ББК 84(2 Рое-Осе)
Дз-80
Дзуццаты К.
Ме ’ргом зæгьинæгтæ (Текст) /Дзуццаты Къоста —
Дзæуджыхъæу: «Осетия-Полиграфсервис», 2017 — 144 стр.
Дзуцев К.
«Мои откровения» 84(2 Рое-Осе)
Ацы чиныгæй ссардтон мæ иунæг æфсымæр
Æхсары рухс ном
© АО «Осетия-Полиграфсервис»
© Дзуцев К.

Предисловие
Пращуры современных осетин — скифы, сарматы
и аланы — со времен невообразимой глубины веков
завещали нам самое дорогое в их жизни — ФАРН.
Это короткое изящное слово вместило в себя
наиболее значимое, возвышенное, сакральное и бытовое,
воинственное и трудовое, нравственное и духовное,
что пульсировало в крови и плоти этноса, в его
сознании и морали.
От отца к сыну, от матери к дочери передавались
бесценные раритеты самобытной национальной
психологии. Отклонения от норм ФАРНА сурово
осуждались, иногда в своей строгости восходя до самых
суровых наказаний, таких как отвергание
отступника от семьи, от аула, от рода. Они были страшнее
смерти, но во имя сохранения морально-этических
ценностей народ вынужден был прибегать к столь
жестоким наказаниям.
Они незримо шлифовали и формировали человека
от рождения до самой смерти. Передавались в роду,
в семье от старших к младшим. Строгая иерархия
этого передаточного механизма жила не в речах и
плакатах, а в повседневной жизни каждой семьи.
Появились даже такие характеристики, как «хорз мык-
каг» («хорошая фамилия, достойный род»), «хорз би-
нонтсе» («почитаемая, примерная семья»), «усездан
туг» («благородная кровь»).
Счастлив тот, кому довелось знать
представителей таких родов, фамилий, семей. Еще более
счастлив человек, выросший в атмосфере ФАРНА
старших. Они — как белые аисты в птичьей стае. Их ни
с кем не спутаешь.

4 ===========___^=__
Осетинский писатель Коста Дзуцев,
родившийся и выросший в селении с досточтимым названием
Фарн, с молоком матери впитал в себя это чувство.
Его дед и отец, мать, соседи, сельчане берегли честь
своего селения.
Коста — мастер короткого бытового рассказа. Он
выбрал эту форму литературного творчества и
виртуозно создает образы своих земляков, полные
чудодейственной палитры человеческой красоты и
мудрости. Читаешь его рассказы, и душа наполняется
чувством радости, потому что есть на земле такие
люди. Они навсегда входят в нашу память и радуют
нас, зовут самих стать такими.
Коста Дзуцев пишет о людях села, об их нелегком
физическом труде и умении управляться со своими
проблемами в рамках этических норм своего этноса.
Каждый его рассказ, каждая юмореска, подобно
жемчужине, огранены мастерски и светят читателю,
рождая в его душе свет устремленности к горней
чистоте и любви к <?кизни, к людям.
Чем больше узнаешь автора этих рассказов, чем
дальше углубляешься в прекрасный мир его героев,
тем явственнее очерчивается образ
человека-творца, который, подобно туарегу в знойных песках,
берет в путь длинную, просторную накидку, надежный
посох и отправляется навстречу пустыне. Не
богатства материальные влекут его, не причудливые
миражи в песках, а люди, которых он повстречает
в своей нелегкой пешей ходьбе и которых одарит
теплом слова — слова Веры, Добра и Вдохновения. Все
его богатство — это Слово. Доброе Слово.
Автор данной книги — член Союза журналистов
России Коста Дзуцев — в ежедневных встречах с
героями своих репортажей, зарисовок, очерков, не на

-- 5
людях высоких должностей и обещателях
материальных благ останавливает свое внимание, а на
людях, делающих жизнь краше, содержательнее, добрее.
Судьба одарила его мудрым дедом Баба и родителями
светлой, доброжелательной души, простых сельских
тружеников, в чьей жизни пребывали и тяжелый
труд, и жестокие горестные годы Великой
Отечественной войны, и безграничная любовь к родной
земле и людям разных национальностей. Не потому
ли, читая короткие рассказы Коста Дзуцева, перед
глазами читателей встают мудрые полотна жизни,
каждое из которых — ее учебник... Читаешь и
черпаешь из них, как из чистого родника, живительное
благо.
Соттион

6 =
В золотые годы нашей юности...
— Не то что дом, даже шалаш сложить заново — труд
нешуточный, — говаривал мой дед.
Откуда было детскому рассудку понять тогда эту
мудрость!.. И только теперь, спустя годы, под тяжестью
непростого багажа прожитых лет я начал понимать нелегкие
раздумья старцев.
Помню, не от хорошей жизни мы решили продать свой
старенький домик — судьба загнала нас в одну из самых
непростых ситуаций безысходности, и другого выхода не
было.
Не проклятие ли — живя в деревне, не иметь кусочка
земли? Не иметь возможности выйти по весне на свой
участок и с наслаждением копнуть острой лопатой набухшую
за зиму и истосковавшуюся по человеческим рукам землю,
летом в охотку пополоть в огороде тяпкой, а осенью
занести в свою кладовую хотя бы сапетку выращенного тобой
зерна! Вот и живи, завидуя соседям!..
Как-то раз мой дядя Андрей намекнул своему отцу:
— Может, нам взять участок земли в верхней части
села?.. Новый дом бы построили...
Не дав договорить, дед неожиданно резко оборвал его.
— У меня нет дома на продажу! — Помолчав с минуту,
добавил:
— В стенах, сложенных из простого булыжника, живая
память о моих погибших детях.
Откуда было понять молоденькому пареньку как
дороги старику эти булыжные стены, хранящие тепло рук его
сыновей, павших на полях сражений за свободу и
независимость Отчизны...
— Господи! Да ведь всего-то на две улицы дальше
нашего домика! Совсем рядышком!
— Хочу, чтобы мой гроб вынесли из этого дома, с этого
двора, — теперь дед говорил уже спокойно, раздумывая о
чем-то.

==================== 7
Андрей, словно не слыша слов отца, настаивал на своем:
— Хотя бы ради вот этих мальчиков согласись! Им расти
нужно. Как они будут жить в этом домике, в этом тесном
дворике, где никаких возможностей, никаких удобств?!
Лодырями и лоботрясами им стать?!.
Последние слова Андрея возымели свое действие.
— Вот это ты правду сказал, правильно, — заговорил
тихо старик.
— Когда-нибудь наши сироты подрастут. Захотят жить
самостоятельно. Как они будут делить наши крохотные
дом и дворик? Земли-то, по сути, и нет у нас...
— Упаси их бог от дележки, но хотя бы у одного из
них будет крыша над головой. Второй тоже не будет
сидеть сложа руки — за что-нибудь да зацепится в жизни.
Божьего благословения нашим младшим, но... Иди, пометь
лопатой границы нашего нового домовладения.
Когда говорят, что парень удался, имеют в виду таких,
как Андрей. Настоящим молодцом стал. В безводной
пустыне реку пустит. Он уверенно собрался строить дом, и
разве сердце старшего не порадуется этому!
Дед, с какой бы неохотой он это ни делал, все равно
через несколько дней прихватил лопату и пошел к новому
участку, выделенному под новый дом. По его коротким,
но тяжелым шажкам угадывалось какие чувства оживали
в самых затаенных уголках его сердца, старые мечты, на
много лет схороненные под горечью безмолвного траура по
сыновьям: Ахмату и Батырбеку.
Дед, хотя и согласился перейти жить в новый дом, все
равно страшился чего-то: столько лет плечом к плечу с
любимыми соседями, столько радостей и трудностей
пережили вместе, так срослись душами за эти золотые годы,
что теперь боязно — вот так взять и перейти жить в другой
переулок! Громкое слово иногда помимо воли вырывается
из уст, но взгляд... Взгляд — зеркало души человека. За
многие-многие годы он ни разу не заметил, чтобы кто-

8 ================^=============
то из соседей даже в шутку взглянул на него косо. Не о
мужчинах он так думает, нет. Мужчина в доме — гость.
О женщинах-соседках он думает. Женщина — существо
тонко организованное. Благородство, мудрость и чуткая
предусмотрительность соседок деда не вместились бы даже
в высь небесного купола! Сможет ли дед обойтись без их
внимания и уважения — об этом стоит подумать.
Постучишься в любые двери — ты родной и желанный,
никогда не откажут в просьбе, угостят, обласкают и словом,
и взглядом, и душой. Мирка Хабаева, Маша Бадтиева и
другие соседки никогда не держались за последнюю горсть
муки, не ели кусок хлеба исподтишка. Не то что иные
хозяйки сегодня. С неохотой или только ради приличия
предлагающие гостю войти в дом и отведать кусок хлеба с
сытного стола.
Когда человек достигает такого предела, что не в
состоянии уже приносить в дом достаток для семьи, лучший
выход — прислушиваться к голосу младшего. Особенно
если этот младший настроен на добрый труд в жизни, на
благородные дела...
В верхнем переулке Баба встретил своего доброго
шурина Хаджумара. В свое время тот занимал неплохие
места, был организатор колхоза, активист, строивший новую
жизнь. Нынче, некогда активный Хаджумар Цахилов,
стал сдавать, не так часто выходит из дома, однако всегда
в курсе всех сельских дел.
— Приятно мне, приятно, что у тебя нашлись силы и ты
решил построить новый дом! Мы уже старики, но нашим
младшим необходимо создавать условия для более
комфортной жизни, — глаза Хаджумара были полны радости,
которая шла из глубины его души, взгляд красноречиво говорил
о том, что этому человеку всегда в радость добрая весть.
— Задумки старшего сына заставили меня выйти со
двора, иначе даже с места бы не сдвинулся...
— Не говори, Андрис, ты пока еще не такая руина,
какой стал я, в тебе еще живет решимость взяться за уже
наметившуюся работу.

Баба, будучи молодым и сильным, многим строил
дома. В том числе и семье Угалыка Даурова когда они с
гор переселились на плоскость, обосновались вот здесь, на
этом месте.
Когда война дошла до Осетии, в стену дома брата
Угылка угодил снаряд, и пусть твоего недоброжелателя
настигнет такая беда! На следующий день, когда народ
возвращался с полевых работ, Баба, увидев, что
произошло, остолбенел:
— Надо поднять эту стену, Насырбек ради нас на
фронте жизни не жалеет, — обратился он к соседям.
Однако никто особо не прислушался к его словам, а
старейшина фамилии даже упрекнул его, сказав: «Разве
у нас других забот мало?!» Хотя, если говорить правду, в
первую очередь именно ему следовало бы позаботиться о
состоянии дома Насырбека.
Ни слова больше не смог выдавить из себя дедушка.
Не у всех хватит ума ценить и уважать человека не при
нем, а в его отсутствие. Баба лишил себя и семью свою
нескольких трудодней и помог семье Насырбека. Сыночку
Насырбека в то время, по-моему, было около трех лет, но
маленький Хазби не забыл доброе деяние дедушки, и я
бываю безмерно горд своим дедом, когда он рассказывает
о том случае.
— Это он мне дал имя, — часто говорит Хазби, — по
наказу моего отца Насырбека я никогда не забуду труды
Андриса...
Некоторые люди всю жизнь бахвалятся. Им невдомек,
что человечность и благородство каждого определяются по
тому, как по зову души они приходят на помощь другим,
не думая ни об ответной благодарности, ни о затраченном
времени.
Если бы все люди стали нахваливать себя, хвастаться
невесть чем, на земном шаре кроме пустой болтовни ни
одно даже мало-мальски полезное дело не сладилось бы.

10 ======================
Слова Хаджумара словно божественным елеем
пролились в сердце моего деда. Он ей-ей! — несмотря на возраст,
наравне со строителями старался в своем новом доме. А
дом-то, дом какой получился! Высокий, светлый! Можно
сказать, что после дома Гамии Дзгоева это был второй
такой во всем селении.
— Возможности у многих имеются, — говорили Андрею
соседи, — но не каждому приходит на ум помочь сиротам
своего брата.
— А почему отец, всю жизнь проживший в
добродетельном и благожелательном отношении к людям, должен
переступать запущенный, невзрачный порог? Теперь у него и
новый дом, и ухоженный огород, — отвечал Андрей.
Дожить бы ему до сего дня!.. Даже его тень, даже
воспоминания о нем приносят мне покой и радость.
***
Наш старый дом купил Саханджери Хадиков. Люди
говорили, что он сюда из Баркадджына переехал. Я тогда
узнал, что это название селения. Как сейчас вижу: жена
его, Дзецца, шагнула в наш двор. Две синеглазые
девочки лет восьми-девяти шли впереди нее, а девятимесячного
сына она держала на руках. Шла Дзецца к нашему дому
узкой тропинкой.
— Счастливой ногой тебе ступить в наш двор, пусть
твой приход несет с собой фарн, чтобы в этом доме жизнь
счастливой была! — не пожалела добрых пожеланий моя
добрая бабушка, — мать моего отца. Ацца — так мы звали
ее любя, называла себя девушкой из благословенного
семейства, хлебосольнее и гостеприимнее ее никого не было
на улице.
— Спасибо, Дзыги, никогда не забуду твои теплые,
радушные пожелания! — взволнованно и смущенно
отблагодарила она бабушку.

======^=============== 11
Шла удивительно неспешно, будто и не торопилась
вовсе поскорее войти в дом, где ей предстоит жить дальше.
Видимо, стеснялась, сдерживала себя, чтобы кто-нибудь
не подумал: вот, мол, ворвалась в дом с хозяйской
уверенностью...
К тому времени у калитки показался Саханджери,
худощавый мужчина невысокого роста. Он давно уехал из
нашего селения. Во многих местах жил, вплоть до Ала-
гира. Семья его была оттуда и, что удивительно, у него
сильно изменился говор! Незнакомый человек признал бы
его за выходца из Туальского ущелья и на спор бы
проиграл барашка.
— Прошу вас, не беспокойтесь. Мы друг другу не
чужие, поживем пока одной семьей, — говорил он дедушке с
умоляющими нотками в голосе, как будто из-за них в его
новом дворе произошли бы большие радостные события.
— Сами прекрасно знаете: Батырбек для меня был как
родной брат. Мы жили рядом.
При упоминании о безвременно погибшем сыне, у Ацца
на глазах показались слезы... С той трагической вести семь
лет прошло, но рана в ее сердце не затянулась. Не приведи
никому такую сердечную боль! На старости лет
обрушиться твоей башне, разбиться твоим надеждам... Даже
заклятого врага грех проклинать, чтоб у него ребенок погиб!
Сам Господь не простит такое проклятие страшное!
Люди в поисках лучшей доли подавались в
обезлюдевшие поселения, а мой отец Батырбек по чьей-то вине погиб
там. Убийца не хотел, чтобы произошла эта трагедия, —
все случилось неожиданно и непреднамеренно.
Произошло все именно так: когда искусно танцевавший Батырбек
на чьей-то свадьбе завершал первый круг, его друг, для
пущей торжественности, несколько раз выстрелил вверх.
Одна из пуль, угодив в шляпку гвоздя на потолочной
балке, отскочила, и мой несчастный отец стал ее жертвой...
Убивший долго умолял о примирении с нашим родом, но

12
дедушка не соглашался... Однако, если люди вымаливаю!
случайную ошибку, необходимо простить.
Но как должны были два старых человека поступить
в данной ситуации? Как кормить и воспитывать,
выводить внуков в жизнь в таком пожилом возрасте?! Трудно
нести неподъемную тяжесть жизни, если нет никого, кто
бы разделил это по-родному. Даже мыши, говорят, не
выдерживают тягот жизни. Писк-писк — и исчезает их след...
Но человек силен! В надежде на Божью милость и лучшее
завтра он претерпевает свои муки. Господь взял да и
вернул нежданно-негаданно на запущенное подворье стариков
их сына. Бальзамом жизнетворным явилось возвращение
Андрея, который долгих двадцать лет по чьему-то
грязному навету находился между жизнью и смертью. Не зря,
видать, приснился нашей маме Лиде тот удивительный
сон, будто на крышу нашего дома сел какой-то сокол и
распростер над ним свои крылья. «Я потому к вам явился,
что у вашего очага нет больше головы», — обнадежил он
измученную душевными страданиями женщину... Прошло
дней шесть, наверное, — утро началось с благой вести.
Воспряли духом не только члены семьи, но просветлел весь
дом дедушки, словно ливнем после бури омыло даже
потаенные его уголки. Даже те, кто обходил этот дом, стали
приближаться к нему, завидовавшие стали появляться!..
И вот собрались мы все: старые жильцы дома и новые.
Все со своими мыслями. Я взял ребенка у Дзецца и, как
настоящий мужчина, произнес:
— Ну, и когда же ты подрастешь?
Маленький ребеночек смотрел на меня внимательно,
будто осмысливал мои слова, а потом заплакал. Ацца
взяла ребенка и, прижав к груди, произнесла:
— Это теперь твой дом, маленький Ирбег, — живи в
радости и достатке до старости лет!
В объятиях Ацца Ирбег моментально успокоился. Чего
стоило женщине, воспитавшей тринадцать детей,
успокоить одного мальчишку!

=====^=====^^ 13
— Здесь пиры и радостные застолья будешь проводить,
сюда невесту приведешь, — мягким ласковым голосом
обратилась она к малышу...
Я случайно встретился взглядом с Ацца. Она какое-то
мгновение подумала о чем-то своем. Видимо ей хотелось
сказать мне, чтобы я ни о чем не переживал, хотя и
продали старое жилье, но дядя меня без дома не оставит... К
тому времени в конце длинного коридора появился Сахан-
джери.
— Сынок, сбегай, принеси нож жертвоприношения, —
обратился он ко мне. — Мы с Андрисом хотим принести
жертву.
Слова Саханджери не понравились дедушке.
— Это как! Гость должен оказывать почести хозяину?
— На новом месте в первую ночь нужно вознести
молитву Господу Богу, — не согласился сын рода Хадиковых.
— Мы понимаем это, но расходы должны понести мы, —
настаивал дед...
Ну и настырные же эти пастухи! И не осудишь их, они
привыкли к этому, любят вольную жизнь. Хоть в низине
паси своих овец, хоть на возвышенном месте — никто у
тебя не отберет твою пастушью палку. Никто кроме тебя
самого не будет знать, сыты ли твои овцы, никого не
озаботит, голодны ли они. Никто не спросит с тебя, почему ты
так поступил... Одним словом, вольная, широкая жизнь!
Песни насвистываешь, танцуешь ли на носках, — пастбище
не будет оценивать твое мастерство.
Саханджери — невысокий мужчина, но силен, как
великан. В молодости он мог согнуть пальцами гвоздь
средней толщины. Да и уверенности у него было достаточно. К
тому же ему везет с друзьями. Все они повыше его ростом,
сильнее. Но пусть они будут мощны и круты как скалы,
а вот как Саханджери словил волка за заднюю ногу, так
вряд ли кто сделал бы из его друзей. Не поверите, но ей-
же-ей, сцапал он волка тупой загогулиной своей пасту-

14 ^====^===============
шьей палки! Очевидцы были, и рассказывали об этом как
о чуде. Застонал, говорят, зверь, искры из глаз сверкнули.
Замотался он из стороны в сторону, рванул, чуть было не
удрал, но к этому моменту старший пастух Сабан угостил
его своим кремневым ружьем, и пусть с проклинающими
тебя такое произойдет!
Насадили тушу серого воришки на высокий столб.
Какое-то время он раскачивался там. Когда овцы
перестали его бояться, а собаки больше не выли на него, он
нашел свое место в земле. Интереснее всего то, что волки
после этого перестали появляться в этом месте. Может, в
зверином ареале эта весть разнеслась, поди разберись, но
хищники умеют обходить опасные места.
Как бы там ни было, но Саханджери в тот вечер все
равно приступил к ритуалу жертвоприношения. И хотя я еще
толком не знал всех премудростей данного умения, изо всех
сил старался все делать правильно. И, слава богу,
справились и без всякой задержки стали варить мясо.
Саханджери нанизал на шампур кусочки
внутренностей, завернутые в тонкую пленочку нутряного жира, и
стал жарить на углях костра. Сразу же послышалось
характерное мягкое пошкваркивание шашлыка. Ягнячьему
мясу стоит даже запахом дымка пропитаться, чтобы
сохранить аромат. Дедушка возносил Господу Богу молитву
над тремя пирогами, я традиционно откусил от верхнего
пирога, у меня текли слюнки...
— Пусть Господь одарит тебя счастьем вырасти
настоящим мужчиной и достойно служить народу! — пожелал
мне в тот вечер Саханджери.
***
Мы переехали в верхнюю часть селения, однако мои
ноги отказывались уходить с нашей улицы. Свет окон
нашего старого дома тянул меня к себе, как будто я любил
его пуще прежнего. Разве не дорог сердцу родной очаг?! И

===^=^^^^============= 15
еще одно. На моей старой улице в моем сердце вспыхнула
первая любовь... Ах, судьба! Какую чернявую красавицу
я встретил неожиданно, забежав из-за какой-то мелочи к
нашей соседке Фаруз. У нее гостила племянница, и она
безжалостно зажгла мое сердце. Задержавшись у нас в селе
на неделю, она перевернула все мое неопытное существо,
я терялся при встрече с ней. Будь я посмелее, может и
нашлась бы возможность раскрыть тайну моего сердца. Она
же устала от моих несуразных слов, которые были пресны,
подобно творожку из сыворотки. Но тогда казалось, что
этого достаточно, чтобы тронуть сердце девушки...
Как-то раз племянница Фаруз стояла на мосту,
опираясь на толстую ветку дерева, и каким-то странным,
пристальным взглядом смотрела, как вода, шумя и дробясь,
вращала мельничное колесо. Брызги, усеявшие лицо
девушки, сверкали на солнце подобно бусинкам. Когда я
подошел к ней, она с ног до головы смерила меня взглядом.
От искорок этого взгляда я растворился, перехватило
дыхание. Сердце мое испытывало ужасные муки, будто
придавило его невероятной тяжестью... Почему вы
удивляетесь, когда говорят, что человек умер от любви?
Если бы девушка в этот миг отвела свой взгляд, мое
сердце в тот же миг разорвалось бы!
— Здорова ли твоя Фаруз? — о чем же еще я мог
спросить ее...
— Ничего, спасается благодаря твоим лекарствам.
Эти горожане какими-то всезнайками рождаются. Я
понимал, что положение мое неважное, и мучительно
раздумывал, о чем говорить дальше.
— В прошлом году Фаруз сильно была обеспокоена
тем, что в ее доме полно мышей. До сих пор ничего не
применила, чтобы извести их?
— Не мучай себя больше. Кот нашего соседа Соломона
переловил их всех до единой.

16 =========^^
— А это... ты скажи своей тете, когда подойдет ее
очередь пасти сельское стадо, вместо нее пойду я...
— По-моему из тебя приличного пастуха не выйдет.
Вот так всегда! Не могу толком завязать разговор с
девушкой. Что за невезение такое?! Другое дело — мой друг
Ирбег Асламурзаев. Как галоши меняет своих
возлюбленных. Он не симпатичнее меня, при этом еще и ростом
невелик. Что в нем такого находят девушки, почему мечтают
о нем? Наверное, на всякое дело нужно иметь счастье,
черт побери!..
— Говорят, скоро ты домой возвращаешься? А я еще...
— А что ты? — оборвала меня девушка. — А ты это..., —
она до обидного заботливо взглянула на меня:
— Я уже занята, ищи свое счастье в соседнем Беслане.
Вот так жестоко оборвала мои мечты девушка, которую
я полюбил всем сердцем. Но я раздобыл ее фотокарточку
и собственноручно написал на оборотной стороне что это
память нашей молодости. То одному, то другому из моих
друзей показываю фото, не забывая поднести к их глазам
и надпись на обороте. Мне многие даже завидовали. Это
тебе не шутки шутить: такая девушка одарила меня своей
фотокарточкой, да еще с дарственной надписью! Только
Ирбег, — этот божий пройдоха, — раскусил мою хитрость.
Упросив его не рассказывать девушке о моей проделке,
впредь не хвастался фотографией. Смог бы я после такого
ей на глаза показаться? С какой совестью?..
Через пятнадцать лет я вернулся на нашу старую
улицу. На этот раз должен был «поставить на ноги»
старенькую вальцовую мельницу. Первым, кого я встретил на
моем рабочем месте, был Саханджери. Тот самый,
который когда-то купил наш дом. Он сторожил заброшенную
старую мельницу.

======^======^^====_ 17
— Саханджери, а смог бы ты сейчас раздобыть хоть
кусочек вкуснющего шашлыка, который ты жарил в
прошлом?
— Пусть об этом у тебя не болит голова. Как только
заработает мельница, организуем и шашлыки, и отварного
мяса будет вдоволь на столе.
За этим разговором к нам подошел вновь назначенный
директор совхоза Интер Тебоев. Мягко улыбаясь, он всем
нам по-дружески пожал руки.
— Этой мельнице мы должны вернуть ее былую
славу, — обратился он ко мне.
— Извини, — перебил его Саханджери, ты помнишь
еще эти времена?
— Что такое вы говорите?! Будто вчера это было. Мы
с моим отцом Мырзаганом несколько раз привозили сюда
зерно на обмолот, — гордо ответил Интер. — Мать так
гордилась той мукой. Делясь с соседями радостью, она
отсыпала на ладонь белоснежной муки, характеризуя ее
качества: чудесная мука, и опара быстро поднимается, и
тесто крутое, не расползается!..
При этих словах перед глазами встали картинки из
далекого детства. Вокруг мельницы ни пройти ни проехать
между множеством разных телег и бричек. О ближних
поселениях не буду говорить, откуда только не везли сюда на
помол: из Чечни, Ингушетии... Ночами оставались в
ожидании своей очереди, и часто наш дом приветливо
приглашал под свой кров незнакомых людей.
— Прошу прощения, — Интер уважительно обратился к
Саханджери. — Вы старше, но я вас не могу припомнить.
— Он ночной сторож мельницы, — поспешил я с
ответом. — Вон в том доме живет.
— Слава богу, что так близко живете, — Интер с
симпатией глянул на Саханджери. — Мельница и днем, и ночью
будет под присмотром.
*2

18 ===========^^^====^^
— У нашего совхоза и до тебя были руководители, —
сказал Саханджери. — Сколько я их умолял: если с
мельницей ничего не выходит, обеспечьте село хотя бы светом!
— Успокойся, дорогой. Выбрось из головы все свои
заботы.
— Коста — повернулся он ко мне — тебе и свет наладит,
и вальцовку заставит работать по-настоящему. Не так ли,
мой друг?
— Согласно твоим заботам и дела пойдут.
— Тогда не жалей денег. Не бойся, что совхоз
обеднеет, — пообещал директор.
— В таком случае беспокоиться не о чем.
Слова Интера придали мне уверенности и вдохновения.
После его ухода Саханджери стал нахваливать его.
— Видать, человек он хороший. Чует мое сердце, много
нужного сделает нашему селению...
Саханджери не ошибся. Никто никогда так не
заботился о благе нашего селения. Стали налаживаться
совхозные дела. У него в планах было еще немало благих
начинаний, но районное начальство тех лет обрезало ему
крылья, взяв да в одночасье сняв с должности. Те, кто
пришел на его место может и хотели продолжить добрые
начинания Мырзагановича, но к тому времени в стране
устроили перестройку, нашлись охотнички прибрать к
рукам общенародное достояние, а «наверху» перестали
проявлять заботу о сельском хозяйстве. Что может сделать в
такой обстановке даже самый рачительный руководитель,
когда в хозяйстве все опустошили? Ну, да что говорить,
каждому — свое. А я вспомнил наказ Интера, мечту
ночного сторожа — зажечь свет на мельнице, закрутить
жернова... Только до тех радостных дней Саханджери не
дожил: нежданно-негаданно поспешил на тот свет.
Мягкосердечный и доброжелательный был человек.
До последнего дня своей жизни никого не побеспокоил.
С тех пор много воды утекло в Тереке. Часто вспоминаю

=======^^============ 19
его слова. Он будто предвидел наши сегодняшние
порядки, частенько наказывал: «Никогда не бросай свою работу,
иначе труды твои пропадут подобно пролитой чаше воды».
Однако не родился еще человек, который развязал бы
узлы и узелки судьбы раньше благодатной воли Господа...
Я тоже не безгрешен, иначе безо всякого на то основания
не ушел бы с такой работы. Но меня избрали
секретарем партийной организации совхоза, и я ушел, хотя об
этом жалею. Но что говорить о уже свершившемся! Дай
нам Бог добрых дел в будущем, а из сожалений ничего не
построишь. Только вот сердцу обидно, что многие наши
с Интером труды пошли прахом: от мельницы остались
одни стены. Печально и расстроенно, с поникшей крышей,
смотрит она на селение, которым когда-то гордилась. Чем
она обидела людей, почему дошла до такого обидного
состояния? Взяли да подожгли ее, растащили оборудование.
Разве это по-человечески? Обитель сельского изобилия и
фарна можно вот так преступно пустить на ветер?!
Время такое... Как мы можем противостоять? Кроме
жажды наживы денег нет уже ни стыда, ни совести, ни
морали. Вот и приходится ждать, когда же Господь Бог
обратит на нас Свой благодатный взор и начнет отводить
беду Своими благодатными крылами...
Недописанная песня
Хасанбег Кокоев любил жизнь и всегда радовался ей.
Каждому предоставляется выбор: идти ли по широкой
дороге или взбираться по узкой тропе к неизведанным
вершинам.
Хасанбег выбрал второй путь. Преодолев семь
перевалов, он поднялся на высокую точку скалистых гор.
Но по законам жизни все имеет конец, и сколько бы ни
была длинна дорога, она кончается...

20 ======================
Удивительно, почему утрата человека, рядом с
которым ты рос, бывает так пронизывающе болезненна?
Содрогается сердце, исторгает свой глубинный стон, и все
твое существо наполняется невыразимой мукой...
Недаром говорят в народе: «Вместо проклятий даже врага
своего предай в руки Господа». Более праведного и
доброго судьи не существует. Не просто так орудие убийства
в какой-то момент оборачивается против самого
убийцы. Преступник не случайно срывается с кручи в
обрыв. Нельзя только сегодняшним днем судить о жизни.
Существует и завтрашний день, черт побери! И кто нам
скажет, что готовит нам это завтра... Вот что беспокоило
Хасанбега, вот что наказывал он мне.
Пращуры говаривали: то, что не услышать с уровня
твоей стопы, слышат в мире мертвых. Пусть Хасанбег
услышит наши слова и порадуется его сердце. Пусть лик
его озарит улыбка от осознания того, что его не забывают
в мире живущих. Это и вправду так и есть. Вот, смотри,
твои записи лежат на моем столе. Я перечитываю их и
они (в который раз!) изумляют меня. В них живет школа
жизни. «Лучше Божья кара, чем ненависть людей!», «Как
сам будешь любить людей, так и они к тебе будут
расположены», «Легко жить, если будешь понимать людей»... Не
спрашивайте меня, насколько ценил эти наказы тот, кто
завещал их своим младшим.
Много воды утекло в Тереке с тех пор как я вступил в
пору зрелости: уже больше полувека отложил в сторону из
светлых дней моей жизни. Как раз в таком возрасте был
Хасанбег, когда я познакомился с ним, но он мне казался
намного старше. Может, потому, что в его глазах жила
добрая, мудрая улыбка, в его появлении был глубокий вес
уважительности, в его слове жила благодать?.. Никогда не
слышал от него легковесного слова, как сегодня от
некоторых стариков. Дома ли в кругу семьи, на улице ли — он нес
в мир порядочность и порядок. Ладил с людьми, и в радо-

==========^^ 21
сти, и в горести был рядом с ними, трудные заботы
человека принимал к сердцу так же близко, как и его радости.
Много ответственных постов он занимал и нигде не
старался для личной выгоды. У руководителей тех лет это было
стилем жизни, они не были хапугами, гнушались этого и
считали делать так ниже своего достоинства. Их дни были
полны забот о народе... Чего они добились? Что им удалось
сделать? Они имели расположение сердец народных. Чего
не смогли добиться? Не оставили своим детям «нажитое
добро». И никогда не жалели об этом!.. Вот из таких был и
Хасанбег — наш удивительный старейшина.
Вот что писал он перед самой смертью: «Безжалостно
стали топить друг друга, чтобы доказать, что один лучше
другого. Каждый поддерживает огонь своей пекущейся
лепешкой и жует свой жирный пирог. Как бы им спастись
благополучно, как бы не познали голод! Благой человек
бы тоже, быть может, добывал свой кусок хлеба, но он
помнит (не может забыть!) народную мудрость,
национальную идею».
Переживает, горько мучается Хасанбег когда пишет о
реалиях современной жизни, это крик его души. Ему не
дает покоя, мучает тысячетонный груз, что и на Севере, и
на Юге Осетии растет число женщин в трауре. Слишком
многочисленными стали враги наши, держат нас на
прицеле. «Почему осетинский народ не сплачивается вместе
во имя своего будущего?» — задается вопросом Хасанбег.
— Чего нам не хватает, что нам мешает? Если сегодня без
копейки и шага не сделаешь...
— Вперед, — давайте соберем деньги. Или мы
брезгуем таким шагом? Или дорогу не знаем в Москву?
Просто нам не до этого. Завидуем мы, недоброжелательны.
Нет у нас единства. Живем только сегодняшним днем... О
земле наших предков, о развитии народа мало заботимся,
больше молимся. Все дела передали в руки Бога. Но нам
мало того, что Он нас создал, вот если бы еще с ложечки

22 -
кормил! Мало стало тех святых мест, что с незапамятных
времен оставили предки, осетинская котловина
переполнилась новыми святилищами. Мне больше восьмидесяти лет,
а такие чудеса вижу впервые. Поверни в переулок —
святилище, спустись с бугра — молитвенный дом, у дороги —
часовенка! Каким же образом узнают наши умники, где и
какому святому надо поставить камень, глыбу?!. Пьем, от
старого до малого стукаемся бокалами... Всевышний устал
от наших пьяных застолий, смотрит на нас растерянно»...
Не с похвальбой это говорю, но незадолго до смерти
Хасанбег написал мне письмо. Принесла мне его Залина —
его старшая дочь. Он в своем письме подробно написал о
наиболее интересных случаях своей жизни, надеясь, что я
донесу их до людей. И я выполняю его просьбу.
«Коста! Я в 1938 году начал работать в очаге культуры
селения Фарн. Вокруг меня собралась молодежь, которая,
как и я, любила петь и плясать. Сколотили кружок. Керим
Хадиков прекрасно исполнял танцы на носках. Я больше
внимания уделял тем, кто подпевал в хоре. Вскоре и
старшее поколение потянулось к нам. Бекыза Берозов написал
прекрасную песню о коммунистической молодежи, о
поколении, которое несло в жизнь верность коммунистическим
идеалам. На всю Осетию два раза транслировалась эта
песня, и автор песни после второго раза не вернулся из
города, пригласили работать в радиокомитет.
Позже и мне захотелось написать песню. Не знаю,
почему у меня родилась такая мысль... Обнадеживал себя,
будто консерваторское образование получил. Накладывал
одну мелодию на другую, увязывал слова друг с другом,
что-то вроде получилось. Сперва пропел свой «шедевр»
ровесникам. Они внимательно слушали. То ли потому, что
песня была про любовь и это их тронуло, то ли мой
«талант» взволновал, не знаю, но они дружно хлопали в
ладоши, обнимали меня...

===^=^^======_^^^_^= 23
— А как называется твоя песня? — спросил Керим Ха-
диков, — у такой красивой песни должно быть название.
— Не знаю, Керим, как назвать...
— «Два письма! — «Два письма!» — стараясь
перекричать друг друга, разом заговорили парни.
Вы когда-нибудь видели, чтобы название давали
коллективно?! Но все в руках божьих. Так и знай».
...Нынче, после смерти Хасанбега, мне почему-то
кажется, что заглохла одна из звонких нот нашего песенного
искусства...
Высоким, кряжистым мужчиной был Хасанбег, и
искусство его было ему под стать — серьезное. Посудите
сами. «Два письма» были написаны в 1945 г., на
республиканском смотре народного творчества ее вынесли на суд
общественности. Она заняла первое место. Руководитель
Дома радио Андрей Тотиев и Лезурхан Дзулаева
пригласили Хасанбега. Вместе с гармонисткой Венерой Алаговой
поработали еще над ней и в эфир над Осетией понеслась
к народу песня, родившаяся в самых глубинных
трепетных уголках сердца Хасанбега. Много благодарственных
писем получил после этого мой старший друг и любимый
человек. Из Моздока — от Агубе Калоева, из Ардона — от
Ханджери Багиева, из Алагира — от Магомета Сатцаева,
из Дзауджикау — от Казбека Мильдзихова. Все эти
письма он хранил всю жизнь, до самой смерти.
Из десяти песен, которые сочинил Хасанбег Кокоев,
расскажу о двух, одну он посвятил Кылци Кусаеву, а
другую Тугану Джимиеву.
Их давно уже нет, царствие им небесное, пусть
прорастут их души золотыми деревцами божественной красоты.
Один из них был родом из Трусовского ущелья,
второй — из селения Фарн. Кылци был бесхитростным
тружеником, с людьми обходительным, с друзьями — верным
во всех делах, и удивительно талантливым певцом.
Поверьте, вряд ли при его жизни нашелся бы второй певец,

24 ============^^===^^
способный брать самые высокие ноты. Сохранилась запись
его песни с группой певцов Горского
сельскохозяйственного института. Слушая эту песню, люди, знавшие Кылци
при жизни, сокрушались, что Осетия потеряла такого
певца. Но что делать? Лучшие уходят в мир иной, человек
смертен, и против этого мир бессилен...
Туган Джимиев был совсем юным. Как говорят в
народе, левую сторону путал с правой. Но так случилось, что
испоняя воинский долг, его отправили в горячую точку —
Афганистан. Молодого, неопытного бойца бросили в самое
пекло. Через короткое время во двор его родного дома
привезли черный цинковый гроб. Много молодых людей
погубил Афганистан. Спустя годы всплывает правда, но
разве это оживит тех, кто погиб?.. Руководство нашего
государства еще никогда не приносило слов извинения перед
народом за свои необдуманные шаги в большой политике,
но мы, Туган, просим у тебя прощения за то, что не смогли
уберечь от черной смерти.
Когда не стало самого Хасанбега, сердце мое скорбело,
но все равно я выдержал и у гроба не уронил слезу. Мне
кажется, мужчине не подобает предаваться плачу, это ни к
чему. Покойнику — без пользы, для народа — не к лицу...
Немолодым ушел из жизни Хасанбег. Своих младших
оставил твердо стоящими на ногах, в добром здравии и
благополучии. Оплакивать нужно Тугана и его погибших
ровесников, для которых на пороге жизни померк земной
свет, оборвались так трагически их юные судьбы. Не
дожив, не долюбив, не свершив того, что положено было им.
Об этом тоже прочитал я в записях Хасанбега. Наш
мудрый старейшина писал, если человека в последний путь
придет провожать много людей и гроб его оросят многими
слезами, то в этом мире он прожил не зря. Слова эти
относились и к нему. В тот день на улице селения Фарн от
начала до конца негде было ступить. Народ все прибывал
и прибывал, чтобы в последний раз проститься с членом

__^__=^_^=^^^^^= 25
Всеосетинского Совета, председателем совета старейшин
с. Фарн Хасанбегом Кокоевым...
Эти строки тоже из в дневника Хасанбега. Сердце
подсказывало мне, что на суд читателей нужно представить
их в таком виде, как написал он сам:
«После войны Фарн был в нелегком положении.
Терек — рядом, а воды в селении нет. Меня избрали
председателем сельского совета. Собрали жителей села.
Разговор шел об одной очень важной проблеме: как нам между
огородами провести в село небольшую часть воды из
Терека? Большинство сомневались: «Ничего у нас из этого
не получится. Зря только время теряем»... Я слушал их и,
наконец, высказал свои соображения: «Тогда я не сыном
родился у своего отца, если не докажу, что такое
мужчина»... На второй день рядом со мной в бричку сел первый
механизатор нашего селения Сабан Кусов и мы
направились в Моздок. Не вслепую, до этого я прослышал, что у
них появилась техника, чтобы прорыть канал. Районное
руководство на мою просьбу поначалу прямого ответа не
давали, но все равно согласились со мной. Сказали, что
можем взять бульдозер на два дня и столько же — на
дорогу. Сабан ночами не спал и в течение трех дней выжал
все из бульдозера: проложил пять каналов от начала и до
конца селения. Полилась по ним дарующая жизнь урожаю
вода, и радость наполнила сердца жителей!»
Работая много лет председателем Фарнского сельского
совета много хорошего сделал для сельчан Хасанбег Ко-
коев. Когда жители станицы Архонской провели к себе
водопровод из Святого ущелья, наши им по-доброму
завидовали, от станицы до нас — рукой подать. Хасанбег к
соседям не раз ходил с челобитной поделиться питьевой
водой. Даже районное руководство уговаривал добиться
согласия архонцев. Казакам растолковали, что нет
большего греха на земле, чем отказать жаждущему в воде! И
через некоторое время вода в трубах журчала до Фарна.

26 ============^===^======
Сколько благодарственных слов адресовали тогда фарнов-
цы сыну Хасана! Да и потом еще, когда ожило
строительство сельского Дома культуры. Еще много необходимого
появилось в селении благодаря его хозяйственной хватке
и просто человеческой заботе. Я как-то даже в редакцию
газеты «Растдзинад» отправил корреспонденцию под
заголовком: «Фарн тебя помнит, Хасанбег»...
Мне вспомнилась наша последняя встреча. За
круглым столом сидим рядом в низеньких креслах. Супруга
Хасанбега Анечка суетится на кухне. Оттуда
доносится аппетитный аромат какого-то блюда, и мне неловко.
Знаю их гостеприимство, но все равно прошу: «Не
беспокойтесь из-за меня, не утруждайтесь. Будет еще время
и за столом посидеть».
— Ничего не откладывай, Къоста! Недаром говорят:
«Не откладывай на завтра то, что можно сделать сегодня».
Я уже немолод, вдруг да... — Хасанбег не договорил.
Я понял его и стал успокаивать:
— Пусть Бог долгой жизнью тебя наградит! И еще
крепче многих молодых...
— Долготу жизни не попросишь. Я понимаю, что мой
срок уходит. Об одном незавершенном деле переживаю,
все время оно на уме, — озабоченно произнес Хасанбег.
— Интересно, что это за дело?
— У меня нет ничего дороже Осетии и мне хочется
сочинить о ней песню... Но, видимо, не успею. Годы уходят,
а силы уже не те: то в доме дела, то постель держит, в
народ почти перестал выходить. А творческие силы
черпаются в народном сердце. Но... давай, как писал Хазби
Калоев, хватит печали. Пусть наши младшие будут
счастливы!
— Не переживай, Хасанбег. С божьей помощью ты еще
много хороших песен напишешь, в том числе и об Осетии!...
Но, к сожалению, чуткое сердце Хасанбега не
ошиблось, предчувствуя конец жизненного пути. В один из

===========__^=^=_ 27
грустных дней дорогой вечности ушел любимец народа
Хасанбег Кокоев.
Иду я по улицам селения Фарн и слышу волнующую
душу красивую мелодию. И подумалось мне: это под небом
Осетии льется недописанная песнь Хасанбега...
2002 год
На катящийся камень и мох не пристанет
(к подвижному камню и мох не пристанет)
В этом безбрежном мире, в необъятности неба и
солнца есть две могучие силы: сила Бога и сила человеческой
совести. Старайся созидать, не пренебрегай физическим
трудом, не ленись, не обманывай, не ловчи, будь
доброжелательным — и жизнь твоя пойдет ладом.
Из всех богатств, которыми Бог одарил человека,
достаточно даже одного — умения жить полным сердцем,
быть добродетельным. Искренне молись Богу — своему
Создателю, не предавай забвению сонм святых ангелов —
дзуаров. Справляй свои праздники плодами собственных
праведных трудов — и в глубине души почувствуешь
радость жизни, горнее наслаждение, здоровый дух и
божественную жажду жизни. Тогда все твои дела, мечты и
помыслы под благословением Создателя нашего войдут в лад
с твоими мечтами.
Разве счастье человека не от него самого зависит? Не
просто так наш далекий предок говаривал: «На катящийся
камень и мох не пристанет».
Что посеешь, то и пожнешь
Человеческое сердце — всего лишь маленький кусочек
мяса, но теплое слово и оно тонко чувствует. Жизнь
коротка и нам не прощает наши ошибки. В семье случаются и
горькие минуты, и радостные волнения имеют место. Важ-

28 =======__^__^^^__
но ценить доброе слово, а упреки уметь «проглатывать»
молча. Не много ума требуется, чтобы обидеть человека,
только что влившегося в состав семьи. Не лучше ли
посеять в его сердце благодатные семена духовной красоты,
чтобы они дали добрые ростки? Добрый росток добрый
урожай дает —это аксиома жизни.
Доброта — лучшее украшение нашей жизни. В ней
заложен невидимый глазу мощный двигатель — уверенность
в счастливом будущем.
Земное счастье
Одна женщина, жаждущая разбогатеть, все время без
оглядки подгоняла своего наследника. Тот, подобно
ладно смазанной телеге, под ее диктовку продвигался вперед,
иногда уставая до изнеможения. Старания не всегда
совпадали с его возможностями, но он пытался превозмочь
невозможное. Ему удалось выстроить добротный дом,
однако войти в него и жить счастливо он уже не смог:
надорвался от непомерных стараний. Жаждущая разбогатеть
женщина осталась одна-одинешенька со своим горем в
новом доме...
А другая мать любила жизнь, своих младших.
Единственного ребенка она наставила на путь учебы,
требовала от него умения понимать людей, ценить главное в
жизни — быть счастливым. Не о богатстве она мечтала, а
о семейном счастье. И обрела Божье благословение: у ее
единственного наследника семья разрослась, стала
многочисленной. Теперь стоит ее внукам даже издали завидеть
ее, как они, обрадовавшись, бегут к ней, чтобы поскорее
обнять любимую бабушку. А это, безусловно, счастье.
Земное счастье...

Человеческая дорога
В этом мире у каждого из нас своя дорога —
единственная дорога жизни. Она иногда стелется гладко, по
ровному месту, временами ведет тебя вверх по крутому,
трудному подъему, а местами по обрывистому косогору,
заставляет человека преодолевать резкие перепады спуска
вниз... На своем жизненном пути одни люди реку
пересекают по мелководью, другие вброд по глубокой стремнине...
Завидовать ни к чему. У человека сосчитаны как дни его
бедности, так и дни безбедной жизни. Потому не стоит ни
прибедняться, ни заноситься высоко: у Господа Бога все
учтено... Да пребудет с нами Его благословение!
Дорога праведности
Сердце молодого человека подобно чистому листу
бумаги. Он пока еще не закален в ливнях и ураганах жизни,
и если не случится оказаться рядом умному подсказчику,
который предостерег бы его, указал и подсказал ему,
неопытное сердце молодого человека может растеряться,
заблудиться меж многих троп и путей жизни. Так заплутает,
что даже в благословенный день святого Тутыра он не
сможет выйти на нужную ему дорогу праведности.
Пожелаем же нашим младшим благословения святого
Уастырджи: пусть их пути-дороги и стремление жить на
Земле праведно всегда ведут их в страну Фарна — страну
Добра, Мужества и Достойной Жизни.
Человеческое счастье
Если в вековечных пластах времени кто-то и обретал
счастье в лице женщины, то ты — один из них. Пусть
никто не бахвалится ни имуществом, ни роскошным домом,
ни своими удачными путями-дорогами, не заносится и не

30 ==^=====^====^^========
гордится сказочно интересными путешествиями.
Мужчину только в одном случае можно назвать по-настоящему
счастливым: если его спутница жизни оказалась на
радость людям добропорядочной женщиной, и они гордо и
уверенно идут вместе по жизни плечом к плечу, достойно
дополняя и поддерживая друг друга.
Предки говаривали: «Муж и жена — что твое
топорище. Ни дать ни взять — под стать друг другу».
Эту древнюю присказку я понимаю так: достойных
супругов связывают достойные намерения и благие дела.
Любовь
Перво-наперво на Земле появилась Любовь. Она
убедила Природу в своей красоте, мудрости и благородстве.
И Природа доверилась Любви. От ее живительного тепла
в благостно-теплом лоне Природы появились люди. Это
был Зачин Жизни.
Жизнь звала людей вперед. Их численность росла и
развивалась уверенно. Они поделили Землю между собой
и пользовались ее благами. А вот Любовь не смогли
разделить на части, и она в своем целомудрии осталась у них
целостной.
Тысячи лет живет она в сердцах людей. И чьего
слуха коснутся звуки мелодии Любви, те погружаются в мир
глубоких, прекрасных чувств. Огромная гора перестает
быть непреодолимой, море становится еще прекраснее и
необъятней. Доселе неведомые чувства и сила духа
начинают окрылять сердце. Ради Любви, во имя Любви мы
готовы броситься даже в бушующее пламя огня...
Перво-наперво на Земле появилась Любовь. Без нее
даже Сам Господь Бог не смог бы сотворить Жизнь на
Земле...

====^__=__^^=^=^__ 31
Уверенность в жизни
Ей-ей, грезы мужские — как дикие голуби. Самому
черту не под силу понять, откуда они вдруг появляются.
Легковесные потоки невидимых легких волн коловертят
их в воздухе эдаким колдовским образом, что ни ветру их
не догнать, ни человеческий глаз не рассмотрит: они — как
пчелиный рой.
И только любовь обогащает сердце подобно тому, как
пчела неустанно трудясь собирает нектар из цветочных
корзин и несет его в улей. Во все дни жизни она — Ее
Величество Любовь — дает уверенность в жизни.
Имя
В этом мире главное мерило не в том, много или мало
лет прожито человеком. Главный его долг — посадить
дерево, оставить после себя достойных наследников. И еще:
если ты своими делами в сердцах людей оставил добрую
память о себе — это огромное счастье!
Какой бы крепкой ни была башня, время и к ней
предъявляет свои неумолимые требования. Когда-нибудь в
череде многих веков ее высокие, крепкие стены ветшают, их
непременно начинает трогать неумолимая длань времени.
Вечен и нерушим только Добрый След, который
человек своими достойными делами оставит в сердцах людей,
и только Доброе Имя, которое он создает себе всю свою
жизнь, собирая капельку за капелькой
Всему свой срок
Не зря гласит пословица, что рыба начинает гнить с
головы. Тех, кого мы выбрали сами, кого посадили в
богатые кресла на высокие должности, надели на нас же седло.
Однако Господь Бог не прощает ни злобы, ни зависти, ни
гордыни. Одни из них скинуты с высоких кресел, да и

32 ==============_^_=
других ждет такая же участь. Нельзя с народом поступать
так же позорно, как тот недостойный сын, который своими
руками задушил мать. Предательств ни природа,
одарившая нас жизнью, ни Сам Бог не прощают.
— Всему свой срок, — говорили мудрые.
Чижику - чижиково, десне - десново
Есть у нас такие, которые, разграбив нажитое людьми,
разбогатели донельзя и ходят эдакими важными
гоголями. Они свое добро, свое богатство скорее в реке утопят,
чем придут на помощь человеку, оказавшемуся в трудной
ситуации.
Благословенны да будут Господом Богом те, кто в
трудные минуты всегда готов встать рядом с нуждающимся и
подставить ему плечо человеческой помощи! Они во имя
благих дел не чахнут над своим имуществом. Так пусть
их добро прирастает во много раз и над их судьбой всегда
витают добрые чувства и пожелания горних обитателей —
дзуаров — и земных людей!
Паук зависти
Говорят, что даже самого себя не замечает завистливый
человек и тот, кто обгладывает бычью голову. Чтобы мой
дом был выше соседского, чтобы моя корова давала
молока больше соседской, чтобы мой младший был ученее и
образованнее соседского, чтобы моя кладовка была богаче
соседской... Ох уж эта пресловутая зависть.
Ближайший родственник зависти —
недоброжелательство. Между ними расстояние — меньше самого малого
шажка. Глазом не увидеть его. Рукой не пощупать. А
живут... Да еще как живут!
Наши предки точно это заметили и своим потомкам
оставили хитро-мудрую поговорку: «Пусть ни одного
ишака не будет у меня, чем у моего соседа их будет два...»

==_==^===^====^^___ 33
Не соверши добро, чтобы не обрести зло
Люди не все одинаковы. Для кого-то сделай доброе
дело с игольное ушко, и он всю жизнь в своем сердце
пронесет благодарность за это. А другому водопады золота на
голову пусти, они в его сердце ни во что не поставятся.
Мало того, ты еще станешь предметом его сплетен и
недобрых пересудов.
Эти две истины стали притчей во языцех и в назидание
потомкам наши предки оставили нам мудрость поговорок:
«Никогда не жалей о совершенном добре». Сказав это, они
добавили: «Добродетель в ответ на добро благодарности не
дожидается».
Вечное братство
Мне хочется откровенно рассказать о нашем
человеческом братстве. Подобно волшебной бусинке Цыкура оно
сверкает бесценными гранями в наших сердцах и ни в
огне не горит, ни в воде не тонет. Об огромной мощи его
я много читал в книгах. Но чем анализировать эти
светозарные мысли, лучше расскажу вам несколько историй из
жизни моего деда Индриса Дзуцева.
Более двадцати лет прошло, как его не стало. Однако
я не могу забыть его. Его мудрые слова, подобно колоколу
старого храма, звенят в моих ушах. Неграмотный старый
человек. За всю свою жизнь ни одной буквы не выучил,
не прочитал ни слова. Тем не менее у него была
завораживающая речь, красивый слог. Каждое слово имело свое
точное место, в каждом его словечке светилась и
восторгала слушателя прекрасная благодать народной мудрости.
Баба, дедуля мой... До войны в одну позднюю осень в
пору сумерек перед нашей калиткой остановились какие-
то незнакомые люди. Мужчина, женщина, двое маленьких
детей — девочка и мальчик. «Эта семья ищет приюта», —
*з

34 =======================
догадаться об этом сердцу старика было нетрудно. И
благодетель не ошибся. Комната-то одна свободна, но
пригодна ли она для жилья в эту зиму? Баба по-русски знал
несколько слов и воспользовался ими: «Моя хата — твоя
хата. Мой хлеб — твой хлеб, заходи».
Мастеровой мужчина, немец по национальности, до
любой работы был охоч, он возьмется за любое неустроенное
жилье, лишь бы этой ночью иней больше не касался плеч
его двух маленьких деток.
Даже птицы, когда к ним залетает другая, начинают
щебетать. Семья зашевелилась, ожила. В
полуотштукатуренную темную комнату кто спешил лампу занести, кто
какие-то вещи. Пусть у наших квартирантов хоть чем-то
на сердце станет светлее! От ужина осталось еще кое-что
и гостям не дали даже достать из котомок кусочка хлеба.
На другое утро Дзыцца (моя бабушка) стол на завтрак
накрыла на всех. И хлеб, и соль — на всех поровну. Такое
ощущение, будто давно знают друг друга, как будто и на
самом деле они братья...
До самого последнего дня своей жизни, до самой
смерти, Баба с каким-то радостным чувством благодарности
вспоминал своих немецких квартирантов. «Мастеровой он
был, — говаривал он,— чего только не мог сработать
своими руками!» Аккуратность и основательность немцев и
в самом деле общеизвестны. Они прожили у нас полтора
года, и старик ни разу ни копейки не взял с них. Как
будто он был так богат, что его состояние так и сыпалось из
чердака да на чердак.
Немец на Бесланском маисовом комбинате получал
неплохую зарплату и в доме ни от какого дела не
отворачивался. Он находил повод помочь и тут, и там, где только
замечал. У человека всегда находится благородство! Он
не позволяет себе оставаться в долгу, воздает должное. На
этой земле срамно жить, оставаясь перед кем-то в долгу...

==========^==^======== 35
И вдруг это несчастье — война! Задушевное
отношение нашего квартиранта к нам не изменилось, но он стал
смущаться. И по манере разговаривать, и по его взгляду
стало отчетливо видно, что вероломное нападение
германских фашистов на нашу страну он встретил как большую
трагедию. Он возмущался, угрожал им и проклинал их.
Однажды утром перед домом Баба остановилась какая-
то черная машина. Сердце старика больно сжалось. Вот
так же неожиданно в 1937 году возле его дома
остановилась такая же машина. Его полусонного сына-школьника
вытащили из дома и по сегодняшний день о нем ни слуху,
ни духу. Четыре года парень сидит в тюрьме, не понимая,
за что. «Что же он такого сделал против новой жизни?» —
спрашивал он у его учителей. Но и они ничего конкретно
не знают. Короче говоря, из-за чьих-то ядовитых слов у
него горит голова. Несчастливое это время, несчастливое...
Не нравится тебе твой сосед, он в чем-то лучше тебя,
может жить лучше тебя — черкни черную кляузу — и ему
конец. Исчезнет. Ей-ей, он так исчезнет, что о его правоте
никто даже и не спросит...
О чем только не подумалось старику за то короткое
время, что нежданные гости шли от калитки до входа в
дом! Его вдруг всего охватил ужас мысли о том,
которого из его сыновей заберут на этот раз. Он и подумать не
мог, что они пришли за его квартирантом. Кому и на что
понадобился простой рабочий человек? Он в поте лица
своего весь в работе, чтобы прокормить свою семью, ему
и не до Гитлера, и не до Сталина, он и словом о них
никогда не обмолвился. Ему, наверное, эта жизнь нравится,
иначе бы он своим детям не разрешил прикрепить к их
шапкам-ушанкам красные звездочки. К тому же, судя по
его словам, они в России живут давно. Его отец даже в
революционном движении участвовал. Об этом у него есть
и какие-то бумаги.Зная обо всем этом, почему мой дед
должен усомниться в своем квартиранте?..

36 ==========^======^^==
Гости ни одного вежливого слова не сказали. Наверное,
в спешке забыли даже поздороваться. Только
один-единственный короткий сухой вопрос:
— Где твой квартирант?
Старик полагал, что среди них есть осетин. Он
приободрился, почувствовал какую-то уверенность, все-таки
в родном языке живет какая-то надежда.
— Он в своей комнате, завтракает в своем маленьком
семейном кругу.
Они вошли в комнату, напористо тесня друг друга.
Детям не дали даже разжеванное проглотить. Они так и шли
впереди своих родителей, держа в руках недоеденные
кусочки хлеба, ничего не понимая... Их мать плакала. Она
обняла и бабушку Дзыцца, и деда. Наш квартирант был
бледен. Он несколько раз проговорил: «Проклятый
Гитлер».
— Что же такого сделали эти бедные люди?! — спросил
Баба офицера-осетина.
— Ты не слышал еще, что немцы напали на нас?
Удивительный народ эти старики, очень удивительный!—
недовольно проворчал офицер, выполняя свои функции и
крепко запирая двери фургона. Наверное, боялся, что они
сбегут, как будто далеко бы убежали в Осетии...
— А Гитлер, вы думаете, в надежде на этого человека
прорвал наши границы?— Было явно заметно, что Баба
своими словами подкалывал их. Но что они могли сделать
с ним? Что взять со старика?
А война продолжалась и продолжалась. Народ не знал,
куда приткнуть свою голову. Кровавые потоки изо дня в
день все жестче заливали его. Все чаще приходили черные
бумаги — похоронки. Редкий двор обходили черные вести.
Не обошли они и двор Баба. Обрушилась одна из главных
опор его дома. Старший сын Ахмат... Его жена и старшая
дочь остались на попечении стариков. Баба сокрушался.

======_==^=====^==^== 37
Лучше бы один мальчишка был у него. Наследник — он и
есть наследник, по его следу солнце стелется веками.
Баба сокрушался, но другого выхода не было. Хорошо
то, что дано Богом, а советовать Богу невозможно.
Баба знал, как он мог не знать! — его родное дитя
погибло от рук немцев. Часто, бывало, он уставится взглядом
в одну точку, сидя на пне и опираясь на свою палку.
Нелегко сказать, что нет больше твоего дитяти. Сколько бы
младших ни было, для каждого из них в глубине сердца
есть свой определенный уголок. И если он покинет это
место, то уголок навечно остается темным и холодным.
Какими бы хорошими ни стали остальные его дети,
какими бы молодцами ни выросли, им все равно никогда
не удастся согреть тот осиротевший болезненный уголок
сердца Баба. Так устроены родители, и ничего с этим не
поделаешь. Никто не изменит это устройство
родительского сердца.
...Уставившись в одну точку, сидел Баба в этот день
на улице возле своего дома. Он не заметил, как к нему
подошел пожилой мужчина. Он поднял на него глаза,
подошедший громко кашлянул и поздоровался. От
неожиданности у деда вдруг перехватило в горле, глаза разом
наполнились слезами. Он вскочил. Крепкие обьятия....
«Это же мой друг Адам! Замон, поскорее иди сюда.
Посмотри, какой гость к нам пришел!». У старой женщины
от радостного волнения подкашивались ноги. Она думала,
что это ее сын, Ахмат. Подошла — и увидела своего
немецкого квартиранта. На ее лице ни одной грустной тени
никто не заметил.
— Слава Богу, что ты живым-здоровым вернулся
домой! Где ты живешь теперь? Как твои дети?
— Живем в Казахстане. Все в порядке, живы-здоровы.
В глазах Адама светилась мягкая радость и он
рассказывал своему старому другу о своих делах.

38 ==================^==
Старшая дочь Ахмата со стороны смотрела на старших
и ее разбирало любопытство. Кто этот мужчина? Почему
Баба и Дзыцца так обрадовались его приходу? Может, это
ее отец, но почему тогда он так долго не поворачивается к
ней? Другие отцы ласково встречают своих детей...
обнимают их...
Перед глазами девочки встали картины возвращения
их односельчан-воинов. С какой радостью, с какими
счастливыми, улыбающимися лицами они подхватывали на
руки своих детей! На нижней окраине селения она.не раз
наблюдала такие счастливые встречи...
Адам девочку заметил не сразу, а заметив, подхватил
ее на руки, обнял и задобрил ее сердце
конфетами-подушечками.
— Кушай, кушай, Дедтана. Он тоже не чужой для
нас, — говорит дедушка девочке. А сам, глядя в добрые
глаза Адама, думает: «Нет, Адам не из числа убийц моего
сына. Он не такой человек, чтобы даже громким словом
причинить кому-то боль. И хотя мы не родные по крови,
он для меня — как брат. Даже ближе, чем брат. Потому
что, когда люди умом и сердцем близки, дороги друг
другу, то их взаимоотношения — это основа жизни, награда
жизни».
Так пусть все народы имеют этот бесценный дар жизни,
эту величайшую награду — вечное братство.
Заразный голос
Оставьте меня в покое: я даже слышать не хочу о
нашем пастухе! Более безалаберного и вредного человека
не найдешь даже на самой нижней окраине нашей
деревни. На ней разные люди встречаются, но такого, как наш
сельский пастух, и там не сыскать. То ли злость в нем
сидит такая безграничная, то ли от природы он недотепа
какой — не разберешь.

================^ 39
В прошлом году Сауджен, зная, что его корова вот-вот
отелится, попросил пастуха нашего присмотреть за ней.
Так, мол, и так, проследи, как бы какая-нибудь
взбалмошная коровенка не задела ее и не случился выкидыш.
Погнал он стадо сельское на выпас, помахивая своей
сучковатой палкой и мурлыча себе под нос что-то непонятное.
Про разговор с Саудженом, ясное дело, даже не
вспомнил. Что и как там произошло — теперь трудно судить, но
этот пастух-негодник взял, да в тот же день плетью так
обиходил бедную корову Сауджена, что у нее случился
отел раньше времени. Пастух, видя, что дело плохо,
бросил стадо и по тревоге примчался в деревню к Сауджену.
Еле переводя дыхание, запыхавшись, словно благую весть
принес, он выпалил Сауджену в лицо:
— Отелилась твоя корова! Иди, забери теленка!
— А что случилось?! Почему раньше срока?!— удивился
Сауджен подобному обороту дел.
— Откуда мне знать? Спроси у нее самой,- и пастух в
мгновение ока исчез так же внезапно, как появился.
Сауджен поспешил на пастбище. Видит: лежит на траве
его коровенка, а рядом с ней — неподвижный махонький
теленочек. Сауджен нагнулся, ласково ткнул его, но
теленок остался равнодушен к его прикосновению, даже не
шевельнулся, не попытался привстать.
Принес Сауджен своего теленочка домой в деревню.
Ухаживает за ним день, два. Ни на ноги не может тот встать,
ни материнское молоко пососать, ни голос подать. За что
же так не по-человечески обошелся пастух с теленочком и
его матерью? Пусть грех за это падет на его безалаберную,
дурную голову. Жалко ведь готовую скотинку вот так ни за
что погубить. И Сауджен все свое внимание стал посвящать
этой слабенькой крохе. Вскоре ножки стали крепче, к соске
с молоком стал привыкать. Однако как не подавал голос,
так и продолжал молчать, даже когда оставляли его
голодным. Как ни старался Сауджен, какие попытки ни делал,

40 ==============^^=====
чтобы теленок подал хоть слабенький голосок, тот молчал,
как немой.
Обратился Сауджен за помощью к ветеринарному врачу.
— Привяжи его рядом с ишаком. Если и это не
поможет, то лучшее средство — нож.
Сауджен так и сделал. Отнес теленка в загон, где
содержал своего ишака. Долго молчал теленок. Сауджен уж
начал думать, что так безгласым и будет жить его
маленькая скотиночка...
Немало времени прошло, как теленок Сауджена
закричал по-ишачьи. Странно, конечно, но уж с кем поведешься...
Корова Сауджена уже три раза телилась, трех
прекрасных телят ему подарила. А та, безголосая, так и кричала
по-ишачьи.
Летом еще полбеды. На пастбище кричала так, что
стадо шарахалось. Однако терпели коровы, а что им
оставалось делать! А вот зимой...
У людей из хлевов коровье мычание слышно, а у
Сауджена — одно ишачье: «и-го-го!»
В калитку то один сосед постучится, то другой
односельчанин с просьбой обратится:
— Одолжил бы мне своего ишачка на мельницу зерно
отвезти...
— У меня нет ишака.
— Как нет ишака?! Я ведь только что своими ушами
слышал, как кричал твой ишак...
— Это моя корова кричит по-ишачьи.
— Ну и народец пошел!.. Зачем врать-то, Сауджен?
Стыда ты перестал бояться!..
Никто не верит в странности коровы Сауджена. Но и
поверить-то как?! Из хлева на всю округу раздается
ишачье «И-е-го-го, го-го!» такой мощности, что хоть уши
затыкай. А С^ауджен начисто отрицает наличие ишака. Кто
ему поверит? Да и как поверить-то?!

================^=^=^= 41
Вот и сын Бета как-то чуть свет был уже возле калитки
Сауджена:
— Навоз мне нужно завезти в огород. Ты бы своего
ишака...
В ту самую минуту корова Сауджена закричала так
громко, что оба мужчины аж вздрогнули от
неожиданности.
— Подожди немного. Сейчас моя супруга подоит ее, и
тогда заберешь.
— А вы что, даже ишака своего доите!
— Конечно, доим. Кто попьет ее молока, тому и
одалживаем.
Сауджен не успел и глазом моргнуть, как сын Бета
исчез.
...Теперь крик ослицы люди слышат откуда-то из-за
реки... Пришлось Сауджену продать свою корову.
За пролитую кровь — мщение
(Быль)
В стародавние времена в ауле Ход подрастала девочка,
которую звали Таурзат. Лучи солнца так и сияли вокруг
ее дивного лика. А ночами к девочке спешили звезды
небесные, освещая тропу под ее ногами своим нежным
полусумрачным сиянием. Женихи мечтали увидеть лицо ее.
Днем они кружились возле ее дома, а ночью забывали про
сон. Их душевным страданиям не было видно конца.
Как дождевая капля отскакивает от булыжного камня,
так Таурзат никому из них не позволяла заговаривать с
ней о чем бы то ни было. Она давно уже выбрала себе в
спутники жизни Батрадза. Парень чувствовал отношение
девушки, и провидение между двух влюбленных сердец
нежно ткало тропинки судьбы из шелковых нитей. Легкий
горный зефир на своих легких крыльях мчался в про-

42 =======================
странство между ними и нашептывал им о тех чувствах, о
которых они не могли говорить вслух.
Парень знает о девичьих чувствах. Хоть сегодня был
бы рад заслать сватов. О, если бы кроме этого не
требовалось большего! Но родители девушки запросят калым, а
что он может им дать? Одними мечтами жизнь не
строится, как из песка не возводятся стены жилища. Бедна его
сакля, что они могут взять с него? У него только одна
надежда — на силу и мастерство рук. Только им он доверил
судьбу своего счастья.
Стал Батрадз объектом пристальных глаз тех, кто
может видеть труды человека и умеет оценивать. Их
удивлению не было границ. Хорошо еще, что никто из
завистников парня не обратил на это внимание. Видать, само
счастье пришло к нему в помощники в праведных трудах
и стараниях. Его жизнь даже от заката солнца до восхода
стала меняться в лучшую сторону. Вся беда в том, что
даже при таком удачном раскладе иногда поднимает свое
жало «неожиданность».
В солнечный день мы радуемся и наслаждаемся в его
лучах. Зачем думать в такой день о том, каким будет
грядущий? Подобно тому, как при варке лакомого дзыкка из
тестообразной массы выделяется масло, праведными
трудами Батрадза дом его стал медовой чашей. Даже калым,
который он заплатил отцу Таурзат, не умалил его
достаток. Мало того, приход любимой придал ему еще больше
сил и трудолюбия.
Таурзат оказалась умелой рукодельницей. Она тоже не
могла сидеть сложа руки. Однажды супруги были на
сенокосе, управились с работой до обеда. Батрадз обратился
к жене:
— Ты пока иди домой. Присмотри за хозяйством, а
потом Мне принесешь перекусить.
Таурзат вскоре скрылась за поворотом. Батрадз прилег
под дубом и не заметил, как уснул. В облике односель-

чанина Тараса смерть подошла к нему. Без долгих
размышлений он вонзил острый клинок кинжала в грудь Ба-
традза. Вскинулся молодой мужчина, нашлись у него еще
силы сказать несколько слов:
— Знал я, что ты тоже любил Таурзат, но не мог
поверить, что окажешься таким предателем.
Зажал он рану в груди, нащупал рядом упавший
дубовый лист и, подняв его слабеющими пальцами, прошептал:
«Есть свидетель, увидевший нас, и за кровь мою отомстит
дубовый лист»...
На этом белый свет померк для Батрадза...
Неисповедимы пути Господни. Он не прощает
преступнику его низменность и грехи.
Вернулась Таурзат на сенокосный участок. Пусть
проклявший тебя окажется в ее ситуации. Все вокруг замерло
в глубоком траурном безмолвии, будто весь мир скорбел
о смерти праведного человека. Ни звука, только изредка
листва дуба прошепчет о чем-то, будто говорит овдовевшей
красавице: «Мы видели убийцу. В судный день настигнет
его возмездие».
Прошло немало времени, Тарас заслал своих сватов к
Таурзат. Отказала ему молодая вдова: «В моем сердце
навеки есть место только Батрадзу».
— У вас не было детей. Ты молода, ради чего должна
истаять душа твоя? — были и такие уговаривающие.
Поддалась уговорам женщина. Ответила Тарасу и он
привел ее в дом.
Без труда нет любви. Жизнь от человека требует
определенных трудов. И Тарас для сенокоса выбрал большую
поляну возле того самого дуба. Муж косит, Таурзат
сволакивает подсохшее сено. Пришло время обеда. Положила
Таурзат еду в тени дуба. Муж обратился к жене:
— Налей-ка мне квасу из бурдюка.
Как только он взял в руки полный рог кваса, в него
упал дубовый лист.

44 ====================^=
Тарас говорит: «Этот листик Батрадз назвал мстителем
за свою кровь, но как это может свершиться?»
Услышав эти слова, Таурзат замерла. Она теперь
узнала, кто убил ее любимого. Незаметно сняв с ветки дуба
кремневое ружье Тараса, она пустила в него пулю...
Разлучить влюбленных — большой грех. Кто что ищет,
на то и напорется.
Из новогодних колядований
Домочадцы, домочадцы,
Пусть каждый год с добром придет.
В добром здравии сто лет вам жить,
Главе семьи — оленя достать,
А хозяйке — сына родить,
А мне — чтобы был печеный басыл! (Новогодний
символ достатка).
За ситом
Нужно было просеять муку для новогодних
праздничных трех пирогов. У старой женщины не нашлось сита.
Пошла просить у соседей. В доме кроме хозяйки был еще
и старик, который лежал на широкой лавке у стенки. Лицо
его прикрыто полой дубленки, прислушивается к тому, о
чем разговаривают в комнате. Хозяйка уважила соседку,
одолжила ей сито и добавила:
— Погоди минутку, выпей стопочку араки.
— Да ведь некогда, милая,— ответила та, а потом, будто
пожалев о сказанном, добавила:
— Ну да ладно, давай, не отказывать же тебе...
Выпила старуха и вторую, и до третьей дело стало
доходить. Уже и в руки взяла она стопку араки...
С третьей дед не стал молчать. Встал не спеша, сел
поперек широкой лавки и обратился к старухе:

=========^=========^=== 45
— Дзагына, не в обиду будь сказано, но ответь, а если
бы не торопилась, ты что, до дна бы опустошила наш
бурдюк?
На новогодних колядках
Один хозяин никогда в дом не впускал колядующих.
Под каждый праздник сам возносил молитву над тремя
пирогами, сам произносил традиционное «аминь» и
садился кушать. И вот как-то в один из новогодних вечеров
слышит, что возле его дома веселые знакомые голоса поют
колядочные песни.
— Ты посмотри на этих босяков! — говорит он жене. Та
чуть не вывалилась из окна:
— Да колядующие они. Видать, им уже понадавали
везде — полные сумки с подарками, тарелки с пирогами
держат в руках.
— Тогда открывай им, раз набрали уже всего. Неудобно
от соседей...
В праздник чертей
В ночь празднования чертей не возносятся молитвы об
изобилии. Мудрый старший, стоя за накрытым
молитвенным столом, приглушенным голосом говорит: «Чтобы нас
обходила немилость тех, чье имя вспоминают в эту ночь.
Мы будем вспоминать их имена на изрядном отдалении от
них, пусть они не подходят к нам на близкое расстояние.
Пусть слышат наши молитвы праведными ушами. Еда, над
которой мы добрым словом вспоминаем их имя, пусть будет
им на доброе здравие. Кроме этого, пусть они не притязают
ни на что из того, что имеется в наших хранилищах».

46 =======================
В наймитах
Бедный человек пошел искать, куда бы наняться в
работники. Искать-то он ищет работу, да вот наниматься не
к кому — никто не берет его в работники. По равнинным
поселениям искал, в лесные деревушки заходил, уже
надежду стал терять. Решил к горам податься.
Бредет он устало и вдруг видит, что козье стадо,
хозяином которому сам черт, пасется у подножия горы. Что
делать? Охота пуще неволи. Хотя и у черта, да работа
все-таки...
Обратился бедный человек к нему: «На три года пойду
к тебе в наймиты, только сначала договоримся, как мой
труд будешь оплачивать».
Согласился черт взять бедного человека внаем пасти
козье стадо и говорит ему: «Только с таким уговором,
чтобы ты не резал ни черного козла, ни белого козла. Ни
ягненка не режь, ни матку. Ни рогатого, ни безрогого».
«Договорились,— отвечает ему бедный человек. —
Только ты к своему стаду не приходи ни в понедельник, ни
во вторник, ни в среду, ни в четверг, в пятницу тоже не
приходи, не приходи в субботу, да и в воскресенье тоже
не приходи».
Ударили по рукам для пущего скрепления своей
договоренности, и черт исчез. Трудно судить, о чем думал
каждый из них, но черт все-таки взял да и явился к
своему наймиту — к бедному человеку, пасшему его стадо. Ни
в один из названных в договоре дней, а вечером под среду.
С тех пор этим вечером люди стали вспоминать чертей,
просить у них не причинять людям зла, а в ответ раз в
год вечером лод среду (после Нового года) в каждом доме
готовят специальное угощение для них.

=========^=^== 47
Новогодняя молитва святым ангелам (дзуарам)
(Вариант)
Святые покровители Нового года, вершители судеб
Земли и всего сущего на ней, слава и почитание вам!
Помилуйте нас от жестоких морозов, чтобы зиму пережить
без тяжелых ситуаций.
На прошедший старый год мы не жалуемся, но просим
у небесных сил принести нам в новом году новые добрые
дела и человеческое счастье. Чтобы в кладовых не
переводилось изобилие. Чтобы наши девушки удачно выходили
замуж, а для сыновей свадьбы справляли. Пусть крепкое
здоровье и счастье навсегда поселятся в каждом доме, в
каждой семье. Чтобы мы своим старшим достойно
воздавали должное уважение, а младших могли направлять на
праведные дороги жизни.
Святые покровители, слава вам и аллилуйя, просим
вашего покровительства молодежи, которая стоит у порога
жизни. Пусть через этот важный порог она переступает с честью,
и каждый из них сумеет пронести через всю свою долгую
жизнь духовные богатства, честь и славу своего народа!
Чурбак Дакка
Как-то раз накануне Нового года дед мой- отец моего
отца,— говорит мне:
— Принеси-ка из дровника обрубок толстого чурбака.
Как и просил дед, я принес чурбак и поставил за
дверью у входа в дом.
Наступил вечер под Новый год. Дед говорит:
— Ухватись-ка за чурбак и, будто шагами ведешь, не
торопясь, доведи его до печки.
Я так и сделал. Дед, не спеша, шагал рядышком со
мной, вознося молитву:

48 ===========^^^==___
— Чурбак Дакка, принеси счастье нашему дому, одари
нашу семью здоровьем, младших — удачными дорогами,
кладовые — изобилием.
Взял он чурбак из моих рук, сунул в зев печи на
раскаленные угли. Он сгорел, но маленький обгоревший
кусочек все равно остался. Рано утром дедушка взял этот
кусочек и бережно положил его в ларь, где хранилось зерно.
При этом он громко взывал: «Зерна, зерна, зерна!»
Целый год пролежал тот обгоревший кусочек чурбака
в нашем зернохранилище, и мы ни в чем не испытали
нехватку. И зерна, и здоровья, и всего остального у нас было
вдоволь.
Колядки
В чердаке, глянь, жирный кот,
Вынесите пива рог.
А в подвале у вас крыса серая,
А вы этому не верите.
Каждый год пусть к вам с добром приходит,
Пусть огромную котомку счастья вам приносит...
Январские праздники
По летоисчислению, которым пользовались наши
предки, в первый четверг после Нового года вечером народ
начинает отмечать Рождество Христово — Цыппурс. В
2016 году оно отмечалось б января.
После Нового года, во второй вторник вечером, т.е. 11
января, отмечается ночь чертей.
На второй неделе после Нового года вечером под
четверг — новогодняя ночь ( в старом исчислении).

49

====================== 51
Фæсныхас
Æрымысæм нæ сабидуг. Хъомыл кодтам зымæгон даргъ
æхсæвты нæ бабаты уæрджытыл бадгæйæ, сæ аргъæуттæ
æмæ таурæгътæм хъусгæйæ. Уыдоны руаджы нæ миддуне
схъæздыг и, стаей ма ноджы ирон æвзаджы æвæрæнтæм
æххæссын дæр байдыдтам. Ныр уый нал ис. Азым кæд
иуæй-иу хистæртæм дæр хауы, уæддæр уыдон азым нæ
исынц, æмæ йæ телеуынынады æфсон кæнынц. Кæстæр-
тæ цæмæй сæ мадæлон æвзагыл бынтондæр ма сыстыр-
зæрдæ уой, уый бинонтæй аразгæ дæр у.
Бирæтæ æртæ кæрдзыны сыгъдæгæй радтын нал зо-
нынц. Хъуамæ исты амал скæной æмæ алы æфсæнттæй
мысайнаг райсой. Худинагдæр хъуыддагæн уæвæн нæй.
Куывд хорз у. Хуыцауы ном ссарынмæ хъавыс, уæд хъуамæ
уыцы фæлхас дæ удæй ратонай. Дæ хуынд адæмы рагъыл
æй кæдæм æвæрыс? Не сфæлдисæг галуæрдонæй цæуы,
райсомы бон дæр ма дзы ис, уый рох кæнын не ’мбæлы.
Кæстæртæн хистæрты цурмæ бадын æфсармы хос кæд
уыдис, уыцы рæстæджытæ дæр федтам. Хорздзинады
фæсивæд фылдæр хъазтмæ здæхт уыдысты. Стæй фынг-
мæ сæ цæст дардтой. Уырдыг лæууыдысты. Хуынд адæмы
æгъдау дæр æндæр уыдис. Фынгæй хистæрты æвастæй
сызмæлын ничи уæндыд, уыцы æфсарм æнæхъæнæй дæр
нæ дадатæй цыд.
Фæрнджын хистæртæ нæм бирæ ис, уымæй фылдæр
та нæ хорз кæстæртæ сты. Æфсарм, æгъдау æмæ фарн сты
нæ царды æртæ цæджындзы. Хистæр кæстæр куы зонæм,
уæд никуы фæтасдзысты.
Æнгом мыггаг — æнтыстджын
Нæ адæмы иудзинад абон — хуыздæрхъуаг. Нæ кæрæ-
дзимæ ахастдзинæдтæ дæр афтæ. Хæлæджы цæстæй кæ-
сæм. Мæ хæдзар мæ сыхаджы хæдзарæй бæрзонддæр уа,

52 =========^=====^^
мæ хъуг уый хъугæй фылдæр æхсыр æркæна, мæ кæстæр
уый кæстæрæй ахуыргонддæр, амалджындæр уа, мæ
къæбиц уый къæбицæй бæркадджындæр уа. Кæмæдæр
дыууæ машинæйы бæсты мæнмæ иу дæр ма уæд, зæгъгæ,
уыцы хъуыдыйыл чи сразы вæййы, цард уыдоны азарæй
змæнты.
Æппæт хъуыддæгтæ дæр хæлæгæй нæ, фæлæ куыстæй
кæнгæ сты. Иуæн йæ цæхæрадоны бæркад тугыл аскъуы-
йы, иннæмæн та дзы астæумæ кæрдæг æрзайы. Зæхмæ
æргуыбыр кæнын куы фæразай, дæ уырзтæй йæ куы
рæвдауай, уæд афтæ вæййы. Иуæй-иу мыггæгтæн дæр се
’гъдау ахæм у. Куыстхъом адæм дзы фылдæр кæм ис, уы-
дон æнгомдæр цæрынц. Сæ цæхх æмæ сæ кæрдзын иу-
мæйагæй хæрынц.
Мæ мыггагмæ уыцы хорздзинæдтæ уынын. Бахъуыды
заман нæ кæрæдзимæ айнæг къæдзæхтау æнгом балæу-
уæм. Зиантæм цæуæм, циндзинæдты æмбæлæм. Хъæл-
дзæг фынгтыл иумæ кæд æрбадæм, ахæм бонтæ дæр нæм
вæййы. Æрвадæлтæ иууылдæр цыма мадызæнæг æфсы-
мæртæ æмæ хотæ сты, афтæ уарзонæй нæхи равдисæм.
Нæ мулкджынтæ дæр нæхи, нæ фæкæсынхъуæгтæ дæр.
Дæлдæр уæлдæр рæтты сæ не ’вæрæм.
Æмæ уыцы хъуыддæгтæ Гæззаты мыггагæн арвæй не
’рхаудтой. Хистæрæй кæстæрмæ бацархайдтам æмæ тынг
æрбангом стæм. Фæлæ ма нæм уæддæр æхсæны цардмæ
уæлæнгай цæстæй чи кæсы, ахæмтæ дæр ис. Йæхицæн
бирæ цыдæртæ домы, фæлæ дзы æддæмæ ницы æгъдау
æнтысы. Куыст цæуы уыдонимæ дæр. Бамбардзысты нæ,
æхсæнады сæ бынат ссардзысты.
Хистæртæй цы аразгæ у, уый не ’ппæт дæр зонæм,
фæлæ арæх æбæрнондзинад равдисынц. Ахæм рæтты
сæмбæлын æмæ сæ æгъдау цыма арвы æууæлты алыгъ-
дис, уыйау ын нæ йæ хъæр фехъусдзынæ, нæ йæ фæд
фендзынæ. Уый хыгъд алы мыггаджы дæр ис разагъды
адæймæгтæ. Æппæт бæрнондзинад дæр уыдоныл æвæрын

=======^^=======__ 53
хъæуы, хъомыладон куысты хуыздæр мадзæлттæй арха-
йынæн уавæртæ араздзысты.
Дзæбæх лæппутæ алы сыхы дыр ис. Уыдон куы архай-
ой зæрдиагæй, цæмæй кæстæртæ ма рæдийой, ууыл, уæд
æрмæстдæр уый фæрцы дæр ис бынæтты æгъдау ныффи-
дар кæнын. Мах та æрмæстдæр хистæртæм кæсæм. Кæ-
уылдæрты дзы азтæ бæргæ цæуы, фæлæ царды лыстæг
æлхынцъытæ райхалын æппындæр нæ зонынц. Бирæ
фæзилæнтыл, ахизæнтæ бацамонынмæ нæ сарæхсдзысты.
Уымæн æмæ сæ уынгæ нæ, фæлæ хъусгæ дæр никуы фæ-
кодтой.
Адæмы иудзинад хъуамæ мыггагæй рацæуа. Уыцы
фарстайы нын цыдæртæ æнтысын райдыдта. Фæлæ Хъар-
сы фидар батыдтам, зæгъгæ, нæм уыйбæрц уæлахизтæ
нæма ис. Æцæг уыцы хъуыддагыл районы куыст цæуын
райдыдта. Фæлтæрддзинад нæм ис, адæмы æхсæн ныхас
зæгъынхъом стæм. Æрмæстдæр нæхиуыл куы нæ фервæс-
сæм, уæд нæ къухы цыдæр хорздзинæдтæ бафтдзæн.
Уыдон нæ адæмы иудзинадыл дæр фæзындзысты, хъæуæй
хъæумæ хицæн æгъдæуттæ нал æвæрдзыстæм.
Ме ’ргом хъуыдытæ
Мæ фыд мын-иу афтæ загъта, дæ хæдзары, дам, дæ
сывæллоны æмæ дæ фосы куыд сахуыр кæнай, уынджы
дæр сæхи афтæ дардзысты. Дæ кæстæртæ адæмы рæнхъы
фæзминаг куы уой, уæд дæ бон искæмæн дæр зонд баца-
монын у. Стæй мын ноджыдæр фæдзæхста, ома, дам, ма-
куы макæй кæстæрыл бахуд, дæхи сæр цы баййафдзæн,
уый нæ зоныс æмæ... Схъæл ныхæстæ зæгъын æнцон у,
фæлæ ма дзы дарддæр цыдæртæ вæййы.
Нæ кармæ гæсгæ махыл, хистæртыл, æхсæнадæй кæ-
стæрты раст фæндагыл æвæрыны хæс ис. Цæмæй басæй
дæр ма басудзæм æмæ ныл тæвд цæхæр дæр ма рацæ-
уа, уый тыххæй не’ппæт дæр хъуамæ уыцы хъуыддагмæ

54 =======^==========^====
бæрнон цæстæй кæсæм, стæй дывæр къухтæй æвналæм.
Хæдзарæн йæ бындур фидар куы уа, уæд йæ къултæ дæр
æнæфæцудгæ сты. Цардæн йæ бындур нæ райсомы бон
дæр у, стæй нæ кæстæртæ дæр.
Кæстæр цыдæр хъуыддаджы рæдыйы. Æмбаргæ хи-
стæр уый уыны æмæ йын уайдзæфы ныхас зæгъы. Мæ
фырты, кæнæ мын мæ чызджы цæмæн бафхæрдтай, зæгъ-
гæ, иуæй-иутæм уый хъыг кæсы. Сæ масты сæр цæуыл
вæййы, уый бæрæг нæй. Æгайтма йыл тыхсæг фæцис, цæ-
стуарзон зондамонæг. Раздæр нæм ахæм адæймæгтæ фыл-
дæр уыди, ныртæккæ бирæ нал сты. Бузныгтæ дзурын
сын æмбæлы æмæ уыцы зонд ма фесафой.
Ныхас æгъдæуттыл кæд у, уæд сæ нæ фыдæлтæ куыд
кодтой, уый ферох кæнын махæн не ’мбæлы. Зæгъæм,
хæрнæджы кæнды. Раздæры заманты-иу зианы бон ку-
сарт куы акодтой, уæд-иу цалынмæ сфыхтаид æмæ йæ
ныххæлар кодтаиккой, уæдмæ йæм ничи æвнæлдта. Ныр
дзы кæстæриуæггæнджытæ рагацау лывзæ скæнынц, сæ-
хæдæг дæр æрбадынц, стæй ма ингæнкъахджытæн дæр
уыцы хойрагæй арвитынц. Карк-иу сæрмагондæй аргæв-
стой, уыдонæн. Раздахын хъæуы уыцы æгъдау, æндæр
гæнæн нæй.
Айфыццаг иу ран сæмбæлдтæн. Кæстæртæн цума
зæгъын нæ хъуыд, зианæн афтæ лæггад кодтой. Ноджы
диссагдæр та мæм фæкаст æмæ сылгоймæгтæ иууылдæр
сæрбæттæнты æрбацыдысты, уæдæ нæлгоймæгтæй дæр
иу бæгъæмсæр дæр нæ уыд. Уый уымæн æмæ хъæуы хи-
стæртæ æгъдау æмбарынц æмæ сæ кæстæртæ дæр фæз-
мынц, алкæддæр нæ кæстæрты хорз хистæрты уынаффæ
хъæуы.
Ныртæккæйы царды иудадзыгдæр змæлын хъæуы.
Халы л хал æвæрын. Ронбæгъдæй цы хъуыддагмæ бавналай,
уымæй ницы рауайдзæн. Хистæрты ахсджиагдæр хæстæй
иу — кæстæрты куыстыл æвæрын. Йæ фæллойæ чи цæры,
æгъдау дæр уый æмбары æмæ уаг дæр уымæ ис.

======^======____^= 55
Хистæрты уынаффæ
Кæстæртæ-хистæрты фыдæбæттæ. Ноджы ма йын ном-
гæнæг дæр сты. Адæмы æхсæн сæ кад цас бæрзонддæр
уа, уыйбæрц сæ ныхас тынгдæр ахады. Бындурон у йæ
дзырд, зонды хос — йæ хъуыдытæ. Дзыллæйы хорздзинад
ын æхсызгон у Ныхас нæ хæссы, козбау митæ нæ кæны.
Лæгау лæг кæй у уымæ гæсгæ йе знагæй дæр раст цы у
уый фæзæгъы.
Стыр ныхасы Алагиры районы хайады хистæрты со-
ветмæ дæр хуымæтæджы адæмы не ’рбахуыдтам. Уыр-
зæй æвзæрсты хуызæн нын рауадысты. Иууылдæр кары
лæгтæ. Фæллой цы у уый зонынц, царды фæзилæнтæ
æвзарынц. Амонд сæ уæдæ сæ кæстæртæй дæр фæцис.
Куыстыл æвæрд, æгъдауыл хæст иууылдæр. Уæдæ бахъуы-
ды заман баххуысмæ дæр рæвдз.
Уыдис ахæм заман. Æфсæддон хæс сæххæст кæны-
ны афон-иу цы лæппутæн ралæууыд, уыдонæй чидæртæ
службæмæ зивæггæнгæ цыдысты... Алы æфсæнттæ кæ-
ныныл архайдтой. Нæ хистæртæ базмæлыдысты æмæ
сиддонты æхсæн патриотон хъомыладон куыст рапарахат.
Ныртæккæ уавæр æндæр у Фарон алагираг салдæтты но-
мыл сæ ныййарджытæ райстой 50 арфæйы фыстæджы.
Нæ фыдæлтæм нæ уыд, абоны адæммæ цы бирæ хъæз-
дыгдзинæдтæ ис, уыдон. Сæ рæстæгмæ гæсгæ цардысты.
Иутæ-хуыздæр, иннæтæ чысыл цауддæр. Фæлæ сæ кæ-
рæдзимæ исы цæстæй нæ кастысты. Уый руаджы ирон
æхсæнады мидахастытæ уарзондæр уыдысты. Хистæртæн
æркæсинаг фарста у уый абон. Цард размæ цæуы, фæлæ
не ’гъдæутты дугъы уадзын нæ хъæуы.
Хæдзары æгъдау хистæрæй кæнгæ у Уый уынаффæйæ
цы хистæртæ архайынц, уыдон нæ рæдийынц. Алагираг
Калоты Хъауырбегимæ (рухсаг уæд) хæларæй фæцарды-
стæм. Мæнæй кардæр, фæлтæрдджындæр. Йæ алы ныхас
дæр мын зонды хуызæн уыди. Йæ хæдзары æгъдау дæр

56 =^___^_^^^^^^^^^_
мæ зæрдæмæ тынг цыди. Бинонтæй алкæмæндæр хицæн
бынат ис зæгъгæ-иу дзырдта. Йæ чындз Фатимæйæ мæрд-
тæм бирæ лæггад ахаста. Йæхицæй цыди фыццаджыдæр
уæздандзинад.
Уавæртæм æркæсын фæхъæуы
Æхсæны кусæг дæн. Адæмимæ фембæлгæйæ мæ арæх
бафæрсынц. Фылдæр хатт зианы цал рæгъы рауадзын
хъæуы, зæгъгæ, кæнæ та циндзинады цал ракуывды æм-
бæлы. Куыд федтон æмæ цы æрыййæфтон, уымæ гæсгæ
алкæддæр мæ дзуапп вæййы цыбыр. Ома, уæртæ бацæут
æмæ къæбицы цы бæркад ис, уымæ гæсгæ уе ’гъдау бакæ-
нут. Зианджынтæ галтæ куы аргæвдой æмæ хæрнæджы
бæркад арынгты куы баззайа, уæд уый аив нæу. Ахæм
уавæры кæйдæр хисты цыппар рæгъы зæгъын худинаг у.
Уæдæ хъæлдзæгдзинады дæр афтæ. Мæнмæ гæсгæ «рух-
сæгтæ» æмæ «цæрæнбонтæ» хæдзары цæттæдзинадмæ
гæсгæ кæнын хъæуы. Бинонтæ хъуамæ къаддæр хардз
кæной сæ фæллой. Уымæ гæсгæ цы æгъдау кæнæм, уый
уыдзæнис йæ бынаты.
Не ’хсæн та ахæм уавæр сæвзæрд. Алкæмæндæр йæ
бинонтæ йæхи фæндиаг, фæлæ кæм дыууиссæдзæм бон
кæнæм, кæм афæдзы хист дæдтæм. Зианæн æнæ ’рцæугæ
нæй. Хистытæ-иу сабатмæ æргъæвтой, циндзинæдтæ ху-
ыцаубонмæ. Ныр цæмæндæр ахæм уавæр сæвзæрди æмæ
иу къуырисæрæй — иннæмæ Ирыстон халагъудты бын
бады æмæ рæгъытæ уадзы. Парахат нозт, парахат хæрд
стыр знаггад у, уæлдайдæр та нæ кæстæртæн. Уыимæ ма
бирæтæ семæ дзæкъулты дзæгтæ рахæссынц. Цыма сын
хæрнæджы цы нæ бантыст, уый баххæст кæнынмæ фæ-
хъавынц. Æмæ та фæскъулты дæр нуазгæ... Нæ фыдбы-
лызтæ æмæ мæстытæ уырдыгæй дæр цæуынц. Стæй æнæ
хъуаджы нозтæй нæ кæстæртæ хæлынц.

===^===__=^=^^^___ 57
Нозт адæмыл æвзæрырдæм кæд сахадыдта, ахæм дæн-
цæгтæ алы сых, хъæу, горæтæй дæр æрхæссæн ис. Дыу-
уиссæдзæм боны хисты сыхаг дæг зианджынтæм дæр
хорз фæкаст, сугсæттынæй, артæндзарынæй. Стæй йæхи-
мæдæр. Фæкæсджыты фынгыл дзы уыйбæрц аскъæрдта
æмæ нал лæууынхъом уыди, нал дзурын фæрæзта. Дзой-
дзойгæнгæ ма хæдзар ссардта, йæ хуыссæныл æд гæрз-
тæ цæхгæрмæ схуыссыд æмæ пыф кæны. Куыддæр йæ
нозт æрцыд афтæ та зианджынтæм ссыд. Боны дæргъы
иу-цалдæр фæлтæрæны.
Цард фæндонæй нæу. Кæм цы ’мбæлы æмæ кæм цы не
’мбæлы, уый хъуамæ нæ зæрдыл дарæм. Æндæр хуызы
дæхи куы æвдисай, уæд дæ митæй дæхи цы сæгад кæнай,
æндæр ницы сараздзынæ. Уый царды æцæгдзинад у.
Фæсивæдæн цæстæнгас
Цард цæуы æмæ фарн йемæ хæссы. Зæронд цы нæ
кæны, ахæм ницы ис. Рæстæг рæстæджы раивы, фæлæ
куыстæн йæ ахадындзинад нæ сæфы. Уымæй адæймаг
йæхи дары, стæй ма ноджы йæ руаджы бындур æвæры.
Хистæрты цæстæнгас фæллоймæ æнæивгæ у, фæлæ йæм
æрыгæттæй бирæтæ цыдæр уæлæнгай цæстæй кæсынц.
Гыццыл бавнæлдæй бирæ бæркад сисæн кæм ис, ахæм
бынæттæ сæ хъæуы.
Сау куысты ныллæууыны бæсты æнцад бадыныл бирæ-
тæ бафтыдысты. Дæ рæстæг дзæгъæлæй цы сафыс, зæгъ-
гæ, дзы кæй бафæрсай, уый, дын уæдæ мæхи цы фæкæнон
зæгъгæ, ахæм дзуапп дæ ныхыл аныхасдзæн. Нæ бæстæйы
промышленность æмæ хъæууонхæдзарад бирæ къуыхцытæ
баййæфтой. Фæллойадон коллективтæ ныппырх сты, уый
ивгъуыд æнусы ныууадзæм, рацарæзты азты.
Ныртæккæ уавæр бирæ фæхуыздæр. Куысты бынæт-
тæ ахæм кадавар нал сты, чи агуры, уый ссары. Фæлæ
нырмæ æнцад бадыныл чи фæцайдагъ, уыцы фæсивæдæй

58 =================^^==
бирæтыл зивæг фæтыхджындæр. Сæ хъарутæ цы фæкæ-
ной, уый нæ зонынц, фæлæ уæддæр сæ хæдзæрттæй ан-
къуысын нал комынц. Фæрсылæй сын ис æмæ сæхи нал
тыхсын кæнынц. Уæ ныййарджыты æвджид кæдмæ уы-
дзыстут, зæгъгæ сæ уымæй иу бафæрсæг нæй.
Ацы ран хистæртæ дæр бынтон æнæазым не сты. Хæ-
дзары хицау хъуамæ йæ кæстæры йæ фарсмæ архайыныл
бафтауа, йæ куысты сусæгдзинæдтæ йын амона. Йæ бав-
нæлдæй дæ зæрдæ рухс кæны, æви нæ, уый йын комком-
мæ зæгъа. Кæстæр арæхстджын къухты хицау у, уый уай-
тагъддæр рабæрæг уыдзæн, афтæмæй лæппу фæллоймæ
сразæнгард уыдзæн. Ахæм гуырд æнцад бадыныл никуы
сразы, уыдзæн.
Уый хыгъд нæ кæстæрты карз нозтмæ здахæм. Нæ бæ-
рæгбæттæй кæцы нæ райсай, иууылдæр арахъимæ баст.
Хъуыддаг фондз ракуывдæй нал хицæн кæны. Ахæм
хистæртæ ис æмæ фынгыл 12 сидты куы нæ фæкæной,
уæд зæдтæй цыма аххосджынæй баззайдзысты. Хорз хи-
стæр хъуамæ кæстæрæн карз нозт куыд бадара? Махмæ
та ахæм хабæрттæ хæрх. Йæхи фыртæн афтæ нæ бакæн-
дзæн, фæлæ кæйдæр лæппуйы фындзы бынмæ, нуазæн
дын дæттын, зæгъгæ, сыкъа бахæсдзæн.
Айфыццаг Ирыстоны хъæутæй кæцыдæрмæ нæ сыхы
фæсивæдимæ чындзæн хуын ахастам. Фысымты æгъдау
хуындзæуттæн хорз рауад. Фæлæ хистæрæй нæ хъуыддаг
нæ ацыд. Йæ фыццаг ракуывды фæстæ тамако ссыгъта,
дыккаг ракуывды фæстæ та телефонæй дзурын райдыдта.
Хуыцау хорз æмæ йæ нæ лæппутæ нæ бафæзмыдтой, æн-
дæр сæ хорздзинадæй базар рауадаид.
Мады хъару бирæ у
Хохы Карца фыдæлтыккон цæрæнбынат у. Хорз чын-
дзытæ ардæм Ирыстоны алы кæрæттæй бирæ æрцыд.
Фæлæ дзы уæддæр Плиты Микъала æмæ Маряйы фырт

=======^=============== 59
Костяйау сылыстæг равзарын ничи базыдта. Мæрдты дзæ-
нæты бадæнт йæ джызæйлаг каистæ, Голоты Зæлинæйы
хуызæн æххæст чызг йæ кæртæй кæмæн рацыд. Амæндтæ
кæнæг йæ хорздзинæдтæ дымгæмæ не сдары, стæй нæл-
гоймаджы хал дæр хуымæтæджы не схауы.
Хохаг лæппу Костямæ хæхбæсты баззайын хуыздæр
фæкаст. Фæндаг къæртгæнæг дзы рауад. Уыналмæ хæ-
стæг куыста. Уыцы сменæйы рæмудзæн æрмæгæй араз-
джытæ цух нæ баййæфтой, фæлæ райсомы боны фаг нал
суыдзæн уый базыдта. Æрбаласын та дзы хъæуы, фæндаг
бырынцъаг у, фæлæ æндæр гæнæн нæй
Уæзласæн машинæйы алагираг шофыр Черчесты лæп-
пуйы фарсмæ бабадт. Алæгæн ихы къæйыл дæр хохы
цъупмæ йæ цыппар цалхы стулдзысты, ууыл йæ зæр-
дæ дардта. Костяйы йæ мидхъуыды ацы хатт фæсайдта.
Хæдтулгæ сæ фæндагыл æлыгхæццæ уаццагыл фæбы-
рыд. Фыдбылыз сæ æвыдæй нæ ныууагъта æмæ дыууæ
цардхъом уæйыджы бабын сты.
Фынтæ иуæй-иуты нæ уырнынц. Фæлæ бынтон ахæм
хуымæтæджы нывтæ не сты. Плитæ сæ зиан куы бафс-
найдтой, уый фæстæ Зæлинæ ахæм хабар ракодта. Цæ-
виттон, дам,цын цыма тыхджын дымгæ сæ хæдзары сæр-
тæ ахаста. Хъуамæ уыцы сау сахат тыхджын къæвда йæ
гом царыл æрцыдаид. Уæдмæ йыл цыма урс-урсид маргъ
йæ базыртæ цыдæр парахатæй æруагъта. Зæлинæ æмæ
йе ’ртæ сидзæр сывæллоны уатыл иу æртах не ’рхауд.
Цæссыгтæ калгæйæ дзырдта. Фæлæ идæдз сылгойма-
джы уды рæбын цы ныфсы цъыртт фæзынд, ууыл йæ
зæрдæ фæдардта. Йæ лæджы йын ничиуал раздахдзæн,
сабиты та хæссын хъæуы.
Сидзæргæс сылгоймаджы фыдæбæттыл куырой ра-
зилдзæн. Уый дæр иннæтау размæ бæргæ фæцæуы, фæлæ
ма йæ уæддæр кæйдæрты хъауджыдæр йæ алы акъах-
дзæфы фæдыл ракæсын фæхъæуы. Зæлинæ йæ цæгатæй
дæр æххуыстæ уыдта æмæ æнæхæлд сывæллæттæ схаста.

60 =================^^^^^==
Адæмы хъæр æмбарынц, хиуæттæ æмæ къабæзтæм хæ-
стæг лæууынц, хæлардзинад æнкъарынц.
Уæдæ йæхиуыл дæр бакуыста. Ныртæккæ у 42-æм
скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг. Сæ
мады фæндагыл цæуынц йæ чызг Беллæ æмæ йæ лæппу
Костя. Æцæг Тамерлан та ссис барадхъахъхъæнæг. Мид-
хъуыддæгты Министрады кусы, у дæлбулкъон. Зæлинæй-
æн йæ сиахс æмæ йæ чындзытæ ахсджиаг сты. Бинонтæй
хъулон цæстæнгас никæмæ дары. Æцæг йæ цоты цоты та
æппæтæй дæр фылдæр уарзы. Уый нанатæн сæ хуыздæр
миниуæг у, æмæ йæхи фæндиагæй байрæзæнт.
Адæймаг адæймаджы куы ’мбара
Чызг бинонтимæ царды йæхи куыд равдисдзæн, уый
зын зæгъæн у рагацау. Нæ кад æмæ нæ рад цæлæй куы
ивæм, уæд уыцы æмтъерыдзинады фæстиуджытæ æры-
гæтты зондахастыл æвзæрырдæм ахадынц. Фæлæ ацы
хъуыддаджы Зариффæйы хал схаудта. Йæ лæппумæ дис-
саджы къай æрхаудта. Йе ’фсинæн ахæм хорз ныхæстæ
загъта, æмæ та сæ уый дæр иу ран радзуры, иннæ ран...
— Мæхи хæдзарæй никуы аласдзынæн. Хистæртæ мын
дзы ис æмæ ма уыдонæн лæггадæй æхсызгондæр хъуыд-
даг цы ис?
Дуне уалдзæджы æрцыдæй рафтауы дидинæг, хæдзар
та ног адæймаг æм куы æрбацæуы æмæ хорз зонд куы
æрбахæссы, уымæй. Хистæртæн сæ цард æнæ фыдæбæт-
тæ бавзаргæйæ нæ аивгъуыйы. Дæ ног кæстæр дын уыдон
бамбарыны хъом куы фæуа, уæд уый ныфс у æмæ йæ
разы дæ тухæнтæ мур дæр ницы ахадынц.
Хъыгагæн, Зариффæйы хуызæн райгонд адæмтæ бирæ
не сты. Цæрыс æмæ зæронд кæныс, уый амонды нысан
у. Фæлæ ма дзы афтæ дæр вæййы æмæ фæкæсинаг куы
суай æмæ дæ фарсмæ иу цæстуарзон балæууæг куы нæ
разына. Æнæ бахъуыр-хъуырæй дын доны агуывзæ ба-
дæттæг куы нæ фæуа.

====^^===========^===== 61
Стыр катайы мидæг бацыдис æрыгон сылгоймаг:
— Не ’фсин нæм хъæуæй ссæуы. Мæгуыры бон мыл
ныккодта ныр. Мæ бон дыууæ лæгимæ цæрын нæ бауы-
дзæн.
Фæкуыддæр дæн уыцы ныхæстæй. Цы хабар æм ис?
Хъаймæты дуг ыл ралæууыд? Цас диссаг у? Зæронд адæй-
магæн йæ бон иунæгæй нал у. Йæ лæппуйæ хъауджыдæр
хъуамæ кæуыл банцой кæна йæ сæр? Цы фæкæна йæхи
ацы заманты. Пенсийы капеччытæй аирвæзын æнцон нæу.
Уыцы ныхæстæй цыма мæ быны арт ссыгъдис. Нал æм
фæлæууыдтæн:
— Цæмæй дзы тыхсыс. Ацæргæ адæймаг цастæ фæлхас
домы. Хистæрæн йæ балæуд хæдзарæн фарны хос у.
— Хъæддых сылгоймаг у, — йæ дзуапп цыма йæ бы-
лалгъыл ауыгъдæй лæууыдис, уыйау мын ахæм дзуапп
уайтагъддæр радта.
— Уæдæ ма йæм мады номæй бадзур, йæ сæр ын лы-
стæг сæрвасæнæй абиноныг кæн. Дæ къухтæй узæлд æмæ
лæггаддзинад куыд банкъара. Йæ дзаума йын сыгъдæг
æмæ итувæрдæй йæ разы æрæвæр. Фæлмæн æм дзур,
кæддæра дæ хистæр уды гагайы хуызæн куыд райхæлид.
Афтæ йын загътон,фæлæ мæхинымæр та хъуыды кæ-
нын: «Лæг ын нæй, æвæццæгæн, æндæр йæ хистæры тых-
хæй уынджы дзæгъæлдзæнгæдайыл не схæцид. Йæ би-
нонты кæйттæ æцæгæлон адæмы размæ чи хæссы, уый
æдылыдзинады миниуæг у».
Рагацау йе ’рбалæудæй тæрсын кæмæй райдыдта, æз
ын ахæм æфсин нæ зонын. Йæ хъæубæсты йæхицæй уæз-
дандæр сылгоймаг зын ссарæн у. Цалынмæ ма змæлын-
тæ хъом уыди, уæдмæ мыдыкъусы хуызæн хæдзар ха-
ста. Фос, маргъ, цæхæрадон йæ уды фыдæбонæй дардта.
Цыхт, царв, айк хъуаг никуы уыдысты йæ горæтаг лæп-
пуйы бинонтæ. Ныр кæрты бæрны уæвын йæ бон нал у.
Йæхæдæг дæр фæкæсинаг ссис, æмæ йын йæ хорздзинæд-
тæ та дон аласта. Судзины сæры йас лæггад кæмæй зонай,

62 ==============
уый ферохгæнæн куыд ис, нæ зонын? Адæмы мыггагмæ
уыцы митæ нæй.
Стæй канд чындз нæ, фæлæ ацы ран лæппу дæр къад-
дæр азимаг нæу. Уæдæ ма дзы нæлгоймаджы тæф цæ-
уид, кæддæра уынджы уыцы ныхæстæ, уæдæ нæ лæджы
хъустыл куы æрцæуой, зæгъгæ, уæндид? Бахъуыды за-
ман ныййарæджы фарс рахæцыны хъом чи нæу, уый цæй
фырт æмæ цæй æндæр у. Ныййарæг æмæ бинойнаджы
æхсæн балæуу æмæ хæдзары лæгæн куыд æмбæлы, афтæ
дæ уынаффæ зæгъ.
Ныртæккæ куы айхъусай, уæд ныры нæлгоймæгтæ
афтæ дзураг сты: «Æз мады йас мæ бинойнаджы дæр нæ
уарзын». Ахæм ахастдзинæдтæ кæрæдзиуыл чи абары,
уый, суг цы у, лыстытæ равзарынхъом алкæд нæ уыдзæн.
Хъысмæт — æвзаринаг
Кæрдзинаг Къониаты Хъуырманы хæстон фæндæгтæй
иу ахæм цау æрхæсдзыстæм. Цæвиттон, йе ’мбæлттимæ иу
цады был æрфидар сты. Фæлæ махонтæн сæ уавæр хæрз-
тæй нæу, уый æмбæрстой. Сæ размæ абырсæны-дон ныб-
быцæу, фæстæмæ аздæхæн дæр нæй. Ныккалдзысты уæд
немыц нæмыг арæхæй, къæбутдзæф фæуыдзысты. Хъуы-
дис знаджы гæнæнты тыххæй исты базонын. Лейтенант
Воробьевыл хæсгонд æрцыд ацы хъуыддаг. Сгарæг иунæ-
гæй нæ, фæлæ ма цалдæр æфсæддоны ракодта. Хъуыр-
ман дæр уыдонимæ фембал.
Тынг зын уыдис «æвзаг» ссарын. Фæлæ Воробьевы
арæхстджын æмæ ныфсджын архайды руаджы иу
унтер афицерыл фæхæст сты. Хъуырманы цæхæр цæстытæ
йæ ацахстой фыццаг, йæ фидар къухтæ йæ алхъывтой.
Уацайрагыл ахæм бон акодта æмæ ма йын сæ позициты
тыххæй æнæрадзургæйы хос кæм уыд? Дыууæ æмæ сæ
дыууæйы хуызæн бацамыдта. Талынг æхсæвы сармадзан-
тæ хæстæгдæр батылдтой. Сæ разæй та абырсæны бына-

==========^=====^^ 63
ты фистæгæфсæддонтæ балæууыдысты. Лæгæвзарæн тох
дзы рауадис. Махонтæ рамбылдтой. Æцæг дыууæрдыгæй
дæр зиантæ уыд.
Хæстæй нал сыздæхтис Хъуырман. Йæ сидзæртæ,
зæгъæн куыд нæй, ахæм зын уавæрты рæзыдысты. Са-
битæ мæгуыр цардæй ихсыдысты. Йæ бирæ цотæй ма
чызг æмæ лæппу баззадысты. Йæ хъысмæт у алкæмæн-
дæр йе ’взаринаг. Хъантемыр ралæг. Хъæуккæгтæн куыд
æмбæлы, афтæ алы куыстмæ дæр арæхстис. Кæрдзыны
къуыбырты парахат уыгæрдæнты æндæрхуызон уыдис
йæ цæвæджы æхситт. Йæ хосы мæкъуылтæ-иу афтæ бæр-
зонд самадта æмæ-иу дардмæ уæйгуыты хуызæнæй бæрæг
дардтой Хъуырманы фырт колхозы хуыздæр хосдзауы
ном ма райса, ахæм сæрд стæм хатт уыд.
Сылгоймагæн йæ амонд йæ аив гуырыкондæй кæнгæ
куыд у, усгуры хорзæй дæр афтæ. Майæ Хъантемыры
зæрдæйы уаг куы бамбæрста, уæд ын разыйы дзуапп рад-
та. Дыууæ æрыгон адæймагыл кувæг лæджы арфæтæ æр-
цыдысты. Цот гуырыдысты, сæ фæд бæзджынæй разынд.
Фондз сывæллоны сын рацыд. Ус æмæ лæг кæрæдзийы
куы æмбарой, уæд сæ къæбиц хъæздыг вæййы, сæ къо-
на та — цинæйдзаг. Дзыхæй хъусмæ бирæ быдыртæ нæй,
фыдбылыз та къахы бынæй фегуыры. Хъантемыр иу бон
сæ хæдзарæй ацу æмæ нал раздæхыны фæндагыл рацыд.
Йæ мæлæт машинæйы аххосæй ссардта. Авд æмæ ссæдз-
аздзыд ныййарæджы бæрны баззадысты сывæллæттæ.
Симæ, Светæ, Заремæ, Эльбрус æмæ Мурат сæ мады стыр
фыдæбæтты руаджы байрæзыдысты. Хъысмæтæй дзы кæ-
мæн цы тæрхон уыд, бавзæрста, æгас ма дзы чи у, уыдон
цардæфсæст уæнт.
...Уæлахизы бæрæгбоны агъоммæ Мыхуыры Хæдзары
ракомкоммæ трамвайы æрлæууæны базонгæ дæн Къони-
аты чызджытимæ. Азтæ кæуыл рацыд, ахæм сылгоймæг-
тæ. Алчидæр дзы ныртæккæ йæхæдæг хæдзар у. Фыды-
уæзæгмæ уарзондзинад -сæ иугæнæг, сæ кæрæдзийы кæй

64 ====^=======^=====^^^=
уарзынц,уый та сæ амонд. Уыцы æгъдау сæ кæстæртæм
дæр ратдзысты æмæ уисойы хихтау сæ цард æнгом кæй
уыдзæн, уый дызæрдыггаг нæу. Æцæг Хуыцауы арфæйæ.
Хæрзгæнæг уыд
Тар хъæды дæр иу бæлас бæрзонд фæцæуы. Фæйнæр-
дæм ныппака вæййынц йæ къалиутæ. Цыма йын фæрæ-
ты бон ницы суыдзæн, фæлæ йæ арв æрцæвы æмæ йæ
хъомысджын бакаст цыдæр фæвæййы. Афтæ рауад зынд-
гонд беслайнаг хирург Торчынты Викторы хъысмæт. Йæ
цардхъом лæппу Аслан æнæнхъæлæджы æрбайсæфт. Йæ
мæсыг акалд, йæ фырты дыууæ сидзæр лæппуйы куы
байрæзой,уымæ тынг æнхъæлмæ каст. Йе стыр ныфс уы-
дысты. Мæрдтæм дæр сæ ма фæфыдæнхъæл уæд.
Къухæй сызгъæрины къæртт куы ахауы, уæд уымæн
æмбаргæ адæймаг бабыхсы. Йæ хæдзары цæрджытæ дзæ-
бæх, æнæфыдбылыз уæнт, æндæр исты уыдзæн. Фæлæ
дæсны дохтыр йæ арæхстджын къухтæ мæрдтæм куы
ахæссы,уый та бинонты къордыл нæ, фæлæ дзыллæйы
æнæниздзинадыл фæбæрæг вæййы. Хæрзгæнæджы тых
йæхицæн ницы хъомыс дæтты. Торчыны-фырт мæлæты
тугæйдзаг дзæмбытæй цал æмæ цал уды суагъта. Йæхимæ
йын куы æрбавнæлдтой, уæд сын йæ бон ницы ссис. Æр-
мæстдæр ма сфæлдисæгæй йæ сидзæртæн амонд ракуырд-
та æмæ ацыд. Аслан йæ гыццыл хурты йæ карз мæлæты
заман кæуыл бафæдзæхста, уымæй дæр та лæппутæ фы-
дæнхъæл фесты. Ныр сæ фыдымад, сæ ныййарæг æмæ сæ
фыдыхойы æвджид баззадысты. Уыдоны рæвдыд, хуры
хъарм æмæ зæххы фарнæй байрæздзысты. Æцæг сæ цар-
ды хъæццул æрмæстдæр иуырдыгæй æндавдзæн, иннæр-
дыгæй та се уæнгтæ уазал ихæн кæндзысты.
Нæ сыхбæсты Виктор стъалыйы хуызæн уыдис. Куы-
стæй йæ æмгæрттæм арæх не ’вдæлдис, фæлæ-иу се ’хсæн
фæзынд,зæгъгæ, иннæтæ дæр ма-иу уый рухсæй цæхæр-

=============^^ 65
тæ акалдтой. Хъæлдзæгдзинад уарзта,уæдæ адæм ахудой.
зæгъгæ, - иу йæхи кæйдæр фырт дæр рахуыдта.Уый тых-
хæй йын Лактемыры ничи байстаид. Схъæл æмæ хъал
адæмы тыххæй йæ ныхас уыдис цыбыр. Дзаг æфсир, дам,
æркъул вæййы æрмæстдæр. Фыдцъылыс зонды хицауæн
та,дам, йæ гакк æндæр у.
Оренбурджы облæсты районы рынчындоны райдыдта
йæ фæллойы фæндаг. Иу операцийы фæстæ йæм рынчын
лæджы фырт бахатыд:
— Мæ фыдæй ма исты рауайдзæн?
— Кæд ма уын æртæ боны ахæсса,уæд хорз.
Фæрæдыд æрыгон хирург.Æртæ æртæ азы ма фæцард.
Фæлæ уый фæстæ йæ дзыхæй иу хатт дæр рæдыд
ныхас нал суагъта. Æцæг стыр фæлтæрддзинад райста. Цы
байтдыдта, уый æркарста. Бирæ дзыллæ банкъуыстис йæ
зианы бон. Хæрзгæнæгæн цы кад æмбæлы, уый цухæй
нæ ацыд.
Рухсаг у Лактемыры сгуыхт фырт. Дæ бинонты къор-
дыл хæрзаудæн бакæн.
Хистæрæн æмбæлттæ хъæуы
Къæлæу хуыйны Дзыбыртты куыдз. Хæрæджы хъæв-
дынæй йæ амонынц æмæ йын хъилхъустæ емынæ сты.
Тынг зондджын цуанон у. Йæ хицау цалынмæ йæ гуыбы-
ныл йæ хæлæфтæ фæбары, уæдмæ хисты йæ разæй балæу-
уы. Уый дæр кæддæр-уæддæр сиргæ-уызгæ фæзыны. Йæ
ныццыдмæ йæ бынат-цæттæ. Бацахсы йын æй рагацау.
Афтæ хицауы уарзгæ искуы фендæуыд?
Айфыццаг сыхæгтæн сæ бæрæгбон уыд. Цыппар гуып-
пырсары, Къæлæу дæр семæ, афтæмæй иу фысы къæдзил
сæ быны æркодтой æмæ сæ хъæлдзæг ныхæстæм ахъы-
дзы кæнын дæр нæ хъуыд, уыйбæрц фæхудтысты. Сыхы
хистæр тынг дзыхарæхст æмæ фендджын лæг у. Бетъ-
ырбухы каст цы фæцис, уый нæ рабæрæг. Æцæг сырх
*5

66 ,
диплом райста. Фæлæ мæгуыр сæхимæ фæндаг нал ард-
та. Невский загъта, цы уынг хонынц уым, дам-иу куы иу
сылгоймагмæ бауырдыг ис, куы — иннæмæ. Заманхъул
кæцырдыгæй ис, уымæй сæ фарста.
Зонынц, сæ горæтты уыдон куыннæ ма зонынц! Кав-
казмæ иунæгæй нæ рауæндыдысты æмæ йæ цалдæрæй
ракодтой. Нæ хистæр сæ разæй, афтæмæй хæдтæхæгæй
куыддæр æрхызтысты, уайтæккæ дæр йæ мад сæ уæлхъус
алæууыд. Уымæй афтæ уал усимæ ссыд. Йæ уæрджытæ
æрхоста. Нæ бон дам, нæ дзыхмæ дон сисын дæр куы нæ
у, зæгъгæ, йæ хъарæгмæ сых раивылдысты, Къæлæу — сæ
разæй.
Ныр дæр йæ хабæрттæн кæрон нæй. Дзуры та:
— Сталины фæсарæйнаг уацхæссæг фæрсы: Уырыссаг
адæм коммунизм тагъд сараздзысты, фæлæ иннæ нацитæ
та уымæ кæд бахæццæ уыдзысты?
— Иннæ адæмтæ коммунизмы рагæй цæрынц, цыбыр
уыдис йæ дзуапп.
Стæй нæ хистæр йæ ныхæсты æцæгдзинадæн нæ або-
ны куывд дæр коммунизм у, зæгъгæ, бафиппайдта.
Йе ’мбæлттæ схор-хор кодтой. Уыцы рæстæг нæ Къæ-
лæу бахъуызыд æмæ сивырæй уæны хай цæхæрадонмæ
аскъæфта.
Иууылдæр — йæ фæдыл.
Нæ хистæр сæм дзуры: ауадзут ма йæ, уый дæр
коммунизмы ацæрын фæнды.
Кæсыс æм, ныртæккæ йæхæдæг дæр уым ис æмæ йæ
æмбæлттæ хъæуы.
Æнæкъæдзил цæсты нæ ахады
Иу заман мæм мæ мад бахатыд: «Хъуг мын балхæн,
сывæллонджын хæдзары æнæхсырæй куыд?»
Ныййарæджы курдиат фæстæмæ фæкæсинаг нæу. Хæ-
стæг Хуыцаубон Беслæны фосы базармæ бацыдтæн. Цы-

======^=========^===== 67
дæр бынтыдзæуæг лæгыл дзы бамбæлдтæн æмæ мæ йæ
разæй скодта. Æз иуырдæм хæцын, уый - иннæрдæм дзу-
ры. Искæйы зæрдæ балхæдта, уымæн ницы зонын, фæлæ
мын мæ хъуыддаг уайтагъд ацарæзта.
Алцыдæр хорз, фæлæ цы хъуг райстон, уый æнæкъæ-
дзил рауад.
— Куырм дæ æви, — мæ мады загъд-заманайæн кæрон
нал уыд.
— Цæмæн дæ хъæуы йæ къæдзил, дæхицæн дзы бындз-
сурæн аразыс? — Мады мастыл цæхх кæнын бæргæ нæ
фæтчы,фæлæ афтæ рауад.
— Фæлтау къаддæр æхсыр дæдтæд, фæлæ мæн хъæуы
къæдзилджын хъуг.
Мады ныхмæ цы зæгъдзынæ.
— Къæдзил хъæуы, къæдзил, — сразы дæн йемæ.
Фæлæ лæг йæхæдæг къæдзилджын куы нæ уа, уæд
«къæдзилджынты» нæ бамбардзынæ.
«Бирæ æхца радтай»
Алы аз дæр Джеоргуыбамæ нывонд хастам. Уастыр-
джийы бон кувинæгты фидауц сæр æмæ бæрзæй вæййынц.
Фынгæн бæркад дæттæг уыдон сты. Зæрдæйæ зæгъгæ
нæу, цард. Стæй нæ хъуыддæгтæ дæр бынтон нæхи фæн-
диаг не сты. Æндæр, арвæй стырдæр бæрæгбоны номыл
стур фæхæсс æмæ дын æрбадæлдзæх уæд.
Нæ нывонд агурæм, бæсты кæрæтты зилæм. Нæй, иу
фенæг æй уæддæр куы фæуыдаид, фæлæ нæй.
Нæй æмæ нæй, цы нæ бон у. Рæстæг цæуы. Уастыр-
джийы бæрæгбон хæстæгæй-хæстæгдæр кæны. Хæдзарæн
уынаффæгæнæг хистæр. Дæхæдæг дæр хъуамæ цыдæр-
тæ змæлай, фæлæ уый зондмæ дæр хъус. Дыууæ кæрты
стæм ме ’фсымæримæ æмæ цæй фæйнæ фыркъайæ туг
суаддзыстæм.
Уалынмæ дын мæ куыстмæ дзæнгæрæг. Хæтæл систон
æмæ мæ мад:

68 ===================^^
— Нæ нывонд фæзынд,хъæуысæрты йæ лæппутæ æр-
бакæнынц.
Нæ дуармæ мæхицæй, мæ машинæйæ тагъддæр чи ба-
лæууыд, уый нал хъуыды кæнын.
Мæ рахизынмæ гал æрбакодтой. Мæ дзыппы цы æхца
разынд, уыцы гуппар иууылдæр лæппуты къухы ныс-
сагътон.
— Бирæ радтай, — батыхстис мæ мад.
— Цас фæнды уæнт, нывонды сæфты æбисонд ныл не
’рцыд.
Иууылдæр — арфæгæнджытæ
Хæдзарæн вæййы иу хистæр. Йæ уынаффæ æмæ ар-
фæгæнæг дæр уымæ кæсы. Бæрæгбоны заман йæ бинон-
тæн цæстуарзон ныхæстæ зæгъын дæр уый хæс у.
Бæрæгбæттæ нæм гыццыл нæй. Ницы кæны, ис-
мæгуыры хос нæу. Фæлæ цыма нæ арфæгæнджытæ æгæр
бабирæ сты. Сæ дзыхæй сызгъæрины къæрттытæ хауæнт,
се ’рхъуыды домбай уæд. Фæлæ бирæ куывдæй бирæ хорз
хуыздæр у, уый сæ бауырнæд. Æцæг нæм хъуамæ аходæг
бæрæг дæр уа.
Алы бæрæгбоны агъоммæ дæр районты газеты фыц-
цаг фарс арфæтæй байдзаг вæййы. Уыдонæй цард куы
уаид, хъæлæкк, уæд нæ адæм сæ фырхъалæй тъæпп ха-
уиккой. Уæвгæ, нæ хъæуынц нæ зæгъæм, фæлæ фыдæлы
æмбисондау — бæрцæй.
Райсæм ма Æрæфы районы газет «Ирæф» (ахæм дæн-
цæг иннæ редакциты куыстæй дæр æрхæсдзынæ). Авторы
фиппайнаг. Мæ къухы бын разынд æмæ йæм фæкомкомæ
дæн. Уæрæсейы амалхъомады Боны кадæн хъуыддаджы
адæмæн Битарты Вячеслав бæлвырд ныхæстæ загъта. Нæ
рёспубликæйы Сæргълæууæджы хæстæ рæстæгмæ æх-
хæстгæнæджы цæстуарзон фæндиæгтæ, цыма сæ амал-
хъомтæн фаг нæ уыдысты, уыйау ма сæ фæдыл районы

====^========^^ 69
разамонджытæ сæхи арфæтæ арвыстой. Алчидæр дзы
йæхи гæххæттыл йæ къух бавæрдта. Иумæйаг дзыккайæ
хицæн сир хуыздæр хонынц, æвæццæгæн.
Мах хуызæн гыццыл республикæйы цæрджытæн иу
арфæгæнæг æгъгъæд у. Бирæ дзурынтæн кæрон скæнын
хъæуы. Кусын ма райдайæм æмæ нæ адæм цардæй исты
уыной. «Мерседес» — тæ сæ нæ хъæуы, газеттæ уæддæр
фыссиккой. Фæразынæй дарддæр цы нæ бон у.
Нозтмондаг
Хæдзары куывд. Хистæртæ кæрты гаджидæуттæ уа-
дзынц. Кæстæртæ та цæхæрадоны бадынц. Базыг, асæт-
тын кæмæн æмбæлы, уыдонмæ йæ рарвыстой.
Фæлварынц лæппутæ сæ хъару, фæлæ уал дзы дыу-
уæйæн сæ бон ницы ссис. Уæллæй стæг фæтасын дæр нæ
бакуымдта. Æртыккаг æй райста, æрхæцыд æмæ «къæрцц»
Абоны циндзинады хистæр чи у, уый фырт у. Йæ бо-
нæй уа-цæттæ «гуыппырсар».
Тæбæгъы дыууæ кæстæры кæртмæ саст базыг баха-
стой.Æгъдау куыд амоны, афтæ фынджы цур балæууы-
дысты. Хистæр хъуыддаг бамбæрста æмæ фæрсы:
— Чи у, уыцы стыр хъаруйы хицау, кæмæй?
Ницы дзурынц кæстæртæ.
— Йарæби сымах куы фæрсын, ном ын нæй?
— Дæ лæппу, дæ лæппу.
— Уый арахъхъы тыххæй йæ мады базыг дæр асæтдзæн,-
нуазæн дæлæмæ æруагъта хистæр
Уæхæдæг æй бамбарут
Ирыстоны нæуæдзæм æмтъерыйы азты иу хъæуы сты-
рæй-гыццылæй, зæрондæй-ногæй иууылдæр карз
арахъхъы авджыдзаджы сæртæ здыхтой, цыбыр ныхасæй, уы-
рыссаг арахъхъ уагътой. Æрджынарæгæй йæ комкоммæ

70 ======================
Мæскуымæ æрвыстой. Мул к дæр сæм фæзынд. Фæлæ се
’хцайæ фылдæр та сæ хъалдзинад фæцис.
Хъал лæг та ахæм æнамонды хъал свæййы æмæ йын
йæ хъал ныхæстыл арвæрдын дæр нал феххæссы. Адæм
зонынц,кæмæндæрты дзы сæ фыдæлтæ балцы хæрджы-
тыл цыдысты. Синты хъæбæртыл сæ фæлмæнтæ схауд-
той. Уæдæ мæрдтæм, дудгæ фæбадой, хæрджытыл
цыдысты, уый.
Абон уыдоны байзæддагæй иумæ куывд. Æртæ кæр-
дзынмæ хонæг йæхи хуызæттæм арвыста. Ног хъæздгуы-
тæн сæ нымаддæртæй иу Саламджери дæр уым сæмбæлд,
фæлæ æрæджиау...
Хæдзары хицау йæ размæ рацыд. Æгасцæуайтæ-йæд-
тæ. «Мидæмæ». Саламджери кæсы æмæ фысымты кæрты
дуарæн йæ иннæрдыгæй хай бадынц нæлгоймæгтæ, къа-
мæй, шашкæтæй, доминотæй хъазынц.
— Адон та дын чи сты? — Фæрсы Саламджери.
— Нæ сыхæгтæ, райсом сæ ’рбахондзынæн.
Саламджери цæхгæр разылд æмæ сæхимæ рафардæг.
Йæ уæздандзинад афтæмæй равдыста.
Æхсызгон мысинæгтæ
Сывæллæттæй дæр ахæмтæ вæййы. Фылдæр рæв-
дыд цы сылгоймагæй фена, уымæ мады номæй бадзуры.
Ныййарæг иу у, æмæ дæ исчи сыгъзæринты куы сæвдула,
уæддæр ын фæивддзаг кæнæн нæй. Мæ цард дарддæр
Уæрæсейы Федерацийы цæуы. Советон Цæдисы рæстæг
дæр цæрын фæрæзтон, ныр дæр — афтæ, фæлæ уæддæр
уыцы дуг мæ зæрдæмæ хæстæгдæр лæууы, ме ’взонгдзи-
надимæ баст кæй у, æвæццæгæн, уый тыххæй, æндæр ын
цы æфсон ис, нæ зонын.
Æрыгонæй тынг змæлыдтæн. Мæхицæй не ’ппæлын,
фæлæ æнæдон ранæй дон рауадзынмæ дæр мæ ныфс ха-
стон. Нæ хъæуы раздæры заманты, йæ дзулладжы кой

====^=^================= 71
дæрдтыл цы куыройæн айхъуыстис, уый æдзæллагæй баз-
задис. Сарæзтон æй, æмæ цыбыр рæстæгмæ разылд.
Совхозы парткомы секретарь куы бахъуыд, уæд бынæттон
партионтæ мæнмæ цæмæн фæкомкоммæ сты, нæ зонын.
Директоримæ нæ кæрæдзийы хорз бамбæрстам. Хæ-
дзарадон фарстатæ дæр-иу æмзонд, æмдыхæй бахынцтам,
стæй партион хъуыддæгты дæр нæ кæрæдзийы фарсмæ
лæууыдыстæм. Æмæ нæ куыст æмбисонды хорз цыдис.
Уæды заманты-иу Æппæтцæдисон радио сихæрттыл
«Рабочий полдень», зæгъгæ, ахæм бакаст лæвæрдта. Мæнæн
дæр дзы иухатт радзурыны фадат фæцис. Уыцы рæстæг
мæ сыхаг Нижний Тагилы цардис. Дæ хъæлæс, дам, дын
куы фехъуыстон, уæд æгуыппæгæй баззадтæн, зæгъгæ
мын фæстæдæр радзырдта. Стæй нæ хъæуы партион ор-
ганизацийы куысты тыххæй Таболты Иринæ центрон те-
леуынынадмæ сæрмагондæй равдыст систа. Эфиры дæр
цалдæр хатты уыдис.
Октябры революцийы бæрæгбонмæ-иу алкæддæр
нæхи сæрмагондæй барæвдзытæ кодтам. Ацафонты-иу нæ
совхозы быдырты техникæйы уынæрæй хъустæ арыдтой.
Трактортæ дзы змæлыдысты, комбайнтæ, уæзласæн ма-
шинæтæ. Хорæфснайæнтæ-иу сæ тæмæны уыдысты. Иу-
уылдæр архайдтам 7 ноябрьмæ æппæт куыстытыл дæр
аххæссыныл æмæ æнæмæтæй демонстрацимæ рацæуын.
Къухы æнæбафтгæ хъуыддаг æндæр вæййы, фæлæ бавна-
лыны фыдæй æдзæллаг ма уай. Демонстрацийы заман-иу
алкæддæр мах колоннæ цæмæйдæрты «сæрттывта». Иу аз
нæ хъæуы хистæрты се ’ппæты дæр рахуыдтон. Иумæ
æрцыдыстæм, стæй уæд — фынгтæм. Иннæ хатт та
тракторы гуыффæйы хъæдæй арæзт стыр къоппы мидæг 300
хъæддаг бæлоны бакодтам. Куыддæр трибунæйы цурмæ
æрбаввахс стæм, афтæ къопп байгом ис, æмæ бæлæттæ ар-
выл айдзаг сты. Æнæнхъæлæджы нывмæ адæм тыхджын
къухæмдзæгъд сарæзтой.

72 =^=======^====^==__^_=
Бæрæгбæттæ ныртæккæ дæр къаддæр не сты, фæлæ,
æвзонджы бонты цы фенай æмæ саразай, уыдон зæрдæ-
йæн — æхцондæр. Фыдæлты хорз хъуыддæгтыл цъыф ка-
лæн куыд нæй, нæ цытджын ивгъуыд рæстæгыл дæр афтæ.
Хабæты лæппутæ
Хабæты мыггагæй Фарныхъæуы хорз лæгтæ басгуыхт.
Хъæууон-хæдзарадон къабазæн стыр хæрзты бацыд Бим-
болаты кæстæр фырт Тайму раз. Совхозы агрономæй бирæ
азты дæргъы фæкуыста. Зæхх нæ ныййарæг у, нæ дарæг
æмæ йæ хъахъхъæнын хъæуы, зæгъгæ, ныр та йæ кæ-
стæртæн уый фæдзæхсы. Фæллоймæ йын здæхынц, куы-
стыл кæд сæ зæрдæ нæ сивой, уæд сæ ахуырæй дæр исты
рауайдзæн.
Бимболаты астæуккаг фырт Иза — ахуыргонд
экономист. Тæхуды уымæн йæ къона йæ хъæуы уарзон кæмæн
ис, зæгъгæ, зарæджы ацы ныхæстæ Измамæ дæр хауынц.
Сæ сыхаг Мысыкаты чызгимæ кæрæдзи бамбæрстой, Дзæ-
уджыхъæу цæрæнбынатæн равзæрстой. Цоты цот сын ис
ныридæгæн. Дидинæджы халы хуызæн гыццыл чызджы-
тæ. Уый цард у. Стæй-уæд-иу нæ фыдæлтæ афтæ загътой:
фыды бынтæ кæстæры вæййынц.
Парахат зæрдæйы хицау уыди сæ фыд Бимболат. Æр-
хъуыдымæ, хорздзинад ракæнынмæ йæ ничи æмбылдта.
Иу хатт хъусы йе ’фсымæры лæппумæ, дам, хъуыддаг ба-
кæныны зонд æрцыд. Рæстæг мæгуыргомау, истæмæй йæм
куы фæкæсид, уый йæ æрфæндыд. Ссыд сæм æмæ йын
йæ мадæн зæгъы: «Гал уын мæ хæдзары, иннæ хæрдз-
тæй дæр мæхи нæ аласдзынæн. Мæ иунæг мадызæнæг
Гыбыцойы фырт нæу, æви!»
Гыбыцо Бимболатæн йæ хистæр æфсымæр уыд.
Колхозе кусын раздæр райдыдта. Куыд зæгъынц, афтæмæй,
фæллойы цæхæрмæ йæхи æппæрста. Измаил йæ фыды-
æфсымæры цардæй афтæ радзырдта: «Иу-хатт мæнæ-

=========^===^^^======= 73
уыгæрдæнты станæй боны цъæхыл рацыд, цалынмæ йе
’мбæлттæ нæма базмæлыдысты, уæдмæ 20 куырисы æрба-
ста. Ничиуал æй баййæфта уыцы бон, уæлахиздзау ссис.
Афтæмæй Гыбыцо цæргæбонты дæр цæстуарзонæй йæ
кæстæртæн фæамыдта царды куыд цæрын хъæуы, уый
æмæ фæллой кæнын.
Хæдзарвæндаджы иудзинад хистæртæй кæнгæ у.
Гыбыцо æмæ Бимболаты фæдонтæ сæ ныййарджыты хорз-
дзинæдтæ царды дарддæр хæссынц. Сæ бинонтæ иуыр-
дыгæй дæр æмæ иннæрдыгæй дæр лæппуджын рахастой.
Иу хæдон дæр сын уæрæх уыди, афтæмæй байрæзыдысты
Гыбыцойæн: Темболат, Георги, Ирбег, Бимболатæн: Бег,
Измаил, Таймураз. Кæрæдзиуыл абон дæр куыд æнувыд
сты, уый ныхæстæй нæ радзурдзынæ. Æфсымæрдзинад та
ныхасæй нæ, фæлæ хъуыддагæй аразгæ у.
Темболаты иууылдæр Тъебойæ амыдтой. Скъолайы
машинæйы шофырæй куыста. Стæй уæд Сыбырмæ ацыд.
Цард Красноярскмæ хæстæг хъæутæй иуы. Уыцы бæсты
кæрæтты ирон лæг фæзынæд, — фысым ын Гæбыцойы
фырт уыд. Лæджы фыртæн йæ митæ дæр лæгдзинадыл
дзурæг вæййынц. Бæргæ, бæргæ, цард бантыстис, зæгъ-
гæ. Фæлæ цыма йæ мæлæт зыдта, йæ кæстæр Георгийæн
йæ чырын ныффæдзæхста. Алчи амондджынæй нæ рай-
гуыры. Фæлæ Тъебойы мæ бон æнамонд рахонын дæр
нæу, уымæн æмæ йын ныфсæн ахæм æфсымæр уыд!
Бимболаты хистæр фырт Бегæн дæр цард нæ бантыст. Хæрз
æрыгонæй йæ диссаджы арæхстджын къухтæ æмæ сæрæн
уæнгтæ мæрдтæм ахаста.
Фарныхъæуы кæстæртæй бирæтæ фесгуыхтысты.
Скъолайы фæстæ Гыбыцойы астæуккаг фырт Георги каст
фæцис Советон Цæдисы адæмон хæдзарады уæлдæр Ака-
деми Мæскуыйы. Дард фæндæгтыл цæуынæй йæ
ничиуал æфсæста. Иудадзыгдæр йæ куыстытæ фæсарæйнаг
бæстæтимæ баст уыдысты. Æддагбазарады министрады
минæвар уыдис Италийы, Германийы. Советон Цæдис

74 =============
куы фехæлд, уæдæй фæстæмæ дæр хъуыддæгты лæуд
уыд. Стыр бынаты уæвын дæр лæгдзинад, фæлæ æф-
сымæртыл æппындæр дæ зæрдæ нæ сивын, уый та но-
джыдæр лæгдзинаддæр у. Царды мин фæндаджы фарс,
Фарныхъæумæ йæ хæдзармæ фæндаг дæр фарс. Зæххы
къорийы хуыздæр ран баулæфын йæ бон у. Георги та йæ
алы хатт дæр Фарныхъæумæ ’ссæуы. Йæ дыууæ суинаг
лæппулæджы Сергей æмæ Марат дæр йæ фыды райгуы-
рæн хъæуыл афтæ æнувыд сты. Стыр ахуыртæ фесты
æмæ стыр бынæтты кусынц дыууæйæ дæр. Алы хатт дæр
дард фæндæгтæй сæ дадайы кæртмæ æрбаздæхынц.
Ам цæрынц сæ фыды хо Риммæ æмæ сæ фыды ’фсы-
мæр Ирбег. О, Гыбыцойы кæстæр фырт у Ирбег. Сгуыхт
аразæг. Советон Цæдисы Паддзахадон Премийы лауреат.
Бирæфатерон цæрæн хæдзæртты технологимæ зынгæ ивд-
дзинæдтæ бахаста æмæ стыр хæрзиуæг дæр уый тыххæй
райста. Фадат ын уыдис Дзæуджыхъæуы, Ростовы, Со-
чийы цæрынæн, фæлæ йæ фыды кæртыл афтæ æнувыд
уыд æмæ йыл йæ зæрдæ сивын нæ бакуымдта. Афæ-
дзæй-афæдзмæ хъæубæстæн йæ фыды бæсты дæр æмæ
йе ’фсымæр Георгийы бæсты дæр лæггад кæны. Хабæты
мыггаджы лæппутæн уый ис сæ туджы!
Хъæубæсты арфæйаг сты
Кировыхъæуы скъолайы къæсæрæй куы бахизай, уæд
сæ уавæрæй зæрдæ рухс кæны. Ам хорз ахуыргæнджы-
тæ кусы. Æхсæнадон бынаты йæхи дарын чи зоны, ахæм
хъомылгæнинæгтæй æххæст сты кълæстæ. Цард нырма
сæ разæй ис, фæлæ ныридæгæн сыгъдæгдзинадæн аргъ
кæнын кæй зонынц, уый стыр хъуыддаг у.
Челдыты Маринæ зындгонд адæймаг у ацы хъæубæ-
сты. Кæддæр скъолайы æрыгон ахуыргæнæг уæвгæйæ
педагогон арфæйаг куысты йæ акъахдзæф фæрæстмæ.
Уæдæй нырмæ рацыд 30 азы. Йæ райгуырæн Æрыдон

. 75
Кировыхъæуыл нæ баивдзæн, фæлæ дыууæ цæрæнбына-
ты дæр йæ удæн адджын сты. Æцæг Маринæйыл скъо-
лайы директоры бæрнон хæс чи сæвæрдта, уыцы адæмы
раз та бæрнондзинад хæссы.
Маринæ иумæйаг æвзаг ссардта ахуыргæнджытимæ,
ныййарджытимæ, скъоладзаутимæ. Куыд кæстæр, афтæ
хистæртæн лæггадгæнæг у, куыд разамонæг, афтæ педаго-
гон коллектив раст фæндагыл æвæрæг, куыд ахуыргæнæг,
афтæ та кæстæртæн зондамонæг. Куыд зæгъы, афтæмæй,
раздæр ахуырады цы методикæтæ уыд, уыдон ныры цар-
ды нал цæуынц. Рæстæг æндæр домæнтæ æвæры скъо-
лайы размæ. Ныртæккæ æппæтæн сæр хъомылады фарста
у. Бæзнаг мæрыл цы тала байрæзы, уымæн йæ зæнг ставд
рауайы, йæхæдæг та бæрзонд сырæзы. Адæймагæн дæр
йе ’гъдау ахæм у, иугæр фæбæззæд, æндæр куыстæн дæр
фæраздзæн, стæй зонындзинæдтæм фæндаг байтындзын-
мæ дæр сарæхсдзæн.
— Ам диссаджы æнгом педагогон коллектив æрбай-
йæфтон, — дзуры Маринæ. — Ахуыргæнджытæ кæрæ-
дзиуыл æнувыд уыдысты, баххуысмæ — цæттæ. Кæстæр-
ты амонды уыдтой сæхи амонд, сæ зонындзинæдтæ сын
æнæвгъауæй лæвæрдтой. Бæззон хистæрæн цалынмæ йæ
цæстытæ æрттивой, йæ къæхтыл цæуын фæраза, уæдмæ
хъуамæ кæстæрты хъомыладыл дæр архайа. Мысыка-
ты дыууæ хойæ, Козаты Эльбрус æмæ иннæ ветерантæн
уыцы æгъдау абон дæр æнтысы.
Козаты Эльбрусы тыххæй сæрмагондæй зæгъын хъæ-
уы. Ахуыргæнджытæн уый ахуыргæнæг уыдис æмæ йын
мæ сæрæй ныллæг кувын. Семены-фырт математикæйы
ног æрмæг куыд амыдта, дыккаг ахæм зын ссарæн у. Йæ
бирæ хъомылгæнинæгтæн ныртæккæ сæхицæн дæр кæ-
стæртæ ис, фæлæ йын йæ хорздзинад абоны онг дæр сæ
зæрдыл дарынц. Иттæг хорз зыдта ахуырадон программæ
æмæ методикæ, æрмæст йæ фиппаинæгтæ дæр ахуыргæн-
джытæн пайдайы хос уыдысты.

76 ^==================^==
Маринæйы рауагъдонтæ ацал-ауал азмæ дзæвгар баи-
сты. Иу дзы хъæуы бынæттон хиуынаффæйады админи-
страцийы разамонæг Козаты Тенгиз у, æмæ уый тыххæй
та зæгъдзынæн афтæ: адæм уымæй нæ фæрæдыдысты.
Стыр Уæлахизы 70 азы юбилейы агъоммæ уый хъæуы ми-
дæг стыр куыст бакодта. Ног фæлгонц райстой æфсымæ-
рон ингæн æмæ, хъæубæстæй Фыдыбæстæйы Стыр хæ-
стæй чи нал сыздæхт, уыдоны цыртдзæвæн. Тенгиз йæ
ахуыргæнджыты фыдæбонæн стыр аргъ кæны, уый йæ
архайдæй дæр бæрæг у. Йæ бæрнон бынаты скъоламæ йæ
цæст хорз дары. Гъе, уый уын патриотизм.
Кировыхъæуы скъолайы абоны коллектив дæр иу би-
нонты хуызæн хæлардзинадæй æххæст у. Директорæй
аразгæ хъуыддаг дæр дзы ис, фæлæ сæйрагдæр уыцы
ахастдзинæдтæ ахуыргæнджытæн сæхицæй цæуынц.
Ног педагогон технологитæм гæсгæ ахуыргæнæг йæ уро-
чы хъуамæ зонындзинæдтæм цымыдисдзинад æвзæрын
кæна. Афтæмæй цæттæ кæна, йæ миддуне тыхджын æмæ
хъæздыг кæмæн уа, ахæм кæстæрты. Уый Маринæйы
разамындæй бынæттон ахуыргæнджытæн се ’ппæтæн
дæр æнтысы. Номæй-номмæ та: Ногъайты Нодар, Гогаты
Альбинæ, Бедойты Альбинæ, Дзампаты Иннæ, Гæцойты
Эммæ, Баситы Маринæ, Цæгæраты Снежанæ, Уырысты
Фатимæ æмæ иннæтæ.
Æппæт педагогон коллективы 17 адæймаджы ис. Алы
сывæллонмæ дæр фæндаг арын, гыццыл рæзгæ зæрдæ
батавынмæ иууылдæр — рæвдз. Ахуыргæнæджы куыст
хуымæтæджы хъуыддаг нæу. Иугæр æй равзæрстай, уæд
хъуамæ дæхи зонындзинæдтæ фæхъæздыгдæр кæныныл
дæр архайай. Уый кировыхъæуккаг педагогтæн æнтысы
æмæ хъæубæсты арфæйаг сты.

Хъæбатыр тæхæг
Ныхасы нæ уæлахиздзау фæлтæры кой арæх рацæуы.
Хистæртæ кæстæртæн бафæдзæхсынц райгуырæн бæстæ
уарзын. Сæ цард разæй ис, Хуыцау бахизæд, фæлæ куы
бахъæуа, уæд хъуамæ знагæн ныхкъуырд радтын фæра-
зой. Нæ адæмæн уый абоны зонд нæу. Зынг зæгъынæй
ком нæ судзы æмæ чи зоны, уый нæ амонд у.
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты размæ Алагиры цардис
Фардзинты Аврам, зæгъгæ, ахæм лæппу. Йæ фыд Углийы
фæндыдис, стыр лæг дзы куы рауадаид, уый. Скъолайы
уал æййафы, дарддæр кæд исты уаид, зæгъгæ, йæ фыртæй
йæхицæн зæрдæ æвæрдта. Æвдæм къласы куыддæр бакаст,
афтæ Аврам æфсæрмхуызæй Углийы цур æрлæууыд.
— Баба, мæ зæрды Ростовмæ ацæуын ис, уым мæ
ахуыр дарддæр ахæццæ кæнон?
— Бабайы фæндиаг у, æгайтма фæндагыл æрлæууыны
зондмæ æрцыдтæ. Уырыссагау исты арæхсыс, уым дæ æв-
заг тынг бахъæудзæн?
Уырыс уæды заман дæр Алагиры цардысты. Сæ сы-
вæллæттæй Аврамæн хæлæрттæ бирæ æмæ се ’взагыл
фæцайдагъ.
Аврамæн Ростовы йæ хъуыддаг хорз ацыд. Рабфачы
бакаст, гæххæтт райста, газеты кæсы, æмæ дам, Сталин-
грады тæхджыты скъола ис, курсанттæ. Уайтагъддæр
Волгæйы был стыр горæты балæууыд. Æцæг ацы хатт
йæ фыды æвастæй. Цыма насы æппытæ æхсыдта, уыйау
фæлварæнтыл тынг æнцонтæй аххæссыд. Дыууæ уысмы
кинойы нывтау уыцы цæхæрæй баззадысты йæ мысинæг-
ты. Йæ фыццаг лекци æмæ арвы цъуппыл фыццаг хатт
куы сæмбæлд. Иу хатт, иннæ хатт цыма йæ зæрдæйыл цы-
дæр зæд атахт, афтæ-иу бæрзонд хæлбурцъ æнкъарæнты
уацары бахауд. Йæ хæдтæхæг мигъты æхсæн куыд «фæ-
ныгъуылд» æмæ-иу арвы хурварс фахсыл куыд фегуырд,

78 =====================
афтæ тагъд аивгъуыдтой ахуыры азтæ. Райста афицеры
цин æмæ Белоруссийы райдыдта йе ’фсæддон службæ.
Финæгтæ, æвæццæгæн, уыцы хæст немыцы дзыхæй
ракъахтой. Советон Цæдисы хъомыстæ базонынæн исты
мадзал хъуыд æмæ йемæ тох самадтой. Уæззау уавæртæ
æвзарын райдыдтой. Нæ уæлдæфон тыхтæ бынтон рæвдз
нæма уыдысты æмæ уазалтæн æппындæр нæ фæрæзтой.
Тæхын та сæ хъуыд, знæгты фидæрттыл бомбæтæ калын.
Аврамы экипаж æфсæддон бардзырд нæ сæххæст кæн-
гæйæ аэродроммæ иу хатт дæр не ’рбаздæхт. Хæрзиу-
джытæ куы лæвæрдтой, уæд хистæр лейтенант Фардзи-
ны-фырты лæгдзинæдтæ Сырх Тырысайы орденæй сбæ-
рæг кодтой.
Финæгты абырсынæн бирæ рæстæг нæ бахъуыд, хæст
уайтагъддæр фæцис. Аврамы размæ рæстæг ноджы бæр-
нондæр хæс сæвæрдта. Фыдыбæстæйы Стыр хæст уæд-
мæ йæ тæмæны уыд. Дæрддзæф рæттæм тæхын æмæ уым
знæгты фæсчъылдыммæ бомбæтæ æппарын хуымæтæджы
хъуыддаг нæ уыд. Цалынмæ эскадрилийы æппæт экипаж-
тæ дæр цæттæ стæм, загътой, уæдмæ фæлтæрæнтæ гыц-
цыл бавзæрстой.
Эскадрилийы тæхджыты æмбырд бирæ нæ ахаста. Æр-
мæстдæр дзы æвзæрст афицертæ архайдтой. Цыбыр уы-
дис командæгæнынады минæвары ныхас:
— Берлинæн Советон авиаци цы у, уый куы фенын кæ-
никкам, уый уæм куыд кæсы? Немыцæгтæ нын нæ горæт-
тыл бомбæтæ згъалынц, сæ сырддонæн та, æвæццæгæн,
æвыдæй баззайын æнхъæл сты.
Бардзырд æмбæрстгонд, фæлæ гæппæй дугъ нæй. Раз-
дæр уал хæстæгдæр горæттыл бафæлвæрдтой сæ тыхтæ.
3-4 август, Данцигу, Мемелю, Виндаве æмæ иннæ цæ-
рæнбынæттыл æнæнхъæлæджы бомбæтæ æрызгъæлстой.
Стæй уæдмæ Берлины рад дæр æрцыд æмæ йæм сау ха-
лæтты хуызæн 5 августы æмбисæхсæв нæ бомбæкалæн

========================= 79
хæдтæхджыты батахтысты. Æдæппæт 5 хæдтæхæджы, се
’хсæн Аврамы экипаж дæр.
Берлины нæ тæхджытæ бомбæтæ æркалдтой æфсæд-
дон техникæйыл, æфсæнвæндаджы вагæттыл, стæй танк-
ты стыр къордыл. Махонтæ сæ куыст бакодтой æмæ фæ-
стæмæ... Фæстейы сæ бомбæкалæн хæдтæхджыты «мес-
сертæ» рассырдтой. Аврамы хæдтæхæгмæ дыууæрдыгæй
бацыдысты. Карз тох рауад. Аврамы хæдтæхæгæн йæ
фæздæг скалд, стæй йæхæдæгдæр фæцæф. Цы хъаруйы
цъыртт ма аззад йе уæнджы, уымæй тыхамæлттæй хæдтæ-
хæг немыцæгты стыр къордмæ сарæзта. Фардзины-фырт
афтæ фæмард æцæг хъæбатырæй.
Уымæй размæ ма Аврам сæхимæ рарвыста фыстæг:
«Бæстæ сау фæздæг фестад. Фашисттæ размæ бырсынц.
Аврам та цыма йæ уæны кæсы, уыйау йæ бинонтæн Уæла-
хизæй зæрдæ æвæры. Æрцыдысты йæ ныхæстæ. Ралæу-
уыд 1945 аз 9 Май.
Стыр уæлахизыл цасфæнды азы куы рацæуа, уæддæр
адæмæй никуы ферох уыдзысты сæ хъайтартæ. Нæ фы-
дæлты намыс нын арт дæр нæ басуддзæн, стæй йæ дон
дæр нæ аласдзæн. Хæхтау æнусон у цыппар азы дæргъы
цы хъæбатырдзинад равдыстой, уый. Бузныг зæгъын Ала-
гиры горæтон библиотекæйы кусæг, историк Лаура Каси-
мовайæн. Стыр æмæ мидисджын æрмæг æрæмбырд кодта
уый алагираг хæстон тæхджыты тыххæй.
Сой цæуы сæ куыстæй
Æнæ куыстæй цард нæй, фæзæгъынц. Æвæццæгæн,
уымæ гæсгæ абон Уыналы зылды цæрæнбынæтты алы
бинонтæ дæр сарæзтой хи æххуысадон хæдзарад. Йæ са-
бибонтæй фæстæмæ зæххыл архайынмæ чи сразæнгард,
фосæн йæ армæй хæринаг дæттын чи зоны, уыдоны ны-
мæц рæзы. Хуыздæртæ алы хуыздæрты æхсæн дæр ис
æмæ Бызыхъæуæй Дудиаты Тамарæ, Дзбойты Тоте та

80 ____^=^___=
Зынцъары цæры, Зембатты Алихан, Уыналы Черчесты
Таймураз, Цогойты Къоста, Бицъоты Толик, Хъайттаты
Симон, Черчесты Алан, Тахохты Солтан, Дагомы Бурдзиу-
ты Альбинæ. Сæ хъару, сæ зонындзинæдтæ баиу кодтой
æмæ сарæзтой хæрзмыггаг стурвос кæм дарынц, ахæм
чысыл фермæтæ. Зивæг нæ кæнынц, фæрсын сæ сæрмæ
хæссынц æмæ зæрдæрухс сты сæ хъуыддæгтæй.
— Цардимæ æмдзу кæнын хъæуы, — зæгъы Уыналы бы-
нæттон администрацийы сæргълæууæг Мæргъиты
Тамерлан. — Уæлдæр цы адæмы кой цæуы, уыдонмæ сæрмагонд
ахуыргонддзинад нæй, фæлæ ныридæгæн зоотехникæн —
зоотехниктæ. Уый нæ, фæлæ ма иууылдæр æххуысхъом
дæр сты. Уынайлæгты кæрдзындæттондзинад æмбисонд
у. Йæ хæдзары кусарт чи акæны, уый фыдызгъæлæй йæ
хæстæг сыхаджы ма ’рхъуыды кæна, уымæн уæвæн нæй.
Ам куыд ис Дарчиты Зояйы хорздзинады тыххæй нæ
зæгъæн. Бынаты æхсæвмæ уый йæ хъæубæсты Сау кæр-
чытæ лæвар цал радта, уыдоны иу æрдузмæ рауадз, уæд
утæппæт маргъыл цæст нæ ахæссыдаид.
Сæ кæрæдзимæ фæкæсынмæ дæр Уыналы зылды хъæу-
ты адæмы ничи æмбулы. Хицæн цæрджытæ хъомдæт-
тæ куьг арæзтой, уæд сæ фарсмæ æрбалæууыдысты сæ
сыхæгтæ, сæ хæлæрттæ, се ’мгæрттæ. Чи дзы иу куыст-
мæ рæвдз, чи иннæмæ æмæ афтæ кæрæдзийы æххæст
кæнгæйæ-иу кæмæн скъæты къултæ самадтой, кæмæн
скъæты сæртæ æрæмбæрзтой. Æмвæнд, æмзондæй цы
бынæттæ сарæзтой, уыдонæй бæркады гуырæнтæ рауад.
Кæм дзы 20 стуры баст æрцыд, кæм та 100 стурæй дæр
фылдæр. Зæгъæм, Дзбойты Тотейы фосыконд уын цæттæ
æвдисæн.
Кæрдзындæттондзинад хорз у, уæдæ куыд загътай.
Фæлæ хæдзары бинонты цæрын хъæуы æмæ сæ фæллой
байуаринаг дæр не сты. Базарад адæмы хæлар ахастдзи-
нæдтæм ницы бар дары. Уыналы зылдты æппæт хъæуты
цæрджытæм дæр сæ къæбицты уазæгæн йæ хай æмбæхст

__^_______^= 81
нæу. Фæлæ сæм дзидза, цыхт, мыд, айк, æлхæнæг куы
фæзыны, уæд уыдоны къух саразынмæ дæр рæвдз фæлæу-
уынц. Дæ фыдæбонæй цы капекк райсай, уый фарсыл
хуыздæр хæцы. Гъемæ сæ фæллæйттæ хорздзинæдты хæ-
ринаг уæнт.
Ног чындзæн йæ хуын æвзæрст вæййы. Йæ цæгат ын
дунейы диссæгтæ куы сæвæра, уæддæр æнæ мыдыкъу-
сæй хъуыддаг не сфидаудзæн. Ацырдыгон хæдзармæ ног
адæймаг куы æрбакъахдзæф кæны, уæд Уыналы зылды
хъæуты хистæр сылгоймæгтæ дæр иу уидыджы дзагæй
уый къухтæй адджинагæй фæхъæстæ уæвын уарзынц.
Зынцъары цæры æртæ адæймаджы. Номæй номмæ: Па-
гæты Валя, Хестанты Зоя æмæ Уататы Марусæ. Мыд-
гæсы чъынды фæхонынц. Чи зоны нæлгоймаг мыдгæсы,
фæлæ Валя, Зоя æмæ Марусæ сæ фæллойæ бирæ æгъдау
кæнынц. Уый нæ, фæлæ ма хъæуы рынчын, хъыгдард
адæймаг ис, уымæн дæр ма хуын барвитынц. Цард никуы
æмæ ничи батыдта, æппæт мулк никуыма ничи бакуыста
æмæ æгъдауæн лæггад кæнын хуыздæр. Радтаджы къух
райсаг у, фæзæгъынц, æмæ дын Хуыцауы бын мæгуырæй
баззайынæй тас нæу.
Уынайлаг фæткъуы æмæ кæрдо æмбисондæн баззады-
сты. Хæрынæн ахъаззаг, фæлæ айдагъ дыргъæй бæлас нæ
акалдзæн. Дæ хъуыры хъуамæ сойы цъыртт дæр цæуа.
Ныртæккæ Ирыстоны урсаджы бæркады уынайлаг цыхт
дæр æмбулы. Уый тыххæй æмæ экологон æгъдауæй сыгъ-
дæг хойраг у. Уæдæ Уыналы цы кусæрттаг райсай, уымæн
йæ фыдызгъæл дæр, йæ адæвзарæн æууæлтæ дæлдæр нæ
лæууынц. Уый уымæн æмæ кæвдæстæм консерванттæ æм-
гæрон дæр нæ уадзынц. Хосæй дарддæр се ’рвылбоны
рационы ис хор дæр.
Царды æруайæнты рагæй дæр Мæргъиты Тамерлан йæ
сæрæндзинад, йе ’гъдау æмæ йæ фарнæй дардмæ дæр бæ-
рæг дары. Разæй цæуынмæ кæй арæхсы, уый хъæубæстæ
раджы раиртæстой æмæ йæ цалдæр хатты Уыналы зыл-

82 ^====_^^___^_=^_
ды администрацийы сæргълæууæгæй равзæрстой. Нæ дзы
фæрæдыдысты. Нæ республикæйы хуыздæр хæххон цæ-
рæнбынаты кадджын ном райста фарон. Преми йын 300
мин сомы саккаг кодтой. Цы сæ саразæм, уыцы фæрæз-
тæй хуыздæрæн цы равдисæм? Хъæуы минæвæртты æм-
бырды депутатты размæ ацы фарст куы сæвзæрд, уæд иу-
уылдæр сразы сты Фыдыбæстæйы Стыр хæсты чи баззад,
уыдонæн иумæйаг цыртдзæвæн сæвæрæм, зæгъгæ, уыцы
фæндоны фарс рахæцыдысты. Хорз хъуыддаг сæ къухы
æнтыстджынæй бафтыд. Сæрибар цард нын чи æрхаста,
уыцы фыдæлтæн куыд ис рохгæнæн.
Уыналы зылды хъæуты цæрджытæ, рынчын дзы чи
хæссы, уыдонæй фæстæмæ иууылдæр куыстыл æвæрд
сты. Чи дзы йæхи кæрты змæлы, чи Мызуры, Алаги-
ры, Дзæуджыхъæуы. Ныртæккæйы транспорты арæхæй
фæндæгтæ иууылдæр сыхаджы къæсæрыл бахизæгау.
Æмхуызон не сты се ’фтиæгтæ, фæлæ паддзахадæй ницы
дарынц. Тамерланы ныхæстæм гæсгæ фарон æппæт дæр
бафыстой сæ хæстæ. Сæдæ проценты рауадысты.
Арфæйагæй цæр, мæ ног хæлар!
Физикон хъомылады урокты скъоладзау йæхи цæрдæг,
æнæзивæг æмæ зæрдæргъæвдæй куы æвдиса, уæд кусын-
мæ дæр йæ къухтæ фæтасдзысты. Фæллой та æппæтæн
сæр, — у Диамбегты Темболаты фырт Валерийы хъуыды.
Йæ фæллойадон архайды бирæ азты фæлтæрддзинады
руаджы æрцыд ацы хатдзæгмæ. Æппындæр фæдызæрдыг
уæвæн кæмæн нæй, ахæм æцæгдзинад.
Диамбегы-фырт бирæ азты дæргъы кусы Црауы скъо-
лайы физикон хъомылады ахуыргæнæгæй. Сывæллæттæ
йæ уарзынц æмæ æнæзивæг, æнæцух, æнæрæджыйæ æр-
бакæлынц спортзалмæ. Фыццаджыдæр йæхицæй цæуы
уыцы хорздзинад. Йæ хъомылгæнинæгтæм хорз зæрдæ
дары, стæй ма ноджы у цæстуарзон хистæр. Цыппор фондз

. 83
минуты фæстæ дзæнгæрæг куы ныццæгъды, уæд сывæл-
лæтты цæсгæмттæй мидбылхудт æрбайсæфы. Ирон æмби-
сæндтæ царды æвдисæнтæ сты. Кæд, дам, куырд куыр-
дыл ахуыр кæны, уæд ахуыргæнæг та ахуыргæнæгыл цæ-
уылнæ! Цы хъауджыдæр у?
— Черчесты Мустан, — дзуры Валери, — уыдис ме
’мкусæг, мæ хистæр æмбал, æфсарм æмæ æгъдау æцæг
хуызы кæмæ федтон, ахæм адæймаг. Скъолайы иннæ
предметты хуызæн физикон хъомыладæн дæр ис наукон
бындур. Кæд мæ исты рауад, уæд Мустаны фæрцы. Урок-
ты рæстæг нæ фыдæлты хъæзтытæ æмæ хиирхæфсæнты
фæдзæхстæй спай да кæнæм. Уыдон ныртæккæ бынæттон
компоненттæй амонынц, æмæ тынг ахсджиаг сты. Махыр-
дыгæй кæстæр дунейы чемпион куы суа, уæд хъуамæ йæ
балæудæй дæр, ирон адæймаг кæй у, уымæй бæрæг дара.
Диамбегы-фырт улæфты сахæттæ дæр рæзгæ фæл-
тæрæн не ’вгъау кæны. Куы æрдзы хъæбысмæ ахоны йæ
хъомылгæнинæгты, куы Дзæуджыхъæумæ. Айфыццаг та
Ихон галуаны уыдысты, æмæ скъоладзаутæ къахдзоныгъ-
тыл фæлвæрдтой. Иутæн дзы уыцы хъуыддаг уайтæккæ
дæр бантыст, фæлæ дзы кæмæндæрты æххуыс кæнын
бахъуыд. Иуцалдæр ахæм балцы куы ацæуой, уæд хъуамæ,
ихы къæйыл сæ горæтаг æмцахъхъæнтæй æгуыдзæгдæр ма
фæуой. Стæй та хохы ахуыргæнæг йæ хъомылгæнинæгтæн
къæдзæхмæ сбырынæн хуыздæр мадзæлттæ амыдта. Йæ хи
загъдау, бæрзонддæр ранæй зæхх бирæ рæсугъддæр разы-
ны, стæй йын адæймаг хуыздæр аргъ кæнын райдайы. Сы-
вæллон цæмæй адæмы хъæр бамбара, уый ахуыргæнæгæй
тынгдæр никæмæй кæнгæ у. Темболаты фырты хъуыдымæ
гæсгæ, сæхиуыл куынæ фервæссой, уæд дугъы уайынæй
чемпионтæ суыдзысты Дзебойты Зауыр, Гæлæуты Олег,
Бæззаты Альберт. Æхсæз секундмæ 60 метры азгъор, уый
æнтыстдзинад у. Гæпп кæнынæй та æмбулынц хъомылгæ-
нинæгтæ Соттиты Аслан æмæ Абайты Алан. Ацы скъола-
дзаутæ иннæ предметтæй дæр æййафынц. Чиныг уарзынц,

84 ____^__^^=^^^__^
æмæ уый сси се ’мдзугæнæг зонындзинæдты уæззау, фæлæ
арфæйаг фæндагыл. Иннæ ахуыргæнджыты хуызæн, уым
Диамбегты Темболаты фырт Валерийы хорздзинад дæр ис.
Йæ кад кæуылты у хъæубæсты, фæлæ кæйдæртау уыцы
бæрзæндтæй нæ кæсы.
Хъысмæты тæрхонæн ивæн нæй
Ацы азы сæрды æрбацыдыл йæ зæрдæ нал барухс. Ни-
цыуал æм хъары, бафæллад, катайы бафтыд. «Дæ кæстæр
фæхъæуа», уымæй карздæр æлгъыст нæй. Йæ мæгуыр
сæр, цы нæ фыдæбæттæ баййæфта, æмæ та уый дæр бав-
зæрста. Йæ хъысмæты раз фæаххосджын ис, æви цы
хабар у?
— Кæд, мыййаг мæ фыды (рухсаг уæд) тæригъæдтæ
фидын, зæгъы Валя. — Адæмы раз кад æмæ радимæ куы
фæцардис. Йæ фыдæбонæй стад уæнгтæн æнцой куы нæ
лæвæрдта. Йæ фондз сывæллонæн, адæмыл хинæй макуы
рацæут, зæгъгæ, куы фæдзæхста. Удхæссæг æм судзгæ,
сау куысты сахат бахъуызыд. Хæдзардарæг лæгæн йæ уд
фелвæста.
Нæ мад (рухсаг уæд) махæн сызгъæрины къæрттæй
конд сылгоймаг уыд. Фæлæ йæ уды æппæт хъиамæттæн,
уый дæр ницы фæахъаз. Йæ цардæмбал цалынмæ йæ
фарсмæ уыд, уæдмæ йæхи амондджын хуыдта. Фæлæ ма
дзы,æвæццæгæн, «гъопп» зæгъыны агъоммæ, хъысмæты
афæрсын дæр фæхъæуы.
Раздæр йæ уд, цæгатдзагъды æнамонд хъуыддаг бай-
йæфта. Уый фæстæ йæ сæрыхицау фæхъуыд æмæ йæ
цоты разæй æрлæууыд. Бакусынæй кæстæрты раст фæн-
дагыл сæвæрын æнцондæр нæу. Бацархайдта æмæ абон
хæларæй кæй цæрæм, кæрæдзийы кæй уарзæм, уый нын
нæ мады фæдзæхст у. Ныр уыцы хъуыды кæнын æмæ мæ
мадмæ йæ рæстæджы ницы аипп раиртæстон.

===========^=========== 85
Уарзондзинад дам мæнæуы æфсирæй уæлдай нæу. Йæ
афон куы ацæуы, уæд азгъæлы. Нæ, æз уыцы ныхæсти-
мæ разы нæ дæн. Мæ цардæмбал Хуыбиаты Хазби мын
мæрдтырдыгæй æвдисæн фæуæд. Æз уымæ цы зæрдæйы-
уаг дардтон, уый мын уыцы бæстæм йæ фæдыл чыры-
нимæ арвитынæн нæ рантыст. Хуыцауы арфæимæ баиу
æмæ нæ къонайы дыууæ фырыхъулы хуызæн лæппуйы
бахъомыл.
Мæ фарсмæ дыууæ фырты кæй уыд, уый мын чи
зоны, Хазбийы зæрдæ нæ бауарзта, æви йæ хъысмæтæй
æвзаринаг хъуыддаг рахонон. Тыхдымгæ мигъты йæ раз-
æй куыд скæны, хуры зынг цæст æнæхъæлæджы куыд
æрбайсæфы, мæ хистæр лæппуйы цард дæр афтæ рауад.
Йæ хъæбулы чырыны фæдыл уæлмæрдмæ ацæуын мæ
фыдызнагæн дæр мæ зæрдæ куы нæ зæгъы, уæд мын уый
мæ Хуыцауы хайы цæст куыд бауарзта. Саджы фисынтыл
амад, ме ’фсæдддон афицер лæппуйы фæлгонц сау сы-
джыты хай æнæнхъæлæджы бацис.
Фæхъуыдис йе ’мгæрттæй сабыр, зондджын, уæздан
фырт. Терчы дон куыд нæ раздæхдзæн, афтæ мæ къæ-
дзæх лæппу дæр нæ къæсæрæй нал бахиздзæн. Виссарион
æхсæвыгон арвыл стъалыйау ферттывта, атахт æмæ дзы
фæдбæрæг нал ис. Йæ сæрæн ницы зонгæйæ хъысмæт
иуæй-иуты тæригъæды æгæр бацæуы. Цы йын кодта ахæ-
мæй уагæр Висик, йæ дзæмбытæ дзы цæмæн ныссагъта.
Йæ фæдыл мын иунæг цъæх чызг куы баззадаид, уый
мын мæ уды рыст сисынæн исты хъомыс радтаид,фæлæ...
Висик мын мае удмæ судзины сæрыйас рис дæр нæ
бауагъта. Йæ иунæг æфсымæр Тамиччы зæрдæхудт ни-
куы райста. Куыста æфсæддон хай 3785-ы. Нæртон лæ-
гау хæстон хъуыддæгтæм арæхстис. Йæ разамонджытæ
мæ усгур лæппуйæ разы уыдысты. Бæззыс æмæ дын дæ
чындзæхсæвы сæмбæлдзыстæм, зæгъгæ, фидарæй дзырд-
той. Дæ уарзон адæм дын мæрддзыгойы бæсты ацыдысты
æмæ ма ныр цы кæнон.

86 =================^
Кæуынæй æз Висиччы нал раздахдзынæн, фæлтау
мæхи ныхъхъæдтых кæнон æмæ Тамиччы амондмæ ку-
вон. Уый мæ хæдзарæн йæ иунæг цæджындз у, йæ фидæ-
ны рухс райсом.
Фæлтæрддзинад
Ирон æвзаджы гом урок Къостайыхъæуы скъолайы
Ахуырдзаутæ æмæ сæ ахуыргæнджытæ Гуыбаты
Симæ æмæ Цхуырбаты Зарæйы урочы темæ уыд «Ирон
æгъдау». Йæ бындуры Хъаныхъуаты Иналы энтографион
очерк «Ирон хъæу». Æрбахуыдтой йæм мадæлон æвзагыл
иузæрдион чи у, бирæ азты чи кусы, районы скъолаты
уыцы ахуыргæнджыты. Уыдон иууылдæр сты методикой
иугонды уæнгтæ.
Гом урок куыд цæттæ кодтой, уый тыххæй Гуыбаты
Симæ радзырдта: Ацы очеркы адæймаг йæ райгуырæн бо-
нæй йæ амæлæты онг цыдæриддæр æгъдæуттыл æмбæлы,
уыдон дзы æвдыст æрцыдысты. Уымæ гæсгæ Цхуырбаты
Зарæимæ сфæнд кодтам фыссæджы райгуырæн хъæумæ
ацæуын. Немæ акодтам сывæллæтты. Иналы фæд ма уым
цы цæрæнбынаты баззад, уый базонын нæ фæндыд. Куыд
рабæрæг, афтæмæй ам æбæрæг сты цы фыссæджы хæ-
дзар, цы фыссæджы ингæн. Хъыгагæн ма Хъаныхъуаты
мыггагæй Бруты цæры иу хæдзар. Уым дæр æрмæстдæр
иунæг сылгоймаг. Ивгъуыд цаутæ йæ зæрдыл нал лæу-
уынц. Азымы йæ не ’вæрæм. Рæстæгæн бирæ æнтысы.
Инал цы дуджы цардис, уæдæй нырмæ не ’гъдæуттæ
бирæ ивддзинæдтæ баййæфтой. Алы фæлтæрæн дæр йæхи
гакк ис. Алцыдæр уымæ гæсгæ аразы. Зæронд нывтыл
хъуымац куы скæрдай æмæ уымæн йæ фидауцдзинад куыд
разыны, афтæ рагон уаджы иуæй иу фæзилæнтæ дæр рæ-
стæг бахсæды. Закъон æвæрæг дуг йæхæдæг йæхицæн у.
Цы ног æууæлтæ нæм фæзынд, уыдон хуымæтæджы нæ

_ 87
райстам. Æндæр гæнæн нын нæй. Бирæнацион паддзахады
культурæйæ фæстæдæр баззайынæн бирæ нæ хъæуы.
Æфсарм, æгъдау, уæздандзинад хъахъхъæнын у алы
ирон адæймаджы хæс. Кæстæрты хъомылады ахсджиаг-
дæр æууæлтæ сты. Фæлæ уды мидæг æрмæстдæр фæл-
лойы руаджы ныффидар вæййынц. Кусынхъом чи у, йæхи
дарын дæр уый зоны, стæй ма ноджы зивæг цы у, уый
нæ зоны. Хъæуккаг дæн. Хæдзары мидæг мæ гыццылæй
фæстæмæ цы фыдæбон нæ бавзæрстон. Скъола дæр нæ
змæлын домдта. Нæ къласы рудзгуыты бын нын цæхæра-
дон уыд. Биологийы ахуыргæнæг Кучиты Муссæйы чызг
Соняйы разамындæй-иу дзы алцыдæр байтыдтам. Цы
нартхор нæм-иу æрзад, цы халсартæ. Белæй, рувæнæй,
халамæрзæнæй, æхсырфæй архайын куы зонай, уæд чи-
ныгмæ зæрдæ разæнгарддæр вæййы.
Сывæллон йæ гыццылæй фæллойыл куы фæцайдагъ
уа, уæд уый æгъдæуттæн сæ хистæр у. Фыдæбонуарзаг,
коммæгæс гуырдæй байрæзы. Иу хъуыддаг ма хорз ра-
иртæстон. Цыфæнды фыдуаг сывæллон куы уа, уæддæр
кæстæрмæ фæлмæн ныхасæй дзурын хъæуы. Хуыздæр
дæ бамбардзæн. Уый нæ, фæлæ ма дæ йæ ныййарæджы
хуызæн йæ зæрдæмæ райсдзæн.
Ирон æмбисонд афтæ зæгъы: «Чызг мады айдæн у».
Уый стыр æцæгдзинад у. Мады ахуыртæ бирæ сты. Уæл-
дайдæр та сыгъдæгдзинадыл архайынмæ. Царды æгъдæут-
тæ иууылдæр фæллоимæ бает сты. Ми кæнынмæ дæс-
ны сылгоймагæн йæ хъæбул хуыйын зоны — хорз. Кусæг
лæджы фырт зæгæл раст ныкъкъуырынмæ арæхсы — хорз.
Афтæ алы хъуыддаг дæр. Царды хорздзинæдтæ иууылдæр
адæймаджы удыскондæй аразгæ сты. Инал дæр историон
очеркы æппынфæстаг ахæм хатдзæгмæ æрцыд. Хъæу бы-
дираг уа, хохаг, æрмæстдæр фæллойуарзаг адæм сты уы-
мæн номгæнæг.
Цхуырбаты Зарæ: Иумæйаг гом урок скæныны хæс
районы ирон æвзаг æмæ литературæйы методикой цен-

88 =================
трæй райстам. Хъæуккаг сывæллæттæ иронау хорз дзу-
рынц æмæ махæн, ахуыргæнджытæн дæр уый тыххæй
æнцондæр кусæн у. Фæлæ горæтаг сабиты фылдæр хай
та мадæлон æвзаг нæ зонынц æмæ уый хыгъд сæ архайд
зындæр. Методикой æгъдауæй махыл цы домæнтæ æвæрд
ис, уыдон дæр гыццыл не сты. Гом урок сарæзтам, æр-
мæст уыцы хъуыддаг хуымæтæджы нæ къухы нæ бафтыд.
Кæд æппæт цæлхдурты сæрты дæр ахизын бафæрæзтам,
уæд уый скъолайы директор Еналдыты Светланæ æмæ не
’мбал ахуыргæнджыты руаджы. Скъоладзауты фыдæбон
дæр гыццыл нæ рауад. Кау сбыдтой æмæ уымæй цыма нæ
ныхас бындурондæр фæцис. Бруты уæвгæйæ куыд базыд-
той, афтæмæй ам раджы заманы алы ног æрцæрæг хæдзар
дæр йæ алфамблай кауын быруйæ æхгæдта. Уый тыххæй
хъæу Брут рахуыдтой.
Урочы рæстæг сывæллæтты дзуаппытæ цымыдисаг
уыдысты. Ноджы ма цыбыр æмæ цыргъзонд. Скъоладзау-
тæ сæхи æрхъуыдыджын æмæ уæрæх зонды хицæуттæй
равдыстой. Зыгъуыммæ ныхæстæ дзы иуы дзыхæй дæр
не ссыд. Сæ хъуыдытæ раст сты, æви дызæрдыггаг, уы-
мæй сæ фæлвæрстам, фæлæ дзы уæддæр ничи фæрæдыд.
Цы бинонтæй рацыдысты, уыдоны æгъдау хæссынц æмæ
уæдæ æндæр куыд?! Бæлас цы у, йæ дыргъ дæр уый. Нæ
уазджытæ нæ кæстæртыл сæ цæст æрæвæрдтой. Цы дис-
саджы æгъдауыл хæст сывæллæттæ сты, зæгъгæ, дзырд-
той. Хистæрæн фæндаг радтын зонынц, Цума кæнын уар-
зынц, куыстмæ цæхæрæй æвналынц. Къостайы хъæу нæ
райсомы бон фи дар къухты уыдзæн, уый бæлвырд у.
Иудзырдæй, нæ размæ цы хæс сæвæрдтам, уый нæ
къухы бафтыд. Къласы ахуыргæнинагæн 45 минуты дæр-
гъы йæ цæстытæй цæхæр цыдис æмбойны. Бирæ рагон
æгъдæуттыл рауад ныхас. Уыдонимæ хъаны кой дæр ра-
цыд. Инал йæхæдæг дæр хъаны æгъдауы Джызæлы уы-
дис. Ирон лæппу кæсæджы уыдаид, гуырдзыйы — дыу-
уæ бинонтæ иу тынг балымæн сты. Кæрæдзийæн æгъдау

. 89
лæвæрдтой, уæдæ сæ лæггад дæр гыццыл нæ уыд. Хъа-
ны æгъдау адæмыхæттыты кæрæдзиимæ баста. Дыууæ
къордыл фæдих сты сывæллæттæ. Иутæ хъаны æгъдауы
лымæндзинады мадзал федтой, иннæтæ та кæстæры йæ
бинонтæй фæиппæрд кæныны æппæрццаг æууæл. Иуты
дæр æмæ иннæты дæр сæхи зондыл ныууагътам.
Гом урочы рæстæг фесгуыхтысты Бырнацты Викæ,
Мамиаты Дианæ, Налдыхъуаты Камилæ, Абайты
Ибрагим, Дзидаханты Дианæ æмæ иннæтæ. Тынг зæрдиагæй
бакуыстой сывæллæттæ æмæ фæдзырдтой сæ хъуыдытæ.
Кæронбæттæн æз арфæ кæнын Боциты Дæлмæты
фырт Тамерланæн. Мæнæ куыд фæзæгъынц, йæ — удæй
арт цæгъды æмæ нæ педагогон коллективы иудзинадыл
дывæр хъарутæй архайы. Уыйбæрц дын балæггад кæн-
дзæнис æмæ ма дæ ноджыдæр æхцайæ та æххæст дæ,
зæгъгæ, дæр бафæрсдзæн. Нæ иумæйаг хъуыддæгтæ уый
руаджы тынг æнтысынц. Бузныг.
Æцæг хабар
Раджы заман Ходы хъæуы Тауырзæт, зæгъгæ, иу чызг
байрæзыд. Хуры тынтæ йæ рæсугъддзинадæй нæ иртæ-
стысты æмæ йæ цæсгом тæмæнтæ калдта. Æхсæв та иу ыл
стъалытæ æрæвæрдтой сæ цæст æмæ йын рухсы цъыртт
йæ развæндагмæ ’рвыстой. Усгуртæ йæ фенынмæ бæллы-
дысты. Бон йæ фæдыл зылдысты, æхсæв сæм хуыссæг
æввахс нæ цыд. Сæ раны фесты иууылдæр, сæ удхарæн
нал зындис йæ кæрон.
Уираг дурæй уарыны æртах куыд фесхъиуы, Тауыр-
зæт дæр афтæ йæхимæ ныхас æмгæрон нæ уагъта. Уый
раджы равзæрста йæхицæн къайæн Батрадзы. Лæппу-
йæн чызджы ахаст æмбæрстгонд уыд æмæ дыууæ уды кæ-
рæдзимæ зæлдагæй быд фæндаг нывæзтой. Хæххон рог
дымгæ-иу алæууыдис се ’хсæн æмæ йын сæ сусæг ныхæ-
стæ фæдзæхстой.

90 ^=============^===__=
Лæппу чызджы фæндон зоны. Абон дæр йæ минæ-
вæрттæн ис фæндаг сæ кæртмæ. Рауай зæгъын йедтæмæ
сæ хъуыддаджы куы ницы хъæуид, бæргæ. Фæлæ ирæд
æрцагурдзысты æмæ йын цы ратдзæн? Бæллицтæй цард
куыд нæй, змисæй конд къултæй дæр цæрæнтæ афтæ.
Мæгуыр у йæ къона, цы дзы райса? Æрмæст дæр йæ фæ-
стæмæ фæкаст йæ къухтæ сты, йæ хъару. Уыдоныл ныф-
фæдзæхста йæ амонд.
Батрадз, лæджы фыдæбон чи уыны æмæ йын аргъ кæ-
нын чи зоны, уыдоны цæстыты бахауд. Сæ дис æмбисонд
фæцис. Хуыцау хорз æмæ лæппу никæй цæсты бафтыд.
Стæй ма, æвæццæгæн, усгурæн фæллой йæ къухты амон-
ды руаджы дæр бафтыд. Йæ цард æхсæвæй бонмæ дæр
цæхгæр раивы. Фæлæ ма дзы ноджы «фæлæ» дæр ацы
хатт разынд æмæ уый мидæг дæр ис йæ хъиамæт.
Хурбон йæ тынтæм райæм. Райсом цы бауыдзæнис
арв, ууыл та мает кæнын цæмæн хъæуы. Батрадзы фыдæ-
бонæй дзыккайы бынæй сой равзæрæгау йæ хæдзар мы-
дыкъус фестад. Тауырзæты фыдæн цы ирæд радта, уымæй
дæр сæ бæркад нæ фæкъахыр. Уый нæ, фæлæ ма йын йæ
уарзоны æрбакъахдзæф ноджы стырдæр разæнгарддзинад
радта. Ныронг дæр ын фæллад цы уæнгтæ нæ базыдтой,
уыдонæн ма сæ хъаруйыл бафтыд.
Тауырзæт мигæнаг сылгоймаг рауад. Уый дæр йæ удæн
æнцойдзинад нæ лæвæрдта. Хосгæрсты иу хорз ссивæг
ссивынæй уый не ’ййæфта. Иу ахæмы сæ уыгæрдæны лæг
æмæ ус райсомæй сихормæ стыр тъæпæныл аххæссыды-
сты. Батрадз йæ бинойнагмæ дзуры:
—- Ацу уал хъæмæ, хæдзармæ дæ цæст фæдар, стæй
мын-иу комдзагæн дæр исты фен.
Тауырзæт уырдыджы уайтагъддæр фæаууон. Батрадз
тулдз бæласы бын йæхи æруагъта æмæ афынæй. Хъæук-
каг лæппу Тъæрæсы хуызы удхæссæг йæ уæлхъус балæу-
уыд. Дзæгъæл рахъуыды-бахъуыдытæ. Батрадзы риуы

йæ хъамайы цыргъ ныссагъта. Фесхъиудта лæг, дзурыны
хъару дæр ма йæм разынд:
— Зыдтон Тауырзæты ды дæр уарзтай, уый, фæлæ
ахæм гадзрахат лæг рауайдзынæ, уый мæ нæ уырныдта.
Йæ риуы цæф йæ къухæй æрылхъывта, стæй йæ ар-
мæй тулдзы сыф систа æмæ та тыхамæлттæй загъта: «Фе-
нæг дæр нæ фæцис, фæлæ мæнæ ацы тулдзы сыф мæ
тугисæг уыдзæн»...
Ууыл Батрадз ауагъта йæхи æмæ йæ дуне баталынг.
Хуыцауæн йæ рæстдзинад кæуылты у. Æвзæргæнæ-
гæн уый йæ цъаммардзинад нæ бары. Бæргæ æппæтæн йе
’взæр митæ йæхи сæр куы æййафид, фæлæ...
Сыздæхт уыгæрдæнмæ Тауырзæт. Дæ балгъитæг уый
уавæры бахауæд. Батрадзы мардыл цыма бæстæ иууыл-
дæр ныхъхъус. Иу сыбыртт дæр нал цæуы, æрмæст ма
хатгай тулдз бæласæй сыфтæрты сыф-сыф райхъуысы.
Уый марæджы мах федтам, зæгъгæ, цыма дзурынц. Хъай-
мæты бон ныр баййафдзæн йæ сæр.
Рæстæг азгъордта. Тъæрæс Тауырзæтмæ минæвæрттæ
барвыста. Не сразы æрыгон сылгоймаг.
«Мæ риуы Батрадзæн мыггагмæ ис бынат».
— Цот уын нæ рацыд. Æрыгон дæ, цæй номыл хъуамæ
батайа дæ уд, — ахæм ныхæстæгæнджытæ дæр ын уыд.
Сылгоймаг фæтасыд, ком радта æмæ йæ Тъæрæс æр-
хаста. Æнæфæллой уарзондзинад нæй. Цардамал фыдæ-
бæттæ домы. Лæг дæр хосгæрстæн уыцы тулдз бæласы
цур стыр æрдуз равзæрста. Тъæрæс кæрдгæ, Тауырзæт
ссивгæ. Йæ дыууæ къухæй сылгоймаг алы куыстмæ дæр
арæхстис. Сихор кæныны афон æрцыд. Фынг равæрдтой.
Лæг усмæ дзуры:
— Къуымæл ма мын лалымæй æркæн.
Дзаг сыкъа лæг куыддæр йæ къухмæ райста, афтæ
тулдзы сыф йæ мидæг ныххауд.

92 ==============^=^====^^
Тъæрæс дзуры: «Ацы сыф Батрадз йæ мастисæг æмæ
йæ тугисæг рахуыдта, цымæ куыдæй хъуамæ рауайа
афтæ».
Уыцы ныхæстæм Тауырзæт фæуыргъыйау. Базыдта
йæ лæджы марæджы. Аивæй бæласы къалиуыл ауыгъ-
дæй Тъæрæсы хъыримаг æриста æмæ йыл нæмыг уырдæм
ныффæрсыгъта.
Дыууæ уарзон уды æхсæн бацæуын тæригъæддаг хъуыд-
даг у. Чи цы агура, уый ссардзæн.
Хæцгæ уаст
Нæ хъомгæсæй дæр мæ ныууадз: æнæджелбетдæр
адæймаг дæлæсыхы дæр не ссардзынæ. Фарон ыл Сæу-
джен йæ заинаг хъуджы афæдзæхста, йæхи бар нæу æмæ
йæм дæ цæст фæдар, хъомæй йæ мачи ныццæвæд, науæд
фефтаудзæн, зæгъгæ.
Ацы налат хъомгæс бавдæлдис æмæ Сæуджены хъу-
гæн тæккæ уыцы бон йæ род æрысхойын кодта. Сæрвæ-
ты æгас рæгъау ын æвгъæдгæсæй фæуагъта æмæ хъæумæ
Сæудженмæ фæфæдис. Лæф-лæф кæны, афтæмæй дзуры:
— Ныззади дæ хъуг, ацу æмæ род æрхæсс.
— Цы хабар уыди, цæмæн батагъд кодта? — дис кæны
йæ хъуджы æнæсæрфат митыл Сæуджен.
— Æмæ-гъа, йæхи йын бафæрс, — æмæ хъомгæс фæ-
тары.
Ссыди Сæуджен сæрвæтмæ. Хъуг лæууы, ногзад рæу-
æд йæ фарсмæ хуыссы. Басхуыста годойы, фæлæ куыннæ
стæй — сыстын не сфæрæзта.
Æрхаста йæ хъæумæ. Иу бон æм зилы, иннæ. Нæ къа-
хыл слæууыд, нæ дæйын зоны, нæ уасын. Йæ тæригъæд
ын хъомгæс фæхæсса, кæд ын рагацау уый цы ми уыдис!
Цæттæ фос фесæфынæн æвгъау у. Йе ’ргом бынтондæр
Сæуджен родмæ радта. Уайтагъд гаккæй афидар, сывæ-

============^ 93
дæгмæ фæцарæхст. Уæддæр æххормагæй дæр не суасыдис.
Цы нæ йын фæкодта, нæй, йæ комæй иу сым не суагъта.
Хъомты дохтырмæ бахаста Сæуджен йæ хъаст.
— Хæрæджы фарсмæ йæ бабæтт æмæ йын кæд уыцы
мадзал дæр ницы фæахъаз уа, уæд кард йæ хос, — загъта
йын дохтыр.
Афтæ бакодта, æмæ Сæуджены род хæрæджы уаст куы
ныккодта, ууыл бирæ рæстæг рацыди. Схъуг ис, æртæ
хатты ныззад. Сæрдыгон-ма гъа, сæрвæты йæ хъæлæсæй
бæстæ сфæйлауы, фæлæ зымæг бонхæрæны баст вæййы.
Иу дæр дын æрбахойдзæн сæ дуар, иннæ дæр:
— Куыроймæ мын дæ хæрæг куы авæрис...
— Хæрæг мæм нæй.
— Ныртæккæ мæ дыууæ хъусæй йæ уасын куы хъуы-
стон, уæд дæм куыд нæй?!
— Уый нæ хъуг фæуасы хæрæджы уастæй.
— Мæнæ адæм куыд сæдзæсгом сты, мæнæ мæ куыд
сайы!
Никæй уырны хабар. Омæ, йарæби, кæртæй хæрæджы
йæлæ-лæй куы хъуыса, уæд сæм хæрæг нæй, ууыл куыд
баууæндæн ис?
Алæууыд йæ дуармæ айфыццаг та сæумæцъыккæй
Бетъайы-фырт:
— Цæхæрадонмæ фаджыс аласон, æмæ мæм дæ хæ-
рæг...
Уыцы афон Сæуджены хъуг ахæм хъæрæй ныууасы-
дис, æмæ лæгтæ дыууæйæ дæр фесхъиудтой.
— Фæлæуу, ныртæккæ йæ не ’фсин радуцдзæнис æмæ
дæу фæуæд.
— Æмæ уæ хæрæджы дуцгæ дæр фæкæнут?!
— Фæдуцæм, уæдæ нæ: чи нын æй бацагуры, уый дзы
кæд баназа, уæд ын æй раттæм.
Бетъайы-фырт куыд æрбадæлдзæх ис, уый Сæуджен
нал ауыдта. Ныр йæ уасын доны фалейæ фæхъуысы.
Сæудженæн йæ хъуг уæйгæнгæ ’рцыд.

94 ===========^=^=======
Алцыдæр афоныл
Изæрмилтæ мыл Мызуры «сæмбæлдысты», фæлæ дзы,
цыма, тагъддæр баталынг вæййы. Бынæттон цæрджытæ
Хъайтмазты Додт æмæ Едзиты Андреимæ центры афæсти-
ат дæн. Фендджын лæгтимæ дзурын æнцондæр у. Уæл-
дай ныхас сæ нæ фехъусдзынæ, стæй дæм сæрбæрзондæй
нæ кæсынц. Цыбыр ныхасæй, мæхи хуызæн хуымæтæг
адæм. Хъуыддагæй афæрсæн дæр сæ ис, стæй дын амонгæ
дæр бакæндзысты.
— Бынæттон разамонæг хъуамæ цавæр æууæлтæй хай-
джын уа?
Фыццагдæр уал Додт загъта:
— Бæрнондзинад чи æнкъары, уый. Уыцы æууæл би-
нонты æхсæн дæр хъæуы, стæй куысты мидæг дæр.
Дзурын зон, фæлæ цæмæй дæ алы ныхасы дæр уæз уа, ууыл
архай. Куы бахъæуа, уæд хъуамæ хус ранæй дон схъарын
кæнынмæ сарæхсай.
Тынг ахсджиаг хъуыдытæ. Адæмы зонд бирæ у, чи
йæм здæхы, уый нæ рæдийы, уæлдайдæр та разамонæг.
Стæй та Андреймæ байхъуыстон:
— Адæймаг цы бинонтæй рацæуы, уыдоны миниуджы-
тæ рахæссы. Урс хохæй урс дур тулы. Дзырд радтай, æмæ
йæ сæххæст кодтай, уый разамонæджы ахсджиаг мини-
уæг у. Адæм дæ кæд равзæрстой, уæд дæм бирæ цавæр-
дæр хорздзинæдтæм æнхъæлмæ кæсынц. Кус, архай, ма
сæ фæфыдæнхъæл кæн. Иу рæдыдæн хатыр ис, дыккаг...
Уыцы ныхæстыл Мызуры бастдзинады хайады уатæй
Рёуазты Руслан рахызтис æмæ йæ ныхас махмæ сарæзта.
Комбæсты цæрджытæм бирæ хорздзинæдтæ ис. Сæ иу,
кæрæдзийы хорз зонынц, æмæ уый. Æндæр Мызурæй Бу-
ронмæ ауайын хъæуы, афтæмæй цыма сыхæгтæ сты.
Реуазты Руслан Буроны поселочы бынæттон админи-
страцийы сæргълæууæг у. Андрей æмæ Додты ныхæстæ
комкоммæ кæмæ хауынц, уыдонæй иу у, уый рæстæджы

. 95
цæрæнбынаты хорзырдæм ивддзинæдтæ цæуы. Йæ фæл-
гонц ивы, ног арæзтад дзы ис. Царды фарстатæ гыццыл не
сты. Æппæтыл дæр æххæссы, куы бахъæуы, уæд районæй
æххуыс бацагуры. Бынæттон адæм хицаудзинады архайд
хъуыддæгтæ æнкъарынц.
Бурон Гуырдзыйы арæнтæм хæстæгдæр цæрæнбынæт-
тæи у. Йæ рæстæджы ам куыста фыднозты азарæй дзæ-
бæхгæнæн медициной центр. Буронмæ фæцæуы, зæгъгæ,
иу расыггæнаджы зæрдæ уыцы ныхæстæй балхæдтой.
Нар та арæнхъахъхъæнджыты бацис. Бирæ уæладзыгон
хæдзæрттæ дзы сарæзтой, афицерты фатерты горæтаг уа-
вæртæ. Сæ сабитæн ахуырæн хорз уавæртæ. Æнæниздзи-
нады хос æрдз æмæ сыгъдæг уæлдæф.
Поселочы куысты бынæттæ фæзынд. Бынæттон цæр-
джытæй уым бирæтæ кусынц. Хи æххуысадон хæдзарæд-
ты архайынæн уый бæрц рæстæг нал ис. Бирæ фæкъад-
дæр стурвосы нымæц. Хос дæр сæ зымæджы рæстæг уый
бæрц нал бахъæуы. Хуынкъалийы сæрмæ уыгæрдæнты
замманай кæрдæгæй фæсал рауайы. Раздæр уавæр æндæр
уыд. Нæ фæндагæй æххæст, нæ машинæтæй — ифтонг.
Фæлæ-иу уæддæр тыхамæлттæй хъæубæстæгтæ сæ мусты
мæкъуылтæ æнæкæрон бирæ æрцамадтой.
Сæдæ дыууадæс бинойнæгтæй амонынц буройнæгтæ
сæхи. Сæ фылдæрæн фатертæ ис, фынддæс та хи хæ-
дзæртты. Гæнæн æмæ амалæн стуртæ, сæгътæ, фыстæ
хæссынц, маргъ дарынц. Хъомрæгъауы ис 30 сæры, уы-
донæй 13 дуцгæтæ. Азæй-азмæ фылдæрмæ цæуы фыстæ
æмæ сæгъты дзуг. Ацы хъуыддаджы раппæлинаг сты Га-
джиты Олег, Багаты Къоста, Хъайтмазты Таймураз æмæ
иннæтæ. Ацы адæм мадзæлттæ аразынц æмæ сæ къæбиц-
ты бæркадыл дысфæлдæхтæй архайынц.
Буроны сарæзтой рæвдауæндон, йæ раздæры бынат ын
бындурæн равзæрстой. Райсдзысты йæм 40 сывæллоны.
Хъомылгæнджыты куыст ам фадатджын уыдзæн. Сабиты
бæрны дæсны специалисттæ бацæудзысты. Сывæллоны

96 =====^^=====__=^=^_
бинонты цинæн кæрон нæй. Сæ кæстæртæм сын кæсæг
куы фæуа, уæд бирæ мадæлтæ куысты дæр ныллæудзы-
сты. Хæдзармæ уæлæмхасæн æфтиаг ныртæккæйы заман
стыр хъуыддаг у.
Буронмæ нуазыны дон Уæллаг Лабагомæй цæуы. Зы-
мæджы дæргъы хæтæлтæ бирæ хæттыты ныссæлынц æмæ
поселочы адæмæн стыр фыдæбæттæ æрхæссынц. Ацы
сæрды сæ бахъæрмттæ кодтой æмæ адæм уыцы хуызы
къуылымпыдзинад нал баййафдзысты. Поселочы кæлæд-
дзаг фатерты мидæг нырма цæрджытæ ис. Дыууын æртæ
фатеры кæм уыдзæн, ахæм хæдзар сарæзтой æмæ тагъд
уырдæм сæ иу хай балидздзæн. Уый дæр уын хорз хабар.
Администраций™ сæргълæууæг æмæ поселочы минæ-
вæртты æмбырды депутаттæ æмвæнд-æмзонд архайдæй
цардыуаджы алы фарста дæр афоныл бахынцынц æмæ
уый тыххæй буройнæгтæ раппæлинаг сты. Адæм кæй рав-
зарынц, хъæппæрис æмæ куыст дæр уымæй бацагурынц.
Нæ фæрæдыдысты буройнæгтæ.
Ног бонты хабæрттæй
Хæдзаронтæ, хæдзаронтæ,
Уæ алы аз дæр уыл хорзæй цæуа.
Уæ сæдæ фидæн хорзæй фенат,
Уæ лæг саг амара,
Уæ ус фырт ныййара.
Уæ басы л ы къух мæн фæуа.
Сасиргур
Ногбоны æртæ кæрдзынхор сасирæй алуарын хъуыд.
Зæронд усы рæбыны нæ разынд. Сасиргур йæ сыхæгтæм
бауад. Æфсинæй дарддæр ма хæдзары йæ зæронд лæг
тъахтиныл хуыссы. Йæ кæрцы кæронæй йæ цæсгом æх-
гæд æмæ афтæмæй хъусы. Æфсин сарæзта йæ сыхаджы
къух æмæ йæм дзуры:

=====^============^=_ 97
— Фæлæуу-ма, мæнæ иу арахъхъ аназ.
— Нæ мæ ’вдæлы, — стæй цыма йæ ныхасыл фæсмон
фæкодта, уыйау, — цæй, уæд та æри. Дыккаг дæр афтæ.
Æртыккагыл зæронд лæг нал фæлæууыд, тъахтиныл
цæхгæрмæ абадт æмæ: — Дзыгана, æмæ ма дæ уагæр æв-
дæлгæ куы кодтаид, уæд нын нæ лалымы бынæй рухс не
суагътаис?!
Хæдзаронгæнджыты æмбисонд
Иу лæг хæдзаронгæнджыты мидæмæ нæ уагъта. Алы
бæрæгæхсæв дæр-иу йе ’ртæ кæрдзынæн йæхæдæг «табу»
загъта æмæ-иу хæрыныл æрбадт. Иуахæмы та хъусы æмæ
сæ дуармæ зонгæ хъæлдзæг ныхас цæуы.
— Акæс-ма уыцы дзæгъæлкъæхтæм, — дзуры йæ усмæ.
Ус рудзынгæй рацæйхаудта:
— Хæдзаронтæгæнджытæ сты, тæбæгътæ бастæй лæу-
уынц.
— Уæдæ дуар бакæн, науæд худинаг кæнæм.
Хæйрæджыты номарæн
Хæйрæджыты æхсæвы бæркад кувгæ нæ чындæуыд.
Фынджы цур-иу æмбаргæ хистæр ныллæгхъæлæсыуагæй
загъта: «Ахсæв кæй номыл у, уыдоны фыдæхæй хызт куыд
уæм. Дардмæ сын сæ ном ардзыстæм, хæстæгмæ нæм ма
’рцæуæнт. Рæстмæ хъусæй нæм хъусæнт. Сæ ном сын цы
хойрагæй ссардтам, уый сæхи. Уымæй дарддæр нын нæ
къæбицты «исмæ» мацы бар бадарæнт.
Лæскъдзуан
Мæгуыр лæг лæскъдзуан рацыд. Хæйрæджыты сæгъ-
тæ хизгæ хохрæбын æрыййæфта. Дзуры йæм: «Æртæ азы
дæм фосгæсæй цæуын, æцæг лæскъыл бадзурæм».
*7

98 ==========____=^_
Сразы ис хæйрæг æмæ зæгъы: «Æрмæст ахæм дзыр-
дæй, ма дæр сау сæгъ аргæвд, ма дæр урс сæгъ. Ма дæр
мадæл аргæвд, ма дæр сæныкк. Ма дæр сыкъаджын ар-
гæвд, ма дæр гобæ».
Баныхас кодтам, — зæгъы лæг, æцæг ма дæр къуы-
рисæры æрбацу дæ фосмæ, ма дæр дыццæджы, ма дæр
æртыццæджы, ма дæр цыппæрæмы, ма дæр майрæмбоны,
ма дæр сабаты, ма дæр хуыцаубоны.
Хæйрæг бавдæлдис æмæ мæгуыр лæгмæ йæ фосмæ
æртыццæгæхсæв æрбалæууыд. Уæдæй фæстæмæ. æртыц-
цæг æхсæв хæйрæджыты ном арын райдыдтой.
Ногбоны æртæ кæрдзыны ракуывдæй
...Ногбоны зæдтæ, табу уын уæд. Фыдуазалтæй нæ ба-
хизут æмæ нæ зымæг æнцонæй куыд арвитæм. Зæронд
азæй нæ хъаст кæнæм, фæлæ нын Ног азы ног хæрзтæ
æмæ амæндтæ дæр хæссæд. Нæ къæбицтæ бæркадджын
куыд уой. Нæ чызджытæ моймæ куыд ацæуой, нæ лæппу-
тæн чындзæхсæвтæ куыд скæнæм. Ичъынайау ныл æнæ-
низдзинад куыд ныффидар уа. Хистæрæн кад куыд кæ-
нæм, кæстæрæн фæндаг куыд дæттæм...
Дахъхъы къодах
Мæ фыдыфыд мæм иу хатт Ногбоны хæдразмæ дзуры:
«Уæртæ ма сугты цæдæй ставд къодахы лыггаг ра-
хæсс».
Куыддæриддæр мын бафæдзæхста, афтæ йæ нæ хæ-
дзармæ бацæуæны фæсдуар æрæвæрдтон.
Ногбоны æхсæв ралæууыд. Дзуры мæм: «Райс-ма
къодах æмæ йæ цыма къахæй кæныс, уыйау сабыргай пецы
цурмæ бацу».
Афтæ бакодтон. Баба мæ фарсмæ кувгæйæ цыд:
«Дахъхъы къодах, амонд нын нæ къонайæн æрхæсс, нæ бинон-

_ 99
тæн нын æнæниздзинад радт, нæ кæстæртæн-фæндаг,
къæбицæн бæркад».
Райста къодах мæ къухтæй, æвзалыйы арты йæ пецы
хъæлæсы бакодта. Басыгъдис, фæлæ ма дзы уæддæр цы-
дæр муры гæбаз аззад. Райсомæй йæ хордоны бавæрдта.
«Хор, хор, хор», — зæгъгæ хъæрæй дзырдта, афтæмæй».
Афæдз фæлæууыд уыцы сыгъд хъæды гæбаз нæ
хордоны æмæ æппындæр ницы хъуаг баййæфтам. Хорæй,
æнæниздзинадæй, алцæмæй дæр æххæст.
Хæдзаронтæ
Уæлæ цары нæл гæды,
Рахæссут нын бæгæны.
Уæ ныггæнды цъæх уыры,
Уæддæр ма сæ нæ уырны.
Хæдзаронтæ, хæдзаронтæ,
Алы аз уыл хорзæй цæуа,
Амонды дзæкъул уæхи фæуа...
Тъæнджы мæйы бæрæгбæттæ
Фыдæлты нымадæй бирæ хъæуты цы æгъдау ныффи-
дар, уымæ гæсгæ 2016 азы фыццаг цыппæрæм æхсæв ома
6 январы у цыппурс æхсæв. Ног азы фыццаг бонæй раны-
майгæйæ дыккаг æртыццæгæхсæв, ома 12 январы уыдзæн
Хæйрæджыты æхсæв.
Азы дыккаг къуырийы цыппæрæм æхсæв, ома 13
январы Ногбоны æхсæв.
Зæрдæрухсы хъуыддæгтæ
Æнæфыдæбонæй цард нæй. Куыст алцæмæндæр —
бындур. Майрæмададжы цæрджытæ æнцойад нæ арынц,
сæ зæххытыл архайынц, фос дарынц. Ног уавæрты змæл-

100 =====================^=
гæйæ йæхи сæрæндæрæй чи равдыста, уыдонæй иу —
Плиты Хетæг. Фермерон-зæхкусæгон хæдзарад «Хор»
уый сарæзта. Разамонæг суæвын диссаг нæу, хъуыддаджы
лæгæй -хъуамæ разынай, æмæ Плийы-фыртæн æнтысы.
Хетæджы тыххæй мын районы бынæттон хиуынаф-
фæйады администрацийы хъæууон хæдзарады хайады
хицау Хетæгкаты Хетæг афтæ радзырдта:
архайдæн иу бæлвырд фæтк сæвæрдта. Абон
бакæнæн цы хъуыддагæн ис, уый райсоммæ не ’ргъæ-
вы. Стæй ма ноджы йæ ныхасæн хицау у. Баххуысмæ —
рæвдз, лæггадмæ — сæрæн. Адæймаджы фыдæбон æм-
бары, хорз куыстæн аргъ кæны. «Зæхх уарзын хъæуы,
адæймагау уый дæр гадзрахатдзинад нæ бары», — афтæ
алкæддæр фæзæгъы.
Хетæджы-фырты хъуыддæгтæ радзурыны аккаг сты.
Цардимæ æмдзу чи кæны, ахæм адæймаг у. Сæрмагонд
ахуыргонддзинад æм нæй, фæлæ фосы куыстмæ тынг
сдæсны. Уæвгæ, хъæуккаг лæппуйæн уый йе ’гъдауы ис.
Йæ гыццылæй фæстæмæ сфæлтæры.
Арæхстдзинад иу хъуыддаг, уавæртæ та иннæ. Хетæг
хъомвосæн бынат аразын куы райдыдта, уæд йæ хæлæрттæ
дæр йæ фарсмæ æрбалæууыдысты. Иу 15-20 сæры фаг куы
рауайа, уæд хорз, зæгъгæ, ахæм уыд йæ -хъуыды. Фæлæ
иугæр бавнæлдта, уæд хъуамæ хуызæнæн скъæт уа. Нæ
фæрæдыд, ныртæккæ йæм 70 галы баст ис. Хъомгæс пара-
хатæй архайы, хорæй, хосæй — алцыдæр æм ис. Алцæмæн
дæр хицæн бынат, бæстон æфснайд. Хæрзхаст сты 70 галы,
иуы хуызæн. Гыццыл родтæй сæ Волгограды облæсты бал-
хæдта. Уæдæй нырмæ 14 мæйы рацыд. Алы стур дæр дзы
300 килограммæй къаддæр не ’рласдзæн — хъомгæсы зæр-
диаг фæллойы бæрæггæнæн. Æхсæвæй-бонæй кæвдæсты
дзагыл кусы, фосы бынтæ хафы, куырой ссы. Рационы
амынддзинæдтæ нæ халы. Суткæмæ алы сæрæн дæр йæ
уæзыл 700 граммæй уæлæмæ бафты. Хъомгæс кæмдæр
куы нал феййафы, уæд, бинонтæй æвдæлон чи вæййы, уый

======^^^^^^=^^==__^ 101
йæ фарсмæ æрлæууы. Куы бахъæуы, уæд та иууылдæр ра-
цæуынц. Стуртæм зилыны æгъдау æппындæр халæн нæй.
Фосы уæзимæ дзы лæджы фыдæбон дæр фесæфы. Хетæ-
джы зæрды фидæнмæ дзидзайы куыст ноджы рапарахат-
дæр кæнын ис. Ноджы фылдæр æххуысгæнджытæ дæр
æй уæд бахъæудзæн. Дæ хъуыддаг кæм цæуа, уыцы
раны л зæрдæ сивæн нæй. Ныртæккæ фермерон хæдзарад
«Хор»-ы быдырон куыстытæ æрмынæг сты. Хуымзæххыты
270 гектары л дæ цæст куы ахæссай, уæд кæуылты æрзыл-
дысты! Сæ зилæнтæ æрæджы дæр ма бур-бурид дардтой.
Ныр сатæг-сау фестадысты. Уый механизатортæ Челдыты
Юри æмæ Гедианидзе Володяйы — зæрдиаг фæллойы бæ-
рæггæнæн у. Анауыли афойнадыл афæлдæхтой, зымæг-зы-
мæджы дæргъы къуыбар миты хъæпæнты бын æрфæлмæн
уыдзæн. Уалдзыгон-быдырон куыстытæ афоныл райдай-
дзысты — уый иу, иннæ та — фылдæр бæркад райсынæн
фæззыгон хуым ахъаздзинад дæтты.
Фермер Плиты Хетæг нæ уацхæссæгæн куыд радзырд-
та, афтæмæй ацы фæззæг картофы гектарæй æркъахтой
23 центнеры, нартхор та райстой — 65. Хæдзарады раз-
амонæджы нысантæм гæсгæ, фидæны аз хъуамæ картоф
фылдæр ныссадзой. Халсартæм дæр бæргæ бахъав-ба-
хъав кæнынц, фæлæ ныртæккæйы уавæрты уыдоны куыст
райдайын дызæрдыггаг хъуыддаг у: базарæй зæхкусæг
хайыр нæ фендзæн. Раздæры заман-иу консервгæнæн ку-
ыстуæттыл халсаргуыстгæнджытæ сæ зæрдæ тынг
дардтой, фæлæ уыдон нал кусынц. Фидæнмæ байгом уыдзы-
сты — уый дæр бæрæг нæу.
Алы фермер дæр йæ хæдзарадæй пайда райсыныл ар-
хайы. Фæлварæнтæ та дызæрдыггаг хъуыддаг сты. Рам-
булдзынæ æви фæхæрд уыдзынæ, уый рагацау базонæн
нæй. Бон цæуы æмæ фарн йемæ хæссы. Абон цы ис, уый
федтам, райсом цы уыдзæн, уый дæр та фендзыстæм...

102 ===================^====
Уынаффæ — царды хос
Ныртæккæ стыр куыст цæуы, цæмæй нæ фыдæлты
хорз æгъдæуттæ иу фæлтæрæй иннæмæ ахизой, ууыл. На-
уæд тынг тæссаг у, царды æгъатыр зилæнтыл фæрдгуы-
тау куы азгъæлой, уымæй. Сафинаг нын не сты. Фæлæ
тæссаг у, рохы низ æмæ сæм æмтъеры æууæлтæ фæхæц-
цæйæ. Ацы ран æппæтæй хуыздæр мадзал у хистæрты
уынаффæ. Æрмæстдæр нæ уыдоны зонд сæвæрдзæн раст
фæндагыл.
Ирон æгъдæутты тыххæй ныхас куы рацæуы, уæд сæ
фылдæр хатт фынгимæ цæмæн бабæдтынц, уый стыр дис-
саг у. Цыма уыдон æппæтæй дæр хæрд æмæ нозты тых-
хæй æрхъуыды кодтой. Сыхмæ ног чындз куы æрцæуа
æмæ уый къуырийы дæргъы æрвылрайсом уынджы цæ-
рæг хистæрты дуæрттæ куы рамæрзы, уæд уый æгъдау
нæу? Стæм хатт ма, кæд иу Хуыцауы уарзон хæдзары
райгуырæг адæймагæй рантыса ахæм лæггад, æндæр фе-
сæфт. Æцæг, цæмæн, уый бæрæг нæй.
Уайсадыны тыххæй та афтæ. Фыдæлтæй баззайгæ æгъ-
дау у. Раджы заманы бинонтæ бирæгæйттæй цардысты.
Сæ хицаумæ нæ дзырдтой æмæ уыцы æгъдау сæ сабыр,
уæздан ахастдзинæдтæн хъомыс лæвæрдта. Дуг раивта,
æндæрхуызон сты йе ’ууæлтæ, цæхгæр ивддзинæдтæ фæ-
зынд йæ уавæрты. Йæ чындзы уыцы уагмæ кæсын алы
хистæры фæнды æви нæ фæнды, уый тыххæй ма йæхæ-
дæг йæ хæдзарæн хатдзæгтæ скæнæд.
Скъæфты хабар абоны рæстæгæн нæу. Дыууæ æрыгон
уды сæ кæрæдзийы бамбарынц æмæ ахæм хуызы сæ
царды иудзинадыл батыхсынц. Æвзонг зæрдæты æхсæн бацæ-
уын æмæ уыдоны хъуыддагмæ галиу ныхас баппарынæй
тæригъæддæр миниуæг нæй. Скъæфт чызджытæй бирæ
хæттыты хорз чындзытæ рауайы. Уæллæй, æгъдауыл кæй
æрхæссынц, уыдонæй сæдæ хатты уæздандæр. Уыны æф-
син, йæ лæппу амондджын фæцис, фæлæ уæддæр арæх

===========^========^=^== 103
йæ дзых нæ фæлæууы æмæ ног адæймагæн фидистыл
схæцы: «Мæ фырт хуыздæры аккаг уыди». Æнамонды
хъуыддаг, уæлдайдæр та хистæрмæ йæхи æвзонджы бон-
тæй иу рæстмæ радавинаг миниуæг куы нæ вæййы, уæд.
Мæ хорз зонгæйæн дæр йæ чызджы аскъæфтæуыд. Иу
цалдæр боны фæстæ лæппуйы мыггаг хатыргурджыты
æрбарвыста. Минæвæрттæ тынг уæздан ныхасæй архайд-
той, цæмæй ныййарджытæн сæ маст фæкъаддæр кæной,
ууыл. Фыд дæр уæдмæ фæзынд, йæ уазджыты фынгмæ
бацыд æмæ дзуры:
— Æрцыдис хабар, ныр ныхас зæгъынæй дарддæр æн-
дæр хуыздæр мадзал нал ис. Уæ хъуыддæгтæ фарнимæ
аразут, мах хæдзарæй кæстæртæ хуын ныххæсдзысты,
мæн æмæ мæ бинойнаджы уыцы æгъдауæй бахизут. Мæн-
мæ гæсгæ не ’мбæлы, мæ чызджы чындзæхсæвы кæйдæр
кæртмæ сæмбæлын.
Уый мæ зонгæ, фæлæ нæм ахæмтæ дæр ис æмæ хуын-
дзæуттимæ ацæуы. Бар сæхи, сæ ног хæстæджыты къæ-
сæртæй фыд æмæ мады æрбакъахдзæф дæр амонды хос
фæуæд.
Æмбæлы афтæ æви не ’мбæлы, уый тыххæй æз иу цал-
даер фендджын адæймаджы бафарстон. Иутæ дзы уыцы
акъахдзæфимæ разы сты. Зынаргъ у цард, алы бон фынг-
æвæрдтæ аразын се ’ппæты хъомысы нæй. Уадз æмæ иу
бон хъуыддæгтæ иууылдæр ахицæн уой. Иннæты хъуы-
дытæ та цæхгæр æндæрхуызон сты. Цы дзуапп мын рад-
той, уымæ гæсгæ ирон лæг хъуамæ уыдæттæ йæ сæрмæ
ма хæсса. Сæ цины сахат ма дæ ног хæстæджыты сæ би-
нойнагыл баузæлын бауадз. Науæд уæртæ уыцы фынгыл
чындзы фыд бады, уæртæ уыцы фынгыл чындзы мад,
уæртæ уыцы фынгыл чындзы хуындзау фæсивæд. Ацу
æмæ ма ды æппæт уыдоныл нуазæнтимæ æрзил.
Уый бæсты ма чындзæхсæвыл иуцасдæр рæстæг куы
рацæуа, уæд дæ ног хæстæджытæм бадзур æмæ уыдонæн
аккаг аргъ скæныны тыххæй дæхи дæр смæгуыр кæн.

104
Уымæй раздæр чындзы фыд æмæ чындзы мадæн ницы
хъуыддаг ис сæ чызджы ног хæдзары. Бинонты бамбарын
стыр хъуыддаг у, æмæ хъуамæ æрыгон сылгоймаг йæхи
зондæй архайа. Йæ цардæмбалы мад æмæ фыдмæ уарзон
зæрдæ радтын чи базоны, уыцы кæстæртæн арфæ ракæ-
нын æмбæлы. Уыцы æгъдау æмæ æрхъуыдыдзинад куыд
нæ фесæфой, зæххыл ахæм амонд уæд.
Æгъдау чи æмбары, уыцы хистæрæн йæ чындз дæр
бынтон æндæрхуызон у. Уый хъулон-мулон ахуырстытæй
рацæугæйæ нæ фендзынæ, уæдæ кæртмæ дæр, уынгмæ
дæр, куыстмæ дæр нæлгоймаджы хæлаф не ’скæндзæн.
Ам ма иу хъуыддаджы тыххæй æнæзæгъгæ нæй. Æфсин-
тæй ахæмтæ ис æмæ сæрбæттæн нæ дары, фæлæ цæмæй
йæ чындз уыцы сæры дзаума хæсса, уый йæ фæнды. Куыд
ис уымæн уæвæн? Сау æмæ бурæн кæд фæивддзаг кæнæн
ис, уæд раджы æмæ ныры царды æууæлтæн дæр. Фæлæ
ацы хъуыддæгты тыххæй дæр амонын не ’мбæлы, алчи-
дæр ма чындзытæй йæ хистæртæ сæ цы домынц, уый кæ-
нæд. Мачи ма макæй хæдзары æгъдаумæ бар дарæд. Хорз-
дзинад уынын хъæуы, дзурын, рæдыд ми дæр афтæ...
Разамонæгæй райгуырын хъæуы
Æмбисонд у æви æцæг хабар? Цæвиттон иу бинонтæн
изæр сæ уынаффæтæн кæрон нæ уыд. «Райсом афтæ 6а-
кæндзыстæм. Уый нæ къухы куы бафта, уæд та иннæ хъуыд-
дагмæ дæр бавналдзыстæм». Рацæй-рабон æмæ та-иу сæ
фæндтæй æппындæр ницы рауад. Афтæ бирæ фæцарды-
сты, гыццыл, æппынфæстагмæ мæгуырмæ æрхаудысты.
Æбæркад, æнамонд адæм та никæйы хъæуынц æмæ сын
фæстаджырдæм салам раттæг дæр нал вæййы.
Гъе уыцы бинонты хуызæн мæгуыр уавæры уыдис
Æрыдоны муниципалон унитарон куыстуат «Услуги». Уы-
рымты Хъасболат йæ сæргъы куы ’рлæууыд, уæд паддза-
хадæй фиддонтæ дардта 38 милуан сомы. Хъуыдис æвæ-

=========____^=^_ 105
стиатæй мадзæлттæ агурын къуырццæвæнæй тагъддæр
рацæуынæн. Æппæты фыццаг адæмæй райдыдта йæ ар-
хайд. Алыхуызон æрмадзтæ бирæ, фæлæ се ’фтиæгтæ та
гыццыл. Цæмæн? Уымæн æмæ сæ специалисттæй æгъда-
уыл йæ къæхтæ чи ныссæрфа, ахæмтæ дзæвгар разынд.
Сæхи афтæ бæрзонд сæвæрдтой, ахæм зондджын æрка-
стысты æмæ се ’фтиæгтæ нымайынмæ æмæ æмбæхсынмæ
æгæр хорз дæр ма арæхстысты.
Искæйы сусæг къуыртт фехалын дæр æнцон нæу. Бацу
æмæ йæ ныммур кæн, уымæй хъуыддаг нæ цæуы. Иугæр
фарста æхцайыл æнцой кæны, уæд та уæлдай зындæр.
Адæймаг рæдыйы æмæ йын йæ зылындзинад бавдисынæн
дæнцæгтæ æрхæссын дæ бон нæу? Дæ ныхæстæ хус гæ-
рæхты хуызæн уыдзысты æмæ фæлтау дæ дзыхыл хæц.
Ахæм заман разамонæг хъуамæ исты мадзал ссара. Гъай-
гъайдæр афтæ, уæдæ ма адæмы сæргъы та цæмæн лæууы?
Хæдтулгæты хуынкъ цæлхытæ æмпъузгæйæ, бирæ
хъастгæнджытæ уыдис. Йæ куысты ’нуазы, бинонтæ дари-
наг, дам, мын ис, зæгъгæ, æхцайы фылдæр хай йæ дзып-
пы сæвæры. Паддзахады хардзæй сæ цæмæн буц кæныс,
зæгъгæ, йæ иу ахæм бафæрсæг нæй. Рæстдзинад бæрзонд
æвæрын хъæуы, уый бирæ разамонджытæ нæ зонынц æмæ
зæрдæхудт райсынæй дæр уый тыххæй нæ фæтæрсынц.
Цалхæмпъузæг хъусы ног директоры хабар, фæлæ
йæ цæсгомæй нæ зоны. Хъасболатæн йæ хъул сах бады
æмæ расыггæнæджы базылын кæнын йæ бон кæй суы-
дзæн, уый æмбаргæйæ, бацыд æрмадзмæ. Уый нæ, фæлæ
ма йæм дыууæ хуынкъ камерæйы та ныхасынмæ бахаста.
Арфæтæ, йедтæ, стæй комкоммæ фарст:
— Дæ цардæй дæ зæрдæ райы, æвæццæгæн, дæ цæ-
стæнгасыл дæр уый бæрæг дары.
Цалхæмпъузæг цы уыдис, уымæй йæ уæхсчытыл бæр-
зонддæр схæцыд:
— Кусгæ кæнын, кусгæ.

106
— Исты дын æнтысы? Мæнæн дæр фадат ис дæлæ Ди-
горамæ фæндаджы райдиан цы æрмадз ис, уым куысты
ныллæууынæн. Цы бакæнон, куы нæ сарæхсон?
— Йарæби, райдай уал дзы. Исты уыдзæн.
— Æхцайы хъуыддаг та куыд у?
— Хъуаг сæ не ’ййафдзынæ, къантормæ цы дæттай,
иннæ та дæхи бар.
— Æмæ пълан та?
— Цавæр пълан? Пълантæ æвæрыны рæстæг ацыд.
Æмæ фæндараст фæуæд.
Дыккаг бон директор йæхимæ басидтис цалхæмпъу-
зæгмæ.
— Зноны ныхæстæ ферох кæнæм, кусæм иумæ, æцæг
дæ пълан алы мæй дæр æххæстгонд куыд уа, афтæ.
Æмпъузæг сразы, фæлæ уæддæр ног уавæртæн бирæ
нал бафæрæзта æмæ йæ куыстæй ацыд. Сайын æмæ къаз-
найыл гадзрахатæй рацæуыныл чи нæ ауæрста, уыдон
дæр афтæ бакодтой. Хæрамцæст коллектив ссыгъдæг,
фæллойхъом ссис. Уымæй уавæр «Услуги»-йы къæссавæл-
дæхт фæцис. Æфтиæгтæ дæр фæзындысты, ног æрмадзтæ
байгом кæнынæн уавæртæ дæр. Фæлæ раздæры рæстæг
уымæн хуыздæр уавæртæ уыд. Паддзахад æххуыс кодта
кусæн æрмæгæй, арæзта хицæн фондтæ æмæ уыдон
техникой прогрессæн фæндæгтæ лæвæрдтой.
Нæ фембæлды рæстæг Хъасболатмæ дыууæ фарсты
радтон. Фыццаг: «Цавæр хуызы лæггæдтæ кæнут районы
цæрджытæн?»
— Кусы нæм дыууæ хилдасæны, ис нæм зæрингуырд,
хуызисæг, зилæм къахыдарæсмæ, цалцæг кæнæм алыхуы-
зон нырыккон техникæ, ноджы ма дуæрттæ æмæ æфсæн
бырутæ дæр аразæм. Хæдзарыдзаумæттæ кæнæм, уæ-
лæйы дарæс дæр хуыйæм æмæ а.д.
’— Куыстуаты экономикой рæзт кæй фыдæбоны руа-
джы æнтысы, уыдон дæр ма æххæст куы ранымаис.

=================^^ 107
— Сæрыфасты дæснытæ Дзанайты Альбинæ,
Римма Акопян, Надя Горкун, Гæбæраты Таня, хуыйджытæ
Дзугаты Таисия, Хъалаты Иринæ, Зоя Биговская, зæрин-
гуырд Гуытъиаты Аслæнбег æмæ афтæ дарддæр. Уыимæ
ма ноджы ног куысты бынæттæ аразæм.
Уырымты Хъасболаты тыххæй та афтæ зæгъдзынæн:
«Кусын чи уарзы, ахæм разамонæг у. Фæллойгæнæг
адæймаджы хуымæтæг æвзаг дæр æмбары, стæй закъоны
цæстæй куы бахъæуа, уæд уымæй дæр сарæхсдзæн. Раз-
æй цæуæгыл бирæ хæстæ æвæрд ис. Рæстæг уымæн рæ-
дыд нæ бары. Гъемæ йæ хъуыддæгтæ дарддæр дæр афтæ
æнтыстджын уæнт.
Фыды фарн...
Иу заман куыстон совхоз «Фарн»-ы партион орга-
низацийы секретарæй. Красногойраг Гуыбаты Валери
та сæхи хъæуы совхозы сæйраг агроном уыди. Трест
«Севосетинплодовощхоз»-ы иугонды-иу арæх сæмбæлды-
стæм. Уæ хæдзармæ дæ пъамидортæ нæ хъæуы, зæгъгæ,
мæ иу хатт фæрсы. Искæй зæрды дæуæн æгъдау скæнын
куы уа, уæд уымæй аздæхын лæгдзинад нæу.
Красногоры совхозы халсарты хуымтæм акæсæнтæ
нæ уыд. Алырдыгæй дæр бæркады бын. Раст цыма чи-
дæр зæххыл сыгъзæрины къæрттытæ байзæрста, уыйау
дардмæ дæр бæрæг дардта пъамидор. Хæлоф кæнын нæ
уарзын. Цастæ хъæуы хæдзары? Валери мæм тонынмæ
йæхæдæг дæр фæкаст.
Уыдис ма мын æндæр фембæлдтæ Валериимæ. Куыд
бамбæрстон, афтæмæй архайдта, цæмæй йæ кæстæртæ
дæр царды раст фæндаг равзарой, уарзой фæллой кæнын.
Æцæгдæр, афтæ рауад, йæ фырт Руслан йæ фыдæй дæл-
дæр не ’рлæууыд.
Æрыгон лæппуйы зæрдæ базырджын вæййы. Дæрд-
дыл аххæссынц йæ цæуæнтæ, бæрзæндты — йæ тæхæн-

108 =^__^=_^=^^^^__^^_
тæ. Валерийы хуызæн æппæтæй æххæст дын куы фæуа,
уæд хъуамæ хæдзармæ лæппуйы зæрдæ цæмæн æхсайа.
Руслан горæтмæ рацыд. Ног уавæртæ æвзарын райдыдта.
Дуртыл, змисыл æмæ тархъæды дæр йæхи фæдарынмæ
чи сарæхса, лæг уый у.
Кæуылты уыдысты йæ горæтаг нысантæ. Фæлæ æнæн-
хъæлæджы Валери амард æмæ Русланы йæ фыды кæртмæ
æрыздæхын бахъуыд. Йæ фыды бæсты зæххы куыстгæнæг
кооператив «Родина»-йы сæргъы æрлæууыд. Йæ фыдæй
цы базыдта, уыдон — йæ иу фарс, йæхæдæг дæр цы хъæп-
пæристæ равдыста, уыдон та — иннæ фарс. Иу хорздзинад
иннæ хорздзинадæй баххæст кæнынмæ куы арæхсай, уæд
размæ фидар къахдзæфтæй цæуынæн æндæр ницы хъæуы.
Руслан дæр йæ фыды фæстæ, разамонæгæн куыд æмбæлы,
ахæм рауад. Ныхасæй фидар у, хъуыддагæй — æххæст.
«Родина» экономикой æгъдауæй æппындæр нæ фæцудыд-
та. Уæдæ йæ фыды хуызæн æрхъуыдыджын рауад. Цæттæ
хорæй хъуамæ цæуылнæ барæвдауа фæкæсынхъуаг адæ-
мы? Æхцатæ иууылдæр никуы æмæ ничи бакуыста, стæй,
æвæццæгæн æмæ, хъæугæ дæр нæ кæнынц.
Хæдзарады æфтиæгтæ ис. Бынæттон футболон ко-
мандæйæн æххуысы бацыд. Скъола æмæ сывæллæтты
рæвдауæндоны цалцæггæнæн куыстытæ цыдысты æмæ
сæм алыхуызон арæзтадон æрмæгæй йæ цæст фæдардта.
Уыдæттæ Русланæн йæхицæй нæ фехъуыстон. Адæм сæ
зæгъынц, уыдон кæй дзурынц, уый та æхсыры цъыртты
хуызæн рæстдзинадæн йæ сойтæ сты.
Кæддæр Красногоры совхоз, нанайы хæрзгуыст æмæ
хæрззылд цæхæрадоны хуызæн бæркадджын уыд. Хæ-
дзарад æгасæй дæр — халсарты куыстмæ здæхт. Паддза-
хадæй дæр стыр æххуыстæ иста. Русланы зæрды ис хъуыд-
дæгтæ раздæры æмвæзадмæ сисын. Ацы аз хæдзарады
хайсарты 35 гектары ист æрцыдис, фидæнмæ дæр йæ ны-
сантæ бирæ сты. Хъæуы зæххы куыстгæнæг адæм гыц-
цыл нæй, æмæ нысантæ хъуамæ цæуылнæ бафтой къухты.

_ 109
Рæстæджы домæнтæн аргъæвæн нæй
Дзурæн бирæ ис, стæй бирæ цæуылдæрты, фæлæ дæ
ныхæстæ хъуыддагæй æххæстгонд куы нæ цæуой, уæд
æнæбындур сты. Ахæм фæтк цы æхсæнадон организаци-
ты ис, уыдоны куысты ис æнтыстдзинæдтæ дæр. «Стыр
Ныхас»-ы Алагиры районы хайады сæргъы æрæджы æр-
лæууыд Æгъуызарты Барис. Йæ царды фæндæгтæ уæ-
лæнгай никуы уыдысты. Фæцис каст базарадон техникум,
райста уæлдæр политикой ахуырад. Йæ рæстæджы йын
саккаг кодтой майдан «За воинскую доблесть». Районы
мидæг бæрнон бынæтты бакуыста. Нымад лæгæн æхсæ-
надон куысты — æнцондæр. Адæм ын йæ алы санчъехæн
дæр аргъ кæнынц, æмæ уый стыр разæнгарддзинад æв-
зæрын кæны. Стæй ма дзы уый дæр ис, æмæ йæ хæстæм
сфæлдыстадон цæстæй кæсы.
— Барис, мæнæ уыдонæй райгонд дæн, зæгъгæ, арæх-
дæр дæ хъуыдымæ чи æрцæуы?
— Мæ мад æмæ мæ фыд. Стыр бузныг сæ дæн. Цып-
пар æфсымæры æмæ æртæ хойы уыдыстæм. Куысты ми-
дæг, бинонты ’хсæн, стæй ма царды æндæр фæзилæнты
адæймаг хъуамæ цы æгъдау æвдиса, уый нын бацамыд-
той. Æмæ ма уæдæ фæстæмæ дæр фæкæс.
— Дæ ныййарджыты домæнтæ дæ æппæты фыццаг
кæм бахъуыдысты?
— Æфсады рæнхъыты. Бирæтæ, цырыхъхъ, куыд æм-
бæлы, афтæ скæнынмæ дæр нæ арæхстысты. Стæй, сыгъ-
дæгдзинад цы у, уый нæ иртæстой. Алцыдæр бинонтæй
кæнгæ у, ам уый зæгъынмæ хъавын. Ныр дæр ма мæ хъу-
стыл зæлынц Советон Цæдисы Маршæл Чуйковы æппæ-
лæн ныхæстæ.
— Рагæй дæр æмæ ныртæккæ дæр æгъдау нæ адæммæ
бæрзонд æвæрд уыд. Цæмæй уый не ’рвылбоны царды
фидардæр кæна, уый тыххæй уæм куыст куыд æвæрд у?

110 ============^^
— Иу æгъдау ис, æмæ йæ æххæст кæнын фæраз, уæд
дæ цæсгом адæмы раз уыдзæн сыгъдæг. Фæлæ ма нæм
фæстаг рæстæг фæзынд, нæ фыдæлтыккон æгъдæуттæ
нын чи халы, ахæм митæ. Зæгъæм, искуыдæр ма дзуары
тыххæй бæрæгбон цалдæр хатты скæн. Дæ кæртæй дæ
циндзинад ресторанмæ рахæсс.
— Адæмы зæрдæмæ «Стыр Ныхас»-ы иуæй-иу амынд-
дзинæдтæ нæ цæуынц. Зæгъæм, зианы сабæттаг хъуамæ
уыйбæрц дæттæм, чындзæхсæв æмæ иннæ циндзинæдты
та — уыйбæрц. Афтæ кæнын истæмæн хъæуы?
— Алчидæр йæ уавæрмæ кæсы. Кæмæн куыд æмбæлы,
афтæ архайы, æмæ ууыл дзурын дæр ницæмæн хъæуы.
— Дæ куысты мидæг дæ фарсмæ чи змæлы, кæстæр-
тæн æвæджиауы зонд чи амоны, уыцы адæм чи сты?
— Иу дурæй мæсыг нæ амадæуы. Æз «Стыр Ныхас»-ы
змæлды ног адæймаг дæн. Исты мын æнтысы, не ’нтысы,
уый адæм уынынц. Фæлæ ме ’рвылбоны архайды мидæг
мæ фарсмæ сты Цæрукъаты Дзабе, Калоты Таймураз,
Бекъойты Аслан, Саухалты Тотрадз. Иу иннæмæн æххуыс
кæнгæйæ, мах, цы архайæм, уый æмвæнд æмæ æмзондæй.
Кæстæртимæ æмбæлæм. Цы аразæм, уый — зæрдиагæй.
— Кувæндæтты лæггадгæнджытæ рæстæгæй-рæстæг-
мæ хъуамæ ивд цæуой æви дæм цавæр хъуыды ис?
— Æвзарын сæ хъæуы. Науæд кувæндæттæй
кооператива рауайын кодтой. Иу уал бакусы, стæй та йæ бынат
иннæмæн суæгъд кæны. Уæд сæ архайд абарæн дæр ис.
Æцæг, адæм кæуыл æууæндынц, уыдоныл хъæуы бæр-
нондзинад æвæрын.
— Мысайнæгты тыххæй бирæ ныхас цæуы. Дæумæ та
цавæр хъуыдытæ ис?
— Уыдонæн хъуамæ иугай хицæуттæ ма уа, фæлæ æх-
сæнады мидæг бæрæггонд цæуой. Адæм сæ æрбахæссынц,
æмæ, фыццаджыдæр, адæмæн æххуыс — сæ сæйрагдæр
нысан. Бирæ кувынæй бирæ хорздзинад хуыздæр у, зæгъ-
гæ, ахæм ныхас фыдæлтæй дзæгъæлы нæ баззад. Стыр

======^^============== 111
æмæ парахат фынгтæ æрæвæрыны бæсты иу рынчын са-
бийы йæ къахыл слæууын кæн æмæ дын уый — Хуыца-
уы арфæ. Цæмæн дзы хъæуы алыхуызон фондтæ аразын.
Мысайнæгты нысан æндæр у. Бæрæгбон скæн, æмбаргæ
адæмы æрбахон, скув, æндæр мæнæ бæркад фынгтыл ан-
хъæвзæд, афтæ не ’мбæлы.
— Барис, дæумæ гæсгæ, бинонты царды ахсджиагдæр
цы у?
— Хæлардзинад. Цард иухуызон нæ хæссы, æмæ хъуа-
мæ, «исыл» цин кæнын куыд зонынц, «нæйыл» дæр афтæ
быхсын фæразой. Уый æмбарындзинад дæр хонынц. Хъуа-
мæ иуы ныхас иннæйы ныхасыл бада. Арæхдæр бинонтæ
хæлынц нæ закъонты лæмæгъдзинады аххосæй. Дукани-
ты уыцы «уæнгроггæнæн» нозтыты уæйæн кæрон скæнын
хъæуы. Хъæбæр нозт уынгты ивылы, бирæ хатт се ’гъдæут-
тæ арахъимæ баст æрцæуынц. Хуыздæр æнхъæлæй нын
уыдæттæ нæ кæстæрты сафынц.
Алы хъуыддагыл дæр кусын хъæуы, стæй иугæйттæй
нæ, фæлæ æмхуызонæй. Дæ зæрдæмæ цыдæр нæ цæуы?
Табуафси, фæндон бахæсс, æмæ, кæд бæзза, уæд дзы
спайда кæнæн дæр уыдзæн.
— Бузныг.
Кадджын сылгоймаг
Хæст — фыдбылыз. Адæм дзы — æддæг мидæг ауа-
йынц. Цæвæг марæджы нал фæзоны. Гуымиры зондаха-
сты фæстиуæг у æмæ карз сты йæ хотыхтæ, авдсæрон-йæ
конд. Арт цæуы йæ хъæлæсæй. Фæнда йæ нæ фæнда,
уæддæр ын искæды бон æнæбанцайгæйы хос нæй. Йæ
фыдвæндтæй цыфæнды «тыппыр» куы ныууа, уæддæр
ыл рæстдзинад фæуæлахиз вæййы.
Хæст зæххы къори бирæ хæттыты базмæста. Уæд
1941 азы дæр афтæ рауад. Диссаджы рæсугъд лæппу фæ-
сивæд рантыст Бы дыры Дæргъæфсы. Арв сæ бæллицтыл

112 ==_____^^=^^^^
не ’ххæссыд Кусын уарзтой æмæ сæ фæллойæ цардысты.
Фæлæ уалынмæ нæ бæстæйы Ныгуылæн хайæ сау фæз-
дæг скалд. Мæлын никæй фæнды, æцæг фыдыбæсты сæ-
раппонд цардмæ фæстæмæ фæкæсæн нæй. Хъæубæстæй
бирæтæ ацыдысты тохы быдырмæ.
Хæцæг æфсадæн хойраг хъуыдис, дарæс. Фæсфрон-
ты фæллойгæнджытыл рæстæг дывæр уаргъ сæвæрдта.
Фылдæр хистæртæ, сылгоймæгтæ, сывæллæттæ. Стæм-
тæ ма уыдысты нæ колхозы тракторы кусыныхъом адæм.
Сæрдар бахатыдис чызджытæм. Цыппарæй сразы сты,
уыдонимæ — Мамсыраты Соня. Дигорамæ сæ курсытæм
арвыстой.
Сонямæ æрмæстдæр ахуыр цыппар къласы уыдис.
Фæлæ чиныджы кæсынмæ фæцалх æмæ тракторы ивæн
хæйттæ уайтагъддæр равзæрста. Кусын дæр дзы базыдта,
йе ’мбæлттимæ радыгай æфсæн бæхыл кæм гутон кодтой,
кæм - похци ластой. Амонæг дæр сын уыдис, стæй кæрæд-
зимæ дæр кастысты æмæ уайтагъддæр сæ хъуыддагыл фæ-
цалх сты. Трактористы гæххæттытæ райстой æмæ хъæу-
мæ раздæхтысты.
Уæды трактортимæ абаргæйæ ныртæккæйы æфсæн
бæхтæ æнæрцæф байрæгтæй уæлдай не сты. Уæд та размæ
анкъуысын дæр рæстмæ нæ куымдтой. Зæххы куыстæн
хуыздæрæн ницы уыдис æмæ сын сæ хъæндзинæдтæн
быхстой. Соня уæззау архайдыл — ахуыр. Нæлгоймæгты
æмхуызон йæ хъуыддаджы цыдис. Уый нæ, фæлæ ма -иу
тынг арæх сæ разæй дæр фæци. Æрæфы районы хуыздæр
сылгоймаг механизатор.
Уæд, 1943 азы йæ хъæуккаг Базраты Витя хæстæй раз-
дæхт. Æнæцонгæй ссыд, уæззау цæфтæй. Фæлæ æгайтма
æгас хæдзар ссардтай, зæгъгæ, хъæубæсты арфæтæн кæрон
нæ уыд. Витя тынг арæх цыдис быдырмæ. Хæлæггæнгæ-
иу каст чызджытæ трактормæ куыд арæхстысты, уымæ.
Иуы дзы йæхицæн равзæрста. Йæ зæрдæйы ахаст ын уай-
тагъддæр базонджытæ фæцис æмæ чындзæхсæв...

, 113
Уарзон дыууæ адæймагæн рæсугъд кæстæртæ рацыд.
Сывæллæттæ бахъомыл сты. Алчидæр дзы царды йæхи
фæндаг ссардта. Сæ ныййарджыты буц фæдардтой. Сæхи
зæронд дæр рæвдыд уыдзæн, ууыл дыззæрдыг нæй
Цыколайаг сгуыхт салдат
Гадзиты Олег æмæ Альбинæ сæ цард куы баиу код-
той, ууыл рæстæджытæ рауад. Фыццаг сывæллон-лæп-
пу. Ныййарджытæн уый цины хос фæцис.Нæмттæн æй
сæ хуыздæрæй хъуамæ рахоной. Равзæрстой йæ куыв-
ды. Сослан, зæгъгæ, ахæм фæндон чи бахаста, уый хал
схаудта. Гуырд нæртон лæджы аккаг рауад. Иу-йæ бака-
стæй, иннæ-йæ удыскондæй.
Сослан у Цыколайы 3-м скъолайы рауагъдон. Цæгат Кав-
казы хæххон-металургон инситуты каст фæцис элекрон тех-
нологиты факультет. Сисе инженер. Йæ фæллойы фæндаг
райдайыны агъоммæ ацыдис Уæрæсейы Федерацийы Гæрз-
ифтонг тыхтæм службæ кæнынмæ. Куыд алы ран, афтæ та
салдаты хъуыддæгтыл дæр æнтыстджынæй æххæссы.
Уыдон та бæрнон сты. Куыдфæндыйы цæстæнгас нæ
быхсынц. Æфсæддон хайы техникой цæттæдзинад
Сосланы архайдæй дæр тынг кæнгæ у.
Мисхалы бæрц рæдыд æруадзæн дæр ын нæй. Йæ
биноныг бавнæлд зыны. Æмæ йын командæгæнынад йæ
хъуыддæгтæ дæнцæгæн æрхæссынц. Гадзийы-фырты æм-
бæлттæн фæзминаг рахонынц.
Æрæджы Бетъырбухы Уæлахизы 71 азы номыл кад-
джын хæстон парады Æфсæнвæнаджы æфсæддонты къор-
ды цыколайаг лæппу дæр æрцыд. Сослан йæ дарддæры
цардæн афицеры цин райсын снысан кодта. Ис ахæм дæс-
ныйад, райгуырæн бæстæ хъахъхъæнæгæй йæ амонынц,
æмæ хъуамæ уыцы хъуыддагыл ныххæца. Йæ фæнд Олег
æмæ Альбинæйы зæрдыл æмбæлы.
*8

114
Хъуыддагæн лæг хъæуы
Иуæй-иутæ зæхмæ цыдæр уæлæнгай цæстæй рака-
стысты. Мады хуызæн нын у, нæ дарæг кæй у, уый нал
зонынц. Стыр быдыртыл нал дзурæм, сæ цæхæрадæттæ
бакусын уæддæр куы фæразиккой. Науæд хæмпæлгæр-
дæджы бын фесты. Уынынц уыцы æдзæллагдзинад æмæ
сæм æфсармы цъыртт нæй. Бавдæл æмæ бæркад — къæх-
ты бын и, уый — бамбар. Æргуыбыр кæнын æм æмбæлы,
фæлæ æнæхъæдындзы хуымæй дæр сæ цард æвзæр нæу
æмæ сæхи нæ тыхсын кæнынц.
Цæхæрадон ма хæдзарæн йæ чъылдыммæ ис, уынг-
мæ тынг нæ зыны, фæлæ уынгты адæмы къах кæдæм
нæ хæццæ кæны, уыцы бынæттæ дæр хæмпæлгæрдæ-
джы бын фесты. Бæрзонд пыхсыты астæу «зондджын»
бирæгътæ сæхицæн бадæн куы саразой, уæддæр æй нæ
базондзысты. Бирæтæ карз нозтæй Хуыцаумæ кувынæй
нал æфсæдынц, агуывзæйыл хæцынæй сæ къухтæ дæр
нæ фæллайынц. Уыйбæрц хъаруйы хицау кæд сты, уæд
цæвæг райсын цас диссаг у
Колхозтæ æмæ совхозтæ фехæлдысты. Сæ зæххытæ
хæлофы бахаудтой. Йæ хъуыддаг ын чи зоны, уыдонæн
дæр дзы фæхай. Фæлæ зыдыкатæй чидæртæ стыр тъæ-
пæнтæ ратыдтой. Сæхи бон бакусын утæппæт быдыртæ
ай-гъай нæу Курæггаг хæрæгæй фаджыс куыд аласай,
афтæ дзы чидæртæ кæмæндæрты хаццоны хуызы радтой
æмæ æнцад бадгæйæ фæззæг дзыппы бирæ æхца. Йарæ-
би, уыцы æппæт мулкæй цы кæныс? Фæхай дзы кæн цал-
цæггæнæн куыстыты рæстæг скъолайæн. Ныййарджытæ
кълæсты цæттæдзинадмæ цы бар дарынц. Сæ сывæллæт-
тæ сæ куы бастыгътой. Стæй хицæн адæймæгтæн дæр.
Ныртæккæ дзы фæкæсынхъуаг бирæтæ æййафынц. Æм-
бæлттæн дын нал бæззынц, фæлæ дын омменгæнджытæн
уæддæр не ’сбæздзысты?

_, 115
Хъæутæй иуæй-иуты сæ колхозтæ фехалын нæ бауагъ-
той, æмæ рамбылдтой. Зæгъæм, Бруты. Уый нæ, фæлæ
ма сæ хæдзарадæн Социалистон Фæллойы Хъæбатыр
Санаты Хъазыбеджы ном дæр радтой æмæ экономикой
æгъдауæй азæй-азмæ тынгдæр сырæзы. Алы уалдзæг дæр
колхозонтæ сæ зæххытæ бакусынц, алы азы райдиан дæр
исты ног арæзтад райдайынц. Афтæ фæзындысты æфтауц-
дон, специалистты кусæн бынат, тракторон бригады цал-
цæггæнæн быууæттæ.
Колхозы сæрдар Тугъанаты Сергейæн йæ хъæппæри-
стæн кæрон нæй. Бафæзмыны аккаг сты йæ бирæ хъуыд-
дæгтæ. Хъæубæстæм уый æцæг кæстæры цæстæнгас дары.
Хорздзинæдтæ дзы зонынц сывæллæтты рæвдауæндон,
скъола, Культурæйы хæдзар. Спортивон змæлды сæ фæси-
вæд архайынц, æмæ уыдоны фарсмæ дæр балæууы. Суанг
ма дыууæ уæлмæрды фæлгонцмæ йæ цæст чи дары, уыцы
адæймæгтæн сæ мызд фиды. Хъæуы пенсиисджытæн
колхозы фæллойæ барвиты. Æмæ ма ноджыдæр бирæ-бирæ
хорз хъуыддæгтæ цæуынц йæ цæстуарзон зæрдæйæ.
Алы ран дæр лæг хъæуы. Куыст эконмоикон æгъда-
уæй бæрзонд тæмæнты рацаразын зонын хъæуы. Фæлæ
цæмæй адæмы тыхст, рыст æмбарай æмæ бахъуыды за-
ман лæджы фырты цур балæууын фæразай, уымæн дæр
хъуамæ разына хъару æмæ лæгдзинад. Æмæ уый æппæт
хъуыддаджы адæммæ нæй. Нæ куырыхон фыдæлтæй рат-
таджы къух райсаг у, зæгъгæ, хуымæтæджы нæ баззад.
Хорздзинад скæнынæн афон нæ хъæуы
Заманхъуйлаг Дзиойты Мухтаримæ 1970 азы базонгæ
стæм. Рахизфарсы районы газет «Знамя коммунизма»-
йы редакцийы куыстон. Уый та не ’хсæнадон уацхæссæг
уыди. Арæх нæм-иу сæмбæлд. Алкæддæр — дзагармæй.
Мæнæ та уæм «заметкæ» æрбахастон, зæгъгæ, -иу дуа-

116 ============^==========
рæй уыцы стыр лæг дзургæ æрбахызтис. Цалдæр тетрады
сыфы мын-иу мæ разы йæ уæйыг къухæй æрæвæрдтаид.
Мухтар йæ хъæубæстæйы тыххæй бирæ фыста. Йæ уац-
хъуыдтыл литературой æгъдауæй кусын, цымыдисаг хъуыд-
дагыл нымадтон. Колхозоны цард-иу йæхицæй хуыз-
дæр ничи æвдыста. Бахсыстис дзы, йæ туджы ахъардта
æмæ уæдæ æндæр куыд! Ныртæккæ хъыгагæн, хъæуккаг
лæгæн йæ раздæры хуымæтæгдзинад сæфы æмæ уый йæ
зондахастыл дæр зыны. Уæд та хъæубæсты æхсæн дæр
æмæ сыхы мидæг дæр ахастдзинæдтæ æнгом æмæ уарзон-
дæр уыдысты, кæрæдзимæ хæлæджы цæст нæ дардтой.
Мæхæдæг та, куыд газеты æрыгон уацхæссæг, афтæ,
Заманхъулы уæдмæ нæма сæмбæлдтæн. Мæ фыццаг бал-
цы нысан, ацы хъæуы бæрæгбоныл газетмæ ныффыссын..
Фæллойы номыл уыдзæн, кусæг лæджы кадæн. Арыхъмæ
бацæуæны, фермæйы раз, диссаджы бæркадджын фынг-
тыл хуынд адæм цы уыдысты уымæй, æнгомæй бадынц.
Уæдæ сæ хъæлдзæг хъуыддагмæ уазджытæ дæр куыд нæ
сæмбæлдаид! Цæхх æмæ кæрдзын куыд радтын æмбæлы,
уый ацырдыггæттæн сæ фыдæлтæй баззад.
Мæныл уæд 21 азы цыд. Мæ фысымтæй Мухтарæй
дарддæр никæйы ма зыдтон, фæлæ раст цыма хиуæт-
ты хорздзинады балæуыдтæн мæ зæрдæйы мидæг ахæм
уаг банкъардтон.. Дзиойы — фыртæй та — æрдæг кæ-
стæр, фæлæ мын æмгары цæстæнгас лæвæрдта. Колхозы
сæрдар Хъуысаты Дзаххоты раз иумæ балæууыдыстæм.
Бацамыдта мæ. Иууылдæр мæ фæйнæфарс: «Бобкæ»,
«Бобкæ», æндæр цыма куывды змæлæг нæ уыд. Æзыма,
зæгъын, уый чи у, уыцы Бобкæ? Æмæ дын Хъуысайы-
фырт йæхæдæг.
Разамонæгæй райгуырын хъæуы куы фæзæгъынц, уæд,
æвæццæгæн, сæ хъуыдыйы Бобкæйы (рухсаг уæд) хуызæн
лæгтæ æрæфтынц. Уыцы хатдзæгмæ фæстæдæр æрцыдтæн.
Уæд та йын йæ фæлгонцы æцæг ирон лæджы хъомысджын
сурæт раиртæстон. Йæ уынаффæйæ уæд Заманхъулы хъæу-

==================^=== 117
бæстæ стыр цины æмæ амонды «уылæнты» бахаудтой. Йæ
удысконды хорздзинад уымæй дæр рабæрæг. Ноджы ма
алкæмæндæр цæстæнгас лæвæрдта æмæ уый дæр бæрнон
бынаты уæвæгæн ахсджиаг миниуæг уыд.
Канд Дзаххотты нæ, фæлæ ма уыцы куывды руаджы
цæсгомæй — цæсгоммæ федтон СЦКП-йы Рахизфарсы
райкомы раздæры фыццаг секретарь Фидараты Мæхæмæты.
Йæ фарсмæ- Зæронд Бæтæхъойыхъæуы Орджоникидзейы
номыл колхозы сæрдар Кæсæбиты Митя, Бруты колхоз
«Сæуæхсид»-ы сæрдар Таучелаты Гадзе. Рухсаг уæнт, цы
хæдзарæдтæн разамынд лæвæрдтой, уыдон нæ республи-
кæйы АПК-йы къабазы раззагдæртæй уыдысты — æртæ
фæрнджын хистæр балæуды кад æмæ фидар зонды бæ-
рæггæнæн.
Гуыбиаты Рамазаны дæр уыцы куывды базыдтон.
Исты дзы вæййы, æндæр ацы нæртон лæгмæ йемхъæ-
уккæгтæй уыйбæрц хорз цæстæнгас хуымæтæджы нæ
рантыст. «ЦÆГИРФÆЛХАСЦÆДИС»-ы сæрдары хæди-
вæгæй куыста. Æвæццæгæн, заманхъуйлæтгы раз йæ цæс-
гомы сыгъдæгдзинадыл архайдта. Уый æнæхъæн хъуыд-
даг у... Æххуысхъом уыд, бирæты уæлхъус балæууыд.
Фæстæдæр кæмæйдæртæй куыд фехъуыстон, афтæмæй
фæсарæнты уæвгæйæ дæр ирон лæджы кадыл
архайдта. Мыггагмæ ницы ис æмæ разамонджытæй уыцы зонд
кæмæ вæййы, уый нæ фæрæдийы.
Куывды бон сæмбæлдтæн Цорæты Изæтбегыл. Уый
уæд колхоз «Ирыстон»-ы. фæскомцæдисон организацийы
секретарæй куыста. Хъæуы мидæг бæрзонддæр цы бынæт-
тæ уыд, уыдоны йæхи бавзæрста: Парткомы секретарь,
колхозы сæрдар. Гонахъы фыртæй йæ амыдтой. Исты
фæныкгуызæй дарддæр Заманхъулы фæсномыг ном ал-
кæмæн дæр ис. Алы хъæубæстæм дæр цавæрдæр, хицæн
миниуæг вæййы. Ацы куывды Хъуылыг, Дзабыр, Тæкку,
Луккæ, Дæппæ дæр, æвæццæгæн, сæмбæлдаиккой.
Хорздзинад зынгæ адæмæй фидауы.

118 ===========^=======__
Æрчъегкаты Геор...Æвдайæм азæй цас рæстæджытæ ра-
цыд, уыйбæрц æрыгондæр уыд. Колхозонæй райдыдта йæ
фæллойы фæндаг. Абоны онг дæр бел æмæ рувæнæй йæ
къухтæ нæ фæхицæн сты. Ныртæккæ йæхи æххуысадон
хæдзарады змæлы. Бинонтæй рæвдыд у, куыстæй- рай-
гонд, йæ поэзийæ — сæрыстыр. Бобкæ, Рамазан, Изæтбег,
Алынбег, Дзабыры, Дæппæйы æрцыдмæ Заманхъулы кæ-
стæртæ амондджынæй фæцæрæнт. Георы æмдзæвгæтæ та
хæлардзинадæн стыр хъомыс дæдтæнт.
Мæ уацхъуыд Мухтары æрæмысынæй уый тыххæй
райдыдтон æмæ æрæджы ам йæ номыл уынджы сæмбæлд-
тæн. Фæндаг æрхæй кæм æрбазылд, уыцы ран фыццаг
хæдзар Мыртазты у. Уазæгуарзон кæрты бæркадарм æф-
син Зæирæ хорздзинад скæнынæн афон нæ зоны. Сæхи
дуканийы бæрны ис æмæ бон-изæрмæ æфстæутты хуы-
зы сыхбæстæй кæйдæрты къух дæр саразы. Æцæг фарон
йæ цæттæ хъæдурыхъилтæ кæмæндæр ныллæвар кодта,
фæлæ дзы фæсмойнагæй ницы уыны.
Чидæртæ йын дзурынц, хъæдур, дам, нартхоры зæн-
гыл куы схила, уæд фылдæр тыллæг радты. Сылгойма-
джы уыцы ныхæстæ бауырныдтой. Йæ цæттæ хъуыддаг
кæйдæр фыццаг фæцис. Йæхæдæг бавдæлдис æмæ уал
ногхуым зæххыл раздæр хъæдуры гага аппæрста, стæй
та — нартхор байтыдта. Раззаг дзæбæх суадис, дыккаг-
æрæджиау сзындис. Ницыуал сæ рауайдзæн кæрæзийæн
æххуысæн Зæирæ уый бамбæрста, фæлæ сæ поезд ацыд.
Зæирæйæн иу чем чем нæу. Ацы уалдзæг дæр та йæ
хъæдурыхъилтæ бузныджы фæдыл арвыста. Пъамидорæн
мæ хъуыдысты дзырдта. Цымæ йæ хуым та уæд цы бацис?
Хæмæты машинæ
«Чабæ Хæмæты фыд Еппайы хистæй афæдз фæцæры-
ны фаг фых дзидза рампъыхта. Дæ бындур макуы ныз-

_ 119
зила, утæппæт стыр къуылдыхтæ аныхъуырыны ныфс та
дзы куыд бацыд»!
Ныхас цæугæдонæй уæлдай нæу, иугæр фенкъуысæд,
æндæр уый бауромæн нæй. Цыдис, цыдис æмæ Чабæйы
æнæраст ми Хæмæты хъустæм сæмбæлд. Бæгуы не смæсты
лæг: «Йарæби, хисты дын барст нæу, цасфæнды дæр дзы
бахæр. Фæлæ ма уыдон та цавæр хæдзармæ хæйттæ сты?»
Сылгоймагæй йæ маст куы райсид, уый йæ бæргæ
фæнды, фæлæ куыд? Ахæм заман рагацау ницы æрхъуы-
ды кæндзынæ. Уалынмæ дын саг фæрæтмæ æрцыд.
Базары Чабæ йæ тæккæ комкоммæ æрлæууыд. Йæ ныхæй хид
асæрфта æмæ дзуры:
— Куыдзы фæллад дæн, æмæ, зæгъын, кæд машинæ-
йыл дæ, мыййаг...
— Уартæ лæууы, — Хæмæт кæйдæр хæдтулгæмæ баца-
мыдта.
— Æнæхъæнæй дæр дын цæрæнбон фестон,- загъта
Чабæ æмæ фæстаг бандонмæ баздæхт.
Хæмæт æм мидæмæ рудзынгæй дзуры: «Хызынтæ рай-
хал, исты дзы скомдзаг кæн».
Чабæйы хуызæн сгарæг фыййау лæг куы фæуыда-
ид, уæд бæсты кæрæтты бирæгъзмæлæг нал баззадаид.
Уайтагъддæр кæйдæр хызынæй дынджыр къалбас сласта
æмæ йæ дæндæгты къæс-къæс ссыд.
Йæ тæккæ мондагдæр комдзагмæ куыддæр бахæццæ,
афтæ машинæйы хицау йæ уæлхъус алæууыд. Цыфæнды ра-
сыгæй куы бахуыссай æмæ дæ фыны хæйрæджытæм сиахсы
цыды куы бахауай, уæддæр ахæм диссаг нæ фендзынæ.
Дзуры Чабæмæ мидæмæ:
— Цы кусыс мæ машинæйы, цæмæн мын бахордтай мæ
къалбас?
— Ай Хæмæты машинæ у, ай Хæмæты къалбас у.
Знон, дам, æррадонæй æртæ сылгоймаджы ралыгъд
æмæ кæд уыдонæй у, зæгъгæ, машинæйы хицау Чабæмæ
сдзурын нал суæндыд.

120 =^========_=^==^=_===
Машинæйы хицауæн уалынмæ йе ’фсин дæр фæзынд.
Гыццыл чызгæй сæ уырыты цæстытæ цывзыйæ байсæрста
æмæ, дам, уæдæй нырмæ тасдзинад цы у, уый нал æмбары.
Дыууæ сылгоймаджы ныхæй-ныхмæ тох самадтой. Фæстаг
дуарæй портитау рахаудтой. Чи дзы рамбылдта, уый нал
сбæрæг, фæлæ Чабæ йæ къухæй къалбас нал суагъта.
Æргом хъуыдытæ
Æрмæстдæр йæхи гуылы бын чи æндзары, уымæн ацы
дунейыл бафсисæн хъомыс нæй. Зæххыцъары мулкмæ
куы баххæсса, уæддæр ма дарддæр авналдзæн. Ахæм
адæймагæй дæ Хуыцау æмбæлæгæй дæр æмæ къабазæй
дæр бахизæд. Йæ исы руаджы чи слæг, уый бæрзæндты
хæссы йæ сæр. Йæхи фæндиаг уæд, фæлæ йæ къах истæ-
уыл куы скъуыра, уымæй та йын иннæтæй тæссагдæр у.
Адæмы хорздзинад æхсызгон кæмæн у, де ’ртæ кæр-
дзыны дæр уый раз æрæвæр. Дунесфæлдисæг æппæты
фыццаг дæ хойрагæй куыд сахода, афтæ зæрдиагæй дын
бакувдзæн. Махæй та иуæй-иутæ былалгъæй дзурынц,
лæджы хорздзинад, куыд ын æмбæлы, афтæ нал уынынц,
дзыппьг дзагмæ кæсынц. Лæджы хуыздæр миниуджытæ
æндæртæ сты, адон та — æдзæстуарзон æмæ козбаудзина-
ды — æууæлтæ.
Цард фæндаг у, æмбæлæг- арæх. Æнæ аныхасæй дæр
куыд ис? Куы айхъусай, уæд сагъæсы сæр ууыл у æмæ
сыхбæсты мидæг дæр раздæры æнгомдзинад нал ис. Уый
уымæн æмæ иутæ растæй æнæрастæй мулкыл сæхи хъа-
рынц æмæ сæ хъалдзинад æргом кæуылдæрты калынц.
Иннæтæ та æмпъузæнтæ кæнынц. Иу мыздæй иннæмæ
не ’ххæссынц. Зынтæй, фæлæ уæддæр сæ цот рæзынц.
Сæхи фæндиаг уæнт, æцæг дзы йæ зæнæг амондджындæр
кæмæн рауайдзæн, уый бæрæг нæй.
Иу хъæубæстæ цыдæр пайдайаг, фæлæ æнæзакъон
мийыл фæхæст сты. Куыд вæййы, афтæ дзы иутæн сæ

============== 121
бизнесы фылдæр æнтыстис, иннæтæн — къаддæр Сæхи
æхсæн ерыс самадтой. Уæлбикъонтæ никæуылуал æрвæс-
сыдысты. Уыдонæй афтæ æмæ се схъæл ныхасæй арв нæ-
рын нал уæнды. Фæлæ сæ хырхи-мырхи хъуыддæгтæн
кæрон скæнæг фæцис. Афтæ нæ рауайгæйæ, адæм сæ кæ-
рæдзимæ хæцæнгарз райстаиккой. Мулкæн лæг хъæуы,
зæгъгæ, цы фыдæлы дзыхæй рацыд, уый дзæнæты бадæд.
Мулчы цæстæй чи кæсы, уый йæ райсомы боныл нæ
хъуыды кæны. Иуæй-иуты хъал ныхæстæ нæ ныддихтæ
кодтой. Уыдон ирон царды уаджы æгъдаумæ дæрддзæф
лæууынц. Карчы бумбули сæ лæвар нæ рантысдзæн, аф-
тæмæй нын зондамонджытæй басгуыхтысты. Гукк, гор-
мæттæ! Йæ хæдзары æртæ кæрдзыны искæйы ныфсæй
ничи скæны, уæдæ сæ кувынмæ дæр кæд æнæ кæйдæрты
уынаффæтæй сарæхсид. Зонд бацамонынæн цы сæрызонд
хъæуы, уый не ’ппæтмæ нæй
Æгъдæуттыл дзурыны хъуыддаг æрмæстдæр фынджы
уагимæ сбастам. Уæдæмæ нæ кæстæртæн фæллойы хорз-
дзинады тыххæй дзурын æмбæлы. Сæудæджер суæвынæн
бирæ цыдæртæ нæ хъæуы. Дæ къухты фыдæбонæй цы
фæллой райсай, уымæн йæ фарн куывды бæркады хуы-
зæн хæлар æмæ ахадгæдæр у. Сызгъæринимæ цæмæн
абарæм хоры гага? Хиды æртахæй цæуы, уый тыххæй
зынаргъ у. Хъæуæй хъæумæ хицæн фæткыл дæр фæлæу-
дзыстæм, æцæг нæ кæстæртæм раст зонд бауадзæм. Уæд
цыфæндыйæ дæр капеккæй сом скæнынмæ нал тырндзы-
сты. Гыццыл куыстыты «къæбицæй» бирæ бæркад нал
агурдзысты.
Хорздзинад скæнын дæр бахъæуы
Уыцы уынг ныртæккæ «Весенняя» хуыйны, уæд та
Ахриевы ном хаста. «Мæскуыйаг» фæндагыл цæхгæрмæ
кæм ахызтис, ныр дæр мæ машинæ уыцы ранмæ куы æр-
бахæццæ вæййы, уæд мæ зæрдыл иу цау æрлæууы. Ра-

122 ==^=============
джы-раджы нæ, фæлæ, 1980 азы æрцыд. Уалдзыгон бон.
Цыма хур йæ хъарутæ зæххыл фыццаг хатт æвзæрста,
уыйау йæ зынг цæстæй уыцы æнæфæныкъуылдæй нык-
каст. Цы хабар æм уыд, сæрды æрцыдмæ йæ тыхтыл цæ-
уылнæ ауæрста, уый зын зæгъæн у.
Уый уын дзурын. Æрбатæхын мæ машинæйæ Джызæ-
лы фæзилæны ’рдыгæй. Кæсын æмæ мæ размæ, йæ къух
иугæндзонæй тилгæ иу сылгоймаг æрбазгъоры. Йæ дугъы
сæр хуымæтæджы нæу. Цыдæр тыхст уавæры бахауд
æмæ агайы. Бауромын æм хъæуы, уæд та ма йæ уды хос
æз дæн æмæ мæ цыдæр хорздзинад куры.
Кæрæдзимæ куы æрбаввахс стæм, уæд мæ дыууæ къа-
хæй дæр «тормозы педалыл» æрхæцыдтæн. Машинæйы,
цыма уыцы бынаты асагъдæуыд. Æнæбафæрсгæ, æнæ
ницæмæй сылгоймаг мае фарсмæ абадтис. Улæфт ын нæ
фаг кæны, афтæмæй йæ дзыхæй тыхамæлттæй сирвæзтис:
«Абон мæ фатеры нæ лæджы куынæ æрфыссон, уæд мын
райсом ног цæрæнтæ иу уат цух дæр ратдзысты».
Фæдисонæн йæ бакаст — уæздан. Йæ дзыхы ныхас —
фæлмæн. Тыхст уавæры ис, мæ фарсмæ æнæбафæрсгæйæ
сбадтис, уый тыххæй йæ æнæчетар нæ рахуыдтаис. Уæв-
гæ йын уыцы ми уадиссаг дæр нæу. Ирæттæ не стæм? Ме
’ххуыс кæйдæр бахъуыд, уый дæр хорз у. Цы бæрæг и,
чи зоны йæ Уастырджийы хай дæн. Лæгтыдзуарыл нæ
сылгоймæгтæ фæдзæхст куыд уой, ахæм амонд сæ уæд.
— Фæдисы кæдæм тындзыс, — фæрсын æнæзонгæ сыл-
гоймаджы.
— «Советон районы Мидхъуыддæгты хайадмæ мæ фæ-
хæццæ кæн».
Тыхст адæймагæн дæ бон баххуыс кæнын куы уа, уæд
уымæй дæхи макуы аздах. Алчидæр йæхи фæндиаг уæд,
фæлæ ма дзы райсомы бон дæр ис æмæ кæмæ цы кæсы,
уый ничи зоны. Ирыстон — армыдзаг. Хох хохыл не ’мбæ-
лы, æндæр...

=====^===^=========== 123
— Бахæццæ дæ кæндзынæн, стæй ма дæм хъуыддаг
аразынмæ дæр фæкæсдзынæн», — ахæм зæрдæ йын ба-
вæрдтон æмæ фæтæхæм.
Сылгоймаджы дызæрдыг цæстæнгас ацахстон. Цæмæй
йæ хъуыдытæй иу гыццыл фервæза, уый тыххæй йын
дзурын:
— Фарныхъæуккаг, мæ сыхаг, ме ’рвад Инусы (рухсаг
уæд) чызджы лæг, ома мæ сиахс, уым «ОБХСС»-ы хица-
уæй кусы. Никуы йæм ницæйы тыххæй баулæфыдтæн,
фæлæ ацы хатт уыцы æгъдау фехалдзынæн. Хæстæг ма
сæрнизæн хъæуы, мæ курдиат мын сæххæст кæндзæн.
Дзебысаты Иляйы (рухсаг уæд) кабинеты дуарыл 6а-
хæцыдтæн. Хорз æмæ иунæг разынди Сиахсæн йæ каи-
сыл сæмбæлгæйæ цы уæздандзинады æууæлтæ равдисын
фæхъæуы, уыдон баххæст кодта.
Дзуры мæм:
«Цы хур, цы къæвда?»
Афтæ æмæ афтæ, хъуыддаг йæ сæрæй йæ кæронмæ
радзырдтон. Иля уæд зæгъы:
«Дæ сылгоймагæн йæ мыккаг та кæмæй у?»
Мæ цæсгом фæсырх æмæ афтæмæй: «Нæ йæ зонын».
«Ацу æмæ йæ бафæрс».
Цæсты фæныкъуылдмæ мæ машинæйы цур алæууыд-
тæн: — «Дæ мыккаг мын схъæр кæн».
Сылгоймаг дын «Дзуццатæ», зæгъгæ, куы бакæнид.
Йæ ном Рая рахуыдта. Азтæй мæнæй бирæ хистæр, Раз-
дæр кæрæдзийы кæй нæ базыдтам, уымæн, æвæццæгæн,
исты æфсæнттæ уыд.
Иляйы руаджы мае хо æртæуатон фатер райста. Мæн
æмæ Раяйы æхсæн та стыр хæлардзинад ныффидар.

124 ====^===============_
Курдиатджын лæг уыд Хъазыбег...
Хъулаты Хъазыбег Уырыхъæуы райгуырдис. Куыртта-
ты комы рæсугъддæр рæттæй иу у ацы цæрæнбынат. Шо-
фырæй бирæ азты дæргъы Фыййагдоны æрзæгкъахæны
бакуыста, стæй ма ноджы — перфораторыл. Уæззау уа-
вæртæ, удуæлдай фыдæбæттæ æмæ æнæкæрон сагьæстæ
рацарæзты æнæнхъæлæджы зындзинæдтыл — афтæмæй
ссардта низ. Уый йыл стыхджæн, æмæ...
Хъазыбег йæ бинойнаг Земфирæимæ рæсугъд цот сха-
стой. Йæ фырттæ сæ фыды хъуыддæгтæ дарддæр хæццæ
кæнын фæразынц. Хорз адæймагмæ ма бирæ хорз миниу-
джытæ вæййы. Раззагдæр кусæг, бинонты тæхудиаджы
хистæр, хорз сыхаг, æмгар, уарзон æфсымæр уæвынæй
дарддæр ма Хъазыбегæн лæвæрд уыдис æрдзæй зарджытæ
фыссыны курдиат. Сфæлдыстад зын æмæ цæлхдурджын
фæндаг у — бирæ йын нæ бантыст... Фæлæ цы сфæлды-
ста, уый иууылдæр зæрдæмæдзæугæ рауад. Абон мах мы-
хуыр кæнæм Хъазыбеджы зарджытæй æртæ уацмысы.
Фыдыбæстæ хъахъхъæнджыты зарæг
О, куы рараст вæййынц Куырттаты комæй
Фыдыбæсты Стыр хæстмæ.
Ой, размæ, фæсивæд, уадз æмæ баззайой
Цæрæнбонты, æнустæм нæ рухс нæмттæ, ой.
Ой, Хъæриуы æхсæрдзæн сусæны мæй байсыстис,
Ой, акæсут ма, фæсивæд, дæлæ Ныгуылæны
Арæнтыл сау арты фæздæг апырх и.
О, Тыбауы рæбынты дымгæтæ «хъаздзысты».
Ой, тыхсгæ ма кæнут, комбæстæ,
Ацы хæст куы рамбулæм,
Уæд нæ зæрдæтæ райдзысты, ой.
Ой, Саудзæрмоны бынмæ дидинæгджын стыр фæзтæ,
Ой, фыдызнагæн ныккæндзыстæм
Тугкалæн уæззау цæфтæ, ой.

===========^^======== 125
Ой, Уæлхъæриуы галиу фарс донгомы урс рæгьтæ, ой,
Ой, Малрагьы бæрзæндтæй куы зынынц Карцайы
хуссæрттæ.
Ой, абон акæнæм, комбæстæ, не ’дзард бæлццæттæн
Рухсгæнæн кусæрттæ, ой тох!
Фыдæлты æгъдæуттæ
Æрцыдис та уалдзæг,
Ныр тауæм нæ хуымтæ, ой.
Нæхи Куырттаты ком,
Уæлхох быдыр дæ, ой.
Цæрдæг Фыййагдон,
Сау хохæй гуырыс, ой.
Нæ уæрæх комыл
Быдырмæ кæлыс, ой.
Фыдæлты æгъдæуттæ
Рох не сты æнустæм, ой.
Зæрин хуры цæст та нæм
Бæрзондæй фæлгæсы, ой.
Хæхты бæрзæндтæ —
Дзæбидырты бадæн, ой.
Ис райдиан, нæй кæрон
Нæ хæххон фæндагæн, ой.
Нæ хъæубæсты фидауц
Къадаты стыр мæсыг, ой.
Зæрдæмæ фæцыдис
Нанайы рæсугьд чызг, ой.
Нæ фарны хистæртæ ныхасы бадынц.
Нæ фесафдзыстæм
Фыдæлты стыр намыс, ой.
Кæстæртæ сæ уæлхъус
Æдзухдæр фæлæууынц,
Сæ зондджын ныхæстæм
Лæмбынæг фæхъусынц.

126
Хъæриуы Уастырджи
Комы сæрбæрзæндыл
Хъæриуы Уастырджи, ой.
Зæдты тæрхон бынат
Хъæриуы Уастырджи, ой.
Бæрзондæй фæлгæсы
Хъæриуы Уастырджи, ой.
Бæлццæтты фæдзæхсы,
Фыдæлты Уастырджи, ой.
Кувынц дæм хорз адæм
Бæгæныйы къусæй, ой.
Дзыллæты лæгъстæтæм
Нæ лæууы уый хъусæй, ой.
Дæ куывддон бынатæй —
Нæ «оммен», нæ зарæг, ой.
Сыгъзæрин барц æфсургъыл
Фæзындис нæ барæг, ой.
Йæ цæстыты цæхæр
Зæрдæйæн ныфсы хос, ой.
Йæ рæсугъд арфæтæн
Нæ хъæуы сæрыбос, ой.
Фесгуыхынæн бирæ нæ хъæуы
Луккæимæ сыхæгтæ стæм, хæларæй цæрæм. Иумæ
абадæм. Сылы æмæ хуырхимæ анауазæм. Æмæ мын иуа-
хæм фынгыл зæгъы:
— Уæллæй, нæ хистæртæ тынг æнахуыр сты. Иутæн
дзы фынгæй сыстыны хъомыс нал вæййы, иннæтæ уай-
тагъддæр фæгæпп ласынц, аннæтæн сæ иу ракуывдæй —
иннæмæ лæджы нозт алидзы.
1 — Уæд та сæ раивис?.
— Кувын нæ зонын, кувын, æндæр уый бирæ хъуыддаг
бæргæ нæу.

=====^====^=_^^____ 127
— Æппындæр ма ууыл матыхс. Æз дæ сахуыр кæндзы-
нæн, институт дзы нæ хъæуы, мыййаг.
— Гъе, æмæ бафæлварæм.
Сыхагимæ цæрын хъæуы. Иу æхсæв нал бахуыссыд-
тæн. Гæххæтты гæбазыл фысгæ-нуазгæйæ мыл æрбабон.
Луккæ йæ рæгъау хизынмæ куыддæр ратардта, (алы рай-
сом дæр иу афон скъæры), афтæ йæ размæ фæдæн:
— Мæнæ дын замманай ног «рæхсад» ныхæстæ. Дæ
зæрдыл сæ бадар æмæ дæу хуызæн хистæр зæххыл нал
уыдзæн.
...Иу изæр мæм Луккæ дзуры: «Репетици акæнæм».
Зымæг нæма райдыдта, фæлæ хæдзары æфсин
йе’вæрæнтыл нæ бацауæрста. Фынгыл уыйбæрц цæх-
джынтæ æрæвæрлдта æмæ диссаг. Уыдонмæ æркæсгæйæ
дæ дзидзайы хуыз ферох уыдаид
Луккæ цайцымæн систа:
— О, Хоруацилла, Джеоргуыбамæ мын дæс аджыхор
нартхоры голлаг дæумæ.
Ацы Заманхъул диссаг сты, иу голладжыдзаг хорæй
ссæдз аджы дæр раскъæрдзысты.
— Мæ гæххæтты ахæмæй фыст куы ницы ис. Уый цы
куывд у, дæумæ гæсгæ Уацилла фермер у.
— Дæ фыстытæм æркæсон, зæгъгæ, мæ нæ равдæлдис.
Ямалы хæдзары къултæ æрдæгамадæй баззадысты æмæ
у ы доны л мæтæй æхсæв нал хуыссын.
— Уæдæ уал иударон ныхæстæй дæ арахъхъы цал «хъ»-
йы ис, уый базонæм.
Луккæ фæрæвдз и. Æмæ мын уæлейы дæлæмæ, Але-
шæйы къалбасы кой дæр скодта, афтæмæй «что болшæй»
куывтытæ уадзы. Фæйнæ фондз цайцымæны уал аскъæрд-
там. Заветæйы хъуджы æхсыр нуазыны ахуырæй мæ сæр
зилын райдыдта. Афтид къоппайæн иу æртах дæр — æгъ-

128 =====================
гъæд. Фæлæ фысым уæлдайхуызон нæ фæци. Хистæрæн-
иу хъуамæ уый хуызæттæ æрбадой, æндæр уайтагъд чи
«фæкамчыри» уа, уымæй цы домыс?
Сæумæйæ нæ кусынмæ цæуын хъæуы, афоныл куы
нæ сæмбæлæм, уæд мæнæн ницы у, фæлæ Луккæйæн йæ
«щабашкæ» сæфы.
— Æгæр нæ бадæм, — фæцырд Луккæ, — мæ хицау
Ашухæ мæ æппындæр æрæджы кæнын нæ уадзы. Нæ
шофыртæй иу — Зауырбег, чъырызмæсты машинæ ауæй
кæнынмæ гæппæй лæууы. Мæ разæй фæуыдзæн. Æхца
нымайын нæ зоны, фæлæ йæм, æвæццæгæн, хорз æрба-
тымбыл. Айфыццаг йæ къахы æнгуылдзы сындз баныхст.
Хъыгдæрдта йæ, дохтырмæ бацыд, йæхи ныххырха: «Уый
дæ, ахсæн, риссы». Бинойнаг йæ фæдыл поликлиникæмæ
дугъ: «Де ’хца кæм æвæрд сты?» «Уæуу нæма мæлын»
— Уæдæмæ нæ фæлварæнтæ иннæ хатмæ аргъæвæм.
— Гъемæ хорз, — сразы Луккæ, — æцæг дæрддзæф
бонтæм нæ. Мæ сыхаг мæ, ныридæгæн, йæ чындзæхсæв-
мæ хистæрæн агуры.
...Амæй размæйы фынг цæй фынг уыд? Ацы хатт æф-
син æппындæр йæ рæбынтыл нал бацауæрста. Бамбæр-
ста йæ, æвæццæгæн, йæ лæджы фæлварæн джитърийы
муртæй нæ акъуырдзæн, уый. Давонджынтыл бæргæ тынг
бацархайдта, фæлæ йын æнæсæрстæй баззадысты.
Уæдæ, Хуыцау, зæгъгæ, Луккæ кувынмæ афтæ сдæс-
ны, æмæ ныр бæсты кæрæтты æртыгай кæрдзынтæм æр-
мæстдæр уый æрбахонынц. Æниу хæлар зæгъынмæ дæр
тынг арæхсы. Хисты бон æм байхъус æмæ Уæрæсейы бæр-
кад иууылдæр марды æвджид бакæны. Уыйбæрц хойраг
дæ ахæрæнты фæндагæн куы уа, уæд цæст æрцъынд кæ-
нæн дæр ис.
Басгуыхтис Луккæ: алырдыгæй йæм табуафсийæ дзу-
рынц. Кæс, æмæ та сæ кæрты дуармæ хонæг:
— Уæлæ «СМП»-йы иу хæдзары æртæ фатеры чи рай-
ста, уый Луккæйы фыдæбонæн бузныг зæгъы æмæ йæ
хъæлдзæг сахат агуры.

======================= 129
— Нæхимæ нæй, Даскъофмæ йæ чындзхæсджытæн хи-
стæрæн акодтой.
— Райсоммæ нæ, иннæбон сæ ардæм хъæуы.
— Иннæбон та нæ хæдзардарæг Ащухæйæн йæ гуырæн
бон у, «двайной» дæр ма йын арвыста æмæ уый разæй
кæдæм?
— Уый иннæбон дæр уын ахст у?
— Нæ ног сыхаг, фарныхъæуккаг расыгæй æвзæр фын
федта æмæ, дам, мае Луккæ бынатыхицауыл куы афæ-
дзæхсид.
— Йарæби, афтæ дæр уæхимæ нал вæййы, æви? — ба-
катай кодта хонæг.
— Нал, нал, мæ хæдзар! — йæ рахиз æрфыг бæрзонд-
гомау систа уынгмæ ракæсæг.
Луккæ æгас нæ сыхы æмæ ма суанг станцæйы кувæг
лæг дæр ссис. Æмæ йæ арфæтæ куыд цæуынц, уый та?
Дæ дард бæлццонæн дын акуывта, уыцы изæр Сыбырæй
дæр уæхимæ фистæгæй сфардæг уыдзæн.
Лæг фесгуыхынæн бирæ куыд нæ хъæуы уый мæм
диссаг кæсы.
Бибийы æрхъуыды
Кодзырты Генæ доны фалейы цардис. (рухсаг уæд).
Дæсны радиотелемастер уыдис. Иу заман æй нæхимæ æр-
бахуыдтон, нæ «Рекорд» нын зæгъын банывылтæ кæна.
Февнæлдта йæм йæ сызгъæрин къухтæй æмæ уайтагъд
телевизор скуыста. Уыцы рæстæг уатмæ æрбахызт мæ сыхаг
Биби (рухсаг уæд) иу чысыл къуымæлдзæфæй.
— Гъей, — дзуры Генæмæ, — дæлæ-ма нын нæ
приемник дæр сцалцæг кæн.
Генæ мæнмæ йæ цæст æрныкъуылдта æмæ афтæ:
— Ууыл та цæуыл тыхсыс, æрмæст карк-дæуæй.
Биби фездæхт æмæ уайтагъд дынджыр маргъ сæм-
пъыхта. Йæ фæдыл æрдиаггæнгæ йæ мад Сарискæ
(рухсаг уæд) фæзынд:
*9

130 ============_^^___
— Мæ хæдзарыл, ацы карк цæмæн рахастай? Хæйрæ-
джыты æхсæвæн мын бæлвырдгонд æрцыд.
Сарискæ каркмæ февнæлдта æмæ дуарæдде фæци.
Биби джихæй баззад, стæй зæгъы:
— Уасæг дæ бахъæудзæн, ставдкъах дынджыр уа-
сæг? — Æмæ цыма ныридæгæн уасæг рацахсынмæ хъавы-
ди, уыйау йæ къухтæ фæхæлиу кодта.
Генæ та мæм йæ цæст æрныкъуылдта æмæ йæ мидбыл-
ты бахудти:
— Цу, марадз уæдæ, æз та уын уæ приемниккæн алæгъс-
тæ кæнон æмæ уын уасæджы уаст уæддæр кæндзæн.
— Чи бахордта къуырттон карк?
— Бзукк æмæ Къаури, æндæр уæдæ чи? Хъуыддаг та
афтæ рауад. Мæ мад — кусынмæ, ме фсымæр Æхсар —
(рухсаг уæд) æфсады. Иу ахæм радон изæрмæ нæм мæ
дыууæ хæлары бахъавыдысты. Нæ зæрдæ «уыссиуы»
фыд агуры, зæгъгæ, дуарæй дзургæ æрбацыдысты. Маргъ
нæм тынг цыдис. Фæззæг-иу Тасойы кæркдонау махон
дæр бæркадджын уыд.
Мæ армы исты уæд, æндæр чъынды нæ дæн. «Æрцах-
сут иу карк, æгайтма уæ уæрыччы фыд нæ бахъуыд. Æр-
гæвдгæ йæ акæндзыстут, фæлæ уын æй тонгæ та тонгæ?»
— Алцыдæр ма нæхи бар уадз. Мæнæ Къаури кæй
пакъуы акала, уый мондагæй куы мæлы.
Бзуккæн «цума» нал загътон. Æрыгонæй уый кæрк-
дон, ныгæд арахъхъы æвæрæн ссарынмæ Шерлок Холмс
дæр нæ рамбылдтаид. Йæхæдæг азгъордта æмæ кæркдо-
ны бамидæг. Уæдæ сæ хъомылдæры куы æрцахсин, зæгъ-
гæ, къуымы къуырттоныл фæхæст. Йæхицæн цъиутæ ра-
уадзыны æнхъæл цы бæдул уыдис, уый мæллæг буарыл
мæгуыры бон акодта. Мæ дыууæ «уиссиуы фыд» уарзаг
хæлары йæ æрдæг тындæй уайсахат пецыл фыцынмæ
авæрдтой.
Бирæ фæбадтыстæм. Æмбисæхсæв сæ хæдзæрттæм
фæндаг куы нæ уал ссарой æмæ Къардонмæ куы адзæгъ-

=====^^^=____^__^_ 131
æл уой, зæгъгæ, сæ нал рауагътон. Мæ дæлфæдтæм ба-
тылдысты. Сæ хуыр-хуырæй нæ куыдз фæтарст æмæ
чъылдымы дуарыл цæхæрадонмæ алыгъд. Райсом раджы
йæ агурын. Кæсын æмæ тута бæласы бын цыдæр фæлур-
сæй хуыссы. Иуцасдæр нал кæртмæ куымдта, нал хæрын
æмæ рæйын зыдта. Нæ ветеренар Валохæмæ бадзырдтон.
Уæдæ кæд нæ хъуг исты кодта, зæгъгæ, уайтæккæ мæ
уæлхъус алæууыд. Æркастис æмæ куыдз. Мæ рынчын-
тæй, дам, нæу, зæгъгæ, дзы аздæхтис.
Мæ мады дисæн кæрон нæ уыд: «дысон дын кæрдоны
дуар гомæй баззад, æвæццæгæн, æмæ мæ карк йæ къуырт-
тæй æрбадæлдзæх. Рувас æй ахаста, уæдæ кæм и?»
Мæ дзыхыл ныххæцыдтæн. Хабар кæд рахъæр и, уæд
ме ’мбæлттæн, сæ тæригъæд фесæфæд æмæ сæ амонд
бирæ уæд, сæхи дзæгъæл дзырды азарæй.
Мæрддзыгой
(фельетон)
Уæлæ Тæрсджыны цæрæг Гæлæу аивгъуыдта, ахæрæ-
ты фæндагыл ацыди. Йæ уæлкъæйыл дон ракалдис æмæ
зынг бахуыссыд, нæ фæрстæ йыл æрбайхæлой.
Хъæргæнæг бахоста Резойы дуар дæр. Цæуын æй хъæ-
уы, мæрддзыгой акæнын, Гæлæу йæ тугхæстæг уыд, æмæ
зианмæ иунæгæй куыд? Æмæ йæ фæдыл хъуамæ исчи-
тæ базмæла. Резо йæ рæстæджы нымад лæг бæргæ уыд,
фæлæ зноны кад æнхъызт хъæрмхуыппæй уæлдай нæу,
никæйы хъæуы.
Резо дзидзайы базарады куыста. Иубон бавдæлд æмæ
зылындзаст дæлæсыхагæн йæ фыдджинагыл зæронд
хъуджы фæздонæй иу хай басхуыста. Къæбæртæн сæ
цъар диссаджы сойджын рауад. Фæлæ фыд баууилын нæ
куымдта. Йарæби, бинонтæн стæг æхсынынæй сæ дæн-
дæгтæ скъуымых сты æмæ уым Резо цы аххосджын
фæци? Минасыл æрбадыны агъоммæ де ’фсæртыл сигæц-

132 ==========____=^__
дур æруадз. Агъд фæздонæй не ’взарыс, зæгъгæ, уæд цæ-
вæг цæгъдгæ дæр никуы федтай? Уæдæмæ адæмыл зивæг
сагъуыдис.
Уый Резойыл ныхас бахаста, мæ цæсгомы сахъат фах-
сы ’рдыгæй, дам, мае афæлывта. Гъемæ лæджы йæ пай-
даджын куыстæй расырдтой. Уастæн дæхи хырхгæ фæ-
цæуай, кæд зылын цæстæн дæ уæлæ æнæхæсгæ нæй. Дæ
фыдуындæй дарддæр ма уый дæ зонд дæр куы байсыст.
Ацы царды уынынæй нæ уынын хуыздæр у, уый нæма
равзæрстай?
Йæ дунейыл дæр дуканийы къæсæрæй чи никуы ба-
хызт, уыдон ын йæ хабæрттæн ницы зонынц. Мæнæ Дза-
мырз, Бимæрз, Чисбалыхъ дæр афтæ. Сæ иуæн дæр ус
нæй. Нæ цард нæ халæм, зæгъгæ, бинонтæ нал скодтой.
Ус ракурыны зонд сæм æрæджиау фæзынд æмæ цæхæра-
донмæ дæр сæхи рацаразынц. Кæсыс, абон дæр автобусы
куыд «къæрццæй» бадынц! Сылгоймаджы рæсугъд гуыры
конд, дам, ма æрмæстдæр зианмæ ацæугæйæ фендзынæ
æмæ кæсæнцæстытæ бакодтой.
...Резойы фарсмæ Дзамырз æруæз кодта. Фынгæн хи-
стæр уæвын уарзы æмæ та автобусмæ дæр се’ппæты раз-
æй фæци. Æрыгонæй нырмæ йын арахъхъæй бафсис нæй.
Уагъылыйæ нозт уа, сæнарæй уагъд — уæлдай йын нæу.
Æнцъухы йæ райсомæй-изæрмæ. Ауалдзæджы расыгæй
халоны къуырттыл дон аскъæрдта, фæлæхъуг, дам, сты
æйчытæ æмæ замманай хæрзмыггаг маргъ æфтуаны ных-
хæдмæл.
Мæнæ Соли дæр фæзынд. Скъола каст раджы фæцис,
фæлæ рæз æвзæр хæссы æмæ йæ сыхы зæронд устытæй
афтæ æнхъæлынц фыццаг къласмæ ма цæуы. Бæрзонд
сылгоймæгтæм хæрдмæ кæсынæй йæ къубалы нуæртты
æндыснæг фæбадт. Йæ фындз схъæлæй дарын райдыдта.
Р&ст фæндагыл дæр фæкæлы æмæ та йын расыджы æф-
сон фæвæййы.

====^=========^===^^^= 133
Къуыбырысыхаг Пъетъро йæ уылæн йæ разæй æрбаха-
ста. ДИллæх-æллæх, æмæ кæуылты ныррæсыд, кæдæмты
фæцыд! Ахæм фидауцджын лæджы кусыныл æфтауын
тæригъæд у. Дæ бындур ма ныззила, Пъетъро цас арахъхъ
банызтай! Æмæ йæм иу «давленæ» дæр нæй, æмæ иннæ
дæр. Йæ сæр кæм ис, уый та дзы зыбыты рох фæцис. Уы-
мæй дæр кусгæ куынæ кæнай, уæд дзы цы кæныс? Кæд
æрмæстдæр мардмæ худ хæссынæн? Уый та «модæйы»
нал у.
Резойы галиуварс йæ иннæ сыхаг Бабадзимæ æрхауд.
Галиуæг у æмæ йæ хъуыддæгтæ дæр галиу сты. Бæрзон-
дæй — тынг бæрзонд. Гыццылæй, дам, йæ бын никуы схус
и, зæгъгæ, дзы дзурынц. Цæргæбонты ацы хъæуы къанау
куы никуы уыди, уæд ын-иу цымæ ахæм уымæл цæмæй
хаста? Фæстаджырдæм донхуыз хæлæфтæ дарын рай-
дыдта. Æхсæв уа, бон, йæ уæлæйæ сæ нал ласта.
...Мæрддзыгой æмбырд кæны. Мæнæ, бакастæй Сау-
лæджы хуызæн чи у, уыцы Бури дæр фæзынд. Фыдбы-
лызтæ йыл сагъуыдысты. Иу æхсæв сынтæгæй рахауд.
Йæ сæр сывæллоны гаршокмæ æрхаста, йæ амонд уыдис
æмæ афтид разынд. Фарон та йæ зæронд фыд куы æруæз-
зау ис, уæд Бурийæн дæр уыцы уаты хуыссæн бакодтой,
ома, æхсæвы йæм йæ цæст фæдара, зæгъгæ. Фæлæ Бури
уыцы изæрæй фæстæмæ зæронды агъуысты рухс ахуыс-
сын кæнын нал бауагъта. Удхæссæг, дам талынджы уый
æфсонæй мæнмæ куы æрбарæдийа, уæд та?
Бури æнæуи, йæ цардæй ницæмæй хъаст кæны. Йæ
къух уазал доны никуы атъыста, æхсæвгæсæй цы акуыста,
æндæр. Иухатт фермæйы мусæй холлаг ныссатар кодта.
— Цæмæн ауæй кодтай колхозы хос? — Бурийы фæрсы
сæрдар.
— Омæ, уæдæ хъæмп ничи æлхæны, хъæмп...
Машинæ фенкъуысти. Араст сты мæрддзыгой...

134
Нæмгуытæ
Царды «уæрдон» размæ дыууæ галы ласынц. Иу дзы
фæллой хуыйны, иннæ — æгъдау
***
Хæдзары хистæр йæ бынаты куы уа, уæд уый у бинон-
ты амонд.
***
Ахуырæй зонд æрцæуы, азтæй — фæлтæрддзинад.
***
Æнæхъуаджы дæ кæстæры куы æфхæрай, уæд дæ
йæхи аддæсонд кæндзæн.
***
Абонæй райсомы ’хсæн бæрзонд къæдзæхтæ.
Æппæтæй раззаг дæн, зæгъгæ, дæхимæ ахæм цæстæй
кæсæн нæй, дæ къах дурыл скъуырын дæр зоныс.
***
Салдат хæстон ахуырты куы сгуыха, уæд хæрзæгъдау у
Зæрдæйы маст равдисыны бæсты дæ мидбылты бахуд.
***
Кæстæртæ хистæры базтыл бадгæ арæх куы уыной,
уæд æй фæзмгæ кæнынц.
***
Хæдзары куыстытыл хъазгæ æмæ худгæйæ куы архай-
ай, уæд сæ бынæй сой гуыры.
***
Адæймаг хæс куы райсы æмæ йæ афоныл куы бафиды,
уæд йæхицæн цæсгом скæны.

_^ = 135
Стыр Хуыцаумæ дзыллæйы хорздзинæдты тыххæй чи
кувы, æцæг хистæр уый у.
***
Саби зонындзинæдтæм фæндагыл фыццаг къахдзæф-
тæ кæй руаджы акæны, йæ хæрзгæнæг уый у.
Алкæмæн дæр йæ фыдæбон цас у, йæ фæллойæн уый-
бæрц мызд агуры.
Азтæ — пирæны судзинтæ, лæджы царм сын нæ лæууы.
***
Курдиаты цæхæр æрмæстдæр фæллойуарзаг адæйма-
джы бандавы.
***
Къонайы зынг ахуыссын нæ бауадзын — кæстæртæм
кæсы.
***
Зондамонæгæн йе ’ппæт лæггæдтæ бафидыны фадат та
кæмæн ис, фæлæ йæ хъуамæ уæддæр цæмæйдæрты æр-
хъуыды кæнай.
***
Адæммæ бынаты цæстæй кæй никуы ракастдæн, хуы-
зæнæн хæлæрттæ мын, æвæццæгæн, уый тыххæй ис.
«Мæ хæствæллад зæрдæ абон рухс у, уымæн æмæ кæй
тыххæй тох кодтон, уыдон амондджынæй цæуынц царды
фæндæгтыл».
***
Дзæгъæл бы дыры иунæг бæлас куы ныууадзай, уæд-
дæр пайда у. Исчи йын хурбон йæ аууоны балæудзæн
æмæ дын æрæмысдзæн дæ ном.

Æрдз нæ ныййарæгау рæвдауы, фæлæ нæ алкæмæ уы-
мæн хъæбул уæвыны зонд нæй.
***
Нозтæн йæ бирæ хæст ракъахы, йæ гыццыл та тудж-
джынты бафидауын кæны.
Рæстуды ныхæстæ арвмæ дæр хъуысынц, зæхмæ дæр
хъуысынц, зæрдæмæ дæр хъуысынц.
*♦*
Адæмæн куыд балæггад кодтай, уый ферох кæн, фæлæ
дын адæм цы хæрзты бацыдысты, уый ахæрæты бонмæ
дæ зæрдыл бадар.
Ирон лæджы кад хъуамæ афтæ бæрзонд уа æмæ Иры-
дзыхъхъæй дæр дардмæ зына.
***
«Абетæ» æмæ «бебетæ» æнцон базонæн сты, фæлæ
адæймаг хъуамæ царды «дамгъæтыл» сахуыр уа.
***
Царды чъизи номимæ цæуыны бæсты, фæлтау мæрдты
бæстæм сыгъдæг ном бахæсс.
Царды хæзнатæ иууылдæр зæххæй исæм, зæххы æвзаг
чи зоны, уый зондджын у.
♦♦♦
Сабитæ, аргъæуттæ уын амонды хос фæуæнт æмæ уын
цæрын бантысæд.

=_^=_^=__^__^__ 137
♦*♦
Дæхи цыфæнды уæздан мыггагæй куы рахонай, уæд-
дæр де ’гъдауæй бæрæг уыдзынæ адæмы æхсæн.
*♦*
Рæзгæ фæлтæр цас домбайдæр, æгъдауджындæр æмæ
ахуыргонддæр уой, уыйас рæсугъддæр уыдзæн адæмы
фидæн.
***
Лæгæн дæр æмæ усæн дæр хæдзары сæ бынæттæ хи-
цæн сты. Иу дзы иннæйы бартæм кæм нæ фæныхилы,
уым уарзондзинад ис.
***
Æфсымæрæн æххуыс-дæ хæс, сыхагæн æххуыс-де
’гъдау.
Кæстæры аипдзинад — хистæрæн растгæнинаг.
Иудзырдон лæгимæ хъуыддаг аразыны бæсты, фæлтау
дыууæ цæдæй хуым кæнынмæ ацу.
Дзырды фарнæй хъуыддæгтæ аразæг æмæ хæдзаргæ-
нæг иухуызон æнæвдæлон сты.
***
Лæджы æвæрццаг хъуыддаг, Газийы галы хуызæн раз-
мае тырны.
Æгад мæлæты бæсты фæлтау дун-дунемæ ма фæзын.
***
Стонгæй мæлæтмæ æнхъæлмæ кæсыны бæсты дыл
фæлтау æфсæстæй удхæссæг сæмбæлæд.

138
*#*
Ныфсы дзæкъул чи райхалы, уымæн тыхгæнæг тых
нæ фæары.
***
Изæрмилтæ бæлæсты цъуппытыл куы андзæвынц, уæд
нын æхсæв нæ дуæрттæ æрбахойы.
Тугдзыхы зæрдæ холыйæ фæрайы
Къæхтæ сæхи бар куы уадзай, уæд цы къуымæй нæ
ракæсдзысты.
***
Адæймагæн йæ адзал куы нæ уа, уæд исты æфсонæй
ирвæзы.
***
Сылгоймаг кæдæм нæ афты, йæ хъысмæт ын кæй дуар
нæ бахойын кæны.
Хæсты быдыры ныфс йæ зæрдæйы фæндиаг кæмæн
вæййы, уымæ мæлæт хæстæг не ’рбалæууы.
Кувæг лæг арвыл Бæрзондылбадæджы ныв фæагуры.
*♦♦
Йæ дзыхы ныхас арвæй зæлдаг æртахау æхцондзина-
ды гуырæн у.
***
Зæххыл хуымæтæджы рæстæг æрвитæн нæй.
***
Йæ хæстон дуджы тухæнтæ йæ зæрдыл даргæйæ хъал
ныхас нæ уарзы.

==^^===_____^^^= 139
Æвидауц, æнæфенд хъуыддаг у адæймаг йæхи куы
стауа, бæрзæндты куы тæха.
***
Базыр асæттын дæр зоны æмæ уæлиауæй æрхауыны
бæсты, фæлтау зæххыл фидар къахдзæвтæй цу.
***
Кæстæры ныфс бауадз æмæ дзы лæг рауайа.
Царды хорздзинад чи æмбара уыцы кæстæрæн зонд
уыйбæрц дæр амон.
***
Цы рæстæгæй нæм æрцыдис, уый миниуджытæ æрха-
ста.
***
Хорз цотæй ныййарæг цины цæхæртæ фæкалы.
***
Хуыцауы фарн кæуыл æнцайы, уыцы адæм сæхи бахъ-
уыды заман хорзæй равдисынц.
***
Хистæртæ кæрæдзи куы æмбарой, уæд кæстæртæ æн-
гом вæййынц.
Йæ уд рыст кæмæн баййæфта, нывыл хæдзары чи
схъомыл, рæстæджы рæстдзинад чи уыны, адæмы хъæр
чи æмбары, æрмæстдæр уый скæндзæн аргъ хæстон лæ-
джы фыдæбæттæн.
***
Хуыцау, лæгагур нæ ма арвит, лæг хъуаг нæ ма фæкæн.

140 ==========^===^^==
Æхсырæй-æхсыры æхсæн-къæдзæхтæ
Резойы стуртæ иууылдæр гæрæм сты. Æрмæст йæ хъуг
сырххъулонай афæлдæхт. Дуцгæ йæ чи æркæны, уымæн
бæлвырд ницы зонын, фæлæ йын йе ’хсырæй куы бануа-
зай, уæд буарыл цыма исчи бæхтæ хафæнæй æрцыд, уый-
ау сырххъулæттæй баззайы. Хос ын не ссардзынæ, фæлæ
йæм æрмæст фыстхалæнæй фæкæс.
Сыхæгтæ сты Резо æмæ Софи, ерыс кæнынц. Афæдзы
фыццаг æмбисмæ йæ хъуг фылдæр æхсыр кæмæн радта,
уый преми Барисы арахъхъæй æртæ литры райсдзæн. Со-
фийы фарс хæцын. Уый хъуджы урсаджы цур гуыппа дæр
ницы у. Æцæг-изæрæй нуазгæ. Сæумæрайсом -аба-бау.
Ногдыгъд æхсыры хæрздæф бæстыл ацæуы æмæ æххор-
маг цæрæгойтæ базмæлынц. Æхсыр куы дуцай, уæд хъуа-
мæ ахæм уа, æндæр, æхсырæй æхсыры ’хсæн-къæдзæхтæ.
Айфыццаг кæцæй ферра дæн. Æртæ литры дын дзы
сæумæдзæстæй куы аскъæрин. Куыйтæ мæ фæдыл стан-
цæйы онг бафтыдысты. Хуыцау хорз æмæ сæ Биби йæ
маршруткæйы æмгæрон нæ бауагъта, æндæр Дзæуджыхъæ-
уы балæууыдиккой.

СÆРГÆНДТÆ
Предисловие 3
В золотые годы нашей юности 6
Недописанная песня : 19
На катящемся камне даже мох не растет
(к подвижному камню и мох не пристанет) 27
Что посеешь, то и пожнешь 27
Земное счастье 28
Человеческая дорога 29
Дорога праведности 29
Человеческое счастье 29
Любовь 30
Уверенность в жизнь 31
Имя 31
Всему свой срок 31
Чижику — чижиково, десне — десново 32
Паук зависти 32
Не соверши добро, чтобы не обрести зло 33
Вечное братство 33
Заразный голос 38
За пролитую кровь — мщение (быль) 41
Из новогодних колядований 44
За ситом 44
На новогодних колядках 45
В праздник чертей 45
В наймитах 46
Новогодняя молитва святым ангелам (дзуарам) 47
Чурбак Дакка 47
Колядки 48
Январские праздники 48

142
Фæсныхас 51
Æнгом мыггаг — æнтыстджын 51
Ме ’ргом хъуыдытæ 53
Хистæрты уынаффæ 55
Уавæртæм æркæсын фæхъæуы 56
Фæсивæдæн цæстæнгас 57
Мады хъару бирæ у 58
Адæймаг адæймаджы куы ’мбара 60
Хъысмæт — æвзаринаг 62
Хæрзгæнæг уыд 64
Хистæрæн æмбæлттæ хъæуы 65
Æнæкъæдзил цæсты нæ ахады 66
Иууылдæр — арфæгæнджытæ 68
Нозтмондаг 69
Уæхæдæг æй бамбарут 69
Æхсызгон мысинæгтæ 70
Хабæты лæппутæ ; 72
Хъæубæсты арфæйаг сты 74
Хъæбатыр тæхæг 77
Сой цæуы сæ куыстæй 79
Арфæйагæй цæр, мæ ног хæлар! 82
Хъысмæты тæрхонæн ивæн нæй 84
Фæлтæрддзинад 86
Æцæг хабар 89
Хæцгæ уаст 92
Алцыдæр афоныл 94
Ног боны хабæрттæй 96
Сасиргур 96
Хæдзаронгæнджыты æмбисонд 97
Хæйрæджыты номарæн 97
Лæскъдзуан 97

Ногбоны æртæ кæрдзыны ракуывдæй 98
Дахъхъы къодах 98
Хæдзаронтæ 99
Тъæнджы мæйы бæрæгбæттæ 99
Зæрдæрухсы хъуыддæгтæ 99
Уынаффæ — царды хос 102
Разамонæгæй райгуырын хъæуы 104
Фыды фарн 107
Рæстæджы домæнтæн аргъæвæн нæй 109
Кадджын сылгоймаг 111
Цыколайаг сгуыхт салдат .. ..113
Хъуыддагæн лæг хъæуы 114
Хорздзинад скæнынæн афон нæ хъæуы 115
Хæмæты машинæ 118
Æргом хъуыдытæ 120
Хорздзинад скæнын дæр бахъæуы 121
Курдиатджын лæг уыд Хъазыбег 124
Фыдыбæстæ хъахъхъæнджыты зарæг 124
Фыдæлты æгъдæуттæ 125
Хъæриуы Уастырджи 126
Фесгуыхынæн бирæ нæ хъæуы 126
Бибийы æрхъуыды 129
Мæрддзыгой (фельетон) 131
Нæмгуытæ 134
Æхсырæй-æхсыры æхсæн-къæдзæхтæ 140

Ъ^рщать^Т(Ьоста/
Перевод с осетинского языка - Сотиева Р.
Верстка - Газзаева 3.
Корректор - Дигурова Р.
Сдано 2.06.2017. Подписано в печать 03.07. 2017.
Формат бумаги 60x84 1/16.
Бумага офсетная 80 г/м2. Гарнитура шрифта «АЕ Кис1га$поу».
Печать офсетная. Усл. печ. л. 9. Учетно-изд. л. 8,37
Тираж 250 экз. Заказ № 260.
АО «Осетия-Полиграфсервис», 362015, РСО-Алания,
г. Владикавказ, пр. Коста, 11. Тел.: (8672) 25-96-18.