\
.
.
2000 BŁĘDÓW JĘZYKOWYCH
.
.

TEQOŻ AUTORA
w księgarniach kolejowych Sp. Akc. "Ruch 11
do nabycia:
TUŁACZYM SZLAKIEM. powieść dla łdzeży,
ROBY I POPSUJE, powieść, wydanie II, 
.
JAŚNIE CHAMSTWO, powieść.
Inne prace - narazie wyczerpane_
.
.
.

JAN TADEUSZ WRÓBLEWSKI
-
2000
BŁĘDÓW JĘZYKOWYCH,
.
BARBARYZMÓJV, DZ1WOLĄQOW l NOWOTWORÓW,
ze wszystkich dzielnic Polski zebranych,
wraz
z e s l o w n i c z k i e m,
jako też
WZORKI STYLU URZĘDOWEQO.
WARSZAWA, X - 1926
KŁADY GŁÓWNE:
DOM KSIĄŻKI POLSKIEJ-WARSZAWA, PL. TRZECH KRZYŻY 8
OEBETHNł3R I WOLFF -- POZNAŃ, ULICA. RATAJCZAKA 36
OSSOLINEUM -- LWÓW, PLAC HALICKI J a

.
g
Drukarnia L. Wolnickiego , Warszawa, ul. Poznań$ka Nr. 29
Składą1i: Wadąw Stempień i .Kaimięr Zych,
Łamał .\VI acław Łebkowski.
Tłoczył Władysław Smoczyk.
..

.
l'
.
P R Z E D M. O W A
W książeczce niniejszej podaję najpospołitsze
błędy, zachwaszczające nasz język nie tylko w mo-
wie potocznej i na lamach pism _codziennych.. lecz
i na katedrach odczytowych i nauczycielskich i pro-
fesorskich, ba! - nawet w literaturze, a szczegól-
niej w powieściach, tłumaczonych z języków obcych.
Aczkolwiek w dziesięciu sVloich książkach bele-
trystycznych i dwu komedjach sam nie jestem bez
win i grzechó\v, (a może właśnie. . . dlatego), zdo-
byłem się na trud wyłowienia z żywej mowy spół-
rodaków, jako też z języka naszych urzędów i gazet
wszystldch dzielnic, tych błędów i dziwolągów, jakie
rażą oczy i uszy, wrażliwsze na przykre zgrzyty.
Zebrałem również dużą ilość barbaryzmó\v i nowo-
tworów, bez których przebogata mowa nasza dosko-
nale się obchodzi w przepięknym i harmt)nijnym ję..
zyku Sienkiewiczów, Prusów i Weyssenhofów, te'po-
minę już klasyków starszej daty i wieszczów naszych.
Wyławiając te błędy i dziwolągi, upewniałem się
o traktowaniu ich przez A. A. Kryńskieo, Wi-
5

Niedźwiedzkiego, A. Krasnowolskiego, W. Kokow-
skiego, W. Baranowskiego i J. Bilińskiego w ich pra-
cach drukowanych, omawiających błędy językowe.
Starałem się przytem być w zgodzie z olbrzymim
"Słownikiem języka polskiego" (dotychczas jeszcze,
niestety, nie ukończonym), redagowanym od roku
1900 przez Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedz-
kiego z udziałeą1 Kaz. Króla.
Przedewszystkiem zaś kiero\vałem się najnowszą
pisownią polską, przyjętą przez Polską Akademję
Umiejętności w Krakowie (Jana Łosia" Pisownia Pol-
ska" Wyd. IV i Artura Passendorfera "Zasady pi-
sowni polskiej", wyd. II), jako też profesora - jubi-
lata, uczonego i badacza języka ojczystego, profesora
A. A. Kryńskiego ("Jak nie należy mówić i pisać
po polsku", wyd. jubileuszowe Arcta r. 1921).
RÓŻNICE W PISOWNIACH Mimochodem zaznaczam,
PROF. KRYŃSKIEGOA POL- że-aczkolwiek po długole-
SKlEJ AKADEMJI UMIEJĘT. tnich sporach z Kryńskim,
Akademja Krakowska przyjęła wreszcie pisownię" wa,r-
szawską" (fonetyczną) profesora Kryńskiego (chodziło
głównie o j zamiast y, a więc: .Marja zamiast Marya,
jednakże po dzień dzisiejszy Akademja nie we. wszy-
sikiem zgadza się z Kryńskim, a Kryński z kade-
mją. Profesor Kryński twierdzi, że: a) niektóre z za-
lećonych przez Akademję sposobów' pisania pozo-
stają w wyraźnej niezgodzie z wymawianiem ogólnem .
warstw oświeconych, b) niektóre nie odpowiadają
6

dzisiejszym wymaganom i zasadom naukowym P i c) tak
je4;Jne, jak i drugie nie zawsze odznaczają się pro-
stotą i praktyczną dogodnością.
Prof. Kryńsi nie zgadza się na pisownię Aka-
demji w wyrazach: fiołek, dialekt, dialog, diament,
triumf, diakon. (Ie djak), bordjura, zalecając pisać:
fjjolek. djalekt, djalog, djament. tryumf, djakon, djak,
bordiura (ptrz str. 345 "Jak nie należy mówić i pi-
sać po polśku"). ..
W wymienionej obszernej swej pracy proł. Kryń-
ski naukowo i rzeczowo krytykuje przepis Akade-
mji, zalecającY.:l?isanie yj lub ii w 2..gim przypad-
ku liczby nuogiej rzeczowników, kończących się
na Ja (str. 347), nazywając przepis ten dowolnym
i pozostającym w rażącej niezgodzie z żywą wyn10-
wą ogólnie-polską.
I nie dziw, bo prof. Kryński wzrósł w zaborze
rosyjskim, gdzie wszystkich nas raziła i jeszcze do-
tychczas razi ta końcówka ij, jakby żywcem zapo-
życzona z języka rosyjskiego.
Tu podkreślić muszę, że społeczeństwo małopol-
skie, a częścioo i Akademja Krakowska przyjęła
za polskie wyrzy  języka rosyjskiego lup rusiń-
skiego, jak naprz: ministerstwo (zamiast ministerjum),
notarjusz.(reje!1), tytuń (tytoń), jako też zwroty gra-
matyczne: ja był, my pisali (byłem, pisaliśmy) i t p.
Czem sobie to tłumaczyć? Chyba tern tylko, że
b. Galicja, będąc pod wpływem języka rusińskiego,
7

bezkrytycznie prQjęła wiele rusytyzmów, uważając
je za lepsze od germanizmóvl, narzuconych tej dziel-
nicy przez ówczesnych jej zaborców.
Dalej - prof. Kyński nie godzi się na rozróż-
nianie Yol i eOl w przypadkach 6-ym i 7-ym liczby
pojedyńczej, oraz YOli i emi w przyp. 6-ym liczby-
mnogiej zain1ków i przymiotników. Powołując się
aż na Jana Kochanowskiego, Górnickiego, Wujka,
Skargę, Januszewskiego, Szymono\vicza, Klonowicza")
oraz gramatyki: Fr. Menińskiego (z r. 1649), Jana
Tobiasza Kellera (z r. 1699), Jerem. Rotera (z r.
1706), Jana Monety (z r. 1763), Jana Karola z Ja-
tsienicy Wojny (1769), Aleksandra Adamowicza (1796)
i T rąbczyńskiego (1798) - pro£. Kryński nie chce
słyszeć o "dobrem dziecku u, "dobrymi ludimi", a na-
t · t u " t II u. t d
we pIsze: "po ym , "poczym . "w ym , "czym 1 · .f
zamiast przyjętych przez Akademję  powszec.hnie
używanych w słowie i piśmie: dobrem dzieckiem,
. dobrymi ludźmi, poteln, poczem, ,vtem, czem i t d.
Poza tern pro£. Kryński, usuwając z pisowni
imiesłovłów literę ł, - zamiast: zjadłszy, rzekłszy,
zaniósłszy, zaleca pisać: zjadszy, rzekszy, zaniós-
szy i t. p. Ponad to uczony badacz języka rzeczowo
krytykuje we "7spomnianej pracy (str. 365) przepis
Akademji, dotyczący pisowni spółgłosek ge, ke i gie.
*) pisali się wówczas (z w. XI) przez C zamiast cz: Szy-
monowic, Klonowic.
8

kie, nazywając ten przepis nieścisłym i niedokład-
nym. Słowem, zwalczając przeciwnika, sędziwy jubi-
lat kruszy kopję o nieprzejednane stanowisko, zajęte
przez Polską Akademję Umiejętności, a czyni to
z całym nakładem zasobów swej obszernej wiedzy
oraz głębokiej znajomości języka i jego historji.
I oto w dalszym ciągu mamy w Polsce pisow-
nię podwójną, co niesłychanie wytrąca z równowagi
szerszy ogół inteligentny, pragnący przestrzegać pi-
sowni poprawnej, ujednostajnionej. Niektórzy przy-
teIn pisarze polscy na swoją rękę tworzą nie tylko
składnię, lecz i nowe pra\vidła gramayczne, biorąc
je częściowo to z Akademji to znów z Kryńskiego
i-z samych siebie..,
STOSUJ1Y PISOWNIĘ POL- Że jednak Akademja.
SKlEJ AKi\DEMjl UMIEJĘTN. jako ciało zbiorowe, uwa-
żana być musi na najwyższą wyrocznię językową,
uznałem za właściwe w niniejszej książeczce st080-
\yać się wyłącznie do przepisów Akademj i, aczkolwiek
w niektórych kwestjach osobiście stoję po stronie
profesora Kryńskiego. Stosując się obecnie i w ży-
ciu praktyczne m do pisowIli Polskiej Akademji Umie-
jętności, również rodakom swoim zalecam przestrze-
ganie nakazów najwyższej naszej instytucji języko-
znawczej, aczkolwiek znajomość zasad pisowni prof.
Kryńskiego vJinien sobie przyswoić każdy Polak
oświecony, krytycznie śledzący za rozwojem mowy
ojczystej. Język bowiem nie jest czemś sŁałem, nie-
.
9
,.

wzruszonełń, szczeólnie zaś język polski, który jest
nader giętki, żywy i barwny, a przytem-riiezwykle
ogaty w pierwiastki i formy odmian gramatycz-
nych.
Dzięki tym aletom swoim, język polski jest
tr.udy. Preto nie utrudniajmy sobie doskonalenia
sę w mowie ojczystej używaniem nadmiernej ilości
spolszczonych wyrazów obcych, a \v piśmie-przez
lawirowanie pomiędzy różnemi pisowniami. Stosujmy
tylko jedną,-pisowllię Po Iskiej Akademji Umiejętności.
WYRA'ZY UWZGLĘDNIONE Wśród błędów i b.arba-
W SŁOWNICZKU KUPIECKIM. ryzmów, zebranych w ni-
niejszej książeczce, jest pewna ilość słów, opatrzo-
nych gwiazdką ("). Wyrazy te wyjąłem z "PolsJtie-
go słowniczka kupieckiego" (Warszawa, 19i2), opra-
c0'\Vanegą w r. 1910. ("czasu rocznicy grunwaldzkiej")
przęz Koło do ustalenia polskiego słownictwa ku-
pieckiego. Do wspomnianego "Koła" należało kilka-
naście osób, deleg9wan ych w tym celu przez środo..
wiska kupieckie, przemysłowe i dziennikarsko-lite:
... '. . .{
rackie, a tp.ianowicie pp.: Daum Ludwik. Dmochow-
ski Jan, Górski Antoni, Hoffman Karol (sekretarz
Kpła) , Kaniewska Helena, Karpiński Stanisław, Ko-
, . . -
bryner J., Laurysiewicz Stefan, Lesnobrodzka Zofja,
i.ssner Erazm (zastępca przewodniczącego), Plenkie
w: icz Stanisław, Suchodolski Wła9ysław (przewodni-
cząy), Szpotański Kazimierz i niżej podpisany.
,
Ow słowniczek przeszedł przez filtr Warszaw-
IO

Puszczając w" świat ni-
niejszą skr<,?mną pracę swo-
ją, wierzę, iż. w Zjedno-
czonej obecnie Polsce dojralsze stanowimy społe-
czeństwo, zdolne już do gorliwego oczyszczenia
mowy ojczystej z błędów i naleciałości cudzoziem-
skich, które narzuciła nam wiekowa niewola, a brak
odwagi cywilnej, czy też wstyd fałszywy (pospołu
z lenistwem) te błędy utrwaliły. \t 5 64.
Przeżyłem, w -ciągu półwiekowego życia swego,
różne t zw. mody na różne rzeczy, począwy qd
ubrania, a skończywszy na polityce. W ostaticb
czasach przeżywamy zwyczaj (modę)' golenia wąsów
przez mężczyzn. i podstrzygiwania włosów przez
niewiasty. Jeszcze jednej pragnąłbym gorąco ąo-
żyć w Polsce "mody", - zamiłowania rodaków do
rzestrzegania czystości mowy ojczystej! Wszystkie
inne narody, które uzyskały po wojnie niezależność
skiego Towarzyslwa Nap.kowego Oraz Akademji Umie.-
jętności w Krakowie, poczem Tow, Wzajemnej Po-
mocy Pracowników handlowych i przemysłowych
m. Warszawy wydało go w nakładzie 10.000 odl?itek.
Słowniczek ten usiłował ustalić polskie ", brzmienie
820 wyrazów, używanych \v kupiectwie. Niestety-
wiele tych polskich wyrazów (pomimo, że unikaliśmy
nowotworów) nie przyjęło się na polskim gruncie,
aczkolwiek od czasu wydania słowniczka minęło już
lat 14-cie.
SŁÓWKO DO PP. URZĘDNI-
KÓW, WOJSKOWYCH, RO-
DZICÓW I NAUCZYCIELI.
11

polityczną, gorliwie jęły Oczyszczać swą lnowę z ob-
cych naleciałości, w czem przodują pobratymcy
nasi, Czesi. Nawet zwyciężeni Niemcy skwapliwie
\vzięli się do odchwaszczania s\vego języka (a z ja-
ką trudnością im to przychodził). Czyż lny, Polacy,
fflamy \vtyle za innymi pozostać?, Wielki czas, abyś-
my tej "modzie" powojennej hołdować już zaczęli.
Wierzę, że sfery biurokratyczne i wojskowe,
ldóre tak dużą część inteligencji naszej stanowią,
a które już tak wiele "kwiatuszków" ze swoistego
języka urzędowego wypleniły, - :z coraz większem
poczucienl swych obowiązków względem pielęgno-
wania czystości Inowy ojczystej będą nadal usuwały
te dziwolągi językowe, które jeszcze i dziś bezkry-
tycznie przez wilu referentów są za innymi pow-
.
tarzane.
Przedewszystkiem zaś \vierzę w to, że nadcho-
dzące pokolenie będzie już znacznie łatwiej posiłko.
wało się nieskażoną mową ojczystą, niż nlY-W pierw-
szych latach naszego dzielnicowego zjednoczenia spo-
łecznego. A tę wiarę swoją opieram na pewności, że
rodzice w domu baczniejszą uwagę zwracać będą na
poprawność wysławiania się dzieci swoich, nauczyciele
zaś w szkole - bez \\zględu na wykładany przed
miot - również poczytywać sobie będą za obowiązek
bezustannie przestrzegać czystości mowy polskiej
swych uczniów.
12
.

ZAKO:r\lCZENIE. Pamiętajmy wszyscy zawsze i wszę-
dzie, że Inowa ojczysta to-skarb -na..odowy, który nad-
chodzącym pokoleniom winniśmy prekazać ,w dźwię-
kach srebra i czystości szczerego złota.
J. T. W.
Praca niniejsza sklada się z części następujących:
.
CZĘŚĆ l obejmuje objaśnienia błędnych wyrażeń
i zwrotów.
CZĘŚĆ II - słowniczek błędów językowych, bar-
baryzmów i nowotworów.
CZĘŚĆ III - wzorki stylu urzędowego.
13

CZĘŚĆ I
Akta i akty. Te dwie formy t przypadku liczby mno.
giej od rzeczownika ro::łz. męskiego akt oznaczają
dwa różne pojęcia, a mianowicie:
akta - zbiór dokumentów -- w 2-gim i 4-tYOl
przyp. liczb. mn. m :iją ak t,
akty - części sztuki scenicznej lub pewne obcho-
dy uroczyste. wreszcie - czyny, jako też -
modele ludzkie - w 2-gim przyp. liczb. mn.
mają aktów.
Antedatować (antydatować) - wyraz, którego uni-
kać należy. Oznacza: "Zapisywać wcześniejszą da-
tę", ale nigdy późniejszą. A jednak ten wyraz
używany jest również w znaczeniu: późniejszą da-
tę oznaczyć, naprze "Ta gazeta jest antedatowana",
co ma znaczyć, iż wychodzi z pod tłoczni wcześ-
niej, niż wsJ,az je położona na niej data.
Bank dla handlu i przemyslu; instytut dla badania
historji 8ztukij komisja dla spraw rolniczych. Do-
słowne tłumaczenie z niemieckiego, ł gdzie używa
się d/a z dopełniaczem, zamiast samego dopełnia-
cza. Po polsku winno się mówić i pisać: Bank handlu
14

i przemysłu; instytut badania historji sztuki; komi-
sja spraw rolniczych. ..-
Będę pisac , będziemy czytać. Polska Akademja Umie-
jętności i prawie wszystkie gramatyki języka pol-
skiego, z wyjątkiem A. G. Bema i A. A. Kryń-
ski ego , każą pisać; będę pisał, będziemy czytali,
ale: pisać będę,' czytać będzemy: Lud na Mazow-
szu mówi na wet: ja tam pisał nie będę!
Używanie bezokolicznika w czasie przyszłym wła-
ściwe jest innym językom (rosyjskiemu. nielnieckie-
mu). W języku polskim taka forma wysławiania się
stosowana była w psałterzu' florjańskim (z XIV wie-
ku), a także przez Skargę.
Bieliżniarka. bluszczarka,. dziurkarka, drobiażdżarka.
5tanicarka, spódniczarka i t p. Są to nowotwo-
ry w dziedzinie krawieczyzny kobiecej, ukute na
gruncie warszawskim. Niektóre z nich, więcej
szczęśliwe, zyskały już w b. Kongresówce prawo
obywatelstwa.
Bfędnem jest mniemać; by/oby nieslusznem utrzymy-
'. wac. Tak piszą najczęściej w swych wypracowaniach
różni tłumacze i tłumaczki. przenosząc niemal żyw-
cem stylistykę niemiecką lub francuską do języka
polskiego. - -
Po polsku winno się pisać i mówić: błędem jest
mniemać, byłoby niewłaściwie (niewłaściwością albo
rzeczą niewłaściwą) utrzymywać.
B6g jest wielkimi Iqka jest zielonq; to dzjecko jest
15

krnqhrnem. Po polsku mówi się: Bóg jest wielki,
łąka jest zielona, dziecko jest krnąbrne, a więc
orzeczenie używa się nie w 6-ym, lecz w 1..ym
przypadku. .
W ostatnich latach ten 6 przypadek coraz bar-
dziej się rozpowszechnia w mO\'vie i piśmie ludzi,
dszukujących się w tern kwiecistości stylu. A jed-
nak jest to błąd, z którym trzeba walczyć.
Można -jednak używać w 6-ym przypadku, gdy
czasownik być jest użyty w b e z o k o l ic z n i ku,
naprz.: łąka nie zawsze lnoże być zieloną. Po
czasownikach: stawać : się, robić się, zdawać się,
zwać się, nazywać się - przymiotnik ."może być
użyty albo w l-ym, albo w 6-ym przypadku.
l\Japrz.: wieczór staje się. lub robi się długi (albo
długim); Król Kazimierz zwał się Wielki (albo
Wielkim).
br. - niezręczny skrót, mający oznaczać r. b. (roku
bieżącego, a nie bieżącego roku); br. w języku
ogólnopolskim oznacza na godłach kupieckich -
bracia, a w stosunkach towarzyskich - baron.
Natomiast przyjęto pisać o: m. (bieżącego mie-
siąca), a nie m. b. albo bU1.
Bl'GC;a Gruszczyńscy S. A., Tow. /JRuch 'l S. A" To
lvarzystwo d/a hand/lI ryb S. A. - Te pojedyńcze
litery' oznaczać mają: spółka akcyjna. Ale dla-
czego koniecznie stać lnają na końcu? Czyż nie
można powiedzieć: Spółka. Akcyjna Bracia Grusz-
16
....

. ozyńscy; Towarzystwo Akcyjne "Ruch"; Towa-
rzystwo Akcyjne handlu rybami? Czyż koniecznie
wzorow.ać się mamy na języku niemieckim i ."Gesell-
schaft" kłaść na końcu. .tytułu firmy?' ,
- Uwaga. W trzecim z przykładów, przytoczonych
w nagłówku, widać a'ż trzy błędy: 1) z bytec.zne
"dla",' o czem mowa wyżej; 2) ryb, zamiast-
rybami j 3) dwa grzyby w tej zupie rybnej: T 0-
warzystwo' i Spółka.
Clowy - celny. W ostatnich latach wcisnął się do
języka, przeważnie urzędowego, przymiotnik clo
wy, utworzony nie wiedzieć' przez kogo i poco,
zamiast ogólno-polskiego: celny. Nigdy się nie mó-
wiło: "komora cłowa u, "urzędnik cłowy", a tylko;
komora celna, urzędnik celny i t. p.
 .
Że przymiotnik celny jest bliskoznaczny z inne-
o. mi wyrazami (synonim), jak onaprz.: celny == -trafny;
celny == przedni. wyborny; celny = znacz.y, wy-
bitny, - nie powód, aby wprowadzać do języka
brzydki nowotwór.
Dla zamiast do albo na. Pod wpływem języków ro-
-ł
syjskiego i ńiemieckiego mówią niektórzy: skrzynka
dla -listów, kosz dla śmieci, worek dla mąki. Po
polsku mówi się: skrzynka do listów, kosz na śmieci,
teczka do p.apierów, worek na mąkę, szczotka do
czesania, ksIążka do użytku w szkołach.
.00 wojny. Ma to oznaczać: przed wojną. Mówi się:
do jutra, do poniędliałku., do przyązłego roku. Stąd
(!.
'Co  1 7
lu/iłit."k  '""'_ -ł
4ł Głów oJ J 
IJ 'łJ ..
.
II

,
zapewne powstało: do wczoraj, zaJniast - do dnia
wczorajszego, a z tego zrodziło się d.o wojny, (co
jest rusycyżmem) zamiast do dnia wybuchu wojny,
a najlepiej: przed wojną.
Droga mierzy 25 kilometl'ów; ogród mierzy 100 hek-
tarów - "są to wyrażenia nieprawidłowe, ukute
pod wpływem niemieckiego "messen .. , które zna-
czy zarówno: mierzyć, odmierzać, jako też: zawie- ,
rać, wynosić, mieć.. Po polsku mówić należy: dro-
ga ma (wynosi) 25 kilometrów; ogród ma 100 hek-
tarów.
D,vóch psów widzialam, dwóch śledzi zjadlam -
tak mó\',ią często po bramach i sklepikach słu-
żące warszawskie, nie odróżniające psa i śledzia
od człowieka-mężczyzny. Można widzieć dwóch
mężczyzn, dwóch panów, ale trzeba: zjeść dwa śle-
dzie i zobaczyć dwa psy, dwa konie, trzy zające
(a nie "trzech zajęcy") i kilka kotów (a nie:
C.kilku kotów").
Qlos organu oficjalnego rzqdu - czytamy -w gaze':
. tach, które miały na myśli nie rząd oficjalny.
a organ. oficjalny rządu. Celem uniknięcia niepo-
rozumienia należałoby napisać: głos oficjalnego
organu rządu.
Stawianie na 2-giem miejscu przymiotnika, okre-
ślającego dany rzeczownik, jest przyswojone języ-
kowi polskiemu. Jeśli chodzi jednak o podkreś-
}
lenie tegó przymiotnika, wówczs . Jdądziemy go
I 18

.
na l-em miejscu. Naprz.: dobry człowiek podał mU
rękę pomocy; uczciwy kupiec nie zdziera. .
Idqc do teatru, spotkała nas burza. Mówiący czy
piszący powyższe słowa chciał  powiedzieć: gdy
szliśmy do teatru, spotkała nas burza. Błędny
zwrot. przytoczony wyżej, jest naśladownicŁvłem
składni fraRcuskiej. W języku polskim za potnocą
imiesłowów można skrócat zdania tylko wtedy,
gdy zdanie poboczne ma ten sam podmiot,- co
zdanie główne (albo - gdy zdanie poboczne jest
nieosobowe) Naprzu idąc do teatru, gawędziliśmy
wesoło.
l"-,ranowa zalniast Iwanowowa. Bardzo często. spoty-
kamy się z rosyjską formą. rodzaju żeńskiego
w rdzennych nazwiskach rosyjskich. Pani Iwano-
wa jest żoną pana Iwana, a żona pana Iwanowa
w brznlieniu polskiem zwie się I\vanowowa, tak sa-
mo: Pietrowowa, Borysowowa. Wołkowowa, Aga-
IJiejewowa i t, p.
Popełniamy również błędy w odmianach tych
nazwisk. zachowując w nich końcó\vkl według gra-
lnatyki rosyjskiej. A więc po poJsku winno się
tllÓ\yjĆ: nie Iwanowu, a Iwanowowi, nie tłvanowym,
a Iwano\vem, _nie Iwanowy (w t mn,) a Iwanowo-
wie i nie o l.vanowych, a o Iwanowowych.
Ja był, ty c/)odzilu , lny pisali. Tak mówią po ro-
syjsku i rusińsku. Po polsku n1ówi się byłem, cho-
diłaś, pisaliśmy. Nasz bov/iem język o łyle jest
19
.
..

bogatszy Qd rosyjskiego, że rozróżnimy osobo-
wość sowników bez uycia zainlków. A:'Vięc-
wówczas, gdy w języku rosyjskim. nielnieckim
. i wielu inpych użycie zaimka jest konieczne (ja
. był, ty był, on był i t d.) - w języku polskim
wystarczy odmieni.ć czasowni_: byłet;n, byłeś, by-
liśmy, byliście, będę, będziemy i t d.
Zaimek przy czasowniku jest konieczny. w na-
szym języku tylko wtedy, gdy chodzi o zaznacze-
nie pr.zeciwieńsłwa, naprz.: on czyał kąiążkę, ty
psałe, a oni rozmawiali.
Kas lać, kaszleć należą do prowincjonalizmów, po-
wszechnie powtarzanych bemyślnie nawet przez
ludzi wyktałconych. Czasownik ten brzmi pra..
widło\p: kaszlać i ma W czasie teraźniejszynl:
....
ka.szlę, kaszlemy, a w czasie przeszłym:' kaszlał,
kaszlali, _
Kolacja (od franc. collation). Wyraz ten pznaczał
dawniej składkę pieniężną, a także ucz,tę skład-
kową. Na określenie posiłku wieczornego (nie
składk9wego) mamy przpiękny wyraz staropolski:
wieczerza, dotychczas w wielu miejscowościach
u ludu zachowany. Przesłańtny więc kolacjo wać,
a .lepiej - piastowym zwyczajem - wieczerzać
będziemy.
Kradzież popełnić na szkodę czyjąś - wyrażenie przy-
jęte w języu urzędowym. W języku ogólno-pol-
sim mówi się zwykle: popełnić ..adziez u kOQo.
Q
,
.

skra!ć co komu, ukraść co u kogo, okrasc kogo".. to
samo dotyczy sprzeniewierzenia i oszustwa. Doda-
tek "na szkodę" jest tu zupełnie zbyteczny i trąci
germanizmem (zu jemands Schaden stehlen).
KrawcDwa - nazwa; powszechnie używana- w b. Kon-
gresówce na- oznaczenie kobiety, zajmującej się kra-
wiectwem. A przecież taka osoba nie, koniecznie
winna być żoną krawca; może nawet nie być. za-
mężną. W b. zaborze niemieckim taka pracownica
krawiecka' zwie się krawczkq, co brzmi nieprzy-
jemi1i<>. W warstwach, dbających o czystość mowy,
przyjął się wyraz krawczyni tak jak: mistrzyni, gos-
podyni. ochmistrzyni i t. p.
Kropka po cyfrze w pisowni polskiej jest zupełnie
zbyteczna. Nprz. dnia 3 maja, w XX wieku i t. p.
Odrzuca tę kropkę po cyfrze Akadeja Umiejęt-
ności w Krakowie; nie chcą jej porzucić jednakże
nasi biuraliści. Jeżeli mamy obawę, że nprz. W 2 to-
mie- Potopu może ktoś przeczytać: ).w dwa tomie
Potopu" i dlatego pozwalamy sobie stawiać kropkę
po takiej cyfrze porządkowej (..w 2" tomie Potopu"),
to już lepief napisać: 'uw 2-gim tomie Potopu", aby
. nie używać tej niemieckiej kropki po cr frze .
Lasowy, latowy, miastowy,. wsiowy. Dotychczas zu.
pełnie wystarczały w języku ogólno-polskim. przy-
miotniki: leśny od las, letni od lato, miejski od
miasto i wiejski od wieś. Że letni służy jednocześ-
nie na określenie pory roku i ciepłoty wody -
,
21


: _  ; ł.
Q więc jest wyrazem bliskoznacznyn1 (synonlmem)-
nie powód f aby tworzyć zupełnie niepotrzebne
dziwolągi, jakie na wstępie przyłoczyliśn1Y"
Mieszkać na Foksal, na Widok, na Zgoda. Skoro się
mówi: mieszkam na Lesznie, na Grzybowie, na Ba-
gateli, na Nowym Świecie - to dlaczego nie po-
wiedzieć: na Foksalu, na Widoku, na Zgodzie, na Prze-
. jeździe. na Przeskoku, na Rozbracie, na Boleści?
W obec niepopularności nazw takich ulic warsza-
wskich, jak: Boleść i Rozbrat, można powiedzieć:
mieszkam nie na ulicy, ale - c.rzy ut Rozbrat, pi.zy
ul. Boleść, albowiem trudno mieszkać na środku
ulicy.
Ministerstwo. Wyraz ten bezkrytycznie zosŁał przy-
jęty przez koła rządowe w Zjednoczonej Polsce,
zamiast właściwego ministerjum, jako nazwy insty-
tucji państwowej. To" ministierstwo", które w b.
Królestwie Kongresowem tak okropnie uszy raziło,
jako wyraz rosyjski, to "ministerstwo"-które zwal-
czaliśmy, pracując w redakcjach polskich pism kre...
sowych w Rosji - zawleczone zasłało do Warsza..
wy zapewne okólną drogą przez. L,vów i Krakó\v
przez tych rodaków naszych, którzy pierwsze za-
stępy urzędników państwowych polskich stworzyli.
A przecież nie nlówimy: seminarstwo, tylko se..
minarjum, kuratorstwo. tylko kuratorjum, ginlnazja...
stwo, tylko gimnazjum. Skądże więc wzięło się
w Polsce Zjednoczonej owo ..ministerstwo"? fapy-

.
'l
I ·

tywan przez nhs {) to rodacy..maiopoianłe. . którzy
przesiedlili się do Warszawy, różnie to tłumaczą:
jedni utrzymują, iż dlatego wyraz ministerjum zo-
słał zastąpiony przez "ministet.stwo", że w urzę-
dowyn} języku niemieckim używana jest nazwa mi-
nisterjum. Inni dowodzili, że wyraz ministerstwo
,.łatwiej się odmienia" niż "ministerjum", a jeszcze
inni mieli od wagę wprowadzenie tego wyrazu ro-
..syjskiego przypisać warszawianom, którzy jeszcze
nie zdołali byli otrząsnąć się z rusycy zmów. ł... prze-
cież od długich lat przed wojną światową w War-
szawie nie nazywało się petersburskiego minister-
stwa inaczej, jak ministerjum.
Wyraz "ministerstwo" może być jednak użyty
w języku polskim, lecz w znaczeniu lderowania
instytucją minisŁerjalną, niejako - gospodarowania
w ministerjum. Nprz.: "za ministerstwa pana Grab-
skiego w ministerjum Skarbu działo się to i to.
Niestety - wyraz "ministerstwo" widzimy pod
godłem orla polskiego na wszystkich drukach mi..
nisterjalnych i na wszystkich gmachach instytucyj
ministerjalnych - z wyjątkiem jedynie dawnego
. gmachu prymasowskiego przy ul. Senatorskiej, gdzie
 na atyce gmachu, przy jego odnawianiu, budo\vniczy,
czy też zwykły mularz warszawski wyrył w tynku
· M .. t . R l · t "
-- napis: fł ln18 erJum o nIc wa .
Wkońcu zaznaczanl, że Polska Akademja Umie-
jętności (patrz w słowniczku ortograficznym na
23

sir. 76 wyd tv "Pis.ow.ni polskiejJana Łosia) przy-
tacza tylko: ministerium i ministerjalny nie zaś
..ministerstwo" i "ministerski".
Rozpanoszenie się tych dwu ostatnich wyrazów,
pachnących rusycyzmem, nie jest niczem uspra-
wiedliwione.
Miasto st. Warszawa - zamiast sI. m. W.arszaw3.
Tu przecież chodzi o podkreślenie cechy przypad-
kowej t. j. stołczności tego miasta. Nie mówiliś-
my: lniasto wolnlJ Kraków, a wolne miasto Kraków,
podobnie jak Gdańsk, który nosi miano wolnego
Iniasta Gdańska. Nie mówimy przecież: miasta. wol-
nego Qdańska - byłoby to śmieszne.
Dlaczego jednak w-ładze magistratu warszawskie-
. go, raz podobny błąd popełniwszy, stale gO" po-
wtarzają?
Najprzód ; naprzód. Najp..zód coś zrobić. a ruszyć
naprzód (przed innymi).
Należytość - zamiast należność (w znaczeniu pie-
niędzy należnych). Od rzeczownika' "należytość"
pochodzi przymiotnik' "należyty", co oznacza: sto-
sowny; właściwy; odpowiedni; taki, jak być powi-
nien. Stąd "należytość" można zastąpić- ."stosow-
nością", "właściwością", "odpowiedzialnością"; Od
rzeczownika zaś "należność" pochodzi przymiotnik
..należny", to znaczy: należący do kogo; . będący
czyją własnością; albo: należący się, powinny. Moż-
na więc należycie (t j. jak należy, dokładnie) WY.
24

p\acić komuś należnoŚć, ale wypłacenie 4'naieżycie
stosowności albo wła-ściwości - jest niedorzecz-
,
nością.
A zatem należne od kogoś pieniądze winno się
nazywać należnością.. "-
Napędzić w znaczeniu p..zepędzić, wydalić. - Jest to
prowincjonalizm, używany powszechnie na Kre-
 sach Wschodnich i w Małopolsce.. Napędzić można
naprz. drób do kurnika, a z ogrodu można go wy-
pędzić. Jeśli chodzi o pracownika zarobkującego,
to tego nie można u z- posady napędzić", lecz można
go wydalić, usunąć.
Na wizawi-mówi mniej wytworna warszawianeczka.
mająca na względzie. u kwiecistość stylu albo hoł-
dująca... francuzczyźnie nadwiślańskiej. Zamiast
powiedzieć naprzeciw, naprzeciwko, bierze sobie
taka trzpiotka "na II z polskiego i "vis-el-vis" z fran-
cuskiego, łączy ff do kupy" i-oto gotowy do użytku
domowego i towarzyskiego dziwoląg językowy,
bezmyślne nawizawi. albo na wizawi.
Niech pani będzie laskawq"- tak mówią tylko ci,
którzy mniemają iż nadużywanie dźwięku nosowego
"ą" stanowi o wykwincie mowy polskiej. _
A przecież te same osoby nie powiedzą: niech
pan będzie laskawym, niech państwo będą laska-
wymi, a tylko: niech pan będzie łaskaw, niech pań-
stwo będą łaskawi. Dlaczego więc nie mówić-.pra-
widłowo: niech pani będzie łaskawa?
,,35
.

Poco w stosunku do pani używaĆ b-go przypadku?
To by.najmniej mowie naszej kwiecistości nie przy-
sparza.
Numer, ",'agon. Te dwa wyrazy międzynarodowe, uży-
wane we wszystkich niemal językach na całyn1
świecie, (podobnie jak: n1uzeum, telegraf, radjofon
i t. d.) zostały wyrugowape z języka polskiego
na zien1iach zachodnich i południowych Rzplitej-
z usiłowaniem zastąpienia ich polskiemi wyrazami:
liczba i wóz.
Mniej natomiast rażą wielu rodaków naszych ta-
kie barbaryzmy, jak: absencja (nieobecność), adle-
gaŁ (załącznik), debaty (narady, obrady). defini-
tywnie (ostatecznie), urgować (przynaglać) i tyle
innych, zupełnie niepotrzebnych, obcych wyrazów,
które bez 'najmniejszego wysiłku można zastąpić
swojskiemi.
Lecz przecież ten "numeru nie -wszędzie da się
zastąpić .,liczbą". Nikt nie mówi; liczba gazety,
tylko nun1er gazety; nie liczba progralnu koncerto-
wego, a numer programu, numer rękawiczek,czy obu-
wia i t. p,
Z wozem zaś - jeszcze gorsza sprawa, bo pod
mianem wóz zwykliśmy pojmować z\vykły wóz
'Viejski czy miejski, który dopełnialny określeniem,
a mian.: drabiniasty, w deskach, ciężaro\vy. Nazy-
vać zaś woze1)1 - wytworny powóz na gumach,
samochód, tramwaj, czy wagon kolejowy -.- nie
26
--

zawsze jesi ..na miejscu. Weimy naprz. tyłulik nO.
tatki dziennikarskiej: zderzenie wozu z tramwa-
jem - w tym razie zwolennik "wozu" pogodził
się z "tramwajem" i dał czytelnikowi wyraźny
obraz; w użytym tutaj "wozie" najwyraźniej widzi-
my _ Die samochód, nie bryczkę, nie wolant, nie
amerykan i t. p;, a zwykły wóz zaprzężony w konie..
Nie bądźmy więc zbyt gorliwi w oczyszczaniu
języka z takich barbaryzmów, z któremi zżyliśmy
się oddawna. Natomiast starajmy się usuwać ta-
kie dziwolągi, jak: krawco\va. pieniądzmi, piątro,
posiedzicie}, służyć przy wojsku, robić W kawie,
albo - takie nowoczesne naleciałości obce, jak:
degrengolada, dementować, fungować, inwigilować,
kolosalny, puentować, pauperyzacja, ryczka, sfina-
lizować, sekować, sfruktyfikować i tyle, tyle in-
n)'ch, jakie przytAczamy w cz. II niniejszego po-
dręcznika.
Obaj, obie, oboje - obaj - dwaj mężczyźni, obie -
dwie niewiasty, oboje - dwoje dzieci luli męż-
czyzna i niewiasta. Z liczebnikami temi zawsze
rzeczownik zgadza się w przypadku. Naprz. obu
chłopców oddałem do szkoły; obu niewiastom prze-
słałem ukłony; obojgu dzieciom dałem po cukierku;
Z bojgiem państwem Krajewskimi słuchałenl kon-
certu radjowego.
Ob,nvnik albo wprost: obuwie "r emi wyrazami mi-
strze kunstu szewckiego w ostatnich -czasach za-
..
a7

stępują stare,.- popularne okreśienie: szewc. bzis f
. w czasach demokratycznych, szewc nie chce:" się
zwać' sewcemł tak jak stróż domu - wstydząc
się swego stróżowstwa - awansował sam siebie
na. do"Zorcę. Jesteśmy pewni, że żadnego z rozum-
.- nych szewców właściwa nazwa jego zawodowej
specjalności obrazić - nie jest w stanie tak, jak nie
.. obrażała i dotychczas nie uchybia historycznemu
Kilińskiemu.
Od imienic.l czyjegoś przemawiać - jest -to rUSYCYZ1U,
Po polsku winno się mówić: W imieniu czyjemś
przemawiać.
Tym błędnym zwrotem: od "imienia rozpoczynają
swe mowy lub przemówienia ludzie często o \vy-
= sokiej kulturze i oświacie, niestety jednak -,. nie
mający poczucia czystości mowy ojczystej.
Oglądnąć, spoglądnąć. O czasowniku tym wielki Sło-
wnik Języka Polskiego pisze, iż jest mało używany
i przytacza wyjątek z biblji Szaroszpatackiej z XV w.
.- dzie' jest. mowa o. żonie Lata, która uog1ądnęła
się za sięII, oraz przytacza dwa przykłady z Z: Kacz-
ko,vsiego (małopolanina), który posiłkował się
tym czasownikiem. DQ dziś dnia "oglądnąć" poku-
tuje po h Małopolsce, wówczas gdy mamy w języku
ogólno:'polskim wyraz obejrzeć na określenie jedno-
razowego oglądania, co też w tej formie używane
jest w.- języku literackim.
. Te' i.oglądnięcia". uoglądywania" (a nawet "oglę-
22 fi
"
.
"'!. .

dywania"), . "oglądacze" i ., wgldy przeglądnięte",
okt:eślające c.zynno.ść jednprązową, oh:ropnie szpe-
. ... . .
. cą naszą mowę, .a jednak. nie raż.ą snać niektó-
rych pisarzy (no i urzędy państwowe), soro po"
. dobnych wyrażeń używają.: .
A więc: ral jeden można coś obejrzej}, wielkro-
tnie .aś  oglądać, albo na coś spoglądać; ..mQżna
zarządzić .obejrzenie. czegoś (jednorazowo), można
też kilkakrotnie dokonać "tego oglądania.
On się bije! on się kopie! - co ma znaczyć: .on nie
bije! on mnie kopie! Pospolity zwro ucznioski
w skardze do nauczyciela na kolegę, któr,y. nie
siebie kopie,  właśnie skarżącego. Błąd. ten stale
jest powtarzany w tych szkołach, gdzie nauczy-
ciele (nie koniecznie tylko ci, co wykładają .język
polski) małą uwagę zwracają na czystość i .logikę
mowy ojczystej swyh uczniów.
Opiewać na sumę, opiewać na nazwisko. W ostatnich
liitach przytoczone zwroty szerzą się bezkarnie po
całej Polsce, a źródłem ich-język urzędowy. qpie-
wać po polsku dosłownie zD_aczy: "śpiewając, oglo-
. si", a zatem -- .co ogłosić, a nie na co, albo na
. kogo.
Jeśli komuś zależy na użyciu tego kwiecistego
z_wrtu, niechże cho gramatycznie go użyje. A więc:
przekaz opiewa sumę; dekret nOłninacyjny opiewa
nazwiska takie a takie; konstytucja opiewa wolność
.. . .
sumIenia l t p.
.
.29

Znacznie prościej jednak można powiedzieć: prze-
kaz na sum,; dekret nominacyjny wymienia albo
obejmuje nazwiska; konstytucja mówi, głusi, orzeka
o wolności sumienia. i t. p.
Organa, organy - dwa rzeczowniki, mające różne
znaczenie, a mian.: 1) organa _ - władzy, policyjne,
wykonawcze. urzędowe i 2) organy - wielkie na.
rzędzie muzyczne, a także szereg słupków podpie-
rających strp w kopalni.
Pan general, pan minister. W ostatnich czasach roz-
powszechnił się w prasie polskiej zwyzaj, powie-
działbym bizantyjski, dodawania do tytułów słuzbo-
wych czy nauko,vych zwykłego "pan", stosowanego
do obywateli, niekorzystających z żadnych innych
tytułów. Mówią naprz.: pan generał broni Arlna-
towicz, pan minister robót publicznych Łopaci6ski,
pan profesor doktór ..Iksiński i t. p, A przecie nie
mówi się ani nie pisze: pan generał Kościuszko,
pan kanclerz Andrzej Zamoyski, wystarcza bowiem:
generał Kościuszko, Andrzej Zamoyski kanclerz-
bez "panfł. co stawia sie wyłącznie i bezpośrednio
przy imieniu własnem. Wystarcża napisać: generał
broni Armatowicz, minister robót publicznych lopa-
.. ciński, profesor (można i doktór) Iksiński. Żadcn
z wymienionych dostojnikó,v nie będzie miał do
gazety żalu, że go pozba\viła pospolitego dziś "de..
nlokratycznego" tytułu "panu. Poco więc owa słu-
żalnoś , tak niestosowna w czasach spółcze8nych
30

skoro za czasów najeźdźców pisaliśmy: premjer
Stołypin, minister wojny Suchomlinow, generał Be..
seler i t. d.
Inna rzecz - w bezpośredniej rOZ1Dowie z ut y-
tułovJaną osobą. Wtedy trudno zVlcócić się do mi.
nistra czy generała bez owego "panie" ministrze!
"panie II generale!
A przytem wielkich tego świata lub znanych
powszechnie ludzi nie zwykło się nazY\AlaĆ jakimiś
tam pospo1itymi "panami". Nie pisało się. ani nie
pisze: pan Napoleon, ani pan papież, ani pan Sien-
kiewicz, ani an Makuszyński, ani pan Bazewicz.
Nawet ten ostatni, znany geograf, nie obrazi się,
gdy reporter gazetowy nie doda "pan" przy jego
nazw'isku.
Mówmy więc i piszmy o dostojnikach państwo-
wych, naukowych i społecznych, bez niepotrzebnejf
a często kłamliwej uniżoności: prezydent Mościcki
albo prezydent Rzeczypospolitej, pan Mościcki. prem-
jer Bal'tel; minister ł{farner; generał Żeligowski;
marszałęk Rataj; posęł Pietruszka; d{!któr Hrynie-
wiecki; profesor Kryński; redaktor Olchowicz i t. p.
Panie nlajster! panie gospodarz! panie Józef! Tak
mówi tylko gmin Palbo ktoś, co chce potraktować
bliźniego z rozmyślnem lekceważeniem. Człowiek
inteligentny i dobrze wychowany zawsze powie:
panie majsłrzę, panie gospodarzu, panie Józefie!
Pą l1n « Dro?dowicz , Pani '(miła , panna Qoldberg. Za-
31

,
" niech anie odróżniania w Polsce rodzajów w naz-
wikach datuje się od czasów wiekowej naszej
niewoli u Niemców i Rosjan. Zarówno bowien1
język niemiecki - który zna jeden tylko rodzaj
nazwiska (męski) i rosyjski'- który ma dwa ro-
dzaje (męski i żeński) - ujemny wpływ wywarły
na rodzajowość naszych nazwisk. Język polski roz-
różnia wprawdzie także dwa rodzaje w nazwis-
kach - męski i żeński, dz.ieli jednak ten żeński
na dwa odcienie: kobiecy i panieński .\ve wszyst-
kich nazwiskach swojskich i cudzoziemskich, z wy-
jątkiem czysto polskich, kończących się na ski.
A więc: Drozdowicz, Drozdowiczowa, Orozdowi-
czównaj Kmita, Kmitowa, Kmiciankaj Goldberg,:Gold-
bergowa, Goldberżanka. ·
Takie zwroty, jak naprz.: widziałem Goldberg,
.
mówiłelD z Drozdowicz - nie są polskie; należy
zawsze przestrzegać końcówek rodzajo\vych, a wów-
. czas będziemy po polsku mówili Z Drozdowiczówną
i widzieli Goldberżankę.
Jedynie, mówiąc czy pisząc o cudzoziemkach,
możemy im końcówek kobiecych i panieńskich
nie dorabiać, dodając przed nazwiskiem stosowne
określenie, naprz.: pani Milhand, panna Yanquas.
. Pieniqdzmi - tak mówią w niektórych dzielnicach
Polski ludzie nawet wykształceni, nie pomnąc, że
wyraz pieniądz ma w dopełniaczu lm. pieniędzy
i w narzędniku Im" pieniędzmi,
.

32 l

.
Poąobni:. ie.siąc i zając mają ę tylko w dopeł-
niaczu Im. - miesięcy, zajęcy, we wszystkich zaś
-'"
innych przypadkach zachowują tematowe ą. .
ł Pięć zloty, sześć dolary - tak mówią tylko VI ar-
stwy nieoświecone. Po polsku mówi się: dwa, trzy,
cztery złote lub dol-ary, ale pięć złotych, sześć do-
larów, dziesięć, tysiąc złotych lub dolaró\v.
Piśmienny i pisemny - dwa przymiotniki, które sto-
sujemy i do : człowieka, .i do podania, i do przy-
borów albo materjałów. Niektórzy jednak są zda-
nia, że piśmienny może być tylko człowiek umie-
jący pisać. Pisemne zaś może być podanie (prośba
złożona na piśmie) i materjały albo przybory słu-
żące do pisania, które nie należy nazywać piśmien-
nemi, a - pisemnęmi materjami i przyborami.
Pow. Radom, pou'. Nowy Sqcz, pow. Kartuzy. Wzo-
rując się na  języku niemieckim -- który unika
trudności przymiotnikowania i nazywa powiaty naz-
wami miast powiatowych, a więc rzeczownikami-
zarówno Małopolanie j ak i Wielkopolanie przy-
jęli tę zasadę, obcą duchowi języka polskiego.
Po polsku należy mówić i pisać: powiat radom-
.
ski, pow. nowosądecki, pow kartuski.
Uwaga. Złożone nazwy miast powiat., jak naprz.
Gródek Jagielloński, Nowy Targ, Rawa Ruska. Sta-
ry Sambor m'3.ją zwyczajo\vo ustalone nazwy przy-
 miotnikowe swych powiatów, a więc: gródecki, no-
wotarski, rawol"uski, starosamborski. Poza tern przy-
.
33

.....-_. ..- ..
.
.
miotnikowe nazwy po\viatów nie zawsze są pra-
widłowe, albo takie właśnie robią wrażenie naprz.:
Bochnia - bocheński, Dubno -.:.. dubieński, Gniew-
gniewski, Horodenka - horodeński, Jasło -jasielski
Kamionka Strumiłowa - kamionecki, Końskie -
konecki, Kościerzyna - kościerski, Krosno -kro-
sieński, Lisko - liski, Nisko - niżai1ski, Turek-
turecki, Turka - tu..czański, Równe - rówieński,
Sokółka - sokolski i t d.
Pracownica i pracowniczka. Pracująca niewiasta -
bez względu na rodzaj jej pracy: fizycznej. czy
umysłowej - nazywa się pracownicą. Równolegle
z tą naz\vą przyjęła się nazwa "pracowniczki" dla
osoby, pracującej w biurze - pod wpływem, za-
pewne, nazwy "urzędniczka". O mężczyźnie jed-
nak nie powiemy "pracowniczek", ani "urzędni-
czek" - chyba w postaci zdrobniałej.

Proszę paniq ! Ten zwrot rozpowszechnił się w ostat-
nich latach, zyskując coraz więcej zwolenników,
nie tylko wśród warstw szerszych, starających się
często o kwiecistość wysłowienia, lecz nawet iwśród
niektórych językoznawców, którzy nie widzą tu
błędu.
. ....
Czasowniki: prosić i poprosić rządzą 2- gim przy-
padkielD, a zatem winno się mówić: proszę pani!
podobnie jak się mówi: proszę pań, proszę pań-
stwa, a 1}ię VI 4-ym przyp.: proszę panie, proszę
34
.
-

,
państwo. co jest błędne. Natomiast - upraszam
panią i zapraszam panią.
Przedkładać, przed/ożyć - uważać należy za ger-
manizm (vorlegen). Po pols..ku winno się mó'.vić:
pl'zedstawiać, przedstawić. Naprz.: przedstawiać
zliczenia (rachunki), przedstawić projekt. dowody,.
wniosek. żądanie. Obok tego język polski ma in-
ne wyrażenia, jak naprz.: podać projekt. złożyć
dowody. wystąpić z wnioskiem. z żądaniem. z pro"
jektem i t. p.
Nie mówirIlY przecież: przednosić, przedczuć,
przedganiać, a: przenosić, przeczuć, przeganiać. Dla-
tego też takie nowotwory, jak: ,!przedkładać",
"przedłożyć" nie są wyrażeniami literackiem i ra-
żą poczucie językowe Polaków, nie przywykłych
do wzorów nien1ieckich.
P. T. - lna oznaczać "pleno. titulo" czyli "pełnym
tytułenl " . T e d wie litery coraz częściej figurować
zaczynają na okólnikach kupieckich. listach: i t p.
Mają one zastąpić nlożliwy, a niewiadomy tytuł,
jaki przysługl:1je odbierającemu odezwę czy pismo.
Takie bez zachodu załatwianie się ze sprawą
tytułoman)i, nadzwyczajnie u nas rozwiniętej, tchnie
nie przyzwoitym bizantynizmem (służalczością). Dla-
tego bizantynizmem, bo w obecnych czasach demo-
kratycznych wystarczyłoby zaadresowanie: Do pa-
na X. Y., a wreszcie fl1a1l1Y \v tym celu pospolite
I'
i utarte: Wielmożny pan X. y" w innych razach:
35
.

00 Szanownej (naprź. Redakcji) Y. Z. Nieprzyzvloi-
tą zaś służalczością jest dlatego, że jeśli już chce
się czyjeś nazwisko ozdobić tytułeOl - należy
postarać się dowiedzieć o przysługującym danej
osobie "pełnym" tytule i ten tytuł w całości, bez
obłudnych skrótów, wymienić.'
Ta podejrzana uprzejmość kupiecka przyszła do
nas z cechą "made in Germany" .
Resort, resortowy - jest to barbaryzm, -z pochodze-
nia niemiecki (Ressort, ressortieren-wzięte z fran.
t
"ressort "), wprowadzony nie wiedzieć . po co do
urzędowego języka polskiego. "Resort" ma ozna-
czać zakres władzy, a "resorŁowy"-należący do za..
kresu władzy.
Czyż nie wystarzy po\viedzieć po polsku: mi-
nister zwiedził instytucje podległe swej władzy, lecz
trzeba koniecznie kaleczyć język i zaciemniać myśl
takiem powiedzeniem, jak: minister zwiedzi! insty-
tucje podleglych sobie resortów.
A już najlepszy jest ów "minister resortowy"
w zestawieniu ze zwykłym ministrem pełnomocnym,
lecz nie mającym teki gabinetowej!
Ryby plywali, dzieci skakali. Tak mówią szersze warst-
wy ludności mało oświecone, nie odróżniające ro-
dzajów rzeczowników. Tak mówią również Rosja-
nie, słabo władający językiem polskim, oraz mało
inteligentni Polacy kresowi.
Czasownik w czasie przeszłym kończy się na
36

li tylko wtedy, gc1y moWa O męZczyznach (ludziach).
Jeśli zaś chodzi o kobiety, dzieci lub rzeczowniki
rodzajów żeńskiego lub nijakiego, a także rodzaju ·
męskiego, lecz nieosobowe - wówczas końcówką:
czasownika jest Iy. Naprz.: kobiety tańczyły,-. ryby
pływały, dzieci skakały, konię biegały, krowy ryczały
krzęsła słały, wozy jechały, ale: chłopcy psocili, lu-
dzie stali.
Poza tern mów się: chłopaki psociły, krakowiaki
tańczyły i t. p
Rzqdcego - zamiast rządcy -- mawia zawsze nie
tylko dozorca domu warszawskiego, albo pierwsza.
-lepsza służąca, najczęściej niepiśmienna, ale często
i sam "pan gospodarz", czyli \vłaściciel kamienicy
(nie koniecznie na\vet z "nowobogackich" u.).
I kiedyż nareszcie przestaniemy zwracać się rrdo
rządcego", albo płacić komorne "rządcemu"? Za
pewne do tej pory - dopóki sami rządcy domów-
warszawskich (jako też - folwarków) obojętnie
będą wysłuchiwali podobnych wymysłów.
Spaźniać się zamiast spóźniać się. Nawet mało in-
teligentny Polak nie powie: wyraźniać, opraźniać,
uogalniać, tylko: wyróżniać, opróżniać, uogólniać.
Rzadko się słyszy opaźniać się, zamiast opóźniać
się, a jednak wielu mówi błędnie spaźniać się.
Jest to upodobnieniem.(analogją) słów ze rdzen-
ną samogłoską O a nie Ó naprz. stworzyć-stwa-
rzać, ugościć - ugaszczać i t. p.
37
--

-
t'" - ,'!' ..
"l"en sam błąd powtarza się i w rzeczownikach,
a l11ian.: spaźnianie się zamiast spóźnianie, opaźnia-
nie zamiast opóźnianie. _
Stawiać stopnie - zostało nam po Rosjanach; po
polsku mówi się dawać stopnie. Inne zaś użycie
.
wyrazu "stawiać" (a nawet stawić) \\Tzoruje się
na języku niemieckim, naprz.:
stawiać pytanie (eine Frage stellen)-zadawać py-
łanię,
stawiać kwestję - przedstawiać kwęstję,
stawiać żqdanie - wystąpić z żądaniem,
stawiać projekt - podać, złożyć projekt,
stawiać warunki - podać. zastrzec warunki,
postawić kogo w stan oskarżenia (in Anklagenstand
versetzen) - zaskarżyć, oskal'"żyć kogo o co, po-
ciągnąć do odpo\\iedzialności, zapozwać do sądu.
wstawić w budżet - wnieść do budżetu.
Swojq kawę, swoje dwa kufle piwa wypilem. Tak
mówią w Mało- i Wielkopolsce, popełniając zwykły
germanizm. \VI języku polskim zaimek SJvój jest
tu zbyteczny, bo nie potrzeba chyba \vyra£nie
zaznaczać, że nie wypiłen1 cudzej kawy albo cu-
dzego piwa.
W. Poznańskiem i na POffic-rzu codzienny pod-
wieczorek nazywają "kawą", bez względu na to,
co podają: kawę, mleko czy herbatę. Poza tern
"kawą" nazywają namiastkę (surogat) kawy: żyto
palona, jęczmień, żołędzie. cykorję i t p. Praw-
38

dtiwa zaś kawa zowie się w Wie1ko p olsce-
mokką.
ŚpI'zedaje się kolI roboczy - takie ogłoszenie nasu-
wa przypuszczenie. że ów koń sam siebie sprze-
daje. Tymczasem ma to oznaczać że koń ..oboczy
jest na sprzedaż lub do sprzedania, wreszcie -
sprzedaje się konia roboczego. Błąd ten jes ru-
sycyzmem.
Szemat zamiast Schemat. Wyraz grecki "schema" ·
Niemcy odczytali "szema". Tak samo odczytaliby
polskie: schody, schować. schludny-"szody, szo-
wać. szludny", sch bowiem czyta się po niemiec-
ku jak sz. Polski język nie uznaje takiego pra-
widła, a zatem powinniśmy czytać i pisać: sche-
mat. schizma i t. p.
Szlem, pasz/em, przyszlem -;; zamiast: szedłem, po-
szedłem, przyszedłem. To szJenl daje się słyszeć
w ustach gminu i warstw nieoświeconych. Razi
ono przeciętnego nawet inteligenta. Jeśli jednak
szlem mówi człowiek, posiadający wy kształcenie
uniwersyteckie, to już jest objawem niechlujstwa
językowego, brzydko świadczącym o inteligencji
danego osobnika i jego poczuciu przyzwoitości.
Sztukamięs. Ten dziwoląg językowy znajdujemy na
jadłospisach niemal wszystkich restauracyj war-
szawskich, zamiast sztuka mięsa. co się odmienia:
sztuka mięsa, sztuce mięsa. sztukę mięsa, sztuką
mięsa, o sztuce mięsa.
39

Śmieli się, Jej; się, podzieh się - tak mówią i pi-
szą ci (szczególnie warszawianie). którzy nie pa-
miętają o tern, iż czasowniki, mające w trybie.
bezokolicznym końcówkę ać, w czasie przeszłym
mają ali, a więc: śmiali się, lali się. podziali się
Takowy-zaimek, którym nasi biurokraci tłumaczą
niemieckie "derseble" i używają go zamiast zaimka
on (który w mianowniku zwykle się opuszcza)
lub ten.
Takowy zaczyna coraz częściej wykradać się
z "kawałków" kancelaryjnych i bezkarnie grasować
po wszystkich dziennikach, ba - nawet w Ute-
raturze. '
Urgens, urgować - barbaryzm niemiecki (wzięty
z łaciny). "Urgens" - po niemiecku znaczy przy..
naglenie, ..urgieren" -:--nalegać, naglić.
Poza tern w przebogatym języku polskim za-
miast urgować mamy do wyboru szereg słów
swojskich, jak: dopominać się. p."zypom-inać, żądać
załatwienia, przyśpieszenia, wreszcie - nastawać,
naciskać, napierać, a cudzoziemski rzeczownik lIr-
gens doniedawna zawsze nazywano: przypomnIe-
niem. przynagleniem, przyśpieszeniem, powtórnem
żądaniem i t. p.
Paco więc używać barbaryzmów, niezrozumia-
łych dla szerszego ogółu, i kazić mowę ojczystą?
Nie naśladujmy owego pisarza gminnego z połu-
dniowych stron Rzplitej, który pozyskał sławę nie-
.
40
.

ltcłwa językowego, depeszując do jednego ze sła
rostów mazowieckich: "urguje się przefasowanie
umrzyka". Miało to znaczyć przynaglenie do prze-
słania zwłok jakiegoś niebQszczyka, czego jednak
nikt z mazurów rdzennych nie mógł zrozumieć.
{Ve Warszawie, we Wiedniu, we Wieliczce, we win-
dzie, we fabryce - mogłoby być poczytywane
za gwarę ludową, gdyby podobny :sposób wysło-
wienia się nie był przyswojony w zachodnich i po-
łudniowych dzielnicach Polski nie tylko przez gmin.
lecz i przez osoby wykształcone.
Winno mówić się: W Warszawie, w Wiedniu,
w windzie (w dźwigu) w fabryce (w wytwórni),
nic bowiem tu nie przeszkadza zpieg dwu" w" lub
"f", Inna rzecz, gdy zbiegają się różne spółgłoski,
naprz.: we Włocławku, wę wschód niej części miasta
i t. p. -
Wiadomem jest, jasnem jest, dziwnem jest. Podobne
używanie prze zdaniem podmiotowem przymiot-
nika w rodzaju nijakim jest brzydkim błędem. Na-
leży mówić i pisać: wiadomo, że...; rzecz jasna, Żę...i
rzecz dziwna, że...
#
Większy jak... Pospolity błąd popełniny we wszyst-
kich dzielnicach Polski. Winno się mówić: większy,
nrż; mniejszy, niż (lub od) ale: taki duży, jak... Spój-
nik "niż" (lub "od") używa się przy porównaniach;
po równym stopniu przymiotnika stosujemy "jak",
po wyższym "niż" (lub "od").
41
""

Naprz.: cienki, jak tycźka; grubszy, niż beczka
mniejszy od ziarnka maku.
Wis/a, na brzegach której...i drożyżna, rezultatem
któ'ej...i wiadukt, koszt którego... - podobne zwro-
ty są pozostałością po Rosjanach. Po polsku mó-
wimy: \Ylsłą, na której brzegach; drożyzna, której
.
rezultatem; wiadllkt którego koszt...
Wykluczyć, wykluczone (niem: ausgeschlossen, ros:
iskluczit'). Po polsku winno się mówić: wyłączyć,
usunąć; wyłączone, niemożliwe. Naprz.: posła usu..
nięto lub wyłączono na dwa posiedzenia; jest to
wyłączone, niemożliwę..
W wielkopolsce używają wyrazu wykluczyć, za-
kluczyć zamiast otworzyć, odemknąć lub zamknąć
(drzwi z klucza).
tVypadek i przypadek. Wiele bardzo słychać u nas
o f' wypadkach". Nie tylko w kronikach pism co-
dziennych, ale i w artykułach politycznych i gospo-
darczych, w odcinkach i "kącikach" humorystycz-
nych - wciąż się czyta o wypadkach. I w mo..
\vie potocznej u bliźnich również się słyszy: zda-
.. rzyl mi się wypadek, v tym wypadku, dowiedzialem
się wypadkiem i t. p. ,Nie ma to jednak znaczyć,
aby ów rozmówca złamał nogę albo wpadł pod
samochód. Nie! Ten sam osobnik powie nam rów-
nież:. w szczęśliwym wypadku, w radosnym wy...
padku i t. p. A więc nic przykrego go nie spotkało,
tylko chciał powiedzieć: dowiedziałem się przypad-
42

kiem, vi tym przypadku, zdarzył mi się przypadek,
W ..adosnym przypadku, w szczęśliwym przypadku.
Stanowczo nadmiernie szastamy temi "wypad-
karni", których wcale nie było.
Zauważać, zdążać. Podobne v/yrażenia, ipłodzone
wbrew logice i gramatyce, są niezgodne z duchem
języka. Można raz, lub kilka razy zauważyć. można
raz, lub kilka razy zdążyć, ale stale można uważać,
lub do jakiegoś celu dążyć; można w innem zna-
czeniu zwrócić uwagę komu lub na co. Tak samo
nie można powiedzieć zdążanie tylko dążenie.
Takie zauważania i zdążania są tylko dziwo-
lągami, nieprzewidzianemi przez żaden ze słowni-
ków w żadnej z polskich dzielnic.
Ze ziemi, z wschodu, z śrubą, Należy pisać: Z zie-
mi, ze wschodu, ze śrubą. Przyimek z :przecho-
dzi w ze wtedy, gdy wyraz, po tym przyimku
następujący, rozpoczyna się zbiegiem spółgłosek.
Naprz.: ze schodów, ze względu, ze mną, ze ździ..
wieniem, ze dworu. Natomiast: ze ziemi, e sekcji,
ze zatoki, ze sucharów (zamiast: z ziemi, z sekcji
i t. p.) jest niewłaściwe i trąci gwarą ludową.
Zbigniewowie, Janowie, Adalnowie · - utarło się uży-
wanie w liczbie mnogiej iinion Dlęskich w określe-
niu męża z żoną zamiast: Zb.igniewosłwo, Janostwo,
AdamostwQ. Natomiast w zdrobniałej formie zamiast:
Bolowie, FI.ankowie, Wackowie, Mietkowie byłoby
dziwolągiem powiedzenie: Bolostwo, FI'ankostwo,
Wackostwo, Mietkostwo.
..
43

c z Ę Ś Ć II.
Skrócenia:
(ang) - z angielskiego, (ar) - z arabskiego, (czes)-
z czeskiego, (£r) - z francuskiego, (germ) - germa-
nizm, (gm) - gminne, (gr) - z greckiego, (gw) -
gwarowe, (hisz) - z hiszpańskiego, (łć) - z łaciny,
, (nm)-zoniemieckiego, (now)-nowotwór, (rus)- rusy-
cyzm, z rosyjskiego, (per)-z perskiego, (prow)-pro-
wincjonalizm, (serb )-z serbskiego, (wł)-z v/łoskiego.
· wyrazy, oznaczone gwiazdką-\vyjęte ze słowniczka
kupieckiego. .
Abażul' (fr) - zasłonka na lampę, ciemnik.
aberacja (łć) - obłęd.
abnegacja (łć) - zaparcie się wyrzeczenie się.
abominacja (łć) - obrzydzenie, wstręt
abonament (fr) - przedpłata.
abonent (£r) - przedpłaciciel.
absencja (łć) - nieobecność.
absolutnie (łć) - zupełnie, ze wszystkiem.
absolutny - bezwzględny.
absol'bować (łć) - pochłaniać, zajmować.
#
44
-r

abstrakcja (łć) - oderwanie.
abstrahować co od czego (łć) - pomijać (w rozu-
mowaniu), odrywać (w pojęciu), odciągać.
abstynencja (łć) - wstrzemiężliwość, powściągliwość.
absurd (łć) - niedorzeczność, brednie.
ad (przyimk łć) - w znaczeniu obak, PI"ZY, pod,
Naprz. Matyjowce ad I\olomyja - Matyjowce przy
Kołomyji, pod Kołomyją.
adberent (łc) - stronnik, poplecznik.
ad/egat (łć) - załącznik.
admirować (łć) - podziwiać, uwielbiać.
adm"onicja (łć) - napomnienie.
adnotacja (łć) -- przypisek,
adoptacja (łć) - przybranie, usynowienie.
adol ' ator (łć) - czciciel, wielbiciel.
adresant* (fr) - odbierający.
adresat* (fr) - wysyłający nadawca (now).
adwersarz (łć) - przeciwnik.
aeronauta (gr) - lotnik.
aeroplan (gr.) - samolot.
afekt (łć) - uczucie.
afektacja - przesada, wymuszoność.
afiszować (fe) - ujawniać. pokazywać, popisywać się.
agnoskować (łć) - uznać, przyznać, rozpoznać.
akceptować (łć) - zatwierdzić, przyjąć.
akceptować rachllnek* - uznawać lub p.-zyznawać
zliczenia.
aklamować (łć) - witać okrzykami.
45
-

akon:odować (łć) - naginać. nałamywać (do czego).
akompanjować (łć) - wtórować, przygrywać albo
, . ,
przysp,ewywac.
akordowa robota* (fr) - robota od jednostki.
akl'edytować (fr) - uwierzytelniać, upełnomocnić.
akta i akty - (patrz cz. I).
aktualny (łć) - czynny, prawdziwy, rzeczywisty,
istotny; jest na czasie. .
akty;va* (łć) - stan czynny.
akurat (łć) - W sam raz, w samą pOI"ę.
akul'atnie - dokładnie, punktualnie.
al par i (włos.) - narówn;'
aluminjum (łć) - glin.
amant (łć) - kochanek, ulubieniec.
amator (łć) - zwolennik, miłośnik, lubownik.
ambaras (łć) - kłopot.
ambicja (łć) - godność, duma, pycha.
ambitny - dumny, butny, pyszny, zarozumiały.
ambona (gr) - kazalnica.
ambulatorjum (łć) - przychodnia.
amnestja (gr) - ułaskawienie.
amortyzacja (łć) - umorzenie.
amputacja (łć) - odcięcie, odjęcie.
amunicja (fr) - strzeliwo.
anachoreta (gr) - pustelnik.
analiza (gr) - rozbiór.
anarch ja (gr) - bezrząd,
anatema (gr) - ktląwa.
...
46

anatomja (gr) - członkownictwo, rozczłonkowniclwo..
and,'ony (łć) - brednie, bzdurstwa, duby smalona ko-
szałki-opałki, hocki-klocki.
aneks (łć) - załącznik.
aneksja (łć) - zabór, przywłaszczanie.
anemiczny (gr) - niedokrvłisty.
angażować (fe) - zamawiać, obsadzać (na posadzie).
. ,
przYJąc.
angażować się - zobowiązać się.
anihilować, annulować (łć) - unIeważniać, znosić,
a,!imozja (łć) - za\vziętość, wzburzenie, rozdraż-
nienie.
animusz (łć) - od\vaga, zuchowatość.
anonim (gr) - bezimiennik.
anonimowy - bezimienny.
anons* (fr) - ogłozenie.
anormalny (łć) - nieprawidłowy.
ansa (ł) - uraza, niechęć. złość.
ansambl (fr) - zespół.
anszlag (run) - kosztorys.
antaba (nm) - rączka, ucho.
antagonizm (gr) - współubieganie, współzawodnictw8..
antl'eprener* (fr) - przedsiębiorca.
antrepryza* - przedsiębiorstwo..
antresola (fr) - półpiętrze.
antycypować (fr) - uprzedzać,
antyczny (fr) - starożytny.
pntyd(Jtm (gr) - b"'ka:
. ,, . i'
,
47

4" . -1 . 1J...
antykwarjusz (łć) - starożytnik.
antypatja (gr) - obl"zydzenie, odt"aza.
antyseptyczny (gr) - pi'zeci\vgnilny.
antyteza (gr) - przeciY/ietlstwo, przeciwstawienie.
aparat (łć) - pt'zyrząd.
apatja (gr) - obojętność, zobojętnienie.
apetyczny (lć) - ponętny, łakomy, smaczny.
apetyt - łaknienie, oskoma.
aplauz (fr) - poklask.
.apopleksja (gr) - udar, porażenie.
apostolstwo (gr) - posłannictwo.
apl'obata (łć)- zezwolenie, potwiat"dzenie.
aprobować (łć) - zatwierdzać, zezwalać.
apsztyfikować się (gwar) - zalecać się, nadskakiwać,
przymilać.
aranżer (fr) - wodzirej.
aranżować - prowadzić, przewodniczyć, urządzać.
arbitralny (fr) - samowolny. ...
archaiczny (gr) - słaroś\viecki, przestarzały.
architekta (gr) - architekt, (przyjął się w języku
ogólno-polskim) lepiej: budowniczy.
arcy (gr) - wielce, nader.
arena (łć) - p3le, tor,. widownia.
arendować (łć) - dzierżawić.
,
argument (łć) - dowód, uzasadnienie.
arlekinada (fr) -błazeństwo, błaznowanie.
armata (łć) - działo. .
al'ogancja (łć) -:- zarozum.iałość, zuchwalstwo.
48
'lir

aromat (gr) - zalJach, wonność; bukiet (trunku).
arsenal (ar. per) - zbrojownia.
arterja (gr) - tętnica.
artretyzm (gr) - dna.
artykuł (handlu). - przedmiot (kupiectwa).
asceta (gr) - pokutnik, samotnik.
asekuracja (łć) - ubezpieczenie.
asenterunek (germ) - pobór do wojska, branka.
asocjacja (łć) - kojarzenie, skojarzenie (wyobrażeń).
aspiracja (łć) - dążenie, pożądania, pragnienie.
astma (gr) - dychawica.
asumpt (łć) - pochop, pobudka.
asymilacja (łć) - upodobnienie, pl'zys\vajanie.
asysta (łć) - świta, otoczenie.
atak (fe) - natarcie, napad.
atawizm (łć) - dziedziczność.
ateista, ateusz (gr) - bezbożnik, niedowial.ek.
atelier (fr) - pracownia.
at/eta (gr) - zapaśnik, bojownik, siłacz.
a to dlatego (rus) - mianowicie dlata!]o.
atrakcyjny (fr) - ponętny, wabiący, ciekawy.
atrybut - przymiot, własność, \vłaściwość.
atu, atut (fr) - barbaryzm, który w kołach towa-
rzyskich zyskał prawo obywatelstwa; po POliku:
kozera, kolor świetny, tromf (w kartach).
audjencja (łć) - posłuchanie.
audycja (łć) - słuchanie.
audytorium (łć) - słuchalnia.
19

aukcja (łć) - sprzedaż.
aura (łć) - pogoda.
aureola (łć) - urok, świetność.
auskultacja (łć) - obsłuchiwanie, opukiwanie.
ausszus. (nm) - brak (towar wybrakowany).
autentyczny (gr) - prawdziwy, wiarogodny.
autochton (gr) - tubylec.
autodydakta (gr) - samouk.
automatyczny (gr) - samodziałający, bezwiedny.
automobil (gr) - samochód, samojazd.
autonomja (gr) - samorząd.
autopsja (gr) - oględziny.
autor (łć) - twórca, pisarz.
autorytet (łć) - powaga.
autoryzować (łć) - uwierzytelniać, potwierdzać, upo-
. . ,
waznlac.
avis. (Er) - zawiadomienie.
awans (fr) - zaliczka, zaliczenie.
awansować. - posunąć się naprzód; dać zaliczkę.
awantaż. (fr) - korzyść.
awantura (fr) - przygoda, zajście, kłótnia.
awjacja (fr) - lotnictwo.
av/jatol' - lotnik.
azyl (gr) - schronienie, przytułek.
ażurowy (fr) - przejrzysty, dziurkowany, przezro-
czysty.
Bacb.analja - hulanka, pijatyka.
bacy lus - lasecznik.
50

badanie nad czeln (gerrn) - badanie czego.
bady (nrn)  kąpiele.
bagatelizować (fr) - lekceważyć.
bajcować (nrn) - durzyć, okłamywać
bajtlować (n m) - okłamywać, durzyć.
bakier, na bakier (nm) - na bok, na ukos.
bakterja (gr) - lasecznik.
banalny (fr) - oklepany, spowszechniały, pospolity.
bandaż - powijak, opaska.
ballhof (nrn) -- dworzec kolejowy.
banialuki (serb) - bzdurstwa, brednie.
bankiet (wł) - uczta, biesiada, gody.
bankructwo (nrn) - UI)adłość.
becić się (nm) - przegrywać, wpadać (w kartach)
bessa. (fr baisse) - zniżka.
bestja (łć) - zwierzę, potwór.
bez centa, bez feniga - bez grosza (tak należałoby
lnówić obecnie).
bezrobotny - bezroboczy .
bezzg/ędnie - bezwzględnie.
będę pisać, będziemy czytać - będę pisał, będziemy
czytali.
bęJę potrajil - będę umiał, będę mógł, potrafię.
biblioteka (gr) - książnica, księgozbiór.
bieliźniarka (now) -- a) szwaczka, specjalistka od
szycia bielizny (patrz cz. I) i b) szafa na bieliznę.
bigamja (gr) - dwużeństwo.
bigot (fr) - nabożniś, święt08zek.
..
51

bigoterja - modlarstwo.
bilans brutto i netto* - zrównanie p."óbne i osta-
teczne.
bili v dzvony (rus) - bito W dzwony.
bi/eta (fr) - bilety.
bilon* (fr) - pieniądz zdawkowy.-
binda (nm) - przepaska (na wąsy).
birbant (wł) - hulaka.
biuro handlowe* - izba kupiecka.
biust (fr) - popie..sie.
.
blaga (fr) - okłamywanie, tumanienie.
blagier - paliwoda, kłamca.
blokhauz (nm) - st."ażnica.
bluszczarka (no,v) - osoba szyjąca wyłącznie bluz-
. ki kobiece (patrz cz. I: bieliźniarka).
błędami roi się vypracowanie - od błędó\Y roi się
wypracowanie.
bon (fr) - kwitek.
bonifikacja* (łć) - lIstępstwo.
bpl (pro,v) - ból.
brakujq mi dwa zeszyty (germ) - brakuje mi dwóch
zeszytó\A/ .
b!'akuje gl'OSZ (gern1) - brakuje grosza.
bl'andmajster (nrn) - ogniomistrz, naczelnik straży
ogniowej (pożarowej).
branzoletka (fr) - bransoletka.
branża* -- gałąź, dział.
brelok (fr) wisiorek.. ł
.s
.
.

bronić @jczyznę - bronić ojczyzny.
brzytew - brzytwa, y (jak tykwa, y). .
bucha/ter* (nrn) - książkowy.
bucha/telia* - książkowość.
buduar (fr) - gotowalnia.
bufon (wł) - pyszałek, zarozumialec, chełpH\viec.
bufor - zderzak.
butersznyt (nrn) - przekąska, kawałek chleba z ma-
słem, tar'tinka, kanafJka.
by-końcówkę warunkową należy pisać łącznie z 'y-
razem poprzedzającytn.
byłem u ciebie vszak (gerln) - wszak byłem u ciebie.
bylem ździwiony (gerrn) - ździwiłem się ździ\viło mię.
Calki dzień (gm) - cały dzień.
cedować* (łć) - ustępować, (p..zelewać).
cekhal!s (nrn) - zbrojownia.
cena nie jest wygórowanq - cena nie jest w gó-
."owana.
certyfikat - zaświadczenie (na piśmie).
chęć ujrzeć (germ) - chęć ujrzenia.
chleb obłożony (germ) - kl"omka chleba z \vędliną.
przekąska, tartinka, kanapka.
chlopiec od sqsiada-chłopiec sąsiada. syn sąsiada.
chodzić za cukrem (rus) - chodzić po cukier.
chroniczny (gr) - zastarzały, przev/iekły.
ciekawy to jest u'ypadek - zaciekavłia mię ten wy-
padek.
cień /egla (rus) - cień legł.
53

ciernia kvitnq - ciel"nie kwitną.
cieszyć się na' co (germ) - cieszyć się z czego.
ciężki orzech do zgryzienia-t\vardy orzech do zg..'y.
zienia.
circa (łć) - około.
co ja mogq za t07 (germ) - co ja temu jestem winien?
co jest na rzeczy? (pro\v) - O co chodzi?
co pod tern rozumiesz? (germ) ..- co przez to ro-
zumiesz?
co, proszę? (pro,v) - co, proszę pani? słucham?
coś się dowiedzial? - czegoś się dowiedział?
co ty mówisz do tego? (gerrn) - co ty mówisz
n a to?
cug (nm) - łJrzeciąg, v, yciąg (w piecu).
· cugle (nm) - wodze. 
cukier starczy mi na dzisiaj - cukru wysłał.czy mi
na dzisiaj.
cu/ag (nrn) - dodatek.
cyklista (gr) - kolarz.
cyklistowski - kolal"ski.
cyrkulacja (łć) - obieg, krążenie.
cyrklllarz (łć) - okólnik.
cyrulik (wł) - bal\vierz.
czasokres - okres.
czekać za czem (rus) - czekać na co.
czem tańszy, tern gorszy (rus) - im tańszy, tern
gorszy.
czem raz bardziej - coraz hardziej.
, .
5

czy łóżko już zroione? (germ) - czy łóżko już
posłane?
czynnik miarodajny - czynnik właściwy, rozstrzy-
gający.
czynsz (nm) - dzierżawa, komorne.
ćwiczyć (,vprawiać się w co) - ćwiczyć się (ćwi-
czyć można - konia batem).
Dać się widzieć (germ) - pokazać się, ukazać się.
dać wyraz nadziei - wyrazić nadzieję.
daj mnie pokój - daj mi spokój.
dam ci, a nie mu - dam tobie, a nie jemu.
dandys (ang) -:- strojniś, światowiec.
dawam jałmużnę (staropolskie) -- daję jałmużnę.
debatować. (Er) - obradować, rozprawiać.
debaty (Er) tylko w liczbie mnogiej, a nie pojedyńczej-
obrady, rozprawy, dysputy, dyskusje, spory.
deces (łć) - niedobór. .
defekt* (łć) - wada, niedostatek, uszkodzenie brak.
deficyt* (łć, dosłownie: brakuje) - niedobór.,
definjować (łć) - określać.
definityu'nie (łć) - ostatecznie.
definitywny - ostateczny decydujący, rozstrzygający,
stanowczy.
defornlacja (łć) - przekształcenie.
degeneracja (łć) - zwyrodnienie, odrodzenie się od
przodków.
degrengolada (fr) - upadek.
deka* (nm - )przykrycie, opona, pokrowiec, kilim,
koc, d era"
55

... deklartlcja* (łć) - oŚwiadczenie.
dekować się (germ) - ukrywać się.
dekować dach (germ) - pokrywać strzechę, dach.
dela/or (łć) - donosiciel.
deliberować (łć) - łJrZemyślać, rozmyślać.
delikatesy* (fr) - łakocie, przysmaki.
. delikatny - czujny, wrażliwy, albo - wątły, mały.
delożować (fr) - przenosić, usuwać, przeprowadzać
(n1ieszkańcó,v), opróżniać (mieszkanie).
delnenlować (fr) - zaprzeczyć, zadać kłam.
# demolować (fr) - burzyć, niszczyć.
demontować (fr) - uszkadzać, psuć.
denaturov/any (fr) - skażony (spirytus).
denerwować - rozdrażniać.
deprawować (łć) - psuć, gorszyć.
depresja (łt) - upadek sił, osłabienie przygnębienie.
deranżować (fr) - krępować, wstydzić.
destrukto,' (łć) - bUI.zyciel niszczyciel.
deszcz idzie (rus) - deszcz pada.
detaliczny* Ur) - częściowy, szczegóło\vy, drobiaz-
gowy.
detonacja (fr) - wybuch.
dewastować (łć) - rujnować, niszczyć.
dewocja (fr) - nabożność, pobożność.
desygl1ov/ać (łć gerln) - mianowiać, wyznaczać.
dezyderat (łć) - żądanie, życzenie.
dietarjusz (djetarjusz) - dziennie płatny.
direkt (łć nm) - prosto, wprost, bezpoś.-ednio,
56
..

"
- - . ł
ditto* (wł) - równ.ez, to samo.
dialekt (gr) - narzecze, gwara.
dlatego, bo - dlatego, że...
dodawać powagę (gern1) - dodawać powagi.
dokańczać (gwar) - dokończyć, kończyć.
dokonać operacji (germ) - operować.
donlinować (łć) - panować, górować.
do oczu stawiać - przed oczy stawiać, na oczy
stawiać.
dopiąć sVlój cel (germ) - dopiąć sYlego celu.
do teraz - dotąd, dotychczas.
dotknqć ranę -- dotknąć rany.
dotrzymać S./O[1.IO - dotrzymać słowa.
do wojny (rus) - przed wojną (patrz cz. I).
dowodzić o czem  dowodzić czego.
doza (gr) - dawka.
doznaję dziwne uczucie - doznaję dziwnego uczucia.
drastyczny (gr) - jaskrawy, drażliwy.
d,'obiażdżarka (now) - szwaczka lub k.'awczyni, szy-
jąca drobiazgi (patrz cz. I -- bhJiźniarka).
drogerja (fr. = materjały apteczne) - skład mater-
jałów aptecznych, skład apteczny.
drogość (no\v) -- drożyzna.
D,'ozqov/icz (panna) -- Drozdowiczó.vna (patrz cz. I).
drugi człowiek (rus w znaczeniu: ktoś inny) -- inny 
człowiek.
drugostrollnie (nov/) - na (po) drugiej stronie, na
stronie odwrotnej.
57

.
duet (wł) - dwugłos, dwuśpiew,
durch (nrn) -- nawskroś, .nawylot.
duser (fr) - grzeczne słówko.
duża litera alfabetu - wielka litera abecadła.
dw6ch psów - dwa psy (patrz cz.' I).
dv/udziestopięcioletnia rocznica - dwudziesta piąta
rocznica.
dycht (nrn) - tęgo, ściśle, szczelnie albo: właśnie,
w sam raz, zupełnie.
dydaktyczny (gr) - nauczający, pouczający.
dyfamacja (łć) - zniesławienie.
dyferencja (łć) - różnica.
dygnitarz (fr) - dostojnik.
dykcja (łć) - wymowa, wysłowienie.
dylacja (łć) - zwłoka.
dyscyplina (łć) - karność.
dyskrecja (fr) - oględność, względność, szanowanie
cudzych tajemnic.
dyskurs (łć) - rozmov/a, rozprawa.
dysonans (łć) - rozdźwięk.
dystans (fr) - odległość, oddalenie.
dystakcja (fr) - roztargnienie, zapomnienie się.
dystyngowany (fr) - wytworny, wykwintny.
dyz/okacja - rozmieszczenie, rozłoż2nie.
dziurkarka (naw) - sz,vaczka, specjalistka od ro-
bienia dziurek w bieliźnie (patrz cz. I -- bieli-
źniarka).
dżuma (tur) -- mór, zaraza morowa.
58
,
.

Echo (gr) - odgłos.
echt (nrn) - prawdziwie. co .się zowie.
edycja (łć) - wydanie.
efekt (łć) - y/rażenie.
efekt wywolać na kogo - sprawić wrażenie na kim.
efekty - sprzęty, ruchomości.
efronterja (fr) - bezczelność, zuchwalstwo, lekcewa-
żenie.
egida (gr) - obrona, opieka.
egoista (łć) - samolub, sobek.
egzageracja (łć) - przesada.
egzaltotvać się (łć) - unosić się, zapalać się.
egzemplaz* (łć) - okaz.
egzercytof.vać się (łć) - \vprav/iać się, ćwiczyć się.
egzoteryczny (gr) - przystępny (wykład).
egzystencja (łć) - byt, istnienie, utrzymanie. 
ekierka (fr) - węgielnica.
keonomja* (gr) - oszczędność.
ekonon1ja* (nauka) - gospodarstwo.
ekonomiczny (gr) - gospodarczy.
ekscentryczność (łć) - dziwactwo.
ekscepcja (łć) - v/yjątek.
ekscs (łć) - v,ybryk, przekroczenie.
ekscytacja (łć) - podniecenie.
ekscytacja (w koresp. biurowej)* (łć) przypomni e
nie, przynaglenie.
eksJ;rement (łć) - odchód, kał.
ekskludować (łć) - wyłączać..
.
59
"

..
eksluzowac (fr) - tłumaczyć, uniewinniać.
eksmitować (łć) - wydalać, usuwać.
ekspansywny (fr) - wybuchający.
ekspedjent* (łć) - sklepowy.
ekspedjować (łć) - wyprawiać, wysyłać.
ekspedyte (łć) - biegle, doskonale, wprawnie.
ekspens* (łć) - wydatek. .
ekspel't* (łć) - biegły.
eksperyment - doświadczenie.
ekspirować* (łć) - upły\vać (termin).
eksploatacja* (fr) - wyzyskiwanie.
eksploatacja (węgla, minerałów) - wydobynie, do-
bywanie.
elsplozja (fr) - wybuch.
eksponat (łć) - okaz (\Alystawowy).
eksponent* - wystawca.
eksponować* - wystawiać.
eksporter* (łć) - wywożący.
ekspozycja* (łć) - \vystawa, pokaz.
ekspres (fr) - posłaniec.
eksproprjacja (fr) - wywłaszczenie.
ekstaza (gr) - uniesienie, zachwyt.
ekstrakt (łć) - VJyciąg.
ekwipeż (fr) - piazd, powóz.
ekwiwalent (łć) - ró\vnowaźnik.
elaborat (łć) - praca pisemna, opracowanie, wypra..
cowanie.
elastyczność (gr) - prężność.
60

alegancki (le) - wytworny, strojny, wyk\vintny.
elegant (łć) - strojniś. _
/iminou'ać (łć) -usuwać, wyłączać, wykreślać.
e/okwencj a (łć) - wymowność, krasomówstwo.
emalja (fr) - szkliwo.
emblemat (gr) - godło.
emfaza (gr) - przesada, napuszoność.
emigracja (łć) - wychodztwo.
emigrant (łć) - \vychodźca.
emocja (fr) - wzruszenie"
energiczny (gr) - dzielny, sprężysty.
enel'vować (łć) - rozdrażniać.
en gra,s. (fr) - ryczałtem.
eo ipso (łć) - tern samem.
epidemiczny (gr) - nagminny.
epigon (gr) - potomek, następca.
epileptyczny (gr) - padaczkowy.
epilog (gr) - zakończenie.
eremita (gr) - pustelnik.
erygować (łć) - wznieść, założyć.
esencja. (łć) - wyciąg.
eskapada (fr) - wybryk. swawola.
etc. (et eaetera) (łć).- i t. d. (i tak dalej).
eteryczny (gr) - lekki, powiewny, wiotki.
etnografja (gr) - ludoznawstwo.
ewentualnie. (fr) - albo, w razie czego. przypusz-
czalnie, możliwie, i t d.
ęwentua/oąć. - n1Qżliwość (zdarzenia).
61

.
ewentualny -' możliwy. łJrzypuszczalny.
ewidencja (łć gerln) - \vykaz, spis imienny.
e,vikcja. (łć) - rękojmia, zapewnienie.
extra. (łć) - umyślnie, nadzwyczajnie, wielce, nader,
mocno, oprócz.
Fabryka. (nrn) - \vytwórnia, przetwórnia.
fabrykat.. - wyrób, wytwór.
facesja (łć) - żart, dowcip.
facet (łć) - jegomość, osobnik.
facjata (wł) - poddasze.
fach. (nrn) - zawód, dziedzina, gałąź, wydział.
fachov?iec - zawodo\viec.
fagas (łć) - sługus, służalec.
fajel'kasa. (nrn) - składka ogniowa.
fakt (łć) - rzeczywistość, czyn, przYIJadek, zdarzenie,
zjawisko.
faktor Q.(łć) - pośrednik, stręczyciel.
fakultet (fr) - wydział.
falanga (gr) - gromada, zastęp, tłum.
falsyfikat. (łć) - przedmiot podrobiony.
falsyfikować. - podrabiać.
fałszywe znaczenie (germ) - błędne znaczenie, nle-
.
właściwe.
familja (łć) - rodzina.
familjant - kewniak, po\vinowaty.
familiarny - poufały, zażyły.
famulus (łć) - służący, służalec, sługus.
fanaberja (nrn) - wybryk, dziv/actwo.
...
62
,.
..

fanatyk (łć) - zalJaleniec, zaślepieniec, zagorzalec.
fanfaron (fr) - pyszałek, zarozumialec, junak.
fant (nm) - zasta\v, zakład.
fantować. - zajmować, brać w zastaw.
farba (nm) - barwa, maść.
farsz (fr) - nadzienie.
fartuch (nm) - zapaska.
faryna (nm) - kryształ cukrowy.
fasciśc; (wł) - faszyści.
fascynujqcy (łć nm fr) - ponętny, pociągający, olśnie-
wający, czarujący, uroczy.
fascykul (łć) - zwitek (papierów), zwój.
fason. (fr) - wzór (krój).
faso'tvać (germ) - napełniać, ładować; przecierać.
fatalny (łć) - nieszczęsny zgubny.
fatum (łć) - przeznaczenie.
fatyga (fr) - znużenie, zmęczenie, trud.
fawol'ek (fr) - chróst
faworyzacja - sprzyjanie, popieranie.
feblik (fr) - skłonność, słabość, pociąg.
feler (nm) - wada. skaza, uszkodzenie.
fenomen (gr) -- osobliwość, rzadkość.
feralny (łć) - nieszczęśliwy, niepomyślny.
fertyczny (nm) - zwinny, ruchliwy, żywy, żwawy.
ferwor (łć) -zapał, junakierja.
fest, festyn (łć) - uroczystość, zabawa, uczta, bie-
siada.
feta (fr) - uczta., bankiet.
....
,
63

fetor (łć) - przykry zapach. smród.
figiel (łć) - psota, psikus, żarł, krotoch\vila.
fikcyjny. (łć) - urojony, nierzeczywisty, zmyślony.
filigranowy. (fr wł) - drobny, mały.
filiżanka (tur) - czarka.
fi/ja* (łć) - oddział.
filtr (łć) - sączek, cedzidło.
filut (fr) - bałamut, z\vodziciel, krętacz, ćwik.
finalny (łć) - ostateczny, końcowy.
fingować (łć) - zmyślać.
finta (wł) - zmyślanie. udanie. podstęp.
fit'anka, firana (nrn) - zasłonka.
firmament (łć)"- nieboskłon.
fiskalny (łć) - skarbowy. .
fiszka (Er) - liczbon, liczman, znaczek (do gry).
fixe. (fr) - stała oznaczona (cena).
flaga (nrn) -- chorągiew, bandera, albo: słota, sza-
ruga.
flancować (nrn) - sadzić, przesadzać.
, flanować (fr) - wałęsać się, włóczyć się, szastać się
f/eitucb (nrn) - niechluj. plucha.
flinta (nrn) - strzelba.
fluktuacja (łć) - chwianie się, wahanie się; chwiej-
, .
nosc.
fochy (nrn) - dąsy, gniewy, rzucanie się.'
fontanna (fr) -_ wodotrysk.
forant (nrn) - zapas.. 'lo
forma (łć) - krój, wzór, postać, wygląd, zarys.
6

format (fr) - wielkość, wymiary.
formula (łć) - prawidło, przepis, wzór.
formulować - określać.
fornier (fr) - okleina.
. forsowny (fr) - usilny, wytężony.
forteca (wł) - twierdza.
fortel (n m) - podstęp, \vybieg, podejście, wykręt.
forsztować (nm) - przegradzać, przepierzać.
forszus. (nm) zaliczka, na poczet.
fortunny (łć) - szczęśli\vy, pomyślny.
forwacht (nm) - strażnica albo: czaty przednie.
forytować (nm) - popierać. zalecać.
fraj (nm) - wolny, bezpłatny.
frajda (nm) - uciecha, przyjemność
framuga (szw) - wnęka.
frankować (wł. nm) - opłacać.
frasunek (czes) - kłopot, troska, zgryzota strapienie,
frekwencja. (łć) -- napływ. uczęszczanie.
frenetyczny (fc) - niepowściągli\vy, szalony.
fruktyfikować (łć nm fr) - przynosić korzyść. pożytek.
frycówka (nm) - baty, chłosta, cięgi, wały.
frykas (fr) - łakoć, przysmak, smakołyk.
fuga (nm) - spoina (między cegłami).
fundament* (łć) - podwalina.
fungować (łć nm) - sprawować urząd, wypełniać
obowiązki.
funkcjorarjusz (łć) - pracownik.
fura (nm) - wóz.
65

furaż (fr) - pasza, żywność dla koni i bydła:
furman (nrn) '- woźnica.
fuszer (nrn) - partacz; niedołęga.
futrovlać (nrn) - żywić, karmić; wykładać, obijać; bić,
okładać.
fuzja (łć fr) - sti.zelba; zlanie się, zespolenie, związek.
Qacb (nrn) - kochanek.
galamatjas (fr) - zamieszanie, zamęt,. skweres.
galopeln (fr) - cwałem, pędem,
galgan (nrn) - szmata. łach; nicpoń, ladaco.
gamajda, gamoń (nrn) - ciemięga, niedołęga.
gatunek (nrn) - rodzaj, jakość.
gbur (nrn) - p..ostak, cham, grubianin.
gdzie jedziesz? - dokąd jedziesz?
generacja (łć) - pokolenie.
gest (łć) - poruszenie. znak. skinienie.
geszeft (nm) - szacherka.
gigantyczny (gr) - olbr.zymi. ogromny.
gilza. (nrn) - tutka.
gimnazista, gimnazjalista -- gimnazjasta, uczai] gim-
nazj um.
girlanda. (fr) - wieniec, splot.
giser. (ntn) - odlewacz.
gisernia. - odlewnia (lejarnia).
glans. (nrn) - połysk (blask).
glansować - nadawać połysk.
glazura. (nrn) - polewa.
gleba (łć) - ziemia, pole, ni\va.
/
--
66
..

.
gloryfikacja (łć) - wysławianie, uwielbianie.
gluzować (gr czes) - wygładzać, wyskrobyw.ać. po-
prawiać; wywabiać (plamy), czyścić; usuwać, nisz-
czyć, tępić, trzebić.
gorżki (prow) - gorzki.
gradacja (łć) - stopniowanie.
gratis" (łć) - darmo. bezpłatnie.
gratulować (łć nrn) - życzyć, pozd rawiać, składać
życzenia.
grawer" (fr) - rytownik. '
grawitować (fr) - ciągnąć (ku komu, ku czemu).
dążyć.
gremjalnie" (łć) - łącznie. razem, wspólnie.
. "
gremJum - grono.
gruntoivać (nrn) - zgłębiać; opie..ać (na czem), za-
sadzać.
grymasić (fr) - wybredzać, dziwaczyć.
grynderski (nrn) - spekulacyjny.
gust (łć) - smak.
gwarancja" (łć) - rękojmia, poręczenie.
gwicht" (nm) - ciężarek.
gymbhana (ang) - zawody konne.
Haczyk (rnn) - (u haftki) .konik; (do pieca) po-
grzebacz; wybieg, wykręt, kruczek.
haftovać (nm) - wyszywać.
halc (nrn) - kołnierz, kark (wziąć za).
halo! (fr) - hola! za pozwoleniem! stać! proszę! słu-
cham!
67

halt! (nnl) - stój I zatrzymaj się! stać!
hamowqć (nm) - powściągać, powstrzymywać, ta-
mować.
hander (nrn) - kupiectwo, targo\vnictwo (kupczenie).
handlarz (nrn) - przekupień, kramarz.
handlować - targować, kupczyć.
handlowiec. - pracownik kupiecki.
handryczyć się (nm) - kłócić się, sprzeczać się.
hangar (ang) - stocznia (lotnicza).
haniebny (czes) - niecny, bezecny, sromotny; szkarad-
ny, obrzydliwy, wstrętny,  okropny.
hańba - bezeceństwo, srom, wstyd, niesława.
harować (rusiń) - mozolić się, nękać się pracą.
haust (łć) - łyk, połknięcie.
hebel (nm) - strug.
hebes (łć) - tępa, zakuta głowa, osioł.
herbarz (łć) - zielnik.
hermetyczny (gr) - szczelny.
hipoteza (gr) - przypuszczenie, domysł; teorja tym-
czasowa.
hochstapler (nm) - oszust, naciągacz, spekulant.
hojny (czes) - szczodry, suty, obfity.
ho/ubić (rusiń) - pieścić, utulać.
homeryczny (gr) - szczery, niepowstrzymany (śmiech).
honorarjum (łć) - czesne, wynagrodzenie.
honorować. (weksel) - uzna\vać, przyjąć.
horoskop (gr) - wróżba, widoki (na przyszłość).
horyzont (gr) - widnokrąg.
68
\

.
humanitarny (łć) - ludzki.
huncf'ot (nrn) - niegodziwiec, nicpoń.
hurt. (nrn) - ryczałt
hurtownik - ryczałtnik.
hycel (nrn) - oprawca, rakarz; hultaj.
Idea (łć) - myśl, pomysł.
idealny - doskonały, wymarzony, wzorowy.
identyczny. (fr) -jednakowy, taki sam.
identyfikować - utożsamiać.
idzie u' tysiące, sięga w miljony - dochodzi do ty-
sięcy, lub: wynosi tysiące; sięga miljonów, lub do-
chodzi do miljonów. -
ignorancja (łć) - nieświadomość nieuctwo,
iluminacja (łć) - oświetlenie. (uroczyste){ wyświet-
lenie, wyjaśnienie.
iluzja (łć) - złudzenie, ułuda.
iluzoryczny - zwodniczy, pozorny.
imaginacja (łć) - wyobraźnia; przywidzenie; uro-
jenie.
imieniem... - w imieniu,.. (patrz cz. 1).
imitacja. (łć) - naśladownictwo.
imperatyv (łć) - nakaz.
impertynent (fr) - zuchwalec,
impet (łć) - I)ęd, siłai uniesienie_, zapęd.
imponujqcy. (Ić) - okazały.
. import (ang) - przywóz, wwóz.
impuls (le) - bodziec, pochop, pobudka, podnieta.
imputować (łć) - przypisywać (komu co), posądzać
(kogo o co), wmawiać (co w kogo).
,
69

incydent (łć) - przypadek, zdarzenie, spó...
indagacja (łć) - badanie. śledztwo.
indemnizacja (łć)-poweto\\anie st..at, wynagrodzenie.
inauguracja (łć) - otwarcie (uroczyste).
indeks - wykaz, spis, skoro\vidz.
indemnizacja - odszkodowanie.
indos. (wł) - ustąpienie.
industrja (łć) - przemysł.
indyferencja (fr) - obojętność.
indywiduum (łć) - osobnik.
indywidualna (fr) - osobista (własność).
inercja (łć) - bez\vladność.
in extenso. (łć) - w całej. rozciągłości.
infamis (łć) - bezecnik, niegodziwiec.
infekcja (łć) - zakażanie.
informacja. (łć) - objaśnienie.
ingerencja (łć) - mieszanie się, wtrącanie się do
czego, wpływ, oddziaływanie na co, narzucanie.
inicjaly. (łć) - głoski pocZątko\'łe.
inicjato". - począłkodawca, projektodawca.
inicjatywa. (łć) - zapoczątkowanie.
inkasent (wł) - poborca.
inkaso. (wł) - pobór.
iI.kasować. - pobierać.
inklinacja (łć) - skłonność, pociąg.
inkludować (łć) - włączać.
ink!uzywe (łć) - włącznie.
inkomodować (łć) - niepokoić, trudzić, przeszkadzać.
70

.
inkryminować (k) - obwiniać, zarzucać (komu co).
inkubaor (lą) - .wylęgacz.
inny, jak... - inny, niż...
inov/acja" (łć) - nowość.
inserat" (nrn) - ogłoszenie.
inspiracja (łć) - natchnienie, objawienie.
instalacja (łć) - v/prowadzenie.
instrument (łć) - narzędzie, przyrząd.
intendantul'a (Ir nrn) - intendentura.
intencja (łć) - zamiar, zamysł; wola, życzenie.
intensywny" (fr) - wydajny, natężony.
interes" (fr) - w gospodarstwie społecznern-przed-
siębiorstwo, dom, zakład, sklep, wytwórnia.
intel'es lokciowy (pro w) - sklep bławatny, sklep z to-
warami łokciowymi.
interlokutor (łć) - rozmó\vca.
interp,'etacja (łć) - wykład, tłumaczenie, wyjaśnienie..
intratny (wł) - zyskowny, dochodowy, korzystny.
intryga (fr) - knowanie.
inwektywa (fr) - obelga.
inwestycja (łć) - nakład, wkład, wydatek.
inwitować (łć) - wzywać, zap."aszać.
inwencja* (łć) - pomysłowość, twórc,zość.
inwigilować (łć) - czuwać, nadzorować, mieć na oku,
pilnować. .
inżen;er (fr) - inżynier (spolszczone).
irygucja (/ć) - nawodnianie, skrapianie.
i tak: (rus) - a więc; a zatem;
,
71

izolacja (fr) - odosobnienie, oddzielanie.
iść na przodek (w tramwaju) - iść na przedni po-
most.
Jadzie (gmin)-jedzie (czas łeraźn. od czas.. jechać,
a nie jachać).
jak ci idzie? (germ) - jak ci się powodzi?
jakiby nie byl (rus) - - jakikolwiekby był.
jaknajprędzej - jak najprędzej.
jak od dawna? - od jak dawna?
jakowoż - jednakże.
jak również (rus) - jako też.
jawić się (rus) - stawić się, zjawić się, przybyć.
jechalem dwie godzin - jechałem dwie godziny.
jeden i ten sanI (germ)- ten sam (naprz.: ukończy-
liśmy tę samą szkołę).
jednem słowem (germ) - słowem.
jestto - jest to.
jest wskazane (germ)  należy, potrzeba, zaleca się. 
jezdem (gm.) - jestem.
jurydyczny (łć) - prawniczy.
jurysta (łć) - Pl.awnik.
Kajet* (fr) - zeszyt.
kalkulować (łć) - obliczać, wyliczać, wyceniać.
kalumnja (łć) - potwarz, oszczerstwo.
kandelabr (fr) - świecznik.
kant (nm) - krawędź.
kaprys (fr) - dziwactwo.
kaptować (łć) - zjednywać, ujmować.
.
-'
.
,t
72
.

.
kardynalny (łć) - główny, zasadniczy.
karta pobyt - karta pobytu.
kartelusz (fr) - świstek.
kartofle (nrn) - ziemniaki.
kasa (wł) - skarbiec, skarbnica.
kasjer* - skarbnik.
kasjerka* - skarbniczka.
kasłać - kaszlać (patrz cz. I).
kasować* (łć) - unieważniać.
katalog* . (gr) - spis, cennik.
kaucja* (łć) - zapewnienie, zabezpieczenie.
kawa (podwieczorek; prow.) - podwieczorek (patrz
cz. I "swoją kawą ").
każdy jeden (gerrn) - każdy.
kier (fr) - czerwień (w kartach).
kil!ca kropli lekarstwa - kilka kropel lekarstwa.
kJijent (łć) - odbiorca.
kładnqć (gwar.) - kłaść.
kolacja (fr) - wieczerza (patrz cz. I).
kolekcja* (łć) - zbiór.
kolekta - kolektura (loteryjna).
kolektywny. (łć) - zbiorowy.
kolidować (łć) - nie zgadzać się z czem, (być w ko-
lizji).
koligacja (łć) - powinowactwo, pokrewieństwo.
kolosalny (germ) - olbrzymi, ogromny, nadzwyczajny,
zdumiewający, potężny, przewielki i t. p.
kolporter* (fr) - roznosiciel:
.
73
...
,

..
komandytowy interes* (fr. gernl.) --spółka bezimienna.
komandytolvy spólnik* - spólnik nieujawniony.
komasacja (łć) - scalanie.
komercyjny* (łć) - kupiecki.
komiwojażer* (fr) - objazdowy.
kompensata* (łć) - zrównoważenie.
kompetencja* (łć) - znajomość rzeczy.
kompetentny* - świadomy rzeczy, biegły.
kompletnie (fr) - zupęłnię.
kompletować* (fr) - uzupełniać, dopełniać.
kompromis* (łć) - układ polubowny, (porozumienie)..
kompromitować (fr) - za\vstydzać, ośmieszać.
komunal (łć) - ogólnik.
komunikat* (łć) - odezwa, zawiadomienie.
koncepcja (łć) - pojęcie, ujęcie, pojmowanie, pomysł..
koncept (łć. wł) - pomysł, dowcip.
koncesja łr (łć) - przywilej.
kondensowany (łć) - zgęszczony.
konferencja (łć) - narada, układy, rozmowa.
konflikt (łć. fr) - zatarg, spór.
konfidencja (łć) - poufałość zażyłość.
konkretny (łć) - mocny, przedmiotowy.
konkurent* (łć) - spółzawodnik,
konkurs* (łć) - zawody, spółubieganie się; w zna-
zeniu sądowem: upadłość.
konsekwencja (łć) - następstwo; wynik.
konserwatysta (łć) - zachowawca:
konsolidować* (łć) - łączyć.
74 ..
..

ł
konsorcjum* (łć) - spółka, towai.zystwo. '
konstatować (łć. nrn) - tv/ierdzić, wnioskować.
konsternacja (łć) - p..zerażenie, osłupienie.
konstrukcja (łć) - ustrój, budowa, zestrój. I
konsultacja (łć) - porada, naradzanie się.
konsument* (łć) - spożywca.
konsumpcja* - spożycie, użycie, spotrzebowanie
konszachty (nrn - porozumienie tajemne, układy po-
dejrzane.
kontakt* (łć) - styczność, łączność, stosunek; w elek
ktryczności: styk.
kontenans (fr) - śmiałość, przytomność, pewność
. siebie.
kontur (wł) - zarys.
kontynuować (łć) - ciągnąć dalej. w dalszym ciągu.
konwencja* (łć) - układ, porozumienie.
konwenjować* (fr) - dogadzać, odpowiadać.
konwersacja - rozmowa.
konzul - konsul.
koopel'acja* (łć) - spółdzielczość.
- kooperacyjny* - spółdzielczy.
kooptacja* (łć) - dobranie.
koordynacja* (fr) - podlJOrządkowanie.
koperta* (łć) - schówka.
kopja* (łć) - odpis, odbitka.
k@rkociqg (g erm) - grajcarek, trybuszon (fr., lepsze
od niemieckiego n Korkenzieher").
korpulencja (łć) - otyłość, tusza.
75

.
korpus (łć) - tułów.
koszt (łć. nm) - nakład, wydatek, rozchód.
koszulal'ka - (patrz cz. I: bieliźniarka).
kl'ach* (nm) ::.- upadek, popłoch.
kl'ajan (naw) - rodak, ziomek.
kl'an (nm) - kurek.
kl'awcowa (nie żona krawca) -krawczyni (patrz cz. 1).
kl'eować (łć) - tworzyć, stwarzać, odtwarzać.
kredytor* (łć) - wierzyciel.
krestencja* (łć) - zbiory, plon rolny.
kl'etes: z kl'etesem (węg) - do . szczętu, ze szczę..
tern, zupełnie do cna.
kl'oić - (lepiej) krajać.
kl'ótkie towary (germ) - towary galanterYine (nie-
stety, lepszgo określenia nie znamy).
kl'ytel'jum* (gr) - sprawdzian, probierz.
krytyczny (gr) - smutny, ciężki, ópłakany, niepo-
myślny, niebezpieczny, gro.źny, przełomowy.
.kryzys* (gr) - przesilenie, (przełom).
ksiqżka dla użytku szkolnego - książka do użytku
szkolnego.
kufer, kuferek (nm) - skrzynia, skrzynka; (lepsza
,
już: waliza, walizka - fr.).
kulminacyjny* (łć) - szczytowy, najwyższy.
kumulacja* (łć) - skupienie.
kundman* (nm) - odbiorca.
.kunktator (łć) - zwlekacz, dojutrek.
kupon* (fr) - odcinek.
,
.
76
...

kupilero trzy bulek - kupiłem trzy bułki.
kuratela. (łć) - opieka prawna.
kurort (nm) - uzdrowisko, zdrojowisko.
kursceteJ" (n m) - ceduła.
kurtaż. (fr) - stręczne.
kurytarz ---- korytarz -
kwadrować (łć)-zgadzać się, odpowiadać, przypadać..
kwalifikować (łć) - określać, oznaczać, zaliczać.
kwalifikować się - być odpowiednim, zdatnym, nada-
wać się. _
kwaterować (n m) - mieszkać, przebywać; umieszczać,.
sadowić.
kwerenda. (łć) - poszukiwanie.
kwest ja (łć) - pytanie, zagadnienie; sprawa; wątpli-
, .
wosc.
Lakoniczny (gr) - zwięzły, treściwy.
lamentować (łć) - biadać, wyrzekać, rozpaczać.
landszaft (nm) - krajobraz.
lapidarny (łć) - dosadny.
lapsus (łć) - omyłka, błąd, potknięcie się.
lasować (nm) - gasić (wapno).
lasowy (now) - leśny (patrz cz. I).
latowy (now) - letni (patrz cz. I).
leader (czyt. lider; ang) - przewódca.
lec na ziemię (rus. i germ) - lec na ziemi.
legalizować. (łć) ---- uprawomocniać, uprawniać.
legalny. - prawny.
legat (łć) - zapis.
77

.
lejc (nm) - wodza.
leli Ivosk - lali wosk.
lemonada -- limonjada, limonada. (fr).
lepszy, jak..."- pszy, niż... (patrz cz. I: "większy").
leżeć na chorobę - churDwać, być chorym.
liberalny (fr) - wolnomyślny.
liczba (prow)  numer (patrz cz. I).
lifel'ant, liwel'ant* (nm) - dostawca.
limit* (łć) - ograniczenie.
lingwista (łć) - językoznawca.
li tylko - tylko (pleonazm: samo li znaczy również
tylko).
loco* (łć) - w miejscu.
lokai (hiszp. nm) - służący. pokojowiec.
lokalny* (łć) -miejscowy.
lokata* (łć) - umieszczenie.
lombal'dowanie* (fr) - zastawienie.
lufcik (nm) - wyziorek.
lukratywny* (fr) - zyskowny, korzystny.
luksus* (łć) - zbytek, przepych.
lustracja (łć) - przegląd.
lustl'o (fr) - zwierciadło.
luzować (nrn) -- zastępować zmieniać, zwalniać.
Łach, lachman (nrn) - gałgan. szmata.
ladować (nm) - nakładać, napychać, napełniać (ta-
lerze, żołądek).
Jadunek - nabój (do strzelby).
Iyska się (gmin) - błyska się.
78

Machinacja (łć) - knowanie, podstęp, podejście.
.tnachinalnie - bez\viednie, nieświadomie.
machlować (nm) - bałamucić, kręcić, oszukiwać. ma-
taczyć, tumanić.
magaZYi' (al'. wt fe) - sklep, skład.
magiczny (gr. łć) - czarnoksięski.
magistralny (łć) - główny.
majstersztyk (um) -' al"cydzieło, wyrób wzoro\vy
maksyma. (łć) - zasada.
maksymalnie* - najwyżej, najwięcej.
malkontent* (wł) - niezadowolony.
maltretować (fr) - pomiatać, poniewierać.
.malwersacja. (fr) - nadużycie.
· .malo tego (rus) - mało na tern.
mam możność (gerln) - mogę.
manco* - brak, niedobór.
mandat (łć) - pełnomocnictwo.
maneż (fr) - ujeżdżalnia.
mania - manja (rozstrój umysłu).
manipulacja* (fr) - czynność wykonanie.
manipulant - wykonawca. .
manjery - maniery.
manierka - manierka.
mankament. (wł) - brak, uchybienie.
mantelzak (nm) - zawiniąto, tobołek.
manufaktura (łć) - rękodzielnictwo; towary łokciowe.
manuskrypt. (łć) - rękopis.
marjaż (fr) - małżeństwo, zaślubienie.
79
,

..
marka fabryczna. (Dm) - cecha fabryczna.
marmelada (hiszp) - marmolada, marmulada.
marka pocztowa - znaczek pocztowy.
marka stelnplowa - znaczek skarbowy.
morynista (now) - lepiej już po polsku: morzenista
(zwolennik morza).
masa. (łć) - mnóstwo (w znaczeniu ilościowem).
masarnia (czes) - wędliniarnia.
masowy. - liczny, tłumny (gromadny).
masyw, masywny. (fr) - pełny, mocny, I ścisły.
maszkara (wł) - poczwara, straszydło.
masztab. (nm) - podziałka, wymiarka.
maszyna. (fr) - silnica.
matryca. (łć) - podłłoczka, podbijka.
matrymonjalnJ1 (łć) - małżeński.
mauzoleum (gr) - grobowiec.
maAimum (łć) - najwięcej.
mebel (fr. nm) - sprzęt domowy.
melanż. (fr) - mieszanina.
menażować. (fr) - oszczędzać.
mener. (fr) - przywódca.
metal (gr) - kruszec.
mel'kaIJtylny (wł) - kupiecki.
metrampaż. (fr) - łamacz.
miarodajny. (germ) - właściwy, rozstrzygający.
mikrob (gr) - lasecznik, prądnik.
militaryzm (fr) - wojskowość.
minimalny. (łć) - najmniejszy, n"ajniższy.
BO
.

\
.. . .. .
minimum - naJmnieJ.
ministerstwo (rus) - ministerjum. (patrz cz. I).
miraż (fr) - manłidło.
misterjum (gr) - złudzenie.
mistyfikować (fr) - mamić, obełgiwać, zwodzić.
mitygować (łć) - miarkować, łagodzić, uspokajać.
mobilja* (łć) - ruchomości.
moder (fr) - wzór.
modyfikacja (łć) - zmiana, złagodzenie.
monitum* (łć) - napomnienie.
montaż (silnicy). (fr) - ustawienie.
monotonny (gr) - jednpstajny.
moratorjum. (łć) - zwłoka.
motor. (łć) - silnik.
motyv* (,vI) - zasada, powód, pobudka.
mowca - mówca (rozmówca).
możno (rus) - można.
m. st. Warszawa - sI. m. \Varszawa (patrz cz. I).
multum - wiele.
mundsztuk. (nm) - ustnik (w papierosie).
mus* (nm) - konieczność.
muskul (łć) - mięsień.
musować. (fr) - pienić się, burzyć.
nlusowo. - koniecznie, obowiązkowo.
muster (nm) - zór.
myżeśmy poszli (gwar.) - myśmy poszli lub wprost
poszliśmy.
Nacjonalista (fr) - narodowiec.
81

.
4
nacjonalny - nar.odo'wy.
na chodzie (rus) - W ruchu.
nabi'ać otuchę (gerln) - nabrać otuchy.
nadsztukować (nm) - nadstawić, nadłożyć.
nadzieja uslyszeć (germ) - nadzieja usłyszenia.
nafasolvać (n m) - nakłaść, nałożyć, napchać,
nagonka (pro,v) - liaganl<a.
najprzód i naprzód - (parz cz. I).
najlvvższy czas (germ) - wielki czas.
naJadowany doszczętnie - napełniony szczelnie.
na magistrat iść, na teatr (germ) - iść do magistra-
tu, do teatru.
naobko/'o (g\V,) - naokoło.
napędzić (prow) -- przepędzić, wydalić (patrz cz. I),
na l rolcu medycyny (g erm) - na I kursie medycyny.
nap;.! się szklankę II/ody - napił się wody, albo: wy-
pił szklankę \-Yody.
na polu (prow) - na d\łvorze (w znaczeniu: naze-
wnątrz domu).
naroścież - naoścież, "
następujqco: (now) - jak następuje:
na szkodę . czyjqś popelnić kradzież - okraść kogo
(patrz cz. III),
natura - przyroda.
na tyle głośny cz.łowiek (rus) - tak głośny człowiek.
na tyle , na ile (rus) - O tyle, o ile.
na tyle większy - O tyle większy.
nauczyciel przy gimnazjum (germ) -- nauczyciel gim-
nazjum.
82

.
nawigacja. (łć) - żegluga.
nazad wrócić (rus) - zpowrotem wrócić.
negatywny. (łć) - ujemny.
neofita (łć) - nowowierca, wychrzta.
neseser" (f1") - puzderko.
neutralność" (łć) - bezstronność..
nie, bo,u (gwar) - nie, gdyż...
nie dokładać rqk - nie przykładać rąk.
nieprawda? nieprawdaż? - (zwrot niemiecki, zbyt
często powtarzany na końcu zdania).
niespożyty - niepożyty (trwały, wytrzymały na
wszystko). '
nie śmie (rus) - nie ma prawa, nie powinien.
nobliwy (nm) - pański, przyzwoity, wytworny, wy-
kwintny. ,
nomenklatura. (łć) - zbiór naz\y.
nominacja. (łć) - mianov.anie.
nonsens. (fr) - niedorzeczność.
normalny (łć) - zwykły, należyty, prawidł-o\vy.
normować. - ustalać.
notabene. (łć) - w dodatku, oczywiście, rozumie się.
notoryczny (łć) - znany wiadomy, jawny, otwarty.
numer porzqdkowy (rus) - numer kolejny.
nygus (fr) - leniwiec, próżniak. wałkoń,
Obci ludzie - obcy I udzie.
o ber lich t, oberluft (nm) - wietrznik (nad drzwiami
i w oknie).
oberża (fr) - gospoda, karczma, zajazd. .

83

6
obfitować czem (rus) - obfitować w co.
objekcja (łć) - zarzut.
objekt* (łć) - przedmiot.
objektywny - przedmiotowy, rzeczywisty , bezstronny.
oblader (nm) - zrzyn, opoła, oszast.
obligować (fr) - zobowiązywać.
obrachować (nm) - obliczyć.
obstalunek - zamówienie.
obwoluta* (łć) - okładka.
o co się rozchodzi (gwar) - O co chodzi, O co idzie.
oczekuję nagrodę - oczekuję nagrody.
odcienia różne - odcienie różne.
odciążać (germ) - zmniejszać, ujmować ciężaru, nieść
ulgę. .
oddać strzal (germ) - dać strzał, wystrzelić.
od dawna - oddawna.
oddechać - oddychać.
odkryć szkolę, pomnik - otworzyć szkołę, odsłonić
pomnik.
odniósl rany (germ) - został ranny.
odmyś/ić się (now)  rozmyślić się.
odnajdować - odnajdywać.
odnośny - odpowiedni, właściwy.
odrestaurować (łć) - odnowić, odświeżyć.
adseparowywać (łć) - oddzielać odłączać
lJferować* (fr) - zgłaszać, przedstavJiać.
oficjalny (łć) - urzędowy.
oglądnąć (prow) obejrzeć (patrz cz. I).
84

ograniczyć się czem (rus) - ograniczyć się do cze-
go lub na czero.
od kiedy - odkąd.
od zaraz - zaraz.
okazja* (łć) - sposobność.
okręg - okrąg, "okręgu.
okryciarka - (patrz cz. I bieliźniarka).
oksydować (fr) - utleniać.
on call* (wł) - na żądanie.
()piewać na sumę - opiewać sumę (patrz cz. I).
organizacja* (fr) - ustrój.
ornament (łć) - ozdoba.
ortograf ja (gr) - pisownia.
oryginalny* (łć) - prawdziwy, osobliwy.
oryginał -pierwowzó....
ostatnio (now) - ostatnim razem, niedawno, wkońcu,
nakoniec.
ostentacja. (łć) - wystawność, okazałość, przepych.
ostrzec lub przestrzec rzed czem - ostrzec, lub
przestrzec o czem.
oświecenie - oświata.
Pacht (nm) - dzierżawa.
pachtować - dzierżawić (mleko).
pagina (łć) - stronica.
paktować (nm) - umawiać się, - naradzać się, ukła-
dać się. _
pa/jatywny (łć) - połowiczny.
pangermański (pan. z gr) - wszechniemieck.
- 85
..
;

..
panika (gr) - popłoch, nagły przestrach.
panslawistyczny - wszechsłowiański.
państwo wyszło z domu - państwo wyszli z domu.
paralelnie (gr.) - równolegle.
par azy t (gr) - pasożyt
par Jorce (fr) - przemocą, przebojem bez ceremonji.
parter (fr) - dół (mieszkanie na dole).
partycypować (łć) - mieć udział, brać udział, ucze-
stniczyć w czem.
pasażer (fr) - podróżny.
paspol't (fr nrn) - paszport
pasYMTa" (łć) - stan bierny.
patetyczny (gr) - podniosły, uczuciowy, wzruszający..
pauperyzacja (łć) - zubożenie.
pech (nrn)  brak szczęścia, powodzenia.
pedel, pedela, pedele - pedel, pedla, pedle.
pejzaż (fr) - krajobl.az.
pel' cassa" (wł) - za gotówkę.
perfekcja (łć) - doskonałość, udoskonalenie, wprawa"
(persona!), pel'sonel (łć nm) - skład osobowy, skład
osobisty.
persona lny - osobowy, osobisty.
pieniądzmi (prow) - pieniędzmi (patrz cz. I).
· piątro, na piątrze (prow) - piętro, na piętrze.
plenipotencja. (łć) - pełnomocnictwo.
plo';'ba. (fr) - ołowianka.
plus-minus (łć) - mniej więcej, około.
podali do stolu (rus) - podano do stołu..
86

podeszew (gwar) - IJodeSzv/a.
pod każdym vzględem-bezwarunkowo, hezvizg!ędnie.
podręczn::x (now) - (patrz cz. I "bieliźniarka").
pod rzqd (rus) - rzędem.
pokrywa się tem (germ)-zgadza się z. tern, nie różni
się od tego, odpowiada łęmu.
polecone mam - mnie polecono; otrzymałem pole-

cenie.
po/econem zosta/o (germ) - polecono.
polegać w czem (germ) - polegać na cz€m.
polować za zajqcami (rus) - pclovJać na zające.
p%żyć coś na stół (rus i germ) - poożyć coś na
stole.
pomieszkanie (provv) - mieszkanie.
pompatyczilY (łć) - wspaniały, okazały, ś\vietny; na-
puszony, nadęty.
po myśli czego - w myśl czego.
po porzqdku (rus) - po kolei.
purównać do czego - pOI.ównać z czem..
por6wnuję - porównywam.
poruczyć (rus) - powierzyć, polecić, zlecić.
porto, portorjum* (wł) - opłata pocztowa.
posadzić na kanapę (rus. i germ) - posadzić na ka-
napie.
poselać (prow) - posyłać.
posesja (łć) - posiadłość, nieruchomość.
posiedziciel (prow) - właściciel domu, kolonii.
posłać za doktorem (rus) - posłać po doktora.
87

pospiech - pośpiech.
. , .
pospieszny - pospieszny. .
postawić w kqt (rus. i germ) postawić do kąta.
poste restante. (fr) - do zażądania.
postponotvać (łć) -Iekcęważyć, pomiatać, upośledzać.
post scriptum. (łć) - dopisek.
postulat (łć) - wymaganie, domaganie się. żądanie,
zasada konieczna.
posz/ę - poślę (od czas. posłać).
poszlem (germ) - poszedem (od pójść).
poszukiwać mieszkanie - poszukiwać mieszkania.
powiat Radom, pow. Nowy Sqcz, pow. Kartuzy. -
powiat radomski, pow. nowosądecki, pow. kartuski
(patrz cz. I).
.
powiesić na ścianę (rus. i germ) - powiesić na ścia-
nie.
pozwolellstlvo (gwar) - pozwolenie.
pozycja (łć) - położenie.
pozytywny (fr)-pewny, stanowczy, rzeczywisty, praw-
dziwy.
pożarna sti'aż (rus) - straż ogniowa, (pożarowa).
pożycz mi o/ówek - pożycz mi ołówka.
pożyczyć u kogo (rus) - pożyczyć od kogo.
pójść do sklepu za cukrem (rus) - pójść do sklepu
po cukier.
póltora (póltory) godziny  półtorej godziny.
pracownica i pracowniczka - (patrz cz. I).
pl'ecel (nm) - obwarzanek.
88

prejudykować (łć. nrn) - przesądzać.
prelekcja (łć) - odczyt .
premjować (łć) - nagradzać.
prenumerata (łć) - przedpłata.
presja (łć) - nacisk, przymus.
pretekst (łć) - pozór, wymówka.
prewencyjny (łć) - uprzedni, zapobiegawczy.
prezencja (łć) - wygląd, postawa.
prezent (fe) - upominek, podarek, podarunek, dar.
prezentować (fe) - przedstawiać.
problemat, problem (gr. nm. fr) - zagadnienie, za-
danie.
problematyczny - zagadkowy, wątpliwy, niepewny.
probować - próbować.
procent. (łć) - odsetka.
proces. (łć) - powództwo, sprawa, przebieg, postę-
powanie.
producent (łć) - wyt\vórca.
produkcja. (łć) - wytwórczość.
produkt. (łć) - wyrób, wytwór, przetwór, płód.
produktywnie (fr) - lepiej: produkcyjnie.
profesja (łć) - powołanie, .zawód, zajęcie, zatrud-
nienie.
profiks. (łć) - zapłata przed czasem.
profir (fe) - obrys.
profit (fe) - korzyść, zysk, zarobek.
pro forma. (łć) - dla pozoru.
profuzja (łć) - rozrzutność.
89

...
prognostyk (łć gr) - wróżba, przępowiednia.
projekt (łć) - zamiar, pomysł.
program a (rus) - program.
Pl'okura* (łć) - pełnomocnictwo.
prolongata (łć) - odłożenie terminu, zwłoka. prze-
dłużenie.
promenada (fr) - przechadzka.
promenować - przechadzać się.
propaganda (łć) - szerzenie, krzewienie.
proporcja (łć) - stosunek, spółmierność.
propozycja (łć) - zaofiarowanie.
proroko'rvać - przepowiadać.
prospekt* (łć) - zapowiedź.
pl'ostacja (łć)-upadek sił, YJyczerpanie, wyciellczenie..
protekcja (łć) - poparcie, wstawiennictwo.
proszę bardzo (germ) - uprzejmie proszę.
proszę paniq - proszę pani (patrz cz. I).
prvtest* (nm) - sprzeciw.
protestovać- - zgłaszać sprzeciw.
protokol, protokul - protokół.
protokolant - protokólant
prowidować (łć) - zaopatrywać.
prowjant (łć. mn) - żywność.
pr6g (now. z niem. Schwelłe) -- podkład (pod szyny
kolejowe ).
prymitywny (łć) - pierwotny, prosty, niewytworny ·
pryncyp* (ł) - zasada.
pryncypał- (łć) - zwierzchnik.
90

,
przed kilkoma dniami - przed kilku dniami.
przeciwny jestem do tego - przeciwny jestem temu...
pzedk/adać (now) - składać, przedstawiać.
przepuścić (rus) - opuścić (naprz. zgłoskę).
przesadzanie urzędnika lub ucznia (germ) - ł Jrze -
niesienie urzędnika lub promowanie ucznia,
przesyłać na ad,'es (germ) - przesyłać pod adł"es.em.
przeszkolenie (germ) - przećvłiczer.ie.
przybl'a/em na wadze (germ) - przybyło mnie.
przychodzi (germ) - zdarza się, spotyka się.
przychwycić (now.) - przyłapać, przytrzymać, po-
chwycić.
przygataviać (g\var) - przygotowywać.
przygotowić (prow) - p."zygotować. ,.
przyjść w posiadanie czego (rus) - dojść do po--
siadania czego albo: wejść w posiadanie czego.
przy królu Sobieskim - za króla Sobieskiego.
przylegajqce dowody - załączone dowody.
. przyprowadzić kogo o upadek, o klęskę - przypra-
wić kogo o upadek, o klęskę.
przyrółvnać z czem - przyróv/nać do czego.
przy szkole służyć, przy wojsku (germ) - \V szkole
służyć, w wojsku.
przytrzymYłvać się czego (rus) - trzymać się czego...
przywłaszczyć językowi -przyswoić językowi.
P. T. (pleno titulo) - (patrz cz. I).
publika (fr. rus) - publiczność.
publikować (łć) - obwieszczać, ogłaszać.
91

.-
pucować (nm) - czyścić.
pulsować (łć) - tętnić.
punkt (łć. nm) - kropka.
pusować (fr) - popierać,
Rabat. (fr) - opust, ustępst\yo.
rachować (nm) - liczyć, obliczać.
l'achunek. (germ) - zliczenie.
l'achunkowość* (germ) - licznictwo.
l'acja (łć) - słuszność; powód.
l'adjonista (now) - oznacza zwolennika radjotele-
fonu.
rajtszula (nm) - ujeżdżalnia.
l'ant (nm) - brzeg, skraj, krawędź, wypustka.
raptem (łć) - nagle, znienacka, niespodzianie.
ratyfikacja. (łć) - zatwierdzenie.
realizacja. (fr) - spieniężenie.
l'ealizować. -urzeczywistniać, ziszczać.
recepis. (łć) - pokwitov,anie.
l'edukcja. (łć) - zmniejszenie.
l'eflektować. . (łć) - zgadzać się, przyjmować.
. regres. (łć) - prawo odwołania się.
regulacja. (łć) - pokrycie (pieniężne).
regulować - prostować, wyrównywać; załatwiać, po-
krywać (gotowizną).
regula (łć) - prawidło, przepis, zasada.
rejtel'ada (nm wł) - odwrót, ucieczka.
.rejwach (nm) - zamęt, zgiełk.
rehabilitacja. (łć) - przywrócenie czci.
92

reklamacja. (.ć) - zażalenie.
rekomendacja. (fr) - polecenie, przedstawienie.
rekonwalescent (łć) - uzdrowieniec.
rekurs. (łć) - odwołanie się.
relacjonować (łć) - donosić.
remanent. (łć) - pozostałość.
remedjum. (łć) - środek, sposób.
remont (fr) - naprawa.
renoma. (fr) - uznanie.
reperacja reparacja (łć) - naprawa, naprawienie..
replika. (łć) - odpowiedź. "-
reprezentant. (łć) - przedstawicięl.
reprodukcja. (łć) - odtwarzanie.
reprymanda (nm. fr. łć) - zgromienie, bura. słowa
prawdy.
respekt. (łć) - uznanie, szacunek.
respektowy. (dzien) - ulgowy.
respublika. (łć) - republika, rzeczpospolita.
respektiwe. (łć) - względnie.
restaurować (łć) - odnawiać.
restytuować (łć) - zwracać, przywracać.
resursy (fr) - źródła dochodów.
reszta (fr um) - pozostałość, ostatek.
retory zny (łć) - krasomówczy.
rewanż (fr) - odwet, odwzajemnienie.
retro. (łć) - z powrotem.
rewers. (fr nm) - zobowiązanie.
rewelacja. (łć) - odkrycie. ujawnienie.
93

,
,
rezolucja (łć) -- ucł1\"Iała, postanoY/ienie
l'ezultat (łć. fr. nm) - wynik, skutek, następstwo.
rezygnacja (łć) - zrzeczenie się, POI"zucenia, odstą-
pien"ie.
robić v kawie (gerln) - handlować (targ3wać, kup-
czyć) kawą.
.rokosz (węg) - powstanie, słłisek.
rozchodzi się o to (gwar) - chodzi O to, idzie o to,
o tern mov/a.
rozumię, l'ozumiq - rozumiem, rozumieją.
l'ozumiejqcy się na teli1 - znający się na tern.
ró!ny (prow) - ."olny.
Równo, IV RÓlvnie (rus) - Równe (miasto na Woły-
niu), \v Równem.
rulovlać (fr) - krążyć.
rutyna (fr. nIn) - na\vyl<nienie, biegłość, wIJrawa.
rlvetes (niby łć) - zgiełk, zamęt zamieszanie.
rychtować (nm) - narządzać, przysposabiać, nasta-
wi ać.
ryczka (nm) - stołeczek (pod nogi).
ryby p lywa li, idzieci skakali (rus) - ryby pływały,
dzieci skakały.
lygiel (nm) - zasuwa, zawora, zapora.
rygor (łć) - karność, karby.
rynsztok (nm) - ściek.
l'ynsztunek (nm) - zbroja, uzbrojenie.
.ryzykowny (fr. wt nm) - zbyt śmiały, niebezpiecz-
.. ny, niepewny.
94

.
rzqd, rzqdu - (w znaczeniu władzy).
rzqd, rzędu - (szereg).
rzucić posadę (rus) - porzucić posadę.
Sak (łć. gr. sem) - \vór, vJolek, miech.
sakielvka - woreczek (do pieniędzy).
sala, salon (fr nIn) - świetlica, bawialnia.
saldo* (wł) - pozostałość.
sa!v/olvać (łć) - ratować, wybawiać, ocalać.
sanatorjum (łć) - lecznica, uzdrvwnica (now).
sanacja (łć) - uzdrowienie, poprawienie, odrodzenie.
sankcjonować (łć) - zatvłierdzać, uświęcać.
sarkofag (gr) - grobowiec.
--
satysfakcja (łć) - zadosyćuczynienie. zadowolenie,
przyjemność.
sceptycyzm (gr) - niedov/ierzanie, niewiara, powąt-
piewanie.
scheda (gr) - spadek, dziedzictwo.
schemat (ale nie: szemat) - wzór, fo..ma stała, zarys.
sedes (łć) - siedzenie (w wygódce), stolec.
segregator* (łć) - rozdzielnik.
segregov/ać* - porządkować, układać.
sekatura (wł nm) - dokuczliwość.
sekowanie - dokuczanie, dręczenie, drażnienie, prze-
śladowanie, cięmiężenie, nękanie, trapięnie, obcią-
żanie winą.
sekretny (łć) - poufny. tajny, tajęmny.
selekcja (łć) - wybór, dobór.
semestr (łć) - półrocze.
95
'-

senzacja (fr) - sensacja, zdumienie, wrażenie.
- sezon* (fr) - czas, okres, pora roku.
sezonowy - odpowiedni do pory.
serwilizm (łć) - służalczość, uniżonąść.
sfinalizowanie (łć nm) - ukończenie. doprowadzenie
do końca, do skutku.
sfingowany (łć nm) - udany, zmyślony, podrobiony,
sfałszowany, urojony.
sfolgować (nm) - ulżyć. zwolnić.
sfOl'sować (fr) - zmęczyć, zmordować, wysilić, nad-
. .
weręzyc.
sfl'uktyfikowanie (łć fr nm) - spożytkowanie, korzystne
. . -
uzycle.
skala. (wł) - miara.
skaptować (łć) - ująć (sobie kogo), zjednać.
skasować (łć) - znieść, zamknąć, zwinąć, unie\\aż-
nić, odwołać, uchylić, wykreślić, przekreślić, wymazać.
skierować (nm) - zwróić, obrócić.
sklel'oza (gr. łć) - zwapnięnie.
skolacjonować (fr) - zestawić, porównać, sprawdzić.
skoligacony (łć) - spowinowacony, spokrewniony.
skomunikować (łć) - porozumieć się.
skon/udować się (łć) - zmieszać się, stropić, za-
wstydzić.
skonsolidowanie* (fr) - połączenie, zjednoczenie.
skonstatować (fr) -stwierdzić, ustalić.
skorygclvać (łć) - poprawić. .
skosztuj to jablko (germ) - spróbuj tego jabłka.
. .
96

skwer (ang) - zieleniec..
skrutynjum (łć) - badanie, śledztwo.
skuzyno"'any.. (fr) - spowinowacony. -
Slónim, v Slonimiu - Słonim, w Słonimie.
słowo dotrzymać - słowa dotrzymać.
słuchać glos - słuchać głosu.
s/użyć Pl'ZJ' wojsku (germ) - służyć w wojsku.
smaka (prow) - smak.
smalec - szmalec.
solidarnie" (fr) - łącznie, spólnie,
solidny" (łć. fr. nm) - pewny, ."zetelny, poważny.
sólucja (fr) - rozwiązanie, rozstrzygnięcie (pytania)
solectwo (prow) - sołtysostwo.
8ort", sórta (fr) - rodzaj, gatunek.
sortować" - dobierać, rozdzielać, porządkować.
spacer (nm) - przechadzka.
spaźniać się - spóźniać się (patrz cz. I).
specjalista" (fr) - znawca, biegły.
specj alność* - biegłość, zawód.
specjalny" - wyłączny, szczególny, swoisty.
specyficzny" (fr)-wyłączny, \vłaściwy czemuś, swoisty.
specyfikacja" - wykaz, wyszczególnienie.
. spektakl (nm) - przedstawianie, widowisko.
. spektator (łć) :-. widz.
spoglqdnqć (prow)-Spojrzeć (patrz cz. I "oglądnąć").
spdstp6nować (łć) - zlekceważyć.
spóźnić pociqg (pro w) - spóżnić się na pociąg.
sprofanować (łć) - zbeszcześcić, znieważyć, spluga-
wić, skalać.
97
--
ł

spl'awa pl'zyjdzie na tapet (germ) - spra\AJa wejdzie
na stół, sprawa będzie rozpatrywana, rózstrzygana.
sprzedawamy (gwar.) - sprzedajemy.
. ' .
spuścizna - pusclzna.
stabilizoYać (łć nJn) - ustalać. utwierdzać, wnosić
na etat. ·
stadjum (łć) - ok..es, doba, pora.
sta lo wać, obstalować (germ) - zamawiać, zamówić.
stalować śię (prow) - pysznić się.-
:5tampi la (prow) - patrz stempel.
stanąć pod drzewo - stanąć pod drzewem.
staniczarka, spódniczarka - (patrz cz. I "bieliź-
niarka).
statua (łć) - posąg.
stawić (prow) - stawiać.
stawić kaucję - złożyć kaucję.
stawiać wniosek - podawać, składać wniosek.
stempe/* (nm) - wybIjnik, bijnik, (pieczątka).
stoić napisane w gazecie - jest napisane, czytamy
w gazecie.
stoja/em (gm) - słałem.
stl'acić na humorze (germ) - stracić humor.
,
stracić na powadze (germ) - stracić nieco povłagi.
stl'acić na wadze (germ) - stracić coś z wagi.
stl'eka (nm) - tor kolejowy.
\ stremowany (gr) - zalękniony.
subhastacja. (fr) - sprzedaż przymusowa.
subjgkt* (łć) - sklepowy, pracownik.
98

subjektYłvny (łć) - podmioto\vy, osobisty.
subskl'ypcja* (łć) - zapis.
subsydjum. (łć) - zasiłek, y,'sparcie.
subwencja. (łć) - zasiłek, pomoc.
sukcesja (łć) - dziedzictwo, spadek.
sukul'salny (łć. nm) - pomocniczy, dodatkowy.
sumitować się (łć) - tłumaczyć się, uniewinniać się.
sup(7.l'ata. (łć) - przewyżka.
suponować (łć) - przypuszczać.
suplement (łć) -- dodatek.
suspendować. (łć) - wstrzymać, zawiesić.
swojq kawę, s;voje dwa kufle piwa - (patrz cz. I).
symulacja. (łć) - udawanie, pOZÓi.
sytuacja (fr. wl) - położenie.
szablonowy. (nn1)  pospolity.
szansa. (fr) - \vidoki powodzenia.
szantaż. (fr) - wyzysk.
szczoty (ros) - liczydła.
szej1r(fr) - zwierzchnik, przełożony.
szkó/ny (pro\v) - szkolny.
szlachtuz (nm) - rzaźnia, bydłobójnia.
szlak (nm) - droga, gościniec, przesmyk.
szlaucb (nIn) - Wąż, łagiew.
szmelc. (nm) -- stop, złom.
szklanka z p!vla - szklanka od piwa, po piwie.
szkopul (gr. łć) - trudność, przeszkoda.
szokovać (ang)-razić (poczucie estetyczne).
szpal1ovać (nul) --: zaszczelniać.
99

szpas (nm) -psikus, psota.
szprycować (nm) - strzykać, sikać.
szpunt (nm) - czop.
sztambuch* (nm) - pamiętnik.
sztraf* (nm) - kara.
sztukać - stukać.
sziukovać (nm) - nadstawiać, łatać.
szwrcołvnik (nm) - przemytnik.
sZłvindel (nm) - oszustwo, nieczysta sprawa.
szyber (nm) - zasuwa.
śluza - upust.
śnieg idzie (rus) - śnieg pada.
Tabaczne wyroby (germ) - wyroby tytoniowe.
tabela* (Ić) - cena.
takie coś! (germ.: gO etwas!) - czy podobna? nie-
słychane.
taki to (rus) - taki a taki.
takowy - on, ten ostatni.
taksacja* (Ić) - szacowanie, ocenianie.
taksis (dorożka samochodowa) - taksówka (now).
talon* (fr) - odcinek, grzbiet.
tańcować (fr. nm) - tańczyć, pląsać.
tańcujqca zabawa* - zabawa taneczna, pląsy.
tara* (wl) - waga opakowania.
tarakan (ros) - karaluch.
tarcz (ten) - tarcza (ta).
taryfa* (wl) - wykaz opłat
telegrama* - telegram;' depe8a.
..
tQO

tern mniej (rus) -jednakże, niemniej jednak.
temperatura. (łć) - ciepłota.
temperować (łć) - miarkować, łagodzić, powściągać;
zaostrzać, zacinać (ołówek).
temu nazad tl'ZY dni (rus)-trzy dni temu (.,nazad"--
zbyteczne).
tendencja. (łć) - nastrój, dążność.
tergo* (wl) - odwrotna strona.
teren (fr) - przesti"'zeń, miejsce, pole.
tel'm'iczny (gr) - cieplikowy.
term in (gr) - czas.
termometr (gr. fr.) - ciepłomierz.
tetryk .- zrzęda, dziwak, nudziarz, gdera.
tobol - zawiniątko, tłumok.
tolerancja (łć) - pobłażliwość.
tolerować - znosić, cierpieć.
to ale jest źle (germ) - ależ to jest źle.
to nie idzie (germ) - to nie uchodzi.
tradycja (łć) - podanie.
trafunek (nm) - przypadek, przygoda, zdarzenie.
tragi (nm) - nosze.
traktat" (łć) - umowa, układ.
transatlantycki (łć) - zaatlantycki.
transformator* (łć) - przetwornik.
transito* (wł) - przewóz bez cła.
translokacja (łć) -przeniesienie.
tl'asowa* (wl) - ciągnąć, polecać wymian.
transport (fr) - przeóz, przesyłka, załadunek
..
101

transport* (fr) -- (w księgach) - do lub Z przenie..
,sienia.
trata* (wl) - ciąg.
tranzakcja* (łć) - układ, zaszłość.
tranzytotvy* (wl) - !Jrzajściowy.
trephauz. (nm) - cieplarnia.
trepy. (nm) - schody.
tręzla -uzda, uzdzienica.
trotuar (fr) - chodnik.
trunek (nm) - napój, napitek.
tl'ust (ang. czyta się trest)* - zrzeszenie wytwórców.
tupet (fr) - czelność, bezczelność, śmiałość, zuchv/a..
łość.
turniej (fe) - igrzyska, zapasy, gonitwy.
tryb* (nrn) - zębnik,
tl'ynkgeld (nIn) - napiwek.
tlyumfować - trlumfo\vać.
tynk (nnl) - wypra\Va.
tytuń - tytOl1
tl'zechmiesięczne - trzymiesięczne.
trzymać mowę (germ. i rus) - wygłaszać lub ndat
mowę.
llbiera6 suknię (prow) - kłaść suknię, ubierać się
w suknię. -
ubikacja (łć) - pomieszczenie.
uch,'onić się przed czem - uchronić się czego.
uciekinier (gwar) - uchodźca.
ucierać siq z kim - ścierać się, spierać się.
102
.;
.

udekorował (łć) - ozdobiĆ, ustroić.
uformować (łć) - urobić.
u g6ry (g erm) - na górze (na górnem piętrze).
ukraść u kogo (rus) - ukraść komu.
ukwalifikovana sila - (lepiej: wykvlalifikovłany pra-
cownik) - uzdolniony pracownik. 4
ulegl stłuczeniu (germ) -stłukł się.
ulokalizować (łć) - umiejscowić.
ulokov?ać (łć) - umieścić.
ultimo. (wł)-ostatni dzień miesiąca.
umeblovać (nm) - usprzęcić.
umotywować (fr um) - uzasadnić.
unifikacja (łć) - zespolenie, zlanie, zjednoczenie.
unikat. (łć) - jedyny okaz.
unisono (wł) - jednobrzmiąco, jednogłośnie.
llnhversalny (łć fr nm) - powszechny, ogólny, wszeiJ.h-
stronny.
uniwerzytet - (uniwel'"sytet), wszechnica. . 
uplanować (łć) - zamierzyć, umyślić.
ul'egulować (łć) - uporządkować, załatwić (naprz.
zliczenie - rachunek).
urgować (łć nm) - nalegać, przynaglać, dopominać
się, nastavJać, naciskać, żądać załatwienia, napierać,
ulyna (łć) - mocz.
usiąść na krzesło (rus i germ) - usiąść na krześle.
ustanowione zostalo pravo (germ) ustano\viQno
prawo.
ustąpić n1iejsce - ustąpić miejsca.
1t3

r
utensylja (łć) - przybory.
utraktować (nm) - ugościć, uczęstować, uraczyć ko-
go, lub: dogodzić, dosolić komu. _
. -
utrącić kogo (geł:m) - zwalczyć, obalić kogo.
ut supra. (łć) - jak wyżej.
utylizacja (łć nm) - zużytkowanie.
uzus (łć) - zwyczaj.
Varia. (łć) - rozmaitość.
via. (łć) - przez.
vide. (łć) - zobacz.
viso* (wł) - widziano. przejrzano.
vista a vista* (wł) - za okazaniem.
vis II vis (fr) - naprzeciwko.
Wadjum. (łć) - zastaw, rękojmia.
wagl?n* (ang) - wóz (patrz cz. I).
walet (ang) - niżnik.
walor* (wł) - wartość.
wapor (fr) - wyziew.
warant* (ang) - świadectwo ną towary.
war jan t (łć) - odmiana.
warjat - obłąkaniec, szaleniec.
warkocz (węg)  kosa.
warownia (nm)- twierdza.
warta (nm) - .straż.
waserwaga (n m) - poziomnica.. _
wqtpić w to - wątpić o tern.
wciqgle (gw) - ciągle (wciąż).
wecować (om) - ostrzyć.'
...
104
,

we formie - W formie..
wehikuł (łć) - pojazd, powóz.
wentylator. (łć)-wietrzak, przewietrznik, wywietrznik.
weranda (\\,1) - podcienie. .
werbalny (łć - słowny, ustny.
werbunek (nm) - zaciąg.
werdykt (łć) - wyrok.
werset (łć) - zwrotka, ustęp.
wersja (ł) - wieść, pogłoska.
weryfikacja (łć) - sprawdzenie.
westybul (łć)-przedsionek.
we Warszawie, we Wiedniu - w Warszawie, w Wie-
dniu (patrz cz. I). .
wglądnąć w co (praw) - wejrzeć w co, zapoznać się
z czem (patrz cz. I).
wiadomem jest-wiadome jest, wiadomo (patrz cz. I).
wiarygodny - wiarogodny.
wic (nm Witz) - żart, dowcip.
widymotvać (łć nm) - poświadczać.
Wielka noc - Wielkanoc.
wielu ludzi mniemają - wielu ludzi mniema.
wiertel, "lirtel (nm) - ćwierć (miara).
większy, jak - większy, niż (patrz cz. I).
wikt (nnl) - żywność. .
winda. (nm) - dźwig, dźwignik, *wignia.
windykować (łć) - _ dochodzić.
winszować (nm) - życzyć.
,.
wiwenda (łć) - żywność.
105

wiza (fr) - poświadczenie.
tvizyta (fr) - odwiedziny.
w kr6tkiej drodze (germ) - niezwłocznie, bez wiel-
Idego zachodu. "
w miesiqcu styczniu, lutym, marcu i t. p.-w styczniu,
lutym, marcu i t p. (określenia "miesiącu" niepo-
trzeba). .
w międzyczasie (germ) - tymczasem, w ciągu tego
czasu, w przerwie.
wojażer (fr) - objazdowy.
wolontal'jusz. (fr) - ochotnik.
v/ołanie za czem - wołanie o co.
womitowanie (fr) - wymiotowanie.
wozik (prow) - wózek.
w pierwszym rzędzia - przedewszystkiem.
wplyw mieć nad kim (germ) - wpływ mieć na kogo.
w regule, z reguły (germ) - zasadniczo, z zasady,
stale.
wrzucić list w skrzynkę (germ) - wrzucić list do
skrzynki.
wsiqść w tramwaj (germ) - wsiąść do tramwaju.
wsiqść na dorożkę (rus) - wsiąść do dorożki.
wskutkach - w skutkach (rzeczownik), ale: wsku-
tek (przysłówek).
wsp6łczuję tobie - współczuję z tobą.
wstydzić się przed kim (germ) - wstydzić się kogo.
w tym wypadku - w tym przypadku (patrz cz. I).
wulgarny (łć) - prostacki, pospolity.
wyc.iqgnqć (germ) - wyprowadzić się.

106

..
.
wydrapać'" się na co - wdrapać się na co.
v/ydusić 5zYÓę (rus) - \vybić, zbić szybę.
wyekspedjować (łć) - wypra\vić, wysłać.
wykańczać - wykończać.
wykazać się świadectv/enl (germ)-złożyć, przedsta-
wić świadectwo.
tvykluczone (nm) - wyłączone (patrz cz. I).
wykonuję - \vykonywam (patrz cz. I).
wykraiwać - wykrawać.
'kykwint- - wyt\vorność, p..zepych, \vystav/ność.
wykwintny - wytworny, Ylymyś!ny, wyszukany, wy-
stawny.
wyłuszczyć swoje stanovislco
nowisko.
wynajdywać - wynajdować. ·
wysadzić (keta na dach) - wsadzić.
wysłuchać prośbę - wys{'uchać pi'"ośby.
wypatrzyć się na kogo - wpatizyć się W kogo.
wypośrodkować (germ) - zbadać, wyśedzić, dojść.
wypraszać sobie co (germ) - zastrzegać się przeciw
czemu.
występywać - występo\vać.
wyszedl towar (germ) - towaru zabrakło.
.wyszkolić (germ)  wyćv/iczyć, wprawić.
wyszkolony - wyć\viczony, wp..a\)/ny, bieg4y, ruty-
nowany. ..
.,!/zbogacić się o co  zbogacić siącem.
wziqAć - wziąć (podobnie jak: poiąć, nająć,
vłyjaśnić swoje sta-
zająć).
107
,.

wziqć u kogo (ras) - wz1ąć komu, od koga.
wżllnić się w intel'es (germ) - wziąć za żoną (w po-
sagu) majętność, sklep, pracownię.
Zaasekurovać (fr) - ubezpieczyć.
zaabsorbowany łłć)-zajęty, pochłonięty (przez pracę).
zabezpieczyć się (od ognia) - ubezpieczyć się.
zabezpieczyć się przed zlodziejem - zabezpieczyć si,
od złodzieja.
zabiłem trzech zajęcy - zabiłem trzy zające.
zabrać znajomość- zawrzeć znajomość, zapoznać się
z ki m.
zab.ronionem zostalo (germ) -- zabroniono.
zaczenl - poczem.
zadawalniać - zadowalać.
zadebetować*. (łć) - obciążyć.
zadowolnić - zadowolić.
zadowolnienie  zadowolenie.
zafrasować - zakłopotać, zaniepokoić, zmartwić.
za granicę jechać - zagranicę jechać (zagranicą być,
zagranica).
zaistnieć (no w) - nastać, powstać, pojawić się, wy-
jawić się, wejść w życie, wprowadzić.
zakazane. mam - zakazano mi, otrzymałem zakaz.
za każdq cenę (fr nm) - za wszelką cenę, wsze 1-
kiemi ł sposobami, koiecznie.
zakluczy (ger) - zaknąć na klucz.
zakomunikowaĆ. (łć fr) - donieść, podać do wiado-
mości. (zawiadomić).
\08
 <'.

,
zakreaytówać. (łć) - użnac.
zakupno (prow) - kupno, zakup.
zamknęli już bramę? (rus) - zamknięto już bramę?
zaordynować (łć) - zalecić, przepisać, zarządzić.
zapodać (prow) - podać, zeznać, oś\viadczyć.
zapodanie (prow) - oświadczenie, wniosek; zeznanie.
zapomnial wszystko, czego się nauczył - zapomniał
wszystkiego, czego się nauczył.
zapoznać (germ) - nie uznać, nie docenić, nie oce-
nić, zaniedbać, pominąć, zapomnieć, zlekceważyć.
zapoznać kogoś - poznać się z kimś.
zastanować spl'awę - wstrzymać sprawę.
zasystolvany (łć nIn) - wstrzymany, zawieszony.
zaś pójdźmy do domu (prow) - pójdźmy do domu.
zauważać (prow)-spostrzegać, zwracać uwagę (patrz
część I).
.. I.. ..
zauwaza U - uwaza Się, mozna zauwazyc, zwraca
.się uwagę.
za wyjqtkiem (rus) - z wyjątkiem.
zaznajomienie z czynnościami-zapoznanie się z czyn-
,. .
nOSCIami.
zbankrutowany (wł) - upadły.
zblazowany (fr) - znudzony, zużyty, zmęczony,' prze-
_ sycony, zobojętniały. .
zblizka - zbliska.
zdecydować (łć) - postanowić.
zdefinjować (łć) - określić.
zdegenerowany (łć) - zwyrodniały.--
. 109

zdeklarowany (łć) - skonczony.
zdetonowany (łć) - zmieszany, zakłopotany.
zdewastować (łć) - SPUSt08ZYĆ, zniszczyć.
z dużej litery (rus), z dużą literą (germ) - przez
wielką zgłoskę.
zdytansoLvać (fr) - prześcignąć
zecer. (nm) - składacz.
zeskanl0tować (fe) - skraść, ściągnąć.
ze ziemi - z ziemi (patrz cz. I).
z;oberka (prow) - żeberka. .
zmobilizov.'ać (łć) - uruchomić.
zmodyfikować (łć) - zmienić, przeinaczyć.
zrnordować (fr. nm) - zmę,ezyć, utrudzić.
znachodzić (prow) - znajdować (ale nie: znajdy\vać).
zoolog, ogród zoologiczny (gr) - zwierzyniec.
zrezygnol-vać (łć) -- zrzec się.
I ·
zrucac - zrzucac.
z schodów - ze schodów (patrz cz. I).
z tern, aby... (ros) - Z tem zastrzeżeniem, aby...
z ukończónq szóstą gimnazjalną - ma La sobą lub:
ukończył sześć klas gimnazjum.
zwrócić mu utvagę - z\vrócić jego uwagę albo zro-
bić mu uwagę. ·
z wśchodu- e wschodu (patrz cz. I).
zycbad (nm) - nasiad, nasiadówka.
żaluzja (fr) - skrzelice, zazdroska.
żenada (fr) - zakłopotanie, zavłsiydzenie.
żyrandol (fr) - świecznik, pająk.
.
110

W słowniczku wyżej podanym (poza błędnemi
zwrotami, skazami i dziwolągami językowemi) przy-
toczyłem te barbaryzmy, czyli wyrazy obcego po-
chodzenia, jakie dadzą się zastąpić przez polskie wy-
razy, bądź tylko - przez określenia.
Jedne z barbaryzmów robią wrażenie, jakby
natrętnych przybyszó\v obcych, starających się prze-
kornie wyprzeć z naszej mowy wyrazy rdzennie
polskie, które przecież doskonale, a często i lepiej
od tych obcych naleciałości, określają daną rzecz lub
pojęcie. Naprz.: ewentualnie - przypuszczalnie, mo..
żliwia; Jele1 7 - wada, skaza, uszkodzenie, błąd;. fi-
nalny - ostateczny, I<ońcowy; definitywnie - osta-
tecznie; Ivykluczone - wyłączone; kolosalny - 01-
brzymi ogromny, nadzwyczajny, zdumie\vający, potężny,
przewielki i t p.
Te i tym podobne barbaryzmy, najzupełniej nie-
potrzebnie zachwaszczające naszą mowę, należy z ję-
zyka polskiego bezwzględnie usunąć, zastępując je
wyrazami swojskien1i.
Inne zaś \vyrazy obce tak się już zżyły z na-
szą mową, że nieraz z trudnością daje się je zastą-
pić wyrazami rdżennie polskiemi, naprz.: asceta (po-
kutnik, samotnik], blaga (okłamywanie), delikatny
(czujny, wrażliwy), echo (odgłos), elegant (strojniś),
perfumy (pachnidła), inżynier, doktór, generał, kon-
sul i t. p.
Podobnie, a nawet w większym stopniu zżyły
.
111
/

/
się z naszą mową wyrazy obcego pochodzenia, które
uważać zwykliśmy za rodzime, a mianowicie: atra-
ment, drukarnia, filiżanka, gmina, habit, kapelusz,
kasztan, kasztelan, kiełbasa (z hebrajskiego!), kiero-
wać, klasztor, kljnoty, koszula, kreda, kreska, kwit,
ląd, ładunek, maczuga, malarz, miecz, mistrz, msza,
mularz, mur, murzyn, nieszpory, niewód, obszar, ofiara,
owoc, papier, przeor, rada, ratusz, rzepa, stolarz, sto-
sunek, skło, sz<?da, sztywny, szukać, tratować, ze-
gar, żegnać, i t p.
Natomiast olbrzymią ilość barbaryzmów, w słow-
niczku powyższym przytoczonych - p r z y d o b rej
w o 1 i p r a \v d z i w y  h. m i łoś n i k ó w j ę z y k a
o j c z y s t e i o . - da. się zastąpić odpowiedniemi
polskiemi wyrazami, jakie równolegle z temi barba-
ryzmami p.odałem.
Jeno... chciejmy chcieć!

.,
.-
112
.... ,. ,".'"'
- 
....

c z Ę Ś Ć III.
Wszelkie przeksżtałcenia języka polskiego (jak
zresztą i wszystkich innych) dokonywały się w cią-
gu długich wieków bezwiednie i niezależnie od woli
narodów, te mi językami mówiących.
Cały przebieg kolejnych I przemian mowy nazy-'
wa się w historji języka "przyrodzonym jego rozwo
jem" . Do rozwoju tego przyczyniły się także \vyra-
zy obce, które w wiekach średnich i w czasach
późniejszych weszły wraz z rozwojem kultury do
słowozbioru polskiego i zostały przyswojone' przez
naród jednocześnie z nowonabytemi pojęciami i przed-
miotami.
Uzasadnił to wyczerpująco profesor A. A. Kryń-
ski w jednym ze swoich odczytów publicznych, wy-
głoszonych w auli Uniwersytetu Warszawskiego.
p ozwalam sobie przytoczyć pogląd sędziwego ję-
zykoznawcy na zachwaszczenie naszego języka urzę-
dowego, co stanowiło temat wspomnianego odczy-
u. A więc:
_ Sędziwy językoznawca jest zdania, iż dawane ob-
cym wyrazom pierwszeństwa przed rodzimemi spo- .
\vodQwał9 w iągu więku XIX zaorzęnienie się:bar-
"- .
113
._ _ iiI

.
baryzmów w naszym języku, głównie w zaborach
pruskim i austrjackim. .
Czcigodny profesor, -mó\viąc o zachvlaszczeniu ję-
zyka urzędowego różnemi barbaryzmami, podkreśla
naleciałości niemieckie, nie wspominając o rusycyz-
mach, od których na kresach wschodnich Rzplitej
aż się roi, i z któremi spotykamy się jeszcze w b.
Kongresówce,
Tych rusycyzmów jednak - coraz mniej, bo wpływ
b. najeźdźcy rosyjskiego zanikł u nas zupełnie. Na-
tomiast barbaryzmy, pochodzenia łacińskiego, prze-
jęte z biurowości administracyjnej ni€mieckiej i au-
strjackiej, panoszą się w polskim języku urzędowym
w dalszym ciągu, a z' akt ministerjalnych, \vojewódz-
kich, starościt\skich, czy wreszcie gminnych przen-
szą się na szpalty gazet, stąd zaś \vypływają na
Szersze pola, niemiłosiernie zachwaszczając nivłę oj-
czystą naszej mowy. Dzięki ternu zdarza się często.
żę Polak Polaka zrozumieć nie lnoże, gdy oba; rozma-
wiają ze sobą wykoszlawioną cudzoziemczyzną, olcra-
szoną zaledwie polskiemi słowami.
Weżmy naprz. zdanie, wyjęte z urzędowego pisma:
. "Po dłuższych delibe1'acjach wykoncypowale'tn, że
sprawa ta nie tangude z PÓ'fuszoną kUJestją".
Albo: "Zindywid'ltal-izowanie jego /;posażełn,ia iv kie.
'runku przY$nania mt obecnie au!ansu}'.
Albo: W definitywnem załątwienit podaje się sp/ra-
wę w . oŚ1!Jietleniul przedłożonego :[!rotokołu i adlegató'lv,
114
.

..
która tt sże'fzej jest 'wyp1tklona, 'łZtż 'lV ta 'in t ejsz ej i-nłe'i'.
p retacj-i zdezawuowanej.
Czy to jest po polsku?
A jednak \41 takim języku korespondują między
sobą polskie władze urzędowe, - zarówno wyższe jak
i niższe, i w takim języku urzędowym porozumiewa-
ją się z obywatelami państwa Polskiego.
Należy przyznać, że w różnych "oDwieszczeniaąh",
ogłaszanych ustawach i rozporządzeniach rządo\vych
znacznie mniej spotykamy cudzoziemczyzny, nato-
Jniast jakże często głowimy się nad rozwiązaniem
myśli w zagnlatwanym stylu języka urzędowego.
1am oto pod ręką "Dziennik Ustaw" z r. 1922,
w którym znajduję skromny lecz i wymowny wzo-
rek, jak należy zredagować usta\vę, aby była nie-
zrozumiałą. Mianowicie pod Nr 33, poz. 265 znajdu-
jemy wart. 6 taką treść obowiązującą:
"Człowiek, co do kt6rego zdarzenie, 'wY'lvoł'ltjące u-
tratę członkost'lva lub 'ltdz-ial1t, nastąpiło przed skutecz-
nością lJołqczenia, lJrZestaje .być członkie'i lub 'Jnieć
'Udział w chwili, 1V jakiejby to nastąlJiło bez połą-
.
czenta.
Taka gmatwanina w wysłowieniu się' "Dzien-
nika Ustaw" zniewoliła zasłużonego artystę scen
polskich, Mieczysława Frenkla (znanego miłośnika
czystości języka polskiego, od d,vóch lat - profe-
sora Uniwersytetu Warszawskiego na katedrze dyk-
cji i wymowy) - do przytoczenia, podczas jednego
c
,- J 15

e swych niezwykle barwnych wykładów, tresci
kilku artykułów z organu urzędowego, wybitnie nie-
jasnych stylowo i niezrozumiałych.
Podobne wystąpienia profesorów wszechnicy sto-
łecznej w obronie czystości i jasności naszej mowy
ojczystej niewątpliwie przyczynią się znakomicie do
wpojenia w słuchaczów przekonania o potrzebie
zwracania baczniejszej uwagi na obce naleciałości,
błędy i skazy naszego języka.
1'ymczasem jednak plenią się na niwie urzędo-
wej języka polskiego cudzoziemskie kwiatki, robią-
ce wrażenie osłów i kąkoli wśród złocistego .lboża
polskiego. . .
. < Oto garść tych ",urzędowych" wyrazów i zwrotów:
SLO WNICZEK.
Akta, akty - patrz część I.
. badanie nad aktami - badanie akt.
bez nadwerężania przepisów służbowych - nie na..
ruszając przepisów służbowych.
brakujq akta (tej sprawy) - brakuje akt ·
demontować pogłoski - zaprzeczać, zadawać kłam
pogłoskom.
dezawuować wniosek - nie popierać wniosku; nie
uznawać, gal1ć, potępiać.
do $wietnego Zarzqdu - do Zarządu.
indolenja (urzędów) - obojętność, zobojętnienie. nie-
czułość.
II
116

.;łtl,
intabulować - wnieŚć do wykazu hipotecznego. - .
element (robotniczy) - żywioł wreszcie lepiej:. sfera.
ewidencja - wykaz, spis imienny, wreszcie: rejestr.
fingolvane (dowody) - podrabiane, zmyślane.
fungujqcy (odniedawna starosta) - urzędujący.
intymować - polecić, zalecić. obwieścić,
inwigilować - p. cz. II.
jawić się (w biurze) - stawić się.
kolidować (z czem) - nie zgadzać się.
koncepcja - pomysł, ujęcie (sprawy). ...
kreowanie (powiatu) - utworzenie.
kwalifikowany, wykwalifiko1vany (urzędnik) - odpo-
wiedni, uzdolniony, zdatny, nadający się.
/ansować- rozszerzać, rozpowszechniać, rozpuszczać.
licencji (udzielić) - pozwolenia.
miarodajna (opinja) - właściwa, rozstrzygająca.
ministerst,vo, ministerski - p. cz. L
motywowane (podanie) - uzasadnione.
na adres (przesyłać) - pod adresem.
naddoz6r - nadzór, dozór, zwierzchni. ,
naprowadzone (w piśmie okoliczności) --- przytoczone,
zacytowane, cytowane, omawiane. .
na punkcie zmian służbowych - co do zmian służb.
na szkodę czyjqś. skraść, -zdefraudować - skraść co
komu, popełnić kradzież u kogo, zdefraudować co
. u kogo. (Określenie "na szkodę" - zbyteczne).
na tapet przyjdzie - sprawa - sprawa będzie rozpa-
trywana. ·
'...
111

4<--

.. . .
nominaCja - mianOWania.
odnone (przepisy)-odpovJiednie, stosowne, właści\Y8.
odnonie (do tej sprawy)-co do, co się tyczy, VI sto..
sunku.
odpowiedzieć w krótkiej drodze - odp. niezvłłocznie,
od ręki, bezpośrednio.
oficjalne (rozporządzenie) - urzędowe.
opiewać na sumę - p. cz. L
organy (wykonawcze) - organa.
pa/jaty,vów (uywać) - półśrodków.
permanentna (kontrola) - stała, trwała, bezustanna.
personalny (skład) - osobowy osobisty.
perpetuować - utrwalać, uwielbiać.
po kursie (złotego) - podług kursu.
polecenia usterkowego udzielić - udzielić napomnie-
nia pisemnego (monitu).
poruczyć (czynności) - IJolecić, zlecić, powierzyć.
pouczenia (udzielić)-wskazóvłek albo: zwrócić uwagę.
powiat Rado In, Nowy Sqcz - p. cz. I.
powolane (w piśmie okoliczności) - patrz wyżej
d "
. "naprowa zone .
protest (zgłosić) - sprzeciw.
protokolarnie - protokólarnie.
przesadzić (urzędnika na inne stanowisko) - prze..
. r r
nlesc.
przychwycić (złodzieja) - przy apać, pochwycić.
przylegajqce (do\vody) - załączone. - -
przyprowadzone (wnioski) - przytoczonę
118
...
'",
.

P. T. - p. cz. I.
resort, resortowy - p. cz. I.
rozbudowa (urzędu) - rozszerzenie.
sanacja (stosunków) - uzdro\vienie.
sekować - p. cz. II.
sfinalizowanie- ukończenie, doprowadzenie do skutku.
sfingowany - udany, zmyślony, podrobiony.
skolacjonowcć (do\vody)-zesławić, porównać, spraw-
dzić.
skladajq się (papiery do teczek) - składa się.
skrutynjum - badanie, śledztwo.
służyć przy urzędzie, przy wojsku - p. cz. I.
solucja (sprawy) - rozwiązanie..
stabilizoI.vać (urzędnika) - ustalić, wnieść na etat
stampi la  pieczątka.
sllbjektywne (\\Tzględy) - osobiste. podmiotowe.
szematyczne (czynności) - schematyczne.
tabularna (nieruchomość) - hipoteozna.
takowy - p. cz. I.
tenor (sprawy) - treść.
to, względnie tamto - to lub tamto (przysłówek,
"względnie" błędnie bywa używany zamiast: albo.
lub, raczej. mówiąc ściśle).
translokolvany (urzdnik) - przeniesiony.
trzymać (mo\vę) - wygłosić, mieć.
tutejszy urzqd. tamtejszy uI'zqd-stylizacja niemiecka.
udoku111entowane (podanie) - opatrzone dokumentami.
ukwalifikowana .sila- urzędnik wyrobiony, uzdolniony.

.
119
..
..

.
. -
urgens, urgować - p. cz. I.
utrącić (kogo) - obalić, zwalczyć.
uważać za wskazane  ... za stosowne, za właściwe.
w definitywnein (załatwieniu) - W ostałecznem.
w .dzia/anie wstąpić - rozpocząć działalność, czyn-
noścI. '
wglqdnąć (w akta) - wejrzeć.
w miesiqcu grudniu - \v grudniu ("miesiącu" - zby-
teczne ).
w odpowiedzi (na pismo) - odpowiadając.
wpadać (w zakres służby) - wchodzić.
w przedmiocie - \v sprawie.
wśród uchuTa/ (działać) - na podstawie uchwal.
...
w wyż poruszonej spl'ałlie - w sprawie wyżej poru-
szonej. .
wyekstabulowanie (długu) - wykreślenie z hipoteki..
wygotować (protokół, wykaz, listę płacy, legitymację,
wypis, odpis) - sporządzić, zestawić, przygotować.
wyłuszczyć (swoje stanowisko) - wyjaśnić, określić.
zaczepić wyrok -- zaskarżyć wyrok, odwołać [się od
wyroku. .
zaistnial (przymus ubezpieczenia) - nastał, wszedł
. .
w zycie.
zakladca (związku) --:- żałożyciel.
zakomunikować - donieść, podać do wiadomości, za-
. wiadomić.
zapadać-oś\viadczyć, zeznać, podać do wiadomości.
zaprowadzony (agent) - wprQwadzQny.
120
.

zastanowić (bieg sprawy) - wstrzymać.
z asysto wać - wstrzymać, zawięsić.
.. .. . .
zauwaza Się - uwaza Się, zwraca Się uwagę, moz-
o .
na zauwazyc.
zdqżanie (do celu) - dążenie.
zdezawuowana (interpretacja)-niepoprta, nieuznana.
zrezygnować ze (stanowiska) - zrzec się stanowiska.
z tem miarodawstwem - z tern zastrzeżeniem, pod
tym warunkiem.
JAK POWIEDZIEĆ PO POLSKU?
1. Arbitrażowy (traktat) 14. kontradyktoryjne(po-
2. aposterioryczne (do- stępowanie)
wodzenie) 15. koszty konfekcyjne
3. aprioryczne (dowo- 16. koszulka (kance!.)
dzenie) 17. kompresja wydatków
4. aspirant. 18. komercjalizacja akcyj ·
5. dancing 19. manipulant
6. deser 20. menaża oficerska
7 o energetyczny (korni- 21. osady annulacyjne .
tet) 22. preparanda
8. intercalcarja 23, pupilarni a pewny byt
9. kawałek (kancelaryj- 24, reasumpcja uchwały
ny) 25. ren1uneracja
10. kemalarz 26. standaryzacja (wywozu
1 L koła autoratywne artykułów rolniczych)
12. koncept (kancelaryj- 27. systemizowane pob<?ry
ny) 28. tezauracyjna (funkcja)
13. koncyljacyjny (trak- 29. urżędnik konceptowy
tat) 30. weryfikacja
121

Kilka słów o wymowie i akcentacji. Różne dziel-
nice Rzplitej przyswoiły sobie różną wymOVJę,
a więc: Wielkopolska, POlllorze i Śląsk pod wpły-
wem języka nielllieckiego - przybrały (naogół bio-
rąc) WYlll0Wę twardą i nieco chropowatą; Małopol-
ska Zachodnia - - pod wpływem tegoż języka nie-
mickiego, lecz w mniejszYlll stopniu - WYlll0Wę
twardawą; Małopolska Wschodnia - pod przeważa-
jącym wpływem języka rusińskiego - nieco prze-
ciągłą; Kresy Wschodnie i Wileńszczyzna - pod
wpływem języka rosyjskiego - miękką i śpiewną.
Mazowsze zaś z b. Kongresówką najmniej uległo
pod tym względem wpływom języków b, zaborców,
zachowując WYl1}owę ogólno-polską, jaką zresztą po-
siłkują się r"odacy nasi i w innych dzielnicach Pol-
ski wychowani, lecz odporniejsi na wpły,vy wymowy
otoczenia. Na Mazowszu jednakże, a szczególnie
w Warszawie, koła, nie tyle mniej oświecone, ile nie-
przywiązujące wagi do czystości języka ojczystego,
lubują się w zmiękczaniu pewnych wyrazów, jak:
Saska Kiempa, gięś, mogie (mogę), nogie (noę) itp.
natomiast twardo wymawiają końcó\vki w takich
wyrazach jak: rękamy, nogan1Y, dziecialllY, schodamy,
biletalllY i t. p.
Skoro wspomniałem o wymowie warszawskiej
(ściślej mówiąc: warszawsko-nadwiślańskiej), nie Ino-
gę pominąć takich błędó\v językowych, jak: stoja-
lem, wyj m alem, zamkiem, pchlem, stakalem (naczy-
...
-
122
ł

,
nie przy n1yciu), jadzie, jadziemy, będzie m, pójdziem,
osobliwie (zalll. osobiście), pach/o (zam. pachniało),
tamtq razq (zam. tym razem) i t. p. Są to błędy,
zrodzone wyłącznie przez ludek warszawski.
.l'Jatomiast we ,vszystkich dzielnicach Rzplitej
popełniamy jednakie błędy w akcentacji wyrazów.
Wiadomo, iż w języku polskim akcent zawsze pada
na ". przedostatnią sylabę każdego słowa, z wyjątkielll
dwóch wyrazóvł: okolica i szczegóły, w których
akcentujemy trzecią od końca sylabę.
Ta sama zasada dotyczy czasovvników w trybie.
warunkowym, gdzie: bym, byś, by, byście-są tylko
przystawkami do tematu (osnowy) słowa, które za-
chowuje swój pierwotny akcent. Naprz.: pisałbym,
odpowiadałbyś, przeczytałby, poszlibyśmy, usnęliby-
ście, wYPovliedzieliby się i t. p.
W wyrazach pochodzenia cudzoziemskiego, przy-
swojonych przez język polski, akcent przyrodzony
pozostaje na swojeln n1iejscu, a zatem mówimy:
akurat, botanika, fizyka, opera, politechnika, uni-
wersytet i t. p.
ut '1ł.Jl;1.j
123

-....
ZA WODY JĘZYKOZNA WCZE (Konkurs)
3 nagrody po 100 zł., 4 nagrody po 25 zł.
i 25 nagród ksiązkowych.
Mając 1a uvadze rozsze'rzanie się w dobie obecnej
zastępó'lV z'wolenników języka ojczystego, m'az - potrze-
bę pob'ltdzenia . osób obojętniejszych do p-ielęgnou'ania czy-
stości 'łnowy polskiej, ogłasza'in konkurs na opracowanie
zada/" następu}ących:
I Z.ilD-ANIE. Spolszczenie obcych .wy'razó'lv, za'inie-
szczonych w spisie, podanynt na sb'. 191 p. t. "Jak po-
wiedz-ieć po polsku,?::, jako też - dOlJełnienie tego spi-
81£ 'wyraza'ini i zwrota'Jni obce'Jni, Hżywane?ni 1.0 biu..
'ro1vo.c.i cyw£lnej i 'Wojsko1vej.
II ZADANIE. Od.nale:..ienie błędó1v 'li) niniejszym
poi/ręczniku i podanie ojaśniających te błędy sprosto-
wa'ł'i, jako też - dopełnienie części I-ej objaśnienia'Jni
niepra1vidłou'ych lub obcych Z1VYOtÓ111, często spotyka-
nych 'lV 'łno'wie potocznej, a 'lV niniejszej p'facy nieza-
'tnieszczonych,
III ZAD.LłNIE. Spolszczenie obcych "wyrazó/w, uży-
wanych 1.0 ja7ciejkol'wiek dziedzinie polskiego życia
l
,.
124

przemysłowego, 'i"zendeśl1'liczego, kolejowego lub sporto-
ł .
wego.
Najlepsze. opracowanie jednego z tych trzech .zadań
będzie nagrodzone przez autora niniejszego podręcz-
nika kwotą zł. 100 (sto), w ogólnej sumie zł. 300
(trzysta). -
- U1V A G I: Pie'i.'wszeństvo do otrzymania lagrody
'łnają ci 'ltczesł1zicy zawodó'lv, którzy nadeślą najbar- .
dziej wyczerpujące p1.ace, - ZarÓUJ1Z0 ilośc"iowo, jak
i wartościowo.
1V zauJodach uczestniezyć 'łfwżna pojedY'ilczQ i zbio-
'towo.
Jedna osoba, lub gro-no osób, nwże ubiegać się.
o UJszystkie trzy nagrody.
IV ZADANIE. Polega na 'llt'tniejętne1n spo18zcze't1,it
bodaj tylko pojedyr;l,czego ba'rbaryz11tu l'ltb też nadesłaniu
udatnego nowot1vOr'l£ językolvego. .
Wyróżnione opracowania tego zadania będą nagro-
dzone 4-ma dodatkowemi nagrodami po. zł. 25 każda,
w ogólnej sumie zł. 100 (sto). oraz 25.ma nagrodami
pocieszen.ia, na które złożą się pojedyńcze książki
(powieści) niiej podpisanego.
UW AGI OGÓLNE: 1) Ilość nag?"ód Hwże być-
powiększona i 'wysokość ich podniesiona, o ile E pośród
1niłośnikóv czystości rnowy ojczystej zgłoszą się ofia'i"o- ,.-
da'lvcy E odpowiednietni zobo1viązaniand (deklaracjani).
,..
2) Sąd konkl£rsovy składać S'l:ę będzie z zaproszo-
125

nych umyślnie: literafó1v, przedstauJicieli 'lvs£ystkich
'tni11łisterjów, 'wojsko'wości i językoznawcóuJ.
3) Miłośnicy jężyka-bez względu na udział w kon-
kursie - mogą być zap1"oszeni do g1.ona sędziów, o ile
zgłoązą s/wój udpiał.
. 4) Za'tnieszkałY1'n poza. TVarszawą członko'tn sąd'lt
konk'ltrsouJego nadesłane p'race będą mogły być przesła-
ne w odpisach do rozpatrzenia i zaopiniowania.
5) Ter,nin nadsyłania in.ac uplywa 'lV dniu 1 lu-
tego r. 1927. Sąd konknrsowy orzecz'enie s'lvoje ogłosi
, w dniu 1 'łnarca /f. 1927.
6) O przyptszczal'ne?n powiększeniu nag'fód 11tb
z'większeni'lt ich liczby, a także o składzie osobouJym,
sądu konkursouJego i jego orzeczeniu; za'nieszcz'one zo-
staną ogłoszenia w najbardziej poczytnych pisrnach co-'"
dzie'nnych w Warszawie, Wilnie, Łucku, Lwo?vie, K'ra-
ko'wie, Katowicach, Poznani'l£ i Grudziądz'lt.
7) Nagrodzone prace - po 1tznani'lt ich przez Towa"lzy-
stwo Naukowe Warszawskie i Polską Akadernję Ułnie-
jętności w Krako'wie - będą w całości lub częścio'wo
włączone do następnego 'wydania niniejszej p'ł..acy po
odpowiednien ich wynagrodzeniu z zaznaczeniem
a'lttorst'wa.
8) Prace konkursowe z dołączeniem wyciętego ku-
ponu - i wszelkie zgłoszenia należy przesyłae pod
adresem: Jan Tadeusz 1Vróblewski, Warsza?va, ul. Po-
zna'iiska Nr 21 (Konto czeko'lt'e UJ ]J. K. 0, N'i. 13474),
126

Kupon do wycięcia.
Imię i Nazwisko uczestnika
zawodów konku'rsowyclt
....................... ............ ........... ..................... ........ .......... ........ .....
Dokładny jego adres..............................
\
Załączona praca
dotyczy zadan-ia........... ..... .. _ n.... .... hunu
(wpisać cyfrę rzymską) I
...
Uwagi odbiorcy:
lJata'otrzyn2ania
Nr. kolejny zgło-
.
szenza
.............................................-................. ..
-
..
127