЙ—аерым
ОТДОХНУТЬ (отдыхать)—ял ит-у
ОТДЫХ—ял, ял иту
ОТЕЦ—ата (эти)
ОТЕЧЕСТВО—ватаи, тугаи ил
ОТЗЫВЧИВЫЙ—кеше хэлеиэ керучэн,
ярдэмчел
ОТКАЗАТЬ (отказывать)—кире ка(к->г)-у,
рэхсэт итмэ-у
ОТКРОВЕННЫЙ—ихлас, чын куцелдэн
ОТКРЫТКА—ачык хат, открытка
ОТКРЫТЫЙ—ачык
ОТКРЫТЬ—ач у
ОТКРЫТЬСЯ—1) ачыл-у; 2) курен-у
ОТКУДА—каян, кайдан
ОТКУДА-ТО—кай дандыр
ОТЛИЧИЕ—аерма
ОТЛИЧИТЬ—аер-у, аера бел-у
ОТЛИЧНИК—бишлегэ генэ укучы
ОТЛИЧНО—1) бик эйбэт (шэп); 2) яхшы;
3) бншле, бнк яхшы
ОТЛИЧНЫЙ -бик яхшы
ОТМЕНИТЬ—гамэлдэн чыгар-у
ОТМЕТИТЬ (отмечать)—билгелэп ут-у, билгелэ-у
ОТМЕТКА—билге, тамга
ОТНЕСТИ—илт-у, илтеп ку(й)-ю
ОТНОШЕНИЕ—менэсэбэт; бэйлэнеш
ОТНЯТЬ (отнимать)—1) тартып (талап) ал-у;
2) ал-у
ОТОВСЮДУ—Иэрьяктан, Ьэр ж,ирдэн
ОТОМСТИТЬ—уч ал-у
ОТПРАВИТЬ (отправлять)—ж,нбэр-у, сал-у;
озат-у
ОТПУСК—(тулэуле) ял
ОТПУСТИТЬ—жибэр-у, китэргэ рохсэт бир-у;
азат ит-у
ОТРАСЛЬ—тармак
ОТРИЦАТЬ—инкяр ит-у, кире ка(к-»г)-у
ОТРЫВОК—езек
ОТСТАТЬ (отставать)—!) артта кал-у 2) кал-у;
3) артка кал-у
ОТСТОЯТЬ (отстаивать)—саклап кал-у
ОТСТУПИТЬ (отступать)—чиген-у
ОТСУТСТВОВАТЬ—булма-у, килмэ-у
ОТСЮДА—биредэн, моннан
ОТТЕНОК—тесмер, тес
ОТТЕПЕЛЬ—ж,епшек кен
ОТТОГО, ЧТО—шунлыктан, чонки
ОГГУДА-аннан, шуннан, тегеннэн
ОТЧЕГО—1) нигэ, ни ечен, нилектэн; 2) шул
сэбэптэн, шуныц аркасында, шунлыктан
ОТЧЕГО-ТО—ни сэбэптэндер, нигэдер, ни
ечендер
ОТЧЕТ—хисап
ОТЧИЗНА—ватан
ОТЧИМ—уги ата
ОФИЦИАЛЬНЫЙ—рэсми
ОФОРМИТЬ (оформлять)—рэсмилэштер-у
ОХАПКА (дров, сена)—бер кочак (утын, печэн)
ОХЛАДИТЬ (охлаждать)—суыт-у
ОХОТА I—ау, аучылык
ОХОТА II- -телэк, дэрт
ОХОТИТЬСЯ—1) аула-у; ауга йер-у; 2) эзлэп
йер-у
ОХОТНИК—аучы, сунарчы
ОХРАНА—сак
ОХРАННИК—каравылчы
ОЧАГ—1) учак; 2) урын, чыганак
ОЧАРОВАТЕЛЬНЫЙ—искиткеч, сокландыр-
гыч
ОЧЕВИДНО—ачык; курэсец, мегаен
ОЧЕНЬ—бик
ОЧЕРЕДЬ—чират
ОЧИСТИТЬ—1) чистарт-у; 2) бушат-у; 3) эрч(е)-у
ОЧКИ—кузлек
ОЧНУТЬСЯ—1) уянып кит-у; 2) иска (ацга,
Кушка) кил-у
ОШИБИТЬСЯ—ялгыш-у, хата ж,ибэр-у
ОШИБКА—хата, ялгыш
ОЩУТИТЬ—1) то(й)-ю, сиз-у; 2) хис ит-у
п
ПАВЛИН—тавис кошы
ПАВОДОК—су гашкыны, ташкын, ташу
ПАВШИЙ—Нэлак булган
ПАДАТЬ—1) егылып тош-у; 2) я(у->в)-у,
теш-у; 3) коел-у
ПАДЕЖ—килеш
ПАДИШАХ—патша
ПАЛАТКА— чатыр, палатка
ПАЛЕЦ—бармак
ПАЛИТЬ—ат-у; яндыр-у
ПАМЯТНИК—1) Ьэйкэл; 2) кабер ташы
ПАМЯТЬ—1) хэтер, зиИен; 2) истэлек, хатирэ
ПАНИКА—курку, каушап калу, паника
ПАПА—эти
ПАПОРОТНИК—абага
ПАР I—бу, пар
ПАР II—пар басуы, пар
ПАРА—пар
ПАРА ЛОШАДЕЙ—пар ат
ПАРЕНЬ—егет
ПАРИТЬ I—парла-у, парда пешер-у
ПАРИТЬ II -мунча чаб-у
ПАРНАЯ—чабыну чулмэсе
ПАРТИЯ—фирка, партия
ПАРУС— Ж.ИЛКЭН
ПАСЕКА- умарталык
ПАСЕЧНИК—умартачы
ПАСМУРНЫЙ —1) болытлы; 2) куцелсез, ка-
ра цгы
ПАСТБИЩЕ—кетулек
ПАСТИ СТАДО—кету кет-у
ПАСТИ—кет-у
ПАСТУХ—кетуче
ПАСТЬ—1) Иэлак бул-у, корбан бул-у;
2) жицел-у; 3) теш-у
ПАСЫНОК—уги малай
ПАТРИОТИЧЕСКИЙ—патриотик
ПАУЗА—тыныш, пауза
ПАУК—урмэкуч
ПАХАТЬ—(жир) сер-у, сукала-у
ПАХНУТЬ—нс кил-у
ПАЧКА—тергэк, кап
ПАЧКАТЬ—пычрат-у
ПЕВЕЦ (певица)—жырчы
ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ—педагогии
ПЕДАГОГ—тэрбняче, укытучы, педагог
ПЕЙЗАЖ—табигать куренеше; пейзаж
ПЕКАРЬ—икмэк пешеруче
ПЕЛЕНКА—бала чупрэгэ
ПЕЛЬМЕНИ—пнлмэн
ПЕНА—кубек
ПЕНИЕ—1) жыр; 2) жырлау
ПЕНЬ -агач тебе
ПЕПЕЛ—кол
ПЕРВОКЛАССНИК—беренче класс (сыйныф)
укучысы
ПЕРВЫЙ—1) беренче; 2) тэуге; 3) ич яхшы, иц
алдынгы
ПЕРЕВОД—тэржнмэ; кучеру
ПЕРЕВОДИТЬ—тэржемэ ит-у; кучер-у
ПЕРЕВОДЧИК—тэржемэче, тылмач
ПЕРЕГОВОРЫ—сейлэшулэр, кицэшулэр
ПЕРЕД—1) алдында, каршында; 2) алдыннан
ПЕРЕДАТЬ—1) тапшыр-у; 2) белдер-у, хэбэр
ит-у
ПЕРЕДАЧА—тапшыру
ПЕРЕДНИЙ—ал, алдагы
ПЕРЕДНИК—алъяпкыч
ПЕРЕДОВОЙ—алдынгы, алгы
ПЕРЕЙТИ (переходить)—1) ут-у, кич-у;
2) куч-у; 3) эйлэн-у
ПЕРЕКРЕСТОК—юл чаты
ПЕРЕКУСИТЬ—тамак ялга-у, ашап ал-у
ПЕРЕМЕНА—1) узгэреш, узгэру; 2) тэнэфес
ПЕРЕМЯЧ—пэрэмэч
ПЕРЕПИСАТЬ—кучереп яз-у
ПЕРЕПИСЬ—халык санын исопкэ ал-у; жчи
исэплэ-у
ПЕРЕПРАВА—кичу
ПЕРЕРЫВ—тэнэфес, тукталыш
ПЕРЕСЕЛИТЬСЯ—яца жиргэ куч-у
ПЕРЕСТАТЬ (переставать)—1) тукта-у, ташла-у;
2) тукта-у, тын-у
ПЕРЕХОД—кучу, кнчу, аркылы чы(к—»г) у
ПЕРЕЦ—борыч
ПЕРИЛА—култыкса, рэшэткэ
ПЕРИНА—тушэк, ястык
ПЕРИОД—чор, вакыт, заман
ПЕРЛОВКА—арпа ярмасы
ПЕРО—1) каурый; 2) калэм; 3) канат
ПЕРСИДСКИЙ I Иран ...-ы
ПЕРСИДСКИЙ II (язык)—фарсы (теле)
ПЕРСИК—шэфталу, персик
ПЕРСТЕНЬ—йезек. кашлы йезек
ПЕС—ата эт
ПЕСЕЦ—ак телке
ПЕСОК—1) ком; 2) шикэр комы, песок
ПЕСТРЫЙ—чуар
ПЕТЛЯ—элмэк
ПЕТУХ—этэч
ПЕТЬ—1) жырла-у, кейлэ-у; 2) сайра-у;
3) кычкыр-у
ПЕЧАЛЬ—сагыш, кеенеч, хэсрэт, кайгы
ПЕЧАТАТЬ—бас-у, бастыр-у, бастырып чыгар-у
ПЕЧАТЬ—меЬер, пичэт, печать
ПЕЧЕНЫЙ—пешкэн
ПЕЧЕНЬ (печенка)—бавыр
ПЕЧЬ I (печка)—мич
ПЕЧЬ II—пешер у, кыздыр-у
ПЕШЕХОД—жэяуле, жэяу йеруче
ПЕШКОМ—ж,эяу, жэяулэп
ПИАЛА—касэ
ПИВО—сыра
ПИЛА—пычкы
ПИЛИТЬ—1) кис-у, яр-у; 2) игэулэ-у
ПИЛОТ—очучы
ПИРОГ—бэлеш
ПИРОЖОК—беккэн
ПИСАТЕЛЬ—язучы, эдип
ПИСАТЬ—яз-у
ПИСЬМЕННЫЙ—язу...-ы
ПИСЬМО—хат
ПИТАНИЕ—1) азык, ризык; ашау; 2) туклану
ПИТАТЬСЯ—1) аша-у, туклан-у, ризыклап-у;
2) туен-у
ПИТЬ—эч-у
ПИЩА—азык, аш, ашамлык, ризык, аш пу
ПИЩЕВОД-уцэч, ацен
ПЛАВАТЬ—йез-у, йезеп йер-у
ПЛАКАТЬ—ела-у, яшь ту(к->г)-у
ПЛАКСА—елак (кеше)
ПЛАМЯ—ялкын
ПЛАТА—тулэу, хак, бэя
ПЛАТИТЬ—тулэ-у
ПЛАТНЫЙ—тулэуле, акчалы
ПЛАТОК—яулык, шэл
ПЛАТЬЕ—кулмэк
ПЛЕМЯННИК—бертуганныц улы
ПЛЕМЯННИЦА—бертуганныц кызы
ПЛЕН—эснрлек
ПЛЕЧО—5ЦИЛКЭ, ицбаш, кулбашы
ПЛЕШИВЫЙ—пелэш
ПЛИТА—плитэ
ПЛОВЕЦ—йезуче
ПЛОВ—пылау
ПЛОД—1) ацимеш, орлык; 2) яралгы; 3) нэтиацэ
ПЛОСКИЙ—1) яссы, тигэз, такыр; 2) эцеенке,
сай
ПЛОТНИК—балта остасы
ПЛОТНЫЙ—1) тыгыз, куе; 2) калын
ПЛОТ—сал
ПЛОХО—1) начар, яман; 2) авыр
ПЛОЩАДЬ—мэйдан
ПЛУГ—сабан
ПЛЫТЬ (плавать)—!) йез-у; 2) а(к-»г)-у; 3)
утырып бар-у
ПЛЯСАТЬ—бию
ПЛЯСКА-бию
ПЛЯСУН(ЬЯ)—оста биюче
ПНУТЬ—ти(п-»б)-у, тибеп >кибэр-у
ПО—1) буенча, буйлап; 2) карап буенча; 3) бу-
енча ягыннан
ПОБЕДА—жину
ПОБЕДИТЬ—1) акич-у, жинеп чы(к->г) у, естен
чы(к—>г)-у; 2) акин-у, юк ит-у, бетер-у
ПОБЕРЕЖЬЕ-яр буе
ПОБЛЕДНЕТЬ—агарын-у, агарынып кнт-у
ПОБЛИЗОСТИ—якында, якын тираде
ПОВАР—аш пешеруче, пешекче
ПОВЕДЕНИЕ—тэртип, уз-узецне тотыш
ПОВЕРИТЬ—ышан-у
ПОВЕСИТЬ—элеп ку(й)-ю, эл-у, ас-у
ПОВИНОВАТЬСЯ—буйсын-у
ПОВОД—сылтау, сэбэп
ПОВОРОТ—1) борылыш; 2) кнскен узгэреш
ПОВСЮДУ—Ьэркайда,- бетен анирдэ, Ъэржирдэ
ПОВТОРИТЬ (повторять)—кабатла-у
ПОВЫСИТЬ—1) кутэр-у; 2) арттыр-у;
3) кечэйт-у; 4) арттыр-у; 5) яхшырт-у
ПОВЫСИТЬСЯ—1) кутэрел-у, арт-у; 2) кечэ(й)-ю;
3) ус-у
ПОГАНКА—агулы гомбэ
ПОГАСИТЬ—1) сундер-у; 2) тулэ-у
ПОГИБНУТЬ--Ьэлак бул-у, улеп бет-у
ПОГОВОРИТЬ—сейлэшеп ал-у, кичэшеп ал-у
ПОГОВОРКА—эйтем
ПОГОДА—Нава, Ьава хэле, Нава торышы
ПОГОДИ—бераз кет, сабыр ит
ПОГРЕБ—баз; кар базы
ПОГРЕМУШКА—шалтыравык (уенчык)
ПОД (подо)—1) астына, тебенэ; 2) атдыннан; 3)
чамасы
ПОДАРИТЬ—булэк ит-у
ПОДАРОК—булэк
ПОДАТЬ (подавать)—алып бир-у, китереп бир-у
ПОДВАЛ—идэн асты
ПОДВИГ—батырлык, каЪарманлык
ПОДВИЖНЫЙ—елгыр, житез; хэрэкэтчэн
ПОДВОДНЫЙ—су асты ... -ы
ПОДЕРЖАТЬ—тотып тор-у
ПОДЖОГ—ут торту
ПОДЛЕЖАЩЕЕ—ня
ПОДЛИННИК—теп (несхэ), оригинал
ПОДЛЫЙ—кабахэт, эшэке
ПОДМЕСТИ—себер-у, себереп чыгар-у
ПОДМЕТИТЬ (подмечать)—та(п—>б)-у, куреп
ал-у
ПОДНЯТЬ—1) кутэр-у, кутэреп ал-у; 2) мецг°р-у;
3) торгыз-у; 4) кузгат-у
ПОДНЯТЬСЯ—кутэрел-у
ПОДОБНЫЙ—мондый, охшаш, охшаган
ПОДОЗРЕВАТЬ—шиклэн-у
ПОДОЗРЕНИЕ—шик, шебЪэ
ПОДОЙТИ—якын кил-у, килеп жит-у
ПОДОКОННИК —тэрэзэ тебе
ПОДОЛГУ—озак-озак
ПОДОРВАТЬ—шартлат-у, юкка чыгар-у
ПОДОСИНОВИК—усак гамбэсе
ПОДПИСЧИК—абунэче, газетага язылучы
ПО ДЛИ СЬ—имза
ПОДПОЛЬЕ—идэн асты
ПОДРАЖАТЬ—охшарга тырыш-у
ПОДРОБНЫЙ—тулы, жентекле
ПОДРОСТОК—усмер, яшусмер
ПОДРУГА/ПОДРУЖКА—иптэш кыз, дус кыз,
дус хатын (иптэш-дус)
ПОДСНЕЖНИК—умырзая
ПОДСОЛНУХ—кенбагыш
ПОДУШКА—мендэр
ПОДХАЛИМ—ялагай. куштан
ПОДЧЕРКНУТЬ—астына сыз-у
ПОДЧИНИТЬ (подчинять)—буйсындыр-у
ПОДЧИНИТЬСЯ—буйсын-у
ПОДЪЕМ—1) ур; 2) кутэрелеш, усу, усеш, алга
кнтеш
ПОДЫШАТЬ—бераз сулыш ал-у, йореп кер-у
ПОЕСТЬ-ашап ал-у
ПОЕХАТЬ—кит-у, кнтеп бар-у
ПОЖАЛУЙ—ахры, могаен, бугай
ПОЖАЛУЙСТА—1) рэхим итегез; берни тугел;
2)зинЬар
ПОЖАРИТЬ—кыздырып ал-у
ПОЖАРНИК—янгын сундеруче
ПОЖАР—янгын, ут
ПОЖАТЬ—кыс-у
ПОЖЕЛАНИЕ—телэк, тэкъдим
ПОЖЕЛТЕТЬ -сарга(й)-ю
ПОЖЕНИТЬ ейлэндер-у
ПОЖЕНИТЬСЯ—ейлэнеш-у
ПОЖЕРТВОВАТЬ—1) корбан ит-у, аяма-у;
2) булэк ит-у
ПОЖИЛОЙ- елкэн, влкэн яшьтэго
ПОЗА—кыяфэт
ПОЗАВЧЕРА—еченче кен
ПОЗАДИ -1) арттан, азакта, артта, артыннан,
артында; 2) артта
ПОЗАПРОШЛЫЙ (год)—еченче (ел)
ПОЗАРЕЗ—бик, ута
ПОЗВАТЬ—чакыр-у, чакырып ал-у, дэш-у
ПОЗВОЛИТЬ (позволять)—ирек (рехсэт,
момкинчелек) бир-у
ПОЗВОНОК—умыртка (сеяге)
ПОЗДНИЙ—1) соц, соцгы, ахыргы; 2) соцлаган
ПОЗДНО—соц, соцга калып
ПОЗДОРОВАТЬСЯ—исэнлэш-у, куреш-у
ПОЗДРАВИТЬ (поздравлять)—котла-у
ПОЗДРАВЛЕНИЕ—котлау супе, котлау кэгазе
ПОЗЖЕ—соцрак, кнчегебрэк
ПОЗНАКОМИТЬ—таныштыр-у
ПОЗНАКОМИТЬСЯ—таныш-у
ПОЗОР—хурлык, оят
ПОИГРАТЬ—уйнап ал-у, бераз уйна-у
ПОИСКАТЬ—эзлэн-у, эзлэ-у, эзлэп кара-у
ПОИТЬ—эчер-у
ПОЙТИ—кит-у, бар у; кузгал-у: Йери башла-у;
ява башла-у; кер-у
ПОКА I—хэзергэ, элегэ, эле
ПОКА П арада
ПОКАЗАТЬ (показывать)—курсэт-у
ПОКАЗАТЕЛЬНЫЙ—урнэк
ПОКАЗАТЬСЯ—курен-у
ПОКАЯНИЕ—тэубэ, тэубэ иту
ПОКОЙ —1) тынычлык; тынгылык; 2) тынлык
ПОКОЙНИК—1) мэрхум; 2) мэет, улек
ПОКОЙНЫЙ—мэрхум
ПОКОЛЕНИЕ- б уын
ПОКОРИТЬ (покорять)—1) яулап ал-у; 2) буй-
сындыр-у
ПОКОРНЫЙ—карусыз, буйсынучан
ПОКРАСНЕТЬ—кызар-у, кызарып кит-у
ПОКРЫВАЛО—япма, жэймэ
ПОКРЫТЬ—я(п—>б)-у, капла-у
ПОКУПАТЕЛЬ(НИЦА)—сатып алучы
ПОКУПАТЬ—сатып ал-у
ПОЛ I—же нес
ПОЛ II—идэн
ПОЛДЕНЬ—теш вакыты, енлэ
ПОЛЕ—1) кыр, басу; 2) кыр, ялан; 3) мэйдан
ПОЛЕВОД—кырчы
ПОЛЕВОЙ—кыр ...-ы
ПОЛЕЗНЫЙ —файд алы
ПОЛЕНО—утын агачы
ПОЛЗАТЬ (ползти)—урмэлэ-у, шуыш-у
ПОЛИТИКА—СЭЯСЭТ
ПОЛИТИК—сэясэтче
ПОЛИТЬ—си(п->б)-у, су сн(п->б)-у
ПОЛКА—1) шурлек, кишта; 2) урын
ПОЛНО—тулы, туп-тулы
ПОЛНОЧЬ—тен уртасы
ПОЛНЫЙ—1) тулы; 2) юан, 3) тулысынча
ПОЛОВИК—идэн келэме
ПОЛОВИНА-ярты, ярым; як
ПОЛОВНИК-аш чумече
ПОЛОЖЕНИЕ—1) урын, торыш; 2) хэл; 3) ка-
гыйдэлэр
ПОЛОЖИТЕЛЬНЫЙ—учаи; яхшы. тепле
ПОЛОЖИТЬ—сал-у, ку(й)-ю
ПОЛОСАТЫЙ—буйлы
ПОЛОСКАТЬ- чайка-у
ПОЛОТЕНЦЕ—селге, тастымал
ПОЛОТЬ—ута-у
ПОЛТИННИК—нлле тиен: илле сум
ПОЛТОРА—бер ярым
ПОЛУЧИТЬ (получать)—ал-у
ПОЛЧАСА—ярты сэгать
ПОЛЫНЬ—эрем
ПОЛЬЗА—файда
ПОЛЯНА—алан
ПОМАДА—иннек
ПОМЕСТИТЬ (помещать)—урнаштыр-у, ку(й)-ю
ПОМЕТА (пометка)—билге
ПОМЕЩЕНИЕ—урын; булмэ, бина
ПОМИМО—тыш, башка
ПОМНИТЬ—истэ (хэтердэ) тот-у, хэтерлэ-у
ПОМОЧЬ (помогать) -ярдэм ит-у
П ОМОЩНИК—ярдэмче
ПОМОЩЬ—ярдэм, булышлык
ПОМЫТЬ—ю-у, юындырып ал-у
ПОМЫТЬСЯ—юынып ал-у
ПОНЕДЕЛЬНИК—душэмбе
ПОНИЗИТЬ (понижать)—тешер-у,.кимет-у;
тубэиэйт-у
ПОНИМАТЬ (понять)—ацла-у, тешен-у
ПОНОС—эч кнту
ПОНРАВИТЬСЯ—оша-у
ПОНЯТНО 1) ацлашыла; 2) элбэттэ
ПОНЯТНЫЙ—ацлаешлы, ацларлык, ачык
ПООЩРИТЬ (поощрять)—хупла-у; кызыксын
дыр-у
ПОПАСТЬ (попадать)—элэ(к->г)-у
ПОПЕРЕК—аркылы
ПОПОЗЖЕ—соцрак
ПОПУГАЙ—тутый кош
ПОПУЛЯРНЫЙ—танылган, кнц таралган
ПОПУТЧИК —юлдаш
ПОРА—вакыт, чак. заман
ПОРОГ—бусага
ПОРОДА—нэсел, токым
ПОРОЙ —кайвакыт
ПОРОСЕНОК—дучгыз баласы
ПОРОЧИТЬ—гаеп ташла-у, яманла-у, хурла-у
ПОРТИТЬ—боз-у; ват-у
ПОРТНИХА (портной)—тегуче
ПОРТРЕТ—сурэт
ПОРУЧИТЬ (поручать)—тапшыр-у
ПОРЯДОК—тэртип
ПОСАДИТЬ--утырт-у. чэч-у
ПО-СВОЙСКИ—якын (уз) итеп
ПОСВЯТИТЬ (посвящать)—багышла-у
ПОСЕДЕТЬ—(чэч) агар-у
ПОСЕЛИТЬ—урнаштыр-у
ПОСЕРЕДИНЕ—1) уртада. уртадан; 2) урта-
сында
ПОСЕТИТЬ (посещать)—бул-у
ПОСЛЕ I—соц
ПОСЛЕ II—соцыннан, азактан, соцрак
ПОСЛЕДНИЙ—1) соцгы, ахыргы; 2) яца, иц
яца; 3) иц начар, иц эшэке
ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНЫЙ—эзлекле
ПОСЛЕЗАВТРА—берсеконгэ
ПОСЛЕЛОГ—бэйлек
ПОСЛОВИЦА—мэкаль
ПОСЛУШНЫЙ—тыцлаучан, тыцлаулы
ПОСОЛ —илче
ПОСОЛИТЬ— тозла-у
ПОСПЕТЬ—олгер-у, пешеп жит-у
ПОСПЕШНО—ашыгыч тоста
ПОСРЕДИ—уртада, уртасында
ПОСТЕЛЬ—урын-жир, ятак, урын
ПОСТЕПЕННО—эзлекле рэвештэ, акринлэп
ПОСТОЯННО—Ьаман, даими
ПОСТУПИТЬ (поступать)—!) эшлэ-у; 2) кер-у,
урнаш-у
ПОСТУПОК—эш; гамэл
ПОСУДА—савыт-саба, савыт
ПОТЕРЯТЬ—югалт-у
ПОТЕРЯТЬСЯ—югал-у, юк бул-у
ПОТЕТЬ—тирлэ-у
ПОТОЛОК—тушэм
ПОТОМ—соцыннан, аннан соц, аннары
ПОТОМОК—!) насел, токым; 2) яшь буын
ПОТОМУ ЧТО—ченки
ПОТ—тир
ПОХИТИТЬ (похищать)—урла-у
ПОХОЖИЙ—охшаган, охшаш
ПОХОРОНИТЬ—кум-у, анирлэ-у
ПОХУДЕТЬ—ябы(к—>г)-у
ПОЦЕЛОВАТЬ- -у(п—>б)-у
ПОЧВА—туфрак, жир
ПОЧЕМ—ни хак
ПОЧЕМУ—ник, нигэ, ни ечен
ПОЧЕТ—мактау, ихтирам, хермэт
ПОЧЕТНЫЙ—1) хермэтле; 2) почетлы; 3) мак-
таулы
ПОЧКА— беер
ПОЧКИ—берелэр
ПОЧТАЛЬОН—хат ташучы
ПОЧТИ—... днярлек
ПОШУТИТЬ—шаярт-у
ПОЭТ—шагыйрь
ПОЭТЕССА—шагыйрэ
ПОЭТОМУ—шуца курэ, шунлыктан
ПОЯС—1) билбау, пута; 2) бил; 3) зона
ПОЯСНИТЬ (пояснять)—ацлат-у, анлатып бир-у
ПОЯСНИЦА-бил
ПРАВДА—1) дереслек, хакыйкать; 2) дорес,
чын, хак; 3) чыннан да, дерестэн дэ
ПРАВИЛО—кагыйдэ
ПРАВИЛЬНО—дерес
ПРАВИЛЬНЫЙ—дерес
ПРАВИТЕЛЬСТВО—хекумэт
ПРАВИТЬ I—хаталар та(п—>б)-у (тезэт-у)
ПРАВИТЬ П—хакимлек ит-у
ПРАВЛЕНИЕ—идарэ
ПРАВНУК—оныгыныц улы
ПРАВНУЧКА—оныгыиыц кызы
ПРАВО—хокук, хак
ПРАВЫЙ—уц
ПРАЗДНИК—бэйрэм
ПРАКТИКА—гамэл, практика
ПРЕВРАТИТЬ (превращать)—эйлэндер-у
ПРЕВРАТИТЬСЯ—эйлэн-у, эверел-у
ПРЕВЫСИТЬ (превышать)—арттыр-у, кубэйт у
ПРЕГРАДА—киртэ
ПРЕДАНИЕ—рнваять, хикэят
ПРЕДАННЫЙ—тугрылыклы
ПРЕДАТЕЛЬ—сатлык я^ан, хыянэтче
ПРЕДАТЬ (предавать)—!) хыянэт ит-у; 2) то-
тып бир-у
ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЙ—алдан (эшлэнгэн)
ПРЕДВИДЕТЬ—алдан кур-у
ПРЕДЛОЖЕНИЕ—жемлэ; тэкъднм
ПРЕДЛОЖИТЬ (предлагать)—тэкъдим ит-у
ПРЕДМЕТ—!) эйбер, предмет, кирэк-ярак;
2) тема; 3) фэн
ПРЕДОТВРАТИТЬ (предотвращать)—(...) бул-
дырма-у
ПРЕДПОЛОЖИТЬ (предполагать)—чамала-у,
уйла-у
ПРЕДПРИИМЧИВЫЙ эшлекле, булдыклы
ПРЕДСЕДАТЕЛЬ—рэис
ПРЕДСКАЗАТЬ (предсказывать)—алдан эйт-у
ПРЕДСТАВИТЬ (представлять)—тэкъдим ит-у,
куз алдына китер-у
ПРЕДУПРЕДИТЬ (предупреждать)—кисэт-у,
искэрт-у
ПРЕДЧУВСТВИЕ—алдан сизу, сизену
ПРЕЖДЕ—1) элек, элгэре; 2) башта, элек;
3) алда, элек
ПРЕЖНИЙ—элекке; уткэн
ПРЕЗИРАТЬ—жирэнеп (нэфрэт белэн) кара-у
ПРЕИМУЩЕСТВО—естенлек
ПРЕКРАСНЫЙ—1) гузэл, сылу, бик матур;
2) бик яхшы, бик эйбэт, менэ дигэн
ПРЕКРАТИТЬ—туктат-у
ПРЕЛЕСТНЫЙ—матур, сокландыргыч
ПРЕНЕБРЕЖИТЕЛЬНЫЙ—остэн карап, кнм-
сетеп
ПРЕОБЛАДАТЬ—естенлек ит-у
ПРЕПОДАВАТЕЛЬ—укытучы, мегаллим
ПРЕПОДАВАТЬ—укыт-у, дэрес бир-у
ПРЕПОДНЕСТИ—булэк ит-у
ПРЕПЯТСТВОВАТЬ—кнртэ бул-у (яса-у)
ПРЕРВАТЬ (прерывать)—туктат-у; ез-у
ПРЕСЛЕДОВАТЬ—эзэрлеклэ-у, куып бар-у
ПРЕСНЫЙ—тече
ПРЕСТУПЛЕНИЕ—жинаять
ПРЕСТУПНИК—жинаятьче
ПРЕТВОРИТЬ (претворять)—тормышка
(гамэлгэ) ашыр-у
ПРИБАВИТЬ (прибавлять)—куш-у, естэ-у
ПРИБЛИЗИТЕЛЬНО—якынча
ПРИБЛИЗИТЬ (приближать)—якын жибэр-у,
якына(й)ю
ПРИБЫЛЬ—табыш
ПРИБЫТЬ—кил у, килеп теш-у (житэргэ)
ПРИВЕЗТИ—китер-у, алып кнл-у
ПРИВЕТ—сэлам
ПРИВЕТСТВОВАТЬ—сэламлэ-у, сэлам бир-у
ПРИВИЛЕГИЯ—естенлек
ПРИВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ—чнбэр, сейкемле
ПРИВЫЧКА—гадэт
ПРИГЛАСИТЬ (приглашать)- чакыр-у,
тэкъдим ит-у
ПРИГОТОВИТЬ—хэзерлэ-у, хэзерлэп ку(й)-ю
ПРИГОТОВИТЬСЯ—хэзерлэн-у
ПРИЕМ—кабул иту
ПРИЕМНАЯ—кабул нту булмэсе
ПРИЕХАТЬ—(утырып) кнл-у, кайт-у
ПРИЗНАК—сыйфат, билге
ПРИЗНАННЫЙ—танылган
ПРИЙТИ—1) кил-у, кайт-у; 2) кил-у, жит-у
ПРИКАЗ—боерык, эмер, фэрман
ПРИКАЗАТЬ (приказывать)—боер-у, эмер бир-у
ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ—сыйфат
ПРИЛЕЖНЫЙ—тырыш
ПРИЛИЧИЕ—эдэп, тербия
ПРИМЕР—урнэк, мисал
ПРИМЕРИТЬ (примерять)—улчэп кара-у, киеп
кара-у
ПРИМЕТА—1) сынамыш; 2) бнлге, тамга
ПРИМЕЧАНИЕ—искэрмэ
ПРИНУДИТЬ (принуждать)—мэжбур ит-у
ПРИНЯТЬ (принимать)—кабул ит-у
ПРИРОДА—табигать
ПРИРОДНЫЙ—табигый; табигать ...-ы
ПРИСВОИТЬ—узлэштер-у, хужа бул-у
ПРИСЛАТЬ—жибэр-у, сал-у
ПРИСЛОНИТЬ (прислонять)—сеяп ку(й)-ю
ПРИСТАТЬ (приставать)—ябыш-у; бэйлэн-у
ПРИСТУП—еянэк; бик каты (авырту)
ПРИСУТСТВОВАТЬ—бу л - у
ПРИСЯГА—ант
ПРИСЯГНУТЬ (присягать)—ант бир-у
ПРИТВОРИТЬСЯ—(курмэмешкэ, йоклаганга)
салыш-у (салын-у)
ПРИ—янында, тирэсендэ
ПРИЯТНЫЙ—кучелгэ хуш килерлек, яхшы
ПРО—хакында. турында
ПРОБЕЖАТЬ—йегереп ут-у
ПРОБЛЕМА—мэсьэлэ, проблема
ПРОБОВАТЬ—1) карап кара-у; 2' ашап кара-у
ПРОВЕРИТЬ (проверять)—тнкшереп кара-у
ПРОВЕРКА—тикшеру
ПРОВОД—тимерчыбык
ПРОВОДИТЬ (провожать)—озат-у, озатып
ку(й)-ю
ПРОВОДЫ—озату
ПРОГНОЗ—алдан эйту
ПРОГРЕСС—алгарыш, тэрэккыять
ПРОДАВЕЦ (продавщица)—сатучы
ПРОДАЖА—сату
ПРОДАТЬ (продавать)—1) сат-у, сатып жибэр-у;
2) хыянэт ит-у
ПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ (магазин)—азык-
телек (кибете)
ПРОДОЛЖАТЬСЯ—дэвам ит-у
ПРОДОЛЖЕНИЕ—дэвам
ПРОДОЛЖИТЬ (продолжать)—дэвам иттер-у
ПРОЕЗДОМ—узышлый, барышлый, утешли
ПРОЗВИЩЕ- кушамат
ПРОЗРАЧНЫЙ—утэ куренмэле
ПРОИГРАТЬ (проигрывать)—оттыр-у, отыл-у
ПРОИЗВЕДЕНИЕ—эсэр
ПРОИЗВЕСТИ (производить)—житештереп чы-
гар-у
ПРОИЗВОДСТВО—житештеру
ПРОМОКНУТЬ—чылан-у, юешлэн-у
ПРОМЫШЛЕННОСТЬ—сэнэга, промышлен-
ность
ПРОНИКНУТЬ (проникать)—утеп кер-у
ПРОПАСТЬ I (пропадать)—юкка чы(к—>г)-у
ПРОПАСТЬ II—упкын
ПРОРОК—пэйгамбэр
ПРОСВЕТИТЕ ЛЬ—м эгърн фэтче
ПРОСВЕТИТЬ (просвещать)—ага рт-у
ПРОСВЕЩЕНИЕ—мэгариф
ПРОСИТЬ—1) утен-у, сора-у. утенеп сора-у; 2)
чакыр-у; 3) телэн-у
ПРОСНУТЬСЯ—уян-у
ПРОСПАТЬ—йоклал кал-у
ПРОСТИТЬ (прощать)—гафу нт-у
ПРОСТОЙ —гади; эчкерсез
ПРОСТОРЕЧИЕ—гад и сейлэм
ПРОСТРАНСТВО—кицлек; бушлык, мэйдан
ПРОСТУДИТЬСЯ—салкын ти-ю
ПРОСТЫНЯ—жаймэ
ПРОСЬБА—утенеч
ПРОТИВ—1) каршы; каршысында; 2) турысы-
на; 3) Караганда
ПРОТИВНИК—дошман
ПРОТИВОРЕЧИЕ —каршылык
ПРОФЕССИЯ—Ьонэр; кэсеп, профессия
ПРОХЛАДНО—салкынча
ПРОХОД—юл, утеп йору юлы
ПРОЧЬ—1) читка; 2) куземнэн югал, юк бул
ПРОШЛЫЙ—уткэн, узган
ПРОЩАТЬСЯ—саубуллаш-у, хушлаш-у
ПРОЯВИТЬ (проявлять)—курсэт-у
ПРУД—буа
ПРЫГНУТЬ (прыгать)—сикер-у
ПРЯЖА—эрлэнгэн ж,еп
ПРЯМО—турыга; туры
ПРЯМОЙ—туры
ПРЯНИК—прэннек
ПРЯСТЬ—эрлэ-у, ж,ерлэ-у
ПРЯТАТЬСЯ -яшерен-у, кач-у
ПРЯТАТЬ—яшер-у, качыр-у
ПТЕНЕЦ—кош баласы
ПТИЦА-кош
ПТИЦЕВОД—кошчы
ПТИЦЕФЕРМА—кошчылык фермасы
ПУТАЛО карачкы
ПУГАТЬ—куркыт-у
ПУТАТЬСЯ—кур(ы )к -у
ПУГОВИЦА—теймэ, сэдэф
ПУД—пот
ПУНЦОВЫЙ—жете Кызыл
ПУПОВИНА—кендек
ПУРПУРНЫЙ—куе кызыл
ПУСТИТЬ (пускать)—1) жибэр-у; 2) керт-у
ПУСТОЙ—1) буш; 2) мэгънэсез; 3) куыш;
4) эЬэмиятсез
ПУСТЫНЯ—чул, сахра
ПУСТЯК—юк-бар нэрсэ, вак нэрсэ, чуп-чар,
вак-тояк
ПУТАТЬ—1) бута-у; 2) чуалт-у; 3) ялгыштыр-у
ПУТЕШЕСТВИЕ—сэяхэт
ПУТЕШЕСТВОВАТЬ—сэяхэт ит-у
ПУТЬ—юл
ПУХ—мамык
ПУЧОК—бэйлэм
ПУШИСТЫЙ—йомшак йонлы; мамыктай
йомшак
ПЧЕЛА—умарта (бал) корты
ПЧЕЛОВОД—умартачы
ПШЕНИЦА—бодай
ПШЕНО—тары
ПЫЛАТЬ—дерлэп ян-у
ПЫЛЬ -тузан
ПЫТАТЬ—жэзала-у
ПЫТАТЬСЯ—тырыш-у
ПЫТКА—жэза; газап
ПЬЮЩИЙ —эчэ торган
ПЬЯНЫЙ -исерек
ПЯТЕРКА—бишле
ПЯТИКЛАССНИК (пятиклассница)—бишенче
класста укучы
ПЯТКА—укча
ПЯТНИЦА—жомга
ПЯТНО—тал
ПЯТЫЙ—бишенче
ПЯТЬ—биш
ПЯТЬДЕСЯТ—и л ле
ПЯТЬСОТ—биш йез
р
РАБ—кол
РАБОТАТЬ—эшлэ-у, эшлэп йер-у
РАБОТА—эш
РАБОТНИК—эшче, хезмэткэр
РАБОЧИЙ—эшче
РАВЕНСТВО—1) тигезлек; 2) тигез хокуклык
РАВНИНА—тигезлек
РАВНОДУШНЫЙ—ваемсыз
РАВНЫЙ—тигез
РАД—шат
РАДИ—1) хакыиа; 2) ечен
РАДОВАТЬ—шатландыр-у
РАДОВАТЬСЯ—шатлан-у, сееи-у
РАДОСТЬ—шатлык, куаныч, сеенеч
РАДУГА—салават купере
РАЗ—(бер) тапкыр, кабат, кат, мэртэбэ
РАЗБИТЫЙ—ватык, эцимерек
РАЗБИТЬ—ват-у; яр-у; жимер-у
РАЗБОГАТЕТЬ—ба(е)-ю, баеп кит-у
РАЗВАЛИНА—я^имерек(лэр)
РАЗВЕВАТЬСЯ—жилфердэ-у
РАЗВЕДКА—эзлэу, разведка
РАЗВЕ—эллэ, ...меии
РАЗВЕСТИ (разводить)—1) тарат-у, илтеп
ку(й)-ю; 2) аер-у; 3) эрет-у; 4) урчет-у; 5) ян-
дыр-У
РАЗВЕШАТЬ—элеп ку(й)-ю
РАЗВИТИЕ—1) усеш; 2) устеру
РАЗВИТОЙ- усеш алган, нык ускэн
РАЗВИТЬ (развивать)—кечэйт-у, устер-у
РАЗВОД—аерылу, аерылышу
РАЗВОДИТЬСЯ -аерылыш-у
РАЗВЯЗАТЬ—1) чиш-у, сут-у; 2) ирек бир-у,
мемкинлек бир-у
РАЗГАДАТЬ—1) чиш-у; жавап та(п->б)-у;
2) анла-у, сизеп ал-у
РАЗГОВАРИВАТЬ—сейлэш-у
РАЗГОВОР—сейлэшу, эцгэмэ
РАЗГОВОРНИК—сейлэу лек
РАЗГРОМИТЬ- 1) тар-мар (юк) ит-у; 2) жимер-у,
юкка чыгар-у
РАЗДАВАТЬ (раздать)—тарат у, булеп бир-у,
елэш-у
РАЗДАТЬСЯ—яцгыра-у. ишетел-у
РАЗДЕВАЛКА—чишену булмэсе
РАЗДЕВАТЬСЯ (раздеться)—чишен-у, остей
сал-у, киемен сал-у
РАЗДЕЛ—1) булу; 2) булек, елеш; 3) чик
РАЗДЕЛЕНИЕ—булену; буленеш; аерылу
РАЗДЕЛИТЬ—1) булеп ку(й)-ю, бул-у; 2) аер-у;
3) уртаклаш-у
РАЗДЕТЬ—чишендер-у
РАЗДРАЖАТЬСЯ—ачуы кил-у
РАЗИНЯ—ачык авыз, жебегэн
РАЗЛИЧИЕ—аерма
РАЗЛИЧИТЬ (различать)—аер-у, аерып ал-у;
тан(ы)-у
РАЗЛИЧНЫЙ—терле, терле-терле
РАЗЛОЖИТЬ (раскладывать)—таратып ку(й)-ю
(сал-у)
РАЗЛУКА—аерым яшэу; аерыл-у
РАЗЛУЧИТЬ (разлучать)—аер-у, читлэштер-у
РАЗЛЮБИТЬ—яратмый (сейми) башла-у
РАЗМЕНЯТЬ (разменивать)—вакла-у, ват-у
РАЗМЕР—1) зурлык; 2) кулем; 3) улчэм
РАЗМЕСТИТЬ (размещать)—урнаштыр-у
РАЗМНОЖАТЬСЯ—урч(е)-у, арт-у
РАЗМЫШЛЯТЬ—уйлан-у, фикер йерт-у
РАЗНИЦА—аерма
РАЗНЫЙ—терле, башка терле. терле-терле
РАЗОБЛАЧИТЬ (разоблачать)—фаш ит-у, ачып
сал-у
РАЗОБРАТЬ (разбирать)—1)жимер-у, сут-у;
2) тан-у
РАЗОВЫЙ—бер тапкырлык, бер керерлек, бер
юллык
РАЗОГРЕТЬ—1) жылыт-у; 2) кыздыр-у
РАЗОЗЛИТЬСЯ—бик каты ачулан-у
РАЗОЙТИСЬ—тарал-у
РАЗОМ—берьюлы
РАЗОРВАТЬ (разрывать)—!) ерт-у, ез-у;
2) шартла-у: 3) туктат-у
РАЗОРИТЬ (разорять)—белдер-у, ж.имер-у
РАЗОРУЖАТЬ (разоружить)—коралсызландыр-у
РАЗОЧАРОВАНИЕ—1) ышаныч бету, куцел
кайту; 2) омет езелу
РАЗРАБОТАТЬ—1) эшкэрт-у; 2) тикшер-у;
3) устер-у
РАЗРЕДИТЬ—сирэклэ-у, сирлклэт-у
РАЗРЕЗАТЬ—кис-у, кисэклергэ кис-у
РАЗРЕШЕНИЕ—рехсэт
РАЗРЕШИТЬ (разрешать)—рехсэт ит-у
РАЗРУШИТЬ (разрушать)—жимер-у, жимереп
ташла-у; ват-у, ватып ташла-у; 2) юкка чыгар-у
РАЗРЫВ- езу, езелу, аерылу
РАЗУМ—акыл, ац, зиЬен. гакыл
РАЗУМНЫЙ—1) акыллы, 2) нигезле; 3) тепле
РАЗУТЬ—аягын салдыр-у
РАЗУЧИТЬ—ятла-у, ейрэн у
РАЗЪЯСНИТЬ (разъяснять)—ацлат-у,
тешендер-у
РАЗЫСКИВАТЬ—эзлэ-у
РАЙ—ож.мах
РАК I—кысла
РАК И—яман шеш
РАНА—яра, жэрэхэт
РАНЕЕ—элегрэк
РАНЕНЫЙ—яралы, яраланган
РАНЕЦ-букча
РАНИТЬ -ярала-у, жэрэхэтлэ-у
РАННИЙ— 1) иртэнге; иртэ килгэн; 2) баш-
лангыч: баштагы
РАНО—иртэ
РАНЬШЕ—1) элегрэк, ал да; 2) ал да
РАСКАИВАТЬСЯ—укен-у, тэубэ ит-у
РАСКАТАТЬ—жэ(й)-ю; тарат-у; тэгэрэт-у
РАСКОЛОТЬ—1) яр-у; вакла-у; ват у; 2) аер-у,
бул-у
РАСКОСЫЙ—кылый кузле
РАСКРОИТЬ- кис-у
РАСКРЫТЬ—1) ач-у, ачып ку(й)-ю; 2) жэ(й) ю;
3) ачып сал-у, фаш ит-у
РАСПАШОНКА—бэби (бала) кулмэге
РАСПИСАНИЕ—жэдвэл, расписание
РАСПЛАТИТЬСЯ (расплачиваться)—!) тулэ-у,
тулэп бетер-у; 2) уч ал-у
РАСПЛЕСТИСЬ—сутел-у, сутелеп кит-у
РАСПЛЕТАТЬ (расплести)—сутеп ташла-у, сут-у
РАСПЛОДИТЬСЯ—урч(е)-у, ишэ(й)-ю
РАСПОЛНЕТЬ—тазарып (юанаеп, тулыланып)
кит-у
РАСПОЛОЖЕНИЕ—!) урнашу; 2) урнаштыры-
лу; 3) куцелгэ ошау
РАСПОЛОЖИТЬ (располагать)—!) урнаштыр-у;
2) ж,элеп ит-у, узенэ карат-у
РАСПОЛОЖИТЬСЯ—уряаш-у
РАСПОРЯДИТЬСЯ—!) куш-у, боер-у, боерык
бир-у; 2) оештыр-у, шегыльлэн-у, идарэ ит-у; 3)
файдалан-у, эш ит-у
РАСПОРЯДОК—тэртип
РАСПРАВА—уч алу, ж,эзалау
РАСПРЕДЕЛЯТЬ—бул-у, булеп бир-у
РАСПРОДАТЬ—сатып бетер-у
РАСПРОСТРАНИТЬ (распространять)—тарат-у;
жэелдер-у
РАСПУСТИТЬ (распускать)—1) тарат-у. жибэр-у:
2) ач-у, ж.э(й)-ю; 3) сут-у; 4) узындыр-у
РАСПУСТИТЬСЯ—1) ачыл-у, чачак ат-у, яфрак
яр-у; 2) сутел-у; 3) тартипсезлэн-у
РАСПУТИЦА—юл езеклеге
РАССАДА—уренте, рассада
РАССЕЯННЫЙ—1) сибелгэн; 2) чэчелгэн;
3) таркау
РАССКАЗ—1) хикэя; 2) сейлау
РАССКАЗАТЬ—сейла-у, сейлап бир-у
РАССТАВИТЬ (расставлять)—ку(й)-ю. куеп
чы(к->г)-у; урнаштыр-у
РАССУЖДАТЬ—1) уйла-у, фикер йврт-у:
2) сейлэ-у, сейлэн-у
РАССЧИТАТЬ (рассчитывать)—исэп тот-у,
исэпла-у
РАСТАЯТЬ—1) эр(е)-у; 2) югал-у; 3) тарал у
РАСТВОР—эрема
РАСТВОРИТЬ I (растворять)—эрет-у
РАСТВОРИТЬ II (растворять)—ачып ку(й)-ю,
ач-у
РАСТЕНИЕ—усемлек
РАСТЕРЕТЬ—1) у-у; 2) сыла-у; 3) ышк(ы)-у;
массаж яса-у
РАСТЕРЯННЫЙ—аптыраган, каушаган
РАСТИ—ус-у; 2) арт-у, зура(й)-ю
РАСТИТЬ—устер-у; тэрбияла-у, тэрбиялэп
устер-у
РАСТЯНУТЬ—1) тарттыр-у, суз-у: киер-у;
2) ж,эеп сал-у; 4) суз-у
РАСХОД—1) чыгым, расход; 2) тотылу, файда-
лану
РАСЦВЕСТИ—1) чэчэк ат-у; 2) матурлан-у
РАСЧЕСКА—тарак
РАСЧЕТ—1) исэп-хисап; 2) исэп, ният
РВАТЬ—1) оз-у, озеп ал-у; 2) суыр-у; 3) ерт-у;
4) шартлат-у
РВОТА—косу, косы к
РЕАЛИЗОВАТЬ—1) тормышка (эшкэ, гамэлгэ)
ашыр-у; 2) сат-у, сатып бетер-у
РЕБЕНОК—бала, сабый, бэби
РЕБРО— кабырга
РЕБЯТА—1) балалар; 2) егетлэр
РЕВЕТЬ—укер-у, акыр-у, бакыр-у; укереп
(акырып) ела-у
РЕВНИВЫЙ—кенче
РЕВНОВАТЬ—конлэ-у, кенлэш-у
РЕВОЛЮЦИЯ—инкы йлаб
РЕГИСТРИРОВАТЬ—теркэ-у
РЕДАКТОР—мохэррир
РЕДЕТЬ—сирэгэ(й)-ю, сирэклэн-у
РЕДИС—точе торма, редиска
РЕДКИЙ—сирэк
РЕДЬКА—ачы торма
РЕЖИМ—тэртип
РЕЗАТЬ—1) кис-у; ча(п->б)-у; тура-у; 2) яр-у;
3) ут-у, кис-у; 4) су(й)-ю
РЕЗКИЙ—1) кискен, зэйэр; 2) кинэт: 3) ачы
РЕКА—елга, дэрья
РЕКОМЕНДОВАТЬ—тэкъдим ит-у; кинэш бир-у
РЕЛИГИЯ—дин
РЕМЕНЬ—каеш
РЕМЕСЛЕННИК—Кенэрче
РЕМЕСЛО—Канар
РЕПА—шалкаи
РЕПЕТИРОВАТЬ—репетиция яса-у; ейрэн-у
РЕПЧАТЫЙ—башлы (суган)
РЕСНИЦА—керфек
РЕСПУБЛИКА—жемЬурият, республика
РЕЧЬ—1) сейлэу, сейлэм; 2) тел; 3) сейлэшу
РЕШЕТО—илэк
РЕШИТЕЛЬНЫЙ- 1) тэвэккэл, кыю; 2) кат-
гый, кискен; 3) хэлиткеч
РЕШИТЬ (решать)—!) карар ит-у, карар чыгар-у;
2) хэл ит-у; 3) чиш-у
РЖАВЕТЬ— кугэр-у
РЖАВЧИНА -тутык
РЖАНОЙ—арыш ,.,-ы, -е
РИНУТЬСЯ—ташлан-у
РИС—доге
РИСК—куркыныч, хэвеф-хэтэр
РИСКНУТЬ (рисковать)—тэвэккэллэ-у
РИСОВАТЬ—рэсем (сурэт) яса-у
РИСУНОК—рэсем, сурэт
РОБЕТЬ—оял-у; читенсен у; кыйма-у; шурлэ-у
РОБКИЙ—юаш, кыюсыз, куркак
РОВЕСНИК—яшьтэш, кордаш
РОВНО—!) тигез: 2) тегэл
РОВНЫЙ—1) тигез, тип-тигез; 2) тез, туры;
3) салмак; 4) сабыр
РОВНЯ—тиц, иш
РОВНЯТЬ—тигезлэ-у
РОГ— М9ГСЗ
РОГАТЫЙ—могезле
РОД—1) ыруг, кавем; 2) насел, токым; 3)
теркем, ыру
РОДИНА—туган ил, ватан
РОДИНКА -миц
РОДИТЬ—та(п-»б)-у; тудыр-у
РОДИТЬСЯ—1) ту-у; 2) барлыкка кил-у; 3) ус-у
РОДНИК -чишмэ, кизлау
РОДНОЙ—1) бертуган; 2) туган; 3) кардэш
РОДОСЛОВНАЯ—шаж,аре
РОДСТВЕННИК—кардэш, туган
РОДЫ—бала табу (тудыру)
РОЖДЕСТВО—раштуа
РОЖЬ—арыш
РОЗОВЫЙ—1) роза... =ы; 2) ал, алсу
РОЙ—куч, ил
РОМАШКА—ак чэчэк, акбаш
РОСА—чык
РОСКОШНЫЙ—1) зиннэтле, бай, затлы, шэп;
2) нэзакэтле
РОСЛЫЙ—озын буйлы
РОСТ—1) усу; 2) буй
РОТ—1) авыз; 2) тамак; 3) томшык
РОЩА—агач лык
РТУТЬ—Тереком еш
РУБАШКА—кулмэк
РУБЕЖ—чик
РУБЕЦ—>цой, эз
РУБИН—якут, кызыл якут
РУБИТЬ—1) кис-у, ча(п->б)-у; 2) тура-у; 3) ват-у,
яр-У
РУБЛЬ—тэцкэ, сум
РУГАТЬСЯ—тиргэш-у, эрлэш-у
РУГАТЬ—тиргэ-у, су(к-»г)-у, эрлэ-у
РУЖЬЕ—мылтык
РУКА 1) кул; 2) эшче; 3) почерк
РУКАВИЦЫ—биялэй
РУКАВ—я^ич
РУКОВОДИТЕЛЬ—житэкче
РУКОВОДИТЬ—житэклэ-у, житэкчелек ит-у
РУКОДЕЛИЕ—кул эше
РУКОПИСЬ—кулъязма
РУМЯНА—иннек
РУМЯНЫЙ—1) алсу; 2) кызарган
РУСАЛКА—су анасы
РУССКИЙ—рус ...-ы
РУСЫЙ—коцгырт
РУЧКА—1) тотка, сап; 2) ручка, калам
РУЧНОЙ—кул ...-ы
РЫБА—балык
РЫБАК—балыкчы
РЫЖИЙ- ж^тран
РЫЖИК—нарат гембэсе
РЫНОК—базар
РЫСЬ—селаусен
РЫТЬ—каз(ы)-у
РЯБИНА—милаш
РЯБОЙ—шадра
РЯД—рэт, саф
РЯДОМ—1) янэшэ, 2) янында, тирэсендэ;
3)бергэ
С
С—послелог белэн
САБАНТУЙ—сабантуй
САД—бакча
САДИТЬСЯ—утыр-у
САДОВНИК—бакчачы
САДОВОД—бакчачы
САЖА—корым
САЖАТЬ—1) утырт-у; 2) я(п->б)-у
САЗАН - сазан
САЛО—туцмай (терлек мае)
САМ (сама)—узем, узец, узе
САМОБЫТНЫЙ—узенчэлекле, местэкыйль
САМОВАР—самавыр
САМОДЕЯТЕЛЬНОСТЬ—узешчэн сэнгать
САМОЛЕТ—очкыч, самолет
САМОЛЮБИЕ—тэкэбберлек, узен генэ ярату
САМОСТОЯТЕЛЬНЫЙ—мостэкыйль, бэйсез,
ирекле
САМОУЧИТЕЛЬ—узейрэткеч
САМОЦВЕТ—асылташ
САМОЧУВСТВИЕ—хэл-эхвэл, кэеф
САМЫЙ—1) ин; 2) нэкъ менэ, нэкъ узе
САНИ—чана
САПОГ—итек, кун итек
САПОЖНИК—итекче
САРАЙ—сарай
САХАРНИЦА—шикэр савыты
САХАР- шикэр
СБЕРЕГАТЕЛЬНЫЙ—саклык ...-ы
СБОКУ—яннан, кырыйдан, читтэи
СБОР—1) жыю; 2) жыелган акча; 3) жыелыш
СБОРНИК—жыентык
СВАДЬБА—туй
СВАЛИТЬСЯ—егылып теш-у
СВАЛКА чуплек
СВАРИТЬ— пешер-у
СВАРИТЬСЯ—пеш-у, пешеп жит-у
СВАТ—1) яучы; 2) кода
СВАХА—кодагый
СВЕДЕНИЕ—1) мэгълумат, хэбэр; 2) белей
СВЕЖИЙ—яца пешкэн (ипи); яца сауган (сет);
яца гына езгэн (чэчэк)
СВЕКЛА—чсендер
СВЕКОР—каената, биата
СВЕКРОВЬ—каенана, биана
СВЕРКНУТЬ (сверкать)—ялтыра-у, жсмелдэ-у
СВЕРЛИТЬ—бораула-у, бораулап тиш-у
СВЕРЛО— борау
СВЕРНУТЬ—1) тер-у; ?) борылып кит-у
СВЕРСТНИК—кордаш, яшьтэш
СВЕРТОК- тееичек
СВЕРХ—естеннэн, естенэ; артык
СВЕРХУ—естэн, естеннэн, югарыдан
СВЕРЧОК—ей чикерткэсе
СВЕТ I—донья; жир йезе, жиЬан
СВЕТ II—яктылык, якты
СВЕТАТЬ—тац ат-у, яктыра башла-у
СВЕТИТЬ—яктырт-у
СВЕТЛО—якты
СВЕТЛЫЙ—якты; ачык
СВЕЧА—шэм
СВИДЕТЕЛЬСТВО—1) курсэту; 2) дэлил; 3) та-
ныклык
СВИДЕТЕЛЬ—танык. шаЬит
СВИНАРКА—дуцгыз караучы
СВИНАРНИК—дуцгыз абзары
СВИНИНА—дуцгыз ите
СВИНЬЯ—дуцгыз, чучка
СВИРЕПЫЙ—рахимсез, кансыз, мэрхэмэтсез
СВИСТЕТЬ—сызгыр-у
СВИСТОК—сыбызгы
СВИТЬ—1) (оя) яса-у, кор-у; 2) иш-у
СВОБОДА—азатлык, ирек, хер лек, херрият
СВОБОДНЫЙ—1) азат, хер, ирекле; 2) буш,
тулэусез; 3) иркен
СВОЕОБРАЗНЫЙ—узенчэлекле
СВОЙ—уз
СВОЙСТВЕННЫЙ—хас
СВОЙСТВО—узлек
СВОЯК—ба>цай
СВЫСОКА—естэн, эрелэнеп, масаеп
СВЯЗАТЬ -ялга-у, бэйлэ-у; бэйлэнешкэ керт-у
СВЯЗАТЬСЯ—бэйлэнешкэ кер-у
СВЯЗЬ—бэйлэнеш; элемтэ
СВЯТОЙ—изге
СВЯЩЕННЫЙ—1) изге, мекатдэс; 2) иц кадер-
ле
СГОРЕТЬ—1) янып бет-у, ян-у; 2) ке(й)-ю
СГОРЯЧА—кызулык белэн, кызып китеп
СДАТЬ—тапшыр-у, бир-у, кайтар у
СДАТЬСЯ—бирел-у; 2) кун-у
СДАЧА—1) тапшыру; 2) кайтарып бирелган
акча
СДЕЛАТЬ—эшлэ-у, яса-у
СДЕРЖАННЫЙ -тыенкы, тотанаклы, сабыр
СЕБЕ—узенэ, уземэ
СЕБЯ—уземне, узецне, узен
СЕВ—чачу
СЕВЕР—теньяк
СЕГОДНЯ—буген
СЕДЕТЬ—чэч агар-у
СЕДИНА—чал чэч (сакал)
СЕДОЙ—чал, чал чэчле
СЕДЬМОЙ—эциденче
СЕЙЧАС—1) хэзер, хэзергэ; 2) хэзер ук; 3) яца
гына, хэзер гена
СЕКРЕТ-сер
СЕКРЕТАРЬ—сэркэтиб
СЕКУНДА—секунд
СЕЛО—авыл
СЕЛЬСКИЙ—авыл ...-ы
СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО—авыл хуэцалыгы
СЕМЕРО—эцидэу
СЕМЕЧКО—теш
СЕМИКЛАССНИК—жиденче класс укучысы
СЕМИКЛАССНИЦА—жиденче класста укучы
кыз
СЕМЬЯ—гаилэ
СЕМЯ—1) орлык; 2' теш
СЕНИ—ейалды
СЕНО—печэн
СЕРДИТЫЙ—ачулы, усал
СЕРДИТЬСЯ—ачулан-у
СЕРДЦЕ—йерек
СЕРЕБРО—кемеш
СЕРЕБРЯНЫЙ—кемеш, кемештан ясалган
СЕРЕДИНА—урта
СЕРЕЖКА (серьга)—алка
СЕРП—урак
СЕРЫЙ—соры; уртакул
СЕРЬЕЗНО—яситди рэвештэ
СЕРЬЕЗНЫЙ—1) яситди; тепле; 2) меЬим,
ж,итди
СЕСТРА—апа; сенел
СЕСТЬ I—утыр-у
СЕСТЬ II—утыр-у (кулмэк); кереш-у
СЕТКА—челтэр
СЕТЬ—ятьмэ
СЕЯЛКА—чэч кеч
СЕЯТЬ—чэч-у
СЖАТЬ -урып ал-у, ур-у
СЖЕЧЬ -1) яндыр-у, яндырып бетер-у;
2) кейдер-у, кейдереп бетер-у
СЗАДИ—арттан; артта
СИБИРСКИЙ—Себер ...-ы
СИДЕТЬ—утыр-у, утырып тор-у
СИЛА—кеч, куэт, дэрман
СИЛЬНЫЙ—кечле, куэтле, гайрэтле
СИМПАТИЧНЫЙ—ягымлы, мелаем, сейкемле
СИНЕТЬ—зэцгэрлэн-у, кугэр-у
СИНИЙ—кук, зэцгэр, кугэргэн
СИНИЦА—песнэк
СИНОНИМ—мэгъиэдэш суз
СИРЕНЬ—канэфер, сирень
СИРОТА—ятим, уксез
СИСТЕМАТИЗИРОВАТЬ—системалаштыр-у
СИТЕЦ—ситсы
СИЯТЬ—балк(ы)-у, ж,емелдэ-у
СКАЗАТЬ—эйт-у, дни эйт-у
СКАЗКА—экият
СКАЗУЕМОЕ—хэбэр
СКАКНУТЬ (скакать)—ча(п->б)-у
СКАКУН—чабыш аты, чабышкы
СКАЛА—кыя
СКАЛКА—уклау
СКАТЕРТЬ—ашъяулык, эскэтер
СКАЧКИ—ат чабышы
СКВОЗЬ—аша; аркылы
СКВОРЕЦ—сыерчык
СКИРДА—эскерт
СКИСАТЬ (скиснуть)—эч(е)-у, о(е)-ю
СКЛЕИТЬ—ябыштыр-у
СКОВОРОДА—таба
СКОЛЬЗИТЬ—та(й)-ю, шу-у
СКОЛЬЗКО—тайгак, шома
СКОЛЬКО—ничэ, купме
СКОЛЬКО-ТО—беркадэр, бераз, купмедер
СКОНЧАТЬСЯ—ул-у, вафат бул-у
СКОРБЬ—авыр (тирэн) кайгы
СКОРЕЕ— тизрэк
СКОРЛУПА—кабык
СКОРО—1) тиздэи, бераздан, озакламый;
2) тиз, кызу; 3) тиз арада
СКОРОСТЬ—тизлек
СКОРЫЙ—тиз, кызу; тизйерешле
СКОТ—мал-туар, терлек, мал
СКОТИНА—терлек, мал-туар, мал
СКРИПНУТЬ (скрипеть)—шыгырда-у, шыгыр-
дат-у
СКРОИТЬ—кис-у (пальто)
СКРОМНЫЙ—1) тыйнак; 2) гади, уртача;
3) кечкенэ генэ
СКРЫТНЫЙ—астыртын, мыштым
СКРЫТЫЙ—яшерен
СКРЫТЬ (скрывать)—яшер-у, качыр-у
СКРЫТЬСЯ—кач-у, яшерен-у
СКРЯГА—карун, бик саран
СКУКА—куцелсезлек, эч пош-у
СКУЛЬПТОР—оста, скульптор
СКУПОЙ—саран, карун
СКУЧАТЬ—1) эч пош-у; 2) сагын-у, юксын-у;
3) куцелсез бул-у
СКУЧНО—1) куцелсез, кызыксыз: 2) ямансу
СЛАБЕТЬ- . ечсезлэн-у, хэлсезлэн-у, начарлан-у,
зэгыйфьлэн-у
СЛАБЫЙ—1) кечсез, зэгыйфь; 2) йомшак;
3) сыек; 4) салмак
СЛАВА—дан, шэНрэт
СЛАДКИЙ—1) баллы, татлы; 2) рэхэт, куцелле
СЛЕВА—сулдан
СЛЕГКА—я^ицелчэ, аз сына, бераз
СЛЕД—1) эз; 2) билге
СЛЕДИТЬ I—кузэт-у
СЛЕДИТЬ II—пычрат-у, эз калдыр-у
СЛЕДОВАТЕЛЬ—тикшеруче
СЛЕДОМ—артыннан ук
СЛЕДСТВИЕ I—тикшеру
СЛЕДСТВИЕ II—нэтижэ, йомгак
СЛЕДУЮЩИЙ—алдагы, килэсе, чираттагы
СЛЕЗА—куз яше, яшь
СЛЕЗАТЬ—теш-у, тешеп кал-у
СЛЕПОЙ—сукыр, кузсез
СЛИВА—кара ясимеш, слива
СЛИВКИ—сет есте, каймак
СЛИВОЧНОЕ МАСЛО—ак май
СЛИШКОМ—чамасыз, чиктэн тыш; бигрэк
СЛОБОДА—бистэ
СЛОВАРЬ—сузлек
СЛОВНО—эйтерсец, диярсец; кебек, шикелле
СЛОВО—суз; сейлэу; вэгъдэ
СЛОГ—ижек
СЛОЖИТЬ (складывать, слагать)—!) ееп ку(й)-ю;
2) куш-у; 3) яз-у
СЛОЖНЫЙ—катлаулы
СЛОЙ—катлам, кат
СЛОМАТЬ—!) ват-у, сындыр-у; 2) я^иц-у
СЛОН—фил
СЛУГА—хезмэтче
СЛУЖАНКА—асрау (хатын)
СЛУЖАЩИЙ—хезмэткэр
СЛУЖБА—хезмэт, эш
СЛУЖИТЬ—хезмэт ит-у, эшлэ-у
СЛУХ—1) ишету сэлэте; 2) хэбэр, гайбэт
СЛУЧАЙ вакыйга, очрак, хэл
СЛУЧАЙНО—очраклы равешта
СЛУЧИТЬСЯ—бул-у, килеп чы(к->г)-у
СЛУШАТЬ—ты цла-у
СЛЫШАТЬ—ишет-у
СЛЫШНО— ишетелэ
СЛЮНА—селэгэй
СМЕЛЫЙ—кыю, батыр, тэвэккэл
СМЕРКНУТЬСЯ (смеркаться)—карацгы теш-у
СМЕРТЬ—улем, эзцэл
СМЕРЧ—еермэ
СМЕТАНА—каймак
СМЕХ—келу, келу тавышы
СМЕШАТЬ—катыштыр-у, катнаштыр-у, бергэ
куш-у; буташтыр-у
СМЕШНО—кызык; келке
СМЕЯТЬСЯ—кел-у
СМОЛОДУ—яшьтэн, яшьли
СМОЛОТИТЬ—су(к->г)-у (ашлыкны)
СМОРОДИНА—карлыган
СМОТРЕТЬ—кара-у
СМОЧИТЬ—юешлэ-у, чылат-у
СМУТНО—тонык, томанлы
СМЫСЛ—мэгънэ
СМЫТЬ—юып тешер-у, юып бетер-у
СНАБЖЕНИЕ—тээмин иту
СНАРУЖИ—тыштан, тышкы яктан
СНАЧАЛА—башта(н), иц, элек (эувэл)
СНЕГИРЬ—карабурек, кызылтуш
СНЕГ—кар
СНЕГОПАД—кар яву
СНЕГУРОЧКА—кар кызы
СНЕЖИНКА—кар бертеге
СНИЖАТЬ—тешер-у
СНИЗУ—аста(н)
СНИМОК—рэсем, сурэт
СНИТЬСЯ—тешкэ кер-у
СНОВА—яцалан, кабаттан
СНОВИДЕНИЕ—теш куру
СНОХА—килен
СНЯТЬ—ал-у, алып ку(й) ю, тешер-у
СОБАКА эт
СОБИРАТЬ (собрать)—жы(й)-ю
СОБОЛЕЗНОВАНИЕ—кайгысын уртаклашу
СОБРАНИЕ- жыелыш
СОБРАТЬ—ж,ы(й)-ю, тупла-у
СОБРАТЬСЯ 1) жыел-у, туплаи-у; 2) жыен-у
СОБСТВЕННИК—хосусый милек иясе
СОБСТВЕННОСТЬ—милек
СОБЫТИЕ—вакыйга
СОВА—ябалак
СОВАТЬ—ты(к->г)-у; терт-у
СОВЕРШЕННО—бетенлэй, тэмам
СОВЕРШЕННОЛЕТНИЙ—балигъ булган, яше
Ж.ИТКЭН
СОВЕРШИТЬ—1) кыл-у, яса-у, эшлэ-у; 2) баш-
кар-у
СОВЕСТЬ— вождаи, намус
СОВЕТ—1) кицэш; 2) шура, совет
СОВЕТОВАТЬ—кицэш ит-у (бир-у)
СОВЕЩАНИЕ— кицэшмэ
СОВМЕСТНО—бергэ, уртак
СОВПАСТЬ—тацгал кил-у
СОВРЕМЕННИК—замандаш, чордаш
СОВРЕМЕННОСТЬ—хэзерге заман
СОВСЕМ—бетенлай, бетенлайга
СОГЛАСИЕ—килешу, ризалык, куну
СОГЛАСИТЬСЯ—килеш-у, риза бул-у
СОГЛАСНЫЙ I—тартык
СОГЛАСНЫЙ II—риза, разый
СОГРЕТЬ—щылыт-у
СОГРЕТЬСЯ—жылын-у
СОДЕЙСТВОВАТЬ—ярдам ит-у, булыш-у
СОЕДИНИТЬ (соединять)—!) куш-у; 2) тоташ-
тыр-у, ялга-у; 3) берлэштер-у
СОЖАЛЕТЬ—1) укен-у; 2) кызган-у
СОЗВУЧНЫЙ—аваздаш
СОЗДАТЬ (создавать)—!) булдыр-у, барлыкка
китер-у, ижат ит-у; 2) тез(е)-у; оештыр-у
СОЗНАВАТЬ—анла-у, тан(ы)-у
СОЗНАНИЕ—ац, зиЬен
СОЗНАТЕЛЬНО—аилы рэвештэ
СОКРАТИТЬ (сокращать)—кыскарт-у
СОКРАТИТЬСЯ (сокращаться)—кыскар-у
СОКРОВЕННЫЙ—иц нзге, яшерен, куцел
турендаге
СОКРОВИЩА—хазина; мал, байлык
СОКРУШИТЕЛЬНЫЙ—щимергеч
СОК—су, сок
СОЛЕНЫЙ—тозлаган, тозлы
СОЛИДАРНЫЙ—телакташ
СОЛИТЬ—тозла-у; калдыр-у
СОЛНЕЧНЫЙ—кояшлы
СОЛНЦЕ—кояш
СОЛОВЕЙ—сандугач, былбыл
СОЛОМА—салам
СОЛОНКА—тоз савыты
СОЛЬ—тоз
СОМ—жэен (балыгы)
СОМНЕВАТЬСЯ—шиклан-у
СОМНИТЕЛЬНЫЙ—шикле
СОН—йокы
СОНЯ—йокы чулмаге; куп йоклый торган кеше
СООБЩИТЬ (сообщать)—хабар ит-у
СООРУДИТЬ (сооружать)—тез-у, кор-у
СОПЕРНИК (соперница)—кендаш
СОПОСТАВИТЬ (сопоставлять)—чагыштыр-у,
тицла-у, янаша ку(й)-ю
СОПРОВОДИТЬ (сопровождать)—озатып йер-у,
озата бар-у
СОПРОТИВЛЯТЬСЯ—каршылык курсат-у,
каршы тор-у
СОРВАНЕЦ—шук, шаян бала
СОРВАТЬ—ез-у, езеп ал-у
СОРЕВНОВАНИЕ—ярыш, узыш; ярышу
СОРЕВНОВАТЬСЯ—ярыш-у, узыш-у
СОР—чуп, чуп-чар
СОРИТЬ (насорить)—чупла-у
СОРОК—кырык
СОРОКА—саескан
СОРОКОВОЙ—кырыгынчы
СОРОЧКА—эчке кулмак; кулмэк
СОСАТЬ—им-у; суыр-у
СОСЕД (соседка)—курше
СОСЕДКА—курше хатын (кыз)
СОСНА—нарат
СОСТАВИТЬ (составлять)—тоз(е)-у; куш-у;
тэшкил ит-у
СОСТОЯНИЕ—хэл; байлык
СОСТОЯТЬ—гыйбарэт бул-у; тор-у, бул-у
СОСТЯЗАТЬСЯ—ярыш-у
СОТНЯ йоз, йэзлек
СОТОВЫЙ МЕД—кэрэзле бал
СОТРУДНИК—хезмэткэр
СОТРУДНИЧАТЬ—бергэ эшлэ-у, хезмэттэшлск
ит-у
СОХНУТЬ—ки(п-»б)-у; кор-у
СОХРАНИТЬ—сакла-у, саклап кал-у
СОХРАНИТЬСЯ—саклан-у
СОЦИАЛЬНЫЙ—ижтимагый
СОЧЕТАТЬ—бергэ куш-у, берлэштер-у
СОЧИНИТЬ (сочинять)—яз-у, ижат ит-у
СОЧУВСТВОВАТЬ—1) кайгысын уртаклаш-у,
кызган-у; 2) телэктэшлек курсэт-у
СОЮЗ I—берлэшмэ
СОЮЗ II—теркэгеч
СПАЛИТЬ—1) яндыр-у; 2) кейдер-у
СПАЛЬНЯ—йокы булмэсе
СПАСИБО—рэхмэт
СПАСТИ (спасать)—коткар-у
СПАТЬ—йокла-у
СПЕКУЛЯНТ—алыпсатар
СПЕРВА—башта, элек
СПЕРЕДИ—алда(н)
СПЕТЬ—жырл а у
СПЕЦИАЛИСТ—белгеч
СПЕЦИАЛЬНОСТЬ—белгечлек
СПЕЦИАЛЬНЫЙ—махсус
СПЕЦИФИКА—узенчэлек
СПЕШИТЬ—1) ашы(к-»г)-у, кабалан-у; 2) алга
кит-у
СПИЛИТЬ—(пычкы белэн) кис-у, кисеп тешер-у
СПИНА—1) арка; 2) арт
СПИСАТЬ—кучер-у, кучереп ал-у
СПИСОК—исемлек; 2) кучермэ
СПИЦА—бэйлэу энэсе
СПИЧКА—шырпы
СПЛЕТНИК—гайбэтче
СПЛЕТНИЦА—гайбэтче хатын
СПЛЕТНИЧАТЬ—гайбэт сат-у (сейлэ-у)
СПЛОШЬ—1) тоташтан, езлексез; 2) тоташ, ту-
лысынча
СПОКОЙНО—тыныч, тын гына
СПОКОЙНЫЙ—1) тыныч; 2) уцайлы, жайлы
СПОЛНА— тулысы белэн, тулысынча
СПОР—1) бэхэс; 2) дэгъва, низаг
СПОРИТЬ—бэхэслэш-у
СПОСОБ—алым, ысул, юл
СПОСОБНЫЙ—1) сэлэтле; 2) булдыклы
СПРАВА—уцнан; уц якта
СПРАВЕДЛИВЫЙ—1) гадел; турылыклы;
2) хаклы, урынлы
СПРАВИТЬСЯ I—булдыра ал-у
СПРАВИТЬСЯ II (справляться)—белеш-у
СПРАВКА—белешмэ
СПРАВОЧНИК—белешмэ кнтабы
СПРОСИТЬ (спрашивать)—сора-у, сораш-у
СПРЯТАТЬ—яшер-у, качырып (яшереп) ку(й)-ю
СПРЯТАТЬСЯ—яшерен-у, кач-у
СПУСТИТЬ (спускать)—тешер-у; тешереп
>цибэр-у
СПУСТЯ—...дан соц, уткэч
СПУТНИК—юлдаш; иярчен
СРАВНЕНИЕ—чагыштыру
СРАВНИВАТЬ (сравнить)—чагыштыр-у; тицлэ-у
СРАВНИТЕЛЬНО—чагыштырмача
СРАЖАТЬСЯ—сугыш-у
СРАЖЕНИЕ—сугыш, орыш
СРАЗУ—1) хэзер ук, шунда ук; 2) берьюлы
СРЕДА I—тирэлек, мохит
СРЕДА П—чэршэмбе
СРЕДИ (средь)—1) уртасында; 2) арасында
СРЕДНИЙ—1) урта, уртадагы; 2) уртанчы;
3) уртача
СРЕДСТВО—1) чара, юл; 2) дару; 3) акча, бай-
лык
СРЕЗАТЬ—1) кис-у, кисеп ал-у; 2) кимет-у
СРОДУ—беркайчан да, гомердэ дэ
СРОК—вакыт, срок
СРОЧНЫЙ—ашыгыч, ашыгыч рэвештэ
СРУБ—бура
ССОРА—ызгыш, талаш, кычкырыш, ачуланышу
СТАВИТЬ (поставить)—1) ку(й)-ю; 2) калдыр-у;
3) бастырып ку(й)-ю
СТАДО—кету
СТАЛЬНОЙ—корыч
СТАРАТЬСЯ—тырыш-у; омтыл-у
СТАРЕТЬ—1) карта(й)-ю; 2) искер-у
СТАРИК—карт (кеше)
СТАРИННЫЙ —борынгы, иске
СТАРОСТЬ—картлык
СТАРУХА—карчык
СТАРШЕКЛАССНИК—югары класста укучы
СТАРШЕКУРСНИК—югары курс студенты
СТАРШИЙ—1) олы. олкэн; 2) башлык; 3) югары
СТАРЫЙ—карт; иске
СТАТЬ—1) бас-у; 2) тукта-у, туктал-у; 3) бул-у
СТАТЬЯ—1) мадда, статья; 2) макала
СТАЯ—еер; теркем; коту
СТВОЛ—кауса
СТЕБЕЛЬ—сабак
СТЕКЛО—пыяла
СТЕКЛЯНЫЙ—пыяла, пыяладан ясалган
СТЕЛИТЬ—!кэ(й)-ю
СТЕПЕНЬ—дэрэя^э
СТЕПЬ—дала
СТЕРЕТЬ—1) серт-у, сертеп ал-у; 2) бэтер-у;
3) юкка чыгар-у; 4) кыр-у
СТЕРЕЧЬ—сакла-у, саклап тор-у
СТЕРЛЯДЬ—чага (балыгы)
СТЕСНИТЕЛЬНЫЙ—оялчан
СТЕСНЯТЬСЯ—оял-у, тартын-у
СТИЛЬ—еслуб, стиль
СТИРАТЬ—(кер) ю-у. у-у
СТИХОТВОРЕНИЕ—шигырь
СТЛАТЬ (стелить)—!) ж,э(й)-ю, тушэ-у; 2)
я(п->б)-у
СТО—йез
СТОГ—печэн кибэне, богыл
СТОИМОСТЬ—1) кыйммэт; 2) бэя. хак
СТОИТЬ—ни хак, иичэ сум; лаек
СТОЛ—1) остэл; 2) табын, встал; 3) ашау;
4) азык, ашамлыклар
СТОЛБ—багана
СТОЛЕТИЕ—гасыр, йоз
СТОЛИЦА—башкала
СТОЛКНОВЕНИЕ—1) каршылык: 2) бэрелешу,
бэрелеш
СТОЛОВАЯ—1) ашханэ; 2) аш булмэсе
СТОЛЬКО—шулхэтле, шулкадэр
СТОНАТЬ—ыцгыраш-у
СТОПА—1) аяк табаны, табан; 2) аяклар
СТОРОЖИТЬ—каравылла-у, сакла-у
СТОРОЖ—каравылчы
СТОРОНА—1) як, тараф; 2) чит
СТОЯ—аягурэ
СТОЯНКА—туктау урыны; тукталыш
СТОЯТЬ—басып тор-у; тор-у; тукта-у
СТРАДАТЬ—азаплаи-у, инте(к->г)-у >цэфалан-у
СТРАНА-ил
СТРАННЫЙ—сэер, гажэп
СТРАСТНЫЙ—дэртле, кечле, ялкынлы
СТРАСТЬ—дэрт, кочле телэк
СТРАХ—курку; куркыныч
СТРАХОВАТЬ—1) страховать ит-у; 2) саклап
тор-у
СТРАШИТЬ—куркыт-у
СТРАШНЫЙ—куркыныч, коточкыч
СТРЕКОЗА—энэ карагы
СТРЕЛЯТЬ—ат-у
СТРЕМИТЕЛЬНЫЙ бик тиз, кызу, ашкынулы
СТРЕМИТЬСЯ—омтыл-у, ашкын-у, атлы(к-»г)-у
СТРИЧЬ—(чэч) ал-у (кис-у, кырк(ы)-у)
СТРОГИЙ—кырыс, талэпчэн; каты
СТРОИТЕЛЬ тазуче
СТРОИТЬ—тез-у, кор-у, сал-у
СТРОИТЬСЯ—тезел-у; тезел-у; салын-у
СТРОЙ I—тормыш
СТРОЙ П-саф
СТРОЙКА—твзелеш
СТРОЙНЫЙ—1) сылу, зифа; 2) тигез, твз;
твзек, матур
СТРУНА—кыл
СТРУЧОК—кузак
СТУДЕНЬ—кейка
СТУЖА—чатнама (каты) суык
СТУК—шакылдату, шакылдау
СТУЛ—урындык. утыргыч
СТУПЕНЬ—баскыч
СТУПИТЬ—бас-у
СТУЧАТЬ (постучать)—ка(к->г)-у
СТЫДИТЬСЯ—оя л-у
СТЫДНО (стыд)—оят
СУББОТА—шимбэ
СУББОТНИК—емэ, шимбэ вмэсе
СУВЕНИР—(истэлекле) булэк
СУВЕРЕНИТЕТ—мветэкыйльлек, бэйсезлск
СУГРОБ—корт
СУД—1) хвкем; 2) суд; 3) фикер, хвкем
СУДИТЬ—1) хвкем ит-у; 2) фикер йврт-у
СУДОРОГА—козон ждиеру
СУДЬБА—язмыш, такъдир
СУДЬЯ—хаким, судья
СУЖДЕНИЕ—1) фикер, уй; 2) хокем;
СУК—ботак
СУМАТОХА—ыгы-зыгы
СУМАСШЕДШИЙ -акылдан язган. тиле
СУМЕРКИ—эцгер-мецгер
СУНДУК—сандык
СУП—аш, шулпа
СУПРУГ—...ныц ире
СУПРУГА—...ныц хатыны
СУРОВЫЙ—1) кырыс; 2) каты, салкын;
3) авыр, ачы
СУ С ЛИК—йо мр ан
СУТУЛЫЙ—бекрэебрэк йеруче (кеше); аз гына
бекре
СУФФИКС—кушымча
СУХАРИ—сохари
СУХОЙ—коры
СУШИТЬ—киптер-у, корыт-у
СУЩЕСТВО I—асыл, топ, нигез
СУЩЕСТВО П—адэм. зат, кеше
СУЩЕСТВОВАТЬ—1) яшэ-у, гомер кичер-у;
2) яшэ-у, тереклек ит-у, кон кур-у
СХВАТИТЬ—элэктереп ал-у, тотып ал-у
СХЕМА—сызым, схема
СХОДИТЬ—барып кайт-у
СХОЖИЙ—1) охшаш; 2) яраклы
СЦЕНА—1) сэхнэ; 2) куренеш
СЧАСТЛИВЫЙ—бэхетле
СЧАСТЬЕ—бэхет
СЧЕТ—исэп; исап-хисап
СЧЕТОВОД—хисапчы
СЧИТАЛКА—санамыш
СЧИТАТЬ—сана-у; исаплэ-у
СШИТЬ—те(к->г)-у, тегеп бетер-у
СЪЕДАТЬ (съесть)—аша-у; ашап бетер-у
СЪЕДОБНЫЙ—ашарга яраклы
СЪЕЗД—корылтай; съезд
СЪЕЗДИТЬ—утырып барып кайт-у
СЫГРАТЬ—уйна-у
СЫН—ул
СЫНОК—улым
СЫПАТЬСЯ—коел-у, сибел-у
СЫРО—дымлы, юеш
СЫРОЕЖКА—ал гемба
СЫРОЙ—1) пешмэгэн, чи; 2) дымлы, юеш
СЫТНЫЙ—туклыклы
СЫТЫЙ—1) тук; 2) симез, тук
СЭКОНОМИТЬ—экономия яса-у
СЮДА—монда, бире, бирегэ
т
ТА—теге (хатын)
ТАБАК—тэмэке
ТАБУН (лошадей)—коту, еер
ТАГАН—ечаяк, таган
ТАЗ—лэгэн, таз
ТАИНСТВЕННЫЙ—серле, яшертен
ТАИТЬ—саклап (яшереп) тор-у
ТАЙКОМ—яшерен (рэвештэ), сиздермичэ
ТАЙНА—сер
ТАЙНИК—яшерен урын (жир)
ТАЙНЫЙ—яшерен
ТАК—1) шулай, алай, болай; 2) ярый; 3) шун-
дый
ТАКЖЕ—шулай ук
ТАКИ—таки; барыбер
ТАКОЙ 1) шундый, мондый, андый; 2) шун-
дый, шулкадар
ТАКОЙ-ТО—фэлан (кеше)
ТАЛАНТ—1) зур салат, талант; 2) салат иясе
ТАЛИЯ—бил
ТАЛЫЙ—эре гэн
ТАМ—1) анда, шунда, тегендэ; 2) аннары. ан
нан соц
ТАНЕЦ—бито
ТАНЦЕВАТЬ—би(е)-ю
ТАРАКАН—таракан
ТАРЕЛКА—тэлинкэ
ТАСКАТЬ—1) таш(ы)-у; кутэреп йер-у; 2) тарт-у,
йврт-у
ТАТАРИН—татар, татар кешесе
ТАТАРКА—татар хатыны (кызы)
ТАТАРСКИЙ—татар ... -ы
ТАЩИТЬ—1) тарт-у, сейра-у, 2) илт-у; 3) алып
кайт-у
ТАЯТЬ—эр(е)-у; юкка чы(к-»г)-у
ТВЕРДЕТЬ—кат-у, катылан-у
ТВЕРДИТЬ—1) кат-кат айт-у, тук(ы)-у; 2) ятла-у,
кабатла у
ТВЕРДЫЙ- каты; нык, ныклы
ТВОЙ—синец, синеке
ТВОРИТЬ—1) иж,ат ит-у; тудыр-у; барлыкка
китер-у: 2) эшла-у, башкар-у
ТВОРОГ—зремчек
ТВОРЧЕСКИЙ—1) ижади; 2) иж,ат ...-ы
ТВОРЧЕСТВО—ижат
ТВОЯ—синец, синеке
ТЕ гегелар
ТЕЛЕГА—арба
ТЕЛЕНОК—бозау
ТЕЛКА—тана
ТЕЛО—1) яугсем; 2) тан, гауда
ТЕЛОХРАНИТЕЛЕ таи сакчысы
ТЕЛЯТИНА—бозау ите
ТЕМНЕТЬ—1) карацгылан-у, карацгы теш-у;
2) карал-у
ТЕМНО—карацгы
ТЕМНОТА—1) карацгылык; 2) надаилык
ТЕМНЫЙ—1) карацгы; 2) каралжы-и; 3)
куцелсез, кайгылы; 4) надан
ТЕНЬ—кулэгэ
ТЕПЕРЬ—хэзер
ТЕПЛО—жылы
ТЕПЛОТА—эцылылык
ТЕПЛЫЙ—ж,ылы
ТЕРЕТЬ—1) ышк(ы)-у; 2) кыр-у, у-у; 3) кыр-у
ТЕРКА—кыргыч, угыч
ТЕРПЕНИЕ—туземлек, сабырлык, чыдамлык
ТЕРПЕТЬ—туз-у, чыда-у
ТЕРЯТЬ—югалт-у; ,<им(е)-у; эрам ит-у
ТЕСНО—тыгыз
ТЕСНЫЙ—1) тыгыз, кысырык, тар, кысан;
2) якын
ТЕСТО—камыр
ТЕСТЬ—каената(й)
ТЕТЕРЕВ—кертлек
ТЕТКА—апа, тутн, туган апа
ТЕТРАДЬ—дэфтэр
ТЕТЯ—апа, тути
ТЕЧЕНИЕ—агым
ТЕЧЬ 1—1) а(к->г)-у, агып тор-у; 2) ут-у; уз-у
ТЕЧЬ П—су кер-у, су ут-у
ТЕЩА—каенана, хатынныц анасы
ТИГР—юлбарыс
ТИРЕ—сызык, тире
ТИХИЙ—1) тын, тыныч; 2) экрен, акрын;
3) юаш, тыныш
ТИХО—1) экрен, акрын; 2) тын, тыныч
ТИШЕ—экренрэк; шауламагыз
ТИШИНА—тынлык, тынычлык
ТКАНЬ—тукыма
ТЛЕТЬ—пыскып ят-у
ТО ЛИ... ТО ЛИ—эллэ .. эллэ
ТО... ТО—эле... эле
ТОВАР—товар
ТОВАРИЩ—иптэш
ТОГДА—ул чагында, ул вакытта, ул чакта
ТОЖЕ—да, шулай ук
ТОК—ындыр табагы
ТОЛКНУТЬ (толкать)—эт-у, терт-у
ТОЛКОВАТЬ—анлат-у, анлатма бир-у
ТОЛКОВЫЙ—акыллы, тепле, аилы;
ачлатмалы; юньле
ТОЛКОМ—яхшылап, эйбэтлэп
ТОЛМАЧ—тылмач, тэржемаче
ТОЛПА—халык теркеме, теркем
ТОЛСТЫЙ—1) юан: 2) калын
ТОЛЧОК—1) этеп (тертеп) жибэру; 2) зтэргеч
ТОЛЬКО— -гына/-генэ; -кына/-кена
ТОМ—кисэк, том
ТОНКИЙ—1) юка, нафис. нэзек; 2) нечкэ
ТОНУТЬ—бат-у
ТОПИТЬ I—батыр-у
ТОПИТЬ II—я(к-аг)-у, ягып жибэр-у
ТОПЛИВО—я гулы к
ТОПОЛЬ—тирэк. тополь
ТОПОР—балта
ТОПОТ—аяк тавышы
ТОПТАТЬ—1) тапта-у; 2) пычрат-у
ТОПТАТЬСЯ—(бер урында) таптан-у
ТОРГАШ—вак сэудагэр
ТОРГОВАТЬ—сату (сэудэ) ит-у
ТОРГОВАТЬСЯ—сатулаш-у
ТОРГОВЛЯ—сауда
ТОРЖЕСТВЕННЫЙ—тантаналы
ТОРМОЗ—1) тормоз; 2) тоткарлык, киртэ
ТОРОПИТЬ—ашыктыр-у, тизлэт-у
ТОРОПИТЬСЯ -ашы(к->г)-у
ТОСКА—1) сагыну, юксыну; 2) сагыш, зч пошу
ТОТ—1) теге, шул, ул; 2) башка, бутан, икенче;
3) бусы, ансы
ТО-ТО—1) шулай шул; 2) мена ни ечен; 3) кара
аны
ТОТЧАС—шунда ук, шул чакта ук
ТОЧИЛКА—1) кайрак, 2) карандаш очлагыч
ТОЧИТЬ—кайра-у, уткенлэ-у
ТОЧКА—нокта
ТОЧНО 1—1) тегэл. дерес итеп; 2) нэкъ; 3) айе,
дерес; 4) чыннан да
ТОЧНО П—айтерсец
ТОЧНЫЙ—тегал
ТОЧЬ-В-ТОЧЬ—теп-тегэл, деп-дерес
ТОШНИТЬ—куцел болган-у
ТОЩИЙ—1) ябык, арык; 2) ач, буш
ТРАВА—улан
ТРАВМА—яра
ТРАтиТЬ (деньги, силы)—акча тот-у (ту(к->г)-у);
кеч сал-у (ту(к->г)-у)
ТРАФАРЕТ—урнэк, елге
ТРЕБОВАНИЕ—талап, сорау
ТРЕБОВАТЕЛЬНЫЙ—талапчан
ТРЕБОВАТЬ—талап ит-у
ТРЕВОЖИТЬ—борч(ы)-у, тынгысызла-у
ТРЕЗВЫЙ—1) аек; 2) аек акыллы
ТРЕТЬ—ечтэн бер елеш
ТРЕУГОЛЬНИК—ечпоч мак
ТРЕЩИНА—ярык
ТРИ—еч
ТРИДЦАТЬ—утыз
ТРИЖДЫ—еч тапкыр
ТРОНУТЬ (трогать)—ти-ю, кагыл-у
ТРОНУТЬСЯ—кузгал-у
ТРОПИНКА—сукмак
ТРУБА—1) торба; 2) копшэ; 3) моржа
ТРУД—1) хезмэт; 2) кеч; 3) эсэр
ТРУДИТЬСЯ хезмэт ит-у, эшлэ-у
ТРУДНО—авыр, кыен
ТРУДНОСТЬ—авырлык, кыенлык
ТРУДНЫЙ—авыр
ТРУДОВОЙ—хезмэт ...-ы
ТРУ ДЯЩИЙСЯ- -хезмэт, иясе
ТРУП—улек, мэет
ТРУС—куркак
ТРЯПКА—чу прэк
ТРЯСТИ—1) селкет-у, селк(е)-у; 2) ка(к->г)-у
ТУГОЙ—кысан
ТУДА—вида, ары, шунда
ТУЛОВИЩЕ—гауда
ТУЛУП—толып
ТУМАН—томан
ТУНЕЯДЕЦ—эрэмт амак
ТУПОЙ -1) утмэс; 2) жэенке; 3) аигыра
ТУРЕЦКИЙ—Терек
ТУРКИ—терекл эр
ТУРЦИЯ- Теркин
ТУТ—монда, биреда
ТУХЛЫЙ—сасыган, ислэнгэн
ТУЧА—1) болыт: 2) сер
ТУША—тушка
ТУШЕНЫЙ—томалап пешерелган
ТУШИТЬ I—сундср-у
ТУШИТЬ П—томалап пешер-у
ТЩАТЕЛЬНО—ныклап, нык
ТЩЕТНО—юкка, бушка, файдасызга
ТЫ— СИН
ТЫКВА -кабак
ТЫСЯЧА—мен,
ТЬМА—1) карацгылык; 2) наданлык; 3) тома-
налык
ТЮБЕТЕЙКА—тубатэй
ТЮРКИ—терки лар
ТЮРКОЛОГИЯ—терки тел белеме
ТЮРКСКИЙ—терки
ТЮРЬМА—терма
ТЯЖЕЛЫЙ -авыр; кыен
ТЯЖЕСТЬ—авырлык
ТЯНУТЬ—тарт-у; уткар-у; суз-у
У
У—янында, буенда, алдында
УБАВИТЬ—кимет-у, азайт-у
УБЕГАТЬ (убежать)—(йегереп) качып кит-у
УБЕДИТЕЛЬНЫЙ—ышандыргыч
УБЕДИТЬ—ышандыр-у, инандыр-у
УБЕЖДЕНИЕ—ышаныч
УБЕРЕЧЬ—саклап кал-у, сакла-у
УБИЙСТВО—утереш, утеру
УБИЙЦА—кеше утеруче
УБИТЬ—утер-у
УБОРКА—1) жыештыру; 2) урак есте
УБОРЩИЦА—жыештыручы
УБРАТЬ—жыештырып (алып) ку(й)-ю; 2) урып
(жыеп) ал-у; 3) жыештыр-у
УБЫТЬ—ким(е)-у, аза(й)-ю
УВАЖАЕМЫЙ -херматле
УВАЖАТЬ—ихтирам (хврмэт) ит-у
УВАЖЕНИЕ—их тирам, хврмэт
УВЕДОМИТЬ (уведомлять)—хэбэр ит-у, белдер-у
УВЕЛИЧИТЬ—1) зурайт-у; 2) арттыр-у,
кубайт-у; 3) кечайт-у
УВЕРЕННО—ышанычлы
УВЕРЕННЫЙ—ышанган, ышанычлы
УВЕРЯТЬ-ышандыр-у
УВИДЕТЬ—1) кур-у, куреп ал-у; 2) ацлап ал-у
УВИДЕТЬСЯ -куреш-у, очращ-у
УВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ—мавыктыргыч, кызыклы
УВЛЕЧЬ (увлекать)—иярт-у
УВОЛИТЬ (уволнять)—1) зштан чыгар-у;
2) коткар-у
УВЯДШИЙ -сулган, шицган
УГАДАТЬ—бел-у, сизеп ал-у; алдан бел-у
УГЛУБИТЬ (углублять)—1) тиранайт-у; 2) арт-
тыр-у
УГНАТЬ—куа кит-у; куып алып кит-у
УГНЕТАТЬ—1) из-у, газапла-у, ж,эберлэ-у;
2) жэфала-у
УГОДЛИВЫЙ—ялагай
УГОЛ—почмак
УГОЛОВНИК—>кин аят ьче
УГОЛОК—почмак
УГОЛЬ—кумер ’
УГОРАТЬ—ис ти-ю (ка(п—>б)-у)
УГОСТИТЬ -сыйла-у
УГОЩЕНИЕ—сый, сый-хермат
УДАЛИТЬ (удалять)—1) читка алып ку(й)-ю;
2) алып ташла-у
УДАРЕНИЕ—басым
УДАРИТЬ (ударять)—!) су(к->г)-у; 2) бар-у
УДАРИТЬСЯ—бэрел-у, сугыл-у
УДАЧА—уцыш, бэхет, жай килу
УДАЧНЫЙ—уцышлы
УДВОИТЬ—икелэтэ арттыр-у
УДИВИТЬ—шаккатыр у, ис китэр-у
УДИВИТЕЛЬНЫЙ—искиткеч; сэер, гажэеп
УДИВИТЬСЯ—шаккат-у, ис кит-у
УДИЛИЩЕ—кармак сабы
УДИТЬ—балык тот-у
УДЛИНИТЬ—озайт-у, суз-у
УДОБНЫЙ—жайлы, уцайлы
УДОБРИТЬ (удобрять)—ашла-у, ашлама керт-у
УДОБСТВО—унайлылык, жайлылык
УДОВЛЕТВОРЕННЫЙ—канэгать
УДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНО—!) канэгатьлэнерлек;
2) ечле
УДОВОЛЬСТВИЕ—рэхэт, лэззэт, кэеф
УДОЙ—савым (бер сауган сет)
УДОСТОВЕРЕНИЕ—таны клык
УДОЧКА—кармак
УДРАТЬ—качып кит-у
УЕХАТЬ—кит-у, китеп бар-у
УЖ I—инде
УЖ II—тузбаш (елан)
УЖАЛИТЬ—ча(к-»г)-у
УЖАС—коточкыч, кот алыну (очу)
УЖАСНЫЙ—котчыккыч, куркыныч
УЖЕ—инде
УЖИНАТЬ—кичке аш аша-у
УЖИН—кичке аш
УЗБЕК—узбэк
УЗДЕЧКА—йе гэн
УЗЕЛ—теен, теенчек
УЗКИЙ—тар, кысан
УЗНАВАТЬ (узнать)—тан(ы)-у; бел-у, ишет-у
УЗОР—бизэк; парча
УЙМА—бик куп
УЙТИ—1) кит-у, чыгып кит-у; 2) чы(к—>г)-у,
ташла-у; 3) кач-у; 4) кереп кит-у, тотыл-у
УКАЗАНИЕ—курсэтмэ
УКАЗАТЕЛЬ—курсэткеч
УКАЗАТЬ (указывать)—1) курсэт-у, тертеп
курсэт-у; 2) билгелэ-у; 3) ацлат-у
УКРАШАТЬ—1) бизэ-у, матурла-у; 2) бизэ-у,
матурайт-у
УКРАШЕНИЯ—бизэну эйберлэре
УКСУС—серкэ
УКУСИТЬ—1) тешлэ-у; 2) ча(к—>г)-у
УЛЕЙ—умарта
УЛЕТАТЬ—очып кит-у
УЛИТКА—экэм-текэм
УЛИЦА—урам
УЛИЧИТЬ (уличать)—фаш ит-у
УЛУЧШИТЬ—яхшырт-у
УЛЫБАТЬСЯ (улыбнуться)—елма(й)-ю,
келемсерэ-у
УЛЫБКА—елмаю
УМ—акыл
УМЕЛЫЙ—оста, оста куллы, маИир
УМЕНЬШАТЬ (уменьшить)—кимет-у, азайт-у
УМЕРЕННЫЙ—уртача, урта
УМЕСТНЫЙ -урынлы, вакытлы
УМЕТЬ—бел-у, булдыра ал-у
УМИРАТЬ—ул-у, вафат бул-у
УМНЫЙ—акыллы
УМОЛИТЬ (умолять)—ялвар-у, утен-у
УМЫВАЛЬНИК—юынгыч, кулъюгыч
УМЫВАТЬ (умыть)—ю-у, юындыр-у
УМЫТЬСЯ—юын-у, юынып ал-у
УНЕСТИ—1) алып кит-у; 2) урлап алып кит-у
УНИЗИТЬ (унижать)—тубэнсет-у, кимсет-у
УНИЗИТЬСЯ—кимсен-у, тубэнсен-у
УНИЧТОЖИТЬ (уничтожать)—!) юк ит-у;
2) хур ит-у
УПАСТЬ—егыл-у, егылып теш-у
УПЛАТИТЬ—тулэ-у
УПОРНЫЙ—!) узсузле, нык торучан; 2) кис-
кен, каты
УПОРЯДОЧИТЬ (упорядочивать)—тэртипкэ
китер-у (сал-у), рэтлэ-у
УПОТРЕБИТЬ (употреблять)—куллан-у, фай-
далан-у
УПРАВЛЯТЬ—!) идарэ ит-у, йерт-у;
2) житэкчелек (1-дарэ) ит-у
УПРАЖНЕНИЕ—кунегу, кунекмэ
УПРЕКАТЬ—упкэлэ-у, упкэ белдер-у. шелтэлэ-у
УПРУГИЙ—!) сыгылмалы; 2) тыгыз; 3) салмак
УПРЯМЫЙ—узсузле, кире, тискэре
УРАВНЯТЬ—тигезлэ-у
УРАГАН—кочле давыл, гарасат
УРАЗА—ураза
УРОВЕНЬ—1) биеклек, тигезлек; 2) дэрэя^э
УРОДИТЬСЯ—1) уцыш бир-у, уц-у, елгер-у;
2) охшап ту-у
УРОЖАЙ—уцыш
УРОК -дарес
УРЮК—орек
УСАТЫЙ -мыеклы
УСВОИТЬ (усваивать)—узлэштер-у
УСЕРДНЫЙ -тырыш
УСИЛИТЬ (усиливать)—кочайт-у, арттыр-у
УСКОРИТЬ (ускорять)—тизлэт-у
УСЛОВИЕ-гшарт
УСЛОЖНИТЬ (усложнять)—катлауландыр-у
УСНУТЬ—йокыга кит-у
УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ—камиллэштеру,
(белом) кутэру
УСПЕТЬ—олгер-у, житеш-у
УСПЕХ—уцыш
УСПЕШНЫЙ—уцышлы
УСПОКОИТЬ (успокаивать)—тынычландыр-у,
юату
УСТАЛЫЙ—арыган, халсез
УСТАНОВИТЬ (устанавливать)—урнаштыр-у
УСТАРЕТЬ—искер-у
УСТАТЬ (уставать)—ар-у
УСТНЫЙ—сойлам ... -ы, -е, телдэн
УСТОЙЧИВЫЙ—тотрыклы, нык
УСТРАНИТЬ (устранять)—читка этэр-у, юкка
чыгар-у
УСТРОЙСТВО—1) тезу, тезелеш; 2) строй,
3) корылма, жайлаима
УСТУПИТЬ (уступать)—бир-у, каршы тешмэ-у
УСТЬЕ—тамак
УСЫ—мыек
УТВЕРДИТЬ расла-у
УТЕНОК—урдэк бэбкэсе
УТЕШИТЬ—юат-у
УТКА—урдэк
УТОМИТЕЛЬНЫЙ— ардыргыч, ялыктыргыч
УТОМИТЬ—ялыктыр-у, алж,ыт-у
УТОНУТЬ—1) (сута) бат-у; 2) суга батып ул-у;
3) кумел-у, чум-у
УТОЧНИТЬ (уточнять)—аныкла-у
УТРЕННИЙ -иртэнге
УТРО- иртэ
УТРОМ—иртэн
УТЮГ—утук
УТЯТИНА—урдэк ите
УХАЖИВАТЬ—1) кара-у, карап устер-у;
2) (хатын-кыз) артыннан йер-у
УХО—колак
УХОД I—киту
УХОД II—карау, тэрбиялэу
УХУДШЕНИЕ—начарлану
УЧАСТВОВАТЬ—катнаш-у
УЧАСТЬ—язмыш, тэкъдир
УЧАЩИЙСЯ—укучы
УЧЕБА—уку, белем алу, ойрэну
УЧЕБНИК—дэреслек
УЧЕНИЕ—1) уку; 2) тэгълимат
УЧЕНИК—укучы
УЧЕНЫЙ—1) ойрэтелгэн; 2) галим; укыган
(кеше); 3) фэнни, гыйльми
УЧЕСТЬ исэпкэ (искэ) ал-у
УЧЕТ—исэп-хисап, хисап, барлау, теркэу
УЧЕТЧИК—хисапчы
УЧИТЕЛЬ—укытучы
УЧИТЕЛЬНИЦА—укытучы (хатын-кыз)
УЧИТЬ—укыт-у, ейрэт-у
УЧТИВЫЙ—ихтирамлы, эдэпле, итэгатьле
УШИБИТЬСЯ—бэрел-у, бэрелеп имгэн-у
УШИТЬ—1) кыскарт-у; 2) тарайт-у
УЮТНЫЙ—рэхэт, уиайлы, жайлы
Ф
ФАЛЬШЬ—хата, ялгышлык: ясалмалык, ялган
ФАНТАЗИЯ -хыял, фантазия
ФАРАОН -фиргавен
ФЕСКА—фэс
ФИАЛКА—милэушэ
ФИГУРА—гэудэ; фигура
ФИКСИРОВАТЬ—теркэ-у, язып ку(й)-ю
ФИКТИВНЫЙ—ялгаи
ФИЛИАЛ—булекчэ
ФИЛИН—мэче башлы ябалак (байгыш)
ФИЛОСОФИЯ—фэлсэфэ
ФИНИК—хормэ
ФОЛЬКЛОР—халык авыз ижаты
ФОРМА—шэкел, куренеш. форма
ФОРМИРОВАТЬ—1) формалаштыр-у;
2) тез(е)-у, оештыр-у; 3) тэрбиялэ-у
ФОТО—рэсем
ФРАГМЕНТ—озек
ФРАЗА—гыйбарэ
ФРАНТ—кеяз кеше
ФРУКТ—жилэк-ж,имеш
ФУНДАМЕНТ—нигез
ФУНТ—кадак, горэнкэ
ФУТБОЛИСТ—футболчы
X
ХАДЖИ—хажи
ХАЛАТ—халат
ХАЛВА—хэлвэ
ХАМСТВО—оятсызлык
ХАН—хан
ХАНЖЕСТВО—икейозлелек, эчкерлелек
ХАНСТВО—ханлык
ХАОС—тертипсезлек
ХАРАКТЕР—холык, табигать
ХАТА—ей, йорт
ХВАЛИТЬ—макта- у
ХВАЛИТЬСЯ—мактан-у
ХВАСТУН—мактанчык
ХВАТАТЬ—элэктер-у, тотып ал-у, ябыш-у
ХВАТАТЬСЯ—тотын-у, ябыш-у
ХВАТИТЬ—жит-у
ХВОРАТЬ— авыр-у, чирлэ-у
ХВОСТ—койрык
ХВОЯ—ылыс
ХИЛЫЙ—хэлсез, зэгыйфь
ХИТРОСТЬ—хэйлэ
ХИТРЫЙ—хэйлэкэр
ХИЩНИК—ерткыч
ХЛАДНОКРОВНЫЙ—салкын канлы, тыныч,
басынкы
ХЛЕВ—1) икмэк, ипи; 2) иген, ашлык
ХЛЕБОРОБ—игенче
ХЛЕВ—абзар
ХЛОПАТЬ—1) кул ча(п->б)-у| 2) су(к—»г)-у;
ка(к—>г)-у
ХЛОПНУТЬ—бэр-у, су(к-»г)-у
ХЛОПОК -мамык
ХЛОПОТЫ—мэшэкать
ХЛЫНУТЬ—1) ташып чы(к->г)-у; 2) кечле
я(у)в-у; 3) а(к->г)-у
ХМЕЛЬ—кол мак
ХМУРИТЬСЯ—каш жыер-у; карацгыланып
тор-у
ХНА—кыиа
ХОД—1) йореш; 2) барыш; 3) адым, эшлэу; 4)
алым, ысул
ХОДИТЬ—1) йор-у, йореп тор-у; 2) барып нер-у,
бар-у; 3) тарал-у
ХОДЬБА—йору
ХОЗЯИН—хужа
ХОЗЯЙКА—хужа (хатын-кыз)
ХОЛМ—калкулык
ХОЛОДЕЦ—койка
ХОЛОДИЛЬНИК—суыткыч
ХОЛОДНО—суык, салкын
ХОЛОДНЫЙ—суык, салкын
ХОЛОД—салкын, суык
ХОЛОСТОЙ—ейлэнмэгэн
ХОЛОСТЯК—буйдак, ейлэнмэгэн
ХОМУТ—камыт
ХОМЯК—эрл эн
ХОРОНИТЬ—ясирлэ-у, кум-у
ХОРОШИЙ—1) яхшы, эйбэт; 2) якын: 3) ма-
тур, чибэр
ХОТЕТЬ—телэ-у
ХОТЬ—карамастан; хет
ХОТЯ—гэрчэ
ХОХОТАТЬ—кычкырып кел-у, шаркылдап
кол-у
ХРАБРОСТЬ—батырлык, кыюлык
ХРАБРЫЙ—кыю, батыр йорэкле
ХРАНИЛИЩЕ—саклау урыны
ХРАНИТЬ—сакла-у, тот-у, саклап тот-у
ХРАНИТЬСЯ—саклан-у, тотыл-у
ХРАПЕТЬ—гырылда-у
ХРЕН—керэн
ХРОМОЙ—аксак
ХРУПКИЙ—тиз ватылучан, уалучан
ХРУСТАЛЬ—бэллур
ХРУСТЕТЬ—кетердэ-у
ХРЯЩ—кимерчэк
ХУДЕТЬ- ябы(к->г)-у
ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ—матур; сэнгатьле
ХУДОЖНИК—рэссам
ХУДОЙ—ябык, арык, чандыр
ХУЖЕ—начаррак
ХУРМА—хормэ
ц
ЦАПЛЯ—челэн
ЦАРАПАТЬ—тырна-у
ЦАРИТЬ—1) патшалык ит-у; 2) хекем сер-у
ЦАРСТВО—патшалы к
ЦАРЬ- патша
ЦВЕСТИ -чэчэк ат-у, чэчэклэи-у
ЦВЕТ—тес
ЦВЕТНОЙ—тесле
ЦВЕТОК—чэчэк
ЦЕЛЕБНЫЙ—шифалы
ЦЕЛИКОМ—тулаем, бетенлэе белэн
ЦЕЛИНА—чирэм ж.ир
ЦЕЛИТЬСЯ—тозэ-у, тобэ-у
ЦЕЛОВАТЬ—у(п—>б)-у
ЦЕЛОВАТЬСЯ—убеш- у
ЦЕЛЫЙ—бетен, тулы
ЦЕЛЬ—максат
ЦЕЛЬНЫЙ—бетен
ЦЕМЕНТИРОВАТЬ цементла-у
ЦЕНА—бэя, хак, бэИа
ЦЕНИТЬ—к ад ере н бел-у, бэялэ-у
ЦЕННЫЙ—кыйммэтле, кадерле
ЦЕНТР—узэк
ЦЕНТРАЛЬНЫЙ—узэк, узэктэге, теп
ЦЕПЕНЕТЬ—каты п кал-у
ЦЕПОЧКА—(нечкэ) чылбыр
ЦЕПЬ—чылбыр
ЦЕРКОВЬ—чиркэу
ЦИКОРИЙ—Ииндыба
ЦИРКУЛЬ—ясэзба, циркуль
ЦИТАТА—еземтэ
ЦИФРА—сан
ЦЫГАН—чеган
ЦЫПКИ—чеби (аякта. кулда)
ЦЫПЛЕНОК—чеби, чебеш
ч
ЧАД—ис, серем, тетен
ЧАЕПИТИЕ—чай эчу
ЧАЙ—чай
ЧАЙКА—акчарлак
ЧАЙНАЯ—чэйханэ
ЧАЙНИК—чэйнек
ЧАЙНИЦА —чай савыты
ЧАКЧАК—чакчэк
ЧАС—(бер) сагать
ЧАСАМИ—сагатьлэр буе
ЧАСОВОЙ—сакчы
ЧАСТЕНЬКО—еш кына
ЧАСТНОСТЬ (в частности)—аерым алганда
ЧАСТНЫЙ—аерым, хосусый; шэхси
ЧАСТО—гь
ЧАСТУШКА—такмак
ЧАСТЫЙ—еш, куе; тоташ
ЧАСТЬ—елеш; булек; часть (харби)
ЧАСЫ—сагать
ЧАША—каса, тустаган
ЧАШКА—чынаяк, йомры
ЧЕЙ—кемнен, кемнеке
ЧЕЛКА—мангай чаче
ЧЕЛОВЕК—кеше, адэм
ЧЕЛОВЕЧЕСТВО—кешелек
ЧЕЛЮСТЬ—теш казнасы, казналык
ЧЕМ—...-га Караганда
ЧЕПУХА—буш (юк-бар) суз, сафсата
ЧЕРВЯК—суалчан, корт
ЧЕРЕДОВАТЬ—чиратлаштыр-у, аралаштыр-у
ЧЕРЕЗ—аркылы, аша
ЧЕРЕМУХА—шомырт
ЧЕРЕНОК—сап
ЧЕРЕП—баш сеяге
ЧЕРЕПАХА—ташбака
ЧЕРЕСЧУР—артык, чамадан тыш
ЧЕРЕШНЯ—тече чия
ЧЕРНЕТЬ—карал-у, кара-ю
ЧЕРНИКА—кара ясилэк
ЧЕРНИЛА—кара
ЧЕРНОВИК—карал ама
ЧЕРНОЗЕМ—кара туфрак
ЧЕРНОСЛИВ—кара ясимеш
ЧЕРНЫЙ—кара
ЧЕРПАК—чумеч, соскыч
ЧЕРПНУТЬ (черпать)—чумырып ал-у (чумеч
белэн)
ЧЕРСТВЕТЬ—искерергэ (ипи), ки(п->б)-у; каты
куцеллелэн-у
ЧЕРСТВЫЙ—каткан (ипи), искергэн; каты
куцелле
ЧЕРТ—шайтан
ЧЕРТА—сызык; чалым
ЧЕРТЕЖ—сызым
ЧЕРТИТЬ—сыз-у
ЧЕРТОПОЛОХ—шайтан таягы
ЧЕРЧЕНИЕ—сызым
ЧЕСАТЬ—1) тара-у; 2) каш(ы)-у
ЧЕСНОК—сарымсак
ЧЕСТВОВАТЬ—тэбрнклэ-у
ЧЕСТНЫЙ—намуслы, гадел, тугры
ЧЕСТЬ—намус
ЧЕТВЕРГ—пэижешэмбе
ЧЕТВЕРКА—дуртле
ЧЕТВЕРТЬ—чирек, дурттэн бер (олеш)
ЧЕТКИ—тэсбих, дисбе
ЧЕТКИЙ—ачык, анык, тегэл
ЧЕТНЫЙ—ж,еп
ЧЕЧЕВИЦА—ясмык
ЧЕШУЯ—балык тецкэсе
ЧИН—дэрэжэ
ЧИНИТЬ—тезэт-у, яма-у
ЧИРЕЙ—чуан, сызлавык
ЧИСЛО—сан
ЧИСТИТЬ—чистарт-у, тазарт-у
ЧИСТО—чиста, чиста итеп
ЧИСТЫЙ—чиста; саф
ЧИТАЛЬНЯ—уку булмэсе
ЧИТАТЕЛЬ—укучы
ЧИТАТЬ—ук(ы)-у
ЧИХАТЬ—течкер-у
ЧЛЕН—эгьза; член
ЧРЕЗВЫЧАЙНЫЙ—гадэттэн (чиктэн) тыш
ЧТЕНИЕ—уку
ЧТИТЬ—хормэтлэ-у, олыла-у, иска ал-у
ЧТО—нэрсэ, ни
ЧТОБЫ—ечен, дип
ЧТО-ЛИБО (что-нибудь)—берэр нэрсэ, нэрсэ дэ
булса
ЧТО-ТО—нэрсэдер
ЧУ—чу
ЧУВСТВОВАТЬ—то(й)-ю, сиз-у, хис ит-у
ЧУВСТВО—хис, тойгы
ЧУГУН—чуен
ЧУЦАК— сэер, экэмэт (кеше)
ЧУДЕСНЫЙ—искиткеч, гажэп
ЧУДО—могжиза; гаж-зп
ЧУДОВИЩЕ—албасты, аждаЬа
ЧУДОМ-могжиза белэн, гажэсп рэвештэ
ЧУЖБИНА—ят (чит) жир
ЧУЖДЫЙ—ят; чит, башка
ЧУЖОЙ—чит, ят
ЧУ ЛАН —чолан
ЧУЛКИ—оек(лар)
ЧУТКИЙ—сизгер, сак, уткен
ЧУТЬ—эз (аз) сына, бераз, чак кына
ЧУТЬЕ—сизу, тою
ЧУЧЕЛО—карачкы
ЧУШЬ—юк-бар, сафсата
III
ШАГ—адым
ШАГНУТЬ (шагать)—атла-у
ШАГОМ—атлап
ШАКАЛ—чул буресе
ШАЛАШ—куыш, шалаш
ШАЛИТЬ—шаяр-у, уйна-у
ШАЛУН—шаян, шук
ШАЛЬ—шэл
ШАПКА—бурек
ШАРИАТ—шэригать
ШАРИТЬ—капша-у, актар-у
ШАТЕР—чатыр
ШАФРАН—за гъфраи
ШАХ—шаИ
ШВЕЯ—тегуче
ШВЫРНУТЬ (швырять)—ыргыт-у, ат-у
ШЕВЕЛИТЬСЯ—кыймылда-у, селкен-у
ШЕВЕЛЬНУТЬ (шевелить)—селкет у, кузгат-у,
кыймылдат-у
ШЕЙХ—шэех
ШЕЛЕСТЕТЬ—шыбырда-у, кыштырда-у
ШЕЛК—ефак
ШЕЛУХА—кабык
ШЕПНУТЬ (шептать)—пышылда-у
ШЕПОТ—пышыл дау
ШЕПТАТЬСЯ—пышылдаш-у
ШЕРБЕТ— ширбэт
ШЕРЕХОВАТЫЙ —кытыршы
ШЕРСТЬ—йон
ШЕРШЕНЬ - -божан
ШЕСТ—колга
ШЕСТЬ—алты
ШЕСТЬДЕСЯТ—алтмыш
ШЕЯ—муен
ШИКАРНО—шэп итеп, фырт
ШИЛО—без
ШИПЕТЬ—ысылдарга
ШИПОВНИК—гол жимеш
ШИРИНА—кицлек
ШИРОКИЙ—кин, зур
ШИТЬ—те(к->г)-у, тектер-у
ШИШКА—куркэ
ШКВАЛ—еермэ, давыл
ШКОЛА—мэктэп
ШКОЛЬНИК -укучы (мэктэп баласы)
ШКУРА—тире
ШЛЕПАТЬ—чабакла-у, чэбэклэ-у, су(к->г)-у
ШЛЯПА—эшлэпэ
ШМЕЛЬ—токлетура
ШНУРОК—бау, шнур
ШОВ—ж,ей
ШОРОХ—кыштырдау
ШРАМ—яра эзе, жой
ШТАНЫ—ыштан, чалбар
ШТОРА—пэрдэ
ШТОРМ—давыл, шторм
ШТУКА—(бер) данэ
ШТУКАТУР—штукатурчы
ШТУКАТУРИТЬ—штукатурла-у, сыла-у
ШУБА—тун
ШУМ (шумиха)—тавыш, шау-шу
ШУМЕТЬ—шаула-у
ШУМНЫЙ—тавышлы, шау-шулы
ШУРИН—каенага; каене
ШУРШАТЬ—кыштырда-у
ШУТИТЬ—шаяр-у
ШУТКА шаяру
ШУТЯ—ж^щел генэ, шаярып кына
ЩАВЕЛЬ—кузгалак
ЩАДИТЬ—кызган-у, ая-у
ЩЕБЕНЬ—вак таш, кирпеч ватыгы
ЩЕГОЛЯТЬ- .супшылан-у, кеязлэн-у
щеДРОъТЬ—ю мартл ы к
ЩЕДРЫЙ—юмарт
ЩЕКА—яцак
ЩЕКОТАТЬ —кытыкла-у
ЩЕЛКАТЬ—бэр-у; ват-у; чирт-у
ЩЕЛЬ—ярык, тишек
ЩЕНОК—кочек
ЩЕПКА—йомычка
ЩЕПОТКА—бер чеметем
ЩЕТИНА—дуцгыз кылы
ЩИ—кэбестэ шулпасы
ЩИПАТЬ—чемет-у
ЩИПЦЫ—кыскыч
ЩИТ—калкан
ЩУКА—чуртан
ЩУРИТЬСЯ—куз кыс-у
э
ЭКЗАМЕН—имтихан, сынау
ЭКЗАМЕНОВАТЬ—имтихан (экзамен) ал-у
ЭКЗЕМА—тимрэу
ЭКЗЕМПЛЯР—даяэ, несхэ
ЭКОНОМИКА—икътисад
ЭКОНОМИТЬ (сэкономить)—сак тот-у, исраф
ИТМЭ-у, ЭКО“ОМИЯЛЭ-У
ЭКОНОМИЯ—саклык, хэстэрлек
ЭКСПЕРИМЕНТ—тэжрибл
ЭКСТРЕННЫЙ—ашыгыч, кичектергесез
ЭЛЕКТРИК—электрчы
ЭЛЕКТРИЧЕСТВО—электр
ЭЛЕКТРОМОТОР—электр моторы
ЭЛЕКТРОННЫЙ—электрон ... -ы, -е
ЭЛЕКТРОПЕЧЬ—электр миче
ЭЛЕКТРОПОЕЗД—электр поезды
ЭЛЕКТРОСЕТЬ—злектр челтэре
ЭМАЛИРОВАННЫЙ—эмальле
ЭМБРИОН—яралгы
ЭМИР—эмир
ЭМОЦИЯ—тойгы, хис. кичереш
ЭНЕРГИЯ—кеч, дэрт, куэт, гайрэт
ЭПИЗОДИЧЕСКИЙ—очраклы, эллэ нидэ бер
ЭПИСТОЛЯРНЫЙ—хатлар ... -ы
ЭПОХА- чор
ЭСТЕТИЧЕСКИЙ—эстетик
ЭСТРАДНЫЙ—эстрада ... -ы
ЭТА—бу
ЭТАЖ- -кат, этаж
ЭТИ—болар
ЭТИЧНЫЙ—эдэпле, эхлаклы
ЭТО—бу, ул
ЭТОТ—бу, шушы
ЭФЕНДИ—эфэнде
ЭФФЕКТИВНЫЙ—нэти жале
ЭХО—кайтаваз
ю
ЮБКА—итак
ЮВЕЛИР—зэрдар, ювелир, зэркян
ЮГ—кеньяк
ЮГО-ВОСТОК—кеньяк-кенчыгыш
ЮГО-ЗАПАД—кеньяк-кенбатыш
ЮЖНЫЙ—кеньяк ... -ы
ЮЛА—бетерчек
ЮНОСТЬ—яшьлек, усмер чак
ЮНОША—яшусмер, яшь егет
ЮНЫЙ—яшь
ЮРИДИЧЕСКИЙ—юридик
ЮРКИЙ—житоз, елгыр, елдам
ЮРОДИВЫЙ—дивана, акылсыз
ЮРТА—киез ей, тирмэ
Я
Я—мин
ЯБЕДА—элэкче, яла ягучы
ЯБЛОКО—алма
ЯБЛОНЯ—алмагач
ЯБЛОЧНЫЙ—алма ...-ы
ЯВИТЬСЯ—кил-у, килеп жит-у
ЯВЛЕНИЕ—куренеш
ЯВНЫЙ—ап-ачык, ачыктан-ачык
ЯГНЕНОК—сарык бэрэне
ЯГОДА—жилэк
ЯД—агу
ЯДОВИТЫЙ—агулы
ЯДРО—теш; узэк; туп
ЯЗВА—ж,эрэхэт; ачы (заЬар) телле
ЯЗЫК I—тел
ЯЗЫК II—тел (аралашу чарасы)
ЯЗЫКОВЕД—телче
ЯЗЫКОЗНАНИЕ—тел белеме (гыйлеме)
ЯЗЫЧОК—кече тел
ЯЗЬ—опты, бэртэс
ЯИЧНИЦА—йомырка табесе, куырган йомыр-
ка
ЯЙЦО—йомырка, кукэй
ЯКОБЫ—имеш, янэсе
ЯЛОВЫЙ -кысыр
ЯМА—чокыр, баз
ЯМОЧКА—чокырчык
ЯНВАРЬ—гыйнвар
ЯНТАРЬ—гэрэбэ
ЯРКИЙ— яп-якты, кечле
ЯРЛЫК—ярлык
ЯРМАРКА —ярминкэ
ЯРОВОЙ—сабан (язгы) ...-ы
ЯРОСТНЫЙ—агулы, ярсулы
ЯРУС—кат, ярус
ЯСЕЛЬНЫЙ—ясле (баласы)
ЯСНО—ачык. ачык итеп
ЯСНЫЙ—аяз, якын; ачык
ЯСТРЕБ—карчыга
ЯХОНТ—якут
ЯЧ МЕНЬ—арпа
ЯЩЕРИЦА—кэлтэ елан
ЯЩИК—эрж.э, тартма
КЫСКАЧА ТАТАРЧА-
РУСЧА ФРАЗЕОЛОГИК
СТЗЛЕКЧЭ
А
АВАЗ БИРТ—подать голос
АВАЗ САЛУ—бросить клич
АВЫЗ АЧМАУ—и рта не раскрывать
АВЫЗ АЧЫП ЙОРУ—ходить, разинув рот
АВЫЗ АЧЫП (КУГЭРЕП) КАЛУ—остаться с
носом
АВЫЗ ИГУ—попробовать на вкус; отведать
АВЫЗ ЙОМУ—прикусить язык
АВЫЗ С У ЫН АГЫЗУ —слюики текут
АВЫЗ ТУРСАЙТУ—надуть губы
АВЫЗ ТУТЫРЫП СОЙЛЭУ—говорить в пол-
ный голос
АВЫЗ ЧАЙКАУ—разводить сплетни
АВЫЗ ЭЧЕНДЭ БОТКА ПЕШЕРУ—варить во
рту кашу
АВЫЗГА АЛМАСЛЫК—и в рот не возьмешь
АВЫЗГА КАРАТУ—овладеть вниманием
АВЫЗГА СУ КАБУ—набрать в рот воды
АВЫЗГА ТЕЛ СЫЙМАУ—не уметь язык дер-
жать за зубами; язык как помело
АВЫЗЫ КОЛАККА ЖИТУ—рот до ушей
АВЫЗЫН АЧСА, УПКЭСЕ КУРЕНЭ-в чем
только душа держится; кожа да кости
АВЫЗЫН КАПЛАУ—заткнуть рот
АВЫЗЫННАН ТАРТЫП АЛУ-вырвать
АВЫЗЫННАН ОЗУ—делиться последним
АВЫЗЫЦНАН ЖИЛ АЛСЫН—типун тебе на
язык
АВЫР СУЗ—тяжелое слово
АВЫР СУЛАУ—тяжело вздохнуть
АВЫР ТУ ФР АТЫ ЖИЦЕЛ БУЛ СЫН-пусть
земля будет пухом
АВЫРГА АЛУ—воспринимать тяжело
АВЫРТКАН ЖИРГЭ КАГЫЛУ—задеть за жи-
вое
АГАЧ АВЫЗ—и двух слов связать не может
АГАЧ АТКА АТЛАН ДЫРУ —посадить в кало-
шу
АЙ КУРДЕ, КОЯШ АЛДЫ -как ветром сдуло;
только его и видели
АККА КАРА БЕЛЭН ЯЗЫЛГАН—написано
черным по белому
АКНЫ КАР АДАН АЕРУ—отличить белое от
черного
АКЫЛ БИРУ—учить уму-разуму
АКЫЛ ЖУК)—1) ум за разум зашел; 2) поте-
рять сознание
АКЫЛ САТУ—читать мораль
АКЫЛГА КИЛУ—взяться за ум
АКЫЛГА САЙ—слаб умом
АКЫЛГА УТЫРУ—браться за ум
АКЫЛДАН ШАШУ—сойти с ума
АКЫЛЫ КЫСКА—ум короток
АЛ Г А СОРУ—продвигать вперед
АЛДЫННАН АРТЫ ЯХШЫ—скатертью дорога
АЛЛАНЫЦ КАШКА ТЭКЭСЕ—божий избран
ник
АЛТЫН КУЛЛЫ—золотые руки; мастер на все
руки
АНТ ЭНУ—дать клятву
АРАГА ШАЙТАН КЕРТ—кошка пробежала
АРАЛАРЫНА КЫЛ ДА СЫЙМЫЙ -и водой
не разольешь
АРКАГА ХЭНЗЦЭР КАДАУ—ударить ножом в
спину
АРКАГА ЫШЫКЛАНУ — спрятаться за чужую
спину
АРКЫЛЫ ТвШТ-переступить дорогу
АРКЫЛЫНЫ БУЙГА САЛМАУ—палец о па-
лец не ударить
АРТ АЯКТА ТОРУ—стоять на задних лапках
АРЫШ БОЛАМЫГЫ—каша-малаша
АТА-БАБАДАН КИЛГЭН идущий
(унаследованный) от предков
АТЫ-ЧАБЫ ЧЫГУ -приобрести дурную славу
АЧ КУЗ—алчный; жадина
АЧУ БАСЫЛУ—унять гнев
АЧУ КАЙНАУ—кипит злость
АЧУ ТОТУ—иметь зуб
АЧЫ ТЭЖРИБЭ—горький опыт
АЧЫ ТЕЛ—злой язык
АЧЫ ТИР—соленый пот
АЧЫК АВЫЗ—раззява
АЧЫК ЙОЗЛЕ—приветливый
АЯЗ КОННЕ ЯШЕН СУГУ—как гром в ясную
погоду
АЯК БАСМАГАН—нога не ступала
АЯК ОСТЕНДЭ—на ногах
АЯК СУЗУ—протянуть ноги
АЯК ТАРТМАУ—ноги не идут
АЯК ТЕР ЭП—упираясь ногами и руками; уп-
рямо
АЯК ЧАЛУ—подставлять ножку
АЯК ЯЛЫ мзда
АЯГЫ(М) Ж.ИЦЕЛ—легкая нога (у меня, у не-
го, у нее)
АЯТЫ(М) ЭЦИЦЕЛ БУЛСЫН—с легкой ноги
АЯККА БАСУ—встать на ноги
АЯККА ЕГЫЛУ—кланяться в ноги
АЯКТАН ЕГУ—свалить с ног
АЬ ОРУ—ахн и охи
э
ЭЛЕ АЛАЙ, ЭЛЕ БОЛАЙ—то да се
ЭЛИФНЕ ТАЯК ДИП ТЭ БЕЛМЭУ—нн бельме-
са не знает
ЭЧЕСЕН-Т6ЧЕСЕН ТАТУ—хлебнуть лиха
Б
БАЗАРЫ ТОШУ—падение акций
БАКЧАГА ТАШ АТУ—бросить камень в чей-то
огород
БАЛТА АСАРЛЫК—хоть топор вешай
БАЛ-МАЙ ЭЧЕНДЭ Й03У—кататься как сыр в
масле
БАРМАК АША КАРАУ—смотреть сквозь
пальцы
БАРМАК БЕЛЭН ТЭРТУ—тыкать пальцем
БАРМАК ЯНАУ—грозить пальцем
БАРМАКТАН КЫСЫП ЧЫГАРУ—высосать из
пальца
БАРМАГЫ УЗ ЯТЫНА КЭКРЕ—загребать под
себя
БАСЫМ ЯСАУ—делать ударение
БАСЫП АЛУ—завладеть
БАШ АЛЫП КАЧУ—унести голову
БАШ ЭЙЛЭНУ—голова кружится
БАШ БЕЛЭН ЖДВАП БИРУ—отвечать головой
БАШ БЕЛЭН УЙЛАУ—думать головой
БАШ БИРМЭУ—не давать себя в обиду
БАШ БУЛУ—верховодить; быть главным
(вожаком)
БАШ ЩИТМЭУ—(моей, его) головы не хватит
БАШ ЖИТУ—дойти умом
БАШ ИСЭН БУЛСА—пока голова на плечах
БАШ ИЮ—1) подчиняться; 2) склонить голову
БАШ КАТЫРУ—морочить голову
БАШ КУЮ—сложить голову
БАШ КУТЭРМИ ЭШЛЭУ—не разгибая спины;
работать не покладая рук
БАШ КУТЭРУ—поднять восстание
БАШ ЭСТЕ—к вашим услугам
БАШ САЛЫНДЫРУ—(сидеть) с поникшей го
ловон
БАШ ТАРТУ—дать отказ
БАШ ЧАЙКАУ—кивать головой
БАШ ЧАТНАУ—ломит голову
БАШКА КИТЕРЕП СУККАНДАЙ-(как) обу-
хом по голове
БАШКА КИТУ—ударить в голову
БАШКА СЫЙДЫРА АЛМАУ—не укладывать-
ся в голове
БАШ ЛЫ-КУЗ ЛЕ БУЛУ—жениться
БАШНЫ КАЯ КУЯРГА БЕЛМЭУ—не знать
куда себя девать
БАШНЫ ТАШКА ОРУ—хоть головой об стен-
ку; хвататься за голову
БАШНЫ ЮЛЭРГЭ САЛУ—прикидываться ду-
рачком
БАШТ АНАЯК (ЧЫ ЛАНГ АН)-(мокрый) с го-
ловы до ног
БАШЫ-АЯГЫ БЕЛЭН—с руками, с ногами
БАШ-КУЗ АЛУ—прийти в себя
БАШЫ ЙОМРЫ—голова варит
БАШЫ КУККЭ КУТЭРЕЛУ—нос кверху
БАШЫ ТУБАЛ БУЛУ—голова кругом идет
БАШЫ ТУШЭМГЭ ТИЮ—рот до ушей
БЕР АЛДЫНА, БЕР АРТЫНА ТОШУ—
лебезить
БЕР АЯГЫ ЖИРДЭ, БЕР АЯГЫ ГУРДЭ-
стоять одной ногой в могнле; глядеть в могилу
БЕР БАЛЫК БАШЫН ЧЭЙНЭУ—сказка про
белого бычка
БЕР ДИГЭН—отличный
БЕР КАНАТ СЫНУ—подрубить крылья
БЕР КАШЫК СУ БЕЛЭН ЙОТАРЛЫК-краса
ненаглядная
БЕР СУЗГЭ КИЛУ—найти общий язык
БЕР ТАБАКТАН АШАУ—есть из одной тарел-
ки
БЕР ТЭРТЭГЭ ЖДГЕЛУ—быть в одной упряж-
ке
БЕР ТУБЭ АСТЫНДА ЯШЭТ—жить под одной
крышей
БЕР УРЫНДА ТА ПТ АНУ—топтаться на одном
месте
БЕРЬЮЛЫ ИКЕ КУ ЯННЫ ТОТУ—убить за
раз двух зайцев
БЕТКЭН БАШ—пропащая голова
БЕТКЭН БАШ БЕТКЭН—двум смертям не бы-
вать
БИЛ БОГУ—гнуть спину
БИТКЭ КЫЗЫЛЛЫК КИТЕРУ—заставить по-
краснеть
БИШ БАРМАК КЕБЕК БЕЛУ—знать как свои
пять пальцев
БИШ КУЛЛАП—обеими руками
БИШЕНЧЕ КОПЧЭК—пятое колесо в телеге
БИШ ТИЕНЛЕК КУЯН, УН ТИЕНЛЕК
ЗЫЯН—игра не стоит свеч; овчинка выделки
не стоит
БОРЧАК ПЕШМИ—каши ие сваришь, не в ла-
дах
БОРЫН АША СОЙЛЭУ—бубнить под нос
БОРЫН БАШЫНА—на каждого
БОРЫН КУТЭРУ—задрать нос кверху
БОРЫН Т0БЕНДЭ—под носом
БОРЫН ТЫГУ—совать нос
БОРЫНГА ЧИРТУ—обставить кого-то; утереть
нос
БОТ КУТЭРЕП ЯТУ—считать мух
БУА БУ АР ЛЫК—хоть пруд пруди
БУГАЗГА БУТАЗ КИЛУ—хвататься за горло
БУГАЗГА ЯБЫШУ—взять за глотку
БУЛДЫ НИ, БУЛМАДЫ НИ—все едино
БУРАН ТУЗДЫРУ—метать громы и молнии
БУРЫЧКА БАТУ—влезать в долги
БУСАГАГА АЯК БАСМАС1-А не переступать
порога
БЭЙДЭН ЫЧКЫНУ—сорваться с цепи
БЭЛАДЭН БАШ-АЯК _от греха подальше
БЭХЕТКЭ КАРШЫ -ц'счасть^с
БУРЭНЭ АРКЫЛЫ БУРЕ КУРУ у страха гла-
за велики
БУРЕСЕ УЛАУ—подфартить
В
ВАЗ КИЧУ—дать отказ; отречься, отказаться
ВАК ЖАНЛЫ -мелкая душонка
ВАКЫТНЫ ЫЧКЫНДЫРМАУ—не упускать
момента
ВЭГАЗЬ С0ЙЛЭУ—читать нотацию
Г
ГАЗАП ЧИГУ—терпеть муки
ГАЙРЭТЕН ЧИГЕРУ—отбить охоту
ГЭП САТУ—разглагольствовать
Г0НАН ШОМЛЫГЫ—что за напасть такая!
ГЫЙБРЭТ АЛУ—извлечь урок
д
ДАН КАЗАНУ—снискать славу
ДАН САТУ—позорить перед миром; ославить
ДАН ТОТУ—сыть знаменитым
ДЭРТ ПОЧМАКЛАНУ—быть довольным
ДЭРТЕН СУН ДЕРТ—отбить охоту
ДИЛБЕГЭ БУЕ (суз)—говорить пространно
(длинно)
ДИЛБЕГЭНЕ БУШАТУ—распускать вожжи
ДИЛБЕГЭНЕ ТЗ КУЛЫНА АЛУ—прибрать
вожжи к рукам
ДИЦГЕЗ ТУБЫКТАН -море по колено
ДОНЬЯ БЭЯСЕ—нет цены
ДОНЬЯ БЬГЕРЕП (ЭЗЛЭТ)—искать по всему
свету
ДОНЬЯ КУПТАРУ—поднять переполох
ДОНЬЯ КУЮ—покинуть этот мир
ДОНЬЯГА КИЛТ—появиться на свет
ДОНЬЯДАН КИТТ—переселиться в мир иной
ДОНЬЯНЫ ДЕР СЕЛКЕТЕП ТОРУ—сотрясать
мнр
ДОНЬЯНЫЦ АЧЫСЫН-ТОЧЕСЕН ТАТУ—
повидать многое
ДУТА БЕЛЭН ПЕЧЭН ЧАБУ- -говорить чушь;
попасть пальцем в небо
ДУРТ АЯКЛАП—иа четвереньках
ДУРТ КУЛЛАП—руками-ногачи, обеими ру
камг
ДТРТ КТЗ БЕЛЭН (КОТТ)—высмотреть все
глаза
ДУРТ ЯГЬЩ КЫЙБЛА—катись на все четыре
стороны; скатертью дорожка
Е
ЕГЫЛЫП КОЛУ—смеяться до упаду
ЕГЫП САЛУ—одержать верх
ЕЛАН М0ГЕЗЕ ГЕНЭ ЮК—чего только нет
ЕРАК КИТУ—далеко пойти
ЭК
ЖАН АТУ—жаждать
ЖАН АЧУЫ БЕЛЭН—яростно
ЖАН ДУСТЫ—закадычный друг
ЖАН КИСЭГЕМ -душенька
ЖАН К0ЕГЕ—обуза, бремя
ЖАН ОРТ—вдохнуть
ЖАН САТУ—кривить душой
ЖАН ТИРЛЭРЕ ЧЫГУ—проливать пот
ЖАН ТЫНУ -душа успокаивается
ЖАН ЧЫГУ—1) устать; 2) умереть
ЖАНГА ТИЮ—надоедать
ЖАННЫ АШАУ—терзать
ЖАНЫ ТЕЛЭГЭН ЕЛАН ИТЕ АШАГАН—
охота пуще неволи
ЖАНЫ УЧ Т0БЕНДЭ ГЕНЭ—еле-еле душа в
теле
ЖАНЬЩ НИ ТЕЛИ—что душа пожелает
ЖЭНЭННЭМ АРТЫНА -к черту на рога
ЖЭЬЭННЭМГЭ ЖИБЭРУ—отправить на тот
свет
ЖЭЬЭННЭМГЭ ОЧУ—провалиться в тартарары
507
ЖЕН АЧУЫ ЧЫГУ—приходить в ярость
ЖЕНЕ С0ЙМЭУ—душа не лежит
ЖЕНЕН ЧЫГАРУ—разозлить
ЖЕП ОЧЫН ЯЩЕРУ—концы в воду
ЖИЛ АЛГАНДАЙ—как ветром сдуло
ЖИЛ искан ЯККА АВУ—держать нос по
ветру
ЖИЛ КУУ—шляться без дела
ЖИЛГЭ ОЧУ—1) вылететь в трубу; 2) идти
прахом
ЖИЛЛЭР искан—и след простыл
ЖИЛЛЭР УЙНЫЙ—совершенно пустой
ЖИЛКЭСЕН КИМЕРУ—сидеть на горбу (кого-то)
ЖИЛКЭСЕНДЭ ТАТУ—испытать на своем горбу
ЖИЦ СЫЗГАНЫП—засучив рукава
ЖИЦЕЛ АКЫЛЛЫ—легкомысленный
ЖИЦЕЛ АЯГЫЦ БЕЛЭН—с легкой ноги
ЖИЦЕЛ КУЛДАН—с легкой руки
ЖИЦЕЛ С0ЯКЛЕ—легкий на подъем
ЖИЦЕЛ ХОЛЫКЛЫ—ветренный
ЖИР БЕЛЭН КУК АЕРМАСЫ—как небо от
земли
ЖИР БЕЛЭН ТИГЕЗЛЭУ—сравнять с землей
ЖИР ЖИМЕРТЕП Й0РУ—быть в расцвете сил,
здоровым
ЖИР ЙОТКАН КЕБЕК -как сквозь землю про-
валился
ЖИР Й03Е—белый свет
ЖИР Й03ЕННЭН СЕБЕРЕП ТУТУ -стереть с
лица земли
ЖИР КУЕНЫНА КЕРУ—сойти в могилу
5КИР ТИШЕГЕНЭ КЕРЕРДЭЙ БУЛДЫМ—
готов был провалиться
ЖИР ТИШЕГЕНДЭ у черта на куличках
ЖУЛЭР САТУ—валять дурака
ЖЫЛЫ УРЫН—тепленькое местечко
ЖЫРЫ ЖЫР Л АНГАН—его песенка спета
3
ЗАР ЕЛАУ—горько плакать
ЗИЬЕНЕ ТАР АЛУ—стать рассеянным
ЗУРГА КИТУ—принять серьезный оборот
ЗУРДАН КУБУ—хватить через край
И
ИБЛИС ТОКЫМЫ—чертово отродье
ИКЕ АРАДА ВЕТЕРУ -остаться между нами
ИКЕ АТЛАП, БЕР СИКЕРУ—одна нога здесь,
другая — там
ИКЕ АЯГЫН БЕР КУНЫЧКА ТЫГУ—согнуть
в бараний рог
ИКЕ АЯКНЬЩ ВЕРСЕН ДЭ АТЛАМАУ-ноги
(моей) не будет
ИКЕ БОЗАУГА КИБЭК АЕРА БЕЛМЭУ-глуп
как пробка
ИКЕ КУЛЛАП—обеими руками
ИКЕ КУЛСЫЗ ИТУ—оставить (как) без рук
ИКЕ КУЗЕ ДУРТ БУЛА—глаза на лоб полезли
ИКЕ С0ЙЛЭШМЭУ—сказано-сделано
ИКЕ СУЗ БЕЛЭН—в двух словах
ИКЕ СУЗНЕЦ БЕРЕНДЭ—то и дело
ИКЕ УТ АРАСЫНДА—меж двух огней
ИКЕ ЯККА ДА ЮК—ни туда, ни сюда
ИКЕ ЯТЫП БЕР Т0ШКЭ КЕРМИ—не горит да
не болит
ИЛЭК БЕЛЭН СУ ТАШУ—носить воду реше-
том
ИЛЭК БИТ—круглое лицо
ИЛЭК СОРАГАНГА ЧИЛЭК БИРТ—дурака
пошли за ложкой, а он тащит кошку
ИНЭ БЕЛЭН КОЕ КАЗУ—каторжная работа
ИНЭ КТЗЕННЭН УТКЭРТ провести через
игольное ушко; разбирать по косточкам; трой-
ная проверка
ИНЭ ОЧЫ КАДЭР ДЭ—ни на волос
ИНЭ ОСТЕНДЭ УТЫРУ—(сидеть) как на игол-
ках
ИНЭ ТТГЕЛ—не иголка
ИНЭДЭН ЖЕПКЭ КИЕНДЕРТ—одеть с иго-
лочки
ИНЭДЭН ЧЫККАН ГЫНА—с иголочки
ИНЭСЕННЭН Я^ЕБЕНЭ КАДЭР -до мельчай-
ших подробностей
ИПИ ПГУРЛЕГЕНЭ МЕНЕП ТОШУ заехать по
морде
ИРЕН ТУРСАЙТУ—надуть губы
ИС КИТУ—удивляться
ИСЭБЕ ДЭ, ХИСАБЫ ДА ЮК видимо-
невидимо
ИСЕ ДЭ КИТМИ (ИСЕНДЭ ЮК)—и в ус не дует
ИСКЕ АВЫЗДАН ЯЦА СУЗ—вот тебе и на!
ИТ ЮГЫНДА УПКЭ ДЭ ТАНСЫК—на безры-
бье и рак рыба
ИТЭК АСТЫННАН—из-под полы
ИТЭК ЖЫЮ—быть осторожным
итак КИСЕП, ЖИН ЯМАУ—Тришкин кафтан
ИШТЕЦ ИШЭК ЧУМАРЫН—ну и наделал делов
й
ЙОДРЫК АШАУ—отведать тумаков
ЙОДРЫККА ИРЕК БИРТ—дать волю кулакам
ЙОЛДЫЗЛАРЫ ТУРЫ КИЛТ—сойтись харак-
терами
ЙОМГАКНЫ ЧУАЛТУ—запутать дело
ЙОМГАКНЫЦ ОЧЫН ЮГ АЛТУ—прятать
концы в воду
ЙОМРЫ БАШ—голова круглая
ЙОМШАК ЖЭЕП, КАТЫГА УТЫРТУ-мягко
стелет — жестко спать
ЙОН УЦАЕНА СЫЙПАУ—гладить по шерсти
Й03 СИКСЭН ГРАДУСКА БОРЫЛУ-
повернутьсл на сто восемьдесят градусов
ЙОЗГЭ БЭРЕП ЭЙТУ—говорить в лицо
ЙОЗГЭ БЕРЭУ ТУЛМАГАН -не хватает вин-
тиков
Й03Е БЕЛЭН—сторицей
Й03ЕН КЫЗАРТУ—вогнать в краску
Й0РЭГЕНЭ КЕРУ—влезать в душу
ЙОРЭК АЛЫНУ—душа ушла в пятки
ЙОРЭК ЖИТМЭУ—духу ие хватает
ЙОРЭК ИТЕН АШАУ—вымотать всю душу
ЙОРЭК КЫЛЫНА ЧИРТУ—задеть сердечные
струны
ЙОРЭКТЭ ЭЗ КАЛДЫРУ—оставить след в
сердце
к
КАБАК (КИБЭК) БАШ—медный лоб; мякин-
ная голова
КАБЫРГАСЫ БЕЛЭН КУЮ—поставить ребром
КАБЫРГАСЫН САНАУ—пересчитать ребра
КАДАЛЫП КИТКЕРЕ—пропади ты пропадом
КАЛЭМ ТИБРЭТУ—пробовать перо
КАЛЫ И КЕСЭЛЕ—толстосум
КАНАТ АСТЫНА АЛУ—взять под свое кры-
лышко
КАНАТ КАЕРУ—обломать (подрезать) крылья
КАНГА СЕДУ—быть в кровн
КАНГА ТОЗ САЛУ—травить душу
КАРА КОЕЛУ—почернеть лицом
КАРА МЭЧЕ УТУ—черная кошка пробежала
КАР АР КУЗГЭ—на вид
КАРМАК САЛУ—делать попытку
КЭЕФ БОЗЫЛУ—испортить настроение
КЕРФЕК ТЭ КАКМАУ—глаз не сомкнуть
КЕСЭГЭ СУГУ—бить по карману
КЕШЕ АЛДЫНДА—на людях
КЕШЕ ЭЦИЛКЭСЕНДЭ ЯШЭУ—жить за чужой
счет
КЕШЕ ИТУ—сделать человеком
КИЛЭП САРЫП ЙОРУ—гонять лодыря
КИЦ КУЦЕЛЛЕ—любвеобильный
КИРЭКНЕ БИРТ—воздать по заслугам
КИРЕ ЯК БЕЛЭН ТОРУ—встать с левой ноги
КИРТЭГЭ КЕРТУ—привести в норму
КИРТЭДЭН ЧЫГУ—выходить из рамок
КОЕП КУЙГАН—то, что надо; точь-в-точь
КОЙРЫК БОЛГАУ—вилять хвостом
КОЙРЫКТА С0ЙРЭЛУ—плестись в хвосте
КОЛАК ИТЕН АШАУ (КИМЕРУ)-плешь про-
есть; прожжужать все уши
КОЛАК КАРУ—лишиться
КОЛАККА ДА ЭЛМЭУ—и ухом не вести
КОЛАКЛАР УРЭ ТОРУ—навострить уши
КОРЫ КАЛУ—остаться с носом
КОРЫ КУЛ БЕЛЭН—с пустыми руками
КОРЫ ТОТУ—не медлить
КОТ ЧЫКТЫ, КОТ АЛЫНДЫ-обуял страх
КОН КАДАГЫНА (СУГУ)-на злобу дня
КОН КЕБЕК АЧЫК—ясно как день
КОННЕ Т0НГЭ ЯЛ ГАТТ—от зари до зари
К0ТЭ-К0ТЭ КОТЕК БУЛУ—высмотреть все
глаза
КУЛ БАРМЫЙ—душа не лежит
КУЛГА КУЛ ТОТЫНЫП-рука об руку
КУЛЫ КЫСКА—руки коротки
КУЛЫ ОЗЫН—1) нечист на руку; 2) распуска-
ет руки
КУЛЫ УЙНАУ—1) иметь отношение; 2) споро
работать
КУЛЫН СОРАУ—просить руки
КУЯН (ТАВЫК) ЙОРЭК—заячья душа
КУЗ АЛДЫНДА ТОТУ—иметь в виду
КУЗ АЛМАУ—не сводить глаз
КУЗ АЧЫП ЙОМГАНЧЫ—в мгновение ока
КУЗ БУЯУ—втирать очкн
КУЗ ДЭ ЙОММЫЙЧА—не моргнув глазом
КУЗ КАРАСЫ КЕБЕК САКЛАУ-беречь как
зеннцу ока
КУЗ ТЛЮ—сглазить
КУЗ ТОТУ (ТОШУ)—положить глаз
КУЗГЭ БЭРЕЛУ—бросаться в глаза
КУЗЕН КАН БА СКАН—глаза кровью налились
КУЗЛЭРЕН ТОЗЛАНДЫРЫП—с вожделением
КУЗНЕ ТЕКЭУ—впереться взглядом
КУЗЕ ГЕНЭ УТЫРЫП КАЛГАН—одни глаза
остались
КУЗЕ ШАР БУЛУ—глаза стали круглые
КУЗГЭ ТАШЛАНУ—броситься в глаза
КУЗГЭ ТОТЕН ЖИБЭРУ—пускать пыль в глаза
КУЗДЭН УТ КУРЕНДЕ—искры посыпались из
глаз
КУЗ-КОЛАК БУЛУ—держать под наблюдением
КУК БЕЛЭН жир АРАСЫНДА—между небом
н землей
КУК ТЕРЭБЕ—верста коломенская
КУККЭ ОЧЫРУ—взлететь в воздух
КУКЛЭРГЭ (КУТЭРУ) ЧОЮ —возвести до небес
КУКРЭК СУГУ—бить себя в грудь
КУКТЭН ТОШУ—свалиться с неба
КУЛЭГЭДЭ КАЛУ—остаться в тени
КУЦЕЛ ЙОМШАРУ —расчувствоваться
КУЦЕЛ КАЛУ—таить обиду
КУНЕЛ КЫРЫЛУ -испортить настроение
КУЦЕЛ ТОШУ—положить глаз
КУЦЕЛ ТУРЕННЭН—нз глубины души
КУЦЕЛДЭ КЕР САКЛАУ—держать камень за
пазухой
КУЦЕЛДЭ Т0ЕН КАЛДЫ—остался осадок в
душе
КУЦЕЛЕН КУРУ—угодить
КУЦЕЛНЕ ТЫРНЫЙ—скребет на душе
КУСЭК КУТЭРУ—размахивать дубиной
КЫЗЫЛ ЭТЭЧ ЯСИ БЭРУ—пустить красного
петуха
КЫЗЫЛ ЯСЕП БУЛЫП СУЗЫЛУ-проходить
красной нитью
КЫЗЫЛ КАР ЯУГАЧ—когда на горе рак сви-
стнет; после дождичка в четверг
КЫЛ 0СТЕНДЭ ТОРУ—на краю пропасти; на
острии ножа
КЫРЫК КАТ—сто раз
КЫРЫККА ЯРЫ ЛУ—разрываться на части
Л
ЛАЕШ ШУЛПАСЫ ЭЧУ—хлебнуть лиха
ЛАФ ОРУ—говорить попусту
ЛЭМ-МИМ АВЫЗ АЧМАУ—нем как рыба
ЛЭХ БУЛЫРГА—быть пьяным вдрызг
м
МАЙ КАП!—ни гугу!
МАЙЛАГАНДАЙ БУЛУ—стать шелковым
МАЙЛАНГАН КЕБЕК—как по маслу
МАЛАЙ АКТЫГЫ—мальчишка, сопляк
МАЦГАЕНА ТАЙ ТИПМЭГЭН -в своем уме
МАЦГАЙ БЕЛЭН ТАШ ТИШУ—расшибиться в
лепешку
МАЦГАЙ ОРУ—бить челом
МАЦГАЙ ТИРЕ БЕЛЭН—в поте лица
МАХЫ БИРМЭТ- не дать маху
МАЧ КИЛУ—подмастить
МЭСЬЭЛЭНЕ КАБЫРГАСЫ БЕЛЭН КУЮ-
поставить вопрос ребром
МЕНЭ ДИГЭН—отличный
МЕНЭ СИЦА КИРЭК БУЛСА—вот тебе на
МЕЦ ТОРЛЕ (уй, сорау)—самые разные
МИ КАТУ—мозги набекрень
МИГЭ СЕЦЕП КАЛУ—врезаться в память
МИЕНЭ ЯРЫП САЛСАЦ ДА—хоть кол на го-
лове теши
МОР5ЦАДАН ОЧУ—обанкротиться, вылететь в
трубу
М0ГЕЗ ЧЫГ АРУ—выдумывать небылицы
М0ГЕЗСЕЗ СЫЕР КЕБЕК—как безрогая корова
МУЕНГА КАМЫТ КИЮ—хомут на шею
МУЕНГА АСЫЛЫНУ—вешаться на шею
МУЕННАН ЧУМУ (бурычка)—быть по шею в
долгах
МУЕНЫ АСТЫНА КИЛГЕРЕ -пропади он
пропадом
МУЕНЫН БОРУ—свернуть шею
МЫЕК АСТЫННАН КОЛТ—усмехнуться
МЫЕККА ЧОРНАУ—намотать на ус
МЫЖ КИЛУ—кишмя кишит
н
НЭЛЭТ Т0ШСЕН—будь проклят
НЭФРЭТ УТЫ БЕЛЭН ЯНАУ—гореть ненави-
стью
НИ АЛЛАГА, НИ МУЛЛАГА-ни уму ни
сердцу; толку как от козла молока
НИНДИ КОРТ ЧАККАН—какая муха укусила
НИЧЕК ИТТЕ АЛАЙ—с грехом попалам
НИЧЕК КЕНЭ ЭЛЕ—да еще как
НИЧЕК КЕНЭ БУЛСА ДА—как угодно, как бы
то ни было
НУЖА ПЕЧЭН АШАТА—голод не тетка
О
ОЕТКЫ САЛУ—подстрекать
ОЗЫН КОЛАКТАН—по беспроволочному теле-
фону
ОЗЫН КУЛЛЫ—нечист на руку
ОЗЫН СУЗНЕЦ КЫСКАСЫ-короче говоря
ОЗЫН ТЕЛЛЭР—злые языки
ОЗЫН ТЕЛЛЕ -острый на язык
ОЧЛАП ВЕТЕРУ—заканчивать
ОЧЛАП ЧЫГУ—закруглять
ОЧЛЫ БОРЫН -чувствительный к запаху
ОЧЛЫ КУЗ—остроглазый
ОЧЫНА ЧЫГУ—дойти до сути
ОЯ КОРУ—обзавестись семьей
ОЯСЫН КУЛ ИТУ—разрушить до основания
ОЯТКА КАЛУ—опозориться
о
03ЕЛГЭН ДЭ Т0ШКЭН -точь-в-точь, как две
капли воды
ОМЕТ БАГ ЛАУ—питать надежду
ОМЕТ 03ЕЛТ -крушение надежд
ОРСЭН ОЧЫП КИТЭРЛЕК—как пушинка
ОСТЕНЭ БАСУ—не в бровь, а в глаз
ОФ ИТЕП ТОРУ—нежить
п
ПАР КУГЭРЧЕННЭР КЕБЕК—как голубки
ПЭРИ АЛЫШТЫРГАН—чудище
ПЭРИ ТУЕ—метель; сборище ведьм
ПОТЫ БЕЛЭН—хоть пруд пруди
ПОТЫ БЕР ТИЕП—грош цена
ПОШАМАНГА ТОШУ забеспокоиться
ПЫЧАК КЕРГЕРЕ—бес в ребро
ПЫЧАККА ПЫЧАК КИЛУ—быть на ножах
ПЫЧАКСЫЗ СУЮ—без ножа резать
ПЫЧРАК АТУ—облить грязью
ПЫЧРАККА САЛЫП ТАПТАУ—втоптать в
грязь
р
РЭТЕН ТАБУ—утрясти
РЭТЕ-ЧИРАТЫ ЮК—толку нет
РЭХМЭТ Т0ШКЕРЕ (ЯУГЫРЫ)—да будет бла-
гословен!
С
САБЫН КУБЕГЕ ОЧ ЫРУ—пускать пыль в
глаза
САБЫН СУЫНА УТЫРТУ—обвести вокруг
пальца
САГЫЗ ЧЭЙНЭУ—говорить одно и то же
САЙ(ДАН) Й ОЗУ—мелко плавать
САК ЙОКЛАУ—спать вполглаза (чутко спать)
САК ТОРУ—быть начеку
САЛАМ С ЫЙ РАК—тонконогий, слабак
САЛКЫН КАН БЕЛЭН—хладнокровно
САЛПЫ ЯККА САЛАМ КЫСТЫРУ-играть на
слабой струнке
САНАП БЕТЕРГЕСЕЗ—и не счесть
САФСАТА САТУ—плести вздор; пороть чушь
СЕР БИРМЭУ—не подавать вида
СЕР ИТЕП ТОТУ—держать в секрете
СЕР СЫЯ ТОРГАН—нем как рыба
СЕРКЭСЕ СУ КУТЭРМИ -обидчивый
СЕРЛЭРЕ КИЛЕШЭ—закадычные друзья
СИН ДИГЭНДЭ — АЯК ИДЭНДЭ—для милого
дружка и сережку из ушка
СИН КУР ДЭ МИН КУР—тут как тут, в мгно-
вение ока
СИР АТ КУПЕРЕН КИЧУ—перейти Рубикон
СОЙКЕМЛЕ С0ЯК—симпатия, любимец
СОЛЕК КЕБЕК—стройный
С0МСЕРЕ КОЕЛУ—расстроиться
СОРЭН САЛУ—1) вызывать на состязание;
2) кричать истошным голосом
СОТ ТЭ ЮК, ЙОН ДА ЮК —ни молока, ни
шерсти
СОЯГЕН ЮУ—перемывать косточки
СОЯЛГЭ БАСУ—наступать на мозоль
СТЕНА БУЛЫП ТОРУ—стоять стеной
СТЕНАГА БОРЧАК СИПКЭНДЭЙ-как об
стенку горох
СТЕНАГА ТЕРЭУ—припереть к стенке
СУ КУШУ—заливать
СУ БОЛГАТУ—мутить воду
СУ КЕБЕК ЭЧУ—знать назубок
СУ СИБЕП УСТЕРГЭНДЭЙ—как грибы после
дождя
СУ УРЫНЫНА ЭЧУ—знать назубок
СУГА САЛУ—пускать на ветер
СУГА (БОЗГА) СЭНЭК БЕЛЭН ЯЗГАН—на во-
де вилами написано
СУГА ТОШЕП ЮГ АЛ ГАН КЕБЕК—как в воду
канул
СУГА ТОШКЭН ТАВЫК КЕБЕК —как мокрая
курица
СУДАГЫ БАЛЫК КЕБЕК—как рыба в воде
СУДАН КОРЫ ЧЫГУ—выйти сухим из воды
СУГАН САТУ—молоть чепуху
СУГАН СУЫ СУЫРУ—класть зубы на полку;
жить впроголодь
СУГЫШ Т0ТЕНЕН ИСНЭУ-понюхать пороху
СУКМАК СУЫНЫП ТОРМАУ—не зарастет
тропа
СУКЫР БЭХЕТ—слепой случай
СУКЫР БЕР ТИЕН ДЭ КАЛМАУ—нет ни гроша
СУКЫР БЕР ТИЕНГЭ КУЙМЫЙ—ни в грош
не ставит
СУКЫР ЫШАНУ—слепая вера
СУЛ ЯГЫ БЕЛЭН ТОРГАН—встал с левой ноги
СУЗ БЕЛЭН СЫЙЛАУ- кормить обещаниями
СУЗ БЕР—твердое слово; уговор дороже денег
СУЗ БОТКАСЫ—набор слов, болтовня
СУЗ ИЯРЭ СУЗ—слово за слово
СУЗ Й0РТУ—сплетничать
СУЗ КЭРЭШТЕРУ—спорить
СУЗ САЛУ—замолвить словечко
СУЗДЭН КАЛУ—потерять дар речи
СУЗЕ УТЭ—к его словам прислушиваются
СУЗЕН БИРМЭУ—настоять на своем
СУЗЕН СУЗГЭ—слово в слово
СУЗЕНДЭ ТОРУ—сдержать слово
СУЗНЕ 5КИЛГЭ ТАШЛАМАУ -не бросать сло-
ва на ветер
СЫНЫККА СЫЛТАУ—предлог
СЫРТЫ СЫНСА ДА СЫНАТМАУ—не пода-
вать вида
т
ТАБАН ЯЛАУ—лизать пятки
ТАБАН ЯЛТЫРАТУ -засаеркать пятками
ТАБЫННЫЦ ЯМЕН ЖЦБЭРУ -испортить
компанию
ТАВЫК КЕТЭГЕНЭ КЕРТУ—обвести вокруг
пальца
ТАВЫК КОЛЭР—курам насмех
ТАВЫК МИЕ АШАГАН—дырявая голова
ТАВЫК ТЭПИЕ—крест
ТАВЫК ЧУПЛЭП БЕТЕРГЕСЕЗ—видимо-
невидимо
ТАВЫШ КУТЭРУ—повысить голос
ТАВЫШЫЦНЫ ЧЫГАРМА -не смей пикнуть
ТАМАК ЕРТУ—драть горло
ТАМАК КАРЛЫККАНЧЫ—во всю глотку
ТАМАК ТОБЕ БЕЛЭН—высокомерно
ТАМАК ЧЫЛАТУ—промочить горло
ТАМАК ЯЛГАП АЛУ—перекусить
ТАМАК ЯЛЫНА—за харчи
ТАМАККА ТАШ БУЛЫП УТЫРУ—стать по-
перек горла
ТАМАКТАН УТМИ-в горле застряло; не хо-
чется есть
ТАМГА САЛУ—приклеивать ярлыки
ТАМЫРЫНА БАЛТА ЧАБУ—подрубить под
корень
ТАМЫРЫН КОРЫТУ—вырвать с корнем
ТАЦ КАЛУ—диву даваться
ТАЦ ТИШЕГЕННЭН—ни свет ни заря
ТАЦ СЫЗЫЛА—заря занимается
ТАР КАРАШЛЫ—ограниченный
ТАРАКАН КАТЫРЫРЛЫК СУЫК-собачий
холод
ТАРТА ТОРГАЧ ОН БУЛЬП»—перемелется,
мука будет
ТАСМА (ТАТЛЫ) ТЕЛ —сладкоречивый
ТАУ АКТАРУ—свернуть горы
ТАШ КАПЧЫК—каменный мешок; тюрьма
ТАШ ЫРГЫТУ—бросить камень
ТАШ ЯУСА ДА—вопреки всему; как пить дать
ТАШБАКА АДЫМЫ БЕЛЭН—черепашьим
шагом
ТАШКА ТАМГА САЛГАН—сказано — сделано
ТАЯК АШАТУ—накормить березовой кашей
ТАЯК ИКЕ БАШЛЫ—палка о двух концах
ТАЯК ТЫГУ—ставить палки в колеса
ТАЯКНЫЦ АВЫР БАШЫ—большая часть на-
казания
ТАЯКНЫЦ ОЧЫ СИЦА ДА ТИЯ—это и тебя
касается
ТЭКАТЕ КОРУ—выбиться из сил; терпение ис-
сякло
ТЭЛИНКЭ ТОТУ—подхалимничать
ТЭМ ТАБУ—находить удовольствие
ТЭМЛЕ ТЕЛ—златоуст
ТЭН ЧЫМЫРДАП КИТУ—мороз по коже про-
бежал
ТЭРТИБЕН КИТЕРЕП—по всем правилам
ТЭРТЭГЭ ТИБУ—заупрямиться
ТЭРТЭДЭН ЧЫГУ—выйти из повиновения
ТЭРТЭНЕ БОРУ—повернуть оглобли
ТЭРТЭСЕ КЫСКА—вспыльчивый
ТЕГЕРМЭН ШЭИ ТАРТА—хороший аппетит
ТЕГЕРМЭНЕНЭ СУ КОЯРГА—лить воду на
чью-то мельницу; сыграть на руку
ТЕЗ БОГУ (ЧУГУ)- ползти на брюхе; прекло-
нить колени
ТЕЗГЕННЭН ЫЧКЫНУ—закусить удила
ТЕЗГЕННЕ КАТЫ (НЫК) ТОТУ -держать
крепко в руках
ТЕЗГЕННЕ КУЛГА АЛУ—взять бразды прав-
ления в свои руки
ТЕЛ АЧКЫЧЫ—дар речи
ТЕЛ БАРМЫЙ—язык не поворачивается
ТЕЛ БЭЙЛЭНУ—лыка не вяжет; язык заплета-
ется
ТЕЛ БЕЛЭН ТЕГЕРМЭН ТАРТУ—молоть язы-
ком
ТЕЛ БИСТЭСЕ—болтун
ТЕЛ ОЗАЙТУ—дерзить (старшим)
ТЕЛ ОЧЫНДА ТОРА—вертеться на кончике
языка
ТЕЛ ТИДЕРМЭСЛЕК—комар носа не подточит
ТЕЛ ТИДЕРУ—задевать
ТЕЛ ТОБЕ КАЯ БАРА—к чему клонит
ТЕЛГЭ КЕРУ—иметь дурную репутацию
ТЕЛГЭ КИЛУ--1) заговорить; 2) поскандалить
ТЕЛГЭ УТКЕН—остер на язык
ТЕЛДЭ ЙОРТ—у всех на устах
ТЕЛДЭН КАЛУ—язык отнялся
ТЕЛДЭН ТЕЛГЭ—из уст в уста
ТЕЛЕ ТЕЛГЭ ЙОКМЫЙ—говорит без запинки
ТЕЛЕН БЕЛТ—знать секрет
ТЕЛЕННЭН ТАРТЫП СОЙЛЭТУ- тянуть за
язык
ТЕЛЕЦ КАЛМАС—язык не отвалится
ТЕЛЕЦНЕ ДЭ КЫЙМЫЛДАТМА—не смей да-
же заикнуться
ТЕЛЕЦНЕ ЙОТАРСЫН—язык проглотишь;
пальчики оближешь
ТЕРСЭККЭ ТЕРСЭК—локоть в локоть
ТЕРСЭКНЕ ТЕШЛЭРДЭЙ БУЛУ—раскаиваться
ТЕРСЭКНЕ ТЕШЛЭУ—близок локоть да не
укусишь
ТЕШ АГАРТУ—и не заикается
ТЕШ АРАСЫННАН ГЫНА ЭЙТУ—процедить
сквозь зубы
ТЕШ КАЙРАУ—точить зубы; иметь зуб
ТЕШ КАМАШУ—набить оскомину
ТЕШ КОРТЫ БУЛДЫ -навязло в зубах
ТЕШ УТМИ—не по зубам
ТЕШ ЫРЖАЙТУ—скалнть зубы
ТЕШЕ СИРЭК—не умеет держать язык за зу-
бами
ТЕШЕ ТЕШКЭ ТИМИ -зуб на зуб не попадает
ТЕШЕН КЫСЫП КЫНА—стиснув зубы
ТЕШЕЦЭ ТИЯР—не про вашу честь
ТЕШКЭ ТИЮ—играть на нервах
ТИГЕЗ ГОМЕР ИТУ—жить в согласии
ТИШЕК АВЫЗ—болтун
ТИШЕК БЕР ТИЕН ДЭ—ни ломаного гроша
ТОЗ ТУГЕЛ, ЭРЕМЭССЕЦ -не растаешь, не са-
хар
ТОРМЫШКА АЯК БАСУ—вступить в жизнь
ТОТ КАПЧЫГЫЦНЫ—держи карман шире; не
тут-то было
ТОЕП ТУТЫРЫЛГАН—битком набито
ТОЙМЭ БОРЫН—нос пуговкой
ТОЙМЭ ГЕНЭ Т0ЙМИ—мастер на все руки
Т0КЕРЕГЕН ЙОТУ—глотать слюни
ТОКЕРЕКЛЭРЕН ЧЭЧЕП—с пеной у рта
Т0КЕРЕП КАРАУ—относиться наплевательски
Т0КЕРЕП ТЭ БИРМИ—(а там) хоть трава не
расти
ТОКЛЕ АЯГЫЦ БЕЛЭН—со счастьем
ТОН ЙОКЫЛАРЫ КАЧТЫ—потерял сон
ТОН ЙОКЫСЫ КУРМЭУ—не сомкнуть глаз
ТОН ПЭРДЭСЕ АСТЫНДА -под покровом ночи
ТОН ТИШЕГЕННЭН—ни свет ни заря
ТОННЕ КОНГЭ, КОННЕ ТОНГЭ ЯЛГАП—от
зари до зари
ТОННЕЦ ТОН БУЕНА—всю ночь напролет
ТОП БАШЫНА УТЫРТУ—оставить в дураках
ТОП ЙОРТ—отчий дом
ТОПКЭ ЖНГЕЛЕП ТАРТУ—тянуть на при-
сяжных
ТОПКЭ КИТУ—утонуть
ТОПТЭН ЮАН ЧЫККАН—крепкий как дуб
ТОС ТУГЕЛ—не к лицу
ТОСЕ КАЧКАН—на нем лица нет
ТОСЕН ДЭ КУРМЭУ—и в глаза не видать
ТОСНЕ ТАБАККА КУЙМЫЙЛАР-с лица во
ды не пить
ТОТЕН БУЛЫП ОЧУ—как в воду кануть
ТОТЕН ЖИБЭРУ—пустить дым; мутить воду
ТОТЕН ТАВЫ ТОТТЫРУ—сулить золотые горы
ТОТЕНЕ Д0РЕС ЧЫГА—соображает
ТУЗАН КАДЭР ДЭ—ни капельки
ТУЗГА ЯЗМАГАН—чушь несусветная
ТУЗГА ЯЗМАГАННЫ С0ЙЛЭУ—молоть чепу-
ху; пороть чушь
ТУЙДАН СОЦ Д0МБЕРГЭ—после драки кула-
ками не машут
ТУКРАН ТЭУБЭСЕ—пустая клятва
ТУРЫ ЮЛГА БАСТЫРУ -наставлять на путь
истинный
ТУБЭСЕ КУККЭ ТИЮ—быть на седьмом небе;
рот до ушей
ТУГЭРЭК 0СТЭЛ—круглый стол
ТУШЭГЕЦЭ КАРАП АЯГЫЦНЫ СУЗУ—по
одежде протягивать ножки
ТУШЭК ЯЦАРТУ—вторично жениться
ТУШЭМНЭН АЛУ—высосать из пальца
ТЫН АЛГАН ТАВЫШ ТА ЧЫКМАУ-
гробовая тишина
ТЫН АЛГЫСЫЗ -дыхание перехватывает
ТЫН АЛДЫРУ—давать передышку
ТЫН ДА АЛМЫЙЧА—не дыша
ТЫННАРЫН ДА ЧЫГАРМЫЙЛАР—и пик
нуть не смеют
ТЫРАЙ ТИБУ—бить баклуши; лодыря гонять
ТЫРНАК АСТЫНА ЭЛЭГУ—попадаться в когти
ТЫРНАК АСТЫННАН КЕР ЭЗЛЭУ-
придираться к мелочам
ТЫРНАК БАТЫРУ - запускать когти
ТЫРНАК БЕЛЭН ДЭ ЧИРТТЕРМЭУ-пылинке
не давать сесть
ТЫРНАК ОЧЫ КАДЭР ДЭ-ни на йоту
У
УЕМДА ДА ЮК—и не думал
УЕНГА АЛУ—принять за шутку
УЕНГА БОРУ—обратить в шутку
УЕНДАГЫ ТЕЛЕНДЭ—что в уме, то и на языке
УЕННАН УЙМАК ЧЫГУ—до добра не доведет
У5КЫМ БОЗАВЫ—мямля
УЙДА ТОТУ—иметь в виду
УКЛАУ ЙОТУ—аршин проглотить
УЦГА-СУЛГА КАРАМЫЙЧА -очертя голову
УЦЬППСЫЗЛЫККА ОЧРАУ—потерпеть не-
удачу
УПТЫМ ИЛАЬИ—оптом
УРАМ АВЫЗ—сплетник
УРМАНГА УТЫН ТАШУ—ехать в Тулу со
своим самоваром
УРТА КУЛ—средней руки
УРТАК ТЕЛ ТАБУ—найти общий язык
УРЫН ТАБА АЛМАУ—не находить места
УРЫННАН АЛУ—освободить от занимаемой
должности
УРЫНЫ ЖЭННЭТТЭ БУЛСЫН -царство ему
небесное
УРЫНЫ ТУРДЭ БУЛУ—быть на почетном мес-
те
УТ БЕЛЭН СУ АРАСЫНДА—меж двух огней
УТ БЕЛЭН УЙНАУ—играть с огнем
УТ БОРЧАСЫ—непоседа
УТ ЙОТУ—проявлять беспокойство
УТ КАПКАНДАЙ—как угорелый
УТ ЧЭЧУ—рвать и метать
УТ ЧЫККАНМЫ ЭЛЛЭ—не на пожар?
УТКА (УТЛЫ ТАБАГА) БАСТЫРУ-задавать
перцу; пробирать с песком
УТКА КЕРОСИН СИБУ подлить масла в огонь
УТКА САЛУ—обречь на страдания
УТ Л АР-СУ Л АР КИЧУ—пройти огонь и воду
УТТАН АЛЫП, СУГА САЛУ—из огня да в по-
лымя
УЧ ТОБЕНДЭГЕ КЕБЕК—как на ладони
УГЕЗЕ УКЕРЭ—повезло, подфартило
УГЕЗНЕ МОГЕЗЕННЭН ЭЛЭКТЕРУ-взять
быка за рога
УЗ ЖДЛКЭСЕНДЭ ТАТУ—испытать на своей
шкуре
УЗ ИТУ—считать своим
УЗ КУБЫЗЫНА БИЕТУ—заставить плясать
под свою дудку
УЗ СУЗЕНДЭ ТОРУ—сдержать свое слово
УЗ КЫРЫГЫ КЫРЫК—упрямый
УЗ ТУКСАНЫ ТУКСАН—стоять на своем; хоть
кол на голове теши
УКЧЭГЭ БАСУ—наступать на пятки
УЛЕМ ГАЗАБЫ—предсмертная агония
УЛЕМ ЙОКЫСЫ БЕЛЭН ЙОКЛАУ-спать
мертвым сном
УЛЕМ ТЫНЛЫГЫ—мертвая тишина
Ф
ФЭЛСЭФЭ САТУ—пустословить
ФОРСАТ ТАБУ—использовать момент
X
ХАЛЫК Ж.ИЛКЭСЕН КИМЕРУ—сидеть на шее
народа
ХАФАГА ТвШУ—забеспокоиться
ХЭЕРЛЕ КИЧ—добрый вечер
ХЭЕРЛЕ СЭГАТЬТЭ—в добрый час
ХЭЕРЛЕГЭ БУ Л СЫН—пусть к добру
ХЭЕР-ФАТИХА БИРУ—дать благословение
ХЭЛ ЭЧЕНДЭ—при смерти
ХЭЛГЭ КЕРУ—сочувствовать
ХЭЛДЭН КИЛУ—быть в состоянии
ХЭЛЛЕ-ХЭЛЕНЧЭ—кто как может
ХЭТЕР КАЛУ—обижаться
ХЭТЕР ОЧЕН—ради приличия
ХЭТЕРДЭ ТОТУ—помнить
ХЭТЕРЕН КУРУ—угождать
ХИСАБЫ ЮК—не счесть
ХеКЕМ ЙеРТУ—рассуждать
ХОКЕМ СОРУ—царить, господствовать
ХУР БУЛУ—осрамиться
ХУР ИТУ—осрамить
ь
ЬАВАДА АСЫЛЫНЫП КАЛУ—повиснуть в
воздухе
ЬАВАДАН ТОШКЭННЕ КОТУ—ждать манну
небесную
ЬУШТАН ЯЗУ—лишиться памяти
ч
ЧАЛ ТеШУ—поседеть
ЧАПМАГАН ДА, ЮНМАГАН ДА-
неотесанный
ЧЭЧЕ УРЭ ТОРДЫ—волосы дыбом встали
ЧЭЧЛЭРЕН ЙОЛКУ—рвать на себе волосы
ЧЕЛПЭРЭМЭ КИЛУ—разбиваться вдребезги
ЧЕРЕМ ИТЕП АЛУ—вздремнуть
ЧИЛЭКЛЭП КОЮ—ливмя льет
ЧИТЭНГЭ ТЕРЭУ -припереть к стейке
ЧУП ТЭ ТУГЕЛ—ничего не стоит
ЧЫБЫК ОЧЫ—седьмая вода на киселе
ЧЫГЫРЫННАН ЧЫГУ—выйти из себя
ЧЫН КУЦЕЛДЭН—от чистого сердца
ЧЫРАЕ КАЧКАН—на нем лица нет
ш
ШАЙТАН АЛГЫРЫ—черт побери
ШАЙТАН СУЫ—водка
ШАЛКАН БЭЯСЕ—грош цена
ШЭМ ТОТЫП ЭЗЛЭСЭЦ ДЭ ТАБА
АЛМАССЫЦ—днем с огнем не сыщешь
ШОБАГА САЛУ—метать (бросить) жребий
531
ШОМ САЛУ—вызывать тревогу
ы
ЫГЫ-ЗЫГЫ КИЛУ—суетиться
ЫМ К АГУ—делать знаки
ЫРЫМЫН БЕЛТ—зиать секреты
ЫШТЫР БИТ—бесстыдный
э
ЭЗ КАЛУ—оставить след
ЭЗГЭ ТеПГУ-напасть на след
ЭНЭ ОСТЕНДЭ УТЫРУ—сидеть как на иголках
ЭНЭ ТТГЕЛ—найдется (не иголка)
ЭНЭСЕННЭН ЖЕБЕНЭ КАДЭР-от а до я
ЭТ БАШ. СЫЕР АЯК—полная неразбериха
ЭТ БЕЛЭН МЭЧЕ ШИКЕЛЛЕ—как кошка с со-
бакой
ЭТ БУЛЫП (АРДЫМ)—(устать) как собака
ЭТТЭН АЛЫП ЭТКЭ САЛУ—ругать на чем
свет стоит
ЭТЛЕК ЭШЛЭТ—подложить свинью; совершать
подлость
ЭЧ БУШАТУ—отвести душу
ЭЧ ПОШУ—скучать, хандрить
ЭЧЕНДЭГЕ ТЫШЫНДА—душа нараспашку
ЭЧКЭ ЖЫЛЫ КЕРТ—отлегло от сердца
ЭЧТЭ БТРЕЛЭР УЛАУ—сильно проголодаться
ЭШ БАШТАН АШКАН—дел по горло
ЭШ ЗУРГА КИТТ—принять скандальный обо-
рот
ЭШ КУЗГАТУ—возбудить дело
ЭШ ТАШЛАУ—бастовать
ЭШКЭ АШЫРУ -воплотить в жизнь
ЭШКЭ КУЛ БАРМАУ—руки не лежат
ЭШЛЭР МОШКЕЛ—дело — табак
ю
ЮККА ЧЫГУ—исчезнуть
ЮЛГА АРКЫЛЫ ТОШУ—переступить дорогу
ЮЛЫЦА АК ЭЦЭЙМЭ— 1) скатертью дорожка;
2 ) доброго пути
Я
ЯКТЫ ДОНЬЯ “белый свет
ЯКТЫ КОН КУРСЭТМЭУ—держать в черном
теле
ЯКТЫ КУЗДЭ—засветло
ЯКТЫ ЧЫРАЙ—радушие
ЯКЫН ДА БАРЫРЛЫК ТУГЕЛ—не подсту-
питься
ЯКЫН ДА КИТЕРМИ—и близко не подпускает
ЯРДЭМ КУЛЫ СУЗУ—протянуть руку помощи
ЯШЕЛ ЕЛАН—зеленый змий
ЯШЕН ТАШЫДАЙ—ловкий, проворный
ЯШЕН ТИЗЛЕГЕ БЕЛЭН—молниеносно
краткий русско-
татарский
ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ
СЛОВАРИК
А
АВОСЬ ДА НЕБОСЬ—тиса — тиенга, тимэсэ —
ботакка
АРШИН ПРОГЛОТИЛ—уклау йоткан
АХИЛЛЕСОВА ПЯТА—Ахиллес укчасе
Б
(БЕЖИТ) СЛОМЯ ГОЛОВУ-артына ут кап-
канмыни
БЕЗ ЦАРЯ В ГОЛОВЕ—башныц тезгене булмау
БЕШЕНЫЕ ДЕНЬГИ—жллдан килган акча
БИТЫЙ ЧАС—сэгать буе
БИТЬ БАКЛУШИ—тырай тибу
БОГ ВЕСТЬ—алла бела
БОК О БОК—ицга иц куеп
БОЛЬНОЕ МЕСТО -авырткан урын
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) БЫКА ЗА РОГА-угезне
мегезеннэн алу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) ВЕРХ—естен чыгу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) ПРИМЕР—урнак алу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СВОЕ—узенекен иту
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СЕБЯ В РУКИ—узен кулга
алу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СЛОВО—суз алу
БРАТЬ ГОЛЫМИ РУКАМИ—коры кул белэи
алу
БРАТЬ НА СЕБЯ—уз ©стена алу
БРАТЬСЯ (ВЗЯТЬСЯ) ЗА УМ—акылга утыру
(килу)
БРОСАТЬ СЛОВА НА ВЕТЕР—сузне ждлгэ
очыру (ташлау)
БРОСАТЬСЯ (БРОСИТЬСЯ) В ГЛАЗА-кузга
ташлану
БРОСИТЬ КЛИЧ—аваз салу; серэи салу
БУБНИТЬ ПОД НОС—авыз эченда ботка пе-
щеру
БУДЬ ЧТО БУДЕТ—ни булса шул
БУРЯ В СТАКАНЕ ВОДЫ -чыпчык дулап
киртэ ж,имерэ алмый
В
В ДВУХ СЛОВАХ—ике суз белэн
В ДВУХ ШАГАХ -ике адымда
В ДОБРЫЙ ПУТЫ—Хэерле юл!
В ДОЛГУ КАК В ШЕЛКУ//В ДОЛГАХ КАК В
ШЕЛКАХ— бурычка чуму; муеннан бурычлы
буду
В КОНЕЧНОМ СЧЕТЕ—ахыр чиктэ
В КОНЦЕ КОНЦОВ—ахыр чиктэ
В МГНОВЕНИЕ ОКА—син кур дэ мин кур! Куз
ачып йомганчы
В ОДИН ГОЛОС—бертавыштан
В ПЕРВУЮ ОЧЕРЕДЬ—беренче чиратта
В ПОДМЕТСИ НЕ ГОДИТСЯ—кисеп ташлаган
тырнагыма да тормый
В ПОСЛЕДНЕЕ ВРЕМЯ—соцгы вакытта
В ПОТЕ ЛИЦА—тир тугеп
В ПУХ И ПРАХ—пыр туздыру
В САМОМ ДЕЛЕ—чыннан да
В СВОЕ ВРЕМЯ -уз вакытында
В СВОЕМ УМЕ—башына тай типмэгэн
В СЛУЧАЕ ЧЕГО—алай-болай була калса
В ТО ЖЕ ВРЕМЯ—шул ук вакытта
В ТОМ ЧИСЛЕ—шул исэптэн
В ЦЕНТРЕ ВНИМАНИЯ—игьтибар узэгендэ
В ЧЕМ ТОЛЬКО ДУША ДЕРЖИТСЯ? -
авызыи ачса, упкэсе курена
ВАЛИТЬ В ОДНУ КУЧУ—барын бер казанга
тутыру
ВАЛИТЬСЯ ИЗ РУК -кулдан тешу
ВАЛИТЬСЯ С НОГ—аяктан егылу
ВАЛЯТЬ ДУРАКА—юлэр (жулэр) сату
ВАРИТЬСЯ В СОБСТВЕННОМ СОКУ—уз каза-
иында каииау
ВДОЛЬ И ПОПЕРЕК—аркылыга-буйга
ВЕРЕВКИ ВИТЬ—кырыкка бегэргэ
ВЕРТЕТЬСЯ НА ЯЗЫКЕ—тел очында тору
ВЕТЕР СВИСТИТ В КАРМАНАХ- кесэдэ жил
уйный
ВЕШАТЬ (ПОВЕСИТЬ) ГОЛОВУ—башын йен
(утыру)
ВИДЕТЬ НА ТРИ АРШИНА ПОД ЗЕМЛЕЙ -
биллей эчендэ бармак кыймылдатканны да
сизу; астыннан йергэн еланны да белу
ВИДЕТЬ НАСКВОЗЬ—утэли куру
ВИНТИКОВ НЕ ХВАТАЕТ—йезгэ берэу тулма-
ган
ВКЛАДЫВАТЬ (ВЛОЖИТЬ) ДУШУ—жанын
биреп (эшлэу)
ВМЕСТЕ С ТЕМ—шуеыц белэн бергэ
ВНЕСТИ ВКЛАД—елеш керту
ВО ВЕСЬ ДУХ—бар качена
ВО ВРЕМЕНА ОНА—биш былтыр; хан зама-
нында; эби патша заманында
ВО ЧТО БЫ ТО НИ СТАЛО—ничек кенэ булса да
ВОДОЙ НЕ РАЗОЛЬЕШЬ—агылый белэн тагы-
лый; арага кыл да сыймау
ВОЙТИ В ИСТОРИЮ—тарихка кереп калу
ВООРУЖАТЬСЯ ДО ЗУБОВ—баштанаяк ко-
раллану
ВОРОН СЧИТАТЬ—карга санау
ВОТ ГДЕ СОБАКА ЗАРЫТА!—Имэндэ икэи
чиклэвек!
ВОТ ОНО ЧТО!—Менэ ничек (икэн)!
ВОТ ТАК КЛЮКВА!—Юкэдэ икэн чиклэвек!
Менэ сица мэ!
ВОТ ТЕБЕ (И) РАЗ!—Менэ вица мэ!
ВРЕМЯ ОТ ВРЕМЕНИ—вакыт-вакыт
ВСЕЙ ДУШОЙ—жаны тэне белэн
ВСТАВЛЯТЬ (ВСТАВИТЬ) ПАЛКИ В
КОЛЕСА—тэгэрмэчкэ таяк тыгу
ВСТАТЬ С ЛЕВОЙ НОГИ—сул аягы белэн тору
ВТИРАТЬ (ВТЕРЕТЬ) ОЧКИ—куз буяу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В КОЛЕЮ—колеяга керу,
ратка керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В ПОЛОЖЕНИЕ-хэлгэ
керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В ПРИВЫЧКУ—гадэткэ
керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В РОЛЬ—рольгэ керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В СИЛУ -качена керу
ВЫБИВАТЬСЯ (ВЫБИТЬСЯ) ИЗ СИЛ—хэлдэн
таю
ВЫБРОСИТЬ ИЗ ГОЛОВЫ—баштан чыгарып
ташлау
ВЫЙДЕТ ТОЛК—рэт чыгар
ВЫЙТИ В ЛЮДИ—кеше рэтенэ керу
ВЫЙТИ В СВЕТ -доньяга чыгу, басылып чыгу
ВЫКИНУТЬ ИЗ ГОЛОВЫ—баштан чыгарып
ташлау
ВЫСТУПАТЬ (ВЫСТУПИТЬ) НА СЦЕНУ—
мэйданга чыгу
ВЫХОДИТЬ (ВЫЙТИ) ЗАМУЖ—кияугэ чыгу
ВЫХОДИТЬ (ВЫЙТИ) СУХИМ ИЗ ВОДЫ -
Судан коры чыгу
Г
ГЛАДИТЬ (ПОГЛАДИТЬ) ПО ГОЛОВКЕ-
баштан сыйпау
ГЛАЗА НА МОКРОМ МЕСТЕ—балавыз сыгу
ГЛАЗА РАЗБЕГАЮТСЯ—кая карарга белмэу
ГЛАЗА СЛИПАЮТСЯ—куз йомыла
ГЛАЗОМ НЕ МОРГНУТЬ—кузен дэ йоммау
ГЛЯДЕТЬ В МОГИЛУ—бер аягы белэн кабердэ
(буду)
ГНАТЬСЯ ЗА ДВУМЯ ЗАЙЦАМИ-ике
кеймэнец койрыгын тоту; ике куян артыннан
куу
ГОГ И МАГОГ -лэжуж, мээжуж
ГОЛАЯ ФРАЗА—коры суз
ГОЛОВА КРУЖИТСЯ—баш эйлэнэ
ГОЛОВА НА ПЛЕЧАХ—башы зшли (бар)
ГОРА С ПЛЕЧ—остеннэн тау тешу; жилкэдэн
тау тешкэн кебек булу
ГОРИТ (ГОРЕЛО) В РУКАХ—кулында ут уй-
ната
ГРОШ ЦЕНА—поты бер тиен; бэясе сукыр бер
тиен
ГРОША ЛОМАНОГО НЕ СТОИТ—ике тиен бер
акча; сукыр бер тиен дэ тормый
д
ДАВАТЬ (ДАТЬ) ГОЛОВУ НА ОТСЕЧЕНИЕ -
башын кисэргэ биру
ДАВАТЬ (ДАТЬ) МАХУ—махы биру
ДАВАТЬ (ДАТЬ) СЕБЯ ЗНАТЬ—узен сиздеру
ДАВАТЬ (ДАТЬ) СЛОВО—суз биру
ДАВНО БЫ ТАК!—Куптэн шулай кирэк иде!
ДАЛЕКО НЕ УЕДЕШЬ—ерак китэ алмассын
ДАЛЕКО ПОЙТИ—ерак киту
ДАТЬ БЕРЕЗОВОЙ КАШИ -тал чыбыгы ашату
ДАТЬ ПРИКУРИТЬ—ж,иде бабасын таныту
ДВА САПОГА ПАРА—ике Сыцар бер кием;
чилэгенэ курэ капкачы
ДВУЛИКИЙ ЯНУС—ике яклы пэке
ДЕЙСТВОВАТЬ НА НЕРВЫ—нервыга тию
ДЕЛА НЕТ—эше юк
ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) БОЛЬШИЕ ГЛАЗА -
кузлэрен тугэрэклэндеру
ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) ИЗ МУХИ СЛОНА—
чебеннэн фил ясау
ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) ПРЕДЛОЖЕНИЕ—
тэкъдим ясау
ДЕЛАТЬ НЕЧЕГО—берни эшлэр хэл юк
ДЕЛАТЬ ХОРОШУЮ МИНУ ПРИ ПЛОХОЙ
ИГРЕ—авызыц тулы кара кан булса да, кеше
алдында текермэ
ДЕЛИТЬ ШКУРУ НЕУБИТОГО МЕДВЕДЯ
алмаган бия, тумагаи колыи—утырма, улым,
билен сындырырсыи; тумаган балага бишек ко-
ру; тумаган тайга атлану
ДЕЛО В ШЛЯПЕ эш бетте, келтэ ж,ыясы гына
калды
ДЕНЕГ КУРЫ НЕ КЛЮЮТ—акча бездэ бер
букча; мэчелэре дэ куян тота; этэче дэ кукэй
сала
ДЕНЬ И НОЧЬ (ДНЕМ И НОЧЬЮ)-кене-тэне
ДЕНЬ ОТКРЫТЫХ ДВЕРЕЙ—ачык ишеклэр
коне
ДЕРЖАТЬ В РУКАХ—кулда тоту
ДЕРЖАТЬ КАМЕНЬ ЗА ПАЗУХОЙ
куенында таш йерту
ДЕРЖАТЬ СЕБЯ—(уз-)узен тоту
ДЕРЖАТЬ СЕБЯ В РУКАХ—уз-узен кулга алу
ДЕРЖАТЬ (СДЕРЖАТЬ) СЛОВО—сузендэ тору
ДЕРЖАТЬ УХО ВОСТРО—сак буду
ДЕРЖАТЬ ЯЗЫК ЗА ЗУБАМИ—тел не тыю;
теленэ хуж,а булу
ДЕРЖИ КАРМАН ШИРЕ—тот капчыгыцны
ДИВУ ДАВАТЬСЯ -гаждпкэ калу
ДНЕМ С ОГНЕМ -кондез чыра (ут) яндырып
(эзлэу)
ДО МОЗГА КОСТЕЙ—башыннан аягына кадэр
ДО ПОСЛЕДНЕГО ДЫХАНИЯ -соцгы сулы-
шына кадэр
ДО ПОСЛЕДНЕЙ КАПЛИ КРОВИ—соцгы там-
чы канына кадэр
ДОБИВАТЬСЯ (ДОБИТЬСЯ) СВОЕГО—уз
дигэнен эшлэу; уз сузен уткэру
ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ!—Рэхим ит(егез)!
ДОБРОЕ УТРО!--Хэерле иртэ!
ДОБРЫЙ ВЕЧЕР!—Хэерле кич!
ДОБРЫЙ ДЕНЬ’—Хэерле кон!
ДОВОДИТЬ (ДОВЕСТИ) ДО БЕЛОГО
КАЛЕНИЯ—чыгырдан чыгару
ДРУГОЕ ДЕЛО—башка эш
ДУША БОЛИТ—жан эрни
ДУША В ПЯТКИ УШЛА—кот чыкты; кот очты
ДУША НЕ ЛЕЖИТ куцел тартмый
ДЫМА БЕЗ ОГНЯ НЕ БЫВАЕТ—ат аунаган
жирдэ ток кала; утсыз тотен булмый
Е
ЕМУ ЦЕНЫ НЕТ—баш бэясе
лтл
/IV
ЖЕВАТЬ МОЧАЛКУ—авыз эчендэ ботка пе-
щеру; чубек чэйнэу
ЖИТЬ ДУША В ДУШУ—ал да гол (торалар)
3
ЗА СЛОВОМ В КАРМАН НЕ ЛЕЗЕТ—суз
эзлэп, куршегэ керми
ЗАБЛУДИТЬСЯ В ТРЕХ СОСНАХ-ике агач
арасында алашу
ЗАДЕТЬ ЗА ЖИВОЕ—куцеленэ тию
ЗАДИРАТЬ (ЗАДРАТЬ) НОС—борын кутэру
ЗАДНИМ УМОМ КРЕПОК—акылы тештэн соц
ЗАКИДЫВАТЬ (ЗАКИНУТЬ) КРЮЧОК—
карман салып карау
ЗАКРЫВАТЬ (ЗАКРЫТЬ) ГЛАЗА—куз йому
ЗАМОЛВИТЬ СЛОВЕЧКО—суз салу
ЗАРУБИТЬ НА НОСУ—колакка киртлэп кую
ЗАСОРЯТЬ ГЛАЗА—кузгэ тетен жибэру
ЗАСУЧИВ РУКАВА—жиц сызганып
ЗАТАИВ ДЫХАНИЕ—тын да алмыйча
ЗЕЛЕНАЯ УЛИЦА—яшел урам
ЗЛЫЕ ЯЗЫКИ—усал теллэр
ЗМЕЯ ПОДКОЛОДНАЯ—юха елан
ЗНАТЬ СВОЕ МЕСТО—уз урынын белу
ЗНАТЬ СЕБЕ ЦЕНУ—уз баясен белу
ЗНАТЬ ЯЗЫК—башы тишек; тубэсе салам
белэн капланган
ЗОЛОТАЯ СЕРЕДИНА—алтын урталык
ЗОЛОТОЕ ДНО—Эндри казнасы
ЗОЛОТЫЕ РУКИ—кулы алтын; кылны кы-
рыкка яра
ЗОНДИРОВАТЬ ПОЧВУ—кылын тартып карау
И
И БРОВЬЮ НЕ ВЕДЕТ—колагына да элми
И БЫЛ ТАКОВ—юк булды
И В ГРОШ НЕ СТАВИТЬ—сайга сукмау; чупкэ
дэ санамау
И В ПОМИНЕ НЕТ—исе дэ юк
И В УС НЕ ДУЕТ—токереп тэ бирми; исендэ дэ
юк
И СЛЕД ПРОСТЫЛ—эзе дэ калмады (юк)
ИГРА НЕ СТОИТ СВЕЧ—биш тиенлек куян, ун
тненлек зыян
ИГРАТЬ (ПОИГРАТЬ) ИА НЕРВАХ—нервыда
уйнау
ИГРАТЬ (СЫГРАТЬ) РОЛЬ—роль уйнау
ИГРАТЬ В ПРЯТКИ—качышлы уйнау
ИГРАТЬ НА РУКУ—тегермэненэ су кою
ИДТИ (ПОЙТИ) НА ЛАД—жди га салыну
ИДТИ (ПОЙТИ) СВОЕЙ ДОРОГОЙ -уз юлы
белэн бару
ИДТИ В НОГУ—бер аяктан атлап бару
ИДТИ ПО СТОПАМ—эзеннэн бару
ИЗ ГОДА В ГОД—елдан-ел
ИЗ МУХИ ДЕЛАТЬ СЛОНА -инэ кузеннэн доя
куру; тузанны тубалдай иту; теймэдэн доя ясау;
тумгэкне тау иту
ИЗ ПЕРВЫХ РУК—беренче чыганак(лар)тан
(кулдан)
ИЗ РУК В РУКИ—кулдан кулга
ИЗ УСТ В УСТА—телдэн телгэ
ИЗО ВСЕЙ СИЛЫ (ВСЕХ СИЛ)—бар качена
ИЗО ДНЯ В ДЕНЬ—кен саен
ИМЕТЬ ДЕЛО—эш иту
ИМЕТЬ ЗНАЧЕНИЕ—эЪэмияткэ ия (буду)
ИСПОКОН ВЕКОВ—борын-борыннан
И УХОМ НЕ ВЕДЕТ—нее дэ китми
К
К СЛОВУ СКАЗАТЬ—суз уцаенда
КАК (БУДТО) НИ В ЧЕМ НЕ БЫВАЛО-исе
дэ китмичэ
КАК (БУДТО) РЫБА В ВОДЕ—судагы балык
кебвк
КАК (БУДТО) СКВОЗЬ ЗЕМЛЮ
ПРОВАЛИЛСЯ—ясир астына тршеп киткэндэй
булды
КАК БЕЗ РУК—ике кулсыз (калу)
КАК БУДТО (СЛОВНО) НА ПОЖАР- ут чык
канмыни
КАК БУДТО (ТОЧНО, СЛОВНО) В ВОДУ
КАНУЛ—суга тешкэн кебек булды
КАК БУДТО (ТОЧНО, СЛОВНО) ВОДЫ В РОТ
НАБРАЛ—авызына су капкандай
КАК В ВОДУ ОПУЩЕННЫЙ—балтасы суга
тншкэндэй
КАК ВЕТРОМ СДУЛО—ай курде, кояш алды
КАК ГРИБЫ ПОСЛЕ ДОЖДЯ -су сибеп
устнргэндэй
КАК ДВЕ КАПЛИ ВОДЫ—кискэн дэ каплаган;
ике тамчы су кебек
КАК ЗЕНИЦУ ОКА—куз карасыдай
КАК ИЗ ВЕДРА -чилэклэп кою
КАК НА ИГОЛКАХ—кыл остендэ утыру
КАК НА ЛАДОНИ—уч тобендэге кебек
(курену)
КАК НЕБО ОТ ЗЕМЛИ—жир белэн кук кебек
КАК ПИТЬ ДАТЬ—таш яуса да
КАК ПО МАСЛУ—майлаган кебек
КАК ПРАВИЛО -кагыйдэ буларак
КАК РУКОЙ СНЯЛО—юып алгандай булды
КАК СЕЛЕДКИ В БОЧКЕ -баш тыккысыз
КАК У СЕБЯ ДОМА -уз оецдэге (оегездэге,
оендэге) кебек
КАКИМИ СУДЬБАМИ?—Нинди жиллэр таш-
лады?
КАКОВ МУЗИК, ТАКОВ ТАНЕЦ-соравына
курэ жавабы; жиренэ курэ жикэне
КАКОВ ПОП, ТАКОВ И ПРИХОД—кетуче
нинди, котуе шундый
КАМНЯ НА КАМПЕ НЕ ОСТАВЛЯТЬ
(ОСТАВИТЬ)—таш остендэ таш кал(дыр)мау;
нигезенэ хэтле жимереп ташлау
КАПЛЯ В МОРЕ—дицездэн бер тамчы
КАТАТЬСЯ КАК СЫР В МАСЛЕ-бал-май
эчендэ йозу
КАТАТЬСЯ СО СМЕХУ—бот чабып колу; эч
катып колу
КАША В ГОЛОВЕ -башында ботка
КАШИ НЕ СВАРИШЬ—борчак пешми
КОЖА ДА КОСТИ—авызын ачса, упкэсе
курена
КОНЦА-КРАЮ НЕ ВИДНО—очы-кырые юк
(куренми)
КОРОЧЕ ГОВОРЯ -кыскача эйткандэ
КОТ НАПЛАКАЛ—кузгэ кырып салырлык;
инэ очы хэтле; ата мэче куз яше
КОШКУ ВЬЮТ, НЕВЕСТКЕ НАВЕТКИ
ДАЮТ кызым, сица эйтэм, киленем, син
тыцла
КРАЕМ (КРАЕШКОМ) ГЛАЗА—куз кырые
белэн
КРАСНАЯ СТРОКА—Кызыл юл
КРОВЬ С МОЛОКОМ—бер кашык су белэн йо-
тарлык; суырып йотарлык; урта бармак ши-
келле
КРОМЕ ТОГО—аннан кала (тыш); моннан кала
(тыш)
КТО (ЕГО) ЗНАЕТ—кем белэ
КТО В ЛЕС, КТО ПО ДРОВА—берсе калага,
берсе салага
КТО ВО ЧТО ГОРАЗД—кем ничек булдыра ала
КУРИТЬ ФИМИАМ—куккэ чэеп мактау
КУЧА МАЛА—чуп естенэ чумэлэ
Л
ЛЕГКО СКАЗАТЬ -эйтергэ (генэ) жинел
ЛЕЗТЬ В ГОЛОВУ—башка керу
ЛИЦА НЕТ—йезе качкан
ЛИЦОМ К ЛИЦУ—йвзгэ-йез
ЛОВИТЬ НА ЛЕТУ—тиз элэктереп алу
ЛОДЫРЯ ГОНЯТЬ—тырай тибеп йеру
ЛОМАТЬ ГОЛОВУ—баш вату
м
МАЗАТЬ ПО ГУБАМ—авызны майлау
МАСТЕР НА ВСЕ РУКИ—кулга оста; алтын
куллы; кылны кырыкка яра
МАХНУТЬ РУКОЙ—кул селтэу
МЕДВЕДЬ НА УХО НАСТУПИЛ—колагына аю
баскан
МЕДВЕЖЬЯ УСЛУТА—аю хезмэте (курсэту)
МЕДНЫЙ ЛОБ кибэк баш
МЕЖДУ ДВУХ ОГНЕЙ—ике ут арасында
(калу)
МЕЖДУ ДЕЛОМ—эш арасында
МЕЖДУ НИМИ КОШКА ПРОБЕЖАЛА -арага
шайтан керу
МЕЛКО ПЛАВАТЬ—сай йозу
МЕРИТЬ НА СВОЙ АРШИН -уз аршынына
(аршины белэн) улчэу
МНОГО ВОДЫ УТЕКЛО—куп сулар акты
МОЖЕТ БЫТЬ- бэлки
МОЖНО СКАЗАТЬ—эйтергэ мемкин
МОЛОКО НА ГУБАХ НЕ ОБСОХЛО—борын
асты кипмэгэи; ирененнэн сет кипмэгэн; сот
тешлэре дэ тешеп бетмэгэн
МОЛОТЬ ЧЕПУХУ—тузга язмаганны сейлэу
МОЛЧИТ, КАК ВОДЫ В РОТ НАБРАЛ—
авызын чейгэ элгэн; авызына су капкандай
МОРЕ ПО КОЛЕНО—дицгез тубыктан
МОТАТЬ (НАМОТАТЬ) СЕБЕ НА УС—колакка
киртлэп кую; мыегына чорнап кую
МУРАШКИ БЕГАЮТ (ЗАБЕГАЛИ,
ПОПОЛЗЛИ, ПОБЕЖАЛИ. ПОШЛИ)-тэне
чымырдау
МУХИ НЕ ОБИДИТ—чебенгэ дэ тими
н
НА ВЕС ЗОЛОТА—алтын бэясе
НА ВСЯКИЙ СЛУЧАЙ—алай-болай була калса
НА КАЖДОМ ШАГУ—адым саен
НА КРАЙ СВЕТА—жир читенэ
НА КРАЮ ПРОПАСТИ—кыл естендэ тору
НА КРАЮ СВЕТА -жир читендэ
НА ЛОНЕ ПРИРОДЫ -табигать кочагында
НА НОЧЬ ГЛЯДЯ— тенге каршы
НА ОТКРЫТОМ ВОЗДУХЕ -саф Ьавада
НА ПЕРВЫЙ ВЗГЛЯД—беренче карашка
НА ПЕРВЫХ ПОРАХ—баштарак
НА ПРОИЗВОЛ СУДЬБЫ—язмыш иркенэ
(ташлау)
НА РАЗНЫХ ЯЗЫКАХ—терле теллэрдэ
НА РОДУ НАПИСАНО—мацгаена язылган
НА САМОМ ДЕЛЕ [ынлыкта; чыннан да
НА СВЕЖЕМ ВОЗДУХЕ—саф Ьавада
НА СВЕЖУЮ ГОЛОВУ—сэламэт баштан
НА СВОЕМ ВЕКУ—уз гомерендэ
НА СЕДЬМОМ НЕБЕ—кукнен жиденче катында
НА СКОРУЮ РУКУ - тиз генэ
ПА ЧЕМ СВЕТ СТОИТ—суз сайлап тормыйча
НАБИРАТЬСЯ (НАБРАТЬСЯ) УМА—акыл
яцло (туплау)
НАВОСТРИТЬ УШИ—колак торгызу
НАДУТЬ ГУБЫ -ирен турсайту
НАЗЫВАТЬ ВЕЩИ СВОИМИ ИМЕНАМИ -уз
исеме белэн атау
НАЙТИ ОБЩИЙ ЯЗЫК—уртак тел табу
НАСТУПАТЬ НА ПЯТКИ—итэккэ басу; табан-
га басу
НАЧИНАТЬ С АЗОВ—элифтэн башлау
НЕ ВЕРИТЬ СВОИМ ГЛАЗАМ уз кузлэренэ
(узе) ышанмау
НЕ ВЕРИТЬ СВОИМ УШАМ -уз колагына
(узе) ышанмау
НЕ В СВОЕЙ ТАРЕЛКЕ кэефе юк
НЕ ВЫХОДИТ ИЗ ГОЛОВЫ -баштан чыкмый
НЕ ЛЕЗЕТ (НЕ ПОЛЕЗЕТ) ЗА СЛОВОМ В
КАРМАН -суз эзлэп, кесэгэ керми
НЕ НАХОДИТЬ (НЕ НАЙТИ) СЕБЕ МЕСТА—
уз-узеп кая куярга белмэу
НЕ НАХОДИТЬ (НЕ НАЙТИ) СЛОВ-суз таба
алмау
НЕ ОСТАВАТЬСЯ (НЕ ОСТАТЬСЯ) В
ДОЛГУ—бурычлы булып калмау
НЕ ОСТАВИТЬ КАМНЯ НА КАМНЕ- пыран-
заран китеру; тетмэсен тету
НЕ ОТРЫВАТЬ (НЕ ОТОРВАТЬ) ГЛАЗ-кузеи
алмау
НЕ РАЗГИБАЯ СПИНЫ—баш кутэрми (эшлэу)
НЕ СВОДИТЬ ГЛАЗ—кузен алмау
НЕ СМЫКАТЬ (НЕ СОМКНУТЬ) ГЛАЗ -кузен
йоммау
НЕ ТУТ-ТО БЫЛО—тот капчыгыцны
НЕ УДАРИТЬ ЛИЦОМ В ГРЯЗЬ—йозгэ кы-
зыллык китермэу; оятка калмау
НЕ УМЕЕТ ЯЗЫК ДЕРЖАТЬ ЗА ЗУБАМИ —
авызына тел сыймау
НЕ УСПЕТЬ (И) ГЛАЗОМ МОРГНУТЬ—куз
ачып йомгапчы
НЕСМОТРЯ НИ НА ЧТО—бернигэ (бернэрсэгэ)
карамастан
НЕСТИ АХИНЕЮ—экият сату
НЕЧЕГО СКАЗАТЬ—(эйтергэ) суз таба алмау
НИ БЕЛЬМЕСА НЕ ЗНАЕТ—элифне таяк дип
тэ белми
НИ БОЛЬШЕ НИ МЕНЬШЕ—КИМ дэ тугел, ар-
тык та тугел
НИ ЖИВ НИ МЕРТВ—ни уле, ни тере
ИИ ЗА ЧТО НА СВЕТЕ—улсэ дэ
НИ ЗГИ НЕ ВИДНО—кузгэ тертсэц
куренмэслек
НИ КОЛА НИ ДВОРА—каккан казыгы да юк
НИ МНОГО НИ МАЛО—куп тэ тугел, аз да
тугел
НИ РЫБА НИ МЯСО—ит тэ юк, йон да юк; ни
он, ни йон; ни он тугел, ни камыр тугел
НИ СВЕТ НИ ЗАРЯ—тан тишегеннэн
НИ УМУ НИ СЕРДЦУ—ни аллага, ни муллага
НИЧЕГО НЕ ПОДЕЛАЕШЬ—берни эшлэр хэл юк
НИЧЕГО НЕ СТОИТ—берни тугел
НОЛЬ ВНИМАНИЯ—исе дэ китми
НОС НЕ ДОРОС—сет тешлэре лэ тешеп
Ж.ИТМЭГЭН
НОСИТЬ НА РУКАХ—кутэреп кенэ йорту; уч
тебендэ гена йерту; ермэгэи ждргэ дэ утыртмау;
Ж.И.Л-яцгыр тидермэу
НУЖЕН КАК СОБАКЕ ПЯТАЯ НОГА—
кирэкле кишер яфрагы
О
ОБВЕСТИ ВОКРУГ ПАЛЬЦА—кыл чабата ки-
деру
ОБИРАТЬ (ОБДИРАТЬ) КАК ЛИПУ—шыр
ялангач кал дыру; кара жэяугэ калдыру
ОВЧИНКА ВЫДЕЛКИ НЕ СТОИТ—биш тиен-
лек куян. ун тиенлек эыян
ОДИН НА ОДИН—кузгэ-куз
ОДНА НОГА ТАМ, ДРУГАЯ ЗДЕСЬ-бер аягы
монда, икенчесе тегендэ
ОДНИМ (ЕДИНЫМ) ДУХОМ-куз ачып йом-
ганчы; бер минутта; бер секундта
ОДНИМ СЛОВОМ—бер суз белэн эйткэндэ
ОДНО ВРЕМЯ—бер арада
ОДНОГО ПОЛЯ ЯГОДЫ—бер чыбыктан
сере л гэн; бер калыптан сугылган; бер басуда
ускэн тигэнэк
ОДНУ МИНУТУ—бер минут
ОДНУ СЕКУНДУ—бер секунд
ОКО ЗА ОКО, ЗУБ ЗА ЗУБ—ашка аш, ташка
таш
ОПУСКАТЬ (ОПУСТИТЬ) РУКИ—куцел тешу
ОСТРИЧЬ ПОД ОДНУ СКОБКУ-бер калыпка
салу
ОТ ВСЕГО СЕРДЦА—чын йерэктэн
ОТ ВСЕЙ ДУШИ—ихлас куцелдэн
ОТ ЗАРИ ДО ЗАРИ—тайны тацга ялгап
ОТ КОРКИ ДО КОРКИ—башыннан ахырына
кадэр
ОТ МАЛА ДО ВЕЛИКА—олысыннан алып ке-
чесенэ кадэр
ОТ НЕЧЕГО ДЕЛАТЬ- эш юктан
ОТВЕЧАТЬ ГОЛОВОЙ—баш белэн ж,авап биру
ОТКЛАДЫВАТЬ В ДОЛГИЙ ЯШИК—озакка
сузу
ОТКРЫВАТЬ (ОТКРЫТЬ) ВСЮ (СВОЮ)
ДУШУ—йерэген ачу
ОТКРЫВАТЬ (ОТКРЫТЬ) ГЛАЗА кузен ач-
тыру
ОТКРЫТЬ АМЕРИКУ—Америка ачу
ОЧЕНЬ НУЖНО!—Вик кирэк иде! Бик кирэге
бар иде!
п
ПАДАТЬ ДУХОМ -кунел тешу; борын салын-
дыру
ПАЛЕЦ О ПАЛЕЦ НЕ УДАРИТЬ— кыл да
кыймылдатмау; бармак кыймылдатмау; бар
макка бармак какмау
ПАЛЬЦЕМ НЕ ТРОГАТЬ—бармак белэн дэ
тимэу
ПАЛЬЦЕМ НЕ ШЕВЕЛЬНУТЬ—бармак та
кыймылдатмау
ПАЛЬЧИКИ ОБЛИЖЕШЬ!—Телепне йотар
сын!
ПЕРВЫМ ДЕЛОМ —беренче чиратта
ПЕРВЫМ ДОЛГОМ—иц беренче чиратта; бе-
ренче итеп
ПЕРЕВЕРНУТЬ ВВЕРХ ДПОМ— астын оскэ
китеру
ПЕРЕЙТИ РУБИКОН -сират куперен кичу
ПЕРЕЛИВАТЬ ИЗ ПУСТОГО В ПОРОЖНЕЕ
бушны бушка бушату; корыны бушка аудару
ПЕСЕНКА СПЕТА—ашын ашаган, яшен
яшэгэн; аныц ясины укылган инде; туе узган,
туны тузган
ПЛЕТЬЮ ОБУХА НЕ ПЕРЕШИБЕШЬ чебен,
дулап, тэрэзэ вата алмас
ПЛЕЧОМ К ПЛЕЧУ—ицне ицгэ кую
ПЛЕШЬ ПРОЕСТЬ—колак итен чэйнэу
ПЛЫТЬ ПО ТЕЧЕНИЮ—агым уцаена йэзу
ПЛЯСАТЬ ПОД ЧУЖУЮ ДУДКУ—кеше ку-
бызына бию
ПО ПАЛЬЦАМ МОЖНО ПЕРЕСЧИТАТЬ-
бармак белэн санарлык
ПО ПРАВДЕ ГОВОРЯ—дересен эйткандэ
ПО СОВЕСТИ ГОВОРЯ—дересен эйткэндэ
ПОВЕРНУТЬСЯ НЕКОГДА—баш кашырга да
вакыт юк
ПОВЫШАТЬ (ПОВЫСИТЬ) ГОЛОС -тавышын
кутэру
ПОДЛИВАТЬ (ПОДЛИТЬ) МАСЛО В ОГОНЬ
утка керосин сибу
ПОДЛОЖИТЬ СВИНЬЮ—этлек эшлэу
ПОДНИМАТЬ (ПОДНЯТЬ) НА СМЕХ-келкегэ
калдыру
ПОЙМАТЬ НА УДОЧКУ—кармагына элэктеру
ПОКА СОЛНЦЕ ВЗОЙДЕТ, РОСА ОЧИ
ВЫЕСТ—кояш чыкканчы. кузен кугэрер
ПОКАЖУ, ГДЕ РАКИ ЗИМУЮТ!—Арт саба-
гыцны укытырмын!
ПОКАТЫВАТЬСЯ (КАТАТЬСЯ) СО СМЕХУ
тэгэрэп колу
ПОЛЗТИ НА БРЮХЕ-тез чугу
ПОМИНАЙ КАК ЗВАЛИ—суга тэшкэндэй
булды; юкка чыкты
ПОПАДАТЬ (ПОПАСТЬ) В (САМУЮ)
ТОЧКУ—нэкъ узэгенэ басу
ПОПАСТЬ ПАЛЬЦЕМ В НЕБО—дуга белэн
печэн чабу
ПОПАСТЬ ВПРОСАК—авыр хэлгэ калу
ПОПРАВЛЯТЬСЯ ИЗ КУЛЬКА В РОГОЖУ -
каш тэзэтэм дип, куз чыгару
ПОПЫТКА НЕ ПЫТКА—ятып калганчы атып
кал
ПОСАДИТЬ В ГАЛОШУ—агач атка атландыру
ПОСЛЕ ДОЖДИЧКА В ЧЕТВЕРГ—Кызыл кар
яугач
ПОСМОТРЕТЬ (СМОТРЕТЬ) ДРУГИМИ
ГЛАЗАМИ—икенче куз белэн карау
ПОСПЕШИШЬ — ЛЮДЕЙ НАСМЕШИШЬ—
ашыккан ашка пешкэн
ПОСТАВИТЬ (СТАВИТЬ) НА НОГИ—аякка
бастыру
ПОТЕРЯТЬ (ТЕРЯТЬ) ГОЛОВУ—башын югал-
ту
ПРАВАЯ РУКА—уд кулы
ПРАВДУ ГОВОРЯ— доресен эйткэндэ
ПРЕВРАТИТЬ В ПУХ И ПРАХ—астын вскэ
эйлэндеру: доньясы кырылып бетсен; келен
куккэ очыру; пыран-заран китеру
ПРЕВРАЩАТЬСЯ (ПРЕВРАТИТЬСЯ) В
СЛУХ—колагын торгызу
ПРЕЖДЕ ВСЕГО—барыннан да элек (бигрэк)
ПРИ ЦАРЕ ГОРОХЕ—хан заманында; эби
патша заманында
ПРИЙТИ В СЕБЯ—ацга килу
ПРИНИМАТЬ (ПРИНЯТЬ) БЛИЗКО К
СЕРДЦУ—йерэгенэ якын алу
ПРИНИМАТЬ (ПРИНЯТЬ) НА СВОЙ СЧЕТ—
уз ягына алу
ПРИСТАТЬ КАК БАННЫЙ ЛИСТ-сагыз бу-
ду; тигэнэк кебек ябышу
ПРИТЧА ВО ЯЗЫЦЕХ—телдэн тешмэу
ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В ГОЛОВУ—башка
килу
ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В СЕБЯ—ацына
(Ьушына) килу
ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В УМ-башка килу
ПРИЯТНОГО АППЕТИТА!—Ашларыгыз
(чэйлэрегез) тэмле булсын!
ПРОБИРАТЬ С ПЕСКОМ—утлы табага бастыру
ПРОГЛОТИТЬ ПИЛЮЛЮ—тешне кысып тузу;
телне тешлэп тузу
ПРОЖУЖЖАТЬ УШИ—колак итен ашау
(кимеру)
ПРОИЗВОДИТЬ (ПРОИЗВЕСТИ)
ВПЕЧАТЛЕНИЕ—тээсир калдыру
ПРОЙТИ ОГОНЬ И ВОДУ, И МЕДНЫЕ
ТРУБЫ—утлар-сулар кичу
ПРОПУСКАТЬ (ПРОПУСТИТЬ) мимо
УШЕЙ—колак артыннан жибэру
ПРОСТО ТАК -болай гына
ПРОСТЫМ ГЛАЗОМ—ради куз белэн
ПРОТЯГИВАТЬ ЛАПУ—кул сузу
ПРОХОДИТЬ (ПРОЙТИ) КРАСНОЙ НИТЬЮ-
кызыл жеп булып сузылу
ПРОШУ ПРОЩЕНИЯ—гафу утену
ПРЯТАТЬСЯ (СПРЯТАТЬСЯ) В КУСТЫ-куак
артына качу
ПТИЧЬЕГО МОЛОКА ТОЛЬКО НЕТ кугэрчен
сете генэ юк
ПУД СОЛИ СЪЕСТЬ—бер пот тоз ашау
ПУП ЗЕМЛИ алланыц кашка тэкэсе; донья
тоткасы: тугыз улеп бер калган
ПУСКАТЬ (ПУСТИТЬ) ПЫЛЬ В ГЛАЗА
кузгэ тетен жибэру
ПУСТЬ ЗЕМЛЯ БУДЕТ ПУХОМ -авыр туфра-
гы жицел булсын
ПЯТОЕ КОЛЕСО В ТЕЛЕГЕ -арбаныц бишенче
тэгэрмэче
Р
РАЗ-ДВА (ДА) И ОБЧЕЛСЯ—дицгездэн бер
тамчы; ата мэче куз яше; бармак белэн санар-
лык
РАЗ И НАВСЕГДА—эйттем бетте
РАЗБИРАТЬ ПО КОСТОЧКАМ -энэ кузеннэн
уткэру
РАЗВЕСИТЬ УШИ—авыз ачып тынлау
РАЗДЕЛАТЬ ПОД ОРЕХ—тетмэсен тету;
курмэгэнен курсэту
РАЗИНУТЬ РОТ—авыз ачып йару
РАНО ИЛИ ПОЗДНО—иртэме-сонмы
РВАТЬ И МЕТАТЬ—буран туздыру; ут чачу
РОДИТЬСЯ В СОРОЧКЕ—бэхет йезлеге белэн
РОДИТЬСЯ ПОД СЧАСТЛИВОЙ ЗВЕЗДОЙ
бэхет йазлеге белэн туу
РОТ ДО УШЕЙ—тубэсе куккэ тию
РУКА ОБ РУКУ—кулга-кул тотынып
(тотынышып)
РУКИ НЕ ДОХОДЯТ-кул житии
РУКОЙ ПОДАТЬ—кул сузымында сына
С
С (ОТ) ГОЛОВЫ ДО НОГ (ДО ПЯТ)—башыннан
аягына кадэр
С (ТВОЕЙ) ЛЕГКОЙ РУКИ аягыц жицел бул-
сын
С БОЛЬНОЙ ГОЛОВЫ НА ЗДОРОВУЮ-ак эт
бэласе кара эткэ
С ГЛАЗУ НА ГЛАЗ—кузгэ-куз
С ГУЛЬКИН НОС—дингездэн бер тамчы; ата
мэче куз яше
С ДОБРЫМ УТРОМ!—Хэерле иртэ!
С КАКИХ ПОР -кайчаннан бирле
С МИРУ ПО НИТКЕ — ГОЛОМУ РУБАШКА
ил текерсэ—кул булыр
С ОДНОЙ СТОРОНЫ ... С ДРУГОЙ
СТОРОНЫ—бер яктан... икенче яктан
С ОТКРЫТОЙ ДУШОЙ - ихлас куцелдэн
С ПЕРВОГО ВЗГЛЯДА—беренче курудэн ук
С ПЕРВОГО СЛОВА—беренче сузеннэн ук
С ПУСТЫМИ РУКАМИ—буш кул белэн
С ПЯТОГО НА ДЕСЯТОЕ—тэртипсез рэвештэ
С РАСПРОСТЕРТЫМИ ОБЪЯТИЯМИ
колячын
С ТЕХ ПОР—аннан бирле
С ТЕЧЕНИЕМ ВРЕМЕНИ—алга таба
С ТРИ КОРОБА—йеге белэн
С ТЯЖЕЛЫМ СЕРДЦЕМ -авыр хислэр белэн
САДИТЬСЯ В КАЛОШУ -тепсез коймэгэ уты-
ру; теп башына утыру
СБИТЬСЯ С НОГ—аяктан калу
СВАЛЯТЬ ДУРАКА—акыл житмэу
СВЕТ КЛИНОМ НЕ СОШЕЛСЯ—ацар карап
кояш тотылмас
СВОИМИ (СОБСТВЕННЫМИ) ГЛАЗАМИ—уз
куз(лэр)ем белэн
СВОИМИ (СОБСТВЕННЫМИ) РУКАМИ—уз
кул(лар)ым белэи
СВОИМИ СЛОВАМИ—уз сузлэре белэн
СВОЯ РУКА — ВЛАДЫКА—кемиец кулында,
шуныц авызында
СВОЯ СВОИХ НЕ ПОЗНАЕТ—ата улны, ана
кызны белми
СГОРАТЬ (СГОРЕТЬ) ОТ (СО) СТЫДА-ояттан
улэ язу
СЕДЬМАЯ ВОДА НА КИСЕЛЕ—куян шулпа-
сыныц шулпасы
СЕМИ (СЕМЬ) ПЯДЕЙ ВО ЛБУ—акыл иясе
СЕРДЦЕ БОЛИТ -жан сыкрый
СЕРДЦЕ КРОВЬЮ ОБЛИВАЕТСЯ—йорэккэ
кан сава
СЕСТЬ В ЛУЖУ—авыр хэлгэ калу
СЖЕЧЬ МОСТЫ —куперлэрне яндыру
СИДЕТЬ У РАЗБИТОГО КОРЫТА—тепсез чу-
енга утырып калу
СИЗИФОВ ТРУД—тепсез кисмэккэ су ташу
СКАЗАТЬ СВОЕ СЛОВО—уз сузен эйту
СКАТЕРТЬЮ ДОРОГА—алдыцнан артын
хэерле
СКВОЗЬ ЗЕМЛЮ ПРОВАЛИТЬСЯ—жир асты-
на керердэй буду
СКОЛЬКО (ДУШЕ) УГОДНО -жаныц
телэгэнчэ; купме кирэк (телисен) шулай
СКОЛЬКО (СТОЛЬКО) ВОДЫ УТЕКЛО купме
сулар акты
СЛАБОЕ МЕСТО—йомшак жире
СЛОЖА РУКИ—кул кушырып
СМОТРЕТЬ В ОБА -алдыца-артыца карап
йору; бер алга, биш артка карау; сак буду
СМОТРЕТЬ ДРУГИМИ ГЛАЗАМИ—башка куз
белэн карау
СМОТРЕТЬ ПРАВДЕ В ГЛАЗА—хакыйкатьнен
кузенэ карау
СМОТРЕТЬ СКВОЗЬ ПАЛЬЦЫ—бармак аша
карау
СО ДИЯ НА ДЕНЬ—менэ-менэ; буген-иртэгэ
СОБАКИ ЛАЮТ — ВЕТЕР НОСИТ—эт орер,
буре йерер
СОБИРАТЬСЯ (СОБРАТЬСЯ) С МЫСЛЯМИ
фикер туплау
СОБИРАТЬСЯ (СОБРАТЬСЯ) С СИЛАМИ—бар
мечен туплау
СОННАЯ ТЕТЕРЯ -йокы капчыгы, йокы
чулмэге
(СПАТЬ) БЕЗ ЗАДНИХ НОГ—улеп йоклау
СПОКОЙНОЙ НОЧИ! -Тыныч йокы!
СРЕДИ БЕЛА ДНЯ—кон уртасында (узэгендэ)
СРЫВАТЬ СЕРДЦЕ—ачу алу; ачу кайтару
СТАВИТЬ (ПОСТАВИТЬ) НА НОГИ-аякка
бастыру
СТАВИТЬ (ПОСТАВИТЬ) НА СВОЕ МЕСТО
уз урынына кую
СТЕРЕТЬ В ПОРОШОК—кол иту
СТЕРЕТЬ С ЛИЦА ЗЕМЛИ -жир йезеннэн юк
иту
СТОЯТЬ (ДЕРЖАТЬСЯ) В СТОРОНЕ-читтэ
тору
СТОЯТЬ (ТОПТАТЬСЯ) НА (ОДНОМ)
МЕСТЕ—бер урында таптанып тору
СТОЯТЬ ГОРОЙ—тау кебек тору
СТОЯТЬ НА СВОЕМ -узенекен иту
СТРЕЛЯНЫЙ ВОРОБЕЙ-карт телке
СТРОИТЬ ВОЗДУШНЫЕ ЗАМКИ—комнан бау
ишу
СУЛИТЬ ЗОЛОТЫЕ ГОРЫ—алтын таулары
вэгъдэ иту; тау чаклы вэгъдэлэр биру
СХВАТИТЬСЯ ЗА СОЛОМИНКУ -саламга то-
тыну
СХОДИТЬ С УМА—акылдан шашу
СЧАСТЛИВО ОСТАВАТЬСЯ!—Исэн-сау булы
гыз!
СЧАСТЛИВОГО ПУ ГИ! —Хэерле юл! Исэн-
имин йерегез!
т
ТАК ИЛИ ИНАЧЕ—ничек кенэ булса да
ТАК СЕБЕ—алып мактарлык тугел, салып тап-
тарлык тугел; ярый инде
ТАКИМ ОБРАЗОМ—шулай нтеп
ТВОИМИ УСТАМИ ДА МЕД ПИТЬ -авызыца
бал да май
ТЕМ НЕ МЕНЕЕ—шуна да карамастан
ТЕМНЫЙ ЛЕС—кара урман
ТЕРТЫЙ КАЛАЧ -карт чыпчык; таш астын-
нан чыккан; шомарып беткэн; эт каешы
ТЕРЯТЬ (ПОТЕРЯТЬ) СЧЕТ—санап бетергесез
ТО И ДЕЛО—эледэн-эле
ТОЛКУ КАК ОТ КОЗЛА МОЛОКА -аллага да
юк, муллага да юк
ТОЛОЧЬ ВОДУ В СТУПЕ- корыны бушка ау-
дару; комнан бау ишу
ТОЛЬКО И ВИДЕЛИ—курми да калу
ТОЛЬКО ЧТО—эле генэ
ТОЧИТЬ ЛЯСЫ—гайбэт сату; лэчтит сату
ТРОЙНАЯ ПРОВЕРКА—энэ кузеннэн уткэру
У
У ЧЕРТА НА КУЛИЧКАХ-жир читендэ
УБИВАТЬ (УБИТЬ) ДВУХ ЗАЙЦЕВ-ике ку
янны берьюлы ату
УМА НЕ ПРИЛОЖУ—акыл житми
УМА ПАЛАТА—акыл иясе
УМУ НЕПОСТИЖИМО—акыл жлтми
УТЕРЕТЬ НОС—борынга чирту
УХОДИТЬ (УЙТИ) С ГОЛОВОЙ—башы белэн
чуму
X
ХВАТАТЬСЯ (СХВАТИТЬСЯ) ЗА
СОЛОМИНКУ—саламга тотыиу
ХВАТАТЬС Я ЗА ГОЛОВУ—башны ташка
бэрердэй булу
ХЛЕБНУТЬ ЛИХА—ачысын-течесен тату
ХОТЬ БЫ ЧТО—исендэ дэ юк
ХОТЬ ГЛАЗ ВЫКОЛИ—кузгэ тертсэц
куренмэслек
ХОТЬ КОЛ НА ГОЛОЬЕ ТЕШИ—уз туксаны
туксан
ХОТЬ ОТБАВЛЯЙ—исэбе-хисабы юк
ХОТЬ ПРУД ПРУДИ—исэбе-хисабы (саяы) юк
ц
ЦЕНЫ НЕТ—бэялэп бетергесез
ч
ЧЕГО БЫ ЭТО НЕ СТОИЛО—ничек итеп булса
да
ЧЕРНЫМ ПО БЕЛОМУ—акка кара белэч
ЧЕРТ НОГУ СЛОМИТ—башыц белэн чумарсын
ЧЕСТНО ГОВОРЯ—дересен (турысын) эйткэндэ
ЧЕСТНОЕ СЛОВО—ант итеп эйту
ЧТО ЕСТЬ (БЫЛО) ДУХУ—бар (бетен) кеченэ
ЧТО ЗА ВОПРОС—сорап торасы да юк (тугел)
ЧТО ПОДЕЛАЕШЬ—нишлэмэк кирэк
III
ШАГ ЗА ШАГОМ—экрен-экрен; экренлэп
ШУТКИ В СТОРОНУ—ша я руд ан узган
э
ЭТО НЕ ФУНТ ИЗЮМА—бу бэрэцге ашау
тугел
ЭТО ЦВЕТОЧКИ, А ЯГОДКИ ВПЕРЕДИ -
монысы эле баласы, мичтэ аныц анасы
Я
ЯБЛОКО РАЗДОРА—бэхэс алмасы
ЯБЛОКУ НЕГДЕ (НЕКУДА) УПАСТЬ-баш
тыккысыз; инэ тыккысыз; энэ торте р урын юк
ЯЗЫК ПРОГЛОТИТЬ—телен йоту
ЯЗЫК ПРОГЛОТИШЬ—телецне йотарсыц
ЯЗЫК ХОРОШО (НЕПЛОХО, ЗДОРОВО)
ПОДВЕШЕН -авызына саескан текергэн; те-
ленэ шайтан текергэн: телгэ беткэн
ЭЧТЭЛЕК
ТОЗТЧЕДЭН......................3
АВЛЗЛЛРИЫ ЬЭМ БАСЫМНАРНЫ БИЛ-
ГЕЛЭУ..........................5
ТАТАР АЛФАВИТЫ.................5
ОТ АВТОРА-СОСТАВИТЕЛЯ..........6
ОБОЗНАЧЕНИЕ ЗВУКОВ И УДАРЕНИЙ..7
ТАТАРЧА-РУСЧА СУЗЛЕК...........8
РУССКИЙ АЛФАВИТ..............330
РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ.....330
КЫСКАЧА ТАТАРЧА-РУСЧА ФРАЗЕОЛОГИК
СУЗЛЕКЧЭ.......................498
КРАТКИЙ РУССКО-ТАТАРСКИЙ
ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРИК....534
Кушымта
Яца сузлэр язу очен битлэр
Аа
Ээ
Бб
Вв
Гг
Дд
I .
Ее
Ж»
Жж
Нн
Оо
Оо
Пп
Рр
Сс
фф
Хх
НН
Цц
Чч
Шш
Шш
Ыы
Ээ
КАР! 1А»
ТАТАРСКО-РУС
И
. ТАТАРС -1-
СЛОВАРЬ
КАЗАНЬ
ДО) ТьРИХ