/
Текст
ГІСТОРЫЯ
ГІСТОРЫЯ
САПЕГАЎ
ЖЫЦЦЯПІСЫ
МАЁНТКІ
ФУНДАЦЫІ
Укладальнік
ЯЎСТАХ САПЕГА
Мінск
Выдавец Віктар Х’урсік
2017
УДК 92 Сапегі (476) = 161.3 = 03.162.1
ББК 63.3 стд8 (4Беі)
Г11
Каардынатар выдання і рэдактар: Міхась Скоб.іа
Пераклад зроблены паводле: ГЭот Баріеіупхкі // Оргасохаі Енкіасйу Еаріеііа. —
ПгдампісГп’О Канкоуне РІТЯ. Н'дгзлам а, 1995
Перакладчыкі з польскай мовы: Данута Бічэль, Ларыса Вікторка, Валятіііі Дубатоўка,
Міхась Скобла, Станіслаў Суднік, Паталля Вайніловіч,
Юлія Шэдзько, Язэп Ятшкевіч
Выдавец выказвае шчырую ўдзячнаснь
за данамогу ў выданні кнігі выпускнікам Дзярэчынскай СШ
Уладзіміру Іеанавічу Кісламу — заснавальніку кампаніі М/аг§атіп§ —
і Танняне Пятроўне Марніноўскай
Г11 Гісторыя Сапегаў : жыццянісы, маён гкі, фундацыі. - Мінск : Выд. Віктар
Хурсік, 2017 - 586 с. : 16 с. іл.
І5ВК' 978-985-7025-75-6
Чытач трымае ў руках своеасаблівую энцыклапсдыю роду Сапегаў, які пакінуў
значны след у гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. На яс старонках пубтікуюцца 85
жыццяпісаў найбольш выдатных яго прадстаўнікоў. сярод якіх канцлер Леў, гетман
Казімір Ян. генерал артылерыі і ўдзельнік паўстання 1794 г. Францішак, мецэнат
паўстання 1830 г. Яўстах Каятан і др. Чытачу прапануюцца таксама апісанні 72
сапегаўскіх маснткаў' і фундацый (Дзярэчын, Ружаны, Чарэя. Кодань, Зэльва. Друя ды
інш.). нарысы па генеалогіі і гсральдыцы Сапегаў. спісы пасадаў, займаных імі ў ВКЛ.
Кніга прызначаецца для ўсіх, хто цікавіцца айчыннай гісторыяй.
>ДК 92 Сапегі (476) = 161.3 = 03.162.1
ББК 63.3 стд8 (4Беі)
©\УудахспісВ\о Ханкоххе Р\\’№, 1995
© Скобла Міхась, насляслоўе. 2017
© Хурсік Віктар. афармленне. 2017
УСТУП
ЯНУШ ТАЗБІР
эч Паспалітая вялікая сама ў сабе, а родаў у прапорцыі да яе вялікіх нямашака,
толькі малыя, і няхай зямля паглыне тых, хто пра гэта забываецца!» - гаво-
рыць у «Патопе» Стэфан Чарнецкі пану Заглобу. Не даводзіцца сумнявацца,
што адважны ўтаймоўнік шведаў выказвае тут меркаванне самога Сянкевіча.
Што праўда, і аўтар «Трылогіі» заставаўся пад чарамі «вялікіх родаў»; амаль
гэтаксама, як пад лаўрамі пісьменніка; аднолькава моцна ганарыўся тым, што ягоны бацька
ўзяў за жонку «Цяшоўшчынку, прадстаўніцу аднаго з тых родаў, пра якіх кажуць: на тры
чвэрці арыстакратыя» (А. Гжымала-Сядлецкі). Прыведзенае напачатку меркаванне даты-
чыць канкрэтна Любамірскіх; Сапегі ж у «Патопе» разам з літаратурнымі героямі рамана і
самім Чарнецкім залічаныя ў светлае кола патрыётаў, якому супрацьпастаўленае цэлае мора
здраднікаў. Зрэшты, гэта была завялікая ідэалізацыя, пра што яшчэ не раз будзе гаворка і да
чаго давядзецца вяртацца.
Крытычнае меркаванне пра шляхту-магнатэрыю, вобраз якой намаляваў Сянкевіч, з
вялікай цяжкасцю прабівалася да грамадскай свядомасці. Праўдзівае аблічча вяльможаў
захінаў дым кадзілаў, што наплываў з панегірыкаў, якіх ім пры жыцці і адразу пасля
смерці не шкадавалі. На захадзе Еўропы пахваламі абсыпалі ўладароў, у Рэчы Паспалітай
датычыліся яны найперш людзей заможных. Панегірыкі ў гонар іх мелі гэткія адносіны
да сармацкай рэчаіснасці, як сацрэалістычная літаратура да адносінаў, якія панавалі ў
Народнай Польшчы. Асабліва ў XVII стагоддзі ўмудраліся з найвялікшых пачвараў рабіць
спагадлівых дабрадзеяў, з распуснікаў, здраднікаў і баязліўцаў - прыкладных сем’янінаў, а
таксама адважных абаронцаўрадзімы. Хто жадае даведацца, кім насамрэч былі Гуркі, Кміты,
Любамірскія, Пацы або Радзівілы, павінен звярнуцца да адпаведных тамоў «Польскага
біяграфічнага слоўніка» . Гэтае фундаментальнае выданне, якое выходзіць (з перапынкамі)
ужо больш за шэсцьдзясят гадоў, паказвае нашу шляхту-магнатэрыю з вартай захаплення
непрадузятасцю. Далёкай ад барочнага панегірызму і асветніцкіх абвінавачванняў. «Ад
гэтых паноў згуба Польшчы», - пісаў на сыходзе XVIII стагоддзя Станіслаў Сташыц.
Аднак перш чым чытач гэтай кнігі паглыбіцца ў біяграфіі Сапегаў, дакладнаўзноўленых
з «Польскага біяграфічнага слоўніка», варта зрабіць некалькі тлумачэнняў, без якіх асабліва
цікавы нарыс Анджэя Рахубы наконт іхняга паходжання можа здацца ўсяго забаўнай
аповесцю пра вялікамагнацкія бздуры і выдумкі. Не толькі наша шляхта пачувалася на свой
лад пакаранай гісторыяй, паколькі менавіта ў Рэчы Паспалітай бракавала гэтых уоп, сіоп ці
7
дзякуючы якім у іншых краінах кагосьці адрозніваюць ад астатніх групаў насельніцтва.
Акурат адсюль узнікала моцнае памкненне да займання розных пасадаў, без якіх сапраўды,
як у прыказцы, сёй-той пачуваўся, нібы сабака без хваста. Пачынаючы з XVII стагоддзя,
паводле звычаёвага права, аднолькава сын або ўнук шляхецкага службоўцы насілі тытулы
продка (ваявода - ваяводзіч; ваяводавіч). Таксама адпаведна называлі іх жонак (ваяводзіна,
лоўчая, чашнікава ды інш.).
Яшчэ больш відавочна прыгнечанай пачувалася наша арыстакратыя, паколькі не
мела польскага Версаля, дзе магла б зіхацець і клапаціцца аб прыдворных тытулах. У
«Энцыклапедычнай гісторыі Польшчы» (1981) мы чытаем, што магнатэрыя выконвала
«грамадскую функцыю арыстакратыі». Аднак калі гадоў дваццаць таму гісторыкі пачалі
спрачацца пра крытэрыі прыналежнасці да яе, яны выявіліся настолькі спрэчнымі, што
ўрэшце ніякага вызначэння, якое б адпавядала ўсім эпохам, выпрацавана не было. Каб
сучаснікі ды нашчадкі прызналі цябе за магната - ясная рэч, неабходны быў вялікі маёнтак,
звязаныя з ім палітычныя ўплывы, займанне высокіх дзяржаўных пасадаў. Аднак не заўсёды
атрымлівалася адпавядаць усім гэтым крытэрыям, і мы ведаем даволі шмат магнацкіх родаў,
якія, быццам каметы, прамільгнулі ў нашай гісторыі. Проста вымерлі ці згалелі.
«Нашы вялікія паны не трываюць доўга», - напісаў у XVI стагоддзі Марцін з Ужэндова.
Менавіта ў тым стагоддзі сышлі беспатомна Гуркі, Вастрарогі ці Шыдлоўскія. Пазней цягам
двухсот гадоў трасуць Рэч Паспалітую Браніцкія, Чартарыйскія, Панятоўскі, Жавускія,
якія папярэдне не аказвалі вялікага ўплыву на яе лёс. На гэтым фоне Сапегі (як, зрэшты, і
Патоцкія ці Радзівілы) вылучаюццаўстойлівасцю месца, займанага на вяршынях палітычнай
улады (найперш вайсковай, хоць не толькі). Сведчаць пра гэта згаданыя ўжо біяграфіі, якіх
прычакалі мы ў «Польскім біяграфічным слоўніку».
Перайначваючы тое, што Генрык Жавускі, выдатны знаўца шляхецкіх звычаяў, напісаў
(ва «Успамінах Сапліцы») пра шлюбную дамову, складзеную ў прысутнасці князя Караля
Радзівіла (Пане Каханку), можна сказаць, што род Сапегаў упрыгожылі «мітры, крэслы і
ордэны». Бракавала ім толькі адпаведных пасадам тытулаў і годнага радаводу. Нашэнне
якіх-небудзь тытулаў забараняла заканадаўства шляхецкай Рэчы Паспалітай (адзіны
вынятак рабіўся для князёў літоўскіх). Дарэмна таксама шукалі б мы ў пульхных тамах
соймавых пастановаў (сабраных пазней у выданні «Уоінтіна Іершп») прывілеяў, якія
датычыліся толькі самой магнатэрыі. Хоцькі-няхоцькі змушана яна была падпарадкоўвацца
закону «ідэалагічнай мімікрыі», які заключаецца ў тым, што чым больш расла палітычная
і гаспадарчая залежнасць усёй шляхты ад магнатаў, тым ахвотней і часцей гэтая апошняя
гаварыла пра роўнасць усяго стану. Таксама і Сапегі сярэднюю і заможную шляхту ядналі
вакол сябе фразай пра неабходнасць абароны шляхецкіх свабодаў, з дробнай і збяднелай
рабілі прыдворных афіцэраў-харужых, соймавых крыкуноў, якія зрывалі галасаванне
непрымальных для магнатаў пастаноў, а таксама маёнткавую адміністрацыю, якая трымала
селяніна ў вожыкавых рукавіцах. Як вынікае з нядаўна перавыдадзенай «ЬіЬег скатогат»
[«Кнігі плебейскіхродаў»], дапытлівы аўтар гэтагарэгістра прасталюдзінаў, што падрабляліся
пад шляхту (Валяр’ян Неканда-Трэпка), вылавіў сярод іх і такіх, якія, дзякуючы менавіта
Сапегам, прыкрыліся гербавым шчытом.
8
Ідэалогія элітарнасці, якую польская арыстакратыя - неаднаразова пры гэтым скрыго-
чучы зубамі - абвяшчала, была своеасаблівай данінай псеўдадэмакратыі, складзенай
алігархіяй, якая атрымлівала ўсё большы ўплыў на дзяржаўную ўладу. Гэта павінна было
паўтарыцца на польскай глебе ў 1944-1989 гадах, хоць, зразумела, у іншым арганічным
кантэксце. Чым менш марыянеткавы сойм выказваўся, а прафесійныя звязы абмяжоўвалі
сваю дзейнасць абаронай інтарэсаў дзяржавы, тым часцей і ахвотней паўсюль гаварылася
пра трыумфы дэмакратыі.
Таму і Сапегі таксама, ідучы па слядах іншай літоўскай шляхты, будуць шукаць
сведчанні сваёй адметнасці ад рэшты шляхецкага стану ва ўяўных князёўска-княскіх сувязях
ды гаварыць пра свой рымскі радавод. Іх дзяды мусілі прыбыць на абшары старадаўняй
Літвы ў свіце рымскага правадыра Палямона; гэта, зрэшты, даўняя традыцыя, паколькі
ўжо ў перыяд Люблінскай уніі шляхта Вялікага Княства з гонарам сведчыла: «Ляхі не былі
шляхтай, яны былі людзьмі простымі, не мелі гербаў сваіх, а мы шляхта старая, рымская».
I дарэмна адны гэтымі мроямі абураліся, а іншыя іх высмейвалі. «Мы пералічваем роды і
старажытнасці нашы так, быццам яшчэ да рымлянаў скарылі персаў і багатыя флатыліі з
Амерыкі прывозілі», - іранізаваў Шыман Старавольскі.
За грошы, а іх у Сапегаў не бракавала, з лёгкасцю «знаходзіліся» адпаведныя дакумен-
ты. Як гэта адбывалася - займальна расказвае Анджэй Рахуба. Да складання фальшывага
радаводу, у якім на момант з’явіўся сам візантыйскі імператар Андранік I Каменянос (Па-
леалог, каля 1110-1185), прыступілі ўжо на схіле XVII стагоддзя. Хоць аўстрыйскі імператар
Леапольд I надаў у 1700 г. тытул князёў толькі адной галіне Сапегаў, аднак прыблізна каля
1720 г. пачалі надаваць княскую мітру над гербавым шчытом усім прадстаўнікам роду. Але
толькі ў 1768 г. сойм Рэчы Паспалітай урачыста і афіцыйна пацвердзіў Сапегам княскі ты-
тул на працягу толькі двух пакаленняў. Стакроць меў рацыю выдатны знаўца генеалогіі і
геральдыкі Шыман Канарскі, назваўшы іх нашмат пазней «дапаможнымі навукамі гісторыі
і людскога снабізму».
Анджэй Рахуба, які рыхтуе капітальную манаграфію пра род Сапегаў, разбівае і іншую
легенду звязаную з імі. Я маю на ўвазе выкраданне Мікалаем Сапегам з касцёла ў Рыме
цудадзейнага абраза Найсвяцейшай Панны Марыі Гвадэлупскай (разам з мошчамі). Гэтую
легенду распаўсюдзіў ягоны нашчадак Ян Фрыдэрык у выдадзенай пад чужым прозвішчам
(Я. Валіцкі) «Гісторыі Коданскага абраза» (Торунь, 1720). Не вельмі пераймаючыся тым,
што роду Сапегаў дадатковай славы яна не прынясе.
Дасведчанаму знаўцу чалавечай псіхікі Мапасану коданская легенда, відавочна, не
здавалася чымсьці дзіўным - ён стаў аўтарам захапляльнай навелы «Рэліквія», герой
якой, дзякуючы крадзяжу костачкі з рэліквіярыя, здабывае захапленне і прызнанне сваёй
звышнабожнай нявесты. Тая, аднак, парывае з ім, як толькі даведваецца, што рэліквія была
набытая легальна ў краме рэлігійных сувеніраў. Маляўнічую гісторыю пра выкраданне
абраза, які і да сённяшняга дня вісіць у коданскім касцёле, папулярызавала Зоф’я Косак-
Шчуцкая ў шматкроць перавыдаванай кнізе «Блаславёная віна». У пэўнай ступені дарэмна
Анджэй Рахуба (наўслед за Тадэвушам Васілеўскім) намагаецца давесці, што Мікалай Сапега
9
насамрэч проста купіў карціну падчас свайго знаходжання ў Іспаніі (1612). А значыць,
вінаваты ў тым выкраданні не быў спалены на вогнішчы ў Рыме, у што нас прымусіла
паверыць Зося Косак.
Гісторык асуджаны да пройгрышу ў супрацьстаянні з літаратарам; асабліва калі апошні
валодае таленавітым пяром. Таму нашчадкі ведацьмуць Яна Паўла Сапегу такім, якім ён на-
маляваны ў «Патопе», хоць «не быў ён прасцяком, пазбаўленым славалюбства і фанабэрыі,
асабліва зненавіджанай Сянкевічам, але - літоўскім магнатам», адрозным ад Януша Радзівіла
толькі тым, што не дараўноўваўся да яго арыгінальнасцю ці шырынёй інтэлекту» (А. Кер-
стэн). Анджэй Рахуба піша (у біяграфіі Паўла Яна), што ягоная постаць у «Патопе» была
ідэалізаваная. Аднак і гісторык прыкладае да гэтага руку, паколькі ў біяграфіі не паведаміў,
што калі польскія атрады пад кіраўніцтвам Паўла Яна Сапегі вызвалілі акупаваны шведамі
Люблін (9 красавіка 1656 г.), то раззлаваныя іх супрацівам пераможцы не стрымалі дамоваў
аб капітуляцыі, і «няшмат абаронцаў засталіся жывымі» (А. Касоўскі).
У сутыкненні з легендай таксама асуджаная на паразу гісторыя пра сапраўдныя матывы,
якія схілілі ў 1586 годзе Льва Сапегу да пераходу ў каталіцызм. Перад тым ён належаў да тых
прадстаўнікоў праваслаўнай галіны роду, якія прысталі да кальвінскага касцёла. Панегірысты
пазней сцвярджалі, што калі ён вяртаўся з начной гулянкі, пратэстанцкі святар намаўляў яго
прычасціцца. Калі Леў Сапега адмовіўся, матывуючы адмову сваёй непадрыхтаванасцю, то
пачуў ад святара, што дастаткова адной веры. Гэты факт, а таксама нядбайнасць кальвінскага
духавенства пры выкананні святарскіх абавязкаў, адпрэчылі Сапегу ад новай веры.
Насамрэч было трохі іначай: стомлены спрэчкамі тэолагаў, якія, праўду кажучы, мала
яго абыходзілі, Сапега «прыстаў да магутнай арганізацыі каталіцкага касцёла лёгка і ахвотна,
бо там яго прывабліваў інтарэс асабісты і палітычны» (К. Тышкоўскі). 3 гэтай пары кар’ера
Льва пайшла гладка і бесперашкодна. Нездарма прысланы ў двор Жыгімонта III Вазы
англійскі амбасадар Томас Роў пісаў, што шматлікія вяльможы лёгка прымаюць новую веру,
бо «гонар і страўнік у жыцці шмат што значаць». Аднак дзеля справядлівасці варта нагадаць,
што той самы Леў Сапега востра асуджаў гвалт над тымі, хто не прымаў Берасцейскую унію,
хоць сам якраз прыналежаў да яе ініцыятараў. Менавіта ён пісаў, што нельга прымушаць
праваслаўных пераходзіць у каталіцызм, паколькі Бог «гвалтоўна вырваных прызнанняў
не патрабуе і не прымае». Таму не варта над імі распачынаць судовыя справы, зачыняць
цэрквы, абражаць прыдумкамі, адным словам, «гвалціць людское сумленне».
На паверхню «вялікай гісторыі» Сапегі выплываюць толькі ў пачатку XVI стагоддзя: з
тых часоў іх заслугі і памылкі, перамогі і спатыкненні непарыўна перапляліся з гісторыяй
Рэчы Паспалітай.
Выдатныя партрэты трох з іх - Льва, Казіміра Льва і Казіміра Нестара - упрыгожваюць
нядаўна выдадзеную (1993) кнігу-альбом «Маршалкі соймаў 1 Рэчы Паспалітай». Казімір
Нестар Сапега быў маршалкам апошняга сойма незалежнай Рэчы Паспалітай. Рашуча
пратэставаў супраць Таргавіцкай канфедэрацыі, кажучы, што ейныя пастановы «прымусам
чужых войскаў утрыманыя і падтрыманыя».
I пасля страты незалежнасці Сапегі засталіся ў шэрагах палітычнай эліты, пераважна
той, якая дзейнічала ў Галіцыі. Станоўча пра іх сведчыць прысутнасць іхніх прозвішчаў
10
на тых судовых прысудах за канспірацыйную і патрыятычную дзейнасць, якія выносіліся
захопнікамі. 3 гонарам, як і значная частка польскай арыстакратыі, сышлі яны ўжо ў XX
стагоддзі з гістарычнай арэны, пра што нагадвае ва ўступе Яўстах Сапега. Падчас апошняй
вайны два прадстаўнікі роду загінулі ў Францыі, два - змагаючыся ў шэрагах Арміі Краёвай,
адзін прадстаўнік стаўся ахвярай вайны падчас Варшаўскага паўстання. Некаторыя робяць
закіды кардыналу Глёнду за тое, што ў верасні 1939 г. кінуў даручаную яму паству, выехаўшы
за мяжу. Аднак, з гістарычнай перспектывы сталася тое, можа, і да лепшага, паколькі яго
годна замяніў Адам Стэфан Сапега, які памёр гадоў сорак таму. Як у гады нацысцкай
акупацыі, гэтак у нялёгкі для Касцёла перыяд Народнай Польшчы, князь-кардынал
шматкроць даказваў сваю непахіснасць і, разам з тым, улічваў абставіны рэальнага жыцця.
Быў ён духоўным бацькам «Усеагульнага штотыднёвіка», паўвекавы юбілей якога гэтак
урачыста нядаўна адзначалі (што праўда, без удзелу вышэйшай касцёльнай іерархіі...).
Калі нейкі род існуе і дзейнічае цягам амаль паўстагоддзя, і тое засведчана ў
дакументальных крыніцах, дык наперад вядома, што не прычакае ён адназначнай адзнакі,
якая ахоплівала б усю ягоную гісторыю. «Хоць я Радзівіл, але ж я грэшны ча лавек», - ахвотна
выказваўся сам пра сябе князь Кароль Пане Каханку. Тое ж самае можна паўтарыць і пра
Сапегаў; былі людзьмі, таму мелі свае заслугі і правіны, заганы і вартасці. Выдаткоўвалі шмат
на сябе саміх, зрэшты, больш на прэзентабельнасць, чым з думкай пра развіццё культуры.
Аднак гэтак жа паводзілася і ўся польская магнатэрыя, якая калі і давала сродкі на патрэбы
літаратуры ці мастацтва, дык найперш з думкай пра славу ўласнага роду. Сведчыць пра тую
славу мелі не толькі цывільныя пабудовы, але і касцёлы, поўныя надмагільных помнікаў і
гербавых барэльефаў. Неаднойчы веліч фундатараў усхвалялася болып, чым веліч Бога, які
ўрэшце і паклікаў іх у вечнасць. Пра некаторых казалі: у іх больш коней стаяла ў стайнях,
чым кніг у бібліятэках.
Адзін з Сапегаў у XVIII стагоддзі пісаў у лісце з Францыі да сям’і, каб старадаўнюю
спадчынную бібліятэку прадавалі «на вагу макулатуры», паколькі ён сабе «новую ў Парыжы
фармуе». Стаўленне Сапегаў да культуры рашуча паляпшаецца ў наступным стагоддзі, калі
ўжо не шкадавалі грошай на дабрабыт краіны - з уласнай ініцыятывы, а почасту і з падказкі
сваіх жонак. Так, былі і энергічныя пані Сапяжыны, ды такія выдатныя, што дачакаліся
адмысловых біяграфій у «Польскім біяграфічным слоўніку», хоць у ім, агулам беручы,
жанчынаў няшмат. Гонар гэты не напаткаў, аднак, Мар'яну з Сапегаў Домбскую, якая ў
XVIII стагоддзі на Куявах трымала дом, вядомы гучнымі забавамі. 3 тае прычыны засталося
ў гісторыі прыслоўе-тост: «Наіе) жпа, піесЬа) руе, рбкі гу)е Заріегупа».
Задоўга перад 1989 г. пачала перажываць свой рэнесанс мода на магнацкую культуру ў
шырокім значэнні гэтага слова. Я звяртаў на тое ўвагу ў кнізе «Шляхецкая культура ў Поль-
шчы» (першае выд.: Варшава, 1978), пішучы між іншым: «Можна распытацца ў букіністаў,
як расце запатрабаванне на гербоўнікі [...], з антыкварыятаў знікаюць партрэты, якімі
ўкамплектоўваюцца галерэі ўяўных продкаў. Адбудоўваюцца старыя маёнткі, гравёрныя
майстэрні рэкламуюцца шыльдамі «Гравіруем гербы», расце попыт на радаводныя дрэвы.
У газетных некралогах усё часцей падкрэсліваецца, менш ці больш тактоўна, шляхецкае па-
ходжанне нябожчыкаў [...]. Не пішацца пра некага, што быў князем, паколькі кожны разу-
11
мее, што значыць пры імені Януша Радзівіла дадатак «XIV ардынат на Алыцэ». У краі, дзе
Мнішкоўна кружляла спачатку ў машынапісах, потым яе раскуплівалі «з-пад прылаўка», а
нарэшце знялі пра яе фільм, не трэба камусьці тлумачыць, кім быў ардынат».
Узнікненне III Рэчы Паспалітай падштурхнула ўсе тыя працэсы: тэлебачанне ў
перадачах пад назвай «Польскія роды» расказвае пра гістарычныя традыцыі шляхты.
Выходзяць рэпрынтна ўзноўленыя гербоўнікі (разам з не зусім праўдзівым Каспарам
Нясецкім), геральдычныя выданні, успаміны землеўласнікаў з часоў Другой сусветнай
вайны; нарэшце, манаграфіі пра значныя роды. Да апошніх належыць і кніга пра Сапегаў,
збольшага складзеная паводле шляхецкага прынцыпу зііга гегыт. Яна можа разлічваць на
чытэльнасць. Калі ўжо Рад’ярд Кіплінг напісаў, што пра каралёў (гесіе: арыстакратаў), пра
коней і каштоўнасці людзі заўсёды будуць чытаць з ахвотаю.
Што ляжыць у падмурку ўсіх гэтых з’яваў? Несумненна, таксама і з’ява, дастаткова вы-
смеяная згаданым ужо Шыманам Канарскім у публікацыі «Пра геральдыку і «геральдычны»
снабізм» (Варшава, 1992), а менавіта - марнасць і мітульга. Слушна заўважана, што нават
«плябейскія» чытачы «Трылогіі» хутчэй атаясамляюць сябе з польскімі «трыма мушкецёрамі
(Скжэтускім, Валадыёўскім і Заглобам), чым, напрыклад, з Міхалкам, які з’яўляецца ў «Пато-
пе» эпізадычна. Дзіву даешся, што ўзнікла і квітнее Польскае землеўласніцкае таварыства, бо
хто ж захацеў бы добраахвотна запісацца ў Саюз былых батракоў? Грамадская думка пэўным
чынам уздзейнічае на тых, хто паходзіць з землеўласнікаў. Прыстасаваліся яны і да новай
рэчаіснасці, пра што пісала Малгажата Шайнэрт у вядомым у свой час артыкуле «Мітра пад
капелюшом» («Палітыка», 1973). Гаворка ў ім ішла пра Радзівілаў, Чартарыйскіх, Патоцкіх,
Тарноўскіх, Любамірскіх (менавіта ў гэткай паслядоўнасці). Аўтарка не згадала Сапегаў.
Парадоксам гісторыі, які ўплывае на адраджэнне цікавасці да шляхецкай культуры,
з’яўляецца той факт, што паколькі ў часы II Рэчы Паспалітай эліта нашай гуманістыкі
складалася пераважна з людзей, паходжаннем сваім звязаных з вёскаю ці малымі
мястэчкамі, дык пасля 1945 г. пераважаюць у ёй навукоўцы, радаводы якіх выводзяцца з
шляхецка-інтэлігенцкіх колаў. На прывабнасць магнацка-шляхецкай культуры ў значнай
ступені паўплывала яе маляўнічасць і арыгінальнасць, сфармаваная галоўным чынам у
XVII стагоддзі. Нездарма сармацкі партрэт панаваў на шматлікіх замежных і айчынных
выставах, пачынаючы ад экспазіцыі «Аўтэнтычны партрэт палякаў» (1978) і заканчваючы
выставаю ў Нацыянальным музеі пад назвай «Дзе Усход сустракаецца з Захадам» (1993).
На маляўнічасць сармацкай культуры аднолькава ўплывалі як маляўнічасць строяў, гэтак і
чары двароў і падворкаў, ад якіх засталіся пераважна толькі руіны, ці хоць бы прыгажосць
паркаў і садоў, што атачалі тыя сядзібы.
3 прычыны суплёту разнастайных з’яваў старапольская культура не стварыла ніякай
альтэрнатывы культуры землеўласніцкай, што панавала ў нас ад пачатку Х^І-га і да
XIX стагоддзя. Калі ж так яно было, дык і сучаснае пакаленне не можа выкрасліць гэтай
культуры з нацыянальнай гістарычнай традыцыі. Бо ў процілеглым выпадку да вядомых
ужо вызначэнняў Польшчы як паўліна і папугая народаў, збраяносца гісторыі, мы змушаныя
былі б дадаць мала ганаровы для палякаў эпітэт - народ без традыцыі. Але ж ніводзін чалавек
не хацеў бы мець у сваёй метрыцы запіс: «бацька невядомы».
12
У нацыянальным уяўленні палякаў шмат хто з Сапегаў трывала зрабіўся патрыётам, хоць,
як я нагадваў, легенда не заўсёды супадае з рэчаіснасцю. Біяграфіі выдатных прадстаўнікоў
гэтага роду ўвайшлі ў нацыянальную гістарычную традыцыю. Пра тое, як мы павінны з
гэтага скарыстацца, найтрапней, мабыць, напісаў паэт Е. Гарасімовіч-Бранюшыц у вершы
«ТеВеыт Іаыс!апш$, выкананы камарамі»:
Ларадніліся Мы не 2 гербаМі Сапегі,
але 2 палацаМ ягоныМ ^алатыМ,
панішганыМ на дру^,
на крыба&ыя рубіна&ыя аскспкі,
Каб быйшлі ў поле такпатрэбныя
Каругбы каралсўскія.
Ларадніліся Мы нс 2 лажніаай Сапсгі
пад ксрубімамі намётаў,
пад %ерцбіМаМі галасоц,
трапятаннеМ нцнсо&ы^кутаау,
але 2 голай ^яМліцай,
на якрй ^асынаў
у гас пакрду 2 паліцай.
ПРАДМОВА
ЯЎСТАХ САПЕГА
Угісторыі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў,
у перыяд падзелаў і ў часы II Рэчы Паспалітай Сапегі адыгралі істотную
палітычную і культурную ролю. Са смерцю кракаўскага мітрапаліта, кардынала
Адама Сапегі, ужо ў часы Народнай Польшчы, лёг у падзямелле вавельскай
катэдры апошні ў Польшчы Сапега. Ці хтосьці са шматлікіх прадстаўнікоў роду,
раскіданых па свеце, вернецца на сталае жыхарства ў краіну, пакажа будучыня.
Перш чым пра гэты род застануццатолькіўспаміны ды пераважназруйнаваныя будынкі,
старыя партрэты, згадкі ў энцыклапедыях і садаводчыя сапегаўскія прышчэпы, трэба
сабраць усё, што яшчэ магчыма, каб перадаць наступным пакаленням. Мэтай гэтай працы
з’яўляецца збор як мага большай інфармацыі, каб з больш чым васьмідзесяці біяграмаў
у «Польскім біяграфічным слоўніку» стварылася цэлая гісторыя роду ад сярэдзіны XV
стагоддзя па сённяшні дзень.
Адвеку род Сапегаў падзяляўся на дзве лініі: гэтак званую старэйшую, якая называлася
па-рознаму - чарэйская, северская і ружанская, і на гэтак званую малодшую, якая заўсёды
называлася коданскай.
Каля пяцісот асобаў насіла прозвішча Сапіга, Сапежыч, Сапега, Сапяжына ці Сапяжанка.
Гэтая адносна вялікая група людзей, без падзелу на лініі, уяўляла з сябе гэтак званы
Сапегаўскі Дом і лічылася такім да апошняга моманту. Ад самага пачатку свайго існавання
Дом прыналежаў да кола гаспадароў, сенатарскіх ды магнацкіх сем’яў, і застаўся ў тым коле
да 1939 года.
Аб прадстаўніках Дому, у залежнасці ад палітычных ці грамадскіх поглядаў, існуюць
два меркаванні. Першае - яны прыватным чынам дасягнулі высокіх становішчаў, але праз
марнатраўства страцілі і пасады і радзіму. Другое - яны ахвяравалі сабой і сваёй маёмасцю
дзеля радзімы, іхнія сыны ўласнымі грудзьмі баранілі яе і г.д., і такім чынам даслужыліся да
пасадаў і маёнткаў.
На гэта трэба глядзець цвяроза. Многія прадстаўнікі Дому, дзякуючы сваім фінансавым
магчымасцям, сапраўды атрымалі добрую адукацыю. Характары і таленты яны мелі роз-
ныя, але, дзякуючы сваёй грамадскай прыналежнасці, адыгралі вялікую ролю ў палітыцы
ці культуры. У «Польскім біяграфічным слоўніку» падазеныя біяграмы найвыдатнейшых
прадстаўнікоў роду, зразумела, у алфавітным парадку. У нашым выданні біяграмы цадаюц-
ца храналагічна, аднак жа дзеля стварэння гістарычнага кантэксту трэба выкласці, хоць бы
ў скарочаным выглядзе, гісторыю роду.
16
У 40-я гады XV ст. пісарам вялікага князя літоўскага Казіміра быў нейкі Сямён Сапіга.
Дакладна не быў гэта кото поуііз, але далёка яму было і да грамадскай эліты. Наступныя
пакаленні роду імкнуліся даказаць княскае паходжанне, абапіраючыся на сямейныя і родава-
традыцыйныя сувязі. Сямён меў чатырох сыноў, аднак нашчадкі двух з іх вымерлі ў другім
пакаленні. Два астатнія сталіся пачынальнікамі дзвюх ліній Сапегаў: Багдан Сапіга быў
заснавальнікам гэтак званай старэйшай лініі Сапегаў (чарэйскіх, северскіх або ружанскіх),
а ад Івана (Івашкі) Сапегі паходзіць гэтак званая малодшая лінія Сапегаў (коданскіх).
Прыканцы ХУ-га і ў XVI ст. абодва браты жылі актыўным жыццём, аднак Івашка
абагнаў старэйшага брата і хутка зрабіў палітычную і маёмасную кар’еру. Выконваючы
функцыю пісара гаспадарскага, канцлера каралевы Алены, маршалка гаспадарскага, ён
стаў нарэшце ваяводам віцебскім, а потым падляшскім. Заснаваў Кодань - дзякуючы
чатырохразоваму пасольству ў Маскву і ўдзел у раскрыцці змовы Глінскага, а таксама
доўгай і вельмі адданай службе пры двары. Старэйшаму брату, Багдану, так не пашанцавала.
Хутка ўзбіўся на маёмасны падмурак для сям’і, але павольна ўзбіраўся ўгару па службовай
лесвіцы. Быў пісарам і сакратаром гаспадарскім, потым стаў намеснікам мцэнскім, любецкім
і высакадворскім. Падобна, як і брат, двойчы хадзіў пасольствам у Маскву, дзе другім разам
быў затрыманы як закладнік і зняволены. Апошнія звесткі пра яго як пра смаленскага
акольнічага паходзяць з 1512 г. Ягоны старэйшы сын, таксама дзякуючы пасадам пісара і
маршалка гаспадарскага, даслужыўся да звання ваяводы віцебскага і падляшскага. Аднак
з-за вострых канфліктаў з дваром страціў усе пасады ды званні і нават пэўны час быў
зняволены. Пазней каралеўская літасць яму была вернутая, але без аднаўлення пасадаў.
Сярод нашчадкаў Багдана праз два пакаленні цягнуліся спадчынныя спрэчкі, судовыя
працэсы, нават здарылася братазабойства. Больш рахмана паводзілі сябе нашчадкі Івашкі,
і ўсё ж, нягледзячы на высокія пасады і выгодныя жаніцьбы, паступова страцілі вялікую
частку сваёй спадчыны.
У 1557 г. нарадзіўся праўнук Багдана Леў, які ўмацаваў маёмасную магутнасць роду, а
таксама яго значэнне ў Вялікім Княстве Л ітоўскім. Здарылася гэта тады ж, калі ў Кароне веліч
свайго роду ствараў і ўмацоўваў Ян Замойскі. Праз усе прыступкі адміністрацыйнай кар’еры
Леў дайшоў да пасады вялікага канцлера, вялікага гетмана і віленскага ваяводы. Дзякуючы
мудра наладжанай эканоміцы, займеў багацці, якія цягам XVII ст. памнажаліся праз шлюбы
наступных двух пакаленняў са спадчынніцамі найвялікшых латыфундый у Літве - такіх, як
Хадкевічы, Глябовічы ці Палубінскія. I каля 1680 г. яго капіталы былі ці не найбольшыміў
Вялікім Княстве Літоўскім. Канцлеру таксама ўдалося выкупіць з разнастайных закладаў
большасць спадчынных маёнткаў Івашкі. Некаторыя з іх сталі сапраўдным падмуркам для
маёмаснай магутнасці роду, напрыклад, Друйшчына.
Паколькі сыны Льва не пакінулі пасля сябе нашчадкаў, іх маёмасць перайшла да
спадчыннікаў стрыечнага брата Яна Пятра, старосты ўсвяцкага. Канцлер, які, бясспрэчна,
быў стваральнікам велічы роду, быўтаксама прыхільнікам яго адзінства, без падзелу на лініі.
Узяў пад сваю апеку ўсё маладое пакаленне абедзвюх лініяў, выхоўваў яго, накіроўваў на
вучобу, забяспечваючы потым становішчамі і пасадамі. У перыяд росту ўплыву і значэння
17
ружанскіх Сапегаў у XVII ст. коданскія Сапегі ў пэўнай ступені зніклі з паўночных абшараў
Вялікага Княства Літоўскага і аселі ў Кодані і на тэрыторыі Берасцейскага ваяводства.
Як вышэй было сказана, маёмасць Льва і ягоных сыноў перайшла да нашчадкаў Яна
Пятра. Канчаткова пазбіраў яе ў свае рукі гетман Павел Ян (адзін з герояў «Патопа») і
яго сыны, галоўным чынам Казімір Ян, ваявода віленскі, і падскарбі Бенедыкт. У апошняй
чвэрці XVII ст., заняўшы большасць найвышэйшых пасадаўу Вялікім Княстве, яны, маючы
пад сабою войска і казну, пачалі кіраваць па ўсёй краіне. Такое «караляванне» пачало моцна
давацца ў знакі грамадству. Прыканцы стагоддзя дайшло да ўзброенага сутыкнення паміж
Сапегамі ды іх прыхільнікамі з аднаго боку і літоўскай шляхтай пад кіраўніцтвам Агінскіх,
Вішнявецкіх, Пацеяў, Коцела, Заранка - з другога. Біскуп Бжастоўскі ў віленскай катэдры
публічна адлучыў гетмана ад касцёла (поіа Ьепе: з невялікім палітычным наступствам). На
схіле стагоддзя Сапегам удалося спыніць два сур'ёзныя вайсковыя рушанні, аднак нарэшце
ў 1700 г. дайшло да бітвы пад Алькенікамі, якую сапегаўская партыя прайграла. Гетман з
братам былі змушаны ўцякаць у Прусію.
Сын гетмана, канюшы Міхал, быў пасечаны п’янай шляхтай. Проста на месцы склалі
фармальны акт канфедэрацыі з рашэннем пазбавіць Сапегаў усіх пасадаў і канфіскаваць
маёнткі, што пацвердзіў сойм 1703 г. Наступныя два гады браты прабылі галоўным чынам у
Прусіі, а іх маёнткі рабаваліся і нішчыліся канфедэратамі. Потым Сапегі падтрымалі Карла
XII і пасля ягонай інтэрвенцыі на землі Рэчы Паспалітай цягам шасці гадоў, да бітвы пад
Палтавай, стаялі разам з каралём Станіславам Ляшчынскім на яго баку. На чале ўласных
харугваў і шведскіх атрадаў пераследавалі, дзе толькі маглі, былых канфедэратаў, якія і далей,
змагаючыся разам з расейцамі супраць шведаў, рабавалі маёнткі Сапегаў ды іх прыхільнікаў.
У той вайне родавыя маёнткі панеслі жудасныя страты. Скажам, у Дуброўне над Дняпром
войскі пад камандаваннем Рыгора Агінскага выразалі 2 500 сапегаўскіх сялянаў. У змове з
Людвікам Пацеем (пазнейшым гетманам) падманным шляхам Дуброўна была прададзеная
расійскаму фельдмаршалу Аляксандру Меншыкаву. Пазней мусілі прайсці шматгадовыя
судовыя працэсы, перш чым Дуброўна зноў вярнулася да Сапегаў. Усе маёнткі ў Літве,
Жмудзі, у Полацкім, Віцебскім і Наваградскім ваяводствах засталіся разрабаванымі, а
велізарная колькасьць падданых была зведзеная ў няволю або забітая.
Яшчэ перад Алькеніцкай бітвай утрыманне гегемоніі ў Літве дорага каштавала гетману.
Найманне агромністага войска спрычынілася да таго, што велізарныя маёнткі гетмана
і ягонага роду былі моцна абцяжараныя пазыкамі. Цягам усяго XVIII ст. спадчыннікі
прыкладалі высілкі, каб давесці да ладу маёмасныя справы роду. Ім удалося захаваць
грамадскае становішча, але ўплыў на палітыку быў страчаны, перанялі яго іншыя роды -
Чартарыйскія, Радзівілы, Агінскія. Цягам двух стагоддзяў - XVII і XVIII - коданская галіна
значнай палітычнай ролі не адыгрывала. Яе маёмаснае становішча, нашмат слабейшае за
становішча ружанскай лініі, не змянілася. Маёнткі коданскай лініі не былі разрабаваныя
канфедэратамі, паколькі яе прадстаўнікі не ўдзельнічалі ў палітычных розыгрышах роду.
У XVII ст. шмат маладзейшых прадстаўнікоў гэтай лініі ахвяравалі сабой на рыцарскай
ніве, яна дала краіне некалькі выдатных ваенаначальнікаў, якія, аднак не зрабілі вялікіх
кар’ераў.
18
У першай палове XVIII ст. сваёй культурна-літаратурнай дзейнасцю вылучаецца канцлер
Ян Фрыдэрык. На жаль, канцлер, які ўмацаваў становішча Коданя, памёр беспатомным,
стаўшы апошнім гаспадаром маёнтка. Удалося яму пакінуць Сапегам Кодань, запісаўшы яго
тастаментам далёкаму сваяку Яну Сапегу, сыну Ігната, ваяводы мсціслаўскага. Уся рэштка
вялікай маёмасці перайшла па спадчыне ягоным сёстрам. Кодань як родавая рэзідэнцыя
існаваў яшчэ ў 1800 г., калі там памерла ўдава Яна, Альжбета з Браніцкіх, маці Казіміра
Нестара, маршалка літоўскай канфедэрацыі Вялікага сойма.
XVIII стагоддзе не адзначылася ў гісторыі роду вялікімі падзеямі. Аднак абедзве лініі
працягвалі ўсё ж адыгрываць пэўную грамадска-культурную ролю. Прадстаўнікі ружанскай
лініі асядаюць у Познанскім ваяводстве, дзе цягам васьмідзесяці гадоў з-за свайго досыць
тэмпераментнагахарактару здабываюць сабе славу скандалістаў, марнатраўцаў і ганарліўцаў.
Сярод мясцовага насельніцтва тая слава захавалася да сёння, нягледзячы на тое, што Сапегі
пакінулі пасля сябе шматлікія маёнткі, пабудовы і рэзідэнцыі.
Апошняя прадстаўнічка гэтай лініі, Кацярына Сапега, памерла і пахаваная ў фундаваным
ёю ж касцёле ў Цешкаве. Рэшта ружанскай лініі засталася ў Вялікім Княстве Літоўскім і
цягам амаль стагоддзя імкнулася аднавіць матэрыяльнае становішча, а таксама прэстыж,
сур’езна падарваны Алькеніцкай бітвай. Гэтага ўдалася дасягнуць прыканцы стагоддзя,
аднак ужо ў часы, калі ўся лінія мела толькі аднаго прадстаўніка.
Лістападаўскае паўстанне 1830-1831 гг. спрычынілася да згасання роду на акупаванай
расейцамі тэрыторыі. За ўдзел у паўстанні апошні ружанскі Сапега, Яўстах Каятан, страціў
усю маёмасць, адну з найвялікшых у Краі. Багатыя ружанска-дзярэчынскія архівы былі
вывезеныя і панішчаныя, толькі частка іх выратаваная і сёння захоўваецца ў зборах
Чартарыйскіх у Кракаве, у віленскіх і яшчэ хіба ў маскоўскіх архівах. Велізарную калекцыю
твораў мастацтва, якая збіралася пакаленнямі, галоўным чынам бацькам Яўстаха,
Францішкам, расійцы вывезлі з Дзярэчына. Самыя каштоўныя экспанаты апынуліся ў
Эрмітажы, а рэшта была расцярушаная па краіне, скажам, прызначалася разам з мэбляй
для ўпрыгожвання царскіх рэзідэнцый (напрыклад, у Беластоку). Палац у Дзярэчыне быў
пераробленым на вайсковыя казармы і ў пачатку XX ст. перайшоў ва ўласнасць Віленскага
ўніверсітэта. Сёння ляжыць у руінах. Ружаны, галоўная сядзіба, адбудаваная прыканцы
XVIII ст., далучаная Францішкам да Дзярэчына, была, насуперак фалылывым чуткам,
прададзеная Яўстахам за гатоўку на патрэбы Паўстання (надзвычай цікавы дакумент -
сведчанне гэтага продажу - існаваў яшчэ да 1939 г.). Сёння праз разбураную ўязную браму
можна пабачыць некалькі зруйнаваных сценаў і парэшткі цудоўнай каланады, якая некалі
акаймляла дзядзінец. Сам паўстанец, Яўстах, быў змушаны эміграваць у Францыю. Такім
чынам апошні прадстаўнік роду пакінуў абшары Вялікага Княства Літоўскага.
Іначай склаўся лёс коданскіх Сапегаў. Пасля смерці Казіміра Нестара застаўся толькі
Лявон, сын Аляксандра, вандроўнік і навуковец, а таксама два ягоныя стрыечныя браты,
нашчадкі якіх вымерлі ў другім пакаленні. Лявон, як і ягоны стрыечны брат Яўстах, за ўдзел
у Паўстанні быў змушаны эміграваць у Галіцыю.
Лявон, інтэлігентны і адукаваны, хутка пачаў ісці ўгору. Жонка, маці і цешча дапамагалі
яму грашамі, дзякуючы якім набыў моцна заняпалы маёнтак і замак у Красічыне. Над-
19
звычай прадпрымальны, дасягнуў багацця, якое прыканцы ягонага жыцця было адным з
найвялікшых у Галіцыі. Арганізаваў таварыства і фінансаваў будоўлю чыгункі ў Галіцыі.
Быў старшынёй Зямельна-крэдытнага таварыства і краёвым маршалкам (1861). Рэстаўраваў
Красічын і пабудаваў палац у Львове. Памёр у 1878 г.
Адзіны сын Лявона, Адам, годна працягваў справу бацькі і трымаў у руках стырно роду.
Грамадска-палітычны дзеяч, моцна заангажаваны ў нацыянальны рух, за свае ліберальныя
погляды званы Чырвоным Князем, ён адыгрываў вядучую ролю сярод тагачасных
галіцыйскіх дзеячаў.
Рэдка здараецца, каб тры чарговыя пакаленні далі відавочна выдатных асобаў, якія ся-
род сучаснікаў вылучаліся не багаццем, а яркай індывідуальнасцю. Сын Чырвонага Князя,
Адам Стэфан Сапега, ксёндз і кракаўскі мітрапаліт, а пазней кардынал, безумоўна, дадаў
вядомасці роду. Памёр ён у 1951 г. як духоўны правадыр народа. Быў апошнім па мячы
прадстаўніком роду ў Краі.
Сапегі з Красічына (коданская лінія) закончылі перыяд сваёй велічы ахвярамі. 3 апошніх
двух пакаленняў адзін загінуў на Першай сусветнай вайне, адзін пры абароне Львова.
Падчас Другой сусветнай вайны два загінулі ў Францыі, два ў шэрагах Арміі Краёвай, адзін
падчас Варшаўскага паўстання. 3 рэшткаў роду сямёра памерлі на чужыне, пакінуўшы двух
нашчадкаў. Адзін з іх, Мікалай, грамадзянін ЗША, быў нежанаты і бяздзетны. Другі, Міхал,
апошні ўладальнік Красічына, бельгійскі падданы, прадпрымальны і энергічны, і цяпер
застаецца ў сталым кантакце з радзімай і часта наведвае Польшчу. У апошні час адзін з
ягоных сыноў плануе стала пасяліцца на радзіме.
Расказ пра лёс ружанскай лініі мы прыпынілі на Яўстаху Каятане, які эміграваў у
Францыю. Там ён ажаніўся з дачкой былога міністра Княства Варшаўскага Тадэвуша
Мастоўскага і памёр у Парыжы, пакінуўшы сына, афіцэра англійскай гвардыі. Сын
ажаніўся з полькай Севярынай Урускай і меў магчымасць вярнуцца ў Край, але не на
землі, захопленыя Расіяй. Ягоны сын, таксама Яўстах Каятан, падчас Першай сусветнай
вайны распачаў грамадска-палітычную дзейнасць у Варшаве. У студзені 1919 г. разам з
палкоўнікам Янушайцісам арганізаваў дзяржаўны пераварот супраць урада Марачэўскага.
Урад распусціўся, а прэм’ер-міністрам стаў Ігнацы Падарэўскі, што і было мэтай перавароту.
Сапега з сябрамі атрымаў эскадрон кавалерыі і, як просты ўлан, паехаў на фронт. Праз
шэсць месяцаў Пілсудскі прызначыў Сапегу першым польскім прадстаўніком у Вялікай
Брытаніі, а трохі пазней міністрам замежных справаў. Сапега быў міністрам цягам усяго
гарачага перыяду ў ваенным 1920 г. Яго подпіс стаіць пад Рыжскай дамовай. Аднак Сапега
не згаджаўся з палітыкай урада і неўзабаве падаў у адстаўку.
У 1933 г. рашэннем сойма былі вернутыя канфіскаваныя Масквой маёнткі паўстанцаў.
Праз сто гадоў Ружаны, Дзярэчын і Зэльва вярнуліся ў рукі законных уладальнікаў.
Панішчаныя і занядбаныя, яны ўсё ж уяўлялі з сябе пэўную маёмасць. У пачатку Другой
сусветнай вайны, у 1939 г., экс-міністра Яўстаха Сапегу арыштавалі і вывезлі ў Маскву, дзе
прысудзілі да смяротнага пакарання. Доўгі час ён утрымліваўся на Лубянцы. Памілаваны,
атрымаў пятнаццаць гадоў цяжкай працы на поўначы, на ўзбярэжжы Белага мора.
20
Выцягнуты адтуль генералам Андэрсам, пасля доўгай вандроўкі з II Корпусам, асеўу Кенііяк
прадстаўнік ПольскагаЧырвонага Крыжа. У1950 г. быўпрызначаны пераемнікам прэзідэнта
Рэчы Паспалітай на чужыне з сядзібай у Лондане, але адмовіўся ад гэтай пасады. Памёр у
Найробі ў 1963 г. 3 трох сыноўЯўстаха толькі адзін пакінуў нашчадкаў па мужчынскай лініі,
з іх адзін займаецца грамадскай дзейнасцю ў Краі.
Найробі, 1995 г.
Падзяка
У 1947 г. я выехаў з Еўропы ў Кенію. Як выявілася - назаўсёды. У 1957 г. дзесяцігадовая
дачка Тэрэза аднойчы спыталася ў мяне: што гэта за прозвішча, такое цяжкае для вымаўлення
яе сяброўкам у школе: Сапега*. I што значаць словы князь або ргіпсе, якія яна бачыць часам
на лістах, адрасаваных мне. Выявілася, што апроч некалькіх агульнавядомых гісторый на гэ-
туто тэму, я ведаю няшмат. 3 тае пары, гэта значыць, амаль 40 гадоў, кожную вольную хвіліну
я прысвячаў вывучэнню гэтай тэмы, якую можна акрэсліць адным словам: Сапегі. Сёння на
гэтую тэматыку я маю вялікую бібліятэку, каля 600 фатаграфій партрэтаў прадстаўнікоў
роду, некалькі тысяч нататак, артыкулаў, мікрастужак і г. д. Сабраць такую калекцыю ў Аф-
рыцы, тады нашмат больш дзікай, чым сёння, не было лёгкай справай. Часам пасля дзённага
гойсання па саване за сланамі, зебрамі, ільвамі ды антылопамі, лежачы ў намёце на паходным
ложку, пры святле лямпы, як адзінае чытанне я меў кнігу пра Сапегаў - часам толькі што
выдадзеную, часам XVII стагоддзя.
Сваю працу я пачаў з таго, што звярнуўся да сябра і знаўцы гэтай праблематыкі святой
памяці Шымана Канарскага. Шмат чаму я ад яго навучыўся і абавязаны яму за шматлікія кан-
такты. Хутка выявілася, што ёсць агромністая колькасць людзей, якія мне гатовыя дапамаг-
чы, найчасцей нават з энтузіязмам. Хацеў бы тут падзякаваць ім усім. У першыя гады,
калі я камплектаваў матэрыялы з неабходных крыніцаў, мяне падтрымалі сябры Дэзыдор
Хлапоўскі, Славамір Ляйтгебер, Марцін Лібіцкі і Францішак Кубісь. Неацэннай крыніцай
інфармацыі заўсёды для мяне былі пані Марыя Каламайская-Саед з Інстытута мастацтва
Польскай Акадэміі Навук, Галіна Кавальская з рэдакцыі «Польскага біяграфічнага слоўніка»
ў Кракаве, Люцыя Турчак - дырэктарка Нацыянальнага музея Перамышлеўскай зямлі, Зоф’я
Куцельская з Нацыянальнага музея ў Кракаве і Марыя Матусакайтэ з Коўна. А Ян Астроўс-
кі - дырэктар Каралеўскага замка на Вавелі і Станіслаў Масакоўскі з Інстытута мастацт-
ва Польскай Акадэміі Навук зрабілі даступнымі мне працы сваіх навуковых калектываў і
аддалі ў маё распараджэнне шмат іканаграфічных матэрыялаў. Я таксама мог карыстацца з
капітальнага даследавання Рамана Афтаназі «Матэрыялы да гісторыі рэзідэнцый».
Ужо на этапе выдавецкай падрыхтоўкі гэтай кнігі мне дапамаглі Фонд культуры і спадар
Стэфан Старчэўскі - за гэта яму шчыра дзякую. Словы падзякі я хацеў бы таксама пера-
даць пані Бажэне Жултоўскай з Навуковага выдавецтва РУСЛ і яе супрацоўнікам - за імпэт,
цярпенне, добры гумар, а часам і бескампрамісны падыход. Пані Барбара Лабенцкая, Ірэна
Пац і Анджэй Бараноўскі таксама заслугоўваюць найвялікшай пахвалы. Тое ж самае даты-
21
чыць прафесара Януша Беняка, які добразычліва прагледзеў і выправіг вялізныя радавод-
ныя табліцы. Асобную падзяку я скіроўваю на адрас ксяндза-пробашча Караля Ліпінскага з
коданскага манастыра айцоў аблатаў, а таксама пана Казіміра Круля, нястомнага даследніка
Марыйнага санктуарыя, - за даступныя мне матэрыялы.
Прыканцы выказваю ўдзячнасьць пану Анджэю Рахубу, які заахвоціў мяне да выдання
гэтай працы і даў шмат каштоўных парадаў - без яго кніга гэтая, праўдападобна, ніколі не
з’явілася б на свет.
САПЕГІ:
МІФЫ,
ЛЕГЕНДЫ,
ФАКТЫ
АНДЖЭН РАХУБА
ПАХОДЖАННЕ
4 ытанне пра паходжанне Сапегаў, хоць і немагчымае для канчатковага вы-
святлення, сёння не можа падлягаць сумневу ў сваёй асноўнай праблематы-
цы. Гэта датычыць іх сувязяў з Гедымінавічамі праз Нарымунта і - што за
гэтым ідзе - права на княскі тытул. Апошняе слова належыць тут выдатна-
л ь му даследніку Уладыславу Сямковічу, які ў сваім нарысе «Пра літоўскія роды
баяраў, пабратаных са шляхтай нольскай у Гарадлі ў 1415 годзе», напісаным перад Друтой
сусветнай вайной, рашуча падтрымаў выснову Юзафа Вольфа пра немагчымасць паяднання
Гедымінавічаў з Сапегамі і пра адсутнасць сямейнай повязі першага вядомага нам Сапегі з
Сунігайлам, які ў Гарадлі атрымаў герб Ліс'. Тым не менш, апошнім часам пытанне гэтае зноў
вярнулася на даследніцкія варштаты некаторых літоўскіх гісторыкаў, якія падтрымліваюць
версію княскага паходжання Сапегаў, абапіраючыся на знойдзены «арыгінал» дакумента,
які пацвярджае іх тытул з 1512 г. уласнаручным подпісам Льва Сапегі з літарамі кн[язьр.
Аднак як узнік ла гэтая тэорыя, калі і ўякіх умовах была прынятая, хто яе распаўсюджваў
і прапагандаваў, ці мела яна ўплыў на становішча роду ў грамадстве Вялікага Княства
Літоўскага і Рэчы Паспалітай? Урэшце, як стасавалася яна да атрымання Сапегамі княскага
тытула?
Падыходзячы храналагічна, самую раннюю згадку пра князя Сапегу мы сустракаем
у напісаным у 1577 г. (выдадзеным толькі ў 1978-м) творы Мацея Стрыйкоўскага, які
ўяўляе з сябе першую версію гісторыі Літвы; ён паўтарыў яе ў выдадзенай у 1582 г.
«Хроніцы...». Згадкатая тычылася падзей 1500 г., калі гэтак званы князь Багдан Фёдаравіч
Сапіга трапіў у няволю да маскоўцаў. Насамрэч, аднак, гаворка тут пра князя Багдана
Фёдаравіча Глінскага3. Марыя Міхалевіч мяркуе, што гэты пераказ Стрыйкоўскага мог і
скласці пачатак легенды пра княскае паходжанне Сапегаў. Магчыма, так было ў адносінах,
напрыклад, да Льва Сапегі, аднак у пазнейшых разважаннях панегірыстаў і геральдыстаў
на гэтую тэму няма адсылак на твор Стрыйкоўскага. У гэтай сітуацыі трэба прыняць, ідучы
за тагачаснымі даследнікамі, што ўсё пачалося ад згадкі ў Папроцкага пра паходжанне
Яна Сапегі, ваяводы віцебскага, ад Сунігайлы, кашталяна трокскага, які атрымаў (у
Гарадлі) герб Ліс4. У такім паходжанні Сапегаў не сумняваўся Крыштоф Варшавіцкі5.
Аднак спачатку ніхто не зрабіў з гэтага патрэбных высноваў. Яшчэ ў 1627 г. ксёндз Якуб
Альшэўскі ў надзвычай важнай для нашай праблематыкі пропаведзі на пахаванні Ганны
25
Радзівіл з Сапегаў напісаў: «Таксама ў Доме Сапегаўскім згадайце пра Івана Сапегу, ваяводу
падляшскага, канцлера літоўскага, сына Сямёна Сапегі, пісара Вялікага Княства Літоўскага
часоў караля Казіміра. Згадайце пра другога Івана Сапегу, ваяводу віцебскага, а пазней
падляшскага, пра Паўла Сапегу, кашталяна кіеўскага, пра Багдана, ваяводу менскага, пра
Андрэя, ваяводу смаленскага»6. Тут адсутнічаюць якія-небудзь асацыяцыі з Сунігайлам,
які з’явіўся ў чарговай пропаведзі ксяндза ад 27 лістапада 1631 г. на пахаванні Крыштофа
Сапегі, вялікага літоўскага пісара.
Больш за тое, надаў ён таму ж (?) кашталяну трокскаму памылковае імя Пунігайла,
а ў дадатак вывеў памерлага Сапегу «ад князя літоўскага Альгерда»’ Што праўда, не
было тут наўпрост сказана, што па мячы Сапегі паходзяць ад таго ж Гедымінавіча, але і
сваяцтва па кудзелі дадавала адпаведнага бляску8. Магчыма, якраз гэты след падхапіў
Акольскі, які пра вялікага Льва Сапегу, канцлера, гетмана і ваяводу віленскага, напісаў,
што «а (кісіЬыз Ыікыапіае таіетат сіысіі Ііпеат». Той жа геральдыст згадаў як Сунігайлу,
кашталяна трокскага, які ў Гарадлі прыняў герб Ліс, гэтак і Сапегаў, ягоных супольнікаў
па гербе, хоць не сказаў наўпрост, што паходзілі яны ад таго ж самага. Наадварот, можна
меркаваць, што пра такое сваяцтва геральдыст нічога не ведаў, паколькі і пра іх напісаў, што
прынялі ў Гарадлі герб Ліс замест Лілеі. Акольскі паўтарыў таксама выснову Алыпэўскага
пра Пунігайлу Сапегу, трокскага кашталяна, які павінен быў жыць у часы Альгерда9. Аднак
ніхто болып ў далейшым не канстатаваў, што Сапегі прыналежаць да князёў. Больш за тое,
прамаўляючы ў 1635 г. пропаведзь на пахаванні Яна Станіслава Сапегі, маршалка вялікага
літоўскага, Казімір Сарбеўскі наогул не згадваў выснову Алыпэўскага і найстарэйшым
продкам памерлага зрабіў Багдана на Апакаве і Ельні, ваяводу смаленскага (насамрэч быў
толькі акольнічым смаленскім), жанатага на князёўне северскай10.
Даволі добра дасведчаны ў генеалогіі Сапегаў Войцех Віюк-Каяловіч таксама ні словам
не ўспамінае пра іх княскі радавод, залічваючы да Нарымунтавічаў толькі Ружынскіх.
Аднак у стварэнні легенды зрабіў ён чарговы крок наперад, пішучы ў адной з версій
гербоўніка (Сотрепсііііт), што продкам Сапегаў быў Сунігайла, а сынам ягоным быў Сямён
Сунігайлавіч Сапега, ваявода падляшскі, які жыў ў часы панавання Казіміра Ягайлавіча
і пакінуў сыноў Багдана ды Івана11. У іншай рэдакцыі свайго гербоўніка (Хотепсіаіог)
Каяловіч паправіў Акольскага, маўляў, апошні няслушна назваў Сунігайлу Пунігайлам,
і дадаў, што той пры хросце прыняў імя Сымон. Адкінуў ён таксама, відаць, і версію
паходжання Сапегаў з Масквы і, нарэшце, падаў між іншым інфармацыю пра планаванае
імператарам Фердынанда,м II далучэнне згаданага вышэй Яна Станіслава Сапегі, пасла ад
Жыгімонта III, дакняскагазвання, якое нібыта апошні не жадаў прыняць12. Праўда, сучаснік
таго ж Сапегі, стваральнік біяграфіі, падае інфармацыю і пра пасольства, і родавую легенду
аб прапанаванай мітры13; але не гэта тут істотна, а сам факт атаясамлівання ўпершыню
нейкага Сапегі з княскім тытулам. Цікава, зрэшты, у гэтым кантэксце тое, што Каяловіч
нічога не згадаў пра наданне княскага тытула (што праўда, толькі папскага) Аляксандрам
VII брату таго ж Яна Станіслава - Казіміру Лявону, пра што ў пачатку XVIII ст. напісаў
ксёндз Войцех Стаўскі, а яго ўдакладніў Ян Фрыдэрык Сапега14.
26
Гады войнаў у сярэдзіне XVII ст. не спрыялі развіццю княскай легенды Сапегаў, хоць
здавалася, што постаць Паўла Яна, апетая сапегаўскімі панегірыстамі, гэтаму садзейнічала.
Толькі перыяд панавання Сапегаў у Літве ў 80-я гг. XVII ст. выявіўся тут пераломным. Аднак
усё ж незразумела, каму першаму прыйшла думка паяднаць род з дынастыяй, якая некалі
панавала ў Вялікім Княстве. Гэтую ідэю, яшчэ дастаткова нясмела, выказаў вучоны біскуп
кіеўскі Андрэй Хрызастом Залускі - у пахавальнай пропаведзі, прамоўленай у Гародні
(падчас сойма!) 9 сакавіка 1688 г. і прысвечанай Францішку Стэфану Сапегу, канюшаму
літоўскаму. Ён канстатаваў, што «ад Альгерда ідзе Пунігайла а Заріепііа Сапегам названы [...],
той быў панам трокскім»15. Цяпер ужо воз з гары пакаціўся вокамгненна, яго падштурхнулі
і прызнанні літоўскіх гегемонаў Казіміра Яна, ваяводы віленскага і вялікага гетмана, а так-
сама Бенедыкта Паўла, вялікага падскарбія, пра атрыманне княскага тытула ад імператара.
Падставай для гэтага была служба ў імператарскім войску Міхала Францішка, сына гетма-
на - насуперак пратэстам варшаўскага двара, а таксама палітычных меандраў саміх Сапегаў,
якія пачарзе падтрымлівалі то Вену супраць Версаля, то Караля Сонца супраць імператара.
Перш чым насамрэч Леапольд I надаў Сапегам вымраены імі тытул, яны ўжо мелі збольшага
гатовую версію свайго слаўнага паходжання, дзе княскія карані перапляталіся з моднымі ў
тую пару рымскімі каранямі. Уся версія змясцілася ў панегірыку на шлюб Міхала Юзафа
Сапегі, пісара польнага, з Тэрэзай Веляпольскай, прамоўленым у Варшаве 10 жніўня 1700 г.
У ім канстатавалася, што «Пачатак Дому Ягамосцяў Сапегаў узыходзіць перад князямі Аль-
гердам і Гедымінам, роўна з Палямонам і прыходам Італьянскіх Княжатаўу паўночныя краі,
якіх найбольш прыйшло «Ле репіе Соіытпагат, Козегіогыт, Сепіаыгогыт, ЬНіогыт у годзе
900. Дом Сапегаўскі за герб меў тры Лілеі».
Пры развіцці гэтага сюжэта высветлілася, што «Скіргайла-Лілейчык, брат Ягайлы, кня-
зя літоўскага, а потым караля польскага, ад якога рег Ііпеат раіетат пайшоў Пунігайла,
названы а Заріепііа Сапега кашталян трокскі, ужо іп ыпіопе». У Гарадлі Сапегі замест Лілеі
прынялі герб Ліс, аднак не высветлена, што стала гэтаму прычынай16. У любым выпадку,
па старажытных каранях Сапегі далучыліся ўжо да Радзівілаў і Пацаў. Як слушна канста-
тавала даследніца гэтага пытання, «літоўскія магнаты будуць шукаць у рымскім радаводзе
або пацвярджэнні свайго выключнага статусу сярод шляхты, або будуць таксама гэткім чы-
нам падкрэсліваць свае памкненні да велічы»17. У выпадку Сапегаў істотнымі былі абодва
чыннікі - як на ўжытак унутраны, гэтак і вонкавы. Такім чынам падкрэслівалася, што іх
радавод не горшы за Радзівілаў, паколькі выводзілі яго ад Палямона-Калюмны, ці таксама
Лілейчыкаў-Пацаў, і - больш за тое - ужо відавочна маглі ставіцца нароўні з Ягайлавічамі як
блізкімі сваякамі. Зрэшты, у гэтым апошнім выпадку аўтары генеалоіі даволі лёгка абмінулі
пытанне, як Ягайла-Калюмна мог мець брата Скіргайлу-Лілейчыка, але, па-сутнасці кажу-
чы, гэта ўжо была дробязь. Істотным з’яўлялася сцверджанне, што Ягайла і Скіргайла былі
братамі, гэта значыць, сынамі Альгерда Гедымінавіча. Таму, як нашчадкі гэтага вялікага
князя, Сапегі былі згаданыя ў грамаце Леапольда I ад 14 верасня 1700 г., якою княскі ты-
тул надаваўся Казіміру, ваяводу віленскаму, і Бенедыкту, вялікаму падскарбію, а таксама іх
сынам і пляменніку Яну Казіміру. Палітычная сітуацыя прыканцы таго ж года не спрыяла,
аднак, каб Сапегі абвесцілі пра свой новы статус. Тым больш не было тое магчыма пас-
27
ля алькеніцкай паразы, бо магло толькі яшчэ больш раз’юшыць пераможцаў, гэтак званых
літоўскіх рэспубліканцаў.
Нягледзячы на ўсё сказанае, Сапегі не намерваліся адмаўляцца ад сваіх княскіх
амбіцый. Справа была, зрэшты, настолькі істотная, што ў сваім пасланні імператар не згадаў
ніводнага прадстаўніка коданскай лініі, якой такім чынам тытул не дастаўся. Таму найперш
з іхняга боку пайшлі ініцыятывы, накіраваныя на выясненне радаводу, канчатковае вы-
святленне ранніх генеалагічных сувязяў з Гедымінавічамі і родавай супольнасці з лініяй ча-
рэйскай (ружанскай). Магчыма, распачаў гэта надзвычай «адукаваны» і начытаны Казімір
Уладыслаў Сапега, ваявода трокскі. Верагодна, менавіта ён прыйшоў да ідэі выводзіць род
не ад Скіргайлы, але ад Нарымунта, сына Гедыміна, між іншым, брата Альгерда і Кейсту-
та. 3 нейкай, відаць, прычыны постаць Альгерда, насуперак кароткачасовай перамозе, не
падыходзіла да эксплуатавання, і ваявода трокскі (?) паставіў на Нарымунта. Меўся ён быць
князем пінскім і пакінуць сына Пунігайлу, якога сынам быў Сунігайла, што злучала ў адно
цэлае сустраканыя раней матывы і надавала легендзе новае вымярэнне. Пра аўтарства
Казіміра Уладыслава Сапегі можа сведчыць факт, што на ягоным пахаванні ў Кодані 6 ве-
расня 1703 г. у сваёй пропаведзі тую новую канструкцыю радаводу агучыў луцкі пробашч
Бенедыкт Русецкі18. Гэткая ж версія была пададзеная ў доўгім тэксце, якім тлумачыцца па-
ходжанне памерлага ваяводы на ягоным надмагільным помніку19. Нарэшце, гэты ж Сапега
меўся быць ініцыятарам рэстаўрацыі старадаўняй замкавай царквы св. Мікалая (касцёла
Святога Духа) у Кодані і тамтэйшых старьгх надмагілляў, а таксама фундавання памятных
дошак для продкаў20.
Аднак што сталася нагодай для Сапегі выказаць версію паходжання ад Нарымун-
та? Адказ няпросты. Магчыма, паўплывалі скупыя звесткі пра таго сапраўднага малавя-
домага Гедымінавіча, памерлага дзесьці ў сярэдзіне XIV ст. Магчыма, паўплывала пэўная
інфармацыя пра выкарыстанне князямі пінскімі герба Лілеі (даследнікі пра тое нічога не ве-
даюць), які здаўна прысвоіла сапегаўская геральдыка. Нарэшце, ці не адзінымі канкурэнтамі
адносна гэтага продка былі вымерлыя ўжо князі Ружынскія (Ражынскія), што ў далейшым
адкрывала шмат магчымасцяў у сачыненні генеалогіі і родавай геральдыкі. Калі такія мэты
ставіў перад сабой Казімір Уладыслаў Сапега, дык знайшоў на гэтым полі годнага пераемніка
- сына Яна Фрыдэрыка, «па мудрасці новага Саламона»21.
Ягоная постаць найбольш заслужаная ў стварэнні легендаў і пахвалаў Дому Сапегаў.
Сваё стаўленне да Нарымунтавай тэорыі ён найлепш прадэманстраваў, беручы ягонае імя і
выступаючы як Ян Нарымунт граф у Кодані Сапега22. На жаль, невядома, калі ён прыступіў
да напісання манаграфіі і стварэння мастацкай галерэі, якая ахоплівала ўсіх прадстаўнікоў
роду з мэтай надаць яму бляску. Верагодна, адбылося тое ўжо ў 1705 г., ва ўсялякім разе
жудасная завіруха Паўночнай вайны ў тым яму не замінала, а, магчыма, нават заняпад
чарэйскай лініі Сапегаў стаў дадатковым матывам як мага хутчэй прыступіць да працы.
Старэйшына роду і заснавальнік чарэйскай галіны Казімір Ян, нягледзячы на велізарныя
праблемы і катастрафічнае фінансавае становішча, вырашыў падтрымаць намаганні сваяка
з Коданя, добра разумеючы вагу распачатай справы. Першая згадка пра тое датуецца канцом
1708 г., калі ён з Заблудава паведамляў Яну Фрыдэрыку: «Усё знойдзенае ў маіх дакументах,
28
што хоць нейкім чынам магло датычыць справаў галіны нашага Сапегаўскага Дому, я
адсылаю Вяльможнай Міласці, і надалей, калі што-небудзь змагу знайсці, абяцаю перасылаць
Вяльможнай Міласці»23. У красавіку 1709 г., будучы ў Вільні, стары Сапега пісаў да сваяка:
«Што да галіны нашага Дому, то дасылаю ўсю інфармацыю Вяльможнай Міласці, яшчэ будзе
там іп агсіто ў Прусіі шмат інфармацыі, а цяпер пасылаю тое, што Вяльможная Міласць
патрабавала. Знойдзеце там бёсога поіогіа дпя ўсяго свету прыгожых рэчаў»24. Улетку 1710
г. ваявода віленскі не толькі пераслаў чарговую рату дакументаў, але і паабяцаў фінансавую
дапамогу. Апроч таго, абмяркоўваючы форму будучай кнігі, прапанаваў змяшчаць у ёй
на палях старонак партрэты кожнага з абгавораных Сапегаў, а таксама да тэкстаў дадаць
каралеўскія і вялікакняскія прывілі пра кожную з персаналій. Дзякуючы гэтаму факту, мы
даведваемся, што ініцыятыва Яна Фрыдэрыка мусіла мець працяг. Гісторыю роду Сапегаў
намерваўся таксама напісаць хтосьці ў Галандыі і з гэтай мэтай звярнуўся да састарэлага
ваяводы віленскага з просьбай прыслаць адпаведныя матэрыялы25.
Трывалае супрацоўніцтва абодвух Сапегаў працягвалася ажно да смерці Казіміра
Яна (1720), які штораз перасылаў у Кодань чарговыя партыі дакументаў і інфармаваў пра
старадаўнія памяткі продкаў, а таксама пра іншыя рарытэты, звязаныя з родам (напры-
клад, некропаль у Троках)26. Верагодна, што памочнікам ваяводы віленскага пры напісанні
гісторыі роду (у такой форме, якую ён вынайшаў) быў езуіт [Адам?] Дэлямар, пра што ён
паведамляў у 1710 г. Відаць, нічога з таго намеру не атрымалася: ці той не быў праектам
зацікаўлены, ці Ян Фрыдэрык не хацеў мець супольніка, ці, можа, казаць тут пра напісанне
было заўчасна. Заўважым, аднак, што абодва згаданыя тут Сапегі мелі, хіба, цалкам розныя
канцэпцыі што да выдання гісторыі, якая ўзвышала б іх род. Справа гэтая недастаткова
высветленая і патрабавала б паглыбленага вывучэння, а пэўныя высновы можна было б
зрабіць на падставе канчатковых вынікаў. Асноўныя творы Яна Фрыдэрыка - «Гісторыя
цудатворнага Коданскага абраза» і «Мопшпепіа, або Збор старажытных аздобаў», па
сутнасці, не сталі манаграфіямі, якія маглі б узбагаціць біяграфічны слоўнік Сапегаў, хоць
і ўтрымліваюць разгорнутыя звесткі пра паходжанне роду. Затое на замову Казіміра Яна
і Антонія Казіміра (каханага ўнука ваяводы) згаданую канцэпцыю ажыццявіў Антоні
Міштольт, іншы езуіт, звязаны з Домам Сапегаў. На жаль, у ніводным з пералічаных твораў
няма гравюрных партрэтаў Сапегаў, як прадугледжваў ваявода віленскі. Яны ўтрымліваюць
самую поўную версію княскага паходжання роду, да якой пазней нічога прынцыповага не
дададзена.
Дапамога «нестара» Сапегаўскага Дому тычылася таксама працаў Яна Фрыдэрыка над
галерэяй партрэтаў і выявілася ў пазыцы яму сродкаў для капіявання арыгінальных твораў
з розных палацаў, раскіданых па Вялікім Княстве, а таксама ў парадах, каго належыць
увекавечыць на партрэтах. Гэта паспрыяла ўзнікненню да 1709 г. у касцёле св. Ганны ў
Кодані галерэі27, створанай, верагодна, наўзор галерэі Радзівілаўу Нясвіжы, Алелькавічаў
у Слуцку, віленскіх біскупаў і г. д. А ў вачах стваральніка мела на мэце ўмацаванне пазіцыі
Коданя як родавага цэнтра. Галерэя, над якой была узнесеная княская мітра, пачыналася
ад Віценя, вялікага князя літоўскага, памерлага ў 1315 г., пасля ішлі Гедымін, Нарымунт,
Юры Нарымунтавіч, князь бельскі (уяўны продак Ружынскіх, брат Пунігайлы), Пунігайла,
29
Сунігайла (памёр у 1420 г.), а потым ужо, пачынаючы ад Івана, экспанаваліся гістарычныя
Сапегі.
Трэцім элементам спецыфічнага прапагандысцкага наступу, які павінен быўумацаваць
у гледачоў вобраз княскіх каранёў роду, было радаводнае дрэва, выгравіраванае Ёганам
Фрыдрыхам Мыліусаму 1731 г. Ля вытокаўяго значыўся Лютувер, сын ПраспераЦэзарынуса
Калюмны, аднаго з таварышаў Палямона. Сынам таго ж Лютувера быў Віцень, які меў сына
Гедыміна.
Найістотнымі тут для нас з’яўляюцца пададзеныя версіі княскага паходжання Сапегаў,
змешчаныя ў згаданых творах Яна Фрыдэрыка Сапегі і Міштольта. Абедзве працы з’явіліся
прыблізнаўадзінчас (1720,1723 і 1724гг.) іўасноўныхрысахнеадрозніваліся ад легенды пра
паходжанне роду Сапегаў ад Праспера Цэзарынуса Калюмны і Публія Лібона (Палямона).
Такім чынам, у пераліку продкаў Сапегаў знайшліся ўсе міфічныя нашчадкі рымлянаў і
ўладары Літвы, вядомыя хоць бы з «Кронікі» Стрыйкоўскага. Ян Фрыдэрык прынагодна
канстатаваў, адкуль узялося само прозвішча Сапега, якое злучыў з Пунігайлам, кашталянам
трокскім, найстарэйшым сынам Нарымунта. Такім чынам, калі ягоныя малодшыя браты -
Юры, князь бельскі, і Базыль, князь падольскі - прынялі верухрысціянскую, дык Пунігайла
заставаўся язычнікам і таму «на пасмешышча і пагарду веры хрысціянскай, грэцкага
абраду, што тады ў Літве ўкараняцца пачынаў, грэцкай мовай Зоркіа, што значыць мудрасць
ці разумны, з прычыны, што да новых поглядаў не прыстаў, быў названы».
У сваім радаводзе Ян Фрыдэрык, між іншым, дадаў яшчэ адно надзвычай прэстыж-
нае сваяцтва Сапегаў з візантыйскім імператарам Андранікам Палеалогам. Каб яшчэ больш
упраўдападобніць свой радавод, Ян Фрыдэрык Сапега не цураўся звычайнай падробкі
крыніцаў, на гэты конт існуюць разнастайныя прыклады. Гэтак, рыхтуючы замкавы касцёл у
Кодані да новай ролі родавага маўзалея, вырашыў ён «паднавіць» ацалелыя там надмагільныя
помнікі продкаў (між іншым, Івана і Багдана Сямёнавічаў, Паўла Іванавіча, Мікалая
Мікалаевіча). I «паднавіў», стварыўшы на іх новыя надпісы або радыкальна змяніўшы
змест старых надпісаў, што віднеліся на надмагіллях, хоць афіцыйна сцвярджаў, што толькі
«лацінскім стылем дакладна пераклаў» арыгінальныя тэксты гызкіе. Новыя павінны былі
адпавядаць прынятай ім версіі радаводу, але менавіта як заснаваныя на крыніцах! Сапега
сфабрыкаваў таксама тры дакументы, якія дадаткова павінны былі давесці княскія карані
роду. Гэта былі:
1) уяўны прывілей Жыгімонта Старога, выдадзены 28 чэрвеня 1512 г. Яну Сапегу на
Кодані, ваяводу віцебскаму, маршалку і найвышэйшаму сакратару ВКЛ, таксама Тэадору
на Апакаве, губернатару смаленскаму, пісару літоўскаму, сынам Сымона Сунігайлы еіс.,
праўнукам Нарымунта Гедымінавіча, які пацвярджае герб Ліс, прыняты ў Гарадлі замест
Лілеі;
2) уяўны прывілей таго ж караля ад 14 красавіка 1522 г., які пацвярджае палюбоў-
ную дамову Ружынскіх з Сапегамі пра падзел маёнткаў, што дасталіся ім ад Нары-
мунтавічаў28;
3) уяўны прывілей Жыгімонта Аўгуста ад 4 траўня 1572 г. Паўлу Іванавічу Сапегу ў
Кодані, ваяводу наваградскаму, атрыманы Янам Сымонавічам Сапегам ад імператара
30
Максімільяна II тытул графа Свяшчэннай Рымскай Імперыі, дзе пададзены звесткі пра
паходжанне Сапегаў ад Нарымунта29.
Версія княскагапаходжання роду, складзеная Янам Фрыдэрыкам Сапегам і Міштольтам,
былаўспрынятая пэўнымі коламі грамадства. Ужо ў «Календары палітычным ігістарычным
на Год Божы 1738» езуіт Ян Пашакоўскі пры выпадку занатаваў за 1708 г. нараджэнне Язэпа
Сапегі, віленскага біскупа-суфрагана; заўважыўшы, што гэта пяты ўнук Тэадора, «князя на
Крчанове ў Северыі», сёмы ўнук Сунігайлы, восьмы Пунігайлы, званага Зарігіа, які памёр
у 1380 г., дзявяты Нарымунта, дзясяты Гедыміна. Больш істотнае для Сапегаў значэнне
мела перадрукоўка іхняй версіі паходжання роду ў надзвычай прэстыжным «Польскім
гербоўніку» Каспара Нясецкага, выдадзеным у 1741 г. Услед за гэтым Ян Фрыдэрык Сапега,
карыстаючыся сваім становішчам канцлера ВКЛ, упісаў у 1744 г. у Метрыку Літоўскую
тэкст згаданага вышэй дакумента за 1512 г., што стала падставай да прызнання соймам
Рэчы Паспалітай ў 1768 г. Сапегаў князямі. На паходжанне ад Нарымунта спаслаўся
таксама Францішак Сапега, падаючы 19 кастрычніка 1826 г. княскі радавод у шляхецкую
дэпутацкую камісію Літоўска-гарадзенскай губерні, на падставе якой Сапегаў запісалі ў
5-ю частку губернскай кнігі30.
Аднак не ўсе дужа нацягнутыя высновы Яна Фрыдэрыка і Міштольта былі прызнаныя
як верагодныя нават у найбліжэйшым асяроддзі Сапегаў. Аўтар манаграфіі пра Сапегаў
(1794 г.) Казімір Кагнавіцкі сваё заснаванае на аўтэнтычных дакументах даследаванне пачаў,
штопраўда,адСунігайлы,алепрамаўчаўпралегендуПунігайлы31.РашучаадкінуўяеСтаніслаў
Касакоўскі, аспрэчваючы адначасова тры згаданыя вышэй дакументы, імператарскія і
каралеўскія прывілеі на гербы і, нарэшце, этымалогію прозвішча (замест зорігіа - мудрасць
прапанаваў зораі - сапці). Праўда, і ён не здолеў вызваліцца ад Сунігайлы. Зрабіў гэта толькі
стваральнік самай поўнай манаграфіі пра Сапегаў Браніслаў Горчак32. Яго цалкам падтрымаў
Юзаф Вольф, адносячы з гэтай прычыны Сапегаўу раздзел псеўдакнязёў33. Абараніць княскі
радавод паспрабаваў Францішак Пекасінскі, але ягоныя сумнеўныя навуковыя высновы не
могуць служыць сур’ёзнай падставай да дыскусіі34, што канстатаваў ужо Сямковіч.
Калі ж Сапегі не паходзілі ад Гедымінавічаў, дык адкуль іх карані? У гістарыяграфіі пануе
перакананне, што паходзяць яны ад рускіх баяраў праваслаўнага веравызнання, аселых на
смаленскай зямлі35. Пра гэта сведчаць найперш зямельныя маёнткі, якімі валодалі першыя
гістарычныя Сапегі. Новыя меркаванні патрабуюць новых крыніцаў і паўторнага дэталёвага
перагляду пачатковых звесткаў пра род. У апошні час цікавую гіпотэзу высунуў заўчасна
памерлы літоўскі гісторык Эгідзіюш Баніёніс, акрэсліваючы цэнтр першых сапегаўскіх
маёнткаў - Апакава над Уграй, якое сёння знаходзіцца ў прадмесці Калугі, што на той
час знаходзілася на памежжы дзяржавы Ягайлавічаў і Масковіі36. Гэта глядзіцца досыць
праўдападобна і добра стасуецца з лёсам Івана Сямёнавіча Сапегі, асабліва з ягонай службай
цару Івану III.
Не прымаючы княскае паходжанне Сапегаў, трэба выразна падкрэсліць, што аднолькава
легендарным падаецца атрыманне праз Мікалая Паўлавіча Сапегу графскага тытула ад
імператара Максімільяна II, а прывілей Жыгімонта Аўгуста ад 4 траўня 1572 г., які пацвярджае
гэта, без сумневу фальсіфікат37, падрыхтаваны хутчэй за ўсё нястомным у складанні
31
такога тыпу крыніцаў Янам Фрыдэрыкам Сапегам. Уся тая канструкцыя абапіраецца на
згадку ў прысвячэнні Крыштофа Варшавіцкага Льву Сапегу, звернутую да ўяўнага Сямёна
Багданавіча: «Сыі Котапы$ поп тетіпі дыІ5 та$пі аНа$ потіпіз Ітрегаіог, рыод. ергеріат іНі
орегат Ьеііо ^ыопсіат паыаыегаі, ад. ргіога іп$і%піа, тапыт за^іііа ігап$орўат асііесегаі, ^ыіЬы$
іыт ір$е, іыт еі еіы$ ро$іегііа$ сопііпыаіа $ыссе$$іопе ыіегеіыг»™. Нічога на гэтую тэму не ведаў
і Каяловіч. Гісторыя з пасольствам (крыніцамі непацверджаная) Мікалая да імператара і
атрыманнем ад яго графскага тытула і Ордэна Залатога Руна адшукалася ў «Мопытепіа,
або Зборы старажытных аздобаў». Магчыма, належыць бліжэй прыгледзецца да гіпотэзы,
што графскі тытул Сапегі атрымалі ад Жыгімонта Аўгуста. 3 гэтым фактам варта паяднаць
герб Рука, працятая стралой, які даволі добра стасуецца з часта надаванымі Ягайлавічамі
гербамі Пагоняы, Здарбожац, Рука ўзброеная ў яго розных варыянтах. Аналогіяй тут можа
выступаць новы герб (Грыф з мячом) пры графскім тытуле Хадкевічаў (нададзеным ім
Карлам V). Магчыма, сапраўды нейкі з імператараў пацвердзіў потым (а не наадварот)
гэты графскі тытул нейкаму Сапегу з коданскай лініі з канкрэтнай прывязкай яго да самога
Коданя. Паколькі герб Пагоня найчасцей надавалі шляхцічам-неафітам, Сапегі не хацелі
пра тое памятаць і ўсю «графскую праблему», а таксама пытанне новага герба, лучылі з
зусім іншымі падзеямі.
Тытул князёў быў нададзены імператарам Леапольдам 14 верасня 1700 г. толькі
прадстаўнікам чарэйскай (ружанскай) лініі Сапегаў. Адпаведная грамата знікла ў ваеннай
калатнечы, і ў 1765 г. Пётр Сапега, ваявода смаленскі, звярнуўся да імператара з просьбай
пацвердзіць тытул. Пасля 1700 г. Сапегі прынцыпова не ўжывалі яго ў сваім тытулярыі39,
хоць існуюць доказы, што зрэдку рабілі так у адносінах з тытулаванымі родамі і замежнымі
ўладарамі. Тым не менш, свой новы статус падкрэслівалі ў геральдыцы, часта ўжываючы
княскую мітру над гербавым шчытом. Мітра спадарожнічала пахаванням асобных
прадстаўнікоў роду, пачынаючы ўжо ад пахавання Міхала Францішка, канюшага літоўскага
ў 1701 г. Цікава, аднак, тое, што ў сапегаўскай геральдыцы княскі тытул узаемазамяняльна
ўжываўся з графскай каронай. Зрэшты, тут можна заўважыць пэўную заканамернасць -
старэйшае пакаленне першых адораных тытулам Сапегаў (Казімір Ян і Бенедыкт Павел)
на пячатках княскі тытул ужывалі радзей. Падобнае назіраецца за Юрыем Станіславам і
асабліва за Янам Казімірам. Узаемазамяняльна княскі тытул і карона сустракаюцца ў Міхала
Юзафа, пісара польнага, у той час, калі толькі першы ўжываўся ягоным стрыечным братам
Аляксандрам, маршалкам вялікалітоўскім.
У наступных пакаленнях дзеці ішлі, можна сказаць, слядамі бацькоў. Антоні Казімір
(сын Юрыя Станіслава) часцей ужываў пячатку з каронай, чым княскі тытул, у той час як
карона пераважала ў Казіміра Лявона і Міхала Антонія (сыноў Аляксандра).
Княскі тытул, якіў 1768 г. пацвердзіў Сапегам сойм Рэчы Паспалітай, датычыўабедзвюх
галінаў роду, аднак абапіраўся на пераказаную вышэй легенду паходжання ад Гедыміна. Для
чарэйскай лініі навогул не было суаднясення да імператарскай граматы. Сутнасна кажучы,
гэта была свайго роду фальсіфікацыя. Яшчэ горш даводзіцца ацэньваць пачынанні Лявона з
коданскай (красічынскай) лініі, які 25 лютага 1840 г. (грамата ад 26 верасня 1845 г.) атрымаў
пацвярджэнне [зіс!] царскага тытула, спасылаючыся на паходжанне ад асобы, згаданай у
грамаце 1700 г.
32
САПЕГАУСКАЯ
ГЕРАЛЬДЫКА
4 раблематыка геральдыкі Сапегаў патрабуе грунтоўных даследаванняў,
заснаваных на крыніцах, бо мы маем тут шмат цёмных месцаў і чарговую
порцыю легендаў. Яшчэ Уладыслаў Сямковіч не мог лагічна растлумачыць:
чаму на сапегаўскіх пячатках прысутнічаюць Лілеі і Рука, прабітая ў локці
гі ь X стралой, - слушна патрабуючы абагульніць увесь багаты матэрыял сфра-
гістыкі, «каб разгадаць усе тыя загадкі»40. I сёння гэты заклік актуальны і мае важнае
значэнне пры высвятленні шматлікіх постацяў гісторыі роду Сапегаў. Усеагульна прынята,
што на пячатцы яны мелі герб Ліс, хоць асобныя прадстаўнікі роду той герб ужывалі
рэдка, відавочна аддаючы перавагу іншым родавым гербам. Асабліва датычыць гэта Лілеі,
папулярнай у XVIII ст. Таксама цалкам асобным пытаннем застаецца геральдыка гэтага
роду пасля публікацыі даследаванняў Яна Фрыдэрыка Сапегі, Міштольта і Нясецкага, у
якіх канчаткова вызначаны пералік родавых гербаў, - і тыя часы нас не будуць цікавіць.
Без сумневу можна пагадзіцца з вызначэннем Сямковіча, што «гербавая агульнасць
Сапегаў з Сунігайлам дазваляе цалкам лагічна вытлумачыць адопцыю гэтага рускага роду
літоўскім Лісам на падставе трокскага прывілею ад 1434 г.»41. Як вядома, гэтым прывілеем
Жыгімонт Кейстутавіч зраўняў у правах русінаў з літвінамі, тым самым пашыраючы кола
47 родаў, прывілеяваных у Гарадлі. Аднолькава ўцямна Ліс вытлумачваецца як новая назва
для аднаго са знакаў, прыналежных Сапегам, з выявай стралы (вельмі ж папулярнага ў
розных колах грамадства). Сапегаўская традыцыя, усталяваная, а часткова створаная Янам
Фрыдэрыкам Сапегам, наказвае роду мець у XVI ст. некалькі новых гербаў. Гэтак Ян (Іван)
Сямёнавіч ужываў Тры Калюмны, Лілеі (тры), Пагоню і Ліса'2. Ягоны сын Павел падчас
сваёй місіі да імператара Максімільяна II збіраўся атрымаць ад яго герб, які ўяўляў з сябе
ўзброеную руку ў чырвоным полі, а ў кляйноце - чорны арол з каронай. Прынагодна Сапега
аспрэчыў інфармацыю Варшавіцкага, які наданне імператарскага прывілея звязваў з асобай
бацькі Паўла - Іванам. Таму ж Паўлу да новага герба кароль Жыгімонт Аўгуст меўся дадаць,
як ўзнагароду за зроблены ў Інфлянтах стрэл, Стралу, што пранізвала руку. Здаецца, нешта
тут было пераблытана. У неаднаразова цытаваным прысвячэнні Варшавіцкага ад 1600 г. Льву
Сапегу тая дзея прадстаўленая зусім іначай. Пералічваючы продкаў канцлера, аўтар напісаў
выразна: «Ныіы$ [)апа - А. К.] рогго/Ііы$ Ворс!апн$ Раіаііпо ехііііі 8тоІеп$еп$і, сріі аіі^ыапсіо
/Ныт уаісіе тііііагет ргосгеаыегаі х'іііыт, Зітеопет арреііаіат. Саі Котапа$ поп тетіпі ^іліз
тарпі аНа$ потіпі$Ітрегаіог, ^носі е&геріат іііі орегат Ьеііо ^ыобат паыаыегаі, абргіога іп$і&піа,
33
тапат $аріііа ігап$о$ат асііесегаі, ^аіЬа$ іат ір$е, іыт еі еіы$ ро$іегііа$ сопііпааіа $ыссе$$іопе
аіегеіаг». Тут зусім няма гаворкі пра Жыгімонта Аўгуста і Мікалая Сапегу, які нібыта ад
таго ж Максімільяна II меўся атрымаць графскі тытул і Ордэн Залатога Руна. Паводле
Акольскага, «Рука $п!е тапы$ ргіто» - гэты старажытны герб у Літве; «еі іп сіото ЗаріЬогат
асі паіаііа Геопі$ ЗаріЬа Раіаііпі УПпеп$і$ - Ша$ігіа». Пры гэтым ён падаў новую інфармацыю:
той самы Павел Іванавіч Сапега дадаў да існуючых гербаў яшчэ ГіпацэнтаўрусаЛ
Што павінны былі азначаць усе тыя новыя гербы? Калюмны, Пагоня і Гіпацэнтаўрус
- гэта, зразумела, відавочныя прыкметы паходжання Сапегаў ад паноўных у Літве родаў.
Пералічаныя тры гербы як прыналежныя самым старадаўнім уладарам згадваюцца ў
літоўскай хроніцы другой рэдакцыі44, яны, найверагодней, узніклі напачатку XVI ст.
Калюмнамі былі прашчуры Палямон і Праспэр Цэзарынус. Як вядома з легендаў пра
паходжанне ўладароў літоўскіх, пасля Эрдзівіла ўладарыў Жывібунд Дарспрунгавіч «герба
Кітаўруса або Пнацэнтаўруса. А тут ужо з герба Калюмнаў княства Жмудскае і Літоўскае
перайшло па мячы да Кітаўрусаў, хоць па кудзелі, гэта значыць, Паяце Кернусаўне, Калюмны
існавалі пры Кітаўрусе аж да Рамунтавых сыноў Нарымунта, Даўмунта, Гедруса, Гольша і
Трайдзеня. Але перад Калюмнамі пачаўшы, ад Палямона па мячы праз пакаленні літоўскіх
князёў, а таксама рускіх, што ад іх паходзяць, яно ішло ажно да Віценя і да апошняга
пакалення Ягайлавічаў»45. 3 пэўнасцю можна сцвярджаць, што менавіта гэта ў XVIII ст.
бачылася адпаведнай нагодай прыняцця Сапегамі герба Гіпацэнтаўрус. Раней існаваў іншы
герб, згаданы яшчэ Стрыйкоўскім, які занатаваў, што пасля згасання князёў Гальшанскіх іх
нашчадкі па кудзелі (асабліва Пацы, Глябовічы і Сапегі) у знак «спадчыны па жаночым родзе
[...] у сем’ях сваіх яшчэ і сення носяць герб Кітаўрус, паміж сваімі айчыннымі шляхецкімі
гербамі змешчаны»46. Так было са згаданым Акольскім Паўлам Іванавічам Сапегам, які,
узяўшы за жонку апошнюю з Гальшанскіх, займеў за ёй спадчынныя маёнткі (Гальшаны)
і герб. Паколькі, аднак, Гіпацэнтаўрус як уяўны родавы герб у сапегаўскім наборы з’явіўся
толькіўпачатку XVIII ст. (Міштольт,Я. Ф. Сапега), не выглядае, кабутакім выпадкуістотную
ролю адыграла тут памяць пра Гальшанскіх. Трэці з гербаў, Пагоня, - гэта нібы ўтвораная
праз Нарымунта (які адкінуў Ппацэнтаўруса') эмблема Гедымінавічаў і Княства Літоўскага,
без сумневу галоўная і найбольш папулярная ў гэтай дынастычнай трыядзе. Пагоню як свой
герб прыняла большасць літоўскіх родаў, якія выводзілі сваё паходжанне ад Гедыміна.
Набор родавых сапегаўскіх гербаў найшырэй прадставіў Антоні Міштольт у сваёй
«Гісторыі». Васьмікутны гербавы шчыт аздоблены трыма кляйнотамі. Цэнтральны шлем,
прыкрыты графскай каронай, складае падножжа для арла (чорнага?), на грудзях якога
віднеецца шчыт з рукой, працятай стралой. Над галавой арла змешчаная княская мітра. Па
правым баку шчыта шлем мае гэткую ж аздобу, а на мітры апынулася павернутая ўсярэдзіну
пагрудная выява ваяра з узнесенай над галавой шабляй і круглым шчытом на баку, з гэтак
званым ягайлаўскім крыжам на ёй. Шлем злева ўвянчаны каронай, на якой кляйнотам
павернуты ўсярэдзіну Ліс. Найбольш тут цікавыя сімвалы, змешчаныя на гербавым шчыце.
Угары (паслядоўна): уласны герб Ружынскіх (Ражынскіх) у выглядзе чатырох залатых
крыжоў, што вісяць па канцах папярэчнай бэлькі (дрэва); Лілеі; Ліс; Рука, працятая стралой.
У ніжнім шэрагу: Калюмна (!), Калюмны Гедыміна, Пагоня, Гіпацэнтаўрус.
34
Калі з тлумачэннем выяваў ніжняга шэрагу няма праблемаў, і мы ўжо збольшага
іх абмеркавалі (адзінокая калюмна спараджае асацыяцыю з пачатковай версіяй герба
Палямона і Праспэра Цэзарынуса, які змяніў Гедымін), дык з высвятленнем выяваў верхняга
шэрагу існуюць сур’ёзныя праблемы. Герб Ружынскіх ніколі Сапегамі не ўжываўся і трапіў
сюды хутчэй як дадатак, каб запоўніць поле, а таксама акцэнтаваць агульнасць паходжання
абодвух родаў ад Нарымунта. Пра Ліса мы ўжо ўсё сказалі, але два апошнія гербы з’яўляюцца
найстарэйшымі ў родавым зборы, найістотнейшымі і найчасцей ужыванымі. Паводле
сапегаўскіх легендаў, Лілеі прыналежылі самому Нарымунту, аднак якіх-небудзь доказаў на
тое няма. Зрэшты, калі і адкуль такое атаясамленне паўстала? Ужо Варшавіцкі канстатаваў,
што гэты герб належаў Сапегам перад уніяй з Каронай у Гарадлі, што паўтарылі Альшэўскі
і Акольскі; апошні дадаў, што ў часы Альгерда яго ўжываў Пунігайла Сапега47. Пекасінскі
лічыў тое немагчымым з прынцыповых прычынаў - да 1413 г. у Літве гербаў не было48. Затое
Сямковіч хутчэй схіляўся да прызнання сапегаўскай традыцыі ўжывання Лілеі праз продкаў
гэтага роду перад прыняццем Ліса (зразумела, не ў Гарадлі)49. Не выглядае, каб можна было
тое пры сённяшнім стане ведаў высветліць. У кожным разе, гэта быў даволі распаўсюджаны
уласніцкі (геральдычны) знак сярод рускага баярства, і ў гэтай сітуацыі нельга выключыць,
што здаўна ўжывалі яго і Сапегі. Сведчыць пра тое хоць бы сумесная выява Лілеі разам з
Лісам у партале замкавай царквы св. Мікалая у Кодані, пабудаванай у пачатку XVI ст.50
Лілеі (дзве ўверсе, адна ўнізе шчыта) мы сустракаем у шматпольных пячатках Сапегаў:
падканцлера Льва і ваяводы берасцейскагаМікалая. Абедзве паходзяцьз 1588 г. Пяціпольная
пячатка Льва ўяўляе з сябе выяву Ліса ў сэрцападобным шчыце, а ў галоўным шчыце, па-
дзеленым крыжападобна, - Лілеі, Пагоня, Рука, працятая стралой, і Друцк51. Такая сістэма
не адпавядае прынятым геральдычным правілам азначэння продкаў. Пекасінскі ў Пагоні
заўважыў істотны аргумент за княскае паходжанне Сапегаў, што адкінуў Сямковіч, указ-
ваючы на родную бабку Льва па бацьку - Сангушкаўну (таго ж герба). Праблема толькі ў
тым, чаму Пагоня заняла месца, прызначанае для матчынага герба (Друцк), які апынуўся на
месцы матчынай бабкі (Талачынскай). Зрэшты, у іншым пяціпольным гербе Льва, змешча-
ным у гербоўніку Дахноўскага і перамаляваным Пекасінскім, сістэма гербаў мела іншую
чарговасць: Ліс, Лілеі, Пагоня, Друцк і Рука. Як відаць, Друцк і Рука памяняліся месцамі. 3
гэтага вынікае, што сістэмай гербаў няварта пераймацца (з’ява, даволі распаўсюджаная ў
тагачаснай геральдыцы), і, магчыма, сапраўды толькі герб маці (Друцк) у зборы сапегаўскіх
гербаў чужы.
Падобную сістэму мы знаходзім у чатырохпольнай пячатцы Мікалая Паўлавіча Сапегі52.
Чарговасць яе наступная: Гіпацэнтаўрус, Ліс, Рука, працятая стралой, і Лілеі. Натуральна,
можна было б канстатаваць, што гэта самы ранні набор праўдзівых і легендарных сапегаўскіх
гербаў у дзіўнай, зрэшты, паслядоўнасці. Дэманстраванне Гіпацэнтаўруса (калі малюнак
не перавярнуўся пры стварэнні пячаткі), магчыма, павінна было падкрэсліць княскае
(Гальшанскія) паходжанне Мікалая па маці. I тут, аднак, мы заўважаем з’яўленне таямнічых
Лілей і Рукі. 3 гэтага моманту Лілеі выступаюць ужо у шматпольных гербах Сапегаў, часам
у дзіўных месцах і ў іншай паслядоўнасці. Гэтак, напрыклад, у прамоўленым на пахаванні
Льва Сапегі панегірыку Себасцьяна Лушчэўскага ў 1637 г., пяціпольны герб Казіміра Лявона
35
Сапегі мае наступную паслядоўнасць: Ліс - Лілеі - Арол з трубамі на грудзях (Радзівілы па
маці) - Друцк (такім чынам, бацькава бабуля Багдана - Друцкая-Канопля-Сакалінская, а
павінна быць прабабуля Ганна Сангушкаўна) і Тапор (Танчынская, маці Радзівілаўны). У
гэтым выпадку Лілеі апынуліся на месцы герба бацькавай бабулі, і больш за тое - не былі
яны размешчаныя традыцыйна (дзве ўверсе, адна ўнізе), але нагадвалі павернуты герб
Кірдзея (шчыт вертыкальна падзелены слупом, справа ад якога пустое поле, а злева тры
лілеі, выкладзеныя па вертыкалі).
Гэтак жа арыгінальна пададзеныя Лілеі ў пяціпольных гербах, згаданых у апублікаванай
у 1667 г. пропаведзі з выпадку пахаванняў Казіміра Лявона і Паўла Яна Сапегаў. У першым
выпадку ўся кампазіцыя засталася аналагічнай згаданай вышэй, прычым толькі на другім
гербе лілеі выкладзеныя не вертыкальна, а гарызантальна ўверсе, а пад імі знаходзіцца яшчэ
прабітая стралой рука53. Між іншым, над гербавым шчытом змешчаныя два кляйноты на
двух шаломах - на полі Сапегаў Ліс на кароне, у полі Радзівілаў Арол з трубамі на мітры.
Дакладна паўтораным засталося ўзнаўленне другога поля ў шчыце Паўла Яна. I тут таксама
герб бабулі па бацькоўскай лініі (Касцеша) змешчаны ў чацвёртым полі. 3 гэтых прыкладаў
вынікае, якую істотную ролю ва ўспрыняцці Сапегаў адыгрывалі Лілеі як адзін з родавых
гербаў.
Аднак насамрэч Лілеі, як самастойны чыннік на гербавым шчыце, сустракаліся значна
часцей. Напрыклад, гэта выразна відаць на гербавым шчыце, змешчаным награвюры Ляндрыя
1663 г., дзе намаляваны згаданы вышэй Павел Ян, ваявода віленскі. На пяціпольным шчыце
ў цэнтральным полі змешчаны яшчэ Ліс, аднак астатнія палі запоўненыя ўперамешку Лілеі
(2 і 4) з Рукой, працятай стралой (3 і 5). Іх роля ў апошнія гады панавання Яна III відавочна
вырасла. 3 аднаго боку, сталася так з прычыны відавочнага пошуку Сапегамі княскіх каранёў,
а з другога - гэты герб быў вельмі еўрапейскі, асабліва блізкі да французскай геральдычнай
традыцыі. Менавіта адсюль выводзіла сябе Марыя Кацярына дэ Бэцюн, жонка Аляксандра
Паўла, які з усяго роду найчасцей і ахвотней ужываў герб з выявай Лілеі - як самастойнай,
гэтак і змешчанай у цэнтральным полі герба54. Яшчэ большае значэнне набыў гэты герб
пасля 1700 г., відавочна робячыся роўнавартасным Руцэ, працятай стралой, а нават часта і
самому Лісу'Т Самастойную Лілею (не заўсёды з мітрай над шчытом) на сыгнэтавай пячатцы
ўжывалі Казімір Ян, Юры Станіслаў, Аляксандр Павел, Ян Казімір.
Мы ўжо падавалі прыклады, якія сведчаць пра тое, што таксама рана з’явіўся і таксама
важнуюролюўсапегаўскай геральдыцывыконваўгербРукп, працятаястралой. Прыжылася
версія, што страла тая накіраваная была вастрыём уніз, але яшчэ ў адной з версій герба
Льва Сапегі (вядома, наколькі ён правільна змаляваны) вастрыё накіраванае ўгару56. Як мы
казалі вышэй, паводле сапегаўскай традыцыі (аўтарства Яна Фрыдэрыка?), гэты герб (Рука
ўзброеная ў полі чырвоным) Паўлу Іванавічу надаў імператар Максімільян II, а стралу дадаў
Жыгімонт Аўгуст. Паколькі няма падставаў, каб прыняць факт пасольства таго ж Паўла да
імператара, цяжка таксама паверыць у гісторыю з гербам. Зрэшты, яе адкінуў Касакоўскі -
з-за разыходжанняў у пераказе легенды. У прывілеі Жыгімонта Аўгуста ад 1572 г. выразна
напісана, што імператар даў Паўлу руку ўзброеную, а кароль ад сябе дадаў нагу, прабітую
стралой. У згаданых ужо неаднаразова гербах Льва і Мікалая Сапегаў ад 1588 г. выступае,
36
без сумневу, рука (зрэшты, зусім не ўзброеная), чым падважаная верагоднасць згаданага
прывілею. Акрамя таго, Касакоўскі звярнуў увагу на тое, што, паводле выгравіраванага
Мыліусам радаводнага дрэва Сапегаў, стралу атрымаў ужо Сунігайла. Коданскі пробашч
Пётр Путкоўскі ў 1703 г. сцвярджаў, што герб Рука, працятая стралой, Сапегі быў прыняты
перад уніяй з Польшчай57.
Аднак адкуль тая Ру ка ўзялася ? Ці сапраўды такі герб надаў камусьці з Сапегаў Жыгімонт
Аўгуст, напрыклад, разам з графскім тытулам, пра што мы згадвалі вышэй? Сумнеўна, каб
у часы апошняга Ягайлавіча дайшло да верагоднага надання графскага прывілея Сапегам
і Тышкевічам, і больш дакладнага Завішам і Хадкевічам, якія, у дадатак да старога герба
Касцеша, дадалі Грыфа з мячом. Заўважым таксама, што ў высновах Яна Фрыдэрыка Сапегі
Крыштоф Варшавіцкі ў прысвячэнні Льву Сапегу ад 1600 г. не ведаў, які з імператараў
(паводле яго - Сымону Сапегу) - «яЛ ргіога іп$і$та, таішт заріііа ігапюрфат асііесегаі».
Тая Рука, працятая стралой, ад XVI ст. ёсць сталым элементам сапегаўскай геральдыкі,
прыклады чаго мы і падалі, прынагодна разглядаючы звязаныя з ёй Лілеі. Аднак ніколі яна
не зрабіла такой «кар’еры» - нам невядомыя выпадкі, каб сапегаўская пячатка выступала
толькі з яе выявай.
ЛЕГЕНДА ПРА
ЦУДАТВОРНЫ АБРАЗ
МАЦІБОЖАЙ
ГВАДЭЛУПСКАЙ
Адной з найбольш слынных і скандальных сапегаўскіх легендаў з’яўляецца
апісаная незаменным Янам Фрыдэрыкам гісторыя выкрадання з Рыма
Мікалаем Сапегам цудадзейнага абраза Найсвяцейшай Панны Марыі Гва-
дэлупскаіі разам са шматлікімі мошчамі58. Гісторыя тая ў XVIII і XIX ст.
была ўлічаная даследнікамі, а найбольш увядомілася дзякуючы раману Зоф’і
Косак-Шчуцкай «Блаславёная віна» [Веаінт 5сеІаз], які карыстаўся поспехам у чытачоў.
Насамрэч гістарычны сюжэтурамане просты, а пададзеная там гісторыя з абразом скла-
даная. Калі гаварыць пра тое выкраданне, дык найперш сам Ян Фрыдэрык не ведаў, якім го-
дам датаваць тую несмяротную падзею. У адным выпадку сцвярджаў, што абраз той літоўскі
харужы «яшчэ ў 1636 годзе як адмысловы падарунак атрымаў ад святой Сталіцы». У другім
выпадку гісторыя тая нібы адбылася дзесьці пад канец панавання Жыгімонта III, а згода
Рымскага Папы на затрыманне абраза была абвешчаная на пераломе 1634 і 1635 гг. Зрэшты,
уся гісторыя абраза і эпізоды з італьянскімі вандраваннямі Мікалая Сапегі досыць падаз-
роныя, невыразныя і, здаецца, не пацвярджаюцца аніякімі крыніцамі. У гэтым кантэксце
даволі дзіўна гучыць запэўніванне Зосі Косак, што «раман з’яўляецца цалкам аўтэнтычным,
заснаваным на шматлікіх тагачасных дакументах»59.
3 апісанай Янам Фрыдэрыкам версіі падзей мы, аднак, ведаем, што Мікалай Сапега,
харужы літоўскі «ад сутаргаў членаў і ўсяго цела цяжка падупаў здароўем, не без падазронасці
на чарадзейства, яму ўчыненае». Каб вылечыцца, вырашыў здзейсніць пілігрымку ў Рым і
заехаць да падуанскіх лекараў за парадай, што і зрабіў у суправаджэнні жонкі. Праз Вену,
дзе нібыта ад Фердынанда II меўся атрымаць гэтак званы «залаты ключ», дабраўся да
Вечнага Горада і на аўдыенцыі ў Рымскага Папы Урбана VIII папрасіў хоць нейкую рэліквію
для будаванага ў Кодані касцёла. Падчас трэцяй прыватнай аўдыенцыі у папскай капліцы,
38
калі павінен быў атрымаць блаславенне і прычасце, заўважыў у алтары абраз Маці Божай
Гвадэлупскай (які «вельмі рэдка і то толькі падчас папскай імшы адхіналі») - шэдэўр,
выкананы нібыта св. Аўгустынам, і захацеў яго займець. Думка тая гэтак моцна апанавала
харужага, што ён тут жа акрыяў і прызнаў гэта за прыхільны знак Божы для свайго намеру.
Задуму сваю ён ажыццявіў, падкупіўшы ключніка капліцы, і звёз абраз у Кодань. Праз
нейкі час справа выкрылася, абураны Папа спагнаў сваю злосць на падкупленым брамніку,
які пасля жудасных катаванняў прызнаўся, быў «асуджаны на згубнае вогнішча і жыўцом
спалены, з дымам у паветра жалю годным чынам вылецеў».
Скандал атрымаў вялікі розгалас і меў для Сапегі прыкрыя наступствы. Пакліканы на
суд папскага нунцыя ў Рэчы Паспалітай, ён тлумачыў свой учынак лішкам святыняў у Рыме
і іх недахопам на сваёй радзіме. Згадаў таксама выкраданне цела св. Марка ў Александрыі
для Венецыі і святога абраза з Альфаза ў Пампелюне. Але такія аргументы не задаволілі
Ганарата Вісконція. У выніку Сапега быў прысуджаны да гэтак званай вежы (турэмнага
зняволення), павінен быў вярнуць абраз пад страхам праклёну, скончыць будоўлю касцёла ў
Кодані і скіравацца ў чарговую пешую пілігрымку ў Рым. Мікалай не пагадзіўся з прысудам,
які прызнаў занадта суворым, і выслаў да Рымскага Папы пляменніка Аляксандра.
Як пасол на восеньскі сойм 1634 г. Мікалай рашуча выступіў супраць праекта шлюбу
Уладыслава IV з «ерэтычнай» герцагіняй рэйнскай, ужыў там «права вольнага голасу»
і спыніў сойм, які пагражаў скончыцца фатальна. Яго ўчынак гэтак спадабаўся папскаму
нунцыю, што ў сваёй справаздачы з Варшавы «ўсякіх панегірычных пахвалаў у сталіцу
Апостольскую напісаў. Называў яго [г. зн. Сапегу] уваскрэслым Эліяшам, або адным са
старадаўніх прарокаў [...]; назваў асаблівым Сармацкім Геркулесам, які тым, хто вагаўся ў
веры каралеўству, асмеліўся адважна падставіць плечы»60. Пасля такой пахвалы Папа зняўз
Сапегі праклён, падараваў вывезены з Рыма абраз, дадаў да яго яшчэ мошчы св. Капрыцыя
і нарэшце прыняў у святарства прыбылага ў Рым Аляксандра Сапегу. У пачатку 1635 г.
Мікалай намерваўся скіравацца з падзякамі да Урбана VIII.
Так выглядае апісанне легенды. Што да гістарычнай праўдзівасці гэтых падзей, дык,
абапіраючыся на факты, няшмат удасца ўдакладніць. Аўтар біяграфіі (у «Польскім слоўніку
біяграфічным») Мікалая Сапегі ведае пра ягонае знаходжанне ў Італіі ў 1612 і 1625 гг., але
не пазней. У гістарычных крыніцах хоць нейкі (а павінен быў бы быць значны!) след усёй
афёры з выкраданнем абраза адсутнічае. Насуперак паданням, не займаўся гэтай справай
ніякі тагачасны сойм61. У 1634 г. сойм засядаў не ўвосень, а ўлетку, і Сапега хіба не быў на ім
паслом, паколькі ў той час выконваў функцыю дэпутата і маршалка Літоўскага Трыбунала.
Нічога таксама невядома нам ні пра ягоную выдатную ролю ў разбурэнні планаў шлюбу
Уладыслава IV з Альжбетай з Вітэльсбахаў, ні таксама пра спыненне таго невядомага сойма.
Што ж у гэтай сітуацыі застаецца ад маляўнічай аповесці Яна Фрыдэрыка? Абраз да сёння
знаходзіцца ў касцёле св. Ганны ў Кодані. Дакладна не ёсць ён арыгіналам таго цудадзейнага
рымскага абраза, якога насамрэч ніколі не існавала.
Справа, хутчэй за ўсё, выглядала зусім іначай і была значна больш празаічная. 3
меркаванняў даследнікаў вынікае, што коданскі абраз быў створаны ў пачатку XVII ст.
Пацвярджае гэта і іншы факт - павешаны на грудзях Марыі Ордэн Залатога Руна. Справа ў
39
тым, што арыгінальная фігура Марыі з Гвадэлупы (там ёсць статуя, а не абраз) у 1597 г. яшчэ
яго не мела, але мы таксама не ведаем, калі яго атрымала62. Нарэшце, пэўную здагадку адносна
праўдзівага шляху атрымання абраза Мікалаем Сапегам дае панегірык, прамоўлены на
пахаванні ягонай жонкі Ганны Ядвігі з Войнаў 20 сакавіка 1642 г. Ксёндз Красускі пералічыў
там дасягненні ўдаўца: «Ты далучыў у капліцы с/е пыесіга Зепога сіе Сыасіеіыре жывую амаль
рэліквію і цудоўным чынам з Іспаніі прывёз»63.
Найверагодней, сам Сапега, будучы ў 1612 г. у Іспаніі, закупіў у Гвадэлупе карціну
ад тамтэйшага гандляра рэліквіямі (чым тлумачыцца нізкая мастацкая якасць твора) і
прывёз яе ў Кодань. Тут абраз урэшце трапіў да адданага вернікам у 1636 г. новага касцёла
св. Ганны, які, відавочна, ад самага пачатку меўся выконваць ролю родавага маўзалея,
санктуарыя святой Маці Марыі і служыць месцам захавання больш чым для 70 рэліквій,
ахвяраваных фундатарам. Спачатку карціна выконвала ролю брацкага абраза Братэрства
святога Ружанца. Належыць пагадзіцца з меркаваннем, што «ў XVII стагоддзі стан гэтай
родавай базілікі сведчыць пра тое, што яна не дасягнула належнага ёй рангу, не атрымала і
адпаведнай мастацкай аздобы»64. Вялікія намаганні дзеля паляпшэння стану святыні зрабіў
Ян Фрыдэрык, не толькі істотна перабудаваўшы касцёл і цудоўна яго аздабляючы, узнімаючы
яго ранг праз інфулацыю (1709 г.), але таксама спрабуючы аднавіць культ тамтэйшага абраза,
што ў выніку завершылася яго каранацыяй у 1723 г. Гэтаму паспрыяла прыгожая легенда,
створаная ў межах агульнай місіі збудавання ў Кодані фамільнага цэнтра, пра які літоўскі
Саламон так дбаў усё жыццё.
ЗАУВАГІ
'Праца Сямковіча, упершыню друкавалася на старонках «Геральдычнага штомесячніка» ў 1913-
1930 гг., была цалкам перадрукаваная ў «Гіінапо-Зіауіса Ро5папіеп8Іа. Зінбіа Нізіогіса», т. III, 1989 г.
(Сапегаў там датычацца стар. 47-48). Вольф Ю. Літоўска-рускія князі з канца IV ст., Варшава 1895,
стар. 678-680.
2Такі погляд выказвалі ў размовах з аўтарам Э. Баніёніс і Э. Рымша; гэты дакумент знаходзіцца ў
зборы рукапісаў бібліятэкі Акадэміі навук Літвы ў Вільні, гл.: Рег&атепін каіаіораз, апрац. Р. Ясас, Вільня,
1980, № 197.
’Стрыйкоўскі М. Пра пачаткі, высновы, доблесць, справы рыцарскія і хатнія слаўнага народу
літоўскага, жамойцкага і рускага..., апрац. Я. Радзішэўская, Варшава 1978, стар. 561; таксама: Хроніка
польская, літоўская, жмудзкая і ўсёй Русі, т. II, Варшава 1846, стар. 310. Стрыйкоўскі абапіраўся тут на
«Хроніку Быхаўца», у якой, аднак, згадваецца толькі князь Багдан Фёдаравіч (без прозвішча). Для чаго
ён дапісаў «ЗаріЬе», незразумела. Пар. з цытаванай працай Вольфа, с. 87. М. Міхалевіч у біяграме Багдана
Сапегі няслушна зрабіла з гэтага Глінскага князя Заслаўскага.
4Папроцкі Б. Гербы рыцарства польскага. Кракаў, 1858, стар. 847.
'Варшавіцкі К. Пе сорпіііопе $ш ір$ш$ НЬті іге$. Кракаў, 1600, стар. 191.
6Альшэўскі Я. Казанне на пахаванні яснавяльможнай Пані Ганны Радзівіл з Сапегаў [..]у Нясвіжскім
касцёле Божага Цела 22 чэрвеня 1627.
'Альшэўскі Я. Гронка вінаграду пад задыякам Сапегаў...
8Такое паходжанне павінны былі мець дзеці Яна і «прынцэсы северскай», якая нібыта была крэўнай
сваячкай Ягайлы (гл. Варшавіцкі, цыт. праца, стар. 191-192). Ужо ў XVIII ст. у генеалогіі Сапегаў бачылі
ў той невядомай з іншых крыніцаў прынцэсы ўдзельную ўладальніцу Севежа, пасля шлюбу з якой Сапега
стаў яго саўладальнікам (пар. з Гісторыяй кіравання Яна Казіміра невядомага аўтара. Т. I, Познань,
1840, стар. 272).
9Акольскі С. ОгЫ$ Роіопы$. Т. II, Кракаў, 1643, стар. 149.
І0Сарбеўскі К. Булава маршалка на пахаванні... Вільня, 1635.
пКаяловіч В. Збор гербаў Вялікага КнястваЛітоўскага, такзваны Кампенды.ум... Кракаў, 1897, стар.
148-153.
І2Бібліятэка Чартарыйскіх у Кракаве, р)к. 1352.
1?Люлевіч Г. Біяграма Яна Станіслава Сапегі (Польскі біяграфічны слоўнік, т. ХХХІУ/4).
41
І4В. Стаўскі змясціў гэтую інфармацыю ў прадмове да II тома падрыхтаванага дзякуючы Сапегу
выдання: Могштепіа, або Збор старажытных аздобаў. Сандамір, 1723; тое ж самае напісаў пазней сам
Ян Фрыдэрык.
1эДаняйковіч-Астроўскі Я. Польскае красамоўства. Люблін, 1745, стар. 157-172. Паводле Станіслава
Касакоўскага, наступны крок зрабіў вядомы Васпасіян Кахоўскі, які ў сваіх Штогодніках называў
узгаданага Паўла Яна Сапегу нашчадкам Нарымунта. Насамрэч ветьмі крытычны ў адносінах да легендаў
пра княскае паходжанне Сапегаў даследчык стаў ахвярай перапісанага ў XVIII ст. твора Кахоўскага, што
было зроблена, бясспрэчна, у асяродку Сапегаў (гл. Гісторыю кіравання Яна Казіміра невядомага аўтара,
т. I, стар. 272). У Сіітасіегасіг Кахоўскага такога тэксту няма.
1вКарона з лаўраў Сапегаў і Веляпольскіх: прамова ІОжніўна 1700 г. у Варшаве.
ьКуліцкая Е. Легенда пра рымскі паход літвінаў і яе дачыненне да сармацкага міфу, «Гістарычны
агляд», т. ЬХХІ, 1980, сш. 1, стар. 16.
18Даняйковіч-Астроўскі, цыт. праца, стар. 55-87.
19Валіцкі Я. [Я. Ф. Сапега]. Гісторыя Коданскага абраза Беззаганнай Панны Марыі. Торунь, 1720;
Сапега, Мопшпепіа, т. II, стар. 276-277.
20Падласек (Е. Прушкоўскі). Кодань Сапегаў. Касцёлы і старажытны абразМаціБожай Гвадэлупскай,
Кракаў 1898, стар. 77.
21У панегірыку Т. Хатоўскага: Абіцель новай фундацыі Слова Божага... Варшава, 1718.
22Сапега, Мопшпепіа... т. II, стар. 127.
23Галоўны архіў старых актаў, Архіў Радзівілаў, том V, № 13847.
24Тамсама (ліст ад 21 красавіка).
2эТамсама.
26Тамсама (ліст ад 21 чэрвеня [?] 1719 г.).
2'Тамсама; Баберцы М. і В. У фундацыі Яна Фрыдэрыка Сапегі (1680-1751), у: Паміж Падуяй і
Замосцем. Даследаванні новай гісторыімастацтва і культуры, прысвечаныя прафесару Ежы Кавальчыку.
Варшава, 1993, стар. 244; Лоскі Е. Генеалогія партрэтаў Сапегаўу касцёле парафіі Святой Ганны ў Кодані,
«Варшаўская бібіліятэка», т. II, 1856, стар. 589-600.
283находзіцца ў бібіліятэцы Акадэміі навук Літвы ў Вільні, гл. Регратепін каіаіораз, № 257.
29Цяпер у бібіліятэцы Акадэміі навук Літвы ў Вільні, гл. Регратепін каіаіораз, № 626.
30Бібліятэка Польскай Акадэміі навук у Кракаве, рук. 343, стар. 159-167.
31Вольф, цыт. праца, стар. 679 (праца Кагнавіцкага не выдавалася цалкам).
32Сапегі. Гістарычна-генеалагічны... матэрыялы, т. I—III, Пецярбург, 1891.
33Вольф, цыт. праца, стар. 678-680. Не з’яўляецца праўдай, як намякае М. Міхалевіч у біяграме
Багдана Сямёнавіча, што Ю. Вольф звязваў Сапегаў з Сунігайлам.
34Пекасінскі Ф. Сапегі, «Герольд польскі», 1897.
3эВольф, цыт. праца, стар. 679.
36Баніёніс Э. Асоба I. С. Сапегі і лёс роду Сапегаў, у: Генеалогія. Крыніцы, праблемы, мстады
даследавання. Масква, 1989, стар. 15.
42
3 Пар. з біяграмай Мікалая Паулавіча; гэты дакумент лічыў фальсіфікатам нават Яўстах Сапега.
38Варшавіцкі, цыт. праца, стар. 191.
39Цікавым з’яўляецца частае ўжыванне княскага тытулу жонкамі Сапегаў - Марыяй Кацярынай дэ
Бэцюн і Антанінай фон Вальдштайн.
40Сямковіч, цыт. праца, стар. 48.
41Тамсама, стар. 47.
42Сапега Я.Ф.: Мотітепіа... т. П, с. 283; нібыта такія гербы былі змешчаныя на надмагільным помніку
Івана. Мы ж ведаем адзіную працу Яна Фрыдэрыка (або яго бацькі), таму дакладна тыя чатыры дошкі не
з’явіліся ў пачатку XVI ст. - пар. малюнак дошкі ў Лоскага ў «Варшаўскай бібіліятэцы», т. 4,1857.
43Варшавіцкі, цыт. праца, стар. 191-192; Акольскі, цыт. праца, т. II, Кракаў 1643, стар. 602-603.
44Пар. з: Кярсноўскі Р. Ягелонскія гербы, «Весці нумізматыкі», XXXII, 1988, сш. 1-2, стар. 2-17;
Васілеўскі Т. Гербы зямлі Віленскай і Вільні ў ХІУ-ХУІІІ ст., «Бюлетэнь Польскага геральдычнага
таварыства», 1991, № 6, стар. 1-4.
4эСтрыйкоўскі, цыт. праца, стар. 239.
46Тамсама, стар. 318.
4'Варшавіцкі, цыт. праца, стар. 191; Акольскі, цыт. праца, т. II, стар. 57-58,149. Звярніце ўвагу, што
гэта было падкрэслена ў вершаваным панегірыку Андрэя Рымшы (1588), дзе апісваецца герб Льва Сапегі.
48Пекасінскі, Сапегі...
49Сямковіч, Пра літоўскіх..., стар. 48.
э0Свяхоўскі 3. Рэнесансная будоўляў Кодані, «Бюлетэнь гісторыі мастацтва», XVI, 1954, № 1, стар. 155.
^Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588), Менск, 1989, стар. 46. Той герб знаходзіўся ў
першым выданні Статута і быў пракаментаваны ў змешчанььм там панегірыку Андрэя Рымшы. Такі ж
герб змаляваў з вайсковай пячаткі А. Цітоў, Пячаткі сшаражытнай Беларусі, Менск, 1993, стар. 45.
5'Тамсама, стар. 88.
5эТакое практыкавалася здаўна, згадайма гярбы Казіміра Яна і Бенедыкта Паўла Сапегаў з канца
XVII ст.
54Пар.: Цітоў, цыт. праца, стар. 22; Галоўны архіў старых актаў, Архіў рускі, карэспандэнцыя,
скрынка I V7, № 17.
э5Напрыклад, на пяціпольнай пячатцы Казіміра Яна Сапегі (1707) у полі сардэчным змяшчалася Лілея,
а другія гербы: Ліс, Вершнік і Рука, працятая стралой (Х'ііпіапз ппіуегзйеіо токзііпез ЬіЫіоіекоз гапсгазсіп
зкугіпз, Ф 59-70). Жонка таго ж Казіміра Яна Антаніна з Вальдштайнаў ужывала герб, які дзяліўся на дзве
часткі, на правым полі знаходзіліся Лілеі, на левым - Ліс (бібліятэка Акадэміі навук Літвы, Ф 139-4000).
На чатырохпольным шчыце Міхала Юзафа палі 1 і 3 займалі Лілеі, а 2 і 4 - Ліс (Галоўны архіў старых актаў,
Архіў рускі, карэспандэнцыя, скрынка Б^І, № 6; Архіў Радзівілаў, том XI, № 132).
56Цітоў, цыт. праца, стар. 45.
Э/Путкоўскі П. Сумнае рэха апошняй валеты [..] Казіміра [..] Сапегі, трокскага ваяводы...,
Варшава, 1703.
э8Валіцкі [Я.Ф. Сапега], Гісторыя Коданскага абраза...; Сапега, Могштепіа...
43
э9Косак 3. Блаславёная віна. Варшава, 1981, стар. 5.
60Цікава, што ў іншай версіі легенды (у А. Керсніцкага) - у Казанні [..] на трынаццатым тыдні
пасля святак... - няма нічога пра пахвалу Вісконція.
61Даследаваннем абраза Маці Божай Гвадэлупскай займаўся Тадэвуш Васілеўскі, але яго даследаванні
не былі апублікаваныя.
62Свяхоўскі, цыт. праца, стар. 155; гісторыяй коданскага абраза збіралася займацца доктар Марыя
Каламайская-Саед, абапіраючыся на іспанскія архівы і напрацоўкі, бо толькі гэта дае шанец даведацца
праўду.
63Красускі Д. Сакрамент у смерці, а смерць у сакраменце. На пахаванні [..] Ганны Ядвігі з Войнаў,
жонкі Мікалая Сапегі.... Варшава, 1642.
64Ваберцы, цыт. праца, стар. 233.
44
САПЕГІЧАРЭПСКА-
РУЖАНСКІЯ
ЯЎСТАХ САПЕГА
II. 1
СЯМЁН (САПІГА) - пачынальнік роду
Жонка Настасся К (верагодна, сястра Міхала Паушы)
Дзеці Багдан (Тэадат), Іван (Івашка), Юры, Васіль (Васько), Духна (Ганна), К,
жонка кн. Глазыны
У 40-я гг. XV ст. пісар гаспадарскі караля Казіміра Ягелончыка
II. 2
Руж.
ІБіягр. стар. 119-121
БАГДАН (ТЭАДАТ) Сапежыч, сын Сямёна і Настассі Кт.
Нар. ? Пам. пасля 1512 г.
Жонка Тэадора (Федзя) кн. Друцкая-Сакалінская Бабіч, шлюб 1475 г., пам. да 1522 г.
Дзеці Іван, Януш (Івахна, Янухна), Фёдар, Багдана (у 1 шлюбе кн. Друцкая-
Любецкая, у 2 шлюбе Стацкевіч-Далабоўская), Ганна (у першым шлюбе Кунцэвіч,
у 2 шлюбе Скарута)
1471 г. пісар гаспадарскі, 1494 г. намеснік і арандатар мцэнскі, любецкі і высакадворскі,
каля 1512 г. акольнічы смаленскі
III. 4
ЮРЫ Сапежыч, сын Сямёна і Настассі К
Нар. ? Пам. пасля 1497 г.
Жонка кн. Вольская(?), якая паходзіла ад Патрыка (паводле Нясецкага)
Дзяцей не меў
III. 5
ВАСІЛЬ (ВАСЬКО) Сапежыч, сын Сямёна і Настассі Ы.
Нар. ? Пам. пасля 1517 г.
Жонка Ганна з Міцэвічаў, пам. 1532 г. (у 2 шлюбе Івашкевіч)
Дзеці Іван і Пётр (Пятрухна?)
1493 г. дваранін караля Аляксандра Ягелончыка і Жыгімонта I
III. 6
ДУХНА (ГАННА), дачка Сямёна і Настассі Ы.
Нар. ? Пам. пасля 1505 г.
Муж Цімафей Масальскі, акольнічы смаленскі, пам. каля 1505 г.
III. 7
ГС, дачка Сямёна і Настассі Ы.
Нар. Жыла ў II пал. XV ст.
Муж Алехна Глазына
47
III. 8
Руж.
Біягр. стар. 127—131
ІВАН, сын Багдана і Тэадоры (Федзі) Друцкай-Сакалінскай Бабіч
Нар. ? Пам. 1546 г., пахаваны ў Ляйпунах
Жонка Ганна з Сангушкаў, шлюб каля 1520 г., пам. 1561 г.
Дзеці Лукаш, Іван, Міхал, Павел, Соф’я Кужанецкая (Куранецкая), у 2 шлюбе Валовіч
1507 г. пісар гаспадарскі, пасля 1515 г. маршалак гаспадарскі, 1520 г. ваявода віцебскі,
1529 г. ваявода падляшскі, 1541 г. страціў пасаду
III. 9
Руж.
ЯНУШ (ЯНУХНА, ІВАХНА), сын Багдана і Тэадоры (Федзі) Друцкай-Сакалінскай Бабіч
Згадка пра яго ў 1513 г., як дарослага. Пам. у 1530 г.?, пахаваны ў базыльянскім
манастыры на Кемпе ў Троках (магчыма, з жонкай)
Жонка Ганна Крашынская, дачка Канстанціна Фёдаравіча і Ганны Іванаўны з Кішкаў,
шлюб да 1514 г.
Дзеці Глеб, Дзмітры, Стэфан, Міхал, Таццяна Словік, Настасся Тышковіч
1515 г. дваранін гаспадарскі
III. 10
Руж.
ФЁДАР, сын Багдана і Тэадоры (Федзі) Друцкай-Сакалінскай Бабіч
Нар. ? Пам. 1534 г. (пав. Двожачка, да 1534 г.)
Жонка Марына з Ляўкоў, пам. пасля 1535 г.
Дзеці Іван, Дзмітры, Багдан
1522 г. дваранін гаспадарскі; авантурыст (судовая справа з кн. Лукомскім аб рабунках);
каля 1529 г. інак базыльянскага ордэна
III. 11
Руж.
БАГДАНА, дачка Багдана і Тэадоры (Федзі) Друцкай-Сакалінскай Бабіч
Нар. ? Пам. каля 1550 г.
Мужы 1) кн. Раман Друцкі-Любецкі
2) Ян Стацкевіч-Далабоўскі, маршалак гаспадарскі, шлюб пасля 1525 г.
Дзеці ад першага шлюбу: 4 сыны і дачка Ганна Астык
III. 12
Руж.
ГАННА, дачка Багдана і Тэадоры (Федзі) Друцкай-Сакалінскай Бабіч
Нар. ? Пам. ?
48
Мужы 1) Якуб Кунцэвіч
2) Алехна Скарута
III. 20
Руж.
ПЁТР (ПЯТРУХНА), сын Васіля і Ганны з Міцэвічаў
Нар. ? Пам. пасля 1532 г.
Не жанаты
III. 21
Руж.
ІВАН, сын Васіля і Ганны з Міцэвічаў
Нар. ? Пам. да 1532 г. (пав. Двожачка, пасля 1533 г.)
Жонка дачка Сенькі Дашковіча, шлюб (пав. Двожачка) 1525 г.
Дзяцей не меў
IV. 22
Руж.
ЛУКАШ, сын Івана і Ганны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. каля 1545 г.
Не жанаты
IV. 23
Руж.
ІВАН, сын Івана і Ганны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. 1580 г., пахаваны ў манастыры ў Чарэі
Жонка Багдана Друцкая-Сакалінская Канопля, дачка Канстанціна Фёдаравіча
і Анастассі Юр’еўны з Талачынскіх, шлюб каля 1548 г., пам. каля 1584 г.
(у 1 шлюбе Лукомская)
Дзеці Леў, Рыгор, Андрэй, Соф’я Курч, Тэадора Лянкова, Ганна Францкевіч
Радзгмінская
1578 г. староста драгічынскі, падстароста аршанскі
IV. 24
I Руж.
IМІХАЛ, сын Івана і Ганны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. паміж 1592 і 1600 г.
Жонка Маруша з Фалькоў, дачка Андрэя і (верагодна) Малгажаты Гарноўскай, пам.
пасля 1568 г.
Дзеці Лукаш
1551 г. дваранін гаспадарскі; каля 1580 г. сакратар каралеўскі
49
IV 25
Руж.
Біягр. стар. 135—137
ПАВЕЛ, сын Івана і Ганны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. 1580 г„ пахаваны ў царкве ў Ляйпунах
Жонка Ганна з Хадкевічаў, дачка Рыгора і Кацярыны з Вішнявецкіх, шлюб да 1562 г.,
пам. каля. 1593 г. (2 муж Павел Пац)
Дзеці Ян Пётр, Павел, Соф’я (у 1 шлюбе Сангушка, у 2 шлюбе Тышкевіч),
Альжбета Кішка, Ганна Сямашка-Дабратынская
1566 г. кашталян кіеўскі
IV. 26
Руж.
СОФ’Я, дачка Івана і Ганны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. каля 1565 г.
Мужы 1) Лукаш Кужанецкі (Куранецкі)
2) Рыгор Валовіч, кашталян наваградскі (1 жонка Стэфанія Вішнявецкая)
IV. 27
Руж.
ГЛЕБ, сын Януша і Ганны Крашынскай
Нар.? Пам. 1530 г.?, пахаваны ў базыльянскім кляштары на Кемпе ў Троках
Жонка Кацярына з Шымковічаў, дачка Шымка Мацковіча, шлюб пасля 1551 г.
Дзеці Іван
1536 г. дваранін гаспадарскі (авантурыст, як і малодшыя браты і сёстры)
IV. 28
Руж.
ДЗМІТРЫ, сын Януша і Ганны Крашынскай
Нар. ? Пам. 1560 г. (забіты братам Стэфанам)
Як выглядае не быў жанаты
1549 г. дваранін гаспадарскі
IV. 29
I Руж.
IСТЭФАН, сын Януша і Ганны Крашынскай
Нар. ? Пам. паміж 1560 і 1561 г.?
Жонка Багдана Юр’еўна К, шлюб каля 1550 г., пам. 1652 г. (1 муж Андрэй Мацковіч)
Дзяцей не меў
1555 г. дваранін гаспадарскі; у 1560 г. забіў брата Дзмітрыя; спрэчкі з братамі і сёстрамі
пераважна з-за Чарлёны і Лунна
50
IV 30
| Руж.
| МІХАЛ, сын Януша і Ганны Крашынскай
Нар. ? Пам. да 1554 г.
Жонка Марына Быстрэйская, дачка Яцка, пам. каля 1554 г.
Дзеці Мікалай, Леў, Багдана Варапай
1547 г. дваранін гаспадарскі (авантурыст, як і старэйшыя браты)
IV 31
| Руж.
| ТАЦЦЯНА, дачка Януша і Ганны Крашынскай
Нар. ? Пам. да 1586 г.
Муж Здан Словік; іх дзеці працяглы час судзіліся з-за Чарлёны і Лунна
IV. 32
| Руж.
IНАСТАССЯ, дачка Януша і Ганны Крашынскай
Нар. ? Пам. пасля 1585 г., пахавана ў базыльянскім кляштары на Кемпе ў Троках
Муж Гаўрыла Тышковіч
IV. 33
| Руж.
IІВАН, сын Фёдара і Марыны з Ляўкоў
Нар. ? Пам. 1561 г. (вельмі маладым)
Не быў жанаты (?)
1561 г. рэвізор гаспадарскі
IV 34
Руж.
ІБіягр. стар. 138-139
ДЗМІТРЫ, сын Фёдара і Марыны з Ляўкоў
Нар. ? Пам. 7.ІІІ.1576 г.
Жонкі 1) Пятрухна з Корсакаў, шлюб (пав. Двожачка) да 1562 г.
2) Аляксандра Трызна, дачка Рыгора, пам. пасля 1601 г.
(2 муж Крыштоф Станкевіч-Білевіч)
Дзеці Хрысціна, Марына (Марухна) (абедзьве памерлі ў дзяцінстве), Соф’я
(у 1 шлюбе Камінская, у 2 шлюбе Зяновіч)
1556 г. дваранін каралеўскі, 1562 г. рэвізор каралеўскі, 1565 г. падстароста берасцейскі
51
IV. 35
Руж.
Біягр. стар. 140—141
БАГДАН, сын Фёдара і Марыны з Ляўкоў
Нар. ? Пам. паміж 1599 і 1603 г.
Жонка Ы. (пра яе толькі Кагнавіцкі піша ў Манускрыптах)
Дзеці Ян, Ганна і Соф’я Стравінскія
1560 г. дваранін гаспадарскі, 1563 г. рэвізор габрэйскіх земляў, каля 1576 г. суддзя
земскі трокскі
У.47
Руж.
Біягр. стар. 152-177
ЛЕЎ, сын Івана і Багданы Друцкай-Сакалінскай Каноплі
Нар. 4.ІУ.1557 г. Пам. 7.УІІ.1633 г., пахаваны ў касцёле св. Міхала ў Вільні
Жонкі 1) Дарота з Фірлеяў, дачка Андрэя, шлюб І.ІХ.1586 г., пам. 1591 г.
(1 муж С. Збаражскі)
2) Альжбета (Гальшка) з Радзівілаў, дачка Крыштофа, шлюб 1599 г., пам. 1611 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Кацярына, Крыштоф, Ян Станіслаў, Андрэй
ад другога шлюбу: Ганна Радзівіл, Мікалай, Крыштоф Мікалай,
Казімір Лявон (Леў)
1580 г. сакратар каралеўскі, 1581 г. пісар літ., 1585 г. падканцлер літ., 1589 г. канцлер літ.,
1623 г. ваявода віленскі, 1625 г. гетман ВКЛ
V. 48
Руж.
РЫГОР, сын Івана і Багданы Друцкай-Сакалінскай Каноплі
Нар. ? Пам. 1600 г., пахаваны ў царкве ў Астроўне
Жонка Соф’я Стравінская, дачка Марціна і Дзмітрыя з Копцяў, шлюб да 1585 г.,
пам. да 1611 г.
Дзеці Аляксандр Багдан, Крыштоф Стэфан, Ганна (манаскае імя Тэафіла)
1585 г. падкаморы аршанскі
V. 49
Руж.
Біягр. стар. 177-179
АНДРЭЙ, сын Івана і Багданы Друцкай-Сакалінскай Каноплі
Нар. ? Пам. 1611 г., пахаваны ў касцёле св. Міхала ў Вільні
Жонка Багдана з Шымковічаў, дачка Філіпа і Настассі з Трызнаў, шлюб 1594 г.,
пам. 1622 г. (2 муж Ян Завіша)
Дзеці Соф’я Палубінская, Канстанцыя (Ганна) Шэмет, Альжбета
1585 г. дваранін каралеўскі, 1588 г. староста аршанскі, 1600 г. кашталян віцебскі, 1605 г.
ваявода мсціслаўскі
52
V 50
| Руж.
| СОФ’Я, дачка Івана і Багданы Друцкай-Сакалінскай Каноплі
Нар. ? Пам. пасля 1602 г.
Муж Марцін Курч, ваявода дэрпцкі
У51
| Руж.
IТЭАДОРА, дачка Івана і Багданы кн. Друцкай-Сакалінскай Каноплі
Нар. ? Пам. да1621г.
Муж Мацей Лянько, кашталян дэрпцкі
V. 52
ІРуж.
ГАННА, дачка Івана і Багданы Друцкай-Сакалінскай Каноплі
Нар. ? Пам. пасля 1633 г.
Муж Міхал Францкевіч-Радзімінскі, падкаморы віцебскі
П53
| Руж.
IЛУКАШ, сын Міхала і Марушы з Фалькоў
Жыўу 1567 г. Пам. паміж 1626 і 1627 г., пахаваны ў Чарнобылі
Жонка Соф’я Кміта-Чарнабыльская, дачка Філона і Соф’і з Хадкевічаў, шлюб 1597 г.,
пам. каля 1624 г.
Дзеці Самуэль
1585 г. ганец каралеўскі, 1596 г. дваранін гаспадарскі
V. 54
Руж.
| Біягр. стар. 180-184
| ЯН ПЁТР, сын Паўла і Ганны з Хадкевічаў
Нар. 1569 г. Пам. 14/15X1611 г.уКрамлі, пахаваныўцарквеў Ляйпунах
Жонка Соф’я з Вейгераў, дачка Эрнеста і Людвікі Мартэнскай, пам. пасля 1631 г.
(2 муж Фабіян Руцкі)
Дзеці Андрэй Станіслаў, Ян, Сусанна Соф’я (у 1 шлюбе Тызенгаўз, у 2 шлюбе
Камінская), Хрысціна (у 1 шлюбе Радзяёўская, у 2 шлюбе Гембіцкая), Ганна Халецкая,
№ (дачка), Ы. (дачка), Фларыян, Павел Ян
1605 г. ротмістр каралеўскі, 1606 г. староста ўсвяцкі, 1610 г. гетман у войску Дзмітрыя
Самазванца
53
У55
Руж.
ПАВЕЛ, сын Паула і Ганны з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. паміж 1589 і 1593 г.
Не жанаты
V. 56
Рх’Ж.
СОФ’Я, дачка Паўла і Ганны з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. ?
Мужы 1) Андрэй Сангушка-Ковельскі, шлюб пасля 1570 г., пам. 1591 г.
2) Андрэй Тышкевіч
М57
Руж.
АЛЬЖБЕТА, дачка Паўла і Ганны з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. ?
Муж Станіслаў Кішка (глуханямы), ваяводзіч віцебскі, пам. 1617 г.
Е 58
Руж.
ГАННА, дачка Паўла і Ганны з Хадкевічаў
Нар. да 1580 г. Пам. пасля 1593 г.
Муж Васіль Сямашка-Дабратынскі (2 жонка Чартарыйская)
Е 59
Руж.
ІВАН, сын Глеба і Кацярыны з ІПымковічаў
Нар. ? Пам. пасля 1565 г.
Не жанаты
У.бО
Руж.
Біягр. стар. 184-186
МІКАЛАЙ, сын Міхала і Марыны Быстрэйскай
Нар. ? Пам. 1611 г., пахаваны ў царкве ў Чарлёне
Жонка Багдана Масальская, дачка Івана і Ганны з Крыўцоў, пам. пасля 1625 г.
Дзеці Ян Дамінік, Мікалай, Фрыдэрык, Алена (у 1 шлюбе Валовіч, у 2 шлюбе
Кунцэвіч), Кацярына (Хрысціна) Трызна, Мар’яна Камароўская, Ганна
1574 г. дваранін гаспадарскі, 1582 г. падкаморы гарадзенскі, 1589 г. кухмістр літ.
54
У.61
Руж.
Біягр. стар. 186
ЛЕЎ, сын Міхала і Марыны Быстрэйскай
Нар. ? Пам. 1610 г.
Жонка Алена з Гарабурдаў, дачка Міхала
Дзяцей не меў
Каля 1584 г. войскі віцебскі, 1590 г. суддзя земскі гарадзенскі
У.62
Руж.
БАГДАНА, дачка Міхала і Марыны Быстрэйскай
Нар. ? Пам. 1610 г.
Муж Андрэй Варапай, суддзя земскі аршанскі
У.63
Руж.
ХРЫСЦІНА, дачка Дзмітрыя і Аляксандры з Трызнаў
Нар. ? Пам. 1583 г.
У.64
Руж.
МАРЫНА (МАРУХНА), дачка Дзмітрыя і Аляксандры з Трызнаў
Нар. ? Пам. пасля 1576 г.
У.65
Руж.
СОФ’Я, дачка Дзмітрыя і Аляксандры з Трызнаў
Нар. каля 1576 г. Пам. пасля 1607 г.
Мужы 1) Уладзімір Камінскі, харужы мсціслаўскі
2) Самуэль Зяновіч
У.66
Руж.
ЯН, сын Багдана і Ы.
Нар. ? Пам. пасля 1619 г.
Жонка Ы.
Дзяцей не меў
Верагодна, харужы трокскі
55
V. 67
Руж.
ГАННА, дачка Багдана і Ы.
Нар. ? Пам. пасля 1620 г.
Муж Яраш (Геранім) Максімільян Стравінскі, староста рагачоўскі
П68
Руж.
СОФ’Я, дачка Багдана і К
Нар. ? Пам. пасля 1621 г.
Муж Балтазар Стравінскі, цівун трокскі, староста мазырскі, пам. 1620 г.
VI. 90
Руж.
КАЦЯРЫНА, дачка Льва і Дароты з Фірлеяў
Нар. 1586 г. Пам. 1586 г.
VI. 91
Руж.
КРЫШТОФ, сын Льва і Дароты з Фірлеяў
Нар. 1588 г. Пам. 1588 г.
VI. 92
Руж.
Біягр. стар. 202-207
ЯН СТАНІСЛАЎ, сын Льва і Дароты з Фірлеяў
Нар. 25.Х.1589 г. у Маладзечна. Пам. 10.ІУ.1635 г., пахаваны ўкасцёле св. Міхала ў
Вільні
Жонкі 1) Ганна Схаластыка з Хадкевічаў, дачка Яна Караля і Соф’і Мялецкай, шлюб
1620 г., пам. 10.111.1625 г.
2) Грызельда Вадынская, дачка Яна, шлюб 1631 г., пам. 1633 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Кароль
1605 г. староста слонімскі, 1611 г. падстольнік літ., 1616 г. маршалак надворны, 1621 г.
маршалак ВКЛ
V I. 93
Руж.
АНДРЭЙ, сын Льва і Дароты з Фірлеяў
Нар. 1591 г. Пам. 1591 г.
56
V I. 94
Руж.
ГАННА, дачка Льва і Альжбеты з Радзівілаў
Нар. 1603 г. Пам. 1627 г.
Муж Альбрыхт Радзівіл, шлюб 1618 г.
V I. 95
Руж.
МІКАЛАЙ, сын Льва і Альжбеты з Радзівілаў
Нар. 1606 г. Пам. 1606 г.
V I. 96
Руж.
Біягр. стар. 208-209
КРЫШТОФ МІКАЛАЙ, сын Льва і Альжбеты з Радзівілаў
Нар. Ю.УІІІ. 1607 г. у Ружанах. Пам. 17.УІІІ. 1631 г„ пахаваны ў касцёле св. Міхала
ў Вільні
Не жанаты
1621 г. староста здзітаўскі, 1630 г. падстольнік літ., 1631 г. пісар ВКЛ
V I. 97
Руж.
Біягр. стар. 209-216
КАЗІМІР ЛЯВОН (ЛЕЎ), сын Льва і Альжбеты з Радзівілаў
Нар. 15.VII. 1609 г. у Вільні. Пам. 19.1.1656 г., пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Жонка Тэадора Хрысціна Тарноўская, дачка Яўхіма і Ганны з Фірлеяў, шлюб 1639?,
пам. 24.Х.1652 г.
Дзяцей не меў
1631 г. сакратар каралеўскі і пісар ВКЛ, 1637 г. маршалак надворны літ., 1645 г.
падканцлер літ.
V I. 98
Руж.
Біягр. стар. 216-220
АЛЯКСАНДР ДАЖДЖБОГ (БАГДАН), сын Рыгора і Соф’і Стравінскай
Нар. 1585 г. Пам. пасля 15.1.1635 г., пахаваны ў Астроўне (разам з жонкай)
Жонка Альжбета з Хадкевічаў, дачка Гераніма і Ганны з Тарлоў, шлюб каля 1610 г.,
пам. каля 1621 г.
Дзеці Ганна Нарушэвіч, Хрысціна Пац
1606 г. падкаморы віцебскі, 1613 г. кашталян віцебскі, староста аршанскі
57
V I. 99
Руж.
Біягр. стар. 221-222
| Біягр. жонкі стар. 223
| КРЫШТОФ СТЭФАН, сын Рыгора і Соф’і Стравінскай
Нар. 1590 г. Пам. 9.ІУ.1627 г. у Дубраўлянах, пахаваны ў кляштары дамініканцаў
у Вільні
Жонка Ганна Галаўчынская, дачка Аляксандра і Альжбеты з Валовічаў, шлюб 1612 г.,
пам 1643 г.
Дзеці Мікалай Крыштоф
1613 г. дваранін кар., 1621 г. пісар ВКЛ, староста лідскі, мсціслаўскі, вількійскі
V I. 100
| Руж.
| ГАННА, дачка Рыгора і Соф’і Стравінскай
Нар. ? Пам. 1679 г. у Гародні
Кларыска, уступіла ў ордэн у 1596 г. (пад імем Тэафіла), настаяцелька бернардынак
у Гародні
V I. 101
| Руж.
| СОФ’Я, дачка Андрэя і Багданы з Шымковічаў
Нар. ? Пам. каля 1659 г.
Муж Канстанцін Палубінскі, ваявода парнаўскі, шлюб 1616 г.
V I. 102
ІРуж.
КАНСТАНЦЫЯ (ГАННА), дачка Андрэя і Багданы з Шымковічаў
Жыла ў I палове XVII ст.
Муж Яраслаў Шэмет, харужы віленскі
V I. 103
ІРуж.
АЛЬЖБЕТА, дачка Андрэя і Багданы з Шымковічаў
Нар. ? Пам. 25.1.1662 г. уВільні
Бернардынка, уступіла ў ордэн да 1620 г. (пад імем Ефрасіння або Тэафіла)
58
V I. 104
Руж.
ІБіягр. стар. 223-225
АНДРЭЙ СТАНІСЛАЎ, сын Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. 1592 г. Пам. 25.111.1646 г., пахаваны ў кляштары бернардынаўу Гародні
Жонка Ганна Гайдэнштайн, дачка Райнгольда і Эдмунды Канарскай, шлюб 1622 г.,
пам. пасля 1673 г.
Дзеці Лявон Казімір, Ізабела Кацярына Радзівіл
1612 г. староста ўсвяцкі, 1641 г. кашталян трокскі, 1644 г. кашталян віленскі
V I. 105
Руж.
| Біягр. стар. 226
|ян, сын Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. ? Пам. да 24.Х. 1629 г.
Жонка Кацярына Гінтаўт-Дзевялтоўская, дачка Юрыя і Барбары Агінскай
Дзяцей не меў
1623 г. староста ўсвяцкі, кірсненскі і ўшпольскі
V I. 106
ІРуж.
СУСАННА СОФ’Я, дачка Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. ? Пам. 1657 г.
Мужы 1) Готард Ян Тызенгаўз, ваявода дэрпцкі, шлюб 1617 г., пам. 1640 г.
2) Зыгмунд Камінскі, падкаморы вількамірскі, шлюб каля 1646 г.
VI. 107
| Руж.
|ХРЫСЦІНА, дачка Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. да 1612 г. Пам. 1650 г.
Мужы 1) Станіслаў Радзяёўскі, ваявода лэнчыцкі, шлюб да 1626 г., пам. 1632 г.
2) Крыштоф Гембіцкі, кашталян гнезненскі, шлюб 1639 г.
VI. 108
| Руж.
| ГАННА, дачка Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. ? Пам. пасля 1646 г.
Муж Пётр Халецкі, шлюб 1612 г.?
59
V I. 109
ІРуж.
| К, дачка Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. ? Пам. пасля 1611 г.
V I. 110
ІРтж.
Г4, дачка Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. ? Пам. пасля 1611 г.
VI111
ІРуж.
ФЛАРЫЯН, сын Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. 1608 г. Пам. каля 1637 г.
Жонка Ганна Умястоўская, дачка Казіміра, пам. пасля 1638 г.
Дзяцей не меў.
V I. 112
Руж.
ІБіягр. стар. 226-239
ПАВЕЛ ЯН, сын Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў
Нар. 1609 г. Пам. 30.ХІІ. 1665 г., пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Жонкі 1) Соф’я з Зяновічаў, дачка Мікалая і Ганны з Хадкевічаў, шлюб 1636 або 1637 г.,
пам. 1639 г.
2) Ганна Барбара з Копцяў, дачка Базыля і Барбары з Хадкевічаў, шлюб 1640
або 1641 г., пам. 17.1X11707 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Міхал, Тэадора Аляксандра (у 1 шлюбе Нарушэвіч,
у 2 шлюбе Тышкевіч)
ад другога шлюбу: Казімір Ян, Бенедыкт Павел, Францішак Стэфан, Соф’я
Грудзінская, Канстанцыя Сангушка, Лявон Базыль, Тэрэза, Кацярына Ганна (у 1 шлюбе
Любамірская, у 2 шлюбе Ліпская)
1633 г. гусарскі ротмістр, 1635 г. дваранін каралеўскі, 1638 г. абозны ВКЛ, 1645 г.
падстольнік літ., 1646 г. ваявода віцебскі і гетман ВКЛ
VI. 113
ІРуж.
САМУЭЛЬ, сын Лукаша і Соф’і з Кмітаў
Нар. ? Пам. да 1626 г., пахаваны ў Чарнобылі
Не жанаты
1614 г. дваранін каралеўскі
60
VI. 114
ІРуж.
ЯН ДАМІНІК, сын Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. ? Пам. пасля 1622 г., пахаваны ў кляштары дамініканцаў у Гародні
Жонка Альжбета Падбярэзская
Дзяцей не меў
1606 г. дваранін каралеўскі, 1611 г. сакратар каралеўскі
VI115
| Руж.
| МІКАЛАЙ, сын Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. ? Пам. да 1638 г., пахаваны ў манастыры ў Чарлёне
Дзяцей не меў
Дваранін каралеўскі
VI. 116
Руж.
ІБіягр. стар. 239-240
ФРЫДЭРЫК, сын Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. ? Пам. 1650 г., пахаваны ў манастыры ў Чарлёне
Жонкі 1) Хрысціна з Пацеяў, дачка Фёдара і Ганны з Іжыковічаў, шлюб 1623?, пам.
16.ХІІ.1643 г.
2) Ганна з Пацаў, дачка Стэфана і Ганны з Рудамінаў, шлюб 1644 г., пам. 1652 г.
Дзяцей не меў.
1611г. дваранін каралеўскі, 1620 г. падкаморы віцебскі, 1647 г. ваявода мсціслаўскі
VI117
| Руж.
| АЛЕНА, дачка Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. 1582 г. Пам. да 1645 г., пахавана ў царкве Святой Троіцы ў Вільні
Мужы 1) Раман Валовіч, староста рагачоўскі (1 жонка Настасся Збаражская)
2) Якуб Кунцэвіч, харужы лідскі, шлюб да 1627 г.
VI118
| Руж.
IКАЦЯРЫНА (ХРЫСЦІНА), дачка Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. ? Пам. пасля 1637 г., пахавана ў манастыры ў Чарлёне
Муж Андрэй Трызна, падкаморы ваўкавыскі
61
VI. 119
| Руж.
| МАР’ЯНА, дачка Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. ? Пам.?
Муж Юры Камароўскі, падкаморы і суддзя вількамірскі, шлюб 1620 г.
VI. 120
| Руж.
| ГАННА, дачка Мікалая і Багданы з Масальскіх
Нар. ? Пам. да 1637 г„ пахавана ў Чарлёне
Базыльянка ў Вільні (з 1615 г„ пад імем Ефрасіння)
VII. 139
| Руж.
| КАРОЛЬ, сын Яна Станіслава і Ганны з Хадкевічаў
Нар. каля 1620 г. Пам. да 1629 г.
VII. 140
| Руж.
| ГАННА, дачка Аляксандра Дажджбога і Альжбеты з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. да 1668г.
Муж Станіслаў Нарушэвіч, рэферэндары і пісар ВКЛ, шлюб 1637 г„ пам. 1650 г.
VII . 141
| Руж.
|ХРЫСЦІНА, дачка Аляксандра Дажджбога і Альжбеты з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. да 1637 г.
Муж Ян Самуэль Пац, дваранін каралеўскі, шлюб 1641 г.
VI I. 142
Руж.
| Біягр. стар. 261
| МІКАЛАЙ КРЫШТОФ, сын Крыштофа Стэфана і Ганны з Галаўчынскіх
Нар. 1613 г. Пам. 2.УІ.1639 г. у Вільні, дзе пахавана ў кляштары дамініканцаў
Жонка Сусанна Корвін-Гасеўская, дачка Аляксандра і Евы з Пацаў, пам. 1660 г.
(2 муж Ян Анзельм Вільчак)
Дзеці Юры, Ганна
1634 г. староста вількійскі, 1638 г. пісар польны літ.
62
VII. 143
Руж.
ЛЯВОН КАЗІМІР, сын Андрэя Станіслава і Ганны з Гайдэнштайнаў
Нар. 1623 г. ? Пам. 1640 г. у Парыжы
Не жанаты
V II. 144
Руж.
ІЗАБЕЛА КАЦЯРЫНА, дачка Андрэя Станіслава і Ганны з Гайдэнштайнаў
Нар. ? Пам. пасля 1684 г. (пав. друггк крыніцаў 1654 г.)
Муж Мгхал Кароль Радзівіл, ардынат клецкі, шлюб 1645 г., пам. 1656 г.
V II. 145
Руж.
МІХАЛ, сын Паўла Яна і Соф’і з Зяновічаў
Нар. ? Пам. 1646 г. (пав. другіх крыніцаў 1640 г.)
V II. 146
Руж.
ТЭАДОРА АЛЯКСАНДРА, дачка Паўла Яна і Соф’і з Зяновічаў
Нар. 1639 г. Пам. 5.Х.1678г., пахавана ў касцёле св. Мгкала ў Вільні
Мужы 1) Аляксандр Нарушэвіч, падканцлер літ., шлюб 1661 г.
2) Уладыслаў Тышкевіч, крайчы літ., шлюб 11.УІІ. 1671 г.
VII. 147
Руж.
Біягр. стар. 261 -276
Біягр. жонкі 276-278
КАЗІМІРЯН, сын Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. каля 1642 г. Пам. 13/14.11.1720 г. у Гародні, пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Жонкі 1) Хрысціна Барбара з Глябовічаў, дачка Юрыя Караля і Кацярыны з Радзівілаў,
шлюб 1667 г., пам 11.ІХ.1695 г.
2) Тэрэза Корвін-Гасеўская, дачка Вінцэнта і Магдалены з Канапацкіх, шлюб
6.У.1703 г., пам. 7.УІ.1708 г. (1 муж Юзаф Слушка)
3) Антаніна фон Вальдштайн-Арнаў, шлюб да 1711 г., пам. пасля 1727 г.
(пав. другіх крыніцаў 1738 г.), (1 муж Антоні Гелгуд)
Дзеці ад першага шлюбу: Юры Станіслаў, Міхал Францішак, Аляксандр Павел,
Кацярына Схаластыка Браніцкая (Грыф)
1659 г. чашнік, 1661 г. падстольнік літ., 1664 г. падскарбі надворны, 1670 г. ваявода
полацкі, 1681 г. гетман польны літ., 1682 г. гетман ВКЛ, 1683 г. ваявода віленскі,
1703-1705 гг. страціў пасаду, 1708 г. склаў булаву
63
VII. 148
Руж.
ІБіягр. стар. 278-288
БЕНЕДЫКТ ПАВЕЛ, сын Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. ? Пам. 12.VIII. 1707 г. у Берліне, пахаваны ў Сямяцічах
Жонка Ізабела з Тарлоў, дачка Яна і Ганны Чартарыйскай, шлюб 1668 г., пам. пасля
1704 г.
Дзеці Міхал Юзаф, Казімір Юзаф, Францішак Кароль
1664 г. падстольнік літ., 1670 г. крайчы літ., 1670 г. падскарбі надворны, 1676 г.
падскарбі ВКЛ
V II. 149
Руж.
| Біягр. стар. 289-291
| ФРАНЦІШАК СТЭФАН, сын Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. ? Пам. 25.УІ.1686 г. у Любліне, пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Жонка Ганна Хрысціна Любамірская, дачка Юрыя Себасцьяна і Барбары з Тарлоў,
шлюб 1672 г., пам. ЗІ.Х.1701 г. (2 муж Дамінік Радзівіл)
Дзеці Ян Казімір, Юзаф Францішак, Барбара, Францішка Ізабела Флемінг, Юры
Феліцыян, Кацярына, Соф’я
1665 г. чашнік літ., 1670 г. канюшы літ., староста алькеніцкі, бобрынскі, чаркаскі
V II. 150
ІРуж.
СОФ’Я, дачка Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. каля!650г. Пам. украсавіку 1694 г.
Муж Мікалай Грудзінскі, староста голубскі, шлюб 1668 г.
V II. 151
ІРуж.
КАНСТАНЦЫЯ, дачка Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. 11.111.1651 г. Пам. у сакавіку 1691 г.
Муж Геранім Сангушка, староста суражскі, шлюб у ліпені 1676 г., пам. 1684 г.
VII. 152
ІРуж.
ТЭРЭЗА, дачка Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. 1652 г. Пам. 13.ІУ.1737 г. у Вільні, дзе пахавана ў касцёле св. Міхала
Бернардынка ў Вільні
64
VII. 153
Руж.
ІБіягр. стар. 291-292
ЛЯВОН БАЗЫЛЬ, сын Паула Яна і Ганны з Копцяў
Нар. 20.ІП.1652 г. або вясной 1656 г. Пам. 9.ХІ.1686 г., пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Не жанаты
1679 г. стольнік тіт„ 1681 г. падскарбі надворны літ„ 1684 г. генерал літ. артылерыі
VII. 154
ІРуж.
КАЦЯРЫНА ГАННА, дачка Паўла Яна і Ганны з Копцяў
Нар. да 1661 г. Пам. пасля 1699 г. (пав. Двожачка)
Мужы 1) Аляксандр Міхал Любамірскі, староста сандэцкі і пераяслаўскі, шлюб
15.1.1668 г„ пам. 1675 г.
2) Ян Ліпскі, староста сандэцкі
V III. 168
ІРуж.
ЮРЫ, сын Мікалая Крыштофа і Сусанны Корвін-Гасеўскай
Нар. ? Пам. 1667 г.
Не жанаты
Палкоўнік каралеўскі; верагодна, пасол пры іспанскім двары (дзе, напэўна, і памёр)
V III. 169
ІРуж.
ГАННА, дачка Мікалая Крыштофа і Сусанны Корвін-Гасеўскай
Нар. 1665 г. Пам. 1667 г„ пахавана ў касцёле св. Казіміра ў Вільні або ў Глуску
V III. 170
Руж.
ІБіягр. стар. 300-305
ЮРЫ СТАНІСЛАЎ, сын Казіміра Яна і Хрысціны з Глябовічаў
Нар. да 12.ХІ.1668 г. Пам. 12.Х.1732 г. у Варшаве, пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Жонкі 1) Ізабела Палубінская, дачка Аляксандра Гілярыя і Соф’і з Валадковічаў,
шлюб 1685 г„ пам. 13/14.111.1720 г.
2) Тэадора Солтан (Перасвіт), дачка Самуэля і Элеаноры з Гілзенаў, шлюб
1724 г„ пам. 1774 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Антоні Казімір, Тэрэза Хрысціна Пац, Бенедыкта
Тышкевіч, Саламея Ганна (у 1 шлюбе Шчука, у 2 шлюбе Навасельская, у 3 шлюбе Радзівіл),
Ганна, Аляксандра
65
Дзеці ад другога шлюбу: Хрысціна Роза Масальская, Тэрэза
1686 г. стольнік літ., 1706-1709 гг. ваявода трокскі (намінацыя ад С. Ляшчынскага),
1732 г. ваявода мсціслаўскі
VIII. 171
Руж.
Біягр. стар. 305-307
МІХАЛ ФРАНЦІШАК, сын Казіміра Яна і Хрысціны з Глябовічаў
Нар. 1670 г. Пам. 18/19.ХІ. 1700 г. (забіты ў бітве пад Алькенікамі), пахаваны ў касцёле
св. Казіміра ў Вільні
Не жанаты
1690 г. канюшы літ., 1698 г. генерал літ. артылерыі
VIII. 172
Руж.
Біягр. стар. 307-312
АЛЯКСАНДР ПАВЕЛ, сын Казіміра Яна і Хрысціны з Глябовічаў
Нар. 8.ІХ.1672 г. Пам. 4.1.1734 г., пахаваны ў касцёле трынітарыяў у Вільні
Жонка Марыя Хрысціна дэ Бэцюн, дачка Францішка і Марыі Людвікі дэ ля Гранж
д’Арк’ен, шлюб 2О.ІМ1691 г., пам. 5Л7ТІІ. 1772 г. (1 муж Станіслаў Радзівіл)
Дзеці Людвіка (у 1 шлюбе Веляпольская, у 2 шлюбе Патоцкая), Казімір Лявон
Кароль, Юзаф Станіслаў, Міхал Антоні
1692 г. чашнік літ., 1692 г. маршалак надворны літ., 1698-1703 гг. і 1713 г. маршалак ВКЛ
VIII. 173
Руж.
КАЦЯРЫНА СХАЛАСТЫКА, дачка Казіміра Яна і Хрысціны з Глябовічаў
Нар. да 1674 г. Пам. 6 або 8.ІІІ. 1720 г., пахавана ў касцёле св. Пятра ў Кракаве
Муж Стэфан Мікалай Браніцкі, шлюб 2О.ІУ. 1687 г.
VIII. 174
Руж.
Біягр. стар. 312-317
МІХАЛ ЮЗАФ, сын Бенедыкта Паўла і Ізабелы з Тарлоў
Нар. 1670 г. Пам. 6.ІІІ.1738 г. у Шалоне, пахаваны ў Сямяцічах
Жонка Тэрэза Марыя Веляпольская, дачка Яна і Марыі дэ ля Гранж д’Арк’ен, шлюб
10.VIII.1700 г., пам. 29.111.1721 г.
Дзеці Бенедыкт Аўгуст, Юзаф Фрыдэрык
1687 г. чашнік, 1692 г. стражнік ВКЛ, 1698 пісар польны літ., 1710 г. генерал-маёр літ.
войска, 1728 г. ваявода падляшскі
66
VIII. 175
ІРуж.
ФРАНЦІШАК КАРОЛЬ, сын Бенедыкта Паўла і Ізабелы з Тарлоў
Нар. 1672 г. Пам. 1680 г.
VIII. 176
| Руж.
| КАЗІМІР ЮЗАФ, сын Бенедыкта Паўла і Ізабелы з Тарлоў
Нар. ? Пам. 1749 г., пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Не жанаты
1718 г. староста алькеніцкі і ялоўскі; служыў у французскім войску
V III. 177
Руж.
| Біягр. стар. 318-324
| ЯН КАЗІМІР, сын Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. ? Пам. 25.\Т. 1730 г., пахаваны ў Радліне
Жонка Людвіка Марыя Апалінская, дачка Пятра і Кацярыны Пшыемскай, шлюб
1699 г., пам. 9.1.1719 г.
Дзеці Пётр Павел, Андрэй, Казімір Антоні, № (дачка), Павел, Міхал Антоні,
Францішак Антоні, Кацярына Людвіка (у 1 шлюбе Сапега, у 2 шлюбе Жыўна)
1706 г. генеральны староста вялікапольскі, 1708-1709 гг. гетман ВКЛ (з намінацыі
С. Ляшчынскага), 1726 г. расійскі фельдмаршал
V III. 178
ІРуж.
БАРБАРА, дачка Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. 1673 г. Пам. 1702 г., пахавана ў касцёле візітантак у Кракаве
Візітантка ў Кракаве (з 11.Х.1690 г. пад імем Марыя)
V III. 179
Руж.
| Біягр. стар. 325-327
| ЮЗАФ ФРАНЦІШАК, сын Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. 1679 г. Пам. 11 .V (або 11.ІУ) 1744 г. у Пратуліне, пахаваны ў Боцьках
Жонка Хрысціна Браніцкая, дачка Стэфана і Кацярыны з Сапегаў, шлюб 1709 г., пам.
1761 г.
Дзеці Тэрэза (у 1 шлюбе Радзівіл, у 2 шлюбе Патоцкая), Тадэвуш
1710 г. генерал-.маёр літ. войска, 1713 г. падскарбі надворны літ.
67
VIII. 180
| Руж.
IФРАНЦІШКАІЗАБЕЛА, дачка Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. ? Пам. 1760 або 1764 г.
Муж Якаб Генрых Флемінг, фельдмаршал саскі, шлюб 9.VII. 1702 г. у Трэбніцы
VIII. 181
Руж.
ІБіягр. стар. 327-330
ЮРЫ ФЕЛІЦЫЯН, сын Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. люты 1680г. Пам. З.ІХ.1750 г., пахаваны ў Сямяцічах
Жонка Кацярына Радаміцкая, дачка Мацея, шлюб 1706 г.
Дзеці Мар’яна (у 1 шлюбе Козьмінская, у 2 шлюбе Домбская), Хрысціна
Староста вількійскі, 1708-1709 гг. кухмістр літ., 1742 г. ваявода мсціслаўскі
VII I. 182
| Руж.
IКАЦЯРЫНА, дачка Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. 1680 г. Пам. 1693 г.
VI II. 183
| Руж.
| СОФ’Я, дачка Францішка Стэфана і Ганны Хрысціны Любамірскай
Нар. ? Пам. ?
IX. 205
ІРуж.
ТЭРЭЗА ХРЫСЦІНА, дачка Юрыя Станіслава і Ізабелы Палубінскай
Нар. 1686 г. Пам. 1713 г.
Муж Крыштоф Пац, пісар ВКЛ, шлюб 1712 г.
IX. 206
Руж.
ІБіягр. стар. 339-342
АНТОНІКАЗІМІР, сын Юрыя Станіслава і Ізабелы Палубінскай
Нар. 1689 г. Пам. 16.У.1739 г., пахаваны ў Дзярэчыне
Жонка Рахіль Тэрэза Выхоўская, дачка Даніэля і Тэрэзы Друцкай-Сакалінскай, шлюб
1717 г., пам. 23.ХІ.1739 г. (1 муж Кароль Агінскі)
Дзяцей не меў
1710 г. староста мерацкі, 1737 г. кашталян трокскі
68
IX. 207
| Руж.
I БЕНЕДЫКТА, дачка Юрыя Станіслава і Ізабелы Палубінскай
Нар. ? Пам. 1724/25 г., пахавана ў касцёле місіянараў у Вільні
Муж Юры Тышкевіч, цівун віленскі, шлюб 1716 г.
IX. 208
| Руж.
| САЛАМЕЯ ГАННА, дачка Юрыя Станіслава і Ізабелы Палубінскай
Нар. ? Пам. 22.ХІІ. 1774 г. (пав. другіх крыніцаў 1.III. 1775 г.), пахавана ў кляштары
трынітарыяў на Антокалі ў Вільні
Мужы 1) Ян Антоні Шчука, літ. падканцлер, шлюб 23.ІУ.1724 г. у Гародні
2) Лявон Навасельскі, староста любашанскі, шлюб 1726 г., пам. 1741 г.
3) Юры Радзівіл, ваявода наваградскі, шлюб 6.11.1742 г., пам. 1754 г.
IX. 209
ІРуж.
ГАННА, дачка Юрыя Станіслава і Ізабелы Палубінскай
Нар. ? Пам. ? (у маленстве)
IX. 210
| Руж.
| АЛЯКСАНДРА, дачка Юрыя Станіслава і Ізабелы Палубінскай
Нар. ? Пам. пасля 1728 г.
Бернардынка ў Слоніме
IX. 211
|Руж.
| ХРЫСЦІНА РУЖА, дачка Юрыя Станіслава і Тэадоры Солтан
Нар. ? Пам. 1772 г. у кляштары кларысак у Вільні
Муж Казімір Масальскі, падчашы літ., шлюб 1745 г., пам. 1777 г.
IX. 212
| Руж.
| ТЭРЭЗА, дачка Юрыя Станіслава і Тэадоры Солтан
Нар. ? Пам. пасля 1732 г.
IX. 213
ІРуж.
ЛЮДВІКА МАРЫЯ, дачка Аляксандра Паўла і Марыі Хрысціны дэ Бэцюн
69
Нар. 4.У.1695 г. Пам. 1766 г. у Кракаве, дзе пахавана ў касцёле Найсвяцейшай Панны
Марыі
Мужы 1) Аляксандр Дамінік Веляпольскі, староста апачынскі, шлюб 1І.ІХ.1711 г.
2) Антоні Міхал Патоцкі, ваявода бельскі, шлюб 1727 г.
IX. 214
Руж.
| Біягр. стар. 343-345
IКАЗІМІР ЛЯВОН КАРОЛЬ, сын Аляксандра Паўла і Марыі Хрысціны дэ Бэцюн
Нар. 28.ІІІ. 1697 г. у Варшаве. Пам. 30.М1738 г. ва Усхове, пахаваны ў Сямяцічах
Жонка Караліна Тэрэза з Радзівілаў, шлюб 1727 г., пам. 27.ІУ.1765 г. (2 муж Юзаф
А. Ябланоўскі)
Дзеці Аляксандр Міхал, Міхал Ксаверы, Ганна Паўліна Ябланоўская, Мар’яна
1725 г. генерал літ. артылерыі, 1735 г. ваявода берасцейскі
IX. 215
Руж.
ІБіягр. стар. 345-349
ЮЗАФ СТАНІСЛАЎ, сын Аляксандра Паўла і Марыі Хрысціны дэ Бэцюн
Нар. 16.1.1708 г. у Гданьску. Пам. 4.ХІІ. 1754 г., пахаваны ў катэдры ў Вільні
1736 г. біскуп-каад’ютар віленскі, 1737 г. рэферэндары духоўны літ., 1740 г. пробашч
трокскі
IX. 216
Руж.
Біягр. стар. 349-355
ІБіягр. жонкі 355-356
МІХАЛ АНТОНІ, сын Аляксандра Паўла і Марыі Хрысціны дэ Бэцюн
Нар. Юабо 12.111.1711 г. у Караляўцы. Пам. П.Х.1760 г. у Слоніме, пахаваны ў Бярозе-
Картузскай
Жонкі 1) Кацярына Людвіка з Сапегаў, дачка Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай,
шлюб 29.УІ.1733 г. (разв. 1745 г.), пам. 1779 г. (2 муж Жыўны фон Ліліенгоф)
2) Тэкля Ружа з Радзівілаў, дачка Караля Станіслава і Ганны з Сангушкаў,
шлюб 1745 г., пам. 25.ХІ.1747 г. (1 муж Флемінг, 2 муж Вішнявецкі)
3) Аляксандра Чартарыйская, дачка Міхала і Элеаноры дэ Вальдштайн, шлюб
21.ХІ.1748 г., пам. 28.УІІІ. 1798 г. (2 муж Міхал Агінскі)
Дзеці ад першага шлюбу: Ян, Ы.
1739 г. лоўчы, 1746 г. ваявода падляшскі, 1752 г. падканцлер літ.
70
IX. 217
ІРуж.
БЕНЕДЫКТ АЎГУСТ, сын Міхала Юзафа і Тэрэзы Веляпольскай
Нар. ? Пам. 20.УІ.1730 г., пахаваны ў піяраў у Варшаве
Не быў жанаты
Староста мельніцкі
IX. 218
ІРуж.
ЮЗАФ ФРЫДЭРЫК, сын Міхала Юзафа і Тэрэзы Веляпольскай
Не жанаты
Староста мельніцкі
IX. 219
Руж.
| Біягр. стар. 357-364
| ПЁТР ПАВЕЛ, сын Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. 28.1.1701 г. у Дрэздэне. Пам. 23.1.1771 г. у Жыліне, пахаваны ў Радліне або
Зялёнцы
Жонкі 1) Соф’я Скаўронская, дачка Караля і Марыі, шлюб 19.ХІ.1727 г., пам. 4.11.1739 г.
2) Іаанна Сулкоўская, дачка Аляксандра Юзафа і Францішкі Штайн-Этынген,
шлюб 17.VII.1751 г., пам. 16.1.1800 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Яцак, Ян Юзаф
1732 г. стольнік літ., 1744 г. ваявода смаленскі
IX. 220
ІРуж.
АНДРЭЙ ФРАНЦІШАК, сын Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. 1702 г. ? Пам. ?
IX. 221
ІРуж.
КАЗІМІР АНТОНІ, сын Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. 13.1.1704 г. Пам. 9.ІУ.1705 г.
IX. 222
| Руж.
| №, дачка Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. ужніўні 1707 г. Пам. ?
71
IX. 223
| Руж.
| ПАВЕЛ, сын Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. 13.ІХ.1714г. Пам. 7.11.1737 г.
Не жанаты
Староста сакалоўскі
IX. 224
ІРуж.
МІХАЛ АНТОНІ, сын Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. 23.ІУ.1716г. Пам. 1716 г.
IX. 225
| Руж.
| ФРАНЦІШАК АНТОНІ, сын Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. ? Пам. 1731 г.
Настаяцель кляштара цыстэрцыянцаў у Капжыўніцы і каад’ютар абацтва ў Лёндзі
IX. 226
| Руж.
| КАЦЯРЫНА ЛЮДВІКА (КАЦЕНЬКА), дачка Яна Казіміра і Людвікі Апалінскай
Нар. 14.1.1718 г. у Козьміне. Пам. 2.ІІІ. 1779 г. у Ліліенгофе, пахавана ў Фрэйгане
(Цешкаве)
Мужы 1) Міхал Антоні Сапега руж. [216], шлюб 29.УІ.1733 г., разв. 18.ІХ.1743 г.
2) Альберт Павел Жыўна, шлюб 12.У.1745 г.
IX. 227
| Руж.
| ТЭРЭЗА, дачка Юзафа Францішка і Хрысціны Браніцкай
Нар. каля 1723 г. Пам. 1777 г.
Мужы 1) Геранім Фларыян Радзівіл, шлюб 1739 г„ разв. да 1745 г.
2) Яўхім Патоцкі, шлюб 1752 г.
IX. 228
ІРуж.
ТАДЭВУШ, сын Юзафа Францішка і Хрысціны Браніцкай
Нар. ? Пам.?
72
IX. 229
| Руж.
| ТАДЭВУШ, сын Юзафа Францішка і Хрысціны Браніцкай
Нар. ? Пам.?
IX. 230
ІРуж.
МАР’ЯНА, дачка Юрыя Феліцыяна і Кацярыны Радаміцкай
Нар. ? Пам. 1794 г., пахавана у касцёле Збаўцы ва Усхове
Мужы 1) Ігнацы Козьмінскі, староста ўсхоўскі, шлюб 1740 г. (забіты ў Аленбоку)
2) Людвік Домбскі, пам. 1782 г. (як казалі злыя языкі, быў атручаны)
IX. 231
ІРуж.
ХРЫСЦІНА, дачка Юрыя Феліцыяна і Кацярыны Радаміцкай
Нар. ? Пам. учэрвені 1773 г.
X. 240
Руж.
ІБіягр. стар. 377-380
ГАННА ПАЎЛІНА, дачка Казіміра Лявона і Караліны з Радзівілаў
Нар. 22.УІ.1728 г. Пам. 7.11.1800 г., пахавана ў Астрогу
Муж Ян Каятан Ябланоўскі, ваявода брацлаўскі, шлюб 1750 г., пам. 1764 г.
X. 241
Руж.
Біягр. стар. 380-385
ІБіягр. жонкі 385-386
АЛЯКСАНДР МІХАЛ, сын Казіміра Лявона і Караліны з Радзівілаў
Нар. 12.ІХ.1730 г. у Вільні. Пам. 28.У.1793 г. у Варшаве, пахаваны ў Бярозе-Картузскай
Жонка Магдалена Любамірская, дачка Антонія Бенедыкта і Ганны Ажароўскай, шлюб
29.1.1757 г., пам. 1780 г. (2 муж Юзаф Любамірскі)
Дзеці Казімір, Ганна Тэафіла (у 1 шлюбе Сангушка, у 2 шлюбе Патоцкая), Караліна
(у 1 шлюбе Патоцкая, у 2 шлюбе Солтык), Мар’яна Кацярына (у 1 шлюбе Салагуб, у
2 шлюбе Пузыня), Амелія (Эмілія) Ельская, Францішак
1750 г. падскарбі літ. надв., 1753 г. ваявода полацкі, 1762 г. гетман польны літ., 1792 г.
маршалак Таргавіцкай канфедэрацыі ў Літве
X. 242
ІРуж.
МАР’ЯНА, дачка Казіміра Лявона і Караліны з Радзівілаў
Нар. 5.1.1732 г. Пам. 27.1.1733 г.
73
X. 243
Руж.
| Біягр. стар. 387-388
| МІХАЛ КСАВЕРЫ, сын Казіміра Лявона і Караліны з Радзівілаў
Нар. З.ХІІ. 1735 г. у Высокім. Пам. 24.ХІ.1766 г. у Беластоку, пахаваны ў Бярозе-
Картузскай (сэрца ў Высокім)
Не жанаты
1756 г. генерал-маёр літ. войска, 1759 г. крайчы літ.
X. 244
| Руж.
|ян, сын Міхала Антонія і Кацярыны з Сапегаў
Нар. 1735 г. Пам. 1737 г.
X. 245
| Руж.
| №, сын Міхала Антонія і Кацярыны з Сапегаў
Нар. ? Пам. ?
X. 246
| Руж.
| ЯЦАК, сын Пятра Паўла і Соф’і Скаўронскай
Нар. 1730 г. Пам. 1730 г.
X. 247
ІРуж.
ЯН ЮЗАФ КАЛАСАНТЫ, сын Пятра Паўла і Соф’і Скаўронскай
Нар. 1734 г. Пам. 1761 г. (пав. Двожачка)
Жонка Альжбета Браніцкая, шлюб 18.11.1753 г. (разв. 14.11.1755 г.), пам. 1800 г.
(2 муж Ян Сапега кад. [232])
Дзяцей не меў
1756 г. староста сакалоўскі і гаждоўскі
XI. 258
ІРуж.
КАЗІМІР, сын Аляксандра Міхала і Магдалены Любамірскай
Нар. у верасні 1757 г. Пам. у жніўні 1758 г.
74
XI. 259
Руж.
ГАННА ТЭАФІЛА, дачка Аляксандра Міхала і Магдалены Любамірскай
Нар. Ю.ІХ.1758 г. у Высокім. Пам. 29.ХІ.1813 г., пахавана ў Баранаве
Мужы 1) Геранім Сангушка, шлюб 19.11.1774 г. (разв. 1778 г.)
2) Севярын Патоцкі, шлюб 1786 г.
XI. 260
Руж.
КАРАЛІНА, дачка Аляксандра Міхала і Магдалены Любамірскай
Нар. 1759 г. Пам. 1814 г. у Хлявісках
Мужы 1) Тэадор Патоцкі, ваявода бельскі (разв. 1788 г.)
2) Станіслаў Солтык, стольнік кар., сенатар
XI. 261
Руж.
МАР’ЯНА КАЦЯРЫНА, дачка Аляксандра Міхала і Магдалены Любамірскай
Нар. 1760 г. Пам. ?
Мужы 1) Ян Салагуб, шлюб 1777 г. (разв. 1778 г.)
2) Ігнацы Пузыня, староста дзівонішскі, шлюб 1780 г.
XI. 262
Руж.
АМЕЛІЯ (ЭМІЛІЯ), дачка Аляксандра Міхала і Магдалены Любамірскай
Нар. 17.ХІІ. 1762 г. Пам. 12.ІУ.1835 г., пахавана ў касцёле св. Міхала ў Вільні
Муж Францішак Ельскі, падкаморы старадубскі, шлюб 1780 г., пам. 1821 г.
XI. 263
Руж.
Біягр. стар. 412-418
ФРАНЦІШАК, сын Аляксандра Міхала і Магдалены Любамірскай
Нар. 28.VIII. 1772 г. у Варшаве. Пам. 30.М1829 г. у Дзярэчыне, пахаваны ў Бярозе-
Картузскай
Жонка Пелагея Патоцкая, шлюб 1793 г. у Гародні (разв. да 1806 г.), пам. 12.111.1846 г.
(2 муж Павел Сапега кад. [253])
Дзеці Яўстах Каятан, Анэля Замойская
1793 г. генерал літ. артылерыі, староста ўшпольскі
XII. 275
Руж.
ІБіягр. стар. 425-427
ЯЎСТАХ КАЯТАН, сын Францішка і Пелагеі Патоцкай
Нар. 7.УІІІ.1797 г. у Верках. Пам. 16.ХІ або 4.ІХ.1860 г. у Парыжы, пахаваны на
могілках Манмартр
Жонкі 1) Марыя Пэтэн Боўлд, шлюб 21 .XII.1822 г., пам. 1824 г.
2) Ружа Мастоўская, дачка Тадэвуша і Марыі Ганны Патоцкай, шлюб 1842 г.,
пам. 1864 г.
3) (?) Кларыса Ферэ, дачка Караля Мікалая і Францішкі Мін’яр
Дзеці ад другога шлюбу: Марыя Браніцкая, Ян Павел, Яўстах Францішак
(усыноўлены)
Паўстанец 1830/31 гг., эмігрант, адзначаны Залатым Крыжам Уігіыіі Мііііагі, 1824 г.
атры.маў грамадзянства Вялікабрытаніі
XII. 276
| Руж.
| АНЭЛЯ, дачка Францішка і Пелагеі Патоцкай
Нар. 1801 г. Пам. 2.Х.1855 г. у Крашнявіцах
Муж Канстанцін Замойскі, шлюб 1827 г.
XIII. 292
| Руж.
| ЯЎСТАХ ФРАНЦІШАК, сын (не родны) Яўстаха Каятана і Кларысы Ферэ
Нар. 7.Х.1836 г. у Парыжы. Пам. 23.ХІІ.1909 г. у Нёйі, дзе і пахаваны
Жонка Адэля Кларыса Карон (акторскі псеўданім Джавана Уайт), дачка Францішка
і Кларысы Блан
Дзеці Ян Яўстах
Служыў на французскім флоце да 1865 г.
XIII. 293
| Руж.
| МАРЫЯ, дачка Яўстаха Каятана і Ружы Мастоўскай
Нар. 18.ІХ.1843 г. у Парыжы. Пам. Ю.ХП.1919 г.
Муж Уладыслаў Браніцкі, шлюб 1862 г.
76
XIII. 294
ІРуж.
IЯН ПАВЕЛ, сын Яустаха Каятана і Ружы Мастоўскай
Нар. 17.УІ.1847 г. у Парыжы. Пам. 25.Х.1901 г. у Білцы, дзе і пахаваны
Жонка Севярына Уруская, дачка Севярына і Германцыі з Тызенгаўзаў, шдюб 1877 г.,
пам. 1931 г.
Дзеці Ян Севярын, Германцыя Пшаздзецкая, Яўстах Каятан, Марыя Замойская,
Ванда Ядвіга Дзедушыцкая, Севярына Фогель Эйсэрн, Соф’я Чаркоўская-Галяеўская
Афіцэр англійскай каралеўскай гвардыі
XIV. 303
ІРуж.
ЯН ЯЎСТАХ, сын Яўстаха Францішка і Адэлі Кларысы Карон
Нар. 1866 г. у Генуі. Пам. 20.УІІ. 1930 г. у Нёйі
Не жанаты
XIV. 304
ІРуж.
ЯН СЕВЯРЫН, сын Яна Паўла і Севярыны Урускай
Нар. 26.УП.1878 г. у Білцы. Пам. 1896 г., пахаваны ў Білцы
Не жанаты
XIV. 305
ІРуж.
ГЕРМАНЦЫЯ, дачка Яна Паўта і Севярыны Урускай
Нар. 4.УП.1879 г. уБілцы. Пам. 1947 г.
Муж Ян Пшаздзецкі, шлюб 1903 г.
XIV. 306
Руж.
Біягр. стар. 459-463
ЯЎСТАХ КАЯТАН, сын Яна Паўла і Севярыны Урускай
Нар. 2АТІІ.1881 г. уБілцы. Пам. 20.11.1963 г. уНайробі, пахаваны на могілкахЛангата
Жонка Тэрэза Любамірская, дачка Андрэя і Элеаноры ГусажэЎскай, шлюб 17.УІ. 1909 г.,
пам. 13.УП.1964 г.
Дзеці Ян Андрэй, Элеанора Чарнецкая, Леў Юры, Яўстах Севярын, Альжбета
1919 г. пасол у Вялікабрытаніі, 1920-1921 гг. міністр замежных справаў, пасол сойма
Рэчы Паспалітай
77
XIV. 307
| Руж.
| МАРЫЯ, дачка Яна Паўла і Севярыны Урускай
Нар. 19.ІХ.1884 г. Пам. 28.ІХ.1969 г. у Варшаве
Муж Маўрыцы Замойскі, шлюб 18.VII.1906 г.
XIV. 308
| Руж.
| ВАНДА ЯДВІГА, дачка Яна Паўла і Севярыны Урускай
Нар. 11.11.1890 г. Пам. 4.ХІІ.1978Г. уВаршаве
Муж Уладзі.мір Дзедушыцкі
XIV. 309
ІРуж.
СЕВЯРЫНА, дачка Яна Паўла і Севярыны Урускай
Нар. 22.ХІІ.1894 г. Пам. 9.11.1968 г. у Паўднёвай Афрыцы
Муж Генрык Фогель Эйсэрн, шлюб 6.УІ.1942 г.
XIV. 310
ІРуж.
СОФ’Я, дачка Яна Паўла і Севярыны Урускай
Нар. 17.УІ.1900г. Пам. 6.ХІ.1981 г. у Лондане
Муж Каятан Тадэвуш Чаркоўскі-Галяеўскі
XV. 330
| Руж.
|ЯН АНДРЭЙ, сын Яўстаха Каятана і Тэрэзы Любамірскай
Нар. 26.ІУ.1900 г. у Спушы. Пам. 7.УІІІ. 1989 г. у Лондане, пахаваны ў Варшаве на
Павонзках у склепе Здзяхоўскіх
Жонка Марыя Здзяхоўская, дачка Юрыя і Марты з Блаўдзевічаў, шлюб 11.ІХ.1934 г.
Дзеці Ян Павел, Юры Андрэй, Яўстах Пётр
Капітан польскай авіяцыі
XV. 331
ІРуж.
ЭЛЕАНОРА, дачка Яўстаха Каятана і Тэрэзы Люба.мірскай
Нар. Ю.ХІ.1911 г. у Спушы
Муж Крыштоф Чарнецкі, шлюб 8.VIII. 1939 г„ пам. 1977 г.
78
XV 332
| Руж.
| ЛЕЎ ЮРЫ, сын Яўстаха Каятана і Тэрэзы Любамірскай
Нар. 19АЧІ. 1913 г. у Спушы. Пам. 7.ХП.1990 г. у Істбурне, пахаваны ў Парыжы на
могілках Манмартр
Жонкі 1) Соф’я з Шэ.мбекаў, дачка Багдана і Соф’і Панінскай, шлюб 14.VII. 1937 г.,
па.м. ЗО.ІУ.1978 г.
2) Рэната фон Корнбергер, дачка Хугона і Юліі Казлоўскай, шлюб 19.1.1979 г.
(у 1 шлюбе Стэнпек)
Дзяцей не меў
Рот.містр кавалерыі, літаратар, вядоўца на польскі.м радыё ў Лондане
XV 333
ІРуж.
ЯЎСТАХ СЕВЯРЫН, сын Яўстаха Каятана і Тэрэзы Любамірскай
Нар. 7.УІІІ.1916 г. у Спушы. [Памёр у 2004 г. у Найробі]
Жонка Антаніна Марыя Сяменская, дачка Стэфана і Ядвігі Гарадынскай, шлюб
27.ХІ.1945г.
Дзеці Тэрэза Ядвіга, Марыя Габрыэла Бэк.ман, Ганна Іаанна Вадзіцкая, Леў Стэфан
Паручнік кавалерыі, двойчы адзначаны Крыжам Адважных, прафесійны паляўнічы ў
Кеніі
XV 334
ІРуж.
АЛЬЖБЕТА, дачка Яўстаха Каятана і Тэрэзы Любамірскай
Нар. 24.VIII.1921 г. у Спушы
Атрымала грамадзянства Швейцарыі
XVI. 345
ІРуж.
ЯН ПАВЕЛ, сын Яна Андрэя і Марыі Здзяхоўскай
Нар. 26.ІХ.1935 г. у Спушы
Жонкі 1) Кладзін Ку.мберледж, дачка Клода і Норы Кірбі, шлюб 18.ХІІ.1964 г.
(разв. 14.1.1980 г.)
2) Крыстын д’Арлеан-Браганза, дачка дона Пэдра Гаштао і Марыі дэ ла
Эспэранса, шлюб 16А< 1980 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Міхал Юліан
ад другога шлюбу: Ганна Тэрэза, Паола Марыя
79
XVI. 346
ІРуж.
ЮРЫ АНДРЭЙ, сын Яна Андрэя і Марыі Здзяхоўскай
Нар. 4.У.1937 г. у Варшаве
Жонка Нэнсі Гілэспі, шлюб 1956 г. (разв. 1963 г.)
(?) Лаурыта дэ Рангель
Дзеці Аляксандр, Арабела, (?) Эгон (усыноўлены)
XVI. 347
ІРуж.
ЯЎСТАХ ПЁТР, сын Яна Андрэя і Марыі Здзяхоўскай
Нар. 24.УІІ.1947 г. у Лондане
XVI. 348
| Руж.
IТЭРЭЗА ЯДВІГА, дачка Яўстаха Севярына і Антаніны Марыі Сяменскай
Нар. 28.ІІІ. 1948 г. у Элдарэт (Кенія)
XVI. 349
ІРуж.
МАРЫЯ ГАБРЫЭЛА, дачка Яўстаха Севярына і Антаніны Марыі Сяменскай
Нар. 17.ІХ.1949 г. у Элдарэт (Кенія)
Муж Бэнгт Бэк.ман, шлюб 14.ХІІ.1981 г.
XVI. 350
ІРуж.
ГАННАІАННА, дачка Яўстаха Севярына і Антаніны Марыі Ся.менскай
Нар. З.ІУ.1951 г. у Найробі
Муж Францішак Вадзіцкі, шлюб 24.Х.1976 г.
XVI. 351
ІРуж.
ЛЕЎ СТЭФАН, сын Яўстаха Севярына і Антаніны Марыі Сяменскай
Нар. 14.УІ.1960 г. у Найробі. Пам. 16.ХІ.1970 г. у Найробі, пахаваны на .могілках
Лангата
XVII. 354
| Руж.
IМІХАЛ ЮЛІАН, сын Яна Паўла і Кладзін Кумберледж
Нар. 9.Х.1966г. уТэгеране
80
XVII. 355
ІРуж.
ГАННА ТЭРЭЗА, дачка Яна Паула і Кладзін Кумберледж
Нар. 25.У.1981 г. уПятропалісе
XVII. 356
ІРуж.
ПАОЛА МАРЫЯ, дачка Яна Паўла і Кладзін Кумберледж
Нар. 23.ІУ.1983 г. у Лондане
XVII. 357
ІРуж.
АЛЯКСАНДР, сын Юрыя Андрэя і Нэнсі Гілэспі
Нар. 27.УП.1957 г. у Лондане
XVII. 358
| Руж.
| АРАБЕЛА, дачка Юрыя Андрэя і Нэнсі Гілэспі
Нар. 23.УІІ.1960 г. у Лондане
XVII. 359
| Руж.
|ЭГОН, сын Юрыя Андрэя і Лаурыты дэ Рангель
Нар. 12.1.1974 г. у Рыа-дэ-Жанейра
САПЕГІ КОДАНСКІЯ
ЯУСТАХ САПЕГА
II. 3
Код.
ІБіягр. стар. 121-127
ІВАН (ІВАШКА) Сапежыч, сын Сямёна і Настассі №
Нар. ? Пам. 4.ХІІ.1517 г. у Дубне каля Боцькаў, пахаваны ў Боцьках, перанесены
ўнукам Мікалаем у Кодань
Жонкі 1)
2) Альжбета з Глябовічаў (у другім шлюбе Астык), пам. паміж 1548 і 1522 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Павел, Пётр, Міхал, Фёдар (Фрыдэрык), Дабрухна
(Даброхна) Тэнчынская, Ганна (Багдана?) Неміровіч
ад другога шлюбу: (?) Кацярына (базыльянка)
1486 г. пісар гаспадарскі, 1501 г. канцлер двара каралевы Алены, 1504 г. маршалак
гаспадарскі, 1508 г. ваявода віцебскі, 1514 г. ваявода падляшскі
III. 13
Код.
ІБіягр. стар. 131-134
ПАВЕЛ, сын Івана і №
Нар.? Пам. 1579 г., пахаваны ў царкве Святой Троіцы ў Вільні
Жонкі 1) Алена Галыланская, дачка Юрыя і Марыі з Сангушкаў, пам. да 1557 г.
2) Аляксандра (Алена) з Хадкевічаў, дачка Аляксандра і Васілісы з
Яраславічаў, пам. 1583 г. (аўдавеўшы, верагодна, перайшла ў каталіцкую веру, бо
пахавана ў касцёле св. Яна ў Вільні)
Дзеці ад першага шлюбу: Аляксандр, Мікалай, Багдан, Багдана Саламярэцкая,
Тэадора (у 1 шлюбе Чыж, у 2 шлюбе Валовіч), Марына Корсак
ад другога шлюбу: Андрэй, Васіліса (Ганна) Пясецкая, Рэгіна (Раіна)
Дэ.мбіцкая, Марына Ясенская
Да 1519 г. маршалак гаспадарскі, 1556 г. ваявода падляшскі, 1558 г. ваявода наваградскі
III. 14
ІКод.
ПЁТР, сын Івана і №
Нар. пасля 1480 г. Пам. ?
III. 15
Код.
МІХАЛ, сын Івана і №
Нар. ? Пам. каля 1540 г.
Жонка Ядвіга з Глябовічаў, дачка Яна і Ганны з Барташэвічаў, пам. каля 1546 г.
Дзеці Ганна (у 1 шлюбе Пронская, у 2 шлюбе Сяняўская)
от
III. 16
ІКод.
ФЁДАР (ФРЫДЭРЫК), сын Івана і X.
Нар. ? Пам. 1548 г.
Жонка Ганна Забярэзінская, шдюб каля 1543 г., пам. каля 1556 г. (у 2 шлюбе Збаражская)
Дзяцей не меў
1541 г. дваранін гаспадарскі
III. 17
ІКод.
ДАБРУХНА (ДАБРОХНА), дачкаІвана і №
Нар. паміж 1490 і 1495 гг. Пам. ?
Муж Ян Тэнчынскі, кашталян любельскі, шлюб 1512 г.
III. 18
ІКод.
ГАННА (БАГДАНА?), дачка Івана і Т4.
Нар. ? Пам. каля 1560 г.
Муж Ян Неміровіч, староста чаркаскі і канеўскі, шлюб да 1531 г.
ІП. 19
ІКод.
КАЦЯРЫНА, дачка Івана і Альжбеты з Глябовічаў
Нар. ? Пам. ?
Паўсюль называецца базыльянкай, але ордэн у той час яшчэ не існаваў
IV. 36
ІКод.
АЛЯКСАНДР, сын Паўла і Алены Галыпанскай
Нар, да 1540 г. Пам. да 1558 г.
Не жанаты
IV. 37
Код.
ІБіягр. стар. 141-146
МІКАЛАЙ, сын Паўла і Алены Галыпанскай
Нар. ? Пам. 1599 г. у Любліне, пахаваны ў Кодані
Жонкі 1) Ганна з Сангушкаў, дачка Андрэя Міхайлавіча, шлюб 1564 г., пам. 1580 г.
2) Ганна Вішнявецкая, дачка Андрэя, шлюб 1581 г.?, пам. 1596 г.
Дзеці ад другога шлюбу: Ян, Мікалай, Крыштоф, Фрыдэрык, Аляксандр Казімір,
Габрыэль, Галыпка Валовіч
86
1566 г. маршалак гаспадарскі, 1576 г. ваявода менскі, 1588 г. ваявода берасцейскі, 1588 г.
ваявода віцебскі
IV 38
Код.
ІБіягр. стар. 146-148
БАГДАН, сын Паўла і Алены Гальшанскай
Нар. ? Пам. да 22.VI. 1593 г., пахаваны ў царкве Святой Троіцы ў Вільні
Жонкі 1) Марына з Капустаў, дачка Андрэя і Ганны з Шымкоў, шлюб каля 1560 г.,
пам. каля 1570 г.
2) Апалонія Друцкая-Сакалінская, дачка Цімафея і Авадкіі Баратынскай
(у 1 шлюбе Даўгірд), шлюб каля 1579 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Мікалай, Павел Стэфан, Андрэй, Соф’я (Агата) (у 1 шлюбе
Гайко, у 2 шлюбе Пац), Раіна Трызна, Барбара Валовіч
1566 г. падкаморы бельскі, 1572 г. староста гомельскі, 1579 г. кашталян берасцейскі,
1585 г. кашталян смаленскі, 1588 г. ваявода менскі
IV. 39
ІКод.
БАГДАНА, дачка Паўла і Алены Галыпанскай
Нар. ? Пам. каля 1550 г.
Муж Іван Саламярэцкі
IV. 40
ІКод.
ТЭАДОРА, дачка Паўла і Алены Галыпанскай
Нар. ? Пам. каля 1580 г.
Мужы 1) Адам Львовіч Чыж, дваранін гаспадарскі
2) Яўстах Валовіч, кашталян віленскі і канцлер літ.
IV 41
ІКод.
МАРЫНА, дачка Паўла і Алены Галыпанскай
Нар. ? Пам. 1566 г.
Муж Анікей Корсак, ротмістр каралеўскі і падкаморы полацкі
IV 42
Код.
ІБіягр. стар. 149-151
АНДРЭЙ, сын Паўла і Аляксандры з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. 1621 г.
87
Жонкі 1) Марына Чартарыйская, дачка Аляксандра і Магдалены з Дэспатаў, шлюб
1569 г., пам. каля 1570 г.
2) Хрысціна Дэ.мбінская, дачка Станіслава і Жэляхоўскай, шлюб 1570 г.,
пам. 1615 г.
Дзеці ад другога шлюбу: Станіслаў Тамаш, Ганна, Аляксандра (у 1 шлюбе Гастомская,
у 2 шлюбе Лясоцкая), Хрысціна, Ядвіга, Мар’яна, Дося, Дарота (Ганна)
1588 г. падчашы літ., 1592 г. кашталян менскі, 1597 г. ваявода полацкі, 1621 г.
ваявода смаленскі
IV. 43
|Код.
| ВАСІЛІСА (ГАННА), дачка Паўла і Аляксандры з Хадкевічаў
Нар. да 1567 г. Па.м. да 1585 г.
Муж Якуб Пясецкі, канюшы літ.
IV. 44
|КоД
| РЭГІНА (РАІНА), дачка Паўла і Аляксандры з Хадкевічаў
Нар. ? Пам. пасля 1585 г.
Муж Мацей Дэмбінскі, ваявода вендэнскі
IV. 45
ІКод.
МАРЫНА, дачка Паўла і Аляксандры з Хадкевічаў
Нар. каля 1560 г. Пам. да 1584 г.
Муж Мікалай Ясенскі, пісар літ. і падкаморы віленскі
IV. 46
|Код.
| ГАННА, дачка Міхала і Ядвігі з Глябовічаў
Нар. ? Пам. каля 1580 г.
Мужы 1) Андрэй Пронскі, староста жытомірскі, шлюб каля 1555 г.
2) Мікалай Сяняўскі, гетман польны кар., шлюб 1560 г.
Н69
|Коо.
|ян, сын Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. ? Пам. 1602 г. (загінуўпры штурме Зэльбарка)
Не жанаты
88
V. 70
Код.
Біягр. стар. 187-190
МІКАЛАЙ, сын Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. каля 1581 г. Пам. 14.111.1644 г. у Любліне, пахаваны ў Кодані
Жонкі 1) Ядвіга Ганна з Войнаў, дачка Мацея і Альжбеты Гаслаўскай, шлюб 1616 г.,
пам. 1642 г.
2) Альжбета з Прусіноўскіх, дачка Аляксандра і Мар’яны Каліноўскай,
шлюб 1643 г.,пам. пасля 1660 г. (2 муж Андрэй Багуцкі)
Дзеці ад першага шлюбу: Казімір Мельхіядэс, Ян Фердынанд, Галыпка (Альжбета)
Карп, Тэрэза (у 1 шлюбе Тышкевіч, у 2 шлюбе Друцкая-Сакалінская),
Іаанна Петранеля Курч
1616 г. дваранін гаспадарскі, 1627 г. харужы ВКЛ, 1638 г. ваявода менскі, 1638 г.
ваявода берасцейскі, 1642 г. кашталян віленскі
У .71
Код.
КРЫШТОФ, сын Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. 1590 г. Пам. 27.ІХ.1637 г. у Падуі, пахаваны ў Вішніцах
Жонка Альжбета з Фірлееў, дачка Мікалая і Ірэны Аляшніцкай, шлюб каля 1633 г.,
пам. 1650 г. (2 муж А. Рысінскі, 3 муж К. Апалінскі)
Дзяцей не меў
1623 г. падстольнік літ., 1630 г. стольнік літ., 1631 г. крайчы літ., 1633 г. падчашы літ.
VI 72
Код.
ФРЫДЭРЫК, сын Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. ? Пам. 1626 г. у Мацееве і там пахаваны
Жонка Ева Скашэўская, дачка Яна і Гальшкі са Скарутаў, шлюб 1616 г.
Дзеці Ян Фрыдэрык, Тамаш Казімір, Крыштоф Францішак, Аляксандр Казімір,
Альжбета Кацярына Даніловіч
Падкаморы ўладзімірскі
V 73
Код.
АЛЯКСАНДР КАЗІМІР, сын Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. ? Пам. ЗО.ХІ.1619 г. у Падуі, пахаваны ў Кодані
Не жанаты
1618 г. падстольнік літ., 1618 г. староста блудненскі
89
V: 74
Код.
ГАБРЫЭЛЬ, сын Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. ? Пам. пасля 1614 г.
Не жанаты
V 75
Код.
ГАЛЫІІКА, дачка Мікалая і Ганны Вішнявецкай
Нар. ? Пам. пасля 1631 г.
Муж Самуэль Валовіч, кашталян наваградскі, шлюб да 1608 г., пам. 1626 г.
У.76
Код.
Біягр. стар. 192-195
МІКАЛАЙ, сын Багдана і Марыны з Капустаў
Нар. каля 1558 г. Пам. улютым 1638 г., пахаваны ўПетухове
Жонкі 1) Раіна Монвід-Дарагастайская, дачка Мікалая і Ганны з Войнаў, шлюб
каля 1598 г. (1 муж Вацлаў Агрыпа)
2) Соф’я Дэмбоўская, дачка Юрыя, шлюб 1625 г. (1 муж Адрыян Мікалаеускі,
2 муж Ян Баглеўскі, 3 муж Станіслаў Лясоцкі)
Дзеці ад другога шлюбу: Тамаш, Казімір Мікалай, Альжбета Война, Павел (?)
1596 г. цівун каршэўскі, 1611 г. ваявода менскі, 1618 г. ваявода наваградскі
V. 77
Код.
Біягр. стар. 196-201
ПАВЕЛ СТЭФАН, сын Багдана і Марыны з Капустаў
Нар. 1565 г. Пам. 1635 г.
Жонкі 1) Рэгіна Дыбоўская, шлюб 21.11.1599 г. (1 муж Дзмітры Халецкі)
2) Альжбета Вешэлен’і, дачка Францішка і Ганны, шлюб 1602 г., пам. 1615 г.
3) Кацярына Гаслаўская, дачка Крыштофа і Іанны з Ёрданаў, шлюб 1618 г.,
пам., 1630 г. (1 муж Андрэй Валовіч)
4) Соф’я з Даніловічаў, дачка Мікалая і Ганны Уханскай, шлюб 1630 г.,
(1 муж Адрыян Радзімінскі, 2 муж Лукаш Апалінскі)
Дзеці ад другога шлюбу: Еўдаксія, Тэафіла, Хрысціна Хадкевіч
1588 г. дваранін гаспадарскі, 1593 г. канюшы літ., 1623 г. падканцлер літ.
V 78
Код.
АНДРЭЙ, сын Багдана і Марыны з Капустаў
Нар. ? Пам. 1610 г.
90
Жонка Альжбета (Гальшка) з Радзівілаў, дачка Станіслава і Мар’яны Мышчанкі,
пам. 1627 г. (2 муж Мікалай Завіша)
Дзеці Элеанора Шышкоўская
Староста гомельскі і ляснічы бельскі
V. 79
Код.
СОФ’Я (АГАТА), дачка Багдана і Марыны з Капустаў
Нар. ? Пам. каля 1628 ці 1637 г.
Мужы 1) Адам Гайко, канюшы гарадзенскі
2) Мікалай Пац, падкаморы берасцейскі
V 80
Код.
РАІНА дачка Багдана і Марыны з Капустаў
Нар. ? Пам. да 1645 г.
Муж Рыгор Трызна, маршалак слонімскі, пам. 1621 г.
V . 81
Код.
БАРБАРА дачка Багдана і Марыны з Капустаў
Нар. да 1577 г. Пам. пасля 1633 г.
Муж Пётр Валовіч, чашнік літ., пам. 1613 г. або 1624 г.
Аўдавеўшы, базыльянка (пад імем Васіліса), настаяцелька кляштара Святой Троіцы
у Вільні
V . 82
Код.
СТАНІСЛАЎ ТАМАШ, сын Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. пасля 1570 г. Пам. да 1616 г.
V . 83
Код.
ГАННА, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. 1572 г. Пам. 1621 г.
Бенедыктынка ў Хэлмне (з 1595 г.)
V . 84
Код.
АЛЯКСАНДРА, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. пасля 1570 г. Пам. 15.11.1615 г.
91
Мужы 1) Геранім Гастомскі, ваявода познанскі
2) Станіслаў Лясоцкі, кашталян чэрскі
К 85
ІКод.
| ХРЫСЦІНА, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. пасля 1570 г. Пам. 1640 г.
Бенедыктынка ў Станёнтках (прыблізна з 1604 г.)
V. 86
ІКод.
ЯДВІГА, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. ? Пам. ?
Бенедыктынка ў Хэлмне (з 1609 г.)
У.87
ІКод.
МАР’ЯНА, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. ? Пам. 1633 г.
Бенедыктынка ў Хэлмне (з 1609 г.)
V. 88
ІКод.
ДОСЯ, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. ? Пам. ?
П 89
ІКод.
ДАРОТА, дачка Андрэя і Хрысціны Дэмбінскай
Нар. пасля 1570 г. Пам. ?
Бенедыктынка ў Станёнтках
VI. 121
Код.
ІБіягр. стар. 240-241
КАЗІМІР МЕЛЬХІЯДЭС, сын Мікалая і Ядвігі Ганны з Войнаў
Нар. 1625 г. Пам. 10.1.1654 г. у Кшэпіцах, пахаваны ў Кодані
Жонка Алена з Даніловічаў, дачка Пятра, шлюб 1649 г. (1 муж Тэадор Тарноўскі, 3
муж Яцак Міхалоўскі, 4 муж Самуэль Пражмоўскі)
Дзеці Кацярына
1642 г. дваранін каралеўскі. староста моўчадскі, 1648 г. староста кшэпіцкі і клабуцкі,
1649 г. староста жыжморскі
92
V I. 122
Код.
Біягр. стар. 241-242
ЯН ФЕРДЫНАНД, сын Мікалая і Ядвігі Ганны з Войнаў
Нар. 1629 г. Пам. 27.111.1659 г., пахаваны ў Кодані
Не жанаты
1659 г. чашнік літ.
V I. 123
Код.
ГАЛЫПКА (АЛЬЖБЕТА), дачка Мікалая і Ядвігі Ганны з Войнаў
Нар. 1618 г. Пам. ?
Муж Юзаф Карп, падкаморы бельскі, шлюб да 1644 г.
V I. 124
Код.
ТЭРЭЗА, дачка Мікалая і Ядвігі Ганны з Войнаў
Нар. ? Пам. 1662 г.
Мужы 1) Феліцыян Тышкевіч, шлюб 1644 г., пам. 1649 г.
2) Ян Антоні Друцкі-Сакалінскі, кашталян мсціслаўскі
V I. 125
Код.
ІААННА ПЕТРАНЕЛЯ, дачка Мікалая і Ядвігі Ганны з Войнаў
Нар. ? Пам. пасля 1686 г.
Муж Стэфан Курч, ваявода берасцейскі, шдюб 1651 г.
V I. 126
Код.
Біягр. стар. 242-249
ЯН ФРЫДЭРЫК, сын Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай
Нар. 1618 г. Пам. З.УІ.1664 г., пахаваны ў кляштары бернардынаўуЛьвове
Жонка Канстанцыя з Гербуртаў, дачка Мікалая і Ганны Жулкеўскай, шлюб
5 або 15.ІХ.1642 г.
Дзеці Мікалай Лявон, Казімір Уладыслаў, Павел Францішак, Людвіка Канстанцыя
Шуйская
1651 г. староста слонімскі, 1653 г. пісар польны кар.
V I. 127
Код.
Біягр. стар. 249-250
ТАМАШ КАЗІМІР, сын Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай
Нар. 1621 г. Пам. ЗО.ПІ. 1654 г. у лагеры пад Белым Каменем, пахаваны ў Мацееве
93
Жонка Соф’я Монвід-Дарагастайская, дачка Уладыслава і Евы Падбярэзскай, шлюб
22.ІУ.1646 г., пам. 1653 г.
Дзяцей не меў
1648 г. гусарскі ротмістр, 1649 г. абозны літ.
V I. 128
Код.
ІБіягр. стар. 251-256
КРЫШТОФ ФРАНЦІШАК, сын Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай
Нар. 2.11.1623 г. Пам. 5.ІХ.1665 г.
Жонка Алена Саламярэцкая, дачка Мікалая Льва і Рэгіны Гойскай, шлюб да 1648 г.,
пам. пасля 1675 г. (1 муж Яцак А. Карыцінскі)
Дзеці Станіслаў Казімір, Уладыслаў Юзафат, Хрысціна Разалія, Лявона, Аляксандра
Цэцылія, Андрэй Францішак
1656 г. абозны літ., 1658 г. чашнік літ., 1659 г. стольнік літ., 1661 г. крайчы літ.
V I. 129
Код.
ІБіягр. стар. 257-259
АЛЯКСАНДР КАЗІМІР, сын Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай
Нар. ІЗ.У.1624 г. Пам. 22.У.1671 г., пахаваны ў катэдры ў Вільні
1649 г. канонік віленскі, 1659 г. біскуп жмудскі, 1667 г. біскуп віленскі
V I. 130
ІКод.
АЛЬЖБЕТА КАЦЯРЫНА, дачка Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай
Нар. ? Пам. ?
Муж Францішак Даніловіч, староста чырванагродскі, шлюб 1636 г. у Любліне
V I. 131
ІКод.
ПАВЕЛ, сын Мікалая і ХГ
Нар. ? Пам. 1612 г.
Не жанаты
Староста жыжморскі
V I. 132
Код.
ІБіягр. стар. 259-260
ТАМАШ, сын Мікалая і Раіны (Рэгіны) Монвід-Дарагастайскай
Нар. 1598 г. Пам. 1646 г.
94
Жонка Сусанна з Храптовічаў, дачка Юрыя, шлюб да 1638 г„ пам. пасля 1646 г.
Дзяцей не меў
1641 г. ваявода вендэнскі, 1642/43 гг. ваявода наваградскі
V I. 133
Код.
Біягр. стар. 260-261
КАЗІМІР МІКАЛАЙ, сын Мікалая і Раіны (Рэгіны) Монвід-Дарагастайскай
Нар. ? Пам. 1639 г.
Жонка Кацярына з Войнаў, дачка Мацея і Альжбеты Гаслаўскай, шлюб 1631 г„
пам. пасля 1649 г. (2 муж Пракоп Леснявольскі)
Дзеці Ганна (у 1 шлюбе Леснявольская, у 2 шлюбе Парыс), Барбара Валовіч
Дваранін каралеўскі, 1618 г. староста неманойцкі, 1635 г. ляснічы бельскі
V I. 134
Код.
АЛЬЖБЕТА, дачка Мікалая і Раіны (Рэгіны) Монвід-Дарагастайскай
Нар. каля 1605 г. Пам. да 1655 г.
Муж Павел Война
Аўдавеўшы, бернардынка ў Берасці (з прыблізна 1625 г. пад імем Канстанцыя)
V I. 135
Код.
ЕЎДАКСІЯ, дачка Паўла Стэфана і Альжбеты Вешэлен’і
Нар. каля 1620 г. Пам. 9.ІІІ. 1676 г. у Менску, дзе і пахавана
Базыльянка ў Вільні (з 1639 г., пад імем Кацярына), 1650 г. настаяцелька кляштара
базыльянак у Менску
V I. 136
Код.
ТЭАФІЛА, дачка Паўла Стэфана і Альжбеты Вешэлен’і
Нар. ? Пам. 1682 г.
Кларыска ў Вільні (з 1645 г„ пад імем Тэкля), настаяцелька кляштара бернардынак
у Слоніме
V I. 137
Код.
ХРЫСЦІНА, дачка Паўла Стэфана і Альжбеты Вешэлен’і
Нар. паміж 1602 і 1615 гг. Пам. 1678 г.
Муж Ян Геранім Хадкевіч, падстольнік літ.
95
VI. 138
Код.
ЭЛЕАНОРА, дачка Андрэя і Альжбеты з Радзівілаў
Нар. паміж 1600 і 1610 гг. Пам. ?
Муж Марцін Шышкоўскі, староста лялоўскі, шлюб 1629 г.
VII. 155
Код.
КАЦЯРЫНА, дачка Казіміра Мельхіядэса і Алены з Даніловічаў
Нар. 24.ХІ.1652г. Пам. 15.111.1653 г.
VII. 156
Код.
Біягр. стар. 292-293
МІКАЛАЙ ЛЯВОН, сын Яна Фрыдэрыка і Канстанцыі з Гербуртаў
Нар. 1635 г. Пам. да 10.41.1685 г., пахаваны ў Кодані
Жонка Ганна Харленская, дачка Адама, шлюб 1678 г., пам. да 1695 г.
(1 муж Ян Любавецкі, 2 муж Габрыель Сільніцкі, 4 муж Стэфан Патоцкі)
Дзеці Адам, Іаанна, Ц. (сын)
1677 г. кашталян валынскі, 1683 г. ваявода брацлаўскі
VII. 157
Код.
Біягр. стар. 293-295
КАЗІМІР УЛАДЫСЛАЎ, сын Яна Фрыдэрыка і Канстанцыі з Гербуртаў
Нар. 1650 г. Пам. 29.ІУ.1703 г., пахаваны ў Кодані
Жонкі 1) Францішка з Копцяў, дачка Яна Караля і Марыі Строцы, шлюб 1678 г.,
пам. 14.11.1690 г.
2) Ганна Вінцэнта з Фрэдраў, дачка Андрэя Максімільяна і Кацярыны
Гідзінскай, шлюб 22.11.1691 г„ пам. 27.ХІ.1733 г. (1 муж Міхал Чартарыйскі)
Дзеці ад першага шлюбу: Ян Фрыдэрык, Юстына Ганна Красіцкая, Людвіка Алена,
Цэцылія Соф’я (у 1 шлюбе Хадкевіч, у 2 шлюбе Тызенгаўз), Мікалай Францішак,
Канстанцыя
ад другога шлюбу: Ян, № (дачка)
1684 г. падстольнік літ., 1685 г. стольнік літ., 1686 г. падскарбі надворны літ.,
1689 г. кашталян трокскі, 1697 г. ваявода трокскі
VII. 158
Код.
Біягр. стар. 295-296
ПАВЕЛ ФРАНЦІШАК, сын Яна Фрыдэрыка і Канстанцыі з Гербуртаў
Нар. 23.ІУ.1657г. Па.м. І.Х.1715 г., пахаваны ўКодані
1683 г. палкоўнік войска літ„ 1701 г. цыстэрцыянец (манаскае Бернард), 1707 г.
біскуп хэлмінскі, 1708 камісар ордэна цыстэрцыянцаўу РП, 1713 г. біскуп жмудскі,
1715 г. абат парадыжскі
V II. 159
| Код.
IЛЮДВІКА КАНСТАНЦЫЯ, дачка Яна Фрыдэрыка і Канстанцыі з Гербуртаў
Нар. ? Пам. 1687 г„ пахаванаў Берасці
Муж Канстанцін Шуйскі, пісар ВКЛ, шлюб 1687 г. у Берасці
V II. 160
| Код.
I СТАНІСЛАЎ КАЗІМІР, сын Крыштофа Францішка і Алены Саламярэцкай
Нар. 29.ІМ 1651 г. Пам. пасля 1680 г., пахаваны ў Вішніцах
Не жанаты
1666 г. староста трабскі, ротмістр каралеўскі (паранены пад Хоцінам)
V II. 161
Код.
| Біягр. стар. 279-299
| УЛАДЫСЛАЎ ЮЗАФАТ, сын Крыштофа Францішка і Алены з Саламярэцкіх
Нар. 5.ХІ.1652 г. Пам. 13.III.1733 г„ пахаваны ў Вішніцах
Жонкі 1) Уршуля з Даніловічаў, дачка Пятра і Хрысціны Вішнявецкай, шлюб пасля
1658 г. (разв. пасля 1702), (1 муж Пётр Патоцкі)
2) Людвіка Марыя фон Гольц, шлюб 1693 г„ пам. 1696 г. (1 муж Войцех
Красінскі)
3) Хрысціна з Сангушкаў, дачка Гераніма і Канстанцыі з Сапегаў,
шлюб 19.11.1697 г„ пам. 24.ІІІ. 1756 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Іаанна (у 1 шлюбе Раецкая, у 2 шлюбе Тышкоўская)
ад трэцяга шлюбу: Кароль Юзаф, Казімір, Ян, Ганна, Міхал, Францішак,
Юзафат, Канстанцыя, Ігнацы
1681 г. чашнік літ„ 1684 г. крайчы літ„ 1699 г. ваявода менскі, 1709 г. ваявода
берасцейскі
VII. 162
| Код.
| ХРЫСЦІНА РАЗАЛІЯ, дачка Крыштофа Францішка і Алены Саламярэцкай
Нар. 22.Х.1657г. Пам. ?
V II. 163
ІКод.
ЛЯВОНА, дачка Крыштофа Францішка і Алены Саламярэцкай
Нар. 9.ІУ. 1660 г. Пам. ?
V II. 164
ІКод.
АЛЯКСАНДРА ЦЭЦЫЛІЯ, дачка Крыштофа Францішка і Алены Саламярэцкай
Нар. 22.ІХ.1663 г. Пам. ?
V II. 165
ІКод.
АНДРЭЙ ФРАНЦІШАК, сын Крыштофа Францішка і Алены Саламярэцкай
Нар. 22.ХІ.1655 г. Пам. 1681 г. (ад ранаў, атрыманых на турэцкай вайне)
Жонка Іаанна з Хадкевічаў, дачка Гераніма Караля і Ізабелы Ляцкай, шлюб 1676 г.,
пам. пасля 1684 г.
Дзяцей не меў
Староста чырванагродскі, ротмістр каралеўскі
VII. 166
ІКод.
ГАННА, дачка Казіміра Мікалая і Кацярыны з Войнаў
Нар. ? Пам. пасля 1680 г.
Мужы 1) Францішак Ян Леснявольскі, староста бранскі, пам. 1653 г.
2) Фелікс Зыгмунт Парыс, кашталян любельскі
VII. 167
ІКод.
БАРБАРА, дачка Казіміра Мікалая і Кацярыны з Войнаў
Нар. ? Пам. 1669 г.
Муж Казімір Яўстах Валовіч, стольнік літ.
VIII. 184
ІКод.
АДАМ, сын Мікалая Лявона і Ганны Харленскай
Нар. ? Пам. 1680 г.
VII I. 185
ІКод.
ІААННА, дачка Мікалая Лявона і Ганны Харленскай
Нар. ? Пам. ?
98
V III. 186
ІКод.
Ы., сын Мікалая Лявона і Ганны Харленскай
Нар. ? Пам. ?
V III. 187
Код.
ІБіягр. стар. 330-335
ЯНФРЫДЭРЫК, сын Казіміра Уладыслава і Францішкі з Копцяў
Нар. 18X1680 г. Пам. 6.УІІ.1751 г„ пахаваны ў Кодані
Жонка Канстанцыя з Радзівілаў, шлюб 9.111.1717 г., пам. 6.ХІІ.1756 г.
Дзяцей не меў
1711 г. кашталян менскі, 1716 г. кашталян трокскі, 1735 г. канцлер ВКЛ
V III. 188
ІКод.
ЮСТЫНА ГАННА, дачка Казіміра Уладыслава і Францішкі з Копцяў
Нар. 29.ІХ.1681 г. у Кодані. Пам. пасля 1752 г.
Муж Юзаф Стэфан Красіцкі, кашталян галіцкі, шлюб 26.УІІ.1703 г.
V III. 189
ІКод.
ЛЮДВІКА АЛЕНА, дачка Казіміра Уладыслава і Францішкі з Копцяў
Нар. 8.ІУ.1683 г. уКодані. Пам. 1749 г.
Бенедыктынка ў Станёнтках (з прыблізна 1697 г„ пад імем Схаластыка)
V III. 190
ІКод.
ЦЭЦЫЛІЯ СОФ’Я, дачка Казіміра Уладыслава і Францішкі з Копцяў
Нар. 24.1.1688 г. Пам. 10.ІУ.1762 г. у Мажэйкаве
Мужы 1) Ян Кароль Хадкевіч, шлюб 1710 г„ пам. 1712 г.
2) Міхал Тызенгаўз, падкаморы віленскі, шлюб 1724 г. (1 жонка Ганна
Чарняўская, 2 жонка Ганна з Пацаў)
VIII. 191
ІКод.
МІКАЛАЙ ФРАНЦІШАК, сын Казіміра Уладыслава і Францішкі з Копцяў
Нар. 11.11.1689 г. Пам. 2.УІІ.1716г. пахаваны ў Кодані
Не жанаты
Староста мсціслаўскі
99
V III. 192
Код.
КАНСТАНЦЫЯ, дачка Казіміра Уладыслава і Францішкі з Копцяў
Нар. 14.11.1690 г. Пам. 1692 г.
V III. 193
Код.
ЯН, сын Казіміра Уладыслава і Ганны з Фрэдраў
Нар. ? Пам. ?
V III. 194
Код.
Ы., дачка Казіміра Уладыслава і Ганны з Фрэдраў
Нар. ? Пам. 1753 г.
V III. 195
Код.
ІААННА, дачка Уладыслава Юзафата і Уршулі з Даніловічаў
Нар. 23.УІ.1678 г. Пам. да 1726 г.
Мужы 1) Крыштоф Дунін-Раецкі, шлюб 1710 г., пам. 1710 г.
2) Станіслаў Тышкоўскі, падстольнік берасцейскі, шлюб 1716 г. ?
V III. 196
Код.
Біягр. стар. 335-337
КАРОЛЬ ЮЗАФ, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. 10.111.1768 г. уВішніцах
Жонка Мар’яна з Фірлеяў, шлюб 1722 г., пам. 21 .X. 1737 г.
Дзяцей не меў
1730 г. пісар польны літ., 1748 г. ваявода берасцейскі
V III. 197
Код.
КАЗІМІР, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. 14.Х.1736 г. у Вішніцах, дзе і пахаваны
Не жанаты
V III. 198
Код.
ЯН, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. ?
100
VIII. 199
| Код.
| ГАННА, дачка Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. 18.ІУ.1700г. Пам. 4.УП.1703 г.?
VII I. 200
|Код.
| МІХАЛ, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. ?
VI II. 201
ІКод.
ФРАНЦІШАК, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. ?
VII I. 202
ІКод.
ЮЗАФАТ, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. 1707 г. Пам. ?
VIII . 203
|Код.
| КАНСТАНЦЫЯ, дачка Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. ?
VIII. 204
Код.
| Біягр. стар. 337-339
| ІГНАЦЫ, сын Уладыслава Юзафата і Хрысціны з Сангушкаў
Нар. ? Пам. 15.ІУ.1758 г. у Ружанах, пахаваны ў Вішніцах
Жонка Ганна Красіцкая, дачка Караля, шлюб 1732 г., пам. 22.Х.1751 г.
(1 муж Антоні Цэтнер)
Дзеці Ян, Юзаф, Каспар Мельхіёр Бальтазар, № і Ы. (сыны-блізняты), Ы. (дачка),
Францішак Ксаверы, Каятан Міхал
1740 г. чашнік літ„ 1744 г. падскарбі надворны літ., 1750 г. ваявода мсціслаўскі
IX. 232
| Код.
|ян, сын Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. 7.1.1732 г. Пам. ІЗ.ХІ.1757 г. у Нясвіжы, пахаваны ў Кодані
101
Жонка Альжбета Браніцкая, дачка Пятра і Валерыі з Шамбекаў, шлюб ІЗ.УІ.1756 г.,
пам. 1800 г. (1 муж Ян Юзаф Сапега руж. [247])
Дзеці Казімір Нестар
1753 г. палкоўнік, 1757 г. генерал-маёр кар. войска
IX. 233
Код.
КАСІІАР МЕЛЬХІЁР БАЛЬТАЗАР, сын Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. 6.1.1734 г. Пам. ?
IX. 234, 235
Код.
Ы. і Ы., сыны-блізняты Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. у студзені 1736 г. Пам. ?
IX. 236
Код.
Біягр. стар. 369-372
Біягр. жонкі 372-374
ЮЗАФ, сын Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. у чэрвені 1737 г. Пам. 10.1.1792 г.уЛяхавічах, пахаваныў Кодані
Жонка Тэафіла Стражыслава Ябланоўская, дачка Юзафа Аляксандра і Караліны
з Радзівілаў, шлюб каля 1761 г., пам. 1816 г.
Дзеці Аляксандр Антоні, Ганна (Тэкля)
1766 г. крайчы літ., 1769 г. палкоўнік генеральны літ. Барскай канфедэрацыі
IX. 237
Код.
Ы., дачка Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. 2.ІУ.1742г. Пам. у снежні 1749 г.
IX. 238
Код.
Біягр. стар. 374-375
ФРАНЦІШАК КСАВЕРЫ, сын Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. 1747 г. Пам. 30.1.1806 г. у Цянкоўцах, пахаваны ў Базаліі
Жонкі 1) Тэрэза Суфчынская, дачка Міхала і Даміцэлі Курапатніцкай, шлюб 1768 г.
(разв. да 1796 г.), (2 муж Рафал Вольскі)
2) Касільда Зяленская, дачка Мацея, шлюб 23АЧІ. 1796 г., пам. 25.VIII. 1807 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Януш Аляксандр, Мікалай, Павел, Аляксандр, Тэкля Цэтнэр,
Ганна Агнешка Меер, Барбара
1768 г. ротмістр кавалерыі, 1790-1793 гг. ваявода смаленскі, 1793 г. ваявода мерацкі
102
IX. 239
Код.
Біягр. стар. 375-377
КАЯТАН МІХАЛ, сын Ігнацыя і Ганны Красіцкай
Нар. 13.11.1749 г. у Кодані. Пам. 23.У.1771 г. (загінуў у бітве пад Лянцкаронай)
Не жанаты
1769 г. маршалак полацкі Барскай канфедэрацыі
X. 248
Код.
Біягр. стар. 388-407
КАЗІМІР НЕСТАР, сын Яна і Альжбеты Браніцкай
Нар. 14.11.1757 г. Пам. 1798 г. у Вене, пахаваны ў Кодані
Жонка Ганна з Цэтнераў, дачка Ігнацыя і Людвікі Патоцкай, шлюб 1782 г. (разв. 1784 г.),
пам. 6.1.1814 г. (у 1 шлюбе Сангушка, у 3 шлюбе муж К. Латарынскі д’Эльбёф і
дэ Ламбэз)
Дзяцей не меў
1773 г. генерал артылерыі літ., 1788-1792 гг. маршалак канфідэрацыі літ.
X. 249
Код.
Біягр. стар. 407-410
Біягр. жонкі 410 -412
АЛЯКСАНДР АНТОНІ, сын Юзафа і Тэафілы Ябланоўскай
Нар. З.ІХ.1773 г. у Страсбургу. Пам. 8.ІХ.1812 г. у Дзярэчыне, пахаваны ў Кодані
Жонка Ганна Замойская, дачка Андрэя і Канстанцыі Чартарыйскай, шлюб
ІО.УП.1794 г., пам. 2.ХІ.1859 г.
Дзеці Ганна Чартарыйская, Лявон Людвік, Лявон
Прыродазнаўца, мецэнат, падарожнік, палітык, скарбнік імператара Напалеона
X. 250
Код.
ГАННА (ТЭКЛЯ), дачка Юзафа і Тэафілы Ябланоўскай
Нар. 8.ІУ.1775 г. Пам. 1.11.1794 г.
X. 251
Код.
ЯНУШ АЛЯКСАНДР, сын Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. 11.УІІ. 1775 г. у Базаліі. Пам. 27.11.1825 г. у Зазулінцах, пахаваны ў Базаліі
Жонка Ганарата Младзецкая, дачка Юзафа Марціна і Даміцэлі Красіцкай, шлюб 1803 г.,
пам. 1848 г.
103
Дзеці Марцін, Даміцэля Юльяна Залеская, Ганна
Маршалак стараканстанцінаускі, рыцар мальтыйскага ордэна
X. 252
Код.
МІКАЛАЙ, сын Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. 1779 г. Пам. 23.ІХ.1843 г. у Тамашпалі
Жонка Ідалія з Патоцкіх, дачка Шчаснага Патоцкага і Юзафіны з Мнішкаў,
шлюб 1806 г., пам. 1859 г.
Дзеці Пелагея Чацкая, Тэрэза Патоцкая, Ідалія Чорба
Падпалкоўнік у арміі Княства Варшаўскага, адзначаны Залатым Крыжам
Уігініі МПііагі, рыцар мальтыйскага ордэна
X 253
Код.
ПАВЕЛ, сын Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. 1781 г. Пам. 2.1.1855 г. у Варшаве, дзе і пахаваны
Жонка Пелагея Ружа з Патоцкіх, дачка Шчаснага Патоцкага і Юзафіны з Мнішкаў,
шлюб 1806 г., пам. 12.111.1846 г. (1 муж Францішак Сапега руж. [263])
Дзеці Ксаверы, Лявон
1807 г. падпалкоўнік французскай арміі, маршалак шляхты Аўгустоўскай губерні,
рыцар мальтыйскага ордэна
X. 254
Код.
АЛЯКСАНДР, сын Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. пасля 1781 г. Пам. пасля 1800 г.
Не жанаты
X. 255
Код.
ТЭКЛЯ, дачка Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. ? Пам. ?
Муж Ігнацы Цэтнер, староста мсціслаўскі, шлюб 29.ХІ.1792 г. у Львове
X. 256
Код.
ГАННА АГНЕШКА, дачка Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. ? Пам. ?
Муж Юзаф Меер, ваявода паморскі, шлюб 1796 г.
Х.257
Код.
БАРБАРА, дачка Францішка Ксаверыя і Тэрэзы Суфчынскай
Нар. ? Пам. 28.ІУ.1780 г., пахавана ў Базаліі
Не замужам
XI. 264
Код.
ГАННА, дачка Аляксандра Антонія і Ганны Замойскай
Нар. 1798 г. Пам. 1864 г. у Парыжы, пахавана ў Сяняве
Муж Адам Чартарыйскі, шлюб 15.ІХ.1817 г., пам. 1861 г.
XI. 265
Код.
ЛЯВОН ЛЮДВІК, сын Аляксандра Антонія і Ганны Замойскай
Нар. 1801 г. Пам. ?
XI. 266
Код.
Біягр. стар. 418-424
Біягр. жонкі 424-426
лявон, сын Аляксандра Антонія і Ганны Замойскай
Нар. 18.ІХ. 1803 г. Пам. 1843 г. у Красічыне, дзе і пахаваны
Жонка Ядвіга Замойская, дачка Станіслава і Сафіі Чартарыйскай, шлюб 19.ХІІ. 1825 г.
у Пулавах, пам. 29.ІІІ. 1890 г.
Дзеці Цэлестына, Адам, Марыя, Уладзімір, Соф’я, Лявон, Тэрэза, Уладыслаў
Паўстанец 1830/31 гг., 1861 г. маршалак Краёвага сойма, адзначаны Залатым
Крыжам Уігіаіі МНііагі
XI. 267
Код.
МАРЦІН, сын Януша Аляксандра і Ганараты Младзецкай
Нар. 1805 г. у Вербе. Пам. 1843 г., пахаваны ў Базаліі
Жонка Марыя Бжастоўская, дачка Міхала і Канстанцыі Красіцкай, шлюб 1831 г.
Дзяцей не меў
XI. 268
Код.
ДАМІЦЭЛЯ ЮЛЬЯНА, дачка Януша Аляксандра і Ганараты Младзецкай
Нар. 10.1.1808 г. Пам. у сакавіку 1877 г. у Крыважынцы, пахавана ў Завалійках
Муж Фларыян Залескі, шлюб 1 .X. 1830 г. у Зазулінцах
105
XI. 269
|Код.
| ГАННА, дачка Януша Аляксандра і Ганараты Младзецкай
Нар. каля 1808 г. Пам. 1891 г. у Зазулінцах
Не замужам
XI. 270
ІКод.
ПЕЛАГЕЯ, дачка Мікалая і Ідаліі Патоцкай
Нар. 1809 г. Пам. 23.УІІІ.1892 г.
Муж Віктар Чацкі, пам. 1853 г.
XI. 271
|Код.
| ТЭРЭЗА, дачка Мікалая і Ідаліі Патоцкай
Нар. 1811 г. Пам. 13.У.1895 г. уВаршаве
Муж Пшэмыслаў Патоцкі, шлюб да 1830 г.
XI. 272
|Ш.
| ІДАЛІЯ, дачка Мікалая і Ідаліі Патоцкай
Нар. 1813 г. Пам. 1861 г. уВаршаве
Муж Канстанцін Чорба, расійскі палкоўнік, шлюб 28.1.1837 г.
XI. 273
| Код.
| КСАВЕРЫ, сын Паўла і Пелагеі Патоцкай
Нар. 4.Х.1807 г. Пам. 2.УІІІ. 1883 г. у Біярыцы, дзе і пахаваны
Жонкі 1) Канстанцыя Сабанская, дачка Гераніма і Караліны Жавускай, шлюб 1835 г.,
пам. 1838 г.
2) Людвіка з Пацаў, дачка Людвіка і Марыі Малахоўскай, шлюб 1840 г.,
пам. 1895 г.
Дзеці ад першага шлюбу: Павел, Марыя Патоцкая
ад другога шлюбу: Людвік, Ксаверы Францішак, Лявон
Афіцэр падольскіх кірасіраў
XI. 274
ІКод.
лявон, сын Паўла і Пелагеі Патоцкай
Нар. 9.УІІІ.1811 г. Пам. 17.ХІ.1884 г. у Фларэнцыі, дзе і пахаваны
106
Жонка Іаанна з Тышкевічаў, дачка Міхала і Іаанны з Карпау, шлюб 1836 г., пам. 1873 г.
Дзеці Леванціна Чацкая, Пелагея Радзівіл
Камер-юнкер расійскі
XII. 277
ІКод.
ЦЭЛЕСТЫНА, дачка Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1827 г. Пам. 1834 г.
XII. 278
Код.
ІБіягр. стар. 427-423
АДАМ, сын Лявона і Ядвігі Замойскай (мян) шка Чырвоны князь)
Нар. 4.ХІІ.1828 г. у Варшаве. Пам. 20/21.VII. 1903 г. у Райхенхале, пахаваны
ў Красічыне
Жонка Ядвіга з Сангушкаў, дачка Уладыслава і Ізабелы Любамірскай,
шлюб22.ІУ.1852 г., пам. 1918 г.
Дзеці Уладыслаў Лявон, Марыя Ядвіга Жултоўская, Лявон Павел,
Алена Стадніцкая, Павел, Ян, Адам Стэфан
Палітык, пасол у краёвы сойм, кавалер ордэна Залатога Руна
XII. 279
| Код.
| МАРЫЯ, дачка Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1831 г. Пам. 1835 г.
XII. 280
|Код.
| УЛАДЗІМІР, сын Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1832 г. Пам. 1833 г.
XII. 281
ІКод.
СОФ’Я, дачка Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1834 г. Пам. 1850 г.
XII. 282
|Код.
|лявон, сын Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1836 г. Пам. 1837 г.
107
XII. 283
Код.
ТЭРЭЗА, дачка Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1839 г. Пам. 1859 г., пахавана ў Красічыне
Не замужам
XII. 284
Код.
УЛАДЫСЛАЎ, сын Лявона і Ядвігі Замойскай
Нар. 1846 г. Пам. 1849 г.
XII. 285
Код.
ПАВЕЛ, сын Ксаверыя і Канстанцыі Сабанскай
Нар. 1836 г. у Высокім. Пам. 27.УІІ.1873 г„ пахаваны ў Высокім
Не жанаты
XII. 286
Код.
МАРЫЯ, дачка Ксаверыя і Канстанцыі Сабанскай
Нар. 27.ХІІ.1837 г. у Высокім. Пам. 29.ІІІ. 1923 г. у Парыжы, пахавана ў Біярыцы
Муж Станіслаў Патоцкі, шлюб 2.У. 1855 г. у Высокім
XII. 287
Код.
ЛЮДВІК, сын Ксаверыя і Людвікі з Пацаў
Нар. 25.ХІ.1841 г. у Высокім Пам. 20.ХІ. 1937 г„ пахаваны ў Біярыцы
Жонка Марта Альжбета Маншэ, шлюб 1.VII. 1921 г„ пам. 1935 г.
Дзеці Селіна Генрыета Кандэла
XII. 288
Код.
КСАВЕРЫ ФРАНЦІШАК, сын Ксаверыя і Людвікі з Пацаў
Нар. 24.У.1843 г. у Высокім. Пам. 8.Х.1889 г. у Парыжы, пахаваны ў Біярыцы
Не жанаты
XII. 289
Код.
лявон, сын Ксаверыя і Людвікі з Пацаў
Нар. 20.ІХ.1851 г. у Высокім. Пам. 21.М1904 г. у Біярыцы, дзе і пахаваны
Не жанаты
108
XII. 290
ІКод.
ЛЕВАНЦІНА (ЛЯВОНІЯ), дачка Лявона і Іанны з Тышкевічау
Нар. 2.1.1843 г. Пам. 14.Х.1901 г. у Парыжы
Муж Уладыслаў Чацкі, шлюб 10.У.1862 г. пам. 1873 г.
Дачка Марыя (Мірыям) прынесла ў сям’ю мужа (маркіз Жыкель дэ Туш) шмат
сапегаўскіх памятных рэчаў
XII. 291
| Код.
| ПЕЛАГЕЯ, дачка Лявона і Іаанны з Тышкевічаў
Нар. 2.ХІ.1844 г. у Варшаве. Пам. 25.1.1929 г. у Рыме, пахавана ў Фларэнцыі
Муж Фердынанд Радзівіл, шлюб 19.УІІ.1864 г.
XIII. 295
Код.
| Біягр. стар. 433-435
| УЛАДЫСЛАЎ ЛЯВОН, сын Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 30.У.1853 г. у Красічыне. Пам. 29.ІУ.1920 г. у Львове, пахаваны ў Красічыне
Жонка Альжбета Патуліцкая, дачка Казіміра і Марыі Замойскай, шлюб ЗО.УІ.1881 г.
пам. 1948 г.
Дзеці Казімір, Лявон, Юзаф, Аляксандр, Адам Зыгмунт, Уладыслаў, Андрэй Юзаф,
Станіслаў, Ганна Бельская, Тэрэза Друцкая-Любецкая
Пасол у краёвы сойм і ў Дзяржаўную раду ў Вене
XIII. 296
ІКод.
МАРЫЯ ЯДВІГА, дачка Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 1855 г. у Кракаве. Пам. 1929 г.
Муж Станіслаў Жултоўскі, шлюб 1877 г. у Красічыне
XIII. 297
ІКод.
ЛЯВОН ПАВЕЛ, сын Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 14.VIII.1856 г. Пам. 8.11.1893 г. у Більчах
Жонка Тэрэза з Сангушкаў, дачка Паўла і Марыі Борх, шлюб 1883 г., пам. 1954 г.
Дзеці Марыя Шаптыцкая, Ядвіга Шамбек, Павел, Альжбета
Пасол у краёвы сойм 1887-1889 гг.
109
XIII. 298
Код.
АЛЕНА, дачка Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 1857 г. у Красічыне. Пам. 1947 г.
Муж Эдвард Стадніцкі, шлюб 1881 г. у Красічыне
XIII. 299
Код.
ПАВЕЛ, сын Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 1.ІХ.1860г. уГумнішках. Пам. 31.У.1934 г. у Сядлішках
Жонка Мацільда Віндзішграец, дачка Людвіка і Валерыі Дэсэўфы дэ Чэрнек-э-Тарко,
шлюб 14.111.1893 г. у Львове
Дзеці Альжбета Марыя, Альфрэд Марыя, Марыя Ядвіга, Павел Марыя,
Мацільда Марыя Астэрва
Пасол у краёвы сойм, 1919 г. першы старшыня Польскага Чырвонага Крыжа
XIII. 300
Код.
ян, сын Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 27.1.1865 г. у Гайдэльбергу. Пам. 29.ІХ.1954 г. у Ніцы, пахаваны ў Мэнтане
Жонка Алісія д’Альтон (з сям'і Пробын) ледзі Амхурст, шлюб 16.ХІІ. 1914 г.
Дзяцей не меў
XIII. 301
Код.
Біягр. стар. 435-458
АДАМ СТЭФАН, сын Адама і Ядвігі з Сангушкаў
Нар. 14.У.1867 г. у Красічыне. Пам. 23.УІІ.1951 г., пахаваны ў кафедральным саборы
на Вавелі
1925 г. архібіскуп і мітрапаліт кракаўскі, 1946 г. кардынал
XIII. 302
Код.
СЕЛІНА ГЕНРЫЕТА, дачка Людвіка і Марты Маншэ
Нар. 22.1.1902 г. Пам. 2.ХІ.1990 г.
Муж Хасэ Кандэла Мартын, шлюб 1922 г.
XIV. 311
Код.
КАЗІМІР, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1882 г. у Львове. Пам. 1909 г. у Санта Круз дэ Тэнэнфэ (утапіўся)
Не жанаты
110
XIV. 312
Код.
ІБіягр. стар. 463-466
лявон, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 19.ХІІ.1883 г. у Красічыне. Пам. 27.ІХ.1944 г. (загінуў пад Жэшавам)
Жонка Кацярына Патоцкая, дачка Андрэя і Хрысціны з Тышкевічаў,
шлюб 22.VII. 1917 г., пам. 2.II. 1977 г.
Дзяцей не меў
Пасол у сойм РП, падарожнік
XIV. 313
ІКод.
ЮЗАФ, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1887 г. Пам. 15.VIII. 1940 г. у Прайя-дэ-Роша, пахаваны ў г. Партыман (Партугалія)
Не жанаты
Паручнік падчас вайны 1920 г., пад час I сусветнай вайны адзначаны Крыжам адважных
XIV. 314
|Ш.
| АЛЯКСАНДР, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1888 г. у Алешыцах. Пам. 1.УІІІ.1976 г. у Ніцы
Жонкі 1) Альжбета Гамільтан-Пэйн, шлюб 1915 г., пам. 1975 г.
2) Марыя фон Аперсдорф, шлюб 17.1.1976 г. у Ніцы (1 муж Павел Фларыян
Сапегакад. [323])
Дзеці ад першага шлюбу: Лявон Раман, Кароль Уладыслаў
Добраахвотнік у польскай авіяцыі ў Францыі ў 1917 г. Паранены падчас кампаніі
1920 г. У гады II Сусветнай вайны служыў добраахвотнікам у Каралеўскіх
ваенна-паветраных сілах Вялікабрытаніі (да лістапада 1943 г.)
XIV. 315
ІКод.
АДАМ ЗЫГМУНТ, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1892 г. у Хелуане (Егіпет). Пам. 1970 г. у Бельгіі
Жонка Тэрэза Сабанская, дачка Міхала і Людвікі Вадзецкай, шлюб Ю.ХП.1918 г.
у Кракаве
Дзеці Соф’я Камароўская, Ружа Марыя, Ядвіга Тэрэза дэ Сан, Станіслаў Артур,
Міхал Ксаверы, Марыя Людвіка дэ Эмптын
Паручнік кавалерыі, страціў руку падчас I сусветнай вайны. Пасля II сусветнай
вайны эміграваў у Конга (бельгійскае), пазней у Бельгію; рыцар Мальтыйскага ордэна.
111
XIV 316
Код.
УЛАДЫСЛАЎ, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1893 г. у Красічыне. Пам. 1956 г. у Мэнтане
Жонка Мацільда (Іда) Барнеміша дэ Кашон, дачка Габара і Мацільды Прайс,
шлюб 25.ІХ.1935 г. у Будапешце (1 муж Стэфан Чакі Кёрошзэг, 2 муж Джэк Дылан)
Дзяцей не меў
XIV 317
Код.
Біягр. стар. 466-468
АНДРЭЙ ЮЗАФ, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 2.Х.1984г. уКрасічыне. Пам. 1945 г. (загінуўу Венгрыі)
Не жанаты
Эмісар Галоўнага камандавання арміі Краёвай, адзначаны Крыжам адважных
і Крыжам Х'ігіыіі Мііііагі V кл.
XIV. 318
Код.
СТАНІСЛАЎ, сын Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1896 г. у Алешыцах. Пам. 11.1.1919 г. (загінуў пры абароне Львова)
Не жанаты
XIV. 319
Код.
ГАННА, дачка Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1901 г. Пам. 2.ІУ.1965 г. (забітая ў Заіры)
Муж Раман Бельскі, шлюб 1933 г., пам. 2.ІМ1965 г.
XIV. 320
Код.
ТЭРЭЗА, дачка Уладыслава Лявона і Альжбеты Патуліцкай
Нар. 1905 г. у Красічыне. Пам. 16.1.1995 г. у Каліфорніі
Муж Багдан Друцкі-Любецкі, шлюб 26.ХІ. 1930 г. у Львове
XIV. 321
Код.
МАРЫЯ ЖАЗЭФІНА, дачка Лявона Паўла і Тэрэзы з Сангушкаў
Нар. 1884 г. Пам. 1917 г.
Муж Станіслаў Шаптыцкі, генерал, шлюб 7 .VI. 1905 г.
112
XIV. 322
Код.
ЯДВІГА МАРЫЯ, дачка Лявона Паўла і Тэрэзы з Сангушкаў
Нар. 1886 г. Пам. 1972 г.
Муж Аляксандр Шамбек, шлюб 27.VI. 1916 г. у Львове
XIV. 323
Код.
ПАВЕЛ ФЛАРЫЯН, сын Лявона Паўла і Тэрэзы з Сангушкаў
Нар. 1888 г. у Гумнішках. Пам. 1973 г. (загінуў у аўтамабільнай аварыі)
Жонка Марыя фон Аперсдорф, дачка Яна Юрыя і Дароты з Радзівілаў, шлюб 1922 г.
(2 муж Аляксандр Сапега кад. [314])
Дзяцей не меў
XIV 324
Код.
АЛЬЖБЕТА КАРАЛІНА, дачка Лявона Паўла і Тэрэзы з Сангушкаў
Нар. 1892 г. у Львове. Пам. 1907 г. у Львове
XIV. 325
Код.
АЛЬЖБЕТАМАРЫЯ, дачка Паўла і Мацільды Віндзішграец
Нар. 1893 г. Пам. 16.111.1979 г. у Кракаве
Не замужам
XIV. 326
Код.
АЛЬФРЭД МАРЫЯ, сын Паўла і Мацільды Віндзішграец
Нар. 1896 г. у Ясле. Пам. 1914 г. (загінуў у пачатку I сусветнай вайны)
XIV. 327
Код.
МАРЫЯ ЯДВІГА, дачка Паўла і Мацільды Віндзішграец
Нар. 13.11.1899 г. у Львове
У ордэне непакалянак (з 8.ХІІ.1928 г., пад імем Асунта)
XIV 328
Код.
ПАВЕЛ МАРЫЯ, сын Паўла і Мацільды Віндзішграец
Нар. 1900 г. у Сядлішках. Пам. 1987 г. у Мюнхене, пахаваны ў Фларэнцыі
Жонка Вірджылія Петэрсан, дачка Фрыдэрыка, шлюб І.УІІ.1933 г. (разв.),
пам. 24.11.1966 г.
Дзеці Марыя Хрысціна Фрымэнтл, Мікалай Фрыдэрык
113
XIV. 329
Код.
МАЦІЛЬДА МАРЫЯ, дачка Паўла і Мацільды Віндзішграец
Нар. 1906 г. Пам. 1983 г. у Кракаве
Муж Юльюш Астэрва, шлюб 30.VI. 1937 г., пам. 1947 г.
XV 335
Код.
ЛЯВОН РАМАН, сын Аляксандра і Альжбеты Гамільтан-Пэйн
Нар. 1915 г. у Біярыцы. Пам. 12.УІ. 1940 г. (загінуў пад Фраменцьерам, дзе і пахаваны)
Не жанаты
XV 336
Код.
КАРОЛЬ УЛАДЫСЛАЎ, сын Аляксандра і Альжбеты Гамільтан-Пэйн
Нар. 1920 г. Пам. 27X11.1941 г. (загінуў у Францыі)
Не жанаты
Падпаручнік авіяцыі
XV 337
Код.
СОФ’Я, дачка Адама Зыгмунта і Тэрэзы Сабанскай
Нар. 1919 г.
Муж Лявон Камароўскі, шлюб 25.УП.1942 г.
XV. 338
Код.
РУЖАМАРЫЯ, дачка Адама Зыгмунта і Тэрэзы Сабанскай
Нар. 1921 г. Пам. 1944 г. (загінула падчас Варшаўскага паўстання)
Не замгжам
4
XV 339
Код.
ЯДВІГА ТЭРЭЗА, дачка Адама Зыгмунта і Тэрэзы Сабанскай
Нар. 1924 г. у Бобрку
Муж Маўрыцый дэ Сан, шлюб 17.М1947 г. у Конга (бельгійскім)
XV 340
Код.
СТАНІСЛАЎ АРТУР, сын Адама Зыгмунта і Тэрэзы Сабанскай
Нар. 1924 г. у Бобрку. Пам. 1956 г. у Нгешо ў Конга (бепьгійскім)
Не жанаты
114
XV. 341
|Код.
| МІХАЛ КСАВЕРЫ, сын Адама Зыгмунта і Тэрэзы Сабанскай
Нар. 1930 г. у Бобрку
Жонка Мірыям дэ Дэкер дэ Брандэкен, дачка Юзафа і Марты дэ Фогель, шлюб
17.ІУ.1952 г.
Дзеці Аляксандр Лявон, Стэфан Адам
XV. 342
| Код.
IМАРЫЯ ЛЮДВІКА, дачка Адама Зыгмунта і Тэрэзы Сабанскай
Нар. 1931 г.
Муж Максімільян дэ Эмптын, шлюб 19.ІУ.1955 г.
XV. 343
| Код.
| МАРЫЯ ХРЫСЦІНА, дачка Паўла і Вірджыліі Петэрсан
Нар. 5.У.1934г.
Муж Адам Фрымэнтл, шлюб 1953 г. (разв. 1974 г.)
XV. 344
ІКод.
МІКАЛАЙ ФРЫДЭРЫК, сын Паўла і Вірджыліі Петэрсан
Нар. 15.1X1937 г.
XVI. 352
ІКод.
АЛЯКСАНДР ЛЯВОН, сын Міхала Ксаверыя і Мірыям дэ Дэкер дэ Брандэкен
Нар. 18.ІУ.1953 г. у Нгешо ў Конга (бельгійскім)
Жонка Патрыцыя ван Ініс, дачка Роджэра і Агнес дэ Потэлсберг дэ ля Потэры
нар. 17.Х.1956 г., шлюб 5.У.1979 г.
Дзеці Ладыслас, Маітэ, Грэгары, Джэфры
XVI. 353
| Код.
| СТЭФАН АДАМ, сын Міхала Ксаверыя і Мірыям дэ Дэкер дэ Брандэкен
Нар. 20.ІІІ. 1956 г. у Гома ў Конга (бельгійскім)
Жонка Ніколь Ягмо, нар. П.М1956 г., шлюб 4.Х.1980 г.
Дзеці Рафаэль, Нікалас
115
XVII. 360
Код.
ЛАДЫСЛАС, сын Аляксандра Лявона і Патрыцыі ван Ініс
Нар. 6.ІІІ.1980 г. Пам. 6.УІІ.1982 г.
XVII. 361
Код.
МАІТЭ, сын Аляксандра Лявона і Патрыцыі ван Ініс
Нар. 9.Х.1981 г.
XVII. 362
Код.
ГРЭГАРЫ, сын Аляксандра Лявона і Патрыцыі ван Ініс
Нар. 5.ХІІ.1983 г.
XVII. 363
Код.
ДЖЭФРЫ, сын Аляксандра Лявона і Патрыцыі ван Ініс
Нар. 8.ІУ.І988 г.
XVII. 364
Код.
РАФАЭЛЬ, сын Стэфана Адама і Ніколь Ягмо
Нар. 1.Х.1982г.
XVII. 365
Код.
НІКАЛАС, сын Стэфана Адама і Ніколь Ягмо
Нар. 7.1.1986 г.
116
БІЯГРАМЫ САПЕГАУ
Польскі біяграфічны слоўнік
т. X, 1963; т. XXXIV, 1992-1993; т. XXXV, 1994
П.2
Руж.
Багдан
Пісар гаспадарскі, смаленскі ваявода, намеснік мцэнскі, любецкі, высакадворскі,
родапачынальнік чарэйскай галіны Сапегаў.
Сапегі паходзілі са Смаленшчыны, з рускіх баяраў праваслаўнай веры, толькі пасля
XVII ст. ім сталі прыпісваць княскае паходжанне. Два дакументы аб паходжанні Сапегаў
з князёў (у 1512 і 1522 гг.) вядомыя за подпісам Жыгімонта I, яшчэ адзін - за подпісам яго
сына, караля Жыгімонта Аўгуста (1572). У дакументах XV і XVI ст. гэты род называлі і
Сапегамі, і Сапігамі, і Сапежычамі, а з канца XVI ст. ужываецца нязменна як Сапега.
Генеолагі (А. Міштольт, В. Каяловіч, Ю. Вольф, С. Касакоўскі) звязваюць Сапегаў з
Сумігайлам, кашталянам трокскім, які ў 1413 г. у Гарадлі атрымаў герб Ліс. Аднак паводле
крыніцаў за родапаначальніка Сапегаў можна лічыць толькі Сямёна Сапегу (Сапігу), якога
блытаюць з Сямёнам, пісарам ВКЛ, пасля пісарам караля Казіміра Ягелончыка. Ад двух
старэйшых сыноў Сямёна пайшлі дзве галіны Сапегаў - чарэйская і коданская.
Багдан быў найстарэйшым сынам Сямёна і Настассі, верагодна, сястры Міхала Паўшы,
што, аўдавеўшы, сышла ў Полацкі манастыр і стала там ігуменняй. У Багдана былі браты Іван
[3], Юры і Васіль; апошні служыў дваранінам у Аляксандра Ягелончыка і Жыгімонта I.
Багдан у 1471-1488 гг. з’яўляецца пісарам або гаспадарскім сакратаром караля Казіміра
Ягелончыка; прынялі яго ў гаспадарскую канцылярыю ў памяць аб ягоным бацьку, які
таксама быў пісарам у каралеўскай канцылярыі. У гэты час Багдан умацаваў свой маёнтак
і меў добрыя адносіны на гаспадарскім двары. У 1475 г. ажаніўся з княгіняй Тэадорай
(Фядорай, Федзяй) Бабіч-Сакалінскай, якая па маці была сваячкай Альгердавічаў. Яшчэ
большае значэнне мела тое, што цешча Багдана Марыя Сакалінская была пляменніцай
смаленскага ўладыкі Місайлы, фундатара манастыра Святой Троіцы над возерам Галоўля
каля Чарэі на Віцебшчыне. Той Місайла ў 1475 г. пераказаў па сваёй смерці права на вечную
апеку над успомненым манастыром сваёй пляменніцы Марыі Сакалінскай, яе зяцю Багдану,
яго жонцы і іх нашчадкам. Да манастыра былі далучаныя вёскі - Рыдомля (Рудомля) і
Карэевічы з возерам Залоціна. Неўзабаве пасля вянчання Багдан валодаў маёнткамі Чарэя і
Тухачава, на якія было запісана 400 коп грошай. 3 іх 200 коп - гэта жончын пасаг, а 200 коп
цешча забрала ў Багдана на ўласныя расходы. Пасля цешча і яе сын Фёдар Сакалінскі судзіліся,
хацелі гэтыя маёнткі прыўласніць. Справа зацягнулася да 1496 г., 12 лістапада разглядалася
ў Берасці вялікім князем літоўскім Аляксандрам і яго радай. У выніку маёнткі засталіся ва
ўладанні Багдана і яго сям’і. Сакалінскія судзіліся далей, але з увагі на гаспадарскую службу
Багдана разгляд справы адкладваўся. Урэшце 12 чэрвеня 1497 г. у Берасці князь Аляксандр
прысудзіў Чарэю і Тухачава Багдану.
1486-1488 гг. датуюцца некалькі запісаў, паводле якіх кароль Казімір Ягелончык
падараваў Багдану 60 коп грошай - як спагнаныя з менскіх корчмаў даўгі і дапамогу. У
канцы снежня 1486 г., калі кароль прыехаў у Петракова, Багдан атрымаў 20 коп грошай з
васілішкаўскіх корчмаў і 4 кадушкі мёду з Бранска. 1486-1489 гг. датуюцца на гаспадарскіх
119
рахунках далейшыя выплаты: 10 коп грошай з менскіх корчмаў, 10 коп грошай са смаленскай
мытні. Ад Казіміра Ягелончыка Багдан таксама атрымаў калоніі баброў. Ад вялікага
князя літоўскага Аляксандра 4 красавіка 1493 г. у Вільні Багдан атрымаў двух падданых з
братамі і сем’ямі - бортніка Грыдка Нефяртовіча і Васіля Шчэрбіна з Ельненскай воласці
на Смаленшчыне. Меў дазвол на куплю зямлі і сістэматычна скупляў яе на Віцебшчыне ў
баяраў, якія трацілі свае правы на маёнткі, захопленыя Вялікім Княствам Маскоўскім. Пры
Казіміры Ягелончыку купіў адзінаццаць розных маёнткаў на Віцебшчыне і атрымаў на іх
пацверджаныя каралём дакументы. А вялікі князь літоўскі Аляксандр 6 красавіка 1494 г. у
Вільні падпісаў пацвярджэнне яго правоў на некаторыя маёнткі на Віцебшчыне, у той жа
дзень падараваў яму аднаго падданага і тры нічыйныя зямельныя надзелы на Віцебшчыне:
Давідцава, Рабцава і Лапаціна, адпрэчыўшы заявы ўласнікаў, якія занялі гэтыя землі.
Адначасова Багдан узнімаўся па чыноўніцкай лесвіцы. Да 6 красавіка 1494 г. быўужо
мцэнскім і любецкім намеснікам і арандатарам; як мцэнскі намеснік выступаў яшчэ ў 1498 г.,
калі вясной маскоўскія войскі пайшлі ў наступ на Мцэнск і Лучыва. 6 красавіка 1499 г. су-
месна з князем Алехнам Глазінічам у Вільні палагодзіў спрэчку смаленскага ўладыкі з кня-
зем Юрыем Шышоўскім адносна мяжы і крыўды, звязанай з царкоўнай уласнасцю.
У 1501 г. стаў смаленскім акольнічым, а ў 1503 г. высакадворскім намеснікам.
У пачатку 1504 г. Багдан удзельнічае ў вялікім пасольстве да Івана III ў Маскоўскае
княства - сумесна з намеснікам і пазнейшым полацкім ваяводам Станіславам Глябовічам
і пісарам Вялікага Княства Янам Федаровічам. Паслы прыбылі ў Маскву 15 лютага і
спрабавалі размаўляць пра падпісанне мірнага пагаднення і звароту Літве занятых Масквой
земляў. Вынікаў пасольства не прынесла, Іван III не прыняў умоваў замірэння. У сакавіку
1507 г., ужо пасля заняцця Жыгімонтам вялікалітоўскага стальца і яго каранацыі на
польскага караля Багдан разам з гаспадарскім маршалкам Янам Радзівілам і скірстыманскім
намеснікам і кухмістрам Пятром Аляхновічам (Дарагастайскім) зноў быў пасланы ў
Маскву. Апроч афіцыйнага паведамлення Васілю III пра новага караля і князя на польскім
і літоўскім тронах, паслы прыватна прапанавалі пачаць мірныя перамовы, патрабавалі
вызваліць ваеннапалонных, вярнуць захопленыя землі на Смаленшчыне, кампенсаваць
шкоду на памежжы. Таксама паскардзіліся на татараў, якія, са згоды Масквы, чынілі напады
на польскія і літоўскія землі. Але поспеху гэтая місія не мела, Васіль III загадаў затрымаць
Багдана - як закладніка за сям’ю Міхала Глінскага. 3 няволі Багдан вярнуўся ў канцы 1508 г.,
паколькі брат Іван пісаў у Маскву ад імя Жыгімонта I і ўрэшце сам адправіўся чарговым
паслом у Маскву вызваляць брата. Так, у палове лістапада 1508 г. Іван быў у Смаленску і
пазычыў пэўныя грошы вялікаму князю Канстанцінл Астрожскаму.
Вярнуўшыся з няволі, Багдан спарадкаваў маёнткі, памяняўшыся некаторымі землямі
з братам Іванам. Прыняў ад брата Ельню на Смаленшчыне, саступіўшы яму Гарадзішча
і Апакоўскі Пасад на той жа Смаленшчыне. Захавалася пісьмовае сведчанне, што першы
абмен адбыўся яшчэ ў 1497 г„ але дакументальна быў аформлены толькі ў 1508-м. У той самы
час за заслугі, а таксама як кампенсацыю за пакуты, Багдан атрымаў ад караля прывілей
на зямлю па княгіні Пятровай-Мяжэцкай - пасля яе ад’езду ў Маскву. Перад 1512 г. свой
надзел у Апакаве перадаў брату Івану. Багдан меў яшчэ Шэпелева на Віцебшчыне і Сарэі на
Гарадзеншчыне, Грэзань (Грэжаны) на Кіеўшчыне, што вынікае з перапісу спадчыны сынамі
120
Багдана ў 1522-1527 гг. Жонка прынесла яму ў пасаг Лемніцу і Палонну на Віцебшчыне і
Сялец на Белай Русі.
Апошняя вядомая нам інфармацыя пра Багдана датуецца 1512 г., калі ён, будучы
смаленскім акольнічым, паведаміў каралю пра збройны напад маскоўскага войска на
памежныя Рэчыцу, Любеч і яго ўласную Ельню.
Неўзабаве Багдан памёр. Паколькі быў праваслаўнай веры, то пахавалі яго ў
пабудаванай ім царкве Святой Троіцы ў Чарэі, якою ён сам і апекаваўся. У коданскай царкве
ёсць надмагільная пліта, дзе гаворыцца, што парэшткі Багдана знаходзяцца ў Ноўгарадзе-
Северскім, але гэта памылка.
Багдан быў родапачынальнікам чарэйскай галіны Сапегаў, прыдомак Северскія гэтай
лініі прыпісаў Мацей Стрыйкоўскі, гэта было паўторана і іншымі, але хранікёр паблытаў
двух розных людзей - Багдана Сямёнавіча Сапегу і князя Багдана Фёдаравіча Заслаўскага.
Адсюль і блытаніна з княскім паходжаннем роду і з паховінамі ў Ноўгарадзе-Северскім.
Ад шлюбу з Тэадорай Друцкай-Сакалінскай у Багдана былі тры сыны: Іван [8], Януш
(Ян; памёр паміж 1529 і 1531 п), ад 1515 г. гаспадарскі дваранін, і Фёдар (памёр у 1534),
з 1522-га дваранін гаспадарскі. Былі і дзве дачкі. Багдана выйшла замуж за князя Рамана
Друцкага-Любецкага, пасля яго смерці другі раз выйшла за гаспадарскага маршалка Яна
Стацкевіча. Ганна была замужам за Якубам Кунцэвічам, а калі аўдавела, выйшла за Алехну
Скаруту. Іх маці Тэадора Сапега ў 1519 г. адпісала сынам бацькоўскія і матчыныя ўладанні
ў Чарэі, Сяльцы і Тухачаве, а дочкам вызначыла пасаг. Да 31 жніўня 1522 г., калі Жыгімонт I
зацвердзіў гэты тастамент, Тэадоры ў жывых ужо не было.
Марыя Міхалевіч
II. 3
Код.
Іван (Івашка, Ян; Сапега, Сапежыч, Сапіга)
Канцлер каралевы Алены, гаспадарскі маршалак, ваявода віцебскі, ваявода падляшскі,
родапачынальнік коданскай галіны Сапегаў. Другі сын Сямёна і Настассі. Брат Багдана.
Першыя звесткі пра Івана датуюцца 1486 г., калі ён як гаспадарскі пісар Казіміра Ягелончыка
атрымаў 10 коп грошай са смаленскай мытні. У гаспадарскім рэестры 1486-1489 гг.
паведамляецца і пра наступныя грашовыя ўзнагароды: 5 коп грошай з корчмаў у Камянцы
і 5 коп з мытні ў Берасці.
У траўні-чэрвені 1497 г. Іван як пісар суправаджаў пасольства гаспадарскага маршалка
Станіслава Кішкі, выпраўленага вялікім літоўскім князем Аляксандрам Ягелончыкам
да свайго цесця Івана III з заклікам, каб дапамог літоўскаму войску ў паходзе супраць
малдаўскага гаспадара Стэфана. Пасольства, аднак, не мела поспеху. У чэрвені 1498 г. Іван
зноў са Станіславам Кішкам паехаў у Маскву, каб урэгуляваць спрэчкі. Паслы крытычна
адносіліся да «збірання рускіх земляў» Іванам III і былі прыхільнікамі вайны. Але,
выконваючы волю Аляксандра, прапанавалі сабраць сход, каб абмеркаваць памежныя
121
праблемы. Іван III рашуча адмовіўся. Пасля вяртання пасольства Іван быў пры Аляксандры
ў Гародні і Вільні. Перад красавіком наступнага года быў навадворскім намеснікам і
арандатарам. У ліпені-жніўні 1400 г. Іван зноў разам з віцебскім намеснікам, гаспадарскім
маршалкам Станіславам Глябовічам увайшоў у лік паслоў да Івана III у Маскву. Гэтым разам
дамаўляліся пра сумесныя дзеянні с) праць татарскага хана Менглі-Гірэя і супраць наступу
туркаў. Паслы павінны былі прызнаць Івана III «гаспадаром усёй Русі» і атрымаць за гэта
царскую гарантыю на зварот Літве Кіева і іншых страчаных земляў. Яшчэ яны павінны былі
запэўніць цара, што яго дачка Алена мае поўную свабоду ў выбары веравызнання. Аднак, і
гэтым разам пасольства нічога не дасягнула.
У пачатку 1501 г. Іван з пасольствам ад вялікага літоўскага князя Аляксандра выехаў
у Рым, каб скласці Папу Рымскаму Аляксандру VI справаздачу адносна рэалізацыі
фларэнційскай уніі ў ВКЛ ад імя віленскага біскупа Войцеха Табора.
У Рыме пасля аўдыенцыі ў Папы Іван пераходзіць у фларэнційскую унію разам са сваім
асабістым капланам Грыгорам дэ Ложка. Папа даручыў лацінскаму біскупу праэкзаменаваць
Грыгора, пасля высвеціць яго нанова, даючы дазвол адпраўляць літургію ў абодвух абрадах.
Іван атрымаў дазвол на пабудову касцёла ў сваёй Іказні, у якім святары, што прымуць
фларэнційскую унію, маглі адпраўляцць набажэнствы як у лацінскім, так і ў рускім абрадах.
26красавіка 1501 г. Іван атрымаўадказ Папы наўсе свае пытанні, біскупам быўзацверджаны
мітрапаліт кіеўскі Юзаф I Булгарыновіч, якога і прапанаваў Аляксандр. Папа засведчыў,
што перахрышчваць нанова хрысціянаў рускага абраду не трэба, толькі праэкзаменаваць.
Таксама дазволіў кіеўскаму мітрапаліту будаваць мураваныя святыні і скіроўваць людзей да
адзінай веры з Рымскім касцёлам, калі будуць захоўваць пастулаты фларэнційскага сабору.
У Рыме Іван спытаў, як быць з прыняцце.м уніі вялікай літоўскай княгіняй Аленай; гэтая
справа актуалізавалася праз тое, што вялікі літоўскі князь Аляксандр у тую ж восень быў
абраны польскім каралём.
Няма звестак, у якой меры Іван асабіста прыняў удзел у абароне Смаленшчыны ад
Масквы цягам вайны 1500 і 1501 гг. Зразумела, што частка яго маёнткаў была знішчаная
падчас ваенных дзеянняў, а частка была захопленая маскоўцамі. 3 выступленняў самога
Івана вынікае, што ён мог браць удзел у летне-асенняй кампаніі 1500 г., вызваленні з аблогі
Смаленска і служыць у літоўскім войску ўлетку 1501 г., у выніку чаго з’явіўся прывілей
Аляксандраад 18студзеня 1502: «замужнасцьівернуюслужбунашамурыцаруЯнуСапігу».
Пасля выбараў Аляксандра на польскі трон і каранацыі ў снежні 1501 г. Івана прызначылі
канцлерам двара Алены (яна, не зважаючы на супрацьстаянне польскага каталіцкага кліру,
стала польскай каралевай). У абавязкі Івана як канцлера, між іншым, уваходзіла і апека над
праваслаўным дваром Алены і клопат пра сваякоў, якія прыязджалі да яе з Масквы. У гэтым
званні, пацверджаным дакументальна 16 красавіка 1502 г., Іван знаходзіўся ўКракаве пры
каралі як каралеўскі сакратар. У жніўні 1502 г. Іван быў пасланы да інфлянцскага магістра
Вальтэра фон Плетэнберга, які двойчы перамагаў Маскву на Пскоўшчыне.
У верасні 1502 г. Іван перабывае ў Вільні, далучаецца да караля чэшскага і венгерскага
Уладыслава ў справе замірэння з Іванам III. Каралева Алена з ведама мужа, літоўскіх і
польскіх паноў дбала пра замірэнне. Іван пісаў лісты пад яе дыктоўку і сам пісаў з Вільні
122
ліст да бацькі, маці і братоў Алены, датаваны 2 студзеня 1503 г. Каралева давярала Івану,
таму прасіла, каб у Маскве асабіста сустрэўся з яе роднымі і расказаў ім пра яе становішча
падрабязна. Ва ўсіх яе лістах была прыпіска: «выслухайце яго і давярайце яму цалкам,
бо ён гаворыць ад майго імя». Пасольства выехала з Вільні ў пачатку лютага 1503 г., а ў
Маскве было 4 сакавіка. Апроч Івана, у яго ўвайшлі полацкі намеснік Станіслаў Глябовіч,
ковенскі намеснік і вахмістр каралевы Войцех Клачко - з літоўскага боку, з польскага боку
- лэнчыцкі ваявода Пётр Мышкоўскі, кракаўскі стольнік Пётр Врацімоўскі і каралеўскі
сакратар князь Станіслаў Гарэцкі. Калі перамовы зайшлі ў тупік і настаў перапынак, Іван
дамовіўся сустрэцца з бацькам Алены царом Іванам III, маці Соф’яй і братамі Васілём і
Юрыем. Івану III ён расказаў пра пабудову царквы ў Віленскім замку для Алены, пра націск
на яе, каб прыняла фларэнційскую унію. Са свайго боку, Іван III таксама дамагаўся пабудовы
тае царквы, утварэння праваслаўнага двара для свае дачкі і хацеў засакрэчаным шляхам
атрымліваць ад яе палітычную інфармацыю.
Іван Сапега выконваў у тым пасольстве важную ролю. Як вынікае з хронікі сустрэчаў
(магчыма, запісы рабіліся ім самім), ён быў аўтарам тэкста шасцігадовага замірэння,
падпісанага 28 сакавіка 1503 г., якое пачало дзейнічаць з 25 сакавіка таго ж года. Іван на
прыёме ў Івана III 2 красавіка прэзентаваў польскі бок і перадаваў падпісаныя дамовы на
прысягу. 4 красавіка пасля сканчэння пасольскай місіі Іван прыватна сустрэўся з царом.
Атрымаў адказы на лісты Алены адносна яе паводзінаў у праваслаўі, атрымаў залаты
крыжык з рэліквіямі і дабраславенне дачцэ ад маці, якая была пры смерці. 7 красавіка
паслы пакінулі Маскву. У траўні Іван III выслаў да караля Аляксандра пасольства для
ратыфікацыі падпісаных дамоваў, у тым ліку аб захаванні праваслаўя Алены; тады ж быў
напісаны датаваны 6 траўня ліст, адрасаваны на імя Івана, дзе цар прасіў расказаць дачцэ
падрабязна пра ўсё, аб чым у Маскве размаўлялі. У адносінах з маскоўскім дваром, баярамі і
пасламі Івана III Іван Сапега заставаўся лаяльным да караля Аляксандра, а пасля і да караля
Жыгімонта I.
У ліпені 1503 г. Іван знаходзіўся ў Вільні і выконваў абавязкі каралеўскага сакратара і
канцлера каралевы. Суправаджаў каралеўскую пару ў наведванні краіны ў другой палове
1503 і першай палове 1504 г., магчыма, быў з каралём на сойме ў Пятркове ў студзені-сакавіку
1504 г. У Берасці-Куяўскім 26 сакавіка 1504 г. атрымаў прывілей на пабудову абарончага
замка над возерам Іказнь каля Браслава. Як узнагароду за ўдзел у пасольствах атрымаў
званне гаспадарскага маршалка, у сакавіку 1504 г. зноў знаходзіўся каля караля ў Берасці, а
ў пачатку красавіка - у Кракаве пры каралеве Алене.
Калі ў лістападзе 1505 г. на маскоўскі трон сеў Васіль III, адносіны з Масквой
палепшыліся, і з’явілася магчымасць вярнуць захопленыя Іванам III літоўскія землі. Іван
вырушыў у Маскву. Яго суправаджалі віцебскі ваявода Юры Глябовіч і смаленскі канюшы
Ян Федаровіч.
Паслы паскардзіліся на частае спустошванне памежжа маскоўскім войскам, на раба-
ванне купцоў. Галоўным іхнім клопатам было шасцігадовае замірэнне; адначасна паслы
прапанавалі прыступіць да перамоваў аб сталым міры - пры ўмове вяртання захопленых
Іванам III літоўскіх земляў Але Масква перарвала мірныя перамовы. Іван ні з чым вярнуўся
123
з Масквы, зноў суправаджау караля ў Ліду на сойм, скліканы ў ліпені 1506 г. Пасля смерці
Аляксандра ў міжкаралеўскі перыяд Іван быў заняты выбарамі новага вялікага літоўскага
князя. Разам з іншымі палітыкамі ён удзельнічаў у складанні ўмоваў Жыгімонту I, які
рыхтаваўся заняць вялікалітоўскі трон.
Пры Жыгімонце Іван застаўся на сваіх пасадах, да таго ж стаў галоўным гаспадарскім
сакратаром створанай у Кароне ў 1504 г. вялікай канцылярыі, якой апекаваўся да самай
смерці (потым канцылярыя была ліквідаваная).
У сярэдзіне лістапада 1506 г. Іван браў удзел у гарадзенскім сойме, дзе вырашалася
справа князя Міхала Глінскага, звінавачанага ў імкненні захапіць уладу вялікага князя
літоўскага пасля смерці Аляксандра. У літаратуры (В. Каяловіч, за ім Л. Фінкель) з’явілася
гіпотэза, што побач з Янам Забярэзінскім сярод абвінаваўцаў Глінскага быў Іван (магчыма,
па даручэнні каралевы-ўдавы Алены). Гэта была таемная інфармацыя - ні Глінскі, ні іншыя
пра яе не ведалі. Гіпотэза ўзнікла, калі пасля ўцёкаў Глінскага ў Маскву яго землі аддалі
Івану. На сойме Іван прысутнічаў у той момант, калі Жыгімонт вызваляў Глінскага ад
пасады кіраўніка літоўскім Манетным дваром і забіраў у яго пячатку маршалка. Вясной
1507 г. Івана са жмудскім старостам Станіславам Кяжгайлам ад рады ВКЛ дэлегавалі на
каранацыю караля ў Кракаў. Яны павінны былі прадставіць польскім панам змест дамовы з
перакопскімі татарамі, пераканаць іх адносна непазбежнасці вайны з Масковіяй. Дэлегаты
ад Літвы павінны былі запрасіць караля як найхутчэй прыехаць у Літву, а таксама дапамагчы
«людзьмі і грашамі».
У Кракаве Іван знаходзіўся і 10 сакавіка, калі атрымаў дазвол караля на выкуп каралеўскай
зямлі ў Пяжхоўцы (Шчыжыцкі павет) ад Фелікса Любамірскага (не здзейсніў гэтага), і 25
красавіка, калі ад імя Алены выпісваў разлік радцу, кракаўскаму купцу Яну Бонэру на суму
3 398 флорынаў 4 грошы. У палове снежня 1507 г. быў пры Алене ў Бельску-Падляшскім. У
красавіку 1508 г. - у Кракаве пры каралі. У жніўні атрымаў пасаду віцебскага намесніка.
У канцы верасня 1508 г. Іван як паўнамоцны пасол разам з полацкім ваяводам
Станіславам Глябовічам, з Войцехам Нарбутовічам і сынам брата Багдана Івашкам прыбыў
у Маскву дамовіцца пра спыненне вайны, якая вялася з траўня. Было падпісана замірэнне
на ўмовах зіаіпз цію.
Замірэнне было выгодным для Васіля III, паколькі літоўскі бок адмовіўся ад некаторых
земляў, захопленых Іванам III. Дамовіліся пра абмен ваеннапалонных - якраз тады быў
вызвалены брат Івана Багдан, што трапіў у няволю ў выніку ваенных дзеянняў Міхала
Глінскага, які застаўся з сям’ёй і сваякамі ў Маскве, а яго багацці ў ВКЛ перайшлі каралю.
Вярнуўшыся з Масквы ў студзені 1509 г„ Іван заставаўся ў Вільні пры каралі. У лютым паехаў
у Кракаў - ад імя літоўскіх палітыкаў урачыста падзякаваць кароннай радзе за «дапамогу і
падтрымку». У верасні 1509 г. разам з іншымі літоўскімі панаміўдзельнічаўу паходзе караля
на чале польскага войска супраць малдаўскага ўладара Багдана. Пасля разам з каралём
перабываў у Львове, дзе прысутнічаў пры складанні некалькіх прывілеяў.
Увесну і ўлетку 1510 г. Іван удзельнічаў ва ўмацаванні памежнай польска-літоўскай
абароны ад татараў. Ад ліпеня да канца лістапада 1510 г. быў пры каралі ў Кракаве. 2 ліпеня
124
атрымаў каралеўскую згоду на выкуп вахмістраўства ад Яна Хышоўскага. У канцы лютага
1511 г. вярнуўся ў Кракаў. У чэрвені і верасні ўдзельнічаўу пасяджэннях літоўскага сойма
ў Берасці; 11 чэрвеня быў прызначаны каралём на арбітра ў спрэчках паміж Альбрыхтам
Гаштольдам і Радзівіламі. Калі ўтварылася Віцебскае ваяводства, Івана прызначылі туды
ваяводам. Ужо як віцебскі ваявода ён выступаў 23 ліпеня ў справе каралеўскіх прывілеяў для
палачанаў, 26 ліпеня - у справе магдэбургскага права для Наваградка, а 20 верасня - у справе
пацвярджэння магдэбургскага права і іншых прывілеяў для берасцейцаў. У пачатку 1512 г.
Іван удзельнічаў у літоўскім сойме ў Вільні, дзе разглядаліся справы польска-літоўскай уніі і
дзе была выбраная дэлегацыя з адпаведнымі паўнамоцтвамі на каранацыйны сойм каралевы
Барбары (14-24 лютага 1512 г.) у Кракаве. Узначаленая Іванам дэлегацыя на каранацыю
спазнілася і прапанавала кароннай радзе агіісіліі согі/оесіегаііопі, якія абмяжоўвалі памеры
і спосабы ўзаемнай дапамогі супраць знешніх ворагаў. Цэлы год Іван працаваў у Кракаве,
вёў перамовы з польскімі палітыкамі і меў у гэтым вялікі поспех, што было засведчана самім
каралём: «не сабе здабываў заслугі, але для Вялікага Княства». Тады ж бакі дамовіліся пра
супольную абарону соттыпі сопзіііо.
У канцы года літоўскія прадстаўнікі паехалі ў Пятркова, дзе на каронным сойме прынялі
праект скарбова-вайсковай рэформы, якая павінна была спрыяць абароне межаў.
Ва ўзноўленай вайне з Масковіяй Іван удзельнічаў у летняй кампаніі 1514 г.; па
распараджэнні Канстанціна Астрожскага ў бітве на Беразіне 27 жніўня ён камандаваў
часткай літоўскага войска. На сваім участку перамог і ўзяў у палон «вельмі знаных» вязняў.
Удзельнічаў у бітве пад Оршай 8 верасня. У тую восень стаў падляшскім ваяводам. Апошнія
звесткі пра Івана датуюцца 9 лютага 1517 г., калі ён як паўнамоцны прадстаўнік караля выехаў
з атрадам на спатканне з пасламі Інфлянцкага ордэна - урэгуляваць памежныя праблемы.
Іван стараўся памнажаць сваю ўласную маёмасць. Усё жыццё купляў, прадаваў,
афармляў спадчыну, мяняўся, нешта атрымліваў за службу ад караля. Людвік Фінкель
лічыў, што да свайго багацця і кар’еры Іван ішоў любымі сцежкамі. Па бацьку меў маёнтак
Шчэпіна (Шчопін), які перад 1495 г. выменяў у брата Васіля на Апакава з дваром Заазер’е
на Смаленшчыне, даплаціўшы яму сто коп грошай. Па маці Настассі атрымаў сёлы на
Смаленшчыне: Міхалкава, Фёдаркава (на рацэ Ельня, якое маці атрымала ад Казіміра
Ягелончыка), Травіна (атрыманае ад вялікага князя літоўскага Аляксандра) і Захарава,
купленае ў смаленскіх баяраў, узаконенае прывілеем Аляксандра ў Вільні ад 19 студзеня 1495 г.
3 матчынай спадчыны меў яшчэ часткі маёнткаў Варэўцы, Бернаў і Когатаў на Кіеўшчыне,
супольныя з дзядзькам Міхалам Паўшам, за якія яны судзіліся ў 1499 г. з князямі Іванам і
Львом Палубінскімі. У гэты ж час дамовіўся з братамі Багданам, ІОрыем і Васілём, якія перадалі
яму свае правы на Гарадзішча і Апакоўскі Пасад на Смаленшчыне. Перад 1496 г. купіў Чайкіна
на Смаленшчыне - у баярына Чайкі, Балдовіцы на Полаччыне - у манашкі з кляштара св.
Міхала ў Полацку, Беразое - у баяраў і двор каля царквы Прачыстай Багародзіцы ў Полацку.
А 22 лютага 1496 г., будучы ў Гародні, атрымаў ад вялікага князя Аляксандра сяло на
Смаленшчыне Смалінконец (Смолін) з навакольнымі ўладаннямі бялінскімі і чапінскімі - з
умовай, што будзе апекавацца да канца жыцця баярынам Марцінам Бальваніцкім. 20 снеж-
125
ня ў Гародні Аляксандр пацвердзіў законнасць усіх набытых і атрыманых Іванам маёнткаў,
а таксама новых: Багрынаўска на Смаленшчыне і Мураўшчыны на Браслаўшчыне (дадаўшы
да апошняй новыя надзелы).
Цягам наступных дзесяці гадоў Іван шчодра ўзнагароджваўся за службу - спачатку
Аляксандрам, а потым і Жыгімонтам. I такім чынам займеў два вялізныя комплексы
ўладанняў-уваколіцах Браслава і Коданя; трэці, меншых памераў, меўна Ковеншчыне. У гэты
перыяд Іван пазбываўся маёнткаў на Смаленшчыне, якія нішчыліся маскоўцамі, і набываў
у сярэдняй Літве (між іншым, гэта маскавала паходжанне роду Сапегаў са Смаленшчыны,
а літоўская версія ўмацоўвалася). 26 лютага 1499 г. Іван прадаў на Смаленшчыне сёлы
Мартынава, Угрынава, Бардзінава і ўсю Баліцкую воласць князю Канстанціну Крашынскаму.
У 1500 г. атрымаў у арэнду староствы Жыжморскае і Браслаўскае (пасаг вялікай княгіні
Алены), дзе гаспадарыў да смерці. Браслаўскае потым пераняў сын. У Браслаўскім з’явіўся
цэлы комплекс яго спадчынных маёнткаў. У 1498 г. - Пагост, у наступным - Зяніцаўшчына
над возерам Іказнь, а 5 траўня атрымаў Іказнь і сяло Ананыйскае. Гэтыя ўладанні былі
неаднаразова пацверджаныя дакументальна - 26 сакавіка 1504 г. каралём Аляксандрам
(з правам заснавання горада Іказні і пабудовы абарончага замку), а 31 студзеня 1509 г. -
каралевай-удавой Аленай). У Іказні з дазволу Папы Іван пабудаваў каталіцкі касцёл, акт
выдаткаў на парафію быў выстаўлены ў Львове 1 лістапада 1509 г., а 8 лістапада падпісаны
Жыгімонтам I. Да 1516 г. Іван на Браслаўшчынемеўмаёнтак і вёскуСар’ю (1505 г.), фальварак
Задзвінне, вёску Раўтовічы, маёнткі Ожыц, Тыкнічы і Вялы (апошні разам з Пагостам
называўся Друйшчынай). Там жа, на Браслаўшчыне, меў маёнткі Густату і Асвею, адсуджаныя
ў 1512 г. у полацкіх мяшчанаў. На Жмудзі Іван таксама меў уладанні. 18 студзеня 1502 г. ён
атрымаў ад Аляксандра на вечнае карыстанне маёнткі і пушчу Дзевягольскую (Дзевягала) і
Панямонь каля мяжы з Інфлянтамі. У 1504 г. кароль аддаў яму Гедыголдышкі (Гелгудышкі),
вылучаныя са Скірстымонскага староства (Ковеншчына).
17 лістапада 1512 г. на сойме ў Пятркове Іван атрымаў Беразніцкае староства (на
Гарадзеншчыне) з прылеглымі землямі.
8 траўня 1508 г. на сойме ў Берасці Іван атрымаў некаторыя ўладанні Глінскага на
Падляшшы ў рэгіёне Бельска і Драгічына: Лісава, Кнарыды, Наройты (Наровічы), Брыкі,
Бярэжніцу. Цягам трох гадоў болыпасць тых маёнткаў выменяў - Бярэжніцу на вёску
Боцькі над Нарвай, Брыкі і Лісава - на Дубна (на Драгічыншчыне). Пасля Глінскага атрымаў
таксама Мардасевічы і Стрыжава над Дняпром.
У апошнія гады жыцця найболыпыя абшары ў Івана былі ў Кодані. 3 каралеўскіх земляў
яму перапалі: у 1511 г. - Лунева і Вішніцы над ракой Шалявай, Забалоцце над Бугам. У тым
жа годзе кароль пацвердзіў яго правы на Рэчыцу каля Берасця, якую ён купіў раней. Тады
ж Іван купіў Кодань, Капытаў (пазней Цярэспаль) над Бугам, узаконеныя 5 студзеня 1512 г.
Таксама ў 1512 г. атрымаў ад караля прывілей пабудаваць горад Кодань. Пабудаваў мураваны
абарончы замак і царкву святога Міхала Арханёла. Перад 1516 г. набыў маёнткі Дурычы і
Колпін, якія ўвайшлі ў Коданскі комплекс.
Іван Сапега памёр у 1517 г. (пасля 9 лютага, перад 4 снежня, калі кароль абвясціў пра
заканчэнне падзелу спадчыны паміж сынамі і ўдавой). Памёр у Дубне каля Боцькаў і быў
126
пахаваны ў Боцьках. Паводле родавай традыцыі, яго парэшткі пасля былі перанесеныя
(сынам Паўлам ці ўнукам Мікалаем, віцебскім ваяводам) у замкавую царкву ў Кодані. Тады
ж там паставілі мемарыяльную дошку легендарнага роду Сапегаў, які паходзіў нібыта ад
Нарымунта Гедымінавіча.
Жанаты Іван быў двойчы. Імя першай жонкі невядомае. Магчыма, паходзіла яна з роду
Карчэўскіх. Другая жонка Альжбета (памерла паміж 1548 і 1552 гг.), дачка полацкага ваяво-
ды Станіслава Глябовіча. Дзеці былі толькі ад першага шлюбу. Сыны: Павел [13], падляшскі
ваявода, Міхал (памёр каля 1540 г.) і Фёдар (Фрыдэрык; памёр у 1548 г.). Дачка Даброхна
была замужам за любецкім кашталянам Янам Танчынскім (у 1513 г. атрымала ад бацькі па-
саг - 2 200 венгерскіх залатых). Дачка Ганна выйшла за канеўскага і чаркаскага старосту
Яна Неміровіча. 23 траўня 1519 г. сыны Івана канчаткова падзялілі спадчыну бацькі паміж
сабой; мачаха ўзяла чацвёртую частку - Пагост з сёламі і землямі каля яго, Панямонскае з
дваром у Гедыголдышках.
Марыя Міхалевіч
III. 8
Руж.
Іван
Віцебскі, пасля падляшскі ваявода, драгічынскі староста. Іван быў найстарэйшым сы-
нам Багдана Сямёнавіча [2] і Тэадоры (Фядоры) з Друцкіх-Сакалінскіх, пляменнікам Івана
Сямёнавіча Сапегі [3]. Паколькі яны былі цёзкамі, жылі прыблізна ў адным часе і займалі
тыя самыя пасады, то іх часам блыталі ў генеалагічных і гістарычных працах (А. Пацеха,
О. Халецкі).
Іван пачынаў службу і кар’еру на гаспадарскім двары яшчэ пры каралі Аляксандры.
Першыя згадкі пра тое, што Іван працаваў пісарам, адносяцца да 11 і 23 ліпеня 1507 г. Першы
прывілей на зямельныя надзелы Іван атрымаў 28 чэрвеня 1508 г. ад Жыгімонта I. У верасні
таго ж года як пісар паўнамоцнага пасольства ў складзе Івана Сямёнавіча Сапегі, Станіслава
Глябовіча і Войцеха Нарбутовіча Іван быў накіраваны ў Маскву, дзе занатоўваў хаду мірных
перамоваў. Напэўна, разам з дзядзькам клапаціўся пра вызваленне з маскоўскай няволі
бацькі Багдана.
На наступны год кароль прызначыў Івана, разам з гаспадарскім маршалкам Літаворам
Храптовічам і надворным падскарбіем Іванам Андрыевічам, міравым суддзёй у спрэчцы
за «Хобалтаўскую» зямлю паміж Касцюшкам Івановічам і князем Васілём Сангушкам.
Пасля праведзеных даследаванняў і разгляду справы 25 ліпеня 1508 г. Іван прадставіў
каралю рашэнне, што зямля мае належыць Сангушку. У 1511-1515 гг. Іван прымаў удзел
у розных судовых справах - ці як гаспадарскі пісар (напрыклад, у 1511 г. па даручэнні
караля «запісваў для памяці» спрэчку Альбрыхта Гаштольда з трокскім ваяводам Рыгорам
Осцікам), ці прыцягваўся як сведка альбо паняты. У траўні 1514 г. трокскі цівун Моцька
Кунцэвіч абвінаваціў Івана ў прысваенні купленай імуТрокскім павеце зямлі. У снежні 1515 г.
Іван быў адным з суддзяў у спрэчцы каралеўскага двараніна Тварыяна Дрэмліка з трокскай
ваяводзінай Пятровай Яновічавай Монтыгердавічавай адносна ўладанняў «Даўгабароддзе»
127
ў Берасцейскім павеце. У хуткім часе пасля гэтага Іван атрымаў пасаду гаспадарскага
маршалка, а паміж 1517 і 1520 г. заняў пасаду віцебскага ваяводы - пасля Януша Касцевіча,
які пераехаў у Падляшскае ваяводства, якое вызвалілася ў 1517 г. пасля смерці Іванавага
дзядзькі Івана Сямёнавіча.
У гэты ж час Іван ажані|ся з Ганнай Сангушкай, дачкой валынскага маршалка, князя
Андрэя Аляксандравіча Сангушкі. 10 лістапада 1524 г. Жыгімонт I даў Івану права на выкуп
уладанняў віцебскіх баяраў і мяшчанаў.
Іван адносіўся да прыхільнікаў уніі з Польшчай, якія ядналіся вакол гетмана ВКЛ
Канстанціна Астрожскага і выступалі супраць палітыкі віленскага ваяводы і канцлера ВКЛ
Альбрыхта Гаштольда, галоўнага сепаратыста, які імкнуўся да поўнай незалежнасці ВКЛ.
На віленскім сойме 4 снежня 1522 г. апазіцыя прызнала, што вялікім князем літоўскім,
калі Жыгімонт I памрэ, выберуць Жыгімонта Аўгуста. Іван быў сярод тых, хто падтрымаў
гэты выбар. Палітычныя спрэчкі паміж Астрожскім і Гаштольдам, узаемнае спаборніцтва
і прыдзіркі, якія не спыняліся і ў 1523-1528 гг., спаралізавалі палітычнае жыццё Літвы.
Прыкладам гэтага была справа Івана 1528 г., якая сарвала сойм і адсунула на далейшы план і
час важнейшыя справы знешняй палітыкі, якія трэба было вырашаць сумесна з Жыгімонтам,
дзеля чаго той і наведаў Літву пасля шасці гадоў адсутнасці. Гэтая справа апісваецца вельмі
прыблізна. 23 траўня 1528 г. каралеўскі сакратар Ян Замбоцкі паведаміў з Вільні ў лісце да
кракаўскага біскупа і каралеўскага падканцлера Пятра Таміцкага наступнае. Было забаронена
адмысловым указам прадаваць гарэлку ў карчме Віцебскага пробаства, якое належала
камянецкаму біскупу Ваўжынцу Мендзылескаму, але намеснік віцебскага ваяводы знішчыў
той указ, не прызнаючы забароны. Я. Замбоцкі дадаў, што многія лічылі, нібы Міжлескі быў
толькі ахвярай у руках Гаштольда, якому ўдалося прымусіць таго скампраметаваць Івана
ў вачах караля, нібыта Сапега жадае захапіць літоўскі трон, блюзнерыць, зневажае Яго
Вялікасць і здраджвае Краю. Іван коратка адказаў на гэтыя абвінавачванні. Аднак погаласка
пайшла, і гэтая прыдумка шырока абмяркоўвалася.
Кароль не змяніў сваіх добрых адносінаў да Івана. Жыгімонт I у той час не хацеў губляць
ніводнай групоўкі, імкнучыся забяспечыць сыну трон у ВКЛ, таму накіраваў Іванаву справу
да міравога суддзі, дзе яе і палагодзілі.
Перад 1 верасня 1529 г. Івана прызначылі падляшскім ваяводам - на месца Януша
Касцевіча, які памёр у 1527 г. 18 кастрычніка таго ж года Іван удзельнічаў у вылучэнні
Жыгімонта Аўгуста на літоўскі трон. Пасля лютага 1530 г. разам са жмудскім біскупам
Мікалаем Вяжгайлам Іван быў прызначаны паслом ад паноўрады ВКЛ у Польшчу - павінен
быў паведаміць пра адмову ВКЛ удзельнічаць у падрыхтоўцы да вайны з малдаўскім гаспа-
даром Пятром Рарэшам. Паслы таксама прадставілі каралю і другія справы, што, паводле
думкі Пятра Таміцкага, патрабавалі неадкладнага склікання сойма. Ёсць звесткі, што Іван
разам з біскупам М. Вяжгайлам затрымаліся пры каралі ў Непаломіцах і Кракаве ўвесь
жнівень. Іх подпісы засталіся на каралеўскіх дакументах і прывілеі для князя Іллі Астрож-
скага, удавы князя Аляксандры Канстанцінавай Астрожскай; 21 жніўня 1531 г. на дыпломе
аб прызначэнні швагра князя Фёдара Андрэевіча Сангушкі старостам уладзімірскім.
У лістападзе Іван атрымаў Драгічынскае староства (у дадатак да Падляшскага ваявод-
ства) з такімі тытуламі: ваявода падляшскі, маршатак, староста драгічынскі. Іван 11 ліс-
128
тапада 1531 г. быў сведкам прызначэння Яна Глябовіча на Полацкае ваяводства. 4 снеж-
ня 1531 г. у складзе вялікага літоўскага пасольства ён выехаў у Масковію на перамовы з
Васілём III. Акрамя Івана, у склад пасольства ўваходзілі ваўкавыскі і мерацкі староста Ма-
цей Войцехавіч Клочка і сакратар Павел Нарутовіч. У Літве лютавала эпідэмія заразы, таму
паслоў затрымалі ў Оршы на каранцін, у Маскву яны прыехалі толькі ў сакавіку, цар Васіль
прыняў іх 17 сакавіка 1532 г. Мэтай пасольства было падпісанне замірэння на пяць наступ-
ных гадоў, што сталася б падставай для трывалага міру. Але цар паслам адмовіў. Ён ужо
пачаў падрыхтоўку да вайны з Літвой, 10 красавіка падпісаў замірэнне толькі на год - да
Божага Нараджэння 1533 г.
На выправу ў Маскву Іван атрымаў 10 коп грошай з літоўскай казны. Вярнуўшыся з
Масквы, падчас знаходжання ў караля ў Кракаве, атрымаў яшчэ 50 коп - як кампенсацыю
за панесеныя выдаткі.
У той час Іван судзіўся за маёнтак Гальяшова, які быў прыпісаны да яго двара ў Няклюдаве,
а карыстаўся ім Кірдзей Грычыновіч, кіраўнік каралеўскімі надзеламі ў Абалецкай воласці.
Справу разглядаў камісарскі суд, у склад якога ўваходзілі вахмістр каралевы Боны Мікалай
Вольскі, гаспадарскі маршалак Ян Стацкевіч Далабоўскі і каралеўскі сакратар Андрэй
Закрэўскі. Суд пакінуў Гальяшова за Іванам, абапіраючыся на прывілей каралевы Алены.
Аднак Іван не забраў прысуджанай зямлі, патрабуючы ад Кірдзея Грычыновіча вярнуць
паселішчы Кантрымаўшчына, Субачоўшчына і Скабакоўшчына. Каб разабрацца ў гэтых
спрэчках, у палове чэрвеня 1532 г. каралева Бона выслала ў Абольцы новую камісію пад
кіраўніцтвам віцебскага ваяводы Яна Глябовіча. Гэтым разам камісары не былі ўпэўненыя
ў рацыі Івана і, не зрабіўшы ніякіх высноваў, адправілі справу ізноў каралеве. А чым яна
скончылася - нам невядома.
Перад 5 жніўня 1533 г. Іван у складзе камісіі ад каралевы Боны праводзіў межы і разбіраў
узаемныя крыўды паміж князямі Фёдарам Андрэевічам і Васілём Міхайлавічам Сангушкамі.
Камісары вынеслі прымірэнчы прысуд, 5 жніўня 1533 каралева Бона падпісала яго.
У красавіку 1534 г. Іван ад імя Жыгімонта I быў у складзе пасольства да прускага гер-
цага Альбрыхта. Можна здагадвацца - у сувязі з маскоўскай палітыкай (мусіў таксама
абмеркаваць гандлёвыя справы маскоўскіх купцоў).
У1535-1536 гг. Іван быўу групе літоўскіх дзеячоў, якія схіляліся да падпісання трывалага
міру з Масквой. У сувязі з гэтым, у 1536 г. разам з браслаўскім старостам Іллёй Астрожскім
і кіеўскім ваяводам Андрэем Неміровічам Іван паехаў паслом у Маскву, аднак паездка не
дала жаданых вынікаў. Паводле тагачасных аўтараў (напрыклад, Станіслава Гурскага), Івана
падтрымліваў каралеўскі падканцлер Пётр Таміцкі, з-за чаго ён трапіў у няміласць каралевы
Боны, яму не прапаноўвалі новыя пасады і староствы. У 1536 г. Івана ўключылі ў склад
пачынальнікаў зямельнай рэформы (так зв. перадзелаў на валокі). Як драгічынскі староста
Іван павінен быў, згодна з каралеўскім распараджэннем, «у сёлах Драгічынскага павета
Путковічах, Мальмотках, Качэрках, Вінярах, Чорным перамераць зямлю на валокі, а людзей
перавесці на чынш, каб плацілі гаспадару». У лістападзе 1538 г. Іван быў адным з пяці паноў
рады на з’ездзе ў Наваградку, адкуль было выслана пасольства да Жыгімонта I з просьбай
прызначаць на вакантныя пасады людзей высакародных.
129
Перад 3 жніўня 1541 г. Івана пазбавілі пасадаў падляшскага ваяводы, драгічынскага
старосты і гаспадарскага маршалка і зняволілі ў Верхнім замку ў Вільні. Станіслаў Гозьюш,
у той час каралеўскі сакратар, назваў гэтую справу нявысветленай. Прычынай зняволення
магла быць выдуманая прысяга Івана каралеве, дзе ён абяцаў «знішчыць усіх саноўнікаў
ВКЛ». Сапраўдныя абвінавачванні, вынесеныя Івану, не захаваліся ў Літоўскай Метрыцы.
Зняволенне Івана выклікала хваляванні ў Літве. У снежні 1541 г. пра яго вызваленне
клапаціліся памочнікі караля, а таксама прыбылы ў Вільню войніцкі кашталянец Станіслаў
Танчынскі (сваяк Івана па маці Даброхне з Сапегаў). Танчынскі атрымаў ад караля
абяцанне, што калі Іван знойдзе паручальнікаў, то яго вызваляць. С. Гозьюш 23 снежня
паведаміў з Вільні: «Шмат знайшлося б, каторыя прысягнулі б, але як будзе - пабачым». За
Івана заступаўся таксама Жыгімонт Аўгуст. Нягледзячы на гэта, Іван заставаўся ў турме
яшчэ 25 красавіка 1542 г., аднак адабраныя ў яго пасады другім аддадзеныя не былі. Відаць,
пасля гэтай даты яго неўзабаве вызвалілі. Сын Івана Лукаш пісаў у 1545 г. да імператара
Фердынанда I, што бацька знаходзіўся ў турме некалькі месяцаў, звінавачаны сваімі
праціўнікамі «зусім беспадстаўна... гонару, годнасці і маёнткаў пазбаўлены, да поўнага
ўбоства даведзены».
Першы каралеўскі пажыццёвы надзел Іван атрымаўу 1508 г. ад Жыгімонта I - гэта былі
тры двары ў ваколіцы Абольцаў на Віцебшчыне і замкавае дворышча ў Смаленску. У тым жа
годзе ў Трокскім павеце атрымаў двор Ляйпуны (Ляйпунікі) з прылеглымі землямі. Гэтыя
ўладанні з цягам часу сталіяго галоўным маёнткам,у 1523-1524 гг. яны павялічыліся за кошт
падараваных лясоў і 6 папараў у Мерацкай воласці. Пазней Іван дакупіў шмат уладанняў над
Нёманам, у тым ліку Вясею з возерам і пушчай. У 1530 г. яго абвінавацілі ў захопе Пера-
вальскай пушчы за Нёманам (далучанай да ляйпунскіх уладанняў). У 1522-1527 гг. Іван з
братамі падзялілі бацькоўскую спадчыну, а 31 жніўня 1522 г. Жыгімонт I пацвердзіў падзел
маёмасці, якую запісала братам маці ў 1519 г.
Івану са спадчыны перапалі: Сялец у Белай Русі, Лемніца (за якую суцзіўся з Лукомскімі
і іншымі нашчадкамі), Палонна і Рыдомля (Рудомля) на Віцебшчыне. Грэжаны (Грэзань) у
Кіеўскім павеце Іван саступіўу 1520 г. сваймубратуЯнушу, але не цалкам, паколькіяго дзеці
дамагаліся пазней сваіх правоў на Грэзань у Янушавых нашчадкаў. Затое куплены Іванам і
падараваны ім маці маёнтак Жыліна ў Трокскім павеце ў 1522 г. маці падаравала малодшаму
сыну Фёдару. Такім чынам, утварыліся два комплексы ўладанняў: адзін у Трокскім павеце,
другі ў ваколіцах Віцебска і Полацка. Абодва гэтыя комплексы Іван павялічваў, дакупляючы
землі. Пакуль знаходзіўся на пасадзе віцебскага ваяводы (1522-1529), набыў: маёнтак
Славэнты з дзевяццю азёрамі, з правам рыбалоўства ў рацэ Начы на Смаленшчыне (ад
баяраў Міцэвічаў), на што 28 красавіка 1531 г. атрымаў каралеўскі прывілей, і возера Белае
пад Полацкам (ад Войцеха Насілоўскага). Меў таксама Глебаўшчыну (Глебкаўшчыну) -
зямельны надзел ібаярскідвор. У набытым Востраве пад Віцебскам Іван пабудаваўабарончы
замак. Купіў таксама маёнтак Вайгелішкі (Вайдзелішкі) у Віленскім павеце, за якія ў 1533 г.
судзіўся з князем Богушам Масальскім. Паводле вайсковага попісу ад 1529 г., Іван выстаўляў
са сваіх уладанняў 36 коней.
130
Пасля вызвалення з турмы Івану вярнуліяго маёнткі і Драгічынскае староства, але ён не
вярнуўся на пасаду падляшскага ваяводы і гаспадарскага маршалка. 4 красавіка 1546 г. Івана
выклікаў у суд аршанскі арандатар князь Васіль Юр’евіч Талачынскі, каб аспрэчыць права
Сапегі на маёнткі Талачынскіх. Тады Іван меў тытул старосты драгічынскага. А 19 лістапада
1546 г. яго ўжо не было на свеце - тады жонка і сыны Іван, Міхал і Павел атрымалі каралеўскі
прывілей на разбудову гарадоў, арганізацыю кірмашоў і корчмаў на іх спадчынных землях: у
Палонне, Лемніцы, Востраве. Пахавалі Івана ў царкве ў Ляйпунах.
У шлюбе з Ганнай з Сангушкаў Іван меў чатырох сыноў: Лукаша (памёр у 1545 г.),
драгічынскага старосту Івана (памёр у 1580 г.), кіеўскага кашталяна Паўла [25]; гаспадарскага
двараніна і каралеўскага сакратара Міхала (памёр у 1590 г.). Дачка Івана і Ганны Соф’я была
замужам за Лукашом Кужанецкім, а пасля яго смерці за наваградскім кашталянам Рыгорам
Валовічам.
Жонка Ганна перажыла мужа на 15 гадоў. Судзілася са сваякамі і суседзямі за ўладанні,
межы і ўчыненыя шкоды. Падавала ў суд і на сыноў Івана і Паўла (з 1550 г.), прымушаючы
іх выдзеліць са сваіх спадчынных маёнткаў долю для сястры Соф’і. У 1558 г. Ганна запісала
свае маёнткі на дзяцей: Іван атрымаў Белае, Павел - Ляйпуны, Міхал - 150 коп грошай, дачка
Соф’я - Панямонь. Кароль зацвердзіў тастамент 18 сакавіка 1558 г. Абапіраючыся на гэты
дакумент, Браніслаў Горчак зрабіў выснову, што кароль вярнуў Сапегавыя маёнткі не Івану,
а яго жонцы Ганне (ці - яна імі валодала, бо муж іх перапісаў на яе раней). Ганна Сапега
памерла паміж 6 лютага і 11 лістапада 1561 г. і была пахаваная ў Ляйпунскай царкве.
Марыя Міхалевіч
III. 13
Код.
Павел
Гаспадарскі маршалак, пазней падляшскі і наваградскі ваявода. Быў найстарэйшым
сынам падляшскага ваяводы Івана Сямёнавіча [3] і яго першай жонкі.
Улетку 1502 г. разам з братам Пятром быў запісаны бацькам у Кракаўскі ўніверсітэт.
Вучыўся там прыкладна да 1504 г. У 1517 г., пасля смерці бацькі, атрымаў браслаўскую
арэнду, а неўзабаве стаў гаспадарскім маршалкам. Гэтую пасаду меў ужо ў траўні 1517 г.,
калі Жыгімонт I пацвердзіў падзел спадчыны паміж Паўлам і яго братамі, у выніку чаго
ён атрымаў Кодань з навакольнымі абшарамі ў Берасцейскім павеце і палову Друі ў
Браслаўскім павеце. Павел даў слова выплаціць братам па 3 000 залатых з закладзенай
сумы, якую бацька запісаў на Браслаўскую арэнду. Кароль узаконіў падзел спадчыны на
сойме, які адбываўся ўвесну 1522 г. у Гародні. Павел энергічна заняўся гаспадаркай на сваіх
землях, што прыводзіла да спрэчак з суседзямі, якія абвінавачвалі яго ў захопе зямельных
надзелаў. 1 ліпеня 1524 г. Жыгімонт I даручыў надворнаму маршалку і берасцейскаму ста-
росту Юрыю Іллінічу разгледзець скаргі Паўла на памешчыка Стэфана Андрыевіча, у якога
бацька Паўла купіў сяло Вычолкі, але адказчык пасля смерці пакупніка не хацеў саступаць
маёнтак законнаму ўладальніку. Павел прадставіў акт куплі Вычолак, каралеўскае пацвяр-
131
джэнне на куплю і справу выйграў. 3 тым самым Іллінічам Павел судзіўся за корчмы ў
Пясчатцы, даходы з якіх былі далучаныя да даходаў Берасцейскага замка. Кароль забараніў
Іллінічу адбіраць корчмы, пакінуўшы іх надалей у карыстанні Паўла.
У 1529-1554 гг. Павел судзіўся за межы паміж яго Вішніцамі і Луневам (у Берасцейскім
ваяводстве) з Аполем, якое належала Івану і Васілю Копцям. Калі спрэчку не змаглі
вырашыць камісарскія суды, у 1555 г. Жыгімонт Аўгуст выклікаў абодва бакі на свой
суд і загадаў спрэчнікам самім правесці мяжу паміж сваімі землямі. 29 студзеня 1529 г.
Павел атрымаў ад Жыгімонта I пацвярджэнне на пажыццёвае валоданне 15 службамі
і 4 пустымі папарамі ў Браслаўскім павеце, якія папярэдне выкупіў за 266 коп літоўскіх
грошай ад смаленскага баярына Мікулы Васілевіча і яго сыноў. У сувязі з распачатай
каралевай Бонай акцыяй па вяртанні каралеўскіх земляў, Паўла абвінавацілі ў тым, што
яшчэ пры жыцці бацькі ён незаконна заняў землі гаспадарскіх падданых, збудаваў на
іх замак і мястэчка Кодань. Прыбылыя ў Кодань у пачатку 1542 г. каралеўскія камісары
пацвердзілі гэтыя абвінавачванні, паколькі Павел не прадставіў прывілеяў на гэтыя
спрэчныя землі. Жыгімонт I дэкрэтам у траўні таго ж года пацвердзіў прысуд камісараў
і загадаў Паўлу перадаць Кодань берасцейскаму старосту. Не жадаючы страціць Кодань,
Павел разам з братамі напісаў скаргу каралю на Валяр’яна Пратасевіча, віленскага
каноніка і пісара Боны, які пры яе спрыянні трымаў Берасцейскае староства. Са скаргі
вынікала, што ўся справа Пратасевічам выдуманая. 23 жніўня 1542 г. Жыгімонт I
адклаў канчатковы разгляд спрэчкі да свайго прыезду ў Літву. Вяртанне Сапегу Коданя
адбылося толькі 5 красавіка 1547 г. Пасля таго, як за Паўла заступіліся паны рада,
Жыгімонт Аўгуст пацвердзіў папярэднія прывілеі і вярнуў яму права спадчыны на Кодань
і далучаныя вёскі: Страдчу, Галублю, Вычолкі і Палоскі. У 1547 г. кароль усё ж адабраў
у яго Браслаўскую арэнду. Вяртанне Коданя, як і іншыя сямейна-маёнткавыя спрэчкі,
абышлося Паўлу нятанна, затое маёнтак застаўся ўяго. У лістападзе ён запатрабаваў аддаць
яму ўладанні, што засталіся пасля смерці брата Фёдара, у якога не было дзяцей, - Боцькі
(на Падляшшы), Дубну і Кнорыд. Выкупіў іх у наступным годзе за 3 000 коп літоўскіх
грошай ад братавай Ганны з Забярэзінскіх і яе другога мужа князя Стэфана Збаражскага.
Адначасна апекаваўся Ганнай, дачкой другога брата Міхала, які заўчасна памёр. Пасля
яе шлюбу з жытомірскім старостам князем Андрэем Пронскім абодва апамяталіся, што
Іказнь і Пагост у Браслаўскім павеце належалі ім, а Жыгімонт Аўгуст лістом ад 1 верасня
1554 г. загадаў вярнуць іх Паўлу. Маёнткавыя разборкі адбываліся і ў пачатку 1555 г., калі
пляменніца, вызваляючы Паўла ад апекі над ёй, адмовілася ад сваёй часткі маёнткаў дзядзькі
Фёдара, што знаходзіліся ў Жмудзі над Нёманам, - ад Гедыголдышак і Панямоні (гэтыя
ўладанні Павел аформіў пажыццёва на сваю другую жонку). У пачатку 1556 г. Павел купіўу
Станіслава Скопа за 5000 коп літоўскіх грошай суседні з гэтымі маёнткамі двор Ілляшэўскі
(Панямонне). Аднак спрэчкі Паўла з пляменніцай мірна не закончыліся - тая пасля
смерці першага мужа выйшла замуж (без дазволу дзядзькі) за рускага ваяводзіча Мікалая
Сяняўскага. 3 гэтай прычыны, карыстаючыся літоўскім законам, Павел хацеў пазбавіць
яе права на спадчыну, каб такім чынам атрымаць яе ўладанні. Спрэчка скончылася новай
132
дамовай, падпісанай у пачатку 1566 г., па якой Сяняўскія саступілі канчаткова Панямонь
(другая назва - Сапяжышкі), Гедыголдзішкі і палову Боцькаў. Да таго ж, выплацілі Паўлу
4 000 коп літоўскіх грошай за саст^пленае ім узамен Замошша ў Браслаўскім павеце. 24
чэрвеня 1568 г. за 2 000 коп літоўскіх грошай Павел да пералічаных маёнткаў дадаў Дзевяголу
пад Коўнам, набытую ў каралеўскага двараніна Богуша Аўсяніка.
Павел актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці. Выклікалі яго на віленскі сойм у па-
чатку 1534 г., калі было вырашана ваяваць з Масквой. Удзельнічаў ён у ваеннай кампаніі
1534-1535 гг., паводле пастановы сойма 1528 г. абавязаныбыў выставіцьса сваіхмаёнткаў21
каня на службу. У 1536 г. яму як браслаўскаму арандатару было даручана пастановай сойма
неадкладна з’явіцца на вайну з Масквой. Увосень 1549 г. знаходзіўся Павел на каралеўскім
двары ў Кракаве. У канцы верасня сумесна з луцкім біскупам Валяр’янам Пратасевічам па
даручэнні Жыгімонта Аўгуста вёў перамовы з маскоўскім пасольствам М. Якаўліча і П. Ма-
розава аб падаўжэнні замірэння.
Малады кароль меў да Паўла болей даверу, чым Жыгімонт I, таму Сапега ўсё часцей
удзельнічаў у вальных соймах. Як гаспадарскі маршалак суправаджаў Жыгімонта Аўгуста
ўвосень 1552 г., калі той наведваў Літву, быў пры каралі на віленскім сойме 1554 г. Пас-
ля смерці Мікалая Нарбута ў 1556 г. Паўла прызначылі падляшскім ваяводам. 22 снежня
1558 г. за заслугі продкаў і свае ўласныя Павел атрымаў прывілей на Наваградскае вая-
водства. Працуючы на гэтай пасадзе, Павел вызначаўся асаблівай грамадскай актыўнасцю.
Рэгулярна прымаў удзел у літоўскіх соймах у 1559, 1561, 1563, 1564, 1565/66, 1566/67,
1567 і 1568 гг., калі вырашаліся асабліва важныя палітычныя і вайсковыя пытанні. Павел
выступаў на абмеркаванні прывілея Жыгімонта Аўгуста на віленскім сойме 7 чэрвеня 1563
г., калі параўнялі ў правах шляхту праваслаўную з каталіцкай, а таксама калі абмяркоўвалі
бельскі прывілей 1 ліпеня 1564 г., які ўносіў дзяржаўныя змены ў Літве; меў слова і падчас
абмеркавання каралеўскага дыплома за 26 снежня 1566 г., моцай якога адбылося далучэн-
не Інфлянтаў да Вялікага Княства. Увосень 1560 г., калі па даручэнні караля перамервалі
зямельныя ўладанні на Наваградчыне, Павел меў заданне праверыць шляхецкія званні
ўладальнікаў зямлі, што некалі належала Наваградскаму замку.
У летняй кампаніі 1561 г. Павел удзельнічаў пад камандай літоўскага гетмана Мікалая
Радзівіла Рудога ў інфлянцкім паходзе супраць маскоўскага войска. Паводле вайсковай
павіннасці, увосень 1567 г. на радашковіцкі паход выставіў 120 узброеных вершнікаў і 124
драбы са сваіх коданскіх, боцькаўскіх і панямонскіх маёнткаў, а таксама з двара Жайманы
пад Вільняй.
Павел удзельнічаў у люблінскім сойме 1569 г. Напэўна, разам з іншымі літоўскімі
сенатарамі Павел патаемна пакінуў Люблін, каб сарваць унію з Польшчай. Пасля далучэння
Падляшша да Кароны 8 сакавіка 1569 г. Жыгімонт Аўгуст выклікаў яго лістом у Люблін -
на складанне прысягі. А 24 красавіка зноў паклікаў Сапегу ў свой двор, каб той прысягнуў
Польскай Кароне і яе ўладару ад Боцькаў на Падляшшы. Аднак Павел у Люблін не паехаў
і невыкананне каралеўскага загаду патлумачыў хваробай. Праўда, неўзабаве павінен быў
падпарадкавацца. Подпіс Паўла і яго пячатка відны пад актам польска-літоўскай уніі за
133
1 ліпеня 1569 г. Магчыма, невыразныя паводзіны Паўла на люблінскім сойме спрычыніліся
да таго, што пасля 1569 г. Жыгімонт Аўгуст выдаў недатаваны прывілей, у якім пасада
наваградскага ваяводы перадавалася віленскаму ваяводзічу, маладому Мікалаю Радзівілу.
Але гэта не перашкодзіла Паўлу Сапегу выконваць свае абавязкі аж да смерці, нягледзячы
на тое, што з прычыны ўзросту не так актыўна ўдзельнічаў у палітычным жыцці. У першы
перыяд безкаралеўства Павел удзельнічаў у вылучэнні Генрыха Валуа і падпісаў акт на яго
карысць. У другі перыяд браў удзел у з’ездзе літоўскай эліты ў Вільні ў пачатку жніўня
1575 г., на якім была прынятая пастанова па ўмацаванні межаў ВКЛ. У 1576 г. на пасадзе
наваградскага ваяводы знаходзіўся ўжо сын Паўла Мікалай, тым не менш, Павел асабіста
ўдзельнічаў у ліпені 1576 г. у сустрэчы літоўскіх сенатараў са Стэфанам Баторыем у
Кнышыне.
Павел быў праваслаўным, але ёсць звесткі, што паддаваўся ўплывам кальвінізму. У
запісах люблінскага сойма 1569 г., дзе адзначалася веравызнанне сенатараў Рэчы Паспалітай,
яго залічылі да «евангелістаў». Цяжка зразумець, як ён мог быць фундатарам кальвінскага
збору ў Гальшанах (Г. Мерчынг), паколькі гэтыя ўладанні, як спадак па маці, атрымалі ў
спадчыну непасрэдна яго сыны ад першай жонкі. Павел жа быў дабрадзеем царквы. 10
ліпеня 1541 г. па просьбе мяшчанаў ён пацвердзіў фундацыю на царкву св. Міхала Арханёла
ў Кодані, якую абсталяваў яго бацька. Сам Павел каля 1530 г. пабудаваў у гатычным стылі
мураваную царкву Святога Духа ў коданскім замку. 7 лістапада 1578 г. павялічыў фундацыю
на гэтую царкву. У 1575 г. падараваў валоку зямлі дыякану царквы ў Вішніцах. Ужо пазней
сямейная традыцыя прыпісала яму ўсталяванне надмагільнай пліты па бацьку ў замкавай
царкве ў Кодані, на якой паведамлялася, што Сапегі і князі Ружанскія свой род пачынаюць
ад Нарымунта Гедымінавіча.
Павел памёр у 1579 г., верагодна, у сакавіку-красавіку, калі сыны ўжо падзялілі спадчыну.
Яго пахавалі ў царкве Святой Троіцы ў Вільні.
Павел быў жанаты двойчы. Першая жонка, Алена з князёў Гальшанскіх (памерла
перад 1557 г., пахаваная ў замкавай царкве ў Кодані), сястра літоўскага стольніка Сымона
Гальшанскага. Другая, Аляксандра з Хадкевічаў, дачка наваградскага ваяводы Аляксандра.
Пасля смерці Паўла пад уплывам езуітаў яна перайшла ў каталіцтва (разам з дачкой Васілісай,
якая прыняла імя Ганна). Памерла ў 1583 г. і была пахаваная ў касцёле св. Яна ў Вільні.
Ад першага шлюбу Павел меў трое сыноў: Аляксандра (памёр маладым), віцебскага
ваяводу Мікалая [37] і менскага ваяводу Багдана [38]. Меў і трох дачок: Багдану (была
замужам за князем Іванам Саламярэцкім), Тэадору (памерла каля 1580 г.; была замужам
першы раз за гаспадарскім дваранінам Адамам Чыжом, другі раз - за Яўстахам Валовічам
(кашталянам віленскім і літоўскім канцлерам); Марыну (памерла ў 1566 г.; была замужам за
каралеўскім ротмістрам і полацкім падкаморым Анікеем Корсакам).
Ад другога шлюбу ў Паўла быў сын Андрэй [42], полацкі ваявода, а таксама дочкі: Васіліса
(Ганна) - жонка літоўскага канюшага Якуба Пясецкага, Рэгіна (Раіна) - жонка вендэнскага
ваяводы Мацея Дэмбінскага, і Марына, якая была замужам за літоўскім пісарам і віленскім
падкаморым Мікалаем Ясенскім.
Генрык Люлевіч
134
IV 25
Руж.
Павел
Любецкі староста, кіеўскі кашталян. Быў сынам, верагодна, наймалодшым, падляшскага
ваяводы Івана [8] і Ганны з Сангушкаў, стрыечным братам берасцейскага падстаросты
Дзмітрыя [34] і земскага суддзі Багдана [35].
Разам з маці і братамі (Іванам і Міхалам) Павел атрымаў у 1546 г. прывілей ад Жыгімонта
Аўгуста на засяленне гарадоў з правам на гандаль у Палонне, Лемніцы і Астроўне над
ракой Машчаніцай на Віцебшчыне. У 1549 г. разам з братам Міхалам саступіў на карысць
брата Івана сваю долю гэтых уладанняў. У 1551 г. быў з братамі выкліканы на суд за тое,
што сваёй долі не атрымала родная сястра Соф’я Куранецкая (Кужанецкая). Маці ў 1557 г.
запісала аднаму Паўлу маёнтак Ляйпуны ў Гарадзенскім павеце, які атрымаў яго бацька
ад Жыгімонта I. Кароль 18 снежня 1558 г. узаконіў матчынае рашэнне. 3 Паўлам з гэтай
прычыны канфліктавалі браты. Некалькі разоў яны спрабавалі праз збройныя напады
выжыць Паўла з Ляйпунаў. Выратаваў яго цесць Рыгор Хадкевіч, трокскі кашталян, у хуткім
часе польны літоўскі гетман. Па яго просьбе кароль распарадзіўся, каб маёнтак пакінулі
Паўлу. Але неўзабаве (у 1561 г.) кароль змяніў сваё рашэнне, прапануючы ўсё ж падзяліцца
з братамі. Толькі 17 лютага 1567 г. брат Міхал адмовіўся ад Ляйпунаў на карысць Паўла.
Атрымаўшы кампенсацыю ў 300 коп літоўскіх грошай, Міхал быў змушаны адмовіцца і ад
правоў на другія спадчынныя маёнткі - Вясею ў Гарадзенскім павеце, Вайкілішкі, Парэны
і Панямонь у Ковенскім павеце. У той жа час (1561) Павел судзіўся са стрыечным братам
Глебам за сваю частку ў Чарлёне і Лунне ў Гарадзенскім павеце, што засталіся пасля забітага
ў 1560 г. брата Дзмітрыя Сапегі, які арандаваў іх за 500 коп літоўскіх грошай. У кастрычніку
таго ж года сыны дзядзькі Фёдара (Іван, Дзмітры і Багдан) выклікалі Паўла разам з братамі
на суд за тое, што ім нічога не перапала ў Палонне і Лемніцы.
Ад канца 1560 г. Павел быў арандатарам памежнага замка Любеч з землямі, што
знаходзіліся на левым беразе Дняпра. 10 лістапада 1560 г. Жыгімонт Аўгуст паведаміў яму,
што з прычыны бясконцых варожых нашэсцяў любецкія падданыя вызваляюцца ад выплаты
пабораў. Аднак паколькі на ўсім літоўска-маскоўскім памежжы разгарэлася вайна, кароль
неўзабаве адмяніў сваё рашэнне. Прыслухаўшыся да просьбы Паўла, які меў абавязак у час
вайны стала знаходзіцца ў Любечы, кароль 5 жніўня 1562 г. даў яму права на ўсе даходы з
арэнды - пры ўмове ўтрымання войска, неабходнага для абароны замка, і 80 вершнікаў для
патрулявання мяжы (уласны казацкі атрад Павел меў яшчэ раней). 3 гэтага часу галоўным
абавязкам Паўла была вайсковая служба на мяжы. У 1564 г. яму было даручана сабраць роту
са 100 вершнікаў. Павел на ўтрыманне жаўнераў выдаткоўваў пераважна ўласныя сродкі. У
1565 г. у сувязі з фінансавымі цяжкасцямі літоўскай казны, разлічваючы на пастанову сойма
ў Трабах, ён абавязаўся выставіць за свой кошт тыя 100 вершнікаў. Да таго ж, утрымліваў
роту пяхотнікаў (100 драбаў), якая стаяла ў Любечы. У 1576 г. Павел пісаў у літоўскі Сенат,
што адзінаццаць гадоў за свае грошы ўтрымлівае 100 драбаў у Любечы, дамагаючыся
фінансавай падтрымкі.
135
У сакавіку 1566 г., пасля сканчэння літоўскага сойма ў Вільні, кароль прызначыў Паўла
на новаствораную пасаду кіеўскага кашталяна. Верагодна, Павел як пасол удзельнічаў у
пасяджэннях гэтага сойма, бо ў студзені знаходзіўся ў Вільні. Ужо як сенатар у канцы таго
ж года браў удзел у літоўскім сойме ў Гародні на пераломе 1566/67 гг. і 26 снежня 1566 г.
падпісаў акт далучэння Інфлянтаў да ВКЛ. Верагодна, да Паўла не дайшоў каралеўскі ліст,
у якім яму загадвалася не ехаць на сойм, а кіравацца ў Кіеў - на месца адсутнага ваяводы
кіеўскага князя Канстанціна Астрожскага.
Універсалам ад 14 красавіка 1567 г. Жыгімонт Аўгуст выклікаў Паўла ў лагер пад Мала-
дзечна - для падрыхтоўкі паходу на Маскву. У радашковіцкім паходзе ўвосень таго ж года Па-
вел не удзельнічаў і не выставіў уласнага войска, напэўна, таму, што аберагаў мяжу ў наваколлі
Любеча. Але ўжо ў часе кампаніі 1568 г. выправіўся са свайго замка на памежныя маскоўскія
землі, пустошачы Севершчыну. У снежні таго ж года цесць Паўла Р. Хадкевіч забараніў яму гэ-
тыя знішчальныя паходы; Сапега мусіў толькі весці назіранне за непрыяцелем, спадзеючыся
на замірэнне. У той жа час Павел мусіў знаходзіцца ў стратэгічна важным Кіеве з-за адсутнасці
там ваяводы. 3 гэтай прычыны ён не браў удзел у люблінскім сойме 1569 г. У тым жа годзе
(26 чэрвеня) Павел атрымаў прывілей на арэнду Прывалак у Гарадзенскім павеце (унёс за іх
заклад у 1 500 коп літоўскіх грошай і выкупіў у папярэдняга арандатара). У кастрычніку 1569 г.
зноў змяніліся ўмовы арэнды Любецкага староства. Кароль адабраў у Паўла даходы ад яго,
акрамя сродкаў, неабходных на ўтрыманне артылерыстаў і 100 драбаў, якія ахоўвалі замак.
Паводле ўласнага сведчання, Павел сваімі сіламі заснаваў горад з замкам Лоева Гара
ў Любецкім старостве, які ахоўваў ВКЛ як з боку маскоўскага Чарнігава, так і ад набегаў
татараў з Дзікага Поля. Выдаткі Паўла на ўтрыманне жаўнераў у час бескаралеўства пасля
смерці Жыгімонта Аўгуста склалі 8 081 капу літоўскіх грошай, іх забяспечылі яму атрыманыя
арэнды. Рэшта таго доўга (12 325 польскіх залатых) толькі ў 1601 г. была вернутая яго сыну,
каралеўскаму ротмістру Яну Пятру.
Пасля далучэння Кіеўшчыны да Кароны Павел фармальна стаў каронным сенатарам,
але і надалей падтрымліваў палітычныя сувязі з ВКЛ. У 1570 г. яго звінавацілі ў тым, што
дазволіў на любецкім памежжы абрабаваць караван армянскіх купцоў, якія праязджалі
праз Украіну з Турцыі ў Маскву без адпаведнага каралеўскага пашпарта. Улетку таго ж года
Павел браў удзел у варшаўскім сойме. Удзельнічаў таксама ў апошнім пры жыцці Жыгімонта
Аўгуста сойме ўвесну 1572 г.
Падчас перадвыбарчага сойма 1573 г. разам з іншымі сенатарамі ўкраінскіх ваяводстваў,
далучаных да Кароны ў 1569-м, Павел вёў перамовы з французскімі пасламі, абяцаючы
падтрымку кандыдатуры Генрыха Валуа на польскі трон. Вынікам гэтых перамоваў была
дэкларацыя Ж. дэ Манлюка за 30 красавіка 1569 г., якая абавязвала французскага кандыдата
вярнуць Валынскае, Кіеўскае і Брацлаўскае ваяводствы ў склад ВКЛ. 16 студзеня таго ж года
ў вёсцы Камень пад Варшавай Павел падпісаў дазвол удзелу ў каралеўскіх выбарах Генрыху
Валуа. Калі ж французскі кандыдат уцёк з Рэчы Паспалітай, Павел у пачатку лістапада 1574 г.
удзельнічаў у перамовах у Вільні, дзе вырашалася справа падтрымкі кандыдатуры эрцгерцага
Эрнеста Габсбургскага. У лютым 1576 г. Сапега дакладваў літоўскім сенатарам, што размеркаваў
на пастой войска ў Лоевай Гары, каб затрымаць татарскія набегі на Літву, і прасіў кампенсаваць
звязаныя з гэтым страты. У пачатку ліпеня таго ж года разам з групай польскіх і літоўскіх
136
сенатараў падпісаў ліст да маскоўскіх баяраў з абвяшчэннем кандыдыта на трон Стэфана
Баторыя і прапановай мірных перамоваў. Удзельнічаў у канцы ліпеня 1576 г. у сустрэчы
са С. Баторыем у Кнышыне, дзе абмяркоўвалася бяспека літоўскіх межаў з боку Масквы. У
любецкім замку працягваў стаяць вайсковы аддзел, які падчас полацкай кампаніі (1579) налічваў
50 пяхотнікаў. 16 сакавіка 1580 г. каралеўскім універсалам Павел быў выкліканы ў Вільню на
перамовы аб падтрымцы каралеўскага плана вайны з Іванам Жахлівым. На паход пад Вялікія
Лукі Павел выставіў аддзел са 100 вершнікаў. Верагодна, для гэтага ён 20 траўня прадаў двор у
Панямоні ў Ковенскім павеце віленскаму кашталяну і літоўскаму канцлеру Яўстаху Валовічу.
Павел намнога пашырыў сямейныя ўладанні за кошт жончыных спадкаў пасля смерці
яе братоў, якія не мелі дзяцей. У спадчыну ад Хадкевічаў Сапега атрымаў двор з камяніцай у
Вільні на вуліцы Шпітальнай (за яго судзіўся ў 1580 г. ваяводзіч смаленскі Яўстах Тышкевіч),
а яшчэ агульны са шваграм, брацлаўскім ваяводам Раманам Сангушкам, вялізны комплекс
заблудаўскіх маёнткаў над Нёманам у Гарадзенскім павеце (маёнтак Няводніца пасля
быў закладзены за 1 100 коп літоўскіх грошай Васілю Копцю). Павел з жонкай выкупілі
закладзеныя Хадкевічавыя маёнткі ў Гарадзенскім павеце - Харошчу і Рогаў - за 4 010 коп
літоўскіх грошай і Гарадок з пушчай за 5 500 коп літоўскіх грошай.
6 кастрычніка 1580 г. цяжка хворы Павел у Дайлідах каля Заблудава склаў тастамент.
Паколькі дзеці былі непаўналетнія, ён запісаў жонцы Ганне з Хадкевічаў усю сваю нерухо-
масць - спадчынныя маёнткі (Ляйпуны, Вясею, Вайкелішкі), а таксама арэнды - Любеч з
закладной сумай у 5 060 коп літоўскіх грошай і Прывалкі з сумай 1 500 коп літоўскіх гро-
шай. Жонцы дасталася і перададзеная яму шваграм, гарадзенскім старостам Аляксандрам
Хадкевічам, Кузніцкая арэнда ў Гарадзенскім павеце з укладзенай у яе сумай у 2 545 коп
літоўскіх грошай, якую атрымаў Павел з літоўскай казны за доўг па ўтрыманні войска ў Лю-
бечы. Пасля яе адабралі (1581) рашэннем каралеўскага суда, зрабіўшы выснову, што Павел
пры жыцці выбраў належную яму суму з казны, але Любецкую арэнду пакінулі нашчадкам.
Жонцы саступіў Павел права на судовыя разборкі з князямі Пронскімі - адносна вяртання
Гражанаў у Кіеўскім ваяводстве. Брату Міхалу і сынам брата Івана запісаў свае долі ў Чарэі,
Лемніцы на Віцебшчыне і частку двара з пляцам у Вільні.
Павел быў праваслаўным, месцам свайго апошняга спачыну вызначыў новую царкву у
Ляйпунах, якую сам пабудаваў на месцы згарэлай старой, дзе былі пахаваныя яго бацькі.
Гэтае рашэнне Паўла пацвярджаюць таксама дакументы з манастыра ў Супраслі і той
факт, што сярод сведкаў апошняй волі Паўла быў яго спаведнік, заблудаўскі святар Нестар
Кузьміч. У свой час Павел паддаваўся ўплыву кальвінізму - Іосіф Шуйскі ў коданскіх
архівах знайшоў запіску пра веравызнанне сенатараў на Люблінскім сойме (1569), дзе
Сапега запісаны як «ерэтык».
Павел памёр, верагодна, у лістападзе 1580 г., бо 8 снежня ўдава Ганна з Хадкевічаў занесла
яго тастамент у Літоўскую Метрыку (у 1585 г. яна паўторна выйшла замуж за мсціслаўскага
ваяводу Паўла Паца). У Паўла Сапегі былі два сыны: Ян Пётр [54] і Павел, які памёр маладым
перад 1593 г. Меў ён і тры дачкі: Соф’ю (была замужам за Андрэем Сангушкам, пасля яго смерці ў
1591 г. выйшла замуж за Андрэя Тышковіча (Тышкевіча); Альжбету (была замужам за віцебскім
ваяводзічам Станіславам Кішкам); Ганну, якую выдалі за Васіля Сямашку-Дабратынскага.
Генрык Люлевіч
137
IV. 34
Руж.
Дзмітры
Каралеўскі дваранін, каралеўскі рэвізор на Падляшшы, берасцейскі падстароста і
слонімскі ляснічы. Быў унукам смаленскага акольнічага Багдана [2], сынам гаспадарскага
двараніна Фёдара (памёр у 1534 г.) і Марыны з Ляўкоў, старэйшым братам трокскага земска-
га суддзі Багдана [35], стрыечным братам кіеўскага кашталяна Паўла [25].
У 1556 г. Дзмітры ўжо быў каралеўскім дваранінам і меў сувязі з віленскім ваяводам,
літоўскім канцлерам Мікалаем Радзівілам Чорным. Увосень таго ж года Дзмітры як
«рэвізор і каморы Віленскага ваяводства» па даручэнні Чорнага перадаў зямельны надзел
ва ўладанне яго слугі Гераніма Макавецкага. У верасні 1557 г. Сапега перамерваў валокі
ў Рудамінскай воласці ў Віленскім ваяводстве. Удзел Дзмітрыя як рэвізора ў перадзеле
каралеўскіл уладанняў на валокі ў ВКЛ сведчыў пра яго добрую прафесійную падрыхтоўку ў
гэтай галіне. Магчыма, што ў працу каморага ён уцягнуўся, дапамагаючы старэйшаму брату
Івану, пра якога вядома, што да 1561 г. быў рэвізорам гаспадарскіх двароў на Падляшшы.
Выхаваны ў праваслаўі, Дзмітры мог услед за Радзівілам перайсці ў кальвінізм. Толькі зрэдку
ён карыстаўся лацінкай, падпісваўся пераважна кірылічным шрыфтам.
Па меры правядзення «валочнай рэформы» Жыгімонт Аўгуст давяраў Дзмітрыю ўсё
больш адказныя справы, іхутка Сапега стаў адным з галоўных выканаўцаў кара леўскіх п ланаў
у гаспадарчыхсферах. У1559-1561 гг. як «каморы крожскі, відуклеўскі і тэндзягольскі» разам
з падстаростам жмудскім Іванам Ілгоўскім Дзмітры перамерваў на валокі зямлю ў Жмудзі.
Ад жніўня 1562 г. і ў наступным годзе як «рэвізор Яго Каралеўскай Мосці на Падляшшы»
кіраваў перамерваннем у вялізным Кобрынскім старостве, куды ўваходзіла і Блудненская
арэнда (вынікі тае працы былі надрукаваныя пад загалоўкам «Рэвізія Кобрынскай зканоміі,
скпадзеная ў 1563 г. каралеўскім рэвізорам Дзмітрыем Сапегам», Вільня, 1876). Адначасна
каля 1563 г. ён падзяліў на валокі Драгічынскае староства, а ў 1563-1564 гг. - Камянецкую
арэнду. Пасля смерці брата Івана (1561) Дзмітры пераняў абавязкі рэвізора гаспадарскіх
двароў на Падляшшы; у 1564-1566 гг. скончыў пачатую братам разбіўку зямлі на валокі і
нанова правёў рэвізію даходаў велізарнага Берасцейскага староства.
Часова ў 1565-1566 гг. Дзмітры выконваў абавязкі судовага падстаросты ў берасцейскім
гродскім судзе. Гэтае месца атрымаў пасля с.мерці М. Радзівіла Чорнага з прапановы новага
берасцейскага старосты і літоўскага падканцлера Яўстаха Валовіча. Разам з братам Багда-
нам і падканцлерам увосень 1567 г. Дзмітры прымаў удзел у радашковіцкім паходзе. Абодва
Сапегі выставілі з непадзеленых паміж сабой маёнткаў Трокскага і Ковенскага ваяводстваў
па шэсць вершнікаў і тры пяхотнікі. У 1566-1571 гг. некалькі разоў Дзмітры рэвізаваў Бе-
лавежскае лясніцтва, выказваючы асаблівы клопат пра належную ахову пушчы ад мясцовай
шляхты і магнатаў. Рэвізіі Дзмітрыя да канца XVIII ст. дапамагалі вырашаць канфлікты ад-
носна эксплуатацыі Белавежскай пушчы багатымі суседзямі. 29 верасня 1568 г. Жыгімонт
Аўгуст перадаў яму ў пажыццёвае карыстанне спустошаныя безгаспадарчай эксплуата-
цыяй Слонімскую, Лыскаўскую і Міжэрыцкую пушчы - з заданнем перамераць зямлю на
валокі, засяліць асаднікаў і закласці фальваркі. Умовай гэтай арэнды быў абавязак дзяліцца
даходамі з літоўскай казной.
138
Двор і надалей карыстаўся рэвізорскімі паслугамі Дзмітрыя. У лістападзе 1568 г. кароль
даручыў яму сумесна з менскім ваяводам Габрыэлем Гарнастаем закласці фальварак ва
ўрочышчы Радасці ў Камянецкім старостве. У снежні 1569 г., у сувязі з намерам Жыгімонта
Аўгуста паўторна рэвізаваць каралеўскія ўладанні на тэрыторыі ВКЛ, Дзмітры разам з
каралеўскім рэвізорам Вацлавам Суфчынскім быў выпраўлены рэвізаваць староствы
на Падляшшы і Палессі (Берасце, Камянец, Пінск, Кобрын, Сялец, Шарашова, Лыскава,
Міжэрычы, Мсцібава, Ваўкавыск, Зэльва, Ляхавічы, Малкавічы, Слонім і Рагачоў). Крыніцы
падказваюць, што рэвізорская дзейнасць Дзмітрыя па кантраляванні даходаў і разбіранні
зямельных спрэчак паміж суседзямі трывала да канца 1571 г.
Маёнтак, які Дзмітры разам з братамі атрымаў у спадчыну, быў сціплым. У 1561 г. яны
выклікалі сваіх стрыечных братоў, падляшскіх ваяводзічаў Івана, Міхала і Паўла, у суд, каб
выдзелілі ім частку сямейных уладанняў на Віцебшчыне (у Палонне, Лемніцы і Белай). Вынік
быў станоўчы. Разам з братам Багданам Дзмітры валодаў (да 1567 г. дакла дна непадзеленымі)
маёнткамі Нядынгі, Радкі, Сарэі ў Трокскім і Ковенскім паветах.
Браты ў 1569 г. звярнуліся са скаргай да караля, маўляў, калі яны былі непаўналетнімі і
спадчынныя ўладанні быліаформленыя намаці, ад іх былі несправядліва адабраныя і далучаныя
да Мерацкай арэнды дзве людскія службы і пяць папараў (у маёнтку Нядынгі), адна служба ў
Радках. 16 чэрвеня таго ж года кароль стварыў спецыяльную камісію ў гэтай справе, загадаўшы
ў выпадку, калі гэта праўда, вярнуць Сапегам іх уласнасць, кампенсаваць страты і правесці
стабільныя межы паміж іх зямлёй і Мерацкім староствам. 30 траўня 1561 г. Дзмітры атрымаў
каралеўскае пацвярджэнне на вёскі Калодчыцы, Кісловічы і Анціховічы - на спадчыну сваёй
першай жонкі Пятрухны Карсакоўны, дачкі полацкага баярына Васіля. У 1562 г., выступаючы
ад імя цесця і швагроў, палагодзіў спрэчку з князем Багданам Азярэцкім адносна спадчыннага
маёнтка жонкі Худава, якое знаходзілася на памежжы Менскага і Віцебскага ваяводстваў.
Азярэцкі саступіў Дзмітрыю і яго пераемнікам трэцюю частку маёнтка. У 1563 г. узамен за
ўнесены жонкай заклад у 300 коп літоўскіх грошай Дзмітры запісаў на яе 1000 коп з двух часткаў
маёнткаў, што па спадчыне належалі яму, але не былі падзеленыя (Палонны, Лемніцы і Белай).
Са свайго боку жонка аддала яму трэцюю частку ўсіх спадчынных маёнткаў, на астатнія дзве
часткі запісала, на выпадак сваёй смерці, 1000 коп літоўскіх грошай. У тастаменце, складзеным
2 сакавіка 1576 г., Дзмітры перадаў у пажыццёвае карыстанне сваёй (ужо другой) жонцы
бацькоўскія ўладанні Сарэі і Жыжморы ў Трокскім павеце, якія сам атрымаў пасля падзелу з
братам. Да таго ж, запісаў на яе іншыя ўладанні і закладзеныя ў іх 700 коп літоўскіх грошай і
45 дукатаў на чатырох жыжморскіх сёлах, арандаваных у літоўскага падчашага Крыштофа М.
Радзівіла, 260 коп літоўскіх грошай на Вайгове ў Ковенскім павеце, 150 коп літоўскіх грошай на
маёнтку Ева ў Трокскім павеце і 600 коп літ грошай, якія яму была вінаватая каралеўская казна.
Дзмітры памёр 7 сакавіка 1576 г. і быў пахаваны ў агульным з братам маёнтку Нядынгі.
Ад першага шлюбу Дзмітрыя з Пятрухнай з Корсакаў дзяцей не было. Другая жонка,
Аляксандра, была дачкой смаленскага кашталяна Рыгора Трызны (аўдавеўшы, выйшла
замуж за жмудскага падсуддзю Крыштофа Станкевіча-Білевіча). 3 Аляксандрай Дзмітры
меў дачок: Хрысціну (памерлаў дзяцінстве), Марыну і Соф’ю (была замужам за мсціслаўскім
харужым Уладзімірам Камінскім, другім разам - за Самуэлем Зяновічам).
Генрык Люлевіч
139
IV. 35
Руж.
Багдан
Гаспадарскі дваранін і рэвізор, трокскі земскі суддзя. Быў сынам гаспадарскага двараніна
Фёдара Багданавіча іМарыны з Ляўкоў, малодшым братам Дзмітрыя [34], стрыечным братам
кіеўскага кашталяна Паўла [25].
Прыканцы 1560 г. Багдан як гаспадарскі дваранін перамерваў на валокі землі на
Наваградчыне. 28 ліпеня 1560 г. Жыгімонт Аўгуст загадаў шляхце Наваградскага павета
прадставіць дакументы на тытулы, за якія калісьці давалася зямля, наваградскаму ваяводу
Паўлу Сапегу [13], а ў яго адсутнасць Багдану. У 1563 г. Багдана прызначылі на рэвізію
пляцаў у Наваградку, якія выдзяляліся для аседлых у гэтым горадзе габрэяў. У ліпені 1565 г.
Багдан гаспадарыў у Шаўленскай (Шавельскай) арэндзе, магчыма, рэвізаваў тое староства.
У адрозненне ад свайго брата Дзмітрыя, абавязкі рэвізора Багдан выконваў нерэгулярна.
Яшчэ ўвесну 1568 г. яго разам з каралеўскім дваранінам Мікалаем Грахольскім паслалі ў
наднёманскія пушчы, адкуль да караля ішла інфармацыя аб рабунках віленскімі мяшчанамі.
У выніку рэвізіі Жыгімонт Аўгуст выдаў распараджэнне, у якім забараняў карыстацца
пушчамі без спецыяльнага каралеўскага дазволу.
Увосень 1567 г. Багдан разам з літоўскім падканцлерам Яўстахам Валовічам удзельнічаў
у радашковіцкім паходзе. 7 кастрычніка 1567 г. ад сябе і брата Дзмітрыя выставіў шэсць
вершнікаў і тры пяхотнікі (з маёнткаў Нядынгі, Радкі, Сарэі ў Трокскім павеце, з Жыжмораў
і Вайгова ў Ковенскім павеце). У 1569 г. разам з братам імкнуўся вярнуць забраныя ў іх
землі ў Нядынгах і Радках, якія былі далучаныя да Мерацкага староства. У 1570 г. Багдан
разам з братам заявілі прэтэнзіі на 32 валокі зямлі, на якіх пасля перамервання паўсталі
вёскі Паволле і Арчуны, далучаныя да Жыжморскай арэнды ў Трокскім павеце. Прэтэнзія ў
той час не была разгледжаная. Па той самай справе ў верасні 1591 г. быў выкліканы (разам
з пляменніцамі, якімі апекаваўся) у камісарскі суд. Суддзі прызналі, што спрэчныя землі
належаць Сапегам, але Крыштоф М. Радзівіл, віленскі ваявода і арандатар Жыжмораў,
аспрэчыў гэтае рашэнне. Пасля смерці брата Дзмітрыя Багдан усё ж забраў сабе Нядынгі і
Радкі ў Трокскім павеце.
Істотныя змены ў жыцці Багдана пачаліся ў пачатку панавання Стэфана Баторыя. У
другой палове 1576-га (ці ў пачатку наступнага года) ён атрымаў каралеўскі прывілей на
пасаду трокскага земскага суддзі. Як паведаміў сам Багдан, на гэтай пасадзе ён прабыў
«некалькі і дваццаць гадоў [...], ахоўваючы святую справядлівасць і служачы ІхМосці Панам
браццям [...] без аніякага марудства». Пасля такой доўгай службы, улічваючы паважны век
і падупалае здароўе, Багдан звольніўся з пасады суддзі, паінфармаваўшы аб гэтым трокскага
ваяводу Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіротку лістом ад 13 чэрвеня 1599 г. Выбарчы соймік,
каб запоўніць вызваленую пасаду, быў скліканы ў Троках 2 верасня 1599 г.
Багдан быў праваслаўным і сябрам Брацтва Святой Троіцы ў Вільні. Разам з
прадстаўнікамі праваслаўнай літоўскай шляхты 24 чэрвеня 1594 г. падпісаў інструкцыю
паслам, якіх абралі на Сінод у Берасці. Засталося невядомым, ці быў ён прыхільнікам уніі з
Рымскім касцёлам. Памёр у хуткім часе пасля вызвалення ад пасады перад 1 верасня 1603 г.
140
Ад шлюбу з Кацярынай «Кунцоўнай» (з Кунцэвічаў?) Багдан меў сына Яна (трокскага
пасла на сойм у 1603 г.) і дзве дачкі: Ганну (была замужам за рагачоўскім старостам
Геранімам Максімільянам Стравінскім) і Соф’ю (стала жонкай трокскага цівуна Балтазара
Стравінскага).
Генрык Люлевіч
IV. 37
Код.
Мікалай
Гаспадарскі маршалак, пасля ваявода - па чарзе: менскі, берасцейскі і віцебскі; быў
старэйшым сынам наваградскага ваяводы Паўла [13] і першай яго жонкі Алены з князёў
Гальшанскіх, братам менскага ваяводы Багдана [38] і смаленскага ваяводы Андрэя [42].
Узімку 1545 г. запісаўся як «Нісоіапз 8ареі ех Ко$$а» разам з Янам Сапегам (напэўна, з
адным з пляменнікаў па імені Іван) у кнігу студэнтаў Ляйпцыгскага ўніверсітэта. Там жа
ўвосень 1546 г. яго звінавацілі за ўдзел у бойцы з другім студэнтам - давялося адкупляцца.
Узімку 1547г.зарэгістраваўся(ужояк«ГіІпапіі$»)зуспомненымЯнамСапегамваўніверсітэце
ў Караляўцы. Вучыўся там і ў наступным годзе, паколькі 5 ліпеня 1548 г. сандамірскі ваявода
Ян Танчынскі, муж яго цёткі Даброхны, рэкамендаваў абодвух маладых Сапегаў прускаму
герцагу Альбрыхту.
Мікалай адносна маладым стаў матэрыяльна незалежным. 25 траўня 1558 г. сумесна
са сваімі роднымі братамі і цёткамі (па маці) удзельнічаў у падзеле земляў па памерлым
бяздзетным дзядзьку Сымону Гальшанскім. Мікалай атрымаў палову Гальшанаў з дварамі
Яхімаўшчына і Стрымялеўшчына ў Ашмянскім павеце. У пачатку 1561 г. Мікалай, ужо
ротмістр, меў атрад цяжкай кавалерыі (150 вершнікаў), накіраваны ў гарнізон у замку
Вендэн (Кесь) у Інфлянтах. Поплеч з бацькам прымаў удзел у летняй кампаніі таго года пад
камандаваннем Мікалая Радзівіла Рудога.
26 студзеня 1564 г. са сваёй ротай удзельнічаў у пераможнай бітве на Іванавым полі на
рацэ Ула каля Чашнікаў, калі літоўскія гетманы перамаглі намнога большую армію князя
Пятра ПІуйскага. Падчас наступу Мікалай са сваёй ротай быў у першых шэрагах, адным
з першых ударыў па непрыяцелі. У літоўскім войску знаходзіўся да сакавіка 1566 г., калі,
верагодна, распусціў сваю роту. Восенню 1567 г., у сувязі з падрыхтоўкай паходу Жыгімонта
Аўгуста на Маскву, прывёўу каралеўскі лагер пад Радашковічамі атрад, набраны прыватным
чынам (46 вершнікаў і 20 пяхотнікаў). Па загадзе караля гэты атрад быў накіраваны пад Улу,
дзе з пачатку 1568 г. жмудскі староста Ян Хадкевіч беспаспяхова стаяў аблогай. Мікалай,
напэўна, браў удзел у аблозе Улы, бо па пратэкцыі Хадкевіча кароль 21 снежня надаў яму
прывілей на сяло Вайгяны ў Крэўскай арэндзе (выкупленае Мікалаем у 1565 г. разам з
Даргішкамі ў Трабскай арэндзе за 400 коп літоўскіх грошай). Да таго ж, за ваенныя заслугі
(за ўдзел у бітве пад Чашнікамі) 3 красавіка 1566 г. Мікалай атрымаў пасаду гаспадарскага
маршалка. У яго абавязкі, між іншага, уваходзіў збор шляхты Бельскага павета ў выпадку
вайны. Бельскім маршалкам Мікалай стаў толькі ў 1569 г., калі Падляшша было далучанае да
Полыпчы. 3 гэтай пасады яго запрасілі на літоўскі сойм, які праходзіўу Гародні на пераломе
141
1566 і 1567 гг., а 23 снежня 1568 г. на з’езд літоўскай шляхты ў Войню, які адбыўся перад
агульным соймам Польшчы і Літвы ў Любліне. Жыгімонт Аўгуст у канцы красавіка 1569 г.
паклікаў яго на люблінскі сойм, на якім была завершана польска-літоўская унія.
Мікалай удзельнічаўу апошніх пасяджэннях сойма, на акце 1 ліпеня 1569 г. ёсць яго подпіс
і пячатка. Як гаспадарскі маршалак быў выкліканы на каралеўскі двор перад соймам 1672 г.
Цесныя палітычныя сувязі і фінансавыя інтарэсы былі ў Мікалая Сапегі са шваграм
Яўстахам Ва ловічам, які доўгія гады трымаў літоўскую пячатку і быў берасцейскім старостам.
20 чэрвеня 1570 г. Жыгімонт Аўгуст прызначыўМікалая судовым сурагатарам таго староства,
магчыма, у выніку фальшывай чуткі пра смерць Валовіча. Неўзабаве пасля гэтага швагер
перадаў Мікалаю Рэчыцкае староства за 5 000 коп літоўскіх грошай. Як рэчыцкі староста
Мікалай выступаў ужо 22 жніўня 1573 г., але 11 лістапада 1575 г. з прычыны нявыплаты
закладу ён вярнуў староства Валовічу. У першай палове 1576 г., з прычыны старэчасці і
хваробы бацькі, Мікалай выконваў за яго функцыі наваградскага ваяводы.
Стэфан Баторы 9 ліпеня 1576 г. прызначыў Мікалая Сапегу менскім ваяводам. Ужо як
сенатар Мікалай упершыню выступіў публічна ў Кнышыне ў канцы ліпеня таго ж года на
літоўскім з’ездзе ў прысутнасці караля. Напэўна, удзельнічаў у торунскім сойме ў канцы
1576 г., паколькі, пасля яго заканчэння ў пачатку студзеня 1577 г. кароль даручыў яму
сумесна з мазавецкім ваяводам Станіславам Крыскім і літоўскім надворным падскарбіем
Тэадорам Скумінам Тышкевічам пасольства ўМаскву. Мэтай пасольства былоўрэгуляванне
адносінаў Рэчы Паспалітай з усходнім суседам пасля сканчэння трохгадовага замірэння
(1570-1573), якое неадкладна прадоўжылі. Вынікі пасольства ад самага пачатку былі пад
пытаннем, паколькі летам 1577 г. Іван Жахлівы ўзнавіў вайну ў Інфлянтах. У сувязі з гэтым,
у верасні Стэфан Баторы загадаў паслам затрымацца на мяжы да таго часу, пакуль не
вернецца з Масквы каралеўскі ганец М. Палуян. Да выканання пасольскай місіі дайшло
толькі ў студзені 1578 г. Перамовы ў Маскве былі цяжкімі з прычыны тых умоваў, якія ставіў
маскоўскі бок. Іван Жахлівы не згаджаўся ні на прапановы караля пра шматгадовы мір,
ні на васьмімесячнае замірэнне. Замест гэтага прапанаваў мір на дзевяць гадоў пры ўмове
значных тэрытарыяльных саступак і прызнання яго права на польскі каралеўскі трон. У
выніку пасольства толькіўзгадніла трохгадовае спыненне ваенных дзеянняў, але з прычыны
розніцы польскага і маскоўскага тэкстаў Стэфан Баторы не падпісаў і гэты дакумент.
Пасля вяртання з Масквы Мікалай атрымаў, як узнагароду ад караля, арэнду старых
і новых мытняў на абшарах ВКЛ (без Жмудзі) на паўтары гады, пачынаючы ад чэрвеня
1578 г., і дадатковую арэнду старых мытняў на чарговыя пяць гадоў (1580-1584) за 60 000
коп літоўскіх грошай. 16 траўня 1579 г. Мікалай падпісаў кантракт з літоўскім земскім
падскарбіем Лаўрэнам Войнам, па якім той саступіў яму прыбытковую мытню, якая магла
прыносіць даход у 4 600 коп літоўскіх грошай. Пасля раптоўнай смерці Войны ў 1582 г.
Мікалай судзіўся з яго нялетнімі нашчадкамі і іх апекунамі за нявыплату 3 000 коп літоўскіх
грошай як адступных за тую арэнду. Праз некалькі гадоў нашчадкі Войны выклікалі Мікалая
ў суд за нявыплачаную ў казну рэшту мытнай арэнды ў суме 936 коп літоўскіх грошай.
Нягледзячы на ўсё гэта, у 1589-1591 гг. ён браў у арэнду старыя мытні на межах ВКЛ.
142
Пасля смерцібацькі, 13 красавіка 1579 г.МікалайзбратаміўВільніпадзяліліспадчынныя
маёнткі: Мікалай атрымаў коданскія ўладанні з горадам і замкам, куды ўваходзілі тры
фальваркі і 19 вёсак (у Берасцейскім павеце), а яшчэ камяніцу ў Вільні з фальваркам
Жэйманы. Канчаткова разлічыўся з братам Андрэем 29 верасня 1584 г., выплаціўшы яму
1 000 коп літоўскіх грошай. У пачатку 1579 г. Мікалай знаходзіўся ў свіце Стэфана Баторыя
ў Літве, разам удзельнічаў у Полацкім паходзе. Вясной 17 красавіка 1580 г. яго запрасілі
на віленскія перамовы з мэтай абмеркавання літоўцамі грашовых падаткаў на вайну з
Масквой. Удзельнічаў таксама ў ваеннай кампаніі пад Вялікімі Лукамі, камандаваў разам
з А. Валовічам двухтысячным палком, які складаўся з прыватных атрадаў добраахвотнікаў
і літоўскай шляхты. Прымаў удзел і ў пскоўскім паходзе ў 1581 г., куды прывёў прыватны
атрад са 100 вершнікаў.
На варшаўскім сойме на пераломе 1579-1580 гг. А. Валовіч ад імя свайго і Мікалая
падпісаў з каралём трохгадовы кантракт на саляварню ў Кодані. Дамовіліся ўсе фінансавыя
даходы ў каралеўскую касу рэгуляваць непасрэдна праз надворнага лекара Мікалая Бучэла.
Абодва арандавалі таксама склад солі ў Берасці і былі вызваленыя ад падатку на соль, якую
варылі ў Кодані. Насамрэч, саляварняй займаліся тры берасцейскія габрэі, якіх Мікалай
з Валовічам узялі на даходную справу. Праз некалькі дзясяткаў гадоў, 5 красавіка 1597 г.,
Мікалай падпісаў дамову з кракаўскім войтам Паўлам Пернусам на будоўлю новай саляварні
ў Кодані і эксплуатацыю яе на працягу 10 гадоў. Аднак у наступным годзе гэтая дамова па
невядомай прычыне была скасаваная. Каля 1584 г. Мікалай падпісаў кантракт з каралеўскай
казной на трохгадовую арэнду рускіх капальняў, з якога самавольна вызваліўся ўжо ў
наступным годзе. Рэскрыптам ад 29 ліпеня 1586 г. Стэфан Баторы загадаў яму вярнуць 4 000
залатых у казну за арэнду тых капальняў.
Вясной 1586 г. падчас перамовах з маскоўскім пасольствам князя Ф. Траякурава Яра-
слаўскага Мікалай знаходзіўся пры каралеўскім двары ў Гародні. Быў адным з сенатараў,
якія напісалі ліст да маскоўскіх думных баяраў, дзе выказвалася падтрымка далейшым пе-
рамовам аб магчымай уніі Рэчы Паспалітай з Масквой. У час міжкаралеўя, пасля перад-
выбарчых дыскусій 1587 г., Мікалай выказваўся за шведскага каралевіча Жыгімонта Вазу.
Быў сярод яго прыхільнікаў на сойміку ў Берасці (10-11 верасня 1587 г.), які заняў выраз-
ную пазіцыю ў гэтай справе; Мікалай разам з канцлерам Валовічам таксама ўдзельнічаў ва
ўзноўленым берасцейскім сойміку 2 кастрычніка 1587 г„ на якім выбралі паслоў на кара-
нацыю Вазы ў снежні таго ж года. Насуперак большасці літоўскіх сенатараў, якія спачувалі
габсбургскаму кандыдату або адносіліся нейтральна да абодвух, Мікалай у канцы 1587 г.
быў абраны на каранацыйны сойм у Кракаў. 8 студзеня 1588 г. як адзін з нямногіх літвінаў
падпісаў генеральную канфірмацыю правоў Жыгімонта III, а ў другой палове студзеня таго
ж года ўдзельнічаў у перамовах літоўскіх паслоў з Жыгімонтам III пра ўмовы яго абрання на
вялікага князя ў ВКЛ. 28 студзеня 1588 г. быў сведкам прысягі новага караля на захаванне
ім правоў і прывілеяў літоўскіх. Жыгімонт III неадкладна аддзячыў Мікалаю за падтрым-
ку прызначэннямі на новыя высокія сенатарскія пасады і каралеўскімі ўзнагародамі. Яшчэ
перад заканчэннем каранацыйнага сойма 29 студзеня 1588 г. Мікалай атрымаў Аршанскае
143
староства, галоўнае на літоўска-маскоўскім напрамку, а 6 красавіка з ваяводства Менскага
быў перамешчаны на Берасцейскае. Праз паўгода, 10 кастрычніка, атрымаў прызначэнне
на Віцебскае ваяводства і Суражскае арандатарства, а неўзабаве, 23 кастрычніка, атрымаў
яшчэ і Вельскае арандатарства ў Віцебскім ваяводстве. У кастрычніку таго ж года ў сувязі
з прызначэннем на Віцебскае ваяводства страціў Аршанскае судовае староства, якое пасля
атрымаў яго сваяк з чарэйскай галіны Андрэй Сапега [49].
У пачатку каралявання Жыгімонта III Мікалай не вылучаўся асаблівай палітычнай
актыўнасцю, можна думаць, што быў ён памяркоўным рэгалістам. Блізкія адносіны звязвалі
яго з крэўным сваяком, у той час літоўскім канцлерам, Л ьвом Сапегам [47] і шваграм, трокскім
ваяводам Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам. Мікалай удзельнічаў у берасцейскім
сойміку 30 снежня 1596 г., дзе ўсе падтрымалі планы двара адносна выступу супраць туркаў.
Удзельнічаў у галоўным з’ездзе ў Слоніме перад соймам 1598 г. Будучы віцебскім ваяводам,
адносна рэдка з’яўляўся на тэрыторыі свайго ваяводства. Але клапаціўся аб функцыяванні
гродскага суда, стараўся прывесці ў парадак гандлёвыя справы. Універсалам 10 жніўня
1596 г. паінфармаваў шляхту ваяводства аб аднолькавых мерках на збожжа (кракаўскія
гарнцы), на мёд і розныя разліўныя напоі (віленскія мядніцы, гарнцы і кварты). Падчас сой-
ма 1597 г. лістоўна прасіў караля аб наданні гораду магдэбурскага права.
Шмат увагі надаваў кіраванню і ўмацаванню ўласных латыфундыяў. Выпрасіў у Стэфана
Баторыя прывілей (за 25 лістапада 1582 г.) на штотыднёвы кірмаш у яго спадчынным Кодані.
У тым жа годзе атрымаў прывілеі на 5 службаў і зямлю ў вёсцы Такарышкі (арэнда Трабы),
пляц у Берасці пад будаўніцтва двара. Па маці яму перапала ў спадчыну частка Галынанаў
(прадаўіх 18 лістапада 1583 г. за 3 500 коп літоўскіх грошай швагру А. Валовічу). Перад 1588 г.
адкупіў у брата Андрэя спадчыну бацькі - Вішніцы ў Берасцейскім павеце. У 1591 г. напісаў
скаргу Жыгімонту III у справе аддзеленых ад Кодані і далучаных да галоўнага Ламаскага
маёнтка ў Берасцейскім старостве земляў. Каб вызначыць мяжу паміж абодвума маёнткамі,
10 чэрвеня ў тым жа годзе кароль сабраў спецыяльную судовую камісію, якая збіралася
таксама ў 1593 і 1598 гг. У 1597 г. каралеўскі дваранін Лукаш Копаць узнавіў гэтую спрэчку
аб межах паміж сваім Аполем і сапегаўскімі Вішніцамі і Луневым, якая прадаўжалася паміж
двума родамі праз шмат пакаленняў.
Свае ўладанні Мікалай павялічыў праз два шлюбы са спадкаемніцамі вялікіх багаццяў.
У 1564 г. узяў замуж Ганну, дачку князя Андрэя Міхайлавіча Сангушкі, якая мела ў пасаг
тысячу коп грошай, замак Міркаў з горадам і 13 вёскамі на Валыні і Палессі.
Ганна мела па маці частку Несвіча і Цяцерына на Валыні, якія таксама запісала на
мужа. Каб узаконіць пасажныя маёнткі пасля смерці цесця, Мікалай судзіўся з другім
мужам цешчы, мельніцкім старостам Андрэем Цеханавецкім, а пасля з жончыным братам,
гаспадарскім маршалкам князем Аляксандрам Сангушкам.
Неўзабаве пасля смерці швагра і яго сына Льва Мікалай з жонкай сабралі багацці
Сангушкаў у Слонімскім павеце: Люшнева, Серабрышча, Заазер’е і Высоцкае (Серабрышча
і чатыры вёскі 30 студзеня 1577 г. прадалі за тысячу коп літоўскіх грошай наваградскаму
кашталяну Рыгору Валовічу). Спадчынныя справы жонкі ўцягнулі Мікалая ў доўгі судовы
144
працэс з кіеўскім ваяводам Канстанцінам Астрожскім, які быў апекуном нялетняга сына
Рыгора Сангушкі. Адбываўся працэс у земскім слонімскім судзе ў 1571,1574,1582,1583 гг. А
ў 1585 г. Мікалай, у сваю чаргу, разам з другімі нашчадкамі спадчыны Гальшанскіх, выклікаў
у суд Астрожскага, каб той вярнуў трэцюю частку Стэпаня на Валыні.
Першая жонка Мікалая памерла ў 1580 г. і была пахаваная ва Успенскім саборы ва
Уладзіміры-Валынскім. Дзяцей у іх не было, і Мікалай страціў правы на яе пасажныя надзелы.
Справу адносна іх ён палагодзіў у 1598 г. толькі з унукам швагра Рыгорам Сангушкам, які
ў той час быў брацлаўскім кашталянам. Мікалай вярнуў яму Міркаў, а сабе пакінуў частку
міркаўскіх уладанняў Беразалупы, якія прадаў разам з Несвічам у 1599 г. за 10 000 польскіх
залатых Яну Паліткоўскаму. Ва ўласнасці Мікалая засталося Лушнева, якое перайшло і да
яго пераемнікаў.
3 другой жонкай Ганнай Вішнявецкай шлюб узялі, відаць, у 1581 г. Яна была дачкой
валынскага ваяводы Андрэя, спадчынніцай (разам са сваімі сёстрамі) вялікіх латыфундый.
5 студзеня 1593 г. Мікалай са шваграмі - Радзівілам Сіроткам, князем Юрыем Чартарыйскім
і віленскім цівуном Янам Пацам правялі падзел спадчыны. Мікалай з жонкай узялі сабе
Мацееўку з замкам, мястэчкам і фальваркам Відуці (Хэлмская зямля ва Уладзімірскім
павеце), двор Васькевічы (Лідскі павет), двор Касуты з занарачанскімі сёламі (Ашмянскі
павет), Сейны (Гарадзенскі павет) і Узлоўцы (Слонімскі павет). Два апошнія маёнткі Сапегі
неўзабаве прадалі: Сейны ў 1593 г. праломскаму старосту Юрыю Грудзінскаму, Узлоўцы
ў 1594 г. князю Аляксандру Палубінскаму. Ганна з Вішнявецкіх Сапега ў маладосці была
кальвіністкай, памерла ў 1596 г. каталічкай, яе пахавалі ў касцёле Святога Духа ў Кодані.
У запавеце ад 19 сакавіка 1596 г. Ганна запісала на той касцёл тысячу залатых, вызначыла
дзесяціну з мацееўскіх маёнткаў, перадала чатырох падданых на абслуіу фундаваных ёю
ж касцёлаў св. Станіслава і св. Ганны ў Мацееўцы. Выдзеліла таксама па 10 коп літоўскіх
грошай на шпіталі для ўбогіх у Кодані і Мацееўцы. Сваё спадчыннае дабро запісала на мужа
і сыноў, а дачцэ ў пасаг і на вяселле падаравала 15 000 польскіх залатых.
Мікалай у маладосці быў праваслаўным, пасля перайшоў у кальвінізм (паводле Г. Мер-
чынга). Як выглядае, дарэшты не парваў з праваслаўем; пад уплывам другой жонкі больш
схіляўся да каталіцызму, быўпрыхільнікам берасцейскай уніі. Клапаціўся пра стан і дзейнасць
цэркваў у сваіх маёнтках, 4 верасня 1588 г. паставіў сталага духоўніка ў сваіх Вішніцах. На
яго ўтрыманне вызначыў новае і павялічыў даўняе ахвяраванне (запіс ад 7 жніўня 1591 г.).
Меў спрэчкі з полацкім архіепіскапам Германам Загорскім, які папракаў яго ў тым, што
ў бытнасць віцебскім ваяводам не збіраў падаткаў з двароў і сялянства Віцебшчыны на
Успенскую і Міхайлаўскую цэрквы. 3 той прычыны ў снежні 1597 г. Жыгімонт III выклікаў
Мікалая ў задворны суд. Мікалай у ранейшым запавеце ад 10 лістапада 1598 г., выдзяляючы
невялікія сумы на цэрквы ў Вішніцах і Кодані, на коданскі касцёл і віленскую царкву Святой
Троіцы, падкрэсліў, каб у мураванай царкве Святога Духа ў Кодані, дзе пахаваная яго маці,
адпраўлялі набажэнствы «не інакішямякім спосабам, а толькі паводле старадаўнягазвычаю,
як было ў продкаў маіх паводле рэлігіі грэцкае». У запавеце ад 1 лістапада 1599 г. (у дзень
смерці) пакінуў усе ранейшыя фундушы і пацвердзіў ранейшыя ўклады для шпіталя на 10
145
убогіх у Кодані. Адначасна фундаваў у Кодані касцёл св. Ганны, у якім наказаў пахаваць сябе
і перапахаваць другую жонку. Паколькі пабудова не была завершаная, Мікалай абавязаў
апекуноў сваіх непаўналетніх дзяцей выканаць яго апошнюю волю. На фундаванне касцёла
св. Ганны запісаў вёску Окчына. Коданскіх плябанаў абавязаў утрымліваць школьнага
бакалаўра «для навучання дзетак».
Мікалай памёр 1 лістапада 1599 г. у Кодані і быў пахаваны ў касцёле св. Ганны побач з
жонкай, паводле абраду «рэлігіі маёй грэцкай каталіцкае». У 1610 г. сын Мікалая усталяваў
над магілай бацькоў агульны помнік.
3 другою жонкай Ганнай з Вішнявецкіх у іх было шасцёра дзяцей: Ян (загінуў пры
штурме Зэльбарка ў Інфлянтах у 1602 г.); віленскі кашталян Мікалай [70]; літоўскі падчашы
Крыштоф [71]; уладзімірскі падкаморы і спадчыннік Мацей Фрыдэрык (памёр у 1626 г.);
літоўскі падстольнік (з 1618 г.) Аляксандр Казімір (памёр у 1619 г. у Падуі); дачка Гальшка
была замужам за наваградскім кашталянам Самуэлем Валовічам (памерла пасля 1631 г.).
Мацей Стрыйкоўскі прысвяціў Мікалаю кнігу XII сваёй «Кронікі польскай, літоўскай,
жмудскай і ўсёй Русі» (Каралявец, 1582). Геральдысты і гісторыкі (К. Нясецкі, Я. Валіцкі),
спасылаючыся на Крыштофа Варшавіцкага, пішуць, што Мікалай падчас пасольства
да імператара Максімільяна II 4 траўня 1572 г. атрымаў тытул графа і кавалера Ордэна
Залатога Руна. Але гэта не пацвярджаецца дакументамі. Таксама тэкст прывілея Жыгімонта
Аўгуста ад 4 траўня 1572 г. (ім узаконьваўся графскі тытул Мікалая) лічыцца фальшывым
(Я. С. Сапега). Зрэшты, сам Мікалай не карыстаўся графскім тытулам, а яго пасольства да
Максімільяна II таксама з’яўляецца родавай легендай.
Генрык Люлевіч
IV. 38
Код.
Багдан
Бельскі падкаморы, гомельскі староста, берасцейскі, потым смаленскі кашталян,
менскі ваявода. Быў малодшым сынам наваградскага ваяводы Паўла [13] і яго першай
жонкі Адены з князёў Гальшанскіх, братам віцебскага ваяводы Мікалая [37] і смаленскага
ваяводы Андрэя [42].
25 траўня 1558 г. Багдан разам з братамі і цёткамі ўдзельнічаў у дзяльбе галыпанскіх
латыфундый пасля смерці дзядзькі - літоўскага стольніка Сямёна. Яму прыпала частка
маёнтка Гальшаны (Ашмянскі павет) і часткі ў Станькаве і Жытыні, якія прадаў у 1561 г.
за 500 коп літоўскіх грошай Мікалаю Радзівілу Рудому. Першая жонка Марына з Капустаў
прынесла яму ў пасаг 2 800 коп літоўскіх грошай. На землях, якія атрымаўу спадчыну па маці,
ён інтэнсіўна ўкараняў асадніцтва, між іншым, пабудаваў фальварак і мястэчка Багданаў.
Выставіў на вайну ў 1565 г. 5 вершнікаў. У радашковіцкі паход восенню 1567 г. прывёў 12
коней і 3 драбы.
У выніку падзелаў з братамі атрымаў у спадчыну па бацьку маёнтак Боцькі з дваром,
мястэчкам, трыма фальваркамі і 10 вёскамі ў Бельскім павеце на Падляшшы. Меў таксама
маёнтак Святошын на Жмудзі. 3 пасагу другой жонкі Апалоніі Друцкай-Сакалінскай
146
атрымаў маёнткі (пасля яе першага мужа) Гердышкі ў Трокскім ваяводстве і Аснежыцы у
Берасцейскім; як агульны маёнтак Міцеўшчыну ў ваяводстве Трокскім.
30 траўня 1566 г. Багдан атрымаў прывілей на Бельскае падкаморства. Па невядомай
прычыне на гэтай пасадзе быў нядоўга, бо ўжо ў 1569 г. тытул бельскага падкаморага
меў Тэафіль Беразоўскі. У час варшаўскага сойма ў сакавіку або красавіку 1572 г. Багдана
за добрую службу прызначылі гомельскім старостам. Паколькі Гомель з замкам ляжаў на
тагачаснай мяжы з Масковіяй, новы староста за даходы з арандатарства, без абавязкаў
складання справаздачы перад казной, павінен быў утрымліваць сталы конны атрад.
Пасля сустрэчы літоўскай эліты са Стэфанам Баторыем, якая адбылася ў Кнышыне ў
канцы ліпеня 1576 г., Багдан павінен быў набраць роту гусараў са 100 вершнікаў і адправіць
яе ў войска палявога літоўскага гетмана Крыштофа Радзівіла. 3 прычыны недахопу
фінансаў у казне засталося невядома, ці набраў Багдан тую роту. Пасля ўзнаўлення ваенных
дзеянняў з Масквой, прыкладна, у канцы 1578 г. меў роту са 150 пяхотнікаў, якая стаяла
ў гомельскім замку. Камандаваў ёю ў летняй кампаніі 1579 г. у час аблогі Полацка, пасля
чаго рота вярнулася на зімовы пастой у Гомель. Напэўна, у канцы таго ж года, пасля
заканчэння ваенных дзеянняў, Багдан атрымаў прызначэнне на берасцейскага кашталяна;
будучы ў гэтым званні, 22 лютага 1580 г. сустракаў Стэфана Баторыя ў сваіх Боцьках, калі
той ехаў з Варшавы ў Гародню. Магчыма, Багдан удзельнічаў і ў вялікалуцкім паходзе,
але пэўнай інфармацыі на гэты конт няма. Затое ў жніўні і верасні 1581 г. конны аддзел
Багдана з Гомельскага староства пад камандаваннем аднаго з яго сыноў (напэўна, Мікалая)
у ліку перадавога атрада кіеўскага кашталяна Міхала Вішнявецкага хадзіў на Севершчыну;
тады быў разбураны Трубецк. Сам Багдан меў тады іншае заданне. У тым жа годзе Стэфан
Баторы лістом ад 8 лютага прызначыў яго разам з каралеўскім сакратаром Станіславам
Лакніцкім камісарам па размежаванні Белавежскай і Камянецкай пушчаў. Асаблівую ўвагу
яны павінны былі звярнуць на скаргі прыватных уладальнікаў земляў, што мяжуюць з
пушчамі. Памежнаю рэвізіяй каралеўскіх пушчаў Багдан займаўся і ў 1582 г. 1 ліпеня 1582 г.
ён атрымаў каралеўскі дазвол на перадачу гомельскага староства свайму старэйшаму сыну
Мікалаю. У 1584 г. выконваў функцыі дэпутата Літоўскага Трыбунала.
20 красавіка 1584 г. Багдан выставіў сваю кандыдатуру на смаленскага кашталяна. У
ліпені заступаўся перад каралём за сваіх аднаверцаў, праваслаўных ВКЛ, каб іх не прымушалі
святкаваць па новым календары, які ўвёў Рымскі Папа Грыгоры XIII. Пасля смерці Стэфана
Баторыя Багдан быў актыўным у перыя д міжкаралеўя. У пачатку студзеня 1587 г. удзельнічаў
у з’ездзе літоўскіх сенатараў, сабраных пры целе караля ў Гародні. Быў адным з тых, хто пісаў
ліст да цара Фёдара, у якім напаміналася аб прапановах памерлага караля заключыць унію
Рэчы Паспалітай і Масквы. На галоўным з’ездзе літоўскай палітычнай эліты, скліканым
у Вільні ў канцы студзеня 1587 г., Багдан разам з трокскім ваяводам Янам Глябовічам і
літоўскім падканцлерам Львом Сапегам былі абраныя на сойм па выбарах новага караля.
Яны павінны былі афіцыйна, як паслы, напомніць пра ўсе крыўды і прыніжэнні, якія чыніліся
ў Рэчы Паспалітай з ВКЛ і дамагацца вырашэння літоўскіх праблемаў. Багдан удзельнічаў
у пасяджэннях выбарчага сойма, 14 лютага 1587 г. выступаў з прапановай месца і часу
147
каранацыі. Пра яго публічную дзейнасць пасля сойма нічога невядома, апрача таго, што
займаўся справамі маёнтка памерлага смаленскага ваяводы Філона Кміты-Чарнабыльскага.
Можна меркаваць, што Багдан выступаў за шведскага кандыдата, паколькі ўжо 21 трауня
1588 г„ адразу пасля каранацыі, Жыгімонт III Ваза перадаў яму Менскае ваяводства. На
варшаўскім сойме на пераломе 1590-1591 гг. Багдана абралі дэпутатам па рэвізіі даходаў і
расходаў літоўскай казны за 1576-1589 гг. Гэта заняло амаль увесь 1591 г. Паміж гэтым у
сярэдзіне траўня таго ж года Багдан удзельнічаў у галоўным з’ездзе літоўскай палітычнай
эліты ў Вільні, на якім разам з дзесяццю сенатарамі падпісаў петыцыю да кардынала Юрыя
Радзівіла, каб на вызваленае месца біскупа ў Вільні не быў прызначаны паляк, каб кардынал
не блытаў віленскае і кракаўскае біскупствы. Неўзабаве пасля разбурэння евангеліцкага
збору ў Вільні ў ноч з 9 на 10 чэрвеня 1591 г. разам з літоўскімі пратэстантамі Багдан
звярнуўся ў Літоўскі Трыбунал, звінаваціўшы ў гэтым учынку студэнтаў езуіцкага калегіума
і адміністратара віленскай дыяцэзіі Бенедыкта Войну.
На падставе гэтага яго лічылі кальвіністам (Г. Мерчынг). Насамрэч, выхаваны ў
праваслаўі, ён заставаўся верным веры сваіх продкаў.
Пад канец жыцця Багдан прымаў удзел у адраджэнні і ажыўленні праваслаўнай царквы
ў Рэчы Паспалітай. Як смаленскі кашталян паміж 1585-1588 гг. запісаўся разам з другой
жонкай Апалоніяй з Друцкіх-Сакалінскіх у брацтва пры царкве Святой Троіцы ў Вільні.
Быў адным з галоўных апекуноў і дабрачынцаў Віленскага царкоўнага брацтва. 6 лютага
1588 г. разам з жонкай падараваў таму брацтву камяніцу на вуліцы Замкавай, недалёка
ад царквы св. Мікалая, а даходы ад яе прызначыў на падтрымку праваслаўных святыняў,
духоўнікаў і ўбогіх. Разам з наваградскім ваяводам Тэадорам Скумінам-Тышкевічам уступіў
у праваслаўнае брацтва ў Львове і наладжваў супрацоўніцтва з ім Віленскага брацтва. Пра
гэтыя факты львоўскае брацтва пісала 6 лютага 1592 г. самому канстанцінопальскаму
патрыарху Іярэмію.
Багдану прыпісваюць таксама фундацыю базыльянскага манастыра ў Багданаве (К. Ня-
сецкі). Мялеці Сматрыцкі ў сваім творы «Апраўданне невінаватасці» (Вільня, 1620) назваў
Багдана сярод найслаўнейшых вызнанцаў праваслаўнай веры.
Багдан памёр перад 22 чэрвенем 1593 г„ калі быў прызначаны яго пераемнік на Менскім
ваяводстве Ян Абрамовіч. Пахаваны каля бацькі ў царкве Святой Троіцы ў Вільні.
Ад першай жонкі Марыны (шлюб у 1560 г.; памерла ў 1570 г.), дачкі князя Андрэя
Капусты, засталося ў іх трое сыноў і тры дачкі. Сыны: наваградскі ваявода Мікалай [76],
літоўскі падканцлер Павел Стэфан [77], гомельскі староста і бельскі ляснічы Андрэй (памёр
у 1610 г.). Дочкі: Соф’я, перайшоўшы ў каталіцтва, стала Агатай (памерла пасля 1628 г.), была
замужам за гарадзенскім канюшым Адамам Гайко, другім разам за берасцейскім падкаморым
Мікалаем Пацам; Раіна (памерла пасля 1640 г.) была жонкай слонімскага маршалка Рыгора
Трызны; Барбара выйшла замуж за Рамана Валовіча, аудавела каля 1613 г„ уступіла ў закон
базыльянак пад імем Васілісы, была ігуменняй кляштара Святой Троіцы ў Вільні.
Ад другога шлюбу (каля 1579 г.) з княгіняй Апалоніяй Друцкай-Сакалінскай, удавой па
Эразме Даўгірдзе, у Багдана дзяцей не было.
Генрык Люпевіч
148
IV. 42
Код.
Андрэй
Літоўскі падчашы, менскі кашталян, полацкі, пасля смаленскі ваявода.
Быў сынам наваградскага ваяводы Паўла [ 13 ] і яго другой жонкі Аляксандры з Хадкевічаў,
братам віцебскага ваяводы Мікалая [37] і менскага ваяводы Багдана [38].
У маладым узросце Андрэй атрымаў Румбарскае староства ў Інфлянтах, якое 15 чэрвеня
1575 г. здаў у арэнду на два гады адміністратару Інфлянтаў Яну Хадкевічу. У той час Андрэй
быў ротмістрам у літоўскім войску і ўдзельнічаў у абароне Інфлянтаў ад маскоўцаў. У пачатку
кастрычніка 1578 г. знаходзіўся са сваёй ротай пад Рыгай, выконваючы функцыю намесніка
літоўскага гетмана Мікалая Радзівіла Рудога. Каля 15 кастрычніка маскоўскае войска
акружыла Вендэн (Кесь), гетман паслаў Андрэя вызваляць замак. Разам з падмацаваннем
Мацея Дэмбінскага, інфлянцкай шляхтай і шведскім адзелам Ё. Боя пад камандаваннем
Андрэя было пяць-шэсць тысячаў жаўнераў, і 21 кастрычніка ён разбіў 18-тысячнае
маскоўскае войска, узяў шмат палонных, у тым ліку палкаводцаў П. Таціева і В. Варанцова,
захопленыя былі некалькі дзясяткаў гарматаў і мартыраў. Гэтая перамога мела вялікі
розгалас, яе праславіў паэт Ян Радван у паэме «Радзівіліяда» (раздзел «Ухвала на шчаслівую
перамогу (...) гетманалітоўскага наддваццаццючатырматысячаміМасквы, пераможанай
падКесіяй (...) паручнікам свайго панаАндрэем Сапегам, ваяводзічам наваградскім»).
Стэфан Баторы ўзнагародзіў Андрэя залатым ланцугом з каштоўным камянём. У
красавіку 1579 г. Андрэй паўдзельнічаў у дзяльбе бацькоўскай спадчыны і неўзабаве
выбраўся ў Італію. 3 той прычыны Румбарскае памежнае староства перадаў «на ўтрыманне»
Яну Хадкевічу. Калі ў канцы таго ж года, прыехаўшы дамоў, Андрэй хацеў вярнуць старо-
ства, 5 студзеня 1580 г. Стэфан Баторы замяніў яго пажыццёвай пенсіяй у памеры 400 коп
літоўскіх грошай гадавых, аплочваных з даходаў Гарадзенскага староства.
У 1570 г. Андрэй ажаніўся з Хрысцінай, дачкой хэнцінскага старосты Станіслава
Дэмбінскага. Часта бываў у Кракаве, з 1584 г. разам з жонкай дапамагаў польскім езуітам,
абодва ўступілі ў Брацтва міласэрнасці пры касцёле св. Барбары. Калі на польскі трон сеў
Жыгімонт III, Ан дрэй спрабаваў прыблізіцца да яго з дапамогай свайго магутнага пляменніка
канцлера Льва Сапегі. Старанні гэтыя не далі вынікаў. Андрэй хацеў дамагчыся пасады
літоўскага лоўчага; 30 сакавіка 1588 г. кароль прапанаваў яму пасаду літоўскага стольніка,
ад якой Андрэй адмовіўся (неўзабаве яе заняў Крыштоф Дарагастайскі). 10 траўня таго ж
года Андрэй атрымаў месца літоўскага падчашага.
Але Румбарскае староства яму так і не вярнулі, хоць і Леў Сапега хадайнічаў. Кароль
ухіляўся ад такога рашэння і абяцаў памятаць пра заслугі Андрэя. 29 траўня 1592 г. Андрэя
прызначылі менскім кашталянам (у прывілеі ўспамінаецца перамога пад Вендэнам), а
неўзабаве, 26 ліпеня, кароль аддаваў яму Эйрагольскае цівунства. Андрэй яго не прыняў.
Быў тады ў Італіі, запісаўся ў спіс студэнтаў Падуанскага ўніверсітэта.
У 1597 г. Андрэй браў удзел у сойме, але пасля дэбатаў. Леў Сапега стараўся, каб яму
аддалі Полацкае ваяводства, і 23 ліпеня 1597 г. Андрэй яго атрымаў.
149
27 студзеня 1598 г. ён прысутнічаў на сойміку ў Полацку, на якім перавагу мелі не
праваслаўныя. Ён падтрымаў абранне на сойм двух пратэстантаў, дамагаючыся, каб адзін з
іх быў каўдытарам. Калі соймік не пагадзіўся, Андрэй напісаў пратэсту полацкую гарадскую
ўправу супраць выбараў паслоў і супраць пасольскай інструкцыі, якую іншаверцы няпра-
вільна адрэдагавалі. На сойм у тым жа годзе зноў спазніўся, не ўдзельнічаў у дэбатах.
Пасля сойма вярнуўся ў Полацк і займаўся ўмацаваннем межаў з Масковіяй, занепакоены
палітычным становішчам у Маскве пасля смерці цара Фёдара. Перад 10 кастрычніка 1598 г.
склікаў з’езд шляхты Полацкага ваяводства з мэтай пошуку сродкаў на абарону ў выпадку
маскоўскага нападу. Шляхта дазволіла выкарыстаць толькі тыя невялікія грошы, якія былі
сабраныя, таму Андрэй звярнуўся па дапамогу да віленскага ваяводы Крыштофа Радзівіла.
У спрэчках паміж Жыгімонтам III і літоўскай апазіцыяй у справе прызначэння Бернарда
Мацяёўскага віленскім біскупам Андрэй, у адрозненне ад большасці літоўскіх сенатараў,
падтрымаў караля і згадзіўся з тым прызначэннем. У ліпені 1599 г. адбыўся канфлікт паміж
Андрэем і полацкімі мяшчанамі, якія не хацелі жыць па новым, грыгарыянскім календары.
Андрэй шукаў падтрымкі ў Льва Сапегі, якому праз сваіх ганцоў скардзіўся, што полацкія
мяшчане не хочуць святкаваць па-каталіцку і адмаўляюцца падначальвацца полацкаму
ваяводу. Паведамляў свайму пляменніку пра моцныя прамаскоўскія настроі палачанаў. У
1600 г. Андрэй удзельнічаў у вальным сойме. Казімір Кагнавіцкі падае, што Андрэй у 1602 г.
браў удзел у Інфлянцкай вайне са Швецыяй, але гэта памылкова.
У 1603 г. Андрэй паехаў у Кракаў, хацеў трапіць на курорт, каб паправіць здароўе. Але
спыніўся ў Кракаве, дзе спрабаваў прадаць пасаду полацкага ваяводы, але не мог знайсці
ахвотніка. Згаджаўся аддаць за 4 000 залатых пляменніку, літоўскаму канюшаму Паўлу
Стэфану. Скардзіўся на свой старэчы ўзрост і хваробу, якая не дае магчымасці належна
працаваць. У адным з лістоў да Льва Сапегі пісаў: «Пан Бог (...) праз Вашу А4осць пасадзіў
мяне на гэтае ваяводства, але, Пан Бог мне сведкам, я і не думаў аб ім». I далей: «Там (...)
патрэбен не стары, не хворы, не клыбаты, не сляпы, а ўсім гэтым мяне Пан Бог абдараваў».
Думку памяняць Полацкае ваяводства на свабодныя трокскія землі (1604) Андрэй адкінуў,
разумеючы, што такая замена матэрыяльна невыгодная. Выгаворваючы так Льву Сапегу, не
выкарыстаў пратэкцыі кардынала Бернарда Мацяёўскага ў снежні 1604 г. Сядзеў у Кракаве,
баючыся вяртацца ў Полацк, і пісаў: «Тут, у Польшчы, надта мне сумна, ні пра што не
думаю, толькіяк вярнуцца ў Літву».
У соймах 1605 і 1606 гг. Андрэй не ўдзельнічаў, невядома дзе быў у час сандамірскіх
бунтаў. Аўтар рэгалістычнай сатыры «Ітауо гоіогшп Іоііыз зенаіыз герпі Роіопіае снт геуе
Бі&ізтшісіо Тегііо...», якая з’явілася пасля люблінскага з’езда ў 1606 г., назваў яго сярод
выступоўцаў на сойме ў 1606 г., прыпісваючы яму выказванні пра сціпласць справядліўцаў
і нахабства злачынцаў. У 1608 г. Андрэй знаходзіўся за мяжой. У тым жа годзе пісаў да
Льва Сапегі з Інгальштадта. У 1609 г. вярнуўся ў Полацк, дзе зноў нарваўся на канфлікт з
мяшчанамі. Кароль, магчыма, жадаючы заахвоціць Андрэя застацца ў Полацку, 28 ліпеня
1611 г. аддаў яму вёску Чарніцы ў Полацкім ваяводстве. Неўзабаве Андрэй зноў з’ехаў у
Кракаў і зноў пачаў шукаць сабе замену. Коршак (верагодна, Юзаф - полацкі кашталян)
згодны быў купіць ваяводства за 12 000 залатых, але яго кандыдатура не падыходзіла кара-
лю. Андрэй спрабаваў атрымаць кампенсацыю з казны за Румбарскае староства, якое ў яго
150
адабралі, але безвынікова. Усё ж у 1613 г., дзякуючы пасярэдніцтву Льва Сапегі, прадаў ён
Полацкае ваяводства за 12 000 залатых князю Міхалу Друцкаму-Сакалінскаму.
Пасля падзелу бацькавай спадчыны ў 1579 г. Андрэй меў маёнтак Вішніцы з дваром і
далучанымі да яго сёламі ў Берасцейскім ваяводстве, а яшчэ над Нёманам (на сумежжы Трок-
скага ваяводства і Жмудзі) меў Сапежышкі з дваром Дзевякгольскім і Гедыголдышкі, а такса-
ма камяніцу ў Коўне, непадалёк ад кляштара бернардынаў. Гэтыя маёнткі Андрэй папрадаваў.
Наднёманскія ў 1584-1586 гг. бы лі ва ўладанні князёў Масальскіх, Вішніцу купіў у 1588 г. брат
Мікалай. У той час меў Андрэй сямейныя ўладанні ў Браслаўскім павеце (на Друйшчыне), іх у
1588 г. саступіў Льву Сапегу, у якога купіў у 1597 г. за 4 000 коп літоўскіх грошай маёнткі Белі і
Залады каля Барысава. У Літве Андрэй пазбываўся маёнткаў, а набываў ці браў у арэнду ў Ка-
роне ці на Падляшшы (купіўтам Горбаваў 1601 г.). Але найбольш набываўу Кракаўскім вая-
водстве, дзе ў яго былі да гэтага часу Корабнікі (1585), Кабежын (1591), Вітулін і Осава Лонка
(1600), Касоціцы, Сабанёвіцы (1604). Перад 1585 г. Севярын Бонэр (будучы кракаўскі кашта-
лян) завінаваціўся Андрэю 14 000 польскіх залатых. Гэты доўг перайшоў пасля да жарноўскага
кашталяна Яна Мышкоўскага, якіў 1588 г. даваў слова аддаць гэтыя грошы праз год.
21 кастрычніка 1591 г. слуга літоўскага маршалка Альбрыхта Радзівіла Адам Магільніцкі
ўнёс пратэст супраць Андрэя, што ён, перад тым, як здаць у арэнду яго пану маёнтак
Кабежын у Кракаўскім ваяводстве, вывез адтуль дываны, абразы і сукно. Ад караля Андрэй
атрымоўваў ужо ўспомненае Румбарскае староства, двор Гульбін у Віленскім ваяводстве
(1588) і Чарніцы (1611). У даўнейшай літаратуры Андрэю памылкова прыпісвалі Рэчыцкае і
Самбарскае староствы і тое, што ён быў наваградскім ваяводам.
Шымон Старавольскі, славячы перамогу Андрэя пад Вендэнам у «8агтаііае Ьеііаіогез»,
пісаў, што той «меў паўсюдны поспех з прычыны вялікага дару розуму, развагі і навукі», і
лічыў яго «здольным да справаў вялікай вартасці». Насамрэч поспехам Андрэя спрыялі
сваяцкія сувязі, а перад усім пратэкцыя Льва Сапегі. За павышаныя амбіцыі, маёнткавыя
клопаты, вечныя старанні пра грошы і ўзнагароды Андрэя не вельмі любілі на каралеўскім
двары. Вялікім здзіўленнем для ўсіх было прызначэнне ўжо схварэлага і састарэлага Андрэя
смаленскім ваяводам ў 1621 г., калі ўсе чакалі, што гэтую пасаду атрымае Аляксандр Гасеўскі.
Андрэй, відаць, не паспеў прыняць Смаленскае ваяводства, памёр перад 11 кастрычнікам
1621 г., калі прывілей на гэтае ваяводства атрымаў князь Міхал Друцкі-Сакалінскі.
Андрэй быў жанаты двойчы. Першая жонка Марына (пасаг афармляўся ў 1569 г.; памер-
ла ў 1570-м) была дачкой валынскага ваяводы Аляксандра Чартарыйскага. Другой жонкай
была Хрысціна Дэмбінская (памерла ў 1615 г.).
3 першай жонкай у іх дзяцей не было. 3 другой жонкай мелі сямёра дзяцей (з іх двое - сын
Станіслаў і дачка Дося - памерлі малымі). Жыць засталіся пяцёра: дачка Аляксандра (па першай
версіі, была другой жонкай Гераніма Гастомскага, па другой - жонкай кашталяна чэрскага Стані-
слава Лясоцкага) памерла 15 лютага 1615 г. ва Ужэшчаве. Чатыры дачкі Андрэя ўступілі ў закон
бенедыктынак: Ганна-Марыяна - у 1595 г. (памерлаў 1633-м); Ядвіга знаходзілася ў кляштары ў
Хэлмне з 1609 г.; Хрысціна пайшла ў кляштар у Станёнтках у 1604 г. (памерла ў 1640-м). Партрэт
Андрэя (паводле малюнка Войцеха Герсана) быў змешчаны Юльянам Барташэвічам у
кнізе «Гетманы Кароны польскай і Вялікага Княства Літоўскага» (Варшава, 1860-1866).
Міраслаў Нагельскі
151
У.47
Руж.
Леў
Сакратар, падканцлер і канцлер літоўскі, ваявода віленскі і вялікі гетман літоўскі.
Нарадзіўся 4 красавіка 1557 г. у Астроўне на Віцебшчыне, быў унукам падляшскага ваяводы
Івана [8], сынам аршанскага падстаросты Івана (памёр у 1580 г.) і Багданы з князёў Друцкіх-
Сакалінскіх, братам мсціслаўскага ваяводы Андрэя [49]. Праўдападобна, што ў дзяцінстве
бацька аддаў Льва ў двор віленскага ваяводы, канцлера літоўскага Мікалая Радзівіла
Чорнага. Леў быў залічаны на зімовы семестр 1570 г. універсітэта ў Ляйпцыгу разам з
малодшымі сынамі Радзівіла Юрыем, Альбрыхтам і Станіславам. Дакладна невядома, ці
доўга вучыўся за мяжой. Магчыма, у пачатку 1573 г. разам з маладымі Радзівіламі вярнуўся
на радзіму. За час вучобы ў Нямеччыне перайшоў з праваслаўя ў кальвінізм. Паступіў на
службу ў аршанскую гродскую канцылярыю («калі гэта падпісаркам быў... ў Оршы» - так
яго пазней высмейвалі ў ананімным пасквілі). Дзякуючы добраму валоданню лацінай і
літоўскім правам, з пратэкцыі Радзівілаў Леў быў прыняты ў двор Стэфана Баторыя. У1579 г.
удзельнічаў у полацкай кампаніі і, пэўна, тады атрымаў тытул каралеўскага двараніна. Пасля
заканчэння варшаўскага сойма 1579/80 гг. з пасламі займаўся размеркаваннем літоўскага
даходу з падаткаў 1578-1579 гг. 30 студзеня 1580 г. атрымаў пасаду каралеўскага сакратара.
Са Стэфанам Баторыем прымаў удзел у паходзе пад Вялікімі Лукамі і Псковам, прывёўшы
з сабой невялікі, узброены за свае сродкі, полк. За выключныя заслугі ў 1581 г. кароль
павысіў яго да рангу дзяржаўнага сакратара. У гэтым званні выступіў ужо перад паходам на
Пскоў у ліпені 1581 г. Пасля, у сакавіку 1582-га, суправаджаў караля ў падарожжы ў Рыгу,
дзе падпісваліся інфлянцкія мірныя пагадненні. У яго абавязкі ўваходзіла кантраляваць
даходы з адваяваных земляў. На сойме 1582 г. быў абраны маршалкам у палату паслоў.
Па даручэнні палаты 21 кастрычніка выступіў з прамовай, у якой высока ацаніў ваенныя
дасягненні канцлера і гетмана Яна Замойскага на Інфлянцкім фронце. Але яму не ўдалося
давесці да канца сойм і падпісаць пагадненні з-за моцнага супраціву апазіцыі. I далей, у
1583 г., Леў знаходзіўся ў найбліжэйшым атачэнні караля пры каралеўскай рэзідэнцыі
ў Непаламіцах, а ў другой палове года ў Кракаве. Вёў канцылярскія справы сумесна з
трокскім кашталянам і літоўскім падканцлерам Крыштофам Радзівілам Перуном. Заадно
абараняў біржавыя інтарэсы Радзівілаў пры каралеўскім двары.
У лютым 1584 г. Стэфан Баторы паслаў Льва Сапегу паслом у Маскву з мэтай урэгуляваць
справы пасля замірэння ў Яме Запольскай - найперш удакладніць межы і абменяцца
палоннымі. У сувязі з планамі караля па заваёве Масквы меў заданне разабрацца ва
ўнутранайпалітыцыўсходнягасуседа. НечаканапасольстваЛьвапрыпаланаднісмерціІвана
IV Жахлівага. 3 гэтай прычыны на нейкі час ён быў затрыманы ў Мажайску з забаронай
знешняй сувязі. Леў адмовіўся праводзіць далейшыя перамовы з прычыны змены цара,
спасылаючыся на адсутнасць інструкцый, толькі спрабаваў абмеркаваць з баярамі далейшы
лёс свайго пасольства. Здолеў паведаміць каралю пра складаную ўнутраную сітуацыю ў
Маскве, грызню за ўладу сярод баяраў. Атрымаўшы каралеўскія інструкцыі, Леў у пачатку
152
ліпеня таго ж года быў на аўдыенцыі ў цара Фёдара і прыступіў непасрэдна да перамоваў.
Падпісаў замірэнне на 10 месяцаў, каб падрыхтаваць за гэты час умовы міру, канчаткова
усталяваўшы межы. Леў дамогся вызвалення каля 900 палонныхбез ніякага выкупу. 8 ліпеня
ў тым жа годзе Леў завяршыў сваю місію і пакінуў Маскву.
2 лютага 1585 г. наВаршаўскім сойме кароль даверыў Льву пасаду падканцлера літоўскага,
ад якой быў вызвалены Крыштоф Радзівіл Пярун. Упершыню як падканцлер выступіў на сесіі
22 лютага, адказваючы ад імя караля на скаргі літоўскіх паслоў. Ад сакавіка 1585 г. да траўня
1586 выконваў абавязкі адміністратара літоўскай казны, нягледзячы на тое, што фармальна
на пасадзе лічыўся кашталян трокскі Ян Глябовіч. Тады ж на віленскім Манетным двары
адлівалі манеты з гербам Льва. 20 ліпеня 1586 г. за старанную службу атрымаў прывілей на
Слонімскае судовае староства і на ўладаранні там. Слонім стаў яго галоўнай рэзідэнцыяй,
таму з Ваўкавыска ў Слонім былі перанесеныя пасяджэнні з’ездаў перад соймамі Вялікага
Княства Літоўскага (генеральным літоўскім соймікам). На пасадзе падканцлера Леў стаў
адным з найбліжэйшых дарадцаў Стэфана Баторыя. У 1585-1586 гг. амаль не пакідаў двор,
які знаходзіўся пераважна ў Гародні, быў сярод тых, хто вызначаў палітыку Рэчы Паспалітай
адносна Масквы, кароль давяраў яму выношваць планы ў гэтым напрамку. Быў аўтарам
праекта падпісання міру паміж дзяржавамі; Баторы задумваў, каб маскоўскі бок гэтага міру
не прыняў - тады была б прычына зноў пачынаць вайну. Леў прымаў удзел у перамовах з
пасольствам маскоўскага князя Фёдара Траякурава-Яраслаўскага ў жніўні і верасні 1586 г.
у Гародні. Быў у Гародні, калі 12 снежня 1586 г. памёр Стэфан Баторы. Разам з набліжанымі
складаў афіцыйны дакумент пра смерць караля. У перыяд міжкаралеўя Леў знаходзіўся
сярод самых актыўных літоўскіх сенатараў. Быў ініцыятарам спаткання дзеячаў ВКЛ пры
труне памерлага караля ў Гародні ў пачатку студзеня 1587 г., калі прынялі пастанову склікаць
павятовыя соймікі перад галоўным з’ездам у Вільні 29 студзеня. Леў Сапега ўдзельнічаў у
пасяджэннях гэтага з’езда, з ваяводам трокскім Янам Глябовічам і кашталянам смаленскім
Багданам Сапегам быў абраны ад літоўскіх дэпутатаў на міжкаралеўскі сойм у Варшаве.
Пасольства мела абавязак прадставіць кароннаму боку ўмовы ВК Л і дамагчыся палагоджання
ранейшых крыўдаў і парушэнняў правоў. Леў прыбыў у Варшаву, калі сойм ужо пачаўся,
разам з Глябовічам на сесіі 12 лютага ўзначаліў давераных ім паслоў. Удзельнічаў у напісанні
афіцыйнага ліста да цара Фёдара аб смерці караля і складанні прапановаў наконт хаўруса
Рэчы Паспалітай і Масквы.
Леў пакінуў Варшаву перад заканчэннем сойма, каб не ставіць свой подпіс на выніковым
дакуменце пад прымусам адступнікаў ад праўды і канфедэратаў. У далейшым Леў пачаў
рыхтаваць Літву да выбараў. У сярэдзіне сакавіка ў Наваградку вёў перамовы з паслом цара
Фёдара. Неафіцыйна паабяцаў маскоўцам, што падтрымае кандыдатуру цара Фёдара на
польскі трон. I ў пачатку 1587 г. пад уплывам Радзівіла Перуна ён сапраўды выказваўся за
Фёдара, але хутка адмовіўся ад гэтай думкі, пасля напісаў, што гэта немагчыма, найперш з-за
недахопаў самога цара. Увесь гэты час Леў кружляў паміж літоўскім лагерам і пасваранымі
каралеўскімі коламі, думаючы толькі пратое, кабу будучыні забяспечыць лепшыя ўмовы для
ВКЛ. Урэшце, пад канец сойма, калі стала ясна, што кандыдатура цара адпадае, Леў паабяцаў
літвінам, што калі падахвоцяцца яны, то і ён падтрымае шведскага каралевіча Жыгімонта
153
Вазу - коштам доўгатрывалага міру з Масквой. Як галоўны перамоўнік ад літоўскага боку
ў перамовах пад Варшавай з вялікім маскоўскім пасольствам, якое прыбыло на выбарчы
сойм, Леў удзельнічаў ва ўзгадненні мірнага трактату з Масквой. Пасля гарачых спрэчак
літвіны самастойна падпісалі з Масквой замірэнне на 15 гадоў, якое гарантавала ненапад з
боку ўсходняга суседа.
Нягледзячы на тое, што Леў нікога з кандыдатаў так і не падтрымаў, прыхільнікі
Жыгімонта Вазы ўключылі яго ў склад дэлегацыі для сустрэчы шведскага каралевіча
на мяжы. Як і большасць літвінаў, Леў пад уплывам Радзівіла Перуна падпісаўся пад
дэкларацыяй, у якой яны адмаўляліся ад абодвух кандыдатаў. Ды праз нейкі час Сапега ўсё
ж перайшоў на бок Жыгімонта Вазы. На сойміку ў Берасці 10-11 верасня 1587 г. прыхільнікі
шведскага каралевіча запрасілі Сапегу на каранацыю ў Кракаў, каб ён там адстойваў
літоўскія інтарэсы. Ужо з другой паловы верасня Леў быў у Варшаве пры двары Ганны
Ягелонкі. I пасля не пакідаў Польшчу, назіраў змаганне за карону, не спяшаўся з падтрымкай
Жыгімонта Вазы з пачуцця лаяльнасці да большасці літвінаў, якія трымаліся нейтральна
да абодвух кандыдатаў. Калі на з’ездзе літоўскага лагера ў снежні 1587 г. у Берасці яму і
Яну Глябовічу даручылі ўзначаліць літоўскае пасольства ў Кракаў, прыбыў туды 8 студзеня
1588 г. - пасля таго, як каранацыя адбылася і пачаліся перамовы аб прызнанні выбараў.
Сапега і Глябовіч выкарысталі канфлікт з герцагам Максімільянам Габсбургам з мэтай, каб
кароль даў гарантыю на правы, свабоду і іншыя прывілеі, а таксама на зацвярджэнне кодэксу
літоўскага права, так званы Трэці Літоўскі Статут. I кароль такія гарантыі даў 27 студзеня таго
ж года. Праўда, не ўдалося ім ратыфікаваць сепаратысцкую мірную дамову з Масквой, якую
самастойна падпісалі ў перыяд міжкаралеўя. Усё паспяхова рабілася пры чынным удзеле
Льва, які адзін (па смерці канцлера Яўстаха Валовіча) меў права на літоўскую пячатку. На
ім была ўся праца канцылярыі ВКЛ, у сувязі з чым у першай палове 1588 г. цягам некалькіх
месяцаў мусіў знаходзіцца пры маладым каралі на Вавелі. Заняўся выданнем Трэцяга
Літоўскага Статута, на што 11 лютага таго ж года атрымаў выключнае каралеўскае права.
Тэкст Статута ў арыгінальнай рускай [старабеларускай - перакл..] моўнай версіі Леў
забяспечыў уласнай прадмовай, дадаў прысвячэнне Жыгімонту III і выдаў у друкарні
братоў Мамонічаў (Вільня, 1588). Пад рэдакцыяй Сапегі былі здзейсненыя і два наступныя
(польскія) выданні Статута (Вільня, 1614 і 1619 гг.), на якіх друкары дадалі ўжо прысвячэнні
Льву Сапегу. Таму ў гістарычных даследаваннях (пачынаючы з К. Кагнавіцкага) памылкова
адзначалася, што і першае выданне выйшла з прысвячэннем Льву.
У пачатку кіравання Жыгімонта III Леў крытычна ацэньваў яго палітыку, асабліва
перадзел літоўскіх земляў і пасадаў, нягледзячы на тое, што сам Сапега за свае паводзіны на
выбарчым сойме быў добра ўзнагароджаны каралём. Спасылаючыся на недахоп часу, Леў
адмовіўся ад функцыі камісара ў падпісанні мірнай дамовы з Масковіяй.
У лістападзе 1588 г. Леў удзельнічаў.у сустрэчы караля з літоўскімі сенатарамі ў Берасці.
Падрыхтаваў генеральны з’езд літоўскіх паслоў, скліканы 28 лістапада ў Ваўкавыску. Дэбаты
на з’ездзе не развеялі да канца недаверу паміж літвінамі і каралём, там, між іншым, не ўхвалілі
падаткаў, на якія кароль разлічваў. Нягледзячы на гэта, пазіцыя Льва пры каралеўскім
двары ўзмацнялася. Дапамагаў ён каралю ў пачатку 1589 г„ калі той перабываў ў Гародні.
154
Далейшай кар’еры Льва спрыяла і тое, што ён яшчэ ў 1586 г. перайшоў у каталіцкую веру.
На прымірэнчы сойм 1586 г. ён ехаў як кандыдат на канцлера Літвы. Атрымаў гэтую пасаду
ў другой палове красавіка таго ж года, хутчэй за ўсё ў апошнія дні сойма, бо 18 красавіка
на дакументах падпісваўся яшчэ як падканцлер. Сойм выбраў яго ў склад дэлегацыі Рэчы
Паспалітай для паездкі ў Люблін. Потым кароль паслаў яго з кашталянам кракаўскім
Севярынам Бонэрам камісарамі ў Рыгу, каб навялі парадак пасля бунту супраць мясцовай
рады і ў сувязі з выгнаннем езуітаў мясцовымі пратэстантамі - з-за ўвядзення новага
календара ў 1585 г. Толькі ў жніўні 1589 г. бунт быў уціхаміраны, вінаватыя пакараныя.
Рыжанам былі зробленыя саступкі - знесены блакгаўз, які кантраляваў доступ да порта, але
езуітаў у Рыгу вярнуць не ўдалося.
Восень 1589 г. Леў правёў у сваім маёнтку ў Маладзечне. У пачатку 1590 г. заняўся
правядзеннем соймікаў у ВКЛ перад вясновым соймам. У сакавіку прымаў удзел у
соймавых дэбатах у Варшаве, выступаў супраць вайны з Масквой і супраць абкладання
Літвы непамернымі падаткамі. Увайшоў у секцыю, якая разглядала прапанову Замойскага
па абароне ад туркаў і прэтэнзіі Габсбургаў на польскі трон. На выпадак вайны з Турцыяй
сойм прызначыў Льва ў склад ваеннай рады пры каралі, а таксама адказньпм за выдачу
грошай вайскоўцам. Леў на той час быў перакананым манархістам, гэтаму спрыялі багатыя
каралеўскія ўзнагароды.
У пачатку восені таго ж года кароль даверыўяму свой план адрачэння ад трона і выезду
ўШвецыю. ЛеўабараняўЖыгімонтаІІІ насоймах 1590 і 1591 гг., раіў каралю ажаніцца, каб
пазбавіцца ад плётак пра яго ўцёкі. Спрабаваў памірыць караля з канцлерам Замойскім.
Выступіў супраць арганізатараў Кольскага з’езда, баючыся, каб не ўзмацніліся ўплывы
герцага Максімільяна Габсбурга. Леў выступаў супраць прагабсбурскай групоўкі і лічыў,
што калі раптам Жыгімонт III адрачэцца ад трона, то лепей аддаць польска-літоўскую
карону герцагу Эрнесту. На сойме Льва абралі камісарам па размежаванні Падляшша на
паветы - Берасцейскі і Гарадзенскі. I ў 1596 г. быў абраны камісарам у гэтай справе, але
ніводная камісія не дала вынікаў.
Увесь бурлівы 1591 г. Леўразамз нясвіжскіміРадзівіламіз’яўляўся вернымпаслядоўнікам
караля. Тым не менш, кароль падазраваў, што Сапега таемна працуе на Замойскага.
31 ліпеня 1591 г. Жыгімонт III напісаў Сапегу ліст, што збіраецца ажаніцца з Ганнай з
Габсбургаў. У канцы года Леў паехаў да караля, двор якога ў той час з-за эпідэміі знаходзіўся ў
Янаўцы, каб паўдзельнічаць у выправе маскоўскіх і турэцкага паслоў. 13 снежня з некалькімі
сенатарамі ў Янаўцы Леў піша зварот да апазіцыйнай шляхты, якую папракаюць за неле-
гальны характар з’ездаў у Хмельніку і Радаме.
У пачатку 1592 г. Сапега вяртаецца ў Літву, каб правесці соймікі перад віленскім соймам.
У лютым адбыўся сойм у Вільні, на ім так і не ўдалося пераканаць Радзівіла Перуна і яго
прыхільнікаў не выступаць супраць караля. У Вільні ў першай палове 1592 г. Леў уваходзіў
у склад камісіі, якая працавала над папраўкамі да Трэцяга Статута. А ў канцы траўня паехаў
у Кракаў на вяселле Жыгімонта III і Ганны з Габсбургаў.
У тым жа годзе на сойме ў Варшаве Леў галасаваў за ўвядзенне інквізіцыі для тых, хто
ўлазіць у справы каралеўскай улады (яе мусілі зацвердзіць сенатары), і дамагаўся, каб герцаг
155
Максімільян урэшце пагадзіўся з Бытомска-бэндзінскім трактатам. Удзельнічаўу складанні
тэксту так званай першай каралеўскай дэкларацыі, якую прапанаваў біскуп Г. Маласпіна,
выступіў за права караля на шведскі трон і за дазвол яму наведваць Швецыю. Быў супраць
запісу ў канстытуцыі аб тым, што той, хто мае пячатку, за яе пастаноўку на дакуменце
павінен адказваць перад Трыбуналам. У апошнія дні сойма выступіў супраць абароны
правоў і свабоды веравызнанняў. У канцы сойма кароль даверыў Льву пасаду рэвізора
літоўскай казны, вызначыўшы пачатак паўнамоцтваў з 1 студзеня 1593 г. На віленскім
сойміку 1593 г. Леў быў абраны дэпутатам Трыбунала Літвы. У сакавіку лячыўся ў Сандаміры
ў тамтэйшых лекараў, але хутка вярнуўся ў Вільню, бо пачынаўся Трыбунал, на якім Леў
прыступіў да паўнамоцтваў як маршалак. Быў асабіста зацікаўлены хадой трыбунальскіх
справаў, бо ў некалькіх справах выступаў як зацікаўлены бок. Па гэтай прычыне спазніўся
на сойм, які збіраўся ў пачатку траўня таго ж года ў справе выезду караля ў Швецыю,
каб і там заняць трон. Сапега дапамог вырашыць перамовы паспяхова, сумесна з іншымі
сенатарамі сумеў пераканаць палату паслоў, каб прынялі справядлівае рашэнне. 15 чэрвеня
падпісаў акт вопісу пасагу каралевы Ганны з Габсбургаў. Кароль прапанаваў Льву ехаць з ім,
але ён адмовіўся. Пасля ад’езду Жыгімонта III Леў займаўся прьіватнымі справамі ў Літве
і вёў літоўскую канцылярыю. У лютым 1594 г. выехаў у Карону, спыніўся на Падляшшы ў
Міжрэччы. У канцы красавіка прымаў удзел у міжкаралеўскім з’ездзе сенатараў, скліканым
прымасам Станіславам Каракоўскім, каб прыняць турэцкага пасла. Улетку быў заняты
працэсамі перад Трыбуналам у Любліне - па спадчыне смаленскага ваяводы Лазара Кміты-
Чарнабыльскага, што знаходзілася пад яго апекай. У той жа час разам з кракаўскім ваяводам
Мікалаем Фірлеем быў пасярэднікам у прымірэнні Радзівіла Перуна і кіеўскага ваяводы
Канстанціна Астрожскага. У верасні таго ж года паехаў сустракаць караля ў Гданьск і
суправаджаць у дарозе да Кракава. Перад соймам, скліканым у пачатку 1595 г. у Кракаве, што
выклікала асаблівае пярэчанне Радзівіла Перуна і яго літоўскіх аднадумцаў, Леў спрабаваў
уціхамірыць апазіцыйныя настроі ў ВКЛ, найперш імкнуўся пераканаць Радзівіла. Быў адным
з нешматлікіх сенатараў, хто не пераставаў супрацоўнічаць з Радзівілам Перуном, якому
паведамляў пра хаду сойма. 3 другога боку, стараўся пераканаць караля, каб той змяніў свае
адносіны да Радзівіла. Абодва магнаты мелі аднолькавыя погляды на ўнутраную палітыку і
аднолькава ацэньвалі ролю ВКЛ у межах Рэчы Паспалітай. Супраціўляліся, каб не прысылалі
з Польшчы біскупаў у Віленскае біскупства. Падчас сойма 1595 г. Леў размаўляў на гэтую
тэму з уплывовымі кароннымі сенатарамі. Абараняў лакальныя інтарэсы літоўскай эліты,
быў супраць таго, каб урадавыя пасады на літоўскіх землях займалі палякі, а літвіны займалі
пасады ў Кароне. Таму і адмовіўся паставіць пячатку на рэкамендацыі Жыгімонта III, калі
той хацеў прызначыць на віленскае біскупства Бернарда Мацяёўскага.
Перад соймам 1595 г. і па яго заканчэнні Леў жыў пры двары Ганны Ягелонкі ў Вар-
шаве. Увосень таго ж года двойчы выязджаў з Варшавы - наведваў каралеўскі двор у Кра-
каве і Літву. У Кракаве ў першай палове верасня прыняў удзел у абмеркаванні з нунцыем
Г. Маласпіна прапановаў праваслаўных уладыкаў Іпація Пацея і Кірылы Тарлецкага адносна
уніі праваслаўнай царквы Рэчы Паспалітай з Рымам. У пачатку 1595 г. быў у Кракаве пры
каралі, займаўся напісаннем вербавальных лістоў для Радзівіла Перуна - у сувязі з інвазіяй
156
на землі ВКЛ казацкіх аддзелаў пад кіраўніцтвам Сямёна Налівайкі. У сакавіку прымаў
удзел у перадсоймавым з’ездзе літоўскіх паслоў у Слоніме, пасля чаго паехаў у Варшаву на
сойм. Там Льва абралі адным з камісараў на перамовы з маскоўскім пасольствам у справе
антытурэцкай лігі; амаль увесь жнівень знаходзіўся ў Кракаве на перамовах. У канцы ве-
расня пасля смерці Ганны Ягелонкі разам з каралём прыехаў у Варшаву, 12 лістапада 1596 г.
удзельнічаў у пахаванні каралевы ў Кракаве. Прынагодна прымаў удзел у нарадзе караля з
сенатарамі, дзе вырашылі сабраць адмысловы сойм у сувязі з турэцкай пагрозай.
У сярэдзіне кастрычніка 1596 г. як прадстаўнік караля быў у Берасці на Сінодзе, на якім
падпісалі унію праваслаўнай царквы і каталіцкага касцёла. Леў быў гарачым прыхільнікам
уніі, падзяляў імкненні караля і высокіх прадстаўнікоў Рыма. Папа Клеменс VIII вынес Льву
асабістую падзяку за асаблівыя заслугі ў справе аб’яднання абедзвюх канфесій. У абарону
уніі Леў выступаў шмат разоў на соймавых форумах, падтрымліваў уніятаў і матэрыяльна,
і як палітык. На бліжэйшым пасля Сінода берасцейскім сойме ў пачатку 1597 г. абараняў
легальнасць Сінода, калі караля і стваральнікаў уніі востра заатакаваў валынскі пасол
Дамян Гулевіч, які прадстаўляў інтарэсы абаронца праваслаўя К. Астрожскага. У палеміцы
з праціўнікамі уніі, якія абвінавачвалі католікаў у парушэнні варшаўскай канферэнцыі
(1е геіі&іопе, Леў востра палемізаваў з Радзівілам Перуном. У справе абароны ад турэцкай
навалы, дзеля якой той сойм і склікаўся, Леў быў за хаўрус з Царствам, падзяляючы погляды
Замойскага. Дэбатам у сойме перашкаджаў канфлікт вакол асобы віленскага біскупа; каб
спыніць яго, Жыгімонт III думаў папрасіць Папу аб прызначэнні на віленскае біскупства
Льва Сапегі. Але пасля сойма кароль вярнуўся да папярэдняй кандыдатуры Мацяёўскага і ў
канцы ліпеня зноў прапанаваў Льву паставіць пячатку на намінацыйным прывілеі. Канцлер
цвёрда адмовіўся. Магчыма, з гэтай прычыны аддаліўся на пэўны час ад двара. Ад пачатку
восені працаваў у Літве, у Вільні ўваходзіў ў камісію, якая падлічвала грошы ў літоўскай казне
пасля Тэадора Скуміна-Тышкевіча. Толькі ў пачатку студзеня 1598 г. па выкліку караля зноў
прыехаў у Варшаву, каб падрыхтаваць дакументы на чарговы сойм. 20 лютага паўдзельнічаў
у Слоніме ў перадсоймавым з’ездзе літоўскіх паслоў і паехаў на сойм у Варшаву. Пасля яго
заканчэння правёў у Гданьск караля, які паехаў у Швецыю. На гэтую паездку Леў пазычыў
каралю 15 000 залатых (забяспечаных Парнаўскім староствам у Інфлянтах).
У другой палове 1598 г. і ў пачатку наступнага Леў наведваў свае набытыя нядаўна новыя
ўладанні і маёнткі, што знаходзіліся пераважна на ўсходзе ВКЛ, на маскоўскім памежжы.
У лютым 1599 г. з Іказні на Браслаўшчыне адправіўся ў Вэндэн у Інфлянтах, каб кіраваць
створанай на сойме 1598 г. камісіяй, што мела на мэце перабудову ўсёй правінцыі. Разам
з архібіскупам львоўскім Янам Дзмітрыем Салікоўскім Леў кіраваў працай камісіі, што
заняло ўсю вясну і жнівень-верасень 1599 г. Падчас гэтай працы раіў каралю выправіць па
тысячы коннікаў і пяхоты, каб гарантаваць бяспеку Інфлянтаў. I перасцерагаў аб магчымай
страце Эстоніі, а нават і Інфлянтаў - на карысць Карла Сударманскага (пасля захопу ім
Фінляндыі).
У апошняй дэкадзе XVI ст. Леў праявіў сябе дасведчаным дзяржаўным дзеячам. Ён
добра вёў літоўскую канцылярыю, у якой ад 1594 г. была распачатая праца па перапісванні
кніг Літоўскай Метрыкі. Упарадкаванне архіва ВКЛ было завершана ў 1607 г., кнігі пры
157
перапісванні звяраліся з арыгіналамі. Такім чынам, былі захаваныя метрычныя кнігі XV і
XVI ст. Сваю палітычную пазіцыю Леўумацаваў, ажаніўшыся (ужо як удавец) у 1599 г. з дач-
кой Радзівіла Перуна. Даказаная не раз вернасць каралеўскаму двару і сваяцтва з галоўным
літоўскім апазіцыянерам дазволіць яму ў будучым адыграць выключную ролю пасярэдніка
паміж каралём і апазіцыяй. Тады ж Леў стаў на бок свайго швагра, літоўскага падчашага
Януша Радзівіла ў ягонай спрэчцы з Хадкевічамі з-за слуцкай князёўны Соф’і Алелькаўны,
якая засталася пад іх апекай. Насуперак каралю збіраўся выдаць баніцыю на віленскага
кашталяна Гераніма Хадкевіча, галоўнага апанента свайго цесця, які энергічна падтрымліваў
сына Януша. У пачатку лютага 1600 г., калі канфлікт ледзь не давёў да грамадзянскай вайны
ў Літве, Радзівілы накіравалі Льва з прымірэнчай місіяй да сваіх праціўнікаў. Леў супакоіў
цесця, палагодзіў напругу; у выніку Януш Радзівіл пабраўся з Алелькаўнай.
У кампетэнцыі Льва знаходзіліся дыпламатычныя кантакты з Масквой - як паводле
дзяржаўных абавязкаў, так і з ведання ім унутрымаскоўскіх адносінаў. Пасля смерці
цара Фёдара Іванавіча (1598), апошняга з роду Рурыкавічаў, Леў быў сярод прыхільнікаў
вылучэння Жыгімонта III на маскоўскі трон. А калі пасля хуткага абрання царом Барыса
Гадунова задума гэтая страціла актуальнасць, Леў выступаў за шлюб караля з царэўнай
Ксеніяй Гадуновай.
Аўтары гэтага праекта мелі на ўвазе старую канцэпцыю хаўруса Рэчы Паспалітай і
Масковіі. Сойм 1600 г. заняўся ўрэгуляваннем адносінаў з Масквой, тым болып, з’явілася
небяспека кааліцыі Барыса Гадунова з Карлам Сударманскім. Вялікае пасольства ў Маскву
ўзначальвалі Леў Сапега, варшаўскі кашталян Станіслаў Варшыцкі і літоўскі пісар Гальяш
Пельгрымоўскі. Леў быў адным з аўтараў пасольскай праграмы, дзе былі сфармуляваныя
прапановы падпісання вечнага міру, спалучанага з праектам федэрацыі, а ў далейшай
перспектыве меўся на ўвазе хаўрус паміж абедзвюма дзяржавамі. Падчас сойма і пасля яго
заканчэння ў сакавіку 1600 г. Леў удзельнічаў у ваенных перамовах, на якіх быў прыняты
план Радзівіла Перуна аб палагоджванні канфлікту са Швецыяй адносна Інфлянтаў і
рэалізацыі прынятага 12 сакавіка Жыгімонтам III рашэння далучыць Эстонію да Рэчы
Паспалітай. Леў заставаўся пры двары ў Варшаве, інфармуючы цесця пра падрыхтоўку да
вайны і прапанаваўшы каралю прызначыць падчашага Януша Радзівіла палявым літоўскім
гетманам.
6 сакавіка таго ж года Леў атрымаў прывілей на Слонімскае лясніцтва. Улетку сабраў
крыху пяхоты на абарону Парнавы, але сілаў было замала, каб абараніць горад ад шведаў.
У канцы верасня Леў вырушыў з Оршы ў Маскву на чале амаль тысячнай світы
пасольства, на якое былі ўскладзеныя вялікія спадзяванні. Паслоўу Маскве прынялі даволі
холадна, толькі ў пачатку снежня пачаліся перамовы з баярамі. Цар адразу адкінуў амаль
усе прапановы збліжэння абедзвюх дзяржаваў, таму засталося толькі вызначыць абавязкі
адносна прынятага раней замірэння. Маскоўскі бок адцягваў перамовы, чакаючы вынікаў
вайны валоскага гаспадара Міхала Харобрага з Рэччу Паспалітай і прыбыцця ў Маскву
пасольства ад шведаў. Місію Льва ўспрымалі непрыхільна, нават падарункі, уручаныя цару,
былі вернутыя назад. Толькі ў канцы лютага і ў пачатку сакавіка 1601 г., калі міжнароднае
становішча праяснілася, перамовы ўдалося аднавіць і падпісаць новае мірнае пагадненне
158
на 20 гадоў, пачынаючы ад даты сканчэння папярэдняга, г. зн. ад 15 жніўня 1602 г. Гэта быў
дыпламатычны поспех, асабліва калі ўлічыць развіццё падзей у Інфлянтах. Леў пакінуў
Маскву ў сярэдзіне сакавіка 1601 г., засмучаны тым, што планы па стварэнні хаўруса не
ажыццявіліся. Ён разлічваў на падтрымку баяраў, але якраз у час перамоваў цар расправіўся
з баярскай апазіцыяй.
Параза праекта, які даваў падставы разлічваць на збліжэнне з усходнім суседам, сталася
прычынай змены канцэпцыі канцлера адносна стасункаў з Маскоўскім княствам.
У пачатку ліпеня 1601 г. Леў сустрэўся ў Гародні з каралём, які сабраўся ў паход на
Інфлянты. Суправаджаў яго да Вільні. Канцылярыя Літвы, якою кіраваў Леў, зрабіла
болыпую частку працы па арганізацыі гэтага пахода. Пасля перамогі над шведамі пад
Кокенгаўзенам (Кокнесэ) Леў праз Радзівіла Перуна раіў каралю заняць як мага болыпую
частку Інфлянтаў да таго, як туды прыбудзе каралеўскае войска пад камандаваннем Замой-
скдга. Было яму непрыемна глядзець на тое, як падчас паходу польскае войска займалася
гвалтам і рабаваннем. Леў гаварыў пра гэта пры кожным адпаведным выпадку. У той жа час
імкнуўся нейтралізаваць пры двары ўплывы ворагаў свайго цесця, якога вінавацілі ў страце
Інфлянтаў.
Усю восень 1601 г. знаходзіўся з каралём на Інфлянцкім фронце. Ад пачатку студ-
зеня 1602 г. у Вільні узначальваў перамовы з маскоўскім пасольствам, якое прыбыло для
ратыфікацыі Жыгімонтам III дамоваў аб міры. Пасля зноў быў на вайне ў Інфлянтах.
14 сакавіка удзельнічаў у літоўскім з’ездзе ў Вільні, дзе збіралі грошы на выплату жаўнерам
з Інфлянцкага фронту і на новыя наборы ў войска. Сродкаў не хапала, і кароль збіраўся
склікаць сойм дзеля павелічэння падаткаў. Леў запярэчыў гэтай прапанове, ён быў абураны
вайсковымі рабункамі, вінаваціў каралеўскіх вайсковых кансультантаў, якія ставілі мэту -
зруйнаваць літоўскія землі.
Увесь 1602 г. правёў пераважна ў Слоніме і Ружанах, хаваючыся ад эпідэміі, што
лютавала ў той час. Калі ж кароль усё ж прыняў рашэнне склікаць сойм, Леў узяўся за яго
падрыхтоўку. У пачатку студзеня 1603 г. удзельнічаў у перадсоймавым з’ездзе ў Слоніме. У
лістах да Замойскага пісаў пра незадаволенасць літоўскай шляхты паводзінамі каралеўскага
войска, жадаў, каб яно як найхутчэй пакінула землі ВКЛ.
Улютым 1603 г. насоймеўКракавезаняўнейтральнаестановішчаўрэлігійныхспрэчках,
г. зн. не падтрымаў біскупаў, якія дамагаліся адмены канфедэрацыі йе геіўўопе. Імкнуўся
палагодзіць спрэчку рускай шляхты паміж паслядоўнікамі уніі і праваслаўнымі, якая
набывалаўсё больш палітычныхарактар. Адначасна падчас соймавых спрэчак падтрымліваў
інтарэсы ўніяцкага мітрапаліта Іпація Пацея, абараняўунію ад нападаў, за што Рымскі Папа
Клеменс VIII выказаў удзячнасць Сапегу ў адмысловым пасланні ад 5 красавіка таго ж года.
Вярнуўся ў Літву адразу пасля сканчэння сойма.
У 1604 г. Леў выконваў функцыі дэпутата Літоўскага трыбунала, быў выбраны яго
маршалкам. 10 траўня як прадстаўнік ад караля ўдзельнічаў у Вільні ва ўрачыстасцях
кананізацыі каралевіча Казіміра Ягелончыка. Прысутнічаў пры асвячэнні кутняга каменя
пад езуіцкі касцёл святога Казіміра, на будоўлю якога ахвяраваў тысячу польскіх залатых.
159
Па даручэнні караля ў жніўні таго ж года Леў вёў перамовы з жаўнерамі з Інфлянцкага
фронта аб выплаце ім даўгоўза службу. Удалося ямуўгаварыць іх вярнуцца пад камандаванне
гетмана Яна Караля Хадкевіча. Паколькі падскарбіі адсутнічалі, ён сам знайшоў грошы,
расплаціўся з жаўнерамі і выправіў іх у Інфлянты. А пасля зноў уцёк ад эпідэміі ў сваё
ўладанне Іказнь. Там атрымаў вестку, што кароль склікае сойм у пачатку лістапада таго ж
года, бо прыбывае пасол П. Агароў ад Барыса Гадунова, занепакоенага паводзінамі Дзмітрыя
Самазванца.
Некаторыя лічылі, што гэта Леў праз царэвіча Дзмітрыя плануе інтэрвенцыю ў
Маскоўскае княства. У святле яго ранейшых праектаў мірнага суіснавання з Масквой гэтая
думка была зусім неабгрунтаванай. Так, спачатку ён зацікавіўся царэвічам і нават увёў яго
ў асяроддзе магнатаў. Абяцаў яму дапамогу ў здабыванні царскага трона. Паводле адной
з версій, Самазванец, рыхтаваўся на сваю ролю ў лагеры Льва Сапегі, калі той стаяў з
пасольствам у Маскве ў 1600 г. Насамрэч Дзмітрыя рыхтавалі Вішнявецкія і сандамірскі
ваявода Юры Мнішак. Леў Сапега лічыў усю гэтую задуму шкоднай для Рэчы Паспалітай,
бо баяўся пачынаць новую вайнуўчас, калі працягваўся канфлікт са Швецыяй за Інфлянты.
Не верыў ён, што можна захапіць Маскву ваенным чынам. У выніку на сойме 1605 г. Леў
адмоўна ацаніў Самазванца. Тады ж паспрачаўся са сваім шваграм Янушам Радзівілам, які
выступаў за канфедэрацыю йе геіі^іопе.
Падпісаў дыплом Жыгімонта III, па якім апякунства над прускім князем Юрыем
Фрыдрыхам Гогенцолернам перадавалася брандэнбурскаму электару Іяхіму Фрыдрыху. Ад
імя караля ўвайшоў у склад сенатараў, якія вялі перамовы з пасламі Барыса Гадунова. Са
згоды двара Леў патлумачыў паслу Агарову, што кароль не бярэ на сябе ніякай адказнасці за
дзеянні Дзмітрыя Самазванца.
Паколькі сварка з рэгалістамі давяла да спынення сойма без падпісання пастановаў,
літвіны самастойназаняліся праблемайутрымання войскаўінфлянтах. Леўупачаткутраўня
таго ж года прыняў удзел у галоўным з’ездзе ў Вільні, на якім вырашалі, адкуль браць грошы
для войска, як правесці работу са шляхтай па паветах. У верасні 1605 г., у сувязі з наступам
Карла Сударманскага над Дзвіной, Леў прыватна сабраў у Слоніме атрад, каб выступіць на
дапамогу Хадкевічу. Але дапамога не спатрэбілася, Хадкевіч сам справіўся пад Кірхгольмам.
Леў у кастрычніку паехаў у Кракаў на вяселле Жыгімонта III з Канстанцыяй з Габсбургаў.
Каб яшчэ болып падняць аўтарытэт Льва сярод магнатаў, кароль пасля вяселля надаў яму
тытул інтэнданта каралевы.
У час сандамірскага бунта Леў быў на баку караля, нягледзячы на сваяцтва з Радзівіламі.
Пасля смерці цесця стараўся супрацьстаяць шкоднаму для Радзівілаў падзелу вакансій -
падчашага Януша і будучага вялікага літоўскага гетмана Крыштофа Радзівіла. Ды кароль
настойваў, і ён як канцлер зацвердзіў павышэнне іх непрымірымага ворага Хадкевіча, з якім
і сам быў у сварцы. 3 гэтай прычыны Радзівілы папракалі яго, асабліва Януш, у недахопе
лаяльнасці ў адносінах да сваякоў, якім мусіў быць удзячны за пратэкцыю. Праўда, такая
сітуацыя давала Льву магчымасць у час бунту кантактаваць з абодвума бакамі і таймаваць
радыкальныя тэндэнцыі. На сойме 1606 г. Леў звінаваціў апазіцыю, што сарвала папярэдні
сойм, і таму Рэч Паспалітая не змагла падрыхтавацца да нападу Карла Сударманскага
160
і татараў. Перасцерагаў, што мінулагодняя сітуацыя можа паўтарыцца, настойваў, каб
перасталі сварыцца запасады і думалі пра абарону Краю. Звяртаўувагу на пагрозутурэцкага
нападу, заклікаў да павышэння падаткаў і ўзмацнення абарончай сістэмы дзяржавы.
Бараніў царкоўную унію ад нападаў праваслаўных і пратэстантаў. За што 9 чэрвеня Папа
Рымскі Павел V падзякаваў яму ў адмысловым лісце. У першай палове 1606 г. Леў болып
чым унутрылітоўскімі справамі займаўся адносінамі з Масквой. У намеры Дзмітрыя сесці
на маскоўскі трон бачыў перспектывы мірнага збліжэння абедзвюх дзяржаваў. У студзені
таго ж года канцлер даручыў Аляксандру Гасеўскаму прыняць царскага ганца I. Безабра-
зава, які з таемнай місіяй ад баяраў прывёз план перадачы трона каралевічу Уладыславу.
Кароль гэтую прапанову адпрэчыў. Леў склаў інструкцыю для вялікага пасольства, якое
везла сандамірскую ваяводзіну Марыну Мнішак як будучую царэўну ў Маскву. Пасоль-
ства М. Алясніцкага і А. Гасеўскага перш за ўсё ехала з прапановамі, вядомымі з часоў папя-
рэдняга пасольства, якое ўзначальваў Леў.
3 лета 1606 г. Леў павінен быў заняцца ўнутранымі справамі Літвы, разабрацца
з канфліктам, які разгарэўся паміж апазіцыяй і дваром. 14 ліпеня удзельнічаў у Вільні ў
абмеркаванні Сенатам літоўскіх дакументаў, у якіх пастанавілі з’езд бунтаўнікоў лічыць
нелегальным. Пастановы, якая называлася «Пратэст літоўскай лігі супраць з’езда ў Любліне»,
Леў не падпісаў. 23 верасня ён удзельнічаў у з’ездзе літоўскіх сенатараў у Наваградку,
прысвечаным інфлянцкаму пытанню. Перад пагрозай страты Інфлянтаў, якую выклікала
атака шведаў і прэтэнзіі жаўнераў, якім не заплацілі, з’езд вынес пастанову неадкладна
сабраць падаткі на абарону. Навіну пра замірэнне пад Яноўцам Леў прыняў з пачуццём
палёгкі. Рабіў уплыў на швагроў, каб перасталі бунтаваць, у нейкай меры яму ўдалося
дамовіцца з Крыштофам Радзівілам. Леў быў ініцыятарам ліста, высланага 4 лютага 1607 г. ад
літоўскіх сенатараў да бунтаўнікоў, у якім тыя адмежаваліся ад бунта і патрабавалі вайсковай
дапамогі з Кароны для абароны Інфлянтаў. Далей уключыўся ў кампанію соймікаў, мэтай
якіх былі пастановы па зборы сродкаў з паветаў, каб як найхутчэй супакоіць войска. 23-26
красавіка 1607 г. удзельнічаў у перадсоймавым з’ездзе ў Слоніме, адтуль паехаў у Варшаву
на сойм. Выказаў на ім погляды прыхільнікаў мірнай дамовы з бунтаўнікамі. 3 гэтай жа
мэтай размаўляў у перапынках паміж пасяджэннямі са шваграм Янушам Радзівілам, які
выконваў функцыю кіраўніка бунтаўнікоў. Па сканчэнні сойма не паехаў разам з каралём
супакойваць паўстанцаў, а ў пачатку ліпеня вярнуўся ў Літву. Пасля бітвы пад Гузавам разам
з ваяводам віленскім Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам паспрабаваў прымірыць
Януша Радзівіла з каралём. 3 гэтай мэтай у кастрычніку сустрэліся з шваграм у Нясвіжы
ў Сіроткі. Калі ў канцы года Жыгімонт III прыняў прапанову і запэўніў сваю ласку, Леў
настойліва схіляў Януша Радзівіла да прымірэння на ўмовах, прапанаваных каралём. Не
ўдалося дамовіцца, Януш Радзівіл ставіў свае ўмовы. У часе побыту сенатараў у Кракаве ў
красавіку 1608 г. паміж соймамі Льву ўдалося ўгаварыць караля, каб умяшаўся ў канфлікт
паміж шваграм і гетманам Хадкевічам: антаганізм паміж магнатамі пасля бунта разгарэўся
з новай сілай і пагражаў грамадзянскай вайной у ВКЛ.
Леўпільнасачыўза сітуацыяйуМаскве пасля паразы Дзмітрыя Самазванца. Асцерагаўся,
каб магнаты з ускраінаў не ўлазілі ў маскоўскую грамадзянскую вайну, падбухторваючы
161
да гэтага і без таго ўзбуджаныя аддзелы бунтаўнікоў. Восенню 1607 г. Леў думаў, што
вайны паміж Рэччу Паспалітай і ўсходнім суседам не пазбегнуць. У жніўні яго стрыечны
брат, усвяцкі староста Ян Пётр Сапега [54] пайшоў на службу да Дзмітрыя II Самазванца,
напэўна, за абяцанне канцлерства. Па меры ўзмацнення неразбярыхі ў княстве Маскоўскім
погляды Льва на вайну з ім мяняліся. Ён горача заклікаў да вайны на нарадзе сенатараў з
каралём на сойме 1609 г. Лічыў, што «Рэч Паспалітая ніколі не мела больш зручнай нагоды,
каб пашырыць свае межы». Лічыў, што тэрытарыяльныя страты ад нападаў Масквы на
землі ВКЛ праз стагоддзі давалі права пачынаць вайну. Калі ж было вырашана яе пачаць,
Леў апынуўся ў вузкім коле дарадцаў, якія акружалі Жыгімонта III падчас падрыхтоўкі да
паходу, а таксама падчас двухгадовай аблогі Смаленска.
На вайну разам з каралём выехаў з Вільні ў палове жніўня 1609 г. У Красным, на
тагачаснай мяжы з Літвой, прадставіў 23 верасня свой полк, у якім было 550 вершнікаў
і 200 пяхотнікаў. Ад пачатку выказваўся крытычна пра ваенны бок паходу і наракаў на
маруднасць ваенных дзеянняў. На прыпынку караля ў Оршы настойваў на хуткім маршы
на Смаленск, не чакаючы, пакуль падцягнецца ўсё войска. Апярэджваючы галоўныя
каралеўскія сілы, вырушыў наперад са сваім палком і 29 верасня 1609 г. першым стаў пад
смаленскімі мурамі.
Але хутка Леў страціў веру ў ваенныя поспехі, вярнуўся да канцэпцыі мірных адносінаў з
Масквой, радзіўпашукаць партнёраўулагеры другога Дзмітрыя (тушынскага) і сярод баяраў
з акружэння Васіля Шуйскага. У пачатку 1610 г. пад абложаным Смаленскам удзельнічаў у
перамовах з пасольствам М. Салтыкова, якое ад тушынскага лагера прапанавала царскую
карону каралевічу Уладыславу. Ад гэтага часу апроч канцылярыі літоўскай Леў заняўся
вядзеннем маскоўскай каццылярыі Жыгімонта III, якая выдавала прывілеі на зямельныя
надзелы ў Масковіі. Пасля перамогі гетмана Станіслава Жулкеўскага пад Клушынам
усялякімі спосабамі націскаў на караля, каб заверыў дамовы, заключаныя паміж гетманам
і баярскай думай у справе перадачы трону Уладыславу, і як найхутчэй адправіў сына ў
Маскву. Паколькі кароль болып слухаў праціўнікаў гэтай канцэпцыі і не спяшаўся, то Леў
пісаў: «Самі сабе непатрэбна цягнеце час і справы, а маглі ўсё даўно і добра скончыць». У
пачатку 1611 г. Леў браў удзел у перамовах з пасольствам В. Галіцына і мітрапаліта Філарэта,
якія дамагаліся выканання дамоўленасці, заключанай з гетманам Жулкеўскім. Раіў каралю
паставіцца да паслоў лагодна, нягледзячы на тое, што яны не хацелі прыняць новых умоваў
Жыгімонта III і не згаджаліся намаўляць М. Шэіна на капітуляцыю Смаленска.
Але менавіта Леў па даручэнні караля 12 сакавіка 1611 г. перадаў маскоўскім паслам,
што іх арыштуюць і адправяць у Польшчу. У той час ён ужо зразумеў, што яго планы
правальваюцца, але гэта не перашкаджала яму радавацца пасля ўзяцця Смаленска. У ліпені
Леў суправаджаў да Вільні караля, які ў Талочыне (віцебскім), вотчыне Льва, сустракаўся
з гетманам Хадкевічам. Падчас вячэры Леў падбіваў на скандал канкурэнта, якога кароль
усё больш і больш падтрымліваў. Але ўплыў Хадкевіча абмежаваць не ўдалося, тады ж
Жыгімонт III даверыў Хадкевічу камандаванне войскам у далейшай вайне з Масквой.
Падчас перабывання двара ў Вільні ў жніўні таго ж года Леў зноў спрабаваў памірыць
караля з Радзівіламі, і яму ўдалося ўгаварыць падчашага літоўскага Януша, каб той асабіста
перапрасіў Жыгімонта III за бунт.
162
Шмат увагі прысвяціу Леў правядзенню соймікаў у Літве перад соймам, які сабраўся
восенню 1611 г. Яшчэ з толькі што здабытага Смаленска накіраваў да шляхты прапанову,
каб дамагалася далучэння вернутых земляў да ВКЛ; прапанову падтрымалі на ўсіх літоўскіх
сойміках. Асабіста ўдзельнічаў у працы сойміка віленскага, які выказаўся за праграму двара
і даў згоду на павышэнне падаткаў. Літоўскія соймікі пастанавілі ўзнагародзіць Льва за
заслугі ў смаленскай кампаніі. Што праўда, стараўся ён вярнуць землі, страчаныя Сапегамі
на Смаленшчыне і Севершчыне. 12 верасня 1611 г. Леў удзельнічаў у перадсоймавым
з’ездзе ў Слоніме. Не належаў да прыхільнікаў працягу вайны з Масковіяй, хоць выказаў
задавальненне ад яе вынікаў і растлумачыў паслам, каб не думалі, што Жыгімонт III нясе
адказнасць за развязванне гэтай вайны. Кароль прызначыў Льва ў склад дэпутацыі, што
мелася разгледзець справу віленскага бунта ды іншых далікатных для католікаў і другіх
канфесій пытанняў, якія перашкаджалі працы сойма. 12 кастрычніка, выступаючы на
першым пасяджэнні, Леў востра крытыкаваў іншаверцаў, што перашкаджаюць сваімі
сваркамі сойму, напомніў пра іх ранейшыя нападкі на католікаў. Быў выбраны ў групу,
якая займалася карэктаваннем літоўскага права, і прызначаны камісарам ў справе падзелу
Браслаўскага павета з Курляндыяй. Паколькі сойм не задаволіў літоўскіх патрабаванняў
аб будучыні Смаленшчыны, Леў ад імя паслоў ВКЛ склаў пратэст у варшаўскі суд супраць
канстытуцыі, па якой узаконьвалася далучэнне вернутых земляў да Кароны і паўсюднае
раздаванне смаленскіх абшараў палякам. У гэтым пратэсце абгрунтаваў гістарычна і
юрыдычна, што тыя смаленскія землі павінны належаць толькі Літве.
Пасля сойма ў канцы 1611 г. Леў удзельнічаў у перамовах з пасольствам Ю. Трубяцкога
і М. Салтыкова-Шчадрына, якое прыбыло ў Варшаву, каб дамовіцца пра выезд каралевіча
Уладыслава ў Маскву. 20 снежня на аўдыенцыі маладога каралевіча Вазы ад яго імя Леў
адказваў паслам. У сувязі з заблытанай сітуацыяй у Маскоўскім княстве і нарастаннем
у ім супраціву Рэчы Паспалітай Леў лічыў, што не трэба цяпер пасылаць каралевіча ў
Маскву. У лютым 1612 г. удзельнічаў у безвыніковай нарадзе сенатараў, скліканай з мэтай
абмеркавання новых аспектаў унутранай палітыкі маскоўскага двара. Скептычна адносіўся
да планаў Жыгімонта III па падрыхтоўцы чарговых паходаў на Маскву, якія ўзнялі б
баёвы дух у Краі і вылучылі б каралеўскага сына на маскоўскі трон. Краіну і так запаўнялі
незадаволеныя нявыплатай заробкаў і з’анархізаваныя жаўнеры з-пад Масквы (так званыя
сталічныя). Леў схіляўся да такой думкі: «Лепей прыдумаць, як Польшчу стрымаць, чым як
Маскву здабываць». Нягледзячы на свае погляды, спрабаваў схіліць Я. Радзівіла да ўдзелу ў
падрыхтоўцы паходу, а сам восенню 1612 г. знаходзіўся ў ваеннай экспедыцыі пры каралі
і каралевічу, якая дапала да самой Масквы, але не здолела ўчыніць аблогу Крамля, каб
змусіць таго да капітуляцыі. На сойме 1613 г. Леў крытыкаваў дэпутатаў, што праігнаравалі
падпісаную гетманам Жулкеўскім з баярамі дамову 1610 г. Але ўсе лічылі, што якраз літоўскі
канцлер з’яўляецца адным з галоўных творцаў знешняй палітыкі, таму паслы мелі найболып
прэтэнзій да яго самога. На сойме Леў яшчэ раз растлумачыў прычыны паходу на Смаленск
у 1609 г. Канстытуцыя сойма ўпаўнаважыла яго выплаціць пазыкі «сталічным» жаўнерам.
Удзельнічаў таксама ў размовах з царскім паслом Е. Гайдам адносна замірэння Жыгімонта
III з Мацеем I. На хаўрус з Габсбургамі канцлер глядзеў станоўча і прапанаваў сенатарам
напісаць у гэтай справе ліст да цара.
163
Пасля сойма Леў у Берасці вызначаў памер і спосаб выплаты грошай жаўнерам палка
ўсвяцкага старосты Я. П. Сапегі. Наладзіў заслону Вільні, дзе ў гэты час перабывала
каралева, перад жаўнерамі смаленскага гарнізона, якім не выплацілі пазыку. Цяжка было
літоўскай казне выплаціць усе неабходныя для войска грошы, таму кароль дазволіў Льву ў
кастрычніку 1613 г. правесці соймікі перад віленскім перадсоймавым з’ездам 4 лістапада.
Акцыя гэтая мела добрыя вынікі, літвіны павялічылі падаткі і сабралі іх у хуткі тэрмін.
Пасля Леў прымаў удзел у снежанскім надзвычайным сойме, на якім таксама націскаў на
дэпутатаў, каб прынялі пастановы адносна падаткаў для вайсковых патрэбаў. Прызначылі
яго камісарам, каб расплаціўся ў Вільні з жаўнерамі інфлянцкай кампаніі. Адначасна сойм
выбраў яго дэпутатам па судовых справах адносна нясплачаных падаткаў у ВКЛ, а таксама
камісарам па мірных перамовах з Масквой. Леў у значнай меры сфінансаваў літоўскія
даўгі для войска, узяўшы ў арэнду вернутыя землі ВКЛ. Меў ад гэтага значныя прыватныя
даходы. За двухгадовую арэнду ў 1612-1613 гг. заплаціў авансам у казну 200 000 залатьгх і
ідэнтычную квоту з арэнды 1614-1616 гг.
Паколькі ўнесеныя сумы не пакрылі стратаў ад зменшанага гандлю і ад бунтаў і
рабункаў канфедэратаў, канстытуцыя надзвычайнага сойма 1613 г. кампенсавала страты
Льву, прадоўжыўшы тэрмін арэнды на адзін год (1 красавіка 1616 г. - 1 красавіка 1617 г.),
адначасна вызваліўшы канцлера ад арэнднай платы на гэты тэрмін.
На пераломе 1613 і 1614 гг. Леўпадтрымліваўмісію царскага дыпламата Ю. Донэрсмарка,
у выніку няўдалую, адносна таго, каб кароль перамовы Рэчы Паспалітай з Масквой даверыў
Мацею I. У 1614 г. Леў прапанаваў звярнуцца з лістамі да баяраў, каб абмеркавалі ўмовы
цара Міхаіла Раманава аб абмене палонных. Заадно раіў выправіць каралевіча Уладыслава
ў Смаленск, што, на яго думку, падштурхнула б Маскву да болып памяркоўных паводзінаў і
мірныхперамоваў.Насойме1615г.удзельнічаўуперамовахзцарскімпасломФ.Жалябужскім.
Паслу было дазволена ў прысутнасці Льва сустрэцца са зняволеным мітрапалітам Філарэтам
і перадаць яму ліст ад цара. Паколькі з 1614 г. увесь цяжар абароны ад усходняга суседа
ляжаў на ВКЛ, Леў шукаў грошы на літоўскае войска. У перадсоймавы перыяд са жніўня
1614 г. праводзіў мясцовыя соймікі. У кастрычніку 1614 г. дамовіўся са шляхтай пра збор
падаткаў, якія далі б магчымасць сплаціць ваенныя пазыкі і пачаць новы выступ. На сойме
1615 г. галасаваў за мірныя перамовы, падмацаваныя аргументамі ваеннай сілы. Папракаў
палякаў, што кінулі Літву без падтрымкі ў хвіліну пагрозы. Адразу пасля сойма па пратэкцыі
Л ьва кароль прызначыў літоўскім гетманам польным яго швагра К. Радзівіла. Паколькі сойм
закончыўся без вынікаў, кароль вымушаны быў тут жа склікаць літоўскі з’езд, каб сабраць
сродкі на ваенныя мэты. Паміж траўнем і чэрвенем адбываліся перамовы, на якіх літвіны
далі згоду на два паборы. Заслугі Сапегі былі адзначаныя Жыгімонтам III, між іншым, ён у
1616 г. атрымаў судовае староства ў Берасці.
Плённым для Льва быў сойм вясны 1616 г., асабліва ў справах абароны Рэчы Паспалітай.
У сваім выступе канцлер чарговым разам патлумачыў прычыны вайны з Маскоўскім
княствам і далучыўся да прыхільнікаў новага пахода на Маскву. Ён пераконваў шляхту тым,
што тая атрымае новыя ўладанні, а вырашыць канфлікт мірнымі перамовамі без націска
немагчыма. У сувязі з турэцкай пагрозай прапанаваў дыпламатычныя перамовы, адначасна
164
рыхтуючыся да ваеннага адпору пры раптоўным нападзе. Прапанаваў паўплываць на
ўскраінных магнатаў, якія падбухторваюць туркаў да вайны з Малдавіяй. Увайшоў у склад
вайсковай камісіі па абароне, ад імя якой прапанаваў дэпутатам набраць 10 000 жаўнераў у
войска, каб запэўніць бяспеку ад пагрозы звонку на ўсіх напрамках. Дадаткова прапанаваў
за невялікую суму (20 000 польскіх залатых) запрасіць лісоўчыкаў і выслаць іх пад Смаленск.
Працаваў над праектамі канстытуцыі адносна абароны. Паводле аднаго з іх, сойм даў згоду
на паход каралевіча Уладыслава ў Маскву, прычым Льва прызначылі адным з камісараў пры
маладым Вазе. Леў пасля хацеў адмовіцца ад удзелу ў паходзе, апраўдваючыся сваім сталым
векам. Улетку 1616 г. кароль намерваўся перамясціць Л ьва з канцлера на Жмудскае староства,
а Яна Караля Хадкевіча прызначыць на Віленскае ваяводства. Леў згаджаўся саступіць
вялікую пячатку пры ўмове, што яго сын Ян Станіслаў атрымае месца падканцлера. А калі
не, то «лепш пячаткі трымацца», хоць прызнаваўся, што яна яму «вельмі апрыкрала».
Двор лічыў, што Леў на вясновы паход 1617 г. выставіць роту гусараў (200 вершнікаў)
і роту пяхоты (200 жаўнераў). Але пакуль дайшло да паходу, канцлер атрымаў заданне
склікаць у другой палове красавіка літоўскі з’езд, мэтай якога быў збор сродкаў на падтрымку
каралевіча. 3 дапамогай міністраў яму ўдалося ўгаварыць літвінаў вызначыць падвышаны
падатак на новы паход і на страхоўку на наступныя два гады. Леў прыспешваў Уладыслава,
які перад турэцкай пагрозай стаяў з войскам на Валыні, каб той не марудзіў з паходам на
Маскву, не траціў апошні шанец атрымаць карону. У пачатку ліпеня канцлер прыехаў у
Варшаву да караля. Нарэшце ў сярэдзіне жніўня малады Ваза выправіўся ў паход. Па дарозе
ў Маскву Леў прымаў яго ў сваіх рэзідэнцыях у Ружанах і Слоніме, на вайну выставіў дзве
роты - 200 конных гусараў і 100 пяхотнікаў. Леў з аптымізмам паведамляў пра перамогі пад
Дарагабужам і Вязьмай, спадзеючыся на поспех усяго паходу.
Калі наступ спыніла зіма, і войска, якому не плацілі, пагражала разбоем, Уладыслаў
Ваза выслаў Льва з лагера пад Вязьмай як асабістага прадстаўніка на сойм, дата якога была
вызначаная на палову лютага 1618 г„ з заданнем атрымаць дапамогу ад Рэчы Паспалітай.
Ужо 4 студзеня 1618 г. Леў удзельнічаў у віленскім сойміку, у пачатку лютага быў на
перадсоймавым з’ездзе ВКЛ у Слоніме. У Варшаву на сойм прыбыў своечасова. Адтуль
інфармаваў гетмана Хадкевіча, камандуючага арміяй каралевіча, пра мізэрныя шанцы на
атрыманне дапамогі. Адчуваючы настроі дэпутатаў, Жыгімонт III насуперак ім прыняў
рашэнне паслаць 20 000 запарожскіх казакаў на Маскву. Леў звязаўся з казацкімі старшынямі
і гетманам Пятром Канашэвічам-Сагайдачным яшчэ па дарозе з Вязьмы на сойм. Але паслы
адмовіліся падтрымаць ваенную кампанію і вынеслі пастанову дэлегаваць камісараў, каб
падпісаць з Масквой замірэнне да канца года, не ўлічваючы, як адаб’ецца гэтае замірэнне на
становішчы каралевіча і яго войска. Леў, які да гэтага часу быў на баку Уладыслава, падпісаў
пастанову паслоў. На сойме кароль зноў прапанаваў яму сысці з пасады канцлера і стаць
віленскім кашталянам. Леў адмовіўся.
Пасля сойма Леў не спяшаўся вяртацца ў ваенны лагер каралевіча, які стаяў аблогай
каля Мажайска. У чэрвені 1618 г. канцлер выдаваў замуж у Вільні сваю дачку Ганну за сына
М. К. Радзівіла Сіроткі Альбрыхта Уладыслава. Арганізаваў дапамогу войскам, выслаў
да Уладыслава Вазы літоўскіх татараў. Прыбыўшы да каралевіча, як выглядае, схіляў яго
165
да марша пад Маскву. Быў сярод камісараў Рэчы Паспалітай, якія 31 кастрычніка 1618 г.
распачалі перад Цвярскою брамай (пад мурамі Масквы) мірныя перамовы з маскоўскімі
пасламі. У выніку гэтых перамоваў 11 снежня 1618 г. было падпісанае Дэвулінскае замірэнне
на 14 з паловай гадоў, пачынаючы з 3 студзеня 1619 г. Гэтая дамова прадугледжвала абмен
палоннымі, а таксама замацоўвала тэрытарыяльныя заваёвы Рэчы Паспалітай - землі
Смаленшчыны і Чарнігава-Севершчыны. Дамова не закранула спрэчнага пытання наконт
царскага тытула і нават не ўзгадвала аб прэтэнзіях каралевіча на маскоўскі трон. У гэтым
пазней двор звінаваціў Льва Сапеіу. Пасля замірэння Леў хутка вярнуўся ў Літву, адкуль
ліставаўся з іншымі пасламі па некаторых пытаннях дамовы, напрыклад, пра лёс Бранска,
які Масква не згадзілася аддаць. Паколькі ў дакументах Міхаіл Раманаў не менаваўся царскім
тытулам, Масква перапыніла дыпламатычныя кантакты з Рэччу Паспалітай. Жыгімонт III
у 1623 г. упаўнаважыў Льва перапісвацца з Патрыярхам Філарэтам і дазволіў яму называць
уладара Масквы царом.
У пачатку лютага 1619 г. Леў быў заняты ў Вільні падрыхтоўкай да вызвалення
палоненых Масквой. Пасля паехаў на сойм у Варшаву, дзе даў падрабязную справаздачу з
маскоўскай кампаніі. Калі за «адмаўленне ад трона» падканцлер каронны Андрэй Ліпскі
зганіў камісараў, звінаваціўшы іх за паспешлівае падпісанне міру без узгаднення з каралём і
насуперак пастановам соймаў, адказаў, што ўсё рабілася якраз па волі караля і двух апошніх
соймаў. Кароль падзякаваў Льву за пазыку 10 000 залатых, якімі расплаціліся з палком
Марціна Казаноўскага і супакоілі прэтэнзіі войска, якое ўдзельнічала ў паходзе каралевіча.
Ад верасня 1619 г. Леў знаходзіўся пры Жыгімонце III у Варшаве. Як ён тлумачыў сам,
гэта вынікала з дамовы з падканцлерам Альбрыхтам Станіславам Радзівілам - неабходна,
каб пачаргова адзін з уладальнікаў пячаткі літоўскай стала знаходзіўся пры двары караля.
Быў на баку гетмана К. Радзівіла ў вострых сутычках з руйенскім старостам Вольмарам
Фарэнсбахам. Канфлікт, які цягнуўся ад 1617 г. з-за двухсэнсоўнай дзейнасці Фарэнсбаха
ў Інфлянтах, ператварыўся восенню 1619 г. у сапраўдную вайну паміж імі. Кароль даручыў
Льву і Я. К. Хадкевічу памірыць іх, але тое не атрымалася, У пачатку 1620 г. Леў суправаджаў
караля ў Літву. Каля 20 лютага ў Гародні адбылася сустрэча Жыгімонта III з брандэнбурскім
электарам Георгам Вільгельмам, які дамагаўся пасля смерці бацькі пацвярджэння прускай
спадчыны. Леў падчас цырымоніі гэтай сустрэчы выконваў функцыю маршалка. Пасля
развітання з каралём, які паехаў у Варшаву, канцлер застаўся дома, каб адпачыць. 27 ліпеня
1620 г. Жыгімонт III напісаў Льву, што згодны з яго прапановай склікаць 3 лістапада сойм,
які павінен заняцца турэцкай пагрозай. Леў прыехаў на сойм і ў сваім выступе заклікаў
паслоў ратаваць Рэч Паспалітую ад смяротнай пагрозы. Раіў шукаць дапамогі за мяжой,
вербаваць казакоў, абраць гетмана, здольнага ваяваць з Турцыяй. На пасяджэнні Сената
паабяцаў, што высылае на абарону ад татараў атрад са 100 вершнікаў і 100 пяхотнікаў.
Леў угаварыў літоўскіх паслоў не аддаваць Смаленшчыну і Севершчыну пад уладанне
каралевіча Уладыслава. Адразу пасля сойма, у студзені 1621 г., асцерагаючыся турэцка-
маскоўскага нашэсця, па заданні караля пачаў забяспечваць Смаленск порахам і прадуктамі
з арандаванай ім жа магілёўскай эканоміі. За падрыхтоўку крэпасці да абароны меў падзяку
ад каралевіча Уладыслава.
166
Леў знаходзіўся тады ў Берасці, ахоўваў берасцейскую эканомію ад рабункаў вайскоўцаў,
якія збіраліся на вайну. Туды і прыслаў яму кароль універсалы ад 17 жніўня 1621 г., якімі
склікалася паспалітае рушанне літоўскай шляхты, загадваючы канцлеру як найхутчэй іх
апублікаваць. Кароль пакінуў за Л ьвом права вырашаць, якія паветы выпраўляць на вайну з
туркамі, а якія пакінуць на абарону межаў, гэта значыць, ад нападу з боку Масквы і Інфлянтаў,
калі пойдуць у наступ шведы. Ваенная падрыхтоўка перашкодзіла Льву своечасова прыехаць
на сойм 1621 г. у Варшаву, таму ён не браў удзелу ў галасаванні. У сувязі з адпраўкай
літоўскага паспалітага рушання ў Інфлянты пасля нападу Густава Адольфа на Рыгу на сойме
разгарэлася спрэчка паміж палякамі і літвінамі. Па гэтай прычыне паслы і сенатары ВКЛ,
згуртаваныя Сапегам, прынялі спецыяльны «скрыпт», які пасля быў далучаны да збору
соймавых пастановаў.
Пасля сойма да паловы 1622 г. Леў знаходзіўся пры каралеўскім двары ў Варшаве. Яго
ўвагу займалі пагроза ўтварэння войскам літоўскім канфедэрацыі (ён яе паўстрымаў,
выплаціўшы ў канцы 1621 г. доўг, пазычыўшы грошы ў каралевы Канстанцыі), а таксама
вайна ў Інфлянтах. Страціўшы Рыгу і Мітаву, гетман К. Радзівіл слаў напамінкі Льву, каб
той пераканаў караля павялічыць літоўскія сілы. Са свайго боку канцлер асцерагаў гетмана,
што кароль да яго адносіцца дрэнна, яго вайсковымі дзеяннямі не задаволены. У чэрвені
1622 г. Леў паведамляў, што пры двары ходзяць чуткі аб вызваленні Радзівіла ад гетманскай
пасады, але адначасна даваў яму надзею на атрыманне, дзякуючы сваім пратэкцыям, вялікай
гетманскай булавы. Леў схіляўся да мірнага вырашэння канфлікту з Густавам Адольфам:
«Хоць кароль не хоча міру, але калі няма чым ваяваць, проста трэба памірыцца». Таму і раіў
Радзівілу дамовіцца пра мір са шведамі пры любой нагодзе, хоць на кароткі перыяд і пры
ўмове вяртання занятых тэрыторый. Калі гетман 10 жніўня 1622 г. дамовіўся пра дзесяць
месяцаў замірэння са шведамі, Леў падпісаў ад імя Сената інструкцыю на далейшыя мірныя
перамовы.
Колькі месяцаў затрымаўся ў Літве, у канцы 1622 г. паехаў у Варшаву, каб удзельнічаць у
сойме, які пачынаўся ў другой палове студзеня 1623 г. Прапанаваў на маршалка пасольскай
палаты кандыдата ад каралеўскага двара львоўскага падкаморага Аляксандра Тшабінскага;
але абралі Якуба Сабескага. На тым жа сойме 6 лютага атрымаў намінацыю на віленскага
ваяводу і саступіў канцлерства. Крыху пазней звольніўся з пасады судовага старшыні ў
Берасці. Па-ранейшаму быў актыўным на соймавых пасяджэннях, увайшоў у камісію,
якая разглядала пазапраўныя дзеянні караля, а яшчэ увайшоў у дэпутацкую групу, якая
разбірала ўзаемныя абвінавачванні паміж уніятамі і праваслаўнымі, дэпутаты спрабавалі
памірыць іх. Па соймавай канстытуцыі Льва абралі ў склад камісіі, якая рэвізавала межы
паміж Берасцейскім і Падляшскім ваяводствамі. У пачатку чэрвеня таго ж года займаўся
выкананнем камісарскай функцыі ў Войні. Пасля сойма цікавіўся працай інфлянцкай камісіі
па мірных перамовах са Швецыяй.
У канфлікце паміж іерархамі уніі і праваслаўя Леў быў найперш выканаўцам
каралеўскай волі, але асабіста падтрымліваў уніятаў. 22 сакавіка 1619 г. ён апублікаваў
дэкрэт адносна непадначалення праваслаўных мяшчанаў Магілёва юрысдыкцыі новага
ўніяцкага арцыбіскупа полацкага Язафата Кунцэвіча. Кароль асудзіў кіраўнікоў паўстання
167
да смяротнага пакарання. Леў, прызначаны камісарам па правядзенні экзекуцыі,
будучы адначасна арандатарам магілёўскай эканоміі, не спяшаўся выконваць прысуд. За
непаслушэнства абклаў Магілёў вялікім штрафам, загадаў перадаць цэрквы Кунцэвічу. Калі
пасля стыхійнага вяртання ў канцы 1620 г. праваслаўнай іерархіі гэты канфлікт стаў галоўнай
унутранай праблемай, Леў быў супраць жорсткіх рэпрэсій. У лютым 1621 г. не хацеў ставіць
пячатку на ўніверсале Жыгімонта III, які загадваў полацкім службам не пускаць у горад
праваслаўнага ўладыку Мялеція Сматрыцкага. У лістах да ўніяцкага мітрапаліта Язэпа
Вельяміна Руцкага раіў асцярожна адносіцца да праваслаўнага мітрапаліта Іова Барэцкага,
улічваючы, што кароль запрашае запарожскіх казакаў на дапамогу ў вайне з туркамі. Не
пазбегнуў Леў кіравання камісіяй, якая судзіла віленскіх мяшчанаў, членаў праваслаўнага
брацтва пры царкве Святога Духа, якіх абвінавацілі ў падтрымцы Сматрыцкага.
Разумеў, што канфлікт не ўдасца палагодзіць без саступак праваслаўным. У такім
духу скіраваў 12 сакавіка 1622 г. ліст да Кунцэвіча, у якім абвінавачваў уніяцкіх ерархаў за
тое, што выклікаюць канфлікт жорсткімі метадамі навяртання ў унію. Востра папракнуў
самога арцыбіскупа, патлумачыўшы, што Рэчы Паспалітай больш важныя добрыя адносіны
з казакамі, чым унія. Яго адносіны змяніліся пасля таго, як 12 лістапада 1623 г. віцебскія
праваслаўныя мяшчане забілі Кунцэвіча.
Кароль 11 снежня 1623 г. упаўнаважыў яго заняцца віцебскім працэсам. 22 студзе-
ня 1624 г. камісія прысудзіла да смерці 19 мяшчанаў (прысуд быў выкананы), а 55-ці, якія
паспелі ўцячы, смяротны прысуд быў вынесены завочна. У Віцебска адабралі магдэбургскае
права і ўсе вялікакняскія і каралеўскія прывілеі, была разбураная гарадская ратуша.
У верасні 1623 г. Леўурачыста адсвяткаваў сваё прызначэнне на віленскае ваяводства.
10 кастрычніка выдаў палажэнне, якое ўдакладняла кампетэнцыю падваяводскага ўрада з
віленскім магістратам. У лютым і сакавіку 1624 г. удзельнічаўу пасяджэннях надзвычайнага
сойма, са спазненнем прыехаў у Варшаву, ужо пасля сенатарскіх выступленняў. У тым жа
годзе выконваў функцыі трыбунальскага дэпутата і быў абраны на маршалка Трыбунала ў
Вільні. Па-за судамі браў удзел у віленскіх паміжсоймавых з’ездах, якія праходзілі ў пачатку
чэрвеня. Быў на сойме ў 1625 г., падтрымаў планы караля адносна паходаў у Швецыю (з
прэтэнзіяй на карону, якая Жыгімонту III належала па спадчыне). 25 ліпеня 1625 г. кароль
прызначыў Льва вялікім літоўскім гетманам. Жыгімонт III не давяраў гетману польнаму
К. Радзівілу, таму аддаў вялікую булаву ў рукі сямідзесяцігадовага Сапегі, і гэта ў час, калі
пачыналася вайна з Густавам Адольфам. Толькі Леў мог знайсці неабходныя грошы, калі ў
казне было пуста. Нечаканае прызначэнне прывяло да канфлікту паміж Сапегам і Радзівілам,
які абвінаваціў швагра ў нелаяльнасці да Радзівілаў. Так распачаліся спрэчкі двух магнацкіх
родаў пра палітычныя ўплывы ў Літве. Адной з праяваў супрацьстаяння было абвінавачванне
Львом Радзівіла ў змове супраць Жыгімонта III. Сапега перадаў каралю атрыманыя ўлетку
1626 г. ад сыноў, якія вучыліся ў Лювене, дакументы, паводле якіх прозвішча Радзівіла нібы
фігуравала ў г. зв. «Арлеанскім спіску». Леў быў ужо стараваты для камандавання войскам, да
таго ж не меў адмысловай ваеннай падрыхтоўкі. Таму памочнікам гетмана ў ваенных справах
быў прызначаны А. Гасеўскі, які ў тым жа годзе стаў смаленскім ваяводам. Знаходзячыся на
адлегласці ад тэатра ваенных дзеянняў у Талочыне і Магілёве, у жніўні 1625 г. Леў прыступіў
да павелічэння колькасці войска.
168
Атрымаў з казны каля 50 000 польскіх залатых, да іх з уласнай кішэні дадаў яшчэ каля
136 000, і за гэтую суму здолеў сабраць армію з 4 800 жаўнераў. Умацаваў гарнізон Дынабурга,
пасля чаго ў першай палове верасня выправіўся на фронт з намерам авалодаць тэрыторыямі
па лініі Дзвіны. Стаў лагерам пад Зэльбаркам і вакол шведскіх рэдутаў пад Эвікштай, але не
праяўляў стратэгічнай ініцыятывы, ведаючы, што сілы слабыя. Не меў жадання выступаць
разам з дывізіяй польнага гетмана К. Радзівіла, што аслабляла разрозненыя літоўскія сілы.
К. Радзівіл лічыў, што шведы захапілі замак у Біржах, бо Леў не прыйшоў яму на дапамогу.
А замак гэты аберагаў дарогу з Курляндыі ўглыб Літвы. Нарэшце 26 лістапада 1625 г.
адбылася ваенная нарада ў лагеры пад Зэльбаркам з удзелам абодвух гетманаў, на якой быў
узгоднены план дзеянняў дывізіі на зімовы час. Дамовіліся, што войска Льва дыслакуецца
пад Вальмайзанам ў Курляндыі, а акцыі, каб дражніць шведаў у занятых імі замках, будуць
ладзіцца супольна. 14 снежня пад Зэльбаркам Леў выдаў свайму войску гарантыі выплаты
доўга за другую чвэрць службы і інструкцыю для сына Яна Станіслава, на той час вялікага
літоўскага маршалка, якому перадаў камандаванне войскам і загадаў перанесці лагер пад
Вальмайзан. А сам пакінуў Інфлянты і паехаў на сойм у Варшаву. Неўзабаве пасля таго, 17
студзеня 1626 г., Густаў Адольф перамог сына Яна Станіслава ў бітве пад Вальмайзанам.
У палове студзеня 1626 г. Леў удзельнічаў у перадсоймавым з’ездзе ў Слоніме, стараю-
чыся схіліць літоўскіх паслоў падтрымаць праект павышэння падаткаў. На Варшаўскім сой-
ме дамагаўся павелічэння ўдзелу Кароны ў Інфлянцкай вайне, катэгарычна аспрэчваючы
фальшывыя чуткі, нібы Літва абмяркоўвала план адлучэння ад Польшчы. Але не заняў вы-
разнай пазіцыі адносна каралеўскага праекта перанясення вайны на шведскую тэрыторыю,
хоць падтрымліваў дынастычную зацікаўленасць Жыгімонта III. Леў не забыў і пра свае
інтарэсы, дамагаючыся звароту выдаткаў, якія пайшлі на вайсковы набор у Інфлянтах. Даўгі
Сапегу налічвалі 130 000 польскіх залатых, былі застрахаваныя спецыяльнай пастановай,
што пацвердзіў наступны пазачарговы сойм у Торуні. На таемнай нарадзе Сената, скліканай
пасля паразы пад Вальмайзанам, спрабаваў апраўдаць сына. Выказаў крыўду на польнага
гетмана і атрымаў адпор ад літоўскага канцлера А. С. Радзівіла, які заступіўся за сваяка. У
дэбатах з дэпутатамі дамагаўся грошай на войска, бо ўласныя фінансавыя магчымасці ўжо
вычарпаў. Леў на той час ужо не меў аўтарытэта ў пасольскай палаце, якая болей цаніла вай-
сковыя дасягненні Радзівіла і неаднаразова выступала на яго абарону. Нягледзячы на гэта,
дзякуючы падтрымцы караля, пасля адстаўкі Радзівіла Леў прыняў камандаванне над усімі
літоўскімі сіламі ў Інфлянтах. Ён уваходзіў у групу Сената, якая ў пасольскай палаце падтры-
мала просьбу каралевіча Уладыслава забяспечыць яго пасагам. На сойме Леў даручыў сваім
намеснікам правесці абмен палонных са шведамі па прапанове губернатара Інфлянтаў Ж. дэ
ля Гардзі. Перамовы пад Боўскам у Курляндыі давялі да кароткага замірэння на Інфлянцкім
фронце ад 15 сакавіка 1626 г. Яго пралангацыю да 15 чэрвеня ад імя Льва падпісаў Юры
Зяновіч. Гэта адбылося без ведама караля, які пасля ад’езда гетмана з сойма забараніў без
сваёй згоды падпісваць дамовы са шведамі. Пасля аднаўлення вайны ў ліпені 1626 г. Густаў
Адольф атакаваў Прусію, а Інфлянцкі фронт стаўся ў той вайне другасным. Яшчэ перад
ад’ездам Льва з Варшавы вызначылі, што галоўнае камандаванне над Інфлянцкім фронтам
бярэ на сябе Гасеўскі. Леў не гарэў ваяўнічасцю. Будучы летам таго ж года спачатку ў Вільні,
169
пасля ў Коўне, займаўся рассылкай універсалаў, у якіх папярэджваў жмудскую шляхту аб
пагрозе з боку шведаў. Даходзілі да яго спрэчныя каралеўскія загады, каб перавёў пяхоту ў
бок Прусіі і сам з’явіўся да караля, і тут жа гэтыя загады адмяняліся. Урэшце, Леў не паехаў
у другой палове лістапада 1626 г. на пазачарговы сойм у Торунь. У пачатку лістапада кароль
даручыў яму прыняць камандаванне войскам на Інфлянцкім фронце. У сувязі з пустой каз-
ной літоўскі сойм заклікаў Льва, каб той, «маючы такія вялікія прыбыткі», сам заплаціў во-
йску. Катастрафічнае становішча літоўскага войска і паразы, атрыманыя Гасеўскім у сутыч-
ках са шведамі, а таксама ігнараванне патрэбаў ВКЛ соймам у Торуні канчаткова знеахвоцілі
Сапегу да вайны.
На справаздачным сойміку ў Вільні ў пачатку студзеня 1627 г. Леў прапанаваў сенатарам
заключыць са шведамі мір на Інфлянцкім фронце, не звяртаючы ўвагі ні на пазіцыю караля,
ні на вайнуўПрусіі. Сенатары падтрымалі яго прапанову. Прызначаныя перамоўнікі Мікалай
Корф, Вальтар Плетэнберг, Гедэон Раецкі і Мацей Гарлінскі 19 студзеня 1627 г. падпісалі каля
Балдэнмойжа (Курляндыя) з прадстаўнікамі Ж. дэ ля Гардзі мір на 5 месяцаў (да 11 чэрвеня).
Дамовіліся і пра абмен палонных, і пра тэрытарыяльны абмен: за Ляўдоны ў Інфлянтах
шведы вярнулі Біржы. У Польшчы мір, які заключыла Літва самастойна, без узгаднення
з каралём, палічылі за парушэнне ўмоваў хаўруса. Леў потым скардзіўся, што трапіў у
няласку да караля, што яго абгаворваюць палякі. Мусіў даваць падрабязныя тлумачэнні
сваіх дзеянняў. У выніку Леў страціў шмат сваіх паслядоўнікаў у Літве. Увесну 1627 г. падчас
прымірэнчых перамоваў з дваром, які прадстаўлялі пасярэднікі з боку Радзівіла, ставілася
пытанне пра адстаўку Льва з пасады гетмана.
У канцы траўня 1627 г. Леў праводзіў надзвычайны віленскі соймік, скліканы каралём,
каб сабраць сродкі на далейшую вайну. Неўзабаве пасля сойміка паехаўу лагер пад Пазволем.
Наперадзе абоза везлі чорную труну, якую Леў загадаў узяць на вайну. У ліпені пераправіўся
з войскам пад Зэльбарк, бо з’явілася магчымасць здабыць замак, які меў слабую абарону.
Вырашыў весці партызанскую вайну, але дробныя выступы літвінаў праціўнік адбіваў.
Урэшце слаба ўзброеныя, з няўмелымі камандзірамі літоўскія аддзелы былі выцесненыя з
Інфлянтаў на левы бераг Дзвіны. Прыбыўшы ў войска А. Гасеўскага, Леў у канцы верасня
перадаў яму камандаванне і выехаў у Варшаву. У перадсоймавых дыскусіях супраць Льва
выступіў польны гетман К. Радзівіл, мяркуючы пераняць камандаванне войскам (беручы
пад увагу апалу Сапегі). На сойміку ў Наваградку Радзівіл звінаваціў Льва за няўменне
ашчаджаць сродкі, сабраныя на вядзенне вайны. Леў прыехаў на сойм пасля спрэчак. Яго
справаздачу пра вайну ў Інфлянтах паслы прынялі абыякава, як і патрабаванне выдаткаў на
літоўскае войска ў Інфлянтах, большых, чым на каралеўскую армію ў Прусіі. Прадстаўнікі
Кароны не маглі дараваць яму замірэнне са шведамі, літоўскія паслы былі раззлаваныя на
яго за страту Дынабурга.
Леў атрымаў гарантыю на зварот выдаткаў з прыватных фундушоў на выплату даўгоў.
Увесну 1628 г. Гасеўскі, не дачакаўшыся прыезду вя лікага гетмана, зняў з сябе камандаванне ў
Інфлянтах,перадаўшыягонізкамупарангуарлеанскамустаростуГенрыкуШмелінгу. Кароль
прыспешваў, але Сапега асцерагаўся сустрэчы з войскам, якое чакала ад яго зарплаты, таму
не спяшаўся на фронт. У ліпені 1628 г. удзельнічаў у Варшаўскім надзвычайным сойме, які
170
вырашаў падаткавыя пытанні, каб хоць часткова забяспечыць войска. Пасля сойма вялікі
гетман паехаў у Інфлянты. Там не вяліся ніякія ваенныя наступленні, фронт стаяў на лініі
Дзвіна - Эвікшты. У пачатку кастрычніка Леў адправіў на поўнач ад Дзвіны моцны конны
атрад з 14 харугваў пад камандаваннем Паўла Невяроўскага. Сам, пабыўшы ў Боўску, які
быў заняты ўвесну, з рэштай сілаў пайшоў на акружэнне Мітавы.
У пачатку 1629 г. Леў адправіўся на сойм, дзе дамагаўся разблакавання балтыйскіх
партоў, бо іх блакада шкодзіла Літве больш, чым ворагу. Прыкладам, у Вялікім Княстве
Літоўскім не хапала солі. Каралём Леў быў прызначаны ў таемную камісію, якая рыхтавала
праект пастановы для Сената і пасольскай палаты. Пасля сойма прыклаў усе намаганні, каб
утрымаць не аплачанае войска. За гэта кароль быў яму ўдзячны, але дамагаўся, каб Леў са
сваім войскам не стаяў, а ваяваў. Думаючы аб прадаўжэнні вайны на Інфлянцкім фронце,
Жыгімонт III загадаў набраць яшчэ 5-тысячнае войска, якое потым стаяла бяздзейсна ў
Курляндыі пад Боўскам, чакаючы вынікаў перамоваў, якія скончыліся 26 верасня 1629 г.
мірам у Альтмарку (Старым Торгу). У другой палове лістапада 1629 г. Леў удзельнічаў у
надзвычайным сойме ў Варшаве. Быў прызначаны адным з камісараў па выплаце доўга
літоўскаму войску за дзве апошнія чвэрці службы. На час выканання камісарскай функцыі,
якая заняла яму канец 1629-га і пачатак 1630 г., атрымаў вызваленне ад судовых абавязкаў.
Расплаціўся з жаўнерамі ў Боўску і распусціў войска з лагера. Але літоўская казна засталася
вінаватай Сапегу 77 818 польскіх залатых, доўг быў запісаны ў соймавай пастанове 1631 г. У
1630 г. Леў, будучы маршалкам Літоўскага Трыбунала, прысудзіў на сваю карысць у працэсе
з Радзівілам копыскія землі ў Аршанскім павеце.
Гэтая справаў Літве мела вялікі розгалас падчас соймікавай кампаніі перад варшаўскім
соймам 1631 г., дзе выступіў Радзівіл, спрабуючы адмяніць няправільны прысуд. У пачатку
кастрычніка Леў паехаў у Оршу, каб на мясцовым сойміку запярэчыць Радзівілу. На
варшаўскім сойме галасаваўза прапановы караля аб падпісанні трывалага міру са Швецыяй.
Прапанаваў, каб у дамове аб міры быў запіс адносна таго, што польскія Вазы атрымаюць
шведскі трон, калі Густаў Адольф памрэ, а нашчадкаў у яго не будзе. Насуперак большасці
сенатараў Леў не верыў, што Масква можа раптам разарваць Дэвулінскае пагадненне.
Быў адным з нямногіх, хто заклікаў прыняць рашэнне аб новых падатках для ўмацавання
дзяржаўных межаў. Выступаючы ў справе рэформы свабодных выбараў, прапанаванай
каралём, абмежаваўся падтрымкай прапановы кракаўскага кашталяна Юрыя Збаражскага -
абраць групу з сенатараў і паслоў, якая выпрацуе прапановы для наступнага сойма. Увайшоў
у камісію па мытных тарыфах, якая вызначала на 1632-1633 гг. генеральную пошліну для
шляхты ў ВКЛ.
У 1631 г., яшчэ перад соймам, да Льва звярнуўся Якаб Роўсал, агент Густава Адольфа,
і прапанаваў кандыдатуру Густава на польскі трон. У пачатку 1631 г. нібыта Леў у гэтай
справе пасылаў у Рыгу палкоўніка М. Корфа. Жыгімонт III захварэў, а тут - маскоўская
пагроза, таму літвіны і падумалі пра Густава Адольфа, думаючы пра бяспеку сваіх межаў.
Пра гэта Леў размаўляў з бельскім ваяводам Рафалам Ляшчынскім, маўляў, калі Польшча не
будзе дапамагаць Літве, прыйдзецца пашукаць больш надзейнага пратэктара. Аднак хутка
ўвідочнілася, што гэта была толькі дыпламатычная гульня караля Швецыі, каб справакаваць
171
сварку ў Рэчы Паспалітай; Густаў Адольф адмежаваўся ад дзейнасці Якаба Роўсала. На
сакавіцкім надзвычайным сойме 1632 г. Леў падтрымаў прапанову каралеўскага канцлера
Якуба Задзіка пра вылучэнне на сталец кандыдатаў з-за мяжы. Але заставалася надзея,
што наступным манархам будзе адзін з сыноў Жыгімонта III. Леў падтрымаў просьбу аб
выдзяленні маёмасці каралеўскім сынам. Але галоўным пытаннем на сойме была вайна з
Масковіяй і навіна пра маскоўска-шведскі хаўрус.
На той час Леў быў перакананы ў непазбежнасці вайны і падтрымліваў прапанову аб
антышведскім хаўрусе з Габсбургамі. Згодна з яго падлікамі, на вайну трэба было выставіць
40 000 жаўнераў, і палова гэтага войска мусіла адразу ісці ў бой. I выглядала на тое, што
галоўнакамандуючым мог быць або Леў, або каралевіч Уладыслаў, або смаленскі ваявода
А. Гасеўскі. На ўсялякі выпадак, прынялі пастанову «Аб Маскве», якая прадугледжвала
стварэнне камісіі для магчымых мірных перамоваў; Сапега ўвайшоў у яе склад. Па яго
прапанове пасольская палата зрабіла запыт, каб усе каралевічы, а не толькі найстарэйшы з
іх Уладыслаў, як было дасюль, маглі ўдзельнічаць у соймавых пасяджэннях.
Леў быў вельмі актыўным у часе бескаралеўства ў 1632 г. Даведаўшыся ў Берасці пра
смерць караля, ён тут жа паехаў у Варшаву. 5 траўня падпісаў маніфест прымаса Яна
Венжыка, дзе паведамлялася пра смерць Жыгімонта III. Удзельнічаў у нарадзе сенатараў,
скліканай прымасам, на якой Льву была давераная бяспека межаў Літвы, у першую чаргу,
умацаванне гарнізонаў у замках на маскоўскім памежжы. Даручана яму было таксама
паведаміць Маскоўскаму Патрыярху Філарэту аб смерці караля, запэўніць яго ў дзяржаўым
парадку і гатоўнасці да мірных перамоваў. У справе захавання міру Леў напісаў таксама
ліст губернатару Інфлянтаў. Леў энергічна прыступіў да рэалізацыі вайсковых пастановаў,
на працягу траўня паслаў адпаведныя рэляцыі аб наборы ў войска 1 410 пяхотнікаў і 150
гусараў, каб умацаваць замкі ў на мяжы ад Дынабурга да Старадуба. Дадаткова набраў 600
жаўнераў (300 вершнікаў і 300 пяхотнікаў), каб умацаваць унутраную бяспеку Літвы. У
першай палове траўня К. Радзівіл склікаў віленскі з’езд, хоць Леў лічыў, што збіраць з’езд ў
перыяд бескаралеўства ёсць парушэннем хаўруса. Радзівіл на з’ездзе прыняў пастановы аб
новых падатках і новых наборах у войска. У выніку швагры ізноў пасварыліся. На сойме, які
праходзіў у Варшаве, іх мірыў літоўскі канцлер А. С. Радзівіл.
У пачатку чэрвеня 1632 г. пад кіраўніцтвам Льва адбыўся соймік у Берасці. Потым
ён паехаў у Варшаву, дзе выступіў на сойме са справаздачай сваіх дзеянняў і прапанаваў
засядаць тры тыдні, а абранне новага караля прызначыць на восень.
На дэбатах у Сенаце Леў не падтрымаў прапановы прымаса прыступіць неадкладна
да мірных пагадненняў з Масквой і Швецыяй. Выступаў за абмежаванне каралеўскай
улады датычна ваенных дзеянняў без дазволу сойма. Як адмоўны прыклад, прывёў вайну
Жыгімонта III са Швецыяй, у выніку якой страцілі Інфлянты. Быў уключаны ў склад камісіі
па рэвізіі казны і каралеўскага архіва на Вавелі. Без заўвагаў падпісаў ухваленую соймам
генеральную канфедэрацыю. Паводле яе, літоўскі гетман мусіў набраць 4 500 жаўнераў на
абарону межаў. Гэта зноў стала прычынай спрэчкі з Радзівілам. Калі Радзівіл звярнуўся да
Льва, каб выдаў яму загад на набор 2 000 жаўнераў, Леў з прычыны недахопу грошай у казне
згадзіўся на 100 вершнікаў і 200 пяхотнікаў. Сам жа набраў 2 500 жаўнераў.
172
На справаздачным і перавыбарчым сойміку ў Берасці 11 лістапада 1632 г. Леў падпісаў
пратэст біскупа луцкага Ахацыя Грахоўскага супраць варшаўскай канфедэрацыі сіе геііріопе.
У час выбараў караля падтрымаў кандыдатуру Уладыслава Вазы, увайшоў у камісію, якая
складала расіа сотепіа, заверыў подпісы ўсіх членаў і падпісаў іх прысягу ў варшаўскай
калегіі св. Яна. Быў членам літоўскай камісіі, якая ўносіла папраўкі ў закон, і ўваходзіў у
групу дэпутатаў, якія ўзгаднялі адносіны духоўных і свецкіх станаў. Калі стала вядома,
што Масква разарвала мірныя пагадненні і ідзе на Смаленск, Льва звінавацілі, што не
падрыхтаваў абарону. Гетман апраўдваўся, што ўмацаваў памежныя замкі 1 900 жаўнерамі,
на болыпае войска папросту не было грошай. Леў быў выбраны ў склад сенацкай камісіі, якая
займалася падрыхтоўкай абароны, а прымас Я. Венжык уключыў яго і ў агульную сенацка-
пасольскую камісію, якая выпрацоўвала план абароны супраць Масквы. Камандаванне
вайсковай аперацыяй даверылі гетману К. Радзівілу. Перамовіўшыся з будучым каралём, Леў
загадаў смаленскаму ваяводу Гасеўскаму перадаць усё камандаванне К. Радзівілу, адначасна
звярнуўшыся да падстаростаў сваіх усходніх уладанняў, каб дапамагалі войску прадуктамі і
транспартам. Леў не паехаў на каранацыйны сойм у Кракаў, каб не згубіць свайго ўплыву на
літоўскае войска. Знаходзячыся ў Вільні, набіраў войска за свае грошы.
Сабраныя роты адпраўляў не толькі ў лагер пад Оршу да палявога гетмана, але і на
абарону ўласных земляў на памежжы з Масквой. Быў адным з актыўнейшых дзеячаў сваёй
эпохі. За час каралявання Жыгімонта III браў удзел у 35 соймах з 37, а цягам усяго жыцця
ўдзельнічаў у 41 сойме. Выступаў найчасцей і сярод сенатараў. Калі Леў змагаўся за булаву
вялікага літоўскага гетмана, то кракаўскі кашталян Ю. Збаражскі схарактарызаваў яго як
чалавека: «іораішп, рыіеішп, іпіга Мы$а$ уег$аішп, ІаЬогіЬш еі регісаІі$ пыпраат а$$ілеіілт».
Леў праяўляў незвычайную энергію і спрыт у пашырэнні сваіх маёнткаў, будаваў свой
дабрабыт, абапіраючыся на сувязь і падтрымку каралеўскага двара. Не аднаго шляхціца
пазбавіў уладанняў, узмацняючы свае латыфундыі. Упікалі яго за фінансавыя камбінацыі з
габрэйскімі арандатарамі і фінансістамі.
Ад Стэфана Баторыя Леў у 1584 г. атрымаў Маркаўскую і Мядзельскую арэнды ў
Ашмянскім павеце, а ў 1586 г. Слонімскае судовае староства з зямлёй пад арэнду (159
гектараў), 8 вёсак і фальварак Сокалаў. Ганна Ягелонка перадала яму ў 1588 г. Рэтаўскае
цівунства на Жмудзі, арэнду Блудненскую ў Берасцейскім павеце (1590), якая пасля яе смерці
ў 1596 г. засталася ўласнасцю Сапегі, як і двор з агародам на Варшаўскім прадмесці. Най-
багацей абдарыў Льва Жыгімонт III. Акрамя арэнды ўспомненых ужо вялізных Магілёўскай
(1598) і Берасцейскай (1618) эканомій ды мытных пошлінаў, у руках Сапегі заставалася
Куранецкая арэнда (1588), Здзітаўскае староства ў Слонімскім павеце, Ясвойні ў Жмудзі
(1590), Свіслацкае староства ў Менскім ваяводстве, Даўгілішкаўская арэнда ў Ашмянскім
павеце, Дырвянскае цівунства на Жмудзі, арэнда Астрына ў Лідскім павеце (1597), ста-
роства Парнаўскае ў Інфлянтах (1598), Слонімскае лясніцтва (1600), Мейшаголская арэнда
(1612), Шарашоўская арэнда ў Берасцейскім павеце (1615), судовае Берасцейскае староства
(1616-1623). Час ад часу меў Леў прыбыткі і з падаткаў, зацверджаных на соймах. Саступаў
каралеўскія дарункі сваім сынам і сваякам, напрыклад, Слонімскае староства саступіў сыну
Яну Станіславу (1605), арэнду Мейшаголскую - пляменніку Крыштофу Стэфану [99].
173
Леў умела вёў гаспадарку і займаўся гандлем, вывозіў збожжа і лес, у 1595 г. атрымаў
прывілей на здабычу попелу ў каралеўскіх пушчах Задняпроўя, меў манаполію на продаж
солі. Думаючы пра развіццё сялянскіх гаспадарак, правёў падзел на валокі.
Будуючы свае маёнткі, арандуючы каралеўскія, Леў дамогся і небывалага гаспадарчага і
палітычнага росквіту Літвы. А пачатак быў сціплы - з уладанняў, якія атрымаў ад бацькоў.
2 верасня 1585 г. у Старасельцах з братамі і шваграмі (полацкім падкаморым Міхалам
Францкевічам-Радзімінскім; віцебскім (а ў будучыні вендэнскім) ваяводам Марцінам
Курчам і пазнейшым дэрпцкім кашталянам Мацеем Ленкам) Леў падзяліў супольную
спадчыну і атрымаў палову матчынага маёнтка Сакольня ў Аршанскім павеце, палову
Дрэчых Лукаў у Віцебскім ваяводстве. 28 снежня 1591 г. ён памяняў сваю частку Сакольні
з віцебскім падкаморым Юрыем Друцкім-Сакалінскім на рэшту Дрэчых Лукаў і землі
ў вярхоўі Дзвіны. 29 кастрычніка 1591 г. Леў падзяліўся з братамі бацькавай спадчынай,
сам атрымаў Чарэі, Карэлічы, Лемніцу, частку Белай пад Лепелем (Віцебскае і Полацкае
ваяводствы), двор Стругаўшчыну ў Лідскім павеце, 13 вёсак. Па соймавай канстытуцыі
1590 г. за спадчынныя землі продкаў, занятыя Жыгімонтам Аўгустам пад будову замка
і горада Сураж на Віцебшчыне, Леў з братамі атрымалі ад караля зямельныя ўладанні на
Віцебшчыне, званыя Скаруцінскімі. 14 красавіка 1589 г. Леў атрымаў ад караля Скаруцінскі
двор, які знаходзіўся на тэрыторыі яго Чарэйскіх абшараў. Ён выкупляў надзелы чарэйскіх
уладальнікаў, так 3 жніўня 1591 г. дзядзька Міхал саступіў яму частку сваёй спадчыны на
гэтых землях, у тым ліку і манастыр Святой Троіцы. Таксама былі выкупленыя Чарэйскія
ўладанні (1596) у трайдэнскага старосты Пятра Стаброўскага (за 600 коп літоўскіх грошай),
а ў 1599 г. у стрыечнага брата літоўскага кухмістра Мікалая [60] - узамен за Астрынскую
арэнду. Леў пад сваю руку збіраў не толькі землі продкаў па лініі чарэйскай, але і маёнткі
Сапегаў па лініі коданскай.
4 сакавіка 1588 г. будучы смаленскі ваявода Андрэй Сапега саступіў яму сваю частку
спадчыны, астатнія дзве часткі былі выкупленыя праз нейкі час у яго братоў Мікалая і
Багдана, яны ж атрымалі спадчыну па стрыечнай сястры, камянецкай кашталянцы Ганне
Сяняўскай, Іказнь, Замошша, Лажок, Вяты, Арэшша і Густату (Браслаўскі павет, Полацкае
ваяводства). 15 і 17 сакавіка 1589 г. Леў падпісаў дамову са снятынскім старостам Мікалаем
Язлавецкім (мужам Ганны Сяняўскай), які за 15 000 польскіх залатых прадаў Льву
Іказнь з замкам, а за 5 000 аддаў Салечнікі ў Віленскім ваяводстве, якія сам атрымаў ад
Гнездзілоўскіх (Гнездзіловічаў), Айбановічаў і Цытавянаў у Жмудзі. Большасць апошніх,
Леў выкупіў у 1597 г. і перапрадаў вількамірскаму стольніку Данілу Львовічу. Праводзіць
такія куплі-продажы зямельных уладанняў Сапегу было лёгка, паколькі ён, будучы спачатку
падканцлерам, а пасля канцлерам, меў доступ да юрыдычных інфармацый пра ўсе маёнткі.
17 лютага 1589 г. Леўу дынабурскага старосты Адама Талваша за 3 000 коп літоўскіх грошай
купіў спадчыну яго жонкі Соф’і з Гарнастаяў - Талочын з наваколлем, уладанні ў Друцку,
Стараселлі, Кахановічах, Басеях (Башэях), Шышове і Горках Аршанскага павета. У 1598 г. ад
Барташа Бруханскага за 30 коп літоўскіх грошай Леў купіў Ласосна і Ружаны з фальваркамі
Белявічы і Сідароўшчына (Слонімскі павет), з таго часу Ружаны паблізу Слоніма і сталі
галоўнай рэзідэнцыяй літоўскага канцлера. Неўзабаве Леў далучыў да сваіх латыфундый
174
Карэвічы па суседстве з Чарэяй, іх яму прадалі дзвеўдавы: Багдана і Марына Лукомскія. Далей,
у 1600 г. за 30 000 польскіх за латых ад Івана Багавіціна-Казярацкага прыдбаў Вітараж, Ворталь
і Дакудава ў Берасцейскім павеце, пасля ў князёў Масальскіх выкупіў Друю, Чурыловічы,
Дзедзін, Залессе (Браслаўскі павет Полацкага ваяводства). За 12 000 коп літоўскіх грошай
у віцебскага ваяводы Станіслава Кішкі купіў Асвею. Таксама і на памежжы з Інфлянтамі
павялічыў свае ўладанні - 16 жніўня 1601 г. атрымаў Пневіцы і Росіцу ў Брасла) скім павеце.
У1630 г. купіў за 100 000 польскіх залатых у Мікалая Ваўжынца Хлявецкага Сянно (Віцебскае
ваяводства) і Бешанковічы (Полацкае ваяводства). Клапатлівым аказалася набыццё ў 1621 г.
Круглага і часткі Копысі з мястэчкамі Барань і Каханова (Аршанскі павет), на якія нібы мелі
правы біржанскія Радзівілы.
Гэтая купля ўцягнула Льва ў 1623 г. у судовы працэс з К. Радзівілам, з якім яны і так
сварыліся па пытаннях палітычных. Льва звінавачвалі, зрэшты, несправядліва, нібы ён, каб
перамагчы Радзівіла, незаконна, будучы маршалкам Літоўскага Трыбунала, у 1624 і 1630 гг.
выносіў прысуды па копыскай справе. Нарэшце на сойме 1631 г. Леў згадзіўся саступіць
Копысь, за яе атрымаўшы Круглае, якое належала яму па спадчыне. Латыфундыі Льва
папоўніліся і таму, што стрыечны брат Лукаш Сапега 24 чэрвеня 1626 г. перадаў яму ўсю
сваю маёмасць (42 вёскі), Чарнобыль з горадам і замкам (Кіеўскае ваяводства), Вяледнікі
(Оўруцкі павет), Антонаў (Мазырскі павет), камяніцу ў Любліне, а таксама розныя іншыя
набыткі і грошы.
Першая жонка Льва, Дарота з Фірлеяў, прынесла ў пасаг Міжрэчча на Падляшшы
(тастаментам ад 5 сакавіка 1591 г. усё перадавалася мужу і дзецям). Пасаг другой жонкі,
Альжбеты з Радзівілаў, ацэнены ў 16 000 коп літоўскіх грошай, Леў аформіў як свае ўладанні
ў паветах Слонімскім (Ласосна, Ружаны, Косава, Белявічы) і Аршанскім (Талочын, Друцк,
Славень, Радча). Радзівілянка была багатай, па маці мела Сямяцічы на Падляшшы, Азярніцы
і Блізны ў Слонімскім павеце, іх таксама запісала мужу і дзецям. Некаторыя са сваіх
уладанняў Леў перапрадаваў або закладваў. У 1596 г. пазбыўся закладзеных уладанняў Горы
пад Мсціслаўлем, якія купіў у яго за 4 000 коп літоўскіх грошай Юры Друцкі-Горскі. Сушу ў
Полацкім ваяводстве прадаўПятру Стаброўскамуза 12 000 польскіхзалатых, маёнтак Стэцава
ў Віцебскім ваяводстве - Прабароўскім за тысячу коп літоўскіх грошай. У 1621 г. за 5 000
коп літоўскіх грошай смаленскаму кашталяну Яну Мялешку прадаў Жыровічы (Слонімскі
павет). Набытыя ў 1623 г. на кароткі час у Ганны Алаізы Хадкевічавай, удавы гетмана Яна
Караля, Славенск (Ашмянскі павет) і Тарасаў (Менскае ваяводства) Леў прадаў мазырскаму
старосту Балтазару Стравінскаму (Славенск - 3 жніўня 1623 г., Тарасаў - 3 чэрвеня 1626 г.).
У 1625 г. Леў заклаў Стары Здзітаў (Берасцейскае ваяводства), у 1631 г. выкупіў з закладу
сапегаўскія маёнткі Зэльву і Дзятлава (Слонімскі павет). Зямельныя ўладанні Льва былі не
меншыя за найбуйнейшыя магнацкія латыфундыі ў Рэчы Паспалітай. Меў ён камяніцы і
двор у Вільні, свае службовыя рэзідэнцыі ў іншых вялікіх гарадах.
У 1594 г. Леў купіў дзялянку зямлі ў Варшаве - для пабудовы палаца. Гэты маёнтак у
тастаменце падзяліў паміж двума сынамі - Янам Станіславам і Казімірам Лявонам. Льва
сваякі часта прасілі апекавацца іх дзецьмі і маёмасцю, звярталіся да яго і тыя, хто адчуваўся
ашуканымі, з просьбай быць пасярэднікам у сваяцкіх спрэчках. Шырокая апека над
175
раднёй уцягвала яго ў судовыя працэсы, вымагала яго ратаваць маёнткі крэўнікаў, якія
збанкрутавалі (так было з дзецьмі ўсвяцкага старосты Яна Пятра Сапегі).
Сачыў Леў і за адукацыяй, і за палітычнымі поспехамі сваіх сваякоў. Урэшце, тая апека
Льву нават аплачвалася. Апрача карысці матэрыяльнай з кіравання маёнткамі, ён меў
адданых, даверлівых памочнікаў на розных пасадах ва ўсім ВКЛ.
У1586 г. пад уплывам каралеўскага двара і езуітаў (пераважна Пятра Скаргі) Леў пакінуў
кальвінізм і стаў шчырым католікам. Належаў да брацтва Божага Цела, створанага ў Вільні
Скаргам. Леў быў шчодрым фундатарам каталіцкага касцёла ў Літве, яго мецэнацкую дзей-
насць на гэтым полі параўноўвалі з дзейнасцю караля Уладыслава Ягайлы. Езуіт Войцех
Каяловіч у сярэдзіне XVII ст. сцвярджаў, што Леў пабудаваў і абсталяваў 24 касцёлы, і гэта
ніякае не перабольшванне. Да найбольш значных ягоных фундацый належаць: касцёл св.
Міхала Арханёла з кляштарам для 24 законніцаў св. Кларысы ў Вільні (фундаваны 24 сту-
дзеня 1594 г.), ім ён адпісаў купленыя ў Віленскай капітулы Лепель разам з Белай у Полацкім
ваяводстве, а пасля Кены і Кішкялеўшчыну ў Віленскім ваяводстве; кляштар кармелітаў у
Бялынічах (1623); касцёл і калегіум езуітаў у Берасці (1623), якому аддаў маёнтак Дзераўное,
а ў 1630 г. дадаў фальварак Паніквы коштам 14 000 залатых у Берасцейскім ваяводстве. 20
студзеня 1599 г. у памяць сваіх продкаў Леў пабудаваў вялікую царкву Святой Троіцы з ма-
настыром базыльянаў у Чарэі. Далучыўся да фундацыі Жыгімонтам III у Оршы езуіцкага
калегіума (1610), аддаўшы пад будоўлю пляц, наякім раней стаяў кальвінскі збор. Удзельнічаў
у фінансаванні пабудовы езуіцкага касцёла св. Казіміра ў Вільні. 3 дазволу біскупа Яўстаха
Валовіча таксама за свой кошт аднавіў капліцу Унебаўзяцця ў Віленскай катэдры, планую-
чы зрабіць там фамільны маўзалей. Аднак урэшце прыняў рашэнне стварыць яго ў касцёле
св. Міхала Арханёла. Леў быў фундатарам капліцаўу катэдральным касцёле св. Станіслава,
а ў адной з іх фундаваў алтар. У сваіх маёнтках Іказні і Сямяцічах вярнуў касцёлы, якія
папярэдне сам аддаў на кальвінскія зборы. Пабудаваў шмат парафіяльных касцёлаў, нека-
торыя мураваныя (у Оршы, Пагосце, Слоніме, Ружанах і Сямяцічах), павялічваў першыя
фундацыі на святыні ў прыватных і дзяржаўных уладаннях (Косава, Дзятлава, Ясвойня,
Рэтаў). Пры парафіяльных касцёлах будаваў школы і шпіталі. Годна падтрымліваў цэрквы і
ўніяцкія кляштары. Апрача разбудовы культавага асяродка ў Чарэі, дзе знаходзіліся магілы
яго бацькоў, падараваў манастыру Святой Троіцы ў Вільні Белічаны (1626), абсталяваў су-
польна з Мялешкамі манастыр ў Жыровічах (1613) і даў сродкі на пабудову новай царквы ў
Вітаражы (1605), апекаваўся царквой св. Юрыя ў Троках. 20 траўня 1594 г. кароль аддаў Льву
на пажыццёвае ўладанне манастыр св. Ануфрыя ў Мсціслаўлі.
За свае сродкі ў віленскай друкарні Мамонічаў Леў выдаваў літургічныя кнігі для
ўніятаў. Першая жонка Льва, Дарота, была дабрадзейкай каталіцкага касцёла ў Міжрэччы
і дзейнага пры ім шпіталя (запісала на іх рахунак 3 000 польскіх залатых). Леў цікавіўся
гісторыяй і правам, сабраў унікальную бібліятэку, меў сувязь з заходнімі навукоўцамі
(Э. Путэанус, I. Казабон), быў аматарам французкай культуры. Яму складалі панегірыкі
паэты, прысвячалі свае творы тэолагі (каталіцкія і ўніяцкія), пісьменнікі, гісторыкі, аўтары
календароў. Апошні публічны выступ Льва быў звязаны з прыездам Уладыслава IV у Вільню
ўлетку 1633 г. 23 чэрвеня ў Рудніках Леў як віленскі ваявода прывітаў новага караля, які
ехаў першы раз у сталіцу Літвы. На наступны дзень пры ўрачыстым уездзе караля ў Вільню
176
выступіў конна, трымаючы булаву, што, як заўважыў летапісец, пасавала яго пасадзе. Але
старасць даганяла Льва, з апошніх сілаў выконваючы абавязкі гетмана, ён нейкім цудам у
той дзень пазбегнуў смерці. Памёр 7 ліпеня 1633 г. у Вільні падчас прыёму, на якім вітаў
італьянцаў, што суправаджалі караля. Пахавалі Льва Сапегу 21 ліпеня 1633 г. у касцёле
св. Міхала Арханёла ў Вільні. Развітальную прамову сказаў казнадзей караля Уладыслава IV
езуіт Себасцьян Лайшчэўскі («Два Львы кляйнот сапегаўскі...», Львоў, 1637). Другі езуіт
Ян Рывоцкі прысвяціў Льву пасмяротны панігірык на лацінскай мове«Йеа та$пі кегоіі $іге
Шшігі$$ітш Г.О. Ьео Заріейа [...] раперугісе сіехсгіріш» (Антверпен, 1645). Пры надмагіллі
Льва ў віленскім касцёле св. Міхала Арханёла ўсталяваны манументальны помнік з
каляровага мармуру (постаці канцлера і яго абедзвюх жонак выкананыя ў першай палове
XVII ст. у майстэрні Себасцьяна Салі).
Першая жонка Льва Дарота (пабраліся яны 1 верасня 1586 г.) была дачкой любельскага
кашталяна Андрэя Фірлея і ўдавой па трокскім ваяводзе Стэфане Збаражскім. Памерла
ў 1591 г., была пахаваная ў каталіцкім касцёле ў Міжрэччы, пазней Леў перанёс яе цела
ў сямейны маўзалей у касцёле св. Міхала ў Вільні. Другая жонка Гальшка (Альжбета) з
Радзівілаў (1583-1611), спачатку была пахаваная ў віленскай катэдры, а пазней таксама пе-
ранесеная ў касцёл св. Міхала. 3 першай жонкай у Льва было чацвёра дзяцей (трое памерлі
малымі, застаўся сын Ян Станіслаў) [92]. 3 другой жонкай у іх была дачка Ганна (1603-1627;
шлюб у 1618 г. з Альбрыхтам Станіславам Радзівілам) і трое сыноў: Мікалай (памёр ма-
лым), літоўскі пісар Крыштоф Мікалай [96] і літоўскі падканцлер Казімір Лявон [97].
Да папулярызацыі постаці Льва спрычыніліся такія біёграфы, як Я. Рывоцкі («Шеа та$пі
1іегоі$...»), Казімір Кагнавіцкі, аўтар жыццяпіса Льва ў I томе «Жыцця Сапегаў» (Вільня,
1790), які вытрымаў пазней некалькі перавыданняў (1805,1830, 1855). Партрэт Льва, ство-
раны Міхалам Падалінскім, стаў папулярным дзякуючы сталарыту Антонія Аляшчынскага
(яго часта рэпрадукуюць).
Генрык Люлевіч
У.49
Руж.
Андрэй
Староста аршанскі і кашталян віцебскі, пасля ваявода мсціслаўскі. Унук падляшскага
ваяводы Івана [8], самы малодшы сын драгічынскага старосты Івана (памёр у 1580 г.) і
Багданы з князёў Друцкіх-Сакалінскіх (памерла каля 1584 г.). Брат канцлера, пасля гетмана
ВКЛ Льва [47].
Накар’еруАндрэяўплываўбратЛеў.Андрэй спачаткубыўправаслаўным,пасляперайшоў
у каталіцтва. У1585 г. быў прыдворным у Стэфана Баторыя, пасля прыдворным у Жыгімонта
III; 15 чэрвеня 1588 г. атрымаў ад яго ў арэнду Араны (Трокскае ваяводства), а калі адмовіўся
ад іх з-за малых даходаў, кароль вызначыў яму штогадовую пенсію 200 залатых.
25 кастрычніка 1588 г. Андрэй атрымаў пасаду аршанскага старосты - пасля свайго
сваяка, віленскага ваяводы Мікалая. У 1596 г. Крыштоф Радзівіл Пярун даручыў яму
кіраўніцтва над віцебскай і мсціслаўскай шляхтай у паходзе супраць казакоў атамана
177
Сямёна Налівайкі. Ёсць інфармацыя, нібы Андрэй (як кашталян мсціслаўскі) удзельнічаў у
сойме ў лютым 1597 г., але насамрэч яго там не было. Як староста самага ўсходняга павета
ВКЛ ён увесь час павінен быў сачыць за паводзінамі Масквы, у якой адносіны з Рэччу
Паспалітай усё пагаршаліся. Андрэй стала кантактаваў з Радзівілам Перуном і братам Львом
Сапегам, якім перадаваў атрыманыя праз шпіёнаў і купцоў навіны пра сітуацыю ў Маскве.
Напрыклад, у 1597 г. паведаміў, што маскоўцы займаюцца абарончымі ўмацаваннямі,
узмацняецца Смаленская крэпасць, закрываецца мяжа з Літвой, войскі падцягваюцца да
мяжы. У лютым 1598 г. паінфармаваў пра смерць цара Фёдара і пра кандыдатаў на царскі
трон, і што Масква баіцца чужой інтэрвенцыі. Калі атрымаў ад караля даручэнне закрыць
мяжу з Масквой (нават для купцоў), выконваў яго старанна і абураўся, што іншыя старосты
замкаў тое даручэнне ігнаравалі. «Як жа так, у Смаленску поўна нашых, а праз Оршу ніхто
не праехаў», - так пісаў Радзівілу. Каралеўскае даручэнне выконваў асабліва старанна, калі ў
Маскве царом стаў Барыс Гадуноў, не даючы магчымасці Гадунову навязаць дыпламатычныя
кантакты з імператарам Рудольфам II. Затрымаў на мяжы пасла валошскага гаспадара, які
ехаў у Маскву, не пусціў праз Літву маскоўскага пасла да Жыгімонта III, які перабываў у той
час у Швецыі.
У 1600 г. Андрэй атрымаў прызначэнне на віцебскага кашталяна. 17 верасня таго ж года
прысутнічаў на сойміку, дзе абіралі падкаморага і падсуддзю Аршанскага павета. Прасіў
у брата Льва пасаду падсуддзі для пана «Шавэрдзіца», полацкага гродскага суддзі, які «з
маладыхгадоў служыўнашамудомуп.У 1600-1601 гг.,калібратЛеўзпасольствамзнаходзіўся
ў Маскве, Андрэй памагаў яго жонцы Альжбеце перасылаць лісты да мужа. У 1603 г. Андрэй
доўга хварэў; Леў у лістах дзівіўся, што не памагае яго хваробе ніякае лекаванне, раіў змяніць
дактароў.
10 лютага 1605 г. пасля Пятра Дарагастайскага Мсціслаўскае ваяводства атрымаў Андрэй
Сапега. Паводле Адама Стралецкага, Андрэя прызначылі пасля сойма 15 лютага 1605 г.,
калі кароль прыступіў да раздавання вакансій пад націскам палаты паслоў. 3 снежня 1605 г.
Андрэй, ужо як мсціслаўскі ваявода, звяртаўся да Льва з Палоннай, каб той выпатрабаваў
у караля склікаць сойм, які прыняў бы пастанову адносна збору падаткаў на аплату
інфлянцкім жаўнерам. Адначасна скардзіўся на брак сродкаў для паслоў і ганцоў з Масквы
(«хоць 6ы сам і сабраў тыя падаткі, але потым у казне неўзяў бы»). Прасіў брата Льва, тады
канцлера ВКЛ, зрабіць так, каб у падскарбія быў заўсёды пад рукой чалавек з грашыма, каб
можна было да яго звярнуцца. Як новапрызначаны мсціслаўскі ваявода Андрэй у 1606 г.
прыбыў на сойм і прымаў удзел у спрэчках (Я. Чубек называе яго памылкова Аляксандрам).
Спяшаўся ў Оршу, занепакоены весткай пра разню палякаў, якія прысутнічалі на заручынах
Дзмітрыя і Марыны Мнішак у Маскве. Калі новы цар Васіль Шуйскі выслаў пасольства ў
Рэч Паспалітую, Андрэй, не маючы адпаведнай каралеўскай інструкцыі, не пусціў паслоў
праз мяжу Літвы (ліпень 1606 г.). Адносна бунта ў Сандаміры Андрэй заняў нейтральнае
становішча. Тлумачачы Льву Сапегу як канцлеру, чаму ён занёс у гродскія кнігі ўніверсал
бунтаўнікоў аб скліканні з’езда пад Андрэевам у 1607 г., казаў: «гэта як мала дапаможа,
так і мала пашкодзіць»; апраўдваўся неразуменнем прычыны канфлікту («мы, жывучы ў
гэтым краі, найдалей ад цэнтра, не ведаем, што там робіцца»). Збіраючы соймік перад
17Я
соймам, казаў, што «будзе гэтых універсалаў многа, як сам бачу, толькі Пан Бог няхай думкі
людскія тлумачыць». Леў прыгадваў, што Андрэй стараўся, каб выпусцілі польскіх паслоў з
засценкаў цара Васіля ў Маскве, пісаў у гэтай справе да смаленскага ваяводы М. Шэіна.
Спадчынныя ўладанні Андрэя знаходзіліся пераважна ў ваяводствах Полацкім і
Віцебскім. У 1585 г. ён удзельнічаў у перадзеле матчынай спадчыны, якая складалася
з Сакольні, Стараселля і Каханова ў Аршанскім павеце, Басеі і Шышова за Дняпром і
Дрэчылюкаў у Віцебскім павеце. У 1591 г. у выніку падзелу бацькоўскіх уладанняў на
Віцебшчыне Андрэю дастаўся «двор стары ў Палонным з дварамі Глябоўскім і Скаруцінскім
(называўся Нямойта), маёнтак Аляксінічы, двор Пачаевічы, надзелы ў замку і горадзе
Лукомлі» з правам патранату над касцёламі і цэрквамі ў Лукомлі і Палоннам.
Атрымаў ён таксама сяло Беразвечча і маёнтак Ракітніцы. Жонка Багдана з Шымкевічаў
прынеслаямуВялікае Мажэйкава і Гароднаў Лідскім павеце на Віленшчыне. У 1596-1598 гг.
Андрэй арандаваў у брата Льва за 1 200 коп літоўскіх грошай смаленскі маёнтак і камяніцу
ў Вільні. У 1594 г. супольна з Львом кіраваў уладаннямі, пазасталымі ад ковельскага князя
Андрэя Сангушкі, бацькі Самуэля Шымана. У 1595 г. атрымаў прывілей на славіціцкія землі
ў Аршанскім павеце, якія засталіся свабоднымі пасля смерці Рамана Міхайлавіча Бурага.
6 ліпеня 1597 г. Леў саступіў Андрэю спадчынныя маёнткі Белле і Заляддзе ў Полацкім
ваяводстве. Андрэй часта заставаўся ў Палонным і Пачаевічах, але жыў пераважна ў Оршы.
Трымаў у добрым стане Старасцінскі маёнтак, імкнуўся вярнуць і захаваць зямлю, якую
аддавалі ці захоплівалі. У 1589 г. выйграў судовы працэс з удавой князя Андрэя Адзінцэвіча
Альжбетай з Глябовічаў (віленскай ваяводзінай), далучыў да староства сёлы Дзевіна, Бабіна і
Заазёры, у жніўні 1590 г. ямуўдалося вярнуць і другія вёскі і землі, якія былі раней адарваныя
ад староства па розных прычынах. У 1593 г. атрымаў ад караля на Аршанскае староства
пажыццёвую пенсію для жонкі. 27 чэрвеня 1610 г. сумесна з жонкай саступіў вёскі Бабіна,
Дзевіна і Заазёры з усім, што да іх належала, аршанскаму гараднічаму Войцеху Карніцкаму,
аб чым 28 лютага 1611 г. атрымаў каралеўскае пацвярджэнне. Шмат разоў выступаў Андрэй
за ільготы па падатках для аршанскіх мяшчанаў, якія неслі страты ад ваенных дзеянняў і
жаўнерскіх рабункаў. Клапаціўся пра Аршанскае староства і яго наступнік, сын стрыечнага
брата Аляксандр (Дажджбог) [98]. Андрэй памёр у сярэдзіне 1611 г. (пасаду мсціслаўскага
ваяводы атрымаў пасля яго Яўстах Тышкевіч 9 лістапада 1611 г.). Быў пахаваны ў касцёле св.
Міхала Арханёла ў Вільні. Жонка Багдана з Шымковічаў (памерла пасля 28 лютага 1622 г.)
была дачкой Піліпа і Настассі з Трызнаў. У іх былі тры дачкі: Зося (была замужам за князем
Канстанцінам Палубінскім), Ганна Канстанцыя (жонка віленскага харужага Яраслава
Шэмета). Трэцяя дачка Альжбета ўступіла ў закон бернардынак ў Вільні. Пасля таго, як
дзядзька Леў Сапега пабудаваў (таксама і за яе пасажныя грошы) новы кляштар з клаўзурай
і касцёлам св. Міхала, прыняла там пасвячэнне як Тэафіла (у манаграфіі «Сапегі» яе імя ў
законе - Ефрасіння). Андрэя часцяком блыталі са сваяком Андрэем Сапегам, гомельскім
старостам, сынам Багдана, менскага ваяводы [38]. Памылкова прыпісваюць Андрэю і ўдзел
у пасольстве ў Швецыю ў 1596 г. (К. Нясецкі).
Міраслаў Нагельскі
179
У.54
Руэк.
Ян Пётр
Усвяцкі староста, палкоўнік, пасля гетман на службе ў Дзмітрыя II Самазванца, затым
каралеўскі палкоўнік. Нарадзіўся ў 1569 г., быў сынам кіеўскага кашталяна Паўла [25] і Ганны
з Хадкевічаў. Стрыечны брат канцлера Льва [47] і мсціслаўскага ваяводы Андрэя [49].
Пра маладосць Яна Пятра невядома нічога. Але, відаць, ён і з’яўляецца тым Янам Сапе-
гам, які вучыўся каля 1587 г. у Віленскай акадэміі, а пасля ў Падуі, дзе ад 1 жніўня 1587 г. да 31
ліпеня 1588 г. быў дыпламатам у польскай місіі і 20 ліпеня ўрачыста вітаў Станіслава Рэш-
ку - пасла Жыгімонта III да Папы і італьянскіх герцагаў. Паводле Казіміра Кагнавіцкага, Ян
Пётр у маладосці суправаджаў бацьку ў бітвах супраць татараў. Напэўна, гэта ён быў паслом
ад Гародні на сойме 1600 г. Зноў жа, памылковая інфармацыя, быццам распачаў вайсковую
службу падчас паходу Яна Замойскага ў Малдавію ў 1600 г. (хіба што гаворка пра паход у
першай палове 1595 г.). Знаходзячыся ў сваім маёнтку Вясея, 24 траўня 1600 г. адмовіўся ад
прапановы вялікага літоўскага гетмана Крыштофа Радзівіла Перуна ісцівайной на Інфлянты,
патлумачыўшы, што ён мае службу ў караля. Але ўжо праз месяц згадзіўся ўдзельнічаць у
кампаніі супраць шведаў. Ад каралеўскага двара прыняў як ротмістр гусарскую харугву
(100 вершнікаў і 50 конных казакоў літоўскай арміі) і накіраваўся ў Інфлянты. 7 студзеня
1601 г. удзельнічаў у бітве пад Вендэнем. Але скончылася служба тым, што абедзве харугвы
не схацелі ваяваць задарма. У кастрычніку быў у сваім Гарадку і прасіў Радзівіла пра новае
папаўненне -150 гусараўі 100 казакоў. Пакульіх атрымаў, са старыміхаругваміўдзельнічаў29
чэрвеня ў пераможнай бітве пад Кацкенгаўзенам. Праз тыдзень разам з літоўскім падчашы.м
Янушам Радзівілам быў пасланы да Жыгімонта III з паведамленнем пра фінансавыя справы
ў войску. Магчыма, спадзяваўся адначасова атрымаць вызначаную соймам у 1600 г. суму
(12 325 польскіх залатых) - пазыку, узятую ў яго бацькі. Але хутка вярнуўся ў Інфлянты, дзе
з-за нявыплаты доўга жаўнеры пакінулі харугвы. 19 студзеня 1602 г. у Вільні быў паслом ад
літоўскага войска, што ваявала ў Інфлянтах, дамагаўся ад караля выплаты доўга, прытым
з павелічэннем з-за ператэрміноўкі. Вясной 1602 г. з-за хваробы жонкі пакінуў войска,
некалькі месяцаў не ўдзельнічаў у ваенных дзеяннях. У 1603 г. браў удзел у паходзе Яна
Караля Хадкевіча супраць шведаў, калі літоўскія сілы разбілі непрыяцеля пад Раціборам.
5 сакавіка (?) там праславіліся абедзве харугвы Яна Пятра, 13 красавіка яны занялі Дэрпт.
Вясной 1604 г. Ян Пётр атрымаў дазвол сабраць гусарскую харугву, у снежні яна
далучылася да войска Аляксандра Лісоўскага. Улетку 1605 г. Ян Пётр замяняў Яна Караля
Хадкевіча пры войску ў Дэрпце. У бітве пад Кірхгольмам 27 верасня камандаваў правым
крылом літоўскай арміі. 30 верасня Яна Пятра разам з ротмістрам Тамашом Дубровам па-
слалі да караля, з якім яны сустрэліся 16 кастрычніка ў Кракаве. За заслугі Ян Пётр атрымаў
10 красавіка 1606 г. Усвяцкае староства, а ад сойма ў 1607 г. 10 000 польскіх залатых. У ліпені
1606 г. на сесіі генеральнага кола літоўскіх канфедэратаў у Берасцейскай эканоміі прасіў
дазволу паехаць да бунтаўнікоў пад Сандамір, але войска было верным каралю і пагражала
яму смерцю. Канчаткова застаўся верным Жыгімонту III і пад Гузавам 6 ліпеня 1607 г. стаў
на яго бок з дзвюма харугвамі - гусарскай і казацкай.
180
У 1607 г. канцлер ВКЛ Леў Сапега, пад чыёй пратэкцыяй Ян Пётр увесь час знаходзіўся,
угаварыў яго пайсці на службу да Дзмітрыя II Самазванца. Дзмітры ў верасні прасіў Яна
Пятра з’явіцца як найхутчэй, але той не спяшаўся. Толькі ўвесну 1608 г. паведаміў пра сваё
рашэнне прыбыць са сваім войскам, перайшоў жа мяжу Маскоўскага княства толькі ў
канцы ліпеня (з 1 720 жаўнерамі). I на тры гады стаў адной з галоўных постацяў тагачаснага
ваеннага і палітычнага жыцця. 2 жніўня з яго прапановы вайсковыя аддзелы злучыліся ў
адно войска з мэтай абараняць правы «цара Дзмітрыя» і яго жонкі Марыны Мнішак - за
абяцаны заробак. Праз дзень войска вырушыла на Смаленск, аднак узяць яго не змагло.
25 жніўня Ян Пётр заняў Вязьму, праз чатыры дні спаткаўся ў Любеніцы з Марынай Мнішак
і яе бацькам і суправаджаў іх пад Маскву на сустрэчу з Дзмітрыем II. Па жаданні Марыны
Мнішакзатрымаўся недалёка ад лагера Дзмітрыя II Самазванца, кабудзельнічацьу шлюбных
перамовах Мнішкаў і Самазванца.
Пакінуў іх у канцы верасня і пайшоў з войскам пад Троіца-Сергіева. 2 кастрычніка пад
сялом Рахмарыца (Рахманцава) разбіў войска Шуйскага, што прынесла Самазванцу вялікую
вядомасць - палітычную і ваенную. На другі дзень стаў пад Сергіевам, пачаўшы аблогу
Троіцкай лаўры, разлічваючы на здабычудля свайго войска. Але поспех пакінуўяго, войска
засталося незадаволеным, і прыйшлося Яну Пятру дамаўляцца з Дзмітрыем аб выплатах
для войска. Але нічога не атрымалася. У канцы ліпеня 1609 г. Дзмітры паклікаў Яна Пятра
на дапамогу супраць М. Скопіна-Шуйскага, які аблажыў Цвер. Сапега пайшоў пад Цвер і
выцесніў Скопіна за Волгу. Ян Пётр не слухаў Дзмітрыя, які клікаў яго пад Тушына, але
сачыў, каб армія Скопіна не злучылася з арміяй Шарамецьева, якая ішла, каб адсячы Маскву
з усходу. У палове жніўня пайшоў супраць Скопіна пад Кальзін; адбыліся толькі сутычкі
28 ліпеня, але генеральнай бітвы навязаць не ўдалося.
Ян Пётр вярнуўся пад Троіцкую лаўру, дзе даведаўся, што Жыгімонт III ідзе на Маскву.
Насуперак болыпасці польска-літоўскіх аддзелаў, якія служылі Самазванцу і асудзілі паход
Жыгімонта, Ян Пётр прапанаваў перамовы з каралём. Гэта выклікала патрэбны Жыгімонту
раскол у войску Самазванца, і Ян Пётр канчаткова перайшоў да бунтаўнікоў. Напэўна,
зрабіў гэта з прапановы Льва Сапегі і караля, каб такім чынам уплываць на настроі
войска. Пасварыўшыся з Раманам Ражынскім за камандаванне і розныя справы тактычна-
прэстыжныя, Ян Пётр не хацеў з ім супрацоўнічаць, а гэта адбівалася на ваенных поспехах
Дзмітрыя II. Аб’яднанае маскоўскае войска пад камандаваннем Скопіна прымусіла Яна Пятра
22 студзеня 1610 г. адступіць ад Троіцкай лаўры і вырушыць у Дзмітрава, куды 23 лютага
прыехала Марына Мнішак, якая ўцякала з-пад Тушына; яна засталася ў лагеры Яна Пятра
да 8 сакавіка, да таго часу, пакуль 1 сакавіка Ян Пётр не пацярпеў паразу ў сутычцы з арміяй
Скопіна і вырашыў са сваім войскам пакінуць Дзмітрава. Пасля наступа маскоўскіх войскаў
пад Дзмітравам Ян Пётр вымушаны быў шукаць больш цеснага паразумення з Самазванцам.
А тут якраз памёр Ражынскі, што дало магчымасць Яну Пятру выйсці на кіроўную ролю ў
лагеры Дзмітрыя II (што адпавядала таемным дырэктывам ад караля, які шукаў збліжэння
з Самазванцам). Ян Пётр працягваў стала кантактаваць з каралём і вялікім каралеўскім
гетманам Станіславам Жулкеўскім. У палове чэрвеня ён прыбыў са сваім войскам да
Самазванца пад Угру, узмацніўшы яго сілы. 25 чэрвеня 1610 г. на генеральным сходзе войска
выбрала Яна Пятра гетманам - замест памерлага ў пачатку красавіка Ражынскага. 4 ліпеня
181
Жулкеўскі перамог пад Клушынам, пасля гэтага 10 ліпеня Дзмітры вырушыў на Маскву ў
суправаджэнні Яна Пятра, які быў яго сувязным у перамовах з Жыгімонтам III.
15 ліпеня Ян Пётр захапіў Бароўск, 26 ліпеня дайшоў да Масквы і стаў лагерам на
Каломенскім тракце. А назаўтра, адразу пасля зрынання з трона Васіля Шуйскага, выехаў
у Маскву, дзе меў сустрэчу з двума прадстаўнікамі баярскай думы. 1 жніўня падпісаў
вайсковыя дамовы з Дзмітрыем, дзе было агаворана, што ротмістры не адступяцца «адзін
ад другога» аж да атрымання выплаты. Падобна на тое, што маскоўскае атачэнне Дзмітрыя
планавала замест яго на цара выставіць кандыдатуру Яна Пятра. Гэтаму спрыяла яго
ўзважаная палітыка адносна баяраў, з якімі падтрымліваў сяброўскія кантакты. Нават
Жулкеўскі, якога Ян Пётр перастаў інфармаваць, пачаў нешта такое падазраваць. Ва
ўмове, падпісанай з баярскай думай 27 жніўня, аб перадачы царскай кароны каралевічу
Уладыславу, Ян Пётр даў слова, што схіліць войска Дзмітрыя на бок каралевіча. Сам Ян
Пётр збіраўся гэта зрабіць, але камандзіры і жаўнеры пасля перамоваў 1 верасня адмовіліся
так паступіць. 5 верасня ўзброеная дэманстрацыя Жулкеўскага каля лагера Яна Пятра
прымусіла таго вярнуцца да перамоваў са сваім войскам, каб перайсці на бок караля.
Праз дзень генеральная рада войска падтрымала дамоўленасць Яна Пятра з Жулкеўскім.
24 верасня Ян Пётр вырушыў з-пад Масквы ў бок Северска і расставіў свае аддзелы ў
ваколіцах Мяшчоўска недалёка ад Калугі. Праз месяц паслы ад караля прывезлі згоду
прыняць яго войска на каралеўскую службу. Цэлы месяц Ян Пётр угаворваў свае аддзелы
перайсці да караля, урэшце яму гэта ўдалося.
22 снежня Дзмітры II Самазванец быў забіты, а Ян Пётр з 26 па 30 снежня спрабаваў
узяць Калугу, але гэта яму не ўдалося. Вырушыў на Перамышль і заняў яго. У канцы студзеня
1611 г. яго войска ў Перамышлі і Мяшчоўску пачало патрабаваць выплаты абяцаных
грошай. Ян Пётр адмовіўся дапамагаць наступу палякаў на Маскву, які быў пад пагрозай
з-за непадпарадкавання войска каралю. Незадаволеныя жаўнеры ў Перамышлі 13-16 лютага
сабралі чарговае генеральнае кола і запатрабавалі, каб Ян Пётр сам паехаў да караля на
перамовы. Матывы далейшых паводзінаў Яна Пятра не зусім зразумелыя. У палове лютага
ён напісаў ліст да Ю. Трубяцкога і іншых кіраўнікоў антыпольскага паўстання з прапановай
падтрымаць іх сваім войскам. Апраўдваўся, што ён нібыта абараняе праваслаўе і асуджае
прапольскі лагер маскоўскіх баяраў. Даў слова, што супраць паўстанцаў змагацца не будзе.
Частка гісторыкаў лічыла, што ў Яна Пятра ўсё ж былі свае амбіцыі стаць маскоўскім царом.
Але, хутчэй за ўсё, гэта было тактычнае рашэнне; войска Яна Пятра падманулі - не заплацілі
яму, як дамовіліся, такую ж плату, як палку Аляксандра Збароўскага. Войска перастала
давяраць і самому Яну Пятру, таму 18 лютага і павярнула з дарогі да Смаленска. А маскоўскія
адрасаты лістоў Яна Пятра станоўча ўспрынялі яго прапановы, таму на пераломе лютага-
сакавіка 1611 г. у Перамышлі пачаліся перамовы. Але ўмовы, якія выставіў маскоўскі бок,
полк Яна Пятра не мог прыняць. Абурэнне ў войску расло, на вайсковай радзе 6 сакавіка
Яну Пятру прыйшлося нялёгка, калі прапанавалі яму «ісці ў кусты і чакаць новага паходу».
Але ўсё скончылася добра, 12 лютага прыбыў пасол ад Жыгімонта III і прывёз згоду караля
выплаціць сапегаўскім жаўнерам такую ж плату, як усяму каралеўскаму войску. 13 сакавіка
вайсковая рада даручыла Яну Пятру ехаць да караля. 21 сакавіка ён пад Смаленскам атрымаў
ад Жыгімонта III страхоўку на выплату пратэрмінаванага доўга свайму палку. Гэтую вестку
182
тут жа перадаў свайму войску, якое прыняло пастанову служыць каралю і вырушыла 8 траўня
на Маскву. Ян Пётр далучыўся да сваіх жаўнераў пад Мажайскам 7 чэрвеня, а 17 чэрвеня стаў
лагерам за мілю ад Масквы. 18 чэрвеня паведаміў пра сваё прыбыццё начальніку польскай
арміі ў Крамлі Аляксандру Гасеўскаму. Ян Пётр не хацеў ваяваць з маскоўскім войскам, якое
акружыла польскі гарнізон у Крамлі. Зноў з’явіліся падазрэнні пра яго царскія амбіцыі.
Сапега апраўдваўся, што грошы ад караля так і не прыйшлі. Пачалі яго падазраваць таксама ў
тым, што ён уступіў у перамовы з П. Ляпуновым, які таксама імкнуўся паўстрымаць ваенныя
дзеянні Яна Пятра. Калі Ян Пётр раскусіў план Ляпунова, спыніў з ім перамовы і 3 ліпеня
скантактаваўся з Гасеўскім. 13 ліпеня было вырашана, што Ян Пётр пойдзе магутным наступам
руйнаваць маскоўскія замкі, каб адцягнуцьчасткусілаўнепрыяцеля ад Масквы, спаралізаваць
дзейнасць паўстанцаў у правінцыі і здабыць правіянт для гарнізона ў Крамлі. 14 ліпеня Сапега
вырушыў, заняў Братошын, АляксандравуСлабаду, абышоў Пераяслаў-Залескі, але 6 жніўня
вырашыў вярнуцца і 14 жніўня стаў пад Масквой. Праз дзень здабыў Белы Горад і перадаў
Гасеўскаму правіянт. Але яго войска было здэмаралізаванае і раззлаванае на Жыгімонта III,
які так і не заплаціў доўг. Жаўнеры болей не хацелі ваяваць і пастанавілі кінуць службу пасля
15 верасня. У пачатку верасня Ян Пётр захварэў, яго перавезлі ў Крэмль.
Быў ён умелы.м палкаводцам, сваімі ваеннымі поспехамі ў Маскоўскай дзяржаве
праславіўся не толькі ў Рэчы Паспалітай. Умеў нападаць, але не валодаў тактыкай кіравання
ўсім войскам.
Пасля бацькоў атрымаў вялікую спадчыну ў Трокскім ваяводстве: Ляйпуны, Гарадок,
Харошчу, Рогаў, Раговек, Юргелеўшчыну, Бугаўшчыну, Салтанішкі, Вясею і Палукні, а
яшчэ двары з пляцамі ў Вільні і Гародні. 3 казны мусілі яму заплаціць за Балю каля Гародні.
Жонка Соф’я з Вейгераў была дачкой хэлмскага ваяводы Эрнеста і Людвікі з Мартэнскіх,
яна прынесла яму ў пасаг Юмарт, Одсан і Саўсан у Інфлянтах. Ян Пётр, будучы католікам,
узбагаціў сакральную аздобу царквы і касцёла ў Ляйпунах, быў фундатарам пабудовы і
абсталявання касцёла ў Гарадку. Пакінуў па сабе вялізныя даўгі.
У шпіталі ў крамлёўскім палацы Шуйскіх 14 кастрычніка 1611 г. утастаманце Ян Пётр
прызначыў апекунамі сваіх дзяцей сваю жонку і біскупа віленскага Бенедыкта Войну,
кашталяна віленскага Гераніма Хадкевіча і Льва Сапегу. Выказаў жаданне, каб пахавалі
яго ў царкве ў Ляйпунах каля продкаў, а калі гэта нельга зрабіць «з прычыны схізмы», то
ў ляйпуноўскім касцёле. Памёр ноччу з 14 на 15 кастрычніка 1611 г. у палацы Шуйскіх у
Крамлі. Цела Яна Пятра жаўнеры перавезлі ў Ляйпуны і пахавалі ў царкве.
У Яна Пятра і Соф’і з Вейгераў (памерла пасля 1631 г.), якая пасля яго смерці паўторна
выйшла замуж (перад 1617 г.) за Фабіяна Руцкага, былі сыны: Андрэй Станіслаў [104], Ян
[105], староста усвяцкі, Фларыян (1608-1637) і Павел Ян [112]. Мелі яны і дочак: Ганну
(памерла пасля 1646 г.), была жонкай Пятра Халецкага; Сусанну Соф’ю (памерла ў 1657 г.),
з 1617 г. жонка Готарда Яна Тызенгаўза (памёр у 1640 г.), дэрпцкага ваяводы; каля 1646 г.
другі раз выйшла за Зыгмунта Камінскага, вількамірскага падкаморага; Хрысціну (памерла
ў 1650 г.), перад 1626 г. выйшла за ваяводу лэнчыцкага Станіслава Радзяёўскага, а ў 1639-м
за кашталяна гнезненскага Крыштофа Гембіцкага. Былі яшчэ дзве дачкі, імёны якіх невядо-
мыя - памерлі маладымі неўзабаве пасля 1611 г. Паводле звестак Малгажаты Баркоўскай,
на падставе жарнавецкай картатэкі польскіх законніцаў яшчэ адна дачка Яна Пятра Соф’я
183
была бенедыктынкай. У 1618 г. яна ўступіла ў ордэн у Жарноўцы, а ў жніўні 1638 г. была
абраная кіраўнічкай кляштара; памерла праз месяц пасля выбараў.
Захаваўся дзённік Яна Пятра Сапегі «Падзеі Марса крывавага і справы адважныя,
рыцарскія... старосты ўсвяцкага ў Маскоўскай манархіі, з 1608 і да 1612 г. слаўна завер-
шаныя». Пісаў яго, напэўна, сакратар, магчыма Ян Пётр рабіў праўкі і заўвагі (арыгінал
захоўваецца у Рыксарківеце ў Швецыі). Тэкст быў апублікаваны Аляксандрам Хірхбергам
пад назвай «ДзённікЯна Пятра Сапегі (1608-1611)» у выданні «Польшча і Масква ў першай
наловеХУІІст.» (Львоў, 1901, стар. 167-332). Захавалася таксама копія, зробленая ўXVII ст.
(Бібліятэка Чартарыйскіх, дэпазіт Народны музей у Кракаве, рукап. 97 «Снравы рыцарскія
Яна Санегі...»). Копія ў некаторых месцах болып поўная за арыгінал, аб чым сведчыць выка-
рыстаны К. Кагнавіцкім рукапісны ўрывак Я. К. Рубінкоўскага. Вобраз Яна Пятра паказаны
ў п’есе Ю. Шуйскага «Марына Мнішак» (1876) і аповесці Зоф’і Косак «Залатая воля» (1928).
Анджэй Рахуба
У.60
Руж.
Мікалай
Гарадзенскі падкаморы, пазней літоўскі кухмістар, пасол на сойм. Праўнук смаленскага
акольнічага Багдана [2], старэйшы сын гаспадарскага двараніна Міхала (памёр перад 1554 г.)
і Марыны з Быстрэйскіх, стрыечны брат гарадзенскага земскага суддзі Льва [61].
Восенню 1567 г. Мікалай прыслаў у каралеўскі лагер перад радашковіцкім паходам двух
вершнікаў і аднаго пяхотніка з маёнтка Лунна Гарадзенскага павета. Сам у той час служыў
у літоўскага падканцлера Яўстаха Валовіча. Дваранінам каралеўскім стаў перад 25 студзе-
ня 1574 г. У пачатку чэрвеня 1576 г. удзельнічаў як пасол ад Віцебскага ваяводства ў кан-
вакацыйных пасяджэннях у Мсцібогаве, дзе літвіны вызначаліся адносна караля. Урэшце
падтрымалі Стэфана Баторыя. 29 чэрвеня 1576 г. Мікалай у складзе пасольства ў Варшаве
ўдзельнічаў у акце пацвярджэння Стэфанам Баторыем правоў і прывілеяў для ВКЛ. Вы-
глядае, што ён вылучыўся ў ваенных кампаніях 1579-1582 гг. супраць Масквы і атрымаў
каралеўскі прывілей на гарадзенскага падкаморага.
У перыяд другога безкаралеўства, у 1587 г., Мікалай удзельнічаў у літоўскім з’ездзе
ў Вільні (8-17 лістапада), дзе дайшло да разладу, перавагу мелі прыхільнікі герцага
Максімільяна Габсбурга. Мікалай галасаваў за шведскага каралевіча Жыгімонта Вазу. Быў
сярод тых, каго паслалі да абодвух кандыдатаў на перамовы. У складзе таго ж пасольства (у
крыху змененым выглядзе) прысутнічаў на каранацыйным сойме ў Кракаве ў 1588 г. Мікалай
удзельнічаў у апошніх пасяджэннях каранацыйнага сойма - як сведка акта пацвярджэння
Жыгімонтам III 28 студзеня 1588 г. правоў і прывілеўя для ВКЛ, а таксама падпісанага ў
той самы дзень дакумента, якім пацвярджаліся правы і прывілеі горада Вільні. Тое, што
Мікалай выразна стаў на баку Вазы, дапамагло яму ў далейшай кар’еры. 7 лютага 1589 г.
ён атрымаў годнасць літоўскага кухмістра - пасля адстаўкі Станіслава Шэмета з прычыны
хваробы. Адначасна кароль перадаў яму ў арэнду мястэчка Лунна з вёскамі Марцянаўцы і
Петрушоўцы ў Гарадзенскім павеце, якія былі побач са спадчыннымі землямі яго брата, што
называліся гэтак жа - Лунна.
184
У тым жа годзе ад Трокскага ваяводства Мікалай быў паслом на сойме, дзе падпісаў
ратыфікацыю Бытамска-бэндзінскага пагаднення. Ва ўніверсале сойма вызначылі яго на
збор падаткаў у Трокскім ваяводстве. Як выглядае, быў паслом на кракаўскім сойме ў 1595 г.,
бо вядома, што на той час знаходзіўся ў Кракаве. Тройчы як мінімум (1590,1596, 1601) быў
дэпутатам ад Гарадзенскага павета ў Літоўскі Трыбунал. Вясной 1598 г. змагаўся за пасаду
літоўскага падскарбія, а калі яе аддалі іншаму, Мікалай адмовіўся прыняць Менскае вая-
водства. 3 таго часу толькі зрэдку ўдзельнічаў у палітычным жыцці, супрацоўнічаў з Львом
Сапегам, пры пасярэдніцтве якога хадайнічаў пра новыя вакансіі на каралеўскім двары.
15 чэрвеня 1602 г. Жыгімонт III паведаміў канцлеру, што замест Вількамірскага староства,
якога дамагаўся Мікалай, дае яму Упіцкае судовае староства і арэнду Обаля. 3 невядомых
прычынаў да прызначэння не дайшло. У канцы таго ж года Мікалай абяцаў свайму апекуну,
што з улікам службы «больш як трыццаць гадоў і на соймах, іўсюды на сялянскім хлебе», ён
згодны ўзяць удзел у сойме 1603 г. Адначасна Мікалай крытыкаваў палітыку двара, востра
асуджаў рабаўніцтва інфлянцкіх жаўнераў, якім не плацілі заробка з казны.
Мікалай з братам атрымалі ў спадчыну ад бацькі і беспатомных дзядзькоў Глеба, Дзмітрыя і
Стэфана Сапегаў Лунна, ЧарлёнуіКулеўшчынуўГарадзенскім павеце. Пасьля падзелуМікалай
атрымаў 7 студзеня 1581 г. Чарлёну і Кулеўшчыну. Гэтую спадчыну браты атрымалі праз суд
з боку спадчынніка іхніх дзядзькоў па жаночай лініі Рыгора Войны, ваўкавыскага земска-
га старосты, які выступаў ад імя дочак, Настассі Сапегі з Тышкевічаў з сынам і трох братоў
Салаўёў. 21 сакавіка 1586 г. суд у Гародні пакінуў Сапегаў пры ранейшым стане ўладанняў. 21
жніўня 1593 г. абодва браты правялі чарговы падзел спадчыны, у выніку Мікалай атрымаў
астравы паміж Трокскімі азёрамі насупраць замка ў Троках і мураваную царкву св. Юрыя. У
1595 г. браты падзяліліся спадчыннымі ўладаннямі на Віцебшчыне; у 1599 г. Мікалай саступіў
свае надзелы ў Па лонным і Чарэі за суму 2 500 коп літоўскіх грошай вя лікаму літоўскаму канц-
леру Льву Сапегу, які аддаў яму за гэта Астрынскае староства на Гарадзеншчыне. Абодва бра-
ты мелі прэтэнзіі на землі ў Полацкім ваяводстве, што засталіся пасля іх дзеда з матчынага
боку полацкага гараднічага Яся Быстрэйскага. Мікалай яшчэ раней, 25 студзеня 1574 г., заняў
сяло Кульбакі на Лідчыне, якое належала другой жонцы дзеда Алене з Корсакаў (у той час
удаве), каб такім чынам вярнуць грошы, закладзеныя некалькі гадоў перад тым за выкуп дзе-
да з маскоўскай няволі. Паколькі Кульбакі дзед Быстрэйскі атрымаў у падарунак ад караля,
Стэфан Баторы рашэннем ад 9 траўня 1579 г. загадаў Мікалаю аддаць сяло ўдаве. Каб разглед-
зець спадчыну Сапегаў на полацкія землі, сойм у 1607 г. стварыў спецыяльную камісію. У 1610
г. Мікалай атрымаў каралеўскі прывілей на Рогава. На суму 9 500 залатых трымаў у заклад-
зе маёнтак Свіслач у Ваўкавыскім павеце, а маёнтак Душмяны Трокскага павета арандаваў у
падляшскай ваяводзіны Барбары Кішчын. Арэнда Душмянаў уцягнула яго ў доўгатрывалую
памежную спрэчку з Булевічамі. Меў таксама дамы і пляцы ў Гародні.
Мікалай цягам усяго жыцця быў праваслаўным. Памёр у 1611 г. перад 13 жніўня, калі
кароль на пасаду літоўскага кухмістра прызначыў Мікалая Весялоўскага. Пахаваны Мікалай
у царкве ў Чарлёне, якую сам і пабудаваў. Быў жанаты з Багданай Масальскай (памерла
пасля 1625 г., пахаваная тамсама), дачкой гарадзенскага земскага суддзі Івана Масальскага.
У іх было трое сыноў: каралеўскі сакратар і лунненскі арандатар Ян Дамінік (памёр
пасля 1622 г.), псіхічна хворы Мікалай і Фрыдэрык, мсціслаўскі ваявода [116]. Было ў іх і
185
чатыры дачкі: Алена (памерла ў 1645 г.) была замужам за рагачоўскім старостам Раманам
Валовічам, другім разам - за лідскім харужым Якубам Кунцэвічам; Хрысціна, жонка
ваўкавыскага падкаморага Андрэя Трызны; Мар’яна, жонка вількамірскага падкаморага
Юрыя Камароўскага, і Ганна, што паступіла ў базыльянскі закон у кляштары Святой Троіцы
ў Вільні пад імем Ефрасінні.
Генрык Люлевіч
У.61
Руж.
Леў
Войскі віцебскі, пазней гарадзенскі земскі суддзя. Леў быў малодшым сынам гаспадар-
скага двараніна Міхала і Марыны Быстрэйскай, братам літоўскага кухмістра Мікалая [60].
Пра публічную дзейнасць Льва засталося небагата звестак. У падаткавым універсале,
які быў прыняты на сойме 1581 г., ён быў прызначаны адказным за збор падаткаўу Віцебскім
ваяводстве. Хутчэй за ўсё, ён быў паслом на гэтым сойме. У 1584 г. (ці ў наступным) Леў
атрымаў пасаду намесніка віцебскага кашталяна - пасля Марціна Курча. Як намеснік
ён фігуруе 22 сакавіка 1586 г. у маёмаснай справе, калі разам з братам Мікалаем атрымаў
станоўчае рашэнне суда адносна падзелу спадчыны па памерлых беспатомных дзядзьках -
Глебе, Дзмітрыю і Стэфане. 27 жніўня 1590 г. атрымаў прывілей на гарадзенскага земскага
суддзю - пасля таго, як Рыгор Масальскі стаў падкаморым таго ж павета. I два наступныя
дзесяцігоддзі працаваў на гэтай пасадзе ў Гародні, выязджаючы на Віцебшчыну, дзе ў яго
былі маёнткі. У 1598 г. быў дэпутатам Літоўскага Трыбунала ад Аршанскага павета.
7 студзеня 1581 г. Леў з братам Мікалаем падзялілі спадчынныя маёнткі пасля бацькі
і стрыечных дзядзькоў. Леў атрымаў Лунна Гарадзенскага павета. Наступны раз яны
дзяліліся 21 жніўня 1593 г., Леў атрымаў Шчэпічы, якія належалі да Лунна, а таксама пляцы з
пабудовамі ў Гародні каля замка і над Нёманам. У 1595 г. па спадчыне Леў атрымаў Астроўну
з фальваркам Качына на Віцебшчыне, Замошша і двары Ходчы і Лемніцы з сялом Спаскім.
Валодаў маёнткамі Быстрын у Полацкім ваяводстве і Агнешыцы ў Слонімскім павеце.
Разам з братам Мікалаем і іншымі нашчадкамі дзялілі спадчыну дзеда па маці - полацкага
гараднічага Яся Быстрэйскага.
Леў перайшоў з праваслаўя ў кальвінізм. У запавеце ад 20 жніўня 1610 г. вёску Меле-
хава на Віцебшчыне падараваў кальвінскаму збору ў Віцебску, а 40 коп літоўскіх грошай -
кальвінскаму збору ў Вільні. Пажадаў, каб пахавалі яго ў садзе ў Лунненскім маёнтку. Памёр
неўзабаве пасля напісання тастамента, яго апошнюю волю занеслі ў кнігі Літоўскага Трыбу-
нала 20 верасня 1610 г.
У шлюбе з Аленай, дачкой менскага кашталяна Міхала Гарабурды, у Льва не было
дзяцей. Свае маёнткі запісаў пляменнікам: Яну Дамініку, Мікалаю і Фрыдэрыку [116], пры
ўмове, што заплацяць 4 000 капы літоўскіх грошай яго жонцы. Ёй жа запісаў усе апошнія
ўладанні, 400 коп літоўскіх грошай (закладзеныя за вёскі Панюцічы і Клепахоўшчына), дом
з пляцам у Гародні і дзве вёскі ў Аршанскім павеце.
Генрык Люлевіч
186
V. 70
Код.
Мікалай
Вялікі літоўскі харужы, менскі ваявода, пазней берасцейскі, віленскі кашталян.
Нарадзіўся каля 1581 г., быў сынам віцебскага ваяводы Мікалая і яго другой жонкі Ганны
Вішнявецкай, старэйшым братам літоўскага падчашага Крыштофа [71].
Паводле тастамента бацькі Мікалая, ім апекаваліся трокскі ваявода Мікалай Крыштоф
Радзівіл, брацлаўскі ваявода Януш Збаражскі і два Сапегі - вялікі літоўскі канцлер Леў і
літоўскі канюшы Павел Стэфан. Мікалай вучыўся (верагодна, з 1602 г.) уезуіцкім калегіумеў
Браневе, а пасля 1605 г. адправіўся з братамі ў адукацыйнае падарожжа па заходняй Еўропе.
Наведаў універсітэты ў Вене, Трэвіры (1608), Майнцы, Парыжы (1609). У Парыжы з братам
Крыштофам затрымаўся (1609-1611), а два малодшыя браты (Фрыдэрык і Аляксандр Казімір)
паехалі ў 1610 г. у суправаджэнні Мацея Ворбака-Летава ў Лювен, дзе заставаліся яшчэ і ў
1612 г. Мікалай і Крыштоф былі ў Парыжы вучнямі Т. Марцыліуса (Марвіліуса), слухалі
лекцыі па этыцы, палітыцы і праве. Мікалай вывучаў інжынерна-фартыфікацыйную справу.
30 верасня 1610 г. ён пісаў Льву Сапегу, што па жаданні караля знайшоў 12 фартыфікатараў
для вайны з Масквой (але, не атрымаўшы на іх грошай, неўзабаве адпусціў). Вырашыў ехаць
у Іспанію, прасіў апекуна, каб паслаў даручальныя лісты ад Жыгімонта III да караля Філіпа
III, яго жонкі і іспанскіх саноўнікаў. Мікалай і Крыштоф кантактавалі з братамі ў Лювене,
напісалі ліст да іх настаўніка Э. Путэануса, які ў 1611 г. ім ветліва адказаў. 11 лютага 1612 г.
браты пісалі канцлеру Льву з Мадрыда, што адпраўляюцца ў Італію і маюць намер сустрэць
Вялікдзень у Рыме. 24 жніўня 1612 г. паведамілі з Рыма, што не могуць вярнуцца дадому,
бо не маюць грошай. У тым жа годзе Ян Сапега, знаходзячыся на Мальце, прапанаваў Льву
Сапегу сваю апеку над дзецьмі віцебскага ваяводы. Мікалая мог бы ўладкаваць на службу да
Рымскага Папы, а Крыштофа - забраць у мальтыйскі ордэн. Але Леў у лістах ад 9 і 31 студзеня
1613 г. напісаў, каб тыя вярталіся дадому. Летам 1613 г. Мікалай вярнуўся з Рыма на радзіму
(праз Вену), пазней вярнуліся і браты. У кастрычніку ўсе былі ў Кодані. 31 кастрычніка
Мікалай звярнуўся да апекуноў, каб падзялілі іх маёмасць. У выніку падзелу ў 1614 г. ён
атрымаў у Берасцейскім ваяводстве Кодань.
Як каралеўскі пасол Мікалай удзельнічаў у перадсоймавым сойміку ў Берасці, аб чым
пісаў канцлеру Льву 6 снежня 1614 г. з Коданя. Прасіў рукі дачкі рускага ваяводы Яна
Даніловіча [маецца наўвазе Рускае ваяводства з цэнтраму Львове, утворанае каля 1434 г. на
галіцка-валынскіх землях - РэА], Леў падтрымаў, але ім адмовілі. Тады Мікалай спрабаваў
пасватаць дачку віленскага кашталяна Гераніма Хадкевіча, і тут станоўчага выніку не было.
Разгублены ад такіх няўдачаў, пісаў: «аддам зямлю ў арэпду і выеду за мяжу, абы з братамі
разлічыцца». Алеў 1616 г. ажаніўся з Ядвігай Ганнай Вайнянкай, дачкой літоўскага падскарбія
Мацея Войны і Альжбеты з Гаслаўскіх.
Ад жніўня 1615 г. Мікалай імкнуўся атрымаць праз пасярэдніцтва канцлера Льва хоць
якую пасаду, марыў пра літоўскага мечніка - пасля памерлага Яна Халецкага. Мара не
спраўдзілася, тады Мікалай папрасіў пасаду падкаморага ў Берасці. Але мусіў задаволіцца
187
роляй двараніна гаспадарскага і каралеўскага сакратара. У красавіку 1617 г. быў пінскім
паслом на віленскі перадвыбарчы сойм. У 1621 г. - паслом (верагодна, ад Берасця) на сойм,
дзе быў абраны ў камісію па коштах на люксусныя тавары («ргаеііа гепіт»). У1622 г. Мікалая
абралі дэпутатам Літоўскага Трыбунала ад Берасцейскага ваяводства. У 1625 г. ён выехаў за
мяжу; у студзені і чэрвені 1626 г. затрымаўся ў Падуі. А па вяртанні на радзіму, 22 студзеня
1627 г., быў прызначаны харужым Вялікага Княства.
У сямейнай традыцыі Мікалай паўстае набожным чалавекам, у якога была мянушка
Пій. Ён сябраваў з уніяцкім кіеўскім мітрапалітам Юзафам Вельямінам Руцкім. Па яго
просьбе 30 чэрвеня 1625 г. Мікалай павялічыў выдаткі на ўніяцкую царкву Святога Духа
ў Кодані. У 1628-1631 гг. унёс некалькі фундацый на тамтэйшы каталіцкі касцёл. Ранейшы
касцёл Святога Духа замяніў на шпітальны і пры ім паводле акта ад 31 кастрычніка 1628 г.
заснаваў шпіталь на 12 убогіх, вызначыўшы сродкі на яго ўтрыманне. Парафію перанёс у
драўляны касцёл св. Ганны, які быў пабудаваны яшчэ яго бацькамі, а ён дабудаваў толькі
плябанію на двух ксяндзоў. У 1629 г. перанёс у гэты касцёл труны з парэшткамі бацькоў і
брата Аляксандра Казіміра, прывезенымі з Падуі ў 1620 г., якія да гэтага часу спачывалі ў
замкавай капліцы. Пачаў будаваць мураваны касцёл у Кодані, падобны да рымскай базылікі
св. Пятра. 31 ліпеня 1631 г. запісаў гэтаму касцёлу 12 500 залатых, змешчаных пад 8%
гадавых у банку Любліна. 25 верасня ў тым жа годзе біскуп луцкі Ахацы Грахоўскі апавясціў,
што новы храм будзе высвечаны ў гонар св. Ганны. Мікалай абавязаўся ўтрымліваць пры
касцёле ўвесь персанал (у тым ліку кантара, арганіста і пяць місіянераў). 8 студзеня 1636 г.
біскуп Багуслаў Радашэўскі выканаў абрад асвячэнне новага касцёла, абдараваў яго святымі
рэліквіямі і ўрачыста ўнёс у святыню абраз Маці Божай Коданскай (Найсвяцейшай Марыі
Панны з Гвадэлупы).
У 1632 г. Мікалай быў дэпутатам Літоўскага Трыбунала, яго абралі на маршалка, але
якраз памёр Жыгімонт III, з гэтай прычыны не адбываліся суды, і Мікалай не мог выконваць
сваёй функцыі. Удзельнічаў у перадвыбарчым сойміку ў Берасці 11 і 12 жніўня 1632 г., пасля
выбараў караля, але на саміх выбарах не быў.
Прымаўудзел ва ўрачыстым пахаванні Жыгімонта III і Канстанцыі ў Кракаве (4 лютага
1633 г.), нёс харугву ВКЛ, а таксама прысутнічаў на каранацыі Уладыслава IV (6 лютага),
удзельнічаў у пасяджэннях каранацыйнага сойма. Як дэпутата ад Слоніма ў 1634 г. яго
выбралі на маршалка трыбунала, у гэтым званні сустракаў 23 чэрвеня ў Вільні караля і
каралевіча Казіміра, якія вярталіся са смаленскага паходу. Мікалай сказаў развітальнае слова,
калі кароль ад’язджаўз ВільніўВаршаву (абедзве прамовы былі апублікаваныя). Верагодна,
Мікалай быў паслом ад Берасцейскага ваяводства на надзвычайны сойм 1635 г., яго абралі
на сойміку ў Берасці ў склад камісіі па рэдакцыі права ВКЛ. Удзельнічаў у працы камісіі ў
Вільні з 7 сакавіка да 14 красавіка 1636 г., калі яе пасяджэнні былі сарваныя з-за спрэчак
аб удзеле віленскага кусташа Фрыдэрыка Ісайкоўскага ў абмеркаванні правоў каталіцкага
духавенства. У гэтых спрэчках Мікалай належаў да дэпутатаў, якія абаранялі пажаданні
Касцёла. У 1637 г. Мікалай прадстаўляў сваё ваяводства на звычайным сойме. У студзені
1638 г. на сойміку ў Берасці яго абралі паслом на варшаўскі сойм. Разам з другім паслом,
суддзёй берасцейскім Пятром Кахлеўскім, яны падаравалі на пабудову судовага дома ў
188
Берасці неабходную суму грошай («пасолыпчыну»), аб чым ёсць запіс у асобным соймавым
дакуменце. Пэўна, яшчэ на сойме, бо пасяджэнні скончыліся 1 траўня, Мікалай атрымаў
пасаду менскага ваяводы - пасля Аляксандра Слушкі, які стаў наваградскім ваяводам -
пасля памерлага ў лютым таго ж года стрыечным Сапегавым браце і цёзку Мікалаі [76].
23 ліпеня 1638 г. Мікалаю, ужо як менскаму ваяводу, кароль Уладыслаў IV паведаміў пра
выезд у Бадэн, пажадаўшы яму плённа гаспадарыць у Менскім ваяводстве. У лістападзе
памёр Ян Войцех Ракоўскі, і кароль прызначыў Мікалая берасцейскім ваяводам.
Каралевіч Карл Фердынанд на соймеў 1641 г., спадзеючыся атрымаць Плоцкае біскупства,
лістом ад 15 чэрвеня 1641 г. прасіў Мікалая падтрымаць яго ў гэтай справе. 8 ліпеня 1642 г.
Мікалая прызначылі віленскім кашталянам. Гэтае прызначэнне вынікала з імкнення кара-
ля ўмацаваць новую генерацыю аслабелага роду Сапегаў, каб супрацьстаялі Радзівілам. У
хуткім часе і іншыя Сапегі атрымалі сенатарскія пасады. Але Мікалай ужо хварэў, таму не
мог актыўнічаць публічна, рэдка з’яўляўся на каралеўскім двары, больш займаўся ўласнымі
гаспадарчымі справамі.
На схіле дзён Мікалай меў горад Кодань з замкамі, вёскамі і фальваркамі, у Берасцейскім
ваяводстве меў Вішніцы, Заазер’е ў ваяводстве Наваградскім і Мсціж у Менскім. Меў двары
ў Берасці і Варшаве (на вуліцы Закрочымскай), у Любліне (на вуліцы Алейнай), меў камяніцу
таксама на вуліцы Езуіцкай, каля кляштара дамініканцаў. Большая частка яго маёмасці была
абцяжараная даўгамі, шмат фальваркаў і вёсак, у тым ліку і ў коданскіх уладаннях, былі за-
кладзеныя. Фальварак Лушнеў у Наваградскім ваяводстве, спадчыну ад брата Аляксандра
Казіміра (памёр у 1619 г.), Мікалай аддаў сыну Казіміру Мельхіядэсу, яму ж аддаў у 1642 г.
Моўчадскае староства. У 1643 г. здарыўся канфлікт паміж Мікалаем і падданымі староства,
яму нават прыйшлося звярнуцца за дапамогай да літоўскага падскарбія Мікалая Кішкі, «каб
іх зухвальства і сваволя болей не бралі верху». У пачатку 1642 г. памерла Мікалаева жонка
Ядвіга Ганна Вайнянка і была ўрачыста пахаваная ў Кодані 20 сакавіка 1642 г. (у новым кас-
цёле святой Ганны). Ксёндз Дамінік Красуцкі меў жалобнае казанне «Сакрамент у смерці і
смерць у сакраменце» (апублікаванае ў Варшаве ў 1642 г.). Восенню 1643 г. Мікалай ажаніўся
з Альжбетай Прусіноўскай, дачкой Аляксандра і Ганны Каліноўскіх з Гусяціна (па смерці
мужа яна выйшла за саноцкага кашталяна Андрэя Багуцкага). Другой жаніцьбе паспрыяла
тое, што будучая цешча абяцала паўмільёна пасагу, а Мікалай хацеў разлічыцца з даўгамі.
Калі падпісвалі шлюбны кантракт, Мікалай даў цешчы «8 голых распісак», якія пацвярджалі
атрыманне пасажнай сумы. Распіскі тыя ўзрушылі ўсіх сваякоў. Стрыечны пляменнік
наваградскі ваявода Тамаш [132] пісаў да стрыечнага брата Казіміра Лявона Сапегі, што
«дзядзька пад старасць ажаніўся, усю ўласнасць перапісаў жонцы», і такім чынам «мудры
сенатар хоча сваіх дзяцей загубіць». Пасаг аказаўся фікцыяй, што прыспешыла смерць
Мікалая. Адразу пасля шлюбу ён захварэў і пасля скардзіўся, што «жонка не стрымала
прысягі, пакінула мянеў цяжкай хваробе». 10 сакавіка 1644 г. Мікалай склаў уЛюбліне таста-
мент, якім ануляваў дамову, падпісаную з цешчай; сваю нерухомасць перапісаў дзецям ад
першага шлюбу, за выняткам двара і камяніцы ў Любліне, якія ўсё ж пакінуў другой жонцы.
На галоўнага выканаўцу запавета вызначыўУладыслава IV, а на апекуноў дзяцей - вялікага
літоўскага маршалка Казіміра Лявона і Тамаша Сапегаў. Памёр у Любліне 14 сакавіка 1644 г.
і, згодна з яго воляй, быў пахаваны ў касцёле св. Ганны ў Кодані.
189
3 першай жонкай Ядвігай Ганнай Вайнянкай было ў іх двое сыноў: Казімір Мельхіядэс
[121] і літоўскі падчашы Ян Фердынанд [122]. Мелі яны і тры дачкі: Альжбета (нар. у 1618 г.)
была замужам за бельскім падкаморым Юзафам Карпам; Тэрэза (памерлаў 1662 г.) у 1644 г.
выйшла замуж за Феліцыяна Тышкевіча (памёр у 1649 г.), другі раз выйшла за мсціслаўскага
кашталяна князя Яна Антонія Друцкага-Сакалінскага; трэцяя дачка Іаанна Петранеля
(памерла ў 1686 г.) была замужам за берасцейскім ваяводам Стэфанам Курчам. Другая жонка
Альжбета Прусіноўская Мікалаю дзяцей не нарадзіла.
Альжбета, спыніўшы ўсе кантакты з Сапегамі, выехала ў свае ўладанні на Падолле.
За коданскія ўладанні Мікалая з яго сынамі ад імя Альжбеты судзілася яе маці Марыяна
Багуцкая. Працэс скончыўся прымірэннем бакоў 13 снежня 1649 г. Сапегі захавалі коданскія
ўладанні, атрымалі квітанцыі на закладзеную спадчыну, па якіх абавязаліся заплаціць удаве
43 000 залатых, якімі забяспечваліся закладзеныя фальваркі. Паводле К. Нясецкага, дом з
пляцам у Любліне ўдава падаравала касцёлу і кляштару рэфарматаў. Памерла пасля 1660 г. і
была пахаваная ў Сокале.
Мікалай быў героем скандала, звязанага з вывазам з Рыма цуцоўнага абраза
Найсвяцейшай Марыі Панны Гвадэлупскай разам з рэліквіямі. Пра гэта напісаў сто гадоў
пазней праўнук Мікалаевага брата Фрыдэрыка Сапегі вялікі літоўскі канцлер Ян Фрыдэрык
Сапега [187], апублікаваўшы тэкст пад назвай «Гісторыя цудоўнага коданскага абраза»
(Торунь, 1720) пад прозвішчам Якуб Валіцкі. Гэтую гісторыю пасля паўтаралі даследчыкі
ў XVIII і XIX ст. Паводле гэтай аповесці, Мікалай быў на аўдыенцыі ў Рымскага Папы
Урбана VIII, убачыў цудоўны абраз Маці Божай у прыватнай папскай капліцы, і яму надта
захацелася яго займець. Ён заплаціў 500 дукатаў закрыстыяніну Баціста Карбіна, забраў
абраз і шмат рэліквій ды прывёз у Кодань. Калі кража раскрылася, папскі нунцый на судзе ў
Варшаве адлучыў Мікалая ад касцёла і заклікаў вярнуць скрадзенае. Але ўрэшце, улічыўшы
набожнасць і паслугі, аказаныя Мікалаем нунцыю Вісконці на сойме 1635 г. (Сапега стаў на
бок тых, хто быў супраць жаніцьбы караля з кальвінкай дачкой Фрыдрыха V), Папа зняў
прысуд з Сапегі, замяніўшы яго пешай пілігрымкай у Рым. Урбан VIII дазволіў затрымаць
абраз і абдараваў новымі рэліквіямі касцёл, які будаваўся ў Кодані коштам Мікалая. Праўда,
пацвярджэння гэтай гісторыі ў крыніцах няма, і паходжанне коданскага абраза дакладна
невядомае. Постаць Мікалая паказаная ў аповесці Зоф’і Косак-Шчуцкай «Веаіцт зсеічз»
(1924; новая версія выйшла ў 1953 г. пад загалоўкам «Блаславёная віна»), дзе аўтарка
пераконвае чытачоў у сапраўднасці ўсёй гэтай гісторыі.
Міраслаў Нагельскі
У.71
Код.
Крыштоф
Літоўскі падчашы. Нарадзіўся ў 1590 г., быўсынам віцебскага ваяводы Мікалая [37] іяго
другой жонкі Ганны Вішнявецкай, малодшым братам віленскага кашталяна Мікалая [70].
Пасля смерці бацькі Крыштоф, як і яго браты, заставаўся пад апекай сваякоў канцлера Льва
і літоўскага канюшага Паўла Стэфана. Разам з братамі ў 1605 г. Крыштоф пачаў вучыцца ў
190
езуіцкім калегіуме ў Браневе. У чэрвені таго ж года лістоўна дзякаваў Льву за атрыманыя
грошы і пісаў пра вялікую ўвагу, якую яму ўдзяляе вармінскі біскуп Шымон Рудніцкі. 3
Бранева браты адправіліся ў вандроўку па Заходняй Еўропе, наведалі многія гарады, у 1609 г.
былі ў Парыжы, дзе Крыштоф з братам Мікалаем засталіся да восені 1611 г., а пасля паехалі
ў Іспанію. 11 лютага 1612 г. Крыштоф напісаў Льву Сапегу з Мадрыда, што выязджаюць з
Мікалаем у Рым. Праўдападобна, у Іспаніі Крыштоф уступіў у ордэн ерусалімскіх рыцараў
св. Маўрыцыя і Лазара. Да Італіі маладыя Сапегі дабраліся праз некалькі месяцаў; у сакавіку
1613 г. былі ў Рыме, адкуль пісалі канцлеру, што летам хочуць вярнуцца дадому. Восенню
былі ў Кодані - 31 кастрычніка Крыштоф напісаў адтуль ліст канцлеру. У 1614 г. адбылася
сустрэча з апекунамі, браты папрасілі аформіць іх спадчыну, падзяліць паміж імі маёнткі.
У 1616 г. Крыштоф зноў паехаў за мяжу, у Нідэрланды. 27 ліпеня быў залічаны студэнтам
універсітэта ў Лювене і быў там да 22 снежня 1616 г. Вярнуўшыся дадому, з братам
Аляксандрам Казімірам прыняў удзел у паходзе каралевіча Уладыслава на Маскву (1617-
1618). Быў паранены падчас штурму Цвярской брамы, але рана была не цяжкай, паколькі
неўзабаве Крыштоф разам з Янам Грыдзічам у пачатку лістапада 1618 г. змог удзельнічаць у
перамовах з маскоўцамі каля Сергіева-Троіцкай лаўры.
Літвіны былі не супраць падпісаць замірэнне, але не згадзіліся адмовіцца ад правоў
Уладыслава на царскі трон. Паспрабавалі ўдакладніць межы паміж дзяржавамі, абмянялі
Бранск на Папову Гару. Аляксандр Гасеўскі папракаў Крыштофа за лішнія саступкі. У
1621 г. Крыштоф удзельнічаў у хоцінскай кампаніі. Быў камандзірам гусарскай харугвы ў
палку свайго сваяка аршанскага старосты Аляксандра Сапегі (Дажджбога) [98]. Напэўна,
за ваенныя заслугі пад Хоцінам атрымаў ад караля пасаду літоўскага цадстольніка (паводле
Ю. Вольфа, адбылося гэта каля 1620 г.). На варшаўскім сойме 1623 г. Крыштофа абралі ў
камісію па размежаванні Берасцейскага і Падляшскага ваяводстваў. У 1625 г. ён суправаджаў
каралевіча Уладыслава ў падарожжы па Заходняй Еўропе, у лютым таго ж года знаходзіўся
ў Фларэнцыі. У сакавіку 1629 г. быў у Варшаве. 17 ліпеня 1630 г. Крыштофа прызначылі
літоўскім стольнікам - пасля Аляксандра Людвіка Радзівіла, а 19 жніўня 1631 г. ён (таксама
пасля Радзівіла) стаў літоўскім крайчым. Праз некалькі дзён ажаніўся з дачкой сандамірскага
ваяводы Альжбетай Фірлей. 26 жніўня 1631 г. сандамірскі кашталян Мікалай Спытак Лягеза
прывёз Крыштофу яго будучую жонку на каралеўскі трыбунал у Любліне.
Пасля смерці Жыгімонта III на берасцейскім сойміку 22 чэрвеня 1632 г. Крыштоф быў
абраны паслом на перадвыбарчы сойм. Актыўна ўдзельнічаў у пасяджэннях, працаваў у
рэвізійнай камісіі. 3 ліпеня падтрымаў паслоў, што пратэставалі супраць прысутнасці ў
палаце сакратара брандэнбурскага пасла Ё. Гавербека. 16 ліпеня падпісаў акт генеральнай
канфедэрацыі. На сойміку ў Берасці 11-12 ліпеня 1632 г. даваў справаздачу з перадвыбарчага
сойма. Удзельнічаў у выбарах, быў у групе дэпутатаў, якія рыхтавалі расіа сотепіа.
Крыштоф шторазу выконваўусё больш адказныя ролі на берасцейскім сойміку: 13 снеж-
ня 1632 г. быў маршалкам перадкаранацыйнага з’езда і зачытаў ліст гетмана Крыштофа
Радзівіла да шляхты, у якім была інфармацыя пра наступ маскоўскіх войскаў. Крыштоф
заклікаў збіраць новыя падаткі на войска і адказваў Радзівілу, што шляхта гэтае пытанне
вырашыць на сойміку. Таму паслы з Берасця, якім інструкцыяй забаранялася згаджацца на
191
новыя падаткі, усё ж на каранацыйным сойме ўхвалілі падвойны падымны падатак, абяцаю-
чы перагаласаваць на сойміку гэтае пытанне.
На сойме 8 сакавіка 1633 г. Крыштофа прызначылі літоўскім падчашым - пасля Мікалая
Весялоўскага. У сувязі з прызначэннем Уладыславам IV выбараў у Вільні на 2 сакавіка 1634 г.
Крыштоф прыняў удзел у перадвыбарчым сойме ў Берасці. 2 лютага з берасцейскага сойма
паехаў паслом на надзвычайны сойм, дзе яго абралі камісарам да караля. У 1636 г. Крыштоф
быў кандыдатам на мсціслаўскага ваяводу - пасля Мікалая Кішкі, якога перамясцілі на
кашталяна трокскага. Альбрыхт Станіслаў Радзівіл, пішучы пра вакансіі, раздаваныя
на сойме 15 жніўня 1636 г., зацеміў, што гэтае ваяводства атрымаў брат Кішкі - падчашы
літоўскі (аднак ён быў чашнік літоўскі) Крыштоф Кішка. А Крыштоф Сапега да смерці
заставаўся літоўскім падчашым.
У 1614 г. Крыштоф атрымаў два вялікія маёнткі - Вішніцы і Горбаў у Берасцейскім
ваяводстве. Гэта была спадчына па памерлым браце Аляксандру Казіміру, які ўсе свае
ўладанні запісаў братам, асобна вылучыўшы Крыштофа. 3-за гэтага браты пасварыліся,
але канцлер Леў Сапега, стрыечныя сыны віцебскага ваяводы і менскі ваявода Мікалай
Сапега [76] іх памірылі. У 1629 г. Крыштоф атрымаў ад свайго стрыечнага брата літоўскага
падканцлера Паўла Стэфана Сапегі [77] запавет, па якім ён павінен быў атрымаць спадчыну
князёў Галыпанскіх, бо ў іх была адна бабуля Алена Гальшанская. У Вішніцах Крыштоф
зафундаваў драўляны каталіцкі касцёл, запісаўшы 40 000 залатых з вішніцкіх даходаў на яго
ўтрыманне.
Пачынаючы з 1637 г., Крыштоф хварэў, падлячыўшыся ў Цепліцах, выехаў у Італію.
Памёр у Падуі Т1 лістапада 1637 г. і быў пахаваны ў капліцы св. Барталамея ў базыліцы
св. Антонія, дзе ўмураваная эпітафія ў яго памяць. Неўзабаве яго парэшткі перавезлі ў
Вішніцы і пахавалі ў касцёле.
У Крыштофа і Альжбеты Фірлей дзяцей не было. Большая частка яго багацця перайшла
брату Мікалаю. Удава Альжбета выходзіла замуж яшчэ тройчы: за Андрэя Рысінскага,
Крыштофа Апалінскага, за надворнага каралеўскага маршалка Лукаша Апалінскага. Яе
шлюб з Юрыем Асалінскім, пазнейшым каралеўскім канцлерам, у генеалогіі Сапегаў
запісаны памылкова.
Міраслаў Нагельскі
У.76
Код.
Мікалай
Менскі, пасля наваградскі ваявода. Нарадзіўся ў 1558 г., быў найстарэйшым сынам
менскага ваяводы Багдана [38] і Марыны з Капустаў, братам літоўскага падканцлера Паўла
Стэфана [77].
Высланы бацькам за мяжу 20 чэрвеня 1582 г., Мікалай апынуўся ў Балоніі і пачаў
вучыцца ў тамтэйшым універсітэце. У 1586 г. жыў у Рыме (быў сведкам прысваення звання
М. Рудаміну), у 1597-м - у Арлеане. Вярнуўшыся на радзіму, уладкаваўся сакратаром у
Жыгімонта III. У 1588 г. атрымаў пасаду гарадзенскага падкаморага. Кароль прызначыў
яму 360 польскіх залатых паўгадавых. На сойме 1596 г. Мікалая абралі ў склад пасольства ў
192
Стакгольм, каб падтрымаць там прэтэнзіі Жыгімонта III на шведскую карону. Даверчы ліст
быў уручаны ў Варшаве 7 траўня, у ім Мікалай прадстаўлены як «раіаііпібез Міпзсепзіз».
Напэўна, з гэтай місіяй былі звязаныя спешныя павышэнні: 20 траўня 1596 г. атрымаў
Мікалай сталую гадавую пенсію ў 2 000 залатых, а 29 траўня кароль даў яму коршаўскае
цівунства. Пасольства Жыгімонта III сустракалася з Карлам Сударманскім і шведскімі
дэпутатамі 6 кастрычніка, а 28 кастрычніка атрымала адказ на сваю прапанову; Сударманскі
адкінуў абвінавачванні супраць Жыгімонта III і адначасна адмовіўся змагацца супраць яго.
У 1598 г. Мікалай ажаніўся з дачкой Мікалая Дарагастайскага Раінай, удавой (з 1597 г.)
смаленскага кашталяна Вацлава Агрыпы, яна прынесла Мікалаю Неманойцкае староства,
на якое ён атрымаў каралеўскі прывілей 13 красавіка 1599 г. У гэтым жа годзе Мікалай быў
дэпутатам Літоўскага Трыбунала ад Жмудзі. У 1603 г. на слонімскім сойміку 11 снежня 1602 г.
быў абраны паслом на сойм.
Як і ўсе Сапегі, Мікалай трымаўся вялікага канцлера Льва Сапегі, карыстаўся яго
парадамі як у справах прыватных, так і ў публічных. Падчас сандамірскага бунта быў
на баку прыхільнікаў караля. У 1607 г., абраны ад Падляшша дэпутатам на каралеўскі
трыбунал, які сабраўся ў Пятркове, з гонарам паведаміў канцлеру 28 сакавіка, што ніхто з
трыбунальскіх суддзяў не выракся трыбунала на патрабаванне бунтаўнікоў. У гэты час хацеў
выкупіць за 16 000 залатых Полацкае ваяводства ў стрыечнага дзядзькі Андрэя [42], але
справа не пайшла, бо Андрэй хацеў прадаць пасаду з захаваннем пенсіі. У 1608 г. Мікалай
лекаваўся ў Вармбруме (Цепліцах) і ў Карлсбадзе, але, як пісаў Льву Сапегу, безвынікова,
таму ў пачатку 1609 г. вярнуўся дадому. 25 лістапада 1611 г. па смерці Яна Паца атрымаў
пасаду менскага ваяводы. У 1612 г. быў абраны ў склад пасольства, якое кароль накіраваў
на перамовы з войскам канфедэратаў, што стаяла пад Берасцем. Восень правёў у сваім
старостве ў Неманойтах. Зблізіўся з гетманам Крыштофам Радзівілам. Рыхтуючыся на
варшаўскі сойм (пачынаўся 19 лютага 1613 г.), напісаў ліст да Льва Сапегі з Коданя, што мае
заслугі перад Рэччу Паспалітай, і каб Леў не забыў пра яго, калі будуць дзяліць вакансіі,
што ўзніклі па смерці трокскага кашталяна Юрыя Радзівіла. Мікалай хацеў атрымаць альбо
мазырскае староства, альбо маёнтак Онішкі (20 лютага 1613 г.). На сойм спазніўся, як многія
прадстаўнікі Літвы і Кароны. 21 сакавіка прысутнічаў на прыёме каралём паслоў з Прусіі:
Ё. Трухсэса з Ветсхаўзена і Андрэя Коэн-Яскага. Пасля сойма ўдзельнічаў у супакаенні
войскаў канфедэратаў у Берасці, да канца кастрычніка знаходзіўся там на перадсоймавым
сойміку, спрычыніўся да ўсталявання шляхтай новага пад'атку ў ВКЛ, крытычна ацаніў
становішча ў Рэчы Паспалітай, асабліва працу цэнтральнай улады і караля, які згадзіўся
на надзвычайны сойм. Мікалай перасцерагаў ад прыняцця на ім фармальных рашэнняў.
Некалькі гадоў займаўся сваімі маёнткамі і жыў у Боцьках на Падляшшы.
ЗОтраўня 1618 г. атрымаўпасадунаваградскагаваяводы -пасля смерціТэадора Скуміна-
Тышкевіча. Паехаў у Наваградак 24 ліпеня. Праз два дні выдаў пацвярджэнне правоў і
прывілеяў навагрудскім мяшчанам. На сойм 1618 г. прыбыў пасля дэбатаў, удзельнічаў у
яго далейшай працы. Браў удзел у сойме 1620 г., яго абралі ў камісію па ўдакладненні межаў
паміж Падляшскім і Берасцейскім ваяводствамі (15 траўня 1621 г. камісія разгледзела
адпаведныя дакументы). У лютым 1621 г. Мікалай прысутнічаў на пахаванні віленскага
кашталяна Крыштофа Радзівіла ў Вільні. Не было яго на сойме ў лютым 1623 г., але там
193
ён быў абраны ў склад камісіі па перамовах са Швецыяй. Мікалай, здзіўлены такім крокам
паслоў, адмовіўся перад каралём ад такога абавязку, спасылаючыся на здароўе. У лістах да
гетмана Крыштофа Радзівіла таксама пісаў пра немагчымасць удзельнічаць у той камісіі з-за
многіх прычынаў, але таксама і зважаючы на стан здароўя.
У гэты час памерла жонка Мікалая. Леў Сапега спрабаваў сасватаць яго з падляшскай
ваяводзінкай Грызельдай, дачкой Яна Вадынскага, але не атрымалася. У 1625 г. Мікалай
ажаніўся з дачкой радамскага падстаросты Юрыя Дэмбоўскага з Букава (Букоўна) Соф’яй,
якая была тройчы ўдавой.
У снежні таго ж года звярнуўся Мікалай да гетмана Радзівіла, каб абараніць свае
ўладанні на Жмудзі ад вайсковых рабункаў. Невядома, ці ўдзельнічаў у варшаўскім сойме
1626 г., прынамсі, сярод выступоўцаў яго не было. Але Мікалая абралі ў Літоўскі Трыбунал і
рэзідэнтам да караля (натрэці квартал). У1627 г. быўна соймікуўНаваградку, дзе са шляхтай
вырашалі, як супакоіць усхваляванае войска, якому няма чым плаціць. 3 верасня напісаў
пра гэта ліст да гетмана Радзівіла. Прымаў удзел у сойме 23 кастрычніка, Жыгімонт III па
прапанове паслоў прызначыў яго ў камісію па рэвізіі соймавых выдаткаў. 4 верасня 1630 г.
наваградскі соймік пастанавіў перанесці на лета наступнага года канцылярыю і ўсе ўрадавыя
ўстановы з Наваградка ў Цырын - у сувязі з эпідэміяй. Сам Мікалай схаваўся ад эпідэміі ў
Боцьках. На сойме 1631 г. падтрымліваў тую частку сенатараў, якая далучылася да прапановы
Юрыя Збаражскага абмеркаваць праект выбараў караля, папярэдне абмеркаваўшы гэты
праект на мясцовых сойміках. Не пагаджаўся спешна змяніць канстытуцыю ўжо на гэтым
сойме, чаго дамагаліся прадстаўнікі двара.
Пасля смерці Жыгімонта III Мікалай удзельнічаў у сойме 22 чэрвеня 1632 г„ галасаваў за
скарачэнне яго пасяджэнняў да трох тыдняў, падтрымаў прапанову прымаса Яна Венжыка,
каб сойм па выбарах новага караля сабраць у Варшаве праз шэсць тыдняў пасля рэгістрацыі
кандыдатаў. Разам з другімі не падпісаў рэлігійных пагадненняў. Як і некаторыя сенатары,
Мікалай 3 траўня 1632 г. атрымаў ліст ад Рымскага Папы Урбана VIII, які падтрымаў
кандыдатам на караля каралевіча Уладыслава. Мікалай удзельнічаў у выбарчым сойме ў
тым жа годзе, падпісаў расіа сопуепіа і падтрымаў ад Наваградскага ваяводства Уладыслава
Вазу. 3 увагі на сталы век Мікалай не ўдзельнічаў у вайсковых зборах на Маскву. Але выслаў
да гетмана Радзівіла свайго сына Тамаша і 12 снежня 1633 г. падзякаваў за даверанае яму
камандаванне харугвай.
Мікалайужыццінемеўвялікіхшанцункаў.Быўуладальнікамнекалькіхдзясяткаўдробных
маёнткаў, сярод якіх найбольшыя Карцяны на Жмудзі і Боцькі на Падляшшы, іх пакінуў яму
бацька. 6 траўня 1600 г. пасля Мельхіёра Тальвінскага Мікалаю перапалі зямельныя ўладанні
ў сёлах Перталежы і Прыга ў Віленскім ваяводстве, у 1600 г. атрымаў ад Ваганоўскага частку
маёнтка Кругля на Падляшшы. Былі ў яго ўладанні і ў Наваградскім ваяводстве.
У 1630 г. Мікалай прапанаваў вялікаму літоўскаму маршалку Яну Станіславу Сапегу
(сыну Льва) памяняцца - за свае жмудзкія Карцяны хацеў атрымаць маёнтак каля Слоніма
ці Наваградка. У Трокскім ваяводстве меў успадчыненае пасля Дарагастайскіх Петухова. У
1635 г„ калі памёр брат Павел Стэфан, дамовіўшыся з яго жонкай, забраў ад яе ў Віленскім
ваяводстве Гальшаны, якія былі закладзеныя, Шаўлі на Жмудзі, двор і камяніцу ў Вільні ды
розну ю рухому ю маёмасць; гэтыя спадкі 14 снежня ўтым жа годзе перадаў сваім сынам. Істотна
194
павялічвалі яго багацці дарункі караля, аб якіх сам ахвотна клапаціўся. Акрамя згаданых ужо
Коршаўскага цівунства і Неманойцкага староства, Мікалай атрымаў Гайнаўскае староства
(прывілей ад 3 лютага 1605 г.), а 23 студзеня 1618 г. - Жыжморску ю арэнду і Бельскае лясніцтва,
а яшчэ вёску Стайкава у Пінскім ваяводстве (саступленая ў 1605 г. Мікалаем Радзімінскім).
20 студзеня 1610 г. дамогся далучэння вёскі Рындзішкі да Неманойцкага староства, 2 сакавіка
атрымаў ад караля прывілей на далучэнне да Каршоўскага староства вёскі Абелін, а 1 лютага
1627 г. далучыў вёску Буховічы да Гайнаўскага староства. Гэтыя дарункі караля яшчэ пры
жыцці перадаў сынам. Болып за дзесяць гадоў Мікалай апекаваўся дзецьмі свайго дзядзькі,
віцебскага ваяводы Мікалая [37], дапамагаў ім весці гаспадарку. У сувязі з гэтым у 1600 г.
быў выкліканы на суд каралеўскім дваранінам Янам Парудынскім, які меў ад Жыгімонта III
долю на землях віцебскага ваяводы, але не атрымаў ад яго нашчадкаў належнай яму сумы 935
коп літоўскіх грошай. У 1602 г. у Кодані Мікалай разам з братам Паўлам Стэфанам падзялілі
маёнткі паміж пляменнікамі; у тым жа годзе памёр пляменнік Ян, і трэба было заплаціць
яго даўгі. У 1604 г. Мікалай выклікаў на каралеўскі трыбунал віленскага кашталяна Гераніма
Хадкевіча, які крыўдзіў пляменнікаў на коданскіх землях. У 1613-1614 гг. быў пасярэднікам
пры падзеле маёмасці пляменнікаў; пазней яму даводзілася іх мірыць.
Мікалай быў шчырым, але не талерантным католікам, лічыў, што іншаверцам няма
месца на яго землях. У 1626 г. разам з сынам Казімірам пабудаваў у Неманойтах касцёл
Нараджэння Найсвяцейшай Марыі Дзевы, у Карцянах - драўляны касцёлік Дабравешчання
Найсвяцейшай Дзевы Марыі. У 1618 г. дазволіў уніяту Пятру Кярсноўскаму пабудаваць
царкву ў Бельскім лясніцтве і выдзеліў для гэтага зямлю. Пад старасць Мікалай праславіўся
«гучным працэсам на ўсю Літву - з уяўнымі чараўнікамі, якіх прысудзіў на смерць праз
спаленне ў Наваградку» («Слоўнік геаграфічны Каралеўства Польскага і Літвы»). Мікалай
сапраўды прымаў падобныя рашэнні, прыкладам, 4 лістапада 1631 г. выклікаў на суд за
чары святара М. Грамыку і яго жонку.
Памёр Мікалай у лютым 1638 г., пахавалі яго ў Петухове. Альбрыхт Станіслаў Радзівіл
запісаўусваімдзённіку:«Мікалайпакінуўсваімсынамнайлепшаеімя,алесярэднююспадчыну».
Памылкова лічылася, што першай жонкай Мікалая была Ганна Баглеўская. Магчыма, з-за таго,
што другая жонка Соф’я Дэмбоўская была да яго тройчы замужам: за Адрыянам Мікалаеўскім
(1593), за Янам Баглеўскім (1609) і за чэрскім кашталянам Станіславам Лясоцкім (1621).
У Мікалая былі дзеці толькі з першай жонкай Раінай Дарагастайскай. Дачка Аль-
жбета пасля смерці мужа Паўла Войны ў 1625 г. пайшла ў берасцейскі кляштар бернар-
дынак і прыняла імя Канстанцыя. Сыны - Павел, Тамаш [132], наваградскі ваявода, і
Казімір Мікалай. Старэйшы сын Мікалая Павел, жыжморскі староста, памёр маладым
у 1612 г. Казімір Мікалай (з 1618 г. неманойцкі староста) з 1619 г. вучыўся ў Кракаўскім
універсітэце, з 1623 г. - у Падуі, з 1625 г. - у Лювене; быў каралеўскім дваранінам, памёр у
1639 г. 16 кастрычніка 1635 г. бацька перапісаў на яго Бельскае лясніцтва. У 1638 г. Казімір
Мікалай супольна з братам Тамашом атрымалі Карцяны і двор у Вільні.
У генеалагічных крыніцах Мікалая часам блытаюць з другімі Мікалаямі Сапегамі - з
дзядзькам (віцебскім ваяводам) ці далёкім сваяком - кухмістрам літоўскім.
Міраслаў Нагельскі
195
V. 77
Код.
Павел Стэфан
Канюшы, пасля падканцлер літоўскі. Нарадзіўся ў 1565 г., быўсынам менскага ваяводы
Багдана [38] і Марыны з Капустаў, братам наваградскага ваяводы Мікалая [76].
Павел Стэфан вучыўся ў Віленскай акадэміі. У 1580 г. быў прадстаўлены Стэфану Бато-
рыю, які прыняў яго ў свой двор як пакаёвага двараніна. Калі трон атрымаў Жыгімонт III,
з 1588 г. Павел Стэфан заставаўся прыдворным дваранінам, а яго сваяк, будучы канцлер
ВКЛ Леў Сапега [47] рабіў захады, каб маладога Паўла Стэфана вярнулі ў пакаёвыя, але з
гэтага нічога не атрымалася. 25 чэрвеня 1593 г., таксама з пратэкцыі Льва Сапегі, Павел
Стэфан атрымаў пасаду літоўскага канюшага - пасля Гераніма Хадкевіча. 4 красавіка
1596 г. ён як літоўскі канюшы прымаў удзел у з’ездзе шляхты ў Гародні. На Варшаўскім
сойме 1596 г. яго ўключылі ў склад камісіі, якая ў жніўні ў Кракаве мусіла весці перамовы
з царскімі пасламі аб замірэнні і хаўрусе супраць Турцыі, але няма дакладных звестак, ці
ён там быў. У кастрычніку 1596 г. Павел Стэфан рыхтаваў у Берасці памежную камісію. Як
большасць літоўскіх саноўнікаў, Павел Стэфан пратэставаў супраць прызначэння Бернарда
Мацяёўскага на Віленскае біскупства. 10 чэрвеня 1597 г. падпісаў ліст літвінаўда намінанта,
каб той адмовіўся ад прызначэння і не прыязджаў у Вільню. У студзені 1598 г. удзельнічаў у
перадсоймавым з’ездзе ў Слоніме, спрабаваў памірыць Л ьва Сапегу з Крыштофам Радзівілам
Перуном. У гэтым жа годзе стараннямі Льва Павел Стэфан атрымаў Ашмянскае староства,
як ашмянскага дэпутата яго абралі маршалкам Літоўскага Трыбунала. Павел Стэфан меў
добрыя адносіны з Радзівілам Перуном, але яны пагоршалі пасля таго, як у 1598 г. гетман
абараняў віленскае праваслаўнае брацтва пры царкве Святой Троіцы, у якога Павел Стэфан
разам з братам Мікалаем адабралі права на дом у Вільні, які іх бацька брацтву падараваў.
Прычына была ў тым, што брацтва не выконвала ўмоваў фундацыі, таму дом перадалі ў
распараджэнне мітрапаліта. Але ў наступным годзе Павел Стэфан памірыўся з Радзівілам і
нават запрасіў таго на сваё вяселле ў Вільню ў лютым 1599 г.
У 1600 г. Павел Стэфан быў паслом на сойм ад Ашмянаў, але спазніўся на пасяджэнні з-за
хваробы жонкі. 21 лютага таго ж года падзякаваў трокскаму ваяводу Мікалаю Крыштофу
Радзівілу за прысланага лекара. Магчыма, клапоцячыся пра сям’ю, Павел Стэфан выбраўся ў
пілігрымку ў Рым; быў прыняты Папам Рымскім Клеменсам VIII, які падараваўяму рэліквіі
для Гальшанаў. Заадно наведаў Падую. У снежні 1602 г. быў паслом ад караля на сойміку ў
Слоніме перад соймам, які склікаўся ў студзені 1603 г.
У студзені 1604 г. удзельнічаўу сойміку ў Ашмянах. У 1605 г. паехаў на сойм ад Ашмянаў,
быў вылучаны на маршалка пасольскай палаты, 20 студзеня прайграў кандыдату ад апазіцыі
ўпіцкаму падкамораму Станіславу Белазору. 4 красавіка 1606 г. быў у Гародні. 16 траўня
кіраваў ашмянскім соймікам і выслаў, паводле жадання шляхты, паслоў на бунтарскі
любельскі з’езд, каб разабраліся, з-за чаго ўзнік канфлікт паміж каралём і апазіцыяй (сам
бунт не падтрымліваў). 26 сакавіка 1607 г. зноў удзельнічаў у сойміку ў Ашмянах.
У1609-1611 гг. браўудзел у смаленскім паходзе: сабраўполк з вершнікаў і пяхотнікаў. Па
дарозе ў Смаленск 22 верасня 1609 г. Павел Стэфан пасварыўся з каралеўскім падканюшым
196
Тамашэўскім, але памірыліся, дамовіўшыся, што галоўным над стайнямі ў дарозе павінен
быць Павел Стэфан як вышэйшы па званні. Каля смаленскіх муроў Павел Стэфан атры-
маў кантузію і страціў руку. 6 ліпеня 1610 г. кароль падараваў яму Гомельскае староства.
15 жніўня 1611 г. Павел Стэфан быў абраны на сойм ад Ашмянаў і падтрымаў тых паслоў,
якія адмаўляліся рапачынаць пасяджэнні, пакуль кароль не асудзіць вінаватыху разбурэнні
кальвінскага збору ў Вільні 2 ліпеня 1613 г. 2 студзеня 1613 г. быў маршалкам на сойміку ў
Ашмянах, а 30 студзеня - 1 лютага 1618 г. у Слоніме ўдзельнічаў у галоўным з’ездзе перад
варшаўскім соймам. У 1619 г. быў на сойме (ад ашмянскай шляхты), дзе разам з іншымі
пасламі падзякаваў камісарам, якія перамаўляліся з Масквой. Каб зноў пачаць вайну
са шведамі ў Інфлянтах, сабраў у 1621 г. атрад з 50 пяхотнікаў і выслаў у лагер палявога
гетмана літоўскага Крыштофа Радзівіла. 14 лютага 1623 г. на сойме Жыгімонт III прызначыў
Паўла Стэфана літоўскім падканцлерам, выбраўшы яго з некалькіх кандыдатураў, напэўна,
з прапановы Льва Сапегі. У сваім дзённіку Павел Стэфан пра гэта запісаў: «Дай мне Божа
працаваць на гэтай пасадзе з чыстым сумленнем, з добрым вынікам для Рэчы Паспалітай».
Адразу пасля прызначэння ўдзельнічаў у сенатарскіх спрэчках; у сваім выступе заклікаў
паслоў прагаласаваць за павышэнне падаткаў на вайну, каб вярнуць занятую шведамі
Курляндыю. Пасля сойма ўзгадняў з К. Радзівілам умовы, якія павінны былі прад’явіць
камісары на перамовах са шведамі ў сувязі з замірэннем 1622 г. Настойваў, каб гетман не
дапусціў дамоваў, не сумяшчальных з планамі караля. На надзвычайным варшаўскім сойме ў
лютым 1624 г. выступаў на сенатарскіх дыскусіях. У пачатку чэрвеня ўдзельнічаў у віленскай
нарадзе, дзе прыйшлі да згоды збіраць дадатковыя падаткі толькі тады, калі шведы пойдуць
у наступ. На сойме ў студзені 1625 г. выступаў па жаданні караля за вайну са Швецыяй.
Удзельнічаў у перамовах Льва Сапегі з Жыгімонтам III, калі Льву аддавалі вялікалітоўскую
булаву, а яго намеснікам ставілі Аляксандра Гасеўскага. Абодва Сапегі пасварыліся тады з
Крыштофам Радзівілам, які лічыўся найлепшым кандыдатам на літоўскага гетмана.
17 студзеня 1626 г., пасля паразы пад Вальмайзана.м Яна Станіслава Сапегі (сына Льва),
Павел Стэфан напісаў Яну ліст, у якім параіў ад камандавання не адмаўляцца, бо захопяць яго
непрыяцелі Сапегаў (г. зн. Радзівілы). На звычайным сойме ў 1626 г. узнімаў праблему даўгоў
перадвойскамуЛітвеіІнфлянтах, алемусіўдалучыццадатых,хтопадтрымаўкаралеўскіплан
адносна Швецыі. У лістападзе гэтага ж года разам з аднадумцамі перашкаджаў Крыштофу
Радзівілу збайкатаваць сойм у Торуні. К. Радзівіл лічыў Паўла Стэфана сваім найбольшым
ворагам і пісаў: «Што не перастае пра мяне горла драць, то не дзіўлюся, бо хіба з плюгавай
губы могуць выходзіць добрыя словы». На торунскім сойме Павел Стэфан быў толькі адным
з трох сенатараў ад Літвы. У лісце да Яна Станіслава Сапегі, які ў апошні момант вырашыў
не ехаць на сойм, Павел Стэфан зганіў такі крок і параіў не браць прыклад з сенатараў, якія
легкадумна адносяцца да сваіх абавязкаў перад літоўскім народам. На сойме Павел Стэфан
падтрымаў большасць, што выказалася за вайну са Швецыяй, за скліканне паспалітага
рушання, падтрымаў таксама каралеўскі план умацавання флоту. Папярэджваў толькі аб
пагрозе з боку Масквы. У ліку нямногіх сенатараў лічыў, што ў такую цяжкую хвіліну нельга
абмежавацца толькі павышэннем падаткаў, а трэба абраць камісію з мэтай падрыхтоўкі
грашова-падаткавай рэформы. Нават вострая крытыка з боку каралеўскага лагера на
197
адрас Літвы, якая адмаўлялася зачыніць марскія парты, не паўплывала на пракаралеўскую
пазіцыю Паўла Стэфана.
Ён абяцаў свайму калегу Альбрыхту Радзівілу быць пасярэднікам у спрэчцы літоўскіх
гетманаў, лічыў, што Льву Сапегу трэба памірыцца з К. Радзівілам. I ўсё ж разам з нямногімі
літоўскімі сенатарамі асудзіў падпісанае 19 студзеня 1627 г. К. Радзівілам пад Балдэнмойжам
замірэнне са шведамі. У лісце з Варшавы 13 лютага 1627 г. даЯна Станіслава Сапегі звінаваціў
Радзівіла, што ён падпісаў тое замірэнне толькі для таго, каб вярнуць занятыя шведамі
Біржы. Калі Сапегі (Ян Станіслаў 8 жніўня, Леў 23 верасня 1627 г.) пакінулі поле бітвы, Па-
вел Стэфан падтрымаў перадачукамандавання над войскам тады ўжо смаленскаму ваяводу
А. Гасеўскаму, абы толькі не літоўскаму польнаму гетману К. Радзівілу. Злаваў на полацкага
ваяводу Януша Кішку, што патраціў шмат сілаў і сродкаў на службе ў Радзівіла, замест таго,
каб «на караля і Рэч Паспалітую іх пакінуць».
На восеньскім сойме ў 1627 г. Павел Стэфан выступіў з падтрымкай караля, які
прапанаваў знізіць вартасць талераў і дукатаў, каб манеты з Рэчы Паспалітай не вывозілі
за мяжу. Ухваліў пастанову варшаўскай камісіі ў сакавіку гэтага ж года аб новых падатках
на войска; але, паколькі соймікі гэтай пастановы не падтрымалі, перастаў лічыць яе
актуальнай. Наконт вайны са Швецыяй яго погляды супадалі з пазіцыяй большасці.
Удзельнічаў у сойме 1628 г., на Радзе Сената 30 чэрвеня падтрымаў павелічэнне падаткаў.
На сойм 1629 г. прыехаў, але захварэў па дарозе, таму не ўдзельнічаў у прывітанні караля
11 студзеня, на пасяджэнне прыйшоў толькі 14 студзеня. Прысутнічаў на надзвычайным
сойме ў лістападзе - як адзіны сенатар-выступоўца ад ВКЛ. Напэўна, па яго падказцы
кароль даручыў Льву Сапегу перадаць камандаванне арміяй А. Гасеўскаму, хоць вайна ўжо
скончылася, і спрэчкі адносна галоўнага камндавання літоўскім войскам не мелі істотнага
значэння. На сойм 1631 г. прыехаў пасля прыняцця пастановаў. На апошнім сойме пры
Жыгімонце III у сакавіку 1632 г. выступаў за перамовы з Густавам Адольфам, разумеючы
небяспеку маскоўска-шведскага збліжэння. Напамінаў пра магчымы зрыў вольных
выбараў і падтрымаў прапановы пра адпаведнае забеспячэнне каралевічаў. Пасля сойма
заставаўся ў Варшаве, быў пры каралі ў апошнія яго дні, пасля яго смерці ўдзельнічаў у
закрытых перамовах Сената пад кіраўніцтвам прымаса Яна Венжыка (2-5 траўня), падпісаў
універсал, якім вызначаліся тэрміны перадвыбарчых соймікаў.
Павел Стэфан не прысутнічаў 15-17 траўня на скліканым К. Радзівілам віленскім
з’ездзе. Разам з Львом Сапегам пратэставаў супраць спосабаў яго склікання і прынятых
пастановаў, якія парушалі польска-літоўскі хаўрус. Раздражнялі Сапегаў апраўданні
прымаса, які не вызначыў тэрмін правядзення генеральнага перадвыбарчага сойма ў
Літве і апраўдваўся няведаннем літоўскага права, спасылаючыся на ўдзел Паўла Стэфана
ў напісанні ўніверсала. 3 чэрвеня 1632 г. Павел Стэфан кіраваў соймікам у Ашмянах, дзе
шляхта на першы план выставіла пытанне пра бяспеку Літвы і перасцерагала, каб не
пачынаць перадчасна рэформу выбараў.
Павел Стэфан актыўна ўдзельнічаў у міжкаралеўскіх соймах. 23 чэрвеня выказаўся
за тое, каб вельмі хутка (праз тры тыдні) склікаць сойм па выбарах караля. 28 чэрвеня
выказаў падтрымку варшаўскім сенатарам, асудзіў яшчэ раз віленскі з’езд, новыя наборы ў
войска Крыштофам Радзівілам, прапанаваў увогуле распусціць войска. Літоўскі падскарбі
198
Стэфан Пац абвінаваціўПаўла Стэфана, што ён выступае супраць інтарэсаў Літвы. Спрэчка
разгарэлася зноў 12 ліпеня на сенатарскіх нарадах, прымірыў іх А. С. Радзівіл. 6 ліпеня Павел
Стэфан увайшоўу групудэпутатаў, якая мусіла вырашыць праблемы,узнятыя пратэстантамі
і праваслаўнымі. Група скасавала ўсе ранейшыя пастановы, датычныя іншаверных, якія
не былі занесеныя ў соймавую канстытуцыю, у тым ліку і варшаўскую канфедэрацыю де
геіі^іопе. Сенат тады ўвогуле не разбіраў справаў дысідэнтаў і адшчапенцаў, а ў перыяд
бескаралеўства заклікаў да рэлігійнага спакою. Калі 17 ліпеня падпісвалі варшаўскую
канфедэрацыю, Павел Стэфан, на ўзор біскупаў, падпісаў яе «з захаваннем права каталіцкай
рэлігіі», але з прычыны пратэстаў іншаверцаў закрэсліў гэтую прыпіску. Перакананы
канцлерам Радзівілам, Павел Стэфан перамяніў думку адносна вайсковага набору гетманам
польным і згадзіўся «вызначыцца з колькасцю жаўнераў». Павел Стэфан быў абраны ў
ганаровую варту пры трунах памерлых караля і каралевы.
На выбары пад Варшавай Павел Стэфан з’явіўся Т1 кастрычніка 1632 г. з узброеным
атрадам, зрэшты, як і большасць сенатараў. Быў у рэдакцыйнай камісіі літоўскага пра-
ва, якая працавала ад 20 кастрычніка пад кіраўніцтвам А. С. Радзівіла. Прысутнічаў Па-
вел Стэфан і пры складанні прысягі каралевічам Уладыславам Вазам (13 лістапада), і пры
чытанні акта выбараў каралеўскім канцлерам Якубам Задзікам (14 лістапада). Расіа соп-
х’епіа падпісаў з захаваннем права каталіцкага Касцёла. 15 лістапада браў удзел у закрытай
нарадзе з кандыдатам на караля, якая была прысвечаная аблозе Масквой Смаленска. Уручыў
Уладыславу ад імя Льва Сапегі спісак ротмістраў, якім трэба было выслаць позвы на вайну
з Масквой (9 снежня). 3 Варшавы Павел Стэфан паехаў у Кракаў за пахавальным кара-
леўскім картэжам. На пахаванні караля і каралевы 4 лютага 1633 г. нёс карону Канстанцыі.
6 лютага падчас каранацыі не змог з-за тлуму дапяць да караля перад прыняццем прысягі
і меў прэтэнзіі да Уладыслава, што паспяшаўся прысягнуць. Кароль нават прапанаваў
паўторна прысягнуць у прысутнасці Паўла Стэфана і А. С. Радзівіла, ім стала сорамна, і яны
адмовіліся ад сваіх прэтэнзій. У наступны дзень Павел Стэфан удакладніў чын прыняцця
прысягі канцлерам, такая працэдура была абавязковай перад новым каралём. Удзельнічаў
у пасяджэннях каранацыйнага сойма. Яго абралі ў ваенную раду пры каралі. 30 сакавіка ў
Кракаве Павел Стэфан разам з А. С. Радзівілам звярнуліся да каралеўскага канцлера Я. За-
дзіка з пажаданнем, каб параіў каралю не раздаваць налева і направа вакансіі і пастановы
без ведама канцлераў. Напэўна, Павел Стэфан, пільнуючы ўласных інтарэсаў, не хацеў
аддаляцца ад караля. Суправаджаў яго ў Чэнстахова, дзе кароль са світай затрымаўся на
адзін дзень (6 красавіка), адтуль - да Варшавы (атрымаў па дарозе некалькі прывілеяў),
і далей ехаў з каралём да Вільні. Т1 чэрвеня прымаў удзел у працы камісіі па рэдагаванні
права ў ВКЛ, 21 ліпеня ўдзельнічаў у Вільні ў пахаванні Льва Сапегі.
У канцы ліпеня з каралём і войскам вырушыў на Смаленск. Але захварэў і пакінуў лагер
пад Смаленскам. Са зваротнай дарогі, з Талочына, напісаў да сына Льва Сапегі Казіміра
Лявона, каб той ехаў у каралеўскі лагер пад Смаленск. Павел Стэфан разумеў, што пасля
смерці лідара роду Сапегаў Льва не ён павінен заняць яго месца, паколькі за плячыма 68
гадоў, да таго ж і кар’еры вялікай не зрабіў. На ролю такога лідара, каб супрацьстаяць
Радзівілам, найлепш падыходзіў малады Казімір Лявон.
199
3 пачатку 1634 г. Павел Стэфан цяжка хварэў у сваіх Галынанах. У чэрвені, калі да
караля (ён на той час знаходзіўся ў Гародні), дайшла вестка аб смерці Паўла Стэфана,
Уладыслаў IV, не чакаючы пацвярджэння, пачаў раздаваць «паслясапегаўскія» вакансіі.
Як напісаў А. С. Радзівіл, «падканцлера раззлавала гэтае раздаванне, але кароль яго
задобрыў», а ўстрывожаных нашчадкаў высмеялі. Плётка пра смерць Паўла Стэфана яшчэ
раз распаўсюдзілася пераважна на сойме 1635 г., бо Павел Стэфан не прысутнічаў там 31
студзеня, калі віталі караля. I зноў пачалі раздаваць яго пасады. «Так сабе павысцілалі дарогі
да вакансій па пану падканцлеру, што і войтаўства захапілі, іўсе да найменшай разабралі,»
- так 11 лютага пісаў Самуэль Вялічка да Пятра Кахлеўскага. Насуперак абяцанню Паўлу
Стэфану, які прасоўваў на падканцлера Марціна Трызну, кароль аддаў пасаду падскарбію
Пацу. Калі пасля гэтага Павел Стэфан з’явіўся ў Варшаве, зноў трэба было яго перапрашаць
і абдароўваць.
Павел Стэфан атрымаў ад бацькі ў 1599 г. маёнтак Галынаны і Багданава з фальваркаміў
Віленскім ваяводстве. У1602 г. атрымаўад дзядзькі, полацкагаваяводы Андрэя [42], маёнтак
Горбава (Гарбоўшчыну), а ў 1630 г. атрымаў ад Фрыдэрыка Сапегі, пазнейшага мсціслаўскага
ваяводы, Вайгелішкі (Вайганішкі) ў Віцебскім ваяводстве. Былі ў Паўла Стэфана двор
і камяніцы ў Вільні, ад бабулі па маці Ганны з Капустаў, кашталянкі брацлаўскай, меў
спадчыну ў Панямоні і на Жмудзі (тастамент ад 1577 г.). Пасля Льва Сапегі арэндаваў каля
Гародні Ласосна, дзе разводзіўконей. 3 маёмасных працэсаў 1684 г. вядома, што меўён нейкія
надзелы і на варшаўскіх землях - у Бабічах, Сухараве і Прушкаве. Магчыма, іх прынесла ў
пасаг чацвёртая жонка.
Як каралеўскія дарункі (апрача згаданых ужо Ашмянскага староства і Гомельскай
арэнды) атрымаў Камянецкае староства (1631), Васілішкаўскае староства з лясніцтвамі
Бірштанскім, Заблоцкім, Дубіцкім, Каняўскім і вёскай Скрабельнікі (11 красавіка 1631 г.), а
таксама Геранёнскае і Ліпнішскае (13 красавіка 1633), Белавежскае (1633) і Дырвянскае.
У Трокскім ваяводстве атрымаў у 1603 г. ад цешчы Ганны Вешэлен'і у арэнду Сімна і
Метэлі. Трэцяя жонка прынесла Паўлу Стэфану Тэлыну на Жмудзі. Меў таксама Вожніцу ў
Трокскім ваяводстве ды драбнейшыя маёнткі: Ніўна, Густановічы, Некрашовічы (Мазырскае
ваяводства) і Мушніцы ў Менскім ваяводстве, Кітава на Жмудзі (1625). Быў арандатарам
часткі Астрынскай пушчы, ад Шавельскай эканоміі яму таксама ішлі пэўныя даходы. Ды ўсе
каралеўскія дарункі не кампенсавалі тых выдаткаў, якія Павел Стэфан панёс на службе.
Таму яго маёнткі мелі вялікія даўгі. Частка атрыманых ад караля земляў была
спустошанай сваім жа войскам, на якое ў казне вечна не хапала сродкаў. У 1634 г. харугвы,
што вярталіся з-пад Смаленска, спустошылі Ліпнішкі, Геранёны і Камянецкае староства.
Доўгі час дамагаўся Павел Стэфан ад незычлівых да яго гетмана Радзівіла і падскарбія Паца,
каб падлічыць страты сваіх спустошаны маёнткаў.
Галоўная рэзідэнцыя Паўла Стэфана была ў Гальшанах. Калі ён перайшоў з праваслаўя ў
каталіцтва, дакладна невядома. У 1618 г. пабудаваў у Гальшанах касцёл св. Яна Хрысціцеля,
куды запрасіў францішканаў. Але гэта няпраўда, што Павел Стэфан разбурыў у Галынанах
кальвінскі збор. Атрымаўшы 31 сакавіка 1624 г. каралеўскі дазвол і згоду жмудскага біскупа
200
Станіслава Кішкі, Павел Стэфан запрасіў у Тэльшу бернардынаў. Яго клопатамі быў
пабудаваны для іх драўляны касцёл св. Антонія Падэўскага, а таксама драўляна-мураваны
кляштар на пагорку Інсуля ў цэнтры мястэчка. У пахавальнай прамове Марк Карона
зазначыў, што Павел Стэфан фундаваў касцёлы ў Сімне і Гомелі.
3 таго часу, калі вучыўся ў Віленскай акадэміі, Павел Стэфан з павагай адносіўся да
езуітаў, асабліва да Марціна Сміглецкага. У 1600 г. езуіт Геранім Стэфаноўскі пісаў Паўлу
Стэфану рэляцыі з дыспута, які адбыўся ў 1599 г. у Вільні паміж Сміглецкім і кальвінскім
міністрам Данілам Мікалаеўскім («Сепгыга сіізрыіасіеі пчіепзкіе]»).
Разам з братам Мікалаем Павел Стэфан з 1599 г. апекаваўся дзецьмі свайго дзядзькі,
віцебскага ваяводы Мікалая [37], асабліва калі яны вучыліся за мяжой, вёў за іх судовыя
працэсы ў абарону коданскіх уладанняў, якія ім перайшлі па спадчыне. У 1611 г. Павел
Сапега пераняў апеку (кароткачасовую) над дзецьмі пляменніка Яна Пятра [54], усвяцкага
старосты. Павел Стэфан стараўся, каб сапегаўская спадчына захоўвалася пры Сапегах.
Пагроза страты фамільнай маёмасці пераследавала яго да канца жыцця, паколькі сыноў
ён не меў. У апошнім запавеце Павел Стэфан (1635) запісаў на жонку Гальшаны і некалькі
фальваркаў, а ўсе астатнія ўладанні перапісаў брату Мікалаю і яго сынам - з умовай, што
яны будуць перадавацца ў спадчыну толькі «па мячы».
Павел Стэфан памёр 19 ліпеня 1635 г. у Гальшанах, быў пахаваны 24 верасня ў Галь-
шанскім касцёле. Развітальную прамову сказаў францішканін М. Карона (апублікаваная ў
Вільні ў 1637 г. пад назвай «Крыж святтсты асвячонага дому [...] Сапегаў»).
На восеньскім сойме ў 1635 г. літоўскі пісар Казімір Лявон Сапега аддаў пячатку Паўла
Стэфана каралю, які пажадаў спачынку «ценю падканцлера, слаўнага грамадзяніна». Запісаў
словы гэтыя А. С. Радзівіл, ён жа сказаў на хвалу памерлага прамову, а ў нататніку сваім
пакінуў запіс пра заняпад Сапегаў, паколькі пасля смерці Паўла Стэфана згубілі яны высокія
чыны і сенатарскія пасады.
Павел Стэфан быў жанаты чацвёрачы. Першая жонка - Рэгіна з Дыбоўскіх, удава па
літоўскім падскарбію Дзмітрыю Халецкім (шлюб адбыўся 21 лютага 1599 г. у Вільні). У
1602 г. Павел Стэфан ажаніўся другі раз з Альжбетай (памерла ў 1615 г.), дачкой Францішка
Вешэлен'і, вугорца, які прыехаў у Польшчу з каралём Стэфанам Баторыем. Трэцяя жонка -
Кацярына, дачка бэндзінскага старосты Крыштофа Гаслаўскага, удава па літоўскім харужым
Андрэю Валовічу (шлюб у 1618 г.). Чацвёртая жонка - Соф’я, дачка каралеўскага падскарбія
Мікалая Даніловіча, удава па ліўскім старосце Адрыяне Радзімінскім (ажаніліся ў 1630 г.).
Пасля смерці Паўла Стэфана ў 1635 г. была складзеная маёнткавая дамова са шваграм
Мікалаем Сапегам, і Соф’я выйшла замуж за каралеўскага маршалка Лукаша Апалінскага.
3 Альжбетай у Паўла Стэфана было тры дачкі. Еўдаксія прыняла закон базыльянаў
(з імем Кацярына), была настаяцельніцай кляштара ў Вільні, пасля ў Менску (памерла
9 сакавіка 1676 г.). Тэафіла сышла ў кляштар кларыстак у Вільні пад імем Тэкля; з 1615 г.
была настаяцельніцай кляштара бернардынак у Слоніме (памерла ў 1682 г.). Хрысціна была
замужам за літоўскім падстольнікам Геранімам Хадкевічам (памерла ў 1678 г.).
Міраслаў Нагельскі
201
VI. 92
Руж.
Ян Станіслаў
Слонімскі староста, літоўскі падстольнік, пазней маршалак надворны, пасля маршалак
ВКЛ. Нарадзіўся 25 кастрычніка 1589 г. у Маладзечне, быў старэйшым сынам канцлера,
гетмана ВКЛ Льва Сапегі [47] і яго першай жонкі Дароты Фірлей, родным братам літоўскага
падскарбія Крыштофа Мікалая [96] і літоўскага падканцлера Казіміра Лявона [97].
Бацька аддаў Яна Станіслава ў ма ла дым узросце вучыцца ў Віленскую езуіцкую акадэмію
(1599-1600). Магчыма, там ён трапіў пад уплыў езуіта і пісьменніка Мікалая Лянчыцкага.
Адмыслова дзеля адукацыі Яна Станіслава праўнік Давід Хілхен напісаў «Іпзіііыііопез $еа
еіетепіа іыгіз» (Ягелонская бібліятэка, рукапіс 2279, арк. 1-121).
Відаць, пры дапамозе больш дасведчанага паэта з асяроддзя прафесараў або студэнтаў
Ян Станіслаў напісаў «Еріікаіатіат» (Вільня, 1599) на шлюб свайго бацькі з Альжбетай
Радзівіл. У Віленскай акадэміі працавала Марыйнае брацтва, Ян Станіслаў стаў яго сябрам.
Летам перавёўся ў езуіцкі калегіум у Браневе, дзе вывучаў красамоўства. У 1605 г. ад імя
студэнтаў напісаў прадмову да выбраных вершаў, прысвечаных біскупу Шымону Радніцкаму
з прычыны атрымання ім вармінскай дыяцэзіі («Іп ргіто [...] 8ітопі$ Кнсіпіску ерізсорі
Уагтіеп$і$ іп $ыыт ері$сораіыт асіх’епіы», Бранева, 1605). Пасля выехаў разам са стрыечным
братам Крыштофам Стэфанам Сапегам [99] за мяжу, у пачатку 1606 г. зарэгістраваўся ва
ўніверсітэце ў Вюрцбургу, дзе навучаўся да верасня 1607 г. Далей праз Франкфурт-на-Майне
паехаў у Францыю. 3 лістапада 1607 г. знаходзіўся ў Парыжы, дзе быў вучнем бібліятэкара
Генрыха IV і прафесара Сарбоны I. Казабона, у якога знайшоў прытулак. Калі Ян Станіслаў
пакінуў Францыю, прафесар ліставаўся з ім, заахвочваў да далейшай вучобы. Восенню 1608 г.
Ян Станіслаў вяртаўся ў Літву, затрымаўшыся ў Лювене і Нюрнбергу...
Бацька пастараўся забяспечыць Яна Станіслава добрымі маёнткамі. Яшчэ 10 чэрвеня 1593
г. перапісаў яму Маркаўскае і Мядзельскае староствы, Кужанецкую арэнду ды Карэйкаўскую
воласць у Ашмянскім павеце. 10 чэрвеня 1596 г. атрымаў згоду караля на перадачу сыну
арэпды Ясвойны на Жмудзі, 22 сакавіка 1597 г. перадаў Бдудненскую арэнду з унесенай за
яе сумай 4 000 коп літоўскіх грошай. У выніку Ян Станіслаў ужо ў 1605 г., да свайго паўна-
лецця, гаспадарыў ва ўсіх пералічаных уладаннях, толькі Блудна пераняў 22 сакавіка 1617 г. У
1595 г. Леў Сапега перавёў сыну 30 000 польскіх залатых, якія жонка перад смерцю пакінула
яму з даходаў маёнтка Міжрэчча на Падляшшы. У 1605 г. перадаў яму маёнтак Ласосін - 5
вёсак у Слонімскім павеце, а 18 лютага 1604 г. выдаў прывілей на арэнду маёнтка Брусы ў
Віцебскім ваяводстве. 18 ліпеня 1607 г., калі Ян Станіслаў вучыўся, віцебская кашталянава
Данімітра Стравінская падаравала яму Габскую арэнду ў Ашмянскім павеце. Першую пасаду
- Слонімскае судовае староства з навакольнай арэндай - атрымаў Ян Станіслаўад бацькі яшчэ
да выезда на вучобу, перад 18 кастрычнікам 1605 г. Неўзабаве, пасля вяртання з замежжа, на
пачатку 1609 г., яго прынялі на каралеўскім двары як пакаёвага двараніна.
У гэтым званні суправаджаў ён Жыгімонта III, зрэшты, разам з бацькам, у паходзе на
Маскву ў жніўні 1609 г. Паводле панегірыстаў і геральдыстаў старапольскіх, калі аблога
Смаленска трымалася каля двух гадоў, Ян Станіслаў «уздымаў баёвы дух цэлага палка»
202
(К. Нясецкі). Хутчэй за ўсё, маецца на ўвазе полк ягонага бацькі. Напэўна, з гэтым палком
Ян Станіслаў удзельнічаў ва ўтрыманні Белай, што на поўнач ад Смаленска, але асабліва
не вызначыўся на полі бітвы. Галоўным яго заняткам на той вайне заставалася служба пры
двары караля. Пасля капітуляцыі Смаленска Ян Станіслаў папрасіў у Жыгімонта III па-
саду літоўскага падстольніка і атрымаў адпаведны прывілей 11 снежня 1611 г. Перад тым,
17 жніўня 1611 г., на віленскім сойміку яго абралі паслом на сойм. Адразу пасля сканчэння
сойма ў канцы 1611 г. выехаў у другое замежнае падарожжа: 23 студзеня 1612 г. пісаў да
бацькі з Інгальштадта, просячы дазволу вярнуцца, бо далёка ад айчыны не вельмі весела
пачуваўся. Бацька забяспечыў яго рэкамендацыйнымі лістамі, падпісанымі 18 сакавіка 1612 г.
Жыгімонтам III, дзе Ян Станіслаў прадстаўляўся як найпаважнейшы ў Рэчы Паспалітай
княжыч. Затрымаўся ў Нямеччыне з цікавасці, каб прысутнічаць на каранацыі новага
імператара пасля смерці ў пачатку 1612 г. Рудольфа II. Ян Станіслаў наведаў Нідэрланды,
а пасля выехаў у Італію. 1 жніўня запісаўся ў польскую групу ва ўніверсітэце ў Падуі.
У канцы 1612 г. быў у Балоніі, дзе 6 снежня для свайго атачэння (7 асобаў) атрымаў ад
кардынальскага легата М. Барберыні дазвол на нашэнне зброі. У той жа час запісаўся
студэнтам у тамтэйшы ўніверсітэт. У пачатку 1613 г. быў на прыёме ў Папы Рымскага
Паўла V. У канцы ліпеня 1613 г. збіраўся вярнуцца дамоў. У снежні 1613-га быў паслом на
нечарговы сойм, намінаваўся на маршалка палаты паслоў, але прайграў больш дасведчанаму
літоўскаму рэферэндарыю Аляксандру Гасеўскаму. 3 таго часу некалькі гадоў Ян Станіслаў
пераважна знаходзіўся пры каралі ў Варшаве. 20 жніўня 1615 г. атрымаў ад караля прывілей
на арэнды Мсцібава і Ялаўку ў Ваўкавыскім павеце. 15 сакавіка 1616 г. на сойміку ў Слоніме
яго абралі трэці раз на сойм. Меў намер удзельнічаць вясной 1617 г. у паходзе каралевіча
Уладыслава на Маскву, у двары меркавалі, што ён разам з бацькам выставіць роту з 200
конных гусараў.
Урэшце, Ян Станіслаў не прымаў удзелу ў гэтым паходзе, бо 27 ліпеня Жыгімонт III
прызначыў яго літоўскім надворным маршалкам. За час, пакуль быў пры двары, Ян
Станіслаў пасябраваў з каралевічам Уладыславам, і цягам ваеннай кампаніі 1617-1619 гг.
яны актыўна вялі перапіску, з якой вядома пра поспехі маскоўскага паходу. Уладыслаў прасіў
сябра падтрымаць яго на сойме ў лютым 1618 г. Ян Станіслаў на тым сойме ўпершыню меў
сенатарскую прамову, у якой акцэнтаваўся на праблемах замежнай палітыкі. Выказаўся за
аказанне Рэччу Паспалітай энергічнай дапамогі каралевічу ў яго прэтэнзіях на маскоўскі
трон. Асаблівазвярнуўувагу на небяспеку канфлікту з Турцыяй, высока ацаніўшы падпісанае
гетманам Станіславам Жулкеўскім замірэнне пад Бушай. Адносна татараў прапанаваў
арганізаваць паход на Крым ды зліквідаваць іхняе ханства. Таму лічыў, што запарожскіх
казакоў трэба трымаць у баявым стане і выкарыстаць дзеля захопу Крыма. Прапаноўваў
спыніць канфлікт са Швецыяй за Інфлянты, дзеля міру пайсці на саступкі і прызнаць права
Густава Адольфа Вазы на каралеўскі трон.
На сойме зноў разважалі пра атрыманне Янам Станіславам адной з літоўскіх пячатак
(упершыню тэма ўзнікла ў 1616 г.) з умовай, што яго бацька саступіць пасаду літоўскага
канцлера. Не выйшла з гэтага нічога, бо кароль не любіў такіх сваяцкіх гешэфтаў. Па заканчэнні
соймавых пасяджэнняў Ян Станіслаў падпісаў пратэст уніяцкіх біскупаў, патрабуючы
запісаць у соймавых пастановах захаванне правоў уніятаў («Аб грэцкай рэлігіі»).
203
У наступныя гады Ян Станіслаў болей займаўся прыватнымі справамі, чым служыў на
каралеўскім двары. Вярнуўсяўпалітыку іда публічнай дзейнасціў 1621 г., калінавісла пагроза
над краінай. Дапамагаў свайму цесцю віленскаму ваяводу і літоўскаму гетману Яну Каралю
Хадкевічу збіраць войска ў валошскі паход. Сабраўшы гусарскую роту і 100 пяхотнікаў,
адправіўся ў лагер пад Львоў, дзе Жыгімонт III восенню таго ж года спрабаваў дапамагчы
арміі Хадкевіча, акружанай пад Хоцінам. У гэтым паходзе, на пераломе кастрычніка і
лістапада 1621 г„ атрымаў прызначэнне на пасаду вялікага літоўскага маршалка.
Ужо як маршалак 14 лістапада 1621 г. атрымаў пасля памерлага цесця Любашанскую
арэнду ў Аршанскім павеце, якую ў 1625 г. перапісаў на брата Казіміра Лявона за 8 000
коп літоўскіх грошай. У тым жа годзе атрымаў дазвол на перадачу Ясвойнскага староства
Аляксандру Масальскаму. Другому брату, Крыштофу Мікалаю, пераказаў у 1621 г. арэнды:
Маркаўскую, Губскую і Вілейскую (Куранецкую), якія зноў вярнуліся да яго ў 1632 г.
Ян Станіслаў браў удзел у сойме 1623 г„ на якім выступаў у сенатарскіх дыскусіях
31 студзеня. Удзельнічаў у віленскім паміжсоймавым з’ездзе 4-8 чэрвеня 1624 г. Але на
наступныя два соймы (пазачарговы ў 1624-м і чарговы ў 1625 г.) прыехаў пасля дэбатаў.
Падтрымліваў у гэты час Жыгімонта III, які задумаў зноў пачаць вайну са Швецыяй. А ў
пачатку 1624 г. адмовіўся ад прапанаванай яму каралём ганаровай ролі суправаджаць
каралевіча Уладыслава ў падарожжы па Заходняй Еўропе. Ян Станіслаў меў высокую пасаду,
але не лічыўся сенатарам, які здольны да шырокай палітычнай дзейнасці. У гэтым яўна
адставаў ад свайго бацькі, уплывамі якога карыстаўся. Быў слаба заангажаваны ў публічную
дзейнасць з-за слабога здароўя. Але бацька, які быў прызначаны вялікім літоўскім гетманам
у сталым веку (1625 г.), усё ж вылучыў кандыдатуру сына на свайго намесніка.
Калі Густаў Адольф зноў пачаў вайну ў Інфлянтах, Ян Станіслаў удзельнічаў у ваенных
дзеяннях на фронце. Да арміі, якую сабраў бацька, сын далучыў гусарскую роту з 250
вершнікаў. Нягледзячы на недахоп вайсковай кваліфікацыі і прыродных здольнасцяўу Яна
Станіслава, менавіта яму бацька даручыў камандаванне сваім корпусам, калі ад’язджаў з
фронта на сойм. У інструкцыі ад 14 снежня наказаў сыну перавесці войска пад Вальмайзан
і размясціць харугвы на зімовую стаянку ў Семігаліі. Але адначасна загадаў уважліва
сачыць за перасоўваннем непрыяцеля і не даваць яму нечакана пераправіцца праз Дзвіну.
Ян Станіслаў, стоячы лагерам пад Вальмайзанам, не змог супраціўляцца арміі шведаў.
17 студзеня 1626 г. пяцітысячная шведскае войска пад камандаваннем Густава Адольфа
разбіла корпус Яна Станіслава (каля 4 000 жаўнераў). Корпус Яна Станіслава панёс цяжкія
страты (каля 150 палонных, параненых і забітых - ад 500 да 1000).
У гэтай бітве дайшло да панікі ў шэрагах літоўскай конніцы, якая, уцякаючы,
здратавала сваю ж пяхоту. Сам Ян Станіслаў быў у смяротнай небяспецы, уратаваў
яго ротмістр Ракоўскі, які загінуў на полі бітвы. Адступіўшы з-пад Вальмайзана, Ян
Станіслаў збіраў сваё разбітае войска пад Ракішкамі. Адтуль 19 студзеня 1626 г. паслаў
ліст да шляхты Вількамірскага ваяводства, дзе патлумачыў прычыны сваёй паразы, не
ацэньваючы панесеных стратаў. Нягледзячы на нежаданне ваяваць поплеч з дывізіяй
гетмана Крыштофа Радзівіла, дамовіўся аб сумесных дзеяннях з яе камандзірам Мікалаем
Абрамовічам. Разам яны спрабавалі завабіць у пастку Г. Горна, які стаяў у Боўску. Сутычка
пад Боўскам 18 лютага не скончылася поўнай перамогай літоўцаў - з-за марудства Яна
204
Станіслава. У хуткім часе было падпісанае трохмесячнае замірэнне са шведамі, Ян Станіслаў
быўадхілены адкамандавання войскам.3ягоатрымаўсяняўдалыпалкаводзец,камандаванне
арміяй даверылі смаленскаму ваяводу Аляксандру Гасеўскаму. Падзеі ў Інфлянтах, якія былі
вышэй фізічных магчымасцяў і кампетэнцый Яна Станіслава, параза пад Вальмайзанам, на
думку сучаснікаў, сталіся прычынай яго пазнейшага «шаленства», Пра тое, што літоўскі
маршалак час ад часу «сядае на белага каня», загаварылі паўсюль вясной 1627 г. Пакуль жа
ў 1626 г., пасля наступу Густава Адольфа на каралеўскую Прусію, Ян Станіслаў станоўча
аднёсся да намеру Жыгімонта III асабіста выправіцца на вайну з непрыяцелем. Ён быў у
атачэнні караля ў Прусіі у пачатку верасня 1626 г., падмацаваўшы каралеўскія сілы сваімі
трыма ротамі (100 пяхотнікаў, 150 казакоў і 100 гусараў). Але няма звестак, ці ўдзельнічаў
Ян Станіслаў у канцы верасня ў бітве пад Гневам. У першай ці другой дэкадзе лістапада
1626 г., калі Жыгімонт III знаходзіўся ў Гданьску, перадаў яму Ян Станіслаў па даручэнні
бацькі лісты ад сваіх братоў, якія праходзілі вучобу ў Лювене; у тых лістах гаварылася пра
выкрыты імі «Арлеанскі спіс» Крыштофа Радзівіла.
Ян Станіслаў не ўдзельнічаў у сойме надзвычайным, які сабраўся ў канцы таго месяца ў
Торуні, чамусьці з-пад самага горада павярнуў назад і паехаўу Літву. Дапамагаў бацькуў яго
палітычных справах, паміж іншым, у змаганні за ўплывы з К. Радзівілам у ВКЛ.
У пачатку лютага 1627 г. Ян Станіслаўудзельнічаўу слонімскім сойміку, на якім выбралі
яго ў Літоўскі Трыбунал. На тым жа сойміку ўгаворваў шляхту, каб як найхутчэй сабраць
зацверджаныя соймам новыя падаткі. Але слонімскі сойм зацвердзіў даволі марудныя
тэрміны для падаткавых збораў, нягледзячы на пільную патрэбу аплаты літоўскага войска
з дзяржаўнай казны.
Пасля заканчэння чарговага замірэння са Швецыяй у траўні 1627 г. Ян Станіслаў
з бацькам і ўласнай гусарскай харугвай зноў пайшлі ў Інфлянты. Але малады Сапега
доўга там не затрымаўся - з-за дрэннага здароўя. У 1628 г. пад апекай стрыечнага брата,
аршанскага старосты Аляксандра Сапегі (Дажджбога) [98] выправіўся на лекаванне на воды
ў Чэхію, пазней - на рэабілітацыю ў Італію, каб палепшыць свой псіхічны стан. Побыт за
мяжой зацягнуўся на цэлы год, і ў 1629-м выязджаў яшчэ раз. Інфармацыя, што адначасна
ўзначальваў пасольства да імператара Фердынанда II, даволі спрэчная. Імепратар мог яго
прыняць і прыватна. Тым больш, што ўканцы таго ж года Ян Станіслаў бываўу Вене, наведваў
і імператарскі двор. Хадзіла легенда, што імператар прапаноўваў яму тытул князя, але ён
адмовіўся, згадзіўшыся быць проста імператарскім дваранінам (на што Фердынанд II выдаў
прывілей ад 28 снежня 1529 г.). Вярнуўся ў Літву ў пачатку 1630 г., доўгатрывалае лекаванне
не паправіла яго здароўя. 3-за таго, што нібыта наслала чары на Яна Станіслава, якія і
выклікалі хваробу, была схопленая і спаленая ў Наваградку пападдзя Раіна Грамычына.
У чэрвені і ліпені 1630 г. Жыгімонт III паведамляў Яну Станіславу, што склікаецца сойм, і
прасіў, каб той далучыўся да яго падрыхтоўкі. Ян Станіслаў удзельнічаў у сойме, які сабраўся
ў пачатку 1631 г. у Варшаве, але прыехаў туды па сканчэнні дыскусій. У Варшаве ён знаходзіўся
таксама ў канцы верасня 1632 г., у той час там адбываўся выбарчы сойм, і Ян Станіслаў у ім
удзельнічаў. Перад выбарамі займаўся наймам кватэраў для сенатараў і літоўскай шляхты
на правым беразе Віслы і ў прадмесцях. Т1 верасня 1632 г. разам з каронным маршалкам
і маршалкам рыцарскага кола падпісаў «Парадак на вальным выбарчым сойме». Выбралі
205
яго ў склад адмысловага суда, які мусіў сачыць за парушэннем парадкавых артыкулаў.
Сярод іншых маршалкаў Ян Станіслаў на сойме выконваў розныя функцыі, звязаныя з
яго пасадай, між іншым, прысутнічаў, калі прымалі замежных паслоў.
Ян Станіслаў быў у перадвыбарчым штабе каралевіча Уладыслава, падпісаў яго расіа
согтепіа і прысутнічаў, калі той прысягаў у калегіяце св. Яна. Але памерла яго жонка,
таму не змог паехаць на каранацыйны сойм у Кракаў (1633). Затое павітаў караля 27
траўня 1633 г. на літоўскай мяжы паміж Кнышынам і Саколкай, калі той ехаў на вайну пад
Сма-ленск. Суправаджаў Уладыслава IV да Гародні і сталіцы Літвы. Штораз мацнейшыя
прыступы хваробы Яна Станіслава ў часе яго публічных выступаў бянтэжылі многіх, хто
яго слухаў; нягледзячы на гэта, кароль трымаў яго ў сваім атачэнні. Ян Станіслаў часам
паводзіў сябе з выклікам; напрыклад, парушыўшы ўсе правілы, дамогся, каб яго абралі
дырэктарам Літоўскага Трыбунала (хоць і не быў дэпутатам) - каб толькі ў такой ролі
вітаць караля ў Вільні 25 чэрвеня 1633 г. Літоўскі канцлер Альбрыхт Станіслаў Радзівіл
з горыччу ўспамінаў пра яго ўчынкі, адначасна спачуваў яму як «вялікаму палітыку і
добраму грамадзяніну Рэчы Паспалітай».
Увесну 1633 г. Ян Станіслаў прыватна сабраў некалькі ротаў пяхоты і конны атрад,
відаць, думаў пра паход з каралём пад Смаленск. У пачатку чэрвеня скардзіўся гетману
К. Радзівілу, што з-за зайздрасці прыдворных не можа далучыцца да караля са сваім
войскам. Летам і восенню 1633 г. Ян Станіслаў з конным атрадам спыняўся ў ваколіцах Друі
і Іказні, абараняючы свае землі ад маскоўскіх нападаў. Уладыслаў IV прасіў яго ў лісце ад 9
жніўня перакінуць гарматы з Быхава пад Смаленск. У кастрычніку Ян Станіслаў асабіста
збіраўся ў каралеўскі лагер пад Смаленск. На звычайным сойме 1635 г. Ян Станіслаў
выступаў публічна апошні раз. Ён даў высокую ацэнку ваенным подзвігам Уладыслава
IV пад Масквой і ў вайне з туркамі. Віленскі біскуп Абрагам Война падаў на яго скаргу ў
каралеўскі суд, што падчас сойма ён захапіў памяшканне, прызначанае біскупу. Уладыслаў
IV не выдаў у гэтай справе пастановы, але 15 лютага ў сяброўскай гутарцы прапанаваў
Яну Станіславу саступіць памяшканне. Небяспечна было нават каралю з ім размаўляць,
бо Ян Станіслаў (як занатаваў А. С. Радзівіл) быў у той час «хворы на галаву».
Ян Станіслаў быў спадкаемцам найбольшых магнацкіх багаццяў у Рэчы Паспалітай
першай паловы XVII ст. Апрача каралеўскіх дарункаў, якія перайшлі да яго ад бацькі, атрымаў
ад яго ж маёнтак Іказнь з замкам (Браслаўскі і Ашмянскі паветы), Ружаны і Косава (Слонімскі
павет). У Іказненскай воласці, на сутоку Друі і Дзвіны, у 1618 г. пабудаваў горад Сапежын
(пазней Друя), які 15 красавіка 1619 г. атрымаў магдэбурскае права. Пасля смерці бацькі ў
1633 г. атрымаў у спадчыну Зэльву і Азярніцу з Івашкевічамі (Ваўкавыскі павет), Бярозу,
Бусяжы і Блізны (Слонімскі павет), Малыя і Вялікія Горы, Шышова з Сяльцом і Якаўлевічамі
на Задняпроўі (Аршанскі павет), а таксама камяніцы ў Вільні на вуліцы Святадухаўскай з
вёскай Шніпішкі. Атрыманыя супольна з братам Казімірам Лявонам Чашнікі (Полацкае
ваяводства) прадаў26 ліпеня 1633 г. за 150 000 польскіхзалатыхкаралеўскаму стольніку Адаму
Казаноўскаму. Затое набыў у 1620 г. Асвею (Полацкае ваяводства) на мяжы з Інфлянтамі, а ў
1627 г. за 65 000 залатых купіў Цеханавец на Падляшшы.
Але найболып павялічыліся латыфундыі Яна Станіслава пасля яго шлюбу з
Ганнай Схаластыкай Хадкевічанкай. Некалькігадовае змаганне за руку і сэрца адзінай
206
гетманавай дачкі супала ў Яна Станіслава з кар’ерай палітычнай. Шлюб узялі ў Вільні ў
пачатку верасня 1620 г. На заручыны нехта з Віленскай акадэміі (магчыма, Мацей Казімір
Сарбеўскі) напісаў панегірык пад назвай «Нутепосіога...» Паколькі Хадкевічанка была
адзінай дачкой, то і яе спадчына была незлічонай.
Восенню 1621 г., калі стары Хадкевіч памёр, Сапегі забралі найперш Ляхавічы і Цімкавічы
(Наваградскае ваяводства). За другія маёнткі судзіліся з маладой удавой Ганнай Алаізай з
Астрожскіх. Каб выйграць справу ў 1622 г. у Літоўскім Трыбунале, Сапегі сабралі ўсе свае
сілы (між іншым, не дапусцілі да выканання дэпутацкіх абавязкаў Юрыя Чартарыйскага,
які спрыяў супрацьлегламу баку). Нават пахавалі Хадкевіча са спазненнем з-за распачатых
судовых працэсаў. П траўня 1623 г. перад каралеўскім трыбуналам у Любліне ў прысутнасці
самога каралевіча Уладыслава дачка і ўдава падпісалі замірэнне. Ян Станіслаў ад імя жонкі
абавязаўся выплаціць удаве 220 000 залатых і кампенсаваць арэнду за маёнткі. Узамен удава
перадала Сапегам цягам лета-восені 1623 г. Быхаўз фартэцай, Шкуды (Ёгансберк) і Крэтынгу
(Карольштат) на Жмудзі, а таксама інфлянцкія Біржы, якія заставаліся закладзенымі. У тым
жа годзе Сапегі заклалі Крэтынгу Аляксандру Масальскаму за 35 375 залатых. У падзеле
спадчыны пасля Хадкевіча не ўдзельнічаў яго брат, трокскі ваявода Аляксандр, які жадаў,
каб Сапегі вярнулі Быхаў, бо гэта родавая спадчына. Гэтыя прэтэнзіі канчаткова спыніў
Жыгімонт III на сойме 28 лютага 1625 г., вызначыўшы жонку Яна Станіслава Сапегі адзінай
спадкаемцай багаццяў яе бацькі. Паміж Янам Станіславам і яго жонкай 26 верасня 1623 г.
былі падпісаныя пагадненні, што багацці тыя (6 мястэчак, 2 замкі, 7 двароў, 10 фальваркаў і
некалькі дзясяткаў вёсак) цалкам і незваротна належаць Сапегам.
Ян Станіслаў быў фундатарам мураванага касцёла канонікаў латэранскіх у Слоніме,
запісаў для іх маёнтак Д араў. Меў дачыненне да пабудовы касцёла і кляштара францішканаў
у Слоніме, пераказаўшы на яго пабудову значныя сумы. Быў фундатарам царквы (мабыць,
уніяцкай) у Іказні, закончыў пачатае Хадкевічам умацаванне фартэцыі ў Быхаве.
Пасля смерці жонкі Ганны з Хадкевічаў 10 сакавіка 1625 г. Ян Станіслаў ажаніўся другі
раз з Грызельдай, дачкой падляшскага ваяводы Яна Вадынскага (шлюб адбыўся ў 1631 г. у
Гародні). Ёй запісаў 1 кастрычніка 1631 г. пажыццёва 200 000 залатых з даходу ў Цімкавічах,
у наступным годзе атрымаў дазвол на перадачу ёй Блудненскага староства. 3 другой жонкай
Ян Станіслаў пражыў трохі больш года, памерла яна пасля 11 студзеня 1633 г. Была пахаваная
спачатку ў катэдры св. Станіслава ў Вільні, пасля яе парэшткі 26 красавіка 1633 г. перанеслі
ў віленскі касцёл св. Міхала. На яе пахаванні езуіт Якуб Альшэўскі сказаў прамову, пасля
апублікаваную пад загалоўкам «Назва, знойдзеная насля назвы...» (Вільня, 1633).
Ян Станіслаў памёр 10 красавіка 1635 г. у Ляхавічах. Пахаваны каля жонак і сына
Караля ў сямейным маўзалеі ў касцёле св. Міхала ў Вільні. Пахавальную прамову сказаў
М. К. Сарбеўскі, яе надрукавалі пад загалоўкам «Маршалкоўская ласка на пахаванні
[...] Яна Станіслава Сапегі (Вільня, 1635). Надмагільны помнік, зроблены скульптарам
Францішкам Кракоўчыкам, паставіў па брату Казімір Лявон.
Ян Станіслаў не пакінуў нашчадкаў. Адзіны сын ад першай жонкі Кароль памёр, маючы
ўсяго 4 гады. Усе свае ўладанні Ян Станіслаў перадаў у спадчыну брату Казіміру Лявону.
Генрык Люлевіч
207
VI. 96
Руж.
Крыштоф Мікалай
Вялікі літоўскі пісар. Нарадзіўся 10 жніўня 1607 г. у Ружанах, быў сынам вялікага
літоўскага канцлера Льва [47] і Альжбеты з Радзівілаў, братам Казіміра Лявона [97] і Яна
Станіслава [92], пляменнікам гетмана Крыштофа Радзівіла.
12 верасня 1621 г. кароль даў смаленскаму кашталяну Яну Мялешку дазвол перапісаць
на Крыштофа Мікалая Здзітаўскае староства. Спачатку Крыштоф Мікалай вучыўся дома,
пасля ў Віленскай акадэміі. Восенню 1621 г. бацька адправіў яго з малодшым братам
Казімірам Лявонам вучыцца за мяжу, магчыма, пад апекай Каспара Цэтнера (быў з братамі
ў Інгальштадце). Сапегі на кароткі час спыніліся ў Ляйпцыгу (17 лістапада), у Кобургу былі
прынятыя саскім наследнікам Янам Казімірам, у пачатку снежня паехалі ў Нюрнберг, дзе
іх урачыста віталі ў гарадской радзе, а пасля праз Аўсбург накіраваліся ў Мюнхен. Там у
езуіцкім каледжы спачатку вывучалі гуманітарныя навукі, пасля рыторыку. Прыватна бралі
ўрокі лацінскай і нямецкай моваў, весяліліся ў кампаніі моладзі на баварскім двары. У той
жа час на сойме 1623 г. Крыштофа Мікалая абралі камісарам па ўдакладненні межаў паміж
Берасцейскім і Падляшскім ваяводствамі, але ён у гэтай камісіі не працаваў. 3 братам вучыўся
ў Інгальштадце, дзе быў занесены ў студэнкія спісы з 17 студзеня 1624 г. Калі Крыштоф
Мікалай захварэў на туберкулёз, і лекары ў Аўсбургу не дапамаглі, у лістападзе 1624 г. браты
вярнуліся дамоў. У гэты час Ян Станіслаў перадаў брату Маркаўскае, Губскае і Віленскае
(Куранец) староствы. У сакавіку 1625 г. Крыштоф Мікалай і Казімір Лявон зноў паехалі ў
Еўропу - гэтым разам пад апекай Гераніма Пястрыцкага і Якуба Шадурскага. Шлях ляжаў
праз Уроцлаў, Франкфурт-на-Майне, Кёльн у Лювен, дзе браты паступілі ва ўніверсітэт.
Падчас вакацыяў Крыштоф Мікалай наведаўФландрыю, з асаблівай увагай аглядаўфартэцыі,
бачыў, як Брэды здаліся іспанскаму генералу Спінолі. У тым жа годзе ездзіў у Брусель, дзе
сустракаўся з нідэрландскай герцагіняй Ізабелай і знаёміўся з прадстаўнікамі арыстакратыі,
якія там бавілі час. У Лювене Крыштоф Мікалай праслухаў курс лекцый Путэануса па
палітыцы і этыцы Арыстоцеля, быў вучнем I. Казабона, практыкаваўся ў фанетыцы грэцкай
мовы ў П. Кастэляна, прыватна вывучаў фізіку. Летам 1626 г., зноў наведаўшы Брусель,
сустракаўся з герцагіняй Ізабелай, якой перадаў перакладзеныя сумесна з братам Казімірам
Лявонам шыфраваныя лісты, высланыя Крыштофам Арцішэўскім 2 чэрвеня 1626 г. з Гаагі
гетману Крыштофу Радзівілу. Такім чынам спрычыніўся ён да выкрывання г. зв. «Арлеанскага
спіса» (план перадачы каралеўскай кароны Рэчы Паспалітай Гастону Арлеанскаму).
У пачатку 1627 г. Крыштоф Мікалай быў у лагеры Генрыха дэ Берга пад Гролем і
Гётсбергам, вывучаў там галандскую ваенную тактыку. У тым жа годзе скончыў у Лювене
ўніверсітэт, абараніўшыся 22 чэрвеня па тэме: «Тке$е$ роіііісае ех Агі$іоіеІі$ ІіЬгі$ сіе гернЫіса».
Падрыхтаваў даследаванне па гісторыі Дзмітрыя Самазванца («Апісанне падзеяў пры цары
Дзмітпрыі»), Знаходзіўся ў Бруселі да канца года. Вывучаў там фехтаванне, конную язду,
інжынерыю і замежныя мовы. У пачатку 1628 г. браты паехалі ў Італію, па дарозе наведалі
Францыю. Крыштоф Мікалай, між іншым, наведаў лагер Кансальва да Гардоба пад Касале, а
208
з Эмануілам Сабаўцкім сустрэўся пад Трына. Запісаўся ў Балонскі ўніверсітэт, а зімой 1629 г.
перавёўся ў Падую, дзе запісаны ў кнігах з 10 лютага. Але хвароба не адпускала, таму вярнуўся
дадому. У верасні 1629 г. Крыштоф Мікалай з’явіўся ў лагеры літоўскага войска ў Інфлянтах.
У тым жа годзе на віленскім сойміку яго абралі паслом на пазачарговы сойм. У 1630 г. быў
дэпутатам Літоўскага Трыбунала ад Ашмянскага павета, ад Смаленскага ваяводства выбралі
яго паслом на сойм. У верасні 1630 г. атрымаў пасаду літоўскага падстольніка, у сакавіку 1631 г.
стаў вялікім літоўскім пісарам. Цікавіўся гісторыяй, меў літаратурны талент. Падрыхтаваў
пераклад гісторыі Лівія (паводле Я. Алыпэўскага, пачаў перакладаць у 11 гадоў).
Памёр 17 жніўня 1631 г., пахаваны Т1 лістапада ў касцёле св. Міхала ў Вільні. Брат Ян
Станіслаў паставіў па ім надмагільны помнік, зроблены Себасцьянам Салі паводле праекта
Канстанта Танцалі.
Крыштоф Мікалай не паспеў ажаніцца.
Анджэй Рахуба
VI. 97
Руж.
Казімір Лявон (Леў)
Вялікі літоўскі пісар, пасля надворны маршалак, нарэшце літоўскі падканцлер. Нарадзіўся
15 ліпеня 1609 г. у Вільні, быў наймалодшым сынам канцлера, пасля гетмана ВКЛ Льва [47]
і Альжбеты Радзівіл, братам Крыштофа Мікалая [96] і Яна Станіслава [92], пляменнікам
гетмана Крыштофа Радзівіла.
Хрысцілі Казіміра Лявона 2 жніўня 1609 г. у касцёле св. Яна ў Вільні, хрышчонымі
бацькамі былі каралева Канстанцыя і каралевіч Уладыслаў IV.
Дзяцінства Казіміра Лявона праходзіла ў сям’і дзядзькі Крыштофа Радзівіла або пры
двары каралевы ў Вільні. Скончыўшы Віленскую акадэмію, восенню 1621 г. ён выехаў з
братам Крыштофам Мікалаем за мяжу. Вандравалі з Ляйпцыга да Нюрнберга і Мюнхена,
былі прынятыя саксонскім герцагам. Казімір Лявон вучыўся ў езуіцкім каледжы, прыватна
вывучаў лацінскую і нямецкую мовы. Удзельнічаў у свецкім жыцці, часта бываў на двары
баварскіх герцагаў. У Інгальштадт перавёўся 17 студзеня 1624 г., у сувязі з хваробай брата
перапыніў навуку, паехаў з ім на лекаванне ў Аўгсбург, а восенню браты вярнуліся дадому. У
тым жа годзе Казімір Лявон атрымаў ад бацькі Воўпенскае староства, якое 12 ліпеня 1654 г.
падараваўКазіміруЯну Сапегу. 5 лютага 1625 г. брат Ян Станіслаўпадараваўяму Любчанскае
староства. У сакавіку 1625 г. Казімір Лявон зноў паехаў з братам Крыштофам Мікалаем на
захад; праз Уроцлаў, Франкфурт-на-Майне і Кёльн у пачатку траўня браты даехалі да Л ювена,
дзе пачалі вучобу ва ўніверсітэце (афіцыйна паступілі туды толькі 24 лістапада 1626 г.).
Казімір Лявон вывучаў палітыку ў Э. Путэануса, які падпісаў яму сваю працу «Іп$іііШіо ргіп-
сірІ5» (1626). Казімір Лявон захаваў кантакты з навукоўцам і пасля вучобы, у 1636 г. прымаў
у Літве яго сына Юста. У Лювене вывучаў гісторыю, філасофію, рыторыку (у Н. Вернулаўса,
які падпісаў Казіміру Лявону «ІтіііШаопат ессопотісогат НЬгі сШо», 1629). Вывучаў таксама
галандскую і іспанскую ваенныя стратэгіі, удзельнічаў у тагачаснай палітыцы, у сяброўскіх
сустрэчах. У 1625 г. быў у лагеры Спінолі, калі бралі Брэды. Разам з братам пераклаў лісты
209
ад Крыштофа Радзівіла (г. зв. «Арлеанскі спіс»), перахопленыя для герцагіні Ізабелы. Копіі
лістоў 13 ліпеня 1626 г. Казімір Лявон пераслаў бацьку. Пасля сканчэння навукі ў Лювене
практыкаваўся ў Бруселі ў коннай яздзе, фехтаванні, вывучаў інжынерную справу і мовы
(ведаў 7), вандраваў. Праз Францыю паехаўу Італію, дзе 24 жніўня 1628 г. запісаўся ў Балоніі
ва ўніверсітэт, у 1629 г. перавёўся ў Падую, заадно наведаў Фларэнцыю, Рым, Неапаль.
Па вяртанні на радзіму быў абраны ў 1630 г. ад Слоніма дэпутатам на Літоўскі
Трыбунал. Ад Оршы яго выбралі на сойм (1631); перад 31 ліпеня таго ж года атрымаў
пасаду каралеўскага сакратара. 22 верасня быў прызначаны літоўскім пісарам. Атрымаў
Гарадзенскае староства, у 1636-м падараваў яго Фрыдэрыку Сапегу. У гэты час, відаць,
займаўся ўпарадкаваннем архіваў Рэчы Паспалітай. 25 сакавіка 1632 г. бацька падараваў
яму Здзітаўскае староства (падараванае ў 1634 г. Гвідону Міхалу Трызну). У 1632 г. Казімір
Лявон быў абраны ад Слоніма паслом на сойм, дзе працаваў радцам прымаса Яна Венжыка
і ў рэвізійнай камісіі дзяржаўнай казны і каштоўнасцяў. Быў даверанай асобай Уладыслава
Вазы падчас выбараў, падпісаў пратакол аб яго падтрымцы ад Падляшскага ваяводства,
быў яго ўпаўнаважаным сярод тых, хто ўзгадняў расіа сотепіа. У 1633 г. удзельнічаў ва
ўрачыстым перавозе парэшткаў Жыгімонта III і каралевы Канстанцыі з Варшавы ў Кракаў,
а пасля і ў каранацыйным сойме. Напэўна, суправаджаў Уладыслава IV у паездцы ў Літву
летам 1633 г., на вайну з Масквой не ездзіў.
22 верасня 1634 г. быў абраны ў маскоўскае пасольства, у студзені выехаў у Маскву
дзеля ратыфікацыі царом Міхаілам Палянаўскага замірэння, падпісанага 13 чэрвеня 1634 г.
У пасольстве фармальна з прадстаўніком ад Кароны, камянецкім кашталянам Аляксандрам
Пясачынскім ён займаў раўнапраўнае месца, на практыцы ж быў на другасных ролях,
паколькі патаемную місію падпісання антышведскага хаўрусу з Масквой кароль даверыў
Пясачынскаму. Казімір Лявон выправіўся ў Маскву з вялізным картэжам, які па дарозе
давялося зменшыць. Быў абураны незадавальненнем паслоў і маскоўскімі парадкамі. 3
Пясачынскім у яго адбыўся канфлікт, Сапега звінаваціў кашталяна ў фанабэрыі, браку
кампетэнцыі і дыскрымінацыі літвінаў. У Маскве пасольства затрымалася да пачатку
красавіка; 29 сакавіка цар ратыфікаваў пагадненне, 2 красавіка выехалі дадому. Па вяртанні
Казімір Лявон 13 красавіка атрымаў як узнагароду Губскае староства, але Берасцейскае
ваяводства не прыняў. На пазачарговым сойме ў тым жа годзе прысутнічаў як пасол ад
Гародні; 28 лістапада сумесна з Пясачынскім зрабіў справаздачу па выніках пасольства ў
Маскву. За дзень да таго аддаў каралю меншую літоўскую пячатку - пасля смерці Паўла
Стэфана Сапегі. 1 снежня 1634 г. удзельнічаў у нарадзе, якая вырашала справу жаніцьбы
караля. Магчыма, вясной 1636 г. удзельнічаўу віленскай камісіі па рэдакцыі літоўскага права.
Не хацеў, але згадзіўся быць маршалкам звычайнага сойма ў 1637 г. Меў на ім няпростую
задачу - весці рэй на пасяджэннях, дзе выступалі антаганісты, прадстаўнікі Літвы і Кароны.
Далася яму ў знакі нянавісць вялікапольскіх паслоў да літоўскіх. Хоць і ўдалося яму схіліць
частку малапольскіх паслоў, а нават і прадстаўнікоў з Мазоўша, да супольных размоваў
з літвінамі пра пагрозу для паўднёваўсходніх межаў Рэчы Паспалітай, тым не менш,
вялікапольская апазіцыя перамагла і сарвала сойм: 3 сакавіка 1637 г. паслы раз’ехаліся, не
прыняўшы патрэбных пастановаў.
210
Пасля смерці Крыштофа Весялоускага (19 красавіка 1637 г.) кароль хацеў аддаць пасаду
вялікага літоўскага маршалка Казіміру Лявону, але Радзівілы запярэчылі, таму 12 траўня
1637 г. Сапега стаў толькі надворным літоўскім маршалкам, У гэтым жа годзе ён удзельнічаў
у пазачарговым сойме. Сувязі ў двары і заможнасць Сапегі спрычыніліся да таго, што
кароль залічыў яго ў меркаваныя кавалеры Ордэна Кавалерыі Найсвяцейшай Марыі
Дзевы, але да ўзнагароджвання так і не дайшло. У верасні таго ж года (у Варшаву прыехаў
24 жніўня) Казімір Лявон прымаў удзел ва ўрачыстасцях, звязаных са шлюбам Уладыслава
IV і Цэцыліі Рэнаты; 11 верасня пасля Рады Сената прывітаў яе ва Уяздове, а наступным
днём суправаджаў у сталіцу. На сойме 1638 г. завочна быў абраны ў камісію, якая з 15
ліпеня ў Гданьску займалася марскімі падаткамі (Казімір Лявон не змог удзельнічаць). Яго
абралі і ў камісію па ацэнцы стану замкаў на Смаленшчыне, і ў камісію, якая з 7 студзеня
1639 г. займалася размежаваннем Смаленскага і Чарнігаўскага ваяводстваў. У пачатку 1639 г.
Казімір Лявон прыняў рашэнне за ўласны кошт паехаць паслом у Францыю, каб вызваліць
каралевіча Яна Казіміра, але ў апошні момант перадумаў, апраўдваючыся бракам часу, бо
меўся рыхтавацца да свайго вяселля з Тэадорай Хрысцінай Тарноўскай, дачкой вендэнскага
ваяводы Яўхіма і Ганны, дачкі радамскага кашталяна Андрэя Фірлея. У лютым 1639 г. шлюб
адбыўся, верагодна, у Кракаве. 29 чэрвеня ў Вільні Казімір Лявон падрыхтаваў вялікі прыём
у гонар Уладыслава IV. У 1639 г. удзельнічаў у сойме, кіраваў каралеўскай камісіяй, што
разбірала рэлігійныя хваляванні ў Вільні (1640). Адмовіўся ад просьбы цяжка хворага
К. Радзівілабыць пасярэднікам паміж дысідэнтамі і віленскім біскупам Абрагамам Войнам. У
1640-м і 1641 гг. безвынікова дамагаўся пасады літоўскага падканцлера, удзельнічаў у соймах
1640,1641 і 1642 гг.
12 лютага 1642 г. разам з Альбрыхтам Станіславам Радзівілам і чатырма біскупамі
склаў пратэст супраць пастановы сойма «вярнуць годнасць» перамышлеўскаму ўладыку
Сільвестру Гулевічу-Вайтынскаму і аддаць праваслаўным спрэчныя кляштары і ўладанні.
8 чэрвеня быў на вяселлі каралеўны Ганны Кацярыны і Філіпа Вільгельма Нюрнбергскага, з
якім пазней быў у прыяцельскіх адносінах.
На сойме ў 1643 г. Казіміра Лявона абралі ў камісію па рэвізіі смаленскага замка
(працавала з перапынкамі з 1 верасня 1643-га да 27 кастрычніка 1644 г.). 15 снежня 1643 г.
нанёс візіт каралевічу Даніі Вальдэмару, які гасцяваў у Вільні, а 18 снежня прымаў яго ў сябе
дома. У студзені 1644 г. у яго ружанскім палацы ажно 9 дзён гасцявалі кароль з каралевай,
якіх ён шчодра абдараваў.
6 сакавіка Казімір Лявон нарэшце атрымаў падканцлерства літоўскае. Як аустрыйскі
прыхільнік быў супраць жаніцьбы Уладыслава IV з Людвікай Марыяй, аб чым і выказаўся
12 і 13 ліпеня 1645 г. на Радзе Сената. Тым не менш, быў прызначаны каралём (яшчэ з адным
сенатарам) сустракаць яе на мяжы Рэчы Паспалітай. Тут усё вызначылі яго фінансавыя
магчымасці. Казімір Лявон сустракаць Людвіку Марыю пад Лембаркам 8 лютага 1646 г. прыехаў
са світай у 800 асобаў і прывітаў яе на італьянскай мове. Суправаджаў яе да Гданьска, па
самім горадзе, а пасля зноў сустракаў у Варшаве.
Не хацелася яму займацца вайной з Турцыяй, адмовіўся высылаць лісты-позвы на
вайсковыя зборы. На сойме 1646 г. у спрэчках адносна таго, што атрымае Літва за страчаны
211
Трубчэўск (перайшоў да Масквы), Казімір Лявон спачатку прапанаваў далучыць да Літвы
свой Чарнобыль, але паслы з Кіева былі супраць, таму ён адмовіўся ад гэтай задумкі.
Ажаніўшы Тамаша Сапегу з Соф’яй Дарагастайскай, якая паходзіла з кальвінскай
сям’і, Казімір Лявон ледзь не справакаваў хатнюю вайну паміж сваёй каталіцкай раднёй і
біржанскімі Радзівіламі, якія абаранялі інтарэсы кальвіністаў, асабліва з Янушам Радзівілам,
які не хацеў саступаць уладанні Дарагастайскіх. Толькі 14 снежня літоўскі канцлер памірыў
яго з польным гетманам Янушам Радзівілам.
Удзельнічаў у сойме вясной 1647 г. Там яго звінавацілі, што не заступіўся за віленскага
біскупа А. Войну і не дазволіў выдаць судовую позву на Януша Радзівіла, на загад
якога папераварочвалі крыжы ў Свядосці. Быў прызначаны ў камісію па фінансавым
забеспячэнні смаленскай пяхоты, а таксама камісарам па разборы спрэчкі Яромы
Вішнявецкага і Аляксандра Канецпольскага за Гадзяч і Харол і ў фінасавы трыбунал, які
павінен быў сабрацца ў Вільні 9 лютага 1648 г. 30 траўня 1647 г. пры пасярэдніцтве караля
і Юрыя Караля Глябовіча Казімір Лявон памірыўся з Радзівілам, які паабяцаў, што верне
спадчыну Дарагастайскай, але слова не стрымаў. Летам 1647 г. суправаджаў караля ў
паездцы ў Літву. 20 сакавіка 1648 г. прыехаў да караля ў Вільню, дзе 15 траўня пасля доўгіх
перамоваў канчаткова памірыўся з Я. Радзівілам. На наступны дзень яго паклікаў у Мерач
смяротна хворы кароль і даверыў (аднаму з чатырох) выконваць яго запавет. Казімір Лявон
суправаджаў цела Уладыслава IV з Мерачы да Варшавы.
На перадвыбарчым сойме абралі Казіміра Лявона ў камісію, якая займалася дысі-
дэнтамі. Ён не згаджаўся з адменай дэкрэта адносна віленскага кальвінскага збору і 1 жніў-
ня падпісаў пратэст супраць таго, што арыянаў трэба лічыць дысідэнтамі іп геіі^іопе. У
ваенных справах прапаноўваў каралеўскую армію падначаліць літоўскім гетманам і як
найхутчэй падпісаць хаўрус з Масквой. 22 ліпеня яго абралі ў дэпутацыю, якая павінна
была распрацаваць дамову з казакамі. Казімір Лявон быў супраць пастановаў віленскага
перадвыбарчага сходу, сабранага Я. Радзівілам. Лічыў, што Літве для абароны дастаткова
3 000 жаўнераў, а Радзівіл - не менш за 6 000.
Выступаў за тое, каб не прыспешваць выбары караля, баючыся, што літвіны не паспеюць
вызначыцца і даехаць на сойм. Яго абралі ў раду пры прымасе Марціне Любенскім і абавязалі
пільнаваць цела памерлага караля. 25 жніўня, верагодна, Казімір Лявон кіраваў соймікам у
Слоніме. Супраць сялянскіх бунтаўу ВКЛ, якія распальваліся казакамі і пашыраліся ўсюды,
выставіў за свой кошт трохтысячнае войска - асабліва непакоіўся за свае ўладанні ў Старым
Быхаве і Ляхавічах.
На выбарах Казімір Лявон выказаўся за кандыдатуру Яна Казіміра, нягледзячы на
тое, што ў перадсоймавых дыскусіях выступаў за Карла Фердынанда, з якім меў даўно
прыяцельскія адносіны; а той яшчэ 25 траўня абяцаў Казіміру Лявону «кіраванне» Літвой у
часе міжкаралеўя. 28 кастрычніка на прыёме ў Яблоні Казімір Л явон спрабаваў схіліць Карла
зняць сваю кандыдатуру. 17 кастрычніка напісаў пратэст супраць дыскрымінацыі літвінаў,
патрабаваў, каб каралеўскае войска перадалі пад камандаванне Януша Радзівіла - пры
ўмове, што далучыць да яго літоўскую армію. Магчыма, такім чынам ён сам хацеў пераняць
камандаванне тым войскам, якое застанеццаў Літве, каб абараняць яе межы. Казімір Лявон
212
не збіраўся трапляць пад каманду Радзівіла. 23 лістапада паміж імі зноў пачалася спрэчка
з-за падаткаў на абарону Краю. Сой.м ацаніў імкненне Казіміра Лявона і 31 кастрычніка
афіцыйна склаў яму падзяку за ваенную падтрымку войска Рэчы Паспалітай.
Па казацкім пытанні ён быў за найхутчэйшае ваеннае вырашэнне, раіў пачынаць
аперацыю, даверыўшы камандаванне Ярому Вішнявецкаму. На думку французскага
амбасадара Н. дэ Брэжы, Казімір Лявон (разам з Юрыем Асалінскім) быў галоўным у справе
абрання Яна Казіміра каралём. Расіа сотепіа новага караля Казімір Лявон падпісваў ад
Наваградскага ваяводства, з прыпіскай аб захаванні правоў Каталіцкага касцёла.
На каранацыйны сойм у Кракаў прыехаў у свіце Яна Казіміра 14 студзеня 1649 г., на
наступны дзень прыняў удзел у пахаванні Уладыслава IV. У выступе на сойме выказаўся
за перамовы з казакамі і выправу пасольстваў у Маскву і Швецыю. На сойме яго абралі ў
фінансавы трыбунал (які засядаў у Вільні з 10 траўня), але не змог удзельнічаць у яго працы.
Сувязі з каралём узвысілі яго статус у Літве, ён стаў лідарам прыхільнікаў двара. За гэта Ян
Казімір хацеў яму падараваць адміністрацыю Шавельскай і Оліцкай эканомій, але ўрэшце
аддаў (у чэрвені 1649 г.) вельмі прыбытковую Берасцейскую эканомію з абавязкам выплаты
55 000 гадавых. Яшчэ 9 сакавіка Казімір Лявон атрымаў Рагачоўскае староства (6 сакавіка
1652 г. перадаў яго Аляксандру Агінскаму). Мог атрымаць пасаду прыдворнага маршалка
пры Людвіцы Марыі, але не дамагаўся гэтага і ўрэшце саступіў Яну Ляшчынскаму.
У пачатку чэрвеня Казімір Лявон у Варшаве ўдзельнічаў у нарадзе караля з Сенатам
у справе вайны з казакамі і ўдзелу ў ёй Яна Казіміра. Суправаджаў караля з Варшавы ва
Украіну, выставіў на гэты ваенны паход 1 000 жаўнераў. У лагеры пад Замосцем па закліку
шляхты падштурхоўваў Яна Казіміра да рашучых дзеяняў. Падчас маршу пад Збаражом
камандаваў сёмым палком. На пераправе праз раку Стрыпу 15 жніўня падтрымаў восьмы
полк Самуэля Караля Карэцкага, якога атакавалі татары. 3 тае бітвы ледзь выйшаў жы-
вым, згубіў шмат літоўскага абозу (між іншым, з часткай Метрыкі Літоўскай), яго полк
меў вялікія страты. Разам з канцлерам Юрыем Асалінскім 17 жніўня правёў пад Збаражом
перамовы з татарамі, а 18-19 жніўня з казакамі было падпісанае замірэнне.
У верасні ў Львове Казімір Лявон спрабаваў пераканаць нунцыя Ж. дэ Торэза, што
не дапусціць на сойме, каб былі прынятыя казацкія ўмовы скасавання уніі. На тым сойме
(паводле Л. Чэнсціка, не ўдзельнічаўу дыскусіях; С. Охман, наадварот, піша, што ўдзельнічаў)
за ўдзел у збаражскай кампаніі атрымаў 20 і 21 снежня 1649 г. урачыстую падзяку ад усіх
фракцый. Яго абралі ў камісію, якая з 24 жніўня 1650 г. у Кодані павінна была ўдакладняць
межы Берасцейскага, Люблінскага і Падляшскага ваяводстваў. Дзесьці ў палове жніўня 1650 г.
Казімір Лявон атрымаў Дэрпцкае староства (пасля памерлага 9 жніўня Юрыя Асалінскага),
але ўжо 27 жніўня саступіў яго Тэадору Дэнгафу.
На сойме 26 снежня 1650 г. падпісаў пратэст літвінаў супраць прыпіскі іх да кароннай
канстытуцыі аб паспалітым рушанні. На тым сойме яго прызначылі ў фінансавы трыбунал,
які меўся сабрацца ў Гародні 14 жніўня 1651 г.
У студзені 1651 г. Казімір Лявон некалькі дзён прымаў у сябе ў Ружанах караля Яна
Казіміра па дарозе ў Жыровічы. Вясной разам з каралём хадзіў у паход на казакоў. У бітве пад
Берасцечкам 28-30 чэрвеня камандаваў літоўскім палком на правым крыле. Пасля вярнуўся
213
ў Літву і ў далейшых паходах не ўдзельнічаў. 13 чэрвеня 1651 атрымаў Аршанскае староства,
з’ездзіў туд ы ў снежні. На звычайным сойме 1652 г. Казімір Лявон атрымаў падзяку за заслугі
ў паходах; яго вызвалілі ад падаткаў з падараваных каралеўскіх маёнткаў.
У сакавіку нехта пусціў чутку, што памёр вялікі літоўскі гетман Ян Кішка, і Казімір
Лявон пачаў рабіць захады, каб атрымаць гэтую пасаду. Шукаў падтрымкі ў гэтай справе Яна
Казіміра, з-за чаго Ян Радзівіл сарваў сойм. Ян Казімір хацеў, каб Казімір Лявон дапамог яму
сабраць на надзвычайны сойм у 1652 г. такіх людзей, якія падтрымалі б караля ў канфлікце
з польным літоўскім гетманам. Казімір Лявон прымаў удзел у тым сойме, быў абраны ў
камісію па падрыхтоўцы дамоваў са Швецыяй. Падчас дэбатаў выразна бараніў пазіцыю
караля ў справах Гераніма Радзяёўскага і г. зв. упіцкай (адносна падаткаў у Шавельскай
эканоміі). У пачатку 1653 г. удзельнічаў у нарадах з каралём у Гародні, але пакінуў іх перад
прыняццем пастановы склікаць 24 сакавіка сойм у Берасці; Ян Казімір угаворваў яго
ўзначаліць пасольства ў Рым, але ён адмовіўся. На берасцейскім сойме выказваўся за тое,
каб у Літве ўвесь час стаяла войска, здольнае абараняць Край і Смаленск ад Масквы. I на
гэтым сойме яго выбралі ў фінансавы трыбунал, які павінен быў пачаць працу 1 ліпеня ў
Вільні. Але Казімір Лявон не браў удзелу ў яго працы, бо з 1 ліпеня суправаджаў караля пад
Гліняны, дзе праходзіла антыказацкая кампанія.
На звычайным сойме ў Варшаве ў 1654 г. быў галоўным кандыдатам ад караля на булаву
вялікага літоўскага гетмана; кароль разлічваў на Сапегу ў канфлікце з Янам Радзівілам.
На надзвычайным сойме 20 ліпеня 1654 г. прасіў Карону падтрымаць знаходжанне ў Літве
сталага войска - у сувязі з пагрозай з боку Масквы, што павялічылася пасля казацка-
маскоўскага пагаднення ў Пераяслаўлі. Але сойм прынёс яму расчараванне: пасаду вялікага
гетмана кароль вымушаны быў аддаць Янушу Радзівілу.
21-22 кастрычніка Казімір Лявон удзельнічаў у Гародні ў Радзе Сената, прысвечанай
вайне з Масквой. Сапега выставіў на яе полк, які дзейнічаў асобна ад літоўскіх гетманаў
(падначальваўся ім кароткачасова падчас баявых дзеянняў на пераломе 1654 і 1655 гг.).
Прысутнічаў на сойме 1655 г. 30 чэрвеня падпісаўу Варшаве інструкцыю для камісараў, што
ехалі на перамовы з казакамі ва Украіну. Спрабаваў наладзіць сувязь з Карлам X Густавам,
магчыма, разлічваў на яго дапамогу ў вайне з Масквой, а магчыма, толькі правяраў яго
намеры. Рашуча выступаў супраць падпісанай Радзівілам 17 жніўня пад Кейданамі дамовы
са Швецыяй. Восенню быў пад Берасцем, каардынуючы сабраныя там войскі, дапамагаючы
шляхце, якая ўцякала ад маскоўцаў і шведаў. Быў там галоўнай постаццю ў лагеры тых, хто
заставаўся верным каралю. На патрэбы таго лагера выдаткваў усе свае фінансавыя сродкі,
нават пазычыў у берасцейскіх габрэяў. Сабраў усіх падляшскіх аднадумцаў, каб змагацца з
Багуславам Радзівілам, перашкаджаючы яму захапіць лідарства на Падляшшы. Але Казімір
Лявон не так сам кіраваў усімі дзеяннямі, як падтрымліваў болын актыўнага і спрытнага
сваяка Паўла Яна Сапегу. Хутчэй за ўсё, дрэнна сябе адчуваў. Тым не менш, актыўна збіраў
літоўскую і падляшскую шляхту на з’езд у Пружанах 27 верасня і ў Берасці 5 лістапада, дзе
вырашалі, як абараніць Край. Карл X Густаў неаднаразова прапаноўваў Казіміру Лявону
сваю дапамогу, але толькі пасля паразы літоўскіх войскаў пад Вярховічамі і пад націскам
войска ў канцы лістапада Казімір Лявон згадзіўся на пратэкцыю шведаў. Верагодна, у
914
пачатку студзеня 1656 г. Ян Казімір даверыу яму ўзначаліць пасольства да цара Аляксандра
дзеля падпісання міру.
Бацька перад смерцю запісаў Казіміру Лявону Дзятлава, Вензавец з Яварам, Дзераўную,
Шылавічы (Наваградскае ваяводства), Цяцежын з Бялынічамі, Стараселле з Кахановам,
Круглае, Талочын з Друцкам, Сянно і Бешанковічы, Чарэю з Пачаевічамі, Лукомлем і
Мялешкавічамі (Віцебскае ваяводства), Давечаровічы і палову Сямяцічаў на Падляшшы.
Пасля брата Яна Станіслава перайшлі яму і другія бацькоўскія ўладанні (між іншым,
Бяроза ў Берасцейскім ваяводстве) і маёнткі Хадкевічаў. Разам усё гэта складала вялізную,
адну з найвялікшых у Рэчы Паспалітай, латыфундыю. Казімір Лявон і сам яе нямала
павялічыў. Што праўда, у 1635 г. падараваў Гражаны ў Кіеўскім ваяводстве Фрыдэрыку
Сапегу, але ў снежні таго ж года выкупіў ад Керлаў Маладзечна ў Менскім ваяводстве,
рэштку Цяцежына, Бялынічы і Гарадзішча ў Аршанскім павеце. Жонка мела прызнаны
пасаг каля 340 000 польскіх залатых, ад якога Казімір Лявон у 1649 г. адмовіўся. У тым жа
годзе падараваў Цеханавец свайму слугу Юрыю Монвіду Іжыковічу. У запавеце ад 30 ліпеня
1655 г. пералічыў наступныя маёнткі: Іказнь, Сапежын (Друя), Дубровіца (Браслаўскі
павет), Асвея (Полацкае ваяводства), Шкуды, Крэтынга (Жмудзь), Ружаны, Косава,
Азярніца, Дзятлава, Явар, Вензавец, Ляхавічы, Быстрыца, Цімкавічы, Скепічаў з Цэпрай,
Зэльва, Івашкевічы (Наваградскае ваяводства), Стары Быхаў, Чарэя з Мялешкавічамі,
Цяцежын, Бялынічы, Талочын, Друцк, Стараселле, Сельцы з Якаўлевічамі, Вялікія Горы,
Горкі, Шышова, Круглае, Шапялевічы (Віцебскае ваяводства), Бешанковічы (на памежжы
Віцебскага і Полацкага ваяводстваў), Чарнобыль (Кіеўскае ваяводства). Меў Казімір Лявон
двор у Варшаве на рагу Падвальнай, Сенатарскай і Мядовай, дамы ў Вільні - на Трокскай
і Святога Духа, двор у Шніпішках. Гэта ўсё прыносіла яму каля 500 000 залатых гадавога
даходу (налічвалася каля 16 000 дымоў).
Да гэтага дадаваліся яшчэ даходы з арэндаў і старостваў: Воўпенскага (1624-1654),
Любашанскага (з 1625), Гарадзенскага (1631-1636), Здзітаўскага (1632-1634), Губскага (ад
1635 г.), Слонімскага (купленае ў А. С. Радзівіла ў 1644 г., саступленае ў 1651 г. Я. Ф. Сапегу),
Рагачоўскага (1649-1652) Аршанскага (з 1651 г.); давала прыбыткі і Берасцейская эканомія
(з 1654 г.). Даходы дазвалялі Казіміру Лявону выдаткоўваць сродкі на войска і іншыя пат-
рэбы, ён лічыўся самым шчодрым мецэнатам. Ён фундаваў кляштар картузаў у Бярозе,
багата яго абсталяваў (1648), мураваны касцёл Святой Троіцы і кляштары бернардынаў у
Сапежыне (1640-1646) і Гародні (1648), пасяліў у Бялынічах кармелітаў, у Берасці езуітаў
(1653), у Слоніме бернардынаў і рэгулярных латэранскіх канонікаў, у Наваградку баніфратаў
і езуітаў, у Чарнобылі дамініканцаў. Пабудаваў касцёлы ў Беразіне, Бешанковічах, Сямяцічах,
Дзятлаве і Чарэі; Пакроўскую царкву ў Шчаўрах, шпіталі ў Ружанах і Талочыне. Для мошчаў
Язафата Кунцэвіча вырабіў срэбную труну за 63 000 талераў. Сучаснікі ведалі пра яго славутую
капэлу, бібліятэку ў Ружанах (каля 3 000 тамоў), кнігі з якой браў пачытаць, між іншымі,
кароль Уладыслаў IV. Казімір Лявон перадаў яе пазней Віленскай Акадэміі (перавезеная ў
Вільню ў 1666 г.). Для той жа акадэміі фундаваў у 1641 г. кафедры цывільнага і кананічнага
права, у 1655 г. запісаў на ўтрыманне 4 прафесараў Пачаевічы Аршанскага павета. Як апякун
капліцы св. Крыжа (г. зв. Гаштольдаўскай) у віленскай катэдры вызначыў грошы з Цімкавічаў
215
на ўтрыманне пры ёй алтарыста. Быў сябрам брацтва Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай
Дзевы Марыі пры бернардынскім касцёле ў Вільні. Верагодна, ад Папы Аляксандра VII
атрымаў рэліквіі св. Фаўстыны і Квірына, якія перадаў берасцейскім езуітам, а таксама
тытул Свяшчэннай Рымскай імперыі (К. Кагнавіцкі). У панегірыках Казіміра Лявона
называлі «граф у Быхаве і Сапежыне». У Літве ён лічыўся адным з самых гарачых абаронцаў
каталіцкага касцёла, за гэта карыстаўся любоўю і падтрымкай духавенства. А. С. Радзівіл
лічыў, што «і павагай, і спрытам, і па колькасці маёнткаў у Літве ніхто не пераўзыходзіў»
Казіміра Лявона. Ён быў выдатным прамоўцам, карысталася папулярнасцю сярод шляхты
яго «Огаііо асі КераЫісае Роіопіае $епаіоге$» (1649). Праўда, гісторыкі чамусьці не лічылі яго
здольным палітыкам.
Казімір Лявон памёр у Берасці а першай гадзіне ночы 19 студзеня 1656 г., быў пахаваны
ў касцёле св. Крыжа ў Бярозе-Картузскай. Жонка - Тэадора Хрысціна Тарноўская (шлюб
бралі ў 1626 г.) памерла 24 кастрычніка 1652 г. у Слоніме, пахаваная 17 снежня ў Вільні ў
касцёле св. Міхала; муж усталяваў па ёй прыгожы надмагільны помнік. Дзяцей у іх не было.
Большая частка ўладанняў Казіміра Лявона паводле яго волі перайшла ў спадчыну яго
хрэсніку Казіміру Яну Сапегу, яго бацьку Паўлу Яну і Аляксандру Гілярыю Палубінскаму.
Анджэй Рахуба
VI. 98
Руж.
Аляксандр Дажджбог (Багдан, Тэадат)
Віленскі падкаморы, аршанскі староста, каралеўскі ротмістр. Нарадзіўся ў 1585 г., быў
сынам аршанскага падкаморага Рыгора Іванавіча (памёр у 1600 г.) і Соф’і са Стравінскіх,
дачкі віцебскага кашталяна Марціна, пляменнікам канцлера Льва Сапегі [47], старэйшым
братам Крыштофа Стэфана [99].
Калі памёр бацька, верагодна, Аляксандр Дажджбог і яго брат Крыштоф засталіся пад
апекай дзядзькі, літоўскага канцлера Льва Сапегі. У 1602-1603 гг. абодва браты вучыліся
ў езуіцкім калегіуме ў Браневе. У лістападзе 1603 г. Аляксандр Дажджбог ужо быў у
Кракаве, адкуль звяртаўся да дзядзькі па дазвол выехаць на год за мяжу і па неабходную
для гэтага фінансавую дапамогу. Дзядзька просьбу не задаволіў. Аляксандр Дажджбог
застаўся ў Кракаве, але 8 ліпеня 1604 г. зноў прасіў у дзядзькі грошай. У снежні выехаў у
Венгрыю ў таварыстве какенгаўзскага старосты Самуэля Казаноўскага, каб прыгледзецца
да «рэчаў рыцарскіх, дзе іх найбольш ёсць». Апякун дакараў яго, што раскідвае грошы, а
Аляксандр апраўдваўся, што да гэтага яго змушае пэўны статус. У гэты час яго прынялі на
службу ў каралеўскі двор; 17 красавіка 1605 г. Аляксандр з Кракава прасіў дзядзьку, каб
паспрыяў у службе і зноў падтрымаў фінансамі («бо добрую палову тых грошай патраціў
на вопратку»),
9 снежня 1606 г. Аляксандр Дажджбог атрымаў з дапамогай дзядзькі пасаду віцебскага
падкаморага, што вызвалілася пасля смерці ўсвяцкага старосты князя Юрыя Друцкага-
Сакалінскага. Ён стараўся атрымаць і Усвяцкае староства, якое ляжала недалёка ад яго
216
спадчынныхземляў, але безвынікова. 26 сакавіка 1607 г. на перадсоймавым сходзе ўВіцебску
яго абралі паслом на вальны сойм.
У 1609-1611 гг. Аляксандр Дажджбог прымаўудзел у смаленскай вайне. У пачаткулютага
1610 г. выступаў як прадстаўнік ад караля на сойміку ў Віцебску; заахвочваў шляхту збіраць
падаткі, каб разлічыцца з жаўнерамі ў Інфлянтах. 5 ліпеня 1610 г. ад імя Жыгімонта III паехаў
да жаўнераў у полк Аляксандра Гасеўскага, які стаяў у Белай каля Смаленска. У гэты час
атрымаў ад дзядзькі Андрэя [49] Аршанскае староства (5 чэрвеня 1610 г.?). У 1611 г. Аляк-
сандр Дажджбог не дазволіў маскоўскаму войску аблажыць Віцебск. У 1613 г. на звычайным
сойме яго абралі ў камісію па праверцы стану Смаленскага замка, трэба было выехаць з
рэвізіяй 24 жніўня. 3 30 чэрвеня 1613 г. ён удакладняў межы паміж маёнткамі Льва Сапегі
і копыскімі землямі. 14 кастрычніка працаваў на сойміку ў Оршы, пераслаў яго пастано-
вы паслам на віленскі з’езд. Дзякуючы заступніцтву дзядзькі Льва, 16 кастрычніка кароль
зацвердзіў Аляксандра Дажджбога як віцебскага кашталяна.
На надзвычайным сойме ў 1613 г. Аляксандр Дажджбог прысутнічаў ужо як кашталян,
увайшоў у дзве камісіі - па разліку з жаўнерамі, што ваявалі на Інфлянцкім фронце, і па
выпрацоўцы мірнага пагаднення са шведамі. У кастрычніку 1610 г. Аляксандр Дажджбог
стаў зяцем віленскага кашталяна Гераніма Хадкевіча. Застаючыся ў цесных кантактах з
дзядзькам, імкнуўся наладзіць добрыя адносіны з родам Хадкевічаў.
Пасля сойма Аляксандр выехаў у Ляхавічы да вялікага літоўскага гетмана Яна Караля
Хадкевіча (у чыім войску меў сваю харугву), у яго сям’і сустрэў Божае Нараджэнне.
Адтуль паехаў у Магілёў, каб па даручэнні караля прывітаць імператарскага пасланніка
ў Маскву Якаба Генка з Донэрсмарка і дапамагчы яму пераехаць мяжу. 9 студзеня Сапега
пісаў бяльскаму ваяводу М. Пляшчэеву, што прыбывае пасланнік, і прасіў, каб сустрэлі
яго на мяжы. Сам сустрэў яго 15 студзеня 1614 г., але не змог яму паспрыяць - лісты ад
імператара, што вёз пасланнік, былі адрасаваныя не новаабранаму цару Міхаілу Раманаву,
а баярам і Масковіі.
27 студзеня Аляксандр Дажджбог удзельнічаў у сойміку ў Наваградку, пад націскам
Хадкевічаў падпісаў інструкцыю для паслоў да караля супраць прынятай на сойме пастановы
аб зборах на неаплачанае войска. 3 26 па 27 лютага 1614 г. удзельнічаў у сойміку ў Оршы,
адкуль была высланая да караля дэлегацыя з патрабаваннем умацавання ўсходняй мяжы,
каб уратаваць Літву ад маскоўскай навалы. У гэты час, відаць, адмовіўся ад віцебскага
кашталянства, бо ўсюды падпісваўся толькі як староста аршанскі (з 1615 г. кашталянам
віцебскім быўужо Мікалай Вольскі).
У канцы красавіка 1614 г. Аляксандр Дажджбог разам з Аляксандрам Лісоўскім
па загадзе Хадкевіча рушылі на дапамогу акружанаму маскоўцамі Смаленску. Паводле
ўспамінаў ротмістра Станіслава Багушэўскага і гетманскага стражніка Адама Кучыны,
Аляксандр Дажджбог камандаваў войскам, якое налічвала 2 240 коннікаў і 400 пяхотнікаў,
а яшчэ казакамі Захара Зарудскага. Ён забяспечыў прадуктамі жыхароў абложанага
Смаленска, а пасля абараняў камунікацыйныя шляхі, падвозіў прадукты і ахоўваў межы
з Масквой. Гасеўскі, які не любіў Дажджбога, даваў нізкую ацэнку яго дзейнасці, кажучы,
што той не карыстаецца аўтарытэтам у войску. Аднак насамрэч Аляксандр Дажджбог са
217
сваімі абавязкамі спраўляўся добра. У лістападзе, дзякуючы яму, удалося давезці ў Смаленск
забеспячэнне, якое са спазненнем адправілі з Магілёва. Калі Хадкевіч прыехаў пад Смаленск
і сам пераняў камандаванне, Аляксандр Дажджбог заняўся ўладкаваннем войска на зімовыя
кватэры. Сярод занятых войскам паселішчаў былі і такія, што належалі Льву Сапегу, які меў
да пляменніка прэтэнзіі, што дапусціў спусташэнне яго ўладанняў. Аляксандр Дажджбог
апраўдваўся, што цяжка ўтрымаць у дысцыпліне войска, якому нічога не плацяць. Заадно
прасіў у дзядзькі адмяніць падаткі для жыхароў Оршы, маёмасць якіх руйнуюць дэмаршы
жаўнераў і вайна, а яшчэ трэба адбудоўваць Аршанскі замак. Сам купіў для замкавых
гарматаў порах і волава, за свой кошт высылаў шпегаў на маскоўскую мяжу. Пільна сачыў
за ходам перамоваў па падпісанні замірэння, меў сталую сувязь з Марозавым, пераемнікам
Пляшчэева ў Бельскім ваяводстве.
На перадсоймавым сходзе ў Вільні 1 кастрычніка 1614 г. было прынятае хадайніцтва на
сойм аб узнагароджванні Аляксандра Дажджбога за яго ваенныя заслугі. 21 траўня 1615 г.
па прапанове аршанскай шляхты было пастаноўлена выплаціць яму 10 000 польскіх залатых
з вайсковых падаткаў. Соймік у Лідзе (15 сакавіка 1616 г.), дзе інтарэсы брата Аляксандра
абараняў Крыштоф Стэфан, таксама выказаўся ў падтрымку Дажджбога. Сойм у 1616 г.
зацвердзіў хадайніцтва віленскага з’езда і выдаў адмысловую пастанову, дзе гаварылася
аб тым, што Аляксандр Дажджбог не толькі забяспечыў гарнізон Смаленска харчаваннем,
але і ўзнімаў баявы дух стомленых жаўнераў, стараўся ўсіх утрымаць на службе. У лютым
1617 г. Аляксандру Дажджбогу зноў удалося давезці да акружанага Смаленска закупленыя
гетманам Хадкевічам запасы прадуктаў. У тым жа годзе Аляксандр Дажджбог быў паслом ад
Аршанскага павета на віленскім з’ездзе, які сабраўся 12 красавіка. У1618 і 1619 гг. Аляксандр
Дажджбог знаходзіўся пераважна ў Оршы, маючы сталую сувязь з войскам пад Смаленскам.
10 чэрвеня 1619 г. ён дакладваў польнаму літоўскаму гетману Крыштофу Радзівілу пра
настроі ў войску, пра хваляванні жаўнераў, якія зноў не атрымліваюць заробкаў. Пэўна, па
просьбе Радзівіла вёў перамовы з жаўнерамі, каб тыя засталіся на службе. 7 ліпеня пісаў
да гетмана: «Паабяцалі за 6 000 залатых застацца дзеля спакою ў Айчыне». Выхаваны
Львом Сапегам, Аляксандр Дажджбог меў сталую сувязь з яго сынам Янам Станіславам
[92], літо)скім маршалкам, і літоўскім падканцлерам Паўлам Стэфанам Сапегам. Праўда,
яго сяброўства з Хадкевічамі прыносіла Сапегам шмат клопатаў. Перапіска Аляксандра
Дажджбога з Крыштофам Радзівілам, чые загады ён неаднойчы выконваў, сведчыла, што ён
сам імкнуўся быць пасярэднікам паміж Хадкевічамі, Радзівіламі і Сапегамі. Таму і выступаў
на пахаванні віленскага кашталяна Яна Радзівіла ў лютым 1621 г.
У 1621 г. Аляксандр Дажджбог прымаў удзел у хоцінскай кампаніі пад камандаваннем
гетмана Хадкевіча. У чэрвені прывёў харугвы з-пад Смаленска у Львоў (900 км); 7 ліпеня
разам з арміяй гетмана вырушыўу бок Скалы і 14 ліпеня пад Арынінам, дзе падзялілі войска
на палкі, прыняў камандаванне палком (1400 коннікаў і 600 пяхотнікаў). Туды ўвайшлі і
яго ўласныя 150 гусараў, а камандаваць ротамі паставіў сваіх сваякоў Сапегаў: віцебскага
ваяводу Мікалая і ўсвяцкага старосту Андрэя. 25 ліпеня вырушыў са сваім палком пад
Брагу на Днястры, 19 жніўня стаў пад Хоцінам. Калі польскі лагер акружыў непрыяцель,
218
вадзіў літвінаў на дапамогу казакам і лісоўчыкам. Пасля смерці Хадкевіча прыняў галоўнае
камандаванне надусім літоўскімвойскам. Паводле СтэфанаПаца, камандаванне гэтае перадаў
яму каралевіч Уладыслаў, бо Аляксандр Дажджбог не падначальваўся галоўнакамандуючаму
Станіславу Любамірскаму.
Вярнуўшыся з-пад Хоціна, Аляксандр Дажджбог частку войска распусціў, а пазасталае
рассяліў па кватэрах. Быў узнагароджаны ў 1622 г. Прапойскім і Чачэрскім староствамі. У
1623 г. Аляксандр Дажджбог абіраецца на вальны сойм, верагодна, ад Аршанскага павета.
1 лютага маршалак сойма Якуб Сабескі, складаючы каралю і Сенату справаздачу з хоцінскіх
падзеяў, назваў Аляксандра Дажджбога адным з самых выдатных палкаводцаў. Сойм абраў
яго ў камісію па перамовах са Швецыяй. Тую камісію было няпроста сабраць, і Аляксандр
Дажджбог не хацеў у ёй удзельнічаць. 11 чэрвеня 1623 г. яго брат Крыштоф Стэфан пісаў
да Крыштофа Радзівіла: «Пан староста аршанскі таксама думае не ехаць на тую камісію».
Загадам Жыгімонта III Аляксандр Дажджбогуваходзіўу камісію, якая даследавала забойства
арцыбіскупа полацкага Язафата Кунцэвіча. Гэтая камісія працавала з 17 студзеня да 22 люта-
га 1624 г. і вынесла суровыя прысуды віцебскім мяшчанам.
У 1624 г. Аляксандр Дажджбог вырашыў паехаць у Італію. Перад падарожжам атрымаў
каралеўскі дазвол перадаць у арэнду Чачэрскае і Прапойскае староствы, апеку над дочкамі
даверыў сястры Тэафіле з гарадзенскага кляштара бернардынаў, бо ў гэты час быў ужо
ўдаўцом. У Італіі правёў палову 1625 г. Спачатку ў Падуі (унесены ў кнігу запісаў універсітэта
за 2 сакавіка); там рыхтаваліся да прыезду каралевіча Уладыслава, а 2 сакавіка Аляксандра
Дажджбога прызначылі польскім консулам, у гэтым званні ён вітаў каралевіча і суправаджаў
яго разам з братам у Фларэнцыю.
30 чэрвеня 1625 г. Аляксандр прыехаў дамоў і ўважліва сачыў за ходам вайны са Швецыяй
у Інфлянтах. Сабраў роту з 200 вершнікаў, пра што напісаў у лісце ад 20 лютага 1627 г.,
але марудзіў вырушыць на фронт, не хочучы трапляць пад камандаванне А. Гасеўскага,
які камандаваў войскам з 1626 г. Перад 20 траўня 1627 г. прыбыў Аляксандр Дажджбог у
Вільню, адкуль адправіўся ў лагер літоўскага войска пад Пазволем, дзе ўдзельнічаў у ваенных
акцыях. Калі 8 жніўня фронт пакінуў старэйшы сын гетмана Льва Ян Станіслаў, якога
бацька прызначыў на кароткі час галоўнакамандуючым, гетман думаў паставіць галоўным
над літоўскім войскам Аляксандра Дажджбога, калі б Аляксандр Гасеўскі ад камандавання
адмовіўся.
У 1628 г. Аляксандр Дажджбог суправаджаў Яна Станіслава Сапегу ў падарожжы на
эгерскія воды. Перад 1631 г. атрымаў Крычаўскае староства, а 25 лютага 1631 г. яго хацелі
прызначыць літоўскім падчашым, але ён адмовіўся (14 красавіка гэтую пасаду атрымаў
Крыштоф Кішка). На звычайным сойме 1632 г. Аляксандра Дажджбога абралі ў камісію па
будучых мірных пагадненнях з Масквой.
У красавіку Аляксандр Дажджбог захварэў: 12 красавіка пісаў К. Радзівілу, што з-за
хваробы не змог з’явіцца на паседжанне Літоўскага Трыбунала ў Вільні, але папярэджваў,
што не адмаўляецца ад дэпутацкіх абавязкаў. У1633 г. сачыў за польска-маскоўскімі падзеямі
з Оршы, дасылаў падрабязныя справаздачы К. Радзівілу, між іншым, пра аблогу маскоўцамі
219
Старадуба, пра пагрозу Гомелю і Чачэрску. Просячы прадуктаў для Чачэрска, заўважаў, што
найгорай прыходзіцца Смаленску.
Аляксандр Дажджбог пасля бацькі атрымаў комплекс маёнткаў, цэнтрам якіх была
Астроўна ў Віцебскім ваяводстве (у 1620 г. атрымаў ад караля прывілей на маставы падатак
у Астроўне). Жонка прынесла яму ў пасаг Варанцэвічы, якія ляжалі ў тым жа Віцебскім вая-
водстве. Свае маёнткі Аляксандр Дажджбог пазакладваў, атрымліваючы з іх сродкі на ваен-
ныя патрэбы. Саліднай кампенсацыяй былі для Аляксандра Дажджбога каралеўскія надзе-
лы. Акрамя ўжо пералічаных (Аршанскае староства, Чачэрская, Прапойская і Крычаўская
арэнды), Аляксандр Дажджбог атрымаў у 1616 г. Курылаўскую эканомію ў Полацкім вая-
водстве (саступіўяе Юзафу Корсаку, дзісненскаму старосту), у 1622 г. маёнтак Кабыльнікі
ў Аршанскім павеце (пачаў абжываць яго фактычна ў 1624-м); 30 чэрвеня 1625 г. атрымаў
ад караля ў карыстанне сёлы: Расошыцы, Глыбошыцы і Яскаўшчыну ў Менскім ваяводстве,
23 ліпеня 1626 г. - вёскі Слабодку і Пясочна ў Віцебскім ваяводстве. Аршанскія ўладанні
таксама павялічыў: у 1618 г. кароль дазволіў яму далучыць да іх сёлы Сухары, Плюшчы і
Ходні. У 1620 г. ад Барбары [Багданы] Сапега з Шымковічаў атрымаў маёнткі Заазер’е
(Заазёры), Дзівіна, Бабіна, у тым жа годзе стаў аршанскім войтам, а ў 1629 г. да аршанскіх
земляў далучыў сяло Нямковічы.
Як сведка апошніх хвілінаў жыцця гетмана Хадкевіча прымаў Аляксандр Дажджбог
удзел у доўгатрывалых спрэчках за падзел Хадкевічавай спадчыны паміж яго дачкой Ганнай
Схаластыкай Сапега, жонкай літоўскага маршалка Яна Станіслава, і Ганнай Алаізай з
Астрожскіх, другой жонкай гетмана, спачуваючы, як і ўсе Сапегі, дачцэ гетмана. Удзельнічаў
таксама ў спрэчцы дзядзькі Льва з Крыштофам Радзівілам адносна копыскай зямлі; у сварцы
бакоў у 1620 г. афіцыйна імкнуўся іх памірыць, але як староста падтрымліваў дзядзьку. У
1622 г., выконваючы перадсмяротную волю жонкі, Аляксандр Дажджбог фундаваў касцёл і
кляштар дамініканцаўу Астроўне. Перапісаў на аздабленне касцёла і на ўтрыманне манахаў
частку мястэчка Астроўна і маёнтак Гародна з вёскамі Бяляны, Парэчча і Хадыкі (фундацыя
зацверджаная ў 1631 г.).
Аўдавеўшы, Аляксандр Дажджбог меркаваў ажаніцца зноў, меў на прыкмеце дочак на-
дворнага падскарбія Мацея Войны, але іх маці не схацела мець зяця, у якога ўжо было дзве
дачкі. 15 студзеня 1635 г. напісаў Аляксандр Дажджбог запавет, на апекуноў сваіх дочак
вызначыўшы Яна Станіслава і Казіміра Льва Сапегаў, а яшчэ трокскага кашталяна Крыш-
тофа Хадкевіча. Пакідаючы немалыя даўгі (каля 51 000 залатых), прасіў Уладыслава IV,
каб дазволіў пакрыць іх з продажу часткі падараваных яму каралём земляў, але дазволу не
атрымаў.
Аляксандр Дажджбог памёр у другой палове студзеня 1635 г., быў пахаваны ў Астроўне
ў касцёле дамініканцаў. 3 Альжбетай з Хадкевічаў (памерла ў 1621 г.) мелі яны дзвюх дочак.
Ганна ў 1637 г. выйшла замуж за рэферэндарыя і літоўскага пісара Станіслава Нарушэвіча.
Хрысціна ў 1641 г. выйшла за каралеўскага двараніна Яна Самуэля Паца. У 1641 г. дочкі
падзялілі сваю спадчыну: Ганна атрымала Астроўна, абавязваючыся выплаціць сястры
11 500 залатых; Хрысціне дасталіся Варанцэвічы.
Міраслаў Нагельскі
220
VI. 99
Руж.
Крыштоф Стэфан
Літоўскі пісар, лідскі, мсціслаўскі і вількійскі староста. Нарадзіўся ў 1590 г., быў сынам
аршанскага падкаморага Рыгора і Соф’і са Стравінскіх, малодшым братам Аляксандра
Дажджбога [98], разам з ім быў пад апекай вялікага літоўскага канцлера і гетмана Льва
Сапегі [47].
Пасля пачатковай навукі ў Вільні браты ў студзені 1602 г. паступілі ў езуіцкі калегіум у
Браневе, адкуль выехаліўжніўні таго ж года, баючыся эпідэміі. У канцы 1605 г. разам састры-
ечным братам Янам Станіславам [92] Крыштоф Стэфан паехаў вучыцца за мяжу. У пачатку
1606 г. запісаўся ва ўніверсітэт у Вюрцбургу, дзе наведваў лекцыі да верасня 1607 г. Другім
горадам яго перабывання быў Франкфурт-на-Майне, адкуль Крыштоф Стэфан 27 верасня
пісаў, што разам з братам збіраецца ў Парыж, але не ведае, што іх там чакае, бо «многія палякі
апавядаюць пра парыжскую цеснату і смурод». Вучыўся ў Парыжы разам з Янам Станіславам,
пра здароўе якога часта прысылаў весткі яго маці. Разам вярнуліся дамоў, і Крыштоф Стэфан
пачаў рыхтавацца на вайну з Масквой: 13 траўня 1609 г. з Кракава прасіў у цёткі грошай на
куплю зброі. Маёнткамі яго па-ранейшаму займаўся канцлер Леў.
У пачатку жніўня 1611 г. дакладваў дзядзьку Льву з Барысава пра вынікі віцебскага
сойміка. 3 падказкі дзядзькі з’явіўся ў Вільні, дзе як дваранін каралеўскі і пасол атрымаў
каралеўскія інструкцыі на літоўскі з’езд, які меўся сабрацца 12 верасня. Крыштоф
Стэфан павінен быў пераканаць шляхту ў неабходнасці сабраць падаткі на аплату войска
і аднаўленне вернутых земляў. Пасля сканчэння з’езда атрымаў ад дзядзькі заданне
перавезці парэшткі яго жонкі Альжбеты з Радзівілаў (памерла 18 кастрычніка 1611 г.) з
Варшавы ў Вільню. У лісце ад 7 лістапада Крыштоф Стэфан пісаў дзядзьку, што прыехаў
у Сямяцічы на Падляшшы. Пасля ўрачыстага пахавання ў Вільні знаходзіўся ў Літве
(паводле К. Кагнавіцкага, паехаў за мяжу, але гэта няпраўда: насамрэч паехаў Андрэй
Сапега, сын віцебскага ваяводы Мікалая).
Напэўна, пры падтрымцы дзядзькі Льва ў кастрычніку 1613 г. на сойміку ў Оршы
Крыштофа Стэфана абралі паслом на надзвычайны сойм. У 1614 г. ён атрымаў Лідскае
староства - з падачы свайго цесця князя Аляксандра Галаўчынскага (дазвол караля
ад 3 лютага 1613 г.). 3 21 траўня па 5 чэрвеня 1615 г. удзельнічаў у віленскім з’ездзе як
лідскі староста і пасол; 15 сакавіка 1616 г, на сойміку ў Лідзе абараняў інтарэсы свайго
брата Аляксандра Дажджбога. Паехаў на сойм, дзе быў абраны ў камісію па дэмаркацыі
межаў паміж Браслаўскім паветам і Курляндыяй. Верагодна, 26 траўня 1617 г. удзельнічаў
у пахаванні А. Галаўчынскага ў касцёле Святога Духа ў Вільні, паколькі неўзабаве сваю
пахавальную прамову яму надпісаў дамініканец Войцех Ляўданскі. У ліпені Крыштоф
Стэфан быў маршалкам Літоўскага Трыбунала ў Вільні (мабыць як дэпутат ад Ліды).
16 лютага 1621 г. ад імя дзядзькі канцлера Льва выступаў на пахаванні віленскага кашталяна
Яна Радзівіла ў Вільні.
221
23 верасня 1621 Крыштофа Стэфана прызначылі вялікім літоўскім пісарам - пасля
Яна Скуміна-Тышкевіча, які прыняў Мсціслаўскае ваяводства. Раней, 3 верасня, з падачы
Мікалая Францкевіча-Радзімінскага атрымаў Мсціслаўскае староства, на якое даўно
мерыўся, кажучы, што ахвотна памяняў бы Лідскае староства на Мсціслаўскае. Кароль,
аднак, пакінуў яму абодва староствы. У Крыштофа Стэфана былі прыязныя адносіны з
літоўскім палявым гетманам Крыштофам Радзівілам, аб чым сведчыць карэспандэнцыя
паміж імі. У 1621 г. ён бараніў Радзівіла, калі таго звінавацілі ў страце Рыгі. Добрым
адносінам паміж імі не нашкодзілі нават сваркі Сапегаў з Радзівіламі за копыскую зямлю,
у якіх удзельнічаў брат Крыштофа Стэфана Аляксандр Дажджбог. У 1623 г., напэўна, з
Мсціслаўля Крыштоф Стэфан паехаў на сойм, дзе яго абралі ў камісію па замірэнні са
Швецыяй. Быў пасярэднікам у перамовах Радзівіла з Жыгімонтам ІП у справе затрымання
на службе інфлянцкага войска, на што кароль не хацеў згаджацца, бо не меў фінансаў.
Толькі праз месяц пасля прызыву Крыштоф Стэфан атрымаў дазвол на ўтрыманне
вайсковых адзінак.
Улетку таго ж года Крыштоф Стэфан разам з жонкай суправаджаў Жыгімонта III у
паездцы ў Гданьск. 3 дарогі пісаў Радзівілу пра дарожныя здарэнні і намеры караля. Пісаў і
пра сваю хваробу, перасцерагаючыся, што не зможа ўдзельнічаць у перамовах са шведамі.
3 каралеўскіх Прусаў разам з Жыгімонтам III вярнуўся ў Варшаву. У 1626 г. быў паслом ад
Мсціслаўскага ваяводства на сойм, на якім быў абраны дэпутатам у скарбовы трыбунал у
Вільні.
Пасля бацькі атрымаў маёнтак Шышова ў Віцебскім ваяводстве, Радомль і Дубраўляны
ў Мсціслаўскім. 30 верасня 1615 г. атрымаў прывілей на вёску Кавалі (Лідскі павет), якая
нікому не належала пасля смерці Яна Марачэўскага. 19 лютага 1625 г. аддаў яму кароль
два паселішчы на Жмудзі (Гудстопіс і Пікталесніс), што засталіся без уладальніка пасля
смерці Яна Мацкевіча.
У канцы жыцця Крыштоф Стэфан быў лідскім і мсціслаўскім старостам, вількійскім
арандатарам (арэнду ў 1619 г. падаравала яму цешча Альжбета Галаўчынская),
мейшагольскім арандатарам (з 1621 г.). Памылкова лічылася, што меў арэнду і ў Прапойс-
ку, але гэта адносілася да яго брата Аляксандра Дажджбога. Крыштоф Стэфан быў апеку-
ном і дабрадзеем манастыроў у Мсціслаўлі. Незадоўга да смерці праз сваякоў звярнуўся
да караля з просьбай перапісаць на малалетняга сына Мсціслаўскае староства, але кароль
адказаў, што малым «каралеўшчыну» не раздае. Калі ацэньваць службу Крыштофа Стэ-
фана, то ён служыў пераважна каралю, маючы для адхлання толькі родныя Дубраўляны.
Пахварэўшы тры дні, ён там і памёр 9 красавіка 1627 г. Урачыстае пахаванне адбылося 19
траўня ў Вільні ў касцёле дамініканцаў. Пахавалі Крыштофа Стэфана ў маўзалеі князёў
Галаўчынскіх пад капліцай св. Яна. Хадзіла легенда, што ён жыў да 1636 г.
3 жонкай Ганнай з Галаўчынскіх Крыштоф Стэфан меў сына Мікалая Крыштофа
[142], які з 1638 г. быў польным літоўскім пісарам, дэпутатам Літоўскага Трыбунала ад
Ашмянскага павета.
Міраслаў Нагельскі
222
Ганна з Галаўчынскіх
Жонка вялікага літоўскага пісара, адзіная дачка князя Аляксандра Галаўчынскага і
Альжбеты з Валовічаў. У 1612 г. выйшла замуж за Крыштофа Стэфана Сапегу; 30 сакавіка
1612 г. яе маці са згоды караля перадала маладым Вількійскую арэнду, ацаніўшы яе ў 10 000
залатых. У 1621 г. К. С. Сапега стаў вялікім літоўскім пісарам, і жонка з ім часта бывала на
каралеўскім двары. 3 1623 г. удзельнічала разам з мужам у каралеўскай паездцы ў Гданьск,
падчас побыту ў Гневе нарадзіла сына, які неўзабаве памёр. Пасля смерці мужа вяла спрэчку
са шваграм Аляксандрам Дажджбогам [98] пра апякунства над сваім сынам Мікалаем
Крыштофам і вымушаная была аддаць малога ў апеку мужавага дзядзькі Льва Сапегі [47].
Дзякуючы яго падтрымцы, удалося атрымаць дазвол караля на перадачу малалетняму сыну
Вількійскай арэнды. Уладанні Крыштофа Стэфана, запісаныя на Ганну, мелі вялікія даўгі,
і яна вымушаная была не толькі распусціць сто чалавек дворных, але і пачаць распродаж
уласных родавых уладанняў: Галоўчына, Княжычаў і Рэпухава ў Аршанскім павеце. У 1630 г.
прадала Рэпухава за 45 000 залатых віленскаму кашталяну Мікалаю Глябовічу. Гэты продаж
уцягнуў Ганну ў шматгадовы судовы працэс з нашчадкамі наваградскага кашталяна Самуэля
Валовіча, якія не жадалі ўлічваць тое, што Ганна атрымала Рэпухава па запавеце бабулі
Альжбеты Глябовіч, і ў 1631 г. прадалі яго братам Лянткоўскім і Станіславу Сляшынскаму.
Гэты працэс закончыўся толькі ў 1637 г. Фінансавыя цяжкасці прымусілі Ганну прадаць
Вількійскую арэнду, гэта было зроблена ў час міжкаралеўя, таму без каралеўскага дазволу.
Але Уладыслаў IV улічыў заслугі яе мужа і 18 красавіка 1635 г. пацвердзіў продаж.
Ганна была фундатаркай кармеліцкага кляштара ў Княжычах; у 1632 г. аддала на яго
патрэбы дзялянку зямлі ў старым мястэчку за княжыцкім касцёлам і падаравала землі вёскі
Забалоцце з фальваркам Вялікія Лотвы, якія ўваходзілі ў склад ляхавіцкіх уладанняў. Але
самастойнага кляштара ў Княжычах так і не адчынілі, пасля смерці Ганны там захавалася
толькі рэзідэнцыя кармелітаў з Магілёва.
Ганна перажыла свайго сына Мікалая Крыштофа, які памёр 2 чэрвеня 1639 г. (быў жанаты
з Сусаннай, дачкой Аляксандра Гасеўскага). Пішучы пра яго смерць віленскаму ваяводу
Крыштофу Радзівілу, Ганна скардзілася на нявестку, што не паклапацілася пра яго пахаванне,
а толькі пра маёнтак. Ганна мела падазрэнні, што Сусанна атруціла яе сына. Сама пахавала яго
ў касцёле дамініканцаў у Вільні 22 чэрвеня 1639 г. У лістах да Радзівіла прасіла яго апекавацца
ўнукамі. Памерла ў 1643 г., была пахаваная каля мужа ў віленскім касцёле дамініканцаў.
Міраслаў Нагельскі
VI. 104
Руж.
Андрэй Станіслаў
Трокскі, пасля віленскі кашталян. Нарадзіўся ў 1592 г., быў старэйшым сынам усвяцкага
старосты Яна Пятра [54] і Соф’і Вейгер, братам вялікага літоўскага гетмана Паўла Яна [107].
Пасля смерцібацькі Андрэй Станіслаў 28 жніўня 1612 г. атрымаўУсвяцкае староства. Па
пратэкцыі Льва Сапегібыў скіраваны на варшаўскі двор, дзе яшчэ ў 1615 г. трапіўу асяроддзе
каралевіча Уладыслава. Быў паслом ад двара на гарадзенскі соймік перад студзеньскім
223
варшаўскім соймам 1613 г. Упершыню паслом ад Гарадзенскага павета на звычайны
варшаўскі сойм трапіўу 1618 г. 23 верасня 1620 г. каралеўскі сакратар Станіслаў Задорскі
атрымаў дазвол ад Жыгімонта III на перадачу Андрэю Станіславу Рыжскага староства.
Андрэй Станіслаў быў паслом на сойм у 1620 г., дзе яго абралі ў ваенную раду пры каралі.
На хоцінскі паход у 1621 г. выставіў 200 рэйтараў у складзе палка аршанскага старосты
Аляксандра Дажджбога (паводле «Запісак пра хоцінскі паход» і манаграфіі Л. Падгарад-
зецкага і Н. Рабшы). У канцы таго ж года Андрэй Станіслаў атрымаў дазвол мець харуг-
ву са 150 вершнікаў, якую і прывёў у ліпені 1622 г. на вайну са шведамі ў Інфлянты. У
кастрычніку літоўскі польны гетман Крыштоф Радзівіл паклікаў яго ў лагер пад Лена-
вартам, але ён не ўдзельнічаў у мірных перамовах. Перад 1623 г. саступіў Усвяцкае ста-
роства брату Яну, які ў сваю чаргу перадаў яго Пятру Рудаміну-Дусяцкаму. У той час
Андрэй Станіслаў хацеў стаць ксяндзом і прасіў канцлера Льва дапамагчы яму ў гэтым.
Але неўзабаве перадумаў. Быў паслом на сойм 1623 г. ад Інфлянтаў, абраным у камісію
па падпісанні міру са Швецыяй. Прадстаўляў Гародню ў Літоўскім Трыбунале ў 1624 г. У
1626 г. гусарскую харугву Андрэя Станіслава кароль пераправіў з Інфлянцкага фронту ў
каралеўскія Прусы - як прыватны каралеўскі корпус. Вялікі літоўскі гетман Леў Сапега
быў абураны гэтым. Ад яго імя Андрэй Станіслаў уручыў Жыгімонту III мемарандум у
справе вяртання тае харугвы назад у Інфлянты і пагрозы бунту войска, якому не пла-
цяць. У верасні кароль прыдзяліў Андрэя Станіслава ў званні палкоўніка да палка берас-
цейскага ваяводы Яўстаха Тышкевіча, які ішоў з Грудзёндза на Гданьск. У першай бітве
пад Гневам 22 верасня полк Тышкевіча з гусарамі Андрэя Станіслава не ўдзельнічаў; не-
зразумела, ці ўдзельнічаў у дзвюх наступных бітвах - 29 верасня і 1 кастрычніка 1626 г.
Затое добра ваяваў у двухдзённай (7-8 жніўня 1627 г.) бітве пад Тчэвам, пасля якой гет-
ман Станіслаў Канецпольскі абяцаў яму як узнагароду Немярштынскае староства (атры-
манае 14 сакавіка 1633 г.). 20 кастрычніка атрымаў таксама Марыенгаўскае староства ў
Інфлянтах. У пачатку 1628 г. на харугву Андрэя Станіслава, што стаяла пад Скаршэвамі,
неспадзявана напаў Г. Врангль, які ішоў з Тчэва, сутычка скончылася для Сапегі паразай.
Восенню Андрэй Станіслаў удзельнічаў у мірных перамовах са шведамі ў Прабутах.
У 1633 г. Андрэй Станіслаў быў у Кракаве на каранацыі Уладыслава IV, які пакінуў
яго пры сабе як пакаёвага двараніна. У гэтым званні суправаджаў караля ў паходзе пад
Смаленск. 6 сакавіка 1634 г. саступіў Вільгельму Корфу Арленскае староства ў Інфлянтах
(атрыманае 28 лютага ад А. Гіжыцкага). 3 Віленскага ваяводства быў пасланы на сойм у
1635 г. Пасвараны з Сапегамі, нягледзячы на фармальнае прымірэнне пры пасярэдніцтве
караля з тагачасным лідарам роду Казімірам Лявонам, не меў ніякай пасады. Восенню
1636 г. безвынікова стараўся атрымаць пасаду віленскага земскага пісара, хоць за яго
хадайнічаў Крыштоф Радзівіл (спадзяваўся атрымаць ад Сапегі Гарадок). Гэтак жа не
змог у 1639 г. стаць польным літоўскім пісарам. Як пасол ад Слоніма 24 кастрычніка 1638 г.
падпісаў маніфест супраць пастановы Кеііоіа $геска, будучы паслядоўнікам узнаўлення
праваслаўя ў Рэчы Паспалітай. Той сойм вызваліў Андрэя Станіслава ад вяртання 5 000
залатых у каралеўскую казну, паколькі ён выдаткаваў іх на прускую вайну. 30 студзеня
1641 г. нарэшце атрымаў сенатарскую пасаду трокскага кашталяна. На сойме ў тым жа
224
годзе прызначылі яго камісарам у Каралявец у справах марскіх падаткаў. Удзельнічаў у сойме
1643 г., у сакавіку 1644 г. стаў віленскім кашталянам.
У тым жа годзе быў абраны маршалкам Літоўскага Трыбунала. У канцы верасня 1644 г.
кароль надзяліўяго Ваўкавыскім судовым староствам (прывілей падпісаны 11 сакавіка 1645 г.).
Андрэй Станіслаў быў «у гарачай вадзе купаны», часта ішоў на канфлікты, і раздражняў
сваякоў. Атрымаў апеку над малодшымі братамі і сёстрамі пры ўмове, што маёнткі прадаваць
не будзе, але слова сваё парушыў. Што праўда, за імі заставаліся вялікія даўгі, але і гаспадарка
Андрэя Станіславабылазапушчанай. У1622 г. браты Андрэя Станіслававыступілісупрацьяго,
шукалі падтрымкі ў Льва Сапегі і Крыштофа Радзівіла, да якога і ён звяртаўся, пасварыўшыся
са сваякамі. Дайшло да суда, які прызнаў за братамі права на землі Андрэя Станіслава, але не
прыняў рашэння, як іх падзяліць. У 1624 г. Андрэй Станіслаў пры пасярэдніцтве Льва Сапегі
памірыўся з братамі, абавязаўшыся заплаціць ім 28 000 залатых ці аддаць Гарадок.
У 1625 г. дайшло да падпісання дамовы, па якой тры браты Андрэя Станіслава за 120 000
залатых і абяцанне, што ён дасць пасаг сёстрам і заплаціць бацькоўскія даўгі, саступілі жон-
цы Андрэя Станіслава Ганне свае долі бацькоўскай спадчыны. Такім чынам, ва ўладаннях
Андрэя Станіслава і яго жонкі засталіся ўсе бацькоўскія маёнткі, за выняткам Дайлідаў, якія
Андрэй Станіслаў прадаў у 1622 г. айчыму Фабіяну Руцкаму. Удзел у справе Льва Сапегі
не прадухіліў наступную хвалю маёмасных спрэчак, хоць лідар роду сумленна выкупляў
кінутыя землі Андрэя Станіслава і сплачваў яго фінансавыя пазыкі. Дзякуючы яму, Андрэй
Станіслаў пад канец жыцця вызваліў маёнткі ад даўгоў, часткова разлічыўся са сваімі братамі,
з якімі ўвесь чыс судзіўся і прайграваў працэс за працэсам. Урэшце засталіся ў яго Гарадок,
Харошча, Рогаў, Раговік, Вясея, Юргялеўшчына, Бугаўшчына, Салтанішкі (фармальна пра-
дадзеныя жонцы ў 1625 г.), Ляйпуны (Гарадзенскі павет), Палукні (Трокскі павет), грашовыя
даходы з Баляў у Гарадзенскім павеце, двары ў Вільні і Гародні. У 1615 г. атрымаў ад маці
маёнткі Одсан і Саўсан у Інфлянтах (пацверджаныя ў 1621 г.), жонка прынесла яму ў пасаг
маёнтак каля Гданьска. Ад Льва Сапегі атрымаў Антонава ў Мазырскім павеце, якое ў 1627 г.
спачатку перадаў (пасля прадаў?) дзісненскаму старосту Юзафу Корсаку. Ад караля, апрача
старостваў Усвяцкага і Рыжскага, атрымаў у 1615 г. арэнду Віжункі (Вількамірскі павет), у
1625 г. - Какенгаўзскае староства.
Меў Гарадзенскае войтаўства, якое перапрадаў у 1630 г. лідскаму падкамораму Аляк-
сандру Трызну. У 1634 г. атрымаў маёнткі Ельню і Гарадзішча на Смаленшчыне (у 1645 г.
саступіў Ц. Бжастоўскаму). 31 сакавіка 1635 г. Войцех Важынскі перадаў яму Марыенбурскае,
Сваненбурскае і Керамбецэнскае староствы ў Інфлянтах, якія 4 красавіка Андрэй Станіслаў
падараваў сваім стрыечным братам Казіміру і Яну Тызенгаўзам. У 1623-1626 гг. Андрэй
Станіслаў безвынікова судзіўся з Пятром Рудамінам-Дусяцкім, каб вярнуць Усвяцкае
староства.
Андрэй Станіслаў памёр 25 сакавіка 1646 г. і быў пахаваны ў касцёле бернардынаў у
Гародні. 3 1622 г. быў жанаты з Ганнай Гайдэнштайн (памерла ў 1640 г.), дачкой гісторыка
Рэйнгольда. У іх былі дзеці: сын Лявон Казімір (памёр у 1640 г. у Парыжы), дачка Ізабела
Кацярына, якая ў 1645 г. выйшла замуж за клецкага ардынатара Міхала Караля Радзівіла
(памерла пасля 1673 г.).
Анджэй Рахуба
225
VI. 105
Руэк.
Ян
Усвяцкі, кірсненскі і ўшпольскі староста. Другі сын усвяцкага старосты Яна Пятра і
Соф’і Вейгер, брат Андрэя Станіслава [104], Фларыяна і Паўла Яна [107].
У 1622 г., стаўшы паўналетнім, напісаў пратэст ад свайго імя і ад імя малодшых братоў
супраць старэйшага брата і апекуна Андрэя Станіслава, які трымаў іх маёнткі ў занядбанні.
Урэшце згадзіўся прадаць тыя маёнткі жонцы старэйшага брата, каб аплаціць даўгі, якія
пакінуў бацька. Наўзамен атрымаў ад Андрэя Станіслава Усвяцкае староства (1623?), якое
тут жа прадаў Пятру Рудаміну-Дусяцкаму. Яшчэ праз нейкі час атрымаў Кірсненскае і
Ушпольскае староствы, відаць, дзякуючы Льву Сапегу, які апекаваўся бедным сваяком, між
іншым, падараваўшы яму велядніцкія ўладанні (іх сваяк адразу ж прадаў даравальніку) і
маёнтак Чарнобыль. Леў пасватаў яму Кацярыну Гінтаўт-Дзевялтоўскую, дачку трокскага
харужага Юрыя і Барбары з Агінскіх. Спрэчкі за пасаг скончыліся трагічна - Ян загінуў,
верагодна, у паядынку з цесцем перад 24 кастрычніка 1629 г. Дзяцей яшчэ не было, удава
выйшла замуж за мсціслаўскага кашталяна Яна Яўстаха Касакоўскага.
Анджэй Рахуба
VI. 112
Руж.
Павел Ян
Віцебскі, пасля віленскі ваявода, вялікі літоўскі гетман. Нарадзіўся ў 1609 г., быў
дзявятым дзіцём у сям’і ўсвяцкага старосты Яна Пятра [54] і Соф’і Вейгер, братам Андрэя
Станіслава [104].
Паўла Яна выхоўвала маці, потым ён заставаўся пад праўнай апекай брата Андрэя
Станіслава. У 1622 г. вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Браневе, мусіць, не скончыў яго,
бо пісаў па-польску з памылкамі, а лаціны добра не ведаў. Магчыма, спыніў навучанне
з-за фінансавых цяжкасцяў. Вызваліўшыся ад братняй апекі, у 1625 г. трапіў пад крыло
дзядзькі Льва Сапегі [47], які аддаў яму і яго братам Яну і Фларыяну маёнтак Вяледнікі
ў Оўруцкім павеце Кіеўскага ваяводства. Паўла Яна абралі паслом на сойм 1632 г. 20 ліс-
тапада 1632 г. ён атрымаў ад Льва Сапегі дазвол сабраць гусарскую харугву. Пад каман-
даваннем Крыштофа Радзівіла прымаў удзел у вызваленні Смаленска, 28 верасня 1633 г.
праявіў гераізм. 22 сакавіка 1634 г. удзельнічаў у аблозе Белай, дзе яго цяжка параніла пры
выбуху міны. У 1635 г. стаў каралеўскім дваранінам. Нягледзячы на пратэкцыю Казіміра
Лявона Сапегі, летам 1636 г. яму не ўдалося атрымаць пасаду аршанскага харужага. У канцы
1636 г. выступаў як барцянскі староста. Калі значэнне роду Сапегаў павялічылася, дзякуючы
пратэкцыі Цэцыліі Рэнаты, 14 лютага 1638 г. Павел Ян атрымаў пасаду вялікага літоўскага
абознага. У 1640 г., пасля рэлігійных хваляванняў у Вільні, выконваў функцыю сувязнога ў
таемных перамовах паміж К. Л. Сапегам ды іншымі сябрамі соймавай камісіі, скліканай для
даследавання гэтай справы. Прыхільнікі Сапегаў у сакавіку 1640 г. дамагліся для Паўла Яна
Рослаўскаага староства (сакавік 1640 г.).
226
Ад Ліды Павел Ян двойчы выбіраўся паслом на соймы - у 1640-м (разам з Янам
Радзівілам, які спрабаваў не дапусціць у паслы Паўла Яна) і ў 1641 г.
У 1643 г. ён безвынікова спрабаваў атрымаць пасаду літоўскага стольніка. Толькі 20 кра-
савіка 1645 г. стаў літоўскім падстольнікам, а 1 кастрычніка атрымаў пасля Гвідона Міхала
Трызны Здзітаўскае староства з Сакаловам. У наступным годзе працягваў дамагацца пасады
літоўскага стольніка (зрэшты, паабяцанай яму). А тут якраз вызвалілася Віцебскае ваявод-
ства, якое Павел Ян атрымаў 18 кастрычніка 1646 г. (кароль падпісаў прывілей 22 траўня).
13 верасня 1646 г. быў абраны на сойм ад Берасця. На сойме 1647 г. яго абралі ў Літоўскі
Трыбунал, які збіраўся 10 лютага 1648 г. Павел Ян рабіўся ўсё больш уплывовым у клане
Сапегаў і праяўляў усё большую палітычную актыўнасць. У траўні 1648 г. быў у Вільні, але
не ўдзельнічаў у нарадзе сенатараў, якую склікаў Ян Радзівіл, ведаючы пра цяжкую хваробу
Уладыслава IV. Пасля смерці караля Павел Ян прыехаў у Мерач, дзе ўдзельнічаў у нарадах аб
становішчы ўКраі, паколькі пачалося казацкае паўстанне. Быў супраць пастановы віленскай
нарады за 10 чэрвеня 1648 г., якую праводзіў Януш Радзівіл, быў ініцыятарам пастановы на
берасцейскім сойміку 15 чэрвеня, што асудзіла віленскі з’езд.
На сойме ў перыяд міжкаралеўя зноў асудзіў віленскую нараду, але падтрымаў прапанову
Аляксандра Станіслава Радзівіла, каб каралеўскай арміяй камандаваў гетман ВКЛ. 1 жніўня
1648 г. падпісаў зварот католікаў, якія былі супраць прызнання арыянаў дысідэнтамі. У
пачатку верасня прыняў удзел у з’ездзе берасцейскага паспалітага рушання пад Кобрынам.
На выбарчым сойме ад самага пачатку актыўнаўдзельнічаўу дыскусіях, узгадняючы свае
погляды з тагачасным лідарам Сапегаў Казімірам Лявонам. Каб эфектыўна супрацьстаяць
дысідэнтам, згадзіўся 8 кастрычніка стаць патаемным суддзёй ад Літвы. Выказваўся за
найхутчэйшы пачатак ваенных дзеянняў супраць казакоў, даверыўшы Ярому Вішнявецкаму
камандаванне (але без надання яму пасады гетмана). 24 кастрычніка Паўла Яна прызначылі
ў дэпутацыю, што мусіла прыняць справаздачу падскарбіяў адносна дзяржаўных выдаткаў.
26 кастрычніка 1648 г. ён пакінуў Варшаву і паехаў у Берасце, на якое наступалі казакі. Што
ён там рабіў, невядома. Вярнуўшыся на сойм, падтрымаў Яна Казіміра і падпісаў яго расіа
сотепіа з абаронай «касцельнага права і соймавых дэкрэтаў».
У1649 г. прымаў удзел у каранацыйным сойме ў Кракаве, дзе яго абралі ў фінансавы тры-
бунал. Ранняй вясной таго ж года, у сувязі з хваробай абодвух гетманаў і Багуслава Радзівіла,
сярод літоўскай магнатэрыі ўзнікла думка даверыць камандаванне літоўскай арміяй мала-
дому Паўлу Яну Сапегу. Але да рэалізацыі гэтага праекта справа не дайшла. У 1649 г. як
дэпутат ад Ліды (магчыма, ад Слоніма) Павел Ян быў абраны маршалкам Літоўскага Тры-
бунала і правёў яго пасяджэнне ў траўні таго ж года. 15 траўня 1649 г. у Вільні падпісаў
петыцыю каралю ад Літоўскага Трыбунала аб фінансавай падтрымцы літоўскай пошты з
дзяржаўнай казны. Няма доказаў, як Павел Ян праяўляў сябе ў збароўскім паходзе, толькі
легенды ствараліся пра яго геройства. На сойме 1649-1650 гг., у якім не могудзельнічаць з-за
розных судовых працэсаў, яго абралі ў камісію па ўдакладннені мяжы паміж ваяводствамі
Берасцейскім, Люблінскім і Падляшскім. На сойме 1650 г. падпісаў пратэст літвінаў супраць
пашырэння на Літву закона аб паспалітым рушанні, які быў прыняты выключна для Каро-
ны. 1 на гэтым сойме яго абралі ў фінансавы трыбунал.
227
Як ротмістр казацкай харугвы з 200 вершнікаў далучыўся Павел Ян (у пачатку 1651 г.)
да каралеўскага войска. Перад паходам на казакаў з’явіўся ў Любліне 21 красавіка і прыняў
камандаванне палком, які складаўся з харугваў Сапегаў. У бітве пад Берасцечкам 28-30 чэр-
веня змагаўся на правым крыле войска Рэчы Паспалітай ў палку Казіміра Льва Сапегі, з якім
падзялілі камандаванне. Пасля бітвы пакінуў войска. Пасля звычайнага сойма 1652 г. зноў
вярнуўся на вайну з казакамі; яго казацкая харугва была на ягоным прыватным утрыманні.
1-2 чэрвеня 1652 г. не ўдзельнічаў у бітве пад Батогам, магчыма, быў з сіламі рускага ваяво-
ды Станіслава Лянцкаронскага пад Ахматавам, магчыма, пакінуў Украіну. У пачатку ліпеня
быў у Берасці, адкуль напісаў да караля, што бярэ на сябе ўсю адказнасць за бяспеку гэтага
рэгіёна. На надзвычайным сойме 1652 г. яго абралі ў камісію, якая павінна была сабрацца
ў Вільні 7 кастрычніка дзеля праверкі літоўскага Манетнага двара. На сойме ў Берасці
ў 1653 г. абралі яго ў віленскі фінансавы трыбунал. Паводле некаторых даследчыкаў, ён
выконваў там ролю маршалка, але гэта не адпавядае праўдзе.
У жніўні 1653 г. Павел Ян атрымаў пасаду смаленскага ваяводы, але ў верасні адмовіўся
ад яе, бо не хацеў браць на сябе адказнасць за Смаленскую фартэцу перад маскоўскай
пагрозай. На сойме 1654 г. хацеў атрымаць Полацкае ваяводства, і кароль яго падтрымаў,
але сойм не прагаласаваў за Сапегу. Абралі яго сенатарам-рэзідэнтам на другую палову
1654 г. Няма звестак, ці выконваў Павел Ян абавязкі рэзідэнта, паколькі ў канцы лета быў
у Літве і збіраў прыватнае войска - па даручэнні і часткова за грошы падканцлера Казіміра
Лявона Сапегі. Магчыма, яны мелі намер падтрымаць каралеўскія войскі супраць Багдана
Хмяльніцкага, але восенню ў тым жа годзе адправіліся ў Беларусь. Пасвараныя з гетманам
Радзівілам, Сапегі не супрацоўнічалі з ім у ваенных дзеяннях.
Невядома, ці Павел Ян удзельнічаў у зімовай ваеннай кампаніі.
Відаць, яшчэ раней пакінуў войска і адправіўся 19 лютага 1655 г. у Вільню на пасяджэнне
фінансавага трыбунала. Не было яго ў тым годзе і на сойме, дзе быў завочна абраны ў камісію
па фінансаванні літоўскага войска, якая павінна была сабрацца 9 жніўня ў Менску. Быў на
Падляшшы, дзе займаўся вярбоўкай у войска для вайны з казакамі.
Праўдападобна, што яшчэ ў сярэдзіне 1655 г. разлічваў дамовіцца са Швецыяй адносна
антымаскоўскай палітыкі і падтрымліваў старанні ў гэтым напрамку Казіміра Лявона Сапегі.
Напаўшы ў ліпені на Рэч Паспалітую, Карл X Густаў праз Ж. дэ ля Гардзі спрабаваў схіліць
Сапегаў прыняць шведскую дапамогу, але безвынікова. Гэтая спроба была паўтораная праз
Гераніма Радзяёўскага, які прыслаўу верасні да Паўла Яна свайго брата Мікалая, але Сапега
не згадзіўся быць у адным лагеры з Радзівіламі. Будучы некалькі месяцаўу Берасці, Павел Ян
не ўдзельнічаў у ваенных дзеяннях, хоць Ян Казімір разлічваў на яго, клікаў далучыцца да
каралеўскай арміі, прыйсці на дапамогу Кракаву. 3 гэтай мэтай прызначыў яго намеснікам
гетмана літоўскага войска; прывілей быў уручаны Паўлу Яну 27 верасня на вялікім з’ездзе
шляхты ў Пружанах. Павел Ян збіраў разбітыя і адступаючыя літоўскія аддзелы, ствараў
новыя харугвы на ўласныя сродкі, пазычаў грошы у габрэяў, правяраўуцекачоў на вернасць
каралю і сачыў, як далей будуць развівацца падзеі. Да восені ўжо выразна праявілася
яго вайсковае і палітычнае лідарства над берасцейскай шляхтай. Асудзіўшы Кейданскае
замірэнне, Павел Ян спрабаваў паразумецца з Масквой і накіраваць яе супраць Швецыі.
228
9-14 кастрычніка ў Берасці удалося яму падпісаць мірную дамову з царскім паслом Ф. Баль-
шым-Рцішчавым і паслаць Самуэля Глядавіцкага да цара на далейшыя перамовы. Таму няма
нічога дзіўнага ў тым, што з Паўлам Янам не дамовіўся шведскі шпег, познанскі канонік
Войцех Піглоўскі, які прыбыў у Берасце ў другой палове кастрычніка. Не ўдалося ўсё ж
Паўлу Яну падпісаць трохбаковае антышведскае пагадненне (электар - каралеўскія Прусы -
Літва), прапанаванае ў палове кастрычніка брандэнбургскім кандыдатам на польскі трон
Фрыдрыхам Вільгельмам.
Сітуацыя змянілася, калі неспадзявана маскоўская армія С. Урусава рушыла на Берасце.
Першапачаткова Павел Ян спрабаваў затрымаць Урусава з дапамогай шведскага «жалезнага
ліста», атрыманага праз Януша Радзівіла. А пасля накіраваў да Урусава свайго сваяка Яна
Фрыдэрыка Сапегу, які прыбыў з місіяй ад Карла X Густава і папярэджваў захопніка пра
абвастрэнне шведска-маскоўскіх адносінаў, калі той не адступіць з маскоўскім войскам ад
Берасця. Гэтыя папярэджанні не мелі ніякага выніку, і Павел Ян вымушаны быў распачаць
бітву. Пад Берасцем 23 лістапада Паўлу Яну ўдалося перамагчы Урусава, але 27 лістапада
пад Вярховічамі ён пацярпеў паразу. У выніку, пад націскам войска, ён згадзіўся прыняць
фармальную зверхнасць Карла X Густава, што не перашкодзіла яму праз месяц падтрымаць
прапанову каралеўскіх гетманаў ваяваць са шведамі. Павел Ян выслаў сваіх ганцоў да Яна
Казіміра, якія ў сярэдзіне студзеня 1656 г. перанялі караля на зваротнай дарозе ў Ланцуце
і абяцалі яму вернасць і ваенную падтрымку. А ў канцы студзеня таго ж года Павел Ян
пераконваўужо Карла X Густава ў сваёй вернасці і прасіў падтрымкі, каб вярнуць захопленыя
маскоўцамі землі. Каб вярнуць Падляшша, пачаў у пачатку лютага збіраць вакол сябе
парэшткі войска Януша Радзівіла, спрабуючы змусіць да капітуляцыі Тыкоцінскую фартэцу.
Не выкарыстаў магчымасці злучыцца з каралеўскім войскам Аляксандра Канецпольскага і
Дзмітрыя Вішнявецкага, якое, пакінуўшы службу, вярталася са шведскай вайны. На дапамогу
Станіславу Чарнецкаму скіраваў толькі полк вершнікаў Аляксандра Гілярыя Палубінскага.
Маруднасць Паўла Яна ў справе дапамогі Яну Казіміру, мусіць, вынікала з жадання
атрымаць ад караля пасады вя лікага літоўскага гетмана і віленскага ваяводы. Карол ь спачатку
быў супраць, але ўрэшце згадзіўся даверыць Паўлу Яну абедзве пасады (С. Карыцінскі ў
лісце ад 7 сакавіка 1656 г. называўяго віленскім ваяводам і паведамляў пра наданне булавы).
Пасады Павел Ян атрымаў, але не змог пераняць армію Карла X Густава, якая ішла на Львоў.
Відаць, меркаваў, што гэта надта рызыкоўна. 11-12 сакавіка Паўлу Яну ўдалося разбіць
пад Янавам-Палескім корпус Б. Радзівіла і 19 сакавіка выйсці з Берасця на дапамогу Яну
Казіміру. Дзесяць дзён ішоў да сутоку Сана і Віслы, каб затрымаць там армію шведаў.
Спачатку фартуна была на яго баку, але 4 красавіка шведскія войскі зрабілі хітры манеўр,
перайшлі Сан і разбілі літвінаў. У гэтай бітве Павел Ян асабіста вадзіў конніцу ў контратаку.
Хутка сабраў параскіданыя літоўскія сілы і пайшоў у пагоню за Карлам X Густавам.
Згубіўшы яго след, скіраваў на Л юблін, які здаўся яму 12 красавіка, а 24 красавіка дайшоў
да варшаўскай Прагі. Дзеянні Паўла Яна пад Варшавай не мелі вялікага значэння, што
вынікала з бясконцых клопатаў пра зарплату для войска, не было артылерыі, каб разбураць
сцены, не хапала і пяхоты. Не мог захапіць сталіцу, таму абмежаваўся яе блакадай аж да 30
чэрвеня, калі прыбыў Ян Казімір. Кароль зноў пачаў дзяліць літоўскую армію паміж двума
229
гетманамі, аддаючы перавагу Вінцэнту Гасеўскаму. Ужо ў сярэдзіне чэрвеня Павел Ян (па
загадзе караля?) перайшоў з уласнай дывізіяй пад Прагу і нібы пад Ажэхавам знішчыў
невялікі шведскі адззел. 6 ліпеня пайшоў на Кэмпу і наступным днём разбіў моцны шведскі
атрад. 27 ліпеня пад Паўлам Янам упаў конь, і ён зламаў нагу, з-за чаго быў вымушаны
перадаць камандаванне Палубінскаму. У варшаўскай бітве не ўдзельнічаў. Пасля яевярнуўся
ў Берасце. Там у вайсковым коле было прынятае рашэнне выслаць паслоў да караля ў справе
абароны правоў на вялікае гетманства літоўскае, супраць Гасеўскага. 3 гэтага часу Павел
Ян выкарыстоўваў войска як аргумент у перамовах з каралём. Неяк яму ўдалося ўтрымаць
жаўнераў на службе, за што кароль яму падзякаваў, але загадаў усёй яго арміі разам з
войскам Гасеўскага пераправіцца ў Прусію. Толькі частку войска дазволіў пакінуць. Кароль
падтрымаў фінансава дэлегацыю Рэчы Паспалітай на перамовах з Масквой у Нямежы.
Пасля сойміка ў Берасці 7 студзеня 1657 г, Павел Ян рушыў на Тыкоцін. 27 студзеня
ён узяў гэтую фартэцу, пасля адступіў пад Астражаны, каб даць адпачыць войску, што
бунтавала без заробку. Паколькі ў гэты час зноў ускладніліся яго адносіны з Гасеўскім,
Павел Ян выкарыстаў настроі войска, каб паўплываць на караля. Склікаўшы 30 студзеня
генеральнае колаўХарошчы, ён стварыў 1 лютага канфедэрацыю, якая згадзілася падтрымаць
яго гетманскія прэтэнзіі. Але ваенная сітуацыя прымусіла Паўла Яна стрымаць бунтарскія
настроі, за што ён 9 лютага атрымаў Шавельскую эканомію.
У пачатку сакавіка атачэнне Яна Казіміра ў Чанстахове прыняло рашэнне выслаць Паўла
Яна з яго войскам у Прусію, каб перашкодзіць злучэнню шведскіх і брандэнбурскіх сілаў.
Павел Ян перад гэтым ужо выслаў частку войска пад камандаваннем Палубінскага ў Прусію.
А сам спрабаваў з дапамогай Г. Радзяёўскага і Б. Радзівіла звязацца з Фрыдрыхам Вільгельмам,
каб дамовіцца: ён пакідае Літву ў спакоі, а Павел Ян не ваявацьме з Прусіяй. Ёсць падазрэнні,
што ён адначасова спрабаваў дамовіцца і аб царскай пратэкцыі, што вынікала з рашэння
каралеўскага атачэння ў Чанстахове ўнезалежніць Гасеўскага ад Паўла Яна.
8 сакавіка Ян Казімір выслаў да Паўла Яна дэлегацыю з прывілеем на вялікую літоўскую
булаву, якую было загадана ўручыць з умовай, каб ён пацвердзіў незалежнасць Гасеўскага.
Дэлегацыю пад кіраўніцтвам Мікалая Пражмоўскага, якая 19 сакавіка прывезла прывілей у
Берасце, Павел Ян адправіў ні з чым, не згадзіўшыся на пастаўленыя ўмовы. 6-10 сакавіка
яго падтрымала войска на генеральнай сесіі пры гетмане ў Бельску. Выступіла на яго баку
частка сенатараў і літоўскіх паслоў на скліканай нарадзе ў Берасці (15-17 сакавіка), дзе
адначасна была выказаная незадаволенасць палітыкай караля адносна Літвы.
У красавіку 1657 г. Павел Ян накіраваў пад камандаваннем Крыштофа Сапегі амаль
васьмітысячнае войска пад Люблін, але яно неўзабаве адступіла пад Окунеў. Сам праз увесь
красавік знаходзіўся ў Раснай каля Берасця і не ўдзельнічаў у падзеях, прыпісаных яму
гісторыкамі (сустракаўся з каралеўскімі гетманамі пад Ласіцамі не Павел Ян, а Крыштоф
Сапега). Толькі ў пачатку траўня выехаў з-пад Берасця ў Пружаны, дзе 5 траўня размясціў
узбунтаванае войска на адпачынак. Сагітаваўшы жаўнераў да далейшай службы, 13 траўня
паслаў некалькі аддзелаў на поўнач, для сустрэчы Гасеўскага, а сам да канца месяца перабываў
у Ружанах. 4 чэрвеня прыбыў да войска ў Гарадку і вырушыў з ім на поўдзень. Не спяшаўся,
бо толькі 12 ліпеня дабраўся да Шчабрэшына, а праз тыдзень быў пад Памаранамі, праўда,
230
высланы наперад корпус Палубінскага 5 ліпеня злучыўся пад Паланцам з Чарнецкім. Не мог
Павел Ян 23 ліпеня асабіста падпісаць капітуляцыю Дзьёрдзя II Ракоці пад Мендзыбужам
(мабыць, паставіў подпіс пасля).
25-27 верасня 1657 г. Павел Ян удзельнічаў у Бельску-Падляшскім у вайсковай сесіі з
каралеўскімі камісарамі Юрыем Каралём Глябовічам і Міхалам Казімірам Радзівілам, дзе
абмяркоўвалася праблема ўтрымання жаўнераў на службе і лёс радзівілаўскіх маёнткаў.
Ён дапамог камісарам прыняць правільнае рашэнне. Калі, аднак, 5 кастрычніка 1657 г. Ян
Казімір прыняў рашэнне зраўняць у правах абодвух гетманаў (нават даць абсалютную
незалежнасць Гасеўскаму ад Паўла Яна), яго адносіны з дваром імгненна пагоршыліся. Павел
Ян стаў адным з ініцыятараў скліканай 12-13 лістапада ў Берасці літоўскай канферэнцыі,
дзе сенатары і шляхта рашуча выказаліся супраць палітыкі караля і выслалі да яго пасла
Уладыслава Валовіча. У канцы таго ж года Павел Ян нават прапанаваў Б. Радзівілу памірыцца
і разам выступіць супраць караля. Маючы клопаты з неаплачаным войскам, спачатку не
хацеў супакойваць жаўнераў, а нават падбухторваў іх супраць няўдзячнага караля. Але
стрымліваў войска, пакуль не вернецца пасол Валовіч.
Павел Ян удзельнічаўу літоўскай сесіі 15-20 студзеня ўКамянцы, дзе слухалі справаздачу
Валовіча. Злосны на караля і каралеву за іх падтрымку Гасеўскага, за іх абыякавасць да лёсу
Літвы і войска, ён намерваўся выслаць паслоў да імператара Леапольда I з просьбай, каб той
паўплываў на Яна Казіміра. Адмовіўся ўдзельнічаць у варшаўскім з’ездзе ў лютым, бо лічыў
яго шкодным для Рэчы Паспалітай. Але пад націскам караля з’явіўся ў Варшаве 5 сакавіка,
а 9-10 сакавіка згадзіўся на аб’яднанне з Гасеўскім. 11-16 сакавіка ўдзельнічаў у таемных
перамовах з у дзелам караля і сесіях літоўскага Сената. Быў супраць ратыфікацыі Вяляўска-
быдгашчанскага замірэння, дзе не ўлічваліся інтарэсы літоўскага войска, і дамогся, каб
14 сакавіка выдалі яму адпаведную страхоўку. 4-16 красавіка ўдзельнічаў у працы вайсковай
камісіі ў Берасці, дапамагаў каралеўскім камісарам затрымаць жаўнераў да 9 лістапада,
абяцаючы заплаціць ім з даходаў з Рэтаўскага і Вількійскага старостваў. У траўні абралі яго
камісарам на перамовы з Масквой; Павел Ян імкнуўся да замірэння, крытычна адносіўся
да каронных палітыкаў, якія ігнаравалі гэтую праблему. Але не згадзіўся на прапанову
Масквы парушыць хаўрус з Каронай і прыняць царскае падданства, якую прывёз маскоўскі
ганец Д. Астаўлеў. Насамрэч Павел Ян усё выразней рабіўся прамаскоўскім палітыкам, а
каралеўскі двор ўсё больш арыентаваўся на Парыж. У другой палове 1658 г. пагоршыліся
яго адносіны з Венай у сувязі са знявагай яго сыноў Казіміра Яна і Бенедыкта Паўла, якія
ў гэты час знаходзіліся ў Грацы.
У чэрвені на сойміку ў Берасці Павел Ян правёў пастанову пра канфіскацыю
радзівілаўскіх маёнткаў на патрэбы войска, пра адклад амністыі, а ратыфікацыю пактаў з
Фрыдрыхам Вільгельмам адклаў да наступнага сойма. У гэткім жа духу выступаў на сой-
ме 1658 г., але Вяляўска-быдгашчанскія пагадненні ўрэшце падпісаў. У справе маёнткаў не
саступіў, нягледзячы на абяцаныя Рэтава і Вількію. Аднак не дамогся вяртання выдатка-
ваных у 1655 г. на войска грошай (каля 1 мільёна залатых). Вярнулі яму толькі 593 809, і то
не адразу.
231
30 жніўня 1658 г. Павел Ян пакінуў Варшаву - меў ад караля заданне вырушыць з
войскам на дапамогу Гасеўскаму, якога акружыла армія Я. Даўгарукава. 9 лютага прымаў
удзел у вайсковай камісіі у Берасці, агітуючы жаўнераў прадоўжыць службу да 9 лютага
1659 г. (за частку зарплаты). Ад караля атрымаў чарговы загад ісці на Даўгарукава. Але
Павел Ян не пайшоў з войскам на Вільню, стаў пад Яшунамі і наказаў Гасеўскаму спыніць
ваенныя дзеянні, папярэдзіўшы, што прыйсці на дапамогу не зможа. У выніку Гасеўскі
21 кастрычніка атрымаў паразу пад Веркамі і трапіў у маскоўскі палон. Даведаўшыся пра
гэта, Павел Ян накіраваў частку войска пад камандаваннем Самуэля Кміціца пад Меднікі,
каб разбілі маскоўскую пяхоту, а калі той таксама пацярпеў паразу, вырушыў наўслед за
ім. Калі Даўгарукі 29 кастрычніка адступіў з Вільні пад Менск, Павел Ян паслаў за ім паго-
ню, але сам затрымаўся пад Ліпнішкамі. Толькі 12 лістапада пайшоў на ўсход праз Трабы,
Багданава, 20 лістапада дайшоў да Ракава, але павярнуў праз Рубяжэвічы на Слонім, быў
там 1 снежня. Так і скончыў тую ваенную кампанію.
Каралеўскі двор звінаваціў Паўла Яна ў паразе Гасеўскага, што яшчэ больш павялічыла
ў ім варожасць да караля. Павел Ян лічыў усе гэтыя звінавачванні несправядлівымі. Па
сутнасці, палон Гасеўскага быў яму выгодным, даваў шанцы падпарадкаваць дывізію так
званага левага крыла ў літоўскай арміі, якая дагэтуль была пад уладай польнага гетмана.
Улічваючы гэта, у лістападзе 1658 г. Павел Ян схіліў сваю дывізію застацца на службе да
9 траўня 1659 г. У гэты ж час кароль, зразумеўшы манеўры Паўла Яна, захаваў самастой-
насць жмудскай дывізіі, даверыўшы камандаванне Самуэлю Камароўскаму.
Насойме 1659 г. Павел Ян падтрымаўвойскаўдыскусіяхадноснарадзівілаўскіх маёнткаў
і звінаваціў двор, што падбухтовае супраць яго афіцэраў. Дамагаўся дадатковых 730 000 за-
латых з казны - як кампенсацыю за ўласныя выдаткі на абарону Рэчы Паспалітай. ПІанта-
жуючы двор, доўга не хацеў падпісваць гадзяцкую дамову.
Кульмінацыя канфлікту была такая: 11 траўня войска, якім камандаваў гетман,
адмовілася падпарадкавацца каралю, а шмат афіцэраў, адданых Яну Казіміру, адмовіліся
падпарадкавацца гетману. Канфлікт закончыўся перамогай Паўла Яна, узбунтаваныя
камандзіры мусілі падпарадкавацца яму, кароль згадзіўся на пэўныя саступкі ў вайсковых
справах (у тым ліку і адносна радзівілаўскіх маёнткаў), а сойм вынес пастанову вярнуць
Паўлу Яну выдаткаваныя ім на патрэбы Краю грошы. Аказалася, што Павел Ян мае вялікія
ўплывы ў Літве, і Ян Казімір мусіў лічыцца з яго думкай. Але Сапега на гэтым не супакоіўся
і перадаў імператарскаму паслу Ф. Лісолу прапанову дапамагаць, калі на польскі трон будзе
вылучаны нехта з Габсбургаў. Гэта паказвае на тое, што Лісолу ўдалося выканаць даручэнне
імператара - палагодзіць канфлікт паміж Паўлам Янам і Венай.
На паслясоймавай нарадзе 31 траўня 1659 г. Павел Ян дамагаўся згоды на мірныя
перамовы з Масквой, даказваючы, што выйграць з ёй вайну немагчыма. 20-28 чэрвеня
ўдзельнічаў у нарадзе войска правага крыла ў Слоніме, жаўнеры згадзілася застацца пад яго
камандаваннем, але не на службе Рэчы Паспалітай. Павел Ян адмовіўся ад камандавання,
спаслаўшыся на дрэнны стан здароўя, а насамрэч не хацеў браць адказнасці за далейшыя
падзеі іўскладняць сітуацыю караля. 9 ліпеня 1659 г. на нарадзе ён зноў дамагаўся падпісання
міру з Масквой. Таксама ў ліпені прымаў удзел у пасяджэннях фінансавага трыбунала ў
232
Гародні, дзе высветлілася, што ў казне пуста. 5-8 жніўня прымаў удзел у вайсковай камісіі ў
Мастах; і яна была перанесеная на 22 верасня з-за фінансавых праблемаў. На пераломе ліпеня
і жніўня з’явіўся ў лагеры пад Гегужынам, на поўначы ад Трокаў, дзе ўдалося яму чарговым
разам угаварыць войска застацца на службе. Не намерваўся заставацца пры войску, не
падпарадкоўваўся і загадам караля ісці адбіваць у маскоўцаў Вільню і Коўна. Удзельнічаў
у працы ўзноўленай у канцы верасня ў Слоніме фінансавай камісіі. Звярнуўся да войска
з просьбай застацца на службе і быў адным з ініцыятараў прадстаўленай I. Хаванскаму
мірнай дамовы.
Павел Ян лічыў, што трэба спачатку перамагчы Швецыю, а толькі пасля, сабраўшы ўсе
сілы, прагнаць маскоўцаў з занятых імі земляў. Не ўдалося яму падначаліць сабе дывізію
левага крыла пасля смерці Камароўскага (20 кастрычніка). Адчуваў у гэтай справе ўплыў
двара і зненавіджаных Пацаў, таму вырашыў ім адпомсціць: афіцыйна выказаўся супраць
адчыненага ва Уяздове літоўскага Манетнага двара ды падгаварыў войска, каб не брала
адтуль грошай.
Неспадзяваны наступ Хаванскага на пераломе 1659-1660 гг. выявіў недахопы Паўла Яна
як галоўнакамандуючага. Ён не толькі не падрыхтаваў надзейнай абароны (што яшчэ можна
было апраўдаць нешматлікімі сіламі на памежжы), але і не злучыў дробныя вайсковыя адзінкі,
дазваляючы нападнікам знішчаць іх па чарзе ў сутычках. Павел Ян бачыў адзінае выйсце
ў дапамозе каралеўскага войска і пераводзе на памежжа з Масковіяй войска з Курляндыі -
пасля падпісання замірэння са Швецыяй. Але двор не згаджаўся на адкліканне жмудскай
дывізіі, і Павел Ян звінаваціў яго ў зняважлівых адносінах да Літвы і стаўленні прыдворных
інтарэсаў вышэй інтарэсаў Краю. Ян Казімір усю віну за вайсковыя паразы спіхнуў на Паўла
Яна і ў пачатку лютага адхіліў яго ад камандавання арміяй на карысць А. Г. Палубінскага.
Павел Ян спачатку прыняў рашэнне інтэрнаваць караля ў Гданьску, але потым перадумаў.
22-29 лютага 1660 г. Ян Казімір склікаў сенатараў і шляхту ў Варшаве, каб абмеркаваць,
дзе знайсці сродкі для вайны з Масквой і выпрацаваць схему далейшых з ёю паводзінаў.
Павел Ян прыняўудзел у абмеркаванні і згадзіўся на месцазнаходжанне літоўскага Манетнага
двара ва Уяздове, але адначасна вырашыў склікаць 5 красавіка літоўскі з’езд у Заблудаве, на
што кароль згоды не даў. Магчыма, Павел Ян удзельнічаў у вайсковай нарадзе ў Гарваліне
10 сакавіка, хоць афіцыйна стараўся не займацца праблемамі войска. Паколькі з’езд у
Заблудаве не адбыўся, Павел Ян вырашыў склікаць на 10 красавіка генеральную вайсковую
сесію ў Драгічыне, каб абмеркаваць з каралеўскімі камісарамі ўмовы далейшай службы.
Сесія сабралася 14 красавіка, і паводзіны камісараў справакавалі хваляванні жаўнераў з
вайсковай канфедэрацыі пад кіраўніцтвам С. Кміціца. Фактычна ўсё гэта запланаваў Павел
Ян; Кміціц толькі выконваўяго таемныя загады. Мэтай канфедэрацыі было прымусіць двор
заняцца справамі Літвы і войска, а яшчэ абараняць інтарэсы Паўла Яна. Магчыма, літоўскі
гетман, між іншым, хацеў перашкодзіць двару правесці на выбарах уігепіе ге$е французскага
кандыдата. Аднак урэшце ў палове траўня ён быў гатовы памірыцца з каралём і ліквідаваць
канфедэрацыю. Пераканаўу гэтым войска, з’явіўшыся ў лагер пад Замбровам у другой палове
траўня. Далей са згоды караля прыняў фармальна камандаванне ўсім войскам. Удзельнічаў
у Радзе Сената ў Варшаве 28 траўня, а пасля, у палове чэрвеня, дапамог каралеўскаму
233
камісару біскупу Яну Гембіцкаму ў лагеры пад Суражам угаварыць войска заставацца на
службе. Узамен кароль пайшоў на саступкі ў справах вайсковых, а яшчэ пацвердзіў Паўлу
Яну Рэтаўскае цівунства, якое той купіў у 1659 г. у Марыі Радзівіл (удавы Януша).
Згодна з прынятым 28 траўня - 1 чэрвеня на ваеннай нарадзе планам, Павел Ян
павінен быў пачаць наступ на армію Хаванскага сіламі ўласнай дывізіі (каля 5 000 жаўнераў)
і кароннага войска пад камандаваннем ваяводы Стэфана Чарнецкага (каля 4 000 жаўнераў).
Вырушыў ад Суража ў другой палове чэрвеня 1660 г. пад Слонім, дзе 23 чэрвеня сустрэўся
з каралеўскім войскам. Генеральная бітва адбылася 28 чэрвеня на рацэ Палонцы, дзе стаялі
групоўкі Хаванскага і С. Зміева (5 000-6 000 жаўнераў). На вайсковай нарадзе Павел Ян
прапанаваўуласны план бітвы, алеўрэшце прынялі план Чарнецкага. Літоўская армія Паўла
Яна заняла левае крыло, а кароннае войска - правае. Праз тры гадзіны непрыяцельскае
войска было разгромленае. Павел Ян з літоўскай конніцай атакаваў на забалочаным
прытоку Палонкі правае крыло непрыяцеля, дзе знаходзілася галоўная частка кавалерыі пад
камандаваннем самога Хаванскага, і разбіў яе ў доўгай, напружанай бойцы, прымусіўшы да
ўцёкаў. Пасля разам з Чарнецкім акружылі пакінутую пяхоту і большую частку яе знішчылі.
Абодва маскоўскія камандзіры здолелі ўцячы жывымі. У выніку бітвы Павел Ян вызваліў
вялікія абшары Наваградскага і Менскага ваяводстваў. Але няўдалае акружэнне Барысава
і Магілёва даказвала, што без сур’ёзнага ўмацавання літоўска-польскага войска нельга
спадзявацца на канчатковую перамогу. I гэта пацвердзіла бітва пад Басяй (4-25 кастрычніка,
галоўны бой адбыўся 8 кастрычніка), дзе войска Рэчы Паспалітай (12 000 жаўнераў) не
змагло разбіць меншыя сілы непрыяцеля, што размяшчаліся на ўмацаванай лініі.
Бітва пад Басяй пераканала Паўла Яна ў тым, што перамагчы Маскву будзе цяжка, тым
больш войска не мела ахвоты ваяваць толькі за абяцанкі зарплаты, а сутычкі паміж Паўлам
Янам і Чарнецкім усё ўзрасталі. Чарнецкі не хацеў падпарадкоўвацца загадам Паўла Яна і
імкнуўся быць арбітраму спрэчках паміж ім і Міхалам Казімірам Пацам, камандзірам жмудскай
дывізіі, лічачы сябе яго апекуном. Чарнецкі выконваў дырэктывы Яна Казіміра. Павел Ян
зноў нагадаў каралю, што той парушае свае кампетэнцыі і саступае націску варожых Сапегам
Пацаў, не цікавіцца ВКЛ і яго войскам. У выніку гэтага пачаўся новы канфлікт паміж Паўлам
Янам і дваром. У гэтай сітуацыі пад канец года з ініцыятывы Паўла Яна некалькі літоўскіх
сенатараў, якія наведалі войска, звярнуліся з прапановай да Даўгарукава аб замірэнні. Гэта,
аднак, выклікала раздражненне Яна Казіміра, які загадаў Паўлу Яну ісці вызваляць Вільню
ад маскоўскага войска. Павел Ян 26 студзеня 1661 г. прывёў войска пад Вільню, грунтоўна
падрыхтаваўся і спрабаваў штурмам здабыць Верхні і Ніжні замкі, але беспаспяхова.
На сойм 1661 г. Павел Ян прыехаў 26 траўня тііііагі тойо еізоіетіі аррагаіы. 13 чэрвеня
зрабіў справаздачу з ваеннай кампаніі і кінуў да ног караля 120 непрыяцельскіх харугваў.
За свае заслугі атрымаў нарэшце належачыя яму грошы з казны (1 600 000 польскіх
залатых, у тым ліку 1 мільён - за Шавельскую эканомію, Рэтаўскае цівунства і Воўпенскае
староства). У пачатку чэрвеня паклікалі яго на каралеўскі двор для планаў уп’епіе гере, ён
падтрымаў праект Крыштофа Паца, каб звярнуцца да Людовіка XIV па ваенную дапамогу -
прапанаваўшы трон вялікага літоўскага князя Генрыху д’Анг’ену. У сваім выступе 5 ліпеня
прасіў ад імя Літвы абедзве палаты, каб згадзіліся на гэты праект. 18 ліпеня падпісаў паўсталы
234
з ініцыятывы К. Паца (з умовай захавання люблінскай уніі) маніфест сенатараў і літоўскіх
паслоў, у якім тыя дамагаліся згоды на выбары угуспіс ге$е і пагражалі Кароне разарваннем
уніі ў выпадку, калі кароль будзе і надалей праводзіць ранейшую палітыку (подпіс Паўла
Яна стаяў толькі на адным асобніку дакумента, таму яго не заўважыў С. Охман). Кароль
меркаваў, што Павел Ян павінен быў не дапусціць жаўнерскіххваляванняў, але яго вайсковы
аўтарытэт на той час быў ужо слабым. У вачах жаўнераў, удзельнікаў створанага 11 верасня
1661 г. «Братэрскага хаўрусу» Павел Ян быў адказным за ўсе няшчасці Літвы, таму войска
хацела не толькі зняць яго з пасады гетмана, але і аддаць пад суд. У гэтай сітуацыі ён не
мог з’яўляцца перад войскам. Але ўдзельнічаў у Радзе Сената 1 кастрычніка і ў вайсковай
нарадзе 2 кастрычніка 1661 г. у Гародні. Суправаджаў караля ў кастрычніку таго ж года ў
паездцы ў Вільню, адтуль пад Дзісну. Бачачы, што кароль дрэнна да яго адносіцца, Павел
Ян, нягледзячы на папярэдняе абяцанне, не падпісаў выбарчых дакументаў ды таемна
скантактаваўся з Юрыем Любамірскім, чаго ў двары не любілі. Павінен быў удзельнічаць
у нарадзе сенатараў у Бельску-Падляшскім у пачатку 1662 г. На сойме 1662 г. быў абраны ў
фінансава-вайсковую камісію, якая павінна была сабрацца 19 ліпеня 1662 г. у Вільні. Двор
спрабаваў памірыць яго з Гасеўскім (праз Крыштофа Францішка Сапегу), але адначасна
адхіліць ад войска. Прапанавалі яму пайсці ў адстаўку з пасады гетмана на год, але ён
адмовіўся. Урэшце за 5 000 франкаў згадзіўся не толькі ўдзельнічаць у вайсковай камісіі
на карысць Гасеўскага, а яшчэ і далучыўся да прафранцузскага лагера. Насамрэч, аднак, не
давяраў двару, а сапраўдным абаронцам шляхецтва лічыў Любамірскага. 2 траўня і 6 ліпеня
прымаў удзел у пасяджэннях Сената.
Павел Ян уважліва сачыў за працай фінансава-вайсковай камісіі ў Вільні. Рабіў спробы
распаліць антыпатыі паміж абодвума крыламі войска і атрымаць кантроль над часткай
канфедэратаў. Калі яму гэта ўдалося, канфедэраты паклікалі яго ў Вільню, дзе ён з’явіўся
31 жніўня, але спачатку ўхіляўся ад дапамогі камісарам Рэчы Паспалітай у перамовах з
войскам. Збіраў вакол сябе аднадумцаў і праз сваіх людзей уплываў на некаторых кіраўнікоў
«Братэрскага хаўрусу», настройваючы іх супраць Гасеўскага. У канцы верасня згадзіўся
падтрымаць жаўнераў старога набору, якія дамагаліся атрымаць за службу радзівлаўскія
маёнткі. Хоць кароль націскаў, Павел Ян адмовіўся ад паўторнага замірэння з Гасеўскім,
вінавацячы яго ў намеры «загубіць старажытныя літоўскія роды». Спрэчка паміж гетманамі
падбадзёрыла канфедэратаў; у выніку ў лістападзе яны замардавалі Гасеўскага і маршалка
Казіміра Жаромскага, а паўсюдна звінавачвалі ў гэтым Паўла Яна. Ён так і не з’явіўся (хоць
абяцаў) на літоўскай сесіі змоўнікаў у Аліце 21 снежня 1662 г. Прыехаў толькі ў Пуні, дзе
сесія сабралася зноў 8 студзеня 1663 г. Цяпер ужо стараўся, каб пераняць кантроль над
войскам і палепшыць свае адносіны з дваром. Пасля вяртання ў пачатку траўня таго ж года
левага крыла на службу Рэчы Паспалітай Павел Ян рабіў спробу выкарыстаць правае крыло
з мэтай атрымання польнай булавы для свайго прыхільніка. Але кароль заўпарціўся, таму
Павел Ян вымушаны быў дапамагчы яму распусціць «Братэрскі хаўрус». У ліпені таго ж года
Ян Казімір вызначыў Паўла Яна камісарам на перамовы з бунтаўнікамі, але на варунках,
якія азначалі для Паўла Яна паразу ў Літве. Гэтыя перамовы адбыліся ў Мастах 4-16 жніўня;
на гэтым канфедэрацыя скончылася.
235
Наступная параза Паўла Яна - прызначэнне польным літоўскім гетманам М. К. Паца.
Не ўдаўся Паўлу Яну план разбіць французскіх прыхільнікаў, супрацьпаставіўшы плана-
ванаму на польскі трон герцагу д’Анг’ену кандыдатуру яго бацькі - Людовіка Кандэ. Гэты
план прапанаваў у кастрычніку Тэадор Скуміновіч, які ў Парыжы сустрэўся з сынамі Паўла
Яна. Верагодна, у снежні Павел Ян прычыніўся да спробы правесці на польскі трон прынца
бруншвіцкага Ёгана Фрыдрыха. Было вядома, што пасярэднікам у перамовах быў Фрыдрых
Вільгельм, а праводзіў іх Б. Радзівіл з падтрымкай Любамірскага і кароннага падканцлера
Яна Ляшчынскага. Аднак Павел Ян не хацеў, каб Радзівілы былі вышэй Сапегаў, а тут яшчэ
кароль даў пасады яго сынам, таму ён і перастаў выступаць супраць каралеўскага двара.
Не ірваўся, каб дапамагаць каралю ў ваенных дзеяннях супраць Масквы, але згадзіўся
накіраваць літоўскае войска ў лагер у Міхнавічах на Дняпры, куды сам прыехаў толькі 18
снежня 1663 г. Але не збіраўся асабіста ваяваць. 6 студзеня 1664 г. пакінуў лагер і паехаў у
Магілёў, каб падрыхтаваць абарону Літвы і аблогу Старога Быхава (фартэцу ўзялі голадам 17
студзеня).
Ваенныя няўдачы Яна Казіміра зноў актывізавалі апазіцыю. У другой палове сакавіка
маршалак Ю. Любамірскі праз Кіпрыяна Зміёўскага папрасіў Паўла Яна падтрымаць яго ў
канфлікце з дваром; Сапегазгадзіўся і пачаў дамагацца склікання сойма. 3 прычыны хваробы,
атаксамахочучы пазбегнуцьканфліктаўз войскам, каля 10 траўня пакінуўусё камандаванне
на М. К. Паца, якога і звінаваціў у зімовай няўдалай кампаніі. Адмовіўся сустракацца
з каралём, калі той падарожнічаў па Літве. Ян Казімір шукаў спосабаў, як абмежаваць
гетманскую ўладу Паўла Яна, але ўрэшце вымушаны быў супакоіцца і саступіць.
Поспехі караля ў аб’яднанні вакол сябе былых ворагаў і націск з усіх бакоў прымусілі
ўрэшце Паўла Яна сустрэцца з ім 7 ліпеня ў Жыровічах. У выніку Павел Ян пагадзіўся і
з каралём, і з Пацамі, але не захацеў падтрымліваць выбарчыя планы двара. Аднак ужо
ў ліпені 1664 г., пасля няўдалых старанняў у справе шлюбу гетмана М. К. Паца з дачкой
Паўла Яна, дайшло да непаразуменняў з Пацамі. Гэты канфлікт паглыбіў розніцу поглядаў
на скліканне літоўскага народнага рушання, прыхільнікам якога быў Павел Ян, мяркуючы з
яго дапамогай схіліць караля да падпісання міру з Масквой.
Нягледзячы насвой аўтарытэт (быў на сойміку ў Наваградку 12 жніўня 1664 г.), Павел Ян
усё ж не здолеў склікаць народнае рушанне ў асобных раёнах. Пацы былі вельмі ўплывовымі
ў Л ітве, і Павел Ян баяўся адкрыта з імі канфліктаваць. I хаця ён не рашыўся на больш цесныя
палітычныя і сямейныя сувязі з Любамірскім (адмовіўся выдаць дачку за сына маршалка),
але таксама асуджаў п ланы двара падпісаць хаўрус Польшчы са Швецыяй, баючыся, што гэты
хаўрус дапаможа каранаванню герцага д’Анг’ена (Анг’енскага). Зааганжаваны ў палітычныя
гульні, Павел Ян не хацеў удзельнічаць у барацьбе з Масквой і ігнараваў загады караля.
Аднак яго пазіцыя была не настолькі паслядоўнаю, каб дайсці да адкрытага канфлікту з
дваром і эфектыўна падтрымаць Любамірскага. Учынкамі Паўла Яна перш за ўсё кіраваў
клопат аб кар’еры сыноў; таму часта жаданне атрымаць для іх маёнткі ці ўладу схіляла яго
да дэманстрацыі сваёй апазіцыйнасці, якая знікала, калі гэтыя жаданні рэалізоўваліся.
Перад соймам 1664 г. Павел Ян у лістах на соймікі крытыкаваў палітыку двара, яго
дарадцаў і памагатых, сачыў за соймам у Берасці (15 кастрычніка). Пазіцыя Паўла Яна
236
настолькі занепакоіла двор, што яго ледзь не звінавацілі ў дапушчэнні забойства Гасеўскага.
Гэта паўстрымала Паўла Яна ад некаторых дзеянняў, хоць у лісце ён прасіў караля аб літасці
да маршалка. Сапега прыехаў на сойм у Варшаву толькі 6 сгудзеня 1665 г., ужо пасля вынясен-
ня прысуду Любамірскаму. 8 студзеня ўдзельнічаў у сесіі Літоўскай правінцыі, прысвечанай
абароне краіны, а таксама ў пасяджэннях Сената 9,10,12 і 13 студзеня. Павел Ян не згадзіўся
з прысудам Любамірскаму і таму не меў намеру ўдзельнічаць у справах двара. Спасылаю-
чыся на дрэнны стан здароу я, ён не паехаў у войска і перадаў камандаванне М. К. Пацу. У
красавіку па загадзе двара той безвынікова спрабаваў схіліць Паўла Яна, каб ён згадзіўся на
ўдзел літоўскага корпуса ў кампаніі супраць Любамірскага.
Павел Ян быў супраць запланаванага дваром склікання літоўскага сойма ў пачатку
траўня ў Белай на Палессі (прапанаваў для гэтага Вільню), а таксама супраць удзелу ў ім
караля, хоць адначасова выказаў гатоўнасць падтрымаць герцага д’Анг’ена (Анг’енскага).
Яго пазіцыя тлумачылася тым, што могуць быць парушаныя пастановы Люблінскай уніі,
а ён заўсёды быў яе рашучым абаронцам. Калі ж Ян Казімір не прыслухаўся ні да адной з
«парадаў» Паўла Яна, той выклікаў хваляванні ў правым крыле арміі, абвясціў байкот сойму
і пагражаў яго зрывам, тым самым прымушаючы караля перанесці яго ў Вільню. Толькі
пасля гэтага згадзіўся накіраваць частку літоўскага войска на барацьбу з Любамірскім і на
падтрымку інтарэсаў двара на будучай канвакацыі сойма. Сапега быў супраць узброенай
барацьбы з Любамірскім, тлумачыў, што грамадзянская вайна падрывае сілы краіны і робіць
немагчымым заканчэнне вайны з Масквой.
Няўдачы ў барацьбе з Масквой, падазронасць да палітыкі двара і барацьба за пасады для
сямейнікаў зноў штурхнулі Паўла Яна ў апазіцыю. Ён прадэманстраваў гэта на пасяджэнні
вайсковай сесіі ў Вільні, якая пачалася ў пачатку чэрвеня, дзе выступаў супраць вярбоўкі ў
войска, якое распачаў двор у Літве, і імкнуўся атрымаць поўную ўладу над арміяй. Дамогшыся
гарантый, што яго сваякі атрымаюць Віленскае і Жмудскае біскупствы, ён паабяцаў дапамогу
двару ў ажыццяўленні выбараў уі\'епіе ге$е, аднак адначасова даў зразумець, што можа
аб’яднацца з Радзівіламі. У дадатак падкупіў дэпутатаў Кароннага Трыбунала ў Любліне і
дамогся прысуду, які адмовіў спадкаемцам Стэфана Чарнецкага (сам атрымаў права на
Тыкоцін). 9 ліпеня 1665 г. удзельнічаў у пасяджэннях сойма ў Гародні, але яго пазіцыя была
далёкай ад той, якую ён абяцаў каралю. Пастановы сойма ён падпісаў з агаворкай абараніць
правы уніі.
У жніўні полацкі ваявода Ян Кароль Копаць ад імя Сапегі запэўніў каралеву ў
падтрымцы яе выбарчых планаў, але з умовай, што будучы кароль не будзе аддаваць
перавагу Пацам, што ўсе манеўры двара будуць узгадняцца з Паўлам Янам і што ён
атрымае адпаведную ўзнагароду. Адначасова Копаць вымушаны быў прасіць караля аб
памілаванні Любамірскага і аб устрыманні ад ваенных дзеянняў. Павел Ян не даў згоды на
адпраўку каралю чарговай дапамогі пасля разгрома Любамірскім войскаў Палубінскага пад
Чанстаховай, але адначасова не пайшоў і на хаўрус з Б. Радзівілам. Наадварот, у лістападзе
ён яшчэ раз пацвердзіў жаданне падтрымаць выбарчыя планы двара. Аднак хутка зноў
змяніў пазіцыю, калі з перахопленага ліста Крыштофа Паца даведаўся, што пацаўская
групоўка мае намер толькі выкарыстаць Сапегаў у рэалізацыі выбарчых планаў двара, а
потым, пры падтрымцы каралеўскай пары, пазбавіць іх уплыву ў Літве.
237
Смерць Паўла Яна ўспрынялі пры двары з непрыхаванай радасцю. Ад бацькі ён атрымаў
чацвёртую частку спадчыны, на якой, аднак, былі вялікія даўгі. У выніку гэтага, а таксама
з-за фатальнай гаспадарчай палітыкі брата і апекуна Паўла Яна - Андрэя Станіслава, ён быў
вымушаны ў 1625 г. прадаць рэшткі маёмасці і ўзяць у арэнду ад Льва Сапегі (а потым ад яго
сыноў) Чарнобыль (1629-1636). У 1635-1641 гг. Павел Ян трымаўу закладзе ад брата Андрэя
Гарадок (Гарадзенскі павет, Трокскае ваяводства), а ў 1636-1646 гг. Бешанковічы (Полацкае
ваяводства) і Сенна (Віцебскае ваяводства) - ад Казіміра Лявона Сапегі. Яго эканамічнае
становішча палепшыў шлюб з Сафіяй Зяновічавай, якая прынесла ў пасаг Беліцу (Аршанскі
павет, Віцебскае ваяводства), Воран (Полацкае ваяводства), Кісялевічы (Менскае ваяводства)
і Паловы (Віленскае ваяводства). У 1639 г. Павел Ян атрымаў пасля памерлага брата Фларыяна
маёнткі Саркаеды, Кібішы і Панямонь (Трокскае ваяводства). У 1645-1647 гг. выкупіў у
Ізабелы Трызны і Андрэя Войны маёнтак Высокае - з Луннам, Свяцічамі, Раснай, Зубачамі
і Вайноўкай (Берасцейскае ваяводства). У 1651 г. атрымаў ад караля Лужасна (Віцебскае
ваяводства), якое ў тым самым годзе прадаў. Набыў таксама ад Трызнаў права на Трасценіцы
(Берасцейскае ваяводства) - за больш чым 100 000 польскіх залатых.
Пасля смерці бяздзетнага Казіміра Лявона Сапегі атрымаў Ружаны, Косава і Ляхавічы
(Наваградскае ваяводства), Стары Быхаў і Чарэю з Мялешкавічамі (Віцебскае ваяводства),
камяніцу на вуліцы Святога Духа і двор на Шніпішках у Вільні. Да таго ж, ён распараджаўся
маёнткамі, пазасталымі ад Казіміра Лявона, што, зрэшты, уцягвала яго ў судовыя працэсы
і памнажала ворагаў. Невядома, калі Павел Ян стаў валодаць Шылавічамі пад Слонімам і
Дэнблінам у Сандамірскім ваяводстве. 3 ласкі караля трымаў Павел Ян наступныя староствы:
Барцянскае ў Віленскім ваяводстве (з 1635 г.), Рослаўскае ў Смаленскім (у 1640 г. перададзенае
сыну Казіміру Яну), Здзітаўскае з Сакаловам у Наваградскім (з 1645 г.)> Алькеніцкае (з 1660 г.,
у 1665-м перададзенае сыну Францішку Стэфану), Воўпенскае (каля 1661 г.).
Шмат гадоў Павел Ян вёў барацьбу за Тыкоцінскае староства (судзіўся ў 1665 г.).
Быў фундатарам дамініканцаў у Беліцы, якім пераказаў фальварак Краснае з вёскамі
Перабароўшчынай і Мяшчанцамі. 80 000 залатых з Шавельскай эканоміі вызначыў на
адбудову касцёла берасцейскіх бернардынаў, у якім хацеў быць пахаваны.
Павел Ян памёр у Ружанах 30 снежня 1665 г., пасля доўгай хваробы, і быў пахаваны
насуперак яго волі ў касцёле картузаў у Бярозе 6 траўня 1666 г.
Ён быў жанаты двойчы. Першай жонкай (шлюб у канцы 1636 г. ці ў пачатку 1637-га)
была Соф’я з Зяновічаў (пам. у 1639 г., пахаваная ў касцёле віленскіх бернардынак) - дачка
полацкага кашталяна Мікалая Багуслава і Ганны з Хадкевічаў. Другая жонка (шлюб паміж
19 траўня 1640 г. і 22 сакавіка 1641 г.) - Ганна Барбара з Копцяў (1627-17 красавіка 1707 г.),
дачка наваградскага кашталяна Базыля.
Ад першага шлюбу меў, верагодна, сына Міхала (памёр, паводле «Генеагалогіі» Мыліуса,
у 1640 г.; паводле Касакоўскага - у 1646 г.) і дачку Тэадору Аляксандру (1639-5 кастрычніка
1678 г.), якая стала другой жонкай літоўскага падканцлера Аляксандра Нарушэвіча (з 1661 г.),
а з 11 ліпеня 1671 г. - жонкай літоўскага крайчага Уладыслава Тышкевіча.
3 другой жонкай меў сыноў: Казіміра Яна [147], Бенедыкта Паўла [148], Францішка
Стэфана [149] іЛявона Базыля [153]. Меўідачок: Кацярыну Ганну (памерла пасля 1699г.;была
238
жонкай сандэцкага і пераяслаўскага старосты Аляксандра Міхала Любамірскага (з 15 сту-
дзеня 1668 г.)> пазней была замужам за сандэцкім старостам Янам Ліпскім); Канстанцыю
(11 сакавіка 1651-1691 г.; з 1676 г. - жонка суражскага старосты Гераніма Сангушкі); Тэрэзу
(1652-13 красавіка 1737 г.; віленская бернардынка); Соф’ю (памерла ў красавіку 1697 г.; з
1688 г. жонка галубскага старосты Мікалая Грудзінскага).
Помнік Паўлу Яну з белага мармуру, зафундаваны Ганнай з Сапегаў Ябланоўскай
(жонкай брацлаўскага ваяводы Яна Каятана), у свой час стаяў перад палацам у Сямяцічах.
Яго бюст у бронзе выканаў для каралеўскага замка ў Варшаве Андрэ Лебрэн (копія - у філіі
Нацыянальнага музея Польшчы ўВілянове). Малюнак Войцеха Герсана, на якім прадстаўлены
Павел Ян, можна знайсці ў кнізе Юльяна Барташэвіча «Каронныя гетманы Польшчы і
Вялікага Княства Літоўскага...» (Варшава, 1860-1866). Казімір Ахімовіч выканаў партрэт
Паўла Яна тушшу. Ідэалізаваны вобраз Паўла Яна стварыў Генрык Сянкевіч у «Патопе».
Анджэй Рахуба
УІ.116
Руж.
Фрыдэрык
Віцебскі падкаморы, пазней ваявода мсціслаўскі. Быў малодшым сынам літоўскага
кухмістра Мікалая [60] і Багданы з Масальскіх.
Фрыдэрык вучыўся, верагодна, у Віленскай акадэміі і ва ўніверсітэце ў Інгальштадце
(з 1599 г.). У 1611 г. быў дэпутатам ад Віцебскага ваяводства ў Літоўскім Трыбунале. У тым
жа годзе (16 верасня, пацвярджэнне караля ад 7 лістапада) бацька перадаў яму Астрынскае
староства. У той час Фрыдэрык быў ужо каралеўскім дваранінам. 8 лютага 1620 г. ён
прызначаецца віцебскім падкаморым. Быў паслом ад Гарадзенскага павета на сойм 1624 г.,
на якім 28 лютага падпісаў пратэст супраць няўвагі да патрабаванняў мясцовай шляхты.
4 траўня 1624 г. на сойміку ў Гародні быў абраны першым кандыдатам на Гарадзенскае
падкаморства, але не атрымаў каралеўскага прызначэння. У 1626-1629 гг. удзельнічаў у
вайне са Швецыяй у Інфлянтах і на Памор’і. У 1632 г. быў паслом ад Гародні на выбарчы
сойм і падпісаў яго пастановы. Быў электарам Уладыслава IV ад Трокскага ваяводства. У
1633-1634 гг. удзельнічаў у смаленскай ваеннай кампаніі. Быў прадстаўніком Гарадзенскага
павета на другім сойме ў 1635 г. і на першым сойме ў 1637 г.
У 1636 г. (перад 27 траўня) Фрыдэрык стаў гарадзенскім старостам - пасля Казіміра
Лявона Сапегі (пацвярджэнне ад 5 сакавіка 1637 г.). У 1639 г. як дэпутат ад Гародні
ўдзельнічаў у працы Літоўскага Трыбунала. 4 чэрвеня 1646 г. старшыняваў на пасяджэннях
гарадзенскага сойміка па выбарах падсуддзі таго ж павета. 13 верасня 1646 г. быў абраны
ад Гародні паслом на сойм, але, верагодна, на сойме не прысутнічаў, паколькі быў разбіты
паралюшам; нават мелі месца спробы пазбавіць яго ўлады. Аднак ачуняў і 27 жніўня 1647 г.
прыняў Мсціслаўскае ваяводства. У ліпені 1648 г., падчас выбарчага сойма, быў прызначаны
камісарам па рэвізіі літоўскай казны, якая павінна была распачацца 10 верасня таго ж
года. Аднак у працы сойма не ўдзельнічаў (подпіс Фрыдэрыка адсутнічае пад генеральнай
канфедэрацыяй).
239
31 жніўня 1615 г. у выніку падзелу бацькоўскай маёмасці з братам Янам Дамінікам
(трэці з братоў, Мікалай, быў псіхічна хворы і заставаўся пад апекай Яна) Фрыдэрык
атрымаў маёнтак Чарлёну (Гарадзенскі павет), карчму і дамы ў Гародні на вуліцах
Маставой і Габрэйскай. 3 1614 г. яму належалі каралеўская вёска Тупічаны (Ваўкавыскі
павет), Скшыкі, Трубачава і Каравайна (Віцебскае ваяводства), Вайгелішкі (Віцебскае
ваяводства; у 1630 г. падараваныя Паўлу Стэфану), Гражаны (Кіеўскае ваяводства, у 1635 г.
атрыманыя ў падарунак ад Казіміра Лявона), Астроўна (Віцебскае ваяводства), набытыя
ў 1640 г. Навасады (Ваўкавыскі павет), Гарадок (Віцебскае ваяводства). Фрыдэрык быў
наваградскім старостам (у Чарнігаўскім ваяводстве). Першая жонка прынесла яму як пасаг
часткі Кажанова (Берасцейскае ваяводства), Глазомічаў, Панямоні і Памядолі (Віцебскае
ваяводства), другая - 100 000 польскіх залатых.
Першапачаткова Фрыдэрык быў заўзятым прыхільнікам праваслаўнай веры, апекуном
царквы св. Юрыя ў Троках, для якой 5 сакавіка 1630 г. адпісаў у тастаменце частку маёмасці.
Але потым прадаў яе Казіміру Льву Сапегу з умовай захавання святыні ў руках праваслаўных
вернікаў. Магчыма, ён ужо тады планаваў перайсці ў каталіцызм, што і адбылося каля
1632 г. (верагодна, пад уплывам дзядзькі першай жонкі - мітрапаліта Адама Іпація Пацея
і дамініканцаў). Менавіта дамініканцам Фрыдэрык у 1632 г. разам з жонкай зафундаваў
канвент у Гародні і падараваў фальварак Каўбасін. А ў 1637 г. (таксама разам з жонкай) стаў
фундатарам базыльянскага кляштара ў Чарлёне і запісаў на яго фальварак Міклашэўшчыну,
а таксама 3 000 залатых на Чарлёну. Фрыдэрык памёр прыканцы красавіка - пачатку траўня
1650 г., быў пахаваны ў кляштары ў Чарлёне.
Першдй жонкай Фрыдэрыка (з 1623 г.?) была Хрысціна з Пацеяў (памерла ў 1643 г.), дачка
берасцейскага земскага суддзі Фёдара і Ганны з Іжыковічаў, дачкі мельніцкага падкаморага.
Другая жонка (з 1644 г.) - Ганна з Пацаў (памерла ў 1652 г.), дачка літоўскага падканцлера
Стэфана. Абодва шлюбы Фрыдэрыка былі бяздзетнымі.
Анджэй Рахуба
V I. 121
Код.
Казімір Мельхіядэс
Каралеўскі дваранін, кшэпіцкі староста. Нарадзіўся ў 1625 г., быў старэйшым сынам
віленскага кашталяна Мікалая [70] і Ядвігі Ганны з Войнаў, братам літоўскага падчашага Яна
Фердынанда [122].
У 1642 г. бацька перадаў Казіміру Мельхіядэсу правы на моўчадскую арэнду (Казімір
пераказаў яе ў 1649 г. брату Яну Фердынанду). Казімір Мельхіядэс удзельнічаў у сойме
1646 г. Ужо ў 1647 г. быў пакаёвым дваранінам. На выбарах 1648 г. прадстаўляў Берасцейскае
ваяводства; падпісаў расіа сопуепіа Яна Казіміра. Удзельнічаў у бітве каралеўскага войска
на пераправе пад Збаровам 15 жніўня 1649 г. Увесну 1650 г. у Любліне працаваў у вайсковай
камісіі. 2 студзеня 1651 г. атрымаў казацкую харугву ў каралеўскім войску; быў з ёй на
парадзе пад Сокалам 27 траўня таго ж года ў складзе палка віцебскага ваяводы Паўла Сапегі.
14 чэрвеня пад Берасцечкам яе перавялі ў полк літоўскага падканцлера Казіміра Лявона; на
240
яе чале Казімір Мельхіядэс удзельнічаў у бітвах пад Берасцечкам (28-30 чэрвеня) і Белай
Царквой (29 верасня). Удзельнічаў ва ўкраінскіх кампаніях 1652 і 1653 гг. разам з палком Яна
Фрыдэрыка Сапегі.
Пры жыцці бацькі Казімір Мельхіядэс валодаў маёнткам Лушнеў (Слонімскі павет),
які пераказаў брату Яну Фердынанду пры падзеле з ім маёмасці 9 траўня 1649 г. Тады
Казімір Мельхіядэс атрымаў маёнткі Кодань і Вішніцы ў Берасцейскім ваяводстве, Мсціж
у Менскім ваяводстве, камяніцу з фальваркам на вуліцы Алейнай у Любліне. Пасля смерці
бацькі разам з братам намагаўся не дапусціць, каб коданская маёмасць перайшла да мачахі
Альжбеты Прусіноўскай. 24 сакавіка 1644 г. браты захапілі Кодань, што дало пачатак
шматгадоваму працэсу з Прусіноўскімі (жонкай саноцкага кашталяна Марыянай Багуцкай).
Ён скончыўся толькі 13 снежня 1649 г.; Сапегі тады прадставілі бацькавы дакументы, а
Прусіноўскія адмовіліся ад прэтэнзій за 43 000 залатых, якія забяспечвалі некалькі коданскіх
фальваркаў.
Верагодна, Казімір Мельхіядэс у пачатку 1649 г. узяў шлюб з Аленай, дачкой кароннага
крайчага Пятра Даніловіча і Кацярыны Шаматульскай. Алена (з 1647 г. удава Тэадора Караля
Тарноўскага) дадала яму жыжморскае, кшэпіцкае і клабуцкае староствы, з-за якіх цягнуліся
працяглыя спрэчкі з Тарноўскімі, скончаныя ў 1649 г. пагадненнем.
Казімір Мельхіядэс быў фундатарам коданскага касцёла. Памёр у Кшэпіцах 10 студзеня
1654 г., пахаваны насуперак яго волі (хацеў на Яснай Гары) у касцёле ў Кодані.
Ад шлюбу з Аленай з Даніловічаў меў дачку Кацярыну (24 лістапада 1652-15 красавіка
1653 г.). Удава Алена (памерла ў 1664/65 гг.) выйшла за Яцка Міхалоўскага (памёр у 1661 г.),
сына мемуарыста Якуба, а ў чацвёрты раз - за Самуэля Пражмоўскага.
Анджэй Рахуба
V I. 122
Код.
Ян Фердынанд
Літоўскі падчашы. Нарадзіўся ў 1629 г., быў другім сынам віленскага кашталяна Мікалая
[70] і Ядвігі Ганны з Войнаў, малодшым братам кшэпіцкага старосты Казіміра Мельхіядэса
[121], ад якога, верагодна, у 1649 г. атрымаў правы на Моўчадскае староства.
Ян Фердынанд з восені 1642 г. вучыўся ў Навадворскай калегіі ў Кракаве, а потым,
мабыць, падарожнічаў па Заходняй Еўропе. Вайсковую службу распачаў, напэўна, у 1651 г. -
як ротмістр казацкага коннага атрада ў рэгулярным каронным войску. У чэрвені таго ж года
ўдзельнічаў у бітве пад Берасцечкам, у верасні - пад Белай Царквой. Верагодна, удзельнічаў
таксама ў кампаніі 1653 г. - у складзе палка стрыечнага брата, кароннага палявога пісара Яна
Фрыдэрыка [126]. У 1654 г. пасля брата Казіміра Мельхіядэса прыняў казацкі конны атрад.
У першыя гады вайны са Швецыяй, мабыць, па прыкладзе Яна Фрыдэрыка Сапегі,
прыняў шведскую пратэкцыю і застаўся на службе ў Карла IX Густава. Верагодна, гэта Ян
Фердынанд 30 студзеня 1656 г. напісаў з Белай на Падляшшы ліст шведскаму каралю, дзе
запэўніў апошняга ў вернасці і папрасіў дапамагчы завалодаць часткай маёмасці пасля
літоўскага падканцлера Казіміра Лявона Сапегі. Служыў капітанам у драгунскім палку
241
Яна Фрыдэрыка Сапегі. Пасля пераходу на бок Яна Казіміра ў 1657 г. сфармаваў, верагодна,
у Венгрыі, дзве конныя харугвы, на чале якіх асаджаў Торунь у канцы 1657 г., здзяйсняў
дыверсіі супраць шведаў на Памор’і і ўдзельнічаўу аблозе Торуні ў 1658 г. Ненадоўга трапіў
там у шведскі палон (22 верасня 1658 г.?). Паміж 8 і 11 студзеня 1659 г. атрымаў пасаду
літоўскага падчашага.
9 траўня 1649 г. у выніку падзелу сямейнай маёмасці Ян Фердынанд атрымаўу Слонімскім
павеце маёнтак Лушнеў. Пасля дзядзькі Крыштофа, літоўскага чашніка [71], атрымаў у
спадчыну фальварак Жулава з вёскамі Ліпінкі, Стасеўка і Пераход, а пасля брата Казіміра
Мельхіядэса - Кодань і Вішніцы (Берасцейскае ваяводства). Меў таксама дом у Берасці, які
адпісаў бернардынкам. У коданскай капліцы зафундаваў алтар св. Антонія. Меў шмат даўгоў
(амаль 60 000 польскіх залатых).
Ян Фердынанд вызначаўся незвычайнай фізічнай сілай. Памёр 27 сакавіка 1659 г. (па-
дазраюць, што яго атруцілі), быў пахаваны ў Кодані. Сям’і не меў. У тастаменце, складзеным
у Кодані 20 сакавіка 1659 г., пераказаў коданскую маёмасць свайму стрыечнаму брату Яну
Фрыдэрыку.
Анджэй Рахуба
V I. 126
Код.
Ян Фрыдэрык
Каронны палявы пісар. Нарадзіўся ў 1618 г., быў унукам віцебскага ваяводы Мікалая
[37], старэйшым сынам уладзімірскага падкаморага Фрыдэрыка (памёр у 1626 г.) і Евы
са Скашэўскіх, братам літоўскага абознага Тамаша Казіміра [127], віленскага біскупа
Аляксандра Казіміра [129] і літоўскага крайчага Крыштофа Францішка [128].
Ян Фрыдэрык выхоўваўся на Валыні, відаць, вучыўся ў езуіцкай калегіі ў Луцку
ці Астрогу. У 1632 г. запісаўся ў Кракаўскі універсітэт, але яшчэ у 1634-м быў вучнем
Навадворскай калегіі і неўзабаве выехаў у Італію. Летам 1635 г. разам з братам Тамашом
Казімірам распачаў вучобу ва ўніверсітэце ў Падуі, а 8 кастрычніка быў абраны першым
асэсарам польскай нацыі. 18 чэрвеня 1636 г. быў унесены ў спіскі шляхты ва ўніверсітэце у
Балоніі як прыдворны Жыгімонта III.
Няма дастатковай інфармацыі аб дзейнасці Яна Фрыдэрыка ў 1636-1646 гг. Паводле
сцвярджэння Марка Вагнера, Ян Фрыдэрык служыў у французскім войску і ваяваў у 1638-
1639 гг. пад камандай Бернарда Веймарскага (у Германіі) і Людовіка Кандэ (у Іспаніі), а
таксама ўдзельнічаў у французскіх кампаніях 1644-1645 гг. Такім чынам можна зрабіць
выснову, што Ян Фрыдэрык служыў у французскай арміі з перапынкамі.
3 іншых крыніцаў вядома, што 5 (15?) кастрычніка 1642 г. Ян Фрыдэрык быў у Львове,
дзе ўзяў шлюб. Некаторыя гісторыкі (Павел Патоцкі) згадваюць пра сямігадовую службу
Яна Фрыдэрыка ў іспанскім войску, што малаверагодна. Магчыма, гэта менавіта ён быў
тым Сапегам, які знаходзіўся ў Парыжы і 2 лютага 1640 г. далучыўся да місіі смаленскага
ваяводы Хрыстафора Гасеўскага. Падчас далейшай службы ў Рэчы Паспалітай Ян Фрыдэрык
вызначыўся даволі грунтоўнымі ведамі і досведам у галіне артылерыі і ваеннай інжынерыі.
Набыў іх, відаць, падчас знаходжання на Захадзе.
242
У 1647 г. Ян Фрыдэрык ужо на радзіме, прыкладна з ліпеня быў ротмістрам элітнага
казацкага коннага атрада. Вясной 1648 г. браў удзел у паходзе Стэфана Патоцкага ў
Запарожжа супраць Багдана Хмяльніцкага, удзельнічаў у бітвах пад Жоўтымі Водамі
(29 красавіка - 16 траўня), умацаваў лагер, пабудаваўшы тры рэдуты. 16 траўня падчас
адступлення пад Княжымі Байракамі, напэўна, ад параненага С. Патоцкага пераняў
камандаваннне над рэшткамі польскага войска, але трапіў у татарскі палон. Яго трымаў
у палоне Караш-мурза, спачатку, мабыць, у Даіры (да 30 верасня), пазней - у Перакопе. 5
верасня Ян Фрыдэрык пісаў: «Кайданы былі цяжкія, голад, хапіла ўсяго». Яго трымалі,
верагодна, дзеля выкупу. Баючыся, што родны брат Тамаш Казімір не здолее сабраць
патрэбнай сумы (9 000 талераўу 1648 г.; 10 000 у 1649-м), Ян Фрыдэрык папрасіў аб пазыцы
стрыечнага брата Казіміра Лявона [97]. 3 палону выйшаўтольківясной 1650 г. Сойм 1653 г.
скасаваў Яну Фрыдэрыку ўзятыя ім у 1650 г. на свой конны атрад 14 000 польскіх залатых,
якія ён выкарыстаў, каб аддаць доўг за выкуп.
3 красавіка 1650 г. Ян Фрыдэрык баў ротмістрам казацкага коннага атрада ў кароннай
арміі. Верагодна, удзельнічаў у паходзе кароннага палявога гетмана Марціна Каліноўскага
супраць казакаў у пачатку 1651 г. Потым разам з палком К. Л. Сапегі ўдзельнічаў у бітве пад
Берасцечкам. 12 траўня 1651 г. атрымаў пасаду слонімскага старосты; у верасні суправаджаў
польскіх паслоў у казацкі лагер. У 1652 г., накіроўваючыся ў лагер М. Каліноўскага пад
Батогам, дайшоў толькі да Ахматава; атрымаўшы вестку аб паразе (3 чэрвеня), адышоў пад
Львоў. Як сцвярджае Ян Вімер, у гэтым жа годзе Ян Фрыдэрык быў прызначаны палявым
каронным пісарам - замест забітага пад Батогам Зыгмунда Пшыемскага (раней лічылася,
што Ян Фрыдэрык атрымаў гэтае прызначэнне ў 1653 г.).
3 1653 г. Ян Фрыдэрык камандаваў конным палком (з 8 атрадаў), адначасова (з красавіка
1653-га па сакавік 1655-га) быў камандзірам пяхотнай вайсковай групоўкі ў каралеўскім
войску. У лютым таго ж года знаходзіўся ў Жураўне, 23 траўня быў у лагеры пад Глінянамі,
10 чэрвеня - зноў у Жураўне. Разам са Стэфанам Чарнецкім быў накіраваны з моцнай
вайсковай групоўкай сустракаць маскоўскую місію (Б. Рэпнін і інш.), якая прыбыла ў Львоў
24 ліпеня таго ж года. Падчас жванецкага паходу 3 снежня Ян Казімір разам з Чарнецкім на
чале 4-тысячнага войска быў накіраваны супраць татараў, аднак дайшло толькі да сутычкі
авангарду яго сілаў з татарскім ар’ергардам; Ян Фрыдэрык і Чарнецкі не адважыліся пайсці
за татарамі далей.
У снежні, пасля падпісання мірнай дамовы з казакамі і татарамі пад Жванцам, Ян
Фрыдэрык на чале 3-тысячнай групоўкі быў пасланы супраць татараў, якія расцякаліся
па Валыні. Аднак жаўнеры, незадаволеныя малым заробкам, адмовіліся ад паходу, пайшлі
толькі сем конных атрадаў. А ўрэшце засталіся з ім толькі два, і тыя былі разбітыя татарамі
пад Тайкурамі (1 студзеня 1654 г.). Сам Ян Фрыдэрык другі раз трапіў у палон, стаўшы
вязнем Келембэта-мурзы. Вызваліць Яна Фрыдэрыка спрабаваў накіраваны ў лютым 1654 г.
у Крым Марыюш Яскульскі, і яму гэта ўдалося, але толькі падчас другой пасланніцкай місіі
ў снежні таго ж года.
У 1655 г. Ян Фрыдэрык быў паслом на сойм; 30 чэрвеня падпісаў інструкцыю для
камісараў, як «супакоіць» Украіну. Верагодна, удзельнічаў у бітве з казакамі пад Гарадком-
243
Ягелонскім 20 верасня 1655 г., бо ў пачатку кастрычніка таго ж года знаходзіўся ў дывізіі
вялікага кароннага гетмана Станіслава Патоцкага (як падае Д. Жыткевіч). Такім чынам,
памылковай з’яўляецца інфармацыя, што Ян Фрыдэрык належаў да дывізіі кароннага
палявога гетмана Станіслава Лянцкаронскага.
Ян Фрыдэрык быў адзіным з вышэйшых афіцэраў, які адмовіўся падпісаць дакумент,
дзе прызнавалася спадчына Габсбургаў у Полыпчы ўзамен на дапамогу ў барацьбе супраць
шведаў. Ён сцвярджаў, што імператару «хопіць Польшчы да Віслы» (гэта значыць - толькі яе
заходняй часткі). К. Нясецкі запісаў, што Ян Сабескі, ужо калі быў каралём, прызнаў, што
«калі да яго даходзілі навіны аб рыцарскіх дзеяннях, то ўсе былі ад Яна Сапегі». Гэта больш
праўдападобна, чым аналагічная інфармацыя, якую падае той жа аўтар у біяграфіі Андрэя
Патоцкага (памёр у 1663 г.).
У 1659-1660 гг. Ян Фрыдэрык і Сабескі разам выконвалі функцыі артылерыйска-
інжынерных спецыялістаў; Сабескі тут не меў досведу. Найпазней у 1655-1656 гг. Ян
Фрыдэрык зблізіўся з Сабескім, у той час яны часта з’яўляліся разам. Не выключана, што
Ян Фрыдэрык, як старэйшы і аўтарытэтны для Сабескага ў ваенных справах, здабыў
аўтарытэт таксама ў справах палітычных і паўплываў на адданасць Сабескага Карлу Густаву.
Бо Ян Фрыдэрык як мінімум да 5 кастрычніка 1655 г. імкнуўся перайсці на бок шведаў.
Можна меркаваць, што ён ведаў іх бліжэй з часоў сваёй службы ў французскай арміі, калі
супрацоўнічаў з імі ў 1635-1648 гг. Служба Яна Фрыдэрыка па чарзе ў двух супраціўных
арміях у значнай ступені паўплывала на тое, што ён стаў упартым жаўнерам-кандацьерам,
для якога змена ўлады была меншай праблемай, чым для іншых палякаў.
Ян Фрыдэрык належаў да ўплывовых прыхільнікаў Аляксандра Канецпольскага - лідара
групоўкі, якая імкнулася прыняць падданства Карла Густава. Калі Патоцкі, не жадаючы
паддацца ўплывам групы Канецпольскага, 9 кастрычніка адвёў свае ваенныя часткі да
Кальбушова, Ян Фрыдэрык разам з Сабескім пайшоў з ім, плануючы, без) моўна, праводзіць
прашведскую агітацыю. Перад 12 кастрычніка разам з Сабескім, Канецпольскім і іншымі
афіцэрамі ён паслаў Карлу Густаву вернападданніцкі ліст, а 16 кастрычніка канчаткова
перайшоў на бок шведаў. Належаў да іх шчырых прыхільнікаў. Карл Густаў у сярэдзіне
лістапада выслаў Яна Фрыдэрыка ў ваенную групоўку ў Берасці, каб перацягнуць яе на
шведскі бок. Аднак гэта не ўдалося, хоць П. Я. Сапега і надалей вёў перамовы з Карлам
Густавам, пазбягаючы канчатковай дэкларацыі (інакш разумее сітуацыю А. Рахуба).
Ян Фрыдэрык удзельнічаў у паходзе Карла Густава ў Прусію. У снежні набраў 2 казацкія
конныя атрады, у лютым і сакавіку 1656 г. удзельнічаў у шведскіх выступах супраць
Чарнецкага - як вярхоўны галоўнакамандуючы польскай конніцы (каля 3 000 вершнікаў)
у галоўнай арміі Карла Густава. 12 лютага пасля пераходу А. Канецпольскага на бок Яна
Казіміра Ян Фрыдэрык разам з Геранімам Радзяёўскім і Юрыем Нямірычам стаў адным
з галоўных кіраўнікоў прашведскай групоўкі ў Кароне. 18 лютага ўдзельнічаў у бітве пад
Галембам, між іншым, гэта яго полк пераследаваў разбітыя часткі Чарнецкага.
26 лютага Ян Фрыдэрык накіраваў ліст Яну Замойскаму, заклікаючы яго здаць Замосце.
Нягледзячы на адмову, 28 лютага Сапега быў са шведскім аберштэрам Брэтлахам пасланы
да Замойскага, але візіт не прынёс чаканага выніку. За сваю прашведскую дзейнасць Ян
Фрыдэрык быў «атакаваны» эпіграмай «На шведскага караля, які быў пад Замосцем у
244
1656 г.». 3 сярэдзіны сакавіка конніца Яна Фрыдэрыка пачала пераходзіць на польскі бок,
і ён не змог гэтага прадухіліць. Прыкладам, 15 сакавіка з галоунага шведскага лагера пад
Яраславам сышлі 4 конныя атрады. Адзін з іх (100 вершнікаў) быў затрыманы, і 16 сакавіка
Ян Фрыдэрык перадаў яго Карлу Густаву, але той даў жаўнерам поўную амністыю. Шведы,
якія пры гэтым прысутнічалі, былі абураныя і хацелі пасекчы адступнікаў разам з Янам
Фрыдэрыкам. Амніставаных выратавала ўмяшальніцтва самога караля.
28 сакавіка пасля бітвы пад Ніскам Ян Фрыдэрык, накіраваны з польскай конніцай у
пагоню за Чарнецкім, перайшоў на яго бок. Зрабіў гэта нібыта пад ціскам падначаленых, што
наўрад ці мела месца, бо неўзабаве атрымаў важнае заданне. Чарнецкі менавіта яму даручыў
прыкрываць пераправу цераз Віслу пад Баранавам на чале 14 конных атрадаў. 3 (4?) красавіка
гэтуюгрупоўкуКарлГустаўразбіў.ПазнейЯнФрыдэрыкудзельнічаўувялікапольскім паходзе
Чарнецкага. Быў там аберштэрам драгунскага палка (у студзені 1660 г. ператворанага ў пешы
полк; Ян Фрыдэрык камандаваў ім да смерці). 21 красавіка палкі Яна Фрыдэрыка і Станіслава
Вітоўскага ўварваліся ў Быдгашч. 7 траўня ў бітве пад Клецкам полк Яна Фрыдэрыка разам з
трыма іншымі атрымаў паразу ад шведаў. 30 ліпеня ў бітве пад Варшавай полк Яна Фрыдэрыка
знаходзіўся ў групоўцы Чарнецкага, якая адступіла ў Карчоў.
У 1657 г. Ян Фрыдэрык удзельнічаў у канчатковай фазе ваенных дзеянняў супраць
Дзьёрдзя II Ракоці, быў адным з прадстаўнікоў Рэчы Паспалітай, які 22 ліпеня падпісаў акт
капітуляцыі. Прыканцы ліпеня (25-31?) ён праводзіў Ракоці да мяжы.
3 канца лістапада 1657 г. Ян Фрыдэрык, спачатку сумесна с Чарнецкім, а з другой пало-
вы сакавіка 1658 г. самастойна, на чале конніцы (у другой палове 1658 г. налічвала каля 1 200
вершнікаў) заблакаваў Торунь, адначасова атакуючы іншыя фартэцы Каралеўскіх Прусаў, за-
хопленыя шведамі. Напрыканцы лютага 1658 г. спрабаваў здабыць Ліпінак. У 1663 г. з’явіўся
прысвечаны гэтым падзеям памфлет, дзе Ян Фрыдэрык вінаваціўся ў тым, што «ўсё быд-
ла выгнаў у Гданьск і выбіў усіх свіней». 4 ліпеня 1658 г. Ян Фрыдэрык стаў пад Торунем,
цадкам адразаючы дастаўку правізіі ў горад. Аднак праз некалькі дзён, даведаўшыся аб
шведскай правізіі, што прыбыла на Мяжэю Вісляную, адышоў пад Галуб. Пазней пад Гру-
дзёндзам перакрыў дарогу шведам, якія плылі па Вісле, каб узмацніць гарнізон Торуні. Гэта
прымусіла шведаў павярнуць назад. 1 жніўня разам з генералам Крыштофам Градзіцкім Ян
Фрыдэрык зноў прыбыў пад Торунь і адыграў значную ролю ў асадзе, хоць прыпісаная яму
Нясецкім галоўная заслуга ў здабыцці горада з’яўляецца перабольшваннем. Вядома, што 26
верасня ён суправаджаў палявога гетмана Юрыя Любамірскага ў пошуку месца для лагера.
У часе штурму ўначы з 16 на 17 лістапада Ян Фрыдэрык на чале некалькіх палкоў атакаваў
адзін з бастыёнаў, але беспаспяхова.
Пасля капітуляцыі Торуні (30 снежня) конны полк Яна Фрыдэрыка спачатку ўвайшоў
у склад групоўкі Градзіцкага, якая знаходзілася ў Каралеўскіх Прусах, але пазней, падчас
дзеянняў супраць генерала П. Вірца ў сакавіку 1659 г., яго прысутнасць там не зафіксаваная.
Гэта дае падставу сцвярджаць, што ён быў з групоўкі адкліканы. Малаверагодна, каб падчас
наступу палякаў у Каралеўскіх Прусах полк Яна Фрыдэрыка пакінулі як заслон ля Торуні
(паводле Л. Падгарадзецкага). Такім чынам, верагодна, прыканцы зімы 1658/59 гг. сапегаўскі
полк быў далучаны да дывізіі гетмана С. Патоцкага, што ўваходзіла ў аператыўны рэзерв.
245
Вясной 1659 г. сойм прызначыў Яна Фрыдэрыка адным з камісараў на перамовы
з Масквой. У гэтым жа годзе разам з Сабескім Ян Фрыдэрык кантраляваў пабудову
абарончых умацаванняў у Львове, як выглядае - улетку, бо менавіта тады яны абодва
знаходзіліся ў Чырвонай Русі, да таго ж, у гэты час у Львове працавала камісія па вайсковых
выплатах. Каля 29 верасня гетман С. Патоцкі накіраваў Яна Фрыдэрыка з трыма коннымі
палкамі (каля 2 000 вершнікаў) на дапамогу Івану Выхоўскаму і кароннаму абознаму
Андрэю Патоцкаму. Яны злучыліся пад Кацельняй у канцы кастрычніка (паміж 18 і 25),
а потым у чаканні наступу маскоўска-казацкіх сілаў адступілі пад Хмельнік (былі там 12
лістапада). 23 лістапада (паводле Выхоўскага) і 26 лістапада (паводле расійскіх крыніцаў)
разбілі пад Хмельнікам атрады В. Шарамецьева, аднак, баючыся набліжэння большых
сілаў непрыяцеля, адышлі да Ляхоўцаў. Тут злучыліся з гетманам С. Патоцкім і засталіся на
зімоўку ў наваколлі Дубна.
Пазней Ян Фрыдэрык удзельнічаў у паходзе С. Патоцкага на Магілёў (у тым ліку ў
няўдалай аблозе горада з 19 лютага 1660 г.). Пастанова Рады Сената ад 10 снежня 1659 г. аб
адпраўцы ў Літву харчавання з Кароны пад аховай Яна Фрыдэрыка не была выкананая. У
цуднаўскім паходзе (1660) Ян Фрыдэрык фармальна ўдзельнічаў у складзе дывізіі С. Патоц-
кага, аднак фактычна заставаўся ў дывізіі Ю. Любамірскага. 3 верасня злучыўся ў Ляхоўцы
з Любамірскім, а 7 верасня разам з ім далучыўся да Патоцкага ў Старым Канстанцінаве.
14 верасня падчас сутычак пад Любарам Ян Фрыдэрык разам з Выхоўскім і Янам Генры-
кам Бокумам на чале 1 500 конніцы і 4 драгунскіх палкоў пайшоў на дапамогу татарам.
Драгуны спешыліся і выціснулі казакаў з леса ў поле, дзе іх разбіла конніца. 16 верасня Ян
Фрыдэрык, Выхоўскі і Сабескі на чале конніцы і драгунаў з дывізіі Любамірскага разагналі
казацкую пяхоту; 26 верасня, ідучы разам з Сабескім у авангардзе дывізіі Любамірскага,
Ян Фрыдэрык дагнаў казакаў і стрымліваў іх да падыходу галоўных сілаў сваёй групоўкі
(«Сагеііе сіе Ргапсе» памылкова датуе гэтую бітву 28 верасня). 27 верасня пад Цуднавам Ян
Фрыдэрык разам з Сабескім шукаў месца для артылерыі, 29 верасня і 6 кастрычніка кіраваў
пабудовай абарончых умацаванняў, 5 кастрычніка на чале свайго коннага палка даў ад-
пор ворагам. 7 кастрычніка яму параілі зрабіць засаду, у выніку 8 кас-трычніка вораг быў
пераможаны. Пасля капітуляцыі Шарамецьева і адыходу гетманаў у снежні камандаванне
арміяй перанялі Ян Фрыдэрык і бельскі ваявода Дзмітры Вішнявецкі (Сапега быў прыз-
начаны камандзірам іншаземнай часткі войска, Вішнявецкі - польскай). Ян Фрыдэрык
пакінуў армію на пачатку лютага 1661 г., перадаўшы камандаванне, верагодна, Уладыславу
Вільчкоўскаму.
Дзякуючы Сабескаму, у 1660 г. Ян Фрыдэрык пасябраваў з Марыяй Казімірай Замой-
скай (пазней - Сабескай). Каля 22 ліпеня 1660 г. разам з Сабескім быў у Замосці. Дапамагаў
Замойскай з Сабескім паразумецца пасля сваркі. Быў пасярэднікам паміж імі некалькі
разоў, у дадатак у 1660 г. быў пасярэднікам паміж Марыяй Казімірай і яе мужам Янам
Замойскім. Калі вясной 1662 г. Замойская ад’язджала ў Францыю, то даручыла кіраванне
сваёй маёмасцю Яну Фрыдэрыку і Сабескаму, але яе муж не дапусціў гэтага. У 1663-1664 гг.
Ян Фрыдэрык займаўся справамі Калушскага староства.
Што тычыцца сяброўства Яна Фрыдэрыка з Сабескім, які з вясны 1660 г. належаў да
французскай палітычнай групоўкі, можна сцвярджаць, што і Ян Фрыдэрык раней быў
246
звязаны з ёю; сталася тое пры дапамозе Замойскага. У чэрвені 1661 г. Ж. Кайе, упаўнаважаны
прынца Людовіка Кандэ, прылічваў Яна Фрыдэрыка да сваіх верных прыхільнікаў. У
сярэдзіне ліпеня Ян Фрыдэрык быў адным з ініцыятараў падпісання новага абавязацельства
аб падтрымцы гэтага прынца. 26 ліпеня разам з Сабескім і яшчэ двума падпісантамі адправіў
Кандэ адпаведны ліст.
У красавіку 1661 г. каралева Людвіка Марыя зразумела, што створанае ёю войска
канфедэрацыі, якое яна ўтрымлівала, ненадзейнае, і пажадала, каб яго ўзначалілі Сабескі
ці Ян Фрыдэрык. Хоць гэты план не ўдаўся, двор і надалей разлічваў на Яна Фрыдэрыка,
полк якога яшчэ ў чэрвені адмовіўся ўступіць у канфедэрацыю. Тагачасная задума двара
аб выкарыстанні палка Яна Фрыдэрыка для роспуску канфедэрацыі не ажыццявілася, таму
што толькі частка атраду Сапегі ўрэшце засталася пры ім. У жніўні Ян Фрыдэрык рушыў з
ёю да караля. У верасні каралева даручыла Сабескаму і Яну Фрыдэрыку правесці перамовы
са Свяшчэнным Хаўрусам. У кастрычніку яны знаходзіліся ў Львове і спадзяваліся на
перамовы. Перамовы адбыліся, але не далі Людвіцы Марыі жаданых вынікаў. У сакавіку
і красавіку 1662 г. Людвіка Марыя абмяркоўвала з Ж. Кайе праекты правядзення на сойме
пры падтрымцы арміі выбараў гігепіе гере, яна разлічвала на Яна Фрыдэрыка і Сабескага і
дамагалася для іх грошай.
У ліпені 1662 г., накіраваныя дваром, Ян Фрыдэрык і гетман С. Патоцкі збіраліся ў
Енджаёва на сход канфедэратаў, але тыя адмовіліся іх прыняць. У гэтым месяцы літоўскі
польны гетман Вінцэнт Гасеўскі, абмяркоўваючы з Ж. Кайе неабходнасць стварэння пры
каралі новага ваеннага хаўрусу для супакаення краіны, бачыў Яна Фрыдэрыка ў групе па яго
арганізацыі. У кастрычніку Людвіка Марыя запатрабавала ў Ж. Кайе дадатковых сродкаў на
аплату французскіх прыхільнікаў, у тым ліку 8 000 франкаў для Яна Фрыдэрыка. У 1663-м
Сапега атрымаў ад французскага двара 3 000 франкаў гадавой узнагароды. У студзені
1663 г. пасярэднічаў пры пераказе гетману П. Я. Сапегу таемнага даручэння Людвікі Марыі,
якое, пэўна, тычылася намаганняў у справе ліквідацыі літоўскага «Братэрскага хаўрусу». У
чэрвені таго ж года зноў браў удзел у няўдалай спробе схілення каралеўскіх канфедэратаў
да саступак.
Пасля смерці В. Гасеўскага (29 лістапада 1662 г.) Ян Фрыдэрык меў магчымасць
атрымаць пасаду літоўскага польнага гетмана. Паводле ліста Яна Андрэя Марштына ад
28 красавіка 1663 г., Сапега спадзяваўся на гэта яшчэ з часу бітвы пад Торунню ў 1658 г. Калі
гетман П. Я. Сапега зразумеў, што брат Яна Фрыдэрыка Крыштоф не мае шанцаў на палявое
гетманства, то падтрымліваў прызначэнне на гэтую пасаду Яна Фрыдэрыка ці Аляксандра
Палубінскага. Аб тым, што пасаду атрымаў Ян Фрыдэрык, мы даведваемся з яго ліста, у
якім ён дзякуе каралю Яну Казіміру за прызначэнне. Фрагмент прывілея цытуе Нясецкі.
Аднак гэтую ж пасаду ў снежні 1663 г. атрымаў і Міхал Казімір Пац. Як растлумачыць гэтыя
разыходжанні? У сваім падзячным лісце Ян Фрыдэрык пісаў, што ён цяжка хворы («бліжэй
да мяне смерць, чым экыццё»), Магчыма, яго здароўе пагоршылася, і ён вырашыў адмовіцца
ад прапанаванай яму пасады.
Кароль высока ацаніў камандныя здольнасці Яна Фрыдэрыка; 13 чэрвеня 1664 г. ён пісаў,
што Сапега быў «вельмі ўмелы ў ваенных справах», што «пасля ваяводы рускага [Чарнецка-
247
га] ён быў у гэтай галіне найвыдатнейшы Н ргіто кото у напіай краіне». Прывілей для Яна
Фрыдэрыка з’явіуся не раней за люты 1663 г., таму што яшчэ на пераломе студзеня-лютага
гэтага ж года Людвіка Марыя падтрымлівала на пасаду гетмана кандыдатуру віленскага
кашталяна Міхала К. Радзівіла (ліст А. дэ Люмбра ад 9 красавіка). Паводле ліста Радзівіла
ад 9 красавіка гэтага ж года, ужо тады Ян Фрыдэрык адмовіўся ад пасады. Аднак гэта не
зусім дакладна. Я. Марштынулісце ад 28 красавіка 1663 г. па-ранейшаму лічыўЯна Фрыдэ-
рыка кандыдатам. Канчаткова да адмовы дайшло толькі ў сярэдзіне траўня, калі каралева
перагаварыла з Багуславам Радзівілам аб перадачы ўлады яму. Такім чынам прывілей для
Яна Фрыдэрыка, верагодна, быў выдадзены ў лютым альбо ў сакавіку. Ян Казімір высока
ацаніўу ім Яна Фрыдэрыка, характарызуючы яго «ўнітап Ьеііі» (К. Нясецкі). Прызначэнне
трымалі ў таямніцы. Верагодна, асцерагаліся, што вестка дрэнна паўплывае на перамовы
з ваеннымі канфедэратамі.
Неўзабаве Ян Фрыдэрык паправіўся і ўдзельнічаў у задняпроўскім паходзе Яна
Казіміра (1663-1664). Са жніўня 1663 г. і да смерці ён быў ротмістрам другога коннага
казацкага аддзела ў каронным войску. Да галоўнай арміі далучыўся над Дняпром пры-
канцы кастрычніка - у пачатку лістапада (да 4-га) 1663 г. Верагодна, кіраваў аблогай Ва-
ранкова і Барыспаля (капітулявалі 22 і 23 лістапада). Пасланы з асобнай групоўкай пад
Остш, рыхтаваў прыход туды галоўных сілаў. Верагодна, Ян Фрыдэрык быў аўтарам ме-
марандума «Каііе», паводле якога было невыгодна, «каб Яго Міласць кароль вярнуўся ў
Польшчу, не падпісаўшы міру з Масквой» (Бібліятэка Асалінскіх: спр. 237, стар. 214-219),
і які падтрымліваў наступальныя дзеянні. Гэта быў адказ на пасланне «Прычыны, па якіх
Яго Міласць кароль не можа адысці ад межаў дзяржавы» кароннага канцлера Мікалая
Пражмоўскага ад 11 студзеня 1664 г. (Бібліятэка Чартарыйскіх: спр. 157, стар. 13-20). Ме-
марандум «Каііе» з’явіўся, напэўна, на некалькі дзён пазней. Відаць, яго напісаў Ян Фры-
дэрык, паколькі, як выглядае, аўтар добра ведае абставіны аблогі.
21 лютага 1664 г. з 30 коннымі атрадамі і сваім пяхотным палком Ян Фрыдэрык быў
накіраваны разведаць, дзе знаходзіцца армія Р. Рамаданаўскага. Ён вызначыў, што яна
стаіць паміж Корапам і Варонежам (на поўдзень ад Шосткі), і вырашыў 23 лютага заняць
Варонеж, каб прымусіць Рамаданаўскага распачаць аблогу і такім чынам скаваць яго сілы да
прыходу галоўнай арміі. Але маскоўцы апярэдзілі Сапегу і самі занялі Варонеж. 28 лютага
Яна Фрыдэрыка выслалі з кароннымі казацкімі коннымі атрадамі (20-30) і літоўскімі (7-8),
а таксама, магчыма, з рэйтарамі на падтрымку Сасніцы. 14 сакавіка пад Новымі Млынамі
ён дагнаў казакаў, якія знялі аблогу Сасніцы, і разбіў іх, пры гэтым узяў у палон аднаго
з палкоўнікаў (Скідана) і пяць конных аддзелаў. Падчас адступлення кароннай арміі за
Дняпро ў першай палове сакавіка гэтага ж года Ян Фрыдэрык кіраваў ар’ергардам. У другой
палове сакавіка пасля пераправы арміі на правы бераг ракі Чарнецкі накіраваў Сапегу і Яна
Сабескага на чале групы прыкрыцця пад Кіеў. У пачатку траўня польскія ваенныя часткі
акружылі Белую Царкву і Корсунь. Ян Фрыдэрык падрыхтаваў праекты іх узмацнення, і
гэта былі апошнія яго дзеянні.
Невядома, якая сямейная маёмасць (на Валыні і ў Хэлмскай зямлі) была ў валоданні
Яна Фрыдэрыка; магчыма, яму належаў Коблін у Луцкім павеце Пасля смерці брата
248
Тамаша Казіміра ён атрымаў Малыя Дарагастаі каля Дубна (1654), ад стрыечнага брата Яна
Фердынанда [122] атрымаў коданскія маёнткі (1659), а таксама фальварак Жулавы з чатырма
вёскамі; у дадатак меў юрыдычныя правы на маёмасць у Берасці. Пасля Казіміра Лявона Сапегі
(з 1655 г.) меў у пажыццевым уладанні частку цяцерынскіх маёнткаў у Віцебскім ваяводстве
(часткова выкупіў іх у 1664 г. у Аляксандра Палубінскага), а таксама частку чарнобыльскіх у
Кіеўскім ваяводстве (на Чарнобылі меў запісаных 80 000 польскіх залатых).
У Кодані Ян Фрыдэрык адрэстаўраваў знішчаны ў выніку ваенных дзеянняў касцёл
святой Ганны, адпісаў яму шмат каштоўнасцяў, а абраз Маці Божай Коданскай адарыў
шматлікімі прынашэннямі. Яго жонка была фундатаркай каштоўнай срэбнай сукенкі і аз-
добленай дыяментамі вуалі да гэтага абраза. Планаваў, каб у Дарагастаях з’явіліся босыя
кармеліты (ёсць запіс у тастаменце); яго жонка ў 1666-1667 г. распачала будоўлю (а можа
перабудову існуючага раней) касцёла. Будоўля была завершаная толькі дзякуючы нама-
ганням сына Яна Фрыдэрыка - Мікалая Лявона (1679).
3 каралеўскай маёмасці Ян Фрыдэрык меў у пажыццёвым валоданні Камянецкае ста-
роства ў Берасцейскім ваяводстве (прывілей ад 3 сакавіка 1658 г.), а таксама Чачэрскае
(прывілей ад 5 снежня 1662 г.). Ад атрыманага ў 1651 г. Слонімскага староства адмовіўся
31 сакавіка 1658 г. на карысць А. Палубінскага, а Оўруцкае староства, якое атрымаў 17 кас-
трычніка 1659 г., перадаў у 1660-м сыну Мікалаю Лявону. Ян Фрыдэрык памёр 3 чэрвеня
1664 г., верагодна, у Жураўне. Пахаваны ў касцёле бернардынаў у Львове.
Жонкай Яна Фрыдэрыка была (з кастрычніка 1642 г.) Канстанцыя, дачка камянецкага
кашталяна Мікалая Гербурта і Ганны Жулкеўскай. У гэтым шлюбе Ян Фрыдэрык меў дачку
Людвіку Канстанцыю (памерла ў 1689 г.), жонку князя Канстанціна Шуйскага, літоўскага
пісара, а таксама сыноў: брацлаўскага ваяводу Мікалая Лявона [156], трокскага ваяводу
Казіміра Уладыслава [157] іжмудскага біскупа Паўла Францішка [158].
Эпізадычна Ян Фрыдэрык прадстаўлены ў «Патопе» Генрыка Сянкевіча.
Уяўны партрэт Яна Фрыдэрыка паводле малюнка Войцеха Герсана можна пабачыць у
кнізе Юльяна Барташэвіча «Гетманы Кароны і Вялікага Княства Літоўскага...» (Варшава,
1860-1866).
Веслаў Маеўскі
VI. 127
Код.
Тамаш Казімір
Літоўскі абозны. Нарадзіўся ў 1621 г., быў другім сынам уладзімірскага падкаморага
Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай, братам кароннага палявога пісара Яна Фрыдэрыка [126],
літоўскага крайчага Крыштофа Францішка [128] і віленскага біскупа Аляксандра Казі-
міра [129].
Пасля вучобы ў езуіцкай калегіі ў Любліне Тамаш Казімір у 1635 г. запісаўся ў Кракаўскі
ўніверсітэт. Неўзабаве выехаў з братам Янам Фрыдэрыкам у Італію, дзе працягваў вучобу
ва ўніверсітэтах Падуі (1635) і Балоніі (1636). Далей, напэўна, падарожнічаў па Італіі (і
Сіцыліі), Германіі, Францыі, Англіі. Служыў, верагодна, у імператарскім войску, адбыў
249
кампанію пад камандаваннем генерала О. Пікаламіні ў Брабанцыі. Вясной 1646 г. Тамаш
Казімір ужо быў памочнікам каршэўскага старосты, дваранінам і ротмістрам гусарыі (200
вершнікаў) у войску Рэчы Паспалітай, сабраным Уладыславам IV для вайны з Турцыяй. Як
дваранін каралевіча Яна Казіміра быў адным з яго паслоў на выбарах у 1646 г. і прэзентаваў
яго, калі складалі расіа сопуепіа. На сойміку Валынскага ваяводства 3 ліпеня 1648 г. Сапегу
прызначылі ротмістрам гусарскага коннага аддзела. Ужо ў жніўні таго ж года Тамаш
Казімір знаходзіўся ў лагеры кароннага войска пад Гушчай і ад гэтага часу стала ўдзельнічаў
амаль ва ўсіх ваенных кампаніях. Быў дарадцам брацлаўскага ваяводы Адама Кісяля, які
вёў перамовы з Багданам Хмяльніцкім. У верасні 1648 г. удзельнічаў у ганебных уцёках
кароннага войска з-пад Пілаўцаў.
Тамаш Казімір быў уладальнікам маёнтка Дарагастаі з Муравіцай і Дуксінам (Валынскае
ваяводства), Лукаўкі (Хэлмская зямля), Мерачы і Таборышак (Віленскае ваяводства), часткі
Мураванай Ашмяны. 22 красавіка 1646 г. ён ажаніўся з Соф’яй Дарагастайскай, адзінай
дачкой Уладыслава, літоўскага чашніка, і Евы Падбярэзскай, спадчынніцай вялікага маёнтка.
Да гэтага шлюбу дайшло з дапамогай Казіміра Лявона Сапегі - стрыечнага брата Тамаша
Казіміра [97]. Шлюб Тамаша Казіміра ледзь не прывёў да грамадзянскай вайны ў Літве
паміж Сапегамі і біржанскімі Радзівіламі, якія пільнавалі інтарэсы кальвіністаў (Соф’я
была кальвіністкай). Літоўскі польны гетман Януш Радзівіл не жадаў вярнуць атрыманай
маёмасці Дарагастайскіх. Урэшце 15 траўня 1648 г. у Вільні было падпісанае пагадненне,
і Тамаш Казімір стаў уладальнікам жончынай маёмасці. У яе склад уваходзілі: Мураваная
Ашмяна, Востраў, Нарач (Віленскае ваяводства), Петухоў (Наваградскае ваяводства), Неплі
і Кленікі (Берасцейскае ваяводства), Монвідаў (Жмудзь), дзве камяніцы ў Вільні на вуліцы
Святога Духа, камяніца ў Берасці на рынку. Таксама яму перайшло права на палову Мусніка
(Віленскае ваяводства), Кажан-Гарадка (Наваградскае ваяводства) і на 70 000 залатых,
унесеных на Галыпаны.
і
4 лютага 1649 г. Тамаш Казімір стаў літоўскім абозным. Верагодна, удзельнічаў у бітвах
пад Збаровам у жніўні гэтага ж года (відаць, у палку К. Л. Сапегі). У зацверджаным на сойме
1650 г. асабовым складзе рэгулярнага кароннага войска атрымаў казацкую харугву (150
вершнікаў), на чале якой удзельнічаў у бітве пад Берасцечкам (28-30 чэрвеня 1651 г.), дзе
быў двойчы паранены. У пачатку 1652 г. яго полк быў накіраваны ў Чарнобыль, але па загадзе
Сымона Паўшы, камандзіра спецыяльных літоўскіх войскаў, размешчаных у тым рэгіёне,
перайшоў на оўруцкі тракт - бліжэй да Кіева. 1 ліпеня 1653 г. пад Глінянамі казацкая харугва
Тамаша Казіміра прайшла попіс, аднак невядома, ці сам ён туды прыбыў, ці ўдзельнічаў у
восеньскай кампаніі гэтага года (паводле некаторых крыніцаў быў пад Жванцам). Тады ж
страціў жонку (пахаваная 30 верасня 1653 г.) і сам сур’ёзна захварэў. Нягледзячы на гэта,
у пачатку 1654 г. паехаўу абоз пад Белы Камень, дзе 30 сакавіка 1654 г. памёр. Пахаваны ў
Мацееве.
Ад шлюбу з Соф'яй з Дарагастайскіх Тамаш Казімір нашчадкаў не меў. Сваю маёмасць,
абцяжараную даўгамі, запісаў братам.
Анджэй Рахуба
250
VI. 128
КоЬ.
Крыштоф Францішак
Літоўскі крайчы, каралеўскі палкоўнік. Нарадзіўся 2 лютага 1623 г., быў трэцім сынам
уладзімірскага падкаморага Фрыдэрыка і Евы са Скашэўскіх, братам кароннага польнага
пісара Яна Фрыдэрыка [126], літоўскага абознага Тамаша Казіміра [127] і віленскага біскупа
Аляксандра Казіміра [129].
Вучыўся Крыштоф Францішак спачатку ў Навадворскім калегіуме, пазней у
Кракаўскім універсітэце (залічаны 1 чэрвеня 1638 г.). Потым падарожнічаў па краінах За-
ходняй Еўропы, напэўна, з мэтай паглыбіць адукацыю; у 1641 г. быў у Балоніі (18 люта-
га), пазнаёміўся з еўрапейскім ваенным майстэрствам. Вярнуўшыся на радзіму, быў пры
двары Уладыслава IV, а пасля яго смерці стаў дваранінам Яна Казіміра. Не ўдзельнічаў у
паходзе Стэфана Патоцкага супраць казакаў вясной 1648 г., калі пад Жоўтымі Водамі трапіў
у палон яго брат Ян Фрыдэрык (хоць некаторыя даследчыкі залічылі ў лік татарскіх вязняў
і Крыштофа Францішка). На сойміку Валынскага ваяводства ў Луцку 25 чэрвеня 1648 г.
Сапегу, які быў тады ротмістрам казацкага коннага атрада, прызначылі ў падпарадкаван-
не брацлаўскага ваяводы Адама Кісяля. Разам з братам Тамашом Крыштоф Францішак
уваходзіў ва ўзброены атрад, які суправаджаў А. Кісядя як пасла да Багдана Хмяльніцкага.
На чале роты прызыўнікоў Брацлаўскага ваяводства 20-23 верасня 1648 г. Крыштоф
Францішак удзельнічаў у пілавецкай кампаніі. У другой палове 1649 г. заставаўся ў палку
літоўскага намесніка вялікага канцлера Казіміра Лявона Сапегі пад Збаровам (15 жніўня
1649 г.), дзе камандаваў казацкай ротай.
У асабовым складзе кароннага войска, пацверджаным на варшаўскім сойме (1649),
Крыштоф Францішак лічыўся ротмістрам казацкага ваеннага атрада (100 вершнікаў),
прыняў яго ў 1650 г. - пасля ротмістра Гераніма Зброжка. Верагодна, удзельнічаў у па-
сяджэннях вайсковай камісіі ў Любліне, адкуль накіраваўся да свайго атрада, які стаяў
на Падоллі. Пасля сойма 1650 г. пад Камянцом-Падольскім узначаліў казацкую роту, якая
налічвала 150 вершнікаў. У канцы зімы - пачатку вясны 1651 г. удзельнічаў у кампаніі ка-
роннага палявога гетмана Марціна Каліноўскага, а потым у берасцечкаўскай кампаніі (чэр-
вень 1651 г.), дзе спачатку разам са сваім конным атрадам знаходзіўся ў палку Паўла Яна
Сапегі (у той час віцебскага ваяводы), а потым (пасля 14 чэрвеня) - у палку Казіміра Ля-
вона Сапегі, што браў удзел у бітве пад Берасцечкам (28-30 чэрвеня); пасля ўдзельнічаў у
баталіі пад Белай Царквой (21-22 верасня).
У траўні 1652 г. знаходзіўся з палком Сапегаў у ваколіцах Хвастова. Не здолеў дайсці да
Батога, дзе 3 чэрвеня была цалкам знішчана каронная армія, быўса сваім конным атрадам на
аглядзе ацалелага войска пад Сокалам (1 кастрычніка), які праводзіў будучы вялікі каронны
гетман Станіслаў Патоцкі. У сакавіку 1653 г. удзельнічаў у паходзе Стэфана Чарнецкага
з-пад Жытоміра на Паграбішча і Манастырскае, дзе дайшло да сутычкі з казацкімі сіламі
Івана Богуна.
Ужо ў той час Крыштоф Францішак разам з братам Янам Фрыдэрыкам праславіліся
ў ліку іншых афіцэраў народнага прызыву. У інструкцыі, выдадзенай вайсковым паслам
251
у Ковелі на берасцейскі сойм (9 сакавіка 1653 г.), утрымлівалася ўказанне ўзнагародзіць
Крыштофа Францішка. Летам гэтага ж года ён быў у лагеры пад Глінянамі ў палку Сапегаў,
якім камандаваў яго брат Ян Фрыдэрык. Удзельнічаў у наступе групоўкі пад камандаваннем
Яна Казіміра на Камянец, а потым у баях пад Жванцам (1 кастрычніка) стаў на чале казацкай
роты (каля 100 вершнікаў). Пасля падпісанага 17 снежня пад Жванцам замірэння з татарамі
разам з братам удзельнічаў у баях супраць Калімет-мурзы (1 студзеня 1654 г. пад Тайкурамі
той быў разгромлены). Аднак, калі ранкам надышло болыпае татарскае войска, Сапегі не
змаглі ўратавацца і ўдвух трапілі ў палон. Польскі пасол Марыюш Яскульскі, накіраваны
ў лютым 1654 г. да крымскага хана, дамагаўся іх вызвалення, але татары не пагадзіліся іх
адпусціць, гаворачы, што Сапегі ўжо «тройчы на арду нападалі». Крыштоф Фрацішак змог
адкупіцца ад татараў толькі ў кастрычніку гэтага ж года, пазычыўшы грошы ў сваякоў.
28 красавіка 1655 г. на сойміку ў Хэлмне хэлмская і краснастаўская шляхта даверыла
Крыштофу Францішку камандаванне атрадам пяхотнікаў. Адсюль вынікае, што ён не мог
удзельнічаць у бітвах кароннай арміі летам 1655 г. са шведамі. Перад наступам маскоўска-
казацкай арміі, верагодна, накіраваўся пад Берасце, дзе П. Я. Сапега сабраў літоўскія
харугвы. Як ротмістр казацкага коннага атрада з 9 лістапада ўдзельнічаў у абароне Берасця
і ў крывавай бітве пад Вярховічамі з маскоўскай арміяй С. Урусава (27 кастрычніка), якая
скончылася паразай.
Мабыць, у гэты самы час разам з іншымі сваякамі прыняў шведскую пратэкцыю.
Інфармацыя аб яго ўдзеле ў пасяджэннях, якія папярэднічалі стварэнню Тышавец-
кай канфедэрацыі 29 снежня 1655 г., непраўдзівая. У пачатку лютага 1656 г. Крыштоф
Францішак быў пасланы вялікім літоўскім гетманам П. Я. Сапегам атакаваць Тыкоцін. Але
войска для аблогі замка было недастаткова, удалося захапіць толькі горад і заблакаваць
гарнізон. Частку сілаў перад гэтым Сапега перадаў палкоўніку Вацлаву Паклонскаму, які
насуперак яго загадам выступіў супраць шведскага прыхільніка, ломжынскага падкамо-
рага Пятра Замойскага. У выніку Крыштоф Францішак не змог супрацьстаяць арміі Ба-
гуслава Радзівіла, які ішоў на дапамогу Тыкоціну, і 26 лютага адступіў у напрамку Бельска,
страціўшы ар’ергард.
У сярэдзіне сакавіка Крыштоф Францішак удзельнічаў у бітве з Багуславам Радзівілам
пад Янавам, потым на чале аднаго з літоўскіх палкоў змагаўся супраць арміі Карла X
Густава над Санам. Падчас знаходжання ў разгалінаванні Віслы і Сана сцярог левы фланг
умацаванняў, пабудаваных уздоўж ракі. 4 красавіка 1656 г. на гэтыя пазіцыі прыйшоўся
галоўны ўдар шведскага дыверсійнага атрада (300 пяхотнікаў пад камандаваннем Г. Крузэ
і Д. дэ ля Шапэля). Крыштоф Францішак не змог даць адпор, бо не атрымаў неабходнай
дапамогі. Галоўныя сілы шведаў пераправіліся цераз Сан і перамаглі літвінаў. Потым
Крыштоф Францішак удзельнічаў у пагоні за шведскай арміяй у напрамку Вепша, у
вызваленні Любліна (9-12 красавіка), у аблозе Варшавы, а таксама ў трохдзённай бітве са
шведска-брандэнбургскімі сіламі пад Варшавай (28-30 ліпеня). Прыканцы 1656 г. атрымаў
камандаванне над дзвюма драгунскімі ротамі.
У той жа час Крыштоф Францішак атрымаў ад Яна Казіміра за ваенныя заслугі маёнтак
Пагост і Новы Двор у Пінскім павеце - пасля здрады Міхала Статкевіча, «які добраахвотна
застаўся пры бунтары Хмяльніцкім» 10 снежня 1656 г. У дадатак Сапегу дасталася пасада
252
літоўскага абознага - пасля таго, як Самуэль Камароўскі застаўся на службе ў шведаў.
Праўда, калі той вярнуўся ў Рэч Паспалітую, пасада абознага стала спрэчнай; пакінуць на
ёй Крыштофа Францішка запатрабавала ад двара правае крыло войска. У студзені 1657 г.
Крыштоф Францішак удзельнічаў у асадзе Тыкоціна. Знаходзячыся разам з палком на поўнач
ад горада, прыкрываў галоўныя сілы П. Я. Сапегі перад наступаючымі шведскімі атрадамі.
Таксама ўдзельнічаў у барацьбе супраць Дзьёрдзя II Ракоці ў 1657 г. Ад гетмана П. Я. Сапегі
атрымаў камандаванне над часткай літоўскіх сілаў, якія павінны былі далучыцца да каронных
атрадаў. У сакавікутаго жгода быўпад Люблінам, а потым накіраваўсяў Акунева. Адступаючы
перад шведамі, толькі 28 красавіка пад Брокам далучыўся да каронных гетманаў і дамовіўся
з імі наконт далейшых дзеянняў. Згодна з загадам П. Я. Сапегі, рушыў на Берасце, а потым,
пасля аддзялення ад каронных атрадаў, на Пружаны, дзе перадаў камандаванне вялікаму
літоўскаму гетману. Летам таго ж года ўдзельнічаў у асадзе і прымушэнні да капітуляцыі
семіградзцаў; з 26 ліпеня быў камісарам Рэчы Паспалітай пры адступаючай арміі Ракоці.
19 студзеня 1658 г. на сесіі літоўскага войска ў Камянцы Крыштоф Францішак быў
абраны паслом на варшаўскі выбарчы сойм. У той час армія запатрабавала ад караля, каб
Крыштофу Францішку пакінулі пасаду літоўскага абознага. Аднак кароль пазбавіўяго гэтай
пасады, аўзамен 15 лютага прызначыўягочашнікам, а 18 сакавіка - літоўскім падстольнічым.
На варшаўскай канвакацыі Крыштоф Францішак выступіў з рашучай прапановай перадаць
радзівілаўскую маёмасць войску. Бенедыкт Алыпэўскі, рэзідэнт Багуслава Радзівіла, які ў
гэты час быў у Варшаве, 26 лютага пісаў, што «супраціў і імпэт гэтых людзей без подкупу
немагчыма супакоіць». Каб паразумецца з Крыштофам Францішкам, якога падтрымлівала
войска і сваякі, кароль Ян Казімір перадаў яму полацкае войтаўства, а каралева 24 сакавіка
аддала яму ў арэнду на тры гады Бельскае староства і лясніцтва на Падляшшы.
Вясной 1648 г. Крыштоф Францішак, верагодна, знаходзіўся са сваім палком на Пад-
ляшшы. Войска правага сапегаўскага крыла 16 ліпеня 1658 г. зноў прапанавала, каб Крыш-
тоф Францішак, які «дзеля еднасці Рэчы Паспалітай насіў цяжкія кайданы ў ардзе», атрымаў
узнагароду ад караля. У гэты час ён быў паслом ад Берасця на варшаўскім сойме 1658 г., на
якім бараніў інтарэсы войска ад каронных паслоў, якія жадалі, каб ім вярнулі страты, учы-
неныя літвінамі. Увайшоўу дэпутацкую групу па стварэнні спецыяльных камісій. Рашэннем
Рады Сената ад 31 жніўня Крыштофа Францішка прызначылі камандзірам трохтысячнага
корпуса і даручылі ратаваць групоўку літоўскага польнага гетмана Вінцэнта Гасеўскага ў
Жмудзі, аднак да паходу не дайшло. Восенню гэтага ж года Крыштоф Францішак удзельнічаў
у кампаніі П. Я. Сапегі супраць Масквы, а калі яна скончылася, рушыў на чале палка вялікага
літоўскага гетмана (у склад якога ўваходзіла яго казацкая харугва) пад Копыль, разлічваў,
напэўна, атрымаць там прызначэнне. Б. Алыпэўскі пісаў у той час Б. Радзівілу, што Крыш-
тоф Францішак не мае на гэта шанцаў («хлеба не браў і браць не будзе»).
4 студзеня 1659 г., пасля смерці Яўстаха Валовіча, Крыштоф Францішак быў прызнача-
ны літоўскім стольнікам. Аб яго ваенна-палітычнай дзейнасці ў 1659 г. звестак няма. Вядома
толькі, што ён не ўдзельнічаў у курляндскай кампаніі ў канцы 1659 - пачатку 1660 г. Яго
казацкая харугва значыцца ў спісе ротаў пад камандаваннем П. Я. Сапегі, што базаваліся
пад Гегужынам у Курляндыі. Яна выпраўлялася ў полк літоўскага польнага пісара Адама
Палубінскага, але, хіба, туды не дайшла. Са справаздачы ад 28 снежня 1659 г. Лукаша Батвіны,
253
які суправаджаў харугву, вынікае, што маскоўскія жаўнеры I. Хаванскага ў Рафалаве («у
беларускіх краях») захапілі абозы харугвы, якой належала знаходзіцца пад сценамі Мітавы.
Напэўна, Крыштоф Францішак удзельнічаў у летняй кампаніі 1660 г. супраць Масквы.
Пасля перамогі пад Палонкай (28 чэрвеня) быў накіраваны з часткай літоўскіх сілаў у па-
гоню за непрыяцелем, вызваліў Мір, Шклоў і 10-19 жніўня, да прыходу галоўных сілаў,
безвынікова асаджаў Магілёў. Пазней, у кастрычніку 1660 г., удзельнічаў у бітве над ракой
Басяй. Калі з Віцебска наступаў I. Хаванскі, Крыштоф Францішак разам з рускім ваяво-
дам Стэфанам Чарнецкім быў накіраваны П. Я. Сапегам затрымаць непрыяцеля. Аднак
27 кастрычніка 1660 г. Крыштоф Францішак не ўдзельнічаў у пераможнай бітве пад Та-
лочынам, бо меў цяжкую пераправу цераз Друць. Быў зноў накіраваны вялікім літоўскім
гетманам у пагоню за Хаванскім, даганяў яго пад Чарэяй, але той здолеў уцячы. Толькі 31
кастрычніка пад Шуяй Крыштоф Францішак разбіў маскоўскае войска.
У снежні 1660 г. ён быў абраны вайскоўцамі правага крыла адным з паслоў да кара-
ля, каб вырашыць пытанне з заробкам і маёмасцю Януша Радзівіла, якую сілай захапіў
Б. Радзівіл. У Кракаў Крыштоф Францішак прыбыў 22 студзеня 1661 г., потым суправаджаў
караля па дарозе ў Варшаву, але сваёй мэты не дасягнуў. Яго схілілі падпісаць акт падтрымкі
выбарчых планаў двара ў Чэнстахове. Як пасол да караля ад літоўскага войска атрымаў 1 000
флорынаў асігнацыямі Яна Казіміра за 1660 і 1661 гг.
У 1661 г. Крыштоф Францішак быў паслом на сойм (абраны ў Луцку 5 красавіка). У
інструкцыі для паслоў валынская шляхта дамагалася, каб пяхотнікі, якія заставаліся
пад камандаваннем Сапегі, аплачваліся з казны Рэчы Паспалітай. Драгуны Крыштофа
Францішка нарабілі шкоды ў Бранскім старостве на Бельшчыне, і шляхта планавала яго
пакараць, уключыўшы ў інструкцыю для паслоў пункт аб рабунках сапегаўскіх жаўнераў.
Гэтага не дапусціў Багуслаў Радзівіл, паінфармаваўшы 2 красавіка 1661 г. аб гэтым
зацікаўлены бок лістом з Орлі. Пасля сойма Крыштоф Францішак падпісаў маніфест
літоўскай шляхты, якая жадала правесці выбары \>і\>епіе ге$е. 22 ліпеня 1661 г. Сапега
атрымаў пасаду літоўскага крайчага - пасля Крыштофа Патоцкага.
Дзякуючы свайму брату Яну Фрыдэрыку, Крыштоф Францішак лічыўся ў той час
памяркоўным прыхільнікам двара, але адначасова быў моцна звязаны з П. Я. Сапегам, які
быў у апазіцыі да караля. Невядома, ці ўдзельнічаў Крыштоф Францішак у паходзе Яна
Казіміра ў Літву ў 1661-м, які 3 лістапада закончыўся бітвай пад Кушлікамі, хоць у спісе
харугваў літоўскага войска значыцца яго казацкая рота (120 вершнікаў) і 300 драгунаў.
Вядома, што ўдзельнічаў у асадзе Коўна ў снежні 1661 г., быў дарадчыкам Крыштофа Паца,
дзякуючы іх намаганням, удалася вызваліць замак, захоплены маскоўскім войскам. У лісце
да Багуслава Радзівіла з Коўна (27 снежня) Крыштоф Францішак дзякаваў за атрыманае
харчаванне і будучыя пастаўкі.
На сойме 1662 г. быў паслом ад Берасцейскага ваяводства. Шматлікія соймікі
(напрыклад, Валынскага ваяводства ў Луцку 4 лютага 1662 г.) звярталіся да караля, каб
выдаткі, панесеныя на выкуп Крыштофа Францішка з няволі, выплацілі яму з дзяржаўнай
казны. На сойме Сапега быў абраны ў фінансава-ваенную камісію ў Вільні і манетную
камісію Вялікага Княства Літоўскага. Асобным палажэннем была гарантаваная выплата з
казны Рэчы Паспалітай 30 000 польскіх залатых - за заслугі, «якія меў ад пачатку хвалявання
254
ў каронных войсках», а таксама як кампенсацыю за знаходжванне ў няволі і выдаткі на
рэкрутацыю харугваў, з якімі «ў час шведскай вайны нам верным заставаўся». 22 красавіка
1662 г. кароль аддаў яму ў валоданне маёнтак Трабы ў Віленскім ваяводстве (Ашмянскі
павет) - пасля смерці мсціслаўскага кашталяна Яна Антонія Сакалінскага. У наступным
годзе атрымаў «за заслугі ў час казацкага бунту» Ашмянскае судовае староства.
Прыканцы ліпеня 1662 г. Крыштоф Францішак удзельнічаўу працы фінансавай камісіі ў
Вільні і, напэўна, адтуль быў накіраваны паслом да караля, які знаходзіўся ў Львове. У канцы
кастрычніка кароль адправіў Крыштофа Францішка назад у Вільню - з даручэннем памірыць
літоўскіх гетманаў П. Я. Сапегу і В. Гасеўскага, а таксама палагодзіць сітуацыю ў войску.
Пасярэднічалі Крыштофу Францішку брат Аляксандр, жмудскі біскуп, і памочнік літоўскага
канцлера Аляксандр Нарушэвіч. Нягледзячы на ўсе намаганні, памірыць гетманаў неўдалося,
наадварот, у войску сітуацыя стала яшчэ больш напружанай. Пазней, у студзені 1663 г„
Крыштоф Францішак удзельнічаў у скліканым насуперак волі караля сенатарска-шляхецкім
з’ездзе ў Пунях і ў яго перамовах з дэпутатамі Братэрскага хаўрусу літоўскага войска, якія
завяршыліся няўдала. 24 студзеня разам з віленскім біскупам Юрыем Белазорам Крыштоф
Францішак быў накіраваны да караля, каб пасля забойства літоўскага польнага гетмана
схіліць таго да хуткага правядзення сойма. Напэўна тады як кандыдат П. Я. Сапегі Крыштоф
Францішак распачаў намаганні па атрыманні булавы літоўскага польнага гетмана.
Ян Казімір з яго кандыдатурай не пагадзіўся. Аднак Крыштоф Францішак яшчэ
працяглы час выконваў ролю пасярэдніка ў гульнях паміж дваром і вялікім літоўскім
гетманам. У Львове ўдзельнічаў у мірных перамовах з маскоўскай місіяй А. Ордына-
Нашчокіна. Ян Казімір у той час вызваліў Крыштофа Францішка ад удзелу ў пасяджэннях
Кароннага Трыбунала - дзеля ўдзелу «ў складанні дамовы з Масквой» (Львоў, 12 красавіка
1663 г.). У сярэдзіне траўня 1663 г. Крыштоф Францішак быў пасланы каралём да П. Я. Сапегі
і літоўскіх сенатараў і палкоўнікаў з патрабаваннем заканчэння ваеннай канфедэрацыі.
У ліпені Ян Казімір зноў прызначыў яго адным з камісараў па правядзенні перамоваў
адносна дэзарганізацыі Братэрскага хаўрусу; 20 ліпеня ён атрымаў адпаведныя інструкцыі.
У перамовах у Мастах 4-16 жніўня Крыштоф Францішак да канца не ўдзельнічаў - яго
подпісу не хапае на акце пагаднення з войскам.
Няўдача ў барацьбе за ўладу канчаткова схіліла Крыштофа Францішка да апазіцыі;
ён не ўдзельнічаў у задняпроўскай кампаніі караля Яна Казіміра супраць Масквы
прыканцы 1663 - пачатку 1664 г., а таксама прыняў бок вялікага кароннага маршалка
Юрыя Любамірскага ў яго спрэчцы з дваром. Як прадстаўнік апазіцыйнай сапегаўскай
фракцыі 17 красавіка 1664 г. Крыштоф Францішак сустрэўся ў Венграве з Б. Радзівілам,
беспаспяхова імкнуўся схіліць яго да супрацоўніцтва. У канцы чэрвеня Сапега прыбыў
да Яна Казіміра, які знаходзіўся ўВільні, маючы на мэце напісаць інструкцыю камісарам,
якія ехалі на маскоўскія перамовы. Тады дайшло да яго фармальнага пагаднення з дваром.
Аднак ужо 16 ліпеня Крыштоф Францішак у Вільні браў удзел у нарадзе кіраўнікоў
сапегаўскай і радзівілаўскай фракцый, скіраваных супраць Пацаў. На віленскім сойміку
12 жніўня выказаўся за скліканне народнага рушання і супраць прапанаванай дваром і
Пацамі канцэпцыі павятовых прызываў. 9 верасня літоўскі канцлер Крыштоф Пац пісаў
да Міхала Паца, што ў Вільні Крыштоф Францішак пераконваў шляхту, што «патрэбнае
255
народнае рушанне, каб мы пакаштавалі свабоды, каб фармавалі суды». Крыштоф Францішак
быў паслом на сойме 1664-1665 гг. падчас працэсу Ю. Любамірскага, але не адважыуся
выступіць у яго абарону, хоць быў супраць прысуду яму. На вясновы сойм 1665 г. быў
накіраваны са Слонімскага павета; як адзін з нямногіх літоўскіх паслоў выступіў за вяртанне
Любамірскага.
Крыштоф Францішак апрача маёмасці, атрыманай ад бацькі (пераважна на Валыні,
ва Уладзімірскім і Луцкім паветах), меў вялікі маёнтак, які прынесла ў пасаг жонка Алена
Саламярэцкая. У яго склад уваходзілі Столін, Церабяжоў, Смародзь, Дзераўная, Глінка,
Лука, Гарадзішча і Рэчыца ў Берасцейскім ваяводстве, а таксама Селішча, Залінкі (Зальнікі
Старыя), Сенна, Данчына, Сабуткі (Сабоўкі), Гурбы, Красніцы (Краснегаброды) і Кудрынкі
на Валыні (у Луцкім павеце). Пры падзеле маёнтка пасля брата Тамаша 2 жніўня 1655 г.
Крыштоф Францішак атрымаў Лукаўкі і вёскі Вайславенты і Свінка ў Віленскім ваяводстве
(Ашмянскі павет), а паводле тастамента намесніка літоўскага канцлера К. Л. Сапегі (Варшава,
30 ліпеня 1655 г.) атрымаў у спадчыну вялікі маёнтак Бялынічы ў Віцебскім ваяводстве
(Аршанскі павет), чацвёртую частку якога ў 1661 г. выкупіў у А. Палубінск.ага (13 ліпеня),
а другую частку - у Ганны Нарушэвіч, літоўскай рэферэндаркі, дачкі Аляксандра Сапегі
Даждбога (13 снежня 1662 г.); заплаціў за кожную па 5 000 польскіх залатых. Пасля адмовы
Ганны, дачкі польнага літоўскага пісара Мікалая Крыштофа, ад трэцяй часткі Бялынічаў на
карысць Крыштофа Францішка выкупіць засталося толькі Шэметава.
У чэрвені 1658 г. нашчадкі мсціслаўскага ваяводы Фрыдэрыка Сапегі - Стэфан Гушч
разам з жонкай Іааннай з Сапегаў, Юзаф Карп з Альжбетай з Сапегаў (стрыечнымі сёстрамі
Крыштофа Францішка) адмовіліся на яго карысць ад Вішніцаў і Раманава ў Берасцейскім
ваяводстве. Ад караля, апрача ўжо згаданых Пагоста і Новага Двара ў Полацкім войтаўстве,
Бельскага староства і лясніцтва (1658-1660) ды арэнды Трабаў, у 1661 г. Крыштоф
Францішак атрымаў маёнтак Ушакаў у Смаленскім ваяводстве. 10 жніўня 1663 г. ён набыў
для жонкі пажыццёвыя правы на Трабскую арэнду. Да канца жыцця меў казацкую харугву
ў рэгулярным каронным войску (расфармаваную толькі ў 1667 г.).
Выплаты сумы, прызначанай яму соймам 1662 г., Крыштоф Францішак так і не дачакаўся
(атрымалі яе сыны ў 1683 г.). Крыштоф Францішак памёр 5 верасня 1665 г., быў пахаваны ў
Вішніцах; прадстаўніком караля на ўрачыстым пахаванні быў А. Палубінскі.
Ад шлюбу 1648 г. з Аленай з Саламярэцкіх (памерла пасля 1675 г.), дачкой смаленскага
кашталяна Мікалая Льва і Рэгіны з Гойскіх, удавой сандамірскагахаружага Яцка Аляксандра
Карыцінскага, Крыштоф Францішак пакінуў сыноў: Станіслава Казіміра (1651 - пасля 1680),
трабскага старосту, каралеўскага ротмістра; Уладыслава Язафата [161] і Андрэя Францішка
(1655-1681), чырванагродскага старосту, каралеўскага ротмістра. Меў таксама трох дочак,
якія памерлі ў дзяцінстве: Хрысціну Разалію (нар. 22 кастрычніка 1657 г.), Лявону (нар. 9
красавіка 1660 г.) і Аляксандру Цэцылію (нар. 22 лістапада 1663 г.).
Удава Казіміра Францішка да сваіх апошніх дзён жыла за кошт арэнды Трабаў,
нягледзячы на прэтэнзіі літоўскага кухмістра Казіміра Даўмонта, у тым ліку на яго спробу
адабраць арэнду сілай (1668).
Міраслаў Нагельскі
256
VI. 129
Коіі.
Аляксандр Казімір
Жмудскі, потым віленскі біскуп. Нарадзіўся 13 траўня 1624 г. у родным Мацееве на
Валыні, быў адным з чатырох сыноў Фрыдэрыка, уладзімірскага падкаморага, і Евы са
Скашэўскіх, братам кароннага польнага пісара Яна Фрыдэрыка [126], літоўскага абознага
Тамаша Казіміра [127] і літоўскага крайчага Крыштофа Францішка [128].
Спачатку Аляксандр Казімір вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Любліне, потым у Віленскай
акадэміі і Навадворскім калегіуме (клас паэзіі, 1638 г.) у Кракаве. У 1638 г. паступіў у
Кракаўскі ўніверсітэт. Ужо як каралеўскі сакратар працягваў вучыцца кананічнаму праву
ў Італіі ва ўніверсітэтах Падуі (1647), Балоніі (1648), Рыма (1649) і Парыжа. 19 лютага
1649 г. (яшчэ ў час знаходжання ў Рыме) атрымаў віленскую канонію, а калі вярнуўся на
радзіму (14 траўня 1650 г.), стаў прэпазітам віленскай капітулы. 27 ліпеня, праз дзесяць дзён
пасля прыняцця сану з рук біскупа Юрыя Тышкевіча ў Вільні, стаў прэлатам. 5 кастрычніка
таго ж года быў прызначаны капітулай у біскупскі суд. 3 траўня 1651 г. стаў пробашчам у
Неменчыне, у гэты час ужо быў варшаўскім канонікам. За ўсё гэта павінен быў дзякаваць
каралю Яну Казіміру.
Аляксандр Казімір актыўнаўдзельнічаўупасяджэнняхкапітулы, шмат разоўстаршыня-
ваў на яе сесіях. У 1652 г. прадстаўляў капітулу ў судах Галоўнага Трыбунала (іііро$ісотт
ішіісшт), 18 траўня 1654 г. быў абраны паслом на сойм, але адмовіўся ад гэтай місіі. Восенню
1654 г. ад імя капітулы ўрачыста вітаў у Вільні караля. Па яго ініцыятыве ў хуткім часе стаў
суфраганам біскупа Тышкевіча (пастанова папскай камісіі ад 2 жніўня 1655 г.). Аднак падчас
войнаў у дзейнасці капітулы ўдзельнічаў рэдка; на пасяджэнні ў Брашэвічах у лютым і траўні
1656 г. дасылаў лісты, у кастрычніку таго ж года старшыняваў на сесіі; тады ж капітула
даручыла яму кіраваць сваімі маёнткамі Бакшты і Германішкі. У дадатак быў старшынёй
сходаў капітулы ў Дзярэчыне (ліпень 1657 г.), у кастрычніку таго ж года і ў чэрвені 1658 г. - у
Берасці, а таксама ў родных Ружанах - на пераломе верасня і кастрычніка 1658 г.
Ужо ў жніўні 1656 г. кароль Ян Казімір, разлічваючы на ваенную дапамогу Паўла
Яна Сапегі, абяцаў Аляксандру Казіміру пасаду літоўскага (духоўнага) рэферэндарыя, але
калі Аляксандр Казімір стаў ім - невядома; падпісваўся гэтым тытулам ужо 2 кастрычніка
1657-га. Удзельнічаў у пасяджэннях Рады Сената ў Варшаве летам 1658 г. 4 красавіка 1659 г.
быў прызначаны жмудскім біскупам, 25 красавіка таго ж года гэта пацвердзіла капітула
(була ад 12 студзеня 1660 г.). Летам 1659 г. па загадзе караля прадухіліў далучэнне да
канфедэрацыі дывізіі левага крыла літоўскага войска і здолеў затрымаць яе на службе.
У пачатку 1661 г., верагодна, Крыштоф Пац схіліў Аляксандра Казіміра падтрымаць
выбарчыя планы двара.
У 1661 г. Аляксандр Казімір упершыню наведаў сваё біскупства (Меднікі), каб адсвят-
каваць абвешчаны Папам Аляксандрам VII юбілей, але гэтаму перашкодзіла эпідэмія.
9 жніўня гэтага ж года старшыняваў на пасяджэннях жмудскага сойміка ў Расенях. На сойме
1662 г. быў прызначаны ў ваенна-фінансавую камісію, якая ад 19 ліпеня працавала ў Вільні
257
ў справе ліквідацыі канфедэрацыі ў літоўскім войску. Безвынікова спрабаваў памірыць
літоўскіх гетманаў П. Я. Сапегу і В. Гасеўскага. У кастрычніку 1662 г. адмовіўся ад пасады
старшыні капітулы ў Вільні. У пачатку 1663 г. удзельнічаўу арганізаванай фракцыяй Сапегаў
без каралеўскай згоды літоўскай канвакацыі ў Пунях, а таксама ў перамовах з прысутнымі ў
літоўскім войску прадстаўнікамі канфедэратаў у Аліце.
У канфлікце вялікага кароннага маршалка Юрыя Любамірскага з каралём, верагодна,
падтрымліваў Яна Казіміра, хоць на сойм 1664—1665 гг. не прыбыў. Аднак старшыняваў на
жмудскім сойміку 19 лютага 1665 г., дзе шляхта рашуча падтрымала караля. 315 траўня таго
ж года ўдзельнічаў у працы ваенна-фінансавай камісіі ў Вільні. У ліпені гэтага ж года быў
на літоўскай канвакацыі ў Гародні; падпісаў яе рашэнні пры ўмове захавання пастановаў
Люблінскай уніі. Разам з Янам Каралём Копацем, полацкім ваяводам, 10 верасня таго ж года
на спатканні пад Піліцай склаў справаздачу каралю аб гарадзенскіх пастановах. Магчыма,
з гэтай нагоды разлічваў на атрыманне вакантнага віленскага біскупства, чаго чакала і ўся
сапегаўская фракцыя (супраць выступалі Пацы).
У пачатку 1666 г., калі пасля смерці П. Я. Сапегі палітычная сітуацыя ў Літве змянілася
і Пацы захацелі выдаліць сваіх праціўнікаў са Жмудзі, Аляксандр Казімір адмовіўся ад
планаў на віленскае біскупства і паразумеўся з Пацамі, аб чым сведчыць яго пазіцыя на
віленскім сойміку 3-5 лютага таго ж года. 8 траўня ўдзельнічаў у Радзе Сената ў Варшаве,
17 траўня атрымаў скіраванне ў драгунскі конны атрад у літоўскім войску - на вакансію
пасля брата Крыштофа; падпісаў гарантыю да караля на зварот грошай, выдаткаваных на
патрэбы войска.
4 траўня 1667 г. кароль прызначыў Аляксандра Казіміра віленскім біскупам, што
26 траўня аднагалосна пацвердзіла капітула (була ад 18 ліпеня 1667 г.). На пасяджэнні
віленскай капітулы 17 чэрвеня 1667 г. быў адным з ініцыятараў апратэставання пастановы
апошняга сойма па збіранні падворнага падатку. Пазней толькі некалькі разоў удзельнічаў у
пасяджэннях капітулы. 28 чэрвеня 1667 г. старшыняваў на віленскім сойміку, на якім дайшло
да вострых сутычак паміж Пацамі і іх праціўнікамі. Супрацоўніцтва з Пацамі Аляксандр
Казімір спрабаваў выкарыстаць для іх прымірэння з Сапегамі чарэйскай лініі. 12 лістапада
таго ж года паклікаўў каралеўскі суд Багуслава Радзівіла - у справе віжунскага касцёла (раней
кальвінскага, перададзенага католікам, які Радзівіл загадаў адабраць сілай) - і змусіў яго да
пагаднення. Аляксандр Казімір увогуле варожа ставіўся да пратэстантаў і востра выступаў
супраць іх пры кожнай магчымасці. У тым жа годзе распарадзіўся правесці перапіс
літоўскага духавенства і яго маёмасці. У звароце да духавенства ад 30 студзеня 1668 г.
паінфармаваў аб скліканні ў траўні дыяцэзіяльнага Сіноду, але пад уплывам капітулы
вымушаны быў перанесці тэрмін яго правядзення. Прысутнічаў у траўні на сесіі капітулы.
Старшыняваў на віленскім сойміку 23-24 ліпеня гэтага ж года, спрабуючы памірыць Міхала
Казіміра Паца з Міхалам Казімірам Радзівілам, але безвынікова. 16 кастрычніка 1668 г. яму
ўдалося палагодзіць Пацаў з Юрыем Каралём Глябовічам. 26 жніўня адбыўся ўрачысты
ўваход Аляксандра Казіміра як біскупа ў віленскую катэдру.
Пасля адрачэння ад трона караля Яна Казіміра 6 снежня 1668 г. Аляксандр Казімір
падпісаў акт генеральнай канфедэрацыі, заснаванай на канвакацыі ў Варшаве. 11 студзеня
1669 г. у Вільні, на яго сядзібе, адбылася сакрэтная нарада антырадзівілаўскага лагера, на
258
якой агаворваліся пытанні выбарау новага караля, агітацыі ў Літве і спосабы выкарыстання
войска. Пазней, на бурным віленскім сойміку, які працягваўся 6 дзён, Сапега востра
выступіў супраць пратэстантаў, дамагаючыся пазбаўлення іхулады і правоў. 11-13 сакавіка
таго ж года ў віленскай катэдры прайшоў дыяцэзіяльны Сінод, на якім былі прынятыя
правілы, якія тычыліся абрадаў і духоўных абавязкаў (былі выдадзеныя пад назвай
«Соп$іііыііопе$ $упосІі сііоесе$і$ УіІпеп$і$», Вільня, 1669). Пасля элекцыі Міхала Карыбута
Вішнявецкага пераканаў літвінаў, якія былі супраць гэтага выбару, прыняць новага караля.
Элекцыю падпісаў з агаворкай, каб не даваць уладу дысідэнтам. Увайшоў у склад камісіі,
якая павінна была скласцірпПп сотепіа. Быў на каранацыйным сойме і 16 лістапада, пасля
сойма, удзельнічаў у Радзе Сената. У 1670 г. быў адным з камісараў, накіраваных на разгляд
спрэчкі паміж кіеўскім мітрапалітам Габрыэлем Календам і Віленскім магістратам адносна
тэрыторыі мітрапалітальнай юрысдыкцыі. Удзельнічаў у восеньскім сойме 1670 г.
12 красавіка 1671 г. Аляксандр Казімір выступіў з урачыстай прамовай перад абразом
Маці Божай у новай капліцы ў Вострай Браме ў Вільні. Заклаў брацтва імя Дзевы Марыі
пры віленскай катэдры. Удзельнічаў у фундацыі М. Паца (1668) для рэгулярных католікаў
(аўгустыянаў) у Вільні. Скончыў аздабленне віленскай катэдры. Дапамагаў дамініканцам у
пабудове касцёла ў Верках; пашыраў віленскую семінарыю. У 1663 г. пабудаваў капліцу ў
Шыдлаве на Жмудзі, збудаваў мост праз Вілію.
Аляксандр Казімір быўуладальнікам дзвюхкамяніцаўуВільні(прадаўіхА. Палубінскаму
ў 1667-1668 гг.), маёнтка Дуброва (Лідскі павет), а таксама атрыманай пасля брата Тамаша
часткі маёнтка Ашмяна Мураваная, Мерачы і Таборышак (Віленскае ваяводства), Неплі
(Берасцейскае ваяводства). Падпісваўся «панам на Мацееве« (на Валыні), дзе найчасцей
знаходзіўся. Памёр 22 траўня 1671 г. у Вільні, пахаваны ў тамтэйшай катэдры.
Анджэй Рахуба
VI. 132
Код.
Тамаш
Наваградскі ваявода. Нарадзіўся ў 1598 г., быў сынам наваградскага ваяводы Мікалая
[76] і Раіны з Дарагастайскіх.
3 1617 г. вучыўся ў езуіцкім калегіюме ў Любліне. 26 верасня 1619 г. бацька перадаў яму
каршэўскае цівунства. У 1619-м разам з братам Казімірам Мікалаем запісаўся ў Кракаўскі
ўніверсітэт; вучыўся таксама ў Навадворскім калегіуме (1620), а потым выехаў за мяжу.
Навучаўся ў Інгальштаце (запіс ад 11 кастрычніка 1621 г.), студыяваў праваў Падуі (запіс ад
20 снежня 1622 г.), вучыўся ў Балоніі (запіс ад 1623 г.) і ў Лювене (каля 1625 г.).
Пасля вяртання з-за мяжы знаходзіўся пры каралеўскім двары. 21 красавіка 1632 г.
у паядынку з Юрыем Зяновічам, які «несумленна сябе паводзіў» (А. С. Радзівіл) страціў
руку, за што яго супраціўнік быў пазбаўлены гонару. На вайне супраць Масквы ў 1632 г.
узначальваў драгунскі конны атраду складзе групоўкі гетмана Крыштофа Радзівіла. У траўні
таго ж года быў ім жа накіраваны на падтрымку Мсціслаўля і разбіў пад ім маскоўскае войска.
У лютым 1635 г. атрымаў памылковую вестку аб смерці дзядзькі Паўла Стэфана [77] і быў
259
прызначаны ашмянскім судовым старостам; аднак, калі дзядзька памёр на некалькі месяцаў
пазней, з гэтым староствам яго абышлі. Як дэпутат Літоўскага Трыбунала (ад Берасця ці
Ашмянаў) у 1640 г. быў абраны яго маршалкам. У тым жа годзе выступіў супраць іншых
веравызнанняў і ў сувязі з рэлігійнымі хваляваннямі ў Вільні заахвочваў Казіміра Лявона
Сапегу сурова асудзіць пратэстантаў. Ужо тады ён быў гаенскім старостам (перад 1637 г.) і
кшэшаўскім войскім. 15 красавіка 1641 г. быў прызначаны вендэнскім ваяводам, а прыканцы
1642 - у пачатку 1643 г. наваградскім ваяводам. На сойме 1643 г. (на якім адсутнічаў) яго
прызначылі рэзідэнтам пры каралі; 20 жніўня таго ж года быў накіраваны каралём на
перамовы з маскоўскімі пасламі А. Львовым і Г. Пушкіным. Перамовы адбываліся спачатку
ў Кракаве, потым у Варшаве і скончыліся 28 верасня падпісаннем пагаднення. Тамаш ужо
тады ведаў таемны каралеўскі план вайны з Турцыяй; 20 верасня прысутнічаў на спатканні
маскоўскіх паслоў з некалькімі сенатарамі, якія прапанавалі стварыць польска-маскоўскі
хаўрус супраць Турцыі. Плануючы ў 1646 г. турэцкую кампанію, кароль намерваўся
даручыць Тамашу гусарскі атрад (100 вершнікаў).
Тамаш атрымаў ад бацькі і 10 траўня 1638 г. раздзяліў з братам маёнтак Дубна (Боцькі)
на мяжы Берасцейскага ваяводства і Падляшша. Ад дзядзькі Паўла Стэфана арымаў частку
маёнтка Гальшаны і Якімаўшчыну (Ашмянскі павет), Ваку з Петуховам (паміж Вільняй і
Трокамі), частку Паставаў і двор у Вільні, а ад цесця - двор у Вільні на Антокалі. Пасля
смерці брата апекаваўся Карцянамі на Жмудзі. Памёр у Вільні паміж 2 і 8 красавіка 1646 г.,
быў пахаваны ў Гальшанах.
Ад шлюбу з Сусаннай Храптовічавай не пакінуў нашчадкаў. Удава другі раз вышла
замуж за Аляксандра Палубінскага.
Анджэй Рахуба
VI. 133
Код.
Казімір Мікалай
Неманойцкі староста, бельскі ляснічы. Быў сынам Мікалая [76], наваградскага ваяводы,
і Раіны з Дарагастайскіх, братам Тамаша [132].
У 1617 г. вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Любліне. У 1618-м бацька перадаў яму правы
на Неманойцкае староства. У наступным годзе запісаўся ў Кракаўскі ўніверсітэт. Потым
выехаў за мяжу: з 12 сакавіка 1623 г. вучыўся ў Падуанскім універсітэце, а каля 1625 г. - ва
ўніверсітэце ў Лювене. Па вяртанні на радзіму стаў каралеўскім дваранінам, але актыўна ў
грамадскім жыцці не ўдзельнічаў. Верагодна, гэта Казімір Мікалай разам з трокскім ваяво-
дам падпісалі элекцыю Уладыслава IV. У выніку праведзенага з братам Тамашом (10 траўня
1638 г.) падзелу бацькоўскай маёмасці атрымаў вялікія маёнткі Карцяны і Срэднік (абодва ў
Жмудзі), Гастаны (Упіцкі павет), а пасля дзядзькі Паўла Стэфана [77] - Багданаў (Ашмянскі
павет) і двор у Вільні. Вялікі маёнтак Гальшаны быў закладзены за даўгі. 16 кастрычніка
1635 г. бацька атрымаў згоду на перадачу яму Бельскага лясніцтва.
Памёр Казімір Мікалай, верагодна, у 1639 г. 3 1631 г. быў жанаты на Кацярыне з Войнаў
(памерла пасля 1649 г.), дачцэ Мацея Войны, літоўскага падскарбія, і Альжбеты Гаслаўскай,
260
якая потым стала жонкай Пракопа Леснявольскага, падляшскага кашталяна. Ад гэтага
шлюбу засталіся дзве дачкі: Ганна (памерла пасля 1680 г.), жонка спачатку Францішка Яна
Леснявольскага, бранскага старосты (памёр у 1653 г.), а потым Фелікса Зыгмунта Парыса,
люблінскага кашталяна; Барбара (памерла ў 1669 г.), жонка Казіміра Яўстаха Валовіча,
літоўскага стольніка.
Анджэй Рахуба
VII. 142
Руж.
Мікалай Крыштоф
Літоўскі польны пісар. Нарадзіўся ў 1613 г„ быў сынам Крыштофа Стэфана [99],
мсціслаўскага старосты і вялікага літоўскага пісара, і Ганны Галаўчынскай.
Пасля смерці бацькі Мікалая Крыштофа дзя'дзька Аляксандр Дажджбог [98], аршанскі
староста, выкраўяго ў маці і аддаўу аршанскі калегіум. У 1629-м маці яго забрала, што стала
прычынай інтэрвенцыі віленскага ваяводы Льва Сапегі [47], які ўзяўхлопчыка на выхаванне.
Адначасова ён схіліў маці Аляксандра Крыштофа перадаць сыну правы на Вількійскае
староства і аддаў яго ў Навадворскі калегіум у Кракаве (знаходзіўся там у 1634 г.). Напэўна,
прыканцы 1637-га ціў пачатку 1638-га з дапамогай цесця атрымаў пасаду літоўскага польнага
пісара. У 1638-м быў абраны дэпутатам Літоўскага Трыбунала ад Ашмянскага павета,
маршалкаваў на пасяджэннях, замяшчаючы Крыштофа Кішку, мсцілаўскага ваяводу.
Як выглядае, Мікалай Крыштоф павінен быў атрымаць ад бацькі маёнткі Шышо-
ва, Радамль і Дубраўляны, а ад маці - Галоўчын, Княжыцы і Рэпухаў, але ўся гэтая маё-
масць была занядбаная і абцяжараная даўгамі. Таму частка маёнткаў была прададзеная
(Рэпухаў у 1630 г. Глябовічам). Мікалай Крыштоф атрымаў ад Льва Сапегі Кошава і Пац-
кава (Мсціслаўскае ваяводства), а ў 1633 г. каралеўскі маёнтак Ёдупава (Ашмянскі павет).
У закладзе ад Яна Кішкі трымаў таксама Даўгінаў (Ашмянскі павет), але ў 1637 г„ калі
спатрэбіліся грошы, прадаў свае правы жонцы.
Мікалай Крыштоф памёр 2 чэрвеня 1639 г. у Вільні і быў пахаваны там 22 чэрвеня ў
касцёле дамініканцаў. Яго маці сцвярджала, што сына атруціла жонка, якая і пасля смерці
мужа болып турбавалася аб маёмасці, якая ёй належала, чым аб целе мужа. Ад шлюбу з
Сусаннай Гасеўскай (памерла ў 1660-м), дачкой Аляксандра, смаленскага ваяводы, і
Евы з Пацаў, верагодна, пакінуў сына Юрыя (памёр у 1667-м бяздетным) і дачку Ганну.
Удава Мікалая Крыштофа ў другі раз выйшла замуж за Яна Анзельма Вільчка, трокскага
кашталяна.
Андэкэй Рахуба
VII. 147
Руж.
Казімір Ян Павел (Ян Казімір)
Віленскі ваявода, вялікі літоўскі гетман. Нарадзіўся каля 1642 г„ быў старэйшым сынам
Паўла Яна [112] і Ганны Барбары з Копцяў, братам Бенедыкта Паўла [148], Францішка
Стэфана [149] і Лявона Базыля [153].
Дата нараджэння 1637 г. - памылковая. Праўда, родныя лічылі, што Казімір Ян памёр,
маючы 95 гадоў, таму павінен быў нарадзіцца каля 1635 г. Аднак, беручы пад увагу, што яго
бацька ажаніўся на пераломе 1641 і 1642 гг., трэба прызнаць датай нараджэння Казіміра
Яна 1642 г. Яго хросным бацькам быў прыдворны маршалак Казімір Лявон Сапега, будучы
падканцлер.
У 1648-м бацька ўзяў Казіміра Яна на выбарчы сойм, а потым змясціў яго подпіс у спісе
дэпутатаў ад Віцебскага ваяводства. Пазней Казімір Ян выхоўваўся, верагодна, пры двары
хроснага бацькі Казіміра Лявона [97], а яго выхавальнікам быў Клод дэ Леспінас. У верасні
1657 г, разам з братам Бенедыктам Казімір Ян паехаў вучыцца ў Грац. Там жа, абараняючы
аднаго са сваіх дваранаў, быў публічна абражаны афіцэрам імператара (1658). Гэта прывяло
да пагаршэння адносінаў паміж венскім дваром і яго бацькам, якому ўдалося ўрэшце гэтую
справу палагодзіць. Ужо ў канцы 1658 г. Казімір Ян падпісваецца тытулам воўпенскага
старосты. 9 (паводле Ю. Вольфа) ці 11 (паводле дыплома?) лістапада 1659 г. стаў чашнікам,
а 20 ліпеня 1661-га - літоўскім падстольнічым; наданнем гэтай пасады кароль Ян Казімір
хацеў перацягнуць на свой бок Казіміра Яна, які ў той час знаходзіўся ў апазіцыі да двара.
Прыканцы 1660 г. Казіміра Яна адправілі вучыцца за мяжу; 9 студзеня 1661 г. ён пад
тытулам берасцейскага старосты (аб атрыманні якога няма звестак) запісаўся ва ўніверсітэт
у Лювене. Адтуль разам з Тэадорам Скуміновічам і братамі Бенедыктам і Францішкам
выехаў у Францыю і прыканцы красавіка 1663 г. прыбыў у Парыж. На радзіму Казімір Ян
вярнуўся толькі вясной 1664 г., а ўжо 26-22 лістапада стаў надворным літоўскім падскарбіем.
Упершыню быў паслом на сойм ад Берасцейскага ваяводства ў 1664/65 гг. 18 студзеня 1665 г.
быў прызначаны берасцейскім гродскім старостам. У гэтым жа годзе быў паслом ад Ліды на
гарадзенскую канвакацыю і 11 ліпеня аспрэчыў легальнасць гэтага з’езду.
Пасля смерці бацькі Казімір Ян трапіў у вельмі цяжкую сітуацыю з-за варожасці
Пацаў і двара, які іх падтрымліваў. Імкнуўся палепшыць адносіны з Радзівіламі, каб ра-
зам супраціўляцца пацаўскай фракцыі. У 1665 г. беспаспяхова прасіў рукі самай багатай
паненкі ў Літве - Ганны Марыі Радзівілавай, дачкі Януша. Быў паслом ад Берасцейскага
ваяводства на вясновым сойме і, верагодна, ад Ваўкавыскага ваяводства на восенскім сой-
ме 1668 г. Вясной 1667 г. Казімір Ян лічыўся праціўнікам кандыдатуры на трон француза і
ўслед за Радзівіламі выказаўся за Філіпа Вільгельма, нойбургскага герцага. Шлюб Казіміра
Яна з Хрысцінай Барбарай з Глябовічаў, дачкой жмудскага старосты Юрыя Караля, адбыўся
12 чэрвеня 1668 г. у Вільні.
У 1668 г., пасля адрачэння караля Яна Казіміра, Казімір Ян быў паслом ад Віленскага
ваяводства на варшаўскую канвакацыю і падпісаў генеральную канфедэрацыю. У 1669-м,
таксама ад Віленскага ваяводства, быў паслом на выбарчы сойм, дзе належаў да прыхільнікаў
герцага Філіпа Вільгельма. Аднак урэшце падпісаў абранне Міхала Карыбута. Пасля смерці
цесця Казімір Ян пераняў кіраўніцтва сямейнай фракцыяй, але не карыстаўся яшчэ ні
шырокай падтрымкай, ні аўтарытэтам сярод магнатаў. У жніўні 1669 г., толькі дзякуючы
швагру Марцыяну Аляксандру Агінскаму, быў абраны паслом ад Трокскага ваяводства на
каранацыйны сойм, бо ў Вільні і Ваўкавыску Пацам удалося заступіць яму дарогу.
262
Восенню таго ж года Казімір Ян беспаспяхова імкн)ўся стаць віленскім кашталянам. На
надзвычайным сойме ў 1670-м быў паслом ад Ваўкавыскага павета. Месца ў грамадстве і пад-
трымка крэўных прынеслі яму ў траўні гэтага ж года каралеўскую намінацыю на Полацкае
ваяводства, хоць элекцыя адбылася толькі 5 чэрвеня 1670 г. Нягледзячы на гэта, 29 ліпеня Са-
пега быў абраны ад Ваўкавыска паслом на звычайны сойм. Меў там 25 кастрычніка вострую
спрэчку з Пацамі адносна Шавельскай эканоміі. Пытанне Шаўляў разглядалася і на літоўскай
канвакацыі ў Вільні, дзе Казімір Ян спрычыніўся да зрыву пасяджэнняў. У канфлікце Міхала
Карыбута з апазіцыяй у 1672 г. Казімір Ян стаў на бок караля і па яго загадзе восенню набраў
атрад панцырнай конніцы. Паводле Адама Пшыбася (не пацверджана), мусіў быць у ла-
геры прыхільнікаў караля пад Галембам; 22 лістапада таго ж года падпісаў у Кобрыне акт
канфедэрацыі, стаў адным з пракаралеўскіх маршалкаў канфедэрацыі літоўскага войска, а
на сойме замірэння ў 1673 г. абвясціў сваё далучэнне да Галембаўскай канфедэрацыі. На гэ-
тым жа сойме быў прызначаны дэпутатам пры літоўскіх гетманах на бліжэйшую ваенную
кампанію. Стаў на чале конных атрадаў: пяцігорскага, рэйтарскага, драгунскага і венгерскіх
пяхотнікаў. Удзельнічаўу бітве пад Хоцінам 11 лістапада 1673 г.
На элекцыйным сойме 1674 г. Казімір Ян прадстаўляў Полацкае ваяводства і на
пасяджэнні накінуўся на гетмана Міхала Казіміра Паца, звінаваціўшы таго ў дрэнным
размеркаванні і растраце дзяржаўных сродкаў. Пагражаў пры гэтым, што пакіне службу ў
літоўскай арміі і пяройдзе ў каралеўскае войска. Казімір Ян рашуча адпрэчваў кандыдатуру
Караля Латарынскага і падтрымліваў Людовіка Кандэ. Аднак урэшце аддаў свой голас за
Яна Сабескага. За дапамогу ў абранні апошняга атрымаў з французскай касы 13 000 ліўраў;
займеў і ласку новага караля, які неўзабаве падтрымаў Сапегаў у барацьбе з Пацамі.
Казімір Ян удзельнічаў у восеньскай кампаніі 1674 г. ва Украіне. Калі 26 лістапада пад
Брацлавам М. К. Пац з часткай літоўскай арміі пакінуў караля, Казімір Ян не пайшоў з ім, а
застаўся з уласнай вайсковай групоўкай улагеры. Падчас восеньскай кампаніі 1675 г. (30 кас-
трычніка і 1 ды 7 лістапада), удзельнічаўу Радзе Сената пад Чарнакозінцамі. На каранацый-
ны сойм у Кракаве ў 1667 г. прыбыў ужо пасля дыскусій. У той час яго прызначылі ў камісію
па рэвізіі літоўскай артылерыі.
У лютым 1678 г. Казімір Ян разам з Міхалам Чартарыйскім, валынскім ваяводам, у
складзе вялікай пасольскай групы рушыў у Маскву з мэтай падпісання трывалага міру,
арганізацыі антытурэцкага хаўрусу і вяртання Кіева. Каб атрымаць сродкі на гэтае пада-
рожжа, мабыць, заклаў свае тры гарады. У размовах з маскоўскімі дыпламатамі займаў
міратворчую пазіцыю - пагадзіўся на фінансавую кампенсацыю за страчаныя Рэччу
Паспалітай землі, дамагаўся звароту Невеля і Себежа, пытанне Кіева гатоў быў адкласці.
На гэтых перамовах павінен быў прадстаўляць інтарэсы літоўскай дзяржавы (прапанаваў
вайну з Турцыяй і хаўрус з Расіяй), што пазней прынесла яму рэпутацыю сепаратыста. У
выніку працяглых перамоваў 17 жніўня 1678 г. быў падпісаны дакумент, які быў працягам
Андрусаўскага замірэння. Справаздачу з перамоваў прадставіў каралю 14 лістапада 1678 г.
на Падляшшы.
Казімір Ян удзельнічаў у гарадзенскім сойме 1678—1679 гг. і ў сваім выступе выказаўся
за змяненне замежнай палітыкі, за вайну з Турцыяй, супраць хаўрусу са Швецыяй, за выка-
263
нанне абавязацельстваў адносна брандэнбургскага электара. Запатрабаваў таксама абмежа-
ваць дзейнасць французскіх дыпламатаў у Рэчы Паспалітай. Адначасова выступіў з вострай
крытыкай гетмана Паца. 1 лютага 1679 г. кароль прызначыў Казіміра Яна камісарам Сената
для перамоваў з прыбылымі ў Варшаву маскоўскімі пасламі. Імкнучыся атрымаць уладу ге-
неральнага жмудскага старосты, насуперак рашучаму супраціву Пацаў, Казімір Ян у гэтым
годзе вёў перамовы з Дамінікам Мікалаем Радзівілам і планаваў перапрадаць яму Полацкае
ваяводства за 100 000 польскіх залатых. У канцы 1680-га старшыняваў на сойміку ў Гародні.
23 студзеня 1681 г., падчас варшаўскага сойма, атрымаў булаву літоўскага польнага гетмана.
Казімір Ян быў рашучым праціўнікам шлюбу Людвікі Караліны Радзівіл з маркграфам
Людвігам Гогенцолернам, дамагаўся яе пакарання цераз канфіскацыю маёмасці і сам п ланаваў
забраць частку. У выніку згадзіўся на прапанаваныя фінансавыя выплаты і на замірэнне з
апекунамі княжны. Удзельнічаў у Радзе Сената ў Варшаве 31 траўня і 9 чэрвеня 1681 г. Летам
таго ж года прыняў удзел у працы ваеннай камісіі. 1 верасня на сойміку ў Расенях Казіміра
Яна абралі генеральным жмудскім старостам. У траўні (да 22-га) 1682 г. ён атрымаў пасаду
віленскага ваяводы і абяцанне вялікай булавы. Старшыняваў на пасяджэннях ваенна-
фінансавай камісіі, якая працавала ў Гародні ў чэрвені, ліпені і кастрычніку. 25 ліпеня быў
прызначаны каралём у камісію, якая павінна была даследаваць абставіны сутычак студэнтаў
Віленскай акадэміі і евангелістаў-рэфарматараў у прадмесці Вільні за Трокскай брамай
2 красавіка. У 1686-м, калі нарэшце пасля чатырох гадоў спрэчак, быў прыняты вердыкт
камісіі, якая асудзіла двух вінаватых на смерць і дала згоду на адбудову рэфармацкага збору,
але без крыжа, Казімір Ян яго не падпісаў. Лічыўся заступнікам пратэстантаў на тэрыторыі
сваіх нойбургскіх земляў.
Дзякуючы чыннай дапамозе Яна III, Сапегі здабылі гегемонію ў Літве, але пазней
не падзялялі палітычных планаў караля, ім усё больш не падабаліся яго дынастычныя
амбіцыі. У другой палове 1682 г. Казімір Ян быў завербаваны Янам Андрэем Марштынам у
французскую палітычную партыю, адноўленую пасля прыбыцця ў Варшаву пасла Францыі
Ф. дэ Вітры. Удзельнічаў у сойме 1683 г„ ужо ў студзені падпісваўся як вялікі літоўскі гетман,
хоць прызначэнне атрымаў толькі 15 лютага. Гэтая намінацыя павінна была затрымаць яго
пры двары, а таксама паўстрымаць ад разрыву з Аўстрыяй. 3 гэтай нагоды прадстаўнік
імператара I. Зяроўскі перадаў Сапегу пэўную суму. Аднак неўзабаве Казімір Ян уступіў
у канфлікт з каралём з-за прапанаванага асабовага складу літоўскай арміі. Такім чынам
адразу пасля атрымання вялікай булавы Казімір Ян паведаміў Ф. дэ Вітры, што Францыя
можа разлічваць на дапамогу Сапегаў і прысягнуў на вернасць Людовіку XIV. Гэтая навіна
схіліла Яна III да расправы з французскай палітычнай партыяй - распачаўся працэс
супраць Я. Марштына. Казімір Ян афіцыйна адмежаваўся ад сувязяў з Версалем, аднак
насамрэч не спыніў супрацоўніцтва з Францыяй на глебе антыаўстрыйскай палітыкі, хоць
31 сакавіка і падпісаў трактат аб хаўрусе з імператарам Леапольдам I.
Сапега не быў энтузіястам паходу на Вену, але меркаванні, што яго байкатаваў
мэтанакіравана, неабгрунтаваныя. Літоўская казна сапраўды мела вялікія цяжкасці са
спагнаннем падаткаў на ўтрыманне войска. Ваенна-фінансавая камісія, якая працавала
ў 1683 г. у Гародні пад кіраўніцтвам Казіміра Яна, не змагла адшукаць сродкі на войска і
264
павінна была ўсталяваць неабходныя ліміты. Дзякуючы велізарным намаганням літоўскіх
магнатаў (толькі Казімір Ян выставіў 9 вайсковых частак, якія налічвалі 2 200 чалавек), у
верасні 1683 г. Сапегу ўрэшце ўдалося сабраць пад Янавам-Падляшскім армію колькасцю
каля 10 000 чалавек, з якой ён рушыў у напрамку Кракава (быў тут з 16 па 27 верасня),
далей на Славакію, перайшоў мяжу 4 кастрычніка. Пасля разгрому невялікіх сілаў курусаў
(венгерскіх паўстанцаў) пайшоў на Араву, дазваляючы арміі рабаваць і гвалціць. Быць можа,
мэтай гэтага паходу быў зрыў перамоваў Сабескага з кіраўніком паўстанцаў Імры Тэкёлі.
Нягледзячы на каралеўскі заклік, Казімір Ян не спяшаўся далучыць сваю армію да кароннай,
устрымліваўся таксама ад узброеных дзеянняў супраць венгерскіх паўстанцаў і ахвотна
падпісаў мірнае пагадненне з трэнчынскім князем Ільешам. Толькі 7 лістапада Казімір Ян
дайшоў да Левіцаў, дзе спаткаўся з герцагам Карлам Латарынскім, а 15 лістапада прыбыў
у каралеўскі лагер пад Філяковам. Сведчаннем непавагі Казіміра Яна да Яна III было
тое, што 22 лістапада ён не з’явіўся з літоўскай арміяй на парад пад Рымаўскай Саботай.
6 снежня Сапега ўдзельнічаўу нарадзе камандавання пад Прэшавам, на якой было вырашана
пакінуць літоўскае войска ў Славакіі. Сам Казімір Ян захварэў і вярнуўся на радзіму, дзе
неўзабаве далучыўся да праціўнікаў караля, якія звінавачвалі таго ўзнішчэнні арміі. У адказ
вясной 1684 г. двор звінаваціў Казіміра Яна ў сабатажы каралеўскіх загадаў, што яшчэ больш
падштурхнула Сапегу да апазіцыйнасці. Марцыян Агінскі спрабаваў прымірыць Казіміра
Яна з Янам III, але беспаспяхова. Сапега рашуча супраціўляўся спробам караля палепшыць
адносіны з Францыяй і не згаджаўся прыехаць у Варшаву.
3 сярэдзіны 80-х, будучы дзесяць гадоў фармальным кіраўніком сямейнай фракцыі
(фактычным быў яго брат Бенедыкт), Казімір Ян лічыўся першай асобай у Літве. Пры
дапамозе войска альбо подкупаў душыў любое супраціўленне і непаслухмянасць. Такі
спосаб уладарання патрабаваў вялікіх сродкаў, якія Сапега атрымліваў са сваіх уладанняў,
грамадскай казны і ад іншаземных двароў. Казімір Ян прыняў удзел у летне-восеньскай
кампаніі 1684 г. супраць туркаў. Імкнуўся перашкаджаць намаганням караля. На Радзе
Сената паміж Жванцам і Хоцінам 29 верасня ўнёс прапанову, каб сойм разгледзеў пытанне,
ці павінен Ян III быць пасярэднікам у канфлікце паміж Францыяй, Іспаніяй і Аўстра-
Венгрыяй. 11 кастрычніка перамог у сутычцы пад Камянцом. Удзельнічаў у Радзе Сената
пад Чартковам 22-га і пад Незбародамі 26 і 27 кастрычніка гэтага ж года. У пачатку снежня
на чале невялікіх сілаў павінен быў разбіць татараў над Збаражам (?). У барацьбе з Сабескім
выкарыстаў факт склікання каралём ў 1685 г. сойма ў Варшаве замест Гародні. 6-7 лютага
таго ж года ў Слоніме прыняў удзел у кансультацыі літоўскай апазіцыі, адкуль у Варшаву
былі адпраўленыя паслы з пратэстам. Па ініцыятыве Сапегі большасць літоўскіх паслоў,
што сабраліся у Гародні, вырашыла сойм байкатаваць. 30 чэрвеня 1685 г. на Радзе Сената
ў Вілянове Казімір Ян выказаўся за адпраўку місіі ў Францыю з просьбай аб дапамозе,
выключна фінансавай. 14 жніўня 1685 г. старшыняваў на полацкім ваяводскім сойміку,
дапільноўваючы, каб ваяводам абралі Дамініка Слушку. Верагодна, як дэпутат ад Віленскага
ваяводства быў у 1686 г. абраны маршалкам Літоўскага Трыбунала і выкарыстаў пасаду,
каб расправіцца з падканцлерам Д. М. Радзівілам, які быў прыхільнікам караля. Планаваў
асабіста ўдзельнічаць у малдаўскай кампаніі 1686 г., але ўрэшце адмовіўся і выслаў толькі
265
войска - на чале з Юзафам Багуславам Слушкам. Гэта выкарыстаў Ян III і на снежаньскім
пасяджэнні Сената ў Львове востра раскрытыкаваў яго дзеянні. У адказ Казімір Ян,
які ў 1687 г. быў старшынёй грамнічнага сойміка ў Вільні, накіраваў паслоў да караля з
патрабаваннем склікаць сойм і востра раскрытыкаваў палітыку караля. Арганізаваў таксама
падобныя місіі з іншых соймікаў.
Ян III быў ужо хворы, надыходзілі часы безкаралеўя, і Казімір Ян стаў адным з творцаў
акту апазіцыі, які з’явіўся летам ці восенню гэтага ж года - аб адхіленні старэйшага сына Яна
Сабескага Якуба (Пяста) ад удзелу ў будучых выбарах. Сапегі дамаўляліся ў гэтай справе з
Берлінам і Венай, аднак так званага першага спіскавага (Варшаўскага) ліста Казімір Ян не
падпісаў. Восенню гэтага ж года ўдзельнічаў у кампаніі супраць туркаў пад Камянцом. На
гарадзенскі сойм 1688 г. прыбыў са спазненнем, але планаваў перакрэсліць усе планы двара,
аб чым сведчаць паводзіны яго прыхільнікаў сярод дэпутатаў. У той час падпісаў гэтак
званы другі акт антыкаралеўскага спіса. Пасля сойма на Радзе Сената 15 сакавіка выказаўся
толькі ў справах арміі. Удзельнічаў у летняй кампаніі пад Камянцом і Жванцам, дзе ў бітве з
татарамі 18 жніўня камандаваў левым крылом войска і хутка дасягнуў поспеху. Аднак, калі
з венскай місіі атрымаў справаздачу аднаго са сваіх давераных паплечнікаў, змяніў погляд
на далейшы працяг кампаніі і на ваеннай радзе 13 верасня адзіны з усіх выступіў супраць
паходу на Валошчыну і Камянец, асаду якога планаваў кароль.
Між тым, двор імкнуўся падтрымаць Сапегаў у справе пазбаўлення маёмасці Л. К.
Радзівілавай, якая сарвала заручыны з Якубам Сабескім і 10 жніўня 1688 г. узяла шлюб
з Карлам Філіпам Нойбургскім. Ян III імкнуўся здабыць давер Казіміра Яна, адпаведны
праект у гэтым пытанні меў Станіслаў Антоні Шчука. Казімір Ян, вяртаючыся ў кастрычніку
з лагера, ухіліўся, праўда, ад спаткання з каралём, але перамовы з ім вёў і далей. Канчаткова
ад іх адмовіўся пад уплывам авансаў для радзіны, якія паступалі з Вены, засцярогшы ад
перадачы каралю свае нойбургскія маёнткі. У адпаведнасці з дамовай з герцагам нойбург-
скім атрымаў за гэта 60 000 талераў. На сойме 1688—1689 гг. людзі Казіміра Яна выступілі
супраць жаўнераў Яна III (тыя спрабавалі заняць умацаванні ў нойбургскіх маёнтках),
затрымлівалі пасяджэнні і блакавалі любыя пачынанні прыхільнікаў двара. У адказ
кароль парушыў справу гэтак званых варшаўскага і гарадзенскага спісаў, а яго прыхільнікі
звінавацілі Казіміра Яна ў рабунках, учыненых літоўскім войскам, дамагаліся суда над
гетманам і абмежавання яго ўлады. У гэтай сітуацыі Сапегі пасля доўгіх разважанняў
вырашылі сарваць сойм.
Казімір Ян удзельнічаў у паслясоймавай Радзе Сената (5-15 красавіка 1689 г.), а потым
старшыняваў на пасяджэннях ваенна-фінансавай камісіі. Верагодна, як дэпутат ад Вільні і
Ваўкавыска стаў маршалкам Літоўскага Трыбунала. Перад справаздачнымі соймікамі Казімір
Ян востра выступаў супраць караля, а яго брат Бенедыкт з тактычных меркаванняўу гэты час
караля бараніў. У ліпені гэтага ж года Казімір Ян рушыў з войскам у паход пад Камянец, але
пасля двух няўдалых штурмаў і весткі аб набліжэнні татараў у кастрычніку вярнуўся ў Літву.
У гэты час спрабаваў палагодзіць адносіны з Сабескімі і прапанаваў ім сваю службу.
У 1690 г. Казімір Ян вёў перамовы з французскімі пасламі, мяркуючы ўступіць у
арганізаваную імі партыю, якая павінна была перашкодзіць нойбургскаму шлюбу Якуба
266
Сабескага і ўзмацненню імператарскіх уплываў у Рэчы Паспалітай. Адначасова і далей меў
добрыя адносіны з Венай і Берлінам. На сойме ў гэтым жа годзе яго пачынанні супраць
двара стрымліваў імператарскі пасланнік Г. Шымунскі. Скандал, выкліканы французскімі
эмісарамі Ж. Гравэлем і Ж. дэ Тэйлем, якія спрабавалі сарваць сойм, прымусіў Казіміра
Яна востра асудзіць Францыю і публічна адрачыся ад кантактаў з Версалем. У канцы
гэтага ж года і на пачатку 1691-га ён удзельнічаў у пасяджэннях ваенна-фінансавай камісіі
ў Вільні, у гэты ж час зноў аднавіў адносіны з Францыяй і замацаваў іх шлюбам свайго
сына Аляксандра з дачкой Ф. дэ Бэцюна. Казімір Ян прыняў на сябе абавязкі перашкодзіць
элекцыі аўстрыйскага кандыдата пасля смерці Яна III, устрымацца ад удзелу ў бліжэйшай
ваеннай кампаніі і намаганняў падпісаць мір з Турцыяй. Што праўда, браў удзел у паходзе
ў Малдавію ў 1691 г„ але 2 кастрычніка гэтага ж года на ваеннай радзе пад Тыргу-Фрумасам
выказаўся супраць працягу кампаніі. Супрацівіўся таксама плану Яна III выслаць корпус у
Ясы. У 1692-м кіраваў пасяджэннямі ваенна-фінансавай камісіі ў Вільні. На Радзе Сената
ў жніўні гэтага ж года ў Явараве выказаўся супраць падпісання партыкулярнага міру з
Турцыяй пры пасярэдніцтве хана. Асцерагаўся, што гэта можа быць пачаткам вайны Рэчы
Паспалітай з Расіяй. У гэтай справе востра дыскутаваў са Станіславам Ябланоўскім; рашэнне
было адкладзенае да пачатку сойма.
Прыканцы 1692 г. пры дапамозе Вены Сапегі распачалі чарговую акцыю супраціву
Яну III і яго планам пакінуць Свяшчэнны Хаўрус. Атака адбылася на гарадзенскім сойме
1693 г. Выкарыстаўшы, між іншым, справу звінавачанагаўблюзнерстве габрэя Якава Бэцаля,
пасярэдніка Сабескага, адміністратара каралеўскіх падаткаў, Казімір Ян дапільноўваў, каб не
прайшла ніводная карысная для караля пастанова, а прыканцы прывёў да зрыву пасяджэння
з прычыны атакаў літоўскай апазіцыі на паводзіны войска. У адказ па замове Сабескага
віленскі біскуп Канстанцы Казімір Бжастоўскі выказаў пратэст супраць размяшчэння
Казімірам Янам войска ў біскупскіх маёнтках. Казімір Ян, як выглядае, мэтанакіравана
імкнуўся да сутычкі, каб канчаткова расправіцца з антысапегаўскай апазіцыяй у Літве, якая
набірала сілу, і зняважыць караля, які за ёю хаваўся. Магчыма, нядоўга (канец жніўня -
пачатак верасня 1693 г.) Казімір Ян быў у лагеры літоўскага войска, якое ўдзельнічала ў
кампаніі супраць татараў, а пасля яе заканчэння зноў размясціў частку атрадаў у біскупскіх
маёнтках. Гэта не стасавалася з рашэннем сойма 1690 г. аб размяшчэнні войска ў памежных
раёнах, але з гледзішча права Казіміра Яна не дужа можна было папракнуць. Нягледзячы
на гэта, 30 кастрычніка 1693 г. Ян III па скарзе біскупа Бжастоўскага паклікаў Казіміра Яна
на соймавы суд. У адказ Казімір Ян мабілізаваў сваіх прыхільнікаў, атрымаўшы падтрымку
не толькі ад літоўскай шляхты. Да новай сутычкі павінна было дайсці на чарговым сойме ў
гэтым годзе, але хворы кароль не прыбыў у Варшаву.
Казімір Ян быў адным з ініцыятараў пастановы сенатараў і паслоў супраць правядзення
сойма без караля, супраць пачынанняў біскупа Бжастоўскага. У 1694-м старшыняваў
на грамнічным сойміку, з якога былі накіраваныя паслы да караля з крытыкай учынкаў
прыхільнікаў двара і ў абарону Сапегаў. Аднак 5 сакавіка гэтага ж года каралю ўдалося
асудзіць Сапегаў пры дапамозе Рады сенатараў-рэзідэнтаў, а біскуп Бжастоўскі 18 красавіка
выдаў Казіміру Яну інтэрдыкт. Аднак Казімір Ян пераканаў духавенства не браць яго
267
ў разлік. Накіраваў пратэст у абодва трыбуналы. Больш за тое, заручыўся падтрымкай
прымаса Міхала Радзяёўскага (плаціў яму), і той 26 красавіка ліквідаваў касцельны прысуд.
Пасля чаго Казімір Ян згадзіўся на дапамогу папскага нунцыя і скантактаваўся з Рымам,
імкнучыся скампраметаваць Бжастоўскага і караля. Гетмана рашуча падтрымала літоўскае
войска. Казімір Ян павёў яго ў чарговы паход пад Камянец у жніўні 1694 г. 6 кастрычніка
перамог за Днястром турэцкі корпус. Гетманы, якія прысутнічалі ў лагеры, 10 кастрычніка
накіравалі ліст Папу з падтрымкай Казіміра Яна і абвяржэннем закідаў Бжастоўскага. У
Вільні гетмана сустрэлі пампезна, несувымерна з дасягнутым поспехам.
Да сутычкі з каралём і Бжастоўскім Казімір Ян рыхтаваўся на сойме 1665 г. У Варшаву
прыехаў са шматлікай узброенай світай. Яго прыхільнікі нарабілі шуму ў сталіцы, а
Казіміра Яна адкрыта называлі Казімірам IV. Спробы прымірыць Казіміра Яна з Янам III
і Бжастоўскім, які значна зменшыў свае вымаганні, не далі выніку. Прыхільнікі гетмана
не дазволілі распачаць пасяджэнні сойма. Тады ж Сапегі прапанавалі супрацоўніцтва
французскаму паслу М. дэ Паліньяку - за 50 000 ліўраў кожнаму з іх. Казіміра Яна не
напужалі нават пагрозы двара склікаць паспалітае рушанне і конны сойм. Чарговае меранне
сіламі паміж Казімірам Янам і дваром ішло на фоне яго спрэчкі з літоўскім падканцлерам
Каралем Станіславам Радзівілам, які меў прэтэнзіі да размеркавання нойбургскай маёмасці,
што засталася пасля смерці Л. К. Радзівілавай (20 сакавіка 1665 г.), хоць найбольшыя правы
на іх мела жонка Казіміра Яна (па матцы - Радзівіл) і ягоныя дзеці. Калі К. С. Радзівіл у траўні
гэтага ж года распачаў захоп спрэчнай маёмасці, то хутка быў затрыманы і разбіты атрадамі
літоўскага гетмана. У адказ на рашэнне Рады Сената (18-20 красавіка), якое перадаручала
апеку над нойбурскай маёмасцю каралю, Казімір Ян 21 красавіка здабыў карысны для сябе
прысуд Літоўскага Трыбунала, а 17 траўня звінаваціў Радзівілаў у спробе захопу слуцкіх
маёнткаў. Гетман з вялікім вайсковым аддзелам на пачатку чэрвеня гэтага ж годаўдзельнічаў
у жмудскім сойміку ў Расенях і не даў апазіцыі яго сарваць. У верасні 1695-га меў намер
удзельнічаць у паходзе супраць туркаў, аднак ужо праз пяць дзён, пакінуўшы літоўскія сілы
пад камандаваннем польнага гетмана Ю. Б. Слушкі, вярнуўся ў Літву.
Праблемы з атрыманнем дапамогі для апазіцыі ад Людовіка XIV і кансалідацыя яго
праціўнікаў у Літве схіліла Сапегаў да пошуку згоды з дваром, асабліва з каралевай, якая
разлічвала на іх дапамогу адносна дынастыі. Канчаткова дайшло да зацвярджэння ўмоваў
пагаднення паміж Казімірам Янам і біскупам Бжастоўскім 6 снежня 1695 г., аднак, калі
пазней Бжастоўскі па дамоўленасці з Янам III адпрэчыў гэтыя ўмовы, раззлаваны Казімір
Ян пакінуў Варшаву. Спробы прымірыць праціўнікаў працягваліся ў траўні 1696-га у Вільні,
але гэтым разам Казіміру Яну перашкаджаў брат Бенедыкт.
Пасля смерці Яна III Казімір Ян быў адным з кандыдатаў на руку каралевы-ўдавы і на
карону. Ён прыбыўу Варшавуна канвакацыйны соймз велізарнай світай. Пры пасярэдніцтве
нунцыя Джанантоніо Давіа канчаткова замірыўся з Бжастоўскім, а потым з Радзівіламі.
Калі 17 кастрычніка 1696 г. Пацеямі і Агінскімі была створаная ваенная канфедэрацыя ў
Літве, звінаваціў каралеву ў яе ініцыіяцыі. 24 кастрычніка падпісаў з Паліньякам дакумент у
падтрымку кандыдатуры прынца Франсуа дэ Канці на трон. Потым сабраў у Гародні вернае
яму войска і пачаў нападаць на канфедэратаў, не вагаўся пры гэтым папрасіць аб ваеннай
268
падтрымцы брандэнбургскага электара. Урэшце акружыў Рыгора Агінскага ў Берасці
і, шантажуючы яго дакументамі аб сувязі з каралевай, прымусіў 26 лістапада 1696 г. да
капітуляцыі.
У пачаткусакавіка 1697 г.уВільніКазімірЯнудзельнічаўусесіілітоўскагавойска,якоеяму
цалкам падпарадкоўвалася. Падчас выбарчага сойма Казімір Ян, якога ўгаворвалі пакінуць
французскі лагер, пачаў вагацца, наракаючы, што Версаль дае грошы са спазненнем; ён
схіляўся то на бок Фрыдрыха Вільгельма (герцага нойбургскага), то на бок саскага электара
Фрыдрыха Аўгуста I, то - бадэнскага герцага Людвіга. Пад уплывам Паліньяка і прыхільнікаў
Францыі згадзіўся падтрымаць Канці, але ў дзень выбараў (27 чэрвеня) заняў нейтральную
пазіцыю, патлумачыўшы гэта жаданнем прымірыць тых, хто пасварыўся (насамрэч, відаць,
баючыся пагрозы маскоўскай, брандэнбургскай і імператарскай інтэрвенцый). Схілены, між
іншым, братам Бенедыктам, падпісаўся за кандыдатуру Канці. Пад уплывам прыхільнкаў
саскай кандыдатуры прапанаваў кампрамісныя выбары бадэнскага князя, што сустрэла
рашучы супраціў прымаса М. Радзяёўскага і брата Бенедыкта. Гэтыя яго пастаянныя
сумненні вельмі аслабілі прафранцузскую групоўку. Урэшце 5 ліпеня 1696 г. Казімір Ян
падпісаў акт падтрымкі Канці.
На варшаўскім з’ездзе канцістаў 28 жніўня Казімір Ян быў абраны галоўнакамандуючым
арганізаванага імі бунту, але адгаварыўся недахопам грошай на войска. Аднак усё ж
падпісаў акт мяцяжу ад 26 жніўня. Узяў на сябе абавязкі ваеннай дапамогі Канці пры ўмове
грашовага забеспячэння войска і выплаты для яго 50 000 талераў. Прымас прызначыў яго
таксама старшынёй пасяджэнняў на з’ездзе літоўскіх мяцежнікаў, які павінен быў адбыцца
10 кастрычніка. Аднак ужо ў верасні Казімір Ян зноў пачаў вагацца, якога з кандыдатаў
падтрымаць. Верагодна, выслаў эмісара да Аўгуста II і запэўніў яго ў сваёй вернасці. Пад
націскам брата Бенедыкта згадзіўся выслаць да Канці сына Аляксандра з абяцаннем ваеннай
дапамогі. На з’ездзе невялікай колькасці літоўскіх мяцежнікаў у Гародні Ян Казімір не вельмі
энергічна абараняў Канці і са спазненнем выслаў яму на дапамогу корпус літоўскага войска.
Зрэшты, хутка яго адклікаў, да чаго яго схіліў каралеўскі падскарбі Геранім Любамірскі -
шматгадовы хаўруснік Сапегі, які ужо перайшоў на бок Саса.
Казімір Ян устрымаўся ад далейшых дзеянняў і чакаў вынікаў. Нават калі 21 кас-
трычніка 1696 г. прыбыла місія ад Канці з грашыма для войска і падпісаным паміж
Сапегамі з Паліньякам трактатам, ён не змяніў свайго рашэння. Тлумачыў гэта бояззю
грамадзянскай вайны. Толькі пад канец лістапада гэтага ж года канчаткова выказаўся ў
падтрымку Аўгуста II і схіліў літоўскае войска яго прызнаць. Узамен на паабяцаныя заробкі
атрымаў ад войска падтрымку супраць рэспубліканцаў (антысапегаўскай апазіцыі). У
студзені 1698-га Казімір Ян прыбыў у Варшаву і быў прыняты каралём, якога прасіў аддаць
пад суд Р. Агінскага. Некалькі дзён ішлі перамовы аб замірэннях у Літве; 28 студзеня Сапега
падпісаў адпаведны дакумент. Памірыўся таксама з Ю. Б. Слушкам.
Кароль у сваей палітыцы разлічваў на Сапегаў, але не хацеў, каб гетман расправіўся з
апазіцыяй. 3 сакавіка 1698 г. каралеўскія камісары зачыталі ў Шкудах літоўскаму войску
ўніверсал з заклікам пакінуць Казіміра Яна і перайсці на бок Агінскага. Сапега накіраваў
частку войска пад камандаваннем сына Юрыя супраць Агінскага пад Коўна. На пачатку
269
міратворчага сойма гэтага ж года афіцыйна папрасіў прабачэння ў Аўгуста II, аднак не
здолеў атрымаць ад яго сродкі на выплаты войску, якое ў Гародні ў другой палове сакавіка
прысягнула на пажыццёвую вернасць гетману.
У чэрвені 1698 г. па запрашэнні Аўгуста II Казімір Ян прыбыў у Варшаву, каб падпісаць
пагадненне з рэспубліканцамі; у верасні накіраваўся ў паход супраць туркаў. 17 верасня
ўдзельнічаў ў Беражанах у пасяджэнні Рады Сената, прысвечанай ваеннай кампаніі і смуце
ў Літве. Сапега супраціўляўся прадстаўленаму рэспубліканцамі каралеўскаму плану -
увесці саскае войска у нойбургскія маёнткі і Літву. Дамагаўся таксама прыбыцця Аўгуста II
у Літву, каб супакоіць рэспубліканцаў. Падчас бунту кароннай арміі супраць Сасаў спачатку
згадзіўся дапамагчы каралю, але ўрэшце вывеў літоўскія сілы пад Памараны. Пасля
заканчэння кампаніі кароль не хацеў размяшчэння літоўскіх атрадаў пад Янавам-Палескім,
дзе ім вызначыў быць Сапега.
Казімір Ян прыняў удзел у пасяджэннях фінансавай камісіі ў Берасці, якая ў пачатку
лістапада вызначала ліміты. Спрабаваў таксама арганізаваць у Гародні з’езд літоўскай
шляхты і сенатараў, каб здабыць мір у краіне. Калі гэта не дало выніку, а рэспубліканцы,
сабраўшы верныя ім сілы і народнае рушанне, пачалі дзейнічаць супраць Сапегаў, у пачатку
снежня прывёў войска пад Гародню, каб расправіцца з імі. Абодва войскі спаткаліся 8 снеж-
ня пад Каменкай, спробы пасярэдніцтва біскупа Бжастоўскага, нягледзячы на саступкі
Казіміра Яна, не далі выніку. Таму 21 снежня ён прыгатаваў войска да бітвы, але націск з
боку высланага Аўгустам II Якаба Генрыха Флемінга і колькасць саскага войска прымусілі
яго прыняць прапанову біскупа і падпісаць пагадненне, да якога дайшло паміж Лаўнам і
Пузевічамі. Аўгуст II прыбыўу Гародню і зацвердзіўяго. Казімір Ян быўпрымушаны значна
зменшыць колькасць войска, пацвердзіць каэквацыю правоў і новы склад трыбунала. Хоць
па-ранейшаму меў гетманскую ўладу, рашуча пратэставаў на развітальнай аўдыенцыі
караля ў Гародні 4 студзеня 1699 г. (асабліва ў выдадзеным 16 лютага «Маніфесце...»)
супраць гэтак званай гарадзенскай ухвалы.
Верагодна, па намове Флемінга вясной 1699 г. Казімір Ян падтрымаў каралеўскія планы
здабыцця Інфлянтаў. У сувязі з гэтым вырашыў не прытрымлівацца Пузевіцкага пагаднення
і зноў набраў распушчаныя ўжо вайсковыя часткі. На сойме 1699 г. быў прызначаны ў
дэпутацыю, якая павінна была напісаць адносіну аб агктітп, а таксама ліст у камісію, якая
павінна была разгледзець пытанне захопу Эльблонга Брандэнбургіяй. Аднак не захацеў
падпісаць дэкларацыю гэтай камісіі ад 24 жніўня, якая прызнавала за каралём Мальбарк і
Палангу - узамен на грошы, якія той даў бы на выкуп Эльблонга. Казімір Ян падпісаў маніфест
часткі сенатараў і паслоў супраць соймавай канстытуцыі пад назвай «Іттііпііа$ духоўных
уладанняў віленскага, жмудскага і смаленскага біскупаў». 4-5 лютага 1700 г. старшыняваў на
пасяджэннях фінансавага трыбунала, які пачаў рэвізію падаткаў ад 1667 г. і выкрыў вялікія
злоўжыванні галоўных рэспубліканскіх дзеячаў - Міхала Казіміра Коцела і Людвіка Пацея.
У гэтай сітуацыі яны дэмагагічнымі заклікамі падбухторылі шляхту супраць Сапегаў. Аднак
Казімір Ян не дапусціў зрыву пасяджэнняў, нягледзячы на пратэсты рэспубліканцаў і замах
Себасцьяна Цадроўскага на яго жыццё.
270
Апазіцыя ў Літве мацнела, і Сапегі, сарваўшы хаўрус з Версалем, пачалі шукаць
дапамогі ў караля. Аднак не былі ўпэўненыя ў Аўгусце Сасе і пачалі паглядаць у бок Вены,
шукаючы падтрымкі там. 14 верасня 1700 г. гэтыя кантакты знайшлі сваё адлюстраванне
ў наданні Казіміру Яну і яго сям’і Леапольдам I княскага тытула, якім Казімір Ян ніколі
не карыстаўся. Адначасова Сапегі шукалі прыхільнасці караля. Казімір Ян абяцаў яму
ваенную дапамогу ў паходзе супраць шведаў у Інфлянтах, а на Радзе Сената ў траўні
гэтага ж года падтрымаў рашэнне Аўгуста II распачаць вайну. 3 ліпеня абодва літоўскія
гетманы далі каралю гарантыі ў справе арганізацыі харчовага корпуса, які налічваў звыш
3 500 жаўнераў; планавалі сфармаваць яго да канца жніўня за 30 000 талераў для кожнага
з гетманаў. Імкнучыся супакоіць Літву, Казімір Ян памірыўся з Коцелам і 21 жніўня
падпісаўу Вільні прапанаванае рэспубліканцамі «Рілпсіа... ай ітіопет апітогшп...». Аднак
не мог цалкам адмовіцца ад ваеннай дапамогі каралю, бо той палічыў бы гэта ціскам з
боку Вены. У пачатку кастрычніка 1700 г. Казімір Ян удзельнічаў у рэкруцкім сойміку, на
якім, нягледзячы на наяўнасць пратэстаў, быў абраны ваяводскім палкоўнікам. Разлічваў
на тое, што гэты акт падтрымкі схіліць рэспубліканцаў да адмовы ад антысапегаўскай
агітацыі сярод шляхты. Аднак убачыўшы, што супраціўнікі маюць намер атакаваць
Сапегаў, гетман выдаў універсалы, якія асуджалі іх нелегальную пастанову аб народным
рушанні, склікаў сваё народнае рушанне і паклікаў сваіх прыхільнікаў пад Вільню. Сабраў
войска пад Гародняй і заплаціў яму на дзве чвэрці са сваіх сродкаў. Калі спробы памірыць
бакі пры пасярэдніцтве кароннага рэферэндарыя Яна Шамбека (з-за надмерных жаданняў
рэспубліканцаў) не далі выніку, 14 лістапада Казімір Ян на чале 1 500 жаўнераў рушыў пад
Алькенікі супраць Міхала і Януша Вішнявецкіх. Спроба яшчэ аднаго пасярэдніцтва з боку
біскупа Бжастоўскага і іншых была на гэты раз адхіленая Янам Казімірам, ён быў упэўнены
ў перамозе над рэспубліканцамі. 18 лістапада 1700 г. удзельнічаў у бітве пад Алькенікамі, але
камандаванне даверыў сыну Міхалу. Убачыўшы вялікую перавагу праціўнікаў і адсутнасць
шанцаў на перамогу, вярнуўся ў Вільню, адкуль выехаў у Біржы, а потым у Мітаву. Пры
пасярэдніцтве вармінскага біскупа Андрэя Хрызастома Залускага, да якога заязджаў у
Гайльсберг (Лідсбарк-Вармінскі), Казімір Ян атрымаў ад кароннага крайчага Тамаша
Дзялынскага эскорт у дарогу да Варшавы, куды і прыбыў 7 студзеня 1701 г.
Пастановай Алькеніцкага з’езда Казіміра Яна пазбавілі маёмасці і ўлады. На Радзе
Сената( 18-22 студзеня)ён звярнуўся па абаронуадантызаконныхдзеянняўрэспубліканцаў
і аддаўся пад апеку караля. Адначасова беспаспяхова шукаў падтрымкі супраць Саса
ў Францыі і канчаткова перайшоў на бок апазіцыі. У гэтым жа годзе Казімір Ян быў на
першым сойме, дзе мелі месца няўдалыя спробы памірыць варагуючыя бакі, але канчатковыя
перамовы перанеслі ў Вільню. Паколькі яны не пачаліся ў прызначаны час і зноў былі
адкладзеныя, у пачатку жніўня Казімір Ян накіраваў ліст каралю Швецыі Карлу XII, у якім
скардзіўся на пераслед сваёй сям’і і прасіў дапамогі. 18 кастрычніка на гарадзенскім з’ездзе
рэспубліканцы прадставілі фальшывы дакумент «Пункты пагаднення...» Сапегаў (за
подпісам Казіміра Яна) з Агінскімі, у якім абодва падпісанты нібыта намерваліся выдаліць
саскія войскі з краіны, адмовіцца ад вайны са шведамі і разам з імі бараніць вольнасць
271
шляхты. Чарговыя спробы пагаднення з рэспубліканцамі (у Гародні і Варшаве) Казімір Ян
сарваў, не плануючы ісці на саступкі і баючыся пазбавіцца кантролю над літоўскай арміяй і
народным рушаннем. Пагразіў перайсці на бок шведаў і выехаў з Варшавы (снежань 1701 г.)
у Лідсбарк-Вармінскі. Аднак пад уплывам біскупа Залускага вырашыў да сойма не пакідаць
Аўгуста П зусім. У высланым з Варміі лісце прасіў у сойма дапамогі адносна вяртання
маёмасці і ўлады. Каралеўская шляхта падтрымала Сапегаў, і перамовы з рэспубліканцамі
былі адноўленыя; яны скончыліся 16 студзеня 1702 г. Казімір Ян, які ў пачатку лютага
прыбыў у Варшаву, не пагадзіўся з пастановамі дамовы.
На Радзе Сената ў лютым 1702 г. рэспубліканцы рашуча выступілі супраць вяртання
Казіміру Яну кантроля над войскам і маёмасці, што стала прычынай канчатковага
разрыву вялікага літоўскага гетмана з Аўгустам II. Кароль звінаваціў Сапегаў у здрадзе і
супрацоўніцтве са шведамі. 6 сакавіка 1702 г. Сапегі выдалі маніфест, дзе патлумачылі свае
крокі, 31 сакавіка сустрэліся з Карлам XII пад Юрбаркам і атрымалі ад яго запэўніванні
ў дапамозе. Казімір Ян загадаў набіраць войска ў Жмудзі, а сам суправаджаў Карла XII у
яго паходзе на Вільню, куды яны ўехалі 6 красавіка 1702 г. 16 красавіка Казімір Ян адбіў
атаку арміі Л. Пацея на Вільню, а потым у пагоні за ім дайшоў да Аліты. Удзельнічаў (як
кур’ер) у перамовах паміж камісарамі Рэчы Паспалітай і Карлам XII пад Алітай і Ляйпунамі.
1 траўня выдаткаваў сродкі на стварэнне трыбунала пад старшыняваннем Крыштофа
Завішы, аднак з прычыны недастатковай колькасці дэпутатаў яго прыйшлося залімітаваць.
У гэты ж час беспаспяхова спрабаваў падпарадкаваць сабе літоўскую армію і не памірыўся
з рэспубліканцамі. Разам з корпусам генерала К. Мёрнера, які яго падтрымліваў, у сярэдзіне
траўня гэтагаж годаўдзельнічаўу паходзе супраць М. Вішнявецкага і Р. Агінскага. 26 ліпеня
пад Каменнай, атакаваны Вішнявецкім, прайграў бітву (паводле справаздачы Вішнявецкага
і ананімных мемуараў у Бібліятэцы Літоўскай Акадэміі Навук у Вільні; фонд 17, спр. 77;
паводле К. Завішы - Казімір Ян перамог) і адышоў цераз Прусы да генерала Г. Майдэля пад
Юрбарг. Спачатку хацеў застацца ў Літве, але паколькі Майдэль не мог пакінуць яму войска,
Казімір Ян, баючыся рэспубліканцаў, рушыў паралельна з Карлам XII у Малапольшчу. У
сярэдзіне кастрычніка дайшоў да Сандамірскага ваяводства, аднак толькі ў пачатку снежня
спаткаўся са шведскім каралём у Гажыцах.
23 лютага 1703 г. Сапегі выслалі да шляхты ліст з прапановай замірыцца. Аднак Аўгуст II
быў непрымірымы. Спроба аднавіць рэпутацыю на люблінскім сойме 1703 г. неўдалася, хоць
Сапегам быў дадзены час на пакаянне і на шэсць тыдняў адкладзенае выкананне судовага
выраку, які пазбаўляў іх маёмасці і ўлады. У пачатку жніўня ад імя сям’і Казімір Ян выдаў
маніфест, у якім выказаў незадаволенасць вынікамі гэтага сойма і звінаваціў караля і сваіх
супраціўнікаў у тым, што яны прывялі да заняпаду Рэч Паспалітую.
У жніўні 1702 г. і зімой 1703 г. Казімір Ян суправаджаў корпус генерала Майдэля.
Прайшоў з войскам шлях з Сандамірскага ваяводства да Варшавы, потым пад Торунь, а
ў жніўні 1703 г. далучыўся да размешчанага ў Вялікаполынчы шведскага корпуса генерала
К. Г. Рэншыльда. У гэты ж час уступіў у антыаўгустоўскую вялікапольскую канфедэрацыю.
Ужо пасля абвяшчэння варшаўскай генеральнай канфедэрацыяй міжкаралеўя (люты
1704 г.) Казімір Ян па загадзе Карла XII у пачатку траўня 1704 г. рушыў са шведскім і
272
ўласным войскам у Літву, а ў чэрвені аб’яднаўся з генералам А. Левенгаўптам у Курляндыі;
разам яны правялі акцыю супраць расійска-літоўскіх сілаў. Ваявалі пад Вабальнікамі, а 5
жніўня пад Крыжбаркам (Якабштадтам) дапамаглі разбіць войска Вішнявецкага. Казімір
Ян схіліў упіцкую (11 ліпеня ў Панявежы) і жмудскую (2 верасня ў Расенях) шляхту стварыць
канфедэрацыю для падтрымкі Станіслава Ляшчынскага (выбранага каралём у ліпені 1704 г.);
за жмудскую падпісаўся сам. Удзельнічаў у асадзе Біржаў і 24 верасня 1704 г. прыняў іх
капітуляцыю. Калі ў кастрычніку шведы вымушаныя былі адступіць у Курляндыю, Казімір
Ян выехаў у Клайпеду і перадаў камандаванне Крыштофу Завішу.
У пачатку лютага 1705 г. Казімір Ян удзельнічаў у нарадзе з Ляшчынскім у Эльблонгу.
23 траўня 1705 г. рушыў з Караляўца да Карла XII і Ляшчынскага, а ў чэрвені спаткаўся
з імі ў Равічы. У жніўні ў Варшаве ўдзельнічаў у пасяджэннях так званай Варшаўскай
рады. 5 снежня 1705 г. Казімір Ян як камісар Рэчы Паспалітай падпісаў трактат аб хаўрусе
са Швецыяй. Па прыкладзе Ляшчынскага 6 снежня выслаў віншавальны ліст Фрыдрыху I,
калі той стаў каралём Прусаў. Суправаджаў Карла XII у паходзе ў Літву ў пачатку 1706 г.
28 студзеня гэтага ж года пад Гародняй выдаў універсал да літоўскага войска і заклікаў
яго да сябе, каб абараняць краіну і свабоду. У красавіку ў Вільні падобны ўніверсал выдаў
да літоўскай шляхты, заахвочваў яе ўступаць у Варшаўскую генеральную канфедэрацыю.
Вясной і летам быў пры Ляшчынскім, займаўся пераважна стварэннем літоўскай арміі.
Калі Карл XII пакінуў Літву, Казімір Ян застаўся ў Берасці пры арміі Ё. Маерфэльда, а пасля
аб’яднання шведскіх сілаў суправаджаў Карла XII ў Саксонію.
Калі Вішнявецкія перайшлі на бок Ляшчынскага, атрымалася, што ў новай палітычнай
сітуацыі Казімір Ян не мог больш заставацца вялікім літоўскім гетманам. Аднак ён не
захацеў аддаваць булаву кіеўскаму ваяводу Юзафу Патоцкаму - згаджаўся на перада-
чу толькі камусьці з чальцоў сваёй сям’і. Казімір Ян быў супраць таго, каб Вішнявецкі
атрымаў амністыю без фінансавай кампенсацыі Сапегам. У траўні 1707 г. у Курляндыі пры
пасярэдніцтве генерала А. Левенгаўпта Казімір Ян фармальна пагадзіўся з М. Вішнявецкім,
які адмовіўся ад вялікай булавы, але не захацеў аддаць яму войска. Восень і зіму 1707 г.
Казімір Ян правёў у Княстве Прускім, дзе меў маёнтак ад другой жонкі. У пачатку студзеня
1708 г. спаткаўся ў Торуні з Карлам XII і рушыў з ім у Літву. 20 сакавіка 1708 г. у Геранёнах
войска М. Вішнявецкага перайшло пад уладу Казіміра Яна. Ён скараціў армію да 12 000 чала-
век (сам паставіў у яе 3 450 жаўнераў). Быў дэпутатам ад Гародні ў Літоўскім Трыбунале і
стаў яго маршалкам 1 красавіка 1708 г. Трыбунал скасаваў усе выданыя да гэтага часу дэкрэты
супраць Сапегаў і вярнуў ім гонар і маёмасць. Пасля доўгіх спрэчак Казімір Ян быў вымушаны
адмовіцца ад булавы. 8 траўня - па загадзе Карла XII, насуперак Ляшчынскаму, аддаў яе свай-
му пляменніку Яну Казіміру, хоць планаваў на пасаду гетмана свайго сына Аляксандра.
У чэрвені 1708 г. Казімір Ян удзельнічаў у чарговых перамовах, якія павінны былі
прымірыць Сапегаў з Вішнявецкімі. Пакрыўджаны на Ляшчынскага за падтрымку
апошніх, адышоў ад палітычнага жыцця. У пачатку сакавіка 1709 г. браў удзел у сямейнай
нарадзе ў Косаве, дзе былі прынятыя рашэнні адносна палітычных і асабістых справаў
Сапегаўскай радзіны. Сыны намерваліся завалодаць маёмасцю, але Казімір Ян не спяшаўся
з ёю развітвацца, бо лічыў іх дрэннымі гаспадарамі. Справа вяртання страчанай маёмасці
273
і аднаўленне былой эканамічнай магутнасці роду стала галоўнай мэтай дзейнасці Казіміра
Яна да канца яго жыцця. Яна рухала ім і ў яго палітычнай дзейнасці.
Пасля вяртання Аўгуста II да ўлады Казімір Ян спачатку захоўваў нейтралітэт, але
вырашыў схавацца ў Прусах. Адтуль пры дапамозе прускага і пецярбургскага двароў
спрабаваў атрымаць для сябе і сям’і амністыю, вярнуць уладу і маёмасць. У канцы снежня
1709 г. накіраваў ліст на берасцейскі генеральны з’езд, дзе дэклараваў вернасць каралю і
прапанаваў свае паслугі для краіны. У пачатку 1710 г. адправіў такі ж ліст самому каралю,
што дапамагло яму атрымаць пасаду віленскага ваяводы. На генеральную варшаўскую раду
прыбыў 25 лютага, але ў Сенат з’явіўся толькі 6 сакавіка. Паколькі шляхта накінулася на
яго, імкнуўся асабліва не ангажавацца, не галасаваў і рэдка з’яўляўся на пасяджэнні. У
1710-1711 гг. пастаянна асцерагаўся за сваё жыццё і жыў у Прусах. Толькі 6 снежня 1711 г.,
калі атрымаў пашпарт ад цара Пятра I, рашыўся вярнуцца ў Літву. Верагодна, восенню
1712 г. быў пасярэднікам паміж прадстаўнікамі Аўгуста П і Янам Казімірам Сапегам
[177], бабруйскім старостам, які знаходзіўся ў Бендэрах. 2 жніўня 1715 г., магчыма, падчас
урачыстага прыёму ў Марымонце атрымаў Ордэн Белага Арла.
У канцы 1715 г. шляхта беспаспяхова прасіла Казіміра Яна склікаць народнае рушанне
Віленскага ваяводства і дапамагчы кароннай шляхце ў барацьбе з Сасамі. У сакавіку будучага
года ён быў запрошаны да ўдзелу ў генеральнай сесіі літоўскай канфедэрацыі ў Вільні,
спачатку адмовіўся, спаслаўшыся на «старасць», урэшце падпісаў яе пастановы, але не склаў
прысягі. Тады ж быў абраны ў фінансавую камісію; 10 верасня 1716 г. стаў маршалкам гэтай
камісіі, якая мела працаваць у Берасці. У лістападзе накіраваў да канфедэрацкіх уладаў
ліст у абарону дысідэнтаў. Сапегі былі ў той час на чале дысідэнцкага лагера, але ўжо ў
наступным годзе, у сувязі з пытаннем нойбургскай маёмасці, змянілі сваю палітыку і разам
з біскупам Бжастоўскім выдалілі 4 дэпутата-евангеліка з Літоўскага Трыбунала. На «нямым
сойме» 1717 г. Казімір Ян быў прызначаны сенатарам-рэзідэнтам на тэрмін з 1 лістапада
1717 па 31 студзеня 1718 г., а таксама камісарам у фінансавы трыбунал: у 1717-м - у Гародні,
а ў 1718-м - у Менску. У снежні 1717 г., дбаючы аб сваіх справах у Літоўскім Трыбунале ў
Менску, Казімір Ян заключыў кароткатэрміновае, як аказалася, пагадненне з Л. Пацеем аб
спрэчнай маёмасці. У сталых маёнткавых спрэчках з Пацеем Казімір Ян чакаў дапамогі ад
іншаземных двароў, напрыклад, у пачатку 1718 г. - ад цара. Удзельнічаўу гарадзенскім сойме
1718 г. Восенню 1719 г. узначальваў гарадзенскую фінансавую камісію. На варшаўскі сойм
1719-1720 гг. прыбыў толькі 1 лютага 1720-га і быў прызначаны камісарам на перамовы з
расійскім паслом Р. Даўгарукім.
Казімір Ян быў уладальнікам вялікай маёмасці, атрыманай пераважна ад хроснага
бацькі - Казіміра Лявона Сапегі, які у 1646 г. запісаў на яго Іказнь, Сапежын з Друяй і
Дубровіцай (усе ў Браслаўскім павеце), Асвею (Полацкае ваяводства); 20 лютага 1652 г. дадаў
Шкуды і Крэтынгу (Жмудзь), Шніпішкі ля Вільні і камяніцу ў Вільні на вуліцы Святога
Духа; урэшце 12 ліпеня 1654 г. перадаў правы на Воўпенскае староства (Ваўкавыскі павет).
У 1661-м бацька запісаў на гэтае староства 100 000 польскіх залатых, якія належалі яму
з казны Рэчы Паспалітай. А ў тастаменце пераказаў Стары Быхаў (Аршанскі павет) і
Ляйпуны з Панямонню (Трокскае ваяводства). Першая жонка дадала Казіміру Яну не толькі
274
вялікі маёнтак, але і правы на спадчыну пасля біржанскіх Радзівілаў. Цесць Я. Глябовіч 18
чэрвеня 1667 г. перадаў яму правы на Барысаўскае староства (Аршанскі павет), а цешча 10
кастрычніка 1669 г. (згода караля 15 кастрычніка 1670 г., афіцыйны дакумент за 7 верасня
1670 г.) - Анікштынскае староства (16 чэрвеня 1708 г. правы на яго Казімір Ян перадаў сыну
Юрыю), Раконцінскае і Лаварыйскае ў Віленскім ваяводстве (16 чэрвеня 1701 г. перададзенае
Данілу Выхоўскаму) і Ялоўскае ў Ваўкавыскім павеце (10 траўня 1676 г. перададзенае
Канстанціну Шуйскаму).
Пасля Глябовічаў Казімір Ян атрымаў у спадчыну велізарную маёмасць, паміж іншым -
Іллю, Заслаў, Дуброўна (Аршанскі павет), Іўе (Ашмянскі павет), што ўцягнула яго ў шмат-
гадовы канфлікт з Агінскімі. Нягледзячы на шматлікія пагадненні (апошняе, ад 19 студзеня
1683 г., падзяліла Дуброўна і прызнала за Казімірам Янам Рось), гэты канфлікт стаў адной з
прычынаў паўстання літоўскай шляхты супраць гегемоніі Сапегаў.
Верагодна, у 1678 г. Казімір Ян набыў Бялавічы (Ваўкавыскі павет), у 1680-м - Немянчыне
(Віленскае ваяводства), а ў гарадзенскіх бернардынцаў у 1684-м - палац у Гародні, дзе і
раней меў двор на вуліцы Віленскай. Пазней пабудаваў там на Рынку цудоўны палац, у якім
у 1718 г. засядаў Сенат. У 1685-м купіў у Дамініка Слушкі маёнтак Новы Быхаў (Тайманаў)
у Аршанскім павеце, саступіўшы яму Барысаўскае староства. У гэтым жа годзе ў выніку
дамоўленасці з Крыштофам Канстанцінам Палубінскім павінен быў атрымаць Горы-Горкі,
Дзятлава, Явар і Вензавец, але адмовіўся ад іх на карысць Д. М. Радзівіла. Аднак праз тры
гады заявіў прэтэнзіі на гэтыя маёнткі, што на многія гады пасварыла абодвух магнатаў. У
1686-м атрымаў Ружаны (Слонімскі павет) - пасля Лявона Базыля Сапегі. У 1690-м набыў
Алаву ў Трокскім ваяводстве, а ў 1692-м - Шатэйкі на Жмудзі. Тады ж ад брата Бенедыкта
атрымаў Чахецкае лясніцтва, у заклад ад Людвікі Караліны Радзівілавай - Новае Места
(Упіцкі павет), Сялец (Берасцейскае ваяводства) і Любчу (Наваградскае ваяводства).
Другая жонка, Тэрэза з Гасеўскіх, дадала яму Рыкабры ў Прусах, Воўчын (Берасцейскае
ваяводства), 200 000 польскіх залатых на Галоўчыне, палац у Варшаве, а 2 траўня 1708 г.
прызнала за мужам пажыццёвае права на Пуньскае (Гарадзенскі павет) і Лятавіцкае (Ма-
завецкае ваяводства) староствы (18 чэрвеня 1708 г. Казімір Ян абодва перадаў сыну Аляк-
сандру).
Апрача таго, Казімір Ян меў Лужкі ў Браслаўскім павеце, Дырваны ў Інфлянтах,
Самойлавічы, Шусцікі і Палонск у Ваўкавыскім павеце, а таксама Стравіннікі, Дубна і
Калодзежнае ў Трокскім ваяводстве; Карцяны, Лаўкажэмы і Брусце на Жмудзі, Дзітву
ў Слонімскім павеце і Пярхоні ў Рэчыцкім павеце. Арандаваў таксама вялікую маёмасць
Віленскага цівунства. У 1690 г. уся маёмасць Казіміра Янаў Літве (без каралеўскіх маёнткаў)
налічвала каля 17 000 двароў.
У выніку пагаднення 1697 г. з нойбургскім герцагам Карлам Філіпам, якое тычылася
апекі над маёмасцю яго малалетняй дачкі Альжбеты Аўгусты, Казімір Ян атрымаў пад
заклад Заблудаў, Кейданы, Збляны і Дубінкі. 24 чэрвеня 1700 г. падпісаў з Карлам Філіпам
кантракт на набыццё нойбургскай маёмасці за 650 000 галандскіх талераў. 30 ліпеня 1699 г.
перадаў правы на Кірсненскае лясніцтва пляменніку Міхалу Юзафу [174]. У 1684 г. набыў
Мерацкае староства, якое ў 1713-м перадаў унуку Антонію Казіміру. У 1686 г. атрымаў
275
Бабруйскае староства, а ў 1687-м маці пераказала яму Здзітаўскае староства (Слонімскі
павет). 1 лютага 1694 г. на карысць Казіміра Яна адмовіўся ад Барцянскага староства ў
Віленскім ваяводстве К. С. Радзівіл. У 1678-1710 гг. Сапега займеў Вешвенскае староства
на Жмудзі, а ў 1696-1698 гг. Неманойцкае староства (Трокскае ваяводства). 3 верасня
1706 г. атрымаў ад Станіслава Ляшчынскага Сейненска-Віжайнскае староства ў Трокскім
ваяводстве, а таксама Мсцібаўскае староства.
Трэцяя жонка, Антаніна фон Вальдштайн-Арнаў, багатая ўдава літоўскага пісара Андрэя
Гелгуда, запісала яму 300 000 польскіх залатых на выкуп закладзенай жмудскай маёмасці.
Разам з першай жонкай, якая пад яго ўплывам ў 1668 г. перайшла з кальвінізму ў каталіцызм,
Казімір Ян у 1676-м стаў фундатарам кляштара дамініканцаў у Заслаў’і, у 1685-м пабудаваў
для іх драўляны касцёл у Пясках (Слонімскі павет), а ў 1693-м - касцёл для трынітарыяў у
Вільні. Ахвяраваў 1 000 польскіх залатых на рамонт капліцы святога Казіміра ў віленскай
катэдры і два гады аплочваў майстра, які ў ёй працаваў. Касцёлу св. Казіміра ў Вільні пераказаў
велічны звон, названы «дабраслаўлёным Язафатам». Звон каштаваў 14 000 польскіх залатых
(быў пераплаўлены ў 1706-м). Казімір Ян быў чальцом архібрацтва Найсвяцейшай Панны
Марыі пры віленскай катэдры. Дапамагаў Яну Фрыдэрыку Сапегу ва ўвекавечванні свайго
роду - заахвочваў прысылаць адпаведныя дакументы і партрэты продкаў.
Казімір Ян не быў ні выдатным правадыром, ні палітыкам. Імкнуўся выконваць ролю
кіраўніка Сапегаўскага роду і любымі спосабамі рупіўся, каб ён быў на першай ролі ў
Літве. Казімір Ян як бы дапаўняў болып інтэлігентнага, вытанчанага і асцярожнага брата
Бенедыкта, з якім, зрэшты, не заўсёды згаджаўся, але ў большасці выпадкаў прымаў яго
аргументы. Нязвыкла ганарыстага, фанабэрыстага, часта бязлітаснага, Казіміра Яна ўсё
ж паважалі шляхта і жаўнеры за простасць у абыходжанні, шчодрасць і клопат аб іх лёсе.
Ён быў адным са стваральнікаў магутнасці сваёй радзіны, аднак не здолеў прадухіліць яе
заняпад. Казімір Ян памёр у Гародні апоўначы 13/14 сакавіка 1720 г., калі вяртаўся з сойма.
Быў пахаваны ў княскай мітры 3 красавіка ў Бярозе-Картузскай.
Казімір Ян быў жанаты тройчы: з Хрысцінай Барбарай з Глябовічаў (памерла 11 верасня
1695 г. у Вільні); з Тэрэзай з Гасеўскіх; з Антанінай фон Вальдштайн-Арнаў (памерла пасля
1727 г.). Дзяцей меў толькі ад першай жонкі: дачку Кацярыну Схаластыку (нарадзілася
да 1674 г. - памерла 6 ці 8 сакавіка 1720 г.), якая з 1687 г. стала жонкай Стэфана Мікалая
Браніцкага; сыноў - Юрыя Станіслава [170], Міхала Францішка [171] і Аляксандра Паўла
[172]. Галоўным сваім нашчадкам Казімір Ян вызначыўунука Антонія Казіміра [206].
Анджэй Рахуба
Тэрэза з Гасеўскіх, у першым шлюбе Слушка
Жонка віленскага ваяводы. Была старэйшай дачкой Вінцэнта Гасеўскага і Магдалены з
Канапацкіх, сястрой смаленскага біскупа Багуслава Гасеўскага.
Рана засталася без бацькі, выхоўвалася ў доме айчыма Яна Караля Чартарыйскага. Маг-
чыма, гэта яна ў 1677 г. была вучаніцай у візітантак у Варшаве («дачка княгіні Чартарыйс-
кай»). У канцы лютага 1677 г. выйшла замуж за вялікага літоўскага харужага Юзафа Багуслава
276
Слушку (з 1685 г. - літоўскі польны гетман і віленскі кашталян). Верагодна, дзякуючы
яму была цесна звязаная з дваром каралевы Марыі Казіміры, знаходзілася ў яе атачэнні
на значных ролях. Пасля 1680 г. Слушкі належалі да асноўных прыхільнікаў каралеўскай
палітыкі ў Літве, імкнучыся супрацьстаяць Сапегам. Як давераная асоба каралевы, Тэрэза
была гувернанткай прынцэсы Тэрэзы Кунегунды і павінна была суправаджаць яе ў дарозе да
мужа - Максімільяна Эмануэля Вітэльсбаха. Адначасова ёй былі нададзеныя паўнамоцтвы
«экстраардынарнага пасла» да яго як баварскага электара ад абодвух Сабескіх. 13 лістапада
1694 г. картэж адбыў з Варшавы і ў пачатку студзеня будучага года прыбыў у Весэль, дзе
адбылася сустрэча. 3 студзеня 1695 г. Тэрэза развіталася з электарскай парай у Весэлі,
не жадаючы працягваць з ёю падарожжа ў Брусэль. Гэтае рашэнне было невыпадковым -
нідэрландскія арыстакраткі не прызнавалі яе як «пасла». На дзень пазней яна выехала
самастойна і праз Антвэрпен і Брусэль 19 студзеня 1695 г. прыбыла ў Парыж, дзе была
ўрачыста прынятая каралём. Тры дні гасцявала ў Версалі ў Людовіка XIV, у яе гонар нават
далі оперу.
Невядома, калі пачаўся гучны раман Тэрэзы з Казімірам Яцам Сапегам, вялікім
літоўскім гетманам, дзеля якога яна пакінула бязмежна ў яе закаханага Рафала Ляшчынскага,
генеральнага вялікапольскага старосту (пазней казалі, што яна была каханкай многіх
Сапегаў). У Тэрэзы не атрымалася схіліць Казіміра Яна да падтрымкі палітыкі двара і
выбрання на польскі трон Якуба Сабескага (пасля смерці Яна III). Падчас канвакацыі
1696 г. паміж імі дайшло да разрыву, паколькі Тэрэза прыняла бок каралевы Марыі Казіміры,
а Сапега далучыўся да тых, хто жадаў, каб яна пакінула Варшаву. Тэрэза тэрмінова распачала
сапраўдную вайну з былым каханкам, за грошы каралевы-ўдавы і ўласныя падбухторыла
літоўскіх рэспубліканцаў і частку войска выступіць супраць Сапегаў. Мела падтрымку
ад мужа, а таксама ад Р. Ляшчынскага, які жадаў вярнуць яе прыхільнасць. У выніку ў
Літве дайшло да кароткай грамадзянскай вайны, эпілогам якой было акружэнне часткі
канфедэратаў у Берасці ў лістападзе 1696 г.
Знаходзячыся ў блізкім Блоткаве (пераназваным у яе гонар на Тэрэспаль), спрабавала
не дапусціць капітуляцыі рэспубліканцаў, з якімі пастаянна падтрымлівала кантакт. Схіліла
частку войска, што належала мужу, да аказання дапамогі канфедэратам. Пасля няўдалага
для рэспубліканцаў берасцейскага грамнічнага сойміка 1697 г. накіравалася з Блоткава ў
Львоў, каб там на сойміку прасіць шляхту і каронных канфедэратаў аб выступе супраць
Сапегаў. Верагодна, увесь час была прыхільніцай кандыдатуры Максімільяна Эмануэля
Вітэльсбаха на польскі трон. Пасля абрання Аўгуста II аднавіла сувязь з Казімірам Янам
Сапегам. 18 жніўня 1698 г. прымала госцем цара Пятра I, які вяртаўся з Заходняй Еўропы.
Пэўна, схіліла Р. Ляшчынскага падтрымаць Сапегаў у іх барацьбе з рэспубліканцамі, з
меншым поспехам уплывала ў гэтым пытанні на мужа.
Пасля смерці мужа Юзафа Багуслава Слушкі (8 кастрычніка 1701 г.) 6 траўня 1703 г. у
Ловічы ўзяла шлюб з Казімірам Янам Сапегам. Падчас ваеннай завірухі галоўным чынам
знаходзілася ў Княстве Прускім (у тым ліку ў Караляўцы). У пачатку 1703 г. набрала атрад
для абароны сваёй маёмасці ад рэспубліканцаў. Спачатку, як выглядае, не была прыхільніцай
Станіслава Ляшчынскага (сына Рафала) і знаходзілася ў кантакце з жонкай кароннага
ТП
польнага гетмана Адама Сяняўскага - Альжбетай, якая падтрымлівала Аўгуста II. Тым
не менпі, у канцы 1705 г. Аўгуст II за здраду пазбавіў яе ўсёй маёмасці на карысць брата
яе першага мужа Дамініка Міхала Слушкі. 24 траўня 1708 г. Тэрэза сустрэлася ў Солах са
Станіславам Ляшчынскім з мэтай вырашэння сямейных справаў (пераважна маёмасных),
але хутка з ім развіталася і вярнулася ў Вільню.
Пасля смерці бацькі і першага мужа Тэрэза атрымала вялікае багацце, частку якога
запісала на другога мужа, а рэшту - на братоў і сясцёр. Пасля Слушкі мела Лятычаўскае
(Падольскае ваяводства), Зялоўскае (Берасцейскае ваяводства) і Пунькаўскае (Трокскае
ваяводства) староствы. На аднаўленне касцёла езуітаў у Вільні (св. Казіміра) запісала 50 000
польскіх залатых на Галоўчыне, на пабудову шпіталя ў Антокалі - 80 000 залатых на Палянах,
а на абкладанне цэглай касцёла ў Тэрэспа лі - 20 000 за латых. Паставіла першаму мужу багаты
надмагільны помнік у касцёле св. Казіміра ў Вільні (разбураны ў сярэдзіне XIX ст.). Памерла
ў Вільні 7 чэрвеня 1708 г., была пахаваная ў касцёле св. Казіміра. У абодвух шлюбах дзяцей
не мела.
Анджэй Рахуба
VII. 148
Руж.
Бенедыкт Павел
Вялікі літоўскі падскарбі. Быў сынам віленскага ваяводы Паўла Яна [112] і Ганны Бар-
бары з Копцяў, братам Казіміра Яна [147], Францішка Стэфана [149] і Лявона Базыля [153].
Гады вайны (1655-1660) Бенедыкт Павел правёўзмаці, пераважнаўРужанах. Верагодна,
восенню 1657 г. разам з братам Казімірам Янам распачаў навуку ў езуіцкім калегіуме ў
Грацы. 9 студзеня 1661 г. быў залічаны ва ўніверсітэт у Лювене. 30 лістапада 1661 г. атрымаў
пасаду літоўскага падстольніка. У 1663-1664 гг. падарожнічаў па Заходняй Еўропе, быў у
Францыі. Пасля вяртання на радзіму абіраўся паслом на сойм 1664-1665 гг. ад Слонімскага
павета. Ужо ў траўні 1665 г. атрымаў пасля бацькі гусарскую харугву ў літоўскім войску.
Быў слонімскім паслом на канвакацыі ў Белай і ў пачатку траўня гэтага ж года ад імя бацькі
прасіў прысутнага там караля Яна Казіміра не ўдзельнічаць у пасяджэннях і перанесці іх у
Вільню; у адваротным выпадку павінен быў па загадзе бацькі сарваць пасяджэнне. Потым
удзельнічаўу канвакацыі ў ліпені 1665 г. у Гародні. Верагодна, у верасні (пасля 11-га) атрымаў
пасаду літоўскага стольніка. Быў на сойме вясной 1666 г. Пасля смерці бацькі распачаў
самастойную грамадскую і палітычную дзейнасць, прапаноўваў палітычнае супрацоўніцтва
Радзівілам супраць Пацаў. Тады ж атрымаў пасля бацькі другую харугву ў літоўскім войску -
казацкую.
На другім сойме ў гэтым жа годзе быў паслом ад Берасцейскага ваяводства. Нягледзячы
на антыпацаўскую пазіцыю Сапегі, пасля скарачэння літоўскага войска ў 1667 г. яго казацкая
харугва засталася на службе (а ў пачатку 1669 г. ён меў яшчэ і драгунскую харугву). Бенедыкт
Павел быў на сойме 1667 г., а ў траўні кароль прызначыў яго камісарам па размеркаванні
атрыманых ад цара грошай - кампенсацыі за панішчаную маёмасць шляхты на ўсходзе
краіны. Быў паслом ад Слонімскага павета на сойм 1668 г., на якім кароль адрокся ад трона.
278
15 студзеня 1669 г. маршалкаваў на берасцейскім справаздачным сойміку. На выбарах як
берасцейскі пасол рашуча падтрымаў нойбургскага герцага Філіпа Вільгельма, але ўрэшце
падпісаўся за Міхала Карыбута. Быў паслом ад Берасцейскага ваяводства на каранацыйны
сойм у 1669 г.
Дзякуючы добрым адносінам з дваром, Бенедыкт Павел стаў літоўскім крайчым
(6 траўня 1670 г.), а неўзабаве пасля гэтага - літоўскім падскарбіем (чэрвень 1670 г.). Як
пасол ад Слоніма быў на звычайным сойме 1670 г. Падчас пасяджэнняў фінансавай камісіі
ў лютым 1671 г. у Вільні разам з братамі адмовіўся ад часткі сумы (звыш 400 000 польскіх
залатых), якая належала іх бацьку ад Рэчы Паспалітай (магчыма, гэта было звязана з
выплатай закладу з Шавельскай эканоміі). Верагодна, на ім ляжыць адказнасць за зрыў у
1671 г. віленскай канвакацыі ковенскімі пасламі.
Летам гэтага ж года Бенедыкт Павел вёў перамовы з Тэадорам ЛяцкіхМ адносна выкупу ў
яго літоўскага прыдворнага маршалкоўства, але цана ў 14 000 залатых падалася яму занадта
вялікай. 11 жніўня 1671 г. Бенедыкт Павел старшыняваў на пасяджэннях справаздачнага
сойма ў Берасці, на якім было прынятае рашэнне аб народным рушанні супраць туркаў. На
першы сойм у 1672 г. быў пасланы ад Слонімскага павета. У канфлікце Міхала Карыбута з
апазіцыяй падтрымліваў караля і 22 лістапада 1672 г. падпісаўу Кобрыне акт канфедэрацыі,
якая паўстала на яго абарону, сфармаваў таксама дзве харугвы: пяхотную і драгунскую. На
сойме 1673 г. быў абраны дэпутатам пры літоўскім гетмане для ўдзелуў ваенных дзеяннях
супраць Турцыі. 1 верасня 1672 г. для гэтага паходу ён прывёў пад Ражанку дзве харугвы:
пяцігорскую і драгунскую. Быў у лагеры пад Хоцінам 11 лістапада, але ў самой бітве з-за
хваробы не ўдзельнічаў.
На выбарчым сойме 1674 г. Бенедыкт Павел быў паслом ад Чарнігаўскага ваяводства;
не выказваў выразна сваіх палітычных поглядаў, лічыўся аўстрыйскім ці нойбургскім
прыхільнікам. Аднак пасля абрання маршалкам сойма падтрымаў Яна Сабескага, што на
бліжэйшыя гады забяспечыла Сапегам каралеўскую пратэкцыю і дапамагло дасягнуць
гегемоніі ў Літве. Маніфест Бенедыкта Паўла як маршалка сойма ад 21 траўня 1674 г. аб
«вольных і нязмушаных выбарах караля Яна» ўвайшоў у збор дакументаў, выдадзеных у
Лондане ў 1674 г. Дж. Мільтанам («А Песіагаііоп о/Ьеііег$ РоіепЕ о/ЕІесііоп о/ікі$ Рге$епі Кіп§
о/РоІапсі]окп іке ТІіігсі...»). Бенедыкт Павел ужоўтой час з’яўляўся кіраўніком сапегаўскага
лагера, хоць фармальна ім лічыўся яго старэйшы брат Казімір Ян.
Бенедыкт Павел удзельнічаў у кампаніі 1674 г. ва Украіне і застаўся з каралём нават
тады, калі 26 лістапада большая частка літоўскага войска разам з вялікім літоўскім гетманам
Міхалам Казімірам Пацам ад яго адышлі. У сярэдзіне жніўня 1675 г. прывёў у каралеўскі
лагер пад Бродамі амаль дзвюхтысячную літоўскую групоўку, літоўскі польны гетман Міхал
Казімір Радзівіл прызначыў Сапегу яе камандзірам. На каранацыйным сойме Бенедыкт
Павел быў паслом ад Берасцейскага ваяводства, адкрыў яго пасяджэнні як маршалак
папярэдняга сойма. На гэтым сойме быў абраны ў камісію па рэвізіі кароннай казны,
а таксама ў ваенную раду пры каралі на бліжэйшую кампанію. Аднак асабіста у ваенных
дзеяннях не ўдзельнічаў.
279
У красавіку 1676 г. Бенедыкт Павел за 10 000 дукатаў і Аршанскае староства, якое
атрымаў у другой палове 1675 г., выкупіў у Гераніма Крышпіна-Кіршэнштайна пасаду
вялікага літоўскага падскарбія. Гэта выклікала скандал і рашучыя супрацьдзеянні Пацаў,
але Сапегу падтрымаў Ян III. Бенедыкт Павел таксама вёў антыпацаўскую дзейнасць. Будучы
старшынёй фінансавага трыбунала ў Вільні, не падпісаў гетманскіх асігнацый. Гетман М. К.
Пац папракаў Бенедыкта Паўла за фінансавыя злоўжыванні і затрыманне выплатаў войску.
У сваёй барацьбе супраць гегемоніі Пацаў Бенедыкт Павел разлічваў на падтрымку караля.
Але Ян ПІ не жадаў вострага канфлікту. Зрэшты, і кароль не заўсёды згаджаўся з палітыкай
Сапегаў. Асабліва гэта тычылася палітыкі ў адносінах да Расіі.
На сойме 1677 г. Бенедыкта Паўла моцна крытыкавалі за тое, што ён як маршалак выбар-
чага сойма дапусціў фальсіфікацыю, змяняючы расіа сотепіа, бо абышоў абавязацельства
Сабескага не весці войнаў без згоды Рэчы Паспалітай. У сваім выступе Сапега звінаваціў
імператарскую і брандэнбургскую дыпламатыю ў тым, што яны сеюць варажнечу ў
Рэчы Паспалітай і спрабуюць уцягнуць яе ў вайну з Турцыяй. Пасля сойма 28 красавіка
Бенедыкт Павел уцзельнічаўу сустрэчы з паслом курляндскага герцага, а 18 траўня падпісаў
пацвярджэнне права брандэнбургскага электара на Бытаў і Ленбарк. У жніўні 1678 г.
удзельнічаў у Радзе Сената ў Явараве, у пачатку лістапада старшыняваў на берасцейскім
сойміку, а потым - як намеснік Міхала Казіміра Радзівіла, які не прысутнічаў, - выконваў
абавязкі гаспадара, прымаючы ў Белай каралеўскую пару. Удзельнічаўу гарадзенскім сойме
1778-1779 гг., у сваім выступе гаварыў пра экіпіроўку войска. Крытыкаваў таксама гетмана
Паца, бо той не жадаў скарачаць войска і імкнуўся да абсалютнай улады ў Літве. У 1679 г.
знаходзіўся пераважна ў Гародні, дзе працаваў у ваенна-фінансавай камісіі, а ў наступным
годзе старшыняваў на пасяджэннях фінансавага трыбунала ў Вільні.
На сойме 1681 г. Бенедыкт Павел зноў счапіўся з гетманам Пацам у справе «дзяржаўных
грошай», ды так, што ледзь не дайшло да паядынка. Яго прадухіліў вялікі каронны
маршалак Станіслаў Геракл Любамірскі. 10 траўня 1681 г. пры пасярэдніцтве караля Сапега
і Пац фармальна памірыліся. Бенедыкт Павел быў старшынёй пасяджэнняў справаздачнага
сойміка ў Берасці ў канцы ліпеня гэтага ж года, удзельнічаў у Радзе Сената ў Варшаве 31 траўня
і 9 чэрвеня 1681 г. У гэты ж час пры пасярэдніцтве Яна Андрэя Марштына Бенедыкт Павел
пазнаёміўся з французскім паслом Ф. дэ Вітры, прапануючы Францыі паслугі сваёй фракцыі.
Аднак ён падтрымліваў Версаль не заўсёды шчыра і быў вымушаны ў 1682-м на нейкі час
пакінуць французскі лагер. Не згаджаючыся з дынастычнымі планамі Сабескага, Сапега
ўсё болып супрацьстаяў палітыцы двара. Але, у адрозненне ад свайго брата Казіміра Яна,
стараўся не дзейнічаць адкрыта. 2 лютага 1682 г. старвіыняваўнапасяджэнняхнаваградскага
сойміка, яго абралі дэпутатам у трыбунал, дзе ён потым быў маршалкам. 16 снежня гэтага
ж года вёў пасяджэнні сойма ў Наваградку. У пачатку 1683 г. Я. А. Марштыну ўдалося зноў
запрасіць Бенедыкта Паўла ў французскі лагер. Нягледзячы на гэта, 31 сакавіка ў Варшаве
ён падпісаў заключаны Янам ПІ трактат наступальна-абарончага хаўрусу з Леапольдам I.
3 25 чэрвеня да 27 ліпеня 1683 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у працы ваенна-фінансавай
камісіі ў Гародні. Мабыць, мелі рацыю праціўнікі Сапегі, вінавацячы яго ў зацягванні
пасяджэнняў гэтай камісіі, каб не даць магчымасці літоўскай арміі далучыцца да караля ў
280
вснскім паходзе; аднак, мелі месца яшчэ і праблемы са зборам неабходных падаткаў. Атакі
на Бенедыкта Паўла працягваліся і ў пачатку 1684 г. Пры двары сцвярджалі, што частку
падаткаў ён пакідае сабе, а войску плаціць асігнацыямі. У 1684 г., падчас перапынка ў
пасяджэннях літоўскага фінансавага трыбунала, Бенедыкт Павел знаходзіўся ў Варшаве. У
гэты час двор звінаваціў яго ў таемных кантактах з французкім паслом Франсуа дэ Бэцюнам
і ў тым, што ён атрымліваў французскія грошы, каб перацягнуць літоўскае войска на свой
бок. У сапраўднасці, верагодна, у траўні гэтага ж года кіраўнікі апазіцыі Бенедыкт Павел,
С. Г. Любамірскі і Станіслаў Ябланоўскі аб’ядналіся супраць караля, які ў той час хацеў
пакінуць Свяшчэнны Хаўрус; апазіцыянеры працівіліся гэтаму.
Бенедыкт Павел быў адным з кіраўнікоў з’езда ў Слоніме ў лютым 1685 г., адкуль
вырашылі паслаць у Варшаву 17 паслоў з пратэстам супраць сойма, скліканага там, а не ў
Гародні. У снежні 1686 г. на Радзе Сената ў Львове двор востра крытыкаваў Бенедыкта Паўла
за злоўжыванні і за тое, што ён пазбягаў кантролю над фінансавымі расходамі. У пачатку
1687 г. Бенедыкт Павел звярнуўся да брандэнбургскага электара Фрыдрыха Вільгельма з
просьбай аб дапамозе ў абароне шляхецкай свабоды, але той пасля смерці сына Людвіка
на нейкі час перастаў цікавіцца польскім тронам. Сапега прыступіў да стварэння чарговай
кааліцыі з каралеўскай апазіцыяй на чале з С. Г. Любамірскім. Яны мелі намер накіраваць
шляхту супраць дынастычных планаў Сабескіх пад заклікам адхілення «Пяста» (Якуба
Сабескага) ад трона пасля смерці караля. Апазіцыянеры патрабавалі склікаць сойм у
Гародні, на што не згаджаўся двор. Каб забяспечыць сабе падтрымку, Любамірскі паехаў у
Вену і Рым, а Бенедыкт Павел зноў накіраваў пасла (летам 1687 г.) да Фрыдрыха Вільгельма
з прапановай супрацоўніцтва. Прынагодна папярэдзіў электара аб каралеўскіх планах
ажаніць сына Якуба з Людвікай Каралінай Радзівілавай і прапанаваў дапамогу апазіцыі ў
зрыве гэтых намераў.
Перад гарадзенскім соймам у студзені 1688 г. двор спрабаваў дамовіцца з Сапегамі,
аднак тыя не пагаджаліся, і падкантрольныя ім літоўскія соймікі выступілі супраць Якуба.
Бенедыкт Павел старшыняваў на сойміку ў Берасці і, мабыць, сарваў яго, каб не дапусціць
абрання паслом Юрыя Юзафа Радзівіла, якога Ян ІП планаваў прызначыць маршалкам
сойма, скліканага ўрэшце ў Гародні. Бенедыкт Павел на гэты сойм прыбыў са спазненнем,
але з канкрэтным планам крытыкі караля і ўмела кіраваў апазіцыяй. У Гародні апазіцыя
падрыхтавала другі акт змовы супраць караля, ухвалены Бенедыктам Паўлам. Двор аказаўся
ў вельмі невыгоднай сітуацыі і быў вымушаны сарваць гарадзенскі сойм. Бенедыкт Павел
рашуча пратэставаў супраць развітання часткі паслоў прыдворнай партыі з каралём 5 са-
кавіка 1688 г. У адказ двор прыгатаваў і распаўсюдзіў перад справаздачнымі соймікамі адозву
«Даўгі літоўскай казны, якія мусіў вярнуць Рэчы Паспалітай Бенедыкт Сапега, калі б сойм
не сарвалі». У ёй Сапега быў звінавачаны ў прысваенні каля 4 мільёнаў польскіх залатых, у
розных махінацыях і зрыве сойма.
Пасля гарадзенскага сойма Бенедыкт Павел нейкі час не выступаў супраць двара, а
на Радзе Сената 22 ліпеня 1688 г. нават выказаўся ў падтрымку рашэння Яна III ў справе
прысутнасці прадстаўніка караля на ўрачыстасцях, прысвечаных новаму брандэнбургскаму
электару Фрыдрыху III. Аднак добрыя адносіны Бенедыкта Паўла з дваром трывалі нядоўга,
281
кароль даведаўся аб гарадзенскім спісе, была знойдзеная таксама адозва «Сапраўдныя
прычыны зрыву сойма». Паколькі Бенедыкт Павел адмовіўся ад аўтарства гэтага твора і не
змог назваць «вінаватага», следства пры двары было прыпыненае. Бенедыкт Павел тады
яшчэ кантактаваў з дваром і прапанаваў свае паслугі пасля краху планаў Якуба Сабес-
кага ажаніцца з Л. К. Радзівілавай, якая выйшла замуж за нойбургскага герцага Карла
Філіпа. Аднак, магчыма, гэта ўяўляла з сябе толькі тактыку, мэтай якой было падняць
цану сапегаўскіх паслугаў у вачах іншаземных двароў. Ужо ў кастрычніку 1688 г. Бенедыкт
Павел меў кантакты з брандэнбургскім электарам і нойбургскім герцагам у справе аказання
ім дапамогі на сойме 1688-1689 гг. - за 60 000 рэйнскіх талераў. У сувязі з гэтым падчас
варшаўскага сойма выступаў супраць праекта пастановы «Зесыгііаз іпіегпа», які тычыўся
ўвядзення каралеўскага войска ў нойбургскія маёнткі, ліквідацыі ў іх іншаземных сілаў і
складання прысягі іх камандзірамі на вернасць каралю і Рэчы Паспалітай. Бенедыкт Павел
выказаў таксама нязгоду з праектам пастановы, у якім ішла гаворка аб «вечна трываючым,
шчаслівым жыцці каралеўскага дома», а з яе новай рэдакцыі загадаў выкінуць фрагмент,
у якім пазітыўна былі ацэненыя дасягненні караля. Кпіў публічна з каралеўскай сям’і,
разлічваючы пры гэтым на моц свайго ўплыву ў Літве і падтрымку іншаземных паслоў.
Калі двор у адказ стаў пагражаць кампраметацыяй апазіцыі праз абвяшчэнне змовы,
Бенедыкт Павел на гарадзенскім сойме асабіста расказаў пра тую «змову». Спецыяльна
створаная следчая камісія пад ціскам папскага нунцыя Дж. Кантэлмі не знайшла віны
за Сапегамі. Аднак частка прыхільных да двара паслоў асуджала апазіцыю, дамагалася
склікання коннага сойма і нават прапанавала выгнаць Сапегаў з Рэчы Паспалітай. Сапегі
вырашылі сарваць пасяджэнні і выкарысталі для гэтай мэты Станіслава Шаўкоўскага. У
абвешчаным дваром «Маніфесце» Бенедыкт Павел згадваўся як галоўны вінаваўца ў зрыве
сойма. Магчыма, ён быў аўтарам тэкста «Юстыфікацыя аднаго скрыпту рго іііепсіа НЬегіаіе
еіесііопія здзейсненага», які ўтрымліваў 13 пунктаў у абарону Сапегаў перад закідамі двара,
дзе тлумачыліся мэты гарадзенскага пагаднення і пагроза скампраметаваць двор, калі ён
распачне конны сойм.
Аднак, Бенедыкт Павел не хацеў адкрытай канфрантацыі з каралём. Падчас спаткання
ў Высокім з Багуславам Уніхоўскім ён дэклараваў рго рагіе геріа, у адрозненне ад брата
Казіміра, што было загадзя абгаворана ў сапегаўскім лагеры. У Варшаве (у красавіку),
у Вілянаве (у траўні) 1689 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у Радзе Сената. Летам гэтага ж
года па чарзе з Казімірам старшыняваў на пасяджэннях літоўскай фінансавай камісіі
ў Вільні. Быў маршалкам на другім лідскім сойміку ў студзені 1690-га. На сойме 1690 г.
асцярожна выказаўся за мір з Турцыяй, у адрозненне ад лідараў апазіцыі моцна не асуджаў
каралеўскі план хаўрусу з Аўстрыяй. Больш за тое, па жаданні імператарскага прадстаўніка
Г. Шымунскага згадзіўся скласці дэкларацыю, што не выкарыстае зноў Шаўкоўскага
супраць двара. У гэты час Бенедыкт Павел шукаў пратэкцыі імператара Леапольда I, якому
прапанаваў свае паслугі і нават прысягнуў у вернасці. Нягледзячы на гэта, яшчэ ў канцы
1689 г. дамовіўся з французскімі дыпламатамі Ж. Гравэлем і Ж. дэ Тэйлем, абяцаючы за
адпаведную плату перакрэсліць планы Сабескага на шлюб Якуба з нойбургскай княгіняй
Ядвігай Альжбетай.
282
У студзені 1690 г. у Варшаве паўстаў праект канвенцыі паміж Рафалам Ляшчынскім
з Сапегамі з аднаго боку і Людовікам XIV з другога, які меў на мэце супрацьстаянне
аўстрыйскім уплывам на палітыку Рэчы Паспалітай. Пасля кампраметацыі дыпламатаў
(была раскрытая спроба зрыву сойма) Бенедыкт Павел, аднак, ад іх адмежаваўся і падтрымаў
план высылкі амаль усіх французаў з Рэчы Паспалітай. Не хацеў узбройваць супраць сябе
Яна III, паколькі дамагаўся літоўскага канцлерства.
25 траўня 1690 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у паслясоймавай Радзе Сената. У ліпені
разам з Янам Станіславам Вітвіцкім, С. Г. Любамірскім і Станіславам Шчукам праводзіў
перамовы з Шамунскім у справе атрымання імператарскай дэкларацыі аб прызнанні
правоў Рэчы Паспалітай на Малдову. Восенню гэтага ж года старшыняваў на пасяджэннях
фінансавага трыбунала ў Гародні. Хаўрус двара з Венай з канца 1690 г. часова нейтралізаваў
антыкаралеўскія выступы Сапегаў. Зрэшты, сам Бенедыкт Павел па просьбе двара паставіў
свой подпіс пад шлюбным трактатам Якуба з Ядвігай Альжбетай, бо ў той час хацеў
накіраваць сына на службу да імператара. Аднак, калі Марыя Казіміра ў другой палове
1692 г. падпісала таемнае пагадненне аб супрацоўніцтве з Людовікам XIV, Бенедыкт Павел
пачаў тэрмінова дзейнічаць насуперак. Хутка яму ўдалося стварыць фронт апазіцыі з
лідараў краіны, сярод якіх былі прымас М. Радзяёўскі, вялікі каронны канцлер Я. Дэнгаф,
каронны падскарбі Г. Любамірскі, познанскі ваявода Р. Ляшчынскі. На гарадзенскім сойме
1692—1693 гг. Бенедыкт Павел ракрытыкаваў двор і паклапаціўся аб тым, каб кароль не мог
свабодна вырашаць пытанні вайны і міру. Апазіцыя выкарыстала справу габрэя Якава
Бэцаля, якога звінавацілі ў блюзнерстве, і сарвала пасяджэнні. Гэта быў кульмінацыйны
момант сапегаўскай гегемоніі ў Літве. Бенедыкт Павел паўсюль лічыўся не толькі кіраўніком
роду, але фактычным уладаром Вялікага Княства, ад волі якога залежала замежная палітыка
і пазіцыя шляхты.
У траўні-ліпені 1693 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у пасяджэннях Сената, якія ад-
быліся ў Варшаве. Сабескі быў ініцыятарам антысапегаўскага выступа віленскага біс-
купа Канстанцыя Казіміра Бжастоўскага. Гэта змабілізавала Бенедыкта Паўла да анты-
каралеўскай акцыі на сойме, які павінен быў адбыцца прыканцы года ў Варшаве, але хворы
кароль не змог прыехаць з Жоўквы. Маючы вялікую вагу сярод паслоў, Бенедыкт Павел не
дапусціў адкрыцця сойма без караля і 22 снежня падпісаў адпаведны маніфест. Паўплываў
на літоўскіх сенатараў і паслоў, і амаль усе яны асудзілі дзеянні Бжастоўскага. Пакінуўшы
брата Казіміра ў лагеры праціўнікаў Сабескага, Сапега сам неўзабаве пачаў рабіць крокі да
замірэння. Напрыклад, быў на вяселлі Тэрэзы Кунігунды Сабескай, аднак кароль на гэты
раз быў непахісны.
31 снежня 1694 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у Радзе Сената ў Варшаве. На сойме
1695 г. зноў выказаўся супраць двара. Сапегі спрабавалі не дапусціць да старшынявання
на пасяджэннях А. Крышпіна-Кіршэнштайна як маршалка папярэдняга сойма, бо раней
звінавацілі яго перад Літоўскім Трыбуналам у плебейскім паходжанні. Бенедыкт Павел быў
таксама прадстаўніком брата Казіміра на перамовах з біскупам Бжастоўскім, якія пачаліся
14 лютага гэтага ж года. Удзельнічаўу Радзе Сената 18-20 красавіка 1695 г., прысвечанай,
паміж іншым, справе нойбургскай маёмасці. Канфлікт з Радзівіламі з-за гэтых маёнткаў
283
падштурхнуў Бенедыкта Паўла у жніўні гэтага ж года да паўторнай дамовы з Марыяй
Казімірай - пры пасярэдніцтве французскага пасла М. дэ Паліньяка. У сакавіку 1696 г.
Сапега сустрэўся з каралевай і запэўніў яе ў падтрымцы, напэўна, разлічваючы на яе будучы
шлюб з братам Казімірам. У траўні падчас перамоваўу Вільні, якія павінны былі памірыць
Казіміра з біскупам Бжастоўскім, падбухторваў брата і прапаноўваў непрымальныя для
біскупа ўмовы замірэння.
Пасля смерці Яна ІП у 1696 г. Бенедыкт Павел праводзіў ад імя сапегаўскага лагера
перамовы з прымасам Міхалам Радзяёўскім, каб стварыць магутны блок для правядзення
на трон кандыдатуры ад Сапегаў, якую меўся падтрымаць Версаль. Людовік XIV накіраваў
Паліньяка, каб той, у выпадку ўдачы, прапанаваў Бенедыкту Паўлу пастаянную грашовую
ўзнагароду. На сустрэчы з Паліньякам Бенедыкт Павел прапанаваў кандыдатуры Франсуа
Луі дэ Канці і, нават, Якаба Сцюарта. 20 жніўня 1696 г. разам з некалькімі сенатарамі Сапега
падпісаў ліст, у якім патрабаваўад прымаса прымусіць Марыю Казіміру пакінуць Варшаву. На
канвакацыйным сойме стаў на бок маршалка Стэфана Гумецкага ў яго спрэчцы з прымасам
М. Радзяёўскім, пакінуў з групай сенатараў Сенат і накіраваўся ў палату дэпутатаў. Аднак
потым разам з біскупам А. Залускім спрабаваў прымірыць абедзве палаты. 24 кастрычніка
падпісаў абавязацельства падтрымаць прынца дэ Канці за 100 000 талераў. 23 лістапада
заключыўу Гародні пагадненне з Крышпінамі, якія абяцалі падтрымаць Сапегаў на выбарах.
29 лістапада ў Берасці Бенедыкт Павел падпісаў гарантыі выплаты заробкаў літоўскаму
войску, якое выходзіла з антысапегаўскай канфедэрацыі. Аднак спадзяванні на тое, што
канфлікт з так званымі рэспубліканцамі на гэтым скончыцца, не ажыццявіліся. Перад
выбарамі Бенедыкт Павел ацэньваў шанцы ўсіх кандыдатаў, каб стаць на бок мацнейшага.
Афіцыйна лічыўся французскім прыхільнікам і патрабаваў ад Паліньяка выплаты абяцаных
грошай, каб перацягнуць на свой бок шляхту і войска. Абмяркоўваючы ў пачатку лютага
1697 г. з брандэнбургскім паслом Ё. Гавербекам выкуп правоў на нойбургскую маёмасць,
утаворваў яго схіліць Фрыдрыха быць кандыдатам на трон. Абяцаў таксама дапамогу
кожнаму пратэжэ электара. Незразумела, што было мэтай гэтых прапаноў. Ці шанцы Берліна,
ці, як падазраваў Фрыдрых III, кампраметацыя яго распаўсюджаннем весткі аб падтрымцы
Сапегаў. Каліў пачатку красавіка 1697 г. Бенедыкт Павел спаткаўся з агентам герцага Людвіга
Бадэнскага, кандыдатуру якога прапанаваў яму Фрыдрых III, то хутка разышліся чуткі аб
падтрымцы Бадэнскага князямі Сапегамі.
Бенедыкт Павел старшыняваўнажмудскім грамнічным соймікуўРасенях (1697), падчас
якога дайшло да крывавай сутычкі з рэспубліканцамі - яны пасеклі сапегаўскага прыхільніка
Наркевіча. 12 сакавіка Сапега быў на сойміку ў Берасці, пільнуючы, каб пасламі на выбарчы
сойм не сталі лідары рэспубліканцаў. Аднак тыя склікалі асобнае кола і вырашылі ісці на
выбары народным рушаннем. Бенедыкт Павел удзельнічаўу Радзе Сената ў красавіку гэтага
ж года. На выбарах рашуча падтрымаў Канці, а пасля падвойнага абрання прынца Канці і
Фрыдрыха Аўгуста I, саскага электара, запярэчыў прапанове брата Казіміра ўзвесці на трон
Людвіга Бадэнскага (кампрамісны варыянт). 5 ліпеня гэтага ж года Бенедыкт Павел падпісаў
акт «падтрымкі вольных выбараў» Канці і быў прызначаны рэзідэнтам пры прымасе. У
кастрычніку заключыў з Паліньякам дамову аб накіраванні арміі на падтрымку Канці -
284
за 460 000 ліўраў. У Гародні ўдзельнічаў у нарадах адносна ўзброенай падтрымкі электара.
Дамагаўся таксама ад брата Казіміра адпраўкі войска на дапамогу прыбылага ў Аліву Канці,
але сутыкнуўся з рашучым супрацівам сапегаўскага лагера. У лістападзе 1697 г., нягледзячы
на папярэднюю дамову, перайшоў на бок Саса, якога 5 студзеня 1698 г. вітаў пад Радамам.
Шукаў дапамогі ў новага караля супраць рэспубліканцаў, якія таксама яго падтрымлівалі.
У студзені быў накіраваны Аўгустам II да прымаса ў Ловіч, адтуль прывёз ліст для караля.
28 студзеня 1697 г. на мірных перамовах у Літве падпісаў дамову і згадзіўся на праўную
каэквацыю. 30 студзеня 1697 г. удзельнічаў у Радзе Сената. У лютым кароль накіраваў
Бенедыкта Паўла у Ловіч на перамовы з бунтарамі. Прынялі яны Бенедыкта Паўла вельмі
неахвотна і звінавацілі ў здрадзе. Разам са Станіславам Г. Любамірскім Сапега размаўляў у
Блоні з сабранай на народнае рушанне шляхтай у справе міратворчага сойма; вёў таксама
перамовы з прымасам.
У пачатку сакавіка 1698 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у сакрэтнай Радзе Сената,
суправаджаў Аўгуста II у падарожжы ў Гданьск, 15 сакавіка ўдзельнічаў у Радзе Сената ў
Мальбарку, быў на няўдалым міратворчым сойме, а на Радзе Сената 27 траўня выказаўся
супраць выезду Марыі Казіміры ў Рым. У чэрвені суправаджаў Аўгуста II у Прусы на
спатканне з брандэнбургскім электарам Фрыдрыхам III, у якога, зрэшты, шукаў дапамогі
для барацьбы з літоўскай шляхтай. Браўудзел у Радзе Сената 30 чэрвеня 1698 г. 22 ліпеня
падпісаў дасягнутае з дапамогай караля пагадненне Сапегаў з рэспубліканцамі; але
тое пагадненне не ажыццявілася. У лістападзе ў Берасці прапанаваў Аўгусту II паслугі
сапегаўскага лагера ўзамен на падтрымкуў змаганні з антысапегаўскай літоўскай шляхтай.
Патрабаваў таксама ад караля, каб той хутчэй прыбыў у Гародню і не дапусціў праліцця
крыві. У снежні быў пад Каменкай адным з парламенцёраў сапегаўскага лагера ў справе
пагаднення са шляхтай. Трактат, падпісаны 21 снежня паміж Лаўнам і Пузевічамі, пакінуў
яму ў літоўскім войску толькі пешую харугву (200 чалавек).
Каб дапільнаваць фамільныя інтарэсы, Бенедыкт Павел прыбыў у Варшаву 20 сту-
дзеня 1699 г., быў на Радзе Сената 17 лютага. Вясною, верагодна, каб узяць рэванш над
рэспубліканцамі, супрацоўнічаў з Якабам Генрыхам Флемінгам у справе інфлянцкіх планаў
Аўгуста II. 17 жніўня быў на Радзе Сената і пагадзіўся з дэкларацыяй ад 24 жніўня гэтага
ж года ў справе выплаты доўгу Рэчы Паспалітай Брандэнбургіі - узамен на Мальбарк і
Палангу. 12 снежня 1699 г. падпісаў у Варшаве трактат з брандэнбургскім пасланнікам
Г. Вернерам у справе вяртання Эльблонга.
Бенедыкт Павел не хацеў дамаўляцца з рэспубліканцамі і імкнуўся да ўзброеннай
расправы з імі. Разарваўшы адносіны з Версалем, стараўся дзеля гэтых намераў атрымаць
падтрымку імператара Леапольда I. 14 верасня 1700 г. імператар надаў Бенедыкту Паўлу і
ўсёй яго сям’і княскі тытул. 3 4 студзеня і да 5 лютага 1700 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў
у працы фінансавага трыбунала ў Вільні пад кіраўніцтвам брата Казіміра. Давёў да зрыву
пагаднення паміж Казімірам і Міхалам Казімірам Коцеламі. 16 верасня на сойміку ў
Ашмянах шляхта абрала яго генеральным палкоўнікам свайго павета. Імкнучыся атрымаць
дапамогу супраць рэспубліканцаў, 25 верасня 1700 г. Бенедыкт Павел прыбыў у лагер
Аўгуста II пад Рыгай. Узамен на абяцанне ваеннай дапамогі яму ўдалося атрымаць згоду
285
на скліканне сойма для пацыфікацыі Літвы. На парадзе народнага рушання ў Ашмянах
імкнуўся стрымаць шляхту ад далучэння да рэспубліканцаў, якія мабілізавалі сілы для
барацьбы з Сапегамі. Сваім прыхільнікам паабяцаў абарону шляхецкіх правоў і свабоды.
Згодна з гэтым, на чале невялікіх сілаў рэгулярнай арміі і шасці шляхецкіх харугваў сваіх
прыхільнікаў 15 кастрычніка атакаваў пад Ашмянамі рэспубліканскае войска (19 шляхецкіх
харугваў і 6 гармат) пад камандаваннем М. К. Коцела. 22 кастрычніка, пасля перамогі,
спаткаўся з АўгустахМ П, які вяртаўся з Рыгі. Кароль даручыў кароннаму рэферэндарыю
Яну Шэмбеку суправаджаць яго ў Вільню і правёў перамовы з мэтай прымірэння шляхты з
Сапегамі. Аднак перамовы пацярпелі фіяска з-за нязгоды рэспубліканцаў.
18 лістапада Бенедыкт Павел удзельнічаў у бітве пад Алькенікамі, з якой вярнуўся
паранены; цераз Вільню і Біржы ўцёк у Курляндыю, адкуль 27 лістапада напісаў ліст каралю
з просьбай аб дапамозе. 24 снежня прыбыўу Гайльсберг (Лідсбарк-Вармінскі), а 7 студзеня
1701 г. -уВаршаву. На Радзе Сената 18-21 студзеня прасіўукараля дапамогідля змагання са
шляхтай. Прысутнічаў на сойме 1701 г., дзе вырашалася пытанне міруў Літве. Шляхта мела
намер, між іншым, пазбавіць Бенедыкта Паўла пасады падскарбія. Бенедыкт Павел шукаў
каралеўскай падтрымкі, спадзяваўся на пратэкцыю Францыі, спрабаваўзаключыць хаўрус з
каралеўскай апазіцыяй, якой кіраваў Р. Ляшчынскі. Аднак убачыўшы, што Аўгуст II выразна
аддае перавагу рэспубліканцам, намерыўся шукаць пратэкцыі ў Карла XII. Пасля сойма
выехаўуТыкоцін, адкуль спрабаваўумешваццаўлітоўскія падзеі і падтрымліваць выступы
сапегаўскіх прыхільнікаў супраць рэспубліканцаў. На прызначаны на 23 ліпеня 1701 г. у
Вільні міратворчы з’езд Сапегі не прыслалі прадстаўніка, і ён быў перанесены ў Гародню на
канец верасня. Бенедыкт Павел спрабаваў чарговым разам здабыць прыхільнасць караля і
20 верасня падпісаўу Варшаве акт падтрымкі Аўгуста II «насуперак усякім непрыяцельскім
дзеянням».
18 кастрычніка 1701 г. пасярэднікі з боку Сапегаў заключылі ў Гародні дамову з рэс-
публіканцамі, але самі Сапегі з ёю не пагадзіліся. А шляхта, якая вінаваціла Сапегаў у
антыкаралеўскіх махінацыях і сувязях са шведамі, таксама не хацела кампрамісу. На гара-
дзенскім з’езде была абвешчаная фальшывай дамова Сапегаў (за подпісам Бенедыкта Паўла)
з Агінскімі, у якой ішла гаворка аб супрацоўніцтве абодвух родаў з мэтай дэтранізацыі
Аўгуста II. Бенедыкт Павел, выкліканы каралём у Варшаву, адрокся ад фалыпыўкі. У першы
дзень сойма 1701-1702 гг. патрабаваў ад караля канчатковага, як мага хутчэйшага міру ў
Літве, а таксама гарантый, што СапегахМ вернуць маёмасць і ўладу. Не жадаючы спатыкацца
з рэспубліканцамі, ноччу 22 снежня пакінуў Варшаву і накіраваўся ў Вармію. Аднак, калі
16 студзеня 1702 г. давераная асоба Сапегаў пасля доўгіх перамоваў заключыла пагадненне
з праціўнікамі, Бенедыкт Павел, які ў канцы студзеня вярнуўся ў сталіцу, таго пагаднення
не падтрымаў. На Радзе Сената 16-27 лютага справа яшчэ не была абмеркаваная ў дэталях.
У канцы Аўгуст II вырашыў вярнуць Бенедыкту Паўлу ўладу над літоўскай казной, аднак не
хацеў, каб ён вяртаўся ў Літву, бо падазраваў, што Сапегі супрацоўнічаюць са шведамі, хоць
Бенедыкт Павел у гэтым не прызнаваўся. У сакавіку Бенедыкт Павел канчаткова пакінуў
Варшаву і зноў накіраваўся ў Вармію, а адтуль у Юрбарг, дзе спаткаўся і паразумеўся з
Карлам XII. Шведскі кароль абяцаў дапамагчы Сапегам вярнуць маёмасць і ўладу, а яны
286
мусілі садзейнічаць дэтранізацыі Аўтуста II. У выдадзеным 6 сакавіка 1702 г. пад Бранскам
маніфесце Бенедыкт Павел патлумачыў шляхце свой учынак несправядлівасцю Аўтуста II, а
таксама пазіцыяй рэспубліканцаў.
Суправаджаючы Карла XII у маршы на Варшаву, ужо ў дарозе параіў шведскаму канц-
леру К. Піпэру, каб той заняў цвёрдую пазіцыю адносна пасланніка Аўгуста II Ф. Віцгума і
падмануў дэлегатаў, высланыхз Рады Сената Рэчы Паспалітайулютым. У Варшаве (травень-
чэрвень 1702 г.) Бенедыкт Павел удзельнічаўу перамовах Карла XII з прымасам Радзяёўскім.
Меў добрыя адносіны з вялікім каронным гетманам Геранімам Любамірскім, што, пэўна,
паўплывала на яго пазіцыю падчас бітвы пад Клішавам (19 ліпеня 1702 г.).
У атачэнні Карла XII падчас кампаніі 1702 г. Бенедыкт Павел быў адным з найболып
заўзятых прыхільнікаў дэтранізацыі Аўгуста II. Яго кандыдатам на трон быў нойбургскі
герцаг Карл Філіп, што, натуральна, было звязана з праблемай так званай нойбургскай
маёмасці Сапегаў. Падтрымліваў прапанаваны Г. Вахшлагерам праект хаўрусу Рэчы
Паспалітай са Швецыяй супраць Масквы. Намоўлены фрацузскім дыпламатам Ж. Банакам,
схіляў Караля ХП не падпісваць мір з Аўтустам. Калі 12 студзеня 1703 г. на чале невялікіх
сілаў Бенедыкт Павел прыбыў у Варшаву, то распачаў дзейнасць па скліканні з’езда шляхты,
супраціўнай Аўгусту II, у чым яго падтрымаў і прымас. Нягледзячы на гэта, 22 ці 23 лютага
1703 г. разам з братам Казімірам Янам Бенедыкт Павел накіраваў шляхтце ліст, лаяльны ў
адносінах Аўгуста П. Да згоды Бенедыкта Паўла намаўлялі вялікі каронны канцлер А. Залускі
і нават прымас Радзяёўскі. Аднак на люблінскім сойме ў 1703 г. Сапегам не ўдалося аднавіць
рэпутацыю ў Літве, хоць выкананне рашэння пазбавіць іх улады адклалі на 6 тыдняў, каб
даць Сапегам час апраўдацца. Бенедыкт Павел не захацеў выкарыстаць гэтую магчымасць.
У жніўні 1703 г. ён прапанаваў Банаку пасадзіць на польскі трон Канці, аднак Версаль гэтага
ўжо не падтрымліваў.
Зрэшты, сам Бенедыкт Павел лічыўся кандыдатам на трон пасля абвяшчэння Варшаўскай
канфедэрацыяй міжкаралества перад выбарамі 1704 г., але, напэўна, прымас не раіў шведам
Сапегу ў такой ролі, бо лічыў яго дэспатычным і непрыгодным для кіравання чалавекам.
У чэрвені 1704 г. у Прусах Бенедыкт Павел абмяркоўваў справы выбараў з Карлам XII, у
Варшаву прыбыў у палове чэрвеня, а ў пачатку ліпеня прысягнуў Варшаўскай канфедэрацыі.
Падазравалі, што ён, спадзеючыся на абранне яго сына Міхала, мэтанакіравана зацягваў
выбары і адгаворваў шляхту ад падтрымкі кандыдатуры Станіслава Ляшчынскага. Аднак усё
гэта былі толькі спекуляцыі. Рашуча падтрымаўшы кандыдатуру Станіслава Ляшчынскага,
Бенедыкт Павел моцна паўплываў на канчатковы вынік.
Пры новым каралі ён спачатку выконваў ролю канцлера, маршалка і галоўнага дарад-
чыка. 12 ліпеня 1704 г. удзельнічаў у спатканні Станіслава Ляшчынскага з Карлам XII пад
Варшавай, а 18 ліпеня - з Радай Сената ў Алтажэве. У канцы жніўня пад націскам аўгустаўскіх
сілаў разам з Ляшчынскім адышоў з Варшавы да Ловіча і, нарэшце, каля 14 верасня прыбыўў
Львоў (паводле Г. Адлерфэльда, суправаджаў караля ў Эльблонг). У канцы 1704 г. у Гданьску
спрабаваў прымірыць Ляшчынскага з прымасам, які павінен быў туды прыехаць. Праз
вялікія намаганні яму ўдалося арганізаваць сустрэчу 24 студзеня 1705 г. у Гуадэндорфе,
аднак яна не дала выніку.
287
Верагодна, восенню 1704 г. Бенедыкт Павел удзельнічаў у складанні плана падзелу
Рэчы Паспалітай, які з’явіўся ў атачэнні Ляшчынскага. Паводле таго плана, Сапегі атрымалі
б асобнае княства на тэрыторыі Літвы. Магчыма, Сапега падказаў шведскаму каралю
ідэю прымусіць каронную магнатэрыю і шляхту падтрымаць Станіслава Ляшчынскага
пад пагрозай поўнага вынішчэння маёнткаў раскватараваным войскам. 14 жніўня 1705
г. прыбыў са Станіславам Ляшчынскім у Варшаву на вырашальную раду і як дэлегат Літвы
падпісаў акт канфедэрацыі; 6 снежня выслаў віншавальны ліст прускаму каралю Фрыдрыху I.
Суправаджаў Карла XII у паходзе ў Літву ў 1706 г., а калі кароль Швецыі ў чэрвені гэтага ж
года рушыў на Валынь, Бенедыкт Павел застаўся ў Берасці, дзе пад аховай корпуса генерала
Я. Маерфэльда спрабаваў арганізаваць літоўскую казну і здабыць сродкі на аплату шведска-
сапегаўскага войска. Калі кароль паклікаў Маерфэльда да сябе, Бенедыкт Павел рушыў разам
з ім і ўдзельнічаў са шведскай арміяй у маршы на Саксонію (верасень 1706 г.); толькіў канцы
ліпеня 1707 г. выехаў адтуль у Берлін. Здаецца, незадоўга да смерці імкнуўся прымірыцца
з Аўгустам II, таемна кантактаваў з царом Пятром I, пасварыўся з Карлам XII, якога хацеў
пераканаць у неабходнасці адпрэчыць кандыдатуру Ляшчынскага і правесці на трон Якуба
Сабескага. Верагодна, ужо з Берліна перасцерагаў прыхільнікаў у Рэчы Паспалітай, каб не
звязваліся са шведскім каралем, бо ён вораг шляхецкай свабоды.
Ад бацькі Бенедыкт Павел атрымаў Чарэю з Мялешкавічамі і Гарадком (Віцебскае
ваяводства), Высокае (Берасцейскае ваяводства), двор у Варшаве на Заваллі, а таксама
Рослаўлеўскае староства (Смаленскае ваяводства) і Рэтаўскае цівунства ў Жмудзі (з 1664 г.,
перадаў яго сыну Міхалу 9 жніўня 1700 г.). У 1667 г. купіў двор на Кракаўскім прадмесці у
Варшаве. Напэўна, у 1666-1670 гг. атрымаў Слонімскае староства (эканамічнае). Ад М. Л.
Радзівіла ўзяў у заклад за 100 000 польскіх залатых Камянецкае староства (Берасцейскае
ваяводства) і Карэлічы, якія вярнуў летам 1685 г. Пасля брата Лявона Базыля атрымаў
Сямяцічы пад Драгічынам і маёнтак Расна, а таксама зямельныя надзелы ў Гародні, а пасля
брата Францішка Стэфана - Алькеніцкае староства. 28 сакавіка 1692 г. перадаў брату
Казіміру Чахецкае лясніцтва. Каля 1693 г. Міхал Сясіцкі пераказаў яму Любашанскае
староства ў Віцебскім ваяводстве (перададзенае сыну Міхалу ў 1699 г.). У лютым 1698 г.
жонка літоўскага лоўчага Альжбета Гажэнская адмовілася на яго карысць ад Стрыёўскага
лясніцтва (Трокскае ваяводства). 18 ліпеня 1698 г. Бенедыкт Павел атрымаў Віленскае
цівунства. Быў ашмянскім судовым старостам у 1689-1699 гг. Перадаў гэтае староства
пляменніку Міхалу Францішку. Напэўна, ад Станіслава Ляшчынскага атрымаў Ашмянскае,
Жыжморскае (Трокскае ваяводства) і Дзісненскае (Полацкае ваяводства) староствы.
У 1679-1692 гг. Бенедыкт Павел за 56 000 польскіх залатых пабудаваў касцёл езуітаў у
Берасці. Абдараваў яго вялікім срэбным крыжам, які Леў Сапега атрымаў ад Папы Клемен-
са VIII. Бенедыкт Павел памёр у Берліне 12 жніўня 1707 г. ад дызентэрыі, быў пахаваны у
Сямяцічах.
3 1668 г. Бенедыкт Павел быў жанаты з Ізабелай Тарло (памерла пасля 1704 г.), дачкой
сандамірскага ваяводы Яна. Яе лёгкія паводзіны ў палове 80-х гг. сталі прычынай фактычнага
разводу сужэнцаў. У гэтым шлюбе Бенедыкт Павел меўсыноў: Міхала Юзафа [174], Франціш-
ка Караля (1672-1680), Казіміра Юзафа (памёр у 1749 г.), алькеніцкага і ялоўскага старосту.
Анджэй Рахуба
288
VII. 149
Руж.
Францішак Стэфан
Літоўскі канюшы. Быў трэцім сынам Паўла Яна [ 112] і яго другой жонкі Ганны Барбары
з Копцяў, братам Казіміра Яна [147], Бенедыкта Паўла [148] і Лявона Бызыля [153].
Пасля хатняга навучання пад кіраўніцтвам Клода дэ Леспінаса 17 лютага 1661 г.
Францішак Стэфан запісаўся ва ўніверсітэт у Лювене, а ў 1663-м з братамі Казімірам і
Бенедыктам выправіўся ў падарожжа па Заходняй Еўропе, з якога вярнуўся праз год. На
сойме 1664-1665 гг. Францішак Стэфан быў паслом ад Віленскага ваяводства (прадстаўляў
Лідскі павет). З’яўляўся тады алькеніцкім старостам, а неўзабаве (да 2 лютага 1662 г.) стаў
літоўскім чашнікам. Ад лідскага сойміка Францішак Стэфан быў паслом на соймы ў 1666 і
1667 гг., на другі быў накіраваны таксама ад Бранскай зямлі. На абдыкацыйным сойме Яна
Казіміра (1668) прадстаўляў Падляшскае ваяводства. Верагодна, гэта Францішак Стэфан
падчас міжкаралеўя быў прыхільнікам кандыдатуры цара Аляксея на польскую карону.
Падчас выбараў 1669 г. выказваўся ў падтрымку нойбургскага герцага Філіпа Вільгельма,
але ад Наваградскага ваяводства канчаткова падпісаўся за абранне Міхала Карыбута
Вішнявецкага. У пачатку 1670 г. (перад 4 сакавіка) быў прызначаны літоўскім канюшым;
прысягнуў на сойме, дзе з’яўляўся берасцейскім паслом. Ужо як браслаўскі гродскі староста
(прызначаны паміж 19 студзеня і 19 лютага 1671 г.) быў паслом таксама ад Берасцейскага
ваяводства на віленскую канвакацыю, якая пачалася 5 сакавіка 1671 г., але была сарваная
сапегаўскай фракцыяй.
12 чэрвеня 1671 г. Францішак Стэфан старшыняваў на берасцейскім сойміку, які прыняў
пастанову аб абароне краіны ад туркаў і скліканні на 4 ліпеня народнага рушання; таксама
ўдзельнічаў у берасцейскім справаздачным сойміку 17 ліпеня 1671 г. У студзені 1672 г. яго
кандыдатура на пасла (прэтэндаваў таксама Дамінік Мікалай Радзівіл) дала падставу Пацам
для зрыву сойма ў Берасці (яны намерваліся абраць Радзівіла). Аднак на паўторным сойміку
20 студзеня гэтага ж года абодва кандыдаты былі абраныя пасламі, так быў дасягнуты
кампраміс паміж супраціўнымі бакамі. 23 красавіка 1672 г. Францішак Стэфан атрымаўзгоду
на перадачу Браслаўскага староства Аляксандру Войну-Ясянецкаму. 1 ліпеня гэтага ж года
падпісаў у Варшаве акт канфедэрацыі супраць Міхала Карыбута. Канфедэраты звярнуліся
да Людовіка XIV з просьбай прысдаць у Польшчу герцага Шарля дэ Лангвіля, каб ён стаў
каралём. Аднак 11 студзеня 1673 г, у Варшаве Францішак Стэфан, хоць і не без супраціву,
прысягнуў пракаралеўскай Галембскай генеральнай канфедэрацыі.
У 1672-1673 гг. Францішак Стэфан шматразова прайграваў маёмасныя працэсы, аднак
ваенная служба дапамагала яму пазбегнуць выканання прысудаў. У хоцінскі паход 1673 г.
ён нрывёў харугвы: пяцігорскую і нямецкіх пяхотнікаў. Падчас бітвы, верагодна, кіраваў
літоўскай артылерыяй, а потым асабіста павёў у атаку полк кавалерыі і быў паранены.
На выбарчы.м сойме 1674 г. быў дэлегатам ад Наваградскага ваяводства, прагаласаваў за
Яна Сабескага і падпісаў яго расіа сотепіа. На гэтым сойме Францішак Стэфан счапіўся з
289
вялікім літоўскім гетманам Міхалам Казімірам Пацам - з-за дыскрымінацыі яго ваенных
частак, пагражаў перайсці на бок кароннай арміі. У гэтым жа годзе ўдзельнічаў у кампаніі
ва Украіне і застаўся пры каралі, калі таго пакінуў гетман Пац з большасцю літоўскага
войска. Быў на каранацыйным сойме Яна III у 1676 г. (як пасол ад літоўскага войска) і тады
ж быў прызначаны ў ваенную раду пры каралі. Аднак невядома, ці ўдзельнічаў у абароне
акружанага туркамі лагера пад Жураўнам прыканцы верасня - пачатку кастрычніка.
10 снежня 1676 г. у Берасці быў абраны паслом на сойм, пасяджэнні якога пачаліся ў
студзені 1677 г.; на ім рашуча супрацівіўся прывядзенню да прысягі соймавых маршалкаў,
прапануючы прызначыць ім заробак з казны, каб такім чынам прадухіліць подкуп. 18 траў-
ня 1677 г. падпісаў акт, які пацвярджаў права брандэнбургскага электара герцага Фрыдрыха
на Ленбарк і Бытаў. У жніўні 1678 г. удзельнічаў у Явараве ў Радзе Сената, дзе вырашаліся
справы войска і вызначаўся тэрмін склікання гарадзенскага сойма. Ужо тады кандыдатуру
Францішка Стэфана прапанавалі на маршалка сойма. I хоць у Гародні Ян III спачатку з
гэтым не пагадзіўся, але пасля абрання Францішка Стэфана паслом на берасцейскім
сойміку, верагодна, перадаў яму 40 000 залатых, каб падкупіць паслоў. Урэшце палата абрала
Францішка Стэфана маршалкам гарадзенскага сойма 1678-1679 гг., прычым нават не было
канкурэнта. Абавязкі маршалка Францішак Стэфан выконваў сумленна і беспамылкова,
аднак не праяўляў ініцыятывы. На гэтым сойме яго прызначылі прадстаўніком пры
каралі на час ваеннай кампаніі. За ўдзел у прыняцці пастановы (аб Каронным Трыбунале)
духавенства распачало працэс супраць Францішка Стэфана і дамаглося асуджэння
(афіцыйна ануляванага толькі ў 1683-м).
Шмат гадоў Францішак Стэфан быў палітычна звязаны з Сабескім, у лістападзе 1679 г.
звярнуўся да яго з просьбай аб пасадзе вялікага літоўскага маршалка, але, нягледзячы
на падтрымку братоў Казіміра Яна і Бенедыкта, пасаду не атрымаў. Як маршалак папя-
рэдняга склікання адкрыў пасяджэнні сойма 1681 г., на якім, зрэшты, яго імкнуліся
рэабілітаваць. На сойме 1683 г., на якім прадстаўляў Наваградскае ваяводства, 31 сакавіка
падпісаў праект хаўрусу з Масквой. На ім жа быў прызначаны ў камісію па перамовах з
маскоўцамі ў Андрусаве, якія павінны былі пачацца 28 лістапада. Як пасол ад літоўскага
войска 7 ліпеня 1683 г. прадставіў фінансавай камісіі, якая засядала ў Гародні, патрабаванні
выплаты пратэрмінавай платы войску. 23 ліпеня гэтага ж года прывёз у камісію новы спіс
патрабаванняў адносна войска. Хутчэй за ўсё, такім чынам рэалізоўваў палітычныя планы
сапегаўскай фракцыі, якая імкнулася перашкодзіць паходу Яна III на дапамогу Аўстрыі і,
прынамсі, выключыць з гэтага паходу літоўскае войска. Францішак Стэфан удзельнічаў у
літоўскім паходзе ў Венгрыю, на чале даверанных яму атрадаў здабыў замак у Араве.
У гэты час браты Францішка Стэфана, Казімір Ян і Бенедыкт, перайшлі ў апазіцыю
да Яна III; гэта паўплывала на давер караля да Францішка Стэфана, пры двары да яго
пачалі адносіцца непрыязна, асабліва каралева Марыя Казіміра. 3 17 красавіка да 16 траўня
1684 г. Францішак Стэфан удзельнічаў у пасяджэннях фінансавага трыбунала ў Берасці. У
1685 г. беспаспяхова імкнуўся атрымаць Менскае судовае староства, прайграў спадужніку
Крыштофу Завішу. 17 ліпеня 1685 г. старшыняваў на справаздачным соймікуў Берасці.
290
Па тастаменце бацькі Францішак Стэфан атрымаў маёнтак Ляхавічы (Наваградскае
ваяводства) і Трасцяніцу (Берасцейскае ваяводства), якую павінен быў адкупіць у Слушкаў,
а таксама Боцькі на Падляшшы, камяніцу з зямельным надзелам у Вільні на вуліцах
Нямецкай і Трокскай. У 1683 г. набыў маёнтак Горнава з вёскай Зачэпічы ў Берасцейскім
ваяводстве. Меў у гэтым ваяводстве таксама каралеўскія маёнткі Гнеўчыцы і Кратышын.
Перад смерцю брат Казімір Ян перадаў Францішку Стэфану правы на Бабруйскае староства.
Жонка прынесла яму ўладанні: Слабашэва і Янікова (Сандамірскае ваяводства), Чаплі
(Перамышлеўская зямля), Вадаў (Кракаўскае ваяводства), Сацэмін (Раўскае ваяводства) і
частку Турава (Берасцейскае ваяводства), а таксама маёмасць у Познані. У 1671 і 1685 гг.
Францішак Стэфан пацвердзіў і павялічыў ф) ндацыю для царквы св. Спасаў Трасцяніцы. У
тастаменце ад 8 верасня 1683 г. запісаў дом у Боцьках на шпіталь для ўбогіх, другі шпіталь,
у Ляхавічах, забяспечыў усім неабходным.
Францішак Стэфан памёр у Любліне 25 чэрвеня 1686 г.; згодна з запаветам, 4 ліпеня быў
пахаваны ў крыпце св. Бруна ў касцёле картузіянцаў у Бярозе.
Быў жанаты (з 1672 г.) з Ганнай Хрысцінай, дачкой Юрыя Себасцьяна Любамірскага.
Ад гэтага шлюбу пакінуў трох сыноў: Яна Казіміра [177], Юзафа Францішка [179] і Юрыя
Феліцыяна [181]. Меў таксама чатырох дачок: Барбару (1673-1702; з 1690 г. пад імем Марыі
знаходзілася ў манастыры візітантак у Кракаве), Францішку Ізабелу (памерла ў 1760 ці
1764 г.), з 1702 г. жонкуЯкаба Генрыха Флемінга (пасля анулявання шлюбуў 1723 г. як псіхічна
хворая заставалася пад апекай родных), Кацярыну (1680-1693) і Соф’ю. Удава Францішка
Стэфана ў 1692 г. выйшла замуж за вялікага літоўскага канцлера Дамініка Мікалая Радзівіла;
памерла 31 кастрычніка 1701 г. у Кракаве, дзе і пахаваная ў касцёле св. Пятра і Паўла.
Анджэй Рахуба
VII. 153
Руж.
Лявон Базыль
Падскарбі надворны, генерал літоўскай артылерыі. Нарадзіўся 20 сакавіка 1652 г. (ці
вясной 1656-га), быў малодшым сынам гетмана Паўла Яна [112] і Ганны з Копцяў, братам
Казіміра Яна [147], Бенедыкта Паўла [148] і Францішка Стэфана [149].
Лявон Базыль спачатку выхоўваўся езуітам Даніэлем Скажэўскім (Скажэмскім), пазней
вучыўся (паміж 1663 і 1668 гг.) у Віленскай Акадэміі, выконваючы ў гэты час функцыю
асістэнта кангрэгацыі Звеставання Найсвяцейшай Панны Марыі. Прыканцы 60-х - у пачатку
70-х знаходзіўся ў падарожжы па Еўропе (у 1672 г. наведаў Парыж), ужо тады меў Здзітаўскае
староства. Удзельнічаў у выбарчым сойме 1674 г., ад Берасцейскага ваяводства падпісаўся
за абранне Яна III. Быў паслом на гарадзенскі сойм 1678-1679 гг., дзе быў прызначаны
прадстаўніком пры каралі на час ваеннай кампаніі.
Хоць сам Лявон Базыль не вызначаўся асаблівамі заслугамі, яго браты паўплывалі на тое,
каб напярэдадні 26 студзеня 1679 г. кароль прызначыў яго літоўскім стольнікам. З’яўляўся
паслом ад Слоніма на сойм 1681 г., дзе быў абраны ў фінансавую камісію; у гэты ж час (у лютым)
быў прызначаны літоўскім надворным падскарбіем. Абіраўся на сойм 1683 г., дзе 25 сакавіка
291
падпісаў дыплом інвестытуры курляндскага герцага Фрыдрыха Казіміра. Дакладна вядома,
што ўдзельнічаўу ваенным паходзе ў Славакію і Венгрыю ў 1683-м, маючы сфармаваныя за
ўласны кошт пяцігорскую (120 жаўнераў) і драгунскую (80 вершнікаў) харугвы. У пачатку
студзеня 1684 г. каралева Марыя Казіміра паабяцала Лявону Базылю званне генерала
літоўскай артылерыі. Браты імкнуліся здабыць для Лявона Базыля Жмудскае генеральнае
староства, аднак кароль іх у гэтым не падтрымаў. Перад 3 чэрвеня 1684 г. Лявон Базыль
стаў генералам літоўскай артылерыі (запіс у Літоўскай Метрыцы за 7 верасня). Удзельнічаў
у ваеннай кампаніі 1686 г.
У спадчыну ад бацькі Лявон Базыль атрымаў Ружаны з Косавам (Слонімскі павет), Сямя-
цічы (Драгічынская зямля), Расну з Мінковічамі, Зубачамі, Чарневам, Літвінавічамі, Баршчэвам
і Хатынавам, Стары Здзітаў (усе ў Берасцейскім ваяводстве), зямельны надзел у Мельніку, а
таксама Краснае і Вострае, якія ў гэты час знаходзіліся на тэрыторыі, захопленай Масквой.
Меў Вількійскае староства (у Жмудзі) і Ліпніцкае староства ў Віленскім ваяводстве.
Лявон Базыль памёр 9 лістапада 1686 г. у доме Вольфа на вуліцы Дэканскай у Варшаве -
пасля выпадковагаранення з пісталета. Пахаваны ўсямейным маўзалеіў Бярозе-Картузскай.
Сям’і не меў. Надмагільны помнік па ім, верагодна, быў зроблены Тыльманам з Гамеранаў.
Анджэй Рахуба
VII. 156
Код.
Мікалай Лявон
Брацлаўскі ваявода. Нарадзіўся ў 1644 г., быў старэйшым сынам кароннага польнага
пісара Яна Фрыдэрыка [126] і Канстанцыі з Гербуртаў, братам Казіміра Уладыслава [157] і
Паўла Францішка [158].
У 1660 г. бацька адпісаў Мікалаю Лявону Оўруцкае староства (каралеўскі дазвол
ад 20 верасня). 1 жніўня 1664 г. ён узначаліў пасля бацькі казацкую харугву. Магчыма, у
снежні 1666 г. удзельнічаў у бітве пад Брагілавам, якая скончылася разгромам кароннай
арміі; яго харугва таксама мела вялікія страты. 7 лютага 1667 г. на сойміку ва Уладзіміры-
Валынскім быў абраны паслом на сойм ад Кіеўскага ваяводства. У тым жа годзе ўдзельнічаў
у падгаецкай кампаніі Яна Сабескага. У 1669-м ад Віленскага ваяводства падпісаў абранне
Міхала Карыбута. Са сваёй казацкай харугвай удзельнічаў у бітве пад Хоцінам (1673). Не
вельмі ангажаваўся ў палітычную дзейнасць. На выбарчым сойме 1674 г. падтрымаў свайго
камандзіра Яна Сабескага і застаўся яму верным да смерці. У летняй і восенскай кампаніі
1676 г. быў на чале панцырнай кавалерыі.
У 1677-м Мікалай Лявон стаў валынскім кашталянам, у 1683-м - брацлаўскім ваяводам.
Летам гэтага ж года быў у лагеры цад Радымнам. Удзельнічаў у падтрымцы Вены на чале
панцырнай конніцы. 6 снежня 1683 г. пад Прэшавам удзельнічаўу Радзе Сената, якая падвяла
вынікі венгерскай кампаніі. Удзельнічаў у летняй і восеньскай кампаніі 1684 г., а таксама ў
Радзе Сената, якая праходзіла 6 чэрвеня ў Явараве і 29 верасня 1684-га паміж Жванцам і
Хоцінам. Там пісьмова падтрымаў прадстаўленую імператарам Леапольдам I прапанову, каб
Ян III быў пасярэднікам і гарантам міру паміж хрысціянскімі ўладарамі.
292
Мікалай Лявон успадчыніў вялікія ўладанні ад бацькоў і сваякоў з коданскай лініі. Яшчэ
ў 1673 г. пазбавіўся Цяцерына (Аршанскі павет). Пасля бяздетных братоў бацькі - літоўскага
абознага Тамаша Казіміра [127] і віленскага біскупа Аляксандра (згодна з падзелам маёмасці,
які Т1 чэрвеня 1676 г. зладзіўса стрыечным братам Станіславам уМацееве) - Мікалай Лявон
і два яго малодшыя браты атрымалі маёнткі: Мураваную Ашмяну (Ашмянскі павет), Клінікі
з Муравіцай і Неплю (Берасцейскае ваяводства), палац і маёмасць у Берасці, Петухова
(Наваградскае ваяводства), зрэшты, у большасці аддадзеныя ў заклад. У наступным годзе
(20 чэрвеня) адбыўся новы падзел маёмасці - з братамі Казімірам Уладыславам і Паўлам
Францішкам; тады Мікалай Лявон атрымаў Дарагастаі з Муравіцай (Мураваніцай) і Кобрын
у Валынскім ваяводстве, а таксама Неплю і Клінікі (апошнія прадаўу 1682 г.), дом і зямельны
надзел у Берасці. Меў ад бацькі каралеўскую маёмасцы Доўгае, Галошку і Стазубра (Рускае
ваяводства). 29 ліпеня 1684 г. перадаў Оўруцкае староства Францішку Патоцкаму (каралеўскі
дазвол ад 5 ліпеня).
Мікалай Лявон памёр, верагодна, перад 1 лютага 1685 г. (1 лютага яго панцырную
кавалерыю ўжо ўзначальваў Рыгор Агінскі). Мабыць, пахаваны, згодна з запаветам, у
кляштары бернардынаў у Львове. 3 1678 г. Мікалай Лявон быў жанаты з Ганнай Канстан-
цыяй з Харленскіх (памерла да 1695 г.), дачкой Адама, валынскага мечніка, з 1674 г. удавой
ЯнаФранцішка Любавецкага, валынскагакашталяна, а з 1678 г. удавой Габрыэля Сільніцкага,
камянецкага кашталяна. Дзеці Мікалая Лявона (Іаанна, Адам і сын, імя якога невядомае)
памерлі маладымі. Чацвёрты раз удава выйшла замуж за бельскага ваяводу Стэфана
Патоцкага.
Анджэй Рахуба
VII. 157
Код.
Казімір Уладыслаў
Трокскі ваявода. Нарадзіўся ў 1650 г., быў сынам кароннага польнага пісара Яна Фрыдэ-
рыка [126] і Канстанцыі з Гербуртаў, братам брацлаўскага ваяводы Мікалая Лявона [156] і
жмудскага біскупа Паўла Францішка [158]; яго хросным бацькам быў кароль Ян Казімір.
Казімір Уладыслаў спачатку вучыўся ў езуітаў у Львове, затым у Браневе, потым у Італіі,
Францыі, Германіі, Галандыі, Англіі і Даніі. Вярнуўшыся на радзіму, служыў у літоўскім
войску. У 1673 г. удзельнічаў у бітве пад Хоцінам, падчас кампаніі 1676 г. - у бітве пад
Жураўнам (на чале панцырнай і драгунскай конніцаў). У 1678-м ажаніўся з Францішкай з
Копцяў, дачкой Яна Караля. 20 сакавіка 1680 г. (дазвол караля ад 15 студзеня) цесць перадаў
ямуБерасцейскаесудовае староства. 12снежня гэтагажгодаКазімірУладыслаўстаршыняваў
на выбарчым сойміку, дзе абмяркоўвалася кандыдатура на пасаду берасцейскага пісара, а ў
1682-м (2 лютага) - на грамнічным сойміку ў Берасці. У 1683 г. быў паслом ад Берасцейскага
ваяводства на сойм, дзе яго абралі дэпутатам у літоўскі фінансавы трыбунал.
Восенню 1683 г. на чале сваёй пяцігорскай харугвы Казімір Уладыслаў удзельнічаў у
паходзе літоўскай арміі ў Славакію і Венгрыю. 11 лістапада пасля здабыцця аднаго з замкаў
атрымаў драгунскі эскадрон - пасля Мацея Гасеўскага. 3 17 красавіка да 16 траўня 1684 г.
удзельнічаў у працы фінансавага трыбунала ў Берасці.
293
У сакавіку 1685 г. Казімір Уладыслаў быў прызначаны ў камісію, якая мусіла размежаваць
каралеўскія і прыватныя маёнткі ў Берасцейскім ваяводстве. 11 красавіка атрымаў нарэшце
першую ўплывовую пасаду літоўскага падстольніка, у кастрычніку 1686-га стаў стольнікам,
а ў снежні - літоўскім прыдворным падскарбіем. Гэтыя прызначэнні адбываліся, напэўна,
дзякуючы палітычным сувязям з радзівілаўскай фракцыяй, якую падтрымліваў Ян III у
барацьбе з Сапегамі. У вернасці Казіміра Уладыслава караля пераканаў Дамінік Мікалай
Радзівіл, літоўскі канцлер, які ў верасні 1689 г. рупіўся пра пасаду трокскага кашталяна для
Казіміра Уладыслава. Сапега і атрымаў яе ў лістападзе 1689 г.
Казімір Уладыслаў удзельнічаў у пасяджэннях літоўскага фінансавага трыбунала ў
Гародні ў 1690-м. Прысутнічаў на варшаўскім (1690) і гарадзенскім (1692-1693) соймах.
На пачатку 1691 г. удзельнічаў у працы літоўскай ваеннай камісіі ў Вільні, а восенню
працаваў у літоўскім фінансавым трыбунале ў Гародні. Т1 жніўня 1696 г. старшыняваў на
перадканвакацыйным берасцейскім сойміку, які прызначыў яму сталы заробак з казны - як
берасцейскаму судоваму старосту. Згодна з вымогамі радзіны, Казімір Уладыслаў адмовіўся
прыняць прапанаваную яму Янам III пасаду літоўскага падканцлера.
Падчас міжкаралеўя пасля смерці Яна ІП Казімір Уладыслаў выконваў абавязкі
маршалка берасцейскіх каптуровых судоў. 1 сакавіка 1697 г. кіраваў справаздачным і
перадвыбарчым берасцейскім соймікам. На выбарчым сойме падтрымаў Фрыдрыха Аўгус-
та I, увайшоў у дэлегацыю, якая павінна была выехаць з каралём у Дрэздэн. Удзельнічаў у
каранацыі Аўгуста II у Кракаве і атрымаўтады ж (1 кастрычніка 1697 г.) Трокскае ваяводства.
Казіміра Уладыслава прызначылі таксама ў камісію, якая 2 студзеня 1698 г. у Берасці мусіла
вырашыць пытанне з выплатамі літоўскаму войску. Сам меў у рэгулярным літоўскім войску
панцырную конніцу. Казімір Уладыслаў удзельнічаў у Радзе Сената 27-30 траўня 1698 г. У
снежні гэтага ж года сустрэўся ў Берасці з каралём і суправаджаў яго ў дарозе да Гародні.
Неўзабаве моцна захварэў, усе чакалі яго смерці. Нягледзечы на гэта, на сойме прымірэння
(1699) быў прызначаны сенатарам-рэзідэнтам на перыяд з 1 траўня да 31 ліпеня 1701 г.
20 чэрвеня 1677 г., пасля падзелу з братамі маёмасці бацькі і яго братоў, літоўскага абоз-
нага Тамаша [127] і віленскага біскупа Аляксандра [129], Казімір Уладыслаў атрымаў Ко-
дань (Берасцейскае ваяводства), Мураваную Ашмяну (прадаў у наступным годзе), палову
Галыпанаў (Віленскае ваяводства), права на Петухова (Ваўкавыскі павет), якое ацэньвалася
ў 265 000 залатых. Таксама меў Дарагастаі, Коблін, Дзюкшын (усе ў Валынскім ваяводстве) -
пасля Адама Сапегі, брацлаўскага ваяводы, Рэчыцу і Загорава (Берасцейскае ваяводства) і
камяніцу ў Берасці. Ад першай жонкі атрымаў Копылы, Аполе, палову Вярховічаў (Берас-
цейскае ваяводства). У 1697-м у Фелікса Красінскага купіў двор у Варшаве. Напэўна, у брата
Паўла купіў Чарнобыль (у Кіеўскім ваяводстве). Другая жонка прынесла яму маёмасць пад
Кракавам.
Казімір Уладыслаўбыў добрым гаспадаром, ямуўцалося выкупіць з даўгоўусю коданскую
маёмасць. Ён лічыўся чалавекам вялікіх ведаў, размаўляў на замежных мовах, яго называлі
«жывой бібліятэкай», што ў пэўнай ступені пацвярджае яго карэспандэнцыя. Пасля пажара
ў 1680 г. адрэстаўраваў парафіяльны касцёл у Кодані і аднавіў надмагільныя помнікі, што
знаходзіліся ў ім; быў фундатарам 5 алтароў, арганаў, амбонаў, а таксама мураванай капліцы
294
св. Ваўрынца пад Коданем. Казімір Уладыслаў памёр у Копылах 29 красавіка 1703 г. і быў
пахаваны ў Кодані, дзе 6 верасня сын Ян Фрыдэрык паставіў яму надмагільны помнік.
Казімір Уладыслаў быў жанаты двойчы. Пасля смерці Францішкі з Копцяў (памерла ў
Варшаве 14 лютага 1690 г. ад воспы, пахаваная ў Кодані) 22 лютага 1691-гаажаніўсяў Любліне
з Вінцэнтай Саламеяй з Фрэдраў, дачкой Андрэя Максімільяна, удавой Міхала Чартарыйскага,
крамянецкага старосты. Яна памерла ў Кракаве 23 кастрычніка (паводле запісак Яна
Фрыдэрыка Сапегі - 27 лістапада) 1733 г. і пахаваная ў тамтэйшым Марыянскім касцёле.
Ад першага шлюбу Казімір Уладыслаў пакінуў сыноў: Яна Фрыдэрыка [187] і Мікалая
Францішка (11 лютага 1689 г. - 2 ліпеня 1716 г.), мсціслаўскага старосту; а таксама дачок:
ЮстынуГанну(29 верасня 1681 г.-пасля 1652г.),з 1703-гажонкуЮзафаСтэфанаКрасіцкага,
галіцкага кашталяна; Алену Людвіку (8 красавіка 1683 г. - 1749 г.)> якая каля 1697 г. сышла
ў кляштар бенедыктынак у Станёнтках пад імем Схаластыкі; Цэцылію Соф’ю (24 студзеня
1688 г. - 10 красавіка 1762 г.), з 1710 г. жонку Яна Караля Хадкевіча (памёр у 1712 г.), з 1724 г.
жонку віленскага падкаморага Міхала Тызенгаўза; Канстанцыю (14 лютага 1690 г. -1692 г.).
У другім шлюбе Казімір Уладыслаў меў сына, які памёр маладым, і дачку (памерла ў 1753 г.,
імя невядомае).
Анджэй Рахуба
VII. 158
Код.
Павел Францішак
Манаскае імя - Бернард, чалец ордэна цыстэрсаў, парадыжскі абат, жмудскі біскуп.
Нарадзіўся ў Жураўне (ахрышчаны 23 красавіка 1657 г.), быў сынам кароннага польнага
пісара Яна Фрыдэрыка [126] і Канстанцыі з Гербуртаў, братам Казіміра Уладыслава [157] і
Мікалая Лявона [156].
Павел Францішак вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у Львове і Варшаве. У 1674 г. ад
Берасцейскага ваяводства ўдзельнічаў у выбарах Яна III. Падарожнічаў па Заходняй Еўропе,
наведаў Італію, Францыю (1678-1679), Нідэрланды і Германію. Магчыма, браў удзел у
паходзе ў Славакію і Венгрыю прыканцы 1683 г. Відаць, тады стаў палкоўнікам літоўскага
войска, ужо ў студзені 1684-га камандаваў драгунскай харугвай.
Пазней пакінуў вайсковую кар’еру і пайшоў у кляштар; 1 траўня 1686 г. атрымаў пер-
шае асвячэнне, а 25 сакавіка 1688-га - святарскія пасведчанні. У верасні гэтага ж года стаў
коданскім пробашчам (адмовіўся ад пасады старшыні капітулы канонікаў і ўступіў у ордэн
цыстэрцыянцаў). Шматразова бываў пры каралеўскім двары, карыстаўся вялікай сімпатыяй
і пратэкцыяй каралеўскай пары. Быўваршаўскім канонікам (у 1690 г., адмовіўся ў пачаткусту-
дзеня 1699-га), віленскім (18 ліпеня 1689 г., адмовіўся ў 1692-м), плоцкім кусташам, віленскім
кантарам (у 1690-м), сандамірскім схаластыкам (з 26 чэрвеня 1693 г., адмовіўся ў 1695-м).
У 1692-1695 гг. Павел Францішак імкнуўся стаць жмудскім біскупам, маючы падтрымку
каралевы і родных па чарэйскай лініі, але Ян III не захацеў узмацняць пазіцыю Сапегаў
у Жмудзі і не згадзіўся на яго прызначэнне. Нягледзячы на падтрымку каралевы, Павел
Францішак не атрымаў таксама ў 1693-м вармінскую канонію. Падчас сойма ў Гародні (1693)
295
стаў выканаўцам абавязкаў літоўскага духоўнага сакратара (відаць, пасля памылковай весткі
пра смерць Вінцэнта Валовіча). Доўгія гады імкнуўся атрымаць гэтую пасаду; незаконна
тытулаваўся сакратарому 1694-1695 гг. Каб палагодзіць праблему, 5 траўня 1695 г. Сабескі
прызначыў Паўла Францішка літоўскім рэферэндарыем, але ён адмовіўся.
У 1698 г., пасля смерці Валовіча, Павел Францішак імкнуўся ўсё ж атрымаць ад Аўгуста II
літоўскі духоўны сакратарыят, але не атрымалася - з-за супраціву антысапегаўскай партыі.
Як усе коданскія Сапегі, Павел Францішак захаваў вернасць Аўгусту II і 18 красавіка 1704
г., дзякуючы пратэкцыі Караля Станіслава Радзівіла, атрымаў жаданы літоўскі сакрата-
рыят. Павінен быў прысягнуць у студзені 1705 г., але кароль з’ехаў у Саксонію. Верагодна,
прысягнуў толькі ў сакавіку на Радзе Сената, у якой удзельнічаў. У пачатку 1707-га пад
націскам сям’і перайшоў на бок Станіслава Ляшчынскага і прыбыў да яго пад Ляйпцыг
1 сакавіка. Перад 18 красавіка Павел Францішак атрымаў ад Ляшчынскага прызначэнне
на хэлмінскае біскупства, аднак па-ранейшаму ўжываў тытул літоўскага сакратара. Павел
Францішак не лічыў сябе цалкам звязаным з Ляшчынскім і ўжо прыканцы жніўня 1709 г.
быў пад Бабімостам у лагеры Аўгуста II, які вяртаўся ў Рэч Паспалітую. 24 лютага 1710 г.,
падчас генеральнай варшаўскай рады, быў на прыёме ў нунцыя і зачытаў у Сенаце ліст
Папы Рымскага.
Ужо ў 1694-м Павел Францішак быў абатам цыстэрцыянцаў у Парадыжы, прыняўшы
пасля ўступлення ў ордэн імя Бернард. 16 студзеня 1708 г. стаў генеральным камісарам
ордэна цыстэрцыянцаўу Польшчы. Прыканцы лютага - у пачатку сакавіка 1708 г. удзельнічаў
у пасяджэннях генеральнай капітулы ордэна. Старшыняваў на пасяджэннях капітулы ў
Бенешаве ў 1710-м, дзе яго папрасілі вызначыць два кляштары для вышэйшых навучальных
філасофскіх і тэалагічных установаў. 16 снежня 1713 г. атрымаў нарэшце Жмудскае
біскупства, на якое 21 студзеня 1715 г. яго ўрачыста ўзвёў Папа (было дазволена цягам пяці
гадоў трымаць і парадыжскае абацтва). Павел Ян быў абавязаны рэстаўраваць рэзідэнцыю
жмудскіх біскупаў у Ворнях, адкрыць духоўную семінарыю ў дыяцэзіі, а таксама пенітэнцыяр
у жмудскай капітуле. 15 кастрычніка 1713 г. ён быў прызначаны ў камісію па рэвізіі маёмасці
вігерскіх камэдулаў, але там ужо не працаваў. Меў тытул асістэнта папскага трона.
Пасля падзелу сямейнай маёмасці ў Мацееве 20 чэрвеня 1677 г. Паўлу Францішку
дасталіся Чарнобыль (Кіеўскае ваяводства), Бярозалупы на Валыні і Жураўна на
Львоўшчыне. Паколькі Жураўна была спустошаная, браты абавязаліся выплаціць яму
40 000 залатых, дадаўшы да гэтай сумы фальварак Забалоцце з коданскага маёнтка. У
1687-м Павел Францішак купіўу Ізыдора Афаіты Радонне (частку), Дамброўку і Мусолы на
Варшаўшчыне. Чарнобыль, напэўна, прадаў брату Казіміру Уладыславу.
Павел Францішак быў фундатарам алтара Збаўцы Укрыжаванага ў коданскім касцёле
і гэтак званай Кампаніі - жылога квартала для святароў у Кодані. Пакінуў дзённік, пачаты
ў 1694 г.; напісаны нядбала, у ім няшмат інфармацыі аб грамадскіх падзеях і самім аўтары
(Архіў Радзівілаў, дзённік II, кніга 60, стар. 179-296). Павел Францішак памёр пасля доўгай
хваробы ў Кодані 1 кастрычніка 1715 г. і быў там жа пахаваны; пляменнік Ян Фрыдэрык
[187] паставіў па ім надмагільны помнік.
Анджэй Рахуба
296
VII. 161
Код.
Уладыслаў Юзафат
Берасцейскі ваявода. Нарадзіўся у Косаве 5 лістапада 1652 г., быў сынам літоўскага
крайчага Крыштофа Францішка [128] і Алены з Саламярэцкіх.
Уладыслаў Юзафат вучыўся у езуіцкіх калегіумах у Любліне і Браневе, у вышэйшых
навучальных установах Прагі і Вены, наведаў Германію, Францыю і Іспанію. Верагодна, яшчэ
ў маладосці, знаходзячыся пры венскім двары, Уладыслаў Юзафат атрымаў нейкую пасаду
ад імператара Леапольда I. У 1673 г., магчыма, удзельнічаў у бітве пад Хоцінам. Абранне Яна
Сабескага падпісаў ад Берасцейскага ваяводства. Удзельнічаў у восенскай кампаніі 1784 г.
ва Украіне і разам з часткай літоўскай арміі пад камандаваннем вялікага літоўскага гетмана
Міхала Казіміра Паца пакінуў фронт; прыканцы гэтага ж года падпісаў маніфест той часткі
войска, якая пайшла супраць волі караля.
Напэўна, у 1680 г. (перад 3 снежня) пасля брата Андрэя Францішка Уладыслаў Юзафат
атрымаў Чырвонагродскае староства ў Падольскім ваяводстве. Нядоўга пабыў сакольскім і
трабскім старостам. У лютым 1681 г. быўпрызначаны літоўскімчашнікам. Магчыма,у 1683-м
удзельнічаў у паходзе літоўскага войска ў Славакію і Венгрыю. 20 траўня 1684 г. Уладыслаў
Юзафат атрымаў пасаду літоўскага крайчага. У гэтым жа годзе падпісваўся тытулам
плоцкага старосты. Відаць, ад Плоцкага ваяводства з’яўляўся паслом на надзвычайным
сойме 1688-1689 гг., падчас якога дамагаўся ад брандэнбургскага электара вяртання трох
старостваў (Драгімія) і кампенсацыі за правізію для войска падчас турэцкай кампаніі за
апошнія два гады. Восенню 1689-га беспаспяхова імкнуўся стаць літоўскім падскарбіем,
а летам 1691 г. - смаленскім ваяводам. У 1691-ым як дэпутат ад Чарнігаўскага ваяводства
Уладыслаў Юзафат быў кандыдатам на пасаду маршалка Кароннага Трыбунала ў Любліне,
але стаў толькі віцэ-маршалкам.
У лістападзе 1696 г. Казімір Ян Сапега папрасіў яго стаць пасярэднікам у канфлікце
з акружанымі ў Берасці антысапегаўскімі канфедэратамі Рыгора Агінскага. Уладыслаў
Юзафат спрабаваў выканаць гэтую місію разам з Каралём Станіславам Радзівілам, але
беспаспяхова. Падчас міжкаралеўя пасля смерці Яна III французскі пасол М. дэ Паліньяк
выдаў 3 лютага 1697 г. Уладыславу Юзафату гарантыю на выплату 5 000 талераў у выпадку,
калі каралём будзе абраны прынц Франсуа Луі дэ Канці (у дзве раты - да і пасля абрання),
а 6 ліпеня дадаткова абяцаў яму за падтрымку французскага кандыдата першае вакантнае
староства, якое дае 30 000 польскіх залатых гадавога даходу. Звязаны з французскай партыяй,
Уладыслаў Юзафат дапільноўваў яе інтарэсы на Берасцейскім сойміку 1 сакавіка 1697 г. - у
канфрантацыі з так званымі рэспубліканцамі. Перад выбарчым соймам намерваўся стаць
кандыдатам на маршалка, але прыхільнікі Канці яго адгаварылі, абяцаючы ўзамен зрабіць
маршалкам каранацыйнага сойма. 5 ліпеня Уладыслаў Юзафат падпісаў падрыхтаваны імі
акт падтрымкі вольных выбараў, аднак неўзабаве прызнаў Аўгуста II.
У верасні 1698 г. Уладыслаў Юзафат быў абраны дэпутатам у Каронны Трыбунал.
14 студзеня 1699 г. атрымаў Менскае ваяводства. На пацыфікацыйным сойме гэтага ж года
Уладыслава Юзафата прызначылі ў рэдакцыйную камісію, а таксама ў камісію, якая павінна
297
была разгледзець справу захопу Эльблонга брандэнбургскім электарам; яго таксама абралі
ў літоўскі фінансавы трыбунал. Заўсёды шчыльна звязаны з вялікім літоўскім канцлерам
К. С. Радзівілам, Уладыслаў Юзафат не падтрымаў Сапегаў чарэйскай лініі ў іх адкрытым
канфлікце з літоўскай шляхтай. Таму не падпарадкаваўся пастановам антысапегаўскага
алькеніцкага з’езда, а ў студзені 1701 г. у Ружанах прысягнуў на вернасць Рэчы Паспалітай
перад літоўскім прыдворным маршалкам Янушам Вішнявецкім.
Уладыслаў Юзафат быў рашучым праціўнікам паходу Аўгуста II супраць шведаў у
Інфлянты. Аднак захаваў вернасць каралю падчас наступа шведаў, хоць спачатку яго
падазравалі ў супрацоўніцтве з Карлам XII. Прыняў удзел у люблінскім сойме 1703 г., дзе яго
прызначылі ў рэдакцыйную камісію, а таксама ў літоўскі фінансавы трыбунал. У траўні 1704-га
ў Берасці Уладыслаў Юзафат удзельнічаўу сойміку, які выказаўся за далучэнне да сандамірскай
канфедэрацыі. Прыбыў на з’езд канфедэрацыі ў Берасці летам 1705 г. і 11 ліпеня падпісаў
прыняты маніфест супраць шведскіх партый. У пачатку жніўня гэтага ж года браў удзел у
берасцейскім сойміку, які падтрымаў Аўіуста II. У 1706-1707 гг. вагаўся адносна падпісання
дэкларацыі ў падтрымку Станіслава Ляшчынскага. Праўда, 15 чэрвеня 1706 г. удзельнічаўу
пасяджэннях берасцейскага сойміка, які выразна стаў на бок Ляшчынскага і Сапегаў, якія
яго падтрымлівалі, а ў студзені 1707-га пляменнік Уладыслава Юзафата Ян Фрыдэрык [187]
прасіў для яго ў Ляшчынскага Віцебскае ваяводства - пасля адхілення Казіміра Пацея.
У ліпені ў Любліне Уладыслаў Юзафат удзельнічаў у з’ездзе сандамірскай канфедэрацыі,
якая абвясціла міжкаралеўе, быў прыхільна прыняты царом Пятром I. 27 ліпеня гэтага ж
года на справаздачным берасцейскім сойміку Сапега быў прызначаны суддзёй ваеннага
хаўрусу шляхты. Урэшце прызнаў каралём Станіслава Ляшчынскага, але, хутчэй за ўсё, не
меў намеру актыўна яго падтрымліваць. У 1708 г. быў абраны дэпутатам у Каронны Трыбунал
ад Брацлаўскага ваяводства, бо хацеў дапільнаваць інтарэсы сваёй дачкі Іаанны.
Калі Аўгуст II вярнуўся, Уладыслаў Юзафат адразу ж выказаўся ў яго падтрымку. На
пачатку верасня 1709 г. падтрымаў Яна Казіміра Сапегу, каб таму пакінулі ўладу вялікага
літоўскага гетмана, атрыманую ад Станіслава Ляшчынскага. У кастрычніку гэтага ж года
быў пры Аўгусце П у Торуні. Кароль аддзячыў - ужо 31 кастрычніка 1709 г. Уладыслаў
Юзафат атрымаў Берасцейскае ваяводства і стаў ротмістрам пяцігорскай і драгунскай
харугваўулітоўскай арміі. У 1710-м быўдэпутатам ад ЧарнігаўскагаваяводстваўКаронным
Трыбунале. На генеральнай варшаўскай радзе ў 1710 г. быў абраны дэпутатам у літоўскі
фінансавы трыбунал. На сойме 1712 г. трапіў у камісію па напісанні пастановаў. 23 лютага
1713 г. удзельнічаў у Радзе Сената ў Варшаве. У гэтым жа годзе яго абралі дэпутатам уЛітоўскі
Трыбунал (мабыць, ад Берасця); дзякуючы падтрымцы К. С. Радзівіла і Людвіка Пацея, стаў
там маршалкам. Пасля двух месяцаў маршалкоўства мусіў на некалькі тыдняў пакінуць
Вільню і накіраваўся ў Каронны Трыбунал, што выкарысталі яго праціўнікі. Калі Уладыслаў
Юзафат вярнуўся, яго не хацелі дапускаць да маршалкоўства. Толькі ўмяшальніцтва караля
дапамагло вырашыць канфлікт на карысць Уладыслава Юзафата.
У 1714 г. Уладыславу Юзафату, які выступаў ад імя Берасцейскага ваяводства, удалося
дамагчыся у караля змянення падатку на ваяводства, прызначанага вайсковымі камісарамі.
28 кастрычніка 1716 г. ён падпісаў ліст літоўскіх сенатараў, якія прысутнічалі ў Берасці на
пасяджэннях генеральнай фінансавай камісіі, да маршалка Тарнагродскай канфедэрацыі
298
Станіслава Ледухоўскага ў абароне дысідэнтаў. Прысутнічаў на першым варшаўскім
сойме 1720 г., дзе 8 студзеня быў прызначаны дэлегатам на перамовы з расійскім паслом
Р. Даўгарукім. Пасля сойма, 6 сакавіка 1720 г., удзельнічаў у Радзе Сената. Як дэпутат ад
Берасця ўдзельнічаў у пасяджэннях Літоўскага Трыбунала 1724 г.; нягледзячы на падтрымку
Л. Пацея, не стаў маршалкам.
На гарадзенскім сойме 1726 г. Уладыслаў Юзафат быўпрызначаны ў камісію па перамовах
заўстрыйскімі дыпламатамі. Пасля сойма, 15 лістапада 1726-га, прысутнічаўнаРадзе Сената.
Узначальваў пасяджэнні берасцейскага справаздачнага сойміка 4 лютага 1727 г., удзельнічаў
у гарадзенскім сойме 1729 г. Восенню гэтага ж года ў складзе прыхільнікаў Станіслава
Ляшчынскага ўдзельнічаў у заснаванні літоўскай антыкаралеўскай канфедэрацыі. Вясной
1730 г. беспаспяхова імкнуўся атрымаць Трокскае ваяводства.
Абодва браты Уладыслава Юзафата памерлі бяздзетнымі, і ён атрымаў усю бацькоўскую
маёмасць. Меў таксама маёнткі ад бацькавага брата Аляксандра, віленскага біскупа [129].
Паколькі яны былі абцяжараныя вялікімі даўгамі, быў вымушаны ў 1685 г. прадаць Бялынічы
ў Віцебскім ваяводстве за 300 000 залатых Кацярыне Радзівіл. 24 чэрвеня 1698 г. атрымаў згоду
на перадачу Плоцкага староства Войцеху Багуслаўскаму, 18 ліпеня гэтага ж года атрымаў з
жонкай Абельскае староства (Віленскае ваяводства), але меў клопаты з яго афармленнем.
Жонка віленскага ваяводы Ганна Сапега (з Копцяў) 10 лістапала 1704 г. перадала яму
Здзітаўскае і Слонімскае староствы. 5 траўня 1707 г. Уладыслаў Юзафат атрымаў ад Станіслава
Ляшчынскага Крэўскае староства, а вясной 1708-га - Лаздзейскае. Восенню 1709-га Аўгуст II
перадаў яму Шыляны, Скраблі, Стыглі, Юнглі, Следы і Намшы, 10 лютага 1710-га - Малы
Дырвін (усе ў Жмудзі), 9 лютага 1713-га - Віленскае лясніцтва (у 1713-ым прадаў яго Міхалу
Савіцкаму), а 30 студзеня 1715-га - Даманавічы ў Мазырскім павеце.
Уладыслаў Юзафат быўжанаты з Уршуляй Даніловіч, дачкой Пятра, кароннага крайчага,
і Хрысціны з Вішнявецкіх, з 1657 г. удавой брацлаўскага ваяводы Пятра Патоцкага. Меў
блізкія адносіны з Людвікай Марыяй з дому фон Гольцаў, лютэранкай, з 1683 г. удавой
мазавецкага ваяводы Войцеха Красінскага, якая выкупляла закладзеную маёмасць
Уладыслава Юзафата і ў 1692-м узяла ў заклад яго Вішніцы з Равінамі. Уладыслаў Юзафат
падаў на развод з жонкай (у 1693 г. атрымаў рашэнне на сваю карысць ад луцкага архідыякана
Казіміра Гадлеўскага). У гэты ж час, у пачатку сакавіка 1696 г., памерла Красінская (з якой
узяў фіктыўны шлюб, з-за чаго быў асуджаны сваякамі). Пасля разводу, 19 лютага 1697 г„
у Белай на Падляшшы ўзяў шлюб з Хрысцінай Сангушкавай, дачкой Гераніма, суражкага
старосты, і Канстанцыі з Сапегаў, сястрой Ганны Радзівіл. Уладыслаў Юзафат памёр у
Вішніцах 13 сакавіка 1733 г.
Ад шлюбу з Уршуляй Даніловіч (памерла пасля 1702 г.) Уладыслаў Юзафат меў дачку
Іаанну (23 чэрвеня 1678 - 1726?), з 1700 г. жонку Крыштофа Дуніна-Раецкага, а пасля
яго смерці (у 1716?) - Станіслава Тышкоўскага, берасцейскага падстольніка. Ад шлюбу з
Хрысцінай Сангушкавай (памерла 24 сакавіка 1756 г.) нарадзілася шмат дзяцей, з якіх
Ян, Міхал, Францішак, Юзафат (нар. 1707), Ганна (18 красавіка 1700 - 4 ліпеня 1703?) і
Канстанцыя памерлі ў дзяцінстве. Да паўналецця дажылі сыны Кароль Юзаф [196], Казімір
(памёр бяздзетным 14 кастрычніка 1736 г.) і Ігнацы.
Анджэй Рахуба
299
VIII. 170
Руж.
Юры Станіслаў
Мсціслаўскі ваявода. Нарадзіўся перад 12 лістапада 1668 г. (хрост планавалі на 16
снежня), быў старэйшым сынам Казіміра Яна [147] і Хрысціны з Глябовічаў, братам Міхала
Францішка [171] і Аляксандра Паўла [172].
Спачатку Юры Станіслаў вучыўся ў Вільні, дзе ў лютым 1681 г. на тры месяцы стаў адным
з дарадчыкаў Марыянскай Садаліцыі, а ў 1683-1684 гг. у Браневе. У 1684-м быў ротмістрам
пяцігорскай харугвы ў літоўскім войску і, напэўна, удзельнічаў з ёй у восеньскай кампаніі
гэтага года на Падоллі. Магчыма, як барысаўскі староста быў абраны ў студзені 1685 г.
паслом на сойм ад Смаленскага ваяводства, але з-за хваробы адмовіўся. У гэтым жа годзе
атрымаў ад бацькі Мерацкае староства - узамен на Барысаўскае. Напэўна, з-за маладога
веку не захацеў прыняць прапанаваную яму пасаду літоўскага падстольніка; аднак такім
тытулам падпісваўся ўжо 10 траўня 1686 г. Прыканцы лістапада - пачатку снежня гэтага
ж года стаў літоўскім стольнікам. У 1687-ым удзельнічаў у бітве з туркамі пад Камянцом-
Падольскім. У 1688 г. выканаў абавязкі пасла на гарадзенскім сойме ад Слоніма і вярнуўся
на поле баявых дзеянняў. Быў паслом ад войска на сойм 1690 г. і дамагаўся на ім належных
выплатаў жаўнерам; на гэтым сойме яго прызначылі прадстаўніком пры каралі на бліжэйшы
ваенны паход.
Юры Станіслаў быў паслом ад Наваградскага ваяводства (Слонімскі павет) на гара-
дзенскі сойм 1693 г.; ён быў таксама абраны на варшаўскі сойм у тым жа годзе, але, хіба, туды
не трапіў. Ад гэтага ж ваяводства быў паслом на сойм у 1695 г., падчас якога 15 лютага ўчыніў
бойку з каралеўскімі пасламі. 3 гэтай прычыны 23 сакавіка павінен быў паўстаць перад
маршалкоўскім судом, але загадзя пакінуў Варшаву. У жніўні 1695 г. на чале звыш дзясятка
харугваў прыбыў у Наваградак, каб пакараць праціўнікаў сваёй радзіны. Спачатку - за
высыланне паслоў да Яна III са скаргамі на Сапегаў - пазбавіўулады гродскага пісара Самуэля
Леапольда Камінскага і прызначыў на яго месца Станіслава Пшэрадоўскага. Потым некалькі
дзён абложваў літоўскага прыдворнага харужага Міхала Францкевіча-Радымінскага - аднаго
з кіраўнікоў антысапегаўскага руху ў ваяводстве. Адразу пасля гэтага радзіна параіла Юрыю
Станіславу ўзмацніць супрацьстаянне антысапегаўскім выступам у Жмудзі, якімі кіравалі
Крышпіны-Кіршэнштайны і Агінскія. Да вострай сутычкі паміж імі дайшло на грамнічным
сойміку ў 1696 г. у Расенях. Справа дайшла да сапраўднай бойкі, і ўрэшце сам Юры Станіслаў
разам са жмудскім старостам Пятром Міхалам Пацам мусіў бараніць жмудскага біскупа Яна
Гераніма Крышпіна-Кіршэнштайна ад гневу сваіх прыхільнікаў. Нягледзячы на гэта, біскуп
пракляў Юрыя Станіслава, што дало Яну III падставу адмовіць Сапегу ў пасадзе жмудскага
генеральнага старосты, а пасля смерці караля прынесла Юрыю Станіславу праблемы ў
перыяд выканання абавязкаў чальца дырэкторыі жмудскіх судоў ваеннага хаўрусу шляхты
падчас міжкаралеўя. Ямудаверылі гэтуюўладу 27 ліпеня 1696 г., адначасова абраўшы паслом
на канвакацыю. Пасля канвакацыі Юры Станіслаў вельмі паспяхова падаўляў арганізаваныя
Крышпінамі па ініцыятыве Марыі Казіміры выступы шляхты супраць Сапегаў у Жмудзі.
300
Урэшце разам з бацькавым братам Бенедыктам [146] у лістападзе гэтага ж года прымусіу
Крышпінаў падпісаць пагадненне. Сабраўшы ў Скірстымонях свае атрады, схіліў сабраную
тут прасапегаўскую шляхту абраць яго генеральным палкоўнікам Жмудскага княства.
Потым разам с часткай войска дапамагаў бацьку абложваць у Берасці Рыгора Агінскага.
У лютым 1697 г. Сапегі склікалі ў Расенях выбарчы соймік пад кіраўніцтвам Бенедыкта
Сапегі, каб абраць на ім Юрыя Станіслава жмудскім старостам, але сустрэліся з супрацівам
падбухторанай рэспубліканцамі шляхты; дайшло да ўзброеннай сутычкі паміж бакамі.
Магчыма, Юры Станіслаў удзельнічаў у берасцейскім сойміку 12 сакавіка таго ж года,
аднак гэта не прадухіліла правядзення рэспубліканцамі на асобным сойміку пастановы аб
народным рушанні, якога Сапегі не хацелі дапусціць.
Пасля падвойных выбараў прынца Франсуа Луі дэ Канці і Фрыдрыха Аўгуста I, саскага
электара, Юры Станіслаў 5 ліпеня 1697 г. падпісаў у Варшаве акт «падтрымкі вольных
выбараў» і быў прызначаны рэзідэнтам пры прымасе. Аднак восенню гэтага ж года, падчас
гарадзенскага з’езда для падтрымкі Канці, выказаўся за пераход Сапегаў на бок Аўгуста II.
Кіруючы часткай атрадаў свайго бацькі, 26 лістапада гэтага ж года прыбыў у Расені, дзе
жмудская шляхта сабралася на з’езд народнага рушання. Па ініцыятыве Казіміра Заранкі і
Р. Агінскага шляхта 3 снежня атакавала харугвы Юрыя Станіслава, прымусіўшы яго ўцякаць,
а частку харугваў - капітуляваць.
12 студзеня 1698 г. Юры Станіслаў вітаў Аўгуста II, які ехаў з Вілянова ў Варшаву, і як
пасол ад літоўскага войска запэўніў таго ў вернасці, просячы пры гэтым суда над Р. Агінс-
кім. У канцы сакавіка бацька выслаў яго з Гародні пад Коўна, каб перашкодзіць маршу
рэспубліканцаў Р. Агінскага, якога ён разбіў 29 сакавіка. Аднак, не здолеўшы перайсці цераз
Вілію з-за паводкі, пасля чарговых сутычак вярнуўся пад Мерач. Быў паслом ад Слоніма
на пацыфікацыйны сойм. Пасля сойма распачаў дзейнасць супраць рэспубліканцаў у
Жмудзі, аднак дайшло толькі да некалькіх няўдалых сутычак з Р. Агінскім у Трокскім
ваяводстве. 22 чэрвеня Юры Станіслаў прыбыў разам з бацькам у Варшаву, каб падпісаць
пагадненне з рэсггубліканцамі. Аднак пагадненне падпісаць не ўдалося, і Юры Станіслаў
зноў быў адпраўлены ў Жмудзь. 22 ліпеня разбіў Р. Агінскага пад Юрбаркам, але не здолеў
перашкодзіць яму 12 жніўня напасці на Жмудскае староства. Згодна з пагадненнем, якое
заключылі Сапегі з рэспубліканцамі паміж Лаўнам і Пузевічамі 21 снежня 1698 г., атрады
Юрыя Станіслава ў літоўскай арміі, за выняткам драгунскай харугвы, былі распушчаныя.
На сойме 1699 г. яго прызначылі ў камісію, якая павінна была разгледзець справу захопу
Эльблонга брандэнбургскім электарам Фрыдрыхам III. У пачатку 1700-га Юры Станіслаў
дапамагаў радзіне ў арганізацыі і падпарадкаванні фінансавага трыбунала ў Вільні, на якім
планавалася выкрыць фінансавыя злоўжыванні, учыненыя кіраўнікамі рэспубліканцаў. 3-за
хваробы не ўдзельнічаў у бітве пад Алькенікамі 18 лістапада 1700 г.
5 студзеня 1701 г. Юры Станіслаў прыбыў у Варшаву, каб разам са сваякамі супакоіць
літоўскую шляхту. Быў у Варшаве таксама ў траўні гэтага ж года, дзе ішлі перамовы
Сапегаў з Р. Агінскім. 16 студзеня 1702 г. на варшаўскім сойме 1701/02 гг. падпісаў трактат
пацыфікацыі Вялікага Княства Літоўскага. Аднак Сапегі (і Юры Станіслаў у тым ліку) не
атрымалі гарантый на вяртанне маёмасці, ды і вялікі літоўскі гетман заставаўся без кантроля
301
над войскам. 6 сакавіка Сапегі падпісалі ў Варшаве маніфест, які тлумачыў іх крокі, пакінулі
сталіцу, сустрэліся пад Юрбаркам з Карлам XII і перайшлі на бок шведаў.
Вясной 1702-га Юры Станіслаў праводзіў у Берасцейскім ваяводстве рэкруцкі набор у
створаную Сапегамі армію. У чэрвені яго атакаваў і ўзяў у палон у Белай на Падляшшы
Людвік Пацей (па іншай версіі, Сапега ўцёк у Трасценіцы). У любым выпадку ён вельмі хутка
быў на волі. У сярэдзіне студзеня 1703 г. выехаў у Варшаву з невялікім атрадам кавалерыі.
Згодна з рашэннем люблінскага сойма, Юры Станіслаў быў пазбаўлены ўлады літоўскага
стольніка. У снежні, знаходзячыся пад Серадзам з дывізіяй літоўскага войска, пільнаваў,
каб тамтэйшая шляхта выказалася на сойміку за далучэнне да прашведскай вялікапольскай
канфедэрацыі. 3 Вялікапольшчы па загадзе Карла XII рушыў на Кракаў.
Вясной 1704 г. камандаваў дывізіяй у каралеўскіх Прусах. У пачатку чэрвеня далучыўся
да арміі генерала А. Левенгаўпта ў Курляндыі. У бітве пад Крыжбаркам (Якабштадтам,
Следзевай Слабодкай) 5 жніўня кіраваў авангардам супраць левага крыла войска Міхала
Вішнявецкага, які падтрымліваў Аўгуста II, і пацярпеў паразу; быў нават паранены ў пагу.
У лістападзе далучыўся да рэштак корпуса Яна Казіміра Сапегі, які ішоў са Жмудзі да
Варшавы, і аж да Пултуска пераследаваў сілы, верныя Аўгусту II.
Пачатак 1705 г. правёў у Гданьску, пазней знаходзіўся ў Караляўцы. Са Станіславам
Ляшчынскім удзельнічаў у лютаўскай нарадзе ў Эльблонгу, у жніўні знаходзіўся на
генеральнай радзе Варшаўскай канфедэрацыі. Як адзіны з камісараў па перамовах аб міры
са Швецыяй падпісаў яго 26 лістапада гэтага ж года. 12 лютага 1706 г. у сутычцы з дывізіяй
літоўскага мечніка Казіміра Сяніцкага пад Алітай Юры Станіслаў камандаваў часткай войска,
якая складалася са шведскіх, каронных і літоўскіх атрадаў. Пазней намагаўся перацягнуць
Сяніцкага на бок Станіслава Ляшчынскага, разлічваў на яго дапамогу пры ўзяцці Быхава, у
якім Сяніцкі быў камендантам. Прапанаваў яму, між іншым, руку сваёй дачкі.
Пасля адбыцця Карла XII у Саксонію Юры Станіслаў застаўся ў Кароне, у арміі генерала
А. Мардэфэльда. 20 кастрычніка 1706 г. на ваеннай радзе ў Апатаўцы, ужо як трокскі ваявода,
прызначаны Станіславам Ляшчынскім, Юры Станіслаў выказаўся за бітву з надыходзячай
арміяй Аўгуста II. 29 кастрычніка ў бітве пад Калішам быў адным з камандзіраў левага
крыла. Пасля паразы ўцек у Гданьск. Лета 1707 г. правёў у Караляўцы, а восенню кіраваў
сапегаўскімі сіламі ў Жмудзі (меў тытул маршалка літоўскай арміі).
Не жадаючы падтрымліваць М. Вішнявецкага, які перайшоў на бок Ляшчынскага,
абмежаваўся выведвальнай дзейнасцю. У новым складзе літоўскай арміі Ляшчынскага
(быў зацверджаны 20 сакавіка 1708 г. у Геранёнах) Юры Станіслаў меў панцырную конніцу.
7 красавіка гэтага ж года ён прыбыў да Станіслава Ляшчынскага ў Солы і дамагаўся, між
іншым, дзяляціцкіх маёнткаў (меў «канфедэрацкай пячаткай [...] прыпячатаную прыві-
лею»). Назаўтра прысягнуў на Трокскае ваяводства. Удзельнічаў у перамовах, датычных
булавы і пасады вялікага літоўскага маршалка; іхніх вынікаў патрабаваў ад Сапегаў
Ляшчынскі. Каля 20 красавіка бацька даручыў Юрыю Станіславу камандаваць часткай
літоўскага войска (магчыма, прызначыў яго генеральным рэгіментарыем). У чэрвені
Ляшчынскі падпісаў прывілей Юрыю Станіславу на генеральнае Жмудскае староства.
Сапега павінен быў заняць пасаду пасля элекцыі, аднак гэтага не атрымалася. У сакавіку
302
1709 г. удзельнічаўу вялікімз’ездеСапегаўуКосаве. Некалькі месяцаўадпачываўад ваеннай
службы, да якой вярнуўся толькі летам гэтага ж года.
Восенню 1709 г., пасля вяртання Аўгуста II, Юры Станіслаў мусіў аддаць Трокскае
ваяводства і вярнуцца на стольніцтва. Перад генеральнай варшаўскай радай 1710 г. разаслаў
лісты шляхце з просьбай дапамагчы атрымаць каралеўскае памілаванне. I хоць урэшце яго
атрымаў, аднак яшчэ восенню 1711-га знаходзіўся ў Прускім Княстве, баючыся вярнуцца ў
краіну. У новым асабовым складзе літоўскай арміі 1713 г. яму дасталася толькі панцырная
конніца. Каб вярнуць нойбургскую маёмасць, Юры Станіслаў схаўрусаваўся з Людвікам
Пацеем, шукаў таксама падтрымкі цара Пятра I (летам 1715 г. у Рэвелі), а таксама А. Мен-
шыкава. На ўзніклай 23 сакавіка 1713 г. у Вільні літоўскай генеральнай канфедэрацыі
прадстаўляў Слонімскі павет, быў прызначаны прадстаўніком пры маршалку канфедэрацыі
Крыштофе Сулістроўскім і ў фінансавую камісію, якая павінна была працаваць з 9 верасня
гэтага ж года ў Гародні (але збіралася ў Берасці). Быў адным з літоўскіх камісараў на
перамовах з каралём, распачатых у Любліне ў сярэдзіне чэрвеня 1716 г.
У чэрвені 1717 г. разам з братам Аляксандрам Паўлам Юры Станіслаў выступіў
у Літоўскім Трыбунале з прэтэнзіямі адносна нойбургскай маёмасці. Яе атрыманне і
вызваленне ад крыдытаў стала галоўнай мэтай яго дзейнасці. Таму сваю ўвагу больш
канцэнтраваў на сесіі трыбунала, чым на сойміках і соймах. У пачатку жніўня 1719 г. разам
з братам Аляксандрам Паўлам апратэстваў у Вільні дзеянні Меншыкава, які не выканаў
рашэння трыбунала і не вярнуў Сапегам грошы за Дуброўна; у канцы верасня сам захапіў
маёнтак. У імкненні кантраляваць нойбургскія маёнткі Юры Станіслаў, што праўда, шукаў
дапамогі ў радзіны, але супрацоўніцтву Сапегаў перашкаджалі міжусобныя спрэчкі, асабліва
паміж Юрыем Станіславам і Аляксандрам Паўлам.
Летам 1725 г. Юры Станіслаў беспаспяхова імкнуўся стаць полацкім кашталянам, а
ў 1728-м - віцебскім ваяводам. Аднак прапанаванае яму 20 кастрычніка 1730 г. Полацкае
ваяводства чамусьці не прыняў. Удзельнічаў у распачатай у 1731 г. узброенай сапегаўскай
акцыі па здабыцці нойбургскай маёмасці, ранняй вясной гэтага ж года зноў захапіў Дуброўна.
29 сакавіка 1732 г. у выніку перамоваў са сваякамі атрымаў пасаду мсціслаўскага ваяводы.
Быў на варшаўскім сойме гэтага ж года, але моцна захварэў і не ўдзельнічаў у пасяджэннях.
Сваякі, асабліва бацька, вінавацілі Юрыя Станіслава ў разгульным стылі жыцця,
бяздумнасці ва ўчынках, недахопе дыпламатычных здольнасцяў. Меркавалі нават пакінуць
яго без маёмасці. Да гэтага ўрэшце не дайшло, праўда, сын Антоні юрыдычна засведчыў,
што не будзе аплочваць бацькавых даўгоў.
22 верасня 1685 г., адразу пасля свайго шлюбу з дачкой Аляксандра Палубінскага ў
выніку ўмяшання бацькі (ён прымусіў апекуноў Ізабелы Алены сарваць яе заручыны
з Лявонам Агінскім), Юры Станіслаў атрымаў маёнткі Стары Быхаў і Тайманаў (Новы
Быхаў) у Віцебскім ваяводстве, а таксама Горы-Горкі і Шышова ў тым жа ваяводстве -
пасля Палубінскіх. Вялікія ўладанні дадала яму першая жонка, Ізабела Алена з Палубінскіх;
па дамоўленасці са шваграм Дамінікам Мікалаем Радзівілам ад 22 верасня 1685 г. Юрыю
Станіславу былі перададзеныя Дзярэчын і Зэльва ў Наваградскім ваяводстве, Баркалабава,
Дашкаўка і Буйнічы ў Віцебскім, Лоеў і Любеч у Менскім, палац у Вільні і двор у Слоніме.
зоз
Праўда, швагры мусілі пасля выкупу падзяліцца Сідорычамі і Саламярэччам (Менскае
ваяводства). Аднак хутка паміж імі пачаліся непаразуменні ў маёмасных справах, ім паклала
канец толькі новая дамова, заключаная ў сакавіку 1690 г. у Варшаве.
Ад маці Юры Станіслаў меў частку заслаўскіх маёнткаў у Менскім ваяводстве. 3 1695 г.
гэтыя маёнткі патроху закладваліся, паколькі Сапегу былі патрэбныя грошы, між іншым, на
выкуп маёмасці пасля Палубінскіх і на ўтрыманне сваіх харугваў. Пасля Алькенікаў маёнткі
Юрыя Станіслава, часам панішчаныя, знаходзіліся ў руках рэспубліканцаў. Спрабуючы іх
ратаваць,у1701г.жонкавыступіласупрацьЮрыяСтаніславазпратэстам (згодназранейшым
пагадненнем ад 1694 г.) і абвінаваціла яго ў незаконным карыстанні яе маёмасцю. Удзел у
Паўночнай вайне таксама патрабаваў гатоўкі, якую Юры Станіслаў здабываў, закладваючы
маёнткі. 18 траўня 1706 г. ён атрымаў ад Станіслава Ляшчынскага канфіскаваныя ў Казіміра
Заранкі Дзяляцічы, у 1707-м набыў ў К. Сяніцкага права на валоданне Святымі Азёрамі
(Трокскае ваяводства), у 1708 г. бацька перадаў яму Анікштынскае староства. У сваю чаргу
Юры Станіслаў саступіў стрыечнаму брату Яну Казіміру [177] Здзітаўскае староства (21 ліс-
тапада). 25 студзеня 1709 г. заключыў пагадненне з братам Аляксандрам Паўлам і перадаў
яму права на Іўе (Віленскае ваяводства) - узамен за палову Любчы. У новай палітычнай
сітуацыі Юры Станіслаў нарэшце атрымаў правы на нойбургскую маёмасць. Каля 1715 г.
Юры Станіслаў заснаваў горад Янаў каля Саколкі.
Нарабіўшы шмат даўгоў, Юры Станіслаў пачаў прадаваць маёмасць. Аднак і гэта не
дапамагло; у 1717 г. ён разам з жонкай адмовіўся ад часткі (?) маёмасці на карысць сына
Антонія Казіміра. Пасля смерці бацькі ў 1720-м мусіў прадаваць успадчыненыя маёнткі,
абцяжараныя даўгамі (Галоўчын і Дуброўна ў Віцебскім ваяводстве, Паляны ў Віленскім
ваяводстве, Шкуды і Крэтынга ў Жмудзі). 4 студзеня 1722 г. падзяліўся з братам Аляк-
сандрам Паўлам часткай спадчыны: той атрымаў Дуброўну (не ўсю), невялікую частку
Заслаўя, Любчы, палац у Гародні і Ружанах (штосьці з гэтага было ў закладзе). Аднак
маёмасныя спрэчкі паміж Сапегамі трывалі яшчэ шмат гадоў.
У 1729-м у Гародні Юры Станіслаў пагадзіўся на выплату Сапегамі Аўгусту II 200 000
рэйнскіх талераў - у залік доўгу нойбургскага герцага Карла III Філіпа. Пастаянна маючы
даўгі, умеючы траціць і не ўмеючы гаспадарыць, Юры Станіслаў насамрэч быў банкрутам.
Яго доўг налічваў 2 мільёны польскіх залатых.
Другая жонка, Тэадора з Солтанаў, дадала яму толькі Новы Горад у Жмудзі.
Пасварыўшыся з сынам, рэшту свайго багацця тастаментам ад 7 кастрычніка 1732 г. Юры
Станіслаў запісаў дочкам ад другога шлюбу, а пажыццёвую рэнту - жонцы. Апошнія гады
жыцця праводзіў пераважна ў Дуброўне ці Быхаве. Хварэў на сухоты, якія і сталі прычынай
яго смерці ў Варшаве 12 кастрычніка 1732 г. Пахаваны ў Бярозе, у касцёле картузіянцаў,
23 кастрычніка.
Ад першага шлюбу з Ізабелай Аленай Палубінскай (памерла 13/14 сакавіка 1720 г.) Юры
Станіслаў меў сына Антонія Казіміра [206], а таксама пяцёра дачок. Пра Тэрэзу і Ганну звестак
няма. Хрысціна (1686? - 1713) з 1712 г. была жонкай вялікага літоўскага пісара Крыштофа
Паца. Бенедыкта (памерла ў 1724 г.) з 1716 г. была замужам за віленскім цівуном Юрыем
Тышкевічам. Саламея Ганна (памерла 22 снежня 1774 г.) была з 1724 г. жонкай літоўскага
304
падканцлера Яна Антонія Шчукі, з 1726-га - любашанскага старосты Лявона Навасельскага
(памёр у 1741 г.), а з 1742 г. - наваградскага ваяводы Юрыя Радзівіла. Аляксандра (памерла
пасля 1728 г.) сышла ў кляштар бернардынак у Слоніме.
3другойжонкай (з 1724г.) ТэадорайзСолтанаў(памерлаў 1774г.), дачкой інфлянцкага
харужага Самуэля і Элеаноры з Гільзенаў, Юры Станіслаў меў дзве дачкі: Хрысціну
Ружу (памерла ў 1772 г.), якая ў 1745 г. выйшла замуж за літоўскага падчашага Казіміра
Масальскага, і Тэрэзу, памерлую ў маладым узросце.
Анджэй Рахуба
VIII. 171
Руж.
Міхал Францішак
Літоўскі канюшы, генерал літоўскай артылерыі. Нарадзіўся ў 1670 г., быў другім сынам
Казіміра Яна [147] і Кацярыны (Хрысціны) з Глябовічаў, братам Юрыя Станіслава [170] і
Аляксандра Паўла [172].
У 1680 г. Міхал Францішак вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Варшаве, а ў 1683-1684 гг„
напэўна, у Браневе. Восенню 1685 г. накіраваўся пад апекай дэ Мулена (Дэмулена) ў падарожжа
па Заходняй Еўропе. Ужо тады быў анікштынскім старостам. У пачатку 1689-га бацька
выправіў яго да герцага Карла Латарынскага на службу ў арміі імператара; гэта пацвярджала
добрыя адносіны Сапегаў з Венай. У Аўстрыі, дзе Міхалам Францішкам апекаваўся герцаг
Сальм, ён адразу стаў генерал-ад’ютантам левага крыла арміі, камандзірам роты кавалерыі, а
таксама атрымаў гэтак званы залаты ключ (вольны доступ да імператарскіх памяшканняў).
Магчыма, браў удзел у турэцкай кампаніі (паводле Антонія Міштольта, удзельнічаў у асадзе
Цемешвара). Прыканцы 1689 г. вярнуўся на радзіму. На сойме 1690 г„ дзе быў паслом ад
Лідскага павета, Міхала Францішка абралі прадстаўніком пры каралі. 31 сакавіка гэтага
ж года атрымаў пасаду літоўскага канюшага. Удзельнічаў у кампаніі (супраць туркаў?)
імператарскага войска ў 1690 г„ а таксама ў малдаўскім паходзе Яна III у 1691-м - разам з
літоўскай арміяй.
Вясной 1692 г. Міхал Францішак стаўгенерал-маёрам і вярнуўся нааўстрыйскую службу;
у лістападзе гэтага ж года камандаваў конным палком - пасля генерала фон Трухсэса, а
ў 1693-1694 гг. - пяхотным палком. У канцы лета 1693 г. удзельнічаў у асадзе Белграда
імператарскім войскам. Восенню гэтага ж года быў прызначаны камісарам-асістэнтам
брандэнбургска-дацкага войска пры размяшчэнні на зімовыя кватэры. 5 кастрычніка
1694 г. удзельнічаў у пераможнай бітве імператарскай арміі пад Петраварадзінам. У
лістападзе гэтага ж года імператар Леапольд I прызначыў Міхала Францішка камандзірам
прэстыжнага палка кірасіраў (пасля генерала К. Пальфі), яго канкурэнтамі на гэтае месца
былі многія тытулаваныя асобы.
Міхал Францішак быў у Варшаве на сойме 1695 г„ падчас спрэчкі з калішскім ваяводам
Станіславам Малахоўскім пагражаў яму зброяй (1 сакавіка), за гэта адказваў перад
маршалкоўскім судом. Нягледзячы на пратэст Яна III, 8 красавіка суд адклаў справу,
што паказвала магутнасць сапегаўскай фракцыі. Неўзабаве ў Вільні Міхал Францішак
305
пасварыуся з маршалкам Л ітоўскага Трыбунала Д амінікам Слушкам, звінаваціў яго ў здрадзе
сапегаўскім інтарэсам і выклікаў на паядынак. У гэтай сітуацыі бацька Міхала Францішка,
вялікі літоўскі гетман, выслаў яго з войскам супраць літоўскага падканцлера Караля
Станіслава Радзівіла, які спрабаваў захапіць нойбургскія маёнткі. Міхал Францішак разбіў
радзівілаўскія атрады, пасля чаго захапіў радзівілаўскія Карэлічы. Прыканцы чэрвеня
гэтага ж года пакінуў Літву і зноў у складзе імператарскай арміі рушыў на вайну з туркамі.
Верагодна, пад камандаваннем Фрыдрыха Аўгуста I удзельнічаў у бітве пад Цемешварам.
Паводле А. Міштольта, ваяваў таксама супраць Францыі.
На радзіму Міхал Францішак вярі іуўся ў 1696 г., падчас міжкаралеўя - пасля смерці Яна III.
У лістападзе гэтага ж года разам са стрыечным братам Міхалам Юзафам [174] камандаваў
войскам, што наступала на Берасце, захопленае антысапегаўскімі канфедэратамі літоўскага
харужага Рыгора Агінскага, і пацярпеў паразу. 29 лістапада падпісаў пад Берасцем гарантыі
частцы літоўскага войска, якое далучылася да канфедэрацыі і пераходзіла пад уладу вялікага
літоўскага гетмана.
Восенню 1697 г. Міхал Францішак удзельнічаў у сапегаўскіх нарадах у Гародні ў справе
правізіі для арміі электара прынца Франсуа Луі дэ Канці, які прыбыў пад Гданьск і быў
падтрыманы Сапегамі. Міхал Францішак не хацеў даваць ваеннай падтрымкі французу
і дамагаўся ад бацькі прызнання Аўгуста II, з якім, напэўна, сустракаўся ў Кракаве яшчэ
ў верасні гэтага ж года на каранацыі. Верагодна, вітаў новага караля ў студзені 1698 г. у
Варшаве.
У лютым Міхал Францішак рушыў з бацька.м у Літву і атрымаў ад яго камандаванне
над літоўскімі сіламі з заданнем разбіць атрады рэспубліканцаў, якімі камандаваў Р. Агінскі.
Агінскі імкнуўся выклікаць у Літве паўсюднае выступленне шляхты супраць Сапегаў. Частку
сілаў АгінскагаМіхал Францішак прымусіўкапітуляваць 30 красавіка 1698 г. пад Жыжморамі,
потым пераследаваў пазасталыя аддзелы ў накірунку Вільні, рашуча распраўляючыся са
шляхтай, якая падтрымлівала рэспубліканцаў. Быў адказны за растрэл 12 траўня ў Гародні
Караля Белазора, сакратара канцылярыі рэспубліканцаў. Літоўскі Трыбунал, які быў пад
уплывам рэспубліканцаў, прыгаварыў Міхала Францішка да выгнання. Аднак Сапега
праігнараваў прысуд і 22 чэрвеня прыбыў у Варшаву з мэтай падпісання пагаднення з
рэспубліканцамі. 22 ліпеня падпісаў акт аднаўлення правоў на валоданне спадчынай у
Ленбарку і Бытаве. У пачатку 1698 г. атрымаў ад імператара палкі кавалерыі і пяхоты і,
відаць, пасады генеральнага польнага вахмістра і губернатара Петраварадзіна, але з-за
напружанай сітуацыі ў Літве краіну не пакінуў.
Пасля смерці Мацея Ромера, 8 кастрычніка 1698 г. бацька атрымаў для Міхала Фран-
цішка пасаду генерала літоўскай артылерыі (запіс у Літоўскай Метрыцы ад 18 ліпеня 1698 г.).
У 1699 г. бацькаў брат Бенедыкт [148] перадаў яму правы на Ашмянскае судовае староства.
Міхал Францішак быў на справаздачным сойміку ў Ваўкавыску 9 верасня 1700 г., але не змог
прадухіліць выступа антысапегаўскай шляхты.
У пачатку 1700-га Міхал Францішак удзельнічаўу арганізацыі фінансавага трыбунала ў
Вільні. Ён быў цалкам пад кантролем Сапегаў і выкрыў велізарныя фінансавыя злоўжыванні
кіраўнікоў рэспубліканцаў. 25 красавіка 1700 г. у Вільні падчас нападу п’янага бацькавага
306
эскорту на Януша і Міхала Вішнявецкіх Міхал Францішак першым аказаў ім дапамогу,
спрабуючы змякчыць канфлікт. Летам 1700-га прыехау у Вену, каб атрымаць ад імператара
званне фельдмаршала аустрыйскага войска. Падчас знаходжання ў Вене 14 верасня атрымаў
таксама тытул князя Свяшчэннай Рымскай Імперыі. 14 лістапада 1700 г. рушыў з Вільні
пад Алькенікі супраць размешчаных там сілаў М. Вішнявецкага. Выступаў супраць бітвы
з рэспубліканцамі. Аднак бацька даручыў яму быць галоўнакамандуючым у войску (каля
1500 жаўнераў і 8 гарматаў) і загадаў ісці у бой. Калі перамовы віленскага біскупа Канстанціна
Бжастоўскага не прынеслі вынікаў, 18 лістапада 1700 г. дайшло да бітвы пад Алькенікамі.
Перавага рэспубліканцаў была відавочнай; Міхал Францішак спрабаваў дамовіцца з імі,
але безвынікова. Бацька, брат і дзядзька ўцяклі, пакінуўшы яго аднаго з рэшткамі атрадаў,
і ён мусіў капітуляваць. Уначы Міхал Францішак быў пасечаны шляхтай, падбухторанай
віленскім канонікам Крыштофам Белазорам (братам Караля). Міхал Францішак быў
пахаваны 11 траўня 1701 г. у касцёле св. Казіміра ў Вільні («мітра на труне ляжала на ўспамін
ад хрысціянскага імператара»).
Апрача пералічаных старостваў, з якіх Анікшты перадаў у 1700-м Юрыю Ромеру,
вількамірскаму войскаму, з 1698 г. Міхал Францішак меў Дудскае і Барцянскае староствы
(абодва ў Віленскім ваяводстве). У 1702 г. яго бацька дамагаўся вяртання каралеўскіх
маёнткаў пасля сына, тлумачыў, чаму той не не атрымаў на іх праўных дакументаў. Паводле
Станіслава Залескага, у 1699 г. Міхал Францішак быў уладальнікам і Магілёўскай эканоміі,
але гэта не пацверджана. У Вільчкаў купіў за 60 000 залатых Лаўна (Гарадзенскі павет). Быў
сігнатарыем падпісанага 24 чэрвеня 1700 г. пагаднення з палацінам Рэйна Карлам Філіпам -
аб выкупе нойбургскай маёмасці.
Міхал Францішак не меў сям’і, хоць двойчы ледзь не жаніўся. У траўні 1690 г. бацька
вырашыў ажаніць яго з Іааннай - багатай дачкой Мікалая Гераніма Сяняўскага і Цэцыліі
Радзівіл. Заручыны адбыліся ў 1693 г. падчас гарадзенскага сойма, аднак Сяняўская
ўспрацівілася. Зрыў заручынаў адбыўся перад самым шлюбам у 1694 г. пры дапамозе кара-
левы Марыі Казіміры, якая баялася росту магутнасці Сапегаў. Другой абранніцай Міхала
Францішка, якую сасватаў яму, відаць, сам імператар, была княгіня Аўгуста дэ Сальм, але
смерць Міхала Францішка не дала ажыццявіцца гэтым планам.
Анджэй Рахуба
VIII. 172
Руэк.
Аляксандр Павел
Вялікі літоўскі маршалак. Быў сынам вялікага літоўскага гетмана Казіміра Яна [147]
і Хрысціны з Глябовічаў, братам мсціслаўскага ваяводы Юрыя Станіслава [170] і генерала
літоўскай артылерыі Міхала Францішка [171].
Нарадзіўся 8 верасня 1672 г., як паведамляе яго пляменнік Антоні Казімір [206]; у іншых
крыніцах падаюцца таксама даты: 1671 і 1673.
Аляксандр Павел, верагодна, у 1683-1684 гг. вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Браневе. 3
восені 1685-га падарожнічаў па Заходняй Еўропе, у 1689-м яшчэ быў у Парыжы, а ў канцы
307
гэтага ж года вярнуўся на радзіму. На сойме 1690 г. быў прызначаны прадстаўніком пры
каралі падчас ваеннага паходу. У лістападзе гэтага ж года беспаспяхова імкнуўся атрымаць
вялікае літоўскае пісарства. У пачатку 1691 г. бацька Аляксандра Паўлазаключыўз Версалем
дамову аб супрацоўніцтве супраць аўстрыйскага ўплыву; пацвярджэннем гэтага пагаднення
быў шлюб Аляксандра Паўла (20 красавіка гэтага ж года) з пляменніцай каралевы Марыі
Казіміры - Марыяй Кацярынай, удавой Станіслава Казіміра Радзівіла, дачкой французскага
пасла ў Рэчы Паспалітай Ф. Бэцюна і Марыі Луізы д'Арк’ен. Сястра Марыі Кацярыны
была жонкай вялікага кароннага гетмана Станіслава Ябланоўскага. Сапегі разлічвалі, што
Аляксандр Павел, падтрымліваючы добрыя адносіны з дваром, будзе бараніць іх інтарэсы.
У тым жа 1691 г. Аляксандр Павел удзельнічаў у малдаўскім паходзе. Саюз з дваром
хутка дапамогяму атрымаць высокія пасады -у 1692 г. ён стаў літоўскім чашнікам і літоўскім
прыдворным маршалкам (на гарадзенскім сойме 9 студзеня 1693 г. атрымаўбулаву). У 1692 г.
двор планаваў накіраваць яго ў Швецыю (дзе паслом Францыі быў яго цесць), каб стварыць
антымаскоўскі альянс.
Сваё жыццё Аляксандр Павел праводзіў пераважна пры двары, між інтрыгаў і раманаў,
што вельмі не падабалася яго бацьку і стварала непаразуменні з каралевай. У 1694 г. на
віленскім грамнічным сойміку Аляксандр Павел падтрымаў бацьку, які канчаткова стаў
на бок Сапегаў у іх спрэчцы з віленскім біскупам Канстанцінам Бжастоўскім і асудзіў
прыхільнікаў двара. У канфлікце адносна нойбургскай маёмасці, які разгарэўся пасля смерці
Людвікі Караліны Радзівіл у 1695 г., Аляксандр Павел меў найбольшыя шанцы, бо правы на
яе былі ў яго пасля маці. Падкрэсліў іх падчас дэбатаў на сойме 20 красавіка 1695 г.
Пасля смерці Яна Караля Дольскага (29 красавіка гэтага ж года) Аляксандр Павел
лічыўся кандыдатам на пасаду вялікага літоўскага маршалка, аднак кароль рашуча гэтаму
ўспрацівіўся. Пасля Дольскага Сапега атрымаў толькі атрад венгерскай пяхоты ў літоўскай
арміі. У канцы гэтага ж года быў пасярэднікам на варшаўскіх перамовах паміж Сапегамі і
біскупам Бжастоўскім, аднак яны былі сарваныя. 16 лютага 1696 г. удзельнічаў у Радзе
Сената. Быў ля паміраючага Яна III і, мабыць, сам марыў аб кароне. Па загадзе каралевы
19чэрвеня праніку апячатануюзамкавуюказну, кабузяць каберцы для пакрыцця катафалка,
што выклікала пратэст вялікага кароннага маршалка Станіслава Геракла Любамірскага. На
канвакацыйным сойме 1696 г., калі 17 верасня супраціўнікі прымаса Міхала Радзяёўскага і
каралевы ў знак пратэсту пакінулі Сенат, Аляксандр Павел застаўся і кіраваў пасяджэннямі.
Амаль заўсёды суправаджаў Марыю Казіміру, хоць бацька і ягоны брат Бенедыкт [148] былі
супраць, бо заставаліся з ёй у канфлікце. Як прадстаўнік каралевы прыканцы кастрыч-
ніка - у пачатку лістапада ўдзельнічаў у перамовах з прынцам Якубам Сабескім адносна
спадчыны памерлага караля. П лістапада 1696 г. падпісаў пад Берасцем пагадненне паміж
сваім бацькам-гетманам і часткай літоўскай арміі, якая стварыла канфедэрацыю.
Як і ўсе Сапегі, Аляксандр Павел быў прыхільнікам кандыдатуры Франсуа Луі дэ Канці
на трон. Беспаспяхова спрабаваў памірыць свайго бацьку з Марыяй Казімірай. Мабыць,
вясной 1697 г. заключыў пагадненне з брандэнбурскім электарам Фрыдрыхам III, абяцаючы
падтрымаць кандыдатуру Людвіга Бадэнскага на каралеўскі трон - узамен на нойбургскую
маёмасць. Аднак у дзень выбараў (27 чэрвеня), мабыць, каб падмануць праціўнікаў, спачатку
308
публічна падтрымаў саскага электара Фрыдрыха Аўгуста I, чым выклікаў непаразуменне
сярод сваіх прыхільнікаў. Урэшце падтрымаў Канці і 5 ліпеня 1697 г. падпісаў у Варшаве
«акт падтрымкі вольных выбараў». Быў абраны рэзідэнтам пры прымасе. Калі прынц Канці,
які дарма чакаў у Аліве дапамогі сваіх прыхільнікаў, ужо меў намер адплыць у Францыю,
Аляксандр Павел 2 лістапада 1697 г. прыбыў даяго з атрадам кавалерыі і затрымаў, абяцаючы
дапамогу літоўскай арміі праз некалькі тыдняў. Аднак праз некалькі дзён Аляксандр Павел
быў арыштаваны па загадзе гарадской рады ў Гданьску.
Разам з іншымі Сапегамі прызнаў Аўгуста II, ужо ў пачатку 1698 г. быў пры каралі ў
Варшаве. У лютым праводзіў з Варшавы Марыю Казіміру, якая вызджала ў Гуру-Кальварыю.
23 чэрвеня гэтага ж года Аляксандр Павел суправаджаў бацьку на аўдыенцыю да караля,
прасіў дапамогі ў справе пагаднення з рэспубліканцамі. Каб перацягнуць на свой бок
Сапегаў, 14 ліпеня 1698 г. Аўгуст II прызначыў яго нарэшце вялікім літоўскім маршалкам.
22 ліпеня Аляксандр Павел падпісаў акт спадчыны адносна Ленбарка і Бытава. У студзені
1699 г. удзельнічаў у нарадах па літоўскіх праблемах у Варшаве, а таксама ў Радзе Сената 17
лютага і 17 жніўня гэтага ж года.
На пацыфікацыйным сойме 1699 г. справа пасады маршалка для яго была адной
з найбольш вострых праблемаў (кароль у студзені гэтага ж года паабяцаў яе Янушу
Вішнявецкаму, паколькі закон не дазваляў даручаць два міністэрствы чальцам адной сям’і).
I ўсё ж П жніўня гэтага ж года Аўгуст II канчаткова пацвердзіў прызначэнне Аляксандра
Паўла; магчыма, дапамагло тут падпісанне Аляксандрам Паўлам дэкларацыі ад 24
жніўня, якая аддавала каралю Мальбарк і Палангу - за выплату Рэччу Паспалітай доўгу
Брандэнбургіі.
У студзені 1700 г. Аляксандр Павел знаходзіўся пры двары ў Дрэздэне, увязаўся ў афёру
з каштоўнасцямі жонкі, што моцна папсавала яго добрае імя пры двары. 16 лютага гэтага ж
года пакінуў Дрэздэн, відаць, накіраваўся ў Вену, адкуль вярнуўся ў Літву. 18 кастрычніка
гэтага ж года ўдзельнічаўу першай фазе бітвы пад Алькенікамі, але пакінуў поле бою разам
з бацькам і дзядзькам Бенедыктам, адчуўшы паразу. Напэўна, менавіта Аляксандра Паўла
бацька потым выслаў у Варшаву да Аўгуста П і каронных сенатараў.
Перад пачаткам сойма 30 траўня 1701 г. Аляксандр Павел ішоў перад каралём на святой
імшы ў касцёле св. Яна і нёс булаву маршалка. Літоўскія паслы былі супраць гэтага, 2 чэрвеня
дайшло давострай сутычкі з літоўскім прыдворным маршалкам Я. Вішнявецкім. Неўзабаве
кароль западозрыў Сапегаў у кантактах з Якубам Сабескім, а праз яго - са шведамі, і даў
зразумець Аляксандру Паўлу, што не жадае бачыць яго пры двары. Абураны Аляксандр
Павел звінаваціў Аўгуста II у імкненні да абсалютнай улады, прыгразіў, што звернецца да
літоўскай шляхты і прымаса, нават пяройдзе на бок Карла XII, да якога быў накіраваны (у
канцы лета ці пачатку восені 1701 г.) як пасол ад Сапегаў. Аднак урэшце прабачыўся перад
каралём 24 кастрычніка.
6 сакавіка 1702 г. Аляксандр Павел падпісаў у Варшаве маніфест Сапегаў супраць
рэспубліканцаў, у якім агаворваліся прычыны іх пераходу на шведскі бок, і накіраваўся ў
шведскі лагер пад Юрбаркам. У красавіку 1703-га з’явіўся ў лагеры Карла XII пад Варшавай.
309
На люблінскім сойме 1703 г. быў асуджаны за здраду і адхілены ад пасады маршалка. Вясной
1704 г., відаць, камандаваў адным з карпусоў літоўскай арміі, вернай Сапегам. 2 верасня
1704 г. у Расенях быў абраны прастаніславаўскай генеральнай канфедэрацыяй Жмудскага
княства ротмістрам адной з васьмі харугваў.
Вясной 1705 г. Аляксандр Павел быў з жонкай у Гданьску. Летам гэтага ж года як дэлегат
Літвы падпісаўу Варшаве акт Варшаўскай канфедэрацыі і, магчыма, удзельнічаўу каранацыі
Станіслава Ляшчынскага. У верасні 1706 г. суправаджаўЛяшчынскагаўпаходзеўСаксоніюі
прадстаўляў яго на мірных перамовах. 24 верасня 1706 г. падпісаў трактат у Альтранштадце.
Магчыма, быў тады па загадзе караля ў Берліне, шукаючы падтрымкі для Ляшчынскага ў
прускага караля Фрыдрыха I. Канец 1707 г. правёў у радзінных маёнтках у Княстве Прускім,
а 6 студзеня 1708-га спаткаўся ў Торуні з Ляшчынскім, каб накіравацца з ім у Гародню на
спатканне са шведскім каралём. Калі 20 сакавіка 1708 г. у Геранёнах было прынятае рашэнне
стварыць новую дванаццацітысячную літоўскую армію, у яе склад увайшла гусарская і
панцырная конніца Аляксандра Паўла (200 вершнікаў).
9 траўня пасля доўгіх ваганняў Аляксандр Павел адмовіўся нарэшце ад пасады вялікага
літоўскага маршалка, але стаць гетманам (пасля адмовы бацькі) яму не ўдалося. Перастаў
сябраваць з Ляшчынскім, верагодна, планаваў назаўсёды з’ехаць з Рэчы Паспалітай. Кароль
абяцаў яму першую сенатарскую вакансію (спачатку гэта было Віцебскае ваяводства, потым
Полацкае), урэшце перад 13 чэрвеня 1708 г. падпісаў для Аляксандра Паўла прывілей на
Трокскае ваяводства. Больш за тое, перадаў яму Рагозенскую эканомію (без абавязку
выплатаў). У пачатку чэрвеня Сапегі вылучылі Аляксандра Паўла сваім прадстаўніком пры
Карлу XII, аднак ён не суправаджаў таго ў паходзе на Расію. У 1709 г. быў абраны ў Вільні
дэпутатам у Літоўскі Трыбунал, дзе потым стаў маршалкам.
Пасля вяртання Аўгуста II (восень 1709 г.) Аляксандр Павел спачатку не ўдзельнічаў
у палітычным жыцці і часта знаходзіўся ў Княстве Прускім. Магчыма, у 1710-м яму была
вернутая годнасць, але не ўлада маршалка. Атрымаў яе зноў толькі 10 красавіка 1713 г.,
пасля чаго афіцыйна ў Варшаве ў пачатку 1714 г. папрасіў прабачэння ў Аўгуста II. Хутчэй за
ўсё, падчас урачыстасці ў Марымонце 2 жніўня 1715 г. (паводле іншых крыніцаў, у 1713-м)
атрымаў Ордэн Белага Арла. Як большасць чальцоў сапегаўскай радзіны, імкнуўся актыўна
ўдзельнічаць у Тарнагродскай канфедэрацыі. Ужо ў канцы 1715-га імкнуўся стварыць
падобную канфедэрацыю іў Літве, а яе маршалкам планаваў зрабіць свайго стрыечнага брата
(Яна Казіміра?). 25 ліпеня 1716 г. пад Усцінавам быў абраны прадстаўніком хаўрусу літоўскага
войска, створанага пад кіраўніцтвам літоўскага стражніка Станіслава Уладыслава Патоцкага.
На сойме 1717 г. быў прызначаны ў курляндскую камісію. Яго абралі таксама дэпутатам у
фінансавую камісію, якая засядала ў Гародні з 13 верасня па 23 кастрычніка 1717 г.
Па сутнасці, актыўнасць Аляксандра Паўла была звязаная з ратаваннем фамільнай
маёмасці і спробай вярнуць тую, якой завалодалі супраціўнікі Сапегаў пасля бітвы пад
Алькенікамі. 3 гэтай нагоды ён пастаянна судзіўся і спрабаваў ствараць розныя хаўрусы
(напрыклад, са С. Дэнгафам у пачатку 1718 г.), накіраваныя супраць Людвіка Пацея,
Радзівілаў і караля; шукаў падтрымкі цара Пятра I, сачыў за выбарамі ў Літоўскі Трыбунал
і за яго пасяджэннямі. У 1717 г. выйграў працэс аб Воўпе і Сяльцы. Атрымаўшы вестку аб
310
шлюбе Соф’і Альжбеты Аўгусты, нойбургскай герцагіні (дачкі Л. К. Радзівіл), з герцагам
Ёзафам Карлам Зульцбахскім, выступіў з братам Юрыем Станіславам ў Літоўскім Трыбунале
з прэтэнзіямі адносна нойбургскай маёмасці.
На пачатку 1718 г. Аляксандр Павел выйграўу трыбунале працэс супраць гетмана Л. Па-
цея і А. Меншыкава аб Дуброўне. Быў на гарадзенскім сойме 1718 г., 18 кастрычніка гэтага
ж года востра выказаўся супраць Пятра I, запатрабаваў выслаць да яго паслоў, прапанаваў
таксама склікаць народнае рушанне. У пачатку 1719 г. захапіў Дуброўну, а ў жніўні разам
з братам Юрыем склаў у Вільні пратэст супраць Меншыкава за невыкананне дэкрэта
трыбунала ў справе вяртання грошай за гэты маёнтак. Удзельнічаў у першым варшаўскім
сойме ў 1720-м. Потым зноў дапільноўваў свае справы ў трыбунале, а восенню ўдзельнічаў
у другім сойме. У наступныя два гады Аляксандр Павел быў заняты пераважна судовымі
працэсамі і знаходзіўся найчасцей у трыбунале. Быў на гарадзенскім сойме 1729 г., лічыўся
тады прыхільнікам Станіслава Ляшчынскага. У красавіку 1731 г. у Вільні дапамог Агінскім
абраць Міхала Эперыяша маршалкам Літоўскага Трыбунала, што было перамогай над
Радзівіламі. Аднак не захацеў падпісаць заключанага 9 траўня 1731 г. у Вільні пагаднення
Сапегаў з Агінскімі ў справе барацьбы з Радзівіламі за нойбургскую маёмасць, хоць меліся
чатыры дэкрэты трыбунала, якія прысуджалі гэтую маёмасць ім. Пагадзіўся з прынятым
8 ліпеня ў Росі рашэннем аб фінансаванні ім захопу гэтай маёмасці, запланаванага на
4 верасня.
Пасля свайго шлюбу Аляксандр Павел атрымаў ад бацькі Друю і Іказнь (Браслаўскі
павет). Апрача Воўпенскага староства (Наваградскае ваяводства), у 1692-м меў Гульбінскае
староства (Трокскае ваяводства) і Раштынскае (Кракаўскае ваяводства), прынесенае
жонкай. У 1694 г. выступаў як уладальнік Асвеі (Полацкае ваяводства). Быў адным з
сігнатарыяў заключанага 24 чэрвеня 1700 г. пагаднення з палацінам Рэйна Карлам Філіпам
у справе выкупу нойбургскай маёмасці. 25 траўня 1708 г. бацька перадаў яму правы на
Барцянскае староства (Віленскае ваяводства), а ў чэрвені - на Латавіцкае (Мазавецкае
ваяводства) і Пуньскае (Трокскае ваяводства). У 1709 г. падпісаў з братам Юрыем кантракт
аб абмене паловы Любчы (Наваградскае ваяводства) на палову Іўя (Віленскае ваяводства).
Меў ужо тады правы на Дуброўну (Менскае ваяводства), Чарлёны (Трокскае ваяводства)
і Лебедзева (Віленскае ваяводства). У 1715-м бацька перадаў яму правы на Раканцінскае і
Лаварышскае староствы (Віленскае ваяводства), а таксама на Анікштынскае. У 1716 г. пасля
рашэння трыбунала да яго пасля маці перайшоў радзівілаўскі маёнтак Сялец (Берасцейскае
ваяводства). Меў Шкуды (пайшлі на аплату крэдыторам) і Крэтынгу (абодва ў Жмудзі),
Дубровіцу (Браслаўскі павет), Лужкі і Шаркаўшчыну (Віленскае ваяводства), Іллю (Менскае
ваяводства). Аднакуся гэтая маёмасць была моцна абцяжараная даўгамі. Толькі 4 студзеня
1721 г., пасля смерці бацькі, Аляксандр Павел падзяліў маёмасць з братам Юрыем. У
выніку яму сталі належаць паловы Дуброўны, Заслаўя, Іўя, палаца і двара ў Гародні. Аднак
гэты падзел не палепшыў адносінаў паміж братамі, яны пасварыліся да канца жыцця.
Шматразова спрабавалі заключыць пагадненне наконт маёмасці, але беспаспяхова.
У 1729 г. у Гародні Аляксандр Павел згадзіўся на выплату Сапегамі Аўгусту II 200 000
рэйнскіх талераў доўгу нойбургскага князя Карла III Філіпа (за такую суму Аўгуст II трымаў
311
у закладзе нойбургскую маёмасць). 22 жніўня гэтага ж года атрымаў згоду на перадачу
Гульбінскага староства сыну Міхалу. Доўгія гады не мог паразумецца з сынам Казімірам
Лявонам у справе спадчыны і Воўпенскага староства. Справу яшчэ больш пагоршыла
перадача ім сыну Міхалу правоў на Слуцак у 1731 г.
Аляксандр Павел лічыўся вучоным чалавекам, добра ведаў некалькі моваў. 3 1732 г.
быў часткова паралізаваны. Памёр у палацы на Антокалі ў Вільні 4 студзеня 1734 г. і быў
пахаваны там жа ў касцёле трынітараў, да фундацыі якога спрычыніўся. У 1744-м сын Юзаф
паставіў па ім надмагільны помнік (знішчаны ў 1865 г.).
Ад шлюбу з Марыяй Кацярынай дэ Бэцюн (памерла 5 жніўня 1722 г. у Чарлёне) Аляксандр
Павел пакінуў сыноўКазіміра Лявона [214], Юзафа Станіслава [215] і Міхала Антонія [216].
Меў таксама дачку Людвіку Марыю (4 траўня 1695 - 1766), з 1711 г. жонку Аляксандра
Дамініка Веляпольскага, апочкаўскага старосты, а з 1727-га - жонку бельскага ваяводы
Антонія Міхала Патоцкага. Некалькі яго дзяцей памерлі ў маладым узросце. Аляксандра
Паўла лічылі бацькам Міхала Фрыдэрыка Чартарыйскага - з-за гучнага раману з яго маці
Ізабелай з Марштынаў.
Анджэй Рахуба
VII. 174
Руж.
Міхал Юзаф
Падляшскі ваявода. Нарадзіўся ў 1670 г., быў старэйшым сынам Бенедыкта Паўла [148]
і Ізабелы з Тарлоў.
Ужо ў 1680 г. Міхал Юзаф быў прызначаны рослаўлеўскім старостам. Спачатку вучыўся
ў езуіцкім калегіуме ў Варшаве, дзе, між іншым, 16 лютага 1685 г. выканаў ролю князя
нарманаў у п’есе «Іта$о \>ісіогіае [...] а ]оаппе III [...] д.е Тпгсіз геіаіае, іп Сосіі/гесіо Выііопіо
[...] асіытЬгаіа...». У наступныя гады падарожнічаў па Заходняй Еўропе. 4 траўня 1687 г.
быў прызначаны літоўскім чашнікам, а прыканцы 1688-га быўу Парыжы. Апрача Францыі,
напэўна, наведаў Італію. Удзельнічаў у сойме 1690 г., быў прызначаны прадстаўніком
пры каралі на час ваеннага паходу. 20 траўня 1692 г. атрымаў пасаду вялікага літоўскага
стражніка. На гарадзенскім сойме 1693 г., на якім прадстаўляў Берасцейскае ваяводства,
востра выступіў супраць хэлмскага біскупа Казіміра Яна Апалінскага, звінаваціўшы яго ў
абразе трона (той выступіў без згоды караля ў Радзе Сената).
На бурным справаздачным берасцейскім сойміку 10 красавіка 1693 г. Міхал Юзаф
падпісаў Іашіыт, скіраваны супраць рэспубліканцаў як «разбуральнікаў грамадскага
спакою», але яму не ўдалося перашкодзіць бунту і захопу войска палітычнымі супраціў-
нікамі. Быў паслом ад Гародні на варшаўскі сойм 1695 г. 15 лютага гэтага ж года ўвязаўся ў
Варшаве ў бойку з кароннымі пасламі, за якую трапіў пад маршалкоўскі суд. У 1695 г. удзель-
нічаў у ваеннай кампаніі на Падоллі; у кастрычніку беспаспяхова спрабаваў прадухіліць
стварэнне канфедэрацыі літоўскага войска пад Трыбухаўцамі. Аддзяліўся ад канфедэратаў,
накіраваўся разам з камандуючым арміяй літоўскім польным гетманам Юзафам Багусла-
вам Слушкам пад Камянец-Падольскі. На канвакацыі ў 1696 г. пасля смерці Яна III Міхал
312
Юзаф быў паслом ад Берасцейскага ваяводства. Імкнуўся супрацьстаяць узрастаючай у
гэтым ваяводстве актыўнасці рэспубліканцаў, скіраванай супраць Сапегаў. Восенню гэтага
ж года камандаваў авангардам арміі свайго дзядзькі, гетмана Казіміра Яна Сапегі [147]
супраць канфедэратаў пад камандаваннем Рыгора Агінскага, якія канцэнтраваліся ў Берасці.
Пацярпеў паразу ў сутычцы з канфедэратамі пад камандаваннем Людвіка Пацея. 29 лістапада
1696 г. Міхал Юзаф падпісаў трактат аб роспуску канфедэрацыі. На берасцейскім сойміку
10 студзеня 1697 г. з дапамогай Караля Станіслава Радзівіла яму ўдалося мабілізаваць
частку шляхты супраць рэспубліканцаў. На грамнічным сойміку ў гэтым жа годзе дайшло
да адкрытай сутычкі, і толькі дзякуючы Міхалу Юзафу, удалося пазбегнуць кровапраліцця.
На гэтым сойміку ён быў абраны палкоўнікам Берасцейскага ваяводства.
Міхал Юзаф быў на справаздачным і адначасова выбарчым сойміку ў Берасці (12 сака-
віка), ад якога быў потым паслом на выбарчы сойм як прыхільнік кандыдатуры прынца
Луі дэ Канці; яшчэ ў 1696-.М узяў на сябе абавязак падтрымаць яго ўзамен на 2 000 талераў
і такую ж гадавую плату пасля абрання каралём. Удзельнічаў у Радзе Сената 13 сакавіка
1697 г. 5 ліпеня 1697 г. падпісаў складзены прыхільнікамі Канці акт «падтрымкі вольных
выбараў» і быў прызначаны рэзідэнтам пры прымасе. У выніку заключанага восенню гэтага
ж года пагаднення Бенедыкта Сапегі з французскім паслом М. дэ Паліньякам, на падтрымку
Канці Сапегі павінны былі выставіць 10-12 харугваў пад камандаваннем Міхала Юзафа.
Таму ў пачатку кастрычніка 1697 г. ён вырушыў з Гародні на чале тысячнага атрада ў Гданьск,
але пасля весткі аб меркаваным прыбыцці ў Літву вялікага кароннага падскарбія Гераніма
Любамірскага адмовіўся ад паходу і вярнуўся ў Гародню.
Пасля прызнання Аўгуста II удзельнічаў у пацыфікацыйным сойме 1698 г. у Варшаве
і там пагоршыў і так дрэнныя адносіны Сапегаў з гетманам Ю. Б. Слушкам. У гэтым жа
годзе, напэўна, 22 чэрвеня, зноў прыбыў ў Варшаву разам з дзядзькам Казімірам Янам з
мэтай падпісання пагаднення з рэспубліканцамі. 22 ліпеня падпісаў акт адносна аднаўлення
правоў на Ленбарк і Бытаў брандэнбурскага электара Фрыдрыха ПІ. 25 ліпеня 1698 г. атры-
маў пасаду літоўскага польнага пісара, якую пад ціскам Сапегаў перадаў яму Людвік Пацей.
Восенню гэтага ж года ўдзельнічаў у кампаніі на Падоллі, а пасля яе заканчэння затрымаўся
са сваёй дывізіяй у Берасцейскім ваяводстве, блакуючы дзеянні рэспубліканцаў. Па загадзе
Міхала Юзафа яго жаўнеры схапілі пад Ласіцамі і моцна пабілі літоўскага падстольніка
Лявона Агінскага, якога выслаў да Аўгуста П віленскі з’езд антысапегаўскай шляхты. Гэты
выпадак стаў адной з прычынаў адкрытага выступлення літоўскай шляхты супраць Сапегаў.
Ужо ў лістападзе гэтага ж года з галоўнымі сіламі, вернымі яго бацьку, Міхал Юзаф быў ў
Гародні, а калі ў снежні пад Каменкай войскі абодвух бакоў стаялі насупраць адзін аднаго,
Міхал Юзаф знаходзіўся ў групе перамоўнікаў. У 1699-ым, на другім пацыфікацыйным
сойме, быў прызначаны ў камісію, якая павінна была вырашыць пытанне захопу Эльблонга
Брандэнбургіяй (24 жніўня падпісаў дэкларацыю перадачы каралю Мальбарка і Палангі -
узамен доўгу Рэчы Паспалітай электару), і ў камісію, створаную для прыняцця Эльблонга
ад Брандэнбургіі (удзелу ў ёй не прымаў). Увайшоў таксама ў камісію для ацэнкі шкоды,
нанесенай літоўскім войскам Кароне, якая павіннабылараспачаць працу ўБерасці 3 лютага
1700 г. Восенню 1699 г. быў у караля ў Дрэздэне.
313
Міхал Юзаф не ўдзельнічаў у бітве пад Алькенікамі і ўжо ў пачатку снежня 1700 г.
прыбыў у Варшаву, патрабуючы ад караля супакоіць літо)скую шляхту. Не пайшоў за
большасцю сваёй радні і застаўся ў Рэчы Паспалітай. 16 студзеня 1702 г. падпісаўу Варшаве
акт пацыфікацыі ВКЛ, а ў сакавіку - маніфест супраць рэспубліканцаў. Пасля пераходу на
бок Карла XII у пачатку красавіка наведаў яго ў Юрбарку, а потым суправаджаў шведскую
армію ў маршы на Вільню. У канцы траўня разам са стрыечным братам Юрыем Станіславам
[170] накіраваўся ў Берасцейскае ваяводства, каб набраць войска. Напэўна, быў у лагеры
Карла XII падчас бітвы пад Клішавам (19 ліпеня 1702 г.). У канцы 1702-га быў пасланы з
войскам дзядзькі Казіміра Яна ў Літву. Суправаджаў бацьку падчас заняцця Варшавы ў
сярэдзіне студзеня 1703 г. У сакавіку ад імя Сапегаў падпісаў пагадненне з прашведскай
вялікапольскай канфедэрацыяй у справе падтрымкі ёю правоў Сапегаў «дзеля гонару і
багацця». Напэўна, удзельнічаў у пераможнай бітве Карла XII з саскім фельдмаршалам
А. фон Штайнаў пад Пултускам (30 красавіка).
Рашэннем люблінскага сойма 1703 г. Міхала Юзафа пазбавілі ўлады. У лютым 1704 г. ён
пакінуў Карла XII у Гейльсбергу і накіраваўся ў Варшаву, дзе ўдзельнічаў у нарадах адносна
лёсу сваёй радзіны. Між іншым, 1 сакавіка 1704 г. пажадаў, каб у артыкулах вялікапольскай
канфедэрацыі змясцілі пацвярджэнне правоў Сапегаў на маёмасць і ўладу, што і было
прынята. А 5 траўня разам з каралевічам Аляксандрам Сабескім скіраваўся ў гэтай справе ў
Прусы да Карла XII. Мабыць, заставаўся пры ім да пачатку чэрвеня.
16 чэрвеня 1705 г. Міхал Юзаф вярнуўся ў Варшаву на выбары Станіслава Ляшчынскага.
5 жніўня быў прызначаны ім камісарам на перамовы са шведамі адносна хаўрусу з імі. Калі
заўважыў пагрозу для Варшавы з боку прасаскіх сілаў, у жніўні ўцёк у лагер Карла XII. У
канцы жніўня і ў верасні, калі знаходзіўся з войскам у Яраславе і Львове, рыхтаваў карніцкія
экспедыцыі ў маёнткі саскіх прыхільнікаў. На генеральнай радзе варшаўскай канфедэрацыі
(11 ліпеня 1705 г.) быў прызначаны камісарам на перамовы са Швецыяй і 28 лістапада
падпісаў пагадненне аб хаўрусе. Удзельнічаўу наступе шведска-станіславаўскіх сілаўу Літве,
распачатым у студзені 1706-га. Пэўна, у жніўні гэтага ж года пад Люблінам пацярпеў паразу
ад казакаў. Ужо ў верасні быў у шведска-станіславаўскім лагеры ў Саксоніі.
Пасля смерці бацькі Міхал Юзаф імкнўся стаць вялікім літоўскім падскарбіем, але 4
лістапада 1707 г. быў вымушаны заключыць пагадненне з Казімірам Чартарыйскім, які
ўзамен за гэтую пасаду выплаціў Міхалу Юзафу кампенсацыю. Восенню 1707 г. накіраваўся
ваУроцлаў для лекавання лёгкіх. Аднак з вясны і да пачаткучэрвеня 1708 г. ужо суправаджаў
Карла XII у паходзе ў Літву як прадстаўнік ад Сапегаў. Вясной 1709 г. па загадзе Станіслава
Ляшчынскага і генерала Э. Красаў прасіў свайго стрыечнага брата Яна Казіміра [177],
вялікага літоўскага гетмана, аказаць ім ваенную дапамогу.
Пасля паразы пад Палтавай Карла XII Аўгуст II пакінуў Міхалу Юзафу пасаду літоўскага
польнага пісара. Восенню 1709 г. Сапегі адправілі яго сваім пасланнікам у двор прускага
караля Фрыдрыха I. У лістападзе Аўгуст II планаваў выслаць Міхала Юзафа з патаемнай
місіяй да Карла XII, каб схаўрусавацца супраць Расіі. Аднак Сапега на некаторы час адышоў
ад палітычнага жыцця. На генеральнай варшаўскай радзе ў 1710 г. шляхта патрабавала яго
судзіць і пазбавіць улады. Тады Міхал Юзаф прапанаваў свае паслугі каралю Аўгусту П і,
314
здабыўшы яго прыхільнасць, разлічваў зрабіць пры яго дапамозе палітычную кар’еру, а
перад усім вырашыць эканамічныя праблемы. Ужо 13 лістапада 1710 г. ён атрымаў патэнт
на генерал-маёра літоўскага войска. У чэрвені 1711 г. выехаў у Шлёнск, дзе, апрача папраўкі
здароўя, павінен быў правесці нейкія перамовы. Напэўна, з кіраўнікамі антыкаралеўскай
апазіцыі. Восенню гэтага ж года быў у лагеры саскага войска пад Штральзундам. 12 кра-
савіка 1713 г. атрымаў каралеўскі лісті мусіўвыехаць паслом дахана Даўлет-Гірэя. У верасні
гэтага ж года прыбыў у Варшаву, патрабаваў ад імя татарскага хана ў Аўгуста II, каб той
адступіўся ад Аўстрыі на карысць Францыі. 8 снежня 1714 г. атрымаў патэнт на званне
генерал-лейтэнанта літоўскай кавалерыі.
Міхал Юзаф быў адным з прадстаўнікоў Аўгуста II на перамовах у Рускай Раве (15-18
студзеня 1716 г.) з тарнагродскімі канфедэратамі. Аднак урэшце, як і болынасць Сапегаў, у
канфлікце з каралём стаўна бок гэтай канфедэрацыі. 26 ліпеня 1716 г. быўвысланы літоўскім
войскам з-пад Лэнчнай у Вілянаў, каб арыштаваць гетмана Пацея, які, аднак, здолеў уцячы.
Восень Міхал Юзаф правёўу Варшаве, дапільноўваючы інтарэсы роду падчас перамоваў, якія
праходзілі там паміж канфедэратамі і дваром. Сам удзельнічаў у іх у студзені 1717 г. 27 сту-
дзеня атрымаў пяцігорскую харугву ў літоўскай арміі. На «нямым» сойме быў прызначаны
дэпутатам у курляндскую камісію.
Палітычнай актыўнасцю і ўчынкамі Міхала Юзафа кіравалі перадусім маёмасныя
інтарэсы; сваю ўвагу канцэнтраваў пераважна на трыбунале, часта прысутнічаў на яго пасяд-
жэннях. Спробы паразумецца з Л. Пацеем у спрэчцы аб Чарэі прыканцы 1717 г. не ўдаліся,
і ў наступным годзе Міхал Юзаф дамогся асуджэння гетмана. Уратаванне сваіх маёнткаў
Міхал Юзаф бачыў у цесным супрацоўніцтве з Аўгустам II і, па сутнасці, быў адзіным
прадстаўніком чарэйскай лініі, які ўрэшце падтрымаў караля і захаваў яму вернасць. Бес-
паспяхова спрабаваў пераканаць частку радзіны зрабіць тое ж самае. Як пасол ад Старадуб-
скага павета быў актыўным удзельнікам гарадзенскага сойма 1718 г., на якім 13 кастрычніка
быў абраны ў камісію па ацэнцы дзейнасці расійскага пасла Р. Даўгарукага, якога лічылі
вінаватым у рознагалоссях паміж шляхтай і каралём. На варшаўскім сойме 1719/20 гг. быў
абраны камісарам на перамовы з Даўгарукім. Быў на восенскім сойме 1720 г. (але не паслом),
пільнуючы інтарэсы роду, які пастаянна атакавалі праціўнікі. У 1722 г. стаў дэпутатам (ад
Падляшша?) у Каронны Трыбунал, дзе беспаспяхова імкнуўся стаць маршалкам. У гэты час
у Літве Станіслаў Панятоўскі прыняў уладу літоўскага падскарбія, што не спрыяла спакою.
Міхал Юзаф дамагаўся ад радзіны нейтральнай пазіцыі, што дало б магчымасць Сапегам
скарыстаць аслабленне абедзвюх варожых фракцый. Выказваўся таксама за хаўрус Сапегаў
з царом у сувязі з планаваным шлюбам свайго стрыечнага пляменніка Пятра [219] з Ма-
рыяй Меншыкавай. Быў паслом ад Берасцейскага сойміка на сойм 1724 г., дзе стаў адным з
прадстаўнікоў на канферэнцыю з міністрамі замежных краінаў.
22 жніўня 1725 г. Міхал Юзаф атрымаў Мельніцкае гарадское староства (у 1729-м
перадаў яго сыну Бенедыкту Аўгусту). На сойме 1726 г. яго абралі дэпутатам на перамовы з
імператарскім паслом, а таксама ў камісію па рэвізіі Слонімскага павета. У 1727 г. атрымаў
ордэн Белага Арла (у спісе С. Лазы не фігуруе). Вясну 1728 г. правёўу Дрэздэне.
315
У выніку ўсё бліжэйшых адносінаў з дваром 18 чэрвеня 1728 г. Міхал Юзаф атрымаў
сенатарскую пасаду - стаў падляшскім ваяводам. Аднак утрымаў за сабой таксама літоўскае
польнае пісарства. Пасля доўгіх перамоваў са сваякамі прадаў яго ў 1730 г. Каралю Сапегу,
берасцейскаму ваяводу. У 1730-м Міхал Юзаф быў сярод найбольш сур’ёзных кандыдатаў на
літоўскую польную булаву. 11 ліпеня пасля падляшскага кашталяна Дамініка Касакоўскага
атрымаў панцырную харугву ў кароннай арміі. У1731 г. удзельнічаўу прыгатаваннях Сапегаў
да захопу нойбургскай маёмасці. Зразумеў, што Сапегам адыграць значную палітычную
ролю могуць дапамагчы Чартарыйскія, якія мелі самую моцную пазіцыю пры двары.
Міхал Юзаф удзельнічаў у манеўрах польскіх і саскіх войскаў у Чэрнякове ў ліпені-
жніўні 1732 г. На канвакацыі пасля смерці Аўгуста II не хацеў прыняць пастанову кан-
федэрацыі, паводле якой, між іншым, чужаземец не дапускаўся да трона. Пад пагрозамі
падпісаў яе 23 траўня 1733 г. з умовай захавання свабоды голасу і выбараў, выказваю-
чы гэтым падтрымку кандыдатуры саскага электара Фрыдрыха Аугуста II. Прыхільнікі
Станіслава Ляшчынскага публічна дакаралі яго, называючы «ворагам бацькаўшчыны».
У адказ Міхал Юзаф напісаў адкрыты ліст, у якім пратэставаў супраць «уціску свабодна-
га голасу». Міхал Юзаф лічыў, што абранне Станіслава Ляшчынскага прывядзе да ваен-
най інтэрвенцыі Расіі, і што на дапамогу Францыі нельга разлічваць. Паводле Міхала Юза-
фа, найлепшым кандыдатам быў бы Якуб Сабескі. На пасяджэнні Сената 2 чэрвеня 1733 г.
падтрымаў Януша Вішнявецкага і яго атаку на «станіслаўчыкаў» - за іх хаўрус з Версалем.
Супрацоўнічаў з саскімі пасламі, якія ў красавіку прыбылі ў Варшаву. Атрымаў з Дрэздэна
80 000 талераў за адпаведную прапаганду на перадвыбарчых падляшскіх сойміках.
На перадвыбарчым сойміку ў Драгічыне 13-14 ліпеня 1733 г. Міхал Юзаф давёў да
расколу; на чале сваіх прыхільнікаў пакінуў пасяджэнне і заініцыяваў стварэнне ваяводскай
канфедэрацыі ў абарону вольных выбараў і супраць пастановаў канвакацыйнага сойма.
Адзіны з Сапегаў быў рашучым прыхільнікам Аўгуста III. У гэтай сітуацыі спачатку на
выбарчы сойм не збіраўся, але калі даведаўся, што абралі Станіслава Ляшчынскага, рушыў
з Падляшша да адыходзячага з-пад Прагі літоўскага рэгіментарыя Міхала Вішнявецкага,
з якім злучыўся ў Добрым. Прывёў уласны полк, конны полк вялікай булавы і літоўскую
гвардыю. Удзельнічаў у стварэнні генеральнай Варшаўскай канфедэрацыі пад кіраўніцтвам
Антонія Панінскага. Цераз спецыяльнага пасланніка паведаміў саскаму электару ў Дрэздэне
аб гэтых падзеях. Быў прызначаны ў камісію, якая прыгатавала расіа сот>епіа Аўгуста III.
Міхала Юзафа таксама абралі ў дэлегацыю, якая павінна была вітаць Аўгуста III на мяжы
Рэчы Паспалітай, але, здаецца, у сустрэчы ён не ўдзельнічаў. Калі галоўныя прыхільнікі
Аўгуста III, сярод якіх былі памочнік кароннага канцлера Ян Ліпскі і М. Вішнявецкі,
прыгатавалі датаваны 10 кастрычніка 1733 г. мемарандум аб сітуацыіўРэчы Паспалітай для
новага караля, Міхал Юзаф павінен быў асабіста даставіць яго ў Дрэздэн і быць рэзідэнтам
пры Аўгусце III; ад гэтага задання не змог адмовіцца.
Апрача раней атрыманага Рослаўлеўскага староства (Смаленскае ваяводства), у 1697-м
Міхал Юзаф меў у Віцебскім ваяводстве Любашанскае староства (атрымаў ад бацькі 30 лі-
пеня 1699 г., а ў 1710 г. перадаў Антонію Навасельскаму). Быў кірсненскім, неманойцкім
і граўжышкаўскім ляснічым у Трокскім ваяводстве (афіцыйна атрымаў правы ад дзядзькі
Казіміра Яна 30 ліпеня 1699 г.). Пасля шлюбу Міхала Юзафа 9 жніўня 1700 г. бацька перадаў
316
яму Рэтаўскае цівунства ў Жмудзі. Жонка дадала яму, апрача грошай, Далінскае староства
(1700) у Чырвонай Русі. Ад Станіслава Ляшчынскага атры.маў Бедавежскае лясніцтва (пры-
вілей ад 31 траўня 1706 г.), Мендзыжэцкае старостваў Вялікай Польшчы (4 верасня 1706 г.),
Драгічынскае староства ў Рускім ваяводстве (3 траўня 170" г.), Жыжморскае староства
(Трокскае ваяводства) і Рэтаўскае староства (два апошнія - пастя бацькі ў жніўні 1707 г.),
а таксама Гарадзенскае гродскае староства (30 снежня 1707 г.) і Слонімскую эканомію.
26 красавіка 1720 г. атрымаўу Наваградскім ваяводстве Ялоўскае староства (меў адносна яго
працэс з Шуйскім і ўрэшце выйграў справу ў 1729 г.), у пачатку 1723 г. - Ядаўскае староства
з войтаўствам Войты (Нурская зямля) ад Станіслава Хамянтоўскага, у 1724 г. - каралеўскія
маёнткі Дрыцаны і Стружаны (Інфлянты), у 1729-м Гульбінскае староства (Трокскае
ваяводства), у 1730-м Бабруйскае староства (Менскае ваяводства) і Рудгалле ў Жмудзі.
10 жніўня 1700 г. Міхал Юзаф атрымаў ад бацькі Сямяцічы і Высокае (Берасцейскае
ваяводства), на якіх запісаў жончын пасаг у памеры 500 000 польскіх залатых. Пасля смерці
бацькі прыняў Чарэю (Віцебскае ваяводства) і - разам з братам Казімірам - Балвежышкі
(Трокскае ваяводства), а пасля бабкі Ганны з Копцяў - Беліцу (Аршанскі павет). Пасля
Алькенікаў маёнткі Міхала Юзафа былі вынішчаныя, захопленыя супраціўнікамі. У
наступныя гады складаная фінансавая сітуацыя прымушала яго пастаянна закладваць
і прадаваць маёмасць, між іншым, у 1722 г. прадаў Юрыю Матушэвічу Расна (крыніца
пазнейшых непаразуменняў абедзвюх сем’яў), а Дольненскае староства - С. Хамянтоўскаму
(дазвол караля ад 30 траўня). На Рэтаў, абцяжараны даўгамі, жадаючага не знайшоў і ўрэшце
перадаў гэтае цівунства сыну Юзафу Фрыдэрыку, а пасля яго самагубсва зноў прыняў
25 чэрвеня 1732 г. разам з размешчанымі ў Трокскім ваяводстве Пуньскім і Стоклішскім
староствамі (усё прадаўу 1732-1733 гг.). Сваім нашчадкам зрабіў стрыечнага пляменніка
Казіміра Лявона, генерала літоўскай артылерыі.
Міхал Юзаф быў фундатарам касцёла і кляштара місіянераўу Сямяцічах (каля 1725 г.), а
таксама касцёла ў Чарэі. Адрэстаўраваў касцёл (1735) і замак у Высокім, зрабіў яго галоўнай
рэзідэнцыяй, а таксама заклаў пры ім прыгожы сад. Каля 1700 г. для Міхала Юзафа паводле
праекта Тыльмана з Гамеранаў быў пабудаваны палац на Веляполі ў Варшаве (вядомы толькі
з праектаў).
Міхал Юзаф меў прыдворны тэатр. Фінансавыя праблемы, адчай пасля самагубства сына
Юзафа Фрыдэрыка і дрэнны стан здароўя прымусілі яго ў 1735 г. пакінуць Рэч Паспалітую.
Спачатку ён жыў у Дрэздэне, дзе быў прызначаны генерал-лейтэнантам саскага войска, а ў
кастрычніку 1737 г. накіраваўся ў Францыю, дзе пяць месяцаў лекаваўся. Памёр у кляштары
езуітаў горада Шалон-сюр-Марн (Францыя) 6 сакавіка 1738 г., пахаваны быў у Сямяцічах.
Паводле Марціна Матушэвіча, «быў панам шчодрым, вялікага сэрца [...], трохі гарачым, але
адразу стрыманым, невялікага росту, але прыгожым і мілым».
Ад шлюбу (10 жніўня 1700 г.) з Тэрэзай Марыяй Людвікай з Веляпольскіх (памер-
ла 29 сакавіка 1721 г.), дачкой Яна, вялікага кароннага канцлера, і Марыі дэ ла Грандэ
Дарк’ен, меў сыноў Бенедыкта Аўгуста (памёр 20 чэрвеня 1730 г.), мельніцкага старосту, і
Юзафа Фрыдэрыка (ліпень 1717 - чэрвень 1732), таксама мельніцкага старосту, які ўчыніў
самагубства.
Анджэй Рахуба
317
VII. 177
Руж.
Ян Казімір
Бабруйскі староста, вялікі літоўскі гетман, прызначаны каралём Станіславам Ляшчын-
скім. Быў старэйшым сынам літоўскага канюшага Францішка Стэфана [140] і Ганны з
Любамірскіх, братам літоўскага падскарбія Юзафа Францішка [179] і літоўскага кухмістра
Юрыя Феліцыяна [181]. Яго хросным бацькам быўЯн Сабескі.
Ян Казімір вучыўся ў езуіцкім калегіуме, спачатку, напэўна, у Варшаве (1685), а потым
у Браневе; скончыў там навуку у траўні 1692 г. Ужо тады быў бабруйскім старостам. Летам
гэтага ж года быў накіраваны сваім апекуном (будучым айчымам), літоўскім канцлерам
Дамінікам Мікалаем Радзівілам у замежнае падарожжа. Пяць гадоў вучыўся, наведаў
Галандыю, Англію, Францыю; на радзіму вярнуўся ў 1697-м і на выбарчым сойме быў паслом
ад Берасцейскага ваяводства. Ранняй вясной 1698 г. атрымаў у літоўскім войску (пасля
Леанарда Пацея) званне ротмістра панцырнай конніцы. У вайне паміж Сапегамі і літоўскай
шляхтай не ўдзельнічаў, і таму яго не тычыліся пастановы алькеніцкай рэзалюцыі ад 24 (?)
лістапада 1700 г., якая пазбаўляла Сапегаў маёнткаў і пасадаў. Але мусіў на працягу двух
тыдняў прысягнуць, што не будзе падтрымліваць радню. У 1702 г. на чале двух харугваў
(валошскай і рэйтарскай) завербаваўся ў каронную армію. Аднак у палове кастрычніка
гэтага ж года вярнуўся ў Вялікапольшчу, дзе з 1699-га валодаў маёнткамі, прынесенымі яму
жонкай Людвікай з Апалінскіх.
Магчыма, пад уплывам радні Ян Казімір пакінуў аўгустоўскі лагер; у лістападзе гэтага
ж года жыў ва Уроцлаве. Адтуль пераказваў Карлу XII непраўдзівыя звесткі адносна тэрора
рэгалістаў у Вялікапольшчы і прашведскіх настрояў шляхты. Потым вёў антыкаралеўскую
агітацыю, заставаўся адным з ініцыятараў вялікапольскай канфедэрацыі ў 1703 г. Спа-
чатку на сойміку ў Сродзе 31 траўня гэтага ж года спрычыніўся да зрыву пасяджэнняў
прыхільнікамі Саса, а 11 чэрвеня, на новым сойміку, прысутнасць валошскіх атрадаў Яна
Казіміра паўплывала на тое, што шляхта прыняла інструкцыю яскрава антыкаралеўскага
характару. Пасля ўтварэння (9 ліпеня гэтага ж года) канфедэрацыі ў Сродзе, 13 жніўня 1703 г.
Ян Казімір быў абраны адным з яе ротмістраў і прадстаўнікоў. У студзені 1704 г. выехаў
у Варшаву на генеральную раду канфедэратаў. Дамагаўся, каб маршалак канфедэрацыі
Пётр Броніш абвясціў дэтранізацыю Аўгуста II і ўсталяваў міжкаралеўе. Разам з Калішскім
ваяводствам Ян Казімір падпісаў акт Варшаўскай канфедэрацыі.
У сакавіку гэтага ж года суправаджаў Станіслава Ляшчынскага на спатканне ў
Гейльсбергу (Лідсбарк-Вармінскі) з Карлам XII, прысвечанае будучым выбарам. У жніўні
гэтага ж года разам з рэштай шведскіх прыхільнікаў адышоўз Варшавы перад наступаючай
арміяй Аўгуста II і злучыўся ў Жмудзі з літоўскай арміяй пад камандаваннем Крыштофа
Завішы. Кіруючы паходам гэтай арміі ў Курляндыю, Ян Казімір не ўдзельнічаў у бітве пад
Шкудамі (1 лістапада гэтага ж года), у якой Завіша пацярпеў паразу ад Міхала Вішнявецкага
(паводле плана гэтай бітвы, які захаваўся, Ян Казімір павінен быўудзельнічаць у ёй з правага
крыла). Атрымаўшы вестку аб паразе, Сапега адышоў да Варміі, а адтуль да Варшавы. У
дарозе далучыў свае атрады да корпуса стрыечнага брата Юрыя Станіслава Сапегі [170];
318
25 лістапада пад Пултускам яны супольнаразбілі атрады кароннага войска, верныя Аўгусту.
У верасні 1705 г. Ян Казімір прывёз з Торуні ў Варшаву львоўскага арцыбіскупа Канстанціна
Зялінскага - для каранацыі Станіслава Ляшчынскага.
У канцы 1705 г. Ян Казімір разам з Юзафам Патоцкім, кіеўскім ваяводам, на чале
колькітысячнага корпуса быў накіраваны пад Торунь з заданнем разбіць дывізію Станіслава
Хамянтоўскага, але змог толькі прымусіць яе адысці да сілезскай мяжы. У студзені 1706 г.
рушыў на Варшаву ў авангардзе сілаў Карла XII. Пад Тыкоцінам знішчыў расійскі атрад ге-
нерала К. Рэна, а 12 лютага пад Алітай разбіў дывізію Казіміра Сяніцкага. У чэрвені беспа-
спяхова імкнуўся атрымаць Серадзкае ваяводства. Быў тады пры арміі генерала I. Маер-
фэльда ў Берасцейскім ваяводстве. Калі ў жніўні Карл XII рушыў у Саксонію, то пакінуў Яна
Казіміра ў Полыпчы разам з генералам А. Мардэфэльдам і Я. Патоцкім.
Напэўна, у пачатку верасня Ян Казімір атрымаў пасаду генеральнага старосты Вяліка-
польшчы, якой пазбавілі Мацея Радаміцкага, прыхільніка Аўгуста II. На ваеннай радзе
18 кастрычніка 1706 г. у Блашках Сапега выказаўся за актыўныя дзеянні супраць саска-
расійска-польскіх сілаў, якія наступалі на Вялікапольшчу. У бітве пад Калішам 29 кастрычніка
1706 г. разам з каронным польным пісарам Міхалам Патоцкім камандаваў левым крылом,
якое адышло з поля бітвы пасля сутычкі з сіламі Станіслава Мацея Жавускага. У ліпені
1707 г. прыбыў у шведскі лагер пад Ляйпцыгам. Напэўна, ужо тады Станіслаў Ляшчынскі
абяцаў Яну Казіміру літоўскую булаву, не патлумачыўшы ў дамове, што гэта будзе польная
булава. Летам 1707 г. Ян Казімір моцна захварэў, аднак восенню зноў суправаджаў Кар-
ла XII, які пакідаў Саксонію. На пераломе 1707-1708 гг. быў у Прусах у дзядзькі Казіміра
Яна [147], у якога правёў калядныя святы, а ў пачатку студзеня 1708-га накіраваўся з ім у
Торунь, адкуль суправаджаў Карла XII і Станіслава Ляшчынскага ў Гародню. У сакавіку
1708 г. у рэарганізаванай літоўскай арміі меў панцырную харугву. Паводле плана, узгод-
ненага ў Радашковічах вясной гэтага ж года разам з Я. Патоцкім і шведскім генералам Э.
Красаў, Казімір Ян павінен быў наступаць на Украіну і адтуль падмацаваць паход галоўных
шведскіх сілаўу паходзе на Маскву.
14 траўня 1708 г. Ян Казімір атрымаў ад дзядзькі Казіміра Яна вялікую літоўскую булаву.
Да гэтага дайшло пасля доўгіх перамоваў і спрэчак, якім нарэшце паклаў канец Карл XII, які
высока цаніў ваенныя здольнасці Яна Казіміра. Гэта прывяло да канфлікту са Станіславам
Ляшчынскім, які імкнуўся мець перавагу над Сапегамі і падтрымліваў Вішнявецкіх; яго
кандыдат на пасаду вялікага літоўскага гетмана Міхал Вішнявецкі атрымаў толькі польную
булаву. Абодва новапрызначаныя літоўскія гетманы, нягледзячы на дадзенае каралю
абяцанне, не намерваліся супрацоўнічаць паміж сабой, і Ляшчынскаму з цяжкасцямі
ўдалося іх прымірыць хоць бы фармальна. У дадатак Ляшчынскі спрабаваў прымусіць Яна
Казіміра перадаць уладу генеральнага старосты Вялікапольшчы. Абяцаныя яму велізарныя
маёнткі Шклоў і Мыш, адабраныя ў праціўніка Ляшчынскага, вялікага кароннага гетмана
Адама Мікалая Сяняўскага, урэшце перадаў Станіславу Панятоўскаму. Здаецца, аднак,
што ў чэрвені 1708 г. Ян Казімір здаў генеральства Радомскаму. Пасля агляду літоўскай
арміі 15 ліпеня 1708 г. Ян Казімір да канца года знаходзіўся пад Берасцем і рэарганізоўваў
войска, утвараючы новыя часткі і муштруючы іх паводле сучасных нормаў. Нават яго
319
ворагі, гаворачы, што ён дзярэ з людзей апошні грош і бязлітасна падаўляе супраціўнікаў,
прызнавалі яго вялікую дбайнасць аб сваіх жаўнерах.
Палітыка Яна Казіміра ў гэты час не да канца зразумелая. Спробы Станіслава
Ляшчынскага выкарыстаць яго ў палітычных гульнях у Кароне не далі выніку, хоць
Ляшчынскі прапанаваў яму дапамогу ў канфлікце з Вішнявецкімі. Мабыць, Ян Казімір не
хацеў пагаршаць свае адносіны з Сяняўскім, які меў да яго давер, плануючы атрымаць у
Карла XII і Ляшчынскага вялікую каронную булаву.
Восенню (30 кастрычніка - 23 лістапада) 1708 г. у Тыкоціне Ян Казімір удзельнічаў у
палітычных нарадах Ляшчынскага, якія павінны былі дапамагчы паразумецца з апазіцыяй.
Мусіць, згодна з планам Ляшчынскага, Ян Казімір перашкодзіў Сяняўскаму злучыцца
з расійцамі. Аднак не падтрымаў Я. Патоцкага і нават дайшоў да канфлікту з ім у справе
размяшчэння войска на Валыні. А пасля паразы шведаў пад Лясной (9 кастрычніка 1708 г.) Ян
Казімір не меў намеру бяздумна ўвязвацца ў ваенныя дзеянні і прытрымаў свае сілы ўздоўж
Прыпяці (ад Мазыра да Пінска, Берасця і Нурца), каб заблакаваць расійцаў. Лічыў, што марш
ва Украіну на дапамогу Карлу XII мае сэнс толькі пасля паляпшэння ўнутранай сітуацыі ў
краіне; гэта азначала, што трэба было дамаўляцца з сандамірскімі канфедэратамі.
ЯнКазімірсталападтрымліваўадносінызСяняўскім,якіўжоўпачатку 1709г.прапанаваў
яму перайсці на бок Саса, гарантуючы, што атрымае ўзамен, прынамсі, літоўскую польную
булаву. Ляшчынскі падазраваў Яна Казіміра ў здрадзе, тым больш у лютым гэтага ж года
вялікі літоўскі гетман не падтрымаў яго дзеянняў супраць расійскага генерала Г. Гольца.
Верагодна, справу далейшых дзеянняў Сапегі ўзгоднілі ў сакавіку гэтага ж года на з’ездах
у Раготнай і Косаве. Толькі пасля іх правядзення Ян Казімір згадзіўся падтрымаць сваімі
людзьмі польска-шведскае наступленне на Украіну і накіраваўся ў лагер свайго войска ў Ло-
качах на Валыні, аднак быў супраць прапановы атакаваць Сяняўскага. Ляшчынскі імкнуўся
пры пасярэдніцтве літоўскага падканцлера Станіслава Антонія Шчукі схіліць Яна Казіміра
да энергічных дзеянняў і памірыць з Вішнявецкімі. Ян Казімір атрымаў шанец канчаткова
разбіць сілы Р. Агінскага, аб набліжэнні якіх атрымаў інфармацыю ад Сяняўскага.
7 красавіка на чале 50 харугваў конніцы, а таксама 500 драгунаў і рэйтараў Ян Казімір
вырушыў з Локачаў на Агінскага, якога падтрымліваў расійскі корпус генерала Інфлянта, і
12 красавіка перамог яго пад Ляхаўцамі. Аднак далей не наступаў і адышоў пад Берасцечка,
дзе чакаў далейшага развіцця падзей. 7 траўня выехаў адтуль у Высоцк, дзе 9 і 14 (?) траўня
меў нараду з Ляшчынскім у справе далейшых ваенных і дыпламатычных дзеянняў. 21 траўня
на чале трохтысячнай конніцы (43 харугвы) выйшаў супраць расійскага корпуса генерала
Г. Гольца. Дагнаў яго 24 траўня пад Падкаменем і спачатку разбіў непрыяцельскую конніцу,
але пад напорам пяхоты генерала Р. Галіцына быў вымушаны адысці пад Берасце. Гэтая
няўдача перакрэсліла планы Ляшчынскага і прымусіла яго адмовіцца ад наступлення.
Нягледзячы на гэта, у пачатку чэрвеня гэтага ж года кароль узнагародзіў Яна Казіміра
Уйскім староствам.
Верагодна, пасля паразы Карла XII пад Палтавай Ляшчынскі паклікаў Яна Казіміра
да сябе пад Апатавец, гетман жа ў адказ прапанаваў Ляшчынскаму прыбыць у літоўскае
войска. Каля 25 ліпеня Ян Казімір атрымаў прызначэнне на Падляшскае ваяводства, што
павінна было схіліць яго да згоды з каралём. Мабыць, ён абяцаў Саніславу Ляшчынскаму
320
далучыцца да яго войска пад Плоцкам, што давала шанцы на адпор Аўгусту II, але ў канцы
жніўня ўстрымаўся ад ваенных дзеянняў.
10 жніўня 1709 г. Ян Казімір звярнуўся да фельдмаршала Б. Шарамецьева з прапа-
новай перайсці на бок цара, прасіў амністыі і затрымкі ў наступленні. У верасні гэтага ж
года генерал-маёр Я. Палонскі запатрабаваў ад Яна Казіміра, каб ён цягам двух тыдняў
перайшоў на бок Аўгуста II. Не здолеўшы перамагчы войска Яна Казіміра, 28 верасня цар
даў яму амністыю. Ян Казімір параіў свайму брату Юзафу Францішку ўстрымацца ад вай-
ны з расійцамі. У дадатак Пётр I пад уплывам Сяняўскіх згадзіўся пакінуць Яну Казіміру
літоўскую булаву. Падобныя абяцанні Ян Казімір атрымаў і ад свайго швагра Якаба Ген-
рыха Флемінга - ад імя Аўгуста II. Ян Казімір спаткаўся з царом і Аўгустам II у Торуні (?).
Падчас падарожжа па Вісле, мабыць, памірыўся з Людвікам Пацеем. 25 кастрычніка 1709 г.
Ян Казімір атрымаў ад Аўгуста II амністыю, але адначасова мусіў аддаць булаву і перадаць
войска пад камандаванне Л. Пацея. Станіслаў Ляшчынскі таксама - за здраду - пазбавіў яго
гетманскай пасады. Таму вяртанне булавы стала для Яна Казіміра на доўгія гады мэтай усіх
яго палітычных дзеянняў.
Прыканцы 1709 г. разам з Крышпінамі Ян Казімір распачаў агітацыю супраць Аўтус-
та II. У 1711-м знаходзіўся пераважна ў Прусах; падтрымліваючы сталы кантакт з бэндэрскай
эміграцыяй, збіраў вакол сябе афіцэраў літоўскай арміі і падбухторваў іх супраць караля і
Пацея. У канцы гэтага ж года таемна накіраваўся з дзвюхтысячным атрадам на поўдзень, каб,
згодна з загадам Карла XII, 6 студзеня прыбыць на турэцкую мяжу. Аднак не выканаў гэтага
задання, бо пад націскам сілаў Пацея і вымаганняў Сяняўскага распусціў свой атрад. У па-
чатку 1712 г., на вестку аб намеры Карла XII распачаць вайну з Расіяй і Аўгустам II пры дапа-
мозе Турцыі, зноў пачаў збіраць войска і абвясціў скліканне народнага рушання. Спроба Яна
Казіміра злучыцца на Падоллі з корпусам раўскага старосты Яна Грудзінскага, які ў сакавіку
перайшоў з Турцыі ў Рэч Паспалітую, не атрымалася - перашкодзілі расійскія войскі. Тады ён
рушыў у Літву, дзе, аднак, не знайшоў патрэбнай падтрымкі і ў канцы ліпеня быў выцеснены
Л. Пацеем на Мазоўш, пад Астраленкі і Хажэлі. Спадзяваўся на падтрымку шведаў з Памор’я,
з якімі намерваўся злучыцца ў Прусах, паклікаў Грудзінскага да сябе. Аднак шведскія войскі
не прыбылі, Пацей выціснуў Яна Казіміра на Жулавы, а гарнізон Эльблонга прымусіў яго
адысці ў вярхоўе Віслы. Пад Грудзёндзам войскі Міхала Коцела і Зыгмунта Рабінскага разбілі
яго ар’ергард. 3 рэштка.мі атрадаў Сапега перайшоў Віслу і падзяліў іх на дзве групы; з адной
накіраваўся на поўдзень да Чэнстаховы, адступаючы перад каронным і літоўскім войскамі.
Пасля паразаў у сутычках пад Блонямі, Жаркамі, Аградзенцам і Лянцкаронай быў вымуша-
ны ўцякаць у Сілезію, а потым разам з Грудзінскім накіраваўся інкогніта цераз Вену ў турэц-
кую крэпасць Бендэры на Днястры. Аднак не атрымаў цёплага прыёму ад КарлаХІІ і польскіх
прыхільнікаў Ляшчынскага, якія там знаходзіліся. Кароль Швецыі не хацеў падтрымліваць
Яна Казіміра ў канфлікце з Вішнявецкім адносна літоўскай булавы (Ян Казімір працягваў
ужываць тытул літоўскага гетмана). Яму толькі пакінулі надзею атрымаць пасаду літоўскага
падканцлера. Таму Сапега пачаў таемна кантактаваць з Аўгустам II, які абяцаў яму гэтую па-
саду (а 8 лютага 1713 г. выдаў і амністыю, зацверджаную 26 красавіка гэтага ж года на сойме),
аб’яднаў прыхільнікаў Саса і вёў перамовы з татарскім ханам Даўлет-Гірэем. Інтрыга плялася
321
для таго, каб выдаць шведскага караля Сяняўскаму падчас планаванага праезду Карла XII
цераз Рэч Паспалітую на Памор’е. У выніку хуткай перамены ў турэцкай палітыцы Карл XII
быў часова арыштаваны, была разгромленая таксама польская эміграцыя ў Бендэрах.
Пасля перамены Турцыяй сваёй палітыкі ў чэрвені 1713 г. Ян Казімір, скампраметаваны
супрацоўніцтвам з Сяняўскім, быў вымушаны ўцякаць з Бендэраўу Камянец-Падольскі. Па
дарозе яго схапілі і ўзялі ў палон, але хан хутка вызваліў. 3 красавіка гэтага ж года Сапега
вёў з Камянца-Падольскага агітацыю сярод бендэрскай эміграцыі ў падтрымку Аўгуста II.
Турэцкія паслы падчас аўдыенцыі ў Аўгуста II у Варшаве ў кастрычніку 1713 г. падтрымалі
кандыдатуру Яна Казіміра на булаву. Старанням Яна Казіміра энергічна супрацьстаяў
Л. Пацей, які ўжо 15 траўня гэтага ж года заключыў у Вільні антысапегаўскі хаўрус і быў
гатовы хутчэй аддаць булаву Вішнявецкаму, чым Яну Казіміру.
У 1714-м Ян Казімір раіў Аўгусту II разам са Швецыяй і Турцыяй распачаць вайну
супраць Масквы. Гэта планавалася дзеля таго, каб схіліць Пятра I вярнуць Рэчы Паспалітай
Інфлянты. У 1715 г. Аўгуст II, які хацеў, каб цар не падтрымліваў унутраную апазіцыю ў
Рэчы Паспалітай, склаў сумесны з Турцыяй праект нападу на Расію, а камандуючым
арміяй намерваўся прызначыць Яна Казіміра. Пасля адхілення ад улады Пацея і перадачы
вялікай літоўскай булавы Станіславу Дэнгафу меў намер прызначыць Яна Казіміра
польным гетманам. Праўда, гэта засталося ўсяго праектам, і Ян Казімір, не бачачы для сябе
перспектываў, вясной 1716 г. памірыўся з Пацеем.
Пасля стварэння Тарнагродскай канфедэрацыі Ян Казімір накіраваўся ў Літву, дзе
імкнуўся выкарыстаць сітуацыю і атрымаць літоўскую булаву, аднак не далучыўся да
канфедэрацкага руху. Яго намеры насцярожылі Л. Пацея і канфедэратаў. Маршалак
Тарнагродскай канфедэрацыі Станіслаў Ледухоўскі, верагодна, загадаў на ўсялякі выпадак
арыштаваць Яна Казіміра (ліпень 1716 г.). Яго прыцягнулі да канфедэрацкага суда,
абвінавацілі ў падбухторванні войска супраць караля і стварэнні змовы ў канфедэрацкім
лагеры. У сваю чаргу Ян Казімір звінаваціў Ледухоўскага ў дыктатарстве і заявіў, што яго
можа судзіць толькі соймавы суд ці трыбунал. Аднак у другой палове жніўня ён прыбыў пад
Красны Стаў да канфедэратаў і прысягнуў канфедэрацыі. Маршалак літоўскай канфедэрацыі
Крыштоф Сулістроўскі ў верасні 1716 г. паабяцаў сапегаўскай партыі, што будзе намагацца
прызначыць Яна Казіміра гетманам. Сваю падтрымку ў чарговы раз выказаў таксама двор,
але гетманам стаў Пацей - па пратэкцыі цара. Прыхільнікі Яна Казіміра падтрымлівалі
праект «апісання» (абмежавання паўнамоцтваў) уладальніка булавы, разлічваючы на
супраціў Пацея, у выніку чаго кароль мог бы адабраць у яго ўладу. 1 лютага 1720 г. Ян Казімір
з’явіўся на сойме ў Варшаве. Незадаволены дваром, які, паводле яго, непачціва абышоўся з
Сапегамі, ён у сярэдзіне красавіка гэтага ж года вярнуў Аўгусту II атрыманы, мабыць, ад яго
ордэн Белага Арла і пасля адпраўкі сына Пятра ў Пецярбург, на царскі двор, цалкам адышоў
ад грамадскага жыцця. Вядома, што ў 1723 г. меў сур’ёзную хваробу лёгкіх.
У сакавіку 1726 г. Ян Казімір удзельнічаў у Пецярбургу ў заручынах свайго сына Пят-
ра з Марыяй, дачкой А. Меншыкава, які разлічваў на падтрымку Яна Казіміра ў сваіх
асабістых (маёнткавых) справах у Рэчы Паспалітай, а таксама ў атрыманні курляндскага
трона. 22 сакавіка 1726 г. Сапега стаў расійскім фельдмаршалам, а 1 красавіка - кавалерам
322
ордэна св. Андрэя Першазванага. У Пецярбургу даў зразумець французскаму паслу Ж. Кам-
прэдону, што цалкам падтрымлівае Станіслава Ляшчынскага і выступае супраць хаўрусу
Расіі з Аўстрыяй. Прадставіў царыцы Кацярыне I мемарандхм. у якім звінаваціў Аўгуста
II у супрацьпраўнай дзейнасці ў Рэчы Паспалітай, паінфармаваў яе аб планах Вецінаў,
параіў хаўрусавацца з Францыяй і Ляшчынскім. Перабыванне Яна Казіміра ў Пецярбургу,
урачыстасці і балі, у якіх ён удзельнічаў, апісаныя ў «Дыярыуты падарожжа з Вільні да
Пецярбурга яго высокай міласці пана Сапегі, бабруйскага старосты» (1726), які ўклаў,
напэўна, яго капелан дамініканец Санковіч.
У красавіку гэтага ж года Ян Казімір вярнуўся ў Літву, каб вербаваць тут прыхільнікаў для
Меншыкава і падрыхтаваць глебу для прыняцця ім курляндскага трона; летам безвынікова
імкнуўся стаць паслом.
У Пецярбург Ян Казімір вярнуўся ў сакавіку 1727 г. У гэты час яго пазіцыя пры двары
ўзмацнілася. Яго планавалі прызначыць камандзірам расійскага корпуса, які павінен быў
узмацніць аўстрыйскую армію ў Германіі (у Гановеры), аднак гэтаму супрацівіўся расійскі
генералітэт. Зрыў заручынаў сына Пятра з дачкой Меншыкава і планаваны яго шлюб з Соф’яй
Скаўронскай, пляменніцай цара, стварылі глебу для шматлікіх спекуляцый адносна будучай
улады Сапегаў(бацька могбыць на польскімтроне, а сын - на курляндскім). Сапегі знаходзіліся
ў бліжэйшым атачэнні царыцы; у дзень народзінаў Кацярыны I Ян Казімір атрымаў ад яе
партрэт, аздоблены брыльянтамі. Прысутнічаў пры яе смерці. Перамены на царскім троне не
змянілі пазіцыі Сапегаў; Ян Казімір, які ўдзельнічаў у сходах царскай сям’і, Вышэйшай Рады,
Сінода і Сената, а таксама ў каранацыйных ўрачыстасцях Пятра II, меў давер і сімпатыю
новага цара. Адносіны Яна Казіміра з Меншыкавым сталі яшчэ больш халоднымі, а сам Ян
Казімір палітычна звязаўся з «народнай» партыяй супраць «немцаў». Пасля адхілення ад
улады і высылкі Меншыкава Ян Казімір у лістападзе 1727 г. атрымаў ад Пятра II кіраўніцтва
над ваеннай акругай і пасаду генерал-губернатара Пецярбурга і Інгрыі. Позняй вясной 1728 г.
Ян Казімір прыехаў у Л ітву і на перадсоймавых сойміках пачаў замацоўваць уплывы Сапегаў,
сярод іншага планаваў зрабіць паслом стрыечнага брата Антонія Казіміра; увогуле, бачыў яго
маршалкам сойма. Аднак Сапегам не ўдалося рэалізаваць гэтыя намеры.
Летам 1728 г., калі атачэнне Станіслава Ляшчынскага чарговым разам планавала яго на
польскі трон, Яну Казіміру даручылі арганізаваць бунт літоўскага войска супраць гетманаў.
Восенню 1728-га Ян Казімір страціў свой уплыў у Пецярбургу і быў адпраўлены з Расіі - нібы
з заданнем назіраць за становішчам ў Рэчы Паспалітай, няпэўным з-за хваробы Аўгуста II і
магчымай хуткай вакансіі трона. Ведаючы, што Ян Казімір спрыяў Ляшчынскаму, ад’ютан-
там ягоным быў прызначаны Хрыстафор фон Лівен, які насамрэч мусіў кантраляваць
дзейнасць Сапегі. Аднак ён не змогперашкодзіцьЯнуКазімірупадтрымлівацьЛяшчынскага.
Не ажыццявілася таксама планаваная ў Маскве задума запрашэння Яна Казіміра ў Расію,
каб паслаць яго потым у армію на іранскае памежжа.
На гарадзенскім сойме 1729 г. разам з кіраўнікамі прастаніславаўскага лаге-
ра і прыхільнікамі Расіі Крыштофам Урбановічам і Багуславам Гасеўскім Ян Казімір
скантактаваўся з паслом Францыі А. Манці. Паслу была паабяцаная дапамога ў выпадку, калі
Францыя пачне перамовы з Расіяй у справе Ляшчынскага. Прадставілі таксама радыкальны
323
план антыкаралеўскіх дзеянняў; зрыў гэтага плана павінен быў схіліць Аўгуста II да ўводу са-
скага войска, а гэта, у сваю чаргу, сталася б аказіяй для апазіцыі стварыць ваенную канфедэ-
рацыю і дэтранізаваць караля. Патрабавалі таксама ад Францыі схаўрусавацца са Швецыяй,
каб з яе дапамогай расправіцца з Сасамі. У дадатак Ян Казімір выйшаў на кантакт з расійскім
канцлерам А. Астэрманам, каб падтрымаць Ляшчынскага і запэўніць у паўсюднай падтрым-
цы шляхты. У верасні, пасля зрыву сойма, падчас перамоваў Сапегаў у Гародні з дэлегатамі
Аўгуста II у справе нойбургскай маёмасці Ян Казімір быў рашуча супраць фінансавай
падтрымкі караля. У снежні 1729 г. Сапега прыбыў у Варшаву і абяцаў паслу Манці сарваць
бліжэйшы сойм, паведаміўшы таксама аб кантактах з Астэрманам. Адносіны Яна Казіміра
з Астэрманам, прыхільнікам Аўстрыі, занепакоілі Версаль. Літоўскую апазіцыю звінавацілі
ў празмернай самадзейнасці, залішняй адкрытасці дзеянняў і палітычнай наіўнасці. На пе-
расланы Астэрману мемарыял Ян Казімір адказу так і не дачакаўся.
У 1698 г. маці Казіміра Яна, яшчэ перад падзелам маёмасці паміж сынамі, перадала
яму маёнтак Косава (Наваградскае ваяводства), які ён адразу аддаў у заклад. У гэтым жа
годзе атрымаў каралеўскі маёнтак Дыхавічы (Наваградскае ваяводства). Вялікія ўладанні
дадала яму жонка Людвіка, апошняя з нашчадкаў Апалінскіх. Гэта былі маёнткі Козьмін,
Равіч, Велень і Радлін у Вялікапольшчы. У выніку падзелу маёмасці Ян Казімір 3 лютага
1702 г. атрымаў пасля бацькі Косава (горад і 18 вёсак), пасля маці - Клепень (Сандамірскае
ваяводства) і Чаплі (Перамышлеўская зямля), а таксама чацвёртую частку палаца на
Веляполі ў Варшаве. Невядома, на якіх умовах меў Здзітаўскае староства, якое пасля яго
здрады Аўгуст II перадаў 17 ліпеня 1704 г. Аляксандру Кампоўскаму (гэта староства пазней,
31 кастрычніка 1709 г., па волі таго ж Аўгуста II вярнулася да Сапегі: 21 лістапада 1708 г. яго
перадаў яму стрыечны брат Юры Станіслаў [170]).
Разам са званнем вялікапольскага генерала Ян Казімір атрымаў ад Ляшчынскага
Шакінаўскае староства ў Жмудзі, а 27 верасня 1706 г. так званыя «рускія вёскі» ў Бецкім
павеце. Атрымаў таксама ад яго Канкалеўніцкае староства (Люблінскае ваяводства), якое
15 траўня 1708 г. перадаў Станіславу Шчуку - узамен прывілея на літоўскае гетманства.
Аўгуст II, апрача Здзітаўскага староства, прызначыў яму ў 1709-м Слонімскую эканомію, а
таксама Сакалоўскае староства (Наваградскае ваяводства). Ян Казімір памёр ад сухотаў у
Равічы 22 лютага 1730 г„ не пакінуўшы тастамента; па ім засталіся вялікія даўгі. Быў паха-
ваны ў Радліне 22 сакавіка.
Ад шлюбу з Людвікай Марыяй з Апалінскіх (14 жніўня 1684 - 9 студзеня 1719 г.; памер-
ла пры родаху Козьміне), дачкой лэнчыцкага ваяводы Пятра, Ян Казімір меў сыноў: Пятра
Паўла [219], Паўла (13 верасня 1714 - 7 лютага 1737 г.), сакалоўскага старосту, Францішка
Антонія (памёр у 1731 г.), абата цыстэрсаў у Капшыўніцы, Казіміра Антонія (13 студзеня
1704 - 9 красавіка 1705 г.), Міхала Антонія (нарадзіўся ў 1716 г„ памёр маладым) і, магчы-
ма, Андрэя Францішка (нарадзіўся ў 1702-м?). Меў таксама дачок: імя першай невядомае
(нарадзілася ў жніўні 1707 г. і, мабыць, неўзабаве памерла), імя другой - Кацярына Агнешка.
Пра Яна Казіміра С. Лібровіч напісаў папулярную кнігу пад назвай «Загадочный фельд-
маршалрусской арміш» (Петраград - Масква, 1915).
Анджэй Рахуба
324
VIII. 179
Руж.
Юзаф Францішак
Літоўскі надворны падскарбі. Нарадзіўся вясной 1679 г. (сустракаецца памылковая
дата - 1670), быў другім сынахМ літоўскага канюшага Францішка Стэфана [149] і Ганны
Хрысціны з Любамірскіх, братам бабруйскага старосты Яна Казіміра [177] і мсціслаўскага
ваяводы Юрыя Феліцыяна [181].
Пасля смерці бацькі (1686) Юзаф Францішак заставаўся пад апекай маці, якая ў 1692 г.
выйшла за вялікага літоўскага канцлера Дамініка Мікалая Радзівіла. 3 дапамогай Радзівілаў
Юзаф Францішак і распачаў сваю кар’еру. Вясной 1697 г. быў паслом ад Берасця на выбарчы
сойм. Пасля падвойных выбараў накіраваўся пад апекай гувернёра Юзафа Матушэвіча ў
адукацыйнае падарожжа па Еўропе. У 1697-м пачаў вучыцца ва ўніверсітэце ў Грацы, а ў
наступныя гады, напэўна, пабываў у Баварыі, Італіі (Рым, Фларэнцыя, Венецыя), Францыі,
Галандыі, Іспаніі, Турцыі (Канстанцінопаль). На радзіму вярнуўся ў снежні 1701 г., пасля
атрымання паведамлення аб смерці маці.
3 1703 г. Юзаф Францішак падпісваўся як слонімскі староста; гэтае староства фактычна
заставалася ў руках яго дзядзькі Бенедыкта Паўла [148]. У 1704-1705 гг. Юзаф Францішак,
імкнучыся захаваць сваю маёмасць, падтрымліваў сувязі як з варшаўскімі канфедэратамі,
так і з сандармірскімі. У 1706 г. канчаткова падтрымаў Станіслава Ляшчынскага, які 15 ліпеня
гэтага ж года прызначыў яго літоўскім надворным падскарбіем - замест Мікалая Агінскага,
але Юзаф Францішак абавязкі падскарбія не выконваў. У 1707-м Сапегі намагаліся зрабіць
яго літоўскім канюшым, а потым генералам літоўскай артылерыі. 5 чэрвеня 1708 г. Юзаф
Францішак атрымаў ад Станіслава Ляшчынскага званне генерал-маёра літоўскага войска.
Вясной наступнага года ён камандаваў драгунскім палком на Падляшшы іўсходнім Мазоўшы.
Пасля паразы Карла XII пад Палтавай (8 ліпеня 1709 г.) і вяртання ў верасні Аўгуста II на
трон Рэчы Паспалітай Юзаф Францішак страціў усе свае званні. Загадам ад 10 кастрычніка
1709 г. Аўгуст II прымусіў яго перадаць камандаванне палком Людвіку Пацею.
Верагодна, старанні Веціна ўключыць Сапегаў у свой палітычны лагер, а таксама
пратэкцыя швагра, саскага фельдмаршала Якаба Генрыха Флемінга, дапамаглі Юзафу
Францішку неўзабаве вярнуцца да страчанай улады. 7 траўня 1710 г. кароль даручыў яму
драгунскі полк, прысвоіў званне генерал-маёра літоўскага войска, а 3 красавіка 1713 г.
вярнуў пасаду падскарбія, якая мела хутчэй тытулярны характар, бо Літоўская эканомія
знаходзілася спачатку ў распараджэнні фінансавага суда (да 1729 г.), а пазней - прыдворнай
фінансавай камісіі. Гэтая сітуацыя не падабалася шляхце, аб чым сведчыць інструкцыя
Берасцейскага ваяводства на канвакацыйны сойм 1733 г. (ад 18 сакавіка), у якой ішла
гаворка аб вяртанні Юзафу Францішку сапраўднай улады падскарбія. Гэтую справу Сапегі
намагаліся вырашыць аж да канца 30-х гг.
Падчас Тарнагродскай канфедэрацыі Юзаф Францішак меў уплывовую ролю сярод
супраціўнікаў караля. 3 лагера канфедэратаў у Лэнчнай быў разам з двума іншымі пас-
ламі адпраўлены да Аўгуста II з інструкцыяй, прынятай канфедэратамі 7 жніўня 1716 г., і
325
24 жніўня атрымаў на яе адказ. У верасні гэтага ж года шляхта Берасцейскага ваяводства
абрала яго прадстаўніко.м канфедэрацыі. 27 студзеня 1717 г. Аўгуст II прызначыў Юзафа
Францішка палкоўнікам пяцігорскай харугвы і, мабыць, тады ж узнагародзіў ордэнам
Белага Арла. Гэта былі апошнія міласці з рук караля. У 20-я гг. і пазней Юзаф Францішак
быў звязаны з палітычным лагерам Патоцкіх. Падчас «вялікай вакансіі булавы і пячаткі»
(1728-1733) імкнуўся атрымаць уладу літоўскага польнага гетмана.
Найбольш актыўна Юзаф Францішак праявіў сябеў 1733-1736 гг. Як пасол Берасцейскага
ваяводства ўдзельнічаў у надзвычайным сойме 1733 г., які перарвала смерць Аўгуста II. У
сакавіку гэтага ж года на справаздачным сойміку пасля канвакацыі яго абралі палкоўнікам
Берасцейскага ваяводства. На выбарах ён падтрымаў Станіслава Ляшчынскага; пазней
беспаспяхова прасіў у яго пасаду літоўскага рэгіментарыя. У жніўні 1734 г. Станіслаў
Ляшчынскі прызначыў Сапегу адным з дзесяці сваіх памочнікаў па стварэнні генеральнай
канфедэрацыі. Юзаф Францішак удзельнічаў у яе стварэнні ў Дзікаве і 5 лістапада гэтага
ж года падпісаў адпаведны акт. Увесь 1735 г. правёў на Падоллі (Акопы Святой Троіцы)
і ў Малдове, дзе ўвайшоў у склад дывізіі (2 000 жаўнераў) пад камандаваннем Антонія
Эпэрыяша і Дамініка Медэкшы. 6 ліпеня 1735 г. разам з кіеўскім біскупам Самуэлем Пожгам
і прыхільнікамі Станіслава, што засталіся за мяжой, падпісаўу Рукшыне ля Хоціна дакумент
пад назвай «РыЫіса /ісіогыт раігіае..», у якім быў пратэст супраць «узурпацыі і гвалту»
Фрыдрыха Аўгуста II, якога яны не прызнавалі каралём.
Восенню Юзаф Францішак пасярэднічаў паміж Станіславам Ляшчынскім і крымскім
ханам Каплан-Гірэем. Пасля адрачэння Станіслава Ляшчынскага Сапега са згоды Аўтуста III
у сакавіку 1736 г. вярнуўся ў свае маёнткі на Падляшшы. У траўні 1736-га прыбыў у Варшаву,
дзе прызнаў уладу Веціна. У апошнія гады сваёй грамадскай актыўнасці Юзаф Францішак
сгараўся ўвайсці ў Сенат, атрымаць якую-небудзь з вакантных пасадаў (Падляшскае
ваяводства, Трокская і Віленская кашталяніі), але беспаспяхова. Апошнім разам Юзаф
Францішак быў у Варшаве на сойме ў 1738 г.
У паветах інтарэсы Юзафа Францішка абмяжоўваліся пераважна берасцейскім і ваўка-
выскім соймікамі. Моцны ўплыў на іх мелі сем’і Сузінаў і Калантаяў, звязаныя з Сапегамі
гаспадарчымі сувязямі. 3 канца 20-х гг. Юзафа Францішка разам з Янам Фрыдэрыкам лічылі
кіраўнікамі роду Сапегаў. Юзафа Францішка называлі прымасам (паводле пляменніка
Міхала Антонія) [216].
Юзаф Францішак прадстаўляў радню ў спрэчках з Радзівіламі адносна нойбургскай
маёмасці, якія скончыліся ў сакавіку 1732 г. Пасля зробленага ў лютым 1702 г. падзела маё-
масці Юзаф Францішак атрымаў пасля бацькоў 27 вёсак, 12 фальваркаў, горад Боцькі (ста-
ліцу «боцькаўскай дзяржавы») на Падляшшы і частку Турава ў Берасцейскім ваяводстве. На
працягу 42 гадоўуладанні Юзафа Францішка пасля атрымання спадчыны, прыданага жонкі
і набыцця новых маёнткаў выраслі да 81 вёскі, 34 фальфаркаў і 4 (з паловай) гарадоў. Гэта
былі графствы: Боцькаўскае ў Падляшскім ваяводстве, Роскае ў Наваградскім ваяводстве,
Тураўскае, Трасцяніцкае і Пратулінскае ў Берасцейскім ваяводстве, Слабашэвіцкае ў
Сандамірскім ваяводстве. Апошняе Юзаф Францішак атрымаў як апякун сястры Францішкі
Ізабелы Флемінг. Уся маёмасць, вольная ад даўгоў, ацэньвалася ў 1740 г. у два з паловай-тры
326
мільёны польскіх залатых. Двор Юзафа Францішка, які налічвау каля ста чалавек, набіраўся
перадусім са шляхецкіх сем’яў і падданых Юзафа Францішка. Боцькі ў яго часы былі адным
з галоўных асяродкаў палітычнага жыцця ў гэтай частцы Рэчы Паспалітай. Апрача ўсяго,
літоўскі падскарбі меў перыядычна рэзідэнцыі ў Варшаве і Гародні.
Юзаф Францішак збудаваў у Боцьках кляштар і касцёл для рэфарматаў (1739), планаваў
езуіцкую місію ў Пратуліне і піярскую ў Росі. У1733 г. стаў фундатарам галоўнага алтара Маці
Божай у парафіяльным касцёле ў Скшэшаве на Падляшшы. Там працавала шмат вядомых
мастакоў, сярод якіх Якаб Фантана, Міхал Дунін-Шпот ды інш. Прыдворным архітэктарам
Юзафа Францішка ў 1626-1741 гг. быў рэфармат Мацей Асецкі. Юзаф Францішак накіраваў
вучыцца ў Гданьск на партрэтыста свайго падданага Яна Сязевіча. У 1732 г. заклаў у
Берасцейскім ваяводстве новы горад Пратулін (Пратолін). Пабудаваў і аздобіў абразамі і
срэбрам некалькі цэркваў у сваіх маёнтках, у тым ліку ў Трасцяніцы і Росі.
Юзаф Францішак памёр пасля доўгай хваробы 11 красавіка 1744 г. у Пратуліне. Пахаваны
быў у пабудаванай ім капліцы св. Тадэвуша Юды пры касцёле рэфарматаў у Боцьках.
Урачыстае пахаванне адбылося 7 верасня 1744 г.
Ад шлюбу (ліпень 1709 г.) з Хрысцінай з Браніцкіх (каля 1688 - 1761), дачкой падляш-
скага ваяводы Стэфана, пакінуў дачку Тэрэзу (каля 1723 - 1777), жонку Гераніма Фларыяна
Радзівіла, пазней Яўхіма Патоцкага. Усе яго дзеці, у тым ліку двое сыноў, якім надалі імя
Тадэвуш, памерлі ў раннім дзяцінстве.
БарталамеГі Качароўскі
VIII. 181.
Руж.
Юры Феліцыян
Вількаўскі староста, літоўскі кухмістр, мсціслаўскі ваявода. Нарадзіўся ў лютым 1680 г.,
быў сынам Францішка Стэфана [149] і Ганны Хрысціны з Любамірскіх, братам Яна Казіміра,
бабруйскага старосты [177], і Юзафа Францішка, літоўскага надворнага падскарбія [179].
Пасля смерці бацькі Юрыя Феліцыяна (1686) яго маці выйшла замуж у 1692 г., і
дзецьмі апекаваўся айчым Дамінік Мікалай Радзівіл. Мабыць, як і старэйшыя браты, Юры
Феліцыян вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Браневе, падарожнічаў за мяжой. Як сам пісаў,
«навуку ў чужых краінах распачаў, а на бацькаўшчыне завяршыў». Магчыма, быў разам з
братам Юзафам Францішкам, які выехаў у 1697 г. на вучобу ў Грац, а потым падарожнічаў
па Заходняй Еўропе. У грамадзянскай вайне паміж Сапегамі і літоўскай шляхтай Юры
Феліцыян не ўдзельнічаў, таму яго не тычылася алькеніцкая рэзалюцыя ад лістапада
1700 г., якая пазбаўляла Сапегаў маёмасці і ўлады. Пастанова люблінскага сойма 1703 г.
пацвердзіла недатыкальнасць яго маёнткаў, атрыманых ад бацькі (сярод іх Ляхавічы з
замкам і фартэцай), а таксама загадала вярнуць вывезеныя адтуль гарматы і амуніцыю.
У першыя гады Паўночнай вайны і ўнутраных канфліктаў у Рэчы Паспалітай Юры
Феліцыян захоўваў нейтралітэт. У 1706 г. узяў шлюб з Кацярынай Радаміцкай, дачкой
генеральнага старосты Вялікапольшчы, прыхільніка Аўгуста II. 3 таго часу знаходзіўся
пераважна ў вялікапольскіх маёнтках цесця, галоўным чынам - у Жэркаве. Ляхавіцкі
327
маёнтак Юрыя Феліцыяна ў 1706 г. трапіў у рукі шведаў і быў знішчаны. Пад канец 1707-га
ён далучыўся да братоў, якія падтрымлівалі Станіслава Ляшчынскага. Разам са старэйшым
братам Янам Казімірам спаткаўся з Ляшчынскім ў Торуні 21 студзеня 1708 г., а потым са
шведскім войскам дайшоў да Гародні.
У гэтым жа годзе з рук Ляшчынскага атрымаў пасаду літоўскага кухмістра. У пачатку
будучага года суправаджаў брата, у той час вялікага літоўскага гетмана, дапамагаў яму ў
фармаванні літоўскага войска. 12 чэрвеня 1709 г. атрымаў Тыркшэлеўскае староства ў
Жмудзі. Пасля вяртання Аўгуста II у Рэч Паспалітую Юры Феліцыян быў адхілены з пасады
літоўскага кухмістра (восень 1709 г.). У верасні гэтага ж года віленскі біскуп Канстанцы
Бжастоўскі пракляў Юрыя Феліцыяна і трох іншых чальцоў яго радзіны, бо яны кінулі ў
турму каноніка Крыштофа Белазора і трымалі насуперак пастанове Літоўскага Трыбунала
аб яго вызваленні.
Напэўна, як і іншыя Сапегі, Юры Феліцыян атрымаў амністыю ад Аўгуста II, аднак
некалькі наступных гадоў не ўдзельнічаў у палітычным жыцці. У 1716-м браў удзел у
антыкаралеўскім руху, арганізаваў канфедэрацыю ў Наваградскім ваяводстве. Быў абраны
яе палкоўнікам, а маршалак літоўскай генеральнай канфедэрацыі Крыштоф Сулістроўскі
прызначыў яго губернатарам Слуцка. Юры Феліцыян павінен быў падпарадкаваць горад
канфедэрацыі, а таксама сабраць падаткі з нойбургскай маёмасці. Аднак ён сустрэў моцны
адпор і быў вымушаны адысці сыт $шпта соп/шіопе [...] Ігопогы. У наступным годзе стаў
дэпутатам Літоўскага Трыбунала, дзе маршалкаваў. На сойме 1720 г. Юры Феліцыян быў
паслом ад Старадубскага павета Смаленскага ваяводства. Выступаў супраць лімітаў на
пасяджэнні, не згаджаўся таксама на пасяджэнні пры свечках. Праз год стаў дэпутатам
Кароннага Трыбунала ў Пётркаве і выконваў там функцыю віцэ-маршалка. Быў паслом на
сойме 1724 г., яго выступленні там кваліфікаваліся як «утаймаванні» залішне радыкальных
выступоўцаў. На сойме 1729 г. Юры Феліцыян быў паслом ад Серадзкага ваяводства.
Беспаспяхова імкнуўся стаць паслом на сойм 1732 г. і надзвычайны сойм 1733 г., аднак
прысутнічаў у Варшаве ў студзені 1733 г. як «арбітр сваіх сяброў».
Пасля смерці АўгустаІІулютым 1733 г. Юры Феліцыянудзельнічаўусапегаўскайнарадзе
ў Боцьках на Падляшшы, дзе выпрацоўвалася тактыка паводзінаў на перыяд міжкаралеўя.
На канвакацыйным сойме быў паслом ад Наваградскага ваяводства. Перад выбарчым
соймам цяжка перажываўхваробу і смерць дачкі, таму быў менш актыўны ў палітыцы, хоць
сачыў за перадвыбарчымі соймікамі, падтрымліваў Станіслава Ляшчынскага. Меў канфлікт
з наваградскім ваяводам Мікалаем Фаўстынам Радзівілам, які падтрымліваў саскага электара
Фрыдрыха Аўгуста II, і з большасцю шляхты, якая прадстаўляла гэтае ваяводства на
выбарчым сойме. Яе прадстаўнікі затрымаліся і не ўдзельнічалі ў сойме, а Юры Феліцыян ад
імя Наваградскага ваяводства гадасаваў за Станіслава Ляшчынскага. Прадстаўнікі шляхты
выступілі супраць гэтага, сцвярджаючы, что Юры Феліцыян галасаваў бяспраўна, бо не быў
абраны паслом. Ім, аднак, патлумачылі, што Сапега аддаў голас выключна ад свайго імя.
Пасля абрання Станіслава Ляшчынскага Юры Феліцыян павінен быў знаходзіцца ў
Вялікапольшчы, аднак перад наступаючымі на Рэч Паспалітую для падтрымкі Аўгуста III
саскімі войскамі адступіў і прыбыў да караля ў Гданьск. У каралеўскім атачэнні Сапега
328
належаў да найбольш давераных асобаў. Быў пры Станіставе ў Гданьску з кароткім
перапынкамаждаадыходукараля27чэрвеня 1734г.іздачыгорадарасіпскімісаскімвойскам,
якія акружылі яго. Нягледзячы на тое, што Юры Феліцыян, як і большасць прыхільнікаў
Ляшчынскага, якія заставаліся ў Гданьску, 29 чэрвеня падпісаў дэкларацыю прызнання
Аўгуста III каралём, ён быў арыштаваны расійцамі і разам с пляменнікам, мерацкім
старостам Антоніем Казімірам Сапегам [206], утрымліваўся ў расійскім лагеры ў Прушчы.
Вызвалены ў палове ліпеня пасля нрыбыцця пад Гданьск Аўгуста III, напэўна, удзельнічаў у
радзе Варшаўскай канфедэрацыі ў Аліве 30 ліпеня, бо падпісаў яе пастановы. У наступным
годзе быў у сваіх літоўскіх маёнтках; намагаўся дамовіцца з камандзірамі расійскіх атрадаў
пра змяншэнне вайсковага падатку. У лістах спрабаваў пераканаць прыхільнікаў Станіслава
Ляшчынскага ў неабходнасці прызнання Аўгуста III, падкрэсліваючы бессэнсоўнасць
далейшага супраціву. Аднак не удзельнічаў у міратворчым сойме 1736 г., бо незадоўга перад
гэтым зламаў нагу.
Перад соймам 1738 г. Юры Феліцыян спачатку імкнуўся стаць паслом на соймік
вялікапольскіх ваяводаў у Серадзе, урэшце вырашыў падтрымаць кандыдатуру гульбінскага
старосты Міхала Антонія (?) Сапегі, які, аднак, таксама не быў абраны. На пачатку 1741 г.
Юры Феліцыян непакоіўся, што Рэч Паспалітую ўцягнуць у сілезскую вайну, асцерагаўся
маршу расійскіх войскаў цераз Літву, вельмі нізка ацэньваў армію Кароны. 24 траўня
1742 г. атрымаў Мсціслаўскае ваяводства. У наступным годзе займаўся фінансавымі і
арганізацыйнымі праблемамі свайго ваяводскага палка. Удзельнічаў у Радзе Сената пасля
сойма ў 1744 г., хоць на сойме, пэўна, не прысутнічаў.
У 1746-м Юры Феліцыян імкнуўся атрымаць вольную пасаду наваградскага ваяводы
і пяцігорскую харугву ў літоўскай арміі - пасля памерлага М. Радзівіла. Прасіў аб гэтым
караля ва Усхове. Удзельнічаў у сойме гэтага ж года. Пачаў часцей бываць у сваіх літоўскіх
маёнтках, асабіста не ўключаўся ў соймавыя канфлікты. Выступаючы на сойме 1748 г., Юры
Феліцыян наракаў, што ў Рэчы Паспалітай не захоўваюцца правы, а «ў кіраванні Польшчай
сапраўднае бязладдзе». Выказаўся за павелічэнне войска, быў дэлегатам ад Сената ў камісію
па складанні праекта канстытуцыі. На сесіі літоўскай правінцыі выступіў супраць аплаты
працы трыбунальскіх дэпутатаў, сцвярджаючы, што гэтая функцыя сама па сабе прыносіць
матэрыяльную карысць. Удзельнічаў у Радзе Сената пасля сойма.
У выніку праведзенага ў лютым 1702 г. падзелу маёмасці Юры Феліцыян атрымаў вялікі
маёнтак Ляхавічы з горадам і замкам. Магчыма, меў нейкую частку заслаўскіх маёнткаў,
бо часам падпісваўся «граф з Ляхавічаў і Заслаўя». Пасля смерці ў 1728-м цесця Мацея
Радаміцкага, аднаго з найбольш заможных магнатаў Вялікапольшчы, Юры Феліцыян
атрымаў спадчынную маёмасць сваёй жонкі Кацярыны, адзінай дачкі Радаміцкага. Сярод
іншых гэта былі маёнткі: Жэркаў у Пыздрскім павеце (Калішскае ваяводства), Гранаў,
Пажэча і Раканевіцы ў Касцянскім павеце (Познанскае ваяводства), а таксама 9 вёсак у
Серадзкім ваяводстве. У 1727-1728 гг. прадаў частку сваёй маёмасці, «каб пазбавіцца даўгоў
маладосці». У 1740-м пазычыўусвайгозяцяІгнатаКазнінскага327 000 залатых, каб аплаціць
даўгі Ляхавічаў.
Юры Феліцыян жыў у Жэркаве ў палацы, які пабудаваў цесць. У 1741-1746 гг. дапамагаў
пабудаваць там шпіталь і школы. Меў вялікі двор і прыватную міліцыю. Вусныя паданні,
329
што з XIX ст. захоўваюццаў ваколіцах Жэркава, прадстаўляюць Юрыя Феліцыяна чалавекам
імпульсіўным, суровым і жорсткім, які не лічыўся з жыццём сваіх падданых.
Пасля атрымання жэркаўскага маёнтка Юры Феліцыян забараніў сваім падданым
паступаць на службу да мясцовых князёў. Гэтак жа, відаць, адносіўся і да падданых у Літве.
Гэта прыводзіла да бунтаў, людзі ўцякалі. Напрыклад, у 1744 г. для задушэння бунтаў Юры
Феліцыян паклікаў у Літву прускіх вайскоўцаў. Памёр ён 3 верасня 1750 г. у Скшэчаве-над-
Бугам, параніўшыся пры перакульванні карэты. Быў пахаваны ў Сямяцічах.
Ад шлюбу з Кацярынай Радаміцкай Юры Феліцыян меў дачок Мар'яну (з 1740 г. жонку
Ігнацыя Козьмінскага, усхоўскага старосты; пазней жонку Людвіка Домбскага, кіеўскага і
берасцейскага ваяводы) і Хрысціну (памерла у чэрвені 1733 г.).
Генрык Палкій
VIII. 187
Код.
Ян Фрыдэрык
Вялікі літоўскі канцлер. Нарадзіўся 18 кастрычніка 1680 г. у Дабрацічах пад Коданем,
быў сынам трокскага ваяводы Казіміра Уладыслава [157] і яго першай жонкі Францішкі з
Копцяў.
3 1691 г. Ян Фрыдэрык вучыўся ў езуіцкай школе ў Берасці, у 1694-м - у Любліне, у
1695-м - у Варшаве. Пасля атрымання ў 1697 г. ад бацькі Берасцейскага староства (1698) і
першага сойміка (2 лютага 1699 г.) у студзені 1700-га з адведвання магілы св. Войцеха ў Гнез-
не распачаў замежнае падарожжа. Спачатку нядоўга быў у Берліне, адкуль 29 лютага 1700
г. прыехаў да караля Аўгуста II у Дрэздэн, а потым цераз Прагу і Вену (дзе меў аўдыенцыю
ў імператара Леапольда) паехаў у Парыж. Правёў там цэлы год (з 16 кастрычніка 1700 г.; не
выключана, што прынагодна пабываў у Італіі), потым накіраваўся цераз Галандыю ў Англію.
10 студзеня 1702 г. вярнуўся ў Кодань.
На люблінскім сойме 1703 г. Яна Фрыдэрыка прызначылі дэпутатам пры каралі. У верасні
гэтага ж года ён стаў маршалкам берасцейскага справаздачна-гаспадарчага сойміка, на якім
быў абраны ў фінансавы трыбунал. У студзені 1704 г. ізноў маршалкаваў на берасцейскім
справаздачным сойміку і засядаўу фінансавым трыбунале. У 1705 г. як пасол ад Берасця быў
на генеральнай радзе Сандамірскай канфедэрацыі ў Гародні (лістапад - снежань). На бок
праціўнікаў Аўгуста II Ян Фрыдэрык перайшоў, верагодна, у чэрвені 1706-га на берасцейскім
сойміку, які падтрымаў Станіслава Ляшчынскага. Быў паслом ад Берасцейскага ваяводства
да Ляшчынскага. Напэўна, ужо тады Ян Фрыдэрык атрымаў ад яго тытул літоўскага рэфе-
рэндарыя, які з таго часу ўжываў. Пасля падпісання альтранштадскага трактата віншаваў
Карла XII ад імя Станіслава Ляшчынскага. У ліпені 1707-га суправаджаў Ляшчынскага
ў лагер Карла XII пад Ляйпцыг, прымаў аўстрыйскага пасла Л. Цынцындорфа, які ад імя
імператара павінен быў прызнаць каралеўскі тытул Станіслава.
14 ліпеня 1707 г. Ян Фрыдэрык склаў прысягу пры заступленні на пасаду рэферэндарыя. У
жніўні гэтага ж года разам са Станіславам Ляшчынскім вярнуўся з Саксоніі ў Рэч Паспалітую.
Да вясны будучага года, як сам пісаў, «туляўся па чужых кутках» (у снежні 1707 г. быў у
Караляўцы, у сакавіку 1708-га - на Жмудзі), найпазней у чэрвені 1708 г. вярнуўся ў Кодань.
330
Пасля палтаўскай паразы Карла XII (8 ліпеня 1709 г.) Ян Фрыдэрык спаткаўся у Торуні
з Аўгустам II, які вяртаўся ў Рэч Паспалітую (напэўна, у верасні ці кастрычніку 1709 г.)
і атрымаў амністыю для ўсіх Сапегаў. У сваіх пазнейшых запісах памылкова пазначыў
гэты факт 1710 г., памыліўся таксама, пішучы, што ў 1708 г. разам з канцлерам Каралём
Станіславам Радзівілам і Уладыславам Сапегам быў паслом да Аўгуста II «до Сапегаў і ад
войска Вялікага Княства Літоўскага». Увогуле, падзеі 1708-1~10 гг. у яго запісах часта пе-
раблытаныя.
Хоць пасля вяртання Аўгуста II Ян Фрыдэрык страціў рэферэндарства, аднак і надалей
ужываў гэты тытул. 2 лютага 1711 г. ён удзельнічаў у берасцейскім сойміку, дзе быў абраны
дэпутатам у Літоўскі Трыбунал, аднак адмовіўся ад гэтай ролі ех сегііз гаііопіЬы$. У гэтым
жа годзе не прыняў таксама прапанаваную каралём пасаду літоўскага падстольніка,
але згадзіўся на менскага кашталяна (8 чэрвеня 1711 г.). 8 лютага 1712 г. упершыню стаў
дэпутатам Літоўскага Трыбунала, на гэты раз адмовіўшыся ад менскай кашталяніі, «не
жадаючы спяшацца ў Сенат» (запіс у дзённіку). Гэтая адмова была звязаная, напэўна, з
удзелам іншыхчальцоўроду, у прыватнасці Яна Казіміра Сапегі [177], у спробах узброенага
выступу супраць Аўгуста II у 1712 г. У 1713-м Яна Фрыдэрыка абралі ў Берасці «гадавым
палкоўнікам», а таксама прызначылі збіраць падаткі. У той час яго двойчы пасылалі ад
ваяводства да караля са скаргамі на злоўжыванні саскіх войскаў (аўдыенцыі 19 красавіка і
2 лістапада).
2 студзеня 1716 г. Ян Фрыдэрык стаў трокскім кашталянам; у сакавіку ўдзельнічаў у
берасцейскім справаздачным сойміку. У Тарнагродскай канфедэрацыі Ян Фрыдэрык,
як выглядае, не ўдзельнічаў, бо прысягнуў на кашталянію 30 жніўня 1716 г. у лагеры пад
Яноўцам, г. зн. у месцы групавання атрадаў, верных Аўгусту II. У перыяд падрыхтоўкі пра-
екта канстытуцыі на будучы міратворчы сойм Ян Фрыдэрык быў дэлегатам і ад праціўнікаў
Аўгуста II; несумненна, меў давер абодвух бакоў. На «нямым» сойме ў 1717 г. уваходзіў у
рэдакцыйную камісію, у дадатак яго прызначылі сенацкім камісарам у літоўскі фінансавы
трыбунал.
15 сакавіка 1717 г. Ян Фрыдэрык удзельнічаў у берасцейскім справаздачным сойміку, на
якім аблічваў падатковыя тарыфы. У чэрвені гэтага ж года стаў маршалкам рэвізійных судоў
у сваім ваяводстве; у кастрычніку знаходзіўся ў Варшаве, браў удзел у фінансаванні пасоль-
ства Францішка Панінскага ў Расію. 2 лістапада 1717 г. быў уАўгуста II у Дрэздэне як дэлегат
фінансавага трыбунала, скардзіўся на прыцясненні з боку расійскіх войскаў і прасіў караля
выдаліць іх з Рэчы Паспалітай. У снежні 1717 г. удзельнічаў у сенатарскай канферэнцыі ва
Усхове. У пачатку 1718 г. Аўгуст II дэлегаваў Сапегу ў літоўскі фінансавы трыбунал, дзе ён
дамагаўся памяншэння падаткаў, якія плаціла разбураная войнамі Літва, і захавання Рэччу
Паспалітай нейтральнасці ў еўрапейскіх канфліктах. На сойме гэтага ж года, з траўня па
31 ліпеня 1719 г., быў прызначаны рэзідэнтам асі Іаіы$ ге&іыт. Пастулаты, якія прынялі ў
адказ на дэлібераторыю ў 1718 г., Ян Фрыдэрык зноў нагадаў каралю ў чэрвені 1720-га. Быў
супраць уваходу Польшчы ў венскі альянс, падкрэсліваў неабходнасць чакання вынікаў пе-
цярбургскай місіі Станіслава Хамянтоўскага. Цяжка перажываў зрыў соймаў гэтым жа год-
зе, аднак быў задаволены, што НЬегнт с’еіа - гарантыя свабоды - засталася непарушанай.
331
Верагодна, 1723 годам можна датаваць запіс Марціна Матушэвіча пра тое, што Ян
Фрыдэрык быў дэпутатам у Літоўскі Трыбунал, але Людвік Пацей яму перашкодзіў, і ён не
змог здабыць там маршалкоўства.
Ян Фрыдэрык быў прызначаны на сойме 1724 г. ў камісію па перамовах з замежнымі
пасламі, але, мабыць, у іх не ўдзельнічаў. Як у 1725-м, так і ў наступныя гады, прысутнічаў
на берасцейскіх сойміках. 3 жніўня 1726 г. атрымаў ордэн Белага Арла (у С. Лазы дата
памылковая), на сойме гэтага ж года яго зноў упаўнаважылі на перамовы з іншаземнымі
пасламі, гэтым разам з імператарскім і шведскім, аднак у выніковых дакументах не
гаворыцца аб яго ўдзеле. У 1729 г. Ян Фрыдэрык стаў маршалкам Літоўскага Трыбунала.
Быў рашуча супраць «фаміліі», перад соймам 1730 г. спадзяваўся на яго зрыў, што зрабіла б
немагчымым падзел улады. Ужо тады разлічваў, як падаецца, на высокую пасаду; расійскі
пасол К. Ловенвольдэ лічыў яго адным з найбольш уплывовых Сапегаў. Паводле інструкцыі
для берасцейскіх паслоў на сойм 1732 г. (падпісанай, між іншым, ім самім), Ян Фрыдэрык
мусіў размяркоўваць пасады. Напярэдадні надзвычайнага сойма 1733 г. Аўгуст II абяцаўяму
малую літоўскую пячатку, аднак перад размеркаваннем пасадаў памёр. Будучы пры прымасе
на канвакацыі, Ян Фрыдэрык падпісаў пастановы гэтага сойма з агаворкай непрымання
супрацьпраўных для Рэчы Паспалітай пунктаў і створанай на сойме канфедэрацыі. Падчас
перамоваў з аўстрыйскім паслом Г. Вільчкам і расійскім К. Ловенвольдэ Сапега меў вострую
сутычку з апошнім, патлумачыўшы, што ўмяшальніцтва Расіі ў справы каралеўскіх выбараў
у Рэчы Паспалітай пад выглядам пратэкцыі, аб якой ніхто не прасіў, недапушчальнае. Пасля
гэтага выступлення К. Ловенвольдэ прылічыў Яна Фрыдэрыка да рашучых прыхільнікаў
Станіслава Ляшчынскага.
Падчас перадвыбарчага сойміка Ян Фрыдэрык спаборнічаў у Берасці са стрыечным
братам Юзафам Францішкам Сапегам [179] у справе маршалкоўства. Быў супраць
падштурхоўвання яго да булавы, якая, паводле пастановы аб забароне займання высокіх
пасадаў чальцамі адной сям’і, перакрэслівала б шанцы Яна Фрыдэрыка на пячатку. Аддаўшы
голас за Станіслава Ляшчынскага, Ян Фрыдэрык падчас выбарчага сойма быў прызначаны
на перамовы з аўстрыйскім паслом, а таксама скласцірасіа сотепіа. У траўні 1734 г. атрымаў
ад Станіслава Ляшчынскага пяцігорскую харугву.
У лагер Аўгуста III Ян Фрыдэрык перайшоў, мабыць, у пачатку 1735 г., прываблены
абяцаннем вялікай літоўскай пячаткі. Адаць яму гэтую пасаду рэкамендавалі берасцейская,
віленская і смаленская інструкцыі на міратворчы сойм гэтага ж года. На тым сойме Ян
Фрыдэрык ужо адкрыта перайшоў на бок Веціна. Канцлерам ВКЛ стаў пасля сойма,
на генеральнай радзе варшаўскай прааўгустоўскай канфедэрацыі 9 лістапада 1735 г.
Удзельнічаў таксама ў радзе канфедэрацыі ў сакавіку 1736-га. Малаактыўны палітычна, Ян
Фрыдэрык выкарыстоўваў пасаду пераважна для таго, каб уладкаваць сваю радню. Аднак
сістэматычна ўдзельнічаў у асэсарскіх судах, а ўдзел у соймах (на якіх не мог нічога істотнага
сказаць) і Радзе Сената лічыў сваім абавязкам. Рашуча выступаў супраць Чартарыйскіх, у
міжнародных справах выказваўся за нейтральнасць Рэчы Паспалітай. Зрэшты, баяўся
вайны, як пагрозы для ўнутранай свабоды ў краіне. На знешняй палітычнай арэне Ян
Фрыдэрык не меў уплываў (у 1745 г. пра гэта паведаміў расійскі пасол М. Бястужаў). У
332
1737-м Ян Фрыдэрык пераконваў аднаго са сваіх родзічаў у добразычлівасці Аўгуста III да
Сапегаў; таму яны павінны выкарыстаць гэта для падняцця прэстыжу свайго роду. Прагнуў
перадусім супакою, супраціўляўся акцыям, што мелі на мэце вярнуць на польскі трон
Станіслава Ляшчынскага.
Верагодна, пад уплывам віленскага каад’ютара Юзафа Станіслава Сапегі на пачатку
1744 г. Ян Фрыдэрык прапанаваў двару мацней супраціўляцца расійскай пратэкцыі для
праваслаўных. На сойме гэтага ж года падчас сесіі Літоўскай правінцыі 12 кастрычніка,
насуперак пазіцыі Чартарыйскіх, Ян Фрыдэрык раіў не вызначаць загадзя спосабы
фінансавання павялічанага войска і дазволіць «кожнаму ваяводству вырашаць гэтае
пытанне самастойна, а паводле інструкцыі прызначаць падаткі». Пастанову Рады Сената
ў лістападзе гэтага ж года падпісаў з таемнай агаворкай адносна невыканання пунктаў,
якія $епаіы$ соп$Ніа не мае права вырашаць. У пачатку 1746-га скардзіўся Аўгусту III на
бясчынствы Расіі ў Курляндыі, у гэтым жа годзе на сойме дамагаўся прызначэння туды
новага князя-паляка; звязваў гэта з пастулатам захавання Рэччу Паспалітай нейтралітэта.
У чэрвені 1750 г. з абурэннем адхіліў прапанову князя Антонія Астроўскага (магчыма, яна
паходзіла з боку «фаміліі») пакінуць канцлерства ўзамен на маршалкоўства.
Падзел маёмасці з братам Ян Фрыдэрык зладзіў летам 1708 г., а пасля смерці малодшага
брата Мікалая ў 1716 г. стаў адзіным нашчадкам бацькоўскага багацця. Гэта былі Кодань,
Дарагастаі, Муравіца (Берасцейскае ваяводства), Чарнобыль (Кіеўскае ваяводства). Пасля
маці атрымаў Копылы і Вярховічы (у 1746-м выкупіў іх другую палову) у Берасцейскім
ваяводстве. У 1722 г. Старая Варшава адмовіла Яну Фрыдэрыку ў зямлі для пабудовы на
Падвале, пяццю гадамі пазней набыў зямлю ў Новай Варшаве, а ў 1735-м - дом у варшаўскім
прадмесці Празе. У 1726-1728 гг. падпісаў гандлёвую дамову на куплю ў Себасцьяна
Рыбчынскага камяніцы ў Новым Мясце, якую архітэктар Ян Зыгмунт Дэйбель перабудаваў
у 1731 -1746 гг. у палац - адну з найлепшых магнацкіх рэзідэнцый позняга барока ў Варшаве.
Спецыяльна для канцлера сойм 1736 г. прызнаў гэты палац, а таксама іншую маёмасць,
набытую Янам Фрыдэрыкам у Варшаве, маёмасцю на земскіх правах, што вызваляла яе ад
гарадскіх падаткаў.
Апрача гродскага Берасцейскага староства, Ян Фрыдэрык 30 траўня 1738 г. атрымаў
Гаждоўскае староства ў Жмудзі, а 31 сакавіка 1739-га - Прапойскае староства ў Менскім
ваяводстве (пасля смерці Яна Фрыдэрыка першае з іх атрымалаяго жонка, якая мела таксама
Камянецкае староства ў Берасцейскім ваяводстве).
Ян Фрыдэрык за ўлюбёную рэзідэнцыю меў Кодань. Ён даў гэтаму гораду прывілей на
двухтыднёвыя кірмашы, багата ўпрыгожыў парафіяльны касцёл св. Ганны (з 1708 г. рэгу-
лярна ахвяраваў на яго вялікія сумы грошай), а таксама спрычыніўся да пашырэння культа
тамтэйшага абраза Найсвяцейшай Панны Марыі, каранаванага 15 жніўня 1723 г. Менавіта
Ян Фрыдэрык (а не князь Якуб Валіцкі, як лічылася) напісаў «Гісторыю цудадзейнага кодан-
скага абраза» (Торунь, 1720). I пазней ён выдаваў даследчыцкія працы, прыкладам, «Ману-
мент, альбо збор старажытных каштоўнасцяў» (Варшава, 1723). У 1718 г. па ініцыятыве
Яна Фрыдэрыка ў Кодані з’явілася сталая езуіцкая місія, якую ён сістэматычна фінансава
падтрымліваў. 11 снежня 1719 г. Ян Фрыдэрык заклаў могілкі ля царквы Святога Духа,
333
26 чэрвеня 1728 г. - царкву ў вёсцы Страдча пад Коданем. Іншыя фундацыі Яна Фрыдэры-
ка - алтар у берасцейскім касцёле езуітаў, капліца Найсвяцейшай Панны Марыі ў касцёле
езуітаў у Любліне (сучасная катэдра). Фундаваў тамсама залаты алтар у капліцы св. Юрыя
ў калегіаце св. Міхала Арханёла. Канцлер сімпатызаваў езуітам і двойчы - у 1738 і 1739 гг.
- стаў на іх бок у спрэчцы з піярамі. У 1732 г. Ян Фрыдэрык атрымаў у Рыме згоду на кара-
нацыю абраза Найсвяцейшай Панны Марыі ў бернардынскім касцёле ў Вільні.
Ян Фрыдэрык цікавіўся гісторыяй, генеалогіяй, быў бібліяфілам. У 1709 г. у коданскім
касцёле (немалым коштам і намаганнямі) стварыў (і дапаўняўу 1709-1720 гг.) галерэю, якая
налічвала звыш 70 партрэтаў яго продкаў. Партрэты першых Сапегаў ствараліся ўяўленнем
мастакоў, а наступныя рабіліся з копій ўжо напісаных партрэтаў. Галерэя заняла цэлую
сцяну капліцы Святога Крыжа. Ян Фрыдэрык намерваўся стварыць падобную галерэю і ў
варшаўскім палацы (верагодна, дзеля гэтагаў40-я гг. запрасіўтуды Д. Чаховіча), але задума
не ажыццявілася.
У 1730 г. Ян Фрыдэрык апублікаваў сваю галоўную гістарычную працу - «Абноіаііоне$
Ы$іогісае бе огі&іне [...] ОгсІіні$ Ецыіыт А^нііае АІЬае анІі^шіаіеогсііні$ асрлііае аІЬае»
(1730), адначасова распаўсюджаную ў польскім перакладзе («Гістарычныя анатацыі...»)
з дапаўненнямі Яна Сурмацкага (Варшава, 1730). Сто асобнікаў лацінскай версіі,
ілюстраваныя старанна выкананымі медзярытамі, былі выдадзеныя асабліва багата.
Прыгатаваная французская версія ў свет не выйшла. Напісаць біяграфіі кавалераў ордэна
Белага Арла Яну Фрыдэрыку дапамагаў Юзаф Андрэй Залускі. Спіс кавалераў ордэна
Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі, над якім Ян Фрыдэрык працаваў з
1730 г., не быў выдадзены.
Прыведзеная ў бібліяграфіі Эстрайхера Ігнацыем Красіцкім інфармацыя, нібыта Ян
Фрыдэрык у 1732-м надрукаваў «ТаЬыІае &епеаІо$ісае сіотаз ЗаріеЬагыт», памылковая;
сабраныя Янам Фрыдэрыкам, але не апублікаваныя матэрыялы Ю. Залускі ў 70-я гг. даў
на рэцэнзію Я. Мыліусу, кіруючыся жаданнем ушанаваць памяць Яна Фрыдэрыка, але
яны, здаецца, апублікаваныя не былі. У 30-я гг. Ян Фрыдэрык супрацоўнічаў таксама
з Л. дэ Сільвестрам, які рыхтаваў генеалогію польскіх родаў. У 1736 г. была выдадзеная
перакладзеная Янам Фрыдэрыкам васьмю гадамі раней «Гісторыя рэвалюцый Рымскай
рэспублікі» А. Вертата. Вясной 1745-га ў друкарні езуітаў у Любліне быў выдадзены
першы том «Польскага і лацінскага красамоўства», у якім былі сабраныя, між іншым,
дакументы, выступы і лісты вядомых дзеячаў Рэчы Паспалітай; чарговыя часткі гэтай
працы прысвячаліся прадстаўнікам роду Сапегаў. Кніга з’явілася пад прозвішчам
Яна Астроўскага-Даняйковіча, сакратара Яна Фрыдэрыка, аднак сам ён, несумненна,
дапільноўваў адбор матэрыялаў. Сучаснікі лічылі Яна Фрыдэрыка цудоўным прамоўцам.
Гэта добра бачна з тэкстаў «Красамоўства...». У другі том - «8ыаба Іаііпа $еы ті$се11апеа...»
(1747) - уключаныя і ранейшыя працы Яна Фрыдэрыка («Асіноіаііопе$» і «Монытеніа...»),
а таксама - генеалогія роду, падрыхтаваная А. Міштольтам.
У літаратуры сустракаецца бяздоказны домысел, што Ян Фрыдэрык у 1743 г. (калі
не бачыў патрэбы ў надзвычайным сойме, які вымагала «фамілія») напісаў у прасаскім
духу трактат у абарону вольных выбараў «Назіранні Дыяфанеса [...] Рэлятынскага, якія
334
пераконваюць, што падчас вольных выбараў польскіх каралёў Рэч Паспалітая выяўляла [...]
пашану каралеўскай крыві...». Таксама беспадстаўна прыпісвалася раней Яну Фрыдэрыку
аўтарства твора, у якім выяўлялася скрайняя апалогія залатой вольнасці, - «Потіна раіаііі
геуіна ІіЬегіа$»; у больш позняй літаратуры гэтае меркаванне было адхіленае. Бачна, аднак,
што Ян Фрыдэрык быў садідарны з ідэалогіяй гэтага трактата, бо ён быў перадрукаваны ў
«Красамоўстве...». 3 1747 г. Ян Фрыдэрык меў намер сістэматычна выдаваць палітычныя
трактаты; у 1749-м прапанаваў Станіславу Канарскаму і Ю. Залускаму перакласці кнігі, у
якіх гаварылася аб правільнасці каталіцызму і згубнасці ерасі, і быў гатовы фінансаваць іх
выданне, аднак рэалізаваць тыя планы не ўдалося.
У сваёй коданскай рэзідэнцыі Ян Фрыдэрык сабраў багатую бібліятэку; рэестр за
1744 г. налічваў 3 500 пазіцый. 3 часам павялічаная нашчадкамі, у пачатку XIX ст. яна была
перададзенаяТаварыствусяброўнавук.ДвавядомыянамэкслібрысыЯнаФрыдэрыкастварыў
Я. Мыліус (асобнікі з калекцыі Яна Фрыдэрыка знаходзяцца ў бібліятэцы Варшаўскага
ўніверсітэта і ў зборах Эмерыка Гутэн-Чапскага ў Дзяржаўным музеі ў Кракаве).
Апошняя воля Яна Фрыдэрыка, згодна з якой варшаўскі палац і вялікія сумы ад
Коданя, Копылаў і Вярховічаў былі запісаны на мсціслаўскага ваяводу Яна Сапегу, стала
прычынай шматгадовай барацьбы за спадчыну паміж ім, ўдавой Яна Фрыдэрыка і іншымі
нашчадкамі канцлера (дзецьмі дзвюх яго сясцёр). Ян Фрыдэрык памёр 6 ліпеня 1751 г.
у Лысаводах на Падоллі. Жалобную імшу адправілі ў Вішніцах 22 сакавіка 1752 г., цела
перавезлі ў Кодань, дзе і пахавалі 8 жніўня.
Пасля няўдалых заручынаў у 1714-м з Настассяй з Мышкоўскіх (былой жонкай
смаленскага ваяводы Яна Коса, якая ў 1715 г. кінула нарачонага Сапегу дзеля брацлаўскага
ваяводы Міхала Ёрдана) Ян Фрыдэрык 9 сакавіка 1717 г. ажаніўся з дачкой літоўскага
канцлера Канстанцыяй Радзівіл (нар. 1697), сястрой гетмана Міхала Казіміра Радзівіла
Рыбанькі. 3 1729 г. муж і жонка жылі асобна; ён хацеў развесціся з «гэтай лунатычкай»,
аднак 27 траўня 1733 г. памірыўся з ёю. Сужэнцы не пакінулі нашчадкаў.
Удава Яна Фрыдэрыка (з 1740 г. дама ордэна Зоркавага Крыжа) не дазваляла выконваць
тастамент мужа, таму ўвесь час мела шматлікія працэсы з яго нашчадкамі; памерла яна
6 снежня 1756 г. у Камянцы. Пахаваная ў радзівілаўскім склепе ў Нясвіжы.
Соф’я Зялінская
VIII. 196
Код.
Кароль Юзаф
Берасцейскі ваявода. Быў старэйшым сынам берасцейскага ваяводы Уладыслава
Юзафата [161] і яго трэцяй жонкі Хрысціны з Сангушкаў, братам мсціслаўскага ваяводы
Ігнацыя [204].
У лютым 1718 г. Кароль Юзаф быў маршалкам берасцейскага гаспадарчага сойміка, у
жніўні прысутнічаў на пасольскім сойміку гэтага ж ваяводства. У жніўні 1724-га імкнуўся
трапіць паслом на сойм ад Берасцейскага ваяводства, але беспаспяхова. 1 верасня 1730 г.
атрымаў ад Міхала Юзафа Сапегі пасаду літоўскага польнага пісара; паводле ўласнага
335
прызнання (1748), набыў яе за матчын пасаг. У пачатку міжкаралеўя пасля Аўгуста II
Кароль Юзаф быў звязаны з колам уплыву Юзафа Францішка Сапегі, літоўскага надворнага
падскарбія, які падтрымліваў кандыдатуру Станіслава Ляшчынскага.
У сакавіку 1733 г. на берасцейскім сойміку Кароль Юзаф быў абраны паслом на
канвакацыю. Быў таксама на выбарчым сойме і ад Берасцейскага ваяводства падпісаў акт
абрання каралём Станіслава Ляшчынскага. Неўзабаве, напэўна, перайшоў на бок Аўгус-
та III, бо ў студзені 1734 г. прысутнічаў на яго каранацыі. Верагодна, гэта Кароль Юзаф
як прадстаўнік Хэлмскай зямлі быў у студзені 1735 г. у Варшаве на генеральнай радзе
Варшаўскай канфедэрацыі. 7 траўня ён адправіўся ў войска на перамовы - як камісар
Аўгуста ІП. Напэўна, Аўгуст III прызначыў яго палкоўнікам сваёй гусарскай харугвы. На
берасцейскім сойміку ў жніўні 1735 г. Кароль Юзаф атрымаў мандат на міратворчы сойм,
які быў распушчаны да выбараў маршалка. У лютым 1736 г., напэўна, дзякуючы пратэкцыі
ўплывовага стрыечнага дзядзькі Яна Фрыдэрыка Сапегі [187], атрымаў пяцігорскую
харугву ў літоўскім войску.
Кароль Юзаф прысутнічаў на чарговым міратворчым сойме гэтага ж года, падпісаў
абранне Аўгуста III. Летам 1738 г. беспаспяхова імкнуўся стаць паслом на сойм ад Берасця.
Паколькі берасцейскі соймік 1744-га быў сарваны, канцлер Сапега ў тым жа годзе дапамог
Каралю Юзафу атрымаць мандат ад Інфлянтаў. У жніўні гэтага ж года ён атрымаў ордэн
Белага Арла. Падчас параду літоўскага войска пад Заблудавам у верасні гэтага ж года як шэф
каралеўскай гусарскай харугвы выконваў абавязкі палкоўніка. Восенню 1745 г. спрабаваў
пасярэднічаць у спрэчцы аб Жоўкве паміж літоўскім гетманам Міхалам Казімірам
Радзівілам Рыбанькам і сандармірскім ваяводам Янам Тарло. 20 чэрвеня 1748 г. з дапамогай
Яна Фрыдэрыка Сапегі быў прызначаны берасцейскім ваяводам; падчас сойма гэтага ж года
быў у Варшаве. На берасцейскім сойміку 1750 г. перашкаджаў атрымаць мандат кандыдату
«фаміліі», потым дапільноўваў напісанне пасольскай інструкцыі. Праз два гады дапамог
пляменніку Яну стаць паслом ад Берасця на гарадзенскі сойм. Антаганістаў Чартарыйскіх
Кароль Юзаф падтрымліваў на берасцейскім сойміку 1754 г., а таксама на сойміках у 1756 г.
У кастрычніку гэтага ж года выказаў думку, што вайна кааліцыі з Прусамі дае магчымасць
Рэчы Паспалітай вярнуць страчаныя землі. У лютым 1758 г. спрычыніўся да зрыву сойміка
ў Берасці.
ПаслясмерцібратаІгнацыяўкрасавіку1758г.энергічнаапекаваўсятрымапляменнікамі-
сіротамі. У гэты ж час займаўся маёмаснымі справамі, у тым ліку ў судах. У сакавіку
1761 г. на берасцейскім сойміку намагаўся зрабіць паслом на сойм свайго пляменніка
Юзафа [233]. На сойміку ў Берасці ў 1762-м не дапусціў, каб у інструкцыі з’явіўся запіс аб
звальненні Эрнста Бірона і вяртанні яму Курляндыі, чаго дамагаліся Чартарыйскія. Летам
1763 г. Кароль Юзаф выступаў супраць канфедэрацкіх планаў «фаміліі». У сакавіку 1764-га
беспаспяхова імкнуўся зрабіць паслом на сойм у Берасці пляменніка Францішка Ксаверыя
[238]. Хоць не падпісаў маніфеста супраць варшаўскай канвакацыі 7 траўня 1764 г., пасля
выбараў уручыў Станіславу Панятоўскаму віншавальны ліст. 9 траўня 1766 г. атрымаў
ордэн Святога Станіслава.
У студзені і лютым 1768 г. Кароль Юзаф прасіў Караля Станіслава Радзівіла закінуць
слова перад М. Рэпніным, каб засцерагчы сваю маёмасць ад расійскага войска (размяшчэн-
ня і фуражавання). Усяго за некалькі дзён да смерці быў на судзе з нашчадкамі жонкі ў
Любліне.
Апрача родавых Вішніцаў і Раманава ў Берасцейскім ваяводстве (другі з гэтых маёнткаў
быў пазней яго галоўнай рэзідэнцыяй) і прынесеных жонкай Вербкавіцаў (Люблінскае
ваяводства), у 1753 г. Кароль Юзаф набыў Мазанаўку (Берасцейскае (?) ваяводства), меў
таксама ў 1738-1757 гг. Росаш у Мельніцкай зямлі, вёску Барок (ці толькі прыналежны да
яе фальварак Дубаў) у Берасцейскім ваяводстве. Вясной 1748 г. пры падтрымцы Я. Ф. Сапе-
гі намагаўся пазбегнуць выплаты падаткаў з караблёў, на якіх перапраўляў свае тавары
ў Гданьск. Яшчэ перад калбушоўскай гандлёвай дамовай атрымаў ад Януша Сангушкі на
6 гадоў Пікаў на Падоллі, да якога ў лютым 1754 г. не дапусціў удзельнікаў калбушоўскага
гандлёвага пагаднення; у 1755-1758 гг. гэты маёнтак заставаўся ва ўладанні Караля Юзафа,
хоць не стаў яго спадчынай. У 1762-м Кароль Юзаф спрабаваў атрымаць ад К. С. Радзівіла
грошы (быццам бы яшчэ ягонага бацькі) за прададзеныя Радзівілам у XVII ст. Бялынічы
(Віцебскае ваяводства). Вырашэнне маёмасных справаў усё жыццё было галоўнай мэтай
Караля Юзафа, таму, пакуль гэта было магчыма, ён імкнуўся мець добрыя адносіны з
Радзівіламі, асабліва з гетманам Міхалам Казімірам Рыбанькам; праўда, меў з ім канфлікт у
справе маёмасці брата Ігнацыя. Кароль Юзаф памёр у Вішніцах 20 сакавіка 1768 г.
3 1722 г. (дата ў дзённіку Я. Ф. Сапегі - 7 лютага 1712 года - памылковая) Кароль Юзаф
быў жанаты з дачкой люблінскага старосты Мар'янай з Фірлеяў (памерла ў кастрычніку
1737 г.). Шлюб быў бяздзетным.
Соф’я Зялінская
VII. 204
Код.
Ігнацы
Літоўскі надворны падскарбі, мсціслаўскі ваявода. Быў сынам берасцейскага ваяводы
Уладыслава [ 161 ] іяго трэцяй жонкі Кацярыны з Сангушкаў, малодшым братам берасцейскага
ваяводы Караля Юзафа [196].
Вучыўся пад кіраўніцтвам хатняга настаўніка Стэфана Тарлецкага, у пачатку 1721 г.
хацеў сысці ў кляштар цыстэрсаў, але перадумаў. Вясной 1727-га фельдмаршал Я. Флемінг
узяў Ігнацыя ў Дрэздэн; ён там прабыў, напэўна, да лета гэтага ж года. У 1732-м быў паслом
на сойм ад Чарнігаўскага ваяводства. Як валынскі пасол на канвакацыю 1733 г. падпісаў яе
пастановы з агаворкай выканання папярэдніх умоваў пры прызначэнні міністраў.
Падчас перадвыбарчых соймікаў у берасцейскім ваяводстве у 1733 г. Ігнацы разам
з братам Каралём уваходзіў у кола ўплыву памочніка літоўскага падскарбія Юзафа
Францішка Сапегі. Быў на выбарчым сойме і разам з валынскім ваяводам аддаў голас за
Станіслава Ляшчынскага. Калі ад яго адышоў, невядома; у пачатку траўня 1735 г. наракаў,
што хоць «сядзіць ціха» ў сваім маёнтку, яму не даюць спакою расійцы (правіянт для войска
і кантрыбуцыі). Ігнацы захаваў вернасць Станіславу аж да яго адрачэння.
337
20 чэрвеня 1740 г., дзякуючы ўплывоваму стрыечнаму дзядзьку, канцлеру Яну Фрыдэ-
рыку Сапегу [187], Ігнацы атрымаў пасаду літоўскага чашніка. У тым жа годзе беспаспяхова
імкнуўся стаць паслом на сойм ад Валыні. Восенню 1743 г. яму не ўдалося атрымаць там
мандат у Каронны Трыбунал. У наступным годзе разам з братам спрабаваў пасярэднічаць
у спрэчцы аб Жоўкве паміж літоўскім гетманам Міхалам Казімірам Радзівілам Рыбанькам
і сандамірскім ваяводам Янам Тарло. На сойме 1744 г. быў паслом ад Валыні; працаваў
у соймавых судах. Дзякуючы намаганням Я. Ф. Сапегі, 18 верасня 1744 г. атрымаў
пасаду літоўскага надворнага падскарбія. Абраны ў верасні 1745 г. на Валыні дэпутатам,
11 кастрычніка стаў маршалкам Кароннага Трыбунала. У ліпені 1746 г. па пратэкцыі
Чартарыйскіх атрымаў панцырпую харугву ў літоўскім войску, у жніўні 1748-га пасля
шматгадовых старанняў - ордэн Белага Арла. Тады ж быў папярэджаны аб недахопе шанцаў
стаць паслом на сойм ад Берасця. Праўда, сам не прысутнічаў на сойміку, але праз сваіх
прыхільнікаў яго сарваў.
30 верасня 1750 г. Ігнацы быў прызначаны мсціслаўскім ваяводам - зноў жа, дзякуючы
Ю. Ф. Сапегу. Яго смерць у наступным годзе пазбавіла Ігнацыя пратэктара і паклала
пачатак шматгадовым с)дам з нашчадкамі памерлага, асабліва з яго ўдавой Канстанцыяй
з Радзівілаў, сястрой Міхала Радзівіла. Бо яна і другія крэўныя Ю. Ф. Сапегі не хацелі
прызнаць тастамент, у якім вялікія сумы з Кодані, Вярховічаў і Капыля, а таксама палац
у Варшаве канцлер запісаў на сына Ігнацыя - Яна. Суды паслужылі прычынай разрыву
Ігнацыя з М. К. Радзівілам. Абараніўшы маёмасць сына ад канкурэнтаў, Ігнацы спачатку
шукаў падтрымкі «фаміліі», а потым вырашыў прабачыцца перад М. К. Радзівілам, паколькі
меўжаданне атрымаць малую літоўскую пячатку (канкурэнтам тут быў кандыдат ад «фамі-
ліі» Міхал Антоні Сапега). 3 думкай аб здабыцці пасады падканцлера Ігнацы ездзіў вясной
1752 г. на Раду Сената ва Усхоў, пасля чаго напісаў лісты да літоўскіх соймікаў з просьбай
аб рэкамендацыі. У жніўні маршалкаваў на берасцейскім сойміку, дапамог на ім сыну стаць
паслом. Усе старанні Ігнацыя стаць падканцлерам былі беспаспяховымі. На сойме 1752 г. ён
увайшоўукамісію, якая разлічвала выдаткі на каронную артылерыю.
Вясной 1755-га, сімпатызуючы рэспубліканцам і Нясвіжу (М. К. Радзівілу), Ігнацы
апынуўся ў коле тых, хто вітаў турэцкага пасла Алі-Агу ў Дубне. Французы, якія планавалі
стварыць у гэтым годзе канфедэрацыю ў Польшчы, спадзяваліся, што змогуць схіліць
Ігпацыя да пратэста перад Аўгустам III адносна планаванага праходу расійскага войска.
У выніку каўбушоўскай гандлёвай дамовы (1753), што падзяліла астрогскую маёмасць,
Ігнацы атрымаў гарады Базалію і Красілаў. У 1755 г. на дубненскай камісіі Ігнацы, праўда,
выказаў гатоўнасць адмовіцца ад дармаўшчыны, але пры ўмове, што будзе мець пажыццёвае
права на больш чым дзясятак вёсак у базалійскай ваколіцы. Урэшце, 12 снежня 1755 г.
прытрымаў тыя маёнткі - узамен на абяцанне аплаты ардынацкай міліцыі.
I ардынацкая маёмасць (Красілаў, Западзінцы, Базалія і Збытынь), і маёмасць у Луц-
кім павеце былі так абцяжараныя даўгамі, што іх агульны даход ацэньваўся не больш за
80 000 польскіх залатых. У пачатку 1758 г. Ігнацы набыў Сенна на Валыні. Ён часта жыў у
Вербкавіцах (Люблінскае ваяводства), у Кракоўцы (Перамышлеўская зямля), у Надворнай
на Пакуцці. Меў камяніцу ў Львове і, мабыць, частку Вішніцаў у Берасцейскім ваяводстве.
338
Пастаянна прыгнечаны судовымі выракамі, Ігнацы раптоўна памёр 15 красавіка 1758 г. у
Ружанах, пакінуушы выканаўцамі сваёй апошняй волі брата Караля і полацкага ваяводу
Аляксандра М. Сапегу. Быў пахаваны ў сямейным склепе ў Вішніцах.
Ігнацы быў жанаты (паводле дзённіка Ю. Ф. Сапегі за 1732 г.) з Ганнай з Красіцкіх
(1707 - 22 кастрычніка 1751 г.; пахаваная 20 сакавіка 1752 г. у Вішніцах), дачкой хэлмскага
кашталяна Караля Аляксандра, удавой па Антону Цэтнеру, карытніцкім і жытомірскім
старосце. У гэтым сужэнстве меў сем сыноў і дачку. У дзяцінстве памерлі Каспар Мельхіёр
Балтазар (нар. 6 студзеня 1734 г.), два блізнюкі (нарадзіліся ў студзені 1736 г.) і дачка (2
красавіка 1742 - снежань 1749 г.). Засталіся чатыры сыны: Юзаф [233], Францішак Ксаверы
[238], Каятан Міхал [239] і Ян.
Ян (каля 1732 - 1757), спадкаемец канцлера Ю. Ф. Сапегі, «уладальнік вялікіхталентаў»,
выхоўваўся разам з пасынкам бацькі Ігнацыем Цэтнерам і пляменнікам маці Ігнацыем
Красіцкім пад апекай настаўнікаСтэфанаТарлецкага, пазней (з 1740 г.) -у Львоўскім езуіцкім
калегіуме, а з 1744 г. - пад кіраўніцтвам саскага палкоўніка Яна Карла фон Блока; з ім Ян і
Цэтнер падарожнічалі ў 1749-1750 гг. у Францыю, Аўстрыю, Італію, Галандыю і Германію.
Як пасол ад Берасцейскага ваяводства на сойме 1752 г. Ян прадстаўляў рэспубліканскую
апазіцыю, але быў не вельмі актыўны. У 1753-м быў прызначаны палкоўнікам у полк
каралевы, а ў 1757 г. атрымаў званне генерал-маёра. У гэтым жа годзе, 13 лістапада, памёр у
Нясвіжы, быў пахаваны ў Кодані. Ад шлюбу (13 чэрвеня 1756 г.) з Альжбетай з Браніцкіх,
дачкой Пятра, якая была ў разводзе з сынам смаленскага ваяводы Янам Юзафам Сапегам,
Ян пакінуў сына Казіміра Нестара [348].
Соф’я Зялінская
IX. 206
Руж.
Антоні Казімір
Мерацкі староста, трокскі кашталян. Быўсынам Юрыя Станіслава [170] і Ізабелы Алены
з Палубінскіх. Нарадзіўся ў 1689 г. (быў ахрышчаны 6 лістапада).
У 1705-1708 гг. Антоні Казімір вучыўся ў Парыжы. У сувязі з фінансавымі праблемамі
сям’і трапіў у даўгі, з-за чаго яму было прадпісана пакінуць горад. Верагодна, у лістападзе
1706 г. Станіславам Ляшчынскім быў прызначаны літоўскім стольнікам, а яго дзед, вялікі
літоўскі гетман Казімір Ян Сапега [147], перадаўяму ў гэты час Мерацкае староства. Пасаду
стольніка Антоні Казімір страціў пасля вяртання на трон Аўгуста II. Восенню 1709 г. ён быў,
цапэўна, у Княстве Прусы ў дзеда, які 10 траўня 1710 г. зноў перадаў яму правы на Мерацкае
староства (Антоні Казімір быў яго ўлюбёным упукам). Незадаволены сваімі сынамі, Казімір
Ян бачыў у ім галоўную надзею на аднаўленне вялікага роду.
Магчыма, Антоні Казімір быў палітычна звязаны са стрыечным братам свайго бацькі
Янам Казімірам Сапегам [177], прыхільнікам Станіслава Ляшчынскага, і спрычыніўся да яго
антыдваровай дзейнасці ў 1711-1713 гг. Восенню той параіў Антонію Казіміру далучыцца
да шведскай арміі, калі яна будзе ўваходзіць з Памор’я ў Карону. Толькі 24 сакавіка 1713 г.,
дзякуючы, заступніцтву вялікага кароннага гетмана Адама Сяняўскага, Антоні Казімір
339
атрымаў амністыю і прысягнуу на вернасць Аўгусту II. 20 чэрвеня гэтага ж года ён атрымаў
пацвярджэнне правоў на Мерацкае староства. У 1714-м Антоні Казімір стаў дэпутатам
Літоўскага Трыбунала ад Слонімскага павета. Падчас Тарнагродскай канфедэрацыі
ўключыўся ў антысаскі рух; 23 сакавіка 1716 г. як камісар трокскага ваяводства падпісаў у
Вільні акт літоўскай генеральнай канфедэрацыі. У красавіку гэтага ж года яго абралі паслом
ад літоўскай канфедэрацыі да цара Пятра I, аднак гэтай місіі ён не выконваў.
Адной з галоўных сфераў дзейнасці Антонія Казіміра былі дэпутацкія соймікі і Літоўскі
Трыбунал. У пачатку 1719 г. як дэпутат ён дапамог віцебскаму ваяводу Казіміру Пацею
стаць маршалкам трыбунала. У 1723 г. паспрыяў піярам трапіць у Вільню і да канца жыцця
падтрымліваў іх у трыбунале і на соймах, асабліва дзейнасць калегіума, бо да гэтага часу ў
адукацыі там існавала манаполія езуітаў. У1724-м стаў маршалкам Літоўскага Трыбупала; яго
падтрымалі сваякі - згаданы ўжо Ян Казімір і ягоны брат Юры Феліцыян [181], якія абяцалі
вярнуць яму частку патрачаных грошай. Аднак не стрымалі абяцання, і Антоні Казімір
на доўгія часы займеў фінансавыя праблемы. У сакавіку 1724 г. ён кіраваў пасяджэннямі
віленскага сойма. Калі быў на сойміку ў Троках, беспаспяхова спрабаваў дапамагчы стаць
паслом Юрыю Феліцыяну. Вясну 1726 г. правёў у Пецярбургу - удзельнічаў там у заручынах
сына Яна Казіміра Сапегі Пятра з Марыяй Меншыкавай, дачкой А. Меншыкава. Жыў у
палацы расійскага генерал-губернатара Б. Рэпніна, быў на аўдыенцыі ў царыцы Кацярыны I,
зрабіў візіт да князя Пятра Гальштынскага і паляка на расійскай службе генерала Крыштофа
Урбановіча. У наступныя гады Урбановіч часта кантактаваў з Антоніем Казімірам,
пасярэднічаў, між іншым, у яго маёмасных справах з А. Меншыкавым.
У ліпені 1728- га Антоні Казімір планаваў трапіць паслом на сойм і нават марыў аб пасадзе
маршалка; крэўныя зноў абяцалі яму фінансавую дапамогу. Згадзіўся быць кандыдатам
ад Слоніма, аднак непрыхільная пазіцыя Радзівілаў прымусіла яго адмовіцца ад удзелу ў
сойміку. Спрабаваў здабыць уладу ў якой-небудзь з цэнтральных літоўскіх установаў, хацеў
стаць стольнікам (пасля прыняцця бацькам віцебскай кашталяніі) ці польным пісарам. 3
гэтай мэтай кантактаваў з другім стрыечным братам бацькі - Міхалам Юзафам Сапегам
[174], які нічым не дапамог, бо выстаўляў занадта вялікія фінансавыя патрабаванні. На сойме
1729 г. Антоні Казімір быў паслом ад Трокскага ваяводства. Заняў рашучую антыкаралеўскую
пазіцыю. Звязаўся з апазіцыяй, якая імкнулася сарваць сойм, каб, між іншым, не дапусціць
да раздачы пасадаў. Меў паразуменне ў гэтай справе з расійскім паслом С. Даўгарукім.
30 жніўня падпісаў маніфест, у якім пералічваліся прычыны зрыву сойма. Разам з іншымі
Сапегамі вёў перамовы з Аўгустам II у справе выкупу правоў на нойбургскую маёмасць.
У лютым 1730 г. займаўся літоўскімі дэпутацкімі соймікамі, 21 лютага сарваў наваградскі
соймік. Дужа хацеўу гэтым годзе стаць паслом на сойм, але беспаспяхова. Прыбыўу Гародню
падчас пасяджэнняў і ўдзельнічаўу шматлікіх закулісных нарадах.
Антоні Казімір з’яўляўся адным з кіраўнікоў сапегаўскай групоўкі. У 1731 г. ён адыграў
значную ролю ў барацьбе з Радзівіламі за нойбургскую маёмасць. Кіраваў арганізацыяй яе
ўзброенага захопу восенню гэтага ж года. У наступным годзе спрычыніўся да падпісання
пагаднення адносна нойбургскай маёмасці з Радзівіламі і літоўскім стражнікам Антоніем
Пацеем. У 1731-м Антоні Казімір сур’ёзна захварэў. На сойме 1732 г. быўпаслом ад Трокскага
340
ваяводства. Супрацоўнічаў з французскім паслом А. Манці адносна зрыву сойма; на думку
французскага дыпламата, менавіта Ангоні Казімір кіраваў гэгай акцыяй. Супрацівіўся
адкрыццю сойма каронным абозным Юрыем Ажароўскім, не дапусціў таксама да абрання
маршалка. Калі рэчыцкі пасол Сіліч канчаткова сарваў пасяджэнш, запрасіў яго на начлег
і дапамог пакінуць Варшаву. Меў паразуменне з Манці, смаленскім біскупам Багуславам
Гасеўскім і віцебскім ваяводам Марцыянам Агінскім адносна дзеянняў на надзвычайным
сойме 1733 г. Хоць Антоні Казімір і быў абраны паслом ад Слонімскага павета, але не здолеў
удзельнічаць у гэтым сойме з-за працяглай хваробы. Саскія дыпламаты падкрэслівалі вялікі
ўплыў Антонія Казіміра на шляхту і лічыліяго галавой роду- разам са стрыечным дзядзькам
Юзафам Францішкам Сапегам [179].
Пасля смерці Аўгуста II Антоні Казімір з’яўляўся паслом ад Слонімскага павета на
канвакацыю 1733 г. Быў адным з чатырох кандыдатаў на пасаду маршалка сойма, яго
падтрымлівалі амаль усе паслы. Выступіў супраць дапушчэння на пасяджэнні апазіцыйных
паслоў. Быў абраны ў раду пры прымасе Тэадоры Патоцкім. Каб далучыць Антонія
Казіміра да выбарчых планаў Расіі, расійскі канцлер А. Астэрман прыслаў яму стужку
ордэна Аляксандра Неўскага. Аднак Антоні Казімір спрыяў Станіславу Ляшчынскаму,
таму выказаўся за адхіленне іншаземца ад трона і 27 красавіка гэтага ж года падпісаў акт
канфедэрацыі, якая ўтварылася ў час канвакацыі. У чэрвені гэтага ж года быў абраны
палкоўнікам Слонімскага павета. На выбарчым сойме галасаваўза Станіслава Ляшчынскага,
а калі кароль ад наступаючых расійскіх войскаў уцёк у Гданьск, Антоні Казімір 29 верасня
гэтага ж года накіраваўся за ім. Пасля капітуляцыі Гданьска перад расійскім і саскім войскамі
ў канцы чэрвеня 1734 г. Антоні Казімір адмовіўся ад прысягі на вернасць Аўгусту III і трапіў
у палон у расійскі лагер у Прушчы. У канцы ліпеня гэтага ж года не прысягнуў таксама
варшаўскай канфедэрацыі на радзе ў Аліве, аднак яму дазволілі выехаць. Антоні Казімір не
пакінуў Станіслава Ляшчынскага і 2 снежня 1734 г. падпісаў ліст яго прыхільнікаў да Папы,
дзе пералічыўусе правіны саскага боку. У першай палове 1735 г. знаходзіўся пры Станіславе
Ляшчынскім у Караляўцы; у ліпені трапіў пад арышт - за даўгі дзеда і бацькі мясцовыя купцы
дамагліся яго зняволення. Пасля вызвалення выехаў у Гамерштайн, потым, напэўна, быў
некаторы час у Ленбарку. Падаецца, захоўваў нейтралітэт, аднак ліставаўся са Станіславам
Ляшчынскім, заклікаючы яго да вытрымкі. Верагодна, толькі пасля яго адрачэння (студзень
1736 г.) прызнаў Аўгуста III.
У пачатку 1736 г. Антоні Казімір знаходзіўся ў Лібаве. Пастаянна наракаў на здароўе.
Доўгае знаходжанне за мяжой і знішчэнне многіх маёнткаў расійскім войскам зрабіла яго
фінансавы стан крытычным, меў шмат даўгоў. У Варшаву прыбыў толькі пасля сойма 1736 г.
і ад’езду караля, хоць літоўскі канцлер Ян Фрыдэрык Сапега, жадаючы зрабіць Антонія
Казіміра трокскім кашталянам, клікаў яго як найхутчэй вярнуцца. Восенню 1736-га і вяс-
ной наступнага года Антоні Казімір намагаўся атрымаць пратэкцыю і фінансавую дапамо-
гу Францыі, скардзіўся, што меў яе толькі аднойчы. Пастаянна падтрымліваў кантакты з
Ляшчынскім. Вялікі літоўскі гетман Міхал Вішнявецкі звінавачваў Антонія Казіміра ў спро-
бе стварэння антыкаралеўскай канфедэрацыі. Палітычныя апаненты, выкарыстоўваючы
гэта, імкнуліся разбурыць планы Сапегі на атрыманне трокскай кашталяніі. Аднак 5 ліпеня
341
1737 г. ён яе ўсё ж атрымаў. У пачатку 1737-га сачыў за літоўскімі дэпутацкімі соймікамі.
Яго зноў звінавачвалі ў змове супраць двара і канфедэрацкіх планах. Быў у Гародні падчас
працы камісіі, якая рыхтавала праект павелічэння войска на сойм 1738 г., займаўся таксама
соймікамі.
Антоні Казімір быў галоўным спадкаемцам свайго дзеда Казіміра Яна. 3 бацькам меў
шматлікія спрэчкі аб маёмасці; адрокся ад спадчыны з-за велізарных бацькавых даўгоў.
Пасля смерці маці (1720) атрымаў вялікі маёнтак Дзярэчын (Наваградскае ваяводства). Меў
у валоданні Ляйпуны ў Трокскім ваяводстве, Стары і Новы Быхаў (Тайманаў), Баркалабава,
Дашкаўку, Буйнічы, нейкую частку Горы-Горак у Віцебскім ваяводстве, Зэльву, Азярніцу
(Наваградскае ваяводства), Саламярэчча і Лоеў (Менскае ваяводства). Апекаваўся сваім
пляменнікам Казімірам Пацам. У 1725 г. да Антонія Казіміра перайшла пэўная маёмасць
сястры Тэрэзы, жонкі полацкага кашталяна Крыштофа Паца.
Антоні Казімір меў Мерацкае (з 1713 г.) і Пуньскае (з 18 кастрычніка 1732 г.) староствы
(апошняе ў 1738 г. перадаў Аляксандру Сапегу). У 1720-м атрымаў прывілей на кірмаш у
Зэльве, а ў 1724-м - у Мерачы. 3 1729 г. меў Мерацкае войтаўства, а з 8 красавіка 1732 г.
- Глоўсевіцкае і Мяжэвіцкае войтаўствы (Слонімскі павет). У верасні падпісаў пагадненне
з генералам літоўскай артылерыі Казімірам Лявонам Сапегам у справе выкупу права на
маёнтак Глоўсевічы (належаў вялікаму літоўскаму маршалку Аляксандру Паўлу Сапегу), які
быў абцяжараны даўгамі. Рапараджаўся падаткамі ў Мерачы - на тавары, якія перапраўляліся
водным шляхам. Вялікія даходы меў з лясоў, напрыклад, з Лаёўскай пушчы, прадаваў
драўніну ў Каралявец і Кіеў. Будаваў корчмы, млыны, займаўся вырабам сукна ў той жа
Мерачы. Даходы меў таксама ад перавозак і паромаў, напрыклад, на Нёмане. Утрымліваў
шматлікіх рамеснікаў (гарбароў у Беластоку). Меў ад бацькі палац у Гародні, замкі ў Лоеве і
Дзярэчыне. Меў шматлікі двор, прыдворныя харугвы (рэйтараў, татараў) і ўласную капэлу
спевакоў.
Калі ў 1723 г. Антоні Казімір атрымаў спадчыну пасля маці, то перадаў піярам, якіх
запрасіў у Вільню біскуп Канстанцы Бжастоўскі, палац Палубінскіх і дзве камяніцы для
калегіума. Дапамагаў таксама піярскаму калегіуму ў Шчучыне, дзе вучыўся яго пасынак.
Даваў вялікія сумы дамініканцам у Дзярэчыне, быў фундатарам фрэсак у іх кляштары (са
св. Антоніем Падуанскім), звона для касцёла езуітаў у Мерачы. У 1730 г. ахвяраваў ксяндзам-
марцінканам камяніцу ў Вільні. Перадаў грошы на выдавецтва УЫшпіпа Іершп.
Антоні Казімір памёр 16 траўня 1739 г. у Дзярэчыне і быў пахаваны ў тамтэйшым кас-
цёле дамініканцаў. Ён вёў дзённік; яго фрагменты (за 1728-1733 гг.) захаваліся ў бібліятэцы
Віленскага ўніверсітэта, фотакопіі знаходзяцца ў Інстытуце польскай мовы Польскай
Акадэміі навук у Варшаве.
3 1717 г. Антоні Казімір быў жанаты з Рахіллю Тэрэзай з Выхоўскіх (15 лютага 1694 -
23 лістапада 1739 г.), дачкой Данілы, менскага кашталяна, удавой дорсунскага старосты Ка-
раля Агінскага. Яна адмовілася ад Дорсунскага староства на карысць сваіх дзяцей ад перша-
га шлюбу - Юзафа і Антаніны Тэрэзы Агінскіх. Шлюб Антонія Казіміра быў бяздзетным. Ён
апекаваўся сваімі пасынкамі, асабліва дбаючы аб іх адукацыі.
Генрык Палкій
342
IX. 214
Руж.
Казімір Лявон Кароль
Генерал літоўскай артылерыі. Нарадзіўся 28 сакавіка 1697 г. у Варшаве, быўсынам Аляк-
сандра Паўла [172] і Марыі Хрысціны дэ Бэцюн, братам Юзафа Станіслава [215] і Міхала
Антонія [216].
Верагодна, пачатковую адукацыю Казімір Лявон атрымліваў дома ў Францішка
Шымановіча. У маладым узросце атрымаў ад бацькі Воўпенскае староства і, нягледзячы на
адсутнасць каралеўскага пацвярджэння (фармальная перадача правоў адбылася толькі ў
1727 г.), ужываў тытул старосты. Магчыма, гэта Казімір Лявон вясной 1708 г. быў тытуляр-
ным ротмістрам панцырнай харугвы ў літоўскай арміі, якая падпарадкоўвалася Станіславу
Ляшчынскаму. У 1710 г. накіраваўся з Караляўца, дзе з 1709 г. жыў з маці, у падарожжа па
Францыі; на радзіму вярнуўся, пэўна, толькі ў 1717-м.
Прыканцы 1718 г. (ці ў пачатку 1719-га) Казімір Лявон дапамагаў бацьку захапіць
Дуброўну, з-за якой Сапегі судзіліся з А. Меншыкавым і Людвікам Пацеем. Магчыма, у
1719 г. быў дэпутатам у Літоўскі Трыбунал. У 1722 г. бачым Казіміра Лявона паслом на сойме
(праўда, невядома дзе быў абраны).
13 кастрычніка 1723 г. ён удзельнічаў у з’ездзе Сапегаў у Гародні ў справе маёмасных
перамоваў з Юрыем Станіславам Сапегам. Як віленскі пасол на варшаўскім сойме 1724 г.
быў прызначаны ў камісію па перамовах з дыпламатамі замежных краінаў. У пачатку 1725-га
прадстаўляў Сапегаў на кангрэсе ў Белай на Падляшшы, прысвечаным праблеме нойбург-
скай маёмасці. 4 верасня 1725 г. быў прызначаны генералам літоўскай артылерыі - замест
Багуслава Эрнста Дэнгафа (насамрэч генеральства ён купіў за 34 686 залатых). Гэта пасва-
рыла яго з Чартарыйскімі, якія планавалі на гэтую пасаду свайго кандыдата.
На сойме 1726 г. Казіміра Лявона абралі ў камісію па перамовах з аўстрыйскімі
дыпламатамі, у курляндскую камісію (у ёй не працаваў), а таксама ў камісію па рэвізіі
Ашмянскага павета. На гэтым жа сойме Казімір Лявон зрабіў справаздачу пра стан літоўскай
артылерыі і агучыў яе патрэбы. У 1727 г. беспаспяхова імкнуўся атрымаць Браслаўскае
судовае староства. Вясной 1728-га разам з Агінскімі спрабаваў не дапусціць, каб Літоўскі
Трыбунал у Вільні апынуўся ў руках Радзівілаў і Вішнявецкіх.
Казімір Лявон быў паслом ад Інфлянтаў на гарадзенскі сойм 1729 г. На сойме 1730 г. быў
прыватна, дапільноўваючы справы сваякоў. У красавіку 1731-га быў у Вільні і, насуперак
Радзівілам, дапамагаў Агінскім абраць маршалкам Літоўскага Трыбунала Міхала Эпэрыяша.
9 траўня гэтага ж года падпісаў дамову з Агінскімі аб супольным змаганні за нойбургскую
маёмасць. Быў адным з найбольш актыўных арганізатараў захопу гэтай маёмасці і неахвотна
прыняў рашэнне адкласці запланаваную акцыю на верасень 1731 г. Удзельнічаўу восеньскіх
перамовах з Радзівіламі аб канчатковым урэгуляванні пытання нойбургскай маёмасці,
але нічога не дамогся. Таму дапільноўваў дэбаты ў гэтай справе ў Літоўскім Трыбунале.
У сакавіку і пачатку красавіка 1732 г. удзельнічаў у Варшаве ў далейшых перамовах аб
нойбургскай маёмасці з даверанай асобай рэйнскага палаціна Карла III Філіпа і Радзівілаў,
343
якія ўрэшце 7 красасіка 1732 г. скончыліся падпісаннем пагаднення. На сойме 1732 г. быў
паслом ад Смаленскага ваяводства (Старадубскі павет). Асабістыя справы не дазволілі
Казіміру Лявону ўдзельнічаць у надзвычайным сойме 1733 г., на які ён збіраўся (верагодна,
як пасол ад Інфлянтаў).
Падчас міжкаралеўя пасля смерці Аўгуста II Казімір Лявон, як і большасць Сапегаў,
падтрымаў абранне на трон Станіслава Ляшчынскага. На канвакацыйным сойме вясной
1733-га беспаспяхова імкнуўся атрымаць пасаду маршалка; быў прызначаны ў раду пры
прымасе. Летам, нягледзячы на запрашэнне, не пажадаў прыбыць на аршанскі соймік і
прыняць ад тамтэйшай шляхты пасаду палкоўніка павета. Прычынай, напэўна, паслужыла
нежаданне ўдзельнічаць у палітычных спрэчках. Не быў таксама на выбарчым сойме,
заставаўся ў сваіх маёнтках, запэўніваў камандаванне расійскіх войскаў, што рушылі у Рэч
Паспалітую, у сваёй нейтральнасці і адданасці царыцы Ганне Іаанаўне. Не згадзіўся таксама
суправаджаць стрыечнагадзядзькуМіхала Юзафа [174] узапланаванай ім паездцыўДрэздэн
на прадстаўленне прыхільнікаў Аўгуста III. Аднак хутка Казімір Лявон прыняў абранне
Аўгуста III. Нягледзячы на гэта, восень 1733-га і вясну 1734-га правёў у Княстве Прусы.
Не згадзіўся супрацоўнічаць з прастаніславаўскай канфедэрацыяй у Вільні (5 красавіка),
якая дамагалася ад яго прысягі ў вернасці яе маршалку Марцыяну Агінскаму, і склаў яму
справаздачу аб выдатках на артылерыю. Цяжка перажываў паразу літоўскіх прыхільнікаў
Станіслава Ляшчынскага ў сутычцы з расійскім войскам пад Сяльцом 19 жніўня 1734 г.
Нейтральнасць падчас барацьбы за польскую карону, пратэкцыя дзядзькі Міхала Юза-
фа, хуткае прыняцце Веціна і паўгадавое знаходжанне пры каралі ў Варшаве (першая палова
1735 г.) прынеслі неўзабаве Казіміру Яну шматлікія прызначэнні і прыхільнасць Аўгуста III.
28 траўня 1735 г. ён стаў берасцейскім ваяводам, 20 чэрвеня - ротмістрам пяцігорскай ха-
ругвы (пасля бацькі), 30 жніўня атрымаў ордэн Белага Арла, 28 верасня - камандаванне
драгунскім лейб-палком каралеўскай гвардыі ў літоўскай арміі (пасля дзядзькі Міхала Юза-
фа). Аднак ужо ў сярэдзіне лістапада гэтага ж года адмовіўся ад пасады берасцейскага вая-
воды. Захаваў званне генерала літоўскай артылерыі і дбаў аб развіцці гэтага роду войска,
прызначаў на яго значныя сродкі. У палітычных справах удзельнічаў мала. Галоўную ўвагу
канцэтраваў на справах маёмасці, шмат часу прысвячаў працы ў Літоўскім Трыбунале.
Незадоўга да смерці вельмі актыўна намагаўся атрымаць пасаду падляшскага ваяводы, з
гэтай мэтай вясной 1738 г. прыязджаў да караля ва Усхоў.
Бацька доўга не хацеў перадаваць Казіміру Лявону маёмасць ва ўласнасць. Ад дзеда
КазіміраЯна [147] Казімір Лявон 16 лістапада 1718 г. атрымаў староствы: Лаварышкаўскае,
Раконціскае і Анікштынскае. Толькі ў 1726 г., пад уплывам будучай цешчы Казіміра Ля-
вона, Ганны Радзівіл з Сангушкаў, бацька запісаў на яго Друю. 26 жніўня 1727 г. Казімір
Лявон ажаніўся з Каралінай Тэрэзай Піяй, дачкой вялікага літоўскага канцлера Караля
Станіслава Радзівіла; у тым жа годзе бацька фармальна перадаў яму Воўпенскае старо-
ства (2 кастрычніка, але справа цягнулася да 1731 г.). У 1730-м атрымаў ад бацькі правы на
Іўе (Ашмянскі павет), а ад караля - на вёскі Дырвяны і Загот у Інфлянтах. Як і болыпасць
Сапегаў, Казімір Лявон перабываў увесь час у даўгах і закладваў сваю маёмасць. Беспаспяхо-
ва дамагаўся ад цешчы грошай з жончынага пасагу (300 000 залатых, з якіх 200 000 гатоўкай
344
забяспечваліся Нягневічамі, а рэшта - рознымі каштоўнасцямі). Як законны нашчадак
нойбургскай маёмасці Казімір Лявон шмат гадоў дамагаўся яе атрымання; 19 кастрычніка
1732 г. разам са стрыечным братам Антоніем Казімірам [206] падпісаў дамову з літоўскім
стражнікам Антоніем Пацеем, у выніку якой павінен быў атрымаць 140 000 залатых, а
30 кастрычніка 1732 г. - дамову з Геранімам Фларыянам Радзівілам адносна выплаты 586 000
залатых - узамен на адмову ад спрэчных уладанняў. У 1733 г. разам з братамі выкупіў у
Яна Клеменса Браніцкага Дубровенскае графства. Пасля смерці бацькі атрымаў Асвею ў
Браслаўскім павеце (заклаўу 1735 г.; маёнтак пазней не вярнуўся да Сапегаў) і Бальбежышкі
ў Ковенскім павеце. У гэты ж час набыў у дзядзькі Міхала Юзафа Чарэю ў Аршанскім паве-
це; дзядзька запісаў на яго ў тастаменце Коцк (Люблінскае ваяводства), Высокае і Сямяцічы
(Берасцейескае ваяводства). Казімір Лявон 19 сакавіка 1738 г. падпісаў у Берасці маёмасную
ўмову Сапегаў з Антоніем Пацеем. Памёр ва Усхове 30 траўня 1738 г„ падчас візіту да караля;
быў пахаваны ў Сямяцічах 16 лістапада.
У шлюбе з Каралінай Тэрэзай Піяй з Радзівілаў (19 студзеня 1707 - 27 красавіка 1765)
Казімір Лявон меўсыноў Аляксандра Міхала [241] іМіхала Ксаверыя [243],атаксамадачок
- Ганну Паўліну [240], з 1750 г. жонку брацлаўскага ваяводы Яна Ябланоўскага, і Мар'яну
(5 студзеня 1732 - 27 студзеня 1733). 1 траўня 1740 г. удава Казіміра Лявона выйшла замуж
за Юзафа Аляксандра Ябланоўскага.
Анджэй Рахуба
IX. 215
Руж.
Юзаф Станіслаў
Віленскі біскуп-каад’ютар, вялікі літоўскі духоўны рэферэндары. Нарадзіўся 16 сту-
дзеня 1708 г. у Гданьску, быў сынам літоўскага маршалка Аляксандра Паўла [172] і Марыі
Хрысціны дэ Бэцюн, братам генерала літоўскай артылерыі Казіміра Лявона [214] і літоўскага
падканцлера Міхала Антонія [216]. Ахрышчаны першы раз як Юзаф Юльян. Імя Станіслаў
атрымаў пры паўторным хросце 16 лютага 1708 г„ калі яго трымаў на руках Станіслаў
Ляшчынскі.
Яшчэ хлопчыкам Юзаф Станіслаўатрымаўтытул Воўпенскага старосты. Да 1727 г. вучыўся
ў езуіцкім калегіуме ў Браневе, затым у семінарыі Святога Крыжа ў Варшаве. Падчас вучобы
ў семінарыі пісаў вершы і перакладаў рымскіх аўтараў. 15 красавіка 1727 г. атрымаў першыя
асвячэнні, а 27 красавіка гэтага ж года, ад караля, - старшыняванне ў капітуле канонікаў
віленскай катэдры (прыступіў да выканання абавязкаў 14 траўня 1727 г.). 1 верасня 1728 г.
атрымаў канонію варшаўскай калегіяты (прыступіў 19 кастрычніка), а 30 верасня - гнез-
ненскую канонію (неафіцыйна прыступіў 21 верасня 1728 г.). 18 красавіка 1729 г. адбыло-
ся яго пасвячэнне ў сан субдыякана. 5 сакавіка наступнага года Юзаф Станіслаў узначаліў
Жмудскі архідыяканат. 14 красавіка 1732 г. у варшаўскім касцёле Святога Крыжа атрымаў
дыяканскае пасвячэнне, 8 траўня гэтага ж года - святарскае. 24 красавіка 1732 г. адмовіўся
ад гнезненскай каноніі з-за празмернай колькасці абавязкаў.
Падчас міжкаралеўя пасля смерці Аўгуста II Юзаф Станіслаў, як і болыпасць Сапегаў,
падтрымаў Станіслава Ляшчынскага. Як дэлегат ад віленскай капітулы быў на канвака-
345
цыйным сойме 1733 г. Пасля падвойных выбараў і ўцёкаў караля Станіслава з Варшавы быў
з ім у Гданьску, а пасля капітуляцыі горада, пазбягаючы прысягі на вернасць Аўгусту III,
збег у Вармію (чэрвень 1734 г.). Калі Ляшчынскі ўрэшце змог патрапіць у Каралявец, Юзаф
Станіслаў паехаў туды і быў там да падпісання мірных пагадненняў (кастрычнік 1735 г.).
Мабыць, у Караляўцы атрымаў ад Станіслава Ляшчынскага Камянецкае біскупства і стаў
мяхоўскім пробашчам, але пасля таго, як Рым не пацвердзіў прызначэнне, яно страціла
вартасць.
Баючыся адказнасці за даўгі, якія нарабілі ў Караляўцы іншыя Сапегі, Юзаф Станіслаў
таемна пакінуў горад. Дзякуючы пратэкцыі канцлера Яна Фрыдэрыка Сапегі, быў зычліва
прыняты у Варшаве Аўгустам III. Напэўна, ужо тады пры дапамозе літоўскага канцлера яму
была паабяцаная каад’юторыя віленскага біскупства з правам наследавання; каралеўскае
прызначэнне атрымаў 4 ліпеня 1736 г., кананічная элекцыя адбылася 16 кастрычніка таго ж
года. 12 чэрвеня наступнага года атрымаўтытул дыяцэзіяльнага біскупа і стаў каад’ютарам
пры пажылым і хворым віленскім біскупе Міхале Зянковічу. Урачыстая кансэкрацыя
адбылася 1 верасня 1737 г. у Вільні. У дадатак, 8 ліпеня гэтага ж года Юзаф Станіслаў стаў
літоўскім духоўным рэферэндарыем, а 18 кастрычніка 1738-га па просьбе кардынала Яна
Ліпскага адмовіўся ад Жмудскага архідыяканата.
Як каад’ютар біскупа М. Зянковіча Юзаф Станіслаў выконваў значную ролю ў дыяцэзіі.
3 кастрычніка 1736 г. займаўся рэформай Віленскай духоўнай семінарыі, да якой запрасіў
ксяндзоў-камуністаў, прымаў чынны ўдзел у арганізацыі Сінода дыяцэзіі ў лютым 1744 г.
Асабліва клапаціўся аб базыльянцах, дапамагаючы ім у выданні кніг. Пасля смерці брата
Казіміра (чэрвень 1738 г.) Юзаў Станіслаў лічыў дапамогу асірацелым пляменнікам сваім
абавязкам. Гэта вымагала ад яго большай актыўнасці ў палітычным жыцці. Спачатку Юзаф
Станіслаў дапамог у судовых працэсах аўдавелай жонцы брата Караліне з Радзівілаў, сястры
гетмана Міхала Казіміра Рыбанькі. У жніўні 1738 г. біскуп быўмоцна заняты прыгатаваннем
трох соймікаў у Вільні (пэўны ўплыў меў таксама ў Жмудзі), на якіх планаваў прадухіліць
вылучэнне іншаземца і некатоліка Юрыя Флемінга на генеральства ў літоўскай артылерыі.
Падчас сойма гэтага ж года быў у Варшаве. Другой крыніцай яго актыўнасці было старанне
аб пасадах і выгадных шлюбах для Сапегаў, пераважна пры дапамозе ўплывовага канцлера
Ю. Ф. Сапегі. Юзаф Станіслаў меў вельмі слабое здароўе. У 1740 г. з мэтай лекавання ён
разам з братамі Янам і Ігнацыем Лапацінскімі выправіўся ў падарожжа на Аквізгранскія
воды. Па дарозе затрымліваўся і наведваў цікавыя гарады; быў ласкава прыняты каралём
Аўгустам у Дрэздэне.
Дзякуючы дапамозе канцлера, у лютым 1740 г. Юзаф Станіслаў стаў пробашчам даход-
най Трокскай парафіі. Падчас дэпутацкіх соймікаў, каб дапамагчы ў судовых працэсах свай-
му малодшаму брату Міхалу Антонію, асаджаў радзівілаўскіх кандыдатаў. Вясной 1740 г. яго
канфлікт з Радзівіламі абвастрыўся, бо аўдавелая жонка брата вырашыла паўторна выйсці
замуж, і Юзаф Станіслаў адчуў на сабе аказнасць, каб «багацце брата не даць вынесціў чужы
дом». Гэтаазначалабарацьбузамаёмасцьзбылой швагеркай,прычымудаву(неўзабавежонку
Юзафа Аляксандра Ябланоўскага) падтрымалі браты Радзівілы, а Юзафа Станіслава - Міхал
Чартарыйскі. Першы трыбунальскі прысуд летам 1741 г. быў на карысць Юзафа Станіс-
346
лава - суд прызнаў яго апекуном старэйшага пляменніка Атяксандра Міхала [241] і аддаў
пад яго апеку Друю. Гэта змусіла Радзівілаў мабілізаваць усе сілы перад апошнім судовым
пасяджэннем. Разумеючы іх уплывовасць, Юзаф Станіслаў згадзіўся на пэўную камбінацыю
(3 снежня 1741 г. у Менску). Узамен на 300 000 залатых гатоўкай Ябданоўская аддала ў апеку
Юзафу Станіславу старэйшага сына Аляксандра (за ім лічыдіся Высокае, Сямяцічы, Коцк);
малодшы, Міхал Ксаверы [243], пераходзіў пад апеку дзядзькі пасля дасягнення сямі гадоў.
Радуючыся, што «вытаргаваў Алеся», якомуў 1740 г. паабяцаў Пуньскае староства, Юзаф
Станіслаў сур’ёзна заняўся адукацыяй пляменніка і яго дадейшым лёсам. У 1742 г., падчас
з’езда ў Мельніку, дзе зберагаўся архіў Казіміра Сапегі, спрэчка з Ябланоўскай разгарэлася
ізноў. Правы на апеку біскупу даводзілася даказваць яшчэ некалькі гадоў, практычна, да
дасягнення Аляксандрам паўналецця (1748).
Прыканцы 1743 г., пэўна, дзеля прэстыжу сваёй улады Юзаф Станіслаў пачаў цікавіцца
рэферэндарскімі судамі, якія даўно не адбываліся ў Літве. Паколькі адразу дайшло да
высвятлення кампетэнцыі свецкага рэферэндарыя, справу адклалі да кансультацыі з
дасведчанымі праўнікамі. У пачатку 1746 г. Юзаф Станіслаў зноў займаўся судовымі
справамі брата Міхала; у сакавіку гэтага ж года не згадзіўся заняць яшчэ адно каралеўскае
біскупства, сцвярджаючы, што і пробашчам віленскай катэдры някепска служыць «Богу,
грамадству і нашамуроду». Расчараваны тым, што ў пачатку 1746 г. яго пляменнік Аляксандр
з-за непрыхільнасці М. Чартарыйскага не атрымаў пасаду літоўскага пісара, біскуп пачаў
збліжэнне з гетманам Радзівілам. Зрэшты, лічыў разрыў непрацяглага саюза Рыбанькі з
«фаміліяй» карысным для свайго роду, які з-за альянсу двух гегемонаў Літвы згубіў сваё
значэнне. Асабліва не спадабалася Юзафу Станіславу ўмяшальніцтва Чартарыйскага ў
духоўнае жыццё; неўпрыкмет спрабаваў супрацьстаяць яму ў Дрэздэне.
Юзаф Станіслаў быў незадаволены, калі праваслаўных пераводзілі ў каталіцызм сілай
(ліст да Ю. Ф. Сапегі ад 4 кастрычніка 1739 г.). У сапегаўскай Дуброўне (Аршанскі павет) увёў
звычай пераходу ў грэка-каталіцкую царкву толькі на падставе пісьмовых заяваў вернікаў.
У сваю чаргу насцярожана прымаў хадайніцтвы камісіі, прызначанай Аўгустам III пад
уплывам Пецярбурга (7 снежня 1746 г.), якая павінна была разглядаць скаргі праваслаўных.
Камісія ніколі не распачынала фактычных пасяджэнняў, але Юзаф Станіслаў адносіўся
да яе з непрытоенай непрыязнасцю і ў лістах да двара і нунцыя А. Альберча папярэджваў
аб шкодных наступствах. Раіў двару і нунцыю пратэставаць супраць ліквідацыі Расіяй
каталіцызму на Смаленшчыне, папярэджаваў, што патуранне расійскім жаданням можа
прывесці да бунту праваслаўных, падобнага на паўстанне Хмяльніцкага; быў ініцыятарам
адпраўкіў Дрэздэн пратэстаўсупраць дзейнасці камісіі. У дадатак, разам з віленскім біскупам
Міхалам Зянковічам Юзаф Станіслаў падрыхтаваў спіс злоўжыванняў праваслаўных, які
пры пасярэдніцтве двара планаваў прад’явіць Расіі, Восенню 1747 г. трымаў напагатове
аднаго шляхціча, які, у выпадку паўторнага склікання камісіі, намерваўся ўзняць шляхту.
Прынамсі, частка паслоў, якія на сойме 1748 г. перасцерагалі ад узнаўлення дзейнасці камісіі,
была падрыхтаваная Юзафам Станіславам. Мабыць, вясной 1748 г., як пісаўЮзаф Станіслаў
у сваім дзённіку, нунцый намякнуў яму, што трэба імкнуцца стаць прымасам, аднак Сапега
адхіліў гэту прапанову.
347
У канцы гэтага ж года Юзаф Станіслаў удзельнічаў у напісанні лістоў Аўгусту III з
пратэстам супраць планаванага пераходу праз Рэч Паспалітую расійскага войска. Узрушаны
велізарным пажарам у Вільні, на які у чэрвені 1748 г. глядзеў са свайго палаца на Антокалі,
Юзаф Станіслаў разам з канцлерам Ю. Ф. Сапегам і гетманам М. Радзівілам склалі план
адбудовы горада і засцярогі яго ад пажараўу будучыні. 3 вясны 1749-га беспаспяхова намагаўся
аб’яднаць для выканання гэтага плана кляштары, земствы і віленскі магістрат, якія не хацелі
ўносіць грошы. У пачатку 1753 г. Юзаф Станіслаў зноў вярнуўся да рэферэндарскіх судоў,
прасіў Юзафа Андрэя Залускага, «дэкана рэферэндарыяў», даць інфармацыю аб прынцыпах
іх дзеяння. Запэўніваў, што да ўзнаўлення дзейнасці судоў, якія даўно не працавалі, яго
схіляла не толькі жаданне прыдаць значнасць пасадзе, якую займаў, але і тое, «каб прытулак
для бедных каралеўскіх падданых ад тыранаў - злых старостаў [...] не быў збудаваны».
Праяўляючы з маладых гадоў цікавасць да кніг, найпазней з 1738 г. Юзаф Станіслаў
пачаў збіраць уласную бібліятэку. Яе асновай сталі рукапісы, атрыманыя ў тым жа годзе ад
жонкі мсціслаўскага ваяводыТэадоры Сапега. Найпазней у 1743 г. каад’ютар распачаўсправу
перапісвання манускрыптаў, пазычаных у іншых бібліяфілаў. 3 гэтай нагоды падтрымліваў
добрыя адносіны з Юзафам Андрэем і Андрэем Станіславам Залускімі, а таксама з канцлерам
Ю. Ф. Сапегам. Паралельна арганізаваў сістэматызацыю сваіх архіваў; у 1749 г. падлічыў,
што лістоў да Хадкевічаў і Сапегаў (з 1510 г.) хапае на 70 тамоў. У канцы 1749 - пачатку
1750 г. Юзаф Станіслаў намерваўся правесці пошук у нясвіжскім архіве гетмана Радзівіла,
каб «з манускрынтаў абодвух дамоў сфармаваць дадатак да польскай і літоўскай гісторыі».
Добра ведаючы дакументы, ён змог пераканальна выказацца ў 1740 г. супраць змешчанага ў
«Уоіытіпа Іе&ыт» (том 6) антысапегаўскай «Генеральнай пастановы саслоўяўВКЛ, прынятай
пад Алькенікамі...» (1700). СтаніслаўКанарскі пагадзіўся з пратэстам іўжо з надрукаванага
тома выкрасліў спрэчны тэкст і замяніў яго тэкстам аб Курляндыі.
Юзаф Станіслаў цікавіўся бібліяфіліяй і гісторыяй. У снежні 1742 г. ён звярнуўся да
канцлера Сапегі, каб ргесе еі ргеііо схіліў Каспара Нясецкага, які рыхтаваў чарговы том
гербоўніка, лагодней ацаніць гістарычную ролю Сапегаў, асабліва іх пераход на бок шведаў
у час першай Паўночнай вайны, а таксама працягнуць генеалогію рода ў XIV ст. «Вольны
голас» Станіслава Ляшчынскагапрыняўулістападзе 1743 г. стрымана, бо лічыўгэты трактат
блытанінай думак аб неаднолькавай годнасці, а перш за ўсё «экзекуцыяй непадобных».
Разумеў неабходнасць рэформы сойма, асабліва ўвядзення прынцыпу болыпасці галасоў,
аднак, як і іншыя рэспубліканцы, прапаноўваў умову, што двор не павінен вырашаць свае
справы большасцю галасоў.
Палітычныя трактаты Станіслава Ажахоўскага Юзаф Станіслаў адносіў да найболып
каштоўных твораў. Заахвочваў да публікацыі твораў гэтага аўтара за мяжой Я. Залускага,
з якім пастаянна ліставаўся на выдавецкія тэмы, абмяркоўваў вартыя выдання рукапісы
і супольнае іх набыццё для капіявання. Звяртаючы ўвагу на маральны сэнс літаратурных
твораў, у 1753 г. адгаворваў Я. Залускага публікаваць першую сатыру Нікаля Буало, насыча-
ную ясенізмам, дзве наступныя раіў перад друкаваннем падрэдагаваць, «паправіўшы там,
дзе нашае саслоўе шчыпаюць». Цікава, што навату «ДавідавымПсалтыры» Яна Каханоўскага
заўважыў кальвінісцкія памылкі.
348
Выхоўваючы пляменніка Аляксандра Міхала, Юзаф Станіслаў склаў адмысловы план
яго адукацыі, а таксама пакінуў напісаны па-французску трактат аб выхаванні шляхецкай
моладзі. У 1753 г. стаў фундатарам тэлескопа для астранамічнай абсерваторыі Віленскай
акадэміі. У бібліятэцы віленскай капітулы Юзаф Станіслаў увёў сучасныя прынцыпы
выдачы кніг. Паводле тастамента біскупа, яго асабістая бібліятэка (напэўна, без сапегаўскіх
рукапісаў) была перададзеная бібліятэцы віленскай капітулы (асобныя кнігі з экслібрысамі
віленскага гравёра Ф. Бальцэвіча захаваліся ў бібліятэцы Варша)скага ўніверсітэта). Юзаф
Станіслаў памёр у Вільні 4 снежня 1754 г. і быў пахаваны ў катэдральным касцёле.
Соф’я Зялінская
IX. 216
Руж.
Міхал Антоні
Літоўскі падканцлер. Нарадзіўся 10 (12?) сакавіка 1711 г. у Караляўцы, дзе тады
знаходзіліся Сапегі, якія пасварыліся з каралём і былі адхіленыя ад пасадаў. Быў малодшым
сынам вялікага літоўскага маршалка Аляксандра Паўла [172] і Марыі Хрысціны дэ Бэцюн,
братам генерала літоўскай артылерыі Казіміра Лявона [214] і віленскага біскупа-каад’ютара
Юзафа Станіслава [215].
Толькі ў 1716 г. Міхал Антоні прыехаў разам з братам Юзафам у Літву. Жыў у маёнтку
бабулі Антаніны Сібілы Сапега з дому Вальдштайн-Арнаў, жонкі віленскага ваяводы; яна
і займалася выхаваннем Міхала Антонія і яго старэйшага брата. У 1720-м Міхал Антоні
разам з усёй радзінай быў у Гародні, прысутнічаў пры апошніх хвілінах свайго дзеда,
старэйшыны роду - віленскага ваяводы Казіміра Яна [147]. Разам з братам Юзафам
Станіславам у 1724-1725 гг. вучыўся у школе ў Караляўцы. У сакавіку 1730 г. атрымаў тытул
гульбінскага старосты. Першы раз Міхал Антоні быў паслом на сойм 1732 г. (надзвычайны)
ад Смаленскага ваяводства, у шэрагах апазіцыі разам з іншымі пасламі не дапусціў абрання
маршалка і спрычыніўся да зрыву сойма. У чэрвені 1733 г„ пасля смерці Аўгуста II, імкнуўся
атрымаць званне палкоўніка Ваўкавыскага павета. 29 чэрвеня 1733 г. у Равічы ўзяў шлюб са
сваёй стрыечнай сястрой Кацярынай Людвікай, дачкой бабруйскага старосты Яна Казіміра
Сапегі [177]. Мабыць, сувязі Міхала Антонія з прыхільнікамі Станіслава Ляшчынскага
сталі прычынай яго арышта расійскімі вайскоўцамі ў Шкудах на Жмудзі і дастаўкі ў Рыгу.
У жніўні 1734 г. царыца Ганна Іаанаўна паабяцала Сапегу вызваленне, калі яго возьме на
парукі літоўскі палкоўнік Міхал Вішнявецкі. Пасля вызваленгія Міхал Антоні накіраваўся ў
Літву. 23 кастрычніка 1736 г. на гарадзенскім справаздачным сойміку быў абраны ў камісію,
якая займалася павелічэннем літоўскага войска, аднак у наступным годзе не ўдзельнічаў у яе
працы, заняты ў Вялікапольшчы справамі спадчыны свайго цесця Я. К. Сапегі.
Маючы маёмасныя прэтэнзіі да Радзівілаў, Міхал Антоні ў пачатку 1738 г. старанна
падбіраў прыхільных дэпутатаў у Літоўскі Трыбунал. Паўплываў на хаду гарадзенскага,
ваўкавыскага і лідскага соймікаў, на якіх прысутнічаў. У сувязі з трыбунальскай кампаніяй са
студзеня 1738-га цесна супрацоўнічаў з мсціслаўскім ваяводам Міхалам Масальскім, адным
з бліжэйшых літоўскіх супрацоўнікаў шэфа «фаміліі» Міхала Фрыдэрыка Чартарыйскага.
349
22 траўня 1738 г., пасля аднаўлення працы вайсковай камісіі, Міхал Антоні разам з іншымі
апазіцыйнымі камісарамі спрабаваў правесці праект абкладання нойбургскай маёмасці
Радзівілаў падаткамі на войска, але гэта не ўдалося. Атрымаўшы вестку аб смерці старэйшага
брата Казіміра Лявона (30 траўня 1738 г.)> Міхал Антоні адбыў з пасяджэнняў у Дрэздэн - з
намерам атрымаць пасля памерлага званне генерала артылерыі. Яго аргументы, што гэтая
пасада павінна належаць яму як палкоўніку літоўскай артылерыі, а таксама прапанова платы
за генеральства 16 000 талераў, былі дарэмныя; генералам артылерыі стаў Юры Флемінг. У
тым жа годзе разам са сваім шваграм, літоўскім стольнікам Пятром Сапегам [219], Міхал
Антоні хацеў абрацца паслом на серадзскім сойміку, аднак той быў сарваны. 21 сакавіка
1739 г. Сапега быў прызначаны літоўскім лоўчым.
Міхал Антоні быў адным з нашчадкаў стрыечнага брата, трокскага кашталяна Антонія
Казіміра Сапегі [206], які памёр у траўні. Разам з судовымі справамі па гэтай спадчыне вёў
барацьбу з радзівілаўскімі кандыдатамі на дэпутацкіх сойміках. У гэтым яму дапамагаў брат,
віленскі біскуп-каад’ютар Юзаф Станіслаў. Вясной 1740 г. браты Сапегі выступілі супраць
Караліны з Радзівілаў, удавы пасля іх старэйшага брата Казіміра Лявона (памёр у 1738-м).
Тая вырашыла паўторна выйсці замуж, а Міхал Антоні і Юзаф Станіслаў імкнуліся ўзяць
апекунад малалетнімі пляменнікамі Аляксандрам Міхалам [241] і Міхалам Ксаверыем [243],
а таксама атрыманай у спадчыну маёмасцю. Па гэтай справе яны наблізіліся да «фаміліі»
і атрымалі дапамогу ад Міхала Ф. Чартарыйскага. У красавіку 1740 г. Сапегам удалося
выйграць фундацыю трыбунала ў Вільні; Міхал Антоні радаваўся: «Такіў нас быў расклад,
што з таго боку толькі шэсць дэпутатаў засталося, а ўсіх жа трыццаць шэсць».
Летам 1740 г. Міхал Антоні быў у Вялікаполыпчы і ўдзельнічаў у перадсоймавым сойміку
ў Серадзе. Нягледзячы на перавагу ў Літоўскім Трыбунале, Сапегам не ўдалася выйграць
працэс аб спадчыне, бо падкуплены Радзівіламі маршалак Міхал Юдыцкі не пажадаў
распачаць справу ў пачатку 1741 г., і яна была адкладзеная на наступны трыбунал. Хоць у
лютым 1741 г. дайшло да кампрамісу паміж Міхалам Антоніем і жонкай канцлера, Ганнай
Радзівіл, канфлікт з Радзівіламі на наступным трыбунале яшчэ больш абвастрыўся. Міхал
Антоні падтрымліваў брата, які выконваў тут галоўную ролю, і дапамог абраць Міхала
Масальскага дэпутатам ад Гародні: «так спаіў супраціўнікаў, што яны спалі на сойміку». А
на адкрыцці трыбунала Міхал Антоні дапамог Масальскаму стаць маршалкам.
Летам 1741 г. жонка Міхала Антонія распачала ў познанскай кансісторыі працэс аб
прызнанні іх шлюба несапраўдным; Сапега (паводле брата Юзафа Станіслава) спачатку быў
супраць разводу. У траўні 1742 г. ён быў ва Усхове на Радзе Сената, а потым разам з братам
Юзафам Станіславам займаўся падзелам маёмасці пляменнікаў. У лютым 1743 г. з дапамо-
гай маршалка сойма Гервасія Аскеркі Міхал Антоні насуперак Радзівілам стаў дэпутатам ад
Мазыра на «скрадзеным» сойміку. На пасяджэнні трыбунала супраць кандыдатуры Міхала
Антонія на пасаду маршалка вельмі рашуча выступілі Радзівілы і вялікі літоўскі гетман
Міхал Вішнявецкі. Аднак у канфлікт умяшаўся двор, і бакі прымірыліся. Міхал Антоні стаў
маршалкам трыбунала, а пасля ад’езду гетманаў з Вільні ўвайшоў у кола папярэдне выдале-
ных берасцейскіх і ашмянскіх дэпутатаў. У канцы чэрвеня 1743 г. перадаў маршалкоўства
прыхільніку «фаміліі» Юзафу Сасноўскаму і з’ехаў, плануючы пасватацца да Тэрэзы Сапега,
350
заможнай дачкі літоўскага надворнага падскарбія Юзафа Францішка Сапегі [179], стрыеч-
нага дзядзькі Міхала Антонія, якая скасоўвала шлюб з Геранімам Радзівілам. У гэтым ён
пераходзіў дарогуяшчэ аднаму прэтэндэнту - Казіміру Панятоўскаму, сыну кароннага шэфа
«фаміліі», што пагаршала добрыя дагэтуль адносіны з Чартарыйскімі. 16 верасня 1743 г. Міхал
Антоні канчаткова дамовіўся з Радзівіламі па маёмасных і апякунскіх пытаннях. 3 жніўня
1744-га атрымаў у Варшаве прысвоены яму ордэн Белага Арла.
Пасля смерці Юзафа Сапегі Міхал Антоні атрымаў пяцігорскую харугву (9 чэрве-
ня 1744 г.). Болып свабодны ў гэты час ад маёмасных спрэчак, заангажаваўся ў палітыку.
На сойме 1744 г. з’яўляўся паслом ад Ваўкавыскага павета. Перад соймам быў прапанава-
ны Чартарыйскімі на пасаду маршалка Рады Сената, але не згадзіўся; як вынік - тыя не
падтрымалі яго ў намаганнях стаць віленскім кашталянам. На сойме быў абраны дэпутатам
у рэдакцыйную камісію. У лісце да Кацярыны з Браніцкіх Сапега з Гародні 28 кастрычніка
1744 г. падкрэсліваў, што «дзень і ноч працую для іншых», каб «паспяхова скончыўся сойм»,
аднак сумняваўся ў выніку, бо «іншаземныя паслы не спяць, а нам шкодзяць, прагнучы дзяр-
жаву нашу без войска бачыць».
У лістападзе гэтага ж года кароль быў на паляванні ў маёнтках Міхала Антонія. Да
траўня 1745 г. ён усё яшчэ прэтэндаваў на руку Тэрэзы Сапегавай, але брат Юзаф Станіслаў
пераканаў яго дамагацца рукі Тэклі Ружы, дачкі літоўскага канцлера Караля Станіслава
Радзівіла, багатай, двойчы ўдавы (пасля Якаба Генрыха Флемінга і гетмана М. Вішнявецкага).
Брат, схіляючы Міхала Антонія да гэтага шлюбу, разлічваў на палітычны хаўрус з Радзівіламі.
Аднак у другой палове лістапада 1745 г. гэты план перакрэсліў брат удавы, гетман Міхал
Казімір Радзівіл, які хацеў, каб багацці ўдавы, асабліва староствы, перайшлі да Радзівілаў.
Гэты шлюб уцягнуў бы Міхала Антонія ў шматгадовы працэс з нашчадкамі Вішнявецкага
(«багацці Дольскіх»), якія мелі падтрымку літоўскага падканцлера (а з 1752 г. - канцлера)
Міхала Фрыдэрыка Чартарыйскага, апекуна малалетняга Міхала Казіміра Агінскага, уну-
ка Вішнявецкага. Адносіны Міхала Антонія з М. К. Радзівілам палепшыліся толькі пасля
смерці Тэклі з Радзівілаў (лістапад 1747 г.). Вялікі літоўскі гетман дапамог Міхалу Антонію
прыйсці да кампрамісу з нашчадкамі Вішнявецкіх у пачатку 1748 г. у Львове. У наступным
годзе Міхал Антоні разлічыўся з сям’ёй памерлай жонкі ў справе спадчыны, якая засталася
пасля яе.
У сакавіку 1746 г. у лісце канцлеру Яну Фрыдэрыку Сапегу Міхал Антоні турбаваўся за
лёс Рэчы Паспалітай, бачыў пагрозу Варміі і Памор’ю з боку Прусаў, а Курляндыі і рускім
землям - з боку Расіі. Плануючы павілічэнне войска, ён у той жа час перасцерагаў ад
уступлення Полыпчы ў «шкодныя» альянсы. Калі Літву наведаў генерал X. Лівен, убачыў у
гэтым візіце няшчасце для краіны.
На сойме 1746 г. Міхал Антоні быў паслом ад Слонімскага павета (Наваградскае
ваяводства), бо не жадаў прадстаўляць Віленскае ваяводства з-за дрэнных яшчэ адносінаў
з М. К. Радзівілам. На гэтым сойме быў прызначаны ў камісію, якая займалася рэформай
Літоўскага Трыбунала. 16 лістапада 1746 г. Міхал Антоні атрымаўдоўгачаканую сенатарскую
ўладу - Падляшскае ваяводства. Падчас паўторнага (з Германіі) праходу расійскага войска
цераз Рэч Паспалітую падтрымліваў рашэнне аб прызначэнні камісараў, якія б назіралі за
351
гэтым праходам. У красавіку 1748 г. прысутнічаў на фундацыі трыбунала ў Вільні, а ўжніўні
гэтага ж года сачыў на слонімскім сойміку за абраннем пасламі на сойм свайго пляменніка
Аляксандра Міхала і звязанага з «фаміліяй» Ігнацыя Воўк-Ланеўскага. Перад соймам
1748 г. скасаваў адносіны з М. К. Радзівілам і пачаў глядзець у бок Чартарыйскіх. Хаўрус з
«фаміліяй» стаў магчымы, дзякуючы шлюбу Міхала Антонія з дачкой Міхала Чартарыйскага
Аляксандрай (прынесла яму 200 000 залатых пасагу). Шлюб адбыўся 19 лістапада 1748 г. у
Варшаве, у касцёле Святога Крыжа, адначасова з заручынамі Яна Браніцкага з пляменніцай
Чартарыйскага Ізабелай Панятоўскай.
3 гэтага часу Міхал Антоні трапіў у кола найболып значных літоўскіх паплечнікаў
М. Ф. Чартарыйскага, які карыстаўся дапамогай і ўплывамі Міхала Антонія, а таксама
яго досведам у правядзенні соймікаў і трыбунальскіх фундацый. 13 красавіка 1749 г.
разам са сваім шваграм Юрыем Флемінгам і Міхалам Масальскім Міхал Антоні чакаў
карыснай для «фаміліі» фундацыі Літоўскага Трыбунала. На адным з пасяджэнняў на фоне
канкурэнцыі за пасаду літоўскага пісара дайшло да канфлікту паміж Міхалам Антоніем і
Флемінгам. Узаемная непрыязнасць зяцёў М. Ф. Чартарыйскага была прычынай шматлікіх
непаразуменняў і псавала атмасферу ў воўчынскай партыі. Будучы галавой прыхільнікаў
Чартарыйскага, Міхал Антоні ўдзельнічаў у гэтым жа годзе ў фундацыі Кароннага
Трыбунала ў Пётркаве. Калі паразуменне з партыяй Патоцкіх стала немагчымым і ўзнікла
пагроза ўзброеннай сутычкі, разважлівыя дзеянні Міхала Антонія дапамаглі супакоіць
бакі і прадухілілі праліццё крыві. Аднак адзіным магчымым выйсцем з сітуацыі быў
роспуск трыбунала (паводле словаў Міхала Антонія ў лісце да гетмана Яна Браніцкага ад
6 кастрычніка 1749 г.). У красавіку 1751 г. падляшскі ваявода кіраваў дзеяннямі воўчынскай
партыі падчас фундацыі трыбунала ў Вільні. Яму ўдалося раздзяліць трыбунальскія
пасады згодна з воляй «фаміліі». У чэрвені і ліпені гэтага ж года ён скардзіўся гетманам
на міліцыю кіеўскага ваяводы, якая збірала для сябе падаткі з яго спустошаных маёнткаў.
Годам пазней прасіў гетмана М. К. Радзівіла, каб той абараніў яго ўладанні ад гайдамакаў.
У снежні 1751-га суправаджаў М. Чартарыйскага на асэсарскіх судах у Гародні. У гэтым
жа годзе планаваў стаць літоўскім падканцлерам. У красавіку 1752 г. ездзіў у гэтай справе
ў Дрэздэн. Галоўным чынам дзякуючы моцнаму ціску М. Чартарыйскага на Генрыха
Бруля, атрымаў гэтую пасаду на гарадзенскім сойме 8 кастрычніка 1752 г. Разам з малой
пячаткай атрымаў гусарскую харугву ў літоўскім войску. У снежні 1752-га двор пачаў
ціснуць на Міхала Антонія ў справе Юзафа Іваноўскага. Аднак Міхал Антоні супрацьстаяў
гэтым націскам. Сцвярджэнне Казіміра Валішэўскага, што ў 1754 г. Сапега быў абраны
ў камісію ў справе астрогскай ардынацыі, не мае доказаў. У 1755-м Міхал Антоні разам
з М. Масальскім і Я. Флемінгам удзельнічаў у фундацыі трыбунала. Аднак прадстаўнікі
Воўчына не змаглі перашкодзіць абранню маршалкам Караля Станіслава Радзівіла Пане
Каханку. Скандальныя выбрыкі Радзівіла запачаткавалі вострую палітычную барацьбу ў
Літве і выклікалі рашучую рэакцыю «фаміліі». 30 верасня 1755 г. адбыўся арганізаваны
канцлерам Чартарыйскім у Міхала Антонія ў Слоніме з’езд шляхты ў справе падрыхтоўкі
да наступнага трыбунала і пошукаў грошай дзеля гэтага. У снежні 1755 г. Міхал Антоні
разаслаў на грамнічныя соймікі ліст, у якім асуджаў незаконныя радзівілаўскія 'дзеянні,
352
заклікаў абраць годных дэпутатаў і вярнуць годнасць трыбуналу. Асабіста пільнаваўпрацяг
дэпутацкіх соймікаў у 1756 г. у Вільні, а на адноўленыя пасяджэнні трыбунала запрасіў атрад
з 60 чалавек; тым самым спрычыніўся да перамогі воўчынскай партыі і абрання маршалкам
Я. Флемінга.
У снежні 1756-га Міхал Антоні перасцерагаў, што Рэч Паспалітую могуць уцягнуць у
вайну. Тады ж пачаў схіляцца да пагаднення з Радзівіламі. Праводзіў перамовы ў справе
братоў Матушэвічаў, Андрэя Абрамовіча і Юзафа Сасноўскага. Разам з тым імкнуўся ажаніць
свайго пляменніка Міхала Ксаверыя [243] з якой-небудзь дачкой гетмана Радзівіла. У
пачатку 1757 г., дзякуючы расійскай падтрымцы, атрымаў Мсціслаўскае гродскае староства,
якое 26 чэрвеня перадаў Мікалаю Лапацінскаму. У траўні 1757 г., насуперак жаданню
М. Чартарыйскага, Міхал Антоні ўхіліўся ад удзелу ў падрыхтоўцы Літоўскага Трыбунала
і ўдзелу ў яго фундацыі. Калі расійская армія вясной 1757 г. увайшла ў Літву, Сапега ў
лісце да гетмана Браніцкага з жалем падкрэсліваў немагчымасць паяднання партый. Калі
расійскія войскі нарабілі шкоды ў маёнтках Міхала Антонія, ім быў напісаны востры
маніфест, пасля чаго ён далучыўся да кола найболып вядомых супраціўнікаў Расіі. У сувязі
з пазіцыяй Міхала Антонія адносна палітычных праціўнікаў і «фаміліі» дайшло да разладу
з канцлерам Чартарыйскім, які ў лістападзе 1757-га дакараў зяця за пераход у партыю
двара. Аднак гэтыя папрокі былі неабгрунтаваныя. Перад трыбуналам 1758 г. Міхал Антоні
падтрымліваў воўчынскую партыю (магчыма, з-за таго, што М. К. Радзівіл не аказаў яму
чаканай дапамогі ў судовых працэсах). Падтрымаў ініцыятыву абрання соймікамі паслоў
да караля са скаргамі на злачынствы расійскіх войск. На грамнічным сойміку ў Слоніме
дапамог стаць дэпутатам Адаму Бжастоўскаму, а на фундацыі трыбунала ў Вільні аказаў
яму дапамогу ў абранні маршалкам.
Перад Радай Сената ў 1758 г. Міхал Антоні, жадаючы стаць незалежным ад канцлера
М. Ф. Чартарыйскага і маючы палітычныя амбіцыі, схіляўся да падтрымкі планаў двара
атрымаць курляндскую інвестытуру для караля. Аднак на Радзе Сената (30 кастрычніка -
7 лістапада) не адважыўся адкрыта выступіць супраць канцлера і не падпісаў гезыііаіыт.
Адчуваючы націск Чартарыйскага, які быў супраць зацвярджэння інвестытуры для кара-
ля, «паколькі гэтага не змог зрабіць у яго на вачах у Варшаве [...], дамовіўся з дваром, каб
абавязацельствы перад каралём перадалі яму [...] у Акунёве» (М. Матушэвіч). 16 лістапада
Міхал Антоні падпісаў там прадстаўленыя яму дакументы. Гэты ўчынак азначаў разрыў
з «фаміліяй», ён вельмі абразіў цесця. 17 студзеня 1759 г. Міхал Антоні прысутнічаў на
інвестытуры караля у Варшаве. Вельмі занепакоіўся канфліктам вялікага кароннага канц-
лера Яна Малахоўскага з каронным прыдворным маршалкам Юрыем Аўгустам Мнішкам
з-за спрэчкі аб Ракітным, бо лічыў той канфлікт вельмі шкодным для Полыпчы. Перад
трыбуналам 1759 г. цесна супрацоўнічаў з М. К. Радзівілам - вызначыў з ім спіс дэпутатаў,
размяркоўваў трыбунальскія пасады. Асабіста назіраў за слонімскім соймікам, а за дзень пе-
рад яго пачаткам сам намерваўся стаць дэпутатам, жадаючы, відаць, быць абраным маршал-
кам трыбунала, але ўрэшце ад гэтага адмовіўся. На вестку аб уваходзе прускага войска ў
Вялікапольшчу раіў каралю з’ехаць у Вільню ці Гародню і склікаць Раду Сената, а Радзіві-
лу - падрыхтаваць войска. У лісце да Яна Браніцкага ад 11 лютага 1759 г. Міхал Антоні ў
353
гэтай сітуацыі прапанаваў стварыць канфедэрацыю. На фундацыі трыбунала ў Вільні Са-
пега ў згодзе з дваром і гетманам Радзівілам дапамог свайму пляменніку Міхалу Ксаверыю
Сапегу стаць маршалкам. Ён разлічваў на падтрымку двара і на свае ўплывы ў Трыбунале,
хацеў стаць на чале планаванай новай партыі ў Літве. У чэрвені 1759 г. па загадзе двара браў
удзел у працы польска-расійскай камісіі ў Гародні, якая займалася ацэнкай і кампенсацыяй
шкоды, учыненай расійскім войскам. У верасні гэтага ж года знаходзіўся ў Варшаве, дама-
гаючыся пасадаў для сваіх людзей.
На фоне гэтых дамаганняў дайшло да непаразуменняў з М. К. Радзівілам Рыбанькам,
які баяўся ўзмацнення пазіцыі Міхала Антонія і страты свайго становішча як галоўнага
літоўскага хаўрусніка двара. Рыбанька папракаў сапегаўскі трыбунал у дыскрымінацыі
нясвіжскай партыі. Калі Радзівіл не пагадзіўся супрацоўнічаць з Міхалам Антоніем у падрых-
тоўцы трыбунала 1760 г., Міхал Антоні апынуўся ў палітычнай ізаляцыі, двор таксама не
аказаў яму чаканай падтрымкі. Спрабаваў правесці соймавую кампанію сам, дарма шукаў
паразумення з «фаміліяй». Нейтральнае стаўленне Міхала Антонія да смяротнага пакаран-
ня Міхала Валадковіча, магчыма, стала вынікам яго жадання пагадзіцца з Чартарыйскімі. У
траўні 1760-га Сапега ўдзельнічаўу фундацыі трыбунала ў Вільні.
Палітычную актыўнасць Міхала Антонія ўсё больш абмяжоўваў стан яго здароў’я,
ён хварэў на сухоты, хвароба ўзмацнялася. Незадоўга да смерці перадаў пяцігорскую
харугву свайму пляменніку Міхалу Ксаверыю. Здароў’е горшала, не дапамагло і лекаванне
ў Варшаве.
Разам са сваёй трэцяй жонкай Аляксандрай Міхал Антоні цікавіўся тэатрам і літара-
турнай творчасцю. У 1753 г. апублікаваўуласны пераклад «Трагедыі Заіры іАразмана» Валь-
тэра; напэўна, гэта ён пераклаў і апублікаваў «Трагедыю Лізімаха...» (прыпісаную Міхалу
Антонію «Новым Корбутам»), Паводле інфармацыі Юзафа Ігнацыя Крашэўскага, Міхал
Антоні таксама пераклаў «Генрыяду» Вальтэра. Але Эстрайхер памылкова прыпісвае (XXI,
стар. 281) Сапегу пераклад «Бэвэрлі» Э. Мура (паводле французскай апрацоўкі Б. Саўрына;
надрукаваны ў Варшаве ў 1778-м). Сапраўдным перакладчыкам, паводле сцвярджэн-
ня Я. Паўловіч і Р. Сінкі, быў Казімір Нестар Сапега. Разам з жонкай Аляксандрай Міхал
Антоні быў частым наведнікам нясвіжскага тэатра. Захаваліся таксама некалькі яго вершаў
і інструкцыя па выхаванні Міхала Ксаверыя.
Да 1742 г. Міхал Антоні меў ад бацькі Гульбінскае староства (Упіцкі павет). Меўтаксама
староствы: Ялоўскае (Ваўкавыскі павет) і Астрынскае (Лідскі павет), а яшчэ Мерацкае
войтаўства (Ковенскі павет). Дзякуючы шлюбу з Тэкляй Радзівіл атрымаў староствы:
Глінянскае (Рускае ваяводства), Кальварыйскае (Трокскае ваяводства), Тухольскае (на
Памор’і), Керснянскае лясніцтва (Ковенскі павет), а таксама Слонімскую эканомію. У
сваім тастаменце Міхал Антоні пералічыў наступныя ўладанні: Стары і Новы Быхаў,
Баркалабава і Добасну (Мсціслаўскае ваяводства, Быхаўскі павет), Багусла)цы, Ясевічы і
Сялец (Берасцейскі павет), Дзярэчын, Галынку і Востраў (Слонімскі павет), Паазёры і Зэльву
(Ваўкавыскі павет), Чарлёну, Лаўна, Лунна, Сімакоўшчыну і Волю (Гарадзенскі павет),
палову Шкудаў (у Жмудзі). У дадатак меў два палацы ў Варшаве (на вул. Закрачымскай і
Рымарскай), у Вільні (званыя «Сапегаўскім Кітаем»), Гародні і Дзярэчыне.
354
Міхал Антоні памёр 11 кастрычніка 1760 г. у Слоніме, 4 лістапада яго цела было пера-
везенае ў касцёл бернардынцаў, дзе 1-3 чэрвеня 1761 г. адбылося ўрачыстае пахаванне.
Пазней труна з целам была перавезеная ў Бярозу-Картузскую і, згодна з апошняй воляй
памерлага, змешчаная ў сямейным склепе ў картузіянскім кляштары. Як паведамляецца ў
пастырскім лісце кракаўскага біскупа Каятана Солтыка, Міхал Антоні быў кавалерам ордэна
Святога Андрэя.
Ад першага шлюбу з Кацярынай Людвікай з Сапегаў Міхал Антоні, верагодна, меў двух
дзяцей, якія рана памерлі. «Дзённік» ягонага брата Юзафа Станіслава захаваў імя сына - Ян
(1735-1737). У другім шлюбе з Тэкляй з Радзівілаў (памерла 25 лістапада 1747 г. у Вішняўцы
і там жа пахаваная 5 лютага 1748 г.) Міхал Антоні не меў нашчадкаў. Бяздетным таксама быў
яго трэці шлюб з Аляксандрай з Чартарыйскіх. Маёмасць пасля Міхала Антонія пераважна
перайшла да пляменніка Міхала Ксаверыя.
Пшэмыслаў П. Раманюк
IX. 226
Руж.
Кацярына Людвіка з Сапегаў (у другім шлюбе Жыўна)
Жонка літоўскага лоўчага, удзельніца Барскай канфедэрацыі. Нарадзілася 14 студзеня
1718 г. у Козьміне (Вялікаполыпча), была дачкой Яна Казіміра, бабруйскага старосты [177], і
Людвікі з Апалінскіх, сястрой смаленскага ваяводы Пятра Паўла [219].
29 чэрвеня 1733 г. Кацярына Людвіка выйшла замуж у Равічы за Міхала Антонія Сапегу
[216], на той час гульбінскага старосту. 3 прычыны блізкага сваяцтва шлюб адбыўся без
царкоўнага дабраславення, што потым Кацярына Людвіка выкарыстала, кажучы пра яго
несапраўднасць. Падчас перадапошняга міжкаралеўя М. Сапега быў інтэрнаваны ) Рызе, дзе
з ім таксама знаходзілася і Кацярына Людвіка, якая нарадзіла там дачку, лёс якой невядомы.
Ужо ў 1742 г. з удзелам познанскага біскупа-кансістора адбываўся працэс аб прызнанні
шлюбу несапраўдным; пастанова была прынятая 18 верасня 1743 г.
12 траўня 1745 г. у Варшаве Кацярына Людвіка выйшла замуж за сапегаўскага прыдвор-
нага Альберта (Войцеха) Паўла Жыўну (нарадзіўся ў прадмесці Варшавы Празе 24 лістапада
1721 г.). Аднак да канца жыцця ўжывала прозвішча першага мужа і называлася жонкай
літоўскага лоўчага. 3 другім мужам, які атрымаўу 1756 г. (паводле іншых крыніцаў- 20 снежня
1745-га) ад імператрыцы Марыі Тэрэзы шляхецкую годнасць з прыдомкам фон Ліліенгоф,
жыла ў Сілезіі, у маёнтку Фрэйхан (Фрэйна, цяпер Цешкаў), купленым у 1745 г. у Якаба
Генрыха Флемінга. Падчас Сямігадовай вайны шмат клопатаў ёй нарабілі размешчаныя ў
Вялікапольшчы войскі. Кацярына Людвіка дамагалася, каб яе не прымушалі размяшчаць
войскі ў маёнтках, шукала пратэкцыі ў расійскіх камандзіраў, польскіх павятовых камісараў
і двара. Узамен інфармавала двор аб настроях і дзейнасці незадаволеных, у тым ліку свайго
брата Пятра.
Сучаснікі прыпісвалі Кацярыне Людвіцы галоўную ролю ў канфедэраванні Вяліка-
полыпчы ў 1768 г. 3 гэтым згаджаліся гісторыкі У. Канапчынскі і В. Шчыгельскі. Захаваная
карэспандэнцыя Кацярыны Людвікі не пацвярджае гэтага, хоць сведчыць аб яе актыўнасці
355
ў гэтым кірунку. Кацярына Людвіка пастаянна перапісвалася з Адамам Красінскім,
Антоніем Любамірскім, Юрыем Аўгустам Мнішкам; вядома таксама аб яе карэспандэнцыі з
вялікапольскімі кіраўнікамі канфедэратаў Ігнацыем Мальчэўскім і Юзафам Зарэмбам. Каця-
рына Людвіка ўмешавалася ва ўнутраныя канфлікты сярод вялікапалянаў; падтрымлівала
маршалка I. Мальчэўскага, выступала супраць Якуба Улейскага. Была пасярэдніцай у кан-
тактах Францішка Раствароўскага, калішскага стольніка Яна Турны і сялецкага старосты
Тадэвуша Ярачэўскага, якія прадстаўлялі вялікапольскую ваяводскую раду. Удзельнічала ў
падрыхтоўцы з’езду канфедэратаў у Познані 5-21 жніўня 1769 г.
Супрацьстаяла спробам свайго брата Пятра Сапегі і сакольніцкага старосты Антонія
Сулкоўскага ўзначаліць рух. У верасні 1769 г. прымала ў Фрэйхане гасцей - прадстаўнікоў
Вялікапольскай канфедэрацыі Яна Памінскага і Я. Турну, якія вярталіся з Саксоніі. У
лістападзе даносіла А. Любамірскаму аб дзеяннях Ануфрыя Бенклеўскага, а вясной 1770-га
заангажавалася ў барацьбу са Скужэўскімі. Падтрымлівала Антона Серашэўскага і ў далей-
шым захоўвала добрыя адносіны з I. Мальчэўскім, які даносіў А. Красінскаму аб яе ролі ў
перахопе пошты Вялікапольскай канфедэрацыі. Пастаянна інфармавала А. Красінскага аб
становішчыўВялікапольшчы.ЗнаходзячысяўсваіхмаёнткахупрускайСілезіі, пасярэднічала
ў абмене інфармацыяй і карэспандэнцыяй. Займалася гэтай дзейнасцю яшчэ летам 1770 г.
3 аслабленнем барскага руху ў Вялікапольшчы яе палітычная дзейнасць згасла. У чэрвені
1772 г. прымала ў Фрэйхане Юзафа Сапегу, палкоўніка літоўскай канфедэрацыі.
Кацярына Людвіка разам з братам Пятром атрымала ў спадчыну ў Вялікаполыпчы
маёмасць ад маці. У яе склад уваходзілі Равіч, Козьмін і Велень з прылеглымі землямі. Яны
былі крыніцай пастаянных сямейных спрэчак, найперш з братам Пятром, а пасля яго смерці
ў 1771 г. з ягонай удавой - Іааннай з Сулкоўскіх Сапега. I гэта нягледзячы на тое, што ужо
ў 1756 г. была падпісаная дамова, паводле якой Пётр Сапега перадаў сястры сваю частку
спадчыны па маці з агаворкай пажыццёвых правоў для жонкі. У 1766-1767 гг. Кацярына
Людвіка ў маёнткавых спрэчках з братам шукала заступніцтва ў Станіслава Аўгуста. У
Сілезіі Кацярына Людвіка мела маёнткі Нейвальд, Ліліенгоф і Фрэйхан (два апошнія былі
прададзеныя ў 1779 г. за 79 000 талераў).
У сваёй рэзідэнцыі ў Фрэйхане Кацярына Людвіка пабудавала парафіяльны касцёл
св. Яна Хрысціцеля. Яе намаганнямі ў 1753-1756 гг. па праекце Леапольда Острыца была
пабудаваная ратуша ў Равічы. 9 студзеня 1773-га яна прадала Стары і Новы Козьмін і Радлін
з прылеглымі землямі, а таксама некалькі вёсак ля Веленя Казіміру Нестару Сапегу і яго
маці, Альжбеце з Браніцкіх, за 1 мільён 528 000 залатых, з якіх 658 000 атрымала гатоўкай.
За гэта ўдава Пятра Сапегі паклікала ў суд як пакупнікоў, так і саму Кацярыну Людвіку.
Кацярына Людвіка памерла 2 сакавіка 1779 г. у маёнтку Ліліенгоф, дзе жыла ў апошнія гады,
а пахавалі яе ў касцёле ў Фрэйхане.
У шлюбе з Альбертам Паўлам Жыўнам Кацярына Людвіка мела двух сыноў: Яна (які
даў пачатак сям’і фон Ліліенгофаў і Адэльнаў) і Іахіма, які прыняў прозвішча фон Ліліенгоф
Звавідскі.
Войцех Крэгсайсен
356
IX. 219
Руж.
Пётр Павел
Літоўскі стольнік, смаленскі ваявода. Нарадзіўся 28 студзеня 1701 г. у Дрэздэне, быў
старэйшым сынам бабруйскага старосты Яна Казіміра [177] і Людвікі з Апалінскіх, братам
Кацярыны [226].
Цяжкасці перыяду Паўночнай вайны не спрыялі грунтоўнай адукацыі Пятра Паўла,
але не перашкодзілі яму атрымаць прыдворныя манеры. Яго бацька заставаўся ў добрых
адносінах з фаварытам Пятра I Аляксандрам Меншыкавым і, дзякуючы гэтаму, меў пэўны
ўплыў пры царскім двары. Напэўна, у 1720 г. бабруйскі староста, не задаволены пазіцыяй
Аўгуста II, які не падтрымаў яго ў імкненні стаць вялікім літоўскім гетманам, адправіў сына
неўФранцыю, аўПецярбург. Пётр Павел жыўуПецярбургуўпалацы Меншыкава. Мабыць,
у 1723-м вярнуўся ў Рэч Паспалітую, наведаў хворага бацьку, а потым жыў пераважна ў
вялікапольскіх маёнтках Сапегаў. Верагодна, тады бацька перадаў яму правы на Здзітаўскае
староства.
У лютым 1726 г. Пётр Павел разам з бацькам выехаў з Вільні ў Пецярбург (прыбылі
туды 2 сакавіка), дзе 24 сакавіка ў прысутнасці царыцы Кацярыны I малады Сапега і Марыя,
дачка Аляксандра Меншыкава, абмяняліся заручальнымі пярсцёнкамі. 3 дапамогай гэтага
шлюбу Сапегі спадзяваліся аднавіць страчаную пасля алькеніцкай паразы (1700) пазіцыю
ў Рэчы Паспалітай. А. Меншыкаў шукаў хаўруснікаў у Літве, магчыма, планаваў атрымаць
Курляндскае княства. Менавіта ў той час Пётр Павел стаў царскім камергерам і атрымаў
ордэн Святога Андрэя. Абодва Сапегі былі абдараваныя немалой гатоўкай і цэлай скрыняй
футраў. У канцы сакавіка Пётр Павел атрымаў у залік будучага пасагу 700 000 польскіх
залатых, якія былі выкарыстаныя на выкуп бацькавых маёнткаў з вялікапольскіх даўгоў.
Меншыкаў перадаў таксама Пятру Паўлу два дамы на беразе Нявы.
У чэрвені 1726 г. галантны Пётр Павел атрымаў прыхільнасць Кацярыны I. У красавіку
1727-га яна дапамагла скасаваць яго заручыны з Марыяй Меншыкавай (заплаціла пры
гэтым яго бацьку). Царыца прызначыла жонкай Пятру Паўлу сваю пляменніцу Соф’ю
Скаўронскую; ён увайшоў у цеснае кола найбольш давераных асобаў пры расійскім двары
(што праўда, захаваў і добрыя адносіны з Меншыкавам, які цяпер планаваў сасватаць сваю
дачку за будучага цара Пятра II). У гэты час былі зробленыя крокі да атрымання Пятром
Паўлам Курляндскага княства, гаварылі, што царыца гатовая падтрымаць яго кандыдатуру
і на караля Рэчы Паспалітай. Адначасова пры пасярэдніцтве абодвух Сапегаў французская
дыпламатыя спрабавала заручыцца падтрымкай Расіі для кандыдатуры Станіслава
Ляшчынскага.
Смерць царыцы Кацярыны I (17 траўня 1727 г.), а потым апала Меншыкава (ве-
расень таго ж года) не пахіснулі пазіцыі Пятра Паўла, які меў падтрымку маладага цара
Пятра II. 19 лістапада 1727 г. цар ажаніў Пятра Паўла, ужо капітана царскай гвардыі, з
Соф’яй Скаўронскай. Апрача грошай, Пётр Павел атрымаў у пасаг маёмасць у Інфлянтах
і ў Ноўгарадскай губерні. Мабыць, тады ж быў узнагароджаны ордэнам св. Аляксандра
357
Неўскага. Напэўна, Пётр Павел заўважаў напружанасць, якая ўзрастала ў вярхах расійскай
улады, бо прадаў там свае воласці за 2 мільёны рублё) срэбрам і ў пачатку кастрычніка 1728 г.
разам з жонкай перасяліўся ў Рэч Паспалітую.
Пётр Павел распачаў сваю дзейнасць як адзін з багацейшых магнатаў. Аўгуст II
спрабаваў далучыць яго да сваіх дынастычных праектаў і 17 красавіка 1730 г., пасля смерці
бацькі Пятра Паўла, даў яму (паўторны?) прывілей на Здзітаўскае староства, а 29 сакавіка
1732-га прызначыў літоўскім стольнікам. Нягледзічы на саскую і расійскую прыхільнасць,
Пётр Павел падчас міжкаралеўя 1733 г. стаў на бок Станіслава Ляшчынскага. На канвака-
цыйным сойме быў паслом ад Познанскага ваяводства. Падпісаў пастанову канвакацыйнай
канфедэрацыі і, сярод іншага, рашэнне аб адхіленні іншаземца ад польскага трона, пры гэ-
тым дадаў агаворку, што будучых міністраў трэба будзе прызначаць толькі на соймах. На
выбарчым сойме аддаў свой голас за Станіслава Ляшчынскага. Увайшоў у склад ваеннай
рады пры новым генерал-палкоўніку Юзафу Патоцкім. Не раіў рабіць паход на поўдзень, бо
лічыў, што войска будзе больш патрэбнае ў Княстве Прусы, каб абараніць Гданьск, куды меў
намер адысці Станіслаў Ляшчынскі. Верагодна, Пётр Павел накіраваўся туды разам з кара-
лём у канцы верасня 1733 г. (інфармацыя, што быў падчас асады Гданьска пры Станіславе, а
ў чэрвені 1734-га трапіў у расійскі палон і быў у вязніцы у Рызе, тычыцца яго брата Паўла).
У красавіку 1734 г. Пётр Павел знаходзіўся у прускім Дрэздэнку, дзе сабраліся
некаторыя прыхільнікі Станіслава. Магчыма, 5 лістапада 1734 г. удзельнічаў у стварэнні
генеральнай канфедэрацыі ў Дзікаве, якая даручыла яму місію пасла ад сканфедэраванай
Рэчы Паспалітай у Швецыю. Інструкцыя для яго была складзеная толькі 9 снежня. Ён
павінен быў весці перамовы аб хаўрусе са Швецыяй і аб шведскім выступе супраць Расіі
ў Княстве Прусы і ў Інфлянтах. Узамен мог перадаць шведам польскія правы на Інфлянты
(якія ўжо даўно былі ў руках Расіі). У сярэдзіне снежня 1734 г. Пётр Павел знаходзіўся з
канфедэратамі ў Яраславе. У сакавіку 1735-га, пасля пераходу палка Ю. Патоцкага на бок
Аўгуста III, Пётр Павел разам з дывізіяй валынскага ваяводы Міхала Патоцкага перайшоў
з Падолля ажно пад мяжу Прускага Княства і ўжо напярэдадні 24 сакавіка з’явіўся ў
Караляўцы ў Станіслава Ляшчынскага. Магчыма, адтуль быў накіраваны з нейкай місіяй
у Малую Польшчу (вядомы ліст Пятра Паўла са Слабашэвіцаў у Сандамірскім ваяводстве,
датаваны 4 красавіка 1735 г.). 3 упэўненасцю можна сцвярджаць, што пад канец красавіка
таго ж года быў у Караляўцы. Адтуль у якасці пасла Дзікаўскай канфедэрацыі планаваў
выехаць ў Швецыю. Аднак шведы, не жадаючы пакрыўдзіць Расію, адмовіліся прыняць
Пятра Паўла. Знаходзячыся ў Караляўцы, Пётр Павел шукаў прыхільнасці прыгожай пані
Кастэлі (разведзенай Макраноўскай), што прывяло да канфлікту з брацлаўскім старостам
Станіславам Свідзінскім, а потым з маршалкам канфедэрацыі Адамам Тарло.
Пасля адрачэння Станіслава Ляшчынскага (1736) Пётр Павел галоўным чынам
заняўся аднаўленнем сваіх вялікапольскіх і літоўскіх маёнткаў. Сродкі для гэтага атрымаў
між іншым, здаўшы ў арэнду Здзітаўскае і Сакалоўскае староствы цырынскаму старосту
Казіміру Несялоўскаму. Ажно да 1740 г. Пятра Паўла не было відаць на палітычнай сцэне.
Толькі ў канцы гэтага ж года разам з Юзафам і Антоніем Патоцкімі ён пачаў удзельнічаць у
канфедэрацкіх праектах супраць двара. Мабыць, тады ж рыхтаваў стварэнне канфедэрацыі
358
ў Літве і павінен быў ехаць да прускага караля Фрыдрыха II у Сілезію, каб заручыцца яго
падтрымкай, аднак прусы, не жадаючы псаваць адносіны з Расіяй, адрэагавалі негатыўна.
Тады Патоцкія і Пётр Павел пачалі глядзець у бок Швецыі, якая вяла вайну з Расіяй. Сапега,
разлічваючы на супрацоўніцтва былых дзікаўскіх канфедэратаў (Францішка Радзеўскага і
Адама Тарло), уступіў у кантакт з К. Рудэншольдам, шведскім паслом у Берліне, і склаў план,
які прадугледжваў, што пад Гданьскам з’явяцца 10 000 шведаў са зброяй для канфедэратаў, і
Швецыя на час вайны захопіць парты Каралеўскіх Прусаў. Аднак шведскі эмісар, палкоўнік
В. Бона быў у сярэдзіне ліпеня 1741 г. арыштаваны сасамі ў Гданьску. Змова была раскрытая.
Пётр Павел, як пісаў памочнік канцлера Ян Малахоўскі, «брыдка апаскудзіўся». Сапега
спачатку спрабаваў ад усяго адмовіцца, аднак потым мусіў перапрасіць двор. Гэты двор з
яго прарасійскай арыентацыяй і адданнем перавагі «фаміліі» Чартарыйскіх стаў для Пятра
Паўла сапраўдным увасабленнем зла. Больш дзесяці гадоў, да 1753-га, Сапега ваяваў з
«фаміліяй» на соймах, сойміках і трыбуналах. У 1743 г„ што праўда, прыхільна паставіўся да
спробы Я. Махальскага прымірыць Патоцкіх з міністрам Генрыхам Брулем, але адначасова
падазрона глядзеў на спробы дворскага лагера ўтварыць пракаралеўскую канфедэрацыю.
Вясной 1744 г. Пётр Павел быў кандыдатам ад апазіцыі на пасаду маршалка фінансавага
трыбуналаўРадаме. Перад гарадзенскім соймам гэтагаж годараскрыўперад дваром таемныя
сувязі Яна Ябланоўскага з прускім рэзідэнтам у Варшаве Г. Гофманам. Двор аддзячыў яму
ордэнам Белага Арла (3 жіўня 1744 г.) і прызначыў смаленскім вяводам (18 верасня 1744 г.).
Пазней Пётр Павел вярнуўся да планавання бунтаў. У спрэчцы аб Жоўкве паміж Янам
Тарло і Міхалам К. Радзівілам (1743-1744) Пётр Павел, які дрэнна адносіўся да Радзівілаў,
падтрымліваў Тарло. Фінансавыя праблемы прымусілі Сапегуў 1744 г. падзяліцца косаўскай
маёмасцю з крэдыторамі. Адначасова меў вялікі клопат са сваімі літоўскімі падданымі, якія
выступілі супраць габрэяў-арандатараў. У 1745 г. Францішак Бялінскі ад імя Пятра Па)ла
і Антонія Патоцкага прапанаваў прынцу Франсуа Луі дэ Канці пазмагацца за карону Рэчы
Паспалітай. Гэта дало пачатак так званай сакрэтнай палітыцы Людовіка XV.
На сойме 1746 г. Пётр Павел тонам вернага падданага раіў каралю склікаць сойм
ехогЫіапііагат. У 1747-м беспаспяхова імкнуўся атрымаць для сына Яна Мсціслаўскае
староства. У 1748-м, пакрыўджаны на двор, які абышоўяго пры размеркаванні каралеўскіх
маёнткаў і вакансій, разам з Патоцкімі планаваў падчас сойма стварыць канфедэрацыю,
гэтым разам разлічваў на падтрымку Турцыі. У таемнай прускай, французскай і шведскай
карэспандэнцыі Пётр Павел фігуруе як адзін з віноўнікаў зрыву соймаў у 1748-1752 гг„ але
соймавыя кнігі гэтага не пацвярджаюць.
Прыканцы 1748 г. гетман Юзаф Патоцкі даручыў Пятру Паўлу як палкоўніку быць
старшынёй вялікапольскай партыі і камандзірам прускага войска Кароны. Пётр Павел
удзельнічаў у канфрантацыі паміж партыямі-спадужнікамі (Патоцкіх і Чартарыйскіх)
падчас аднаўлення Кароннага Трыбунала ў Пётркаве. У верасні 1749 г. прывёў у Пётркаў
100 вершнікаў і 6 кастрычніка пры звоне шабляў спрычыніўся да першага ў гісторыі зрыву
Кароннага Трыбунала. 3 яго боку гэта быў акт помсты Чартарыйскім за тое, што яны двойчы
не дапусцілі яго да пасады калішскага ваяводы і адзін раз да пасады ваяводы познанскага.
У траўні 1751 г. Пётр Павел удзельнічаў у аднаўленні пасяджэнняў фінансавага трыбунала
359
ў Радаме, дапамог кандыдату ад Патоцкіх стаць маршалкам. Нічога дзіўнага, што пасля
смерці гетмана Ю. Патоцкага (18 траўня 1751 г.) Чартарыйскія ціснулі на новага гетмана
Яна Браніцкага, каб адабраў у Пятра Паўла старшыняванне ў вялікапольскай партыі. Аднак
Пётр Павел захаваў пасаду палкоўніка.
Прынамсі,з 1751 г. ПётрПавелдзейнічаўнакарысцьтаемнай французскай дыпламатыі,
не ведаючы цалкам патаемных планаў Людовіка XV, які насуперак афіцыйнай палітыцы
Францыі, імкнуўся пасадзіць на польскі трон прынца Канці. Пётр Павел тры гады (да
1754-га) атрымліваў ад французскага двара па 1 000 дукатаў штогадова. Гэтага было мала
для палітычнай працы ці выкупу сваёй маёмасці з даўгоў, але дастаткова, каб выконваць
роль арбітра сярод вялікапольскай шляхты. 27 кастрычніка 1752 г., пасля зрыву гарадзен-
скага сойма, на якім прысутнічаў разам з Андрэем Макраноўскім, Пётр Павел не дапусціў
гетмана Я. Браніцкага да падпісання маніфеста, складзенага па ініцыятыве «фаміліі».
У 1753-1754 гг. Пётр Павел як дэпутат ад Мальбаркскага ваяводства быў абраны
маршалкам Кароннага Трыбунала, а восенню 1754-га дапамагаў Яўстаху Патоцкаму стаць
маршалкам гэтага ж трыбунала. У 1754 г. фінансавыя клопаты змусілі Пятра Паўла да
супрацоўніцтва з Чартарыйскім і Любамірскім у справе падзелу Астрогскай ардынацыі.
Ён парваў адносіны з гетманскай партыяй, чым яшчэ больш загарадзіў сабе дарогу ў двор.
У сваю чаргу пачаў хваліць Чартарыйскіх, развозіў па гарадах, асабліва ў Вялікапольшчы,
юрыдычныя абгрунтаванні падзелу ардынацыі, зробленыя Янам Сангушкам. Выкарыстаў
свае даўнія кантакты ў Расіі, каб схіліць Пецярбурскі двор да падтрымкі таго падзелу.
Насуперак планам польскага двара спрабаваў ажаніць Адама Чартарыйскага з Марыяй
Патоцкай, дачкой Францішка Салезы. Усё большыя фінансавыя праблемы змусілі Пятра
Паўла саступіць у 1756 г. Здзітаўскае староства Адаму і Генавэфе Бжастоўскім. 3 пачаткам
Сямігадовай вайны восенню 1756 г. Пётр Павел не пайшоў па слядах сваіх даўніх хаўруснікаў
з рэспубліканскага лагера, якія наблізіліся да партыі двара, сфарманай Юрыем Мнішкам.
Пётр Павел меў недавер да Мнішка і Бруля і, адасоблены, часцей паглядваў у бок Фрыдрыха,
які захапіў Саксонію. Пётр Павел баяўся, што двор уцягне Рэч Паспалітую ў вайну, і быў
гатоў стварыць прапрускую канфедэрацыю.
У красавіку 1758 г. Пётр Павел па слядах каралевіча Караля выправіўся ў Санкт-
Пецярбург, дзе намагаўся скантактавацца з уплывовымі знаёмымі з гадоў маладосці. Пры
аказіі спадзяваўся атрымаць грашовыя выплаты са спадчыны, што засталася пасля першай
жонкі Соф’і. Спрабаваў шкодзіць Брулю і прыхільнікам Саса. Аднак адшукаў толькі
нязначную падтрымку канцлера М. Варанцова і практычна нічога не дасягнуў, апрача
рэкамендацыі на Бабімойскае староства (атрымаў яго 27 снежня 1758 г.), пярсцёнка і двух
мяхоў сабалёў. У верасні 1758 г. вярнуўся ў Рэч Паспалітую. Пачаў аказваць дробныя паслугі
прускаму каралю, між іншым, пасярэднічаўуяго карэспандэнцыі з Турцыяй. На пасяджэнні
Сената 2-3 сакавіка 1759 г. апраўдваў яго напад на Вялікапольшчу.
Як рэгіментарый (да 1762 г.) Пётр Павел не спрабаваў прадухіліць масавую кантрабанду
фальшывых грошай з Прусаў. Шмат цярпеў ад расійскага войска, якое праходзіла праз Рэч
Паспалітую, падбухторваў супраць яго шляхту. На серадзкім гаспадарчым сойміку ў верасні
1759 г. разам з познанскім кашталянам Войцехам Мяскоўскім выкрыў і абнародаваў злачыны
360
расейскіх вайскоўцаў і выдаў мемарандум у гэтай справе, прызначаны камандаванню і
Пецярбурскаму двару.
У красавіку 1761 г. Пётр Павел супрацоўнічаў з прускім рэзідэнтам Г. Бенуа і быў гато-
вы спрычыніцца да зрыву надзвычайнага сойма. У кастрычніку гэтага ж года ўдзельнічаў у
фундацыі Кароннага Трыбунала ў Пётркаве, насуперак двару падтрымліваў кандыдатуру
Андрэя Замойскага на пасаду маршалка. Пад канец гэтага ж года, калі справы Фрыдрыха II
моцна пагоршыліся, карыстаючыся антырасійскімі настроямі ў Вялікапольшчы, якая зму-
шана цярпела кватараванне расійскага войска, стаў кіраўніком прапрускай канфедэрацыі.
Фактычна, уплывовасць Пятра Паўла ў гэты час была значнай, хоць яшчэ перад соймам
1762 г. ён імкнуўся атрымаць літоўскую булаву. Таксама ўдзельнічаў ў Радзе Сената 30 кас-
трычніка 1762 г.
Як толькі Расія ў 1762 г. выйшла з вайны, Фрыдрых II адплаціў Пятру Паўлу на свой
лад. Вясной 1763 г. яго дарадца Ф. Брэнкенгоф абцяжарыў новымі зборамі адзін з маёнткаў
Пятра Паўла, а таксама яго рэзідэнцыю Велень. Націск узмоцніўся, калі з церахопленай
карэспандэнцыі высветлілася, што Пётр Павел падчас вайны дазваляўхавацца ў сваіх маёнтках
прускім рэкрутам і дэзертырам. Іаанна Сапегава накіравалася ў Берлін са скаргай, але нічога
не дамаглася, яе нават асудзілі за абразу польскага ўрада і пасадзілі пад хатні арышт.
Да падрыхтаванай Чартарыйскімі прыканцы 1762 г. канфедэрацыі супраць двара
Пётр Павел адносіўся хутчэй прыхільна, хоць сваіх поглядаў на планаваныя рэформы не
выказваў. У сваю чаргу папракаў двор (30 жніўня 1763 г.), што яго заўсёды абыходзяць пры
падзеле пасадаў. Спаслаўся на дрэнны стан здароўя і не прыбыў на адноўленыя пасяджэнні
Кароннага Трыбунала ў Пётркаве ў пачатку кастрычніка 1763 г., хоць запэўніваў Станіслава
Панятоўскага, што яго аднапартыйцы падтрымаюць «фамілію». Падчас міжкаралеўя (пры-
канцы 1763 - у пачатку 1764 гг.) Пётр Павел адышоў ад рэспубліканцаў, удзельнічаў у кан-
вакацыйным сойме і падпісаў яго рашэнні. Разам з Аўгустам Сулкоўскім уздзейнічаў на
вялікапольскую шляхту, каб яна адышла ад саска-рэспубліканскага лагера. 7 верасня 1764 г.
разам са смаленскімі «эмігрантамі» аддаў свой голас за Станіслава Панятоўскага. На кара-
нацыйным сойме 4 снежня 1764 г. падпісаў пацвярджэнне правоў новага караля. Рашэнне
гэтага сойма дазваляла Пятру Паўлу, як і іншым шматлікім сенатарам, выязджаць за мяжу
для паляпшэння стану здароўя. Сапраўды, другую палову 1765 г. ён правёў за мяжой. Каліў
жіўні 1766 г. вярнуўся на радзіму, распавёў Станіславу Аўгусту, што прусакі вывозяць з Рэчы
Паспалітай новыя якасныя манеты і пераплаўляюць іх ва Уроцлаве на горшыя. Распачаў
дзейнасць па абранні на сойм вялікапольскіх паслоў, прыхільных да двара. На сойме 1766 г.
зноў атрымаў згоду на выезд за мяжу. 6 снежня 1766 г. прадаў сваю абцяжараную даўгамі
літоўскую маёмасць і асеў у Вялікапольшчы. Рэфарматарская палітыка Станіслава Аўгуста
падабалася яму ўсё менш, але не даў выкарыстаць сябе Ю. Мнішку ў падрыхтоўцы радам-
скай канфедэрацыі вялікапольскай шляхты. Быў нават гатовы на пасольскіх вялікапольскіх
сойміках дзейнічаць на карысць караля.
Атрымаўшы вестку аб утварэнні 29 лютага 1768 г. Барскай канфедэрацыі, Пётр
Павел публічна выказаў ёй маральную падтрымку і замовіў у Познані імшу ў гонар
канфедэратаў. Разам са сваёй сястрой Кацярынай падтрымаў першую спробу далтчэння
361
Вялікапольшчы да канфедэрацыі, распачатую ў чэрвені 1768 г. Войцехам Рыдзінскім. У гэты
час панцырная харугва кароннага войска, шэфам якой быў Пётр Павел (размяшчалася ў
Пыздрах), перайшла пад камандаванне Рыдзінскага. Падчас наступнай спробы далучыць
Вялікапольшчу канфедэраты Якуба Улейскага 22 верасня 1768 г. захапілі Велень, дзе была
рэзідэнцыя жонкі Пятра Паўла Іаанны. Узялі вялікую колькасць зброі, амуніцыі і грошай. Калі
24 верасня ў Велені іх атакавалі расійцы, Іаанна ў адказ на рэквізіцыю прапусціла іх цераз
двор замка ў тыл канфедэратаў, што прывяло да іх паразы. Пётр Павел тады знаходзіўся
ў Радліне і спрабаваў захаваць нейтральнасць, спаслаўшыся на хваробу. Аднак ён рашуча
ўспрацівіўся намерам Я. Улейскага прыняць прыдворную сапегаўскую харугву. Пётр Павел
дрэнна ставіўся да Улейскага. Толькі ў пачатку снежня гэтага ж года размешчаная ў Велені
прыдворная харугва Пятра Паўла перайшла, мабыць, з яго ціхай згоды, да канфедэратаў.
У сваю чаргу, 29 снежня 1768 г. Пётр Павел выразна падтрымаў новаабранага маршалка
вялікапольскай канфедэрацыі Ігнацыя Мальчэўскага і закулісна дзейнічаў на яго
карысць. У дадатак падтрымліваў кантакты з фактычным кіраўніком усяго барскага руху
камянецкім біскупам Адамам Красінскім. На думку расійцаў, менавіта Пётр Павел кіраваў
барскімі змовамі ў Вялікапольшчы, прычым рабіў гэта па прычыне сваёй незадаволенасці
Станіславам Аўгустам. Фармальна Пётр Павел уступіў у Барскую канфедэрацыю толькі
пасля адыходу расійскага войска з Вялікапольшчы.
5 жніўня 1769 г. у Познані Сапега ўдзельнічаў у канфедэрацкім з’ездзе, скліканым
Мальчэўскім. Тады ж спрабаваў стаць фактычным кіраўніком вялікапольскай канфедэра-
цыі. Пры дапамозе грошай зрабіўзалежнымі ад сябе маршалка Мальчэўскага і яго афіцэраў.
Правёў сваіх людзей у абраную тады раду. Спрабаваў выкарыстаць атрады канфедэратаўу
сваіх асабістых мэтах (для разліку з крэдыторамі).
У канцы снежня 1769 г. Пётр Павел сур’ёзна захварэў і доўга не пакідаў сваёй рэзідэнцыі
ў Козьміне. У лютым 1770-га прускія атрады, якія выступалі супраць канфедэратаў,
размешчаных уздоўж мяжы, дапусцілі рабункі ў наднацецкіх маёнтках Пятра Паўла. Пасля
паразы канфедэратаў Мальчэўскага (у пачатку 1770 г.) Пётр Павел асцерагаўся помсты з
боку расійцаў. 8 красавіка 1770 г. ён пакінуў Козьмін, які на наступны дзень быў заняты
расійскімі войскамі, і накіраваўся (цераз Гданьск?) на лекаванне ў Дрэздэн. Рабіў там выгляд
нейтральнага эмігранта, але насамрэч зблізіўся з памочнікам вялікага кароннага падскарбія
Тэадора Весля і іншых «радыкалаў», якія рыхтавалі дэтранізацыю Станіслава Аўгуста. У
ліпені 1770 г. Сапега выехаў з Дрэздэна ў Славакію, дзе знаходзіўся галоўны асяродак барскай
эміграцыі. Адтуль падтрымліваў намаганні Мальчэўскага стаць кіраўніком вялікапольскай
канфедэрацыі, якую ажывіў Юзаф Зарэмба (канец 1770 г.).
Пётр Павел атрымаў у спадчыну ад бацькі вялікую маёмасць у Літве, у тым ліку
12 вёсак у Наваградскім ваяводстве, маёнтак Косава ў Слонімскім павеце, Стары Здзітаў ля
Бярозы-Картузскай Берасцейскага ваяводства. Ад маці яму дасталіся козь.мінскі маёнтак у
Вялікапольшчы, да якога належалі 10 вёсак у Пыздрскім павеце, а таксама Велень з трыццацю
вёскамі над ракой Нацец у Познанскім павеце. Пасля смерці брата Паўла ў 1737 г. Пётр Павел
атрымаў ва ўладанне таксама Радлін, які знаходзіўся непадалёк ад Козьміна, і Сакалоўскае
362
староства ў Літве. 27 снежня 1758 г. ён атрымаў Бабімойскае староства, а ў 1748-1755 гг.
валодаўкаралеўскім маёнткам ЮрковічыўСлонімскім павеце. У 1732-м заклаў вёску Орлю
(размешчаную ў козьмінскім маёнтку) Кацярыне Панінскай за 56 000 залатых; каб вярнуць
гэтую вёску, судзіўся яшчэ ў 1747 г. У 1753-м перадаў сыну Яну козьмінскія ўладанні, а ў
1756-м - літоўскія маёнткі Косаў і Ляхавічы, абцяжараныя даўгамі. У 1761-м прадаў Яну
Несвятоўскаму частку сваіх вялікапольскіх маёнткаў (Борак, Здзеж, Тшцянаў і Скокаў).
25 траўня 1765 г., пасля смерці сына Яна, атрымаў Гождаўскае староства. Канчаткова
прадаў сваю літоўскую маёмасць 6 снежня 1766 г. (Косаў і Стары Здзітаў) паморскаму
ваяводу Юрыю Флемінгу, а ў 1767 г. саступіў Уроткаў і Скалаў (у Вялікаполыпчы) Андрэю
Радалінскаму за 150 000 залатых.
Пётр Павел гаспадарыў няўмела. Амаль увесь час яго маёнткі былі ў даўгах, прыгнёт
падданых прыводзіў да бунтаў (у Літве) і быў прычынай масавых уцёкаў (асабліва ў
сярэдзіне XVIII ст. з наднацецкага маёнтка ў прускую дзяржаву). У 40-50 гг. XVIII ст.
беспаспяхова судзіўся з віленскім ваяводам Міхалам К. Радзівілам, а потым з падляшскім
ваяводам Міхалам А. Сапегам адносна закладзенай Слонімскай эканоміі. Найпазней
з 1753 г. Пётр Павел судзіўся з літоўскім харужым Геранімам Радзівілам за Ляхавічы.
Пастаянныя межавыя судовыя працэсы вёў таксама з кляштарам картузіянцаў у Бярозе,
фундаваным, дарэчы, яго продкамі, і ўмешваўся ва ўнутраныя справы кляштара. Судзіўся
таксама з сястрой Кацярынай у справе Равіча, які ёй належаў, а яна, у сваю чаргу, выказала
прэтэнзію на Козьмін.
У 1746-1750 гг. Пётр Павел грунтоўна аднавіў касцёл у Малым Дзежажне (у веленскіх
уладаннях). У сярэдзіне XVIII ст. збудаваў трохпавярховы барочна-класічны палац у Велені
(праект Ігнацыя Марціна Франтза?). 3 запланаваных чатырох крылаў былі пабудаваныя
толькі два. Падчас побыту ў Вялікапольшчы жыў пераважна ў сваім замку ў Козьміне; быў
дабрадзеем тамтэйшага кляштара бернардынцаў. Падтрымліваў козьмінскіх мяшчанаў,
пазычаў ім са сваіх лясоў драўніну для пабудовы дамоў і ратушы. Абараняў горад ад
размяшчэння войскаў падчас Сямігадовай вайны. У 1745 г. быў мецэнатам барочнай фігуры
св. Яна Непамуцкага ля касцёла ў Козьміне.
Паводле Марціна Матушэвіча, Пётр Павел быў «панам жвавым і азартным», але
«абцяжараным даўгамі». Падобна характарызаваў яго і Анджэй Кітовіч, гаворачы аб ім як
аб «чалавеку нястрыманым». Постаць Пятра Паўла, як «нястрыманага і суровага пана»,
захавалася ў наваколькых легендах Веленя і Козьміна, а таксама ў зборах Оскара Кольберга
і Ота Кнопа.
Памёр Пётр Павел 23 студзеня 1771 г. на эміграцыі, у славацкім Жыліне. Пахаваны
быў у сямейным склепе вялікапольскай лініі Сапегаў у касцёле ў Радліне. Пётр Павел быў
жанаты двойчы. Першай жонкай была Соф’я са Скаўронскіх (памерла 4 лютага 1739 г. у
Велені, пахаваная 10 сакавіка ўКозьміне), дачка Караля і Марыі. Другой жонкай (з 17 ліпеня
1751 г.) была Іаанна з Сулкоўскіх. Ад першага шлюбу Пётр Павел меў сына Яна (1734-1761),
сакалоўскага і гаждоўскага старосту, які меў дрэнную славу распусніка і дэгенерата. Другі
шлюб быў бяздзетным.
363
Другая жонка Іаанна (1736-16 студзеня 1800), дачка Аляксандра Юзафа Сулкоўскага,
літоўскага лоўчага і былога першага саскага міністра, і Францішкі Штайн-Этынген,
вызначалася розумам, а таксама жвавым і вострым гумарам. У 1754 г. мела часовы раман з
будучым каралём Станіславам Аўгустам Панятоўскім. Была вядомая сваімі непрыхільнымі
адносінамі да Барскай канфедэрацыі. Большую частку жыцця правяла ў падарожжах
па Германіі, Італіі і Францыі. Пасля смерці мужа доўта судзілася з Сапегамі за веленскую
маёмасць, якую ўрэшце атрымала, каб у 1789 г. прадаць яе 3. Ф. фон Бланкензэ. Сама
пасялілася ў Варшаве.
УлаЬыслаў Канапчынскі і Ежы Дыгала
Альжбета з Браніцкіх,
у першым шлюбе жонка Яна Юзафа Сапегі, у другім - Яна Сапегі
Жонка мсціслаўскага ваяводзіча, прыяцелька Станіслава Аўгуста Панятоўскага, ак-
тыўная ў палітычным жыцці. Нарадзілася каля 1734 г., была дачкой брацлаўскага кашталяна
Пятра і Валерыі з Шэмбекаў (памерла ў 1778 г.), сястрой вялікага кароннага гетмана
Францішка Ксаверыя Браніцкага.
Дзе вучылася - невядома; прыгожа гаварыла па-польску, французскую мову ведала
слаба. 18 лютага 1753 г. у Львове выйшла замуж за Яна Юзафа Сапегу, сына смаленскага
ваяводы Пятра [219], але, «убачыўшы ў мужу шмат дрэнных схільнасцяў і няздольнасць
да сямейнага жыцця» (М. Матушэвіч), развялася з ім 24 лютага 1755 г. 13 чэрвеня 1756 г. у
Крэхаве ўзяла шлюб з Янам Сапегам, старэйшым сынам мсціслаўскага ваяводы Ігнацыя
[204], нашчадкам канцлера Яна Фрыдэрыка Сапегі [187]. У 1757 г. у іх нарадзіўся сын Ка-
зімір Нестар [248]. Гэты шлюб не быўузорным, сучаснікі прыгадвалі, што муж перад смерцю
не хацеў бачыць жонку; 13 кастрычніка 1757 г. Альжбета засталася ўдавой.
Не маючы часу на спрэчкі аб спадчыне з сям’ёй другога мужа, даручыла гэтую справу
сваёй даверанай асобе Юзафу Межаеўскаму, аднак і сама актыўна займалася маёмаснымі
справамі. Вядомыя фраг.менты з лістоў Альжбеты 1757-1759 гг. да бацькі і брата Францішка
Ксаверыя,якіясведчацьабяепалітычныхзацікаўленнях. Марцін Матушэвіч,паразмаўляўшы
з ёй пра двор і стан Рэчы Паспалітай, запісаў, што яна «не так прыгажосцю, як розумам
і ветлівасцю вызначалася», акрамя таго, была «вельмі разумнай і красамоўнай». У 1761 г.
(а мо і пазней) Альжбета пазычыла 300 000 залатых Станіславу Панятоўскаму, на той час
літоўскаму стольніку.
На думку Матушэвіча, Панятоўскі «пачаў амуры» з Альжбетай яшчэ падчас між-
каралеўя. Паводле пазнейшых яе лістоў, «служба» яе Станіславу Аўгусту пачалася ў 1764 г.
Спадужніцай Альжбеты ў гэты час была Магдалена Сапега, жонка полацкага ваяводы.
Альжбета спрабавала рашуча ўплываць на палітычныя сімпатыі караля, паміж іншым,
падагравала яго нелюбоў да Чартарыйскіх. Кароль адказваў Альжбеце даверам, дапускаў
на нарады ў цесным коле, давяраў ёй далікатныя місіі і перамовы. У пэўнай ролі, «у імя
грамадскіх інтарэсаў», яна была пакліканая да маскоўскага пасла» (С. Любамірскі). У снежні
1765 г. па просьбе караля пераканала інфлянцскага ваяводу Яна Борха, каб той перастаў
364
пратэставаць супраць заключанага каронным стольнікам Аўтустам Машынскім кантракта
Манетнага двара. Як і М. Сапега, атрымала гадавую пенсію ад караля (яшчэ ў 1775-м
атрымлівала цераз Францішка Рыкса 200 дукатаў штомесяц).
Летам 1776 г. Альжбета знаходзілася ў коле асобаў, якія прымалі ў Варшаве прыбылую
з Францыі прыяцельку караля Марыю Тэрэзу Жафрэн. Многія варшаўскія дамы дрэнна
адносіліся да Марыі Тэрэзы, а прыязныя адносіны Альжбеты яна ўспамінала яшчэ ў 1768 г.
У перапісцы з каралём Альжбета карысталася псеўданімам Сфінкс, і кароль прызнаваў
(паміж іншым, 21 траўня 1768 г.), што сярод другіх реіііе$ атіе$ (каханак) яна заставалася
непераўзыдзенай і пры гэтым прыгожай, сардэчнай і разумнай сяброўкай. Аднак у лістах
1768 г. і пазнейшай карэспандэнцыі 1770-1771 гг. адчуваецца каралеўская стомленасць
ад празмернай актыўнасці Альжбеты. У час сойма 1768 г. па ініцыятыве расійскага пасла
М. Рэпніна і караля ўздзейнічала на сенатараў, пераконвала іх запрасіць расійскае войска
для барацьбы з барскімі канфедэратамі. Знаходзячыся пры каралі, падтрымлівала блізкія
кантакты з братам Францішкам Ксаверыем, які ўдзельнічаў у барацьбе з канфедэратамі,
і перадавала яму весткі з Варшавы. Пасярэднічала ў перамовах з М. Рэпніным адносна
вызвалення кароннага падчашага Шчаснага Чацкага (у кастрычніку 1768 г.). Нягледзячы на
тое, што кароль восенню 1768 г. зблізіўся з Чартарыйскімі, Альжбета і яе брат засталіся ў
коле бліжэйшых даверцаў Станіслава Аўгуста. Несумненна, яна прыканцы 1768 - у пачатку
1769 г. спрычынілася да ад’езда сваёй маці ў лагер канфедэратаў у Цешыне і ў прымірэнчых
перамовах, праведзеных ёю з камянецкім біскупам Адамам Красінскім, якія, аднак, не
далі вынікаў. Удзельнічала Альжбета і ў падрыхтоўцы соймікаў і соймаў, бывала частым
і актыўным госцем на соймах і трыбуналах. Як і яе брат Францішак Ксаверы, Альжбета
знаходзілася ў цесных кантактах з Рэпніным і яго пераемнікам К. Сальдэрнам. Альжбету
часам так і называлі - «гадаўка Сальдэрна» (Ж. Фабр).
Знаходжанне Альжбеты пры каралеўскім двары (верагодна, да 1773-1974 гг.), было
вельмі карысным у маёмасным сэнсе для яе радзіны. Паводле заключанай 24 красавіка 1773 г.
дамовы паміж Ф. Браніцкім і Жавускімі аб даходах з маёмасці, якая належыць гетманам, яе
брат атрымаў па чарзе спачатку польную, а потым і вялікую каронную булаву - Альжбета
выступіла гарантам абавязацельстваў брата. Кароль плаціў за адукацыю яе сына ў кадэцкім
корпусе, дапамог адправіць яго за мяжу, у маладым узросце надаў яму званне генерала
літоўскай артылерыі, узнагародзіў ордэнам Святога Станіслава, прызначыў мальтыйскім
камандорам (не ўзгадваем тут каралеўскіх маёнткаў і іншых прызначэнняў). Альжбета
таксама мела розныя выгоды. Напрыклад, у 1771 г. атрымала войтаўства ў прызначаным яе
брату Явараўскім старостве. На падставе ўспамінаў С. Любамірскага можна сцвярджаць,
што яна мела фінансавую карысць ад пасярэдніцтва ў справе каралеўскага размеркавання
маёмасці і ўлады. Дзякуючы яе падтрымцы, зрабілі свае кар’еры Я. Межаеўскі (у 1766-1774 гг.
суддзя маршалкоўскай булавы, а потым каронны польны стражнік) і Каятан Курдваноўскі
(абодва лічыліся каханкамі Альжбеты). 3 пераемнікам Рэпніна і Сальдэрна О. Штакельбергам
Альжбета і яе брат мелі вельмі дрэнныя адносіны. 3 1774 г. іх адносіны з каралём пагоршалі
(брат у той час - 1774 год - перайшоў на бок апазіцыі). Аднак Альжбета мастоў за сабой не
паліла. Пачаўся перыяд узаемных папрокаў і апраўданняў, якія знайшлі сваё адлюстраванне
365
ў вялікай перапісцы з каралём. Альжбета не стамлялася тлумачыць учынкі брата, сына і
сваіх хаўруснікаў, а таксама дамагацца каралеўскай міласці, пратэкцый, пасадаў, дапамогі
ў судовых працэсах, у вырашэнні пытанняў з даўгамі. Увесь час пасылала грошы сыну, які
вучыўся за мяжой, ліставалася з ім, а Тэафіле і Юзафу Сапегам [233], якія адпачывалі ў
Страсбургу, раіла (у 1775-м) вярнуцца ў краіну.
3 ліставання Альжбеты з Жавускімі вынікае, што яна імкнулася схіліць Севярына
Жавускага да супрацоўніцтва з братам. Яшчэ ў 1775 г. імкнулася стрымаць апазіцыйныя
крокі брата, але ўжо ў 1776-м выступіла супраць караля; падтрымлівала абранне паслом
ад Слоніма свайго сына, аднак соймік раздвоіўся, і сын не трапіў у сойм. Альжбета
падтрымлівала таксама свайго брата, які адкрыта выступаў супраць караля і Штакельберга,
які з ім супрацоўнічаў; у выніку для кантролю над ёю ў Кодані быў размешчаны расійскі
атрад. Альжбета паскардзілася каралю, ён паразмаўляў з паслом і параіў ёй самой звярнуцца
да Штакельберга, падтрымліваў яе намаганні аб кампенсацыі, але вясной 1777 г. выплаціў
яе сам. Альжбета была на сойме 1776-га ў Варшаве, дзе вырашаліся пытанні абмежавання
ўлады, грашовага ўтрымання гетмана і генерала артылерыі, папракала караля, што,
помсцячы ёй, дапускае пастановы, якія абражаююць гетмана, прасіла, каб дапамог пакінуць
чвэрць Белай Царквы (уласнасць Браніцкага), пенсію гетмана (у Браніцкага былі даўгі, дык
каб было з чаго аддаваць), пенсію генерала артылерыі, пенсію стражніка (Межаеўскага) і
полк Курдваноўскага. Нагадала, што знаходжанне ў Варшаве (больш дзесяці гадоў) дорага
ёй каштавала, таму заслугоўвае ўзнагароды...
У гэтым жа годзе ўсплыла пазыка Альжбетай 5 000 дукатаў у французскіх прынцэсаў
(верагодна, ішлося пра грошы, прызначаныя Марыяй Ляшчынскай на пабожныя справы), з
вяртаннем якое яна цягнула шмат гадоў. Гэта стала прычынай дыпламатычных інтэрвенцый:
у 1776 г. - аўстрыйскай, а затым французскай - міністра Ш. Вержэна.
У 1775 г. Альжбета нарэшце выкупіла Кодань; маёнтак дастаўся ў спадчыну яе сыну
пасля канцлера Яна Фрыдэрыка Сапегі, але на 2/3 быў уласнасцю Юрыя Флемінга, а пасля
яго - Адама і Ізабелы Чартарыйскіх. Вяртанне Коданя абышлося ёй у 60 000 дукатаў. Разам
з сынам Альжбета судзілася (да 1773 г.) з жонкай смаленскага ваяводы Іааннай Сапега за
спадчыну пасля свайго першага цесця Пятра Сапегі і падараваныя яго сястрой Кацярынай
маёнткі - Козьмін, Радлін і Велень (Вялікапольшча), Слабішэўскія (?) і Янікоўскія ўладанні
ў Сандамірскім ваяводстве.
26 верасня 1776 г. пры пасярэдніцтве канцлера Андрэя Младзяёўскага было падпісанае
пагадненне, у выніку якога Альжбета і яе сын узамен за гэтую маёмасць павінны былі
сплочваць Іаанне пажыццёва 20 000 залатых штогод; звыш таго, яны атрымлівалі скарбец,
які ім перадала сястра Пятра Кацярына, а таксама архіў роду Сапегаў. У снежні 1776 г.
Альжбета падпісала дамову з Камісіяй дзяржаўнай адукацыі (КДА), пры дапамозе якой у
Кодані забяспечвала сумы ў залік вялікапольскіх маёнткаў, закладзеных ёю і сынам у КДА
раней (у 1773 і 1774 гг.). Паўторна гэтыя сумы былі забяспечаныя ў 1787 г.
Пачатак 1777 г. Альжбета правяла ў Варшаве, у чэрвені беспаспяхова імкнулася
атрымаць для сына Берасцейскае староства. У тым жа годзе запрасіла французскага
навукоўца Г. Ваўтрына, каб ён завяршыў адукацыю сына. Вясной 1778-га зноў знаходзілася
366
ў Варшаве, дамагачася згоды караія і Штакельберга на прызначэнне Казіміра Нестара
паслом ад Берасця, летам прысутнічала ў Кодані на сямейнап нарадзе, адведа іа Радзівілау
у Белай і Ганну Ябланоўскую ў Коцку, прасіла Антонія Тызенгаўза, каб дапамог сыну стаць
першым паслом ад ваяводства; кароль даручыў ёй схіліць Курдваноўскага да адстаўкі.
Зіму 1778/79 гг. правяла ў Варшаве; толькі ў чэрвені выехала ў Люблін, каб дапільнаваць у
Каронным Трыбунале справу Машчэнскіх, якія прэтэндавалі на спадчыну пасля Кацярыны
Сапегі, жонкі літоўскага лоўчага (памерла ў 1779 г.). Па справе восенню ездзіла ў Козьмін,
а ў наступным годзе - у Пётркаў, вясной 1781 г. - на пасяджэнні Кароннага Трыбунала,
каб шукаць прыхільнасці маршалка і сачыць за гэтай справай. 3 траўня 1780-га імкнулася
зрабіць сына маршалкам Сталай Рады, прасіла аб гэтым караля і амбасадара і дамаўлялася
з магчымымі канкурэнтамі. Калі ў кастрычніку перамог пляменнік караля Станіслаў,
была гатовая падтрымаць адмову сына ад пасады ў той радзе. Па просьбе караля склала
спіс кандыдатаў на Берасцейскае падкаморства, дадаўшы сваё меркаванне аб найбольш
сур’ёзных кандыдатах.
У пачатку 1781 г. Альжбета займалася шлюбам брата з пляменніцай Р. Пацёмкіна
(кароль дарэмна спрабаваў праз яе прадухіліць шлюб Браніцкага з Кацярынай Эльгельгарт),
а заадно - перспектывамі падтрымкі з боку Расіі. Восенню гэтага ж года зноў старалася аб
Берасцейскім старостве для сына. Вясной 1782-га зноў прасіла ў караля дапамогі ў справе
з сям’ёй Пятра і Кацярыны Сапегаў (спрэчкі з нашчадкамі Кацярыны ад яе сакрэтнага
шлюбу, верагодна, з Жыўнам). 3 поспехам дамагалася рукі Ганны з Цэтнераў, удавы Юзафа
Сангушкі, для сына; за падтрымку гэтага шлюбу абяцала дапамагчы Ігнацыю Красіцкаму
стаць прымасам.
Перад соймам 1782 г. Альжбета накіравалася да брата, які ўзначаліў антыкаралеўскую
партыю і супраціўляўся планам пазбаўлення хворага кракаўскага біскупа Каятана Солтыка
дыяцэзіі; прыняла ў гэтай справе бок апазіцыі. Нягледзячы на каралеўскія заўвагі, пасля
сойма дамагалася Берасцейскага староства, а паколькі ў 1783 г. кароль нарэшце пагадзіўся
з перадачай правоў Казіміру Нестару, неўзабаве распачала спрэчкі аб праве прызначэнняў
на гродскія пасады. Нарастаючыя рознагалоссі прывялі да далейшага згасання адносінаў
Альжбеты з каралём. Яна ў гэты час з’яўлялася адной з галоўных постацяў антыкаралеўскай
апазіцыі, што ядналася вакол Чартарыйскіх і гетманаў Браніцкага і Жавускага. Актыўна
дзейнічала перад соймам і на сойме 1786 г., на якім апазіцыя востра крытыкавала вернага
каралю генерала Яна Камажэўскага і ваенны дэпартамент Сталай Рады. Аднак дарэшты не
парвала адносінаў з каралём і з 1785 г. дамагалася ў яго дапамогі ў справе развода сына
з Цэтнеравай, а таксама адносна кампенсацыі за вяртанне маёнтка Сангушкам. Кароль
імкнуўся дагадзіць абодвум бакам, нават прыгатаваў праект пагаднення, але Сангушкі мелі
рацыю, яны былі апекунамі непаўналетняга Рамана, маёнткі якога Казімір Нестар як айчым
здаў у арэнду. У 1787-м Альжбета была ў Любліне, асабіста рыхтавала і пільнавала працяг
судовага разбіральніцтва ў земскім судзе. Нягледзячы на гэта, рашэнне суда было не на яе
карысць, а яе сын прад’явіў абвінавачванне земсіву ў Каронным Трыбунале. «Маці і сын
Сапегі задзейнічалі ўсе інтрыгі, нагаворы, візіты, балі [...], што аж сумленныя замыкаліся ў
сваіх дамах і адмаўляліся прымаць Сапегаву» (К. Козьмян). Калі яны прайгралі і ў Каронным
367
Трыбунале, Альжбета зноў звярнулася да караля, прасіла яго пасярэдніцтва і пагадзілася з
каралеўскім праектам, які перад тым не прыняла. Дзякуючы ўмяшальніцтву караля, змагла
атрымаць для сына 130 000 залатых, а потым, у 1788 г., яшчэ 60 000 кампенсацыі за нібыта
выдаткі (спачатку Сапегі хацелі атрымаць больш мільёна). Альжбета не была задаволенай
і падчас размовы з каралём у Лазенках (16 чэрвеня 1788 г.) зноў прыпомніла яму кошты
свайго побыту ўВаршаве. У 1788-м віншавала Ізабелу Чартарыйскую, «каханую спартанку»,
з поспехам апазіцыі на люблінскім пасольскім сойміку.
Шмат часу правяла ў Варшаве падчас пасяджэнняў чатырохгадовага сойма, падтрым-
лівала лагер гетмана. Не пакінула сталіцы і ўвесну 1789-га, калі разышлася вестка аб бунтах
ва Украіне, дапамагала расійскаму паслу Я. Булгакаву і прадстаўніку прускага караля
Дж. Лукезіні не дапусціць праекта перадачы трона ў спадчыну. Цераз яе Лукезіні намагаўся
паўплываць на Казіміра Нестара, каб той не чыніў парашкодаў польска-прускаму хаўрусу.
У лістападзе 1789 г. замест Межыеўскага прымала дэлегацыю з Камянца-Падольскага, шмат
ёй наабяцала ад імя сына.
У снежні актыўна спрычынілася да распаўсюду трактата С. Жавускага « Трон у спадчыну».
Вясной будучага года ціснула разам з іншымі на Жавускага, каб той прыехаў у Варшаву і
ўзмацніў гетманскую партыю. Разам з Межаеўскім падбухторвала берасцейскую шляхту на
лютаўскім сойміку, які абіраў цывільных і вайсковых камісараў, пужаючы яе пазбаўленнем
палітычных правоў. Летам 1790-га заставалася ў апазіцыйным коле, якое аб’ядноўвала
гетманаў і Шчаснага Патоцкага. У лістападзе выехала ў Берасце, каб на пасольскім сойміку
падтрымаць партыю, што выступала супраць перадачы трона ў спадчыну. 3 траўня
[наступнага года] Казімір Нестар вырашыў нарэшце выказацца за Канстытуцыю і збег пад
апеку караля, бо баяўся рэакцыі з боку маці і дзядзькі.
На сойме ў лістападзе 1791 г. Альжбета ў сваёй ложы прымала гасцей: курляндскую
герцагіню Даратэю (Дар’ю) і яе сястру Элізу фон дэр Рэке. Абедзьве курляндкі ўспаміналі
сардэчнасць Альжбеты, гульню з ёй у карты, («калі прайграе, ніколі не плаціць, і, адпаведна,
нікому не плаціць, калі ў выйгрышы»).
Каралеўская партыя баялася яе прысутнасці на сойміку ў Берасці ў лютым 1792 г.,
назіраючы ў грамадстве «нейкую прыхаваную прыхільнасць да наступаючага бязлад-
дзя» (Ю. У Нямцэвіч). Альжбета была на сойміку разам з Межаеўскім. Аднак неўзабаве
далучылася да сына, які насуперак Браніцкаму падтрымліваў Канстытуцыю 3 траўня; у ліпені
1792 г. па просьбе караля звярнулася да Курдваноўскага, каб не выступаў супраць соймавых
пастановаў. Прыняла таксама бок сына, калі той успрацівіўся каралеўскім угаворам і не
ўступіўу Таргавіцкую канфедэрацыю. Падчас маніфестацыіў канцы ліпеня 1792 г. у Варшаве
была ў палацы Кацярыны Касакоўскай і там атрымала вестку аб удзеле сына ў гэтых падзеях.
Моцна баялася за яго і ў першыя дні жніўня сур’ёзна захварэла. Адышла ад грамадскага
жыцця, з гэтага часу жыла ў Кодані. Яшчэ ў траўні 1793 г. спрабавала ажаніць сына з Ганнай
Замойскай (дачкой Андрэя); з гэтай мэтай паехала ў Замосце. На Каляды ў гэтым жа годзе
была ў Львове, чакала брата, які павінен быў аддаць ёй належную суму з Лэнчнай. У 1795-м
у Гародні бачылася са Станіславам Аўгустам (у студзені) і вырашыла з дапамогай Рэпніна
справы свайго маёнтка (мабыць, даўгі за мястэчка Базалію).
368
Верагодна, Альжбета аднавіла замак у Кодані, хоць сама жыла ў маленькім палацы на
гэтак званай Пляцэнцыі. Разам з Межаеўскім вырашала гаспадарчыя справы, заклала ў
Кодані фабрыку сукна і даручыла яе бернардынцу, запрошанаму з Козьміна. Утрымлівала
шматлікідвор, запрашалаўгосцішляхецкуюмоладзьзнаваколля.Меладобраарганізаваную
прыватную пошту паміж Коданем, Седльцамі і Варшавай. Па яе загаде дваранін Ігнацы
Нялепец упарадкаваў і апісаў бібліятэку, атрыманую ў спадчыну яшчэ ад Яна Фрыдэрыка
Сапегі. Калі страціла сына, дзеля ўшанавання яго памяці замовіла ў Францішка Карпінскага
ў студзені 1799 г. верш-эпітафію.
Альжбета памерла ў Кодані 3 верасня (?) 1800 г. (паводле Е. Прушкоўскага, яе тастамент
датуецца 13 кастрычніка 1800 г.). Пакінула парафіяльнаму касцёлу 30 000 залатых - за
адпраўленне шасці святых месаў у тыдзень за душы фундатараў Сапегаў. Пахаваная ў Кодані.
Каля 1772 г. Войцех Якубоўскі напісаў верш на імяніны чатырох Альжбетаў, у тым ліку
Альжбеты Сапега; гэта потым выкарыстаў Тамаш К. Венгерскі ў вядомым памфлеце ад
19 лістапада 1776 г. «Партрэты пяці Альжбетаў». Што праўда, у абарону пакрыўджаных
выступіў Рафал Гуроўскі («Адказ у абарону пяці Альжбетаў...»), але сатырыкі станіславаўскіх
часоў, асабліва з часоў Вялікага Сойма, не шкадавалі Альжбету. Ігнацы Патоцкі ў памфлеце
«Коданскія раніцы» называў яе «Ірадам» і «палітычнай распусніцай», асабліва заўзята
ганьбіў Альжбету Францішак Заблоцкі. Ёй прыпісвалі кепскі ўплыў на сына, пажадлівасць,
нахабства, інтрыгі і ашуканства; дрэнна адгукаўся аб ёй настаўнік сына Г. Ваўтрын, якому
не заплацілі за чатырохгадовыя паслугі (як раней, у 1778 г., экс-езуіту герцагу Тампіе
за дванаццацігадовую працу бібліятэкарам, лектарам і «рэспектабельным панам»), Ад
выключна адмоўных характарыстык дужа адрозніваюцца ацэнкі Станіслава Аўгуста з часоў
іхняй маладосці. Яшчэ ў 1778 г. кароль казаў, што Альжбету паважаў найбо льш сярод вядомых
яму жанчынаў. Яна заўжды выкарыстоўвала адносіны з каралём, не страціла аніводнай
магчымасці, каб здабыць грошы, маёнтак ці ўплывы. У маладосці была не так прыгожай,
як расквітнелай, кемлівай, бесцырымоннай і шумнай (Г. Ваўтрын); у шасцідзесяцігадовай
жанчыны К. Козьмян запомніў «выразныя рысы твару».
Марыя Чэпэ
IX. 236
Код.
Юзаф
Літоўскі крайчы, памочнік літоўскага генеральнага гетмана Барскай канфедэрацыі.
Нарадзіўся ў чэрвені 1737 г., быў сынам мсціслаўскага ваяводы Ігнацыя [204] і Ганны з
Красіцкіх, братам Францішка Ксаверыя [238] і Каятана Міхала [239].
Юзаф вучыўся ў Львоўскім езуіцкім калегіуме і ў хатніх настаўнікаў. Бацька планаваў
аддаць яго ў варшаўскі Со11е§іат ПоЫІінт з 1751 г., але гэта ўдалося толькі восенню 1752-га.
10 сакавіка 1758 г., неўзабаве пасля атрымання тытула гусарскага палкоўніка, правы на які
Юзафу перадаў дзядзька Кароль [196], ён разам з каралевічам Каралём паехаў у Пецярбург.
У чэрвені 1758-га вярнуўся ў Варшаву як кур’ер каралевіча, каб ізноў накіравацца ў сталіцу
369
імперыі. Нарэшце, у ліпені гэтага ж года вярнуўся ў Рэч Паспалітую. Пасля смерці бацькі,
як старэйшы з братоў, павінен быў заняцца судовымі працэсамі адносна маёмасці, у чым
яму дапамагаў дзядзька Кароль, прызначаны тастаментам за апекуна. 3 мэтай узмацнення
пазіцыі пдяменніка ў судах ён намагаўся зрабіць яго паслом ад Інфлянтаў, але беспаспяхова.
У сакавіку 1758 г. з дапамогай дзядзькі Юзаф усё ж атрымаў мандат на сойм.
У1762 г. быўпаслом адВалыні. Паслязрывусойма падпісаўманіфестуабарону шляхецтва
Бруляў. Мабыць, быў да гэтага змушаны гетманам Міхалам Масальскім, які, верагодна,
пагражаў адабраць вайсковую пасаду. Найпазней з 1763 г. Юзаф трымаўся Караля С. Радзівіла.
Вясной гэтага ж года прапанаваў яму свой удзел у фундацыі Літоўскага Трыбунала, у верасні
стаў старшынёй радзівілаўскай партыі на «крывавым» сойміку ў Вішні. Як чарнігаўскі пасол
на канвакацыю 7 траўня 1764 г. падпісаў маніфест супраць адкрыцця сойма пры наяўнасці
расійскага войска ў Варшаве. Вясной 1766 г. быў прэтэндэнтам на ордэн Святога Станіслава,
але спазніўся. На сойме 1766 г. прадстаўляў Галіч, увайшоў у склад літоўскай ваеннай камісіі.
11 снежня 1766 г., дзякуючы падтрымцы цесця, наваградскага ваяводы Юзафа Аляксандра
Ябланоўскага, стаў літоўскім крайчым. 5 красавіка 1768 г. атрымаў ордэн св. Губерта.
Падтрымліваючы Барскую канфедэрацыю, у першай палове ліпеня 1769 г. Юзаф дапамог
спачатку стварыць канфедэрацыю на Піншчыне, а потым стаў маршалкам ваўкавыскай
канфедэрацыі. Адступаючы перад войскам I. Дрэвіча ў Княства Прусы, 5 жніўня 1769 г.
Юзаф удзельнічаў у стварэнні літоўскай генеральнай канфедэрацыі ў памежных Словіках
(Вялёнскі павет). Акт канфедэрацыі, фіктыўна датаваны 26 ліпеня ў Доўспудзе, прызначаў
Юзафа намеснікам генеральнага гетмана літоўскага войска, якое ўвайшло ў склад кан-
федэрацыі. Пры пераходзе мяжы перадаў камандаванне неспрактыкаванаму брату Каятану,
у выніку чаго частка літоўскага войска яшчэ ў жніўні 1769-га без барацьбы была выцесненая
расійцамі ў Каралеўскія Прусы. Юзаф трапіў тады ў Гданьск. Біскуп Адам Красінскі
выклікаў яго разам з Міхалам Пацам у Бельск для стварэння генеральства. Юзаф прыбыў
туды найпазней у кастрычніку; 12 кастрычніка прасіў жонку, каб сваім уплывам на Ігнацыя
Богуша прадухіліла празмерныя абмежаванні ўлады намесніка гетмана, 31 кастрычніка
атрымаў ад узаконенага генеральства пацвярджэнне свайго звання. Ганна Ябланоўская [240]
ў гэты час беспаспяхова імкнулася дапамагчы Юзафу атрымаць пасаду хаўруснага маршалка.
3 Бельска, дзе, напэўна, быў да пачатку снежня 1769-га, Юзаф вярнуўся ў Гданьск, а адтуль
выехаў у Вармію; вядома, што да ліпеня 1770 г. шмат часу правёў у свайго стрыечнага брата
біскупа Ігнацыя Красіцкага.
Вясной ці летам гэтага ж года Юзаф атрымаў ад кіраўнікоў канфедэрацыі ліст з
прэтэнзіямі ў бяздзейнасці; летам у Бельску планавалася пазбавіць яго пасады намесніка
гетмана, тым больш, што Юзафа кампраметавалі кантакты з рэгалістам Красіцкім. Ш. Дзю-
мур’е таксама нізка ацэньваў Юзафа; лічыў яго чалавекам абмежаваным і палахлівым.
Юзаф, якога падштурхоўваў да актыўнай дзейнасці гетман Ян Клеменс Браніцкі, тлумачыў
свае паводзіны (якія былі прычынай інерцыі Літвы) недахопам французскай дапамогі, без
якой не бачыў шанцаў на поспех. Мабыць, у верасні 1770 г. Юзаф выязджаў у Дрэздэн,
збіраўся ваяваць у Літве, але свайго намеру не ажыццявіў. У кастрычніку гэтага ж года
370
кіраўніцтва зноў намервалася замяніць яго на іншага, аднак да гэтага не дайшло. У пачатку
сакавіка 1771 г. Юзаф быў у Дрэздэне, дзе, відаць, павінен быў атрымаць ад Фрыдрыха
Аўгуста 3 000 дукатаў для канфедэрацыі; каля 21 красавіка гэтага ж года прыбыўу рэзідэнцыю
канфедэрацыі ў Прэшаве.
3 часу з’яўлення ў лістападзе 1771 г. у Цешыне гетмана Міхала Казіміра Агінскага
паміж ім і Юзафам цягнулася спрэчка адносна камандавання неіснуючай арміяй. Юзафа
моцна падтрымалі жонка Тэафіла і Ганна Ябланоўская, якая выкарыстала французаў. У
выніку рашэнне кіраўнікоў канфедэрацыі аб падзеле ўлады выглядала так: Агінскі пакідаў
сабе камандаванне рэгулярным войскам, а Юзаф - ваяводскімі паходамі. На практыцы ж
кіраўніцтва літоўскімі войскамі прыняў на сябе Сымон Касакоўскі, які дамогся ў Юзафа
пасады віцэ-рэгіментарыя. Юзаф 13 сакавіка 1772 г. камандаваў атрадам і спрабаваў
прабіцца да акружанага на Вавелі маркіза К. Г. дэ Шуазі; акцыя была дрэнна падрыхтаваная
і скончылася няўдачай. Падчас адыходу загінула болыпая частка літвінаў, якія ўдзельнічалі
ў гэтай аперацыі. Нягледзячы на гэта, 15 красавіка 1772 г. Юзаф увайшоў у склад «сакрэтнай
рады» (палітычнага камітэта) канфедэрацыі.
Атрымаўшы першую вестку пра варшаўскі ультыматум барскім канфедэратам, Юзаф,
пераследаваны фінансавымі праблемамі (на яго маёмасць ужо ў 1769 г. быў накладзены
расійскі секвестр), быў гатовы ў траўні 1772-га змяніць свае погляды і прызнаць Станіслава
Аўгуста. Гэта прадухіліла Ганна Ябланоўская, якая перадала Юзафу і яго жонцы грошы і
схіліла Сапегаў да выезду за мяжу. 30 траўня 1772 г. сужэнцы пакінулі Цешын і цераз Астраву,
Дрэздэн (16-26 ліпеня) і Мюнхен (8-26 жніўня) 30 жніўня 1772 г. дабраліся да Страсбурга,
мінуючы з’езд эмігрантаў у горадзе Браўнаў. Прыспешаны суайчыннікамі, у лістападзе
гэтага ж года Юзаф, што праўда, накіраваўся ў Браўнаў, але пасля пагрозаў з Вены адразу
ж вярнуўся ў Страсбург. У снежні 1772 г. ён удзельнічаў у з’ездзе барскіх канфедэратаў у
Ландшуце (11-14 снежня). Яго подпіс стаіць на падрыхтаваным I. Богушам мемарандуме,
які асуджаў варшаўскую прапанову пагаднення.
Летам 1773 г. Юзаф планаваў вярнуцца ў краіну. У траўні гэтага ж года Міхал Вяльгорскі
змясціў прозвішча Юзафа ў падрыхтаваным для французскага ўрада спісе асобаў, якім
трэба дапамагчы грашамі, і далучыўяго да кола тых, каму запрошваліся найбольшыя квоты.
Юзаф жыў у Страсбургу, са студзеня па красавік 1774-га знаходзіўся ў Парыжы (потым быў
там у кастрычніку 1774-га іўтраўні 1775 г.), беспаспяхова імкнуўся стварыць польскі легіон.
10 красавіка 1774 г. яму паабяцалі званне палкоўніка і 1 200 франкаў заробку, у кастрычніку
канчаткова прызначылі палявым маршалкам з належнай зарплатай. Тонучы ў даўгах,
Юзаф беспаспяхова спрабаваў прадаць сваё палкоўніцтва ў гусарыі пляменніку Казіміру
Нестару [248], якога, зрэшты, падмануў на значную суму. У лістах апошняга да маці Юзаф
быў прадстаўлены як беспрынцыпны, нягодны даўжнік, якога пастаянна пераследавалі
крэдыторы. Дзякуючы прадбачлівасці Ганны Ябланоўскай, якая дамаглася, каб гаспадаром
маёмасці Юзафа прызналі яго сына Аляксандра, які нарадзіўся ў Страсбургу, Сапега захаваў
свае ўладанні ў краіне, нягледзячы на тое, што не адмовіўся ад Барскай канфедэрацыі.
У студзені 1777 г. Юзаф вырашыў вярнуцца ў Полыпчу, хоць жонка яшчэ некалькі
месяцаў заставалася ў Страсбургу. Пасля яе прыезду яны пасяліліся ў Ляхаўцах на Валыні.
371
У 1784 г. Юзаф адмовіўся ад пасады крайчага (напэўна, прадаў яе). Памёр у Ляхаўцах 10
студзеня 1792 г., пахаваны ў сапегаўскім склепе ўКодані.
3 1761 г. Юзаф быў жанаты з дачкой наваградскага ваяводы Тэафілай Стражыславай з
Ябланоўскіх. Апрача сына Аляксандра Антонія [249], меў дачку Тэклю (Ганну) (8 красавіка
1775 - 1 лютага 1794).
Соф'я Зялінская
Тэафіла Стражыслава з Ябланоўскіх
Жонка літоўскага крайчага, удзельніца Барскай канфедэрацыі. Нарадзілася 8 жніўня
1742 г., была дачкой Юзафа Аляксандра і Караліны з Радзівілаў, роднай сятрой Аўгуста
Дабрагоста Ябланоўскага і адзінакрэўнай Ганны з Сапегаў Ябланоўскай [240], Аляксандра
Міхала Сапегі [241] і Міхала Ксаверыя Сапегі [243].
Верагодна, атрымала добрую адукацыю. 3 траўня 1757 г. стала дамай Зоркавага Крыжа.
Захаваліся ўрыўкі з яе карэспандэнцыі, якія сведчаць аб зацікаўленні палітыкай ужо ва
ўзросце 20 гадоў. Каля 1761 г. узяла шлюб з сынам мсціслаўскага ваяводы Юзафам Сапегам.
Летам 1769 г. вайсковыя аддзелы мужа (намесніка гетмана літоўскай канфедэрацыі)
былі выцесненыя з Літвы расійскім войскам, сам ён дабраўся цераз прускую тэрыторыю
да Гданьска і паклікаў туды Тэафілу Стражыславу. Адтуль яна накіравалася ў Сілезію, у
Цешын і Белую, дзе ў кастрычніку гэтага ж года было створанае Генеральства. Неўзабаве
пасля стварэння Генеральства муж і жонка Сапегі пакінулі кола кіраўнікоў канфедэрацыі і ў
пачатку 1770 г. накіраваліся ў Каралеўскія Прусы, дзе гасцявалі цэлы год у біскупа Ігнацыя
Красіцкага (у Лідсбарку) ці бавілі час у Гданьску.
У снежні 1771 г. муж паклікаў Тэафілу Стражыславу ў рэзідэнцыю Генеральства ў
Цешыне. Сваім уплывам на Ігнацыя Богуша і Юзафа Касакоўскага Тэафіла прыканцы
1771 - у пачатку 1972 г. моцна дапамагла кампраміснаму вырашэнню спрэчкі паміж Юзафам
Сапегам, як намеснікам гетмана, і гетманам Міхалам Агінскім адносна камандавання войс-
кам літоўскай канфедэрацыі. Позняй вясной 1772 г. Сапегі па парадзе Ганны Ябланоўскай
(ліст ад 30 траўня 1772 г.) выехалі цераз Астраву, Дрэздэн і Мюнхен у Францыю. Там
Тэафіла таксама дзейнічала на карысць канфедэрацыі, прычым з вялікім энтузіазмам. Вяла
перапіску ад імя яе кіраўнікоў (паміж іншым, падрыхтавала праект афіцыйнага ліста да
Людовіка XV з просьбай аб падтрымцы), мужа і свайго ўласнага, удзельнічала ў свецкім
жыцці канфедэрацкай эліты і імкнулася да пашырэння яе ўплываў у Францыі. Вельмі доўга
верыла ў поспех канфедэрацыі, была супраць замірэння з каралём і Расіяй, падтрымлівала
кантакты з галоўнымі канфедэратамі (Міхалам Вяльгорскім і Каралём Радзівілам), праз
сваіх французскіх сяброў намагалася дапамагчы Казіміру Пуласкаму і іншым. У лістападзе
1772 г. спрачалася з Вяльгорскім пра напісаны ім твор «Аб вяртанні папярэдняга ўрада ...»,
дыскутавала і з К. Рульерам, які збіраў матэрыялы да сваёй «Ні$іоіге Ле Гапагскіе сіе Роіодпе».
Як многія тагачасныя арыстакраткі, Тэафіла Стражыслава была амбіцыйнай у палітыцы
і адначасова вызначалася какетцтвам і свабодалюбствам. Абраннікам яе сэрца быў чалавек,
які цесна з ёй супрацоўнічаў, актыўны дзеяч Барскай канфедэрацыі Ігнацы Богуш. Падчас
372
знаходжання ў Францыі аб’ектамі яе фліртаў сталі вышэйшыя афіцэры страсбурскага
гарнізона, маркіз дэ ла Феранэ, а таксама вядомы кардынал Л. Р. дэ Раган. У часе побыту ў
Францыі (у канцы жніўня 1772 г.), а асабліва ў Парыжы і Версалі (прыканцы 1773 - у пачатку
1774 г.), найболып часу і сілаў Тэафіла Стражыслава аддала дзеля атрымання спадчыны
пасля яе крэўнай княжны Талмонд і здабыцця мужам вышэйшага афіцэрскага чына ў
каралеўскай гвардыі з заробкам, які гарантаваў бы сям’і мінімальны дабрабыт. У гэты
час у Страсбургу ў іх з’явіліся дзеці - Аляксандр (нар. 1773) і Ганна (нар. 1775). Пытанне
спадчыны скончылася ўрэшце прызнаннем невялікай, але пажыццёвай рэнты ў памеры 4
000 дукатаў у год і аднаразовай сумы ў 12 000 дукатаў на сплату даўгоў. Муж, у сваю чаргу,
атрымаў толькі абяцанні - «калі будзе вакансія». Фатальная матэрыяльная сітуацыя (ад
сястры Ганны Ябланоўскай Тэафіла атрымлівала фінансавую дапамогу толькі час ад часу),
пагаршэнне адносінаў паміж сужэнцамі, паглыбленае сумненнямі наконт бацькоўства сына
Аляксандра - усё гэта прывяло Тэафілу да вострага псіхалагічнага крызіса, які, напэўна, і
прывёў яе да спробы самагубства ў сакавіку 1776 г.
Нягледзячы на запрашэнне Ганны Ябланоўскай, Тэафіла доўга не згаджалася пакінуць
Францыю. Матэрыяльныя праблемы прымусілі сужэнцаў вярнуцца ў краіну каля 1779-га ці
ў 1784 г. Тэафіла Стражыслава тады была ў фактычным (магчыма, і ў фармальным) разводзе
з мужам, які пасяліўся ў Ляхаўцах на Валыні і толькі зрэдку спатыкаўся і ліставаўся з дзецьмі.
Тэафіла, атрымаўшы пасля смерці сваіх родных вялікія сямейныя маёнткі (сярод іх багатае
Чоўганскае староства на Валыні), перасялілася з сапегаўскіх Вішніцаў у Берасцейскім
ваяводстве і з 1791 г. стала жыла ў Чоўгане (папярэдняй уладальніцай перайменаваны ў
Тэафільпаль; Тэафіла імкнулася гэтую назву захоўваць). 3 цягам часу (да 1787 г.) з ёй
сталі жыць дзеці, якія непрыхільна ставіліся да яе катэгарычнага характару і выхаваўчых
метадаў. Тэафіла Стражыслава запрасіла ў свой двор маркіза дэ ла Феранэ, а яго сыну
аказала фінансавую дапамогу. Рэдка наведвала Варшаву, з цягам часу перастала пакідаць
Тэафільпаль. Працягвала цікавіцца культурай, а стыль яе жыцця быў сінтэзам сармацка-
магнацкай традыцыі і эпохі Асветніцтва. Негатыўна ацэньвала французскую рэвалюцыю
і дзейнасць Напалеона. Аднак ёсць звесткі, што яна дапамагала патрыётам рыхтаваць
паўстанне 1794 г.
У 1794 г. Тэафіла Стражыслава адначасова святкавала заручыны дачкі Ганны з
Аляксандрам Замойскім (старэйшым сынам канцлера Андрэя Замойскага) і сына Аляксандра
з Ганнай Замойскай (сястрой Аляксандра Замойскага). Першы шлюб не адбыўся з-за
раптоўнай смерці дачкі. Нявестку Тэафіла прыняла з душой, палагоджвала спрэчкі паміж
сужэнцамі, цікавілася ўпукамі. Пасля бацькі і брата атрымала ў спадчыну каштоўную
бібліятэку, якую перавезла з Ляхаўцаў у Тэафільпаль. Экслібрыс для яе кнігазбора выканаў
эльзасец Я. М. Вайс. У 1805 г. падаравала 2 246 тамоў ліцэю ў Крамянцы.
Тэафіла Стражыслава падтрымлівала свецкія кантакты, ладзіла ў сваім доме балі для
моладзі, перапісвалася з Францішкам Карпінскім, які дасылаў ёй свае літаратурныя творы.
Іранічныя заўвагі Карпінскага аб Тэафіле Стражыславе («княгіня звычайна пасля заходу
сонца толькі прачынаецца, а ўсю ноч любіць гуляць»), уключаныя ў апісанне Тэафільпаля
(«Падарожжа па чароўнай краіне»), якое ўвайшло ў кнігу «Забаўныя гісторыі для дзяцей...»
373
(Вільня 1820), звязаныя, відаць, са шматгадовымі намаганнямі паэта атрымаць пазычаныя
яшчэ ў 1794 г. 2 000 дукатаў. Аднак гэта не перашкодзіла Тэафіле Стражыславе даслаць яму
для ацэнкі, магчыма, уласныя «вершы на Русо і Вальтэра».
Несумненна, Тэафіла Стражыслава была адной з эмансіпаваных жанчынаў сваёй эпохі,
але ў апошнія гады адышла ад свецкага жыцця, часам бывала схільная да мізантропіі.
Гаспадарыла няўмела; пасля яе смерці з 22 маёнткаў засталіся толькі 2, абцяжараныя пяццю
мільёнамі даўгоў (Л. Сапега). Гадавала белых мопсаў і іншых сабак, птушак, галоўным
чынам папугаяў. «Мела вялікі двор, апраналася па-мужчынску, была вядомая ў наваколлі
сваімі дзівацтвамі і любоўю да этыкету» (С. Кяневіч). Памерла ў адзіноце ў сваёй рэзідэнцыі
ў 1816 г.
Тэафіла Стражыслава пакінула вельмі падрабязны дзённік за 1771-1776 гг., (апрацаваў
і выдаў У Канапчынскі пад назвай «3 дзённіка канфедэраткі княгіні Т. з Ябланоўскіх
Сапегавай», Кракаў, 1914). Там шмат каштоўнай інфармацыі аб дзейнасці і думках эліты
Барскай канфедэрацыі; адначасова гэта выдатны дакумент эпохі і падрабязнае апісанне
жыцця прадстаўніцы тае эліты.
Ежы Скаўронак
IX. 238
Код.
Францішак Ксаверы
Апошні смаленскі ваявода. Нарадзіўся паміж 1741 і 1746 гг., быў сынам мсціслаўскага
ваяводы Ігнацыя [204] і Ганны з Красіцкіх, малодшым братам генерал-маёра Яна і літоўскага
крайчага Юзафа [233], старэйшым братам Каятана Міхала [239].
3 восені 1752 г. Францішак Ксаверы разам з братам Юзафам вучыўся ў Варшаўскім
высакародным калегіуме (Со11е<цшп НоЬіІінт). Пасля смерці бацькі знаходзіўся пад апекай
дзядзькі - берасцейскага ваяводы Караля Юзафа [196]. У кастрычніку 1763 г. дзядзька зра-
біў Францішка Ксаверыя паручнікам у сваёй пяцігорскай харугве, а ў 1768-м адмовіўся ад
харугвы на карысць пляменніка. У лютым 1764-га беспаспяхова спрабаваў атрымаць для
Францішка Ксаверыя ў Берасці пасольскі мандат на канвакацыю. У 1772 г. брат Юзаф на-
быў яму ў курфюрста Пфальца ордэн Святога Губерта. Як валынскі пасол на сойм 1780 г.
Францішак Ксаверы выказваўся ў абарону Антонія Тызенгаўза і яго працы у літоўскай
фінансавай камісіі. 24 траўня 1787 г. у кароннага мечніка Францішка Грахольскага ў
Цярэжках на Валыні ротмістр Францішак Ксаверы быў прадстаўлены Станіславу Аўгусту.
У сакавіку 1789 г. Сапега імкнуўся атрымаць згоду караля, каб прадаць пасаду гусарскага
ротмістра, але, пэўна, адмовіўся ад гэтага намеру, бо ў наступным годзе ў гэтым званні
выступаў як віцэ-маршалак Літоўскага Трыбунала, дзе маршалкаваў яго сваяк канцлер
Аляксандр Міхал Сапега.
Пры падтрымцы пляменніка Казіміра Нестара Сапегі [248], маршалка літоўскай кан-
федэрацыі, у студзені 1791 г. Францішак Ксаверы атрымаў пасаду смаленскага ваяводы і
ордэн Святога Станіслава. У лютым гэтага ж года далучыўся да соймавай канфедэрацыі.
374
14 кастрычніка разам з літоўскімі дэлегатамі Таргавіцкай канфедэрацыі Сапега прыбыў
Варшаву, быў на аўдыенцыіў караля, дзе выступіў з падзячным словам. У снежні 1793 г. стаў
мерацкім ваяводам, аднак ніколі гэтага тытула не выкарыстоўваў.
Пасля радзінных падзелаў маёмасці Францішак Ксаверы атрымаў Базалію і Красілаў
на Валыні, у дадатак меў фальварак Развадоўку ў раманаўскіх уладаннях і Зэшчынку ў
Люблінскім ваяводстве. Магчыма, рэзідэнцыяй Францішка быў палац у Зазулінцах (Вялі-
кіх Зазулінцах). Францішак Ксаверы памёр 10 лютага 1808 г. (паводле іншых крыніцаў -
30 студзеня 1806 г.) у Ценкаўцах, быў пахаваны ў Базаліі.
Панегірычныя вершы прысвяціў яму Лявон Перажынскі, які быў таксама аўтарам
памінальнага «Голаса ад нябожчыка князя Ксаверыя Сапегі...» (1808).
Францішак Ксаверы быў жанаты тройчы: першы раз у 1768 г. з Тэрэзай з Суфчынскіх
(1744-1827), дамай ордэна Зоркавага Крыжа; другі раз - з удавой стараканстанцінаўскага
маршалка Рафала Вольскага; пасля разводу з ёй узяў шлюб 23 ліпеня 1796 г. у Цянкоўцах з
Касыльдай Заленскай (пам. 25 жніўня 1807 г.), дачкой Мацея, саноцкага стольніка.
Ад першага шлюбу пакінуў трох сыноў: Януша Аляксандра (11 ліпеня 1775 - 27 лютага
1825), мальтыйскага кавалера, стараканстанцінаўскага маршалка, які атрымаў у спадчыну
Базалію; Мікалая і Паўла. Меў таксама дзвюх дачок: Тэклю (з 29 лістапада 1792 г. жонка
мсціслаўскага старосты Ігнацыя Цэтнера) і Ганну Агнешку (з 1796 г. жонка паморскага
ваяводы Юзафа Меера). Двое дзяцей ад гэтага шлюбу памерлі немаўлятамі - дачка Барбара
(28 красавіка 1780 г.) і сын Аляксандр.
Мікалай (1779 - 23 лістапада 1843), мальтыйскі кавалер (з 31 траўня 1802 г.), падпалкоўнік
у арміі Варшаўскага Княства, у 1809-м - палявы ад’ютант Яна Генрыка Дамброўскага; у
верасні 1809 г. быў адзначаны залатым крыжам ордэна Уігііііі МіШагі (афіцыйна - 1 сту-
дзеня 1810 г.). 3 1808 г. быў чальцом варшаўскай масонскай ложы «Браты аб’яднаных
палякаў». Ад шлюбу з Ідаліяй з Патоцкіх (1806) меў тры дачкі. Павел (1781 - 2 студзеня
1855 г.), мальтыйскі кавалер, капітан, потым падпалкоўнік у французскай арміі (1807),
некалькі месяцаў (у 1809-м) знаходзіўся ў штабе князя Юзафа Панятоўскага, быў дарадцам
дэпартамента ў варшаўскай прэфектуры ў 1808-1811 гг. У 1808-м уступіў у масонскую ложу
«Браты аб’яднаных палякаў»; каля 1815 г. стаў маршалкам шляхты Аўгустоўскай губерні.
Быў кавалерам ордэна Ганаровага легіёна (красавік 1809 г.). У шлюбе (1806) з Пелагеяй
Ружай з Патоцкіх, дачкой Шчаснага Патоцкага (раней была замужам за генералам літоўскай
артылерыі Францішкам Сапегам [263]), меў двух сыноў - Ксаверыя і Лявона.
Соф’я Зялінская
IX. 239
КоЬ.
Каятан Міхал
Полацкі маршалак у Барскай канфедэрацыі. Нарадзіўся 13 лютага 1749 г. у Кодані, быў
малодшым сынам мсціслаўскага ваяводы Ігнацыя [204] і Ганны з Красіцкіх, братам Юзафа
[233] і Францішка Ксаверыя [238].
375
Каятан Міхал валодаў маёнткам Базалія на Валыні, які належаў былой астрогскай
ардынацыі. Верагодна, ужо ў 1768 г. далучыўся да змовы з мэтай стварэння канфедэрацыі ў
Літве. У пачатку 1769 г. выехаўу лагер канфедэратаў (у Славакіі?) іўКракаўскае [ваяводства],
адкуль у красавіку вярнуўся ў Літву. У чэрвені 1769 г. як эмісар Ганны з Сапегаў Ябланоўскай
[240] наведаў асобаў, якія ўдзельнічалі ў змове (сярод іх - браты Лапацінскія), і перадаў ім
план далейшых дзеянняў.
Паўстанне ў ВКЛ планавалася распачаць насуперак папярэдняй канцэпцыі біскупа
Адама Красінскага, які раіў літвінам пашыраць канспіратыўныя арганізацыі. Чуткі аб
канфедэрацыі Полацкага ваяводства, маршалкам якога паводле дзісненскага маніфеста быў
Каятан Міхал, хадзілі з лютага 1769 г„ аднак яна была створаная, напэўна, пасля паходу
Францішка і Казіміра Пуласкіх (чэрвень - ліпень 1769 г.) у Літву. Пасля паразы паўстання
ў Літве Каятан Міхал пераняў з рук брата Юзафа, які адыходзіў у Прусы, камандаванне
над рэшткамі канфедэрацкіх атрадаў. Фактычным жа камандзірам быў берасцеец Пётр
Пашкоўскі, больш дасведчаны за дваццацігадовага Каятана Міхала. Пад націскам расійскага
войска пад камандаваннем I. Дрэвіча частка раскіданых літоўскіх атрадаў, кіраваных
Каятанам Міхалам, апынулася ў Княстве Прусы. Неўзабаве Сапега далучыўся да каронных
канфедэратаў і ў верасні гэтага ж года ўдзельнічаў у другім паходзе Пуласкіх у Літву (цераз
Берасце ў напрамку Кобрына).
На пачатку 1770 г. Каятан Міхал знаходзіўся ў Малаполыпчы, магчыма, у Славакіі,
дзе яго спрабавалі далучыць да сваёй партыі жонка бельскага ваяводы Людвіка Цэтнер і
жонка вялікапольскага генерала Амелія Мнішак. Аднак Каятан Міхал заставаўся верны
канфедэрацыі. Паводле планаў Ш. Ф. Дзюмур’е і кіраўнікоў канфедэрацыі, Каятан Міхал
павінен быў стаць эмісарам ВКЛ. Аднак яго кандыдатура з-за бяздзейнасці брата Юзафа як
літоўскага рэгіментарыя падалася неадпаведнай, і канчаткова гэтую місію даручылі Яцку
Антонію Путкамеру.
У 1770 г. разам з берасцейскім рэгіментарыем Пашкоўскім Каятан Міхал дзейнічаў пад
камандаваннем бельскага маршалка Юзафа Мянчынскага, а з верасня 1770 г. разам з іншымі
ваяводскімі маршалкамі знаходзіўся ў ваеннай радзе яго групоўкі. У гэты ж час (22 верасня
1770 г.) ваенная рада Генеральнасці ў Прэшаве вырашыла перадаць пад камандаванне
Каятана Міхала жаўнераў з групоўкі берасцейскага маршалка Ануфрыя Бенклеўскага, калі б
той а дмовіўся выконваць загады ломжынскага маршалка Казіміра Пуласкага. Аднак да гэтага
не дайшло. Сам Каятан Міхал у лістападзе 1770-га па загадзе Ю. Мянчынскага ўдзельнічаў
у атаках на Сандамір, а 13 студзеня 1771-га - у захопе Казімежа (ля Кракава), а таксама
двойчы спрабаваў здабыць захоплены расійскай арміяй Кракаў. Гэтыя дзеянні паспрыялі
адыходу расійскага войска ад Чэнстаховы. Разам з усёй групоўкай Ю. Мянчынскага Каятан
Міхал быў пад камандаваннем Ш. Ф. Дзюмур’е і па яго загадзе затрымаўся пад Лянцкаро-
най. 23 трауня 1771 г. удзельнічаў у генеральнай бітве з расійскай арміяй пад камандаваннем
А. Суворава пад Лянцкаронай. Камандаваў гусарамі і загінуў, скінуты з каня і растаптаны на
пераправе цераз роў. Яго пахавалі 25 траўня ў склепе капліцы Маці Божай Чэнстахоўскай у
касцёле бернардынцаў на Кальварыі Забжыдоўскай; месца пахавання адзначана шыльдай з
эпітафіяй.
376
Захаваліся два сведчанні Ш. Ф. Дзюмур’е аб Каятане Міхале як камандзіры. 25 жніўня 1770
г. ён сцвярджаў, што Сапега вызначаецца моцнай воляй і адвагай, але яму не хапае таленту і
досведу камандзіра; пасля паразы пад Лянцкаронай Дзюмур’е скардзіўся: як толькі трапіў у
палон Ю. Мянчынскі і загінуў Каятан Міхал, сярод канфедэратаў не стала камандзіра, якому
можна было давяраць.
Каятан Міхал не стварыў сям’і. Яго гераічнай смерці прысвечаныя некалькі паэтычных
твораў з часоў Барскай канфедэрацыі.
Войцех Крэгсайсен
Х.240
Руж.
Ганна Паўліна
Удзельніца Барскай канфедэрацыі, жонка брацлаўскага ваяводы. Нарадзілася ў 1728 г.,
была старэйшай дачкой Казіміра Лявона Караля, анекштынскага і воўпенскага старосты,
генерала літоўскай артылерыі [214], і Караліны з Радзівілаў.
У дзесяць гадоў засталася без бацькі, які раптоўна памёр 30 траўня 1738 г. ва Усхове.
Маці праз няпоўныя два гады выйшла замуж за Юзафа Аляксандра Ябланоўскага, якому
перадала ўсю сваю маёмасць і маёмасць дзяцей, што выклікала моцны супраціў Сапегаў,
якія сталі на абарону сіротаў. Паміж Сапегамі і Радзівіламі распачалася спрэчка аб апецы над
дзецьмі генерала. Гэта падзяліла амаль усю шляхецкую Літву на два лагеры: радзівілаўскі і
сапегаўскі. Апошні ўзначальваў дзядзька Ганны Паўліны - Юзаф Сапега, віленскі каад’ютар.
У снежні 1741 г. спрэчка скончылася мірным пагадненнем, аднак гэта не паўплывала на
неспрыяльную сямейную атмасферу, у якой праходзіла дзяцінства Ганны Паўліны і двух яе
братоў; іх маці са сваім другім мужам увесь час падарожнічала па Еўропе.
Няшмат мы ведаем пра тое, як Ганна Паўліна вучылася, а яна мела някепскую адукацыю.
Гэтаму спрыяла атмасфера ў доме айчыма, аўтара шматлікіх працаў, стваральніка славутай
Акадэміі Ябланоўскіх у Ляйпцыгу. Ён адыграў важную ролю ў адукацыі Ганны Паўліны, як
гэта бачна з ліставання паміж імі і кантактаў, якія падтрымліваліся і пазней. Ганна Паўліна
рана пачала цікавіцца гаспадарчымі справамі; яна дасылала айчыму справаздачы, якія
вызначаліся дакладнасцю, змагла выправіць сітуацыю з яго маёнткамі.
Калі Ганне Паўліне споўнілася васямнаццаць гадоў, пачаліся сямейныя інтрыгі адносна
яе шлюбу. Радавітасць Ганны Паўліны патрабавала адпаведнага кандыдата, аднак дрэннае
становішча яе маёнткаў было ў гэтым вялікай перашкодай. Урэшце, мабыць, па ініцыятыве
айчыма Ганна Паўліна выйшла замуж за яго стрыечнага брата Яна Каятана Ябланоўскага,
чыгірынскага старосту. Пасля шлюбу ў кастрычніку 1750 г. сужэнцы накіраваліся ў
шматгадовы ваяж па Еўропе, гэта быў найдаўжэйшы час, калі яны былі разам. Пасля
вяртання Ганна Паўліна занялася гаспадарчымі справамі, а муж (з 1754 г. брацлаўскі ваявода)
працягваў падарожнічаць, зрэдку бываючы ў краіне. Насуперак некаторым біёграфам Ганны
Паўліны, няўдалае сужэнства не было афіцыйна ліквідаванае, аб чым сведчыць перапіска
Ганны Паўліны з радзінай. Час ад часу слжэнцы сустракалася ў розных месцах краіны,
377
апошні раз - у 1764 г. у Астрогу, дзе 5 сакавіка Ян Каятан памёр. Ганна Паўліна імкнулася
атрымаць у французскага караля пенсію, якая належала мужу.
Ста шы ўдавой, Ганна Паўліна на працягу трыццаці шасці гадоў актыўна ўдзельнічала
ў палітычным жыцці краіны, асабліва ў перыяд Барскай канфедэрацыі. Са студзеня 1768 г.
супольна з Юзафам Пуласкім і арцыбіскупам Вацлавам Серакоўскім будавала ў Львове
планы канфедэрацыі, у якой мадам дэ Бар (як яе называлі) выконвала значную ролю. Тэафіла
Сапега і Яўхім Храптовіч прыпісваюць ёй нават арганізацыю ўсёй змовы, называючы «тою,
якая дала пачатак». Між іншым, Ганна Паўліна накіравала ў Бар 60 экіпаваных жаўнераў
і не шкадавала гатоўкі на мэты канфедэрацыі. У сваіх лістах супакойвала радзіну, што
канфедэраты - гэта не бандыты, але нават бліжэйшым сваякам не адкрывала свайго
ўдзелу ў змове. Калі да Ганны Паўліны прыехаў таемны французскі эмісар Талэ, імкнулася
палепшыць яго ўражанні пасля наведавання лагероў Міхала Красінскага і Яўхіма Патоцкага
на Днястры.
Разам з Вацлавам Серакоўскім і Янам Чарнецкім Ганна Паўліна ўдзельнічала ў таемных
нарадах у Кукезаве. Спачатку яна дапільноўвала дзеянні змоўшчыкаў у наваколлі Львова,
потым, у 1769-м, на лукаўска-падляшскай зямлі, адкуль можна было назіраць за ўсходнім
Падляшшам, Мазоўшам і Літвой. Ганна Паўліна аддавала загады Яну Клеменсу Браніцкаму
і берасцейскаму кашталяну Матушэвічу, з ёй лічыліся браты Лапацінскія, біскуп Адам
Красінскі раіў ёй, з кім супрацоўнічаць, а каго асцерагацца. Канапчынскі лічыў, што менавіта
справай Ганны Паўліны былі канфедэрацыі - хэлмская, чарнігаўская, бельская, падляшская
і некаторыя літоўскія. Потым яны перайшлі пад кіраўніцтва соймікава-трыбунальскіх
аўтарытэтаў, бо Ганна Паўліна і біскуп Красінскі дрэнна кіравалі вайсковымі справамі,
даверыліся Юзафу Бяжынскаму, што і стала прычынай памылак у перыяд наступлення і
катастрофы Пуласкіх. У чэрвені 1769-га Ганна Паўліна была вымушаная ўцякаць з Коцка
ў Славакію. Супрацоўнічала з біскупам Красінскім у Збаровай і Радзівілам у Тульчыку,
памірыла Пуласкага і Бяжынскага, якія сварыліся, а сама не ведала, ці настаў ужо час, каб
абвясціць міжкаралеўе. Удзельнічала ў нарадах у Кашыцах і Прэшаве.
Калі была створаная Генеральнасць, Ганна Паўліна ўжо не ўдзельнічала актыўна ў
канфедэрацыі і выехала за мяжу. Наведала Венецыю, Рым, Неапаль, Парыж, Нідэрланды,
спрабавада выконваць дыпламатычныя місіі. У 1770 г. у Вене, падчас аўдыенцыі ў Марыі
Тэрэзы, даведалася, што аб дэтранізацыі Станіслава Аўгуста не можа ісці і гаворкі. У
размовах з Ганнай Паўлінай Марыя Тэрэза шкадавала, што Аўстрыя згубіла Сілезію на
карысць Прусаў, і выказвала фармальныя словы спачування Рэчы Паспалітай.
У красавіку, траўні і чэрвені 1771-га Ганна Паўліна наведвала Англію; 19 ліпеня 1771 г.
пісала Юзафу Аляксандру Ябланоўскаму з Ратэрдама: «Англія падтрымлівае нашу свабоду.
Палякаў вельмі паважаюць» (Бібліятэка Чартарыйскіх, рукапіс 1160). У тым жа самым
годзе Ганна Паўліна вярнулася ў краіну і пасялілася ў Гданьску. Адтуль пасылала грошы
Сапегам і раіла ўцякаць у Францыю. Разам з біскупам Красінскім фінансавала групу паслоў
Вяльгорскага ў Парыж. Заняпад канфедэрацыі не паўплываў на палітычную актыўнасць
Ганны Паўліны. Вясной 1773 г. пры дапамозе розных агентаў яна зрывала соймікі перад
падзелам Рэчы Паспалітай. Цікавілася палітычнымі пытаннямі ў краіне і за мяжой, вяла
378
велізарную перапіску, аплочвала шматлікіх карэспандэнтаў (адным з ім быў, напрыклад,
былы канюшы караля Станіслава Ляшчынскага граф Аляксандр Джулі).
3 каралём Станіславам Аўгустам, да якога, як і большасць польскай арыстакратыі,
паставілася з недаверам, памірылася пасля заняпаду Барскай канфедэрацыі. Спатканне з
ім адбылося 3 снежня 1793 г. у маёнтку Ганны Паўліны ў Сямяцічах. Нават пасля трэцяга
падзелу Рэчы Паспалітай яна фінансава дапамагала канспіратарам, якія былі ў кантакце з
эміграцыяй (напрыклад, Яну Краснадубскаму ў 1797 г.), падтрымлівала кантакт з грамадой
у Львове, якая ў 1776-1797 гг. стаяла на чале патрыятычнага руху ў Рэчы Паспалітай.
I ўсё ж Ганна Паўліна вядомая пераважна як рэфарматарка маёнткавай гаспадаркі.
Гаспадарчая і грамадская дзейнась Ганны Паўліны - гэта 36 гадоў кіравання шматлікімі
маёнткамі, а таксама 11 гарадамі, 107 вёскамі, у тым ліку 24 фальваркамі. Ганна Паўліна
імкнулася ўпарадкаваць і ўрэгуляваць маёнткавую гаспадарку. Аднак яе рэформы ў
параўнанні з іншымі магнацкімі рэформамі ў другой палове XVIII ст. (А. Замойскага,
П. Бжастоўскага, С. Панятоўскага) не вызначаліся прагрэсіўным характарам. Гэта былі
рэформы палавінчатыя. Стрымліваючы, у адрозненне ад іншых рэфарматараў, паншчыну,
яна адрэгулявала сялянскія павіннасці на карысць двара і вызначыла падданым права на
зямлю (50-гадовая арэнда). Нават гэтыя сціплыя рэформы рабілі яе ў тыя часы вядомай.
Між іншым, Ігнацы Красіцкі ўвекавечыў яе рэфарматарскую дзейнасць у вершы. Ганна
Паўліна пераняла ўладу над маёнткамі, калі яны знаходзіліся ў вельмі цяжкім стане, былі
абцяжараныя даўгамі, панішчаныя пасля палітычных паразаў. Нягледзячы на ўсе намаганні
Ганны Паўліны, некаторыя маёнткі сталі банкрутамі, і іх за даўгі забраў банк.
Уласны гаспадарчы досвед кіравання вялікай маёмасцю Ганна Паўліна апісала ў
«Статутах для кіраўнікоў маіх маёнткаў...». Яна тлумачыла там правілы арганізацыі двара,
канцылярыі, абавязкі розных гаспадарчых чыноўнікаў, давала парады адносна сяўбы,
жніва, лесакарыстання, бортніцтва, палявання. Адначасова з праблемамі земляробства,
жывёлагадоўлі і арганізацыі працы Ганна Паўліна шмат увагі аддавала грамадскім справам
вёскі, нават намагалася стварыць пэўныя грамадскія структуры, прыкладам, вясковыя
касы.
Пісьменніцкую спадчыну Ганны Паўліны складаюць рукапісы і друкаваныя працы.
Лісты, што захаваліся ў рукапісах, падзяляюцца на карэспандэнцыю палітычную,
сямейную і гаспадарчую. Налічваецца некалькі тысячаў лістоў, напісаных пераважна на
цудоўнай польскай мове. Працы Ганны Паўліны на гаспадарча-грамадскую тэматыку
выкарыстоўваліся ў рукапіснай форме, толькі потым выйшлі друкам. Першым друкаваным
творам Ганны Паўліны была «Кніга для ... скамароўскага фальварка за 1776 год», якую
выдалі па- нямецку ў друкарні Мюлера ў Гданьску ў 1777 г. пад загалоўкам «ЕіпгісЬіппр
сіег \Уігі$сЬаЙ Ьгг сііе Сіііег сіег Ейгзііп ]аЫопо\у&ка реЬоЬгеп Ейг$ііп БаріеЬа \\о)е\уос1ае уоп
Вгасіау». У 1783-1785 г. у друкарні Ганны Паўліны ў Сямяцічах з’явілася першае выданне
«Статутаў для кіраўнікоў маіх маёнткаў»; у 1786 г. гэтая праца была перавыдадзеная ў васьмі
тамах агульнай колькасцю 700 старонак. У 1786 г. у сямяціцкай друкарні быў выдадзены
«Парадак працы садоўніка па месяцах года». Гэты твор Ганны Паўліны быў не арыгінальны,
бо ўяўляў з сябе перароблены каляндар Дж. Брэдлі «Саіепсіагінт нпіуег$а!е ог іЬе Сагс1епег’$
379
Цпіуегеаі Саіепсіаг» (Лондан, 1726). «Парадак працы...» быў перавыдадзены ў 1787 г. У 1786-м
у Сямяцічах пад загалоўкам «Псіхалогія альбо элементарныя ўрокі аб натуры і ўласцівасцях
душы» быў выдадзены пераклад з невядомага французскага аўтара, перавыдадзены ў
1786 г. Навуковыя інтарэсы Ганны Паўліны знайшлі сваё адлюстраванне не толькі ў багатай
пісьменніцкай спадчыне, але і ў цудоўнай бібліятэцы і кабінеце прыроды, дзе знаходзілася
адна з буйнейшых еўрапейскіх калекцый XVIII ст. Ганна Паўліна памерла 7 лютага 1800 г. у
Астрогу і была пахаваная ў крыпце тамтэйшага касцёла.
Яніна Бергер-Маер
Х.241
Руж.
Аляксандр Міхал
Полацкі ваявода і літоўскі польны геман, вялікі літоўскі канцлер, маршалак Таргавіцкай
канфедэрацыі ў Літве. Нарадзіўся 12 верасня 1730 г., быў сынам генерала літоўскай артылерыі
Казіміра Лявона [214] і Караліны з Радзівілаў, братам Міхала Ксаверыя [243].
У 1738-м памёр бацька Аляксандра Міхала, і 3 снежня 1741 г. яго апекуном прызначылі
дзядзьку Юзафа Станіслава [215], віленскага каад’ютара (пры гэтым пазбавілі права на
апеку маці, тады ўжо жонку Юзафа Ябланоўскага). Апякун шмат у чым дапамог кар’ернаму
росгу пляменніка.
Аляксандр Міхал вучыўся ў Любартове (хутчэй за ўсё - у езуіцкім калегіуме) пад
кіраўніцтвам ксяндза Казіміра Вятжынскага, потым ім займаўся езуіт Л. Бемфельт. У сярэдзіне
чэрвеня 1740 г., дзякуючы намаганням дзядзькі і падтрымцы ўплывовага канцлера Яна
Фрыдэрыка Сапегі [187], Аляксандр Міхал атрымаў Пуньскае староства. Летам 1746-га, зноў
жа дзякуючы дзядзьку, стаў паслом на сойм ад Вількаміра. На гэтым сойме Аляксандр Міхал
увайшоў у камісію па праверцы фінансавай адміністрацыі Мацея Грабоўскага, а таксама ў
камісію, якая павінна была займацца павелічэннем літоўскай казны. 24 кастрычніка 1747 г„
зноў жа дзякуючы намаганням дзядзькі, Аляксандр Міхал стаў маршалкам на віленскім
сойміку, на якім абіралі кандыдата на пасаду харужага. У лютым 1748-га Аляксандр Міхал не
здолеў трапіць у Літоўскі Трыбунал, але ў жніўні гэтага ж года, дзякуючы другому дзядзьку,
Міхалу Антонію [216], слонімскі соймік абраў яго паслом на сойм. Яшчэ да прыбыцця на
пасяджэнні (21 кастрычніка 1748 г.) яго прызначылі ў камісію па рэвізіі кароннай казны.
12 лістапада 1748 г. Аляксандр Міхал атрымаў пешы полк аднаго з літоўскіх гетманаў,
а 26 лістапада стаў літоўскім абозным. У чэрвені 1750-га абраўся паслом, гэтым разам ад
Вільні, на надзвычайны сойм. 18 верасня яго прызначылі генерал-маёрам літоўскага войска,
а 30 верасня 1750-га - літоўскім надворньнм падскарбіем. Усе прызначэнні ён атрымаў з
дапамогай дзядзькі-біскупа. 3 жніўня Аляксандр Міхал атрымаў ордэн Белага Арла,
а прызначэнне на Полацкае ваяводства - 16 ліпеня 1754 г. Пасля смерці дзядзькі Юзафа
Станіслава (1754) кар’ерай Аляксандра Міхала апекаваўся дзядзька Міхал Антоні, тады ўжо
літоўскі падканцлер. Аднак ў сярэдзіне 50-х гг. палітычная актыўнасць полацкага ваяводы
значна знізілася. Калі ў кастрычніку 1760 г. Міхал Антоні памёр, Аляксандр Міхал не змог
утрымаць пры сабе яго нешматлікіх паплечнікаў.
380
У студзені 1759 г. Аляксандр Міхал быўу Варшаве падчас інвестытуры прынца Карла на
Курляндскае княства. Вясной будучага года падтрымліваў радзівілаўска-дворскую партыю
падчас адкрыцця Л ітоўскага Трыбунала. Верагодна, восенню 1761 г. атрымаўрасійскі ордэн св.
Андрэя (меў ён і ордэн св. Губерта, невядома калі атрыманы). Пераход ў дворскі лагер (пасля
смерці дзядзькі-падканцлера) паспрыяў 8 кастрычніка 1762 г. атрыманню Аляксандрам
Міхалам літоўскай польнай булавы, хоць гэта адбылося, хутчэй за ўсё, дзякуючы раману яго
жонкі, вядомай прыгажуні Магдалены Агнешкі з Любамірскіх, з сынам міністра Генрыха
Бруля - Алаізам.
Тагачасныя бібліёграфы, якія прыпісвалі Аляксандру Міхалу аўтарства кнігі «Рыцарскія
ці геройскія подзвігі Геркулеса», іранічна адгукаліся на атрыманне ім гетманскай пасады. На
Радзе Сената, пасля сарванага ў 1762 г. сойма, Сапега выказаўся за скліканне надзвычайнага
сойма, а для выхаду з манетнага крызіса прапанаваў, каб прускія гарады чаканілі каштоўную
манету. У сакавіку 1763 г. Аляксандр Міхал падпісаў пастанову Рады Сената ў справе
падтрымкі прынца КарлаўКурляндыі. Падчас фундацыі Літоўскага Трыбунала (1763) Сапега
падтрымаў Караля С. Радзівіла, аднак хутка пасля гэтага паміж імі дайшло да канфлікту. На
думку Марціна Матушэвіча, ён узнік пасля выказванняў Радзівіла адносна паводзінаўжонкі
гетмана ў Варшаве.
У чэрвені і пачатку ліпеня 1763-га Аляксандр Міхал быў у Беластоку на нарадах
кіраўнікоў дворскага лагера, скліканых падчас падрыхтоўкі да канфедэрацыі. Месяцам
пазней раіў «пазбягаць найменшых [...] сутычак» з расійскім войскам, якое перайшло
мяжу Літвы. У канцы жніўня 1763-га намерваўся зімой з’ехаць на Валынь; верагодна, каб
пазбегнуць рашучых дзеянняў падчас знаходжання расійскага войска ў Літве.
Пасля смерці Аўгуста III Аляксандр Міхал з лістапада 1763 г. знаходзіўся ў Варшаве. У
канцы 1763 - пачатку 1764 г. запэўніваў К. С. Радзівіла і іншых кіраўнікоў-рэспубліканцаў,
што ніколі не пагодзіцца з кандыдатурай Станіслава Панятоўскага на карону. Але неўзабаве
рашуча змяніў сваё перакананне. Матушэвіч звязваў гэта як з «ціхім характарам» гетмана,
так і з раманам яго жонкі са Станіславам Панятоўскім. Вялікаму кароннаму гетману Яну
Клеменсу Браніцкаму Аляксандр Міхал рашуча адмовіў у супольнай барацьбе за захаванне
гетманскіх паўнамоцтваў, а 7 траўня 1764 г. яго паплечнікі падтрымалі «фамілію» ў палаце
дэпутатаў. На канвакацыі Аляксандр Міхал увайшоў у раду пры прымасе, а таксама ў
камісію па рэвізіі казны і кароннага архіва ў Кракаўскім замку. 16 траўня 1764 г. Аляксандр
Міхал далучыўся да канфедэрацыі Чартарыйскіх. Канстытуцыю падпісаў з агаворкай
захавання гетманскіх паўнамоцтваў. Сапега цешыўся, што іх удалося захаваць для Літвы,
дакараў Браніцкага, які сваім ад’ездам з Варшавы справакаваў антыгетманскія дзеянні
і нарабіў шкоды ўсёй краіне. Аднак» калі на каранацыйным сойме у снежні гэтага ж года
гетманскія паўнамоцтвы былі ўсё ж абмежаваныя, Сапега не адважыўся падтрымаць Міхала
Масальскага, які выступіўсупраць. Нягледзячы на гэта, Станіслаў Аўгуст лічыў, што менавіта
праблема гетманскай улады адпіхнула ад яго Аляксандра Міхала, якога ён 8 кастрычніка
1765 г. адзначыў ордэнам св. Станіслава. У 1766-м, перад соймам, Аляксандр Міхал схіляў
Браніцкага да супольнай акцыі, каб вярнуць гетманам паўнамоцтвы. Намаганні Сапегі
падтрымала шляхта на старадубскім сойміку, дзе пасольскі мандат на сойм атрымаўяго брат
381
Міхал. Незадаволены Радамскай канфедэрацыяй, якая не вярнула гетманам былой улады,
Аляксандр Міхал у 1767-1771 гг. правакаваў незадаволенасць у Берасцейскім ваяводстве.
Да Барскай канфедэрацыі адносіўся пасіўна-салідарна, нават дапусціў пераход часткі свайго
войска на бок канфедэратаў.
Пасля пераходу на бок канфедэратаў вялікага літоўскага гетмана Міхала Агінскага
(верасень 1771 г.) Аляксандр Міхал пад ціскам расійскага пасла К. Сальдэрна быў выкліканы
каралём у Варшаву, дзе згадзіўся ўзяць на сябе адказнасць за лаяльнасць літоўскага
войска. У лістападзе, пасля замаху на Станіслава Аўгуста, арганізаваў і запрасіў (разам з
Ю. Сасноўскім) у Варшаву для падтрымкі караля дэлегацыі ад 7 паветаў. Уступіўшы (паводле
С. Любамірскага) у змову з Сальдэрнам (які абяцаў Сапегу пасаду вялікага гетмана і выз-
валенне ад выдаткаў на ўтрыманне расійскага войска), Аляксандр Міхал са снежня 1771 г.
працаваўулітоўскай ваеннай камісіі ў Гародні, якую дагэтуль (з 1764 г.) не прызнаваў. Гэта
азначала, што ён фактычна пераняў уладу вялікага гетмана і падпарадкаваў літоўскую
армію Расіі.
У лістападзе 1772 г. Станіслаў Аўгуст прапанаваў Аляксандру Міхалу, каб ён рознымі
хітрыкамі паспрабаваўуратаваць свае замежныя маёнткі ад пасяганняў Кацярыны II. I хоць
Сапега да чэрвеня 1773 г. не прысягнуў, яму маёнткі пакінулі - як узнагароду за паслугі,
аказаныя раней Расіі. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай казна амаль апусцела, і Аляксандр
Міхал прапанаваў скараціць гвардыю і колькасць курсантаўу корпусе кадэтаў. Аднак каралю
не спадабаліся гэтыя прапановы. Адносіны Аляксандра Міхала з каралём сапсаваліся яшчэ
больш у 1773 г. Паслухмяны ў адносінах з расійскім паслом 0. Штакельбергам, Аляксандр
Міхал меў добрыя стасункі з кіраўніцтвам сойма 1773-1775 гг. Яго прызначылі у соймавы
суд, які павінен быў вырашыць лёс тых, хто спрабаваў забіць караля. У сярэдзіне 1773 г. разам
з кіраўнікамі дэлегацый, варожых да караля, Аляксандр Міхал накіраваўся ў Пецярбург, каб
аслабіць уладу Станіслава Аўгуста.
Даведаўшыся аб планах надання Аляксандру Міхалу годнасці вялікага літоўскага
гетмана (падтрыманы расійскім і прускім пасламі ў траўні 1774-га), М. Агінскі з Парыжа
разаслаў ліст (у тым ліку і Сапегу), у якім папярэджваў, што будзе бараніць булаву, пакуль
жывы. А калі ў лістападзе гэтага ж года вярнуўся ў краіну, выклікаў Аляксандра Міхала на
паядынак; прадухілілі яго ў апошні момант ў Язёрнай пад Варшавай, дзе паабяцалі поль-
наму гетману вялікую літоўскую пячатку. Смерць Міхала Чартарыйскага ў жніўні 1775-га
адкрыла Аляксандру Міхалу дарогу да гэтай пасады. I хоць усе ведалі, што інтэлектуальна
ён не адпавядае пасадзе канцлера, Штакельберг дамогся ў караля прызначэння менавіта
Аляксандра Міхала (13 верасня 1775 г.). Новы канцлер больш не меў палітычных амбіцый,
быў малаактыўны, рэдка з’яўляўся на соймах, не перашкаджаў уладарыць Літвой спачатку
Антонію Тызенгаўзу, а поты.м Яўхіму Храптовічу. Перад соймам 1776 г. Аляксандр Міхал
належаў да вузкага кола, якое са Штакельбергам планавала парадак пасяджэнняў. 23 жніўня
гэтага ж года падпісаў акт канфедэрацыі, пасля чаго стаў кансілярыем. На сесіі 6 верасня
1776 г. галасаваў за прызнанне за Сталай Радай права інтэрпрэтацыі законаў (падкрэсліў,
што робіць гэта як грамадзянін, а як міністр мусіў сказаць «не»), 11 кастрычніка змагаўся за
вызначаныя ямуўпраекце бюджэта (потым была прынятая рэзалюцыя) 100 000 залатых у год
382
за страты ўчасы Барскай канфедэрацыі. 26 кастрычніка 1776 г. пагадзіўся з прапанаваным
літвінамі пакетам законаў, які, па сутнасці, быў ініцыяваны Тызенгаўзам. У ім, між іншым,
было засведчана, што Гародня будзе адзіным месцам для правядзення асэсарскіх судоў. I
хоць гэты праект не ўдаўся, бліжэйшыя два гады Аляксандр Міхал быў асэсарам у Гародні.
Падчас сойма 1780 г. Аляксандра Міхала прызначылі ў соймавыя суды на кадэнцыю
з 1 лютага 1782 г. Адразу пасля апалы Тызенгаўза ў 1780 г. канцлер паведаміў каралю,
што намерваецца ўзяць палітычны патранат над Мазырскім, Ваўкавыскім і Старадубскім
паветамі. Атрымаўшы згоду, назіраў за соймікамі ў гэтых паветах. У сакавіку 1781-га як
суддзя на адным з працэсаў у асэсарскім судзе выказаў лаяльныя адносіны да Тызенгаўза,
але пад ціскам апазіцыі не здолеў далей узначальваць пасяджэнні.
У 1784 г. госцем Аляксандра Міхала ў Ружанах быў Станіслаў Аўгуст, які ехаў на сойм
у Гародню. На гэтым сойме Сапегу зноў прызначылі ў соймавыя суды (на кадэнцыю з
1 кастрычніка 1785 г.). У снежні 1784-га ён зрабіў жэст добрай волі - заплаціў выдаткі за
менскага ваяводу Адама Хмару, звязаныя з выкананнем абавязкаўтрыбунальскага маршалка,
і высакародна запэўніўяго, што сродкі - ад Станіслава Аўгуста. У соймавыя суды Аляксандра
Міхала прызначылі таксама на сойме 1786 г. (кадэнцыя з 1 кастрычніка 1787 г.).
У пачатку кастрычніка 1788 г. Аляксандр Міхал далучыўся у Варшаве да соймавай
канфедэрацыі. Гэтым абмежавалася яго сувязь з чатырохгадовым соймам. 3 падказкі
Станіслава Аўгуста, які лічыў Аляксандра Міхала добрым суддзёй, Сапега ў лютым 1789 г.
паклапаціўся пра дэпутацкі мандат ад Ваўкавыска, пасля чаго стаў маршалкам Літоўскага
Трыбунала. У Варшаву Аляксандр Міхал прыбыў, верагодна, толькі прыканцы 1790 г. Быў
там, магчыма, 3 траўня 1791 г. і прыканцы чэрвеня гэтага ж года, калі як канцлер і чалец
дэпутацыі, якая рыхтавала кодэкс Станіслава Аўгуста, прыняў удзел у першай сесіі. У
другой палове 1791-га Аляксандр Міхал знаходзіўся ў Літве; свой прыезд у Варшаву для
працы над кодэксам планаваў толькі на лістапад. Нягледзячы на недавер да Канстытуцыі,
у траўні 1792 г. удзельнічаў ва ўрачыстасцях з нагоды яе юбілею. Пасля ўваходу расійскага
войска ў Рэч Паспалітую ў Варшаве спадзяваліся, што канцлер падыме людзей на абарону
краіны, але гэтага не адбылося.
Яшчэ ў Пецярбургу, падчас планавання інтэрвенцыі ў Рэч Паспалітую, Кацярына II
прапанавала Аляксандра Міхала на пасаду маршалка прарасійскай канфедэрацыі, аб чым
пад канец красавіка 1792 г. яму паведаміў Сымон Касакоўскі. Мабыць, у адказе Аляксандра
Міхала не прагучала рашучай адмовы, бо, ствараючы прыканцы чэрвеня гэтага ж года ў
Вільні літоўскую канфедэрацыю, Касакоўскія прызначылі Аляксандра Міхала яе маршалкам.
Нягледзячы на запрашэнне Шчаснага Патоцкага і генерал-аншэфа Крачэтнікава, Аляксандар
Міхал не спяшаўся займаць прапанаваную пасаду. У лісце ад 9 ліпеня 1792 г. ён у гэтай
справе праінфармаваў караля, які падтрымліваўяго рашэнне трымацца далей ад Таргавіцкай
канфедэрацыі. Калі Станіслаў Аўгуст зразумеў, што Касакоўскія замест Аляксандра Міхала
аддадуць пасаду свайму сваяку, літоўскаму лоўчаму Антону Забелу, ён з дапамогай Шчас-
нага Патоцкага схіліў Аляксандра Міхала далучыцца да Таргавіцкай канфедэрацыі ў
Берасці (10 жніўня 1792 г.) і стаць яе маршалкам. У пачатку верасня 1792 г. Аляксандр Міхал
прыехаў у Берасце і 11 верасня ўдзельнічаў ва ўрачыстасцях злучэння кароннага і літоўскага
383
хаўрусаў. 3 25 кастрычніка 1792-га знаходзі)ся з тарга-віцкім генералітэтам у Гародні,
праводзіў, між іншым, асэсарскія суды. Увайшоў у склад створанай таргавічанамі літоўскай
адукацыйнай камісіі, а ў пачатку студзеня 1793 г. разам з біскупам Юзафам Касакоўскім
распрацаваў палажэнне аб пакліканні літоўскіх павятовых маршалкаў у Сенат. Няма ніякіх
сумневаў, што ў канфедэрацыі Аляксандр Міхал быў толькі фігурантам; на яго парады не
пераследаваць супраціўнікаў ніхто не звяртаў увагі. Ужо ў трэцяй дэкадзе студзеня 1793 г.
ён сур’ёзна захварэў.
Апрача атрыманага ў 1740 г. Пуньскага староства (якое ў 1754-м перадаў брату Міхалу),
13 кастрычніка 1759 г. Аляксандр Міхал атрымаў Мсцібаўскае староства, а ў 70-я гг. меў
Алыптынскае староства ў Кракаўскім ваяводстве. 3 снежня 1753 г., пасля падзелу маёмасці
з братам, Аляксандру Міхалу належала Высокае ў Берасцейскім ваяводстве, Друйскае
графства ў Браслаўскім павеце, Вежын у заслаўскім маёнтку на Валыні, Зэльва ў Ваўкавыскім
павеце і пэўная частка Дуброўна ў Аршанскім павеце, якую пазней (1781-1783) Сапега
прадаў Р. Пацёмкіну. У 1766 г. Аляксандр Міхал атрымаў спадчыну пасля брата Міхала -
нашчадка падканцлера Міхала Антонія (памёр у 1760 г.). Да гэтай спадчыны належалі,
паміж іншым, Стары і Новы Быхаў з Баркалабаўцам і Добасняй у Аршанскім і Рэчыцкім
паветах, Дзярэчын-Вострава ў Слонімскім павеце, Галынка ў Аршанскім павеце, Чарлёна,
Лаўна, Лунна (Воля) - у Гарадзенскім. Аляксандр Міхал атрымаў таксама галоўную сядзібу
свайго роду - Ружаны ў Слонімскім павеце. Жонка дадала яму маёнтак Мнішаў у Чэрскай
зямлі. У 1761 г. Аляксандр Міхал купіў частку сапегаўскага палаца ў Варшаве на вуліцы
Закрачынскай (гэты палац прыканцы стагоддзя належаў яму цалкам). У 1789-м арандаваўу
Радзівілаў Сялец (Берасцейскае ваяводства).
Аляксандр Міхал меў спачатку рэзідэнцыю ў Высокім, куды запрасіў баніфратаў, дзе
збудаваў шпіталь і кляштар, а ў 1785 г. - касцёл св. Яна Непамуцэна. У 60-70-я гг. жыў
найчасцей у Дзярэчыне, у 80-я гг. - у Ружанах, дзе ў парафіяльным касцёле зафундаваў алтар
св. Барбары, шпіталь (у тастаменце наказаў сыну закончыць яго будоўлю), царкву і кляштар
базыльянаў. У 1786 г. у Ружанах працавалі суконны, карэтны і парафінавы заводы.
Па прыкладзе дзядзькі Юзафа, вядомага бібліяфіла, Аляксандр Міхал з ранніх гадоў
чытаў і збіраў кнігі і рукапісы. Каля 1749 г. віленскі гравёр Францішак Бальцэвіч выканаў
для Аляксандра Міхала два экслібрысы. У 1784-м збор рукапісаў Аляксандра Міхала ўразіў
Станіслава Аўгуста, а біскуп Адам Нарушэвіч, які суправаджаў караля, атрымаў абяцанне
ад гаспадара, што рукапісы будуць высылацца яму для капіявання (адных тамоў польскай
карэспандэнцыі было каля сотні). У пачатку 80-х гг. Аляксандр Міхал меў у Варшаве
карцінную галерэю, якую высока ацаніў Я. Лендорф.
У Ружанах пасля 1789 г. знаходзіўся Казімір Кагнавіцкі, які на падставе матэрыялаў з
бібліятэкі Аляксандра Міхала пісаў «Жыццё Сапегаў»; першы том, выдадзены ў Вільні ў
1790 г., быў прысвечаны ўладальніку кнігазбора.
Францішак Патоцкі прысвяціў Аляксандру Міхалу свае «Найважнейшыя войны»
(Вільня, 1763), а Вінцэнт Марэвіч - камедыі «Любоў дзеля цноты» і «Часовыя забавы вершам
і прозай» (1788). У 1770-м Аляксандр Міхал выдаў у Вільні польскі пераклад «Прамоваў»
Цыцэрона - «на карысць шляхецкай моладзі, якая вучыцца ў дзярэчынскім пансіёне».
384
У Ружанах і Дзярэчыне Аляксандр Міхал трымаў прыдворны тэатр, які быў створаны да
1765 г. У дадатак заснаваў самую вялікую ў Рэчы Паспалітай музычную, оперную і балетную
школу, у якой вучыліся дзеці яго падданых.
Нягледзячы на гэтыя захапленні, Аляксандр Міхал не быў, як падаецца, чалавекам
глыбока інтэлектуальным, не гаворачы ўжо аб яго нізкай палітычнай актыўнасці. У
палітычнай сатыры тых часоў ён паказаны як гнюсны сібарыт. Вядома, што ў 1785 г. ён
працівіўся выезду сына на вучобуўШвейцарыю, куды хацела яго ўзяць з сабой сястра - Ганна
Сангушка. Аляксандр Міхал памёр 28 траўня 1793 г. у сваім палацы ў Варшаве; пахавалі яго,
як ён і жадаў, у Бярозе-Картузскай.
3 жонкай Магдаленай Агнешкай з Любамірскіх (шлюб 29 студзеня 1757 г.) Аляксандр
Міхал меў сына Францішка [263] і чатыры дачкі (якім прызначыў па 300 000 залатых у
пасаг): ГаннуТэафілу (1758 -1813), жонку Гераніма Сангушкі, пазней - Севярына Патоцкага;
Караліну (1759-1814), жонку Тэадора Патоцкага, пасля разводу з ім - жонку Станіслава
Солтыка; Мар'яну Кацярыну (нарадзілася ў 1760 г.), жонку Яна Салагуба, пасля разводу
з ім - жонку Ігнацыя Пузыні, дзівоніскага старосты, з якім таксама развялася; Амелю
(1762-1835),жонкуФранцішкаЕльскага, старадубскага падкаморага. ПершысынАляксандра
Міхала Казімір не пражыў і года: нарадзіўся ў верасні 1757-га, памёр у жніўні 1758 г. 21 лі-
пеня 1761 г. у Аляксандра Міхала нарадзілася дачка, імя і лёс якой невядомыя. Магчыма,
гэта адна з чатырох пералічаных.
Соф’я Зялінская
Магдалена Агнешка з Любамірскіх,
у першым шлюбе - Любамірская
Жонка полацкага ваяводы і вялікага літоўскага канцлера. Нарадзілася ў 1739 г„ была
дачкой Антонія Бенедыкта, казімірскага старосты, і Ганны Соф’і з Ажароўскіх, сястрой
Марціна, генерала кароннага войска.
У чэрвені 1755 г. Магдалена Агнешка ўзяла шлюб з Юзафам Любамірскім, літоўскім
падстольнікам, які неўзабаве (8 жніўня) памёр. 29 студзеня 1757-га ў Цэлеёве вышла замуж за
Аляксандра Міхала Сапегу [241], полацкага ваяводу, будучага вялікага літоўскага канцлера.
Прыгожая і амбіцыйная, Магдалена Агнешка мела вялікі ўплыў на мужа; у 1762 г. падтрымала
яго імкненне атрымаць літоўскую польную булаву. Як мяркуе Марцін Матушэвіч, «была
фаварыткай сына міністра Бруля, генерала літоўскай артылерыі». Магдалена Агнешка
ўдзельнічала ў фундаванні трыбунала ў Вільні ў красавіку 1763 г.; тады з-за яе пачаліся
сваркі паміж мужам і віленскім ваяводам Каралём Радзівілам.
У чэрвені гэтага ж года разам з мужам удзельнічала ў рэспубліканскай радзе гетмана
Яна Клеменса Браніцкага ў Беластоку, дзе спрабавала дамовіцца з прыхільнікамі двара аб
аб’яднанні з літоўскім вялікім гетманам Міхалам Масальскім. Падчас міжкаралеўя схіліла
мужа падтрымаць «фамілію», маючы ўжо тады, як мяркуе Матушэвіч, «пачуцці да літоўс-
кага стольніка Панятоўскага». У пачатку панавання Станіслава Аўгуста менавіта Магда-
лена Агнешка валодала яго сэрцам (пасунуўшы з фаварытак Альжбету Сапега, жонку
мсціслаўскага ваяводы). Вядома, што кароль прызначыўёй (каля 1765/1766 гг.) 3 000 дукатаў
385
гадавой пенсіі, у чым яго папракалі канцлер Андрэй Замойскі і вялікі каронны стражнік
Станіслаў Любамірскі. Існуюць таксама сведчанні, што ў 1765-1771 гг. муж Магдалены
Агнешкі жыў асобна, «не жадаючы быць сведкам рамана жонкі з каралём» (Ю. Крашэўскі).
Ад сувязі са Станіславам Аўгустам Магдалена Агнешка, верагодна, мела дваіх дзяцей, даты
нараджэння якіх падаюцца па-рознаму. Паводле «Польскага слоўніка біяграфічнага», сын
Міхал Ціхоцкі нарадзіўся ў 1765 г. (іншыя крыніцы падаюць другую дату - восень 1770-га).
У 1768 г., напэўна, прыйшла на свет дачка Канстанцыя, якая мела па чарзе прозвішчы -
Ружыцкая, Петэрс, Ціхоцкая.
За выхаванне дзяцей у доме варшаўскіх купцоў Пятра і Дароты Петэрсаў Магдалена
Агнешка плаціла да смерці. Вельмі няшмат аб Магдалене Агнешцы распавядаюць крыніцы
1764-1768 гг., хоць яна была актыўнай і амбіцыйнай. Зіму 1765/66 г. (да лютага) правяла
ў Парыжы, сур’ёзна хварэла вясной 1767-га. Магчыма, гэта яна хавалася пад псеўданімам
Жафрэн у ліставанні з каралём; а вось пад імем Сфінкс у згаданай карэспандэнцыі, на думку
даследчыкаў, выступала не Магдалена Агнешка, а Альжбета Сапега.
У 1772 г. у Магдалены Агнешкі нарадзіўся сын Францішак [263], якога яе муж доўга не
прызнаваў. 28 студзеня 1774 г. яна атрымала пацвярджэнне на Альштынскае староства (у
Кракаўскім ваяводстве). У гэтым жа годзе выдала дачку Ганну Тэафілу замуж за Гераніма
Сангушку, якому сумесна з мужам перадала правы на Казімірскае староства (8 лістапада).
Праз некалькі гадоў (магчыма, у 1777-м) Магдалена Агнешка звярнулася да караля, каб
не даваў яе зяцю Сангушку ордэн, бо той дрэнна адносіўся да дачкі, «якой кароль абяцаў
дапамагаць» (Бібліятэка Чартарыйскіх, рукапіс 799). Верагодна, каля 1776 г. Магдалена
Агнешка з Барбарай Сангушкавай спрабавала стварыць «прыдворную і маскоўскую
партыю» на чале з паслом 0. Штакельбергам. У 1778-м была ў Парыжы, адкуль вярнулася
ў траўні таго ж года.
Трохі больш вядома пра яе тэатральныя інтарэсы. 21 лістапада 1764 г. Магдалена
Агнешка з дачкой прысутнічала на спектаклі па трагедыі П’ера Карнеля «Пакутнік Палуэкт»,
падрыхтаваным «дамамі, якія вучыліся ў сакрамэнтак у Варшаве». У 70-я гг. існаваў тэатр
у Ружанах і Дзярэчыне, дзе Сапегі мелі рэзідэнцыі, а ў 1778 г. адкрыўся тэатр у палацы
Магдалены Агнешкі ў Варшаве на вуліцы Закрачымскай. У гэтым тэатры выступалі дочкі
Магдалены Агнешкі, Алена з Пшаздецкіх Радзівіл, Маўрыцы Глэр, Францішак Война і іншыя;
паміж іншым, там ставілі оперы «Ба Соіопіе» А. Сакіні і «Андрамаху» Дж. Расіні. У лютым
1779 г. літоўскі падскарбі Антоні Тызенгаўз у лісце каралю скардзіўся, што Магдалена Агнешка
ўмешваецца ў палітыку, чым шкодзіць прыдворнай партыі ў Літве. Як сведчылі сучаснікі,
Магдалена Агнешка кіравала мужам, які без яе нічога не значыў (Станіслаў Аўгуст).
Магдалена Агнешка дадала мужу Мнішаў у Чэрскай зямлі. У 1757-м муж перадаў ёй
пажыццёвыя правы на Высокае, Зэльву і Друю; сужэнцы валодалі таксама Дзярэчынам,
Ружанамі і Чарэяй, мелі палац у Варшаве на рагу Закрачымскай і Францішканскай вуліцаў.
Магдалена Агнешка памерла 24 студзеня 1780 г.; магчыма, была пахаваная ў Бярозе-
Картузскай (паводле Наталлі Кіцкай).
У шлюбе з Аляксандрам Міхалам Сапегам мела чатыры дачкі і сына, ад сувязі са
Станіславам Аўгустам - дачку Канстанцыю і сына Міхала Ціхоцкага.
Марыя Чэпэ
386
Х.243
Руж.
Міхал Ксаверы
Літоўскі крайчы. Нарадзіўся 3 снежня 1735 г. у Высокім, быў сынам генерала літоўскай
артылерыі Казіміра Лявона [214] і Караліны з Радзівілаў, братам канцлера Аляксандра
Міхала [241] і Ганны Ябланоўскай [240], адзінакрэўным братам Тэафілы Сапега і Аўгуста
Дабрагоста Ябланоўскага.
Калі памёр бацька Міхала Ксаверыя, па дамоўленнасці з дзядзькам Юзафам Станіславам
[215] ён застаўся пры маці. У 1751 г. Міхал Ксаверы ўцёк да другога дзядзькі, Міхала
Антонія [216], тады падляшскага ваяводы, які аддаў яго на выхаванне цесцю - Міхалу
Чартарыйскаму. Аднак юны Сапега не надта хацеў вучыцца, і Чартарыйскі скардзіўся, што
«пан Міхась - невук». У 1753 г. Міхал Ксаверы атрымаў Анікштынскае староства (тытул
неафіцыйна ўжываў на 6 гадоў раней, мабыць, сваякі вырашылі, што каралеўскія маёнткі
будуць належаць яму). 8 лістапада 1754-га атрымаў Пуньскае староства, правы на якое яму
перадаў брат Аляксандр Міхал. Як палкоўнік літоўскай польнай булавы Міхал Ксаверы
12 красавіка 1756 г. атрымаўзванне генерал-маёра. У 1758-м быў паслом на сойм ад Слоніма.
Дзякуючы збліжэнню дзядзькі, літоўскага падканцлера М. А. Сапегі (які адначасова быў
пратэктарам Міхала Ксаверыя) з Юрыем Мнішкам і Міхалам Казімірам Радзівілам, у лютым
1759-га Міхал Ксаверы быў абраны дэпутатам ад Вільні, а потым заняў пасаду маршалка
Літоўскага Трыбунала. Верагодна, 3 жніўня 1759 г. атрымаў ордэн Белага Арла, а 20 верасня
гэтага ж года быў прызначаны літоўскім крайчым.
1 лютага 1760 г., калі Міхал Валадковіч, вядомы авантурыст, сябра Караля Станіслава
Радзівіла Пане Каханку, у п’яным выглядзе ўчыніў бунт у зале суда, параніў аднаго з
дэпутатаў і абразіў віцэ-маршалка, Міхала Ксаверыя не было ў Менску. Даведаўшыся
аб здарэнні, Сапега сабраў звесткі пра Валадковіча і паінфармаваў Ю. Мнішка, М. К.
Радзівіла і віцэ-маршалка трыбунала Міхала Марыконі. Гэтыя лісты сталі прэлюдыяй да
запланаванага ў Воўчыне суровага пакарання авантурыста. Міхал Ксаверы ў афіцыйным
лісце да Марыконі, што праўда, раіў устрымацца ад экзекуцыі да свайго прыезду ў Менск,
але ўрэшце не прыехаў і даслаў загад, у выніку якога 12 лютага Валадковіча расстралялі.
Баючыся помсты Радзівілаў, Міхал Ксаверы ў сакавіку 1760 г. звяртаўся да Мнішка і М.
Радзівіла аб дапамозе, аднак яго боязь была беспадстаўнай.
Пасля смерці дзядзькі, літоўскага падканцлера, у кастрычніку 1760-га Міхал Ксаверы
прасіў аб пратэкцыі гетмана Радзівіла. Гэта дапамагло яму стаць паслом ад Старадубскага
павета на сойм 1761 г. У лютым 1764-га, падтрыманы супраціўнікамі «фаміліі», Міхал
Ксаверы атрымаў у Слоніме мандат на канвакацыю. Прыканцы лютага быў у гетмана Яна
Клеменса Браніцкага ў Беластоку, а потым па яго даручэнні ездзіў у Люблінскае ваяводства
для кантакта з іншымі рэспубліканцамі. 7 траўня 1764-га падпісаў маніфест супраць сойма;
з Варшавы выехаў на некалькі дзён пазней іншых праціўнікаў Чартарыйскіх, пасля чаго
вярнуўся туды яшчэ раз, каб пераказаць паслам Францыі і Аўстрыі лісты ад Браніцкага.
Выказваючы гатоўнасць далучыцца да канфедэратаў-рэспубліканцаў, Міхал Ксаверы быў
упэўнены, што гэта вырашыць яго праблемы.
387
Найпазней у сярэдзіне чэрвеня 1764 г. ён быў у Люблінскім ваяводстве, адкуль, баючыся
помсты «фаміліі», намерваўся выехаць за мяжу. Выехаў цераз Кракаў толькі ў другой палове
ліпеня 1764-га. У лістападзе гэтага ж года знаходзіўся ў Люневілі, у наступным годзе - у
Парыжы. 3 траўня 1765 г. прапанаваў Станіславу Аўгусту навербаваць там для польскай
арміі афіцэраў. У лютым 1766 г. па дарозе дадому затрымаўся ў Гданьску. 316 траўня гэтага
ж года быў у Варшаве, дзе атрымаў ад М. Чартарыйскага абяцанне падтрымаць паслоў на
выбарчым сойме. Мандат на сойм 1766-га атрымаў на старадубскім сойміку.
У выніку падзелу маёмасці з братам Аляксандрам Міхалу Ксаверыю ў. 1753 г. належаў
Коцк (Люблінскае ваяводства), Чарэйскае графства (Віцебскае ваяводства), Бальвярышкі
(Трокскае ваяводства) і палац у Гародні. 20 сакавіка 1759 г. са згоды дзядзькі Міхала
Антонія Міхал Ксаверы атрымаў у арэнду Воўчкі з Глоўсевіцкім войтаўствам (Наваградскае
ваяводства). У кастрычніку 1760 г. атрымаў у спадчыну ўсе дзядзькавыя ўладанні, пасля
смерці якога Аўгуст III аддаў яму пяцігорскую харугву ў літоўскім войску. Канчаткова
дакументы паміж Міхалам Ксаверыем і ўдавой падканцлера былі падпісаныя 6 траўня 1761 г.
18 лістапада 1760 г. пры падтрымцы маці і айчыма (Юзафа Аляксандра Ябланоўскага) Міхал
Ксаверы атрымаў Раконцінскае і Лаварышскае староствы.
Міхал Ксаверы вёў «Дзённік», фрагменты якога за 1752 і 1754 гг. захаваліся ў Польскай
бібліятэцы ў Парыжы. Яшчэ адзін фрагмент, які апісвае конкурс на руку дачкі ваяводы
Гільзена, быў апублікаваны ў манаграфіі «Сапегі» (т. III, с. 394-402). Міхал Ксаверы памёр
24 лістапада 1766 г. у Беластоку. Яго цела было перавезена ў кляштар картузіянцаў у Бярозе
(частка ўнутраных органаў была пахаваная ў касцёле ксяндзоў-камуністаў у Беластоку, а
сэрца - у касцёле ў Высокім).
У1754 г. Міхал Ксаверы імкнуўся атрымаць руку дачкі менскага ваяводы Разаліі Гільзен,
а ў 1757-м - адной з паненак Радзівіл, аднак у выніку сям’і не стварыў.
Соф'я Зялінская
X. 248
Код.
Казімір Нестар
Генераллітоўскайартылерыі,маршалаклітоўскайканфедэрацыіпадчасЧатырохгадовага
сойма, паэт. Быў унукам мсціслаўскага ваяводы Ігнацыя [204], сынам мсціслаўскага ваяводы,
генерал-маёра кароннага войска Яна і Альжбеты з Браніцкіх. Нарадзіўся 14 лютага 1757 г.
(паводле К. Мразоўскай - у 1756-м у Берасці); праз 8 гадоў яго бацька памёр, апеку над ім
прынялі маці і яе брат Францішак Ксаверы Браніцкі.
Спачатку Казімір Нестар атрымліваў адукацыю ў тэатынаў у Варшаве, у 1767-1772 гг.
у рыцарскай школе. 11 сакавіка 1772 г. атрымаў званне палкоўніка літоўскай артылерыі;
гэты чын набыў для яго Станіслаў Аўгуст, у хатнім коле якога ён выхоўваўся. Дзядзь-
ка Ф. К. Браніцкі 28 красавіка 1773-га перадаў яму правы на пасаду генерала літоўскай
артылерыі. Дзякуючы каралю, 14 чэрвеня 1773 г. разам з Каятанам Межаеўскім,
пляменнікам даверанага маці Юзафа, Казімір Нестар выехаў у Заходнюю Еўропу, каб
працягваць вучобу. Цераз Дрэздэн, Люксембург і Ліён 15 кастрычніка 1773 г. ён прыбыўу
388
Турын, меў пры сабе лісты ад Станіслава Аўгуста да караля Сардыніі, а ад Ф. К. Браніцкага -
рэкамендацыі да французскіх арыстакратаў (паміж іншым, да герцага дэ Шартра).
Міхал Ксаверы навучаўся у Турынскай ваенай акадэміі. У праграму ўваходзіла
фехтаванне, танцы, гісторыя, італьянская мова, майстэрства фартыфікацыі і навука
аб артылерыі. На англійскую мову і юрыдычную навуку, як пісаў, не хапала часу. Сапегу
прымалі ў каралеўскім двары, яму зайздросцілі, асабліва палякі. Па просьбе маці ён вёў
запісы аб сваім падарожжы (даволі нерэгулярныя). Дасылаў падрабязныя справаздачы аб
сваіх поспехах Станіславу Аўгусту, атрымліваючы ад яго парады і інструкцыі па далейшым
навучанні. У час знаходжання ў Турыне спрабаваў рабіць пераклады з французскай
мовы на польскую. У пачатку чэрвеня 1774 г. наведаў Венецыю, Падую, Верону, Бергама і
Мілан, пасля чаго вярнуўся ў Турын. У верасні гэтага ж года з «чатырнаццацю пакункамі
адных манускрыптаў» выехаў цераз Геную, Марсель і Ліён у Парыж, куды прыбыў перад
24 кастрычніка. У дарозе цікавіўся шлюзамі і каналамі. У Парыжы вывучаў, між іншым,
хімію, фізіку, матэматыку, гарадскую архітэктуру, механіку, фехтаванне, юрыдычныя навукі,
займаўся конным спортам і танцамі. Планаваў падарожжа ў Англію, але яно не адбылося.
Бываў у двары ў Версалі, у чэрвені прысутнічаў на каранацыі караля Людовіка XVI у Рэймсе,
згодна з парадамі дзядзькі Ф. К. Браніцкага, удзельнічаў у свецкім жыцці. У яго перапісцы
з маці («Лісты кн. Казіміра Нестара Сапегі да маці, напісаныя ў 1773, 1774, 1775 і 1776 гг.
з падарожжаў за мяжой. Са збору Ю. Крашэўскага», Вільня, 1851) шмат месца займаюць
абвяржэнні чутак аб гулянках і раманах, а таксама просьбы грошай. Адносна распаўсюду
чутак Казімір Нестар падазраваў пані М. Т Жафрэн.
У Парыжы і Страсбургу Казімір Нестар сустракаўся з удзельнікамі Барскай канфедэ-
рацыі, паміж іншым, з дзядзькам Юзафам Сапегам [233], літоўскім крайчым, яго жонкай
Тэафілай з Ябланоўскіх, а таксама з Ігнацыем Богушам. Адносіны Казіміра Нестара з ім былі
дрэнныя, бо ён угаворваў абоіх Сапегаў вярнуцца ў краіну. Ад іншых палякаў, за вынят-
кам Вінцэнта Патоцкага і Міхала Вяльгорскага, Міхал Ксаверы трымаўся здалёк. 29 ліпеня
1775 г. ён выехаўу Страсбург, дзе сустрэўся з Юзафам Заёнчкам, аб якім потым распавядаў
Ф. К. Браніцкаму. Вучыўся артылерыйскай справе (у тэорыі і на палігоне), фартыфікацыі,
тактыцы і матэматыцы. Па парадзе Браніцкага заангажаваў у літоўскую артылерыю
некалькі французскіх афіцэраў і падафіцэраў. Цераз тры месяцы вярнуўся у Парыж, меў
намер яшчэ год правесці за мяжой, каб вывучыць юрыдычныя навукі і літаратуру. Аднак
Браніцкі планаваў забраць яго ў Пецярбург, і ён пакінуў Парыж у канцы сакавіка 1776 г.,
а 23 красавіка знаходзіўся ў Патсдаме, дзе прысутнічаў на ваенным парадзе, праз два дні -
у Берліне, на аўдыенцыі ў міністра К. Фінкенштайна. Праз Франкфурт-на-Одэры і Глогаў
вярнуўся у Козьмін, загадзя папярэдзіўшы маці аб недаатрыманай адукацыі.
Прызначэнне ў гэты час Казіміра Нестара генералам літоўскай артылерыі ўзбудзіла
пратэсты ў краіне. Яго малады узрост (16 гадоў) каментавалі крытычна, як, напрыклад,
у вершы-памфлеце Каятана Венгерскага «Дрэнныя часы, а не я». Сойм 1773-1775 гг.
пацвердзіў правы Казіміра Нестара на маёнткі Ліпнішкі, Геранёны, Насевічы (Настовічы),
Рэмізаў (Рэміраў), Антокаль з прылеглымі тэрыторыямі, даходы з якіх традыцыйна
прызначаліся для аплаты працы генерала літоўскай артылерыі (40 000 залатых). Агульны
389
даход ад гэтых маёнткаў даваў 120 000, такім чынам заробак маладога Казіміра Нестара
павялічваўся ўтрая.
Першыя асабістыя рашэнні аб размеркаванні пасадаў Казімір Нестар прымаў яшчэ у
Францыі, пры гэтым заўсёды кансультаваўся з маці. У гэты час Сапега стаў адным з шасці
камандораў Мальтыйскага ордэна з гадавым акладам у 13 000 польскіх залатых. У траўні
1774-га маці і кіраўнік яе маёнткаў каронны палявы стражнік Юзаф Межаеўскі атрымалі для
Казіміра Нестара права карыстання 320 000 залатых, якія засталіся ў паезуіцкіх маёнтках ад
розных даўжнікоўз гарантыяй на Кодані. У ліпені 1774 г. Казімір Нестар атрымаўадабраны
ў езуітаў маёнтак Жодзішкі (разам з фальваркамі Пільвойці, Абрамаўшчына, Тупальшчына
і Багданішкі) у Ашмянскім павеце агульным коштам каля 490 000 залатых (адрокся ад яго
на карысць Ганны і Тэадора Ласкарысаў - узамен на кампенсацыю ў памеры ўсяго 80 000
залатых, што, відавочна, было часткай нейкай болыпай гандлёвай дамовы). 13 снежня 1774
г., падчас знаходжання за мяжой, атрымаў ордэн св. Станіслава. 5 верасня 1775 г. сойм
пацвердзіў, што Казімір Нестар будзе мець пажыццёвыя правы на Прэнскае староства
(два гарады, мястэчка, 4 вёскі і 20 фальваркаў), якое атрымаў 1782-м пасля смерці Міхала
Бутлера.
Пасля вяртання ў краіну Казімір Нестар імкнуўся стаць паслом на сойм 1776 г. Яго
маці прасіла Станіслава Аўгуста дапамагчы сыну атрымаць падтрымку падскарбія Антонія
Тызенгаўза, які кіраваў соймікавай акцыяй у Літве. Кароль адгаворваў Казіміра Нестара ад
місіі пасла - найперш таму, каб ён не мучыўся ў выбары паміж каралём і дзядзькам-гетманам,
які апынуўся ў апазіцыі. Нягледзячы на просьбы караля і незадаволенасць расійскага пасла
О. Штакельберга на раздвоеным слонімскім сойміку, Казімір Нестар быў абраны, аднак
яго мандат (як і мандат Ігнацыя Патоцкага) быў прызнаны несапраўдным падчас праверкі
законнасці абрання паслоў.
Летам 1777 г. маці Казіміра Нестара прапанавала ўсебакова адукаванаму экс-езуіту
Юберу Ватрэну прыехаць у Рэч Паспалітую ў якасці настаўніка для Казіміра Нестара, які
дагэтуль не меў эканамічнай і юрыдычнай адукацыі, неабходнай для палітычнай кар’еры.
16 лістапада Ватрэн прыехаў і амаль чатыры гады займаўся адукацыяй Казіміра Нестара. У
дзённіках апісаў свайго вучня як крыклівага, упэўненага ў сабе «вісуса, які згубіў некалькі
гадоў сваёй маладосці ў дрэнным парыжскім атачэнні».
Паслом на сойм 1778 г. Казімір Нестар быў абраны па загадзе караля ад Берасцейскага
ваяводства - насуперак інтэнцыям падскарбія А. Тызенгаўза. 6 кастрычніка выступіў на
сойме першым - з прамовай да караля і Сената. Стаў чальцом адукацыйнай камісіі. У сітуацыі
недахопу грошай на ўтрыманне рыцарскай школы Казімір Нестар, як яе выхаванец, абяцаў
на працягу года ўнесці ў касу школы 1 000 дукатаў. Быў абраны соймам кансіліярам Сталай
Рады і засядаў у яе ваенным дэпартаменце. 1 студзеня 1779 г. атрымаў ордэн Белага Арла, а
Межаеўскаму дапамог атрымаць ордэн св. Станіслава.
Магчыма, ужо ў рыцарскай школе Казімір Нестар сутыкнўся з масонствам. Жывучы
ў Францыі, дасягаў вышэйшых узроўняў брацтва вольных муляроў (уключна з Кавалерам
ружанагакрыжа).У 1775 г.быўчальцомівышэйшымчыноўнікам «ВялікагаУсходуФранцыі»,
ложы, якой кіраваўвялікі магістр герцаг Луі-Філіп дэ Шартр, і чальцом парыжскай ложы «Ба
390
Сапсіепг». У 1779-1780 гг. уваходзіў у склад масонскай прэфектуры «СаріШІшп Сгасоуіепзе»
(утворанай Янам Непамуцэнам Панінскім, які імкнуўся ўзначаліць польскую масанерыю).
Гэтая прэфектура кіравала кракаўскай ложай «Пад трыма шлемамі» і варшаўскай «Пад
Паўночнай зоркай». У спісах прэфектуры за люты 1780 г. Казімір Нестар прысутнічае са
спецыфічнай, прызначанай яму Панінскім, адзнакай Саіітігш Ернез а 8ре. Вясной гэтага ж
года, цасля аб’яднання груповак Панінскага і Алаіза Бруля, якія спаборнічалі, і ўзнікнення
супольнай «Вялікай ложы трох шлемаў» Казімір Нестар выконваў функцыю «глашатая».
Потым удзельнічаўу дзейнасці масанерыі, рэарганізаванай Ігнацыем Патоцкім.
На сойме 1780 г. (не быў на ім паслом) Казімір Нестар зноў быў абраны ў Сталую Раду,
а кароль прапанаваў яго кандыдатуру на пасаду маршалка. Аднак пры галасаванні Сапегу
перамог князь Станіслаў Панятоўскі, якога падтрымлівалі Чартарыйскія.
У лютым 1782-га, пасля сыходу Антонія Астроўскага (памёр у 1784 г.), Казімір Нестар
разам з маці ўдзельнічаў у спробах Антонія Красіцкага зрабіць прымасам свайго сваяка,
вармінскага біскупа Ігнацыя Красіцкага. У чэрвені 1782 г. Казімір Нестар, адсунуўшы
канкурэнта Севярына Жавускага, узяў шлюб з Ганнай з Цэтнераў, удавой вялікага літоўс-
кага маршалка Юзафа Сангушкі. Маладую пару сасваталі, між іншым, кароль, маці Казі-
міра Нестара і I. Красіцкі, Сваякі маладой удавы выставілі шмат умоваў з-за няроўнага
маёмаснага стану бакоў. Да таго ж, у тыя часы пісалі аб канчаткова не рэалізаваным намеры
перадачы пасады вялікага літоўскага канцлера Аляксандрам Міхалам Сапегам Казіміру
Нестару. Пасля шлюбу Казімір Нестар выехаў з жонкай за мяжу (між іншым, у Сілезію),
а калі вярнуўся, атрымаў у валоданне багатыя сангушкаўскія ўладанні (у Люблінскім
ваяводстве, ва Украіне і на Валыні, якія давалі звыш 300 000 залатых штогод) і на пару
гадоў перасяліўся ў Любартаў. Шмат піў і гуляў, што стала пазней прычынай разводу. У
лістападзе 1782 г. быў з дзядзькам Браніцкім у Сямяцічах, дзе сустрэўся з расійскім вялікім
князем Паўлам. 3 лістапада 1783 г. Казімір Нестар набыў у Ігнацыя Марыконі Берасцейскае
гродскае староства і такім чынам атрымаў у гэтым ваяводстве перавагу над рэгалістамі. У
наступным годзе беспаспяхова, але настойліваўмешваўся ўдзейнасць люблінскага сойміка,
дзе падтрымліваў люблінскага скарбніка Казіміра Ястржэмбскага (мабыць, мужа сваёй
тагачаснай каханкі, дачкі люблінскага падстаросты Сухадольскага) супраць лоўчага Андрэя
Козьмяна, які дагэтуль быў звязаны з Сапегамі. Параза Казіміра Нестара азначала поспех
каралеўскага двара, што паўплывала на становішча гетмана Браніцкага.
У 1784 г. жонка пакінула Казіміра Нестара, выехала да бацькі ў Кракавец, ведучы справу
да разводу. Спачатку бакі шукалі палюбоўнага рашэння, папрасілі быць арбітрамі Ігнацыя
і Вінцэнта Патоцкіх. А калі гэта не дало вынікаў («бакі былі ўпартыя, адзін шмат хацеў, а
другі мала даваў» - А. Нарушэвіч), восенню 1785-га біскуп Адам Нарушэвіч распачаў працэс.
Падчас сойма 1786 г., на якім Казімір Нестар быў адным з кіраўнікоў антыкаралеўскай
апазіцыі, Нарушэвіч адклаў скасаванне шлюбу да заканчэння пасяджэнняў. Працэс аб
вяртанні маёнтка былой жонкі Казіміра Нестара і яе сына ад першага шлюбу малалетняга
Рамана Сангушкі цягнуўся аж да 1788 г., спачатку ў люблінскім земскім судзе, а потым у
трыбунале пад кіраўніцтвам Яна Непамуцэна Малахоўскага. Казімір Нестар прад’яўляў
прэтэнзіі і агучваў сумы, якія ён патраціў на спрэчную маёмасць. Адначасова ён не
391
звяртаў увагі на парады караля і абурэнне грамадскасці, па розных прычынах спазняўся з
вяртаннем маёнткаў і пакідаў сабе іх даходы (напрыклад, здаваў у арэнду Любартоўшчыну
Тамашу Длускаму). Пасля паразы Казіміра Нестара ў люблінскім земскім судзе, а потым і ў
Трыбунале, 26 лютага 1788 г. справу завяршыў суд у Варшаве. Казімір Нестар змушаны быў
аддаць сангушкаўскую маёмасць, атрымаўшы кампенсацыю. На сойме 1784 г. як берасцейскі
пасол Сапега падтрымліваў апазіцыю. Сярод іншага прамаўляў у справе афёры Тызенгаўза.
Быў чальцом канстытуцыйнай дэпутацыі. Заахвочаны прыкладам Шчаснага Патоцкага,
паабяцаў падараваць літоўскай арміі 12 гарматаў. Пазнейшыя справаздачы віленскага
арсенала сведчаць, што Казімір Нестар фундаваў найменшыя, 3-фунтавыя. Апазіцыйную
акцыю супраць Сталай Рады і фінансавай камісіі кароннай казны праводзіў спачатку сумесна
з I. Патоцкім, Ф. Браніцкім і яго паплечнікамі (Каятанам Курдваноўскім, Юрыем Дароўскім,
Юзафам Заёнчкам і Я. Межаеўскім), часам пагражаючы сарваць пасяджэнні. Пазней да іх
далучыўся Шчасны Патоцкі, які разам са сваім атачэннем перайшоў у апазіцыю.
Казімір Нестар быў актывістам польскай масанерыі, у 1785 г. абіраўся чальцом ложы
«Святыня Ізіс», а пасля ўтварэня «Вялікага Усходу» стаў адным з чатырох намеснікаў.
Старшыняваў на пасяджэнні «Вялікага Усходу» 5 красавіка 1786 г. у гонар памерлага герцага
Максімільяна Браўншвейгскага. 27 снежня 1787 г. зноў быў абраны вялікім намеснікам.
У сакавіку і красавіку 1786 г. Казімір Нестар быў у Седльцах у гетманіхі Аляксандры
Агінскай на адным са шматлікіх з’ездаў магнацкай апазіцыі. Быў паслом на сойм 1786 г.
Разам з Ф. Браніцкім і Шчасным Патоцкім узначальваў апазіцыю, невялікую па колькасці,
але паспяховую. Зрыў сойма прадухіліў Штакельберг, які 2 кастрычніка 1786 г. выклікаў
Ф. Браніцкага і Казіміра Нестара і паведаміў, што робіць іх асабіста адказнымі за ўсё, што
здзейсніцца падчас пасяджэнняў. Асноўнай прычынай соймавых спрэчак была дзейнасць
генерала Яна Камароўскага. Яго праект статута для народнай кавалерыі выклікаў крытыку
Браніцкага і Казіміра Нестара і канчаткова быў адпрэчаны.
Галоўны папрок апанентаў тычыўся павелічэння колькасці шарагоўцаў за кошт
латнікаў. Крытыкавалі таксама прадугледжаную ў статуце муштру. Каб дагадзіць апазіцыі,
палата дэпутатаў загадала прызначаць ваенныя ступені толькі радавітай шляхце. Дакарала
таксама двор за стварэнне новых ваенных ведамстваў, што не адпавядала закону, і
нагадвала аб «павелічэнні войска жаўнерамі, а не генераламі». Апазіцыя прадэманстравала
сваё яднанне і сілу на своеасаблівым парадзе. Казімір Нестар разам з Казімірам Жавускім
ехалі на чале 200 коннікаў. Сучаснікі запомнілі таксама міліцыю Казіміра Нестара, якую
ён прывёў у Варшаву.
Вясной 1787 г. Казімір Нестар знаходзіўся ў Кіеве, дзе Кацярына II затрымалася па
дарозе ў Крым. Царыца прадэманстравала дрэнныя адносіны да яго і I. Патоцкага, што
мела азначаць - Расія падтрымлівае найперш караля, што азначала фіяска магнацкіх планаў
перадсоймавай канфедэрацыі і паслужыла прычынай распаду дагэтуль адзінай магнацкай
апазіцыі. У верасні 1787-га Браніцкі напісаў Казіміру Нестару ад Р. Пацёмкіна: «Прыязджай
хутчэй, пачынаем дзейнічаць». Гэты заклік быў звязаны з пачаткам расійска-турэцкай
вайны, але Варшава пачала асцерагацца, што пад кіраўніцтвам Пацёмкіна паўстане хаўрус
супраць двара. Насамрэч у 1787-1789 гг. Казімір Нестар падтрымліваў вядомы ў некалькіх
версіях магнацкі праект перадсоймавай канфедэрацыі; задачай Сапегі была арганізацыя
392
канфедэрацыі ў Берасцейскім ваяводстве. У студзені 1788-га Казімір Нестар быў у
Варшаве адным з арганізатараў масонскіх імпрэзаў. У жніўні гэтага ж года атрымаў ліст
ад С. Малахоўскага, які прасіў падтрымаць яго кадыдатуру на маршалка будучага сойма.
На перадсоймавым сойміку ў Берасці разам з Тадэвушам Матушэвічам Казімір Нестар быў
абраны паслом. У сярэдзіне верасня 1788-га зноў знаходзіўся ў Варшаве.
7 кастрычніка, калі распачаты напярэдадні сойм стварыў канфедэрацыю, Казімір Нестар
стаў маршалкам літоўскай канфедэрацыі. Як намеснік Малахоўскага кіраваў пасяджэннямі.
Клікаў да сябе на сесіі паслоў з Літвы і штотыдзень арганізоўваў у сваім доме вячэрнія
спатканні. Напэўна, дзеля іх Казімір Нестар, які ўсё жыццё меў даўгі і скардзіўся на недахоп
гатоўкі, закупіўу 1788-1791 гг. у крамах К. Берно іМ. Рычарда віна на вялізную суму (звыш
3 500 дукатаў). Прылічаны да тагачаснай «залатой моладзі», Казімір Нестар любіў застоллі,
бывала, з’яўляўся на соймавыя сесіі ў няцвярозым стане. Гуга Калантай у «Лістах ананіма...»
пісаў пра малады ўзрост генерала Казіміра Нестара, фіктыўнасць яго функцый і дамагаўся
продажуў казну «артылерыйскай» маёмасці.
У пачатку Чатырохгадовага сойма менавіта да Казіміра Нестара звяртаўся Р. Пацёмкін
з просьбай павялічыць тэрмін набыцця земскай маёмасці, да чаго яго абавязвала
атрыманае польскае грамадзянства. Адрасат быў невыпадковым, бо патрона Казіміра
Нестара Браніцкага з Пацёмкіным злучалі блізкія сувязі. Падчас першых пасяджэнняў
Чатырохгадовага сойма Казімір Нестар быў прыхільнікам свабодных «патрыятычных
выступаў» (сам гаварыў, што расійцы вярбуюць польскую моладзь), антырасійскія
акцэнты якіх перашкаджалі знайсці новае тосіпз уіуепсіі з Пецярбургам. Тут Сапегу не
падтрымлівалі кіраўнікі патрыятычнай партыі I. Патоцкі і А. Чартарыйскі, якія падазравалі,
што гетманскія прыхільнікі маюць іншыя мэты, чым у іх. Аднак часта яны разам выступалі
супраць каралеўскіх прыхільнікаў, якіх меншала. Казімір Нестар быўдастаткова папулярны
сярод паслоў і суддзяў, яго папулярнасць яшчэ болып вырасла пасля таго, як ён першым
дэманстрацыйна адмовіўся ад французскага адзення і фрызуры і надзеў традыцыйны
кунтуш. Публічныя «пастрыжыны» (29 лістапада 1788 г.) з удзелам княгіні Ізабелы
Чартарыйскай пры гуках трубаў і ў прысутнасці вялікага натоўпу (апісаныя ў ананімным
вершы «Князь маршалак Сапега, які апранаецца па-польску») былі сігналам да перамены
моды. На наступны дзень пасля цырымоніі Казімір Нестар запатрабаваў на сойме, каб усе
афіцэры апраналіся «па-польску». Зрэшты, неўзабаве гэтыя тэатральныя дэманстрацыі
патрыятызму сталі аб’ектам сатыры.
Казімір Нестар быў рэкардсменам па колькасці прамоваў у соймавай палаце (паводле
Бернарда Кракоўскага, да 28 чэрвеня 1791 г. ён прамаўляў 760 разоў). Быў незраўнаным
красамоўцам; і праз гады згадвалі «меч, які ён насіўу вуснах». Прамаўляў крыклівым голасам,
пры гэтым энергічна жэстыкуляваў. Яго красамоўнасць не раз зацягвала пасяджэнні сойма.
Каб кантраляваць соймавыя сесіі, Казімір Нестар утрымліваў спецыяльных крыкуноў, якія
заглушалі невыгодныя для яго прамовы. 3-за гэтага 7 кастрычніка 1789 г. Казіміра Нестара
жорстка крытыкаваў Станіслаў Костка Патоцкі.
Першыя тыдні сойма ў справе знешняй палітыкі праходзілі пад знакам спаборніцтва
Расіі і Прусіі ў прыхільнасці да канфедэрацыі, што ўсіх здзівіла. 14 кастрычніка 1789 г. Ка-
393
зімір Нестар разам з каралём (які падтрымліваў кантакты з прымасам Міхалам Паня-
тоўскім і Штакельбергам), А. Чартарыйскім, Ігнацыем і Шчасным Патоцкімі і С. Мала-
хоўскім удзельнічаў у нарадзе, якая рыхтавала адказ канфедэрацыі на ноту прускага пасла
Л. Бухгольца з прапановай альянсу і адмовай ад польска-расійскага хаўрусу. 17 лістапада
1789 г. разам з С. Малахоўскім Казімір Нестар перадаў копіі нотаў, накіраваных расійскімі
і прускімі дыпламатамі ў Варшаве паслам іншаземных краінаў, акрэдытаваным у Рэчы
Паспалітай. Новы прускі пасол Дж. Лукезіні, які пазнаёміўся з Казімірам Нестарам праз
I. Чартарыйскую, з моманту свайго прыездуўВаршаву пастаянна падтрымліваўз ім цесныя,
хоць і нябачныя кантакты, бо пры дапамозе гетманскіх прыхільнікаў разлічваў стварыць
прапрускую канфедэрацыю. Казімір Нестар планаваў атрымаць у ёй булаву маршалка, пра
што паведаміў прускаму дыпламату каля 19 кастрычніка і нагадваў пазней. Пазней Лукезіні
планаваў уплываць на сойм пры дапамозе не толькі афіцыйнай прускай партыі (на чале з
I. Патоцкім і біскупам Юзафам Рыбінскім), але і пры спрыянні Казіміра Нестара і серадзкага
ваяводы Міхала Валеўскага, які да гэтай гульні далучыўся ў пачатку лістапада гэтага ж года.
Менавіта Казімір Нестар, а не С. Малахоўскі, удзельнічаў у таемнай нарадзе кіраўнікоў
апазіцыі з Лукезіні ў канцы кастрычніка, дзе абмяркоўвалася магчымасць уводу прускага
войска (у залежнасці ад дзеянняў караля).
16 кастрычніка ў дэбатах адносна таго, хто павінен прысягаць на вернасць новай
канфедэрацыі - ваенны дэпартамент Сталай Рады ці само войска, Казімір Нестар з С. Мала-
хоўскім, як і ўся апазіцыя, галасавалі за прысягу войска. У соймавых прамовах (напрыклад,
27 кастрычніка) Сапега выказваўся за падзел выканаўчай улады паміж асобнымі структурамі,
якія падпарадкоўваліся б выключна сойму. У выніку быў скасаваны ваенны дэпартамент
Сталай Рады, даўно крытыкаваны апазіцыяй. Разам з іншымі чальцамі гетманскай партыі
(К. Курдваноўскім, Я. Межаеўскім, К. Жавускім, В. Страйноўскім, М. Валеўскім, Я. Язер-
скім) Казімір Нестар імкнуўся да аднаўлення палітычнай значнасці гетманскіх булаваў у
пасярэдніцтве паміж тронам і «народам», а таксама да выхаду войска з-пад улады не толькі
Сталай Рады, але і сойма. Па гэтай прычыне на сесіі 30 кастрычніка выступіў супраць
Шчаснага Патоцкага, які падтрымліваў прыняты раней закон аб сойме, што мог ў любы час
сабрацца, каб выправіць памылкі Сталай Рады ці яе ваеннага дэпартамента. Падчас нарады
ў караля 2 лістапада, дзе двор абмеркаваў супольнае рашэнне ў гэтай справе з большасцю
апазіцыі, Станіслава Аўгуста папярэдзілі, што ніхто не можа гарантаваць пазіцыю Казіміра
Нестара і чальцоў гетманскай партыі. На другі дзень Сапега сваёй прамовай спрычыніўся
да ліквідацыі ваеннага дэпартамента. Паводле сведчання Лукезіні, калі б гэта апазіцыі не
ўдалося, Казімір Нестар меў намер пакінуць соймавую палату і раскалоць канфедэрацыю.
5 лістапада на сойме ён востра крытыкаваў караля і Расію. Падставай паслужыла нібыта
непрыняцце ў соймавую канстытуцыю пастановы аб скасаванні вайсковага дэпартамента.
Насамрэч трэба было змяніць уражанне ад ноты Штакельберга з рэакцыяй Расіі на соймавыя
законы, дзе, на думку Пецярбурга, адсутнічалі гарантыі адносна хаўрусу з Расіяй. Для гэтага,
як і на папярэднім сойме, Казімір Нестар арганізаваў кавалькаду з 60 коннікаў і ўрачыста
прадыфіляваў перад каралеўскім замкам і палацам Штакельберга, выклікаўшы энтузіязм
публікі.
394
Калі падпарадкаваць войска выключна гетманам не удалося, Казімір Нестар
згадзіўся на падпарадкаванне Ваеннай камісіі абодвух народаў, незалежнай ад сойма.
Тады ж, 29 кастрычніка 1788 г., разам з К. Курдваноўскім прапанаваў перамясціць яе са
сталіцы ў правінцыю. У гэтым намеры быў бачны тыповы для рэспубліканцаў недавер да
«каралеўскай» Варшавы і схільнасць ідэалізаваць «шляхецкую» правінцыю. Пазней Казімір
Нестар удзельнічаў у нападках на дэпартамент замежных справаў Сталай Рады і 3 лістапада
прадставіўплан яе рэарганізацыі. Аднак, калі 20 лістапада падчас падрабязнага абмеркавання
Ваеннай камісіі дайшло да сумятні ў палаце дэпутатаў, менавіта Казімір Нестар прадухіліў
раздзяленне абедзвюх палатаў, што, як сведчыла пруская дыпламатыя, магло прывесці да
ўводу войска Фрыдрыха Вільгельма II.
У пачатку снежня гэтага ж года, падбухтораны прускімі дыпламатамі, разам з іншымі
чальцамі гетманскай партыі і С. Патоцкім Казімір Нестар змагаўся супраць прызнання
за каралём права з 1 снежня прызначаць афіцэраў. 5 снежня 1788 г. быў першым, хто
рэкамендаваў Тадэвуша Касцюшку на службу ў армію Рэчы Паспалітай. 15 снежня паведа-
міў сойм аб «афёры» К. С. Радзівіла, які быў гатовы прывесці шасцітысячны атрад, калі б Рэч
Паспалітая яго аплаціла.
У студзені 1789 г. разам з іншымі пасламі апазіцыі Казімір Нестар заклікаў замяніць
Сталую Раду сенатарскай радай, якая б разам з каралём назірала за працай шасці «вялікіх
камісій», кіруючых асобнымі галінамі жыцця дзяржавы. 19 студзеня ўдзельнічаў у скаса-
ванні Рады, пры гэтым запэўніваў, што яе ліквідацыя аніяк не парушае гарантыі, якія дала
Расія, і шантажаваў канфедэрацыяй і бунтам у ваяводствах, калі Рада застанецца. Каця-
рына II на вестку аб ліквідацыі Рады вельмі абурылася, бо палічыла, што Браніцкі і Казімір
Нестар дзейнічалі насуперак расійскім інтарэсам. 20 снежня 1788 г. Казімір Нестар як
маршалак канфедэрацыі ўвайшоў у склад дэпутацыі па замежных справах. Калі ў студзені
1789 г. з Парыжа прыйшоў адказ на высланыя туды копіі берлінскіх і пецярбургскіх нотаў,
які перасцерагаў ад разрыву з Расіяй, Казімір Нестар з гонарам паведаміў прадстаўніку
Францыі: «Лепшбы Францыя [...] недавалапарадаўнароду,якітыхпарадаўнечакае». Гэткая
бесцыромоннасць выклікала ў Парыжы абурэнне, якое кароль быў вымушаны рэгуляваць
з дапамогай сваіх агентаў. Французскі двор даў зразумець, што жадае бачыць паслом Рэчы
Паспалітай у Парыжы старшыню апазіцыі С. К. Патоцкага. У наступныя месяцы Казімір
Нестар шматразова настойваў на адкліканні з Пецярбурга Аўгустына Дэболі, бо той нібыта
кепска валодаў французскай мовай.
3 студзеня 1789 г. Казімір Нестар, начуты аб мужыцкіх бунтах ва Украіне, падтрымаў
прапанову К. Курдваноўскага паслаць туды ўсё кароннае і літоўскае войска і прызваць з
гэтых тэрыторый у цэнтральныя ваяводствы казакаў, якія знаходзіліся на забеспячэнні Рэчы
Паспалітай. Рэалізацыя гэтага праекта пазбавіла б Варшаву кантролю над абедзвюма арміямі
Рэчы Паспалітай. 8 студзеня Казімір Нестар настойваў на ўзнаўленні дыпламатычнага
ціску адносна вываду расійскага войска з Рэчы Паспалітай, але дамогся толькі таго, што ў
Пецярбург была адпраўленая чарговая нота.
Падчас дэбатаў 4-6 лютага 1789 г. адносна народнай кавалерыі разам з чальцамі
гетманстай партыі М. Валеўскім, Ю. Сухарэўскім, В. Сухадольскім і Я. Межаеўскім Казімір
395
Нестар дамогся яе павілічэння за кошт пяхоты, болып патрэбнай на тагачасным полі
бітвы. Крытыку рэгалістаў адбіваў разам з дзядзькам Браніцкім словамі аб польскім
выключным «геніі» і незвычайнай баявітасці польскай шляхты, якая сваім геройствам
здолее кампенсаваць недахоп умацаванняў. 19 лютага 1789 г. Сапега горача падтрымаў
праект універсала аб народным рушанні супраць «украінскіх бунтаў». Гэтая прапанова
не прайшла, калі стала ясна, што чальцы гетманскай партыі маюць на ўвазе не столькі
барацьбу з бунтамі, колькі мабілізацыю шляхты. 3 гэтага моманту (асабліва пасля бурнай
сесіі 23 лютага) Сапега пачаў аддаляцца ад іх і набліжацца да рэгалістаў-патрыётаў, якімі
кіравалі Патоцкія.
Разам з Юльянам Урсынам Нямцэвічам, К. Жавускім і Альбінам Казімірам Скуркоўскім
Казімір Нестар дамагаўся ўзнагародаў для ўдзельнікаў памежных сутычак з расійскім
войскам, перабольшана хваліў польскіх кавалерыстаў. Чым павялічваў адмоўнае стаўленне
паслоў да Расіі, так што нават кароль запісаў: «Умее Сапега накіраваць думкі супраць Расіі,
старанна крадзе ў сойма кожную навіну, якая на яе карысць, так што боязна каму-небудзь
адважыцца хоць слова супраць сказаць».
26 сакавіка 1789 г. Казімір Нестар настойваў на прыняцці «ахвяры 10 грошаў», а ў
наступны дзень, калі ўзнікла перасцярога, што шляхта перакіне гэты падатак на мужыкоў,
беспаспяхова прапаноўваў прыняць закон аб пакаранні за такую практыку. 21 красавіка
1789 г. зачытаў данясенне, у якім абвінавачваўся ўладыка Віктар Садкоўскі і падначаленыя
яму святары - у падбухторванні мужыкоў да бунту. 8 чэрвеня таго ж года Казімір Нестар
дамагаўся суда (але не арышту) над падскарбіем Адамам Панінскім, а пасля яго арышту
разам з С. Малахоўскім двойчы наведваў арыштанта, верагодна, схіляючы таго адмовіцца
ад пасады ўзамен на прабачэнні з боку сойма. Калі падскарбію ўдалося ўцячы, падтрымаў
прапанову аб памілаванні афіцэраў, пакараных за недастатковы нагляд за ім. Быў адным
з ініцыятараў прыняцця соймавага закона ад 20 ліпеня 1789 г., які зраўняў заробкі ўсіх
біскупаў. У сваіх прамовах падтрымліваў права караля пасля скасавання Сталай Рады
самастойна прызначаць біскупаў (у сувязі з прызначэннямі А. Нарушэвіча і Фелікса
Турскага).
1 ліпеня 1789 г. Казімір Нестар удзельнічаў у таемнай нарадзе з С. Малахоўскім, I. Па-
тоцкім і біскупам Рыбінскім, дзе абмяркоўваліся далейшыя палітычныя планы: рэформа
ўрада, пытанне пераемніка трона ў дынастыі Сасаў, дамова з Прусіяй і яе хаўруснікамі:
Англіяй, Галандыяй і Саксоніяй. Казімір Нестар настойваў, каб Рэч Паспалітая была
прынятая ва ўжо створаны хаўрус Англіі, Прусіі і Галандыі, мяркуючы, што толькі такім
чынам можна ўзмацніць антырасійскія настроі ў сойме.
Разам з іншымі гетманскімі прыхільнікамі, нягледзячы на недахоп сродкаў у казне,
Казімір Нестар дамагаўся павелічэння войска да 100 000 чалавек. Калі ў жніўні 1789 г.
сойм зацвярджаў штат войска, Казіміру Нестару, як генералу артылерыі, быў усталяваны
заробак 30 000 залатых. 20 жніўня сойм пастанавіў і надалей пакінуць у яго распараджэнні
«артылерыйскія» маёнткі і даходы ад іх, нягледзячы на тое, што стан літоўскай артылерыі
быў нездавальняючы. 16 лістапада 1789 г. Казімір Нестар разам з С. Патоцкім крытыкаваў
марудлівасць соймавай вайсковай камісіі ў прыняцці рашэння аб наборы рэкрутаў.
396
У жніўні і кастрычніку гэтага ж года пад уплывам Лукезіні Казімір Нестар спрычыніўся
да таго, што сойм двойчы дазваляў вываз польскага збожжа для патрэбаў расійскай арміі,
якая змагалася з Турцыяй. Восенню, насуперак парадам саксонскага дыпламата А. Эсэна,
які, ведаючы патрыятызм Казіміра Нестара, намагаўся схіліць Лукезіні на бок Малахоўскага,
прускі пасол падтрымліваў з Казімірам Нестарам таемныя стасункі, разлічваючы на яго
дапамогу ў зрыве польскіх планаў перадачы трона. Праз старанні Лукезіні Казімір Нестар
узбуджаў недавер да «арыстакратаў» Патоцкіх, якія, маўляў, захочуць кіраваць за спіною
замежнага ўладара; Казімір Нестар і Войцех Сухадольскі разглядаліся ім як выразнікі
інтарэсаў дробнай шляхты, «менш супраціўныя інтарэсам Прусіі, бо менш карысныя
для сапраўднага дабра Рэчы Паспалітай». Лукезіні супрацьпастаўляў Казіміра Нестара
Малахоўскаму, прыхільніку саскай партыі, і разлічваў, што ў выпадку неабходнасці будзе
ім кіраваць. У верасні 1789 г. блізкі па перакананнях Казіміру Нестару польскі пасол у
Берліне Юзаф Чартарыйскі прадставіў яго прускім міністрам як асобу, якая разам з
М. Валеўскім, I. Патоцкім і С. Малахоўскім вартая даверу. Кіраўнікамі патрыятычнай
партыі Казімір Нестар, аднак, быў адхілены ад сакрэтных перамоваў у справе чаканай
вайны з Аўстрыяй (быў звінавачаны ў няўменні захоўваць таямніцы, асабліва нападпітку).
На пасяджэнні камісіі замежных справаў 5 снежня Казімір Нестар пад рознымі падставамі
стараўся не дапусціць хаўрусу з Прусіяй; потым спрабаваў дэзавуяваць свае ж заявы на
парламенцкай сесіі 10 снежня, прысвечанай гэтаму пытанню, высока ацаніўшы будучую
дамову. У кастрычніку 1789 г. Казімір Нестар выступаў за арганізацыю палітычнай улады
ў Краі ў выглядзе адмысловых камісій - з абіранымі на соймах камісарамі, якія працавалі
б пад кіраўніцтвам таксама абіраных маршалкаў. 17 лістапада 1789 г. Казімір Нестар унёс
на разгляд сойма раней прадыскутаваны на літоўскіх сойміках праект закона аб цывільна-
вайсковых камісіях у ВКЛ, які адразу быў ухвалены.
Сваімі прамовамі Казімір Нестар непатрэбна зацягваў працу сойма, хоць сам
патрабаваў паскарэння яго працы. 21 студзеня 1789 г. ён гаварыў пра «роспач жыхароў у
правінцыях» з прычыны недзеяздольнасці сойма. У той жа дзень дэклараваў гатоўнасць
да падаткаабкладання літоўскай правінцыі, але квоту пазычкі прапаноўваў пад заклад
будучых даходаў літоўскай казны і абмяжоўваў да 3 млн. польскіх залатых. 26 студзеня
замест абвешчанага Каронай аднаразовага падвойнага падымнага падатка прапанаваў ад
імя Літвы мець шмат драбнейшых падаткаў, паступленні з якіх, хоць і ацэненыя надзвычай
высока, былі насамрэч сумнеўнымі.
Летам Казімір Нестар настойваў на тыднёвым, найкарацейшым перапынку ў працы
сойма. Патрабаваў справаздачы ад выканаўчых уладаў (напрыклад, ад фінансавай камісіі -
15 кастрычніка 1789 г.). Падымаў таксама справы прыватныя, асабліва калі трапляў на
пасяджэнні Сталай Рады і іншых выканаўчых структураў. Казімір Нестар быў адрасатам
антыклерыкальных па змесце «Лістоў 1789 года да... Сапегі ад ананіма, падчас сойма
напісаных».
Казімір Нестар быў адлюстраваны ў сатырах Ф. Язерскага «Антоні Стральніцкі, кат
кракаўскі», Францішка Заблоцкага «Трыумвірат» і інш.; сатырыкі крытыкавалі адмоўны
ўплыў маці і дзядзькі на Казіміра Нестара. Пра яго самога ў адной з палітычных загадак
397
гаварылася: «Старанны, аж залішне, / Жыць з жонкаю не выйшла, / Жыццё ў прамовах
траціць, / Пазык сваіх не плаціць».
3 сярэдзіны лістапада 1789 г. Казімір Нестар разам з іншымі пасламі прымаў дэлегацыі
гарадоў (у тым ліку з Камянца-Падольскага). Спачатку да руху гарадоў ён адносіўся
непрыхільна, а 25 лістапада, калі гараджане ў ратушы Старой Варшавы ўрачыста святка-
валі гадавіну каранацыі Станіслава Аўгуста, лічыў гэта пачаткам рэвалюцыі (як і гетман
Ф. Браніцкі) і двойчы прапаноўваў, каб супраць мяшчанаў выкарыстаць нацыянальную
кавалерыю. Урачыстасць тую назіраў, нізка кланяючыся Яну Дэкерту, бо, як запэўніваў
цікаўных, «не хацеў вісець». 3 гэтых асцярогаў Казіміра Нестара пакеплівалі сатырыкі
(гл. «На прыдуманую змову мяшчанаў» Ф. Заблоцкага). Калі прадстаўнікі гарадскога руху
прадставілі ў канцы 1789 г. уладам Рэчы Паспалітай свой мемарандум, Казімір Нестар
атрымаў нароўні з каралём і Малахоўскім спецыяльны «барвовы» асобнік з подпісамі ўсіх
дэлегатаў. 8 снежня на нарадзе з прысутнымі ў Варшаве міністрамі і С. Малахоўскім Казімір
Нестар правёў пункты, якія меліся той мемарандум палагодзіць.
21 снежня 1789 г. Казімір Нестар з Ю. Межаеўскім і В. Сухадольскім асудзілі адхілен-
не дробнай шляхты ад соймікаў і далі высокую ацэнку забеспячэнню свабодных выбараў
ва ўнесеных у сойм раней «Прынцыпах удасканалення ўрада». У ходзе гэтай дыскусіі
«гетманскай апазіцыі» закідвалася «маскоўская інтрыга», супраць чаго Казімір Нестар
апраўдваўся не пераканаўча.
11 студзеня 1789 г. ён пераняў пасля Шчаснага Патоцкага функцыі вялікага магістра
масонскай ложы Полыпчы «Вялікі Усход»; фактычна выконваў іх да 1793 г. Падчас яго
кіраўніцтва дзейнасць польскай масанерыі не вызначалася актыўнасцю, паколькі яе чальцы
займаліся болып палітыкай.
У1790 г. Казімір Нестар камандаваў 7-м пяхотным палком літоўскага войска, утвораным
з гарадзенскага батальёна, а 15 студзеня гэтага ж года стаў начальнікам (фармальным -
з-за занятасці ў Варшаве) новастворанага корпуса літоўскіх інжынераў. У гэтым жа годзе
ён падтрымаў намаганні свайго дзядзькі Францішка Ксаверыя [238] адносна Смаленскага
ваяводства.
У студзені 1790 г. Казімір Нестар прыняў удзел у сакрэтнай сустрэчы ў С. Малахоўскага,
падчас якое Лукезіні паведаміў пра намер свайго двара вярнуць Рэчы Паспалітай
аўстрыйскую Галіцыю. Неўзабаве пасля гэтага, 6 лютага, Казімір Нестар заклікаў капітана
Севярына Жавускага прыехаць у Варшаву, каб, кінуўшы на шалі свой аўтарытэт, «змяшаць
усе карты» і спыніць прыхільнікаў меркаваных рэформаў адносна атрымання спадчыны.
Казімір Нестар настойваў, што Браніцкі бяссільны, бо яго лічаць маскалём, і ён не можа
відавочна «стаць на бок дзядзькавых партызанаў». Жавускі мусіўураўнаважыць аўтарытэт
камянецкага біскупа Адама Красінскага, які прыехаўу Варшаву і стаў на бок «патрыётаў»,
маючы аўтарытэт «вязня за веру і волю». У неафіцыйнай дзейнасці Казімір Нестар быў
на баку гетманскай партыі, але з увагі на настроі ў палаце мусіў ужо ў той час хаваць свае
погляды.
Падчас нарады дэпутатаў з Лукезіні 24 лютага 1790 г. Казімір Нестар востра раскры-
тыкаваў прадстаўлены прускім паслом праект гандлёвай дамовы, акцэнтуючыся на тых яго
398
палажэннях, якія выглядалі не лепшымі ў параўнанні з дамовай 1775 г. Неафіцыйна таксама
настойваў на сур’ёзным разглядзе пагаднення Аўстрыі з Рэччу Паспалітай (на тых жа
ўмовах, што і з Прусіяй); ініцыятыва Вены, аднак, шырока не абмяркоўвалася. Аб далейшых
штодзённых перамовах з Лукезіні 9-14 сакавіка «добра адгукаўся кароль», між іншым
жадаючы, каб Берлін выконваў абавязацельствы, накладзеныя на яго згаданай дамовай 1775 г.
29 сакавіка Казімір Нестар падпісаў польска-прускае пагадненне.
16 сакавіка 1790 г. Казімір Нестар адстойваўперад вялікапалянамізаконнасць атрымання
ў 1775 г. чатырох старостваў, якімі валодалі каралеўскія пляменнікі і гетман Браніцкі, пад-
крэсліўшы, што перагляд справы вымагаў бы судовага рашэння. На сесіі 12 красавіка разам з
пасламі Тадэвушам Касцялкоўскім і Нямцэвічам Сапега выступаў за допуск герцага Людвіга
Віртэмберскага да камандавання польскім войскам. Праз дзень унёс на разгяд сойма скаргу
сялянаў з паезуіцкага маёнтка Пагацце.
14 красавіка Казімір Нестар разам з С. Малахоўскім і прысутнымі ў Варшаве міністрамі
ўдзельнічаў у нарадзе ў караля, падчас якой быў зацверджаны склад экстраардынарнай
адміністрацыі, прадугледжанай на час меркаванай вайны з Аўстрыяй. 17 траўня Сапега
разам з іншымі апазіцыйнымі пасламі спыніў чарговы антыгабрэйскі выступ у Варшаве
і запатрабаваў як найхутчэйшага расследавання, пакарання вінаватых і кампенсацыі
габрэям за ўчыненую шкоду. Перасцерагаў, каб тое не сталася пачаткам мяшчанскага
бунта. Калі 10 чэрвеня 1790 г. разглядаўся далейшы лёс сойма ў сувязі з заканчэннем яго
двухгадовай кадэнцыі, Казімір Нестар разам А. Чартарыйскім і Людвікам Гутакоўскім
выступіў супраць прапановы Я. Сухарэўскага склікаць наступны сойм, патлумачыўшы,
чаму існая канфедэрацыя павінна дзейнічаць далей. У канцы чэрвеня паінфармаваў
сойм аб вялікіх недастачах у казне ВКЛ, якія робяць немагчымым павелічэнне войска. 12
ліпеня насуперак апанентам (у тым ліку В. Сухадольскаму, з якім да гэтага часу выступаў
заадно і якога паспяхова прасоўваў на Радамскае кашталянства) заклікаў як мага хутчэй
разгледзець праект па арганізацыі ўніяцкай царквы, звяртаючы ўвагу на важнасць гэтага
пытання з гледзішча бяспекі дзяржавы. Сапега падтрымаў прапанову аб увядзенні ўніяцкага
мітрапаліта ў Сенат - без умовы прыняцця гэтай царквой лацінскага календара.
Летам 1790 г. выступы Казіміра Нестара адносна спадчыннасці каралеўскай улады,
надалей інспіраваныя Лукезіні, атрымалі моцную падтрымку дзядзькі Браніцкага і Шчаснага
Патоцкага, які далучыўся да кампаніі. Такім чынам сфармавалася апазіцыйная групоўка, якая
пазней апынулася ў шэрагах Таргавіцкай канфедэрацыі. 30 жніўня, калі Ю. Нямцэвіч унёс
на разгляд «спадчынны ўніверсал», Казімір Нестар, у супрацьлегласць іншым гетманскім
прыхільнікам, падкрэсліў законнасць гэтага праекта. 6 верасня 1790 г. ён спрычыніўся да
прыняцця соймам пастановы аб непадзельнасці зямель Рэчы Паспалітай, якая канчаткова
перакрэсліла спраектаваную патрыятычнай партыяй перадачу Гданьска і Торуні Прусіі.
Падчас соймавай сесіі 20 верасня 1790 г. Казімір Нестар выступіў супраць апытання
соймікаў адносна спадчыннасці кароны, прапануючы са свайго боку патрымку для
аднаразовых выбараў уіуепіе геуе. Кароль падтрымаў праект; пазней дапісалі (па жаданні
Сухарэўскага) дадатак, які прадутледжваў недапушчэнне спадчыннасці трона, і палата
ўхваліла адпаведны закон. Падчас наступных сесій Казімір Нестар спрабаваў палагоджваць
399
супраціўныя бакі, аднак адпрэчыў складзены валынскімі пасламі антыспадчынны маніфест.
Як маршалак канфедэрацыі разам са С. Малахоўскім рэкамендаваў на трон кандыдатуру
саскага прэтэндэнта. 3 Малахоўскім падпісаў абодва ўніверсалы на лістападаўскія соймікі.
Хэлмскі соймік хваліў Казіміра Нестара за абарону вольных выбараў, яго ж родны соймік -
берасцейскі - згадзіўся на аднаразовыя выбары саскага прэтэндэнта уіуепіе гере, але пажадаў
упісання вольных выбараў у асноўны закон. Вядома, што шляхту на берасцейскім сойміку
інспіравала маці Казіміра Нестара, ад якой сын пачаў у той час паволі дыстанцыявацца.
Аднак яго ўласная пазіцыя ў дэталях невядомая.
Пасля прыезду нанова абраных паслоў Казімір Нестар, спасылаючыся на соймавую
інструкцыю, прапанаваў 20 снежня, каб усе паслы прысягнулі, што не бралі і не будуць браць
грошы ад чужых урадаў. Прапанова згубілася сярод іншых ініцыятываў. На сесіі 31 снежня
1790 г. Казімір Нестар разам з В. Сухадольскім выступіў супраць «асабістых пасквіляў»
і ананімнасці ў публікацыях, што можна звязаць з наступам патрыятычнай партыі, якая
часта нападала на абодвух заяўнікаў. Гэтым разам палата падтрымала прапанову і прыняла
адпаведную пастанову.
Падчас сесіі 4 студзеня 1791 г. Казімір Нестар настойваў на прыняцці законаў, да якіх
кароль, I. Патоцкі і С. Малахоўскі лічылі за лепшае не вяртацца. Па словах Станіслава
Аўгуста, Казімір Нестар спадзяваўся на прыняцце заканадаўчага акта, які гарантаваў бы
далейшае валоданне староствамі, вяртанне якіх у казну патрабавала дадатковых інструк-
цый. Да Казіміра Нестара далучыліся праціўнікі спадчыннасці, маючы надзею на зрыў гэтай
ініцыятывы. Каб пазбегнуць паразы ў ходзе галасавання, Казімір Нестар разам з К. Жа-
вускім агучыў праект пастановы, якая абавязвала сойм на працягу першых двух тыдняў
месяца займацца структурнымі праектамі, а цягам трэцяга - праверкай адміністрацыі. Але
ўрэшце пад уціскам ад гэтага праекта прыйшлося адмовіцца. Па меры змены палітычнай
сітуацыі ў сойме змянялася таксама і роля Казіміра Нестара. Развіццё падзей (болып чым
ўласныя рашэнні) збліжала Сапегу з лідарамі патрыятычнай партыі. У адказ Браніцкі
пазбавіў Казіміра Нестара кватэры ў- сваім палацы. Пішучы пра гэта, К. Гейкінг не датуе
дадзены момант, але звязвае яго з пераходам Казіміра Нестара ў прускую «партыю».
У пачатку лютага 1791 г. Казімір Нестар ужо супрацоўнічаў з каралём. Так, напрыклад,
ён спрычыніўся да спынення нападак на фінансавых камісараў, якія ў 1787 г. прынялі
рашэнне купіць палац амбасадару Расеі; іх прымушалі вярнуць цалкам выкладзеную суму,
хоць кароль абавязаўся вярнуць яе па частках. На сесіі 24 сакавіка 1791 г. Казімір Нестар,
як чалец камісіі па сойміках, супакоіў забурэнне паслоў, выкліканае смелай прапановай
Пія Кіцінскага скасаваць інструкцыі, абавязковыя для выканання на сойміках. Абараняючы
інструкцыі, Казімір Нестар спрычыніўся да прыняцця адмысловага законапраекта.
На другім этапе перамоваў з англійскім паслом Гейлсам аб гандлёвай дамове ў абмен
на перадачу Прусіі Гданьска Казімір Нестар, чыёй згоды беспаспяхова дамагаліся Гейлс
і галандскі пасол А. ван Рэдэ, 31 сакавіка выступіў рашуча супраць такіх умоваў. Нягле-
дзячы на падтрымку трох трымальнікаў пячаткі (А. М. Сапегі, Я. Малахоўскага і Яўхіма
Храптовіча), галасаванне ў камісіі было прайграна, і сойм пасля бурнай сесіі 1 красавіка
ўхіліўся ад рэзалюцыі ў гэтай справе. 5 красавіка ў сойме Казімір Нестар падтрымліваў
Станіслава Аўгуста, адбіваючы напады апазіцыі ў тым, што дапушчэнне мяшчанства да
400
куплі зямлі пагражае манаполіі шляхты. Падчас прыняцця закона аб гарадах 18 красавіка
1791 г. Казімір Нестар падтрымлівауяго, адпрэчваючы перасцярогі Тамаша Длускага адносна
дапушчэння гарадскіх земляўласнікаў на пасады незалежна ад іх вызнання.
У падрыхтоўку да сесіі 3 траўня Казімір Нестар не быў пасвечаны; першую інфармацыю
атрымаўад караля за паўгадзіны да пачатку сойма. Выказаўся прыканцы сесіі, падкрэсліўшы
нефармальнасць унясення ўрадавых дакументаў на сойм і крытыкуючы пастановы, якія
там утрымліваліся, супярэчныя таму, за што ён змагаўся ўсё жыццё. Заклікаў, аднак, да
згоды і прасіў паўторнага разгляду, магчыма, жадаючы выйграць час. Пасля прыняцця
Канстытуцыі разам з каралём і пасламі Казімір Нестар апынуўся ў калегіяце св. Яна;
угавораны каралеўскім ад’ютантам Галкоўскім, які, «радасна абдымаючы, ледзь не нёс яго
амаль да касцёла». Там, паводле караля, Сапега сказаў: «Не ва ўсім ухваляю гэты акт. Але
калі бачу караля, майго калегу [С. Малахоўскага] і так шмат годных, якія прысягаюць, то і
я прысягну». Пасля цырымоніі Казімір Нестар прызнаўся Станіславу Аўгусту: «Цяпер мне
ні ў маці, ні ў дзядзькі няма месца. Я знішчаны. Адзіным маім ратункам цяпер няхай будзе
кароль. Я цяпер увесь твой». Ад гэтай дэкларацыі ён і пазней не адступіў; яго подпіс фігуруе
на акце Канстытуцыі, апублікаваным 5 траўня. Напісаны 11 траўня ліст Я. Булгакава ў
Санкт-Пецярбург, дзе Казімір Нестар называўся бязвольным, не стрымаўшым слова і г.д.,
выглядае хутчэй як апраўданне расійскага пасла і падаецца малаверагодным.
На наступны дзень Казімір Нестар разам з Малахоўскім зацягнулі публікацыю
Канстытуцыі, у выніку чаго ў яе тэкст былі ўнесеныя некаторыя папраўкі. 5 траўня, падобна,
удзельнічаў у нарадзе незадаволеных, а затым умела абышоў біскупа Юзафа Касакоўскага,
старшыню канстытуцыйнай камісіі, які не хацеў падпісваць Канстытуцыю як той, хто не
галасаваў за яе. Палата асобным рашэннем абавязала камісію падпісаць гэты акт. У той
жа дзень перад пачаткам сойма Казімір Нестар прывёў да караля гетмана Браніцкага, які
абвясціў аб сваёй гатоўнасці далучыцца да пераможцаў і быў прыхільна прыняты манархам.
Казімір Нестар быў пасярэднікам паміж каралём і Браніцкім цягам наступных некалькіх
тыдняў. Факт яго прысягі Канстытуцыі чальцы канстытуцыйнай партыі выкарыстоўвалі
ў шырокамаштабнай прапагандысцкай кампаніі, разлічанай на прыцягненне новых
прыхільнікаў. Кароль нават пахваліў Казіміра Нестара за тое, што «працуе кожны дзень
эфектыўна». Мемуарысты прыпісваюць Сапегу і лозунг: «Кароль з народам! Народ з
каралём!». У сваю чаргу незычліўцы, якія знаходзіліся ў Вене, распускалі чуткі пра тое, што
за падпісанне Канстытуцыі Казіміру Нестару спісалі даўгі ў памеры 700 000 залатых.
Падчас урачыстасцяў, арганізаваных магістратам Варшавы 4 і 5 траўня 1791 г., партрэт
Казіміра Нестара вісеў у ганаровай зале. Таксама падчас масавых фэстаў у іншых гарадах імя
Казіміра Нестара называлася сярод асабліва заслужаных. Ён разам з С. Малахоўскім падпісаў
вядомы ўніверсал ад 7 траўня, абвясціўшы аб прыняцці Канстытуцыі. 8 траўня Сапега
ўдзельнічаў у канстытуцыйных урачыстасцях у Вільні (а таксама ў святкаванні імянінаў
Станіслава Аўтуста). Тады ж ён разам з А. Чартарыйскім, Т. Касцюшкам і К. Жавускім
спрабаваў схіліць на свой бок трокскага пасла Міхала Залескага, аўтарытэтнага ў Літве.
На працягу наступных тыдняў Казімір Нестар супрацоўнічаў з канстытуцыйнай
партыяй, прадухіляючы розныя неспадзяванкі на сойме (прыкладам, 26 траўня, калі ў
ходзе дэбатаў спрычыніўся да адхілення прапановы лукаўскага кашталяна Яцка Язерскага
401
адносна выбару прымасаў на сойме). Выказаўся таксама супраць прапановы Юзафа
Чартарыйскага, каб міністры не атрымоўвалі не толькі замежных заробкаў, але і з казны.
Пасля галасавання Казімір Нестар быўпапрапанове С. Малахоўскага прызначаны ўкамісію
па ахове канстытуцыі - як маршалак Літоўскай канфедэрацыі. Гэтае прызначэнне мела на
мэце больш цесна прывязаць яго да травенскай перамогі. С. Малахоўскі і Казімір Нестар
удзельнічалі ў пасяджэннях камісіі па чарзе.
Падчас побыта ў Варшаве курляндскай герцагіні Даратэі Бірон Казімір Нестар зблізіўся
з ёю, падтрымліваючы ў сойме яе палітычныя ініцыятывы, датычныя Курляндыі і Земгаліі -
праз Станіслава Урсына Нямцэвіча і асабістыя неафіцыйныя стасункі. У 1791 г. прадаставіў
ёй для пражывання свой палац, праводзіў, калі ад’язджала. Пазней адны сцвярджалі, што
Казімір Нестар «афіцыйна абвясціў сябе рыцарам княгіні» (К. Гейкінг), іншыя настойвалі
на тым, што разведзены Казімір Нестар дамагаецца рукі (і значнага пасагу) найстарэйшай
княгінінай дачкі. У перыяд Чатырохгадовага сойма Казімір Нестар жыўу палацы Браніцкага,
часова ў Юзафа Панятоўскага, а таксама ў Палацы Рэчы Паспалітай на вуліцы Вербнай.
У чэрвені 1791 г. Казімір Нестар паспяхова выступаў пасярэднікам паміж літоўскімі
пасламі і сенатарамі і лідарамі канстытуцыйнай партыі, якія настойвалі на стварэнні камісіі
паліцыі абодвух народаў, што ў канчатковым выніку і адбылося 17 чэрвеня. Праўда, пазней
ён дамагаўся, каб для Літвы ўтварыць асобную камісію, што падкрэсліла б павагу да права
Вялікага Княства. 28 чэрвеня Казімір Нестар палемізаваў у гэтым пытанні з Г. Калантаем,
які жадаўуніфікаванага кодэкса для ўсёй краіны. Калі ў сярэдзіне ліпеня па Варшаве пайшлі
чуткі аб антыканстытуцыйным выступе Ф. К. Браніцкага, сёй-той прыгадаў, што Казімір
Нестар, якому давяраў дзядзька-гетман, на некалькіх сходах гаварыў, «што робіцца нешта
новае». Ім абодвум пагражаў варшаўскі люд, і яны па чарзе хадзілі да караля тлумачыцца і
скардзіцца на непраўдзівыя - паводле іх - чуткі. Стаўленне Казіміра Нестара да Станіслава
Аўгуста змянялася ў лепшы бок, таму калі 20 верасня адзін з паслоў выступіў з прапановай,
«каб кароль нёс асабістую адказнасць за любы гвалт, скіраваны на зацісканне нацыянальных
свабодаў», ён выступіў супраць - разам з I. Патоцкім і А. Чартарыйскім, што паказвала
адзіную пазіцыю лідараў канстытуцыйнай партыі. 23 кастрычніка 1791 г. разам з С. Мала-
хоўскім Казімір Нестар трымаў пры хросце сына прэзідэнта Варшавы Я. Дэкерта (на той час
ужо нябожчыка). Урачыстая цырымонія ў сталічнай калегіі служыла яшчэ адным доказам
братэрства шляхты з мяшчанствам.
10 кастрычніка ад імя літоўскай правінцыі Казімір Нестар згадзіўся на зраўнанне
падаткаў у Кароне і ВКЛ. Падчас соймавай сесіі 20 кастрычніка ён абвясціў, што па выніках
дзвюх літоўскіх сесій паслы пайшлі насустрач літоўскай фінансавай камісіі. У той жа дзень
сойм прыняў пастанову аб узаемных гарантыях для абодвух народаў. 24 кастрычніка Казімір
Нестар даводзіў у сойме, што калі Шчасны Патоцкі і С. Жавускі дагэтуль не прысягнулі
Канстытуцыі 3 траўня, то права прымянення супраць іх дыскрымінацыйных мераў
належыць праўнай і вайсковай камісіям, а не сойму. 6 снежня, калі ў сойме абмяркоўвалі
справу «незадаволеных у Ясах», Казімір Нестар «галаву аддаваў» у заклад адносна вернасці
дзядзькі Браніцкага сойму і дзейным законам. Ён тлумачыў, што гетман паехаў у Ясы з
дазволу караля для палагоджвання сямейных справаў. У той жа час, аднак, Казімір Нестар
402
падтрымаў прапанову пасла Яна Непа.муцэна Збаінскага лічыць несапраўднымі маніфесты і
пратэсты супраць урада і пастановаў сойма і дамагаўся, каб кожнае меркаванне, выказанае
ў палаце, уносілася ў публічныя акты.
11 студзеня 1792 г. Лукезіні паведамляў у Берлін, што Казімір Нестар «у цэлым не
настроены рэвалюцыйна», але сцвярджаў, што ў выпадку бунту Сапега бу^дзе падтрымлі-
ваць бунтаўнікоў - разам з Браніцкім. Дыпламат лічыў Казіміра Нестара замаскаваным,
але рашучым праціўнікам спадчыннага трона. Магчыма, гэтыя высновы сталіся вынікам
дэзінфармацыі. Прускі пасол пераказваў Казіміру Нестару, Я. Храптовічу і I. Патоцкаму (як
і каралю) вызнаваную праз Берлін інфармацыю адносна хаўруса, які меўся злучыць дзве
дзяржавы.
На сесіі 27 студзеня Казімір Нестар разам з каралём, С. Малахоўскім і прысутнымі
міністрамі выступаў супраць нацэленай на Шчаснага Патоцкага і С. Жавускага прапановы
Ю. Нямцэвіча аб ліквідацыі польных булаваў і прызнання вольнымі вайсковых пасадаў,
займаных асобамі, якія не прысягнулі Канстытуцыі 3 траўня. У сваёй прамове Сапега
прызнаваў, што гэта непаслушэнства, і прапаноўваў працягнуць тэрмін прысягі яшчэ на
тры месяцы. У той жа час ён удзельнічаў у падрыхтоўцы да лютаўскіх соймікаў 1792 г. у
Берасцейскім ваяводстве, дзе трывогу канстытуцыйнай партыі выклікала дзейнасць
непрыхільных да справы 3 Траўня маці Казіміра Нестара і Ю. Межаеўскага. Напісаныя
Казімірам Нестарам лісты далі вынік, хоць перад прысягай названых асобаў ды іх
прыхільнікаў неабходна было «прыбраць некаторыя перашкоды». У выніку 15 сакавіка
1792 г. пасля аднаўлення пасяджэнняў сойма Казімір Нестар павіншаваў караля з амаль
аднадушным ухваленнем Канстытуцыі, заяўляючы аб сваёй гатоўнасці абараняць яе. Толькі
цяпер Лукезіні пераканаўся ў змене поглядаў Казіміра Нестара.
25 красавіка 1792 г. Казімір Нестар у жорсткай спрэчцы з Булгакавым у Кабыльцы
публічна заявіў аб сваёй вернасці справе Канстытуцыі. 3 траўня выступіў на яе ўрачыстых
угодкахуваршаўскім касцёле Святога Крыжа, азатым заклаўкутнікаменьупадмураккасцёла
Божага Наканавання. У другой палове дня прымаў дэпутатаў і гарадскіх упаўнаважаных
літоўскай правінцыі. Калі ў сойме 6 траўня абмяркоўвалі праект па ўмацаванні літоўскай
артылерыі гарматамі з Кароны, Казімір Нестар паручыўся за прафесійнасць артылерыстаў-
літвінаў.
Калі 18траўня 1792 г. Булгакаўпрадставіўсваю дэкларацыю абуваходзерасійскіхвойскаў,
Казімір Нестар разам з С. Малахоўскім падпісаў адозву да народа, а таксама прынятую
соймам афіцыйную пастанову, якую перадалі Булгакаву 1 чэрвеня. Сапега, у адрозненне
ад дзядзькі Браніцкага, захоўваў вернасць канстытуцыйнаму лагеру, што было ацэнена
каралём. Падчас сесіі 26 траўня 1792 г., калі сойм прымаў пастанову адносна Курляндыі,
Казімір Нестар змагаўся за «пракняжацкае», а не «прашляхецкае» рашэнне. Калі першае
правалілася ў адкрытым галасаванні, менавіта Казімір Нестар унёс прапанову пра таемнае
галасаванне, пры якім яна прайшла з невялікай перавагай. 29 траўня, падчас апошняй сесіі
парламента, Сапега рашуча ўсклікнуў: «Пераставайма пісаць законы і пойдзем іх бараніць».
5 чэрвеня 1792 г. Казімір Нестар разам з С. Малахоўскім увайшоў у склад вайсковай рады
пры каралі і ўдзельнічаў у яе пасяджэннях 17 і 18 чэрвеня. 23 чэрвеня адправіў 10 вазоў
403
вайсковага рыштунку для арміі князя Юзафа ва Украіну. Казімір Нестар таксама ўдзельнічаў
у апошняй (ХІХ-й) сесіі Рады 21 ліпеня. У той жа дзень у Старым Канстанцінаве кіраўніцтва
Таргавіцкай канфедэрацыі вы дала позву Казіміру Нестару і іншым лідарам Чатырохгадовага
сойма, звінаваціўшы іх у схіленні караля да парушэння расіа сопуспіа і загадаўшы паўстаць
перад судом Генеральнай кароннай канфедэрацыі.
Калі ў Варшаве вырашылі выступаць з войскам на Таргавіцу, Казімір Нестар спачатку
паабяцаў ва ўсім падтрымліваць караля, але падчас нарады манарха з міністрамі і чальцамі
каралеўскай сям’і выступіў супраць акцыі і абвясціў аб сваім выездзе з краіны. Па словах
Лукезіні, Сапега лічыў, што яго голас, як апошні ў абмеркаванні, не ўлічылі, паколькі
большасць ужо падтрымала збройную акцыю. Паводле Станіслава Вадзіцкага, Казімір
Нестар назваў таргавічанаў «бунтарамі, якія не належаць да нацыі». Пазіцыя Казіміра
Нестара ўсіх уразіла, вестка разышлася па горадзе. Вечарам 24 ліпеня Сапегу, які вяртаўся
пасля вячэры праз Саскі сад, тысячны натоўп зладзіў авацыю, нёс яго на руках, гучна
выкрыкваючы «віваты» ў яго гонар. Звяртаючыся да прысутных, Казімір Нестар публічна
паабяцаў не далучацца да канфедэрацыі.
27 ліпеня 1792 г. Казімір Нестар унёс у Варшаўскія земскія акты маніфест супраць
Таргавіцкай канфедэрацыі, у якім падкрэсліваў (як і Малахоўскі), што сойм - адзіная
легальная ўлада ў Рэчы Паспалітай - быў толькі прыпынены, і не мае значэння ўсё, што
супярэчыць яго пастановам. Таргавіцкую канфедэрацыю Сапега акрэсліў як справу
шкодную, «гвалтам чужых войскаў падтрыманую» і супраціўную Рэчы Паспалітай. У той
жа дзень возны перадаў Казіміру Нестару ў Базаліі таргавіцкую позву. 28 ліпеня Сапега
выехаў у Альт-Васэр у Сілезіі, яго маніфест у французскім перакладзе быў надрукаваны
толькі 1 жніўня.
У Альт-Васэры, верагодна, менавіта Казімір Нестар і Калантай спрабавалі без асаблівага
поспеху супрацьпаставіць Сымону Касакоўскаму гетмана Міхала Казіміра Агінскага.
Нягледзячы на згоду I. Патоцкага і С. Малахоўскага ў гэтай справе і ўгаворы чальцоў
канфедэрацыі, якія па дарозе ў Берасце 4 верасня гасцілі ў Кодані, а таксама маці, якая аб
гэтымпісалаШчаснамуПатоцкаму,КазімірНестарнепрыслаўадрачэнняадЧатырохгадовага
сойма і дэкларацыі аб далучэнні да канфедэрацыі. У снежні 1792-га і студзені 1793-га ён
быў у Венецыі. Станіслаў Аўгуст разам з іншымі лідарамі канстытуцыйнага лагера прымаў
меры па адкліканні позваў, накіраваных супраць Казіміра Нестара. Напэўна, дзякуючы
пратэкцыі маршалка літоўскай канфедэрацыі, вялікага літоўскага канцлера А. М. Сапегі
і ў выніку заступніцтва Станіслава Аўгуста перад расійскім амбасадарам Я. Сіверсам (у
сакавіку 1793 г.), кіраўніцтва канфедэрацыі рашэннем ад 13 лютага 1793 г. падоўжыла
Казіміру Нестару тэрмін да 28 красавіка таго ж года - «з прычыны хваробы і незнаходжання
ў краіне». Але адначасова генерал-маёр літоўскай артылерыі Фрыдрых Вільгельм фон
Кронеман па загадзе гетмана Сымона Касакоўскага заняў маёнткі Геранёны і Ліпнішкі,
якія былі ўладаннямі генерала літоўскай артылерыі. Замест чаканай дэкларацыі Казімір
Нестар даслаў заяву аб «добраахвотнай адстаўцы з пасады», і 1 траўня 1793 г. кіраўніцтва
канфедэрацыі рэкамендавала на вызваленую пасаду сына літоўскага канцлера Францішка
Сапегу [263]. 9 траўня Казімір Нестар з Замосця даслаў развітальны загад корпусу літоўскай
404
артылерыі. Напэўна, адначасова Казімір Нестар страціў і камандаванне 7-м літоўскім палком
пяхотнікаў, бо ў сярэдзіне чэрвеня 1793 г. ім ужо камандаваў Людвік Гелгуд.
Падчас банкаўскага крызіса 1793 г. доўг Казіміра Нестара (ён тады жыў у Львове)
банкіру Фрыдэрыку Кабры дасягаў22 403 дукатаў. 7 лютага 1794 г. А. Ігельстром напісаўліст
ў Сталую Раду, дамагаючыся забраць у С. Малахоўскага і Казіміра Нестара паперы (у тым
ліку асабістыя) часоў Чатырохгадовага сойма і знішчыць усе асобнікі маніфестаў, занесеных
у ліпені 1792 г. у акты.
Арыштаваны ў пачатку красавіка 1794 г. удзельнік перадпаўстанцкай змовы Леапольд
Сярпінскі назваў сярод яе ўдзельнікаў Казіміра Нестара. 14 красавіка Інгельстром
запатрабаваў арыштаваць Сапегу і судзіць. Г. Калантай пазней успамінаў, што непасрэдна
перад паўстаннем Казімір Нестар прыслаў у Дрэздэн заклік не марудзіць і паўставаць.
Хадзілі таксама няпэўныя чуткі аб удзеле Казіміра Нестара ў з’ездзе ў Сяняве, на якім ён
разам з А. Чартарыйскім, Аляксандрам Ліноўскім ды інш. вырашыў распачаць паўстанне
супраць Прусіі, Такое меркаванне таксама паўтарыў саскі дыпламат у Варшаве Ё. Патц.
У чуткі гэтыя паверылі расійцы.
У пачатку паўстання Казіміру Нестару (верагодна, Тадэвушам Касцюшкам) было прыс-
воена званне генерал-маёра (Я. Пахонскі). Ён адхіліў, аднак, прапанову ўзначаліць паўстанне
ў Літве, хоць ліст, дасланы ім Касцюшку з Кракава 18 красавіка 1794 г., сведчыць пра тое,
што ён сур’ёзна разглядаў такую магчымасць. Ездзіў ў якасці эмісара паўстанцаў у Львоў,
выкарыстоўваючы свае сувязі і сяброў у гэтым горадзе, сярод якіх была жонка адваката
Маткоўскага, «вялікая прыхільніца французаў і польскай рэвалюцыі». Па словах С. Гербста
(занатаваных 3. Сулекам), Касцюшка на пачатку паўстання звяртаўся праз Казіміра Нестара
таксама да генерала літоўскай артылерыі Францішка Сапегі з заклікам узяць на сябе кіраў-
ніцтва паўстаннем у Літве. 2 траўня 1794 г. Казімір Нестар па просьбе Касцюшкі быў на
Любліншчыне, дзе «палымянымі прамовамі» (К. Козьмян) схіліў да выс-тупу «каля тысячы
шляхцічаў і ўвесь горад [Люблін]». 9 траўня гэтага ж года Казімір Нестар быў ужо ў Берасці,
дзе агітаваў да паўстання берасцейскую і кобрынскую шляхту. Менавіта высілкамі Сапегі
шляхта прыняла кракаўскі акт Касцюшкі, а не - як болынасць у Літве - віленскі акт Якуба
Ясінскага. Казімір Нестар бачыўся тады ў Берасці са сваім далёкім сваяком Францішкам
Сапегам. Прымаў удзел у баях як капітан артылерыі. Далучыўся да лагера Францішка пад
Лідай і дапамог палагодзіць непаразуменні паміж ім і генералам Ясінскім.
Казімір Нестар удзельнічаў у бітве пад Соламі (25 чэрвеня 1794 г.) і ў некалькіх дробных
сутычках. Вызначыўся адвагай пры абароне Вільні 11 жніўня - камандуючы артылерыйскай
батарэяй, абараніў Зялёны мост і змусіў непрыяцеля адысці. У жніўні выставіў конны полк
(220 добра абмундзіраваных і забяспечаных вершнікаў), якім камандаваў нейкі Сапоцька,
і 60 пяхотнікаў. 9 верасня Казімір Нестар знаходзіўся ў лагеры пад Абаленікамі; у лістах
адтуль скардзіўся на бязладдзе ў войску і звадкі паміж літоўскімі камандзірамі. Верагодна,
перад заняпадам паўстання знаходзіўся ў Варшаве.
Перад 1795 г. спешна, разам з маці, на пазычанай карэце Казімір Нестар выехаў з
Любліна ў Львоў (верагодна, каб пазбегнуць арышту). Пасля канчатковага падзелу Рэчы
Паспалітай застаўся ў Вене, шакуючы многіх частымі гулянкамі. Сапегу называлі ў ліку
405
заснавальнікаў створанай 6 студзеня 1796 г. у Кракаве канфедэрацыі, аднак невядома, ці
насамрэч ён да яе належаў. У траўні 1796 г. расійскія дыпламаты залічвалі яго да чальцоў
львоўскай цэнтралізацыі, але, як выглядае, і гэта былі толькі чуткі. Затое Казімір Нестар
падтрымліваў кантакты з эмігрантамі, згрупаванымі вакол генералаў Яна Генрыка
Дамброўскага і Юзафа Выбіцкага, якія з восені 1795 да 1797 г. планавалі і прапаноўвалі
па чарзе прусакам і французам скліканне пазачарговага Чатырохгадовага сойма за
межамі краіны пад кіраўніцтвам С. Малахоўскага і Казіміра Нестара. Рэалізацыя гэтага
плана дазволіла б умацаваць пазіцыі эмігрантаў - прыхільнікаў Чатырохгадовага сойма -
супраць радыкалаў, якія лічылі сябе спадкаемцамі паўстання Касцюшкі. Калі Дамброўскі
вёў перамовы з Банапартам у Мілане ў ліпені-жніўні 1797 г„ на выпадак чаканых на той час
мірных перамоваў была падрыхтаваная адозва «Арреі а ГЕцгоре», якую меліся падпісаць
С. Малахоўскі і Казімір Нестар. У адозве яны дамагаліся, каб Еўропа асудзіла падзелы
Рэчы Паспалітай. У 1797 г. былі спадзяванні, што Казімір Нестар пераедзе ў Гамбург, але
ўрэшце да гэтага не дайшло. У тым жа годзе Сапега меў нараду ў Вене з генералам Юрыем
Грабоўскім, які прадстаўляў эмігрантаў, а ў сярэдзіне лютага 1798 г„ ужо вельмі хворы,
таемна сустракаўся з тагачасным французскім паслом у Вене Ж. Бернадотам.
3 юнацтва Казімір Нестар займаўся творчасцю і перакладамі; некалькі яго твораў былі
апублікаваныя ў «Забавах прыемных і карысных». У 1777 г. у Варшаве была пастаўленая
«Бэверлея, або Англійскі гулец» у вершаваным перакладзе Казіміра Нестара. П’еса мела
вялікі поспех. Казімір Нестар таксама выступаў у аматарскім тэатры літоўскай канцлершы
княгіні Магдалены Сапегі, выканаў ролю Арэста ў п’есе «Андрамаха». Дагаджаючы Ганне
Сангушцы, напісаў ідылію «Міртыль і Тырсіс» (на яе дзень нараджэння 14 лютага 1782 г.).
Частка вершаў Казіміра Нестара засталася ў рукапісах. Ён меў досыць вялікую бібліятэку,
чужамоўная частка якой налічвала ў 1787 г. звыш 3 500 найменняў.
У перыяд непаўналецця Казіміра Нестара яго маёнткамі кіравалі дзядзькі Юзаф
і Францішак Ксаверы; з імі ў Коцку ў 1778 г. ён завяршыў канчатковы падзел уласнасці.
Казіміру Нестару належалі: Кодань (за набыццё якога ён дзякаваў маці ў траўні 1775 г. з
Парыжа), Лэнчна (з вялікай запазычанасцю), Базалія і Козьмін ў Калішскім ваяводстве,
Радлін у Познанскім, Шкуды ў Жмудзі. У Кодані Сапега трымаў суконную мануфактуру,
здольную выконваць разавыя замовы па 20 000 локцяў. Акрамя спадчыны (па Тэадоры з
Солтанаў Сапегі, памерла ў 1774 г„ 300 000 залатых, паводле тастамента канцлера А. М.
Сапегі (1793) - 60 000 залатых), Казімір Нестар, змушаны фінансавымі праблемамі, пазбыўся
некаторых маёнткаў (Мутвіцы прадаў Ю. Межаеўскаму ў 1782 г„ фальварак Куты - Антонію
Дзедушыцкаму на год раней). Існуе меркаванне, што сваім марнатраўствам Казімір Нестар
давёў да поўнага заняпаду коданскую лінію Сапегаў. У яго былі шматлікія межавыя спрэчкі,
у тым ліку з Берасцейскай і Кобрынскай каралеўскімі эканоміямі, а таксама з Вільняй (1775),
з якой межавалі сапегаўскія фальваркі Лявонішкі і Тупалішкі.
Сучаснікі падкрэслівалі яго прывязанасць да маці, галантны выгляд, добрую памяць,
інтэлект, досціп і красамоўства. Крытыкавалі за несамастойнасць, марнатраўства, гулянкі
і гультайства. Казімір Нестар памёр у Вене 25 траўня 1798 г. і быў пахаваны ў родавым
маўзалеі ў касцёле св. Ганны ў Кодані. У студзені 1799 г. Францішак Карпінскі па просьбе
маці Казіміра Нестара напісаў эпітафію на яго магіле.
406
Ад шлюбу з Ганнай з Цэтнераў, дачкой Ігната і Людвікі з Патоцкіх (у першым шлюбе
Сангушкай), Казімір Нестар не меў нашчадкаў. Ганна выйшла замуж у трэці раз - за Каятана
Патоцкага, старостудымірскага, а пасля яго смерціўзяла шлюб (20 сакавіка 1803 г.) з Шарлем
Латарынгскім, герцагам д’Эльбёфам і дэ Ламбезам. Памерла 6 студзеня 1814 г.
Войцех Багуслаўскі зрабіў Казіміра Нестара прататыпам Казмірка Выгадніцкага ў п’есе
«Модныя мяшчане» (1780 г.), а Ю. У Нямцэвіч - прататыпам Казіміра Мзуры ў п’есе «Казімір
Вялікі». Дэталі і эпізоды з жыцця Казіміра Нестара і князя Юзафа Панятоўскага натхнілі
Нямцэвіча на стварэнне вобраза Шарманскага ў «Вяртанні пасла».
Лукаш Кандзеля
Х.249
Код.
Аляксандр Антоні
Прыродазнавец, мецэнат, падарожнік, палітык. Нарадзіўся 3 верасня 1773 г. у Страсбургу,
быў сынам Юзафа, літоўскага крайчага [233], і Тэафілы з Ябланоўскіх.
Ранняе дзяцінства Аляксандр Антоні правёў у Францыі, куды яго бацькі пераехалі пасля
разгрому Барскай канфедэрацыі. У краіну ён прыехаў, верагодна, у канцы 1776 г. 3 1777-га
жыўу сваёй цёткі Ганны з Сапегаў Ябланоўскай пераважна ў Сямяцічах і Коцку. Пад уплывам
цёткі рана развіў свае прыродазнаўчыя, этнаграфічныя і хімічныя зацікаўленні. Хатнімі
настаўнікамі Аляксандра Антонія былі Ян Свядэрскі, Рэмігій Ладоўскі ды інш. Верагодна, на
яго адукацыю таксама мелі ўплыў француз Ю. Ватрэн (тагачасны хатні настаўнік Браніцкіх)
і Жан Эмануэль Жылібер (прафесар Галоўнай школы ў Вільні ў 1781-1783 гг.); з апошнім
Аляксандр Антоні падтрымліваў кантакты нават пасля яго вяртання ў Ліён.
У 1788 г. Аляксандр Антоні знаходзіўся падчас сойма ў Варшаве. Пазней, жывучы ў
Вішніцах каля Міжрэчча на Падляшшы, інфармаваў аб падзеях на сойме бацьку, які быў
на Валыні. Каля 1792 г. у Коцку Аляксандр Антоні пазнаёміўся са Станіславам Сташыцам;
абодва цікавіліся геалогіяй усходняй часткі Полыпчы. Сташыц дапамагаў Аляксандру
Антонію і яго жонцы (з чэрвеня 1794 г.) Ганне з Замойскіх у маёмасных пытаннях. У перыяд
банкаўскага крызісу ў апошнія гады Рэчы Паспалітай выкупіў абцяжараныя даўгамі
вішніцкія маёнткі, а пазней набыў для Сапегаў маёнткі Радзынь у Люблінскім і Шыдловец
у Сандамірскім ваяводствах. Улетку 1794 г. Сапегі разам з Замойскімі і Сташыцам выехалі
ў Вену. У сваёй венскай рэзідэнцыі Аляксандр Антоні арганізаваў прыродазнаўчую
лабараторыю, збіраў калекцыі прыродных, гістарычных і этнаграфічных экспанатаў. У Вене
ён быў у цесным кантакце з Юзафам Максімільянам Асалінскім, цераз якога пазнаёміўся са
славяназнаўцамі, якія жыліўсталіцы Аўстрыі. Пад іхуцлывам здзейсніўпершыя даследчыя
паездкі ў рэгіёнах пражывання славянаў у гарах Балканскага паўвострава. Магчыма,
ён праводзіў прыродазнаўчыя і этнаграфічныя даследаванні ў Альпах, на Апенінскім
паўвостраве і ў Францыі.
У 1797-1802 гг. Аляксандр Антоні пражываў пераважна ў Рэчы Паспалітай - у
Вішніцах і Варшаве. Адтуль выязджаў у экспедыцыі на Валынь, ва Усходнюю і Заходнюю
Малаполыпчу, а таксама ў Літву. Яго цікавілі мінералы Усходняй Полыпчы. Аналіз горных
407
пародаў і мінералаў ён праводзіў у хімічнай лабараторыі ксяндзоў-піяраў на вуліцы Доўгай
у Варшаве, супрацоўнічаючы з Юзафам Германам Асінскім. У выніку гэтых даследаванняў
засталіся ўрукапісах «Мінералогія» (1800-1801) і пазнейшая «Польская мінералогія».
У 1800 г. Аляксандр Антоні па рэкамендацыі Сташыца стаўчальцом Таварыства сяброў
навукі ў Варшаве (ТСН), дзе 12 снежня 1801 г. прадставіў працу «Табліцы суадносінаў
новых французскіх мераў і вагі з літоўскімі і польскімі мерамі і вагамі» («Гадавік Таварыства
сяброў навукі», Т. 1,1802; асобныя выданні: Варшава, 1802, французскі пераклад: Варшава,
1802). Вынікам яго хімічных даследаванняў былі артыкулы «Пра лімонную кіслату» («Новы
дзённік варшаўскі», т. 5, 1802) і «Пра жалеза» (тамсама, т. 5, 8), а таксама геалагічны нарыс
«Метоіге $нг сіе$ гые$ репегаіа ге!аіп’е$ а Гехріісаііоп Пе дпе/дт /аіі$ сопсегпапі Іа реоіоріе
сіе Іа Роіорпе» («}ошта1 Пе ркуй^ые, Пе скітіе еі сГкізіоіге паінгеііе», т. 58, 1804). У пачатку
XIX ст. Аляксандр Антоні здзейсніў вялікае балканскае падарожжа, справаздачы з якога
датуюцца 1802 і 1803 гг. Праўда, лісты да жонкі, напісаныя з Далмацыі, Грэцыі і Турцыі, а
таксама рапарты аўстрыйскіх шпегаў, сведчаць, што экспедыцыя адбылася ў канцы 1804-га
і ў наступным годзе. Акрамя таго, у пратаколах пасяджэнняў ТСН адзначана прысутнасць
Аляксандра Антонія 2 студзеня і 16 красавіка 1803 г. Магчыма, Аляксандр Антоні двойчы
выязджаў на Балканскі паўвостраў: у 1802 ці 1803 гг. і (з удзелам П. Саваторы з Турына)
увосень 1804-га і прыканцы 1805 г.
Перад паездкай на Балканы Аляксандр Антоні ў 1804 г. быў у Парыжы (засведчана
французскай паліцыяй), а таксама ў Гаўры і Брэсце. У тым жа годзе наведаў Балонію (дзе
пазнаёміўся з Л. Ардуіні, прафесарам Падуанскага ўніверсітэта), Турын, Геную і Ліён. 3
ліпеня 1804 г. у Ліёне прачытаў прыродазнаўчы рэферат «Пе$сгірііоп Ріі Мопі-Сепі$». Праз
некалькі дзён сустракаўся ў Жэневе з мадам дэ Сталь і Б. Канстанам. 10 ліпеня з Жэневы пісаў
жонцы пра выезд у Італію, а адтуль у Далмацыю. Аляксандр Антоні даследаваў Харватыю,
Далмацыю, Боснію, Герцагавіну, Чарнагорыю і Албанію. Найдаўжэй затрымаўся ў Рагузе
(Дуброўніку); тут паэт Марка Бруяровіч склаў у яго гонар оду «Князю Сапегу» (часопіс
«Славонік», 1855).
Некалькі разоў Аляксандр Антоні прыязджаў на заходні бераг Адрыятычнага мора. Са
Шкодры на кароткі час адправіўся ў Барлета (Апулія), дзе сустрэўся з афіцэрамі польскага
кавалерыйскага палка ў французскім корпусе (сярод іх быў Аляксандр Ражнецкі), а адтуль
у Грэцыю і цягам некалькіх месяцаў знаходзіўся ў Афінах. Падчас паездкі па Балканскім
паўвостраве за Сапегам сачылі агенты аўстрыйскай выведкі. Калі паездка мела таксама і
палітычныя мэты, то цяжка высветліць, на чыю карысць дзейнічаў Аляксандр Антоні.
Вяртаўся ён у краіну са шматлікімі калекцыямі праз Парыж, дзе стаў гарачым прыхільнікам
Напалеона. Веды свае ў гэты час Сапега аддае Напалеону, хоць парыжская паліцыя
падазравала, што ён быў расійскім таемным агентам.
Верагодна, па даручэнні Напалеона Аляксандр Антоні прыехаў у канцы студзеня 1806 г. у
Польшчу, дзе заняўся маёмаснымі праблемамі. 4 траўня 1806 г. паведаміў кіраўніцтву ТСН
аб завяршэнні экспедыцыі ў землях паўднёвых славянаў, а рэферат прадставіў на пасяджэнні
9 снежня. У студзені 1807 г. Аляксандр Антоні ўдзельнічаў у арганізацыі паездкі Напалеона
ў Варшаву, стаў нават галоўным шамбелянам. Верагодна, у гэты перыяд ён аказваў і
408
інфармацыйныя паслугі Напалеону. 3 1807 г. Аляксандр Антоні ужо ўваходзіў у блізкае кола
Напалеона. Ён часта бываў ў штаб-кватэры імператара ў Камянцы-Сускім каля Квідзіна, быў
чальцом нешматлікай па ліку ганаровай гвардыі Напалеона. Пазней як ардынарац імператара
прымаў удзел у апошнім этапе аблогі Гданьска. 3 таго часу захавалася «Прамова ... князя
ягамосці АляксандраСапегіна пахаванні падпалкоўніка Парыса, палеглага... падГданьскам
і пахаванага ў Ваненбергу 17 траўня 1807 года» («Кароткі збор вершаў, песняў, прамоваў...»,
Варшава, 1809). У пачатку красавіка 1807 г. Напалеон адзначыў Аляксандра Антонія ордэнам
Ганаровага Легіёна, а 16 кастрычніка Сапега атрымаў заснаваны імператарам найвышэйшы
французскі ордэн Залатога Арла Ганаровага Легіёна. Аляксандр Антоні апублікаваў кароткае
апісанне паездкі на Балканы пад назвай «Беііге зпг Іез ЬогсЬ сіе ГАсІгіаІіцпе, абгеззее а Мопзіепг
СіІіЬегі сіосіепг сіе шесіесіпе, тетЬге сіе іАіЬепее сіе Буоп» (Парыж, 1808). У адрозненне
ад папярэдніх геалагічных працаў Аляксандра Антонія, гэтая была наватарскай у галіне
рэгіянальнай геалогіі. У ёй была спроба цэласнага ўспрыняцця генезіса Адрыятыкі. Аўтар
выступаў прыхільнікам нептунізма (тэорыя асадачнага паходжання пародаў) у тагачаснай
спрэчцы з плутанізмам (тэорыя магматычнага паходжання пародаў).
Па парадзе Сташыца Аляксандр Антоні звярнуўся да Напалеона і пры яго дапамозе
вярнуў частку даходаў ад Прэнскага староства, страчаных пасля апошняга падзелу. 3 гэтай
сумы ён прызначыў 5 000 залатых штогадова (з фальварка Явараў у Прэнскім старостве) на
ўтрыманне бібліятэкі ТСН, якой у 1804-1805 гг. ахвяраваў 4 500 кніг.
Зіму 1807-1808 гг. Аляксандр Антоні правёў у Парыжы ў свіце Напалеона. 28 верасня
1808-га ён быў разам з імператарам на сустрэчы з Аляксандрам I у Эрфурце. 11 кастрычніка
1808 г. стаў ганаровым чальцом Акадэміі прыкладных навук. У 1809 г. вывучаў мінералы
разам з хімікам і фармацэўтам Ё. Трамсдорфам, якога хацеў бачыць супрацоўнікам будучага
ўніверсітэта ў Варшаве. Пасля вяртання дамоў падарожнічаў па Галіцыі (пад выглядам
вырашэння маёмасных пытанняў з жонкай) і ў сакавіку-красавіку 1809 г. прадставіў
пасольству Францыі дакладную запіску аб тамтэйшай сітуацыі і настроях пасля падзелу
Рэчы Паспалітай.
У чэрвені гэтага ж года Аляксандр Антоні быў чальцом дэпутацыі ў Львове на ўшана-
ванні Напалеона. У 1811 г. арганізаваў сетку эмісараў, якія дзейнічалі ў расійскай частцы
Рэчы Паспалітай. У той жа час падрыхтаваў да публікацыі «Падарожжа князя Сапегі па
славянскіх краях, здзейсненае ў 1802-1803 гг.» (Уроцлаў, 1811), дзе апісваўся шлях з Трыеста
ў Дуброўнік (другая частка працы засталася ў рукапісе і была выдадзеная толькі ў 1983 г.
Т. Яблонскім ва Уроцлаве). «Падарожжа...», напісанае ў форме лістоў да сябра, утрымлівала
звесткі аб геалогіі, этнаграфіі, археалогіі і гісторыі гэтага рэгіёна. У славянафільскім
духу аўтар ідэалізаваў «цнатлівых марлахаў» і прапаведваў неабходнасць вяртання да
патрыярхальнай прастаты жыцця. 19 жніўня 1811 г. жонка Аляксандра Антонія падпісала
акт продажу Рубяжоўскіх маёнткаў Сташыцу (Сапегі ў 1800 г. фармальна набылі іх для
сябе, а фактычна - для Сташыца). 3 1 ліпеня гэтага ж года Аляксандр Антоні ўвайшоў у
Часовую літоўскую камісію (у яе вайсковы аддзел). Неўзабаве, аднак, падаў у адстаўку з-за
непаразумення з губернатарам Д. Гогендэрпам.
Акрамя сяброўства ў ТСН і навуковага таварыства ў Эрфурце, Аляксандр Антоні
быў таксама чальцом навуковых таварыстваў у Турыне і Ліёне. Паранены выпадкова
409
дзіком на паляванні, ён памёр ад гангрэны 8 верасня 1812 г. у Дзярэчыне над Зальвянкай,
у маёнтку Францішка Сапегі, генерала літоўскай артылерыі, і быў там пахаваны. Пазней
парэшткі Аляксандра Антонія былі перавезеныя ў Вішніцы Коданскай парафіі і 25 верасні
1821 г. пахаваныя ў родавым маўзалеі. Акрамя французскіх ардэноў Аляксандр Антоні быў
узнагароджаны таксама ордэнам св. Губерта.
Талейран у перапісцы з Напалеонам звінавачваў Аляксандра Антонія ў мегаламаніі;
таксама Юльян Урсын Нямцэвіч крытычна ацэньваўяго характар («дрэнны і пусты чалавек»),
Усё ж мінералагічныя і этнаграфічныя навуковыя працы Аляксандра Антонія маюць сваю
каштоўнасць. Шмат эпізодаў з жыцця Аляксандра Антонія застаюцца нявысветленымі.
Памылковым ёсць атаясамліванне Аляксандра Антонія з Баляславам Сапегам, пра ягога
гаворыцца ў біяграфіі вядомай парыжскай акторкі мадмуазэль Жорж (Маргарыты Жазэфіны
Веймер) як пра героя аднаго з яе раманаў. Паводле апошніх даследванняў, тут маецца на
ўвазе Францішак Сапега, які быў у той час у Парыжы.
Ад шлюбу з Ганнай з Замойскіх Аляксандр Антоні меў трое дзяцей: дачку Ганну, жонку
Адама Юрыя Чартарыйскага; сыноў Лявона Людвіка (нар. 1801, памёр маленькім) і Лявона
[266]. Малодшая сястра Аляксандра Антонія Ганна (1775-1794) была заручаная з ягоным
шваграм Аляксандрам Замойскім; раптоўна памерла ад воспы.
Збігнеў Вуйцік
Ганна Ядвіга з Замойскіх
Нарадзілася 1 жніўня 1772 г., была дачкой Андрэя, вялікага кароннага канцлера,
ардыната, і Канстанцыі з Чартарыйскіх.
Чацвёра яе братоў і сясцёр (з шасцярых) памерлі ў маленстве (Ян, Міхал, Андрэй,
Марыя); брат Аляксандр, XI ардынат, памёр бяздзетным у 1800 г.; брат Станіслаў (1775-
1856), XII ардынат, быў старшынёй Сената Каралеўства Польскага. Дзяцінства і раннюю
маладосць Ганна Ядвіга правяла пераважна ў Замосці і Клемянсове. Ад 1781 г. настаўнікам
і выхавальнікам маладых Замойскіх быў Станіслаў Сташыц. Ён абудзіў у сваёй вучаніцы
цікавасць да матэматыкі і прыродазнаўства, даў першапачатковую фінансавую адукацыю.
Перад выездамзкраіныў 1792 г. дватыдні правёўуЗамосціТадэвуш Касцюшка; ён вельмі
спадабаўся Ганне. Маці нават планавала іх шлюб. У канцы 1793 г. адбыліся (пры спрыянні
Сташыца) заручыны Ганны з Аляксандрам Сапегам (яны сталі зручным прыкрыццём для
кантактаў з незалежніцкім падполлем, якому Замойскія аказвалі фінансавую дапамогу).
Аднак яшчэ і падчас паўстання (як сведчыць у сваім дзённіку Станіслаў Замойскі) Ганна
вагалася, ці не выйсці замуж за Касцюшку. Ён сам, аднак, параіў ёй шлюб з Аляксандрам.
Шлюб адбыўся 10 ліпеня 1794 г. у Клемянсове. Маладых падчас іх знаходжання ў Вене
суправаджаў Сташыц. Ужо ў першыя месяцы пасля вяселля праявіўся сямейны крызіс, які
ўрэшце прывёў да разводу (не апошнюю ролю тут адыгралі амбіцыі Ганны Ядвігі, якой не
падабалася навуковая актыўнасць мужа). Пасля разводу Ганна Ядвіга сябравала з Марыяй
Радзівіл (з 12 верасня 1803 г. жонкай Вінцэнта Красінскага).
Падчас паездак у Вену і Францыю (магчыма, і ў Англію) Ганна Ядвіга цікавілася польс-
кімі легіёнамі і адна з першых прывезла на радзіму «Мазурку Дамброўскага». Наведвала
410
Пулавы - галоўны цэнтр прарасійскай арыентацыіў 1804-1805 гг., вазіла туды свайго мужа.
Працягвала падтрымліваць і ўмацоўваць кантакты са Сташыцам (пераважна ў справах
маёмасных). У 1800 г. разам з мужам набыла для Сташыца грубяшоўскія маёнткі (фармальна
ён, як мешчанін, не мог іх тады купіць). Таксама падтрымлівала стасункі з французскімі
эмігрантамі ў Варшаве, аказваючы ім невялікую фінансавую дапамогу.
26 верасня 1803 г. Ганна Ядвіга вырушыла разам з дзецьмі з Варшавы ў Парыж, дзе
ў арандаваным палацы ў Сэн-Жэрмен-ан-Лэ жыла больш за дзесяць гадоў, час ад часу
наведваючы радзіму. Цікавілася навуковымі навінкамі, асабліва гісторыяй і эканомікай (пад
кіраўніцтвам Пятра Маляшэўскага), распрацоўвала адукацыйныя праграмы для ўласных
дзяцей. Ганна Ядвіга належала да невялікага кола людзей, найбліжэйшых да Касцюшкі.
Магчыма, яна была сувязной паміж Касцюшкам і Адамам Юрыем Чартарыйскім (тагачасным
міністрам замежных справаў Расіі); да Напалеона ставілася непрыхільна.
Пасля ўтварэння Княства Варшаўскага, нягледзячы на заклікі мужа, Ганна Ядвіга
засталася ў Парыжы. Вярнулася на радзіму, мабыць, у 1808 г., калі канчаткова ўзгадніла
ўмовы шлюбнага падзелу, праведзенага з яе ініцыятывы. У наступныя гады, да 1812 г. (ці
1814-га), жыла ў гэтак званым Малым Браніцкім палацы на Новым Свеце ў Варшаве ці ў
маёнтку Шыдловец, ужо толькі на кароткі час прыязджаючы ў Парыж. Інтэнсіўна займалася
выхаваннем і адукацыяй дзяцей, садоўніцтвам і жывапісам. Працягвала свае навуковыя
даследаванні праз кантакты з Янам Снядэцкім і Сташыцам, які жыў у яе палацы да канца
жыцця. У сваю чаргу Сташыц у лістападзе 1806 г. перадаў Ганне і Аляксандру Сапегам правы
ўласнасці на першую сядзібу Таварыства сяброў навукі (на Каноніі).
Цікавячыся палітыкай, Ганна Ядвіга крытычна ацэньвала дзеянні Напалеона і іранічна
выказвалася пра соймы Княства Варшаўскага, на пасяджэннях якога бывала ў 1809, 1811 і
1812 гг. Яна ўдзельнічала таксама ў гэтак званым «Пулаўскім коле» Марыі Віртэмберскай
і Соф’і з Чартарыйскіх Замойскай. Верагодна, у 1812 г., як і многія, пачала прызнаваць
пранапалеонаўскую арыентацыю, марачы пра аднаўленне моцнай Полыцчы. Напярэдадні
вайны 1812 г. яна звярталася да Касцюшкі, каб той вярнуўся ў краіну і стаў на чале
суайчыннікаў.
Пасля смерці мужа (у верасні 1812 г.) Ганна Ядвіга парадкавала заблытаныя фінансавыя
справы (муж пакінуў 3 600 000 залатых даўгоў) і мадэрнізавала гаспадарку ў сваіх маёнтках.
У выніку мела даволі моцную пазіцыю сярод багатых земляўласнікаў Польскага Каралеўства.
У яе варшаўскай сядзібе спачатку жыў Н. Навасільцаў, а затым - ужо як зяць - князь Адам
Юры Чартарыйскі. Крытычна адносілася Ганна Ядвіга (пра што сведчаць яе дзённікі за
1831-1833 гг.) да Лістападаўскага паўстання і тагачаснай дзейнасці князя Адама.
Пасля паразы Лістападаўскага паўстання Ганна Ядвіга засталася ў Варшаве і, дзякуючы
сваёй кемлівасці і добрай эрудыцыі ў пытаннях маёмасных правоў, змагла пацярэдзіць
некаторыя канфіскаты, якія Мікалай I наклаў на маёмасць яе дзяцей і зяця. Яна вырата-
вала частку рухомай маёмасці з палаца ў Пулавах, перакінуўшы яе ў Сяняву ў Галіцыі. 3
40-х гг. Ганна Ядвіга жыла ў Парыжы з Чартарыйскімі (дала грошы на куплю і грунтоўнае
аднаўленне гатэля «Ламберт»). Яна памножыла маёмасць Чартарыйскіх праз майстэрскія
грашовыя аперацыі (ладжаныя праз Караля Сянкевіча і Пятра Фалькенгаген-Залескага)
411
і куплю-продаж актываў. Дзякуючы стасункам у Краі (асабліва з Замойскімі), ёй ўдалося
перавезці з Сянявы ў Парыж вялікія кніжныя зборы Чартарыйскіх. Ганна Ядвіга выключна
негатыўна ацэньвала палітычную дзейнасць зяця, адмаўляла яму ў фінансавай дапамозе.
Дыскрэтна падтрымлівала (у тым ліку праз Ігната Дамейку) дабрачынныя акцыі дачкі
Ганны, сузаснавальніцы Інстытута польскіх паннаў у гатэлі «Ламберт» (1844), спрыяла
развіццю народнай адукацыі ў сваіх маёнтках. Памерла 26 лістапада 1859 г. у Парыжы. Кошт
яе спадчыны перавысіў 3 мільёны франкаў. У шлюбе з Аляксандрам Сапегам Ганна Ядвіга
мела трое дзяцей.
Ежы Скаўронак
XI. 263
Руж.
Францішак
Генерал літоўскай артылерыі, генерал-лейтэнант падчас Паўстання 1794 г. Нарадзіўся
28 жніўня 1772 г. у Варшаве, быў адзіным сынам вялікага літоўскага канцлера Аляксандра
Міхала [241] і Магдалены з Любамірскіх. Паводле мемуарыстаў, Аляксандр Міхал не хацеў
прызнаваць яго за сына і зрабіў гэта толькі пасля настойлівых угавораў старэйшай сястры
Ганны Тэафілы, жонкі валынскага ваяводы Гераніма Сангушкі (з 1775 г.).
Выхоўваўся Францішак у Пулавах (паводле А. Ю. Чартарыйскага - з 1782 г.) разам з
маладымі Чартарыйскімі і грамадкай шляхецкай моладзі. Апекаваўся Францішкам найперш
выхаванец кадэцкага корпуса Ігнацы Цяплінскі, а праз некаторы час прэлат Францішак
Ксаверы Богуш. У 1787 г. Францішак жыў пры двары Станіслава Аўгуста, пасля чаго
паехаў з бацькам у Літву. Францішак лічыўся адукаваным маладзёнам, перыядычна слухаў
выбраныя лекцыі ў Віленскай галоўнай школе (у тым ліку Юзафа Міцкевіча, прафесара
фізікі). Вядома, што чытаў спецыялізаваную літаратуру, напрыклад, «Апісанне раслінаў ...
Вялікага Княства Літоўскага» Станіслава Юндзіла. Перад 1793 г. малады Сапега атрымаў
Ушпольскае староства ў Жмудзі, якое давала каля 300 000 залатых даходу.
У верасні 1792 г. Францішак прынёс прысягу як дарадца кіраўніцтва Таргавіцкай
канфедэрацыі. На сумежжы кастрычніка-лістапада 1792 г. ён адправіўся ў Пецярбург з
падзячным таргавіцкім пасольствам да Кацярыны II. 14 лістапада ўдзельнічаў у першай
аўдыенцыі ў царыцы, хоць у тым пасольстве быў на другасных ролях (з-за чаго перажываў).
У сярэдзіне снежня быў у Гародні, а 1 студзеня 1793 г. заручыўся з Пелагеяй Патоцкай,
найстарэйшай дачкой Шчаснага Патоцкага. Выплачаны цесцем пасаг перавысіўў 1 200 000
залатых. 11 лютага 1793 г. адбыўся шлюб, які даў віленскі біскуп Ігнацы Масальскі. Гэты
шлюб мусіў звязаць сямейнымі повязямі лідараў Таргавіцкай канфедэрацыі ў Кароне і
Л ітве. Паўтораныя мемуарыстамі звесткі пра натхняльную ролю Кацярыны II у гэтай справе
праўдападобныя, хоць дакументальных пацвярджэнняў няма. Пасля гучнага вяселля,
неадназначна ўспрынятага грамадствам у сувязі з палітычным становішчам у Краі, маладыя
выехалі ў Дзярэчын і пасяліліся там у нядаўна адрамантаваным палацы.
У пачатку 1793 г. Францішак стаў чальцом канфедэрацкай камісіі па «разбіраль-
ніцтве падаваных грамадзянамі зваротаў», праўда, яго дзейнасць на гэтай ніве невядомая.
1 траўня 1793 г. ён быў рэкамендаваны Таргавіцкай канфедэрацыяй на пасаду генерала
412
літоўскай артылерыі, а таксама кіраўніка літоўскіх карпусоў артылерыі і інжынераў - пасля
добраахвотнай адстаўкі свайго далёкага сваяка Казіміра Нестара Сапегі [248]. Прызначэнне
Францішка адбылося, дзякуючы заслугам старога канцлера, пра што наўпрост гаварылася ва
ўхвале кіраўніцтва канфедэрацыі. Пазней ён мусіў, аднак, адмовіцца ад маёнткаў Геранёны і
Ліпнішкі на Лідчыне, якія нібы дадаваліся да пасады, але ўжо належалі вялікаму літоўскаму
гетману Сымону Касакоўскаму. Замест маёнткаў Францішак меўся атрымаць выплату,
роўную суме, якую атрымліваў генерал артылерыйскага корпуса.
Францішак знаходзіўся ў Гародні ў пачатку сойма 1793 г., хоць не быў паслом. 23 чэрвеня
прыняў прысягу на новай пасадзе. Адным з першых рашэнняў, якое прыняў Францішак,
стаўшы начальнікам літоўскіх карпусоў артылерыі і інжынераў, было злучэнне (10 ліпеня
1793 г.) у адну школаў абодвух карпусоў, якія мелі фінансавыя праблемы. Знаходзячыся пад
апекай Я. Сіверса, няслушна звінавачаны незычліўцамі ў якабінізме, Францішак, падобна,
сам пагадзіўся на апеку расійскага амбасадара - дзеля развейвання розных сумневаў. 3-за
надакучлівых падазрэнняў адмовіўся прыняць ордэн Белага Арла (адмову паўтарыўу лютым
1794 г.). 21 лістапада гэтага ж года атрымаў ордэн св. Станіслава.
Разам з жонкай пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе жыла цешча - Юзэфіна з Мнішкаў
Патоцкая. Прыканцы сойма зноў быў у Гародні. На сойме Францішак быў абраны ад
вайскоўцаў у Літоўскую люстрацыйную камісію, якой даверылі рэвізію і рэарганізацыю
літоўскага войска. Пад ціскам генерала В. Ігельстрома войска было скарочанае, не чакаючы
на вынікі працы камісіі. У новым літоўскім войску становішча Францішка не змяніліся.
Францішак удзельнічаў у падрыхтоўцы Паўстання 1794 г. У красавіку 1794 г. ён ужо
фігураваў у расійскіх спісах асобаў, якія падазраваліся ў датычнасці да змовы. У пачатку
паўстання, калі К. Н. Сапега адмовіўся ўзяць на сябе камандаванне паўстаннем у Літве,
Тадэвуш Касцюшка, пасылаючы туды генерал-маёра Караля Мараўскага, перадаў з ім ліст да
Францішка, напісаны ў лагеры пад Басутавам 14 красавіка 1794 г. У ім Касцюшка заклікаў да
паўстання ў Вялікім Княстве. Верагодна, Касцюшка, які таксама вучыўся ў Пулавах, бачыў
у Францішку супрацьвагу «незалежніку» Якубу Ясінскаму. Ліст Касцюшкі трапіў, аднак, у
рукі расійцаў, і паўстанне ў Літве пачалося незалежна ад яго планаў.
Магчыма, Касцюшка ўсё ж прасіў Францішка ўзначаліць паўстанне ў ВКЛ, а дарадцам
ягоным меўся быць маёр Міхал Ведэльштэд. Несумненна, Касцюшка ўлічваўзначнаеў Літве
прозвішча Францішка; у той жа час развіццё падзей і далейшыя дзеянні Сапегі схіляюць
прыняць тэзу аб тым, што яму было даручана камандаванне дывізіяй, якая збіралася на
Падляшшы.
Першыя паведамленні аб дзейнасці Францішка, якія дайшлі ў Вільню 22-25 красавіка
1794 г., сведчылі аб праведзенай таемна ў Ваўкавыску ці Дзярэчыне канцэнтрацыі 5-га
літоўскага пешага палка. Месца збору будучай дывізіі Францішка ў Бельску-Падляшскім
вызначыў Касцюшка, улічваючы неабходнасць падмогі ў дэблакадзе Варшавы. Калі
высветлілася, што ў гэтым няма неабходнасці, Францішак, маючы групоўку амаль у тры
з паловай тысячы чалавек, запланаваў удар па Гародні, якую аблажыў расійскі генерал
П. Цыцыянаў. Гэтынамервыклікаўпратэстуваршаўскай Часовай радзезбокуарганізатараў
паўстання на Падляшшы Андрэя Казаноўскага і Яна Стрыенскага, занепакоеных агаленнем
413
Падляшша. Урэшце, паход на Гародню быў адкладзены. Францішак, усведамляючы сваю
некампетэнтнасць, яшчэ перад 2 траўня звярнуўся да Касцюшкі з просьбай аб адстаўцы
з пасады камандзіра дывізіі; ён быў гатовы служыць у якасці капітана артылерыі. Заклікаў
таксама прызначыць адзінага вярхоўнага камандуючага ў Літве. Касцюшка адстаўкі не прыняў.
2 траўня прыйшлі з Варшавы гарматы і закончылася перагрупоўка войска. У першыя тыдні
паўстання Францішак быў адным з трох (разам з Я. Ясінскім і Антоніем Хлявінскім) генерал-
лейтэнантаў, якія камандавалі ў Літве; на канфлікты паміж імі скардзілася віленская Таемная
дэпутацыя, якая выконвала ў той час функцыі галоўнага кіраўніцтва ў Літве. Пры групоўцы
Францішка знаходзіліся прадстаўнікі Варшаўскай часовай рады: Ян Непамуцэн Гарайн і генерал
Аўгусцін Гажэнскі. А 16 траўня Найвышэйшай літоўскай радай у групоўку былі прызначаныя
цывільныя камісары Міхал Граноўскі і Мікалай Мараўскі; яны прыбылі са значным спазненнем.
Таму Францішак выступаў у Літве хутчэй у якасці даверанай асобы Касцюшкі і паўстанчых
уладаў Кароны, чым Віленскай таемнай дэпутацыі, якая з ім перапісвалася, наракаючы, што
«дывізія Сапегі не дастасоўваецца да аперацый літоўскага войска і не выконвае пастановы
Літоўскай рады». Насамрэч, зносіны з Вільняй былі складанымі, а планы рады не заўсёды
рэалістычнымі. 3 Бельска Францішак выслаў у Саколку аддзел палкоўніка А. Казаноўскага -
дзеля абароны сабраных там жыхароў Гарадзенскага павета, якія мелі ўхваліць акт паўстання.
Месца аддзела занялі некалькі соцен шляхты з Трокскага павета.
Не атрымаўшы згоды Найвышэйшай літоўскай рады на гарадзенскі паход, Францішак
вырашыў на сваю адказнасць атакаваць блізкі аддзел расійскага палкоўніка А. Чэсменскага,
які 4 траўня пакінуў Берасце, кіруючыся ў бок Кобрына. 6 траўня войскі Францішка вырушылі
праз Кляшчэлі і праз два дні сталі ў Высокім. Адтуль Францішак паслаў у пагоню за расійцамі
генерала Юзафа Беляка, які не здолеў дагнаць праціўніка ці прадухіліць яго адступленне ў
бок Пінска. Францішак быў падчас ухвалення акта паўстання мясцовай шляхтай 9 траўня
ў Берасці, а праз дзень з-пад Камянца скіраваў свае войскі на поўнач, праз Шарашоў у бок
Свіслачы. I толькі тады прыйшоў высланы з Вільні 7 траўня загад рады з прадпісаннем
марша пад Гародню. Неўзабаве высветлілася, што 7 траўня Цыцыянаў адышоў з-пад Гародні
ў бок Наваградка. Паводле новага загаду, высланага з Вільні 14 траўня, Францішак мусіў
кіравацца ў Слонім, да якога было ўсё ж далекавата.
У лісце да Францішка, дасланым 12 траўня з лагера пад Палянцам, Касцюшка выклаў
яму прынцыпы вядзення вайны пры дапамозе паспалітага рушання, а таксама выказаўся
супраць стварэння асобных вярхоўных цэнтраў па кіраванні паўстаннем у Літве. Адначасова
ўгаворваў Францішка на палёгкі для прыгонных, мяркуючы, што за яго прыкладам пойдуць
іншыя. Прыслаў Францішку і падпісаны днём раней патэнт на генерал-лейтэнанта. Радзіў
абапірацца на парады прафесійных афіцэраў, «ачысціўшы крыху кола [...] дамачадцаў»,
падкрэсліваў, што малады генерал атачоны «людзьмі, звязанымі са здраднікамі Польшчы».
Гэтыя заўвагі гісторыкі звязваюць са знаёмствамі Францішка пасля жаніцьбы.
Ваенныя няўдачы, а таксама непаразуменні з генералам Беляком змусілі Францішка
паўтарыць просьбу пра адстаўку з пасады камандзіра дывізіі. Урэшце Касцюшка 14 траўня
1794 г. звольніў Францішка ад ранейшых абавязкаў, а на яго месца прызначыў генерал-
414
лейтэнанта Паўла Грабоўскага. У той жа час ён рэкамендаваў Францішку застацца пры дыві-
зіі і дапамагаць «усімі сіламі». 20 траўня Францішак быўу Слоніме, дзе атрымаўчарговы загад
з Вільні - выступаць у кірунку Нясвіжа супраць генерала Цыцыянава. Адказаў адмоўна,
спаслаўшыся на занадта малыя сілы, і дадаў, што мае намер заняць пазіцыю паміж Нёманам
і Шчарай, каб папоўніць сваю групоўку і прычакаць з Варшавы артылерыю. Вільня была
абураная і паскардзілася генералу Ясінскаму, якога лічыла галоўнакамандуючым літоўскіх
войскаў, абавязала ўмяшацца камісараў Граноўскага і Мараўскага, а таксама паведаміла пра
непадпарадкаванне Касцюшку. 3 перапіскі паміж Францішкам і Ясінскім вядома, што Сапега
раіў пазбягаць бою і адступаць. У той жа час Францішак паслядоўна, хоць і з перашкодамі
з боку Вільні, рэалізоўваў свой намер, сцягваючы адкуль можна артылерыю. Прыканцы
траўня, калі камандаванне дывізіяй пераняў генерал П. Грабоўскі, Францішак застаўся пры
ім і надалей адыгрываў важную ролю ў планаванні ваенных дзеянняў.
Пры атрыманні звестак аб надыходзячых войсках генерала Цыцыянава дывізія, у якой
быў Францішак, паспешліва пакінула Слонім, адыходзячы ў бок Ваўкавыска і Зэльвы.
Гэты манеўр выклікаў сур’ёзны неспакой сярод шляхты Гарадзеншчыны, бо даваў ворагу
магчымасць заняць увесь павет і займець плацдарм для ўдара па Вільні. Віленская рада
зноў звярнулася да Касцюшкі, каб загадаў Грабоўскаму павярнуць, і ў той жа час выслала са
свайго боку генерала Рамуальда Гедройца, каб той пераняў камандаванне над войскамі двух
генералаў. Да гэтага не дайшло, а ў пачатку чэрвеня наступіла доўгачаканае паразуменне
паміж Францішкам і Грабоўскім з аднаго боку і Ясінскім з другога. Пасярэднічаў паміж імі
ўпаўнаважаны (з 1 чэрвеня) Найвышэйшай нацыянальнай рады ў Літве Алаіз Сулістроўскі.
4 чэрвеня лагер Францішка знаходзіўся пад Мсцібавам паблізу Росі. Адтуль, пераправіўшыся
цераз Нёман, Францішак павінен быўзлучыцца з войскамі генералаўХлявінскага і Ясінскага
(апошні стаяў лагерам пад Ашмянамі).
Далейшыя падзеі перапыніла рэарганізацыя найвышэйшых уладаў у Літве, адбыліся
таксама персанальныя змены ў камандаванні войскаў. Камандаванне дывізіяй пасля
Грабоўскага пераняў генерал Бяляк, які праз некалькі дзён памёр. Да гэтага самага моманту
Францішак быў пры сваёй дывізіі, звінавачванні ў пакіданні войска, якія яму закідвалі,
былі няслушнымі. У Ружаны ён адбыў, верагодна, пасля 8 чэрвеня, калі ўжо больш не
выконваў ніякіх абавязкаў. Але нават пасля прыняцця камандавання Грабоўскім дывізію
часам ідэнтыфікавалі згадваннем імёнаў двух камандзіраў.
Францішак разам са сваім пераемнікам удзельнічаў у перамовах з Ясінскім. Гісторыкі
накладвалі на яго адказнасць за тое, што не выступіў супраць Цыцыянава і дапусціў да
заняцця Слоніма. Пазнейшыя даследаванні (3. Сулэк) давялі, што віну за няўдачы трэба
размяркоўваць больш раўнамерна. 22 чэрвеня 1794 г. Францішак быў разам з К. Н. Сапегам
у Вільні. Падаецца, што разлікі расійскага менскага генерал-губернатара Т. Туталміна, які
бачыў у Францішку апору магчымай антыпаўстанцкай рэканфедэрацыі былі памылковымі.
Тым не менш, ахвяраванні Францішка на паўстанцкія мэты (першапачаткбва ахвяраваў 6 000
дукатаў гатоўкай, адмовіўся на карысць паўстання ад даходаў з аднаго са сваіх маёнткаў, што
склала каля 16 000 рублёў, а таксама паставіў 40 коней для артылерыі) у наступныя месяцы
415
выразна знізіліся. У ліпені некаторыя газеты звінавацілі Францішка ў «патрыятычнай хо-
ладнасці» і нават намякалі на яго сувязі з Расіяй. Адпрэчылі гэтыя звінавачванні ананімныя
публікацыі, якія з’явіліся ў жніўні ў «Вольнай варшаўскай газеце».
Пасля задушэння паўстання Францішак знаходзіўся ў Варшаве, дзе 3 снежня 1794 г.
напісаў камандуючаму расійскімі войскамі генералу Ф. Буксгеўдэну ліст, у якім абавязаўся
не ваяваць супраць Расіі. Неўзабаве пасля гэтага ён адправіўся ў Літву, дзе ў вызначаны
тэрмін склаў вернападданніцкую прысягу. 6 студзеня 1795 г. перадаў М. Рэпніну (прыз-
начаны насамрэч для Кацярыны II) мемарандум, у якім папрасіў прабачэння за ўдзел у
паўстанні. Францішак сцвярджаў, што яго прымусілі, і апеляваў да заслугаў бацькі і цес-
ця - маршалкаў Таргавіцкай канфедэрацыі, прыгадваў і пра тое, што сам быў удзельнікам
падзячнай дэпутацыі ў 1792 г. Ён спрабаваў такім чынам выратаваць свае маёнткі ад
канфіскацыі. Нягледзячы на гэта, Рэпнін не вярнуў Францішку яго маёнткаў, толькі ў лю-
тым 1795 г., у адпаведнасці з інструкцыямі з Пецярбурга, прызначыў для іх часовую апе-
ку ў асобах Шчаснага Патоцкага, кароннага надворнага падскарбія Антонія Дзяконскага
і луцкага біскупа-суфрагана Адама Клакоцкага. Толькі пазней, хутчэй за ўсё намаганнямі
сваякоў, Францішак быў цалкам вызвалены ад адказнасці за ўдзел у падзеях 1794 г., і яму
было дазволена (у красавіку 1795 г.) прыехаць з цешчай у Пецярбург. Неўзабаве пасля гэ-
тага Францішак атрымаў званне расійскага таемнага дарадцы і стаў маршалкам шляхты
Менскай губерні. У траўні 1796 г. разам з жонкай знаходзіўся ў Херсоне, потым у Крыме.
Насуперак здагадкам, Францішак не належаў да першага пасля падзелу Рэчы Паспалітай
літоўскага падполля, гэтак званай змовы ксяндза Фаўстына Цяцерскага. Сапраўды, у Дзярэ-
чыне і Ружанах збіраліся афіцэры-добраахвотнікі, якіх нейкі Адамовіч меўся пераправіць
у Італію, дзе фармаваліся легіёны. Але, па сведчанні сучаснікаў, Францішак не браў у змо-
ве ўдзелу, а калі яго паінфармавалі, «не хацеў нават пра яе чуць». У якасці дэлегата ад
шляхты (верагодна, са Слонімскага, Ваўкавыскага і Наваградскага паветаў) удзельнічаў
5(16) красавіка 1797 г. у каранацыі імператара Паўла I у Маскве. А калі пасля цырымоніі
імператар вяртаўся ў Пецярбург цераз Беларусь і Літву, Францішак прымаў яго ў сваім
Дзярэчыне. Пасля каранацыі Аляксандра I быў 3(15) ліпеня 1801 г. абраны ў польскую дэ-
путацыю, якая мелася падзякаваць манарху за адмену Таемнай экспедыцыі, амністыю для
вязняў і эмігрантаў пасля 1794 і 1797 гг., а таксама за абяцанне аддаць езуітам Віленскую
акадэмію. 19 чэрвеня 1802 г. у Вільні жонка Францішка ўчыніла баль у гонар Аляксандра I,
які вяртаўся з Мемеля з сустрэчы з каралём Прусіі Фрыдрыхам Вільгельмам III. Францішак
стаў камандорам Мальтыйскага ордэна; перад 1806 г. атрымаў камандорыю ордэна св. Яна
Ерусалімскага.
У наступныя гады Францішак адышоў ад грамадскага жыцця. Падарожнічаўпа Еўропе,
пабываў у Варшаве, у Львове выратаваў ад апалы кароннага экс-падстольніка Міхала
Валіцкага, які да ніткі прайграўся ў карты. У Парыжы ў 1803 г. паспяхова заляцаўся да
знакамітай акторкі, якую звалі мадмуазэль Жорж (М. Ж. Веймер). Па чутках, плаціў ёй
5 000 франкаў за ноч. Больш праўдападобна, што Францішак у той час (на мяжы 1805 і
1806 гг.). быўу Неапалі, дзе за ім пільна сачыла французская палітычная паліцыя. Яго тады
416
суправаджаў генерал Францішак Ксаверы Корвін-Вышкоўскі, з якім падарожнічалі разам і
пазней. Даведаўшыся аб смерці свайго цесця Шчаснага Патоцкага, Францішак адправіўся з
Італіі ва Украіну. Верагодна, менавіта тады, яшчэ ў 1805 г., а не праз год, як падаюць некато-
рыя даследчыкі, Францішак развёўся з жонкай. Сведчаннем таго - зроблены 12 ліпеня гэтага
ж года запіс аб пажыццёвай пенсіі княгіні Пелагеі ў памеры 13 000 дукатаў у год, гарантава-
ных на маёнтку Шкуды.
У студзені 1812 г. Францішак у кампаніі Ф. Корвін-Вышкоўскага быў у Вене, адкуль
1 лютага адправіўся ў Пецярбург. Яго тагачасныя ваяжы расійскія дыпламаты апісвалі
ў данясеннях, асабліва цікавячыся пры гэтым Ф. Вышкоўскім. У жніўні таго ж года ў
рэзідэнцыю Францішка Стары Быхаў увайшлі напалеонаўскія войскі. Павел Сапега, які
апекаваўся тамтэйшымі маёнткамі Францішка, прапанаваў ад імя княгіні Пелагеі і яе
непаўналетняга сына Яўстаха выставіць за іх кошт полк пяхотнікаў. Загадамі, выдадзенымі
20 і 29 верасня 1812 г. у Маскве, Напалеон ухваліў гэтую прапанову, загадаўшы правесці
вайсковы набор у Магілёўскай губерні. Аднак, як і ва ўсёй ваколіцы, у сапегаўскіх маёнтках
выбухнулі сялянскія бунты, што абцяжарвала выкананне абавязацельстваў. Сам Францішак
быў у той час у глыбіні Расіі. Пра яго прарасійскую арыентацыю дадаткова сведчыць удзел
сына ў кампаніі 1815 г. у шэрагах Сумскага палка гусараў.
Пасля вайны Францішак шмат падарожнічаў па Еўропе, ведучы вясёлы лад жыцця.
Па чутках, патраціў у Парыжы 15 мільёнаў залатых, у тым ліку, гуляючы ў карты. Па
ўспамінах сучаснікаў, ён сцвярджаў, што толькі ў Парыжы і Дзярэчыне можа без нудоты
прабавіць некалькі тыдняў. Аднак Францішак часта бываў і ў Вільні (нібыта дапільноўваў,
каб рука адной з дачок Тышкевіча дасталася сыну Яўстаху). У памяці сучаснікаў захаваліся
эксцэнтрычныя гутаркі, якія Сапега вёў у той час з Людвікай Снядэцкай. У 1820 г. ён
ахвяраваў багатую заалагічную калекцыю Крамянецкаму ліцэю. У 1822-1823 гг. у якасці
пракурора спадчыны Стэфаніі Радзівіл, дачкі Дамініка, вёў судовыя працэсы па яе маёмасных
справах. У 1825-1829 гг. функцыі Францішка выконваў Павел Эдмунд Стралецкі, будучы
падарожнік і першаадкрывальнік у Аўстраліі, які пазней прыпісваў сабе заслугі выратавання
Францішкавых маёнткаў ад крэдытораў. Сярод літоўскай шляхты хадзіла показка: «Сапега
прывёз сабе з Італіі малпачку, папугая і Стралецкага». Праўдападобна, што Стралецкі акурат
у той час назбіраў грошай для далейшых падарожжаў.
Францішак быў галоўным спадкаемцам і выканаўцам волі свайго бацькі, у тым ліку быў
вымушаны заплаціць па 100 000 залатых дзвюм сёстрам: Мар'яне Кацярыне Пузыні і Эміліі
Ельскай, якія атрымалі меншыя пасагі, чым дзве астатнія. Маёнткі, атрыманыя ў спадчыну
Францішкам, ацэньваліся ў 50 мільёнаў залатых, а накладзеныя на іх даўгі - каля 10 млн.
Большасць маёнткаў знаходзілася ў Наваградскім ваяводстве (Ружаны, Мыш, Дзярэчын,
Зэльва, Данейкаўшчына, Сялец з наваколлямі і Нацавічы); у Жмудзі меў Шкуды, у Трокскім
ваяводстве - Даўгаполь, у Берасцейскім ваяводстве - Высокае, у Мсціспаўскім ваяводстве -
Быхаў (Стары і Новы). Апошні (з ваколіцамі каля 18 000 душаў) застаўся ўчасовым секвестры
ў 1794 г. і быў вызвалены ў занядбаным стане ў 1795 г. (пасля адбудовы Францішак прадаў
яго ў 1828-м). У Аршанскім павеце Віцебскага ваяводства Францішак меў маёнткі Чарэю і
Друю, якія прадаў (магчыма, падараваў) Юзафу Мілашу (Чарэю 10 сакавіка 1802 г.).
417
Пасля падзелаў Францішак быў заняты вызваленнем маёнткаў з-пад абавязацельстваў,
удзельнічаў у шматлікіх працэсах (у тым ліку з Радзівіламі за Сялец). У маёнтку Шкуды
перайшоў на чыншавую сістэму, што не ўберагло яго ад спрэчак з сялянамі з-за ўскладзеных
на іх павіннасцяў. Многія маёнткі здаваў у арэнду. Пасля шматгадовага (1801-1818) працэсу
Францішак здолеў адхіліць прэтэнзіі Канстанцыі Шван і генерала Міхала Ціхоцкага
(насамрэч дзяцей маці Францішка і караля Станіслава Аўгуста), якія, выдаючы сябе за
нашчадкаў абодвух бацькоў Францішка, заяўлялі прэтэнзіі на прозвішча, герб і спадчыну.
3 кастрычніка 1806 г., намерваючыся надоўга выехаць з Краю, Францішак даручыў
кіраванне маёнткамі адміністратарам Антонію Пшацлаўскаму, Каспару Астраменскаму і
Казіміру Юхноўскаму. Адміністратары ад імя ўладальніка падпісалі 29 ліпеня 1811 г. дамову
з былой жонкай Францішка Пелагеяй з Патоцкіх «пра спосаб выплаты прызначанай пенсіі
[...] у сённяшніх крытычных абставінах». Па гэтай дамове Пелагея адмовілася ад 7 000
дукатаў, а замест рэшты Францішак саступіў ёй ва ўласнасць Высокае ў Берасцейскім павеце
і Даўгаполь ды Нацавічы ў Гарадзенскім і Ваўкавыскім паветах. Такім чынам гэтыя маёнткі
перайшлі ў рукі Паўла Сапегі, за якога Пелагея выйшла замуж у 1806 г.
У 1809-м і ўлетку 1810 г. Францішак жыў у Дзярэчыне. Да 1799 г. яго прыдворным
архітэктарам быў Міхал Кадо, будучы прафесар Віленскага ўніверсітэта. Пра сувязі
Францішка з асяродкам гэтай навучальнай установы сведчыць і той факт, што адзін з яго
ўпаўнаважаных па маёнтках К. Юхноўскі быў доктарам філасофіі таго ж універсітэта. У
Ружанах (у 1793 г.) і Дзярэчыне (каля 1796 г.) дзейнічалі тэатры. Францішак памёр 30 траўня
(паводле іншых крыніцаў 30 чэрвеня) 1829 г., верагодна, у Дзярэчыне (там быў зроблены
запіс у парафіяльных кнігах); пахаваны быў у сямейным склепе ў Бярозе-Картузскай.
У шлюбе з Пелагеяй з Патоцкіх меў Францішак сына Яўстаха Каятана [275], дачку Анелію
(1801 - 2 кастрычніка 1855 г.), якая была замужам за ардынатам Канстанцінам Замойскім.
Сучаснікі ўспаміналі Францішка неадназначна: багацеем, які пастаянна гаварыў пра
скупасць, чалавекам, які рабіў шмат дабра і пераконваў суразмоўцаў, што зло кіруе светам.
У 1827 г. Францішак (сам залётнік і гуляка яшчэ той) раіў дачцэ, якая выходзіла замуж, не
сляпіцца каханнем, бо яно можа ўсё знішчыць, а будаваць сям’ю на сяброўстве, даверы і
пашане. Эжэн Сю паказаў Францішка ў вобразе шляхетнага і адважнага князя Рудольфа дэ
Геральштайна ў «Таямніцах Парыжа» (1842). Гісторыкі (Г. Масціцкі) характарызавалі Сапегу
як «эксцэнтрыка з замашкамі авантурыста».
Лукаш Кандзеля
XI. 266
Код.
Лявон
Маршалак краёвага сойма. Нарадзіўся 18 верасня 1803 г. у Варшаве, быў сынам
Аляксандра Антонія [249] і Ганны Ядвігі з Замойскіх, братам Ганны Чартарыйскай.
Дзяцінства Лявон правёў разам з маці і сястрой у Парыжы. Прывезены на радзіму ў
1811 г., узімку 1812-1813 гг. быў эвакуяваны з Варшавы ў Кракаў, наступныя некалькі гадоў
знаходзіўся на Валыні, пераважна ў сваёй бабулі Тэафілы Сапега ў Тэафільпалі. Пасля хатняй
418
навукі быў восенню 1819 г. аддадзены ў апошні клас ліцэя ў Варшаве. У наступным годзе,
пасля здачы іспытаў на атэстат сталасці, выехаў пад апекай гувернёра ў Парыж. «Запісаны
быў тамяк вучань юрыдычнай школы і па правездаваўісныты» (яксам прыгадваў). Наведваў
таксама лекцыі па хіміі, палітычнай эканоміі і гісторыі.
У 1823 г. Лявон адправіўся ў Эдынбург, каб працягнуць вучобу, але павінен быў яе
перапыніць і вярнуцца ў Край, каб заняцца праблемамі маці. У 1824 г. Сенат Каралеўства
Польскага пацвердзіў Лявону тытул князя. Амаль увесь гэты год ён правёў у Тэафільпалі,
наведаў таксама Адэсу і Крым. У студзені 1825 г. у Кіеве пазнаёміўся з чальцамі падпольнага
патрыятычнага таварыства. У траўні таго ж года пачаў працаваць ва ўрадавай фінансавай
камісіі ў Варшаве (пад непасрэдным кіраўніцтвам Ксаверыя Любецкага). У красавіку Лявон
быў заручаны са стрыечнай сястрой Ядвігай Замойскай. Шлюб, адкладзены на месяц з-за
хваробы, адбыўся камерна, падчас посту, 19 снежня ў Пулавах.
Лявон быў прызначаны ў аддзел краёвых шахтаў Пятра Міхалоўскага на пасаду дарадцы
горназдабыўной прамысловасці, кантраляваўразам з іму 1826 г. будауніцтва даменных печаў
і пракатнага стану ў Заглэмбе-Старапольскім. Затым па справах маці ездзіў на Валынь, вёў
перамовы аб продажы шыдловіцкіх маёнткаў. У лістападзе 1827 г. Любецкі забраў яго з сабой
у Пецярбург, дзе Лявон прабыў разам з міністрам да лютага 1828 г., быў ласкава прыняты
пры двары і ўганараваны (6 снежня) званнем шамбеляна. 21 і 24 снежня быў сведкам дзвюх
слынных імправізацый Адама Міцкевіча. 1828-1829 гг. правёў пераважна ў Сухаднёве або
Белагоне, кантралюючы працу тамтэйшых заводаў. Лявон як шамбелян прысутнічаў на
варшаўскай каранацыі Мікалая I (24 траўня 1829 г.). Паўторна знаходзіўся ў Пецярбургу з
Любецкім з канца снежня 1829 па травень 1830 г. Гэтым разам наведаў сталічныя фабрыкі,
арсенал, партовыя збудаваннні, паўдзельнічаў у гэтак званай «кадрылі імператрыцы» на
балі ў Валконскіх, апрануты ў строй перуанца.
У траўні 1830 г. Лявон удзельнічаў у парламепцкай сесіі ў Варшаве, а затым адправіўся
ў Парыж, дзе знаходзіліся жонка з дзецьмі. Быў там сведкам Ліпеньскай рэвалюцыі.
Жнівень правёў на моры ў Дзьепе, выбраўся на пару месяцаў у Англію, каб наведаць
тамтэйшыя заводы, праехаўся па толькі што збудаванай чыгунцы Ліверпуль-Манчэстар.
Вярнуўшыся ў Парыж, Лявон быў заспеты навіной аб Лістападаўскай ночы. Некалькі разоў
ён размаўляў з міністрам А. Себасцьяні, які, здавалася, падтрымліваўпольскі нацыянальны
рух. Самастойна Лявон адправіўся ў Лондан, дайшоў да брытанскіх міністраў Ч. Грэя і
Г. Палмерстана, нанёс візіт французскаму паслу Ш. Талейрану і расійскаму X. Лівену,
дапамог пасланніку Нацыянальнага ўрада Аляксандру Веляпольскаму скантактавацца з
Палмерстанам. У сярэдзіне студзеня 1831 г. Лявон вярнуўся ў Парыж, перакананы, што
заходнія дзяржавы Польшчы не дапамогуць. Ён выканаў у французскай сталіцы некаторыя
даручэнні Нацыянальнага ўрада. Швагер А. Ю. Чартарыйскі заахвочваў яго застацца за
мяжой, але Лявон вырашыў дзяліць усё добрае і дрэннае з суайчыннікамі і сваякамі.
Лявон выехаў з Парыжа 22 сакавіка, з фальшывым пашпартам дабраўся 20 красавіка
да Варшавы. 1-га траўня быў прызначаны палявым ад’ютантам галоўнакамандуючага ў
званні падпаручніка 2-га палка ўланаў. 3 траўня атрымаў прызначэнне ў штаб групоўкі
генерала Войцеха Храноўскага. Лявон удзельнічаў у бітве пры Любартове (10 траўня) і
419
быў кантужаны. Прыбыў у Замосце (12 траўня), але неўзабаве атрььмаў загад вярнуцца
ў Варшаву. 25 траўня быў узнагароджаны Залатым Крыжам Уітініі Мііііагі. У Варшаву
прыбыў 9 чэрвеня, а ўжо 14 чэрвеня быў прызначаны ў штаб генерала Антонія Янкоўскага,
які змагаўся супраць генерала Т. Рудзігера. У групоўцы генерала Караля Турны Лявон
ўдзельнічаў 19 чэрвеня ў бітве пад Будзішкамі. 11 жніўня ён быў прадстаўлены да звання
паручніка, 5 верасня быў пераведзены ў штаб генерала Юзафа Бема, начальніка артылерыі.
Прымаў удзел у баявых дзеяннях пры абароне Варшавы (6-7 верасня), пасля капітуляцыі
адышоў з усёй арміяй да Модліна, дзе 17 верасня яму было прысвоена званне капітана
артылерыі. 3 кастрычніка ў Шведзебні атрымаў жаданую адстаўку і перад уваходам у
Прусію польскай арміі сам па сабе перасёк прускую мяжу.
У сярэдзіне лістапада Лявон сустрэўся ва Уроцлаве з жонкай, якая вярталася з Парыжа.
Не прыслухаўся да парадаў маці, не стаў прасіць амністыі. Пры падтрымцы свайго дзядзькі
Канстанціна Адама Чартарыйскага атрымаў з Вены (як пазней прыгадваў ва «Успамінах»)
«кабінетны пашпарт, падпісаны самім герцагам Метэрніхам для мяне, сямі і слуг на
неабмежаваны час». Зіму 1731-1732 гг. правёў у Кракаве. За выплаты жонцы атрымаў ад
цесця (1832) у арэнду вёску Піскаровіцы пад Перамышлем, якая належала да Замойскай
ардынацыі. Тым часам маці паступова выбірала капіталы з не ахопленых секвестрам маёнткаў
у расійскай зоне акупацыі. 3 дапамогай гэтых фундушаў Лявон набыў у Перамышлеўскай
акрузе Рускія Журавіцы і Ляцку з трыма фальваркамі (1834), а таксама Красічын з пяццю
фальваркамі (1835) і (з пасагу сваёй жонкі) Старое Сяло і Запалаў з пяццю фальваркамі.
Пастановай Адміністрацыйнай рады Каралеўства Польскага ад 10 ліпеня 1835 г., Лявон,
як збеглы за мяжу, быў прызнаны не падлеглым амністыі з адначасовай канфіскацыяй усіх
маёнткаў. Маючы землі ў Галіцыі, у 1836 г. Сапега атрымаў галіцыйскае грамадзянства, а
неўзабаве і тытулярную годнасць «вялікага захавальніка кароннага срэбра» (ОЬегзіІапб-
зіІЬегкаштегег). На імя маці набыў на галіцкім Падоллі Азяраны, Ланоўцы і Більчы, дзе
сам і гаспадарыў. Пазней набыў дворык на вуліцы Шырокай (пазней Каперніка) у Львове,
перабудаваны ў 50-я гг. у палац, а таксама маёнтак Рава-Руская (1874). Лявон меў сталую
рэзідэнцыю ў Красічыне, прыязджаў адтуль у Фрайвальдаў, дзе знаходзіліся жонка з
дзецьмі. У Красічыне разводзіў рапс, павялічыў авечкагадоўлю, заснаваў ткацтва палатна
і бялільню, для чаго прывёз тэхнікаў з Ламбардыі - не меў, аднак, з іх вялікай карысці.
Пашырыў бровар, выгнаў з корчмаў арандатараў-габрэяў, пераканаўшыся, што тыя абіраюць
сельскае насельніцтва. Для вёскі, апанаванай галечай, заснаваўу Красічыне пазыкавую касу.
Беспаспяхова заклікаў сялянаў перайсці на чынш.
У 40-я гг. Лявон уключыўся ў дзейнасць станавых соймаў, аднаўляючы і даводзячы
да рэалізацыі ініцыятывы, распачатыя ў папярэднія дзесяцігоддзі. Прыняў істотны ўдзел
у фундаванні Земскага крэдытнага таварыства (1841), Галіцкай касы ашчаднасці (1844) і
Галіцкага гаспадарчага таварыства (ГГТ, 1845). Ён і стаяў на чале гэтых трох інстытуцый,
укладваючы ў іх уласную працу і фінансавыя сродкі; з 1842 г. усё больш і болын часу праводзіў
у Львове. У 1839 г. прапанаваў на сойме пабудаваць чыгунку, якая злучылася б з толькі што
закончанай Паўночнай чыгункай (Нордбан), што вяла ў Вену. Абраны ў 1840 г. старшынёй
соймавай «чыгуначнай камісіі», аб’ехаў у наступным годзе Еўропу - вывучаў будаўніцтва і
420
эксплуатацыю чыгунак у Германіі, Бельгіі і Францыі. У Вене пачау перамовы з кіраўніком
чыгуначнай гільдыі С. Ротшыльдам; у справах чыгункі рабіў справаздачу на сойме ў 1842 г.
Аднак з-за супраціву ўрада справа не зрушылася з месца.
У Парыжы ў 1841 г. Лявон гасцяваў у князя Адама Чартарыйскага. Ён падтрымліваў з ім
стасункі сямейныя і фінансавыя, бо кіраваў маёнткамі Чартарыйскіх (Сянява) і Уладыслава
Замомскага (Цэўкаў). Палітычна асабліва не ангажаваўся; крытычна ставіўся да «каралеўскіх
амбіцый» свайго швагра.
У найважнейшай для Краю справе ліквідацыі прыгону Лявон браў слова на сойме
1843 г., выступаючы ў абарону прапановы Тадэвуша Васілеўскага. У 1845 г. выступаў у
якасці «імперскага камісара» і ўвайшоў у склад гэтай камісіі; прапаноўваў таксама праект
прыцягнення ў Край інвестыцый, каб справіцца з беднасцю вёскі. Аднак і гэты праект не
быў рэалізаваны.
Выбух паўстання 1846 г. застаў Лявона ў Львове, паліцыя падазравала яго, але ўдзелу
ў змове не здолела даказаць. Беспаспяхова звяртаўся ён у красавіку 1846 г. да губернскіх
уладаў, каб прыслалі войска супраць сялянаў. У лістападзе 1847 г. удзельнічаў у нарадзе,
скліканай новым губернатарам Ф. Стадыёнам для вывучэння абшарніцкіх пажаданняў.
У студзені 1848 г. старшыняваў на штогадовым з’ездзе ГГТ, на якім дыскутавалі адносна
ўвядзення чыншу.
18 сакавіка 1848 г. Лявон раіўся ў Львове з іншымі абшарнікамі, якую заняць пазіцыю
адносна венскай рэвалюцыі. Аднак іх апярэдзілі дэмакраты; Лявон далучыўся да іх дэлегацыі,
якая19сакавіканакіраваласядаСтадыёназпадпісанымадрасам.ПраздвадніЛявон апынуўся
ў самазваным камітэце, які працавау у ратушы над стварэннем нацыянальнай гвардыі;
арганізаваў пры магчымасці вызваленне палітычных вязняў. Аднак адмовіўся ўзначальваць
дэпутацыю, якая накіроўвалася з адрасам у Вену. Ён лічыў, што Галіцыя павінна заставацца
«пад домам Аўстрыйскім» і дамагацца статусу «асобнага каралеўспіва, як Венгрыя». Лявон
асцерагаўся, каб ніхто «не парываўся да ненатрэбнай сёння незалежнасці«. Меў надзею, што
сойм пяройме кіраўніцтва рухам ад «вулічных клубаў». Таму ён прыняў удзел 5 красавіка ў
скліканым Стадыёнам сходзе чальцоў сойма і пагадзіўся паехаць у Вену разам з Маўрыцыем
Краінскім - для ўсталявання кантактаў з прадстаўнікамі аўстрыйскіх земляў. Пасланцы
перад выездам заявілі ў пісьмовай форме, што не маюць намеру адыходзіць ад падпісанага
імі львоўскага адрасу. Холадна прынятыя ў Вепе агульнааўстрыйскай дэлегацыяй, якая
прыехала туды раней, прызналі 15 красавіка сваю місію бессэнсоўнай.
У сярэдзіне траўня Лявон адправіўся ў Прагу з рэкамендацыйным лісто.м Антонія
Зыгмунта Гельцэля да Ф. Палацкага. У Празе ён сустрэўся з Антоніем Валеўскім, пасланнікам
гатэля «Ламберт». Ненадоўга вярнуўся ў Львоў, але ў канцы траўня ізноў паехаў у Прагу на
славянскі з’езд. Там ён запісаўся ў польска-русінскую секцыю, выдаючы сябе за русіна. 3
пачатку рэвалюцыі ён сцвярджаў, што палякі ва Усходняй Галіцыі будуць мець патрэбу ў
падтрымцы русінаў, а таму павінны падтрымаць іхнія моўныя патрабаванні. У гэтым духу
ён дзейнічаў на з’ездзе і ў прэзідыуме сваёй секцыі, урэшце спрычыніўся да падпісання
папярэдняга польска-русінскага пагаднення 7 чэрвеня. Калі пачаліся вулічныя баі ў Празе,
Лявон адправіўся ў Шандаў, пакінуўшы Палацкаму заяву, што гатовы надалей удзельнічаць
у з’ездзе, калі ён адновіць пасяджэнні.
421
Падчас выбараў у парламент Вены Лявона вылучылі кандыдатам ад акругі Любачаў, але
выйграў Францішак Смолка. Пасля вяртання ў Львоў Лявон адмовіўся ад удзелуўтак званым
Байраце, але ўвайшоў цераз выбары ў кароткатэрміновы дэпартамент Львова ў якасці яго
другога віцэ-прэзідэнта. Ён быў залічаны ў званні паручніка ў Нацыянальную гвардыю
(пасля быў прадстаўлены да капітана), займаўся бяспекай і дастаўкай зброі з-за мяжы.
Дзейнасць Нацыянальнай рады адразу ацэньваў крытычна, аднак 8 жніўня ўдзельнічаў у
дэпутацыі да міграпаліта Міхала Лявіцкага ва Унёве - гэтая спроба паразумення з русінамі
не дала выніку. Фармальна кааптаваны ў Нацыянальную раду 10 жніўня, Лявон узначаліў
там аддзел краёвых справаў. Належаў у радзе да правага крыла. У час львоўскіх забурэнняў
1-2 лістапада беспаспяхова спрабаваў адгаварыць ад рэпрэсіяў генерала В. Гамерштайна.
Незадаволены дзеяннямі дэмакратаў, Лявон ледзь не з палёгкай сустрэў абвяшчэнне асаднага
становішча ў Галіцыі. У чэрвені 1849 г., калі ў Галіцыю ўвайшлі расійскія войскі (рухаліся на
ўтаймаванне венграў), Лявон узяў пашпарт у Вялікабрытанію і пакінуў краіну на некалькі
месяцаў, асцерагаючыся помсты цара Мікалая за ўдзел у Лістападаўскім паўстанні.
У наступныя гады рэакцыі Лявон займаў лаяльную пазіцыю. У 1851 г. падпісаў адрас
да імператара з падрабязным выкладам «найпільнейшых краёвых патрэбаў у галіне
эканомікі, школьніцтва і г.д.» (Б. Лазінскі). Ён эксперыментаваў у Красічыне з вырабам
сельскагаспадарчых машынаў, ініцыяваў стварэнне Таварыства развядзення лёну і канопляў,
цікавіўся паравым параходствам на Вісле і сплавам збожжа па Сане. Заснаваў бібліятэку ў
Красічыне. Часткова яна згарэла ў час пажару ў замку 3 траўня 1852 г. Прызначыў у той час
значныя сумы на куплю кніг. Замак быў адбудаваны ў 1860 г., але не ўсё ўдалося вярнуць да
папярэдняга выгляду. Значна спрычыніўся (разам са сваякамі) да заснавання пад эгідай ГГТ
сельскагаспадарчай школы ў Дублянах (1855). Калі венскі ўрад пад пагрозай банкруцтва
прыступіў у 1856 г. да распродажу дзяржаўных чыгунак, Лявон утварыў кансорцыум для
дабудовы лініі Кракаў-Львоў. Атрымаўшы канцэсію пасля двух гадоў намаганняў, ён стаў на
чале акцыянернай суполкі, але з абавязацельствам аддаць большую частку акцый венскаму
капіталу. Лявон не прадбачыў, што нямецкая фірма будзе эксплуатаваць лінію Караля
Людвіка на шкоду краёвай гаспадарцы. У 1862 г. ён сабраў другую акцыянерную суполку,
гэтым разам з удзелам англійскага капіталу, для будаўніцтва чыгункі Львоў-Чарнавіцы;
старшыняваў у нагляднай радзе. У 1866 г. схіліў суполку Караля Людвіка да будаўніцтва
чарговага адрэзка Львоў-Броды. У гэтыя прадпрыемствы ўклаў значную частку рухомых
капіталаў, атрыманых у спадчыну пасля смерці маці. 3 1856 г. Лявон дзейнічаў пераважна
ў Вене; некалькі гадоў займаў там пасаду старшыні Англа-аўстрыйскага банка. Кіраўніцтва
маёнткамі перадаў сыну Адаму.
У студзені 1860 г. падчас свайго знаходжання ў Парыжы Лявон усталяваў кантакт з
«Бюро» гатэля «Ламберт». У сярэдзіне гэтага ж года ўдзельнічаў у сакрэтных перамовах
адносна дыпламатычнага збліжэння Аўстрыі і Францыі, да чаго, зрэшты, не дайшло.
На новы 1861 г. быў у Вене разам з дэлегацыяй Галіцыі. На першых выбарах у сакавіку
гэтага ж года быў абраны ў краёвы сойм аж у пяці акругах; прыняў тады кракаўскі мандат.
Прызначаны імператарам краёвым маршалкам, старшыняваў у красавіку на першай
соймавай сесіі, а затым засядаў у Вене як чалец Палаты магнатаў. У студзені 1863 г. Лявон
422
адкрываў другую сесію сойма ў Львове, але калі выбухнула паўстанне ў каралеўстве, ён
прапанаваўураду адкласці пасяджэнне і не дапусціць патрыятычных дэманстрацый (сын
Адам быў у іх уцягнуты). 3 лютага па ліпень 1863 г. Лявон знаходзіўся ў Вене, рэгулярна
і кампетэнтна інфармуючы Уладыслава Чартарыйскага аб пазіцыі аўстрыйскага ўрада ў
польскай справе. Праз пасярэднікаў кантактаваў з Леапольдам Кроненбергам - з мэтай
збору сродкаў для паўстання. Летам прыехаў у Львоў (у сувязі з арыштам сына), але ў
верасні вярнуўся ў Вену. На аплату нацыянальнага крэдыту аддаў акцыі амерыканскіх
чыгунак вартасцю 47 826 франкаў.
Пасля ўцёкаў сына з вязніцы Лявон выехаў летам 1864 г. для сустрэчы з ім у Парыж;
не адразу пераканаў яго адысці ад палітыкі і старацца атрымаць амністыю. 3 прыходам да
ўлады Р. Белкрэдзі зноў стаў на чале сойма восенню 1865 г., старшыняваў у шапцы-венгерцы
з булавой у руцэ. Лявон здабыў павагу нават у насцярожана настроеных сялянскіх паслоў,
арганізаваў паступова краёвы дэпартамент. У новыя аўтаномныя ўстановы ўладкаваў
нямала нядаўніх паўстанцаў (не заўсёды кампетэнтных). Спрабаваў забраць ва ўрада
шпіталі, школьніцтва, сетку лакальных дарогаў. 9 красавіка 1866 г. прадставіў імператару
адозву сойма, спрабуючы атрымаць для Галіцыі «канцлера-краёўца».
У барацьбе за ўладкаванне дзяржаўнай сістэмы Лявон сімпатызаваў федэралістам,
прадбачыў згубныя для манархіі наступствы дуалізму. Аднавіў у 1865 г. супрацоўніцтва
з У. Чартарыйскім, падтрымліваў «Соггезропсіапсе сіп Хогсі-Ебі», прэсавае агенцтва гатэля
«Ламберт». У 1867 г. Сапега суправаджаў Франца Іосіфа падчас яго візіту ў Парыж. Двойчы
размаўляў тады з Напалеонам III пра становішча ў Галіцыі; разлічваў, што франка-аўстрыйскі
хаўрус дапаможа ўмацаваць аўтаномію аўстрыйскай часткі Рэчы Паспалітай. Ён і надалей
прызнаваў неабходнасць прыйсці да пагаднення з русінамі, прадухіліць падзел Галіцыі,
мацаваць царкоўную унію супраць масквафілаў. Лявон сімпатызаваў віцэ-маршалку сойма,
украінцу Юльяну Лаўроўскаму (1869), забяспечваючы саступкі для русінаў у школьных
справах. Сапега ўсё больш наракаў на «жахлівую слепату» польскай грамадскай думкі, якая
ставіла пад сумнеў нацыянальную асобнасць русінаў. Спрэчкі з цэнтралістамі ў Вене ён
заклікаў не абвастраць; з трывогай сачыў за дэбата.мі па соймавай рэзалюцыі 1868 г., але
пагадзіўся з ёю пасля прыняцця. У 1869 г. Лявон удзельнічаў ва ўрачыстым перапахаванні
Казіміра Вялікага на Вавелі. У траўні гэтага ж года ён падаў у адстаўку з пасады маршалка на
знак пратэсту супраць незацверджання рэзалюцыі ўрадам. Імператар адстаўкі не прыняў;
Лявон заяву не адклікаў, аднак часова пагадзіўся застацца на пасадзе. Ён набыў велізарную
папулярнасць у Краі, але знаходзіўся ў двухсэнсоўным становішчы. «ІЧепе Ггеіе Ргеззе»
папракала яго ў 1870 г., што яго лаяльнасць у адносінах да манархіі нейкая няпэўная.
Галіцкія прамысловыя інвестыцыі прынеслі Лявону расчараванні. У 1866 г. ён набыў
падупалую папяровую фабрыку ў Чарлянах і ператварыў яе ў акцыянерную суполку.
Праз некалькі гадоў суполка збанкрутавала, а сам Лявон страціў на ёй 300 000 гульдэнаў.
Падобны лёс спасцігнуў і заснаваны ім нафтавы завод у Перамышлі, і льняную мануфактуру
ў Красічыне. Не ўсё добра было і на чарнавіцкай чыгунцы, пабудаванай даволі халтурна.
У 1872 г. урад наклаў на яе секвестр, распачаў следства ў дачыненні да дырэктара Віктара
Офенгайма. Лявон быў змушаны сысці з абодвух сваіх чыгуначных суполак. Працэс
Офенгайма перад судом прысяжных у Вене закончыўся яго апраўданнем (1875), але
423
кін)ў цень на Лявона, паколькі той, выступаючы ў судзе ў якасці сведкі, прастадушна
прызнаўся, што атрыманыя з Чарнавіцкай чыгункі даходы страціў на адным падзенні курсу
акцый. Працэс меў палітычную падкладку; месцам Лявона ў краёвым дэпартаменце хацеў
скарыстацца венскі ўрад, а таксама намеснік Агенор Галубоўскі ў Львове. 23 сакавіка 1875
г. Лявон быў звольнены з пасады краёвага маршалка на падставе ўласнага прашэння аб
адстаўцы 1869 г. Гэты вынік чарнавецкага скандалу, пацверджаны подпісам імператара, меў
неадназначны розгалас у дэмакратычных колах Львова. Зайздроснікі ў друку насміхаліся
з няўдалага гаспадарання Сапегі. Тым часам лічбамі можна было даказаць, што свае
латыфундыі, набытыя на капіталы маці, Лявон памножыў і ў такім выглядзе пакінуў сыну.
Свае ўладанні ў 1873 г. Лявон ацэньваў у 3 мільёны рэйнскіх гульдэнаў.
Адышоўшы ад справаў, зіму 1875/76 гг. Лявон правёў з жонкай у Ментане, пазней жыў
пераважна ў Красічыне. Напісаў каларытныя «Успаміны з 1803-га па 1863 год», выдадзеныя
ў 1912 г. у Кракаве. Да канца жыцця цікавіўся мадэрнізацыяй сельскай гаспадаркі. У 1877-
1878 гг. трывожыла Лявона перспектыва вайны Аўстрыі з Расіяй, з якой звязвалі свае надзеі
многія прыхільнікі незалежнасці.
Памёр Лявон 11 верасня 1878г.уКрасічыне,пахаваныбыўтамжа 14верасняўпадзямеллі
замкавай капліцы. Пахаванне было ўрачыстае і шматлюднае, з удзелам дзяржаўных і краёвых
уладаў, а таксама прадстаўнікоў шырокага грамадства.
3 васьмі дзяцей Лявона да сталага веку дажыў толькі Адам, астатнія памерлі ў дзяцінстве
іюнацтве: Цэлестына (1827-1834), Марыя (1831-1835), Уладзімір( 1832-1833), Соф’я (1834-
1850), Лявон (1836-1837), Тэрэза (1839-1859), Уладыслаў (1846-1849). У вобразе Фарту-
ната Благі Лявон паказаны ў аповесці Яна Лама «Галовы для пазалоты» (1873).
Стэфан Кяневіч
Ядвіга з Замойскіх
Філантропка. Нарадзілася 9 ліпеня 1806 г. у Падзамчы, была ўнучкай Адама Казіміра
Чартарыйскага, шостым дзіцем старшыні Сената Каралеўства ардыната Станіслава і Соф’і з
Чартарыйскіх. Падчас хросту трымалі яе сяляне з Мацяёвіцаў.
Выхаваная ў строгіх умовах, Ядвіга атрымала добрую адукацыю, маючы сярод хатніх
настаўнікаў Якуба Фалькоўскага, Юзафа Кажанеўскага і Францішка Лесла. Гадавалася ў
культурнай, патрыятычнай атмасферы Блакітнага палаца ў Варшаве і сентыментальнай
аўры Пулаваў. Ядвіга правяла каля года (1818-1819) у Жэневе - разам са сваёй маці і
сястрой Цэлінай (пазней Дзялынскай). 19 снежня 1825 г. выйшла замуж за цётчынага брата
Лявона Сапегу, якога ведала з дзяцінства. У наступныя гады (калі не суправаджала мужа ў
яго раз’ездах) бавіла час у Варшаве, была ганаровай дамай («з манаграмай») імператрыцы.
Вясной 1830 г. Ядвіга выехала ў Парыж і паспела яшчэ бліснуць пры двары Карла X.
Калі Лявон Сапега далучыўся да Лістападаўскага паўстання, Ядвіга засталася ў Парыжы.
Пасля паразы паўстання спаткалася з мужам ва Уроцлаве, жыла з ім у Кракаве і Піскаровіцах,
ведучы гаспадарку як найсціплей. Нават насіла кашулі са зрэбнага палатна, а пазней ездзіла
чыгункай, найчасцей у трэцім класе. Нарадзіла дзяцей, з якіх пяцёра памерлі ва ўзросце да
424
7 гадоў, дзве дачкі - на шаснаццатым і дваццатым годзе жыцця. 3 хворымі дзецьмі ездзіла
на курорты і на Рыўеру (1841-1842). 3 1840 г. была адданай парыхільніцай гідратэрапіі
В. Прысніца, некалькі гадоў правяла з дзецьмі ў Фрайвальдзе паблізу Графэнберга.
Дужа набожная, сэнс жыцця Ядвіга знайшла ў дабрачыннай дзейнасці. У Львове
яна ўзначаліла Таварыства дабрачыннасці св. Вінцэнта і Паўла. Там у галодныя гады
арганізоўвала бясплатныя абеды. Для ахвяраў рабункаў 1846 г. арганізавала «рабочы дом»,
«цыравальню» для сіротаў і «малую бурсу» для хлопцаў. 3 гэтых сірочых прытулкаў выраслі:
фабрыка св. Тэрэзы, якой кіравалі манашкі, дзіцячая больніца св. Соф’і на 120 ложкаў
(Тэрэза і Соф’я - апякункі памерлыху маладосці дочак Ядвігі), Дом догляду- прытулак для
ўбогіх (са сталярнай, шавецкай і кравецкай майстэрнямі). Паступова гэтыя прадпрыемствы
займелі свае ўласныя сядзібы ў прадмесці Львова. У Перамышлі пад патранатам Ядвігі
паўстала Таварыства дабрачыннасці і дзіцячы прытулак. На дабрачынныя мэты Ядвіга
арганізоўвала ў Львове няспынныя зборы сродкаў, латэрэі, канцэрты, фестывалі і кірмашы;
зласліўцы сцвярджалі, што дапамагала бедным з сабраных грошай, а не з уласнай кішэні.
Ядвіга таксама падтрымлівала каталіцкае Таварыства ручной працы «Скала».
Як жонка старшыні шматлікіх арганізацый, а пазней краёвага маршалка, Ядвіга ў
львоўскім палацы аргнізоўвала дабрачынныя прадстаўленні; у 1845 г. выканала ролю Бар-
бары Запольскай у камедыі «Адплата, ці Барбара Запольская» Л. Дмушэўскага. Сачыла за
польскім характарам свайго салона, неахвотна выкарыстоўвала ў ім французскую мову. У
снежні 1851 г. у Парыжы Ядвігу застаў дзяржаўны пераварот Л. Банапарта. Яна спешна вы-
ехала ў Познань да свайго брата Уладыслава Замойскага, з якім падтрымлівала пастаянную
перапіску. У 1863 г. у Красічыне арганізавала шпіталь для параненых паўстанцаў, апекава-
лася таксама шпіталямі ў Львове і Цешанове. Не падтрымліваючы рызыкоўныя палітычныя
праекты сына Адама [278], янаўсё ж была з ім салідарная, а ў лютым 1864 г. арганізавала яго
ўцёкі з турмы. За хадой соймавых дэбатаў 60-х гг. уважліва сачыла з маршалкаўскай ложы, з
пруткамі «для бедных» у руках.
Пасля смерці мужа Ядвіга паступова адышла ад грамадскай дзейнасці, перадаўшы
нявестцы апеку над дабрачыннымі ўстановамі. Горад Львоў у 1886 г. выбіў у яе гонар
памятны медаль. Памерла 29 сакавіка 1890 г. у Красічыне, дзе і была 2 красавіка пахаваная
V сямейным склепе.
Ядвігу часам атаясамліваюць з «Румфордскім супам», постаццю з памфлета Л. Баркоўс-
кага «Парафіяншчына» (Познань, 1849); гэтая версія, аднак, выклікае сумненні.
Стэфан Кяневіч
XII. 275
Руж.
Яўстах Каятан
Паўстанец 1830-1831 гг., эмігрант. Нарадзіўся 7 жніўня 1797г.уВеркахпад Вільняй, быў
сынам Францішка, генерала літоўскай артылерыі [263], і Пелагеі з Патоцкіх.
Яўстах Каятан у юнацтве служыў афіцэрам у расійскай арміі (у кавалерыі, а затым у
палку гусараў у Сумску). Пасля дасягнення паўналецця звольніўся з расійскага войска і
425
з’ехаў за мяжу. У 1821 г. Яўстах Каятан быў ужо ў Англіі, дзе між іншым дапамагаў разам
з Эдвардам Любамірскім Войцеху (Альберту) Патоцкаму, калі той дайшоў да жабрацтва ў
Лондане. 13 лістапада 1824 г. атрымаў Яўстах Каятан натуралізацыю, захаваўшы пры гэтым
тытул князя (што было выняткам для Англіі). Жыўу Болд Холе (цяпер у межах горада Сэнт-
Хеленс) у графстве Ланкашыр.
Пасля смерці бацькі Яўстах Каятан атрымаў у спадчыну вялікія ўладанні - маёнткі ў
Літве і Беларусі, дзве рэзідэнцыі - Дзярэчын (дзе размяшчаліся мастацкія калекцыі, карціны,
мэбля, старажытная зброя, бібліятэка) і Ружаны.
3 пачаткам Л істападаўскага паўстання Яўстах Каятан пайшоў у войска і служыў у званні
падпаручніка ў штабе генерала Яна Скрынецкага. 13 лістапада 1831 г. быў узнагароджаны
Залатым Крыжам Уігініі Мііііагі. У кастрычніку 1831 г. Сапега разам са штабам Скрынец-
кага пакінуў краіну і перасёк мяжу земляў, занятых Прусіяй. Затым эміграваў у Францыю.
Маёнткі Яўстаха Каятана былі канфіскаваныя расійцамі (ён не скарыстаўся з прапановы
цара Мікалая I вярнуць маёнткі ў абмен на абяцанне вернападданства). Палац у Дзярэчыне
быў ператвораны ў вайсковыя казармы. Калекцыі былі адпраўленыя ў Санкт-Пецярбург,
дзе аб іх размяшчэнні паклапаціўся сам Мікалай I. У сапегаўскіх зборах былі карціны сла-
вутых еўрапейскіх мастакоў, у тым ліку Ф. Ваўэрмана, С. і Я. ван Ройсдалаў, Ё. Нетшэра,
П. Веранезэ, Э. Віжэ-Лебрэна, Ё. Лампі (партрэт бацькі Яўстаха Каятана і яго самога - раз-
ам з сястрой Анэляй), калекцыі старадаўняй зброі, этрускіх мазаікаў і вазаў, кубкі, выраз-
аныя з крышталю. Расійцы вывезлі таксама бібліятэку і велізарны ружанска-дзярэчынскі
архіў, якія трапілі ў Міністэрства замежных справаў і Імператарскую публічную бібліятэку
ў Пецярбургу.
Падчас свайго знаходжання ў Парыжы Яўстах Каятан займаўся палітычнай дзейнасцю
разам з князем Адамам Чартарыйскім. Разглядаўся таксамаўякасці магчымага прадстаўніка
гатэля «Ламберт» у Англіі. Яўстах Каятан жыў у Біланкуры пад Парыжам. Уратаваныя
рэшткі маёмасці даверыў Людвіку Ельскаму - для заснаванага ім фінансава-прамысло-
вага таварыства. Калі яно збанкрутавала ў 1841 г., Яўстах Каятан «разарыўся дашчэнту»
(Н. Кіцка). У наступныя гады, аднак, яго фінансавае становішча палепшылася (магчыма,
дзякуючы шлюбу), бо ў 1852 г. ён побач з Ксаверыем Браніцкім і Людвікам Валоўскім стаў
заснавальнікам буйной фінансавай інстытуцыі ў Парыжы пад назвай «Сгесііі Гопсіег сіе
Ггапсе», якая давала працу палякам. Яўстах Каятан памёр 16 лістапада (ці 4 верасня) 1860 г.
у Парыжы, быў пахаваны на могілках Манмартр.
Яўстах Каятан быў двойчы жанаты: першы шлюб (1822) з Анжалікай Марыяй Пэ-
тэн Боўлд (1795-1824), якая памерла пры родах; другі - у 1842 г., з Ружай з Мастоўскіх
(1809-1864). У другім шлюбе меў дачку Марыю (1843-1919), якая з 1862 г. была заму-
жам за Уладыславам Браніцкім, і сына Яна Паўла Аляксандра (1847-1901), які, стаўшы
афіцэрам англійскай каралеўскай гвардыі, атрымаў у 1870 г. натуралізацыю ў Англіі; паз-
ней вярнуўся ў Польшчу, меў маёнткі ў Львоўскім павеце. 3 Кларысай Ферэ Яўстах Каятан
меў пазашлюбнага сына Яўстаха Францішка (1836-1909), якому даў сваё прозвішча ў 1842 г.;
сын служыў да 1865 г. на французскім флоце і падчас франка-прускай вайны ў 1870 г.
удзельнічаў у абароне Парыжа.
Мечыслаў Пашкевіч
426
XII. 278
Код.
Адам
Галіцкі латыфундыст і палітык. Нарадзіўся 4 снежня 1828 г. у Варшаве, быў сынам
Лявона [266] і Ядвігі з Замойскіх.
У 1830-1831 гг. Адам жыў з маці ў Парыжы, з 1832 г. - у Галіцыі, спачатку ў Піскаровічах,
з 1836-га - у Красічыне. У 1839-1841 гг. аддадзены быў пад апеку В. Прысніцу, знаходзіўся
пераважна ў Фрайвальдзе, у Судэтах. Вучыў яго гувернёр-манах, штогадовыя іспыты па
нямецкай мове здаваў у Апаве, зімой 1841-1842 гг. быў з маці на Рыўеры, з 1844 г. хадзіў у
гімназію ў Л ьвове. Скончыў яе ў 1847-м, пасля чаго бацькі адправілі яго ў Лондан. Распачатую
там вучобу перарвала рэвалюцыя 1848 г. Адам спешна пакінуў Лондан і ў красавіку гэтага
ж года прыехаў да бацькоў у Вену. 3 бацькам быў на славянскім кангрэсе ў Празе, і той не
даў сыну вярнуцца ў ахоплены нацыянальным рухам Край. Наступныя паўтара года правёў
паміж Лонданам, Шатландыяй і гатэлем «Ламберт» у Парыжы, адрывачна, у хатніх умовах
вывучаў права і эканоміку.
Адам настала асеўу Красічыне восенню 1849 г., пасля згасання рэвалюцыі. 22 красавіка
1852 г. ажаніўся з Ядвігай Сангушкай, дачкой Уладыслава. У 1859-м прыняў кіраўніцтва
бацькоўскімі маёнткамі ў Галіцыі і намерваўся перабрацца ў Більчы на Падоле. Замак у
Красічыне часткова згарэў у 1852 г. і вымагаў рэстаўрацыі. Красічынскія маёнткі былі абця-
жараныя іпатэкай, даўгі ўдалося сплаціць толькі пад канец XIX ст. У 1856-м і 1860 гг. Адам
прыязджаў у Тэафільпаль на Валыні, які намінальна заставаўся ў пажыццёвым валоданні
яго бабулі Ганны Сапегі.
Восенню 1854 г. у Парыжы Адам паддаўся на ўгаворы дзядзькі Юрыя Чартарыйс-
кага стварыць у Галіцыі палітычны асяродак, які б уплываў на Вену, з мэтай заангажа-
ваць Аўстрыю ў польскія справы. Гэтыя планы праваліліся праз некалькі месяцаў. Адам
дэманстраваў свой патрыятызм, апранаючыся пры пэўных нагодах у жупан і кунтуш.
У траўні 1860 г. ён далучыўся да кампаніі па зборы подпісаў за паланізацыю школаў,
судоў і дзяржаўных установаў у Галіцыі. У снежні арганізаваў у Львове палітычную га-
зету «СІоз», якая, папулярызуючы праграму аўтаноміі, павінна была стаць процівагай
дэмакратам. Схільны, аднак, да кампрамісу, Адам разам з Францішкам Смолкам 22 снежня
падпісаў зварот адносна паездкі галіцкай дэпутацыі ў Вену. Са Смолкам і Аляксандрам
Дзедушыцкім уручыў дзяржаўнаму міністру А. Шмерлінгу 4 студзеня 1861 г. напісаны ў
Кракаве мемарандум з патрабаваннем аўтаноміі, польскагаўрада і сойма, польскіх школаў,
дзяржаўных установаў і судоў. У лютым гэтага ж года Адам паехаў у якасці дэлегата
Галіцкага гаспадарчага таварыства (ГГТ) на з’езд гаспадарнікаў у Варшаве і стаў там
сведкам рэвалюцыйнага выбуху. Пранікнуты энтузіязмам, аб’ехаў Познань, Кракаў і Львоў,
спрабуючы схіліць абшарніцкія арганізацыі да ўдзелу ў нацыянальным руху. Звыш года
засядаў у кіраўніцтве ГГТ і заснаваў ва Усходняй Галіцыі сетку павятовых карэспандэнтаў,
як бы для збору статыстычных дадзеных, а насамрэч для каардынацыі палітычных дзеянняў,
для падрыхтоўкі паўстання. Аўстрыйская паліцыя прызнала гэтыя дзеянні незаконнымі; у
1862 г. давялося іх заканспіраваць.
427
У красавіку 1861 г. Адам стаў дэпутатам краёвага сойма, пазней прымаў удзел у венскіх
пасяджэннях Польскага кола з уніяцкім біскупам Спірыдонам Літвіновічам у справе
нармалізацыі польска-русінскіх стасункаў. Затым паехаў у Пешт, дзе ўзгадняў з Ф. Дзякам
агульную палітычную лінію адносна Аўстрыі. У траўні Адам пісаў А. Чартарыйскаму аб
неабходнасці падтрымаць кансерватыўна настроеных русінаў; прапанаваў, між іншага,
каб польская шляхта русінскага паходжання перайшла ва ўніяцтва і ўзяла шэфства над
украінскім рухам, які абуджаўся ва Усходняй Галіцыі. Адносіны Адама з «Бюро» гатэля
«Ламберт» былі эпізадычнымі і не прынялі характар падпарадкавання.
3 разлікам на паўстанне, падрыхтаванае варшаўскімі «чырвонымі», Адам уключыўся
ў арганізацыю ва Усходняй Галіцыі лагера «белых». Ініцыятыва пайшла летам 1862 г. ад
Эдварда Юргенса, але толькі 15 студзеня 1863 г. у Львове арганізаваўся камітэт, які складаўся
з Адама, Смолкі, Фларыяна Земялкоўскага і А. Дзедушыцкага і павінен быў працаваць з
«белай» варшаўскай дырэкторыяй. Заспеты знянацку выбухам паўстання, камітэт 4 лютага
выдаў адозву, напісаную Адамам, пад лозунгам: «Чакаць!». Адозва заклікала грамадзянаў
рыхтавацца і далучыцца да паўстання, калі яно разгорнецца і набудзе нацыянальны
характар. Праз некалькі тыдняў камітэт абвясціў пра далучэнне пры ўмове, калі «белыя»
будуць аказваць уплыў на кіраўніцтва ўсім рухам. Адам 8 сакавіка ў Кракаве ўдзельнічаў у
нарадах, якія прывялі да абвяшчэння дыктатарам Мар’яна Лангевіча.
На працягу наступных чатырох месяцаў камітэт Усходняй Галіцыі, які называўся
«сапегаўскім», старанна займаўся зборам сродкаў, набыццём зброі і арганізацыяй аддзелаў,
якія выпраўляліся ў расійскую зону акупацыі. Гэта рабілася ў чаканні, што Аўстрыя
далучыцца да інтэрвенцыі на карысць польскай справы, пра што Адам даверліва размаўляў
з намеснікам Галіцыі А. Менсдорфам-Пулі. Камітэт супрацоўнічаў з генералам Юзафам
Высоцкім, «начальнікам узброеных сілаў на Русі», а таксама з чарговымі камісарамі,
прысыланымізВаршавынацыянальнымурадам(НУ).Ёнадмовіўся,аднак,падпарадкоўвацца
ананімнаму ўраду, падазраванаму ў «чырвонасці», і загадам перанесці ўзброеную барацьбу
на тэрыторыю Галіцыі. Дзеянні Адама абурылі львоўскіх дэмакратаў, хоць ён асабіста
ўдзельнічаў у змаганні, 3-7 траўня знаходзіўся ў лагеры Антонія Езяранскага і быў на полі
бою ў бітве пад Кабылянкай. Пазней абвінавачвалі яго і кансерватары, што прыклаў руку да
фатальнага, па сутнасці, паўстання ва Украіне. Насамрэч, Адам кантактаваў з паўстанцкім
камітэтам у Камянцы-Падольскім; ён лічыў, што рашэнне аб удзеле ў паўстанні мусяць
прымаць самі правінцыі, але калі яны паўстануць, Галіцыя павінна прыйсці ім на дапамогу.
Збройныя рэйды з Усходняй Галіцыі на Любліншчыну былі наогул няўдалыя, за што
«сапегаўскі» камітэт нёс толькі частку адказнасці. А самай вялікай няўдачай закончыўся
паход генерала Высоцкага на Валынь. 2 ліпеня Адам назіраў атаку паўстанцаў на Радзівілаў,
падчас якой загінуў Францішак Гарадынскі.
Неўзабаве пачаліся аўстрыйскія рэпрэсіі: 9 ліпеня па загадзе з Вены Адам быў
арыштаваны і пасаджаны ў львоўскую турму. Камітэцкіх папераў не знайшлі, следства аб
антырасійскай дзейнасці Адама абапіралася на ўскосныя доказы; умяшаліся ў справу сваякі
Патоцкія, якія мелі добрую рэпутацыю ва ўладаў. Адам у турме меў адносна камфортны
побыт, але фізічна кепска пераносіў ізаляцыю. Паўстанне з восені затухала, вязню магло
428
пагражаць суровае пакаранне. I Адам адважыўся на ўцёкі. 18 лютага 1864 г. ён выбраўся з
вязніцы - пры дапамозе сваіх людзей у турэмнай службе і сваякоў.
5 сакавіка Адам прыбыў у Бухарэст, дзе яго прымаў (даволі дэманстратыўна) князь
Аляксандр Ян Куза; затым марскім шляхам праз Марсэль ён трапіў 25 сакавіка ў Парыж.
Дыпламатычны агент НУ ў Заходняй Еўропе Уладыслаў Чартарыйскі, перакананы ў
дарэмнасці далейшых баявых дзеянняў, хацеў публічна абвесціць аб іх завяршэнні. 3
ім не пагаджаўся паўнамоцны камісар Карл Рупрэхт; па ўзгадненні з другім камісарам
НУ Вацлавам Прыбыльскім ён літаральна «ўхапіўся» за Адама, які не траціў веры ў сэнс
барацьбы. Сапега 8 красавіка атрымаў намінацыю на паўнамоцнага камісара ў Францыі
і Англіі. Адам прыняў гэтую місію ў той час, калі ў Краі ўжо развалілася нацыянальная
арганізацыя і затухала ўзброеная барацьба. I ўсё ж ён верыў, што не ўсё страчана; асабліва
хацеў перагарадзіць шлях да ўлады скрайне левым і іхняму найрухавейшаму дзеячу Яну
Кужыну. Адам намагаўся ўзяць пад свой кантроль свежую эміграцыю з Краю, але не
хапала яму сродкаў на яе ўтрыманне. Не атрымаў ён і французскага дазволу на заснаванне
міжнароднай латарэі на карысць польскай справы.
У траўні Адам прыбыў у Дрэздэн на з’езд былых паўстанцаў і прадставіў ім праграму
падтрымкі польскага руху ў хаўрусе з рэвалюцыйнымі сіламі ў Еўропе. Гэты так званы
«Мемарыял сямі грамадзянаў» быў прадстаўлены НУ ў Варшаве. Але Адам не здабыў даверу
ні «белых», ні «чырвоных»; з ім таксама адмовіліся супрацоўнічаць стрыечны брат Ян
Дзялынскі і генерал Юзаф Гаўке-Ббсак. Браніслаў Бжазінскі, які трымаў у Варшаве пячатку
НУ, дэкрэтам ад 5 ліпеня перадаў Кужыну поўную ўладу «па-за межамі маскоўскай зоны
акупацыі». Адам здаў свае паўнамоцтвы ў канцы ліпеня і прадставіў падліковай палаце
камісарскі рахунак на суму 75 827 франкаў, якіх, зрэшты, не атрымаў.
У гэты момант В. Чартарыйскі прапанаваў Адаму ўзгадніць дзве адозвы, якія паклалі
б канец паўстанню і рэкамендавалі б адмовіцца ад палітыкі незалежнасці. Адам адпрэчыў
прапанову і ў сваім публічным адказе ад 17 жніўня 1864 г. на ліст Чартарыйскага выказаўся
за бесперапынную - хоць іўзмененых формах - барацьбу за незалежнасць, зрабіўшы акцэнт
на «салідарнасці ўсяго грамадства і прыгнечаных народаў». У гэтым духу ён і намагаўся
дзейнічаць на працягу наступных месяцаў у заснаваным ім гуртку эміграцыйных дзеячаў
(К. Рупрэхт, Агатон Гілер, Тадэвуш Ажахоўскі і інш.). Пра сваю дзейнасць Адам асабіста
інфармаваў Напалеона III, але шукаў і кантактаў з левымі Дж. Мазіні і Людвікам Булеўскім.
Аднак уся дзейнасць Сапегі не дала жаданых вынікаў. Не хапала матэрыяльных рэсурсаў, не
было водгукаў з пераможанага Краю, пагаршалася міжнародная кан’юнктура. Паддаўшыся
на ўгаворы бацькоў, Адам разам з жонкай і дзецьмі пераехаў у красавіку 1865 г. з Парыжа
ў Гайдэльберг, ствараючы бачнасць, што адыходзіць ад палітыкі. 30 кастрычніка гэтага ж
года ён падаў Францу Іосіфу прашэнне аб амністыі. Атрымаў яе праз паўгода (абстаўленую
агаворкамі) - у выніку змякчэння палітычнага курсу Вены. Вярнуўся ў Красічын у траўні
1866 г. Імператарская адміністрацыя па-ранейшаму адносілася да яго з падазрэннем,
намеснік Агенор Галухоўскі, з якім Адам вёў партызанскую вайну на працягу многіх гадоў, не
дапусціў яго ў 1867 г. на пасаду павятовага маршалка ў Перамышлі. Пасаду гэтую, выбарчую,
але залежную ад імператарскай волі, Сапега атрымаў толькі ў 1875 г.
429
На сойм 1868 г. Адам трапіў у выніку давыбараў ад курыі ўласнікаў у Злочаве. У выступах
задэклараваў (пад апладысменты), што застаецца прыхільнікам польскіх нацыянадьных
інтарэсаў. Такім чынам ён ускосна навяртаў дэпутатаў да незалежніцкіх лозунгаў. Адам
намагаўся заснаваць агульнапольскую нацыянальную партыю з удзелам познанцаў. Ён
хацеў купіць газету «Сха8», нарэшце заснаваў у Кракаве газету «Кга)», даваў таксама працу
нядаўнім паўстанцам у заснаваным ім прадпрыемстве па будаўніцтве чыгункі Львоў-Броды.
Тады ж атрымаў мянушку Чырвоны князь. А Казімір Хляндоўскі назваў яго не без сімпатыі
князем Пяколкам, бо «ў ягонай душы шмат агню», але ён «часам занадта хутка астывае і
губляе хвіліны, калі жалеза яшчэ дастаткова гарачае, каб каваць далей» («Фатаграфічны
альбом», 1870). Летам 1869 г. Адам заснаваўу Львове «клубрэзалюцыяністаў» - дзеля абароны
мінулагодняй рэзалюцыі перад залішне падатлівым Галіцкім прадстаўніцтвам у Дзяржаўнай
радзе. Не дайшло, аднак, да ўзгаднення пазіцый паміж рэзалюцыяністамі з кракаўскай
партыі, перашкодай стала спадужніцтва Сапегі з Адамам Патоцкім. Таму і на гэты раз Адам
не прайшоў у Дзяржаўную раду. У сойме дзеля польскай справы ў дзяржаве (выклікаўшы
абурэнне сваіх выбарнікаў са Злочава) падтрымаў прапанову Юльяна Лаўраноўскага па
моўных саступках для русінаў.
На выбарах 1870 г. Адам атрымаў мандат у парламент ад горада Перамышля. Выступы
свае ў палаце змякчыў; пасля бітвы пад Седанам часта ездзіў у Францыю - «пачубіцца»
з прусакамі ў Вагезах. Толькі ў 1872 г. ён трапіў у Дзяржаўную раду, дзе закулісна ваяваў
за ўзмацненне пазіцыі Польскага кола з нагоды ўступлення ў сілу закона аб наўпростых
выбарах. Парламенцкая болыпасць пагадзілася з яго неабходнасцю, пазней Адам склаў
парламенцкі мандат.
На пэўны час Адам аддаліўся ад грамадскай дзейнасці, дапамагаў, як і раней, бацьку
разбудоўваць галіцкія чыгункі. А з 1875 г. стаў старшынёй ГГТ, пачаў актыўнічаць у
Перамышлеўскай павятовай радзе. Цяжка хварэў зімой 1876/77 гг., травень правёў у
Італіі, чэрвень на Познаншчыне; здаецца, толькі ў ліпені дабраліся да яго пасланцы
некалькіх падпольных львоўскіх гурткоў, якія ажывіліся год таму, узбуджаныя расійска-
турэцкай вайной. Ім з гэтага бачыўся шанец для польскай справы, якая магла разлічваць
на падтрымку Турцыі, Англіі, Ватыкана. Г. Батлер-Джонстан (магчыма, агент брытанскай
выведкі) сцягнуў у Вену ў канцы ліпеня 1877 г. польскіх эмігрантаў і дзеячоў рознага калібра
з Галіцыі і Познаншчыны; ён паабяцаў субсідыі на паўстанне ў Польшчы, калі б вайна
прыняла еўрапейскі характар. У Вене 27 ліпеня ўтварыўся патаемны Нацыянальны ўрад, у
які ўвайшоў і Сапега. Адам узяў ад Батлера-Джонстана чэк на 10 000 фунтаў, але вярнуў яго
ўжо праз тры тыдні, пераканаўшыся, што польскае паўстанне не мае шанцаў. Брытанскія
субсідыі прызначаліся найперш на арганізацыю партызанкі, якая магла б ударыць з Сямігор’я
па камунікацыйных лініях расійскай арміі ў Румыніі. 3-за рознагалоссяў у Нацыянальным
урадзе Адам выйшаў з яго прыканцы снежня. У красавіку 1878 г. таварыскі суд, які адбыўся
ў Венецыі (старшыняваў Карнель Уейскі) палагодзіў узаемныя крыўды.
Назіраючы за паводзінамі Польскага кола ў Вене падчас Балканскага крызісу, Адам
прыйшоў да пераканання, што галіцкія раялісты болып шкодныя для польскай справы, чым
дэмакратычная рызыканты. У канцы 1877 г. ён набыў ва ўласнасць «Польскі штодзённік»,
адну з дзвюх галоўных львоўскіх газетаў, і намерваўся згрупаваць вакол яе патрыятычныя
430
элементы Усходняй Галіцыі. Пасярэднічаў яму ў гэтым здольны журналіст і палітычны
маклер Л. Заянчкоўскі. Аднак намеры Сапегі пацярпелі няўдачу: не мог ён пасля нядаўняй
кампраметацыі з Нацыянальным урадам змагацца за мандат у Вену ад Львова, ён не мог
прымірыць спрэчныя інтарэсы львоўскай інтэлігенцыі з прагрэсіўнай часткай абшарнікаў.
Пасля смерці бацькі Адам у 1879 г. заняў спадчыннае месца ў Палаце магнатаў і
падтрымаў там кааліцыю правых сілаў супраць нямецкіх лібералаў. У парламент ён вярнуўся
толькі ў 1883 г. - ад курыі дробных уласнікаў на Перамышлеўшчыне і трымаў мандат на
працягу дзвюх кадэнцый (у 1895 г., прайграўшы ў гэтай курыі, адмовіўся прыняць мандат
курыі земляўласнікаў). У парламенце некалькі разоў выказваўся за саступкі на карысць
русінаў, у тым ліку ў школьных справах. Ён намага) ся такім чынам прыцягнуць украінскіх
дзеячаў у процівагу больш небяспечным, па яго перакананні, святаюрцам. У 1882 г. Са-
пега правёў перамовы ў гэтым духу з П. Кулішам, у 1889-м - з Аляксандрам Барвінскім.
Безвынікова. Ад зносінаў са святаюрцамі яго засцерагаў Ватыкан, але нават нягледзячы
на асабісты лёгкі доступ да Льва XIII, Адам няшмат мог дасягнуць у кангрэгацыях - там
пераважаў уплыў кардынала Мечыслава Ледахоўскага, асцярожнага ў польскіх справах.
Адам адыграў вялікую ролю ў арганізацыі дзвюх масавых пілігрымак у Рым (1881
і 1888 гг.), дбаючы ў абодвух выпадках аб наданні ім характару не толькі галіцкага, але і
нацыянальнага. Адам не пераставаў цікавіцца лёсам дзвюх другіх зонаў акупацыі. У 1888 г.
ён усталяваў перыядычны кантакт з варшаўскім незалежніцкім гуртком Караля Беня;
адначасова арганізаваў у Галіцыі фінансавую падтрымку Познанскаму земскаму банку. Ён
неаднойчы выступаў у польскім патрыятычным духу: з нагоды візіту арцыбіскупа Ё. Штрас-
маера ў Дзякаў (нават выдаў адмысловую брашуру «Лісты з Харватыі», Львоў, 1882),
прамаўляючы ў ГГТ на тэму «Бісмаркаўскіх высяленняў» (1885). Падчас візіту імператара ў
Галіцыю ў 1880 г. даў інтэрв’ю «Пепез УГіепег ТадеЫаіі» і «Резіег БІоусІ», скептычна ацаніўшы
шанцы падняць польскую справу з дапамогай Аўстрыі. У 1886 г. Адам урачыста прымаў
у Красічыне наступніка трона эрцгерцага Рудольфа. Праз два гады звяртаўся да самога
імператара супраць арганізацыі аўстрыйскай выведкай у Львове падполля - на выпадак
вайны з Расіяй.
У сойме Адам спадзяваўся, што стане на чале цэнтрысцкай групоўкі, якая пераадо-
лее дамінаванне станчыкаў і падольцаў. Але ў вачах абшарнікаў Сапега выглядаў падазро-
на «чырвоным», а ў вачах дэмакратаў - магнатам; ён здолеў сабраць пры сабе ў палаце не
болып за дзясятак дэпутатаў. У 1886 г., пасля раптоўнага сыходу з пасады маршалка Мікалая
Зыблікевіча, яго намеснік Піліп Залескі, паразумеўшыся з міністрам «для Галіцыі» Фларыя-
нам Земялкоўскім, авансаваў на пасаду маршалка Адама. Але ў апошні момант перамаглі
ўплывы станчыкаў, краёвым маршалкам стаўЯн Тарноўскі - да вялікай канфузіі Адама, які
мусіў задаволіцца атрыманай годам раней годнасцю сапраўднага патаемнага дарадцы.
Старшынюючы кароткі час у Цэнтральным выбарчым камітэце, Адам выступіў супраць
выключэння з парламента мужыцкіх паслоў. Ён хацеў, каб яны ішлі пад кіраўніцтвам шляхты.
Таму негатыўна адносіўся да самастойнага сялянскага руху, у 1898 г. намагаўся разграміць
Станіслава Стаялоўскага, абвінаваціўшы яго ў стасунках з варшаўскай жандармерыяй.
Прыканцы жыцця Адам ўсё болып і болып увагі аддаваў гаспадарчым справам.
Атрыманыя ў спадчыну значныя ўладанні павялічыў галіцкімі маёнткамі, набытымі ў 1883 г.
431
(гэта было звязана з гучнай справай уніяцкай парафіі Гнілічкі, якая перайшла ў праваслаўе).
Найбольш аддаленыя ад Красічына фальваркі здаваў у арэнду. Паступова рэстаўраваў
Красічынскі замак. У 1892 г. была адноўленая зала пад бібліятэку. Кнігазбор, павялічаны
Адамам, налічваў звыш 10 000 тамоў (у тым ліку старадрукаў). Адам гаспадарыў ашчадна, ад
новых прамысловых інвестыцый адмаўляўся. Ён страціў цікавасць да чыгуначных пытанняў,
бо яшчэ ў 1874 г. не змог перамагчы нямецкую большасць ў акцыянернай суполцы чыгунак
Караля Людвіка. На першай краёвай выставе ў Львове (восенню 1877-га) зладзіў уласны
павільён. Выдаткі Адама на розныя грамадскія мэты, верагодна, перавысілі паўмільёна
рэйнскіх гульдэнаў.
Адам актыўнічаў у парламенцкай камісіі па краёвай культуры, выступаў на пленарных
пасяджэннях з эканамічнымі законапраектамі. Як старшыня ГГТ на працягу чвэрці стагод-
дзя займаўся размеркаваннем дзяржаўных субсідый на развіццё жывёлагадоўлі. У 1888 г.
арганізаваў калектыўныя пратэсты супраць рэформы гарэлачных падаткаў, якая пагаршала
становішча ўладальнікаў фальваркавых бровараў у Галіцыі. У 1892 г. быў абраны распарад-
чыкам краёвай выставы ў Львове, запланаванай на 1894 г. Паноўныя тады ў Галіцыі браты
Бадэні бачылі ў Адаме падстаўную асобу; аднак, ён улажыў у гэтае прадпрыемства шмат
энергіі і сэрца, шматразова выязджаючы за горад, у тым ліку да сялянаў, размаўляючы з імі
ў духу патрыятызму і грамадскай салідарнасці. Ён звяртаўся да аўстра-венгерскіх міністраў
і самога імператара. Здабыў сабе велізарную папулярнасць, некалькі дзясяткаў гарадоў у
Галіцыі з Львовам на чале надалі яму ганаровае грамадзянства. Сапега таксама паўставаў
на абарону Паўстання 1863 г., палемізуючы са «Словам пра 1863 год» Станіслава Козьмяна.
Чырвоны князь прыняў у 1896 г. з рук Франца Іосіфа ланцуг Залатога Руна - адзіны аўст-
рыйскі ордэн, які пагадзіўся прыняць. Крах Галіцкай касы ашчаднасці ў Львове ў студзені
1899 г. пацягнуў за сабой наступствы і для «сапегаўскага» Крэдытнага банка. Дырэктар
банка Здзіслаў Мархвіцкі вёў справы неразважна, дапускаючы шмат парушэнняў. Адам,
як старшыня назіральнай рады і галоўны акцыянер, паспяшыў у банк і паведаміў натоўпу,
які штурмаваў касы, што паручаецца ўласным капіталам за людскія ўклады. Ліквідацыя
банкаўскіх актываў, праведзеная канкурэнтным Банкам гандлю і прамысловасці ў Кракаве
на ўмовах, вельмі неспрыяльных для Сапегаў, каштавала ім некалькі мільёнаў кронаў. Што
і падкараціла жыццё Адама; ён памёр у ноч з 20 на 21 ліпеня 1903 г. у Райхенхале ў Баварыі і
быў пахаваны ў сямейным магільным склепе ў Красічыне.
Ад шлюбу з Ядвігай Сангушкай (1830-1918) Адам пакінуў дзве дачкі: Марыю Ядвігу
(1855-1929), жонку Станіслава Жалтоўскага, і Алену (1857-1947), жонку Эдварда Стад-
ніцкага. Таксама меў пяць сыноў: Уладыслава Лявона [295], Лявона Паўла (1856-1893), Паўла
(1860-1934), пасла ў Дзяржаўную раду ў Вене і краёвы сойм, першага старшыню Польскага
Чырвонага Крыжа (1919), Яна (1865-1954) і Адама Стэфана [301].
Як Альбін Скіргайла, выступае Адам у сатырычнай аповесці Яна Лама «Дзіўныя кар’еры»
(1880); як «князь Шамота», з’яўляецца ў аповесці Гермініі Наглер «Краўзы і іншыя» (1936).
Ян Матэйка паказаў Адама ў вобразе Вітаўта на карціне «Бітва пад Грунвальдам».
Стэфан Кяневіч
432
XIII. 295
Код.
Уладыслаў Лявон
Абшарнік, грамадскі дзеяч, пасол у краёвы сойм і Дзяржаўную раду ў Вене. Нарадзіўся
30 траўня 1853 г. у Красічыне, быў найстарэйшым сынам Адама [278] і Ядвігі з Сангушкаў,
братам Адама Стэфана [301].
У 1864-1871 гг. Уладыслаў Лявон вучыўся ў львоўскай гімназіі імя Франца Іосіфа I.
Пазней вывучаў права, спачатку ў Берліне, потым у Гайдэльбергу, апошнія два гады ў Львове,
дзе здаў выніковыя дзяржаўныя іспыты. Пасля адбыцця ў 1876 г. аднагадовай вайсковай
службы ў Львове ва ўланскім палку імя імператара Аляксандра II з 1877-га па 1882 г. працаваў
у фінансавай пракуратуры ў Львове. У той жа час быў стажорам і дарадцам у Намесніцтве,
камісарам старостваў Львове. У 1882 г., пасля настойлівыхугавораўбрата Лявона, адмовіўся
ад чыноўніцкай кар’еры і заняўся маёнткамі, якія ахоплівалі 18 000 гектараў у Красічыне.
У 1883 г. Уладыслаў Лявон балатаваўся ў краёвы сойм ад акругі Любачаў-Цешаноў.
Аднак не быў зацверджаны Цэнтральнай выбарчай камісіяй, якая падтрымлівала Альбіна
Тужанскага, русіна, суддзю з Любачава. Уладыслаў Лявон выйграў выбары толькі ў другім
туры. Пазней «Новая рэформа» звінаваціла яго ў подкупе выбарнікаў. У сойме 1883-1889 гг.
Уладыслаў Лявон належаў да фракцыі «Цэнтр», якою кіравалі Юры Чартарыйскі, Апалінар
Яворскі і Войцех Дзедушыцкі; быў абраны ў бюджэтную, горназдабыўнай прамысловасці,
люстрацыйную і падаткавую (сакратар) камісіі. Падчас пасяджэнняў рэдка прамаўляў,
абмяжоўваўся дакладамі аб працы камісій, да якіх належаў. У адрозненне ад свайго бацькі,
Уладыслаў Лявон не вызначаўся красамоўствам.
3 1883 г. Уладыслаў Лявон быў актыўным чальцом Галіцкага гаспадарчага таварыства
(ГГТ) у Львове, у 1884-1886 гг. з’яўляўся акруговым прадстаўніком ад Цешаноўскага па-
вета, а з 1887-га ўваходзіў у кіраўніцтва гэтага таварыства. 3 1883 г. ён таксама належаў да
галіцкага Зямельнага крэдытнага таварыства (у 1904-1913 гг. быў дэтаксатарам акругова-
га аддзела ў Цешанове). У 1889-1894 гг. Уладыслаў Лявон з’яўляўся намеснікам старшыні
акруговай школьнай рады ў Цешанове, у 1895-1900 гг. - чальцом акруговай школьнай рады
ў Перамышлі. Ён апекаваўся народнай адукацыяй, матэрыяльна падтрымліваючы вяско-
выя школы ў сваіх уладаннях. Уладыслаў Лявон таксама прымаў актыўны ўдзел у Таварыст-
ве сельскагаспадарчых гурткоў, дзе з 1896 г. быў старшынёй павятовага кіраўніцтва ў
Перамышлі. У 1896 г. ён таксама быў намеснікам кіраўніка начальнай рады краёвагахаўрусу
добраахвотных пажарных дружынаў. Асабліва актыўным у мясцовым самакіраванні быў
Уладыслаў Лявон у 1884-1890 гг., у 1897-1902 гг. старшыняваў у павятовай радзе ў Цеша-
нове, уваходзіў у кіраўніцтва павятовай рады ў Перамышлі (з 1900 г.), быў яе прэзідэнтам у
1909-1918 гг. На гэтай пасадзе клапаціўся аб гаспадарчым развіцці павета, спрычыніўся да
будаўніцтва чыгуначнай лініі Перамышль-Санок), дбаў аб прафесійным і этычным узроўні
чыноўнікаў.
У 1899 г. у сувязі з крахам Зямельнага крэдытнага банка, старшынёй назіральнай рады
якога быў Адам Сапега, найбольшыя страты панеслі яго сыны Уладыслаў Лявон (разам
з жонкай) і Адам Стэфан. Бацька пад ціскам сыноў пагадзіўся на рызыкоўны план, каб
433
выратаваннем крэдытнага банка заняўся кракаўскі банк гандлю і прамысловасці; у выніку
крэдытны банк стаўяго філіяй і быў ліквідаваны. Уладыслаў Лявон, якіўваходзіўу дваццатку
найбуй нейіпых земляўласнікаў Галіцыі, стараўся ў наступныя гады кампенсаваць панесеныя
страты, галоўным чынам за кошт ашчаднасці і пазбягання рызыкоўных прадпрыемстваў.
Як найстарэйшы ў родзе, Уладыслаў Лявон атрымаў у спадчыну Алешыцы і Красічын
з замкам (дзе знаходзіліся калекцыі, бібліятэка, архіў, зборы польскіх паясоў, фамільных
партрэтаў, зброі і парцаляны). Ён заняўся ўпарадкаваннем архіва (даручыў гэта ксяндзу
Юльяну Лукашэвічу, якога спецыяльна пасылаў на практыку ў Фонд Асалінскіх), папаўняў
калекцыі, вёў шырокую перапіску з гісторыкамі, калекцыянерамі і антыкварамі. У 1908 г. у
лісце да Людвіка Бярнацкага прапанаваў перадаць сямейны архіў у Фонд Асалінскіх, што і
адбылося ў 1910 г. У адпаведнасці з пагадненнем Уладыслаў Лявон размясціў красічынскія
архіў і бібліятэку ў Фондзе Асалінскіх у Львове, а таксама заснаваў дзве стыпендыі для
ўпарадкавання і каталагізацыі калекцыяў. У 1906 г. Уладыслаў Лявон стаў адным з чальцоў-
заснавальнікаў таварыства «Родавае аб’яднанне Сапегаў», якое і ўзначаліў.
У 1908 г., не без ваганняў, Уладыслаў Лявон зноў выставіў сваю кандыдатуру у краёвы
сойм. Яго перадвыбарчая праграма выяўлялася ў двух словах: «Я католік і паляк». У сойме
1908-1913 гг. Сапега належаў да фракцыі «Партыя нацыянальнай правіцы»; быў абраны
ў падаткавую, саляную (намеснік старшыні), аграрную і гмінную камісіі. У пасяджэннях
сойма 1910 г. удзельнічаў толькі спачатку, пазней узяў адпачынак з-за хваробы. 3 1908 г. зася-
даў таксама ў Палаце магнатаў Дзяржаўнай рады ў Вене. У 1911 г. атрымаў тытул патаемнага
дарадцы.
Уладыслаў Лявон у 1904-1907 гг. падтрымліваў перамышлеўскае Таварыства польскай
моладзі «Зніч», удзельнічаў у працы заснаванага ў 1913 г. у Перамышлі Таварыстве сяброў
навукі. У 1910-1914 гг. працаваў у Таварыстве юрыдычнай абароны падаткаплатнікаў
Львова, нават выконваў там функцыі аднаго з трох віцэ-прэзідэнтаў. У чэрвені 1914 г. быў
абраны старшынёй назіральнай рады Авансавага таварыства ў Любачаве.
Падчас Першай сусветнай вайны Уладыслаў Лявон займаўся дабрачыннай дзейнасцю,
пераважна на тэрыторыі Перамышлеўскага павета. Першыя месяцы вайны правёў у
Кузніцах каля Закапанага. У студзені 1915 г. ён быў запрошаны ў кракаўскі біскупска-
ксяндзоўскі Камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны (КДП), створаны па ініцыятыве брата
Адама Стэфана, кракаўскага біскупа. У сакавіку 1915 г. Уладыслаў Лявон увайшоў у склад
назіральнай камісіі КДП. У чэрвені 1915 г., адразу пасля заняцця аўстрыйскімі войскамі
Перамышля, ён прыбыў у горад і стаў на чале мясцовага аддзела КДП, а таксама ўзначальваў
выканаўчы аддзел краёвай камісіі апекі над інвалідамі вайны. У 1917-1918 гг. Уладыслаў
Лявон фінансава падтрымліваў розныя польскія таварыствы, тады ж быў абраны ў склад
кураторыі Сельскагаспадарчай акадэміі ў Дублянах, дзе меў нямала абавязкаў. Памёр
29 красавіка 1920 г. у Львове і быў пахаваны ў сямейным склепе ў Красічыне.
Жонка Уладыслава Лявона Альжбета Канстанцыя з Патуліцкіх (1859-1948), дачка
Казіміра, узначальвала Таварыства землеўласніцаў у Перамышлі (з 1906 г.), а падчас Першай
сусветнай вайны ўваходзіла ў назіральную раду Таварыства працы, якое было ўтворанае ў
1915 г. у Перамышлі (займалася жаночым працаўладкаваннем).
434
Ад гэтага шлюбу Уладыслаў Лявон меў васьмёра сыноў: Казіміра (1882-1909), Лявона
[312], Юзафа (1887-1940), паручніка ўланскага палка падчас польска-савецкай кампаніі
(1920), Аляксандра (1888-1976), капітана ваенна-паветраных сілаў Полыпчы, параненага
падчас кампаніі 1920 г., удзельніка Другой сусветнай вайны, Ада.ма (1892-1970), паручніка
кавалерыі, аднаго з першых лётчыкаў у аўстрыйскай арміі падчас Першай сусветнай вайны,
Уладыслава (1893-1956), Андрэя [317], Станіслава (1896-1919), які загінуў пры абароне
Львова. Меў таксама дзве дачкі: Ганну (1901-1965), жонку Рамана Бельскага, і Тэрэзу (1905-
1995), жонку Багдана Друцкага-Любецкага.
Збігнеў Фрас
XIII. 301
Код.
Адам Стэфан
Арцыбіскуп, мітрапаліт кракаўскі, кардынал. Нарадзіўся 14 траўня 1867 г. у Красічыне,
быў сёмым дзіцем у сям’і, пятым сынам Адама (278) і Ядвігі з роду Сангушкаў, братам
Уладыслава Лявона (295).
Адам Сгэфан вучыўся ў вышэйшай гімназіі ў Львове, атрымаў пасведчанне ста-
ласці 8 ліпеня 1886 г. Паступіў на факультэт права ва ўніверсітэт Вены (ва ўніверсітэцкіх
дакументах пазначаны як студэнт зімовага семестра 1886/87 гг. і летняга семестра 1887 г.),
але ў Вене не жыў. 3 кастрычніка 1886 г. да жніўня 1887 г. яны з братам Янам жылі ў Лілі, дзе
слухалі лекцыі ў Каталіцкім універсітэце. Пасля вяртання з Ліля на падставе пасведчання
аб адлічэнні з факультэта права ўніверсітэта Вены 10 кастрычніка 1887 г. ён быў прыняты
на аналагічны факультэт Ягелонскага ўніверсітэта. Пасля другога года навучання, здаўшы
дзяржаўны іспыт (26 ліпеня 1888 г.), вярнуўся на факультэт права ва ўніверсітэт Вены.
Вывучаў права ў Вене да 1890 г., дыплом атрымаў 10 сакавіка 1892 г. Падчас навучання ў
Кракаве прымаў удзел у дыскусійных сустрэчах студэнтаў у ксяндза Стэфана Паўліцкага,
прафесара філасофскага факультэта Ягелонскага ўніверсітэта. Восенню 1890 г. Адам Стэ-
фан запісаўся на тэалагічны факультэт універсітэта ў Інсбруку, дзе выкладалі езуіты.
Праўдападобна, што тады ён прыняў рашэнне прыняць духоўны сан.
Вывучаў тэалогію з 1 кастрычніка 1890 г. да 31 ліпеня 1894 г. Сярод іншых, слухаўлекцыі
Е. Міхаэля, Л. Пастэра, Г. Нальдына, Г. Гюнтара і перадусім Я. Бідэрлака, аднаго з першых
навукоўцаў, што выкладалі сацыяльную навуку з улікам энцыклікі «Кегнт Хогагыт» (1891).
Як студэнт тэалогіі Адам Стэфан быў інкардынаваны (1892) да Львоўскай архідыяцэзіі і
запісаны ў шэраг семінарыстаў трэцяга года навучання. Атрымаў субдыяканат 27 траўня
1893 г. у Фельдкірху ў Аўстрыі, дыяканскае пасвячэнне - 15 ліпеня 1893 г., а святарскае
пасвячэнне - 1 кастрычніка 1893 г. у Львове.
Пасля заканчэння навучання арцыбіскуп львоўскі Севярын Мараўскі накіраваў Адама
Стэфана вікарыем у парафію Язлавец каля Бучача (1894), дзе ён таксама быў душпастырам
у інтэрнаце для юных шляхцянак пры галоўным кляштары сясцёр Беззаганнага Зачацця
Найсвяцейшай Панны Марыі. Скончыўшы вікарыят (1895), разам з езуітам Мар'янам
435
Чармінскім у верасні таго ж года накіраваўся для душпастырскай працы (правядзення
парафіяльных рэкалекцый) у мясцовасць Горны Шлёнск. Пасля 9 кастрычніка 1895 г.
выехаў у Рым для далейшага навучання. Ступень доктара атрымаў 12 чэрвеня 1896 г. на
факультэце кананічнага і грамадскага права у Папскай Касцёльнай акадэміі. Адначасова
вывучаў дыпламатыю у Касцёльнай Шляхецкай акадэміі. Тады Адам Стэфан пазнаёмўся
з ватыканскім асяродкам і завязаў прыемныя знаёмствы з многімі асобамі з Рымскай
Курыі. Асаблівае значэнне для яго мела знаёмства з Папам Львом XIII. Дапаможны біскуп
магілёўскай архідыяцэзіі Францішак Альбін Сымон, які быў у Рыме па справах касцёла ў
1895 і 1896 гг., высока ацаніў становішча, якое займаў у той час у ватыканскім асяродку Адам
Стэфан, і ўбачыў у ім пасярэдніка і заступніка ў польскіх справах у Апостальскай Сталіцы
(ліст ад 23 сакавіка 1897 г. да езуіта Стэфана Браткоўскага).
У ліпені 1896 г. Адам Стэфан вярнуўся на радзіму, пасля паехаў у Боснію, каб пазнаёміц-
ца са становішчам і рэлігійнымі патрэбамі палякаў з усходняй Галіцыі, што пасяліліся там
пасля 1881 г. Зімою 1897 г., захварэўшы, застаўся дома. Увесну таго ж года сустракаўся з
кс. Валерыем Грамацкім, які падарожнічаў у Рым, каб прадставіць мемарандум пра сітуацыю
каталіцкага касцёла ў Сібіры, і даў яму парады, як вырашаць польскія справы ў Курыі. На
зваротным шляху кс. Грамацкі ізноў з’явіўся ў Красічыне (4 лістапада 1897 г.), каб паведаміць
Адаму Стэфану пра вынікі свайго візіта ў Ватыкан, і той зрабіў з гэтай размовы разгорну-
тую справаздачу.
23 верасня 1897 г. арцыбіскуп мараўскі запрасіў Адама Стэфана на пасады віцэ-рэктара
Духоўнай семінарыі, сакратара дыяцэзіяльнага і мітрапалітальнага суда, рэферэнта кансіс-
торыі, прасінадальнага назіральніка, спаведніка сясцёр з кангрэгацыі св. Караля Барамея.
Праз чатыры гады, 27 кастрычніка 1901 г., Адам Стэфан адмовіўся ад працы ў семінарыі,
расчараваны прынятымі там правіламі выхавання. Па сямейных справах ён выехаў у ЗША.
Там назіраў за рэлігійным жыццём у польскіх парафіях. 29 кастрычніка 1902 г. новы арцыбіскуп
львоўскі Юзаф Більчэўскі запрасіў яго на пасаду вікарыя ў парафіі св. Мікалая ў Львове.
Капітул прыняў яго ў шэраг катэдральных канонікаў. На мяжы 1905-1906 гг. Адам Стэ-
фан на сустрэчах каталіцкіх дзеячаў прадставіў два рэфераты, прысвечаныя сацыяльным
энцыклікам Льва XIII. Ён быў кіраўніком згуртаванняў гандляроў, студэнтаў, гімназістаў,
рамесніцкай моладзі і шляхты.
Прыканцы 1905 г. львоўскі арцыбіскуп Юзаф Тэадаровіч атрымаў згоду Ватыкана на
запрашэнне ў Курыю духоўнай асобы, якая павінна была прадстаўляць там справы польскага
Касцёла, і прапанаваў на гэтую пасаду Адама Стэфана; Папа Пій X ухваліў яго кандыдатуру.
Адам Стэфан 19 лютага 1906 г. увайшоў у яго найбліжэйшае атачэнне як сатегіеге зергеіо
рагіесірапіе йеііа 8ыа 5апіііа. Спачатку Адам Стэфан сярод іншага займаўся падрыхтоўкай
спісаў годных даверу выбітных духоўных асобаў, кандыдатаў на пасаду біскупаў у Расіі.
Праўдападобна, па гэтай і іншых справах (дзейнасці манашаскіх супольнасцяў) у ліпені
1906 г. Адам Стэфан быў у Пецярбургу, дзе яго прымаў міністр А. П. Ізвольскі.
У сувязі сашкольнымізабастоўкамідзяцей палякаўпад прускай акупацыяй, выкліканы.мі
ў 1906 г. увядзеннем нямецкай мовы ў рэлігійным навучанні, Адам Стэфан у хаўрусе з
вядомымі польскімі дзеячамі Познанскага ваяводства паспрыяў, каб у гэта ўмяшаўся
436
Ватыкан. Хоць Папа і не выдаў спецыяльнай дэкларацыі ў гэтай справе, пэўныя яго дзеянні
сведчылі аб зычлівым стаўленні да забастоўшчыкаў. Увесну 1907 г. Адам Стэфан ізноў
прадставіў у Ватыкане мемарандум ў справе забастоўкі і ў прыватных размовах паведаміў
сакратару краіны кардыналу Меры дэль Валю пра становішча палякаў.
Таксама Адам Стэфан быў адным з натхняльнікаў выступлення польскіх біскупаў Галіцыі
ўВатыканеў 1910 г. супраць прэлатаУ. Беніні, якіўмешваўся ў справы польскага Касцёла пад
расійскай акупацыяй, быў арганізатарам акцыі супраць новых плыняў. Беніні быў схільны
згадзіцца на запланаванае расійскае кіраванне, мэтаю якога была русіфікацыя католікаў
на Хэлмшчыне. У красавіку гэтага года галіцкія біскупы перадалі Папу мемарандум, дзе
Беніні звінавачваўся ў служэнні расійскім уладам і арганізацыі сістэмы даносаў у Польскім
Каралеўстве (пра гэты інцыдэнт узгадвае ў сваім дзённіку арцыбіскуп Більчэўскі).
У 1911 г. па просьбе Тадэвуша Стронскага Адам Стэфан дапамог Мацею Ларэту
арганізаваць польскае інфармацыйнае бюро у Рыме. Жывучы ў Рыме (1906-1911), ён вельмі
цікавіўся арганізцыяй душпастырства для польскай працоўнай эміграцыі ў Германіі, Даніі,
Аўстрыі, Францыі. Як біскуп кракаўскі арганізаваў выезд польскіх ксяндзоў у польскія
асяродкі ў Босніі, Герцагавіне, Даніі, Германіі, Вене, Будапешце. Ён клапаціўся аб прызначэнні
біскупаў-ардынарыяў польскага паходжання ў дыяцэзіі з вялікімі супольнасцямі палякаў у
ЗША, каб стрымаць працэсы асіміляцыі.
Пасля смерці кардынала Яна Пузыні (8 верасня 1911 г.) большасць галіцкіх біскупаў
вылучыла на пасаду біскупа Кракава дапаможнага біскупа Анатоля Новака, але разам
з ім была вылучаная і кандыдатура Адама Стэфана, за якую выказаліся кансерватыўныя
прадстаўнікі Галіцыі. Пасля ўзгаднення з намеснікам Міхалам Бабжынскім яго кандыдатура
была аднагалосна прынятая падчас пасяджэння Дзяржаўнай рады 31 кастрычніка 1911 г.
Імператар Франц Іосіф 8 лістапада прызначыў Адама Стэфана біскупам-ардынарыем
Кракава. Гэтая намінацыя была прынятая на кансісторыі 27 лістапада 1911 г. Адам Стэфан
даведаўся пра тое, што яго кандыдатура была вылучаная на пасаду біскупа кракаўскага, і
разам з Тэадаровічам стаў шукаць заступніка на сваю пасаду ў Ватыкане. 3 гэтай прапановай
ён звярнуўся да езуіта Уладзіміра Ледухоўскага, а пасля да ксяндза Юрыя Матулевіча. Аднак
абодва адмовіліся ад прапановы. Толькі ў 1912 г. экспертам у справах польскага касцёла пад
расійскай акупацыяй па ініцыятвыве Адама Стэфана стаў ксёндз Генрык Пшаздзецкі, які
перасылаў з Польшчы ў Ватыкан неабходныя паведамленні.
У дзень інтранізацыі новы біскуп абвясціў сваю пастырскую праграму ў пасланнях да
святароў і вернікаў дыяцэзіі. Ён апісаў асобу ўзорнага святара, абапіраючыся на пасланне Пія X,
якое той абвясціў на 50-гадовы юбілей свайго святарства. Ліст да вернікаў утрымліваў заклік
захоўваць спадчыну веры і закранаў, як і энцыкліка «Кегыт Могагыт», сацыяльныя пытанні,
заклікаючы працаўнікоў ствараць працоўныя таварыствы і арганізацыі, і звяртаў увагу на
вялізнае выхаваўчае значэнне сям’і. Прыканцы аўтар змясціў цэлы вялікі абзац аб любові да
Радзімы. Пасля інгрэса Адам Стэфан у двух месцах арганізаваў абед для 150 бедных.
Значныя групы кансерватыўнанастроенагадухавенстваз недаверам ставіліся да Адама
Стэфана. Гэта выявілася ў прамове ксяндза-каноніка Чэслава Вандольнага, які, віншуючы
яго ад імя духавенства, пахваліў часы мінулага біскупства і звярнуўся да новага іерарха з
437
просьбаю не ўводзіць вялікіх зменаў. Праз дзесяць гадоў, ацэньваючы працу кардынала
Пузыні, Адам Стэфан пісаў: «Я застаў дыяцэзію знешне добра арганізаванаю пад цвёрдаю
рукою кардынала...», але дадаў: «Ранейшая сістэма знішчала індывідуальнасць, усіх
уводзіла ў нейкі сон і пасіўнасць, якую прыкрывалі святымі банальнасцямі...» («Праз 10
гадоў пасля інгрэса»).
Кананічныя візітацыі парафіі Адам Стэфан распачаў з дэканата Новы Тарг (11-25
чэрвеня 1912 г.) і пасля праводзіў іх сістэматычна. У 1912 г. ён запрасіў у Кракаў на пасаду
арцыпрэзбітара Марыяцкага касцёла арцыбіскупа Ф. А. Сымона, які жыў у выгнанні ў Рыме.
Як біскуп кракаўскі, Адам Стэфан стаў чальцом аўстрыйскай Палаты лордаў і паслан-
нікам у краёвы сойм. Ён атрымаў права ўдзелу ў біскупскіх канферэнцыях манархіі
Габсбургаў. Хоць Кракаўская дыяцэзія залежала непасрэдна ад Апостальскай Сталіцы,
Адам Стэфан, адпаведна з усталяванаю практыкаю, прымаў удзел таксама ў канферэнцы-
ях лацінскіх біскупаў Галіцыі і ў канферэнцыях біскупаў трох абрадаў (лацінскага, грэка-
каталіцкага і армянскага) у Львове. 3 нагоды розных важных дзяржаўных гадавінаў Адам
Стэфан праводзіў урачыстыя набажэнствы, сярод іншага, з нагоды 300-х угодкаў з дня
смерці ксяндза Пятра Скаргі (1912), 50-х угодкаў з часоў Студзенскага паўстання, 100-х
угодкаў з дня смерці князя Юзафа Панятоўскага (1913). У 1913 г. ён перавёз з чэшскай
Апавы парэшткі памерлага ў 1851 г. у выгнанні біскупа кракаўскага Караля Скуркоўскага.
16 красавіка 1912 г. наведаў калонію, заснаваную для працаўнікоў-католікаў Таварыствам
таннага жытла. Двухдзённы візіт Адама Стэфана да працаўнікоў вугальных шахтаў у Явор-
не ў 1913 г. стаў беспрэцэдэнт-най падзеяй для свету каталіцкай іерархіі, якая ў тыя часы
не сутыкалася са светам працы. У 1913 г. Адам Стэфан пачаў ствараць у дыяцэзіі першыя
арганізаваныя формы апекінадубогімі - парафіяльныя камітэты, аў 1912 і 1914 гг. адбыліся
два семінары, прысвечаныя грамадскай дзейнасці, з удзелам прамоўцаў з Вялікапольшчы. У
той жа час пад уплывам Адама Стэфана ксёндз Людвік Каспшык распачаў сярод працаўнікоў
дзейнасць у хрысціянска-дэмакратычным духу.
Адным з найважнейшых відаў дзейнасці, рэалізаваных у супрацоўніцтве з тэалагічным
факультэтам Ягелонскага ўніверсітэта, стала для новага ардынарыя ўдасканальванне
інтэлектуальнага жыцця і паглыбленне духоўнасці сярод духавенства. 3 дапамогай Адама
Стэфана ў склад прафесараў тэалагічнага факультэта Ягелонскага ўніверсітэта ўвайшлі
выдатныя вучоныя - кс. Ян Фіялэк і кс. Канстанцін Міхальскі. У акадэмічным 1912-1913 г. па
ініцыятыве Адама Стэфана і тэалагічнага факультэта Ягелонскага ўніверсітэта па нядзелях
ва ўніверсітэцкім касцёле св. Ганны пачалі гучаць казанні для студэнтаў і інтэлігенцыі. У
1914 г. з прычыны розных канфліктаў Адам Стэфан звольніў усіх настаяцеляў з Духоўнай
семінарыі. У 1912 г. дазволіў кс. Эдварду Комару, духоўнаму айцу семінарыі і свайму
галоўнаму апаненту ў пытаннях семінарыйнага выхавання, надрукаваць ухвальную
біяграфію кардынала Пузыні, але праз некаторы час бібліятэкар Ягелонскай бібліятэкі
занатаваў на каталожнай картцы: «Кніга знятая з продажу па жаданні біскупа Сапегі».
У справе рэформы выбарчага статута, падрыхтаванай у 1913 г. намеснікам у Галіцыі
М. Бабжынскім, Адам Стэфан трымаўся абранага галіцкімі біскупамі кірунка, паводле якога
рэкамендавалася ўстрымацца ад галасавання па гэтай справе ў краёвым сойме. Ён падпісаў
438
агульную дэкларацыю біскупаўад 16 красавіка 1913 г., якая патрабавала адстаўкі намесніка.
На канферэнцыі ў Перамышлі 2 чэрвеня 1914 г. ён разам з іншымі рашуча выказаўся супраць
непрымірымай пазіцыі біскупа тарноўскага Лявона Валенгі ў канфлікце з кіраўнікімі
Польскай народнай партыі «Пяст» Якубам Бойкам і Вінцэнтам Вітасам.
Увосень 1912 г. Адам Стэфан быўуРыме і 17 кастрычніка падчас аўдыенцыі атрымаўу
падарунак ад Пія X папскую піуску (цяпер знаходзіцца ў музеі архідыяцэзіі). Ён выязджаў
у Рым таксама зімою 1913 і 1914 гг. У верасні 1912 г. прымаў удзел у Эўхарыстычным
кангрэсе ў Вене, а ў ліпені 1913 г. - у касцёльных урачыстасцях у Велеградзе з нагоды 1050-х
угодкаў прыбыцця ў Маравію святых Кірылы і Мяфодзія. 4 сакавіка 1914 г. атрымаў званне
таемнага дарадцы.
Напярэдадні Першай сусветнай вайны Адам Стэфан па сваіх палітычных поглядах
быў набліжаны да Цэнтральнага народнага камітэта, які аб’ядноўваў правыя партыі ў
Галіцыі. Калі пачалася вайна, ён знаходзіўся ў Швейцарыі, адкуль адразу накіраваўся ў
Польшчу і 3 жніўня ўжо быў у Кракаве. На наступны дзень ён выступіў са зваротам да
парафіяльнага духавенства, заклікаючы людзей да спакою, узаемадапамогі падчас жніва, да
апекі над хворымі, пакінутымі і сіротамі. У звароце ад 11 жніўня ён наказаў душпастырам у
супрацоўніцтве з уладамі арганізоўваць у гмінах камітэты ўзаемнай дапамогі. Пасля першых
паразаў аўстра-венгерскай арміі ён загадаў духавенству 6 верасня арганізаваць малітоўную
пакутную працэсію да трунаў святых апекуноў Кракава, у Вавельскай катэдры арганізаваў
усяночнае малітоўнае набажэнства.
3 першых дзён вайны прыярытэтнай дзейнасцю душпастырства ў Кракаве стала апека
над жаўнерамі. Адам Стэфан прызначыў камісара над капеланамі, прызначыў у кожны
шпіталь аднаго дыяцэзіяльнага святара і аднаго законніка, са згоды з вайсковым біскупам
абвясціўпраграмудушпастырскай апекі. Ён наказаўвыдрукаваць фармуляры для споведзі на
розных мовах: чэшскай, харвацкай, венгерскай, італьянскай, нямецкай, расійскай, польскай.
Эрцгерцаг Фрыдрых, наведаўшы кракаўскія шпіталі, выказаў Адаму Стэфану падзяку за
добрую арганізацыю шпітальнага душпастырства.
Калі Кракаўбыўэвакуяваны, Адам Стэфан выехаўу Вену (20-26 верасня), каб дапамагаць
у самых тэрміновых справах. Праўдападобна, што ён дамогся нямногага, але атрымаў згоду
на арганізацыю душпастырства ў эвакуяваных калоніях у Маравіі, Хоцэні і Лібніцы. У
студзені 1915 г. пад уплывам Адама Стэфана ў Вене быў заснаваны Цэнтральны камітэт
маральнай апекі для бежанцаў з Галіцыі. Па справах галіцкіх бежанцаў Адам Стэфан яшчэ
раз выязджаў у Вену ў кастрычніку 1916 г., перадаўшы старшыні Польскага кола Лявону
Білінскаму мемарандум аб іх становішчы з просьбаю аб найлепшай апецы.
Пасля адступлення расійскіх войскаў у снежні 1914 г. Адам Стэфан адразу наведаў
ваколіцы, якія найбольш пацярпелі. Ужо 15 снежня ён звярнуўся да дыяцэзіі, заклікаючы
збіраць грошы для дапамогі людзям, якіх закранула вайна. На Каляды 1914 г. ён звярнуўся ў
гэтай справе да ўсіх палякаў і ўсяго каталіцкага свету, заснаваў Камітэт святароў і біскупаў
для дапамогі ахвярам вайны, зарэгістраваны ўладамі 19 траўня 1915 г. Папа Бенедыкт XV,
якому Адам Стэфан 31 снежня 1914 г. паслаў ліст з просьбаю аб дабраславенні і падтрымцы
439
ў пошуках міжнароднай дапамогі, адказаў вельмі зычліва і перадаў на гэтую справу 25 000
аўстрыйскіх кронаў. У спецыяльным лісце ён заклікаў правесці міжнародны дзень малітвы
ў інтэнцыі Польшчы ў нядзелю 21 лістапада 1915 г. і прызначыць грашовыя ахвяраванні,
якія вернікі складуць у касцёлах у гэты дзень, на справы дапаможнага Камітэта святароў і
біскупаў (сума склала 40 мільёнаў швейцарскіх франкаў).
Праз некалькі гадоў Адам Стэфан напісаў: «Сярод кансэкраваных асобаў і ў каталіцкіх
асяродках я шукаў, але не знайшоў ахвярных. Пасля некалькіх спробаў я мусіў звярнуцца
да іншых людзей, далёкіх ад касцёла, якія аказаліся дасканалымі працаўнікамі і вельмі
прыстойнымі людзьмі». Шмат навукоўцаў, у тым ліку прафесары Лявон Мархлеўскі і
Эміль Гадлеўскі (малодшы), паслухаліся Адама Стэфана і сталі валанцёрамі ў камітэце.
Для арганізацыі асабліва важнай санітарнай службы камітэта Адам Стэфан перадаў 50 000
кронаў (у тым ліку 44 000 з атрыманай ім 8 ліпеня 1815 г. узнагароды імя Ежманоўскіх ад
Акадэміі навук). Дзейнасць камітэта паўсюль успрымалася з удзячнасцю і вельмі моцна
ўмацавала аўтарытэт Адама Стэфана. Польскае нумізматычнае таварыства ў Кракаве ў
снежні 1915 г. выбіла памятны медаль «Роіопіа сіеуазіаіа» («Польшча зруйнаваная» - заўв.
неракладчыка), каб ушанаваць трох найслаўнейшых арганізатараў дапамогі для ахвяраў
вайны ў Польшчы: Адама Стэфана Сапегі, Генрыка Сянкевіча і Ігнацыя Падарэўскага.
Гарады Горліцы і Новы Сонч надалі Адаму Стэфану званне ганаровага жыхара (1916 г.).
Аднак гучалі і галасы крытыкі датычна камітэта, у прыватнасці з кансерватыўных колаў
(сярод іншых, Яна Гупкі).
Адам Стэфан не выказваў прыхільнасці ні да аднаго з палітычных рухаў, каб дзеля да-
брачыннай дзейнасці сабраць вакол сябе людзей розных перакананняў. Але Аўстрыі ён не
давяраў. Ён не прыняў палітычную праграму Галоўнага Народнага Камітэта (ГНК), баючыся
ў тым ліку і сацыялістычнай арыентаванасці некаторых яго чальцоў. Разам з Тэадаровічам ён
сарваў удзел біскупа Юзафа Пельчара ў з’ездзе ГНК у Кракаве (прыканцы красавіка 1916 г.) і
адмовіўся цэлебраваць урачыстае набажэнства з гэтай нагоды ў Вавельскай катэдры. Пасля
маніфеста двухкаралёў (5 лістапада 1916 г.) ён цэлебраваўурачыстаенабажэнстваўкатэдры,
у якім прынялі ўдзел паважныя асобы з Польшчы (сярод іх - Юзаф Пілсудскі) і Аўстрыі. Ён
звярнуўся да вернікаў, заклікаючы да «малітвы аброзуме і добрай волі, аб сілах, патрэбных,
каб споўніць такое вялікае, складанае пакліканне».
Пасля смерці Г. Сянкевіча 20 лістапада 1916 г. Адам Стэфан цэлебраваў урачыстую
жалобную святую імшу ў Марыяцкім касцёле, але адмовіў Падарэўскаму ў просьбе, каб
парэшткі пісьменніка былі пахаваныя ў Вавельскай катэдры, аргументуючы гэта тым, што
ў каралеўскіх крыптах павінны спачываць толькі каралі і чальцы іх сем’яў, а для выдатных
палякаў трэба пабудаваць асобную крыпту. У Вігілію Божага Нараджэння гэтага ж года
Адам Стэфан наведаў брата Альберта, які паміраў у прытулку альбертынцаў у Кракаве.
У выніку ўсё большага пагаршэння жыцця людзей у апошнія два гады вайны яшчэ больш
актывізавалася дзейнасць дапамогавага камітэта. Адам Стэфан падтрымаў яго дзейнасць у
сваім пастырскім лісце (18 лютага 1917 г.), дзе заклікаў таксама да маральнага аднаўлення і
жыццёвых пераменаў.
У красавіку 1917 г. Адам Стэфан з Тэадаровічам выехаліўВену, каб прасіць у імператара
Карла дапамогі для панішчаных вёсак на абшарах вакол кракаўскай фартэцы. На аўдыенцыі
440
20 красавікаён прасіў, каб камендагура фартэцы дазволілажыхарам адбудаваць навакольныя
гаснадаркі. Аднак хутка (6 ліпеня) кракаўская фартэца была зруйнаваная.
23 сгудзеня 1918 г. адбылася канферэнцыя біскупаў у справе маніфестацый і вулічных
хваляванняў, выкліканых голадам у галіцкіх гарадах, і харчовай дыскрымінацыі Галіччыны.
Пасля яе Адам Стэфан, Більчэўскі і Тэадаровіч выехалі ў Вену і 26 студзеня мелі аўдыенцыю
ў імператара. Падчас маніфестацый 15-17 лютага некалькітысячная дэлегацыя прасіла
засгупніцтва Адама Стэфана перад уладамі ў сувязі з недахопамі ў сістэме харчовага
забеспячэння Кракава. Адам Стэфан здабыў для іх некалькі вагонаў мукі праз намесніка
Г. Калара. Красавіцкія хваляванні ён прадухіліў спецыяльнаю адозваю ад 18 красавіка.
Апошняе пасяджэнне дапамогавага камітэта адбылося 21 кастрычніка 1918 г.
Пасля заканчэння вайны Адам Стэфан перадаў санітарныя калоны разам з усім інвен-
тарОхМ польскай дзяржаве, якая прыняла дарунак, назваўшы яго Шпіталямі калонаў імя
біскупа Сапегі. Два шпіталі камітэга для дзяцей (хворых на костны туберкулёз - у Закапа-
ным; хворых на трахому - у Віткавіцах пад Кракавам) Адам Стэфан перадаў Ягелонскаму
ўніверсітэту.
У незалежнай Польшчы Адам Стэфан прыклаў шмат высілкаў, каб давесці да парадку
і ўніфікаваць жыццё Касцёла. Пачынаючы з першага з’езду ўсіх біскупаў польскіх у Гнезна
(26-30 жніўня 1919 г.), ён рэгулярна ўдзельнічаў у канферэнцыі біскупаў, быў чальцом
заснаванага ў 1919 г. у Гнезна камітэта біскупаў, які з 1928 г. быў пераўтвораны ў прававую
камісію біскупаў. На канферэнцыі ў Гнезна ён быў сярод тых біскупаў, якія выказваліся за
незалежнасць супольнасці біскупаў ад нунцыя ў палітычных і ўнутрыкасцёльных справах.
У 1920 г. Бенедыкт XV паклікаў Адама Стэфана да ўдзелу ў касцёльнай камісіі, каб весці
перамовы з уладамі ў справах маёмасці і аплаты працы духавенства. У 1921-1926 гг. ён быў
чальцом камісіі па прэсе, якая павінна была заснаваць каталіцкі часопіс для інтэлігенцыі
і прэс-цэнтр. На канферэнцыі біскупаў 29-30 чэрвеня 1927 г. у Варшаве ён быў пакліканы
прыняць удзел ва ўтвораных тады камісіі дабрачынных і грамадскіх установаў і камісіі па
інспектаванні ўрокаў рэлігіі ў школе. У 1928 г. Адам Стэфан стаў чальцом рады па справах
эміграцыйнага душпастырства і чальцом камісіі па каталіцкай дзейнасці. Да таго ж, ён быў
чальцом камісіі па падрыхтоўцы да пленарнага Сінода і старшынёй камісіі для свецкага кліру,
заснаваных канферэнцыяй біскупаў у Гнезна 3-6 кастрычніка 1931 г., чальцом камісіі ў спра-
вах беатыфікацыі і кананізацыі. У 1932 г. Адам Стэфан увайшоўу павялічаную школьную
камісію і быўяе старшынёй да 1947 г. На форуме пленарнай канферэнцыі біскупаў Адам Стэ-
фан адзначыўся некалькімі рэфератамі (з якіх асаблівае значэнне меўрэферат «Сённяшнія
задачы супольнасці Епіскапату і біскупа», прачытаны 18 верасня 1928 г. у Гнезна), дзе вы-
казвалася крытыка адноснаўтворанага клірам «выгоднагаўплывовага стану, які можна наз-
ваць клерыкалізмам» і «вялікага ханжаства». Выступ Адама Стэфана меў пераломнае зна-
чэнне ў працэсе кансалідацыі супольнасці біскупаў. Нягледзячы на агульныя чаканні, што
за свае заслугі ў дабрачыннай дзейнасці Адам Стэфан атрымае званне кардынала, Бенедыкт
XV палічыў, што Полыпчы будзе дастаткова двух кардыналаў, і ў снежні 1919 г. надаў гэтую
годнасць толькі прымасу Эдмунду Дальбору з Гнезна і арцыбіскупу варшаўскаму Аляксан-
441
дру Какоўскаму, а Адама Стэфана прызначыў асістэнтам папскага трона і графам рымскім
(23 верасня 1920 г.).
У адрозненне ад Дальбора і Какоўскага, Адам Стэфан быў супраць таго, каб Польшча
заключала канкардат з Ватыканам, ён лічыў, што болып карысным для Касцёла было б
урэгуляванне адносінаў з дзяржаваю ў межах дзяржаўнага права. Нягледзячы на гэта, ён
не адмовіўся ад працы над канкардатам і прыняў удзел у рэдагаванні дамовы. Падчас гэтай
працы асабліва канфліктным аказалася пытанне рэлігійных школаў у Польшчы, якім Адам
Стэфан надаваў вялізнае значэнне і ўсімі сіламі імкнуўся змясціць адпаведную пастанову ў
тэкст канкардата, нягледзячы на дамоўленасці, дасягнутыя ў перамовах паміж Станіславам
Грабскім і кардыналам Какоўскім. У апошні момант Адам Стэфан спрабаваў звярнуцца да
Пія XI, але той, ведаючы пра тагачасную палітычную сітуацыю ў Польшчы, ужо не хацеў
размаўляць з ім на гэтую тэму. Падобна, што падчас дыскусій ў пытаннях канкардатаўзніклі
супярэчнасці і нават пэўнага роду канфлікт паміж Адамам Стэфанам і нунцыем А. Раці.
У 1931 г. Адам Стэфан напісаў успаміны пад назваю «Некаторыя дадзеныя па гісторыі
канкардата з Польшчай у 1925 г.». Калі ў 20-я гг. на тытул прымаса прэтэндавалі іерархі
Гнезна і Варшавы, Адам Стэфан выказаўся на карысць гнезненскага біскупа і лічыў яго
паўнапраўным прымасам Польшчы, а нунцый у сваю чаргу прызнаў права арцыбіскупа
варшаўскага на гэты тытул.
Адразу пасля вайны біскупы распачалі арганізацыю новай адміністрацыі Касцёла
Польшчы. Адам Стэфан ў 20-я гг. прадставіў праект, дзе прапаноўвалася захаванне трох
мітраполій (з адпаведным размеркаваннем дыяцэзій) - у Гнезне, Варшаве і Львове. Ён
быў супраць утварэння мітрапотіі ў Кракаве. Аднак урэшце на сесіі біскупаў у Чэнстахове
2-3 чэрвеня 1924 г. было прынятае рашэнне стварыць Кракаўскай мітраполію (супраць
галасаваў толькі Адам Стэфан). Мітраполія была створаная на падставе папскай булы ад
28 кастрычніка 1925 г., а 14 снежня таго ж года Пій X прызначыў Адама Стэфана кракаўскім
мітрапалітам. Урачыстае абвяшчэнне ўтварэння арцыбіскупства кракаўскага і інгрэс Адама
Стэфана як арцыбіскупа адбыліся 17 студзеня 1926 г. у Вавельскай катэдры.
Да канца міжваеннага перыяду Адам Стэфан пашырыў парафіяльную сетку дыяцэзіі,
заснаваўшы 64 самастойныя душпастырскія асяродкі. Ён атачаў усебаковаю апекаю справу
будоўлі касцёлаў, заахвочваў да дапамогі парафіяльныя камітэты. Заснаваная Адамам
Стэфанам яшчэ ў 1913 г. Імшальная фундацыя, для пагрэбаў якой штогод 100 святароў з
дыяцэзіі павінны былі цэлебраваць адну святую імшу і ахвяроўваць імшальныя зборы,
дазваляла стала распараджацца фінансавымі сродкамі, патрэбнымі для будавання касцёлаў.
Да 1937 г., за 25 гадоў пастырскага кіравання Адама Стэфана, у Кракаўскай дыяцэзіі было
пабудавана болып за 50 касцёлаў.
Для ўдасканалення структураў дыяцэзіі і кіравання ёю паводле прававых нормаў
устаноўленага ў 1917 г. кодэкса кананічнага права Адам Стэфан склікаў дыяцэзіяльны
Сінод, які адбыўся 25-27 верасня 1923 г. у Кракаве. Другі архідыяцэзіяльны Сінод (20-21
верасня 1938 г.) павінен быў дастасаваць рашэнні I Польскага пленарнага сінода 1936 г. да
ўмоваў у Кракаўскай архідыяцэзіі. Ада,м Стэфан дбаў пра адукацыю святароў, пасылаў іх на
вучобу за мяжу. Ён і надалей цесна супрацоўнічаў з тэалагічным факультэтам Ягелонскага
442
ўніверсітэта, цікавіўся праграмаю навучання, прысутнічаў на іспытаху клерыкаў У 1926 г.
атрымаў званне ганаровага доктара (копотіз саыза) тэалагічнага факультэта Ягелонскага
ўніверсітэта.
У 1928г.АдамСтэфанабмеркаваўзбіскупам катавіцкімічэнстахоўскімумовызаснавання
семінарый гэтых дыяцэзій у Кракаве, каб іх студэнты маглі вучы цца ў Ягелонскім ўніверсітэце.
Працягвала дзейнасць заснаванае Адамам Стэфанам яшчэ ў 1917 г. Навуковае таварыства
імя Бенедыкта XV, мэтаю якога было даследаванне жыцця Касцёла. У 1925 г. Адам Стэфан
утварыў Навуковы каталіцкі інстытут, які меў за мэту наладжваць супрацоўніцтва Касцёла
з шырокімі коламі каталіцкай інтэлігенцыі ў распаўсюджванні духоўнай культуры. У 1926 г.
Адам Стэфан прызначыў першага ўніверсітэцкага капелана ў Польшчы - кс. Станіслава
Сапінскага, прыняў апеку над заснаванай ім у 1931 г. арганізацыяй «Прамяністых», якая
ставіла сваёй мэтай фармаванне будучых каталіцкіх дзеячаў. Аднак адпаведна са стаўленнем
Ватыкана, Адам Стэфан выступаў супраць Звязухрысціянскай моладзі Польшчы і засцерагаў
далучацца да яго, лічачы арганізацыяй, прыхаванай мэтаю якой была радыкалізацыя
польскай моладзі. Падчас пастырскага кіравання Адама Стэфана Кракаў стаў важнейшым
асяродкам руху літургічнай адновы, піянерамі якога былі кс. Ян Карзанкевіч і кс. Міхал
Кардэль, заснавальнікі Таварыства аматараў літургіі імя св. Бенедыкта і рэдактары часопіса
«Мізіегішп СЬгізіі».
Найбольшай грамадскай справай Адама Стэфана за 20 міжваенных гадоў трэба лічыць
арганізацыю Каталіцкай дзеі ў архідыяцэзіі. Гэтая суполыіасць працягвала дзейнасць
Каталіцкай лігі, якая існавала ва ўсіх дыяцэзіях да 1930 г. 3 1930 г. Адам Стэфан пачаў
угварэнне Каталіцкай дзеі і атрымаў згоду Ватыкана на стварэнне мясцовай кракаўскай
аріанізацыйнай мадэлі. Ён абапіраўся на досвед касцёльных таварыстваў, што ўжо
існавалі, імкнучыся захоўваць арганізацыйную дэцэнтралізацыю. Кракаў вёў рэй у руху
ўніверсітэцкіх садаліцый, рабіў вялікі ўнсёсак ва ўніверсітэцкі рух адраджэння. Кракаў
спачатку быў сядзібаю цэнтральнага кіраўніцтва руху «Рыцарства Беззаганнай». Адам
Стэфан займаўся будоўляю каталіцкіх дамоў як асяродкаў грамадскай працы, рэлігійнага
і гаспадарчага выхавання. У 1939 г. на тэрыторыі архідыяцэзіі функцыявала каля 100
парафіяльных дамоў.
Адам Стэфан вельмі цікавіўся справамі адзінага каталіцкага часопіса ў Кракаве «Голас
народа». Гэты часопіс, што падчас вайны быў друкаваным органам дапамогавага камітэта,
а ў 30-я гг. - Каталіцкай дзеі, падтрымлівала заснаванае з ініцыятывы Адама Стэфана яшчэ
ў 1913 г. Таварыства падтрымкі каталіцкай прэсы. Адам Стэфан спрычыніўся да ўзнікнення
«Кракаўскай касцёльнай хронікі» (выходзіла ў 1921-1922 гг.), а ў 1925 г. - да ўзнікнення
дыяцэзіяльнага штотыднёвага часопіса «Нядзельны звон». Адам Стэфан паклікаў у Кракаў
новыя манашаскія кангрэгацыі: міхалітаў, міхалітак, альбертынцаў і альбертынак, а таксама
кангрэгацыю Сясцёр Найсвяцейшай Душы Пана Езуса. Ён прыняў у Кракаўскай архідыяцэзіі
манашаскія супольнасці сэрцанаў, салетынцаў, бенедыктынцаў і шэрыхуршулянак. Дзякуючы
фундацыйнуму дакументу, падпісанаму 1 жніўня 1939 г. Адамам Стэфанам, у Тынец вярнуліся
бенедыктынцы. Гэтае супрацоўніцтва Адама Стэфана з манашаскімі супольнасцямі час ад
часу выклікала вялікія канфлікты. Першы канфлікт з кармелітамі на Пяску [раён у Кракаве -
443
заўв. перакладчыка], незадаволенымі заснаваннем там парафіі св. Стэфана, закончыўся ў
1929 г. перанясеннем парафіі ў касцёл св. Марка. Канфлікт з аўгустыянамі з Казімежа прывеў
да апостальскай візітацыі кляштара і выклікаў спыненне дзейнасці кангрэгацыі ў Полынчы
Адамам Стэфанам з дазволу Апостальскай Сталіцы (1950 г.).
У міжваенныя гады Адам Стэфан працягваў займацца дабрачыннасцю, лічачы гэта не
точькі грамадскай, але і рэлігійнай дзейнасцю, якая мае вялікую тэалагічную каштоўнасць.
Ад працаўнікоў дабрачынных арганізацый ён патрабаваў адпаведнай духоўнай фармацыі.
Пры ўзнікненні патрэбы Адам Стэфан склікаў новыя камітэты для выканання тэрміновых
канкрэтных заданняў. У 1924 г. ён стварыў біскупскі камітэт ратунку для дапамогі бедным,
які праіснаваў да канца 1939 г. (перыядычна яго дзейнасць прыпынялася). У 1926 г. заснаваў
камітэт дапамогі пацярпепым ад беспрацоўя (з 15 студзеня да 18 красавіка 1926 г. у Кракаве
было выдадзена 244 524 бясплатныя абеды). Зімою 1929 г. дзейнічаў скліканы Адамам
Стэфанам камітэт дапамогі пацярпелым ад маразоў, у 1931 г. - камітэт дапамогі галодным.
У 1925 і 1934 гг. Адам Стэфан арганізаваў акцыю дапамогі ахвярам паводкі.
Арганізацыю «Сагііаз», якая пачала дзейнічаць у польскім Касцёле ў 1930 г., Адам
Стэфан заснаваў у сябе толькі ў 1934 г., пасля доўгіх перамоваў з урадам, які (насуперак
канстытуцыі і канкардату) імкнуўся пашырыць кантроль за дзейнасцю дабрачынных
касцёльных арганізацый. Адам Стэфан, як чалец прававой камісіі біскупаў, удзельнічаў у
перамовах з урадам і цвёрда дамагаўся аўтаноміі гэтых інстытуцый. Аднак ён не ўхіляўся
ад супрацоўніцтва з дзяржаўнымі камітэтамі сацыяльнай апекі. У 1925 г. у Кракаве быў
пабудаваны дом для святароў на пенсіі, у 1934 г. Адам Стэфан заснаваў дапаможны фонд
для пажылых святароў і фонд падтрымкі хворых і бедны.х.
3 пачатку свайго кіравання Адам Стэфан асабліва клапаціўся пра стан Вавельскай
катэдры. У 1918-1939 гг. т}т была праведзеная грунтоўная праца па кансервацыі пад
кіраўніцтвам Адольфа Шышко-Богуша. У 1923 г. Адам Стэфан склікаў мастацка-дарадчы
камітэт рэстаўрацыі Вавельскай катэдры, а пасаду дыяцэзіяльнага спецыяліста па
кансервацыі даверыў кс. Тадэвушу Крушынскаму. Пасля атрымання незалежнасці Польшчы
сталі належаць касцёл і хоспіс св. Станіслава ў Рыме, і адпаведна з дамоваю ад 17 снежня 1923 г.
паміж польскім урадам і Адамам Стэфанам, кіраванне хоспісам павінна было кожны раз
пераходзіць да новага кракаўскага біскупа, застаючыся «пад апекаю і пратэкцыяй Рэспублікі
Полыпча». У 1927 г. Адам Стэфан перадаў частку будынка хоспіса для размяшчэння там
навуковага аддзела польскай Акадэміі навук і стыпендыятаў з Полынчы.
Адам Стэфан займаўся шматлікімі грамадскімі справамі, вёў палітычную дзейнасць.
Вялікае значэнне мела ватыканская місія, давераная прымасам Э. Дальборам Адаму Стэ-
фану і арцыбіскупу Ю. Тэадаровічу падчас падрыхтоўкі рэферэндума ў Горным Шлёнску
ў сувязі з абвяшчэннем 21 лістапада 1921 г. кардыналам А. Бертрамам дэкрэта, які прак-
тычна забараняў польскаму духавенству прымаць удзел у рэферэндуме. Перамовамі ў Ва-
тыкане займаўся пераважна Адам Стэфан. Прапанаваны абодвума біскупамі ў студзені 1921 г.
праект дэкларацыі быў зацверджаны Бенедыктам XV. Аднак урэшце праект не быў распа-
чаты з прычыны перашкодаў з боку некаторых ватыканскіх дзеячаў, а таксама таму, што
444
місія была заснаваная занадта позна. У пастырскім пасланні ад 15 траўня 1922 г., склікаючы
Першы дыяцэзіяльны сінод, Адам Стэфан выказаў надзею, што ў дзяржаве «пасля першых
гадоў юнацкай неўтаймаванасці надыдзе час справядлівасці і мудрага кіравання». Падчас
парламенцкіх выбараў у лістападзе 1922 г. Адам Стэфан, які быў адным з васьмі кандыдатаў
ад Хрысціянскага хаўрусу народнаіі еднасці, быў абраны сенатарам. На сходзе сенац-
кага хрысціянска-народнага клуба ён заклікаў прыйсці да згоды, забыцца пра крыўды,
пажадаўшы: «Любою цаною шукаіше паразумення з вясковым людам». Пасля смерці
прэзідэнта Габрыэля Нарутовіча ён загадаў цэлебраваць жалобныя набажэнствы і выдаў
кароткі дэкрэт, ганьбуючы забойцу. У сувязі з забаронаю з боку Ватыкана ад 25 красавіка
1922 г., якая не дазваляла кардыналам і біскупам уваходзіць у партыйныя выбарчыя спісы,
Адам Стэфан і Тэадаровіч 9 сакавіка 1923 г. адмовіліся ад мандатаў.
Пасля крывавых сутыкненняў рабочых з паліцыяй і вайскоўцамі ў Кракаве 6 ліспапада
1926 г. Адам Стэфан цэлебраваў пахавальныя набажэнствы за палеглых уланаў. У
пахаванні рабочых духавенства не прымала ўдзелу, Адам Стэфан растлумачыў гэта ў заяве,
прачытанай у касцёлах 15 лістапада 1923 г., дзе ён асуджаў тыя інцыдэнты, перасцерагаў ад
сацыялістычнай прапаганды і заклікаў апамятацца. Гэтая заява выклікала востры каментар
сацыялістычнай газеты «Наперад».
Пасля травеньскага перавароту 1926 г. Адам Стэфан належаў да той часткі касцёльнай
іерархіі (разам з Тэадаровічам, Станіславам Лукомскім, Г. Пшаздзецкім), якая з недаверам
ставілася да палітыкі ўрада адносна Касцёла; галоўныя санацыйныя групоўкі выказвалі
сур’ёзныя прэтэнзіі да канферэнцыі біскупаў. Нягледзячы на тое, што прымас Аўгуст
Глонд, адпаведна з наказам Ватыкана, імкнуўся да супрацоўніцтва з урадам, стасункі паміж
Касцёлам і дзяржаваю заставаліся нацягнутымі. У красавіку 1927 г. у адказ на ліст прэм’ера
Рэспублікі Польшча Юзафа Пілсудскага Адам Стэфан згадзіўся пахаваць парэшткі паэта
Юльюша Славацкага ў Вавельскай катэдры, адзначаючы аднак, што гэта «апошні і выключны
дазвол». Перад парламенцкімі выбарамі ў сакавіку 1928 г. адбылася сустрэча Пілсудскага
з Адамам Стэфанам (14 лістапада 1927 г. у Варшаве). Адам Стэфан прапанаваў маршалку
наступныя пастулаты: павышэнне грамадскай маральнасці, дачаго пакліканы Касцёл, якому
неабходна даць магчымасць развіваць сваю дзейнасць і бараніць аўтарытэт; прызначэнне
на дзяржаўныя пасады людзей адказных, здольных, маральных і незалежных. Таксама ён
прапанаваў, каб маршалак запрасіў да сябе некаторых людзей з іншымі перакананнямі
і падзяліўся з імі сваімі поглядамі. Запісаўшы тэкст размовы, Адам Стэфан пераслаў яго
Пілсудскаму 26 лістапада 1927 г. У межах дыяцэзіі тады стала шырока вядомаю справа
дзеяча народнага руху амбасадара Юзафа Путка, знакамітага сваімі антыклерыкальнымі
выступамі, на якога ў красавіку Адам Стэфан наклаў інтэрдыкт у сувязі з яго спрэчкаю з
пробашчам Хочні аб касцёльным звоне.
Пасля арышту ў верасні 1930 г. кіраўнікоў апазіцыйнага руху і зняволення іх у Берас-
цейскай крэпасці ў канферэнцыі біскупаў адбыўся падзел на два рухі. Першы рух, кіраўніком
якога быў кардынал Какоўскі і які падрымліваў Глонд, заняў памяркоўную пазіцыю, гавора-
чы топькі аб патрэбе апублікаваць пасланне дактрынальнага характару. Другі рух на чале з
Тэадаровічам і Адамам Стэфанам цалкам асуджаў дзейнасць дзяржаўных уладаў. У лісце да
445
Глонда ад 7 студзеня 1931 г. Адам Стэфан пісаў: «Мы стаім перад відавочным фактам цалкам
бальшавіцкіх дзеянняў дзяржаўнага чынавенства [...]. Грамадства са страхам чакае, што
мы зробім, і мае на гэта права, бо тут гаворка не ідзе ні пра якую партыйную палітыку, а
пра зганьбаванне самых элемснтарных асноваў права і справядлівасці, што вядзе да заняпаду
і канчатковай паразы Касцёла і народа». Аднак калі на сходзе прававой камісіі біскупаў 15
студзеня 1931 г. Тэадаровіч прадставіў свой праект заявы, дзе асуджаліся берасцейскія падзеі,
яго падтрымаў толькі Адам Стэфан. Какоўскі і Глонд лічылі, што рэзкае выступленне магло
б прывесці да сур’ёзнага канфлікту з урадам і прынясло б значную шкоду Касцёлу. Урэшце
25 красавіка 1933 г. была выдадзеная адозва «Аб хрысціянскіх асновах жыцця дзяржавы» за
подпісам аднаго Глонда, у якой зусім не ўзгадваліся падзеі, што адбываліся ў Берасці. Прая-
ваю сімпатыі Адама Стэфана да сялянскага руху было ўзнагароджанне крыжам Рго Ессіезіа
еі Ропііфсе (За Касцёл і Пантыфіка) селяніна Яна Сабуры з Касіны Вялікай, рэпрэсаванага
наліцыяй за удзел у дэманстрацыі 24 красавіка 1933 г. 5 кастрычніка 1933 г. ізноў адбылася
сустрэча Адама Стэфана з Пілсудскім, які прадставіў яму праграму ўрачыстасцяг у Кракаве
да 250-й гадавіны Венскай бітвы; Пілсудскі таксама выказаў спадзяванне, што будзе пахава-
ны ў Вавельскай катэдры.
Пасля смерці Пілсудскагаўтраўні 1935 г. Адам Стэфан пасля доўгіхразвагаўвыказаўзгоду
на яго пахаванне ў крыпце св. Леанарда, пакуль не будзе падрыхтаваная асобная крыпта пад
Вежаю срэбных званоў. Калі праз два гады крыптабыла амаль гатовая, Адам Стэфан атрымаў
вартыя даверу звесткі ад чалавека з кіраўнічых колаў, што ўлады вырашылі пакінуць труну
Пілсудскага ў крыпце св. Леанарда. Адам Стэфан 16 чэрвеня 1937 г. пастанавіў перанесці тру-
ну ў крыпту пад Вежаю срэбных звануў і вызначыў для гэтага тэрмін 22 чэрвеня 1937 г., пра
што паведаміў генералу Баляславу Вяняву-Длугашоўскаму, кіраўціку камітэта ўшанавання
памяці маршалка Юзафа Пілсудскага, і прасіў накіраваць для гэтага прадстаўніка. Камітэт
выказаў пратэст супраць такога рашэння, і па яго просьбе прэзідэнт Ігнацы Масціцкі ў лісце
ад 22 чэрвеня звярнуўся да Адама Стэфана, папрасіўшы не пераносіць труну. Аднак па за-
гадзе Адама Стэфана ў ноч з 23 на 24 чэрвеня труна была перанесеная ў крыпту пад Вежаю
срэбных званоў. Адам Стэфан у лісце ад 24 чэрвеня растлумачыў прэзідэнту матывы свайго
рашэння; адказу на гэты ліст ён не атрымаў.
Курыя ў прэсе патлумачыла, што справа была ў тым, каб захаваць забальзамаваныя
парэшткі, для якіх знаходжанне ў вільготнай крыпце св. Леанарда было шкодным, а таксама
ў тым, што натоўпы, якія прыходзілі да труны Пілсудскага, парушалі цішыню падчас
набажэнстваў. 3 прычыны цвёрдай пазіцыі Адама Стэфана, прэзідэнт перадаў справу ў
суд. Адначасова распачалася гвалтоўная кампанія часткі санацыйнага руху супраць Адама
Стэфана. 23 чэрвеня прэм’ер Феліцыян Славой-Складкоўскі падаў у адстаўку, палічыўшы
сябе адказным за факт невыканання волі прэзідэнта і абразы статуса Рэспублікі; яго
адстаўка, зразумела, не была прынятая. У калонцы ў «Ранішняй газеце» старшыня Польскай
літаратурнай акадэміі Вацлаў Серашэўскі выказаў пажаданне, каб Адам Стэфан быў
арыштаваны. «Кракаўскага феадала» атакаваўКазімір Чапінскі на старонках сацыялістычнай
газеты «Работнік». У Варшаве і Кракаве адбываліся сходы і дэманстрацыі, быў дэклараваны
пераход Вавельскай катэдры ў кіраванне дзяржавы. Пад націскам набліжаных да яго
446
біскупаў, пераважна Тэадаровіча, Адам Стэфан ізноў расттумачыў прэзідэнту Масціцкаму
сваю пазіцыю і папрасіў прабачэння за невыкананне яго пажадання (ліст ад 5 ліпеня).
Канцылярыя прэзідэнта адказала, што гэты ліст не дае прэзідэнту падставаў змяніць
рашэнне. Пад пагрозаю пагаршэння стасункаў Касцёла з дзяржаваю і пад уплывам нунцыя
Ф. Картэзі Адам Стэфан выслаў прэзідэнту трэці ліст (ад 11 ліпеня), дзе выказаў смутак
з нагоды, што яго пазіцыя была зразуметая як «абраза асобы і аўтарытэту» прэзідэнта і
запэўніваў яго ў сваёй «належнай і нязменнай адданасці». Гэты ліст, які быў успрыняты як
прабачэнне, задаволіў суд, які прызнаў справу канчаткова закрытаю.
Пасля крывавых падзеяў у Кракаве, выкліканых забастоўкамі (20-23 сакавіка 1936 г.),
АдамСтэфан29сакавікавыдаўспецыяльнаепасланне.Уімёнвыступіўуабаронупрацаўнікоў,
называючы прычынамі хваляванняў завялікія патрабаванні, завялікія ўзнагароды для
адных коштам іншых, недахоп сацыяльнай апекі над працаўнікамі. Увосені таго ж года ён
звяртаўся да ўладаў у справе абароны сялянаў з Бохенскага павета, якія прынялі ўдзел у
сялянскай забастоўцы. У 1937 г., калі улады ў адказ на вялікую вераснёўскую забастоўку
ўжылі супраць сялянаў жорсткія рэпрэсіўныя меры, ролю ў замірэнні адыграла, апрача
іншага, заступніцтва Адама Стэфана перад Масціцкім (В. Вітас, «Мае блуканні», Варшава,
1937). Станіслаў Стома, які ў тыя гады размаўляў з Адамам Стэфанам пра актуальныя
палітычна-грамадскія справы, у сваіх успамінах падкрэсліваў «шырыню яго поглядаў,
памяркоўнасць і асцярожнасць у ацэнцы кожнага ўзнятага пытання». У пастырскай адозве,
выдадзенай у кастрычніку 1936 г. з нагоды свята Хрыста Валадара, Адам Стэфан выступіў
супраць падпісання пакта з левымі і выказаў падтрымку паўстанню генерала Ф. Франка
супраць рэспубліканскага ўрада ў Іспаніі.
Адам Стэфан дбаў аб падтрыманні адпаведных стасункаў з цэнтральнымі і мясцовымі
дзяржаўнымі ўладамі, шмат разоў звяртаўся да іх пісьмова і вусна па важных для Касцёла
справах. Ён даволі абыякава ставіўся да працоўных хрысціянскіх згуртаванняў, аднак
прыканцы міжваеннага перыяду арганізаваў супрацоўніцтва з імі, лічачы, што яны павінны
быць больш пад апекаю Касцёла, чым пад уплывам Хрысціянска-дэмакратычнай партыі.
У міжваенныя гады Адам Стэфан рэгулярна выязджаў за мяжу. У 1929 г. ён меў
пілігрымкуўСвятую Зямлю. У Рыме ён бываўамаль штогод, прымаўудзелуэўхарыстычных
кангрэсах. У 1929 г. у Празе ўдзельнічаў ва ўрачыстасцях з нагоды 1000-годдзя з дня смерці
св. Вацлава. У 1933 г. прысутнічаў на ўрачыстасці агульнадзяржаўнага дня каталіцтва
(Ка1Ьо1ікепіа§) у Вене і на ўрачыстасцях з нагоды 250-й гадавіны перамогі пад Венаю. Тады
ён сустрэўся з аўстрыйскім канцлерам Э. Дольфусам. Падчас візіта ў Германію 21 ліпеня -
8 жніўня 1938 г. Адам Стэфан размаўляў з найбольш выбітнымі прадстаўнікамі нямецкай
канферэнцыі біскупаўі з прадстаўнікамі габрэйскай супольнасці. У гэтым падарожжы Адам
Стэфан зразумеў, у якім становішчы знаходзіцца Касцёл у III Райху і вызначыўся ў сваім
стаўленні да нацызму. Ён вельмі крытычна ацэньваў пранацысцкі выступ аўстрыйскага
кардынала Т. Інітцэра.
У 1928 г. Адам Стэфан атрымаў ганаровае грамадзянства горада Асвенцым. У 1937 г. з
нагоды 25-годдзя біскупскай сакры Адам Стэфан атрымаў ганаровае грамадзянства Кракава,
а Баляслаў Валек-Валеўскі склаў кантату «Юбілейная ііесня ў 25-ю гадавіну біскупскай сакры
447
на ўшанаванне яго эксцэленцыі князя арцыбіскупа доктара Адама Сапегі». У 1932 г. Адам
Стэфан распачаў падрыхтоўчую працу да беатыфікацыі каралевы Ядвігі (у 1938 г. ён атрымаў
афіцыйныя паўнамоцтвы выступіць як дэлегат канферэнцыі біскупаў у гэтай справе). У1934 г.
распачаў беатыфікацыйны працэс Рафала Каліноўскага.
У лісце ад 2 лютага 1939 г. Адам Стэфан прасіў Папу Пія XI звольніць яго з пасады
біскупа Кракава з прычыны слабога ў пажылым веку здароўя. Пасля смерці Пія XI Адам
Стэфан звярнулся з такою самаю просьбаю да новаабранага Папы Пія XII у сваім лісце
ад 25 сакавіка 1939 г. Пій XII адклаў рашэнне, чакаючы меркавання варшаўскага нунцыя
Ф. Картэзі. Але, па словах Юзафа Бэцка (5 траўня), Адам Стэфан адклікаў сваю адмову, піпі-
учы нунцыю: «У гэты час вяяікай пагрозы для Польшчы мой сыход стаў бы немэтазгодным,
і нсабходна нават з ахвярнасцю заставацца на сваім месцы».
Калі распачалася вайна, Адам Стэфан застаўся ў Кракаве, адмовіўшыся ад прапановы
польскіх уладаў пакінуць горад (3 верасня). Ён наказаў духавенству не пакідаць сваіх
парафій. Ужо 4 верасня па прапанове прафесара Станіслава Кутшэбы ён запрасіў да сябе
найвыдатнейшых прадстаўнікоў Кракава; тады быў заснаваны Грамадскі камітэт дапамогі
(ГКД), старшынёй якога стаў Адам Стэфан. Для пачатку сам Адам Стэфан перадаў камітэту
100 000 залатых, і ГКД адразу распачаў дзейнасць у 4 накірунках, апякуючыся, апроч іншага,
перасяпенцамі з Памор’я, Познанскага ваяводства і Шлёнска, па загадзе Адама Стэфана
размяшчаючы іх у дамах манашаскіх супольнасцяў. ГКД дзейнічаў да чэрвеня 1940 г., калі
фармальна распачала сваю дзейнасць Галоўная апякунчая рада (ГАР). У канчатковым
працэсе ўзнікнення ГАР Адам Стэфан адыграў вырашальную ролю: калі нямецкімі ўладамі
Янушу Радзівілу было адмоўлена ў пасадзе старшыні ГАР (31 траўня), чальцы рады падалі
ў адстаўку (у тым ліку і віцэ-старшыня Адам Ронік’ер), і Адам Стэфан пасля нарады з
прадстаўнікамі грамадства (10 чэрвеня), адказнымі за ўтрыманне ГАР, пераканаў Ронік’ера
вярнуцца ў раду і ўзяць па сябе кіраванне ёю. Нямецкія ўлады пасля дэкларацыі Ронік’ера
згадзіліся на тое, каб ён быў старшынёй, і зацвердзілі статут і рэгулямін ГАР. У кіраўніцтва
рады па рэкамендацыі Адама Стфана ўвайшоў езуіт Рамуальд Маскаля. Кожныя два тыдні
Адам Стэфан атрымліваў інфармацыю аб працы ГАР ад дырэктара Эдмунда Зайфрыда.
3 лістапада 1939 г. польскі ўрад пачаў высылаць у краіну грошы. 3 гэтых фондаў Адам
Стэфан атрымліваў у сваё распараджэнне 5 000 даляраў. Ён супрацоўнічаў з Камітэтам
трох (Уладыслаў Шафер, Кутшэба, Людвік Пятровіч), які арганізоуваў канспірацыйную
дапамогу выкладчыкам вышэйшых навучальных установаў і іх сем’ям. У пастырскім лісце
ад 7 кастрычніка 1939 г. Адам Стэфан прадставіў праграму парафіяльнай душпастырскай
працы на час вайны. Пасля ўтварэння Генеральнай губерні заходняя частка Кракаўскай
архідыяцэзіі была далучаная да Райха і аддзеленая ад яе мяжою. Адам Стэфан не атрымаў
права ўезду на гэтую тэрыторыю, але не спяшаўся прызначыць сабе намесніка. Толькі
пад націскам нямецкіх уладаў 19 красавіка 1940 г. ён прызначыў генеральным вікарыем
тэрыторыі, што ўвайшла ў склад Райха паляка Леанарда Прахоўніка (акупацыйныя ўлады
хацелі немца). Не атрымаўшы згоды ад уладаў, ён да канца вайны заставаўся толькі дэлегатам
біскупа. У той жа час дзейнасць Адама Стэфана, якую ён вёў з вялікай энергіяй і дбайнасцю,
закранала мноства вельмі складаных справаў. Пасля таго, як 6 лістапада былі арыштаваныя
448
выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта (Зопсіегакііоп Кгакап), ён звярнуўся да губернатара
Г. Франка з просьбаю (ліст ад 13 студзеня 1940 г.) вызваліць з турмы святароў-выкладчыкаў
з тэалагічнага факультэта Ягелонскага ўніверсітэта (неўзабаве да просьбы далучылася
Апостальская Сталіца, і 8 лютага большасць з іх была вызваленая).
У адказ на задуму Франка далучыць парафіяльных святароў да вярбоўкі палякаў,
каб тыя выязджалі на працу ў Германію, на што патрэбная была згода мітрапаліта, Адам
Стэфан вызначыў сваю пазіцыю ў звароце ад 18 красавіка 1940 г., кажучы пра «бапючую
неабходнасць выязджаць на працу ў Германію». Ён не прапанаваў зменаў, якія палягчалі б
вярбоўку, а дамагаўся дабравольнасці рашэнняў, душпастырскай апекі на польскай мове, і
адначасова абвінавачваў улады ва ўжыванні прымусу.
Двойчы ў 1940 г. Адам Стэфан па тэлеграфе звяртаўся да А. Гітлера: 28 красавіка з
просьбаю аб памілаванні 24 палякаў з Радама, асуджаных на смерць, і 5 лістапада з прось-
баю аб спыненні высялення тысячаў жыхароў з Жывецкага, Бельскага, Вадавіцкага і Хжа-
ноўскага паветаў. Абедзьве просьбы засталіся безвыніковымі. Перад Божым Нараджэн-
нем 1940 г., 19 снежня Адам Стэфан паслаў двух святароў (Уладыслава Грогса і Рудольфа
Шмідта) да каменданта турмы ў Асвенцыме Р. Геса з просьбаю дазволіць цэлебраваць для
вязняў святую імшу на Божае Нараджэнне. Гес адмовіў, але дазволіў, каб вязні атрымалі
падарункі. На працягу 4 дзён парафіі «з Райха» выслалі вязням 6 000 падарункаў. Адам Стэ-
фан падтрымліваў афіцыйныя адносіны з Франкам, але яны пагоршыліся, калі мітрапаліт
не прыняў запрашэння прыбыць на Вавель на дзяржаўнае свята Райха - дзень народзінаў
Гітлера (20 красавіка 1940 г.). Калі праз некалькі тыдняў падчас міратворчай акцыі АВ
(АпххегогбепіІісЬе ВеГгіес1ііп§8акІіоп) 16 траўня - 15 чэрвеня Адам Стэфан звярнуўся да
Франка з просьбаю аб аўдыенцыі, той скіраваў яго да кіраўніка СС Ф. Кругера. Адам Стэ-
фан не скарыстаўся гэтаю прапановаю.
Адам Стэфан разумеў, што неабходна, каб біскупы прымалі супольныя рашэнні і
выступалі супольна. Першая яго спроба сабраць біскупаў на канферэнцыю ў сярэдзіне
ліпеня 1940 г. у Кракаве не атрымалася з прычыны адмовы арцыбіскупа-адміністратара
Варшаўскай архідыяцэзіі Станіслава Гала, які палічыў гэта рызыкоўным. У сувязі з дэкрэтам
ад 5 лістапада 1940 г. Адам Стэфан запрасіўусіх біскупаў на канферэнцыюў Кракаў 14 ліста-
пада. Па выніках гэтай канферэнцыі прадстаўнікі канферэнцыі біскупаў Тэадор Кубіна і
Ян Лорак ад імя згуртавання, якое дзейнічала пад кіраўніцтвам Адама Стэфана, у той самы
дзень скіраваліся на размову з сакратаром дзяржавы Э. Кундтам. Кубіна занатаваў хаду
канферэнцыі, у той жа самы дзень Адам Стэфан зрабіў яе падсумаванне для Папы. Пасля гэ-
тай сустрэчы была адкладзеная ліквідацыя духоўных семінарый, але 13 лютага 1941 г. Франк
выдаў дэкрэт, які забараняў прымаць кандыдатаўу семінарыі на першы год навучання. Пасля
гэтага 5 траўня 1941 г. была скліканая друтая канферэнцыя з удзелам біскупаў, падчас якой
было вырашана выслаць Гітлеру і Франку мемарандум у абарону Касцёла і народа Польшчы.
Праўдападобна, да гэтага не дайшло. Адам Стэфан у адказ на забарону прымаць кандыдатаў
у духоўныя семінарыі арганізаваў таемную Духоўную семінарыю ў Кракаве (сярод першых
10 кандыдатаў, якія распачалі навучанне з кастрычніка 1942 г., быў Караль Вайтыла).
Як кракаўскі мітрапаліт Адам Стэфан ад свайго імя 2 лістапада 1942 г. паслаў Франку
мемарандум, дзе пратэставаў супраць палітыкі вынішчэння польскага народу і перадусім
449
супраць увядзення прынцыпу калектыўнай адказнасці. Франк загадаў сваім супрацоўнікам
правесці нараду з Адамам Стэфанам. Яна адбылася 14 снежня 1942 г. Прадстаўнікамі
нямецкіх уладаў былі дзяржаўны сакратар Ё. Бюлер і кіраўнік паліцыі бяспекі Э. Шонгарт.
Прадстаўляючы справы з усяго абшару Генеральнай губерні, Адам Стэфан рэзка асудзіў
Шонгарда за тэрарыстычную дзейнасць, смерць мноства закладнікаў, арышты святароў.
Прысутны на канферэнцыі Ронік’ер закрануў пытанне праблемаў і патрэбаў ГАР.
25 сакавіка 1943 г. кіраўнік галоўнага аддзела па ўнутраных справах Л. Ласакер
сустрэўся з дэлегатамі Адама Стэфана - дапаможным біскупам Станіславам Распондам
і кс. Фердынандам Махаем. Дэлегаты адпрэчылі пажаданне, каб з амбонаў чыталіся
звароты ўладаў да земляробаў (Германія жадала павелічэння аб’ёмаў сельскагаспадарчай
прадукцыі), яны не згадзіліся прамаўляць казані на супрацькамуністычныя тэмы і ў сваю
чаргу дамагаліся душпастырскай апекі для польскіх работнікаў у Германіі. Адам Стэфан
распаўсюдзіў інфармацыю пра гэтую сустрэчу сярод біскупаў і загадаў трымацца агучанай
дэлегатамі пазіцыі адносна загадаў нямецкіх уладаў. Падобна, што вясною гэтага ж года
Адам Стэфан наладзіў кантакт з прадстаўніком апазіцыйнай групы ў Германіі «Кгеіхапег
Кгеіз» Г. фон Мольтке, які праязджаў праз Кракаў.
Трэцяя канферэнцыя для біскупаў Генеральнай губерні абылася ў Кракаве 1 чэрвеня
1943 г., і ад яе імя Адам Стэфан 8 чэрвеня выслаў Франку мемарандум аб трагічным станові-
шчы польскага народу, між іншым, з прычыны высяленняў, арыштаў і дэпартацый у канцэн-
трацыйныя лагеры, увядзення прынцыпу калектыўнай адказнасці. Мемарандум быў такса-
ма высланы кардыналу Бертраму ва Уроцлаў разам з асобным лістом ад Адама Стэфана.
Сітуацыя ў Польшчы, пісаў Адам Стэфан, пагражае выбухам паўстання, і палякаў вымушае
да гэтага «неабходнасць крываваіі самаабароны». Пасля адказуФранка, якія запэўніваў Ада-
ма Стэфана, што загадаў Бюлеру падрыхтаваць сустрэчу, 9 лістапада 1943 г. Адам Стэфан
выслаў новы мемарандум з просьбаю скасаваць загад аб калектыўнай адказнасці. Сустрэча
адбылася 17 снежня 1943 г. У першай палове таго ж дня ФранкпрыняўкіраўніцтваГАР.удру-
гой палове дня Бюлер і кіраўнік СС В. Копэ прынялі Адама Стэфана разам з кс. Станіславам
Дамасікам. Тэмаю нарады быў прынцып калектыўнай адказнасці. Копэ прапанаваў, каб
Адам Стэфан апублікаваў пастырскі ліст, які заклікаў бы да супакою, Адам Стэфан жадаў
спынення тэрарыстычных мераў уздзеяння; нарада завяршылася фіяска.
Па просьбе львоўскага арцыбіскупа Баляслава Твардоўскага Адам Стэфан 27 сакавіка
1944 г. выслаў да Франка ліст з просьбаю пакласці канец злачынствам украінцаў у адносінах
да палякаў ва Усходняй Малапольшчы (копіі мемарандумаў, высланых Франку, Адам Стэфан
пазней прадставіў падчас Нюрнбергскага працэса 7 лістапада 1945 г., даўшы сведчанні перад
польскім пракурорам у Кракаве). Пасля доўгай падрыхтоўкі першая сустрэча Франка з
Адамам Стэфанам адбылася 5 красавіка 1944 г. на Вавелі. Франку спадарожнічалі вышэйшыя
дзяржаўныя чыноўнікі, Адаму Стэфану - кс. Дамасік. Гэтая сустрэча была адной з галоўных
справаў у новым палітычным курсе Франка, які імкнуўся ўцягнуць польскі народ у вайну з
СССР. Мэтаю сустрэчы якраз і было атрыманне падтрымкі ад Адама Стэфана, які быў у той
час адным з самых вядомых людзей у Польшчы. Нямецкі бок прапанаваў, каб Адам Стэфан
450
абвясціў пастырскае пасланне супраць балыпавізму, здзейсніў палітычную акцыю супраць
хаўруснікаў і, як найбольшы аўтарытэт краіны, даў прыклад супрацоўніцтва з нямецкімі
ўладамі; гэтым самым Касцёл паказаў бы, што не з’яўляецца душою супраціву польскага
народа. Адам Стэфан пацвердзіў, што не стаіць на чале ніякага супраціву, і засведчыў:
«Германія за пяць гадоў не паказала сябе сябрам польскага народа». Наступнай сустрэчы
Адама Стэфана з Франкам не адбылося.
У часы акупацыі Адам Стэфан неаднаразова імкнуўся абараніць неафітаў габрэйскага
паходжання. У лісце да Ранік’ера ад 30 кастрычніка 1940 г. ён пісаў, шо яны маюць поўнае
права, каб Касцёл лічыў іх католікамі-палякамі, і могуць чакаць ад яго апекі і дапамогі. У
студзені 1941 г. Адам Стэфан звярнуўся да акупацыйных уладаў з просьбаю, каб неафітаў на
законных падставах лічылі католікамі. Аднак звароты Адама Стэфана не змянілі стаўлення
ўладаў. Хоць кракаўская курыя 12 кастрычніка 1942 г. атрымала цвёрдую забаронуўдзяляць
хрост габрэям, святары і надалей таямніча хрысцілі іх і рабілі запісы ў метрыкі, што палягчала
ім жыццё. Некаторыя святары заплацілі за гэта, трапіўшы ў канцэнтрацыйныя лагеры. Каб
знаходзіць неафітаў, гестапа патрабавала ад касцёльных уладаў перадаць ім акты хросту,
якія знаходзіліся ў архіве Курыі, але Адам Стэфан не дапусціў гэтага. Таксама з яго ведама
дапамогаю габрэям займаўся кс. Фердынанд Махай.
Паколькі ў верасні 1939 г. кардынал Глонд пакінуў Польшчу (Адам Стэфан адгукнуўся
пра гэта крытычна), Сапега як кіраўнік Канферэнцыі біскупаў Польшчы ўзяў на сябе задачу
падтрымліваць кантакты з Апостальскай Сталіцай, а менавіта: дасылаць інфармацыю аб
стане Касцёла ў Польшчы, рэлігійным жыцці і становішчы народа. Перапіска Адама Стэфана
распачалася лістом ад 18 лютага 1940 г. да сакратара Ватыкана Дж. Манціні (пазней Папа
Павел VI) і працягвалася да лістапада 1943 г. У гэты час Адам Стэфан выслаў 5 лістоў да Папы
Пія XII, атрымаў ад яго 4, да сакратара дзяржавы Л. Мальёнэ - 13, атрымаў 15, да Манціні
і В. Ледухоўскага - па адным лісце. У лісце ад 18 лютага 1940 г. Адам Стэфан паведамляў
сакратарыяту дзяржавы аб стварэнні ГАР, яе паўнамоцтвах і задачах. У сваім адказе ад
6 сакавіка 1940 г. кардынал Мальёнэ прасіў Адама Стэфана акрэсліць шэраг патрэбаў ГАР і
спосабы, як найхутчэй пераслаць ахвяраванні для арганізацыі. Дапамога Ватыкана рознымі
спосабамі трапляла ў краіну і для палякаў за мяжой у выглядзе грашовых ахвяраванняў і
харчавання. 3 прычыны цяжкасцяў у стасунках паміж біскупамі і акупацыйнымі ўладамі,
а дакладней - паміж Адамам Стэфанам і Франкам, Ватыкан думаў паслаць у акупаваную
Польшчу дэлегата, апостальскага візітатара з асаблівымі паўнамоцтвамі, каб той стаў
пасярэднікам між імі. Адам Стэфан выступіў супраць такога рашэння праблемы, баючыся,
што дэлегат-чужаземец, не ведаючы таго, што адбываецца ў Польшчы, лёгка паддасца
палітычнаму ўплыву акупантаў. Дэлегат не быў прызначаны, не дайшло таксама і да
стварэння ў Берліне нунцыем Ч. Арсэніга цэнтральнага бюро Канферэнцыі біскупаў.
У 1942-1943 гг. у перапісцы Адама Стэфана з Апостальскай Сталіцай фігуравала
справа душпастырскай апекі над польскімі працаўнікамі ў Германіі, якую ўсё больш
ускладнялі нямецкія ўлады. Адам Стэфан звярнуўся з гэтай справай да Бертрама (21 снежня
1942 г.), прапанаваўшы прыняць польскіх святароў, якія маглі б займацца душпастырствам
польскіх працаўнікоў у Германіі. Калі Бертрам палічыў гэта немагчымым адпаведна з
451
дзейснымі дэкрэтамі (ліст да Адама Стэфана ад 3 лютага 1943 г.)> 31 сакавіка 1943 г. Адам
Стэфан скіраваў у Ватыкан ліст з просьбаю аб заступніцтве ў гэтай справе. 2 красавіка 1943
г. Мальёнэ перадаў просьбу Адама Стэфана берлінскаму нунцыю Арсэніга і 3 красавіка
напісаў Адаму Стэфану вялікі ліст аб безвыніковых намаганнях берлінскай нунцыятуры.
Калі ўсе магчымасці афіцыйна вырашыць праблему душпастырства працаўнікоў у Райху
аказаліся дарэмнымі, Адам Стэфан сваім аўтарытэтам падтрымаў праект арганізацыі там
патаемнага душпастырства высілкамі групы святароў з Хрыстовага таварыства (Анджэй
Бардэцкі) і апекаваўся гэтаю справаю.
3 пачатку 1941 г. ён сістэматычна інфармаваў Ватыкан аб трагічнай і ўсё горшай
сітуацыі, у якой апынуўся польскі народ. У лісце падзякі ад 20 лютага 1941 г. (за ліст Папы
ад 23 снежня 1940 г. са словамі суцяшэння) Адам Стэфан засведчыў, што гатовы ахвяраваць
«уласным жыццём на служэнне Касцёлу і дзеля дабра народу». У лісце ад 3 лістапада 1941
г. Адам Стэфан звярнуўся да Папы з просьбаю «ўзняць голас пратэсту і асуджэння з боку
Апостальскай сталіцы [...]. Пачуццё справядлівасці, гонар папства, сунакаенне многіх
душаў, нрыгнечаных невыноснымі вьтрабаваннямі, патрабуюць словаў надтрымкі. Можна
сказаць, што каталіцкі свет чакае, каб справядлівасць была абароненая, нават калі гэта не
зменіць стаўлення з боку нямецкіх уладаў».
Наступны ліст Адама Стэфана ад 28 лютага 1942 г. ізноў заклікаў Папу выказацца. Са-
кратар кангрэгацыі па надзвычайных справах Касцёла Д. Тардзіні выказаў меркаванне, што
Адама Стэфана трэба падтрымаць. Аднак, прынамсі на той момант, ён палічыў немагчымым,
каб Апостальская Сталіца публічна выказала асуджэнне і пратэст, перадусім таму, што гэта
было б выкарыстана ў палітычных мэтах адным з ваюючых бакоў (меўся на ўвазе СССР), і
тады б нямецкі ўрад без затрымкі пачаў бы жорсткі пераслед каталіцтва ў Польшчы і ўсімі
спосабамі ускладняў бы кантакт Ватыкана з польскімі біскупамі і арганізацыю дабрачыннай
дзейнасці для палякаў. Ён прапанаваў выслаць ноту да нямецкага ўрада з пажаданнем, каб
скончыўся пераслед палякаў. У падтрымку гэтай прапановы кардынал Мальёнэ 30 траўня
1942 г. выслаў Адаму Стэфану ліст са словамі падтрымкі. Папа Пій XII звярнуўся з лістом
да польскіх біскупаў 28 жніўня таго ж года, заклікаючы далей змагацца «за святы закон
Евангелля», а да кракаўскага мітрапаліта звярнуўся з пахвалою яго пастырскай адданасці
і заклікам заставацца трывалым. У далейшай перапісцы кардынал Мальёнэ (4 лютага 1943 г.)
прапанаваў, каб лісты Папы да Адама Стэфана і польскіх біскупаў былі апублікаваныя.
Адам Стэфан у сваім адказе ад 23 сакавіка 1943 г. прапанаваў, каб Папа выслаў новы ліст
з актуальнаю датаю, падобны па змесце да ліста ад 28 жніўня 1942 г., далучыўшы да яго
інфармацыю аб дапамозе Ватыкана палякам у краіне і за яе межамі, але адрасаваны ўсім
біскупам Польшчы, каб надрукаваць яго у «Асіа Арохіоіісае Зесііх» («Актах Апостальскай
Сталіцы») і пераслаць у краіну звычайнай поштай.
Кангрэгацыя занялася стварэннем такога дакумента. 3 невядомых прычынаў ліст, аднак,
не быў высланы. Замест гэтага 30 чэрвеня 1943 г. Папа звярнуўся да калегіі кардыналаў
з прамоваю аб велічы польскага народа ў «яго вялізным болі і спадзяваннях», якая была
надрукаваная ў «Б’ОззегуаІоге Когпапо» і «Асіа АрохЮІісае Зесііх». Адразу ж выпусцілі
пяцітысячны наклад прамовы па-польску, каб пераслаць яго ў Польшчу. У хуткім часе на
452
50-годдзе святарства Адам Стэфан атрымаў асабісты ліст з віншаваннямі ад Пія XII (4 верасня
1943 г.), за які Сапега падзякаваў лістом ад 6 лістапада 1943 г. (апошні яго ліст у Ватыкан
падчас вайны). Ватыканскія дзеячы надавалі вялікае значэнне лістам Адама Стэфана да
Пія XII і кардынала Мальёнэ, лічачы іх цалкам верагоднымі крыніцамі інфармацыі адносна
сітуацыі ў акупаванай Польшчы.
Супрацоўніцтва Адама Стэфана з польскімі падпольнымі арганізацыямі развівалася з
самага пачатку акупацыі. Першымі сувязі з ім наладзілі арганізатары польскіх вайсковых
падпольных арганізацый (Людвік Музычка, Міхал Карашэвіч-Такарэўскі, Стэфан Равецкі -
пры пасярэдніцтве сваячкі Адама Стэфана Караліны Лянцкаронскай). Пасля прызначэння
галоўнага прадстаўніка ўрада для краіны была арганізаваная сустрэча Стэфана з Кірылам
Ратайскім. Адам Стэфан надалей падтрымліваў сувязь з прадстаўнікамі ўрада, у тым ліку з
акруговым прадстаўніком у Кракаве - Янам Якубцам. У той жа час Адам Стэфан і кракаўская
курыя не мелі прамых кантактаў з партызанскімі арганізацыямі. Вядома, што Адам Стэфан
аказаў маральную падтрымку ў арганізацыі душпастырскага служэння ва ўзброеных сілах
краіны. Сувязь з урадам у эміграцыі ён арганізаваў і падтрымліваў з дапамогаю кур’ераў
і эмісараў, якія прыбывалі ў акупаваную Польшчу з восені 1939 г. (Ежы Шыманскі, Адам
Ромер).
Адам Стэфан не прымаў непасрэднага ўдзелу ў падпольнай палітычнай дзейнасці,
але ведаў галоўныя партыі і іх праграмы (сімпатызаваў Партыі працы, зычліва цікавіўся
каталіцкай арганізацыяй «Унія» і шмат разоў прымаў у сябе яе галоўнага старшыню Ежы
Браўна, падтрымліваў сувязі з цэнтрысцка-каталіцкім Фронтам адраджэння Польшчы),
дзякуючы асабістым кантактам або сустрэчам у вузкім коле ў біскупскім палацы, традыцыя
якіх пачалася з афіцыйных сходаў ГКД. У кола асобаў, якія бралі ўдзел у гэтых сустрэчах,
уваходзілі выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта (Кутшэба, Шафер, Пятровіч, Уладыслаў
Вольтэр), кіраўнікі ГАР (Зыгмунт Лясоцкі, Станіслаў Рымар, Зайфрыд, Ронік’ер, Канстанты
Тхужніцкі, Юльюш Твардоўскі, Ружа Любенская), банкіры Фелікс Млынарскі і Рудольф
Енджэеўскі. Сустрэчы ператварыліся ў рэгулярныя кансультацыі, якія сярод іншага
датычылі фінансавых патрэбаў ГАР і становішча арганізацыі пад уладаю Германіі.
За дзейнасцю біскупаў і іх стаўленнем да акупацыйных уладаў вялося пільнае назіранне,
усё рэгістравалася спецыяльнымі інфарматарамі бюро інфармацыі і прапаганды галоўнай
камендатуры Арміі Краёвай. У рапарце ад студзеня 1943 г. для ўрада ў Лондане падавалася,
што групу біскупаў, якія дэманструюць «высокі этычна-палітычны ўзровень», узначальвае
Адам Стэфан, які карыстаецца асаблівым аўтарытэтам. Гэтакае ж меркаванне панавала ва
ўрадавых колах у Лондане. Прэзідэнт Рэспублікі Польшча Уладыслаў Рачкевіч 2 красавіка
1940 г. пісаў да Адама Стэфана «як да ўвасаблення гераізму, годнасці і гонару нашага народу».
Каб узмацніць становішча Адама Стэфана ў краіне, польскі ўрад прасіў, каб Ватыкан надаў
яму годнасць кардынала. Падобная просьба гучала ўжо ў лісце амбасадара пры Ватыкане
Казіміра Папэ, перададзеным 13 снежня 1940 г. у рукі мансіньёра Манціні, і зноў гэтая
просьба прагучала ўвесну 1941 г. Аднак усе намаганні не прынеслі выніку.
У сітуацыі, калі фронт набліжаўся з усходу, у ліпені 1944 г. Адам Стэфан разам за стар-
шынёй ГАР К. Тхужніцкім напісалі Франку ліст з просьбаю вызваліць з турмаў і канцэнтра-
453
цыйных лагераў палякаў, якія там знаходзіліся, і Франк даў на гэта ўніклівы адказ. 3 жніўня
1944 г. Адам Стэфан разам з Тхужніцкім і Твардоўскім скіраваліся ў вайсковую камендатуру,
каб прасіць аб абвяшчэнні Кракава адкрытым горадам. Генерал-палкоўнік Ё. Харпэ ў лісце
ад 7 жніўня адказаў, што Кракаў нельга аддаць без бойкі, але нямецкія жаўнеры будуць шка-
даваць мясцовых жыхароў і сам горад. У сувязі з чуткамі пра эвакуацыю Кракава Тхужніцкі
з прадстаўнікамі горада са згоды Адама Стэфана 3 лістапада 1944 г. прыйшлі да Франка,
які ў прамове да польскай дэлегацыі звяртаўся да ГАР і «шляхетнага кракаўскага біскупа»,
каб яны паўплывалі і не дапусцілі паўстання ў Кракаве. Адам Стэфан падтрымаў таксама
ліст манахаў-паўлінаў да Франка датычна меркаванай эвакуацыі кляштара на Яснай Гары з
просьбаю растлумачыць сітуацыю і абараніць кляштар.
Пасля паразы Варшаўскага паўстання 1944 г., 11 кастрычніка Адам Стэфан выдаў
пастырскае пасланне, якое заклікала вернікаў арганізоўваць дапамогу для бежанцаў з
Варшавы. Таксама 11 кастрычніка ён прасіў кардынала Бертрама і нямецкіх біскупаў аб
матэрыяльнай дапамозе для людзей, вывезеных з Варшавы ў Райх і аб духоўнай апецы над
гэтымі людзьмі. Пасля заступніцтва Адама Стэфана перад уладамі Генеральнай губерні ў
Кракаў прыбылі варшаўскія законніцы, вывезеныя ў Германію, а група варшаўскіх святароў
атрымала ў карыстанне памяшканні ў біскупскім палацы. Для 200 дзяцей з Варшавы, у тым
ліку габрэйскіх, быў знойдзены прытулак у кляштары бенедыктынак у Станёнтках.
Ужо ў пачатку 1945 г. Адам Стэфан выйшаў на арэну вялікай палітыкі. Прэзыдэнт ЗША
Ф. Рузвельт двойчы прапаноўваў запрасіць Адама Стэфана на палітычныя сустрэчы -
спачатку на Ялцінскую канферэнцыю, а пасля ў Маскву. Ніводнае з гэтых падарожжаў не
адбылося. Сувязь з Адамам Стэфанам была арганізаваная Часовым урадам праз генерала
Міхала Роля-Жымерскага, якога мітрапаліт прыняў 17 сакавіка 1945 г. Падчас размовы
Жымерскі звярнуўся да Адама Стэфана з просьбаю выказаць станоўчае меркаванне адносна
новага парадку.
Адразу пасля вайны Адам Стэфан зразумеў неабходнасць стварыць друкаванае выдан-
не для інтэлігенцыі, якое б паўдзельнічала ў фармаванні каталіцкага светапогляду і дзе б з
каталіцкага гледзішча абмяркоўваліся культурна-грамадскія праблемы. Дзякуючы прэсты-
жу Адама Стэфана, улады дазволілі Мітрапалітальнай курыі выдаваць газету пад назваю
«Ту§о<1пік РохухгесЬпу», першы нумар якой выйшаў 24 сакавіка 1945 г. У пачатку красавіка
Адам Стэфан разам са старшынёй Польскай Акадэміі навук С. Кутшэбам і рэктарам Яге-
лонскага ўніверсітэта Тадэвушам Лер-Сплавінскім падпісаў адрэдагаваны імі мемарандум
да кіраўніка краіны Баляслава Берута. У дакуменце закраналіся такія пытанні, як арышты
жаўнераў Арміі Краёвай, практыкаванне жорсткасці ў вязніцах, зацягванне працэсаў след-
ства, вываз палякаў углыб СССР. Падпісанты клапаціліся пра «наладжванне стасункаў» з
урадам - як занатаваў у сваіх успамінах Кутшэба - у духу згоды і народнай еднасці. Улады
адразу ўбачылі ў гэтым палітычна апазіцыйны ўчынак, лічачы натхняльнікам Адама Стэ-
фана, які, паводле іх меркавання, імкнуўся «аказваць уплыў на хаду падзеяў у краіне». У
гэты час Адам Стэфан таксама ўхваліў (пры пасярэдніцтве Л. Музычкі) ідэйную дэклара-
цыю арганізацыі «Свабода і Незалежнасць» (15 верасня 1945 г.).
454
Адразу пасля вайны Адам Стэфан перадусім заняўся арганізацыяй жыцця Касцёла,
якім кіраваў, замяніўшы адсутнага прымаса Глонда да яго вяртання прыканцы ліпеня 1945 г.
Першую пасля вайны канферэнцыю біскупаў (26-27 чэрвеня 1945 г.) ён склікаўу Чэнстахове.
Падчас яе былі прынятыя важныя пастановы датычна душпастырства на заходніх землях,
і было вырашана заснаваць агульнапольскую дабрачынную арганізацыю пад кіраўніцтвам
Адама Стэфана. 25 жніўня 1945 г. Адам Стэфан стварыў цэнтр «Сагііах», наладзіў стасункі
з замежнымі дабрачыннымі інстытуцыямі ЗША, Канады, Швецыі, Швейцарыі, Даніі. У
хуткім часе «Сагііаз» стаў развітой інстытуцыяй, якая валодала грамадскімі фондамі апекі і
ўласнымі шпіталямі.
16 ліпеня 1945 г. Адам Стэфан выпусціў пастырскае пасланне, дзе звяртаўся да грамадства
ўсёй Польшчы, указваў на грамадскія і індывідуальныя ўчынкі, якія супярэчылі нормам
супольнага грамадскага жыцця, між іншым, на «паўсюдную крывадушнасць, нашырэнне
несправядлівасці, зайздрасці, імкненне да помстпы і атрымання выгады праз крыўджанне
ўласных братоў», заклікаў да праўды як «падмурку стасункаў паміж людзьмі», гаварыў аб
«снравядлівасці да ўсіх», аб народнай згодзе.
3 12 лютага да 6 сакавіка 1946 г. Адам Стэфан знаходзіўся у Рыме, 18 лютага быў
запрошаны ў Калегію кардыналаў. У дзень атрымання кардынальскай годнасці (23 лютага)
Адам Стэфан быў запрошаны стаць чальцом кагрэгацыі ў справах Касцёла на ўсходзе
і кангрэгацыі ў справах семінарый і ўніверсітэтаў. Ватыкан - паводле словаў сакратара
кангрэгацыі ў надзвычайных справах Касцёла мансіньёра Тардзіні - аказаў яму «поўнае
ўшанаванне, адданасць і любоў, якіх ён заслугоўвае». Сакратарыят Ватыкана правёў з
ім некалькі важных нарадаў, у тым ліку, у сувязі з магчымай будучай вайной, таксама
яго цікавіла праблема пераследу Касцёла ў Польшчы. Адам Стэфан тройчы размаўляў з
амбасадарам К. Папэ. Ён вяртаўся ў Польшчу з поўным перакананнем, што хутка пачнецца
вайна паміж Вялікабрытаніяй, ЗША і СССР.
Друті раз ён прыехаў у Рым 16 траўня 1947 г. і заставаўся там да 3 чэрвеня ў сувязі
з перамовамі варшаўскага ўрада з Ватыканам у справе магчымага заключэння канкардата
(скасаванага 12 верасня 1945 г.). Перамовы з Тардзіні з 9 лютага 1947 г. вёў упаўнаважаны
віцэ-міністрам замежных справаў Зыгмунтам Мадзалеўскім Ксаверы Прушынскі. Тардзіні,
між іншым, жадаў, каб Варшава згадзілася на тое, каб у Польшчу прыбыў апостальскі
візітатар, а Пій XII чакаў, калі ў Рым прыбудзе Адам Стэфан. Адам Стэфан перад выездам
азнаёміўся з мемарандумам Прушынскага. У Рыме яго прыняў Папа, а з кардыналам Тардзіні
ён прааналізаваў прапановы ўрада і сітуацыю Касцёла ў Польшчы. Падобна таксама, што ён
вымушаны быў засцерагчы Ватыкан ад заключэння канкардата, хіба толькі ў выпадку, калі ў
Полыпчы будзе гарантаваная рэлігійная свабода. У прыватных размовах ён, аднак, выказаў
меркаванне, што шанцаў на заключэнне канкардата амаль няма з прычыны выразнага
варожага стаўлення ўладаў да Касцёла. Ён наўпрост не працівіўся прыезду візітатара ў
Польшчу, але ў дыпламатычных колах Рыма панавала меркаванне пра яго негатыўнае
стаўленне да гэтага.
Трэці раз Адам Стэфан прыехаў у Рым у сярэдзіне чэрвеня 1948 г., калі пасля выдання
вядомага ліста Папы Пія XII да нямецкіх біскупаў 1 сакавіка гэтага ж года ў Польшчы
455
распачалася антыпапская прапагандысцкая кампанія. Канферэнцыя біскупаў накіравала
Адама Стэфана да Папы, каб высветліць сітуацыю. Дэталі гэтага візіта невядомыя. Пасля
смерці Глонда 22 кастрычніка 1948 г. на працягу трох месяцаў (да таго, як пасаду прымаса
атрымаў Стэфан Вышынскі) Адам Стэфан кіраваў біскупамі і палітыкай Касцёла, маючы
надзвычайныя кананічныя правы, якія распаўсюджваліся на ўсе польскія дыяцэзіі. У гэты
час (22 снежня 1948 г.) ён выслаў мемарандум аб пераследах Касцёла прэзідэнту Беруту і
звярнуў увагу на патрэбу працягваць перамовы паміж урадам і Канферэнцыяй біскупаў,
прапанаваўшы склікаць для гэтага спецыяльныя камісіі. Нягледзячы на працяг перамоваў,
улады адзін за другім выдавалі дэкрэты, якія абмяжоўвалі дзейнасць Касцёла і пазбаўлялі
яго маёмасці.
23 студзеня 1950 г. дзяржаўныя ўлады, не паінфармаваўшы Адама Стэфана, правялі
ва ўсіх бюро і памяшканнях арганізацыі «Сагііаз» рэвізіі і праверкі. Была створаная новая
арганізацыя пад такой жа назвай, яе кіраўніцтва было даверана свецкім католікам і «свята-
рам-патрыётам». Адам Стэфан (24 студзеня 1950 г.) выказаў свой пратэст на гэта Беруту.
15 дютага прэм’ер Юзаф Цыранкевіч даў яму адказ, звінаваціўшы ранейшае кіраўніцтва
«Сагііаз» у занядбанні статутных палажэнняў і недахопе кантролю, пагражаючы судовым
працэсам. Улічваючы магчымасць арышту, Адам Стэфан запісаў 6 сакавіка: «Калі мяне
арыштуюць, гэтым я сведчу, штоўсемае паказанні, просьбы і прызнанні, выказаныя там, не
будуць з’яўляцца праўдаю. Нават каліяны будуць прамоўленыя перад сведкамі і падпісаныя,
яны не будуць выказаныя дабравольна, і я не прызнаю іх сваімі». Мэтаю скасавання «Сагііаз»
было падарваць аўтарытэт Касцёла, абмежаваць яго ўплыў на грамадства, падзяліць духа-
венства і вымусіць Канферэнцыю біскупаў падпісаць пагадненне, прапанаванае ўрадам.
У такой напружанай сітуацыі 14 красавіка 1950 г. адбылося падпісанне пагаднення. Адам
Стэфан за некалькі дзён да таго выехаў у Рым (быў там 13 красавіка). Магчыма, яго за-
дачай было паказаць Пію XII неабходнасць падпісання пагаднення ў той сітуацыі, у якой
знаходзіўся Касцёл, і атрымаць на гэта згоду Папы. Папа прыняў Адама Стэфана толькі 20
красавіка, таму на аўдыенцыі абмяркоўваўся ўжо сам факт падпісання. Пасля свайго вяр-
тання (17 траўня) Адам Стэфан на наступны ж дзень прадставіў пазіцію Ватыкана прымасу
Вышынскаму і біскупу Зыгмунту Хараманскаму, якія прыехалі для гэтага ў Кракаў.
Пасля вайны Адам Стэфан стварыў у дыяцэзіі 21 самастойны душпастырскі асяродак.
Па яго ініцыятве аднавілі сваю дзейнасць шматлікія каталіцкія арганізацыі. У пасляваеннай
душпастырскай працы Адам Стэфан прапагандаваў ушанаванне польскіх кандыдатаў
на ўзнясенне да хвалы алтара. Асабліва ён клапаціўся аб кульце каралевы Ядвігі. У 550-ю
гадавіну яе смерці, у 1949 г., ён загадаў адчыніць труну і пасля даследавання ўрачыста
перанесці парэшткі каралевы ў саркафаг у Вавельскай катэдры. Таксама ён пашыраў культ
брата Альберта і Анэлі Сялявы.
У 1946 г., пасля арышту некалькіх дзясяткаў студэнтаў Ягелонскага ўніверсітэта за ўдзел
у дэманстрацыі 3 траўня, Адам Стэфан, каб заступіцца за іх, 8 траўня паслаў тэлеграму
Беруту з просьбаю ўстрымацца ад рэпрэсій. Ён імкнуўся аказваць прававую дапамогу ў
вязніцах жаўнерам Арміі Краёвай. Апроч іншых хадайніцкіх справаў, 2 студзеня 1950 г.
456
ён выступіў з лістом да прэзідэнта дзяржавы, просячы яго не тіквідаваць шпіталь айцоў
баніфратаўу Кракаве. У лісце ад 16 красавіка 1951 г. Адам Стэфан пратэставаў перад Берутам
супраць запланаванай акцыі высяленняў з Кракава, гэтай справе ён прысвяціў пастырскае
пасланне.
У 1949 г. Адам Стэфан стаў доктарам копогіі саыза тэалагічнага факультэта Люблінскага
каталіцкага ўніверсітэта, а ў наступным годзе атрымаў дыплом чальца-заснавальніка
Таварыства сяброў Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта. Ён разам з Глондам, першым
ганаровым старшынёй, быў другім ганаровым старшынёй арганізацыі Амерыканскай
дапамогі Польшчы. Каб выратаваць ад знішчэння каштоўнасці з замка Сапегаўу Красічыне
(асабліва гэта тычылася бібліятэкі), Адам Стэфан загадаў перавезці ўсё ў Кракаў і змясціць
у біскупскім палацы.
Улетку 1950 г. (з 18 ліпеня да 10 жніўня) Адам Стэфан лячыў бранхіт у Шчаўне-Здрою.
Пасля лекавання ён вярнуўся да звычайнай працы. 4 кастрычніка сур’ёзна захварэў, была
пацверджаная цяжкая ангіна. 11 кастрычніка Адам Стэфан прыняў апошнія святыя сакра-
мэнты. 1-3 снежня яго наведаў прымас Вышынскі. У сярэдзіне месяца стан здароўя Адама
Стэфана выразна палепшыўся. 15 студзеня 1951 г. ён прымаўу Кракаве біскупаў, 8 лютага
ўдзельнічаў у Канферэнцыі біскупаў у Варшаве, і гэта быў яго апошні ўдзел у падобнай су-
стрэчы. У той час ён пакінуў распараджэнні аб сваёй маёмасці, напісаўшы тастамент (6 са-
кавіка 1951 г.). Значна раней, у 1917 г., Адам Стэфан перадаў у кракаўскую капітулу залаты
келіх, аднавіўшы такім чынам старажытны звычай: кожны кракаўскі біскуп павінен падара-
ваць падобны келіх катэдральнаму касцёлу. Ён думаў яшчэ выехаць у Рым на кананізацыю
Папы Пія X, але стан здароўя ізноў пагоршыўся. Апошні раз Адам Стэфан выходзіў з палаца
15 красавіка 1951 г. Апошні раз цэлебраваў святую Імшу 19 красавіка. Перад тварам смерці
Адам Стэфан стаў шукаць сабе пераемніка. Па яго просьбе арцыбіскуп львоўскі Яўген Базяк,
які ў той час меў рэзідэнцыю ў Л юбячове, быў менаваны каад’ютарам Адама Стэфана, што аз-
начала - у выпадку смерці кракаўскага ардынарыя ён стаў бы апостальскім адміністратарам
архідыяцэзіі і атрымаў бы ўладу рэзідэнцыяльнага біскупа. 7 красавіка 1951 г. Базяк стаў
генеральным вікарыем, 3 траўня 1951 г. у прысутнасці біскупа Распонда і канцлера курыі
Баляслава Пшыбышэўскага Адам Стэфан перадаў яму кіраванне архідыяцэзіяй. Пасля вяр-
тання з Рыма прымас Вышынскі наведаў Адама Стэфана (10 траўня 1951 г.). Апошнія тры
месяцы жыцця Адам Стэфан прысвяціў духоўным справам. Ён памёр 23 ліпеня 1951 г. у
біскупскім палацы ў Кракаве. Пахавальныя ўрачыстасці распачаліся 25 ліпеня і працягваліся
да 28 ліпеня 1951 г. Казань прамовіў прымас Вышынскі. Адам Стэфан быў пахаваны ў Ва-
вельскай катэдры, у крыпце пад труною св. Станіслава. У пахаванні ўдзельнічалі тысячы
людзей. Адам Стэфан быў адзначаны Камандорскім Крыжам Ордэна Франца Іосіфа з Зор-
каю (1908), Ордэнам Жалезнай Кароны I ступені (1917), Вялікай Стужкай Ордэна Роіопіа
Кезіііпіа (1924) і Ордэнам Белага Арла (1936).
3-пад пяра Адама Стэфана выйшла больш за 40 пастырскіх лістоў, 26 пасланняў, 75 па-
ведамленняў, 42 камунікаты, 35 прамоваў і сотні лістоў. Апроч гэтага ён пакінуў рукапісы
(знаходзяцца ў архіве Мітрапалітальнай курыі ў Кракаве); апісанне падарожжа ў Егіпет
457
(1888), апісанне падарожжа ў Боснію (1896), апісанне падарожжа ў ЗША (1901-1902), дзён-
нік з пачатку I сусветнай вайны (1914), сведчанне аб 10-годдзі кіравання дыяцэзіяй (1922),
дзённік за перыяд 24 красавіка - 25 траўня 1917 г., роздумы (1931), нататкі з падарожжа
на Эўхарыстычны кангрэс ў Маніле (1936-1937), нататкі з апісаннем падарожжаў па
краінах Паўднёвай Азіі (1937), накіды ўспамінаў пра Пія X (травень 1951 г.). Засталіся па ім
апалагетычнае даследаванне аб хрысціянстве, праца аб рэлігійнай культуры Сярэднявечча,
лекцыі па гісторыі Касцёла ў часы падзелаў, альфабетычная «8і1\га гегшп» («Хатняя хроніка»),
лекцыі па маральнай тэалогіі на тэму запаведзяў і аб цноце веры.
У памяці сучаснікаў Адам Стэфан застаўся моцнаю і яскравай асобаю. Ён надзвычай
уражваў сваёю арыстакратычнаю прыгажосцю і постаццю. Яго апісвалі як уладальніка
«сангвінічнага тэмперамента з дадаткам халерычнага» (Я. Піваварчык), аднак з цягам гадоў
ён станавіўся ўсё больш абачлівым і асцярожным у прыняцці рашэнняў. Сціплы, нават
аскетычны ў асабістым жыцці, вельмі просты ў адносінах са сваім атачэннем, адораны
вялікім пачуццём гумару, ён кіраваўрашуча, энергічна і незалежна. «Гэты незвычайны біскуп
заўсёды жадае сядзець на кані з выцягнутым мячом», - сказаў пра яго Пій XI. «На працягу
ўсяго часу акупацыі, нягледзячы на ўсё большае нервовае і фізічнае знясіленне, ён захоўваў
нязменную моц духу, у адносінах да акупанта - поўную годнасці паставу, якая выклікала
шанаванне да яго нават у самых зухвалых гітлераўскіх саноўнікаў» (Т. Легр-Сплавінскі).
Яшчэ пры жыцці з Адамам Стэфанам было звязана шмат характэрных выпадкаў
і анекдотаў (напрыклад, пра тое, як ён прымаў на Вавелі Франка, прапанаваўшы яму
самапечаны хлеб з варэннем і заменнікам гарбаты).
Пасля смерці Адама Стэфана ўлады зрабілі спробу падарваць яго аўтарытэт. На працягу
некалькіх месяцаў рыхтаваўся працэс супраць 4 святароў, двое з якіх належалі да Кракаўскай
курыі, і супраць трох свецкіх асобаў, якіх абвінавачвалі ў шпіянажы і гандлі валютай. Спра-
ва слухалася перад вайсковым судом ў Кракаве 21-26 студзеня 1953 г. Насамрэч, выпад быў
скіраваны супраць Кракаўскай курыі і памерлага кардынала. Доказамі злачынства прызналі
валюту, музейныя карабіны, творы мастацтва, якія былі падчас вайны і пасля яе перададзе-
ныя на захаванне ў курыю сем’ямі арыстакратаў, што сябравалі з Адамам Стэфанам. След-
ства ў гэтай справе было таксама падставаю шукаць у курыі дакументы аб злачынстве ў
Катыні. Што датычыць асобы Адама Стэфана, працэс прынёс вынікі супрацьлеглыя тым,
якіх чакалі яго арганізатары, - шанаванне памерлага кардынала толькі павялічылася.
28 лютага 1953 г. польская служба бяспекі перадала зборы Сапегаў разам з бібліятэкай
Дзяржаўнаму мастацкаму музею на Вавелі, кнігазбор Сапегаў быў перавезены ў філію музея
ў Пясковай Скале каля Айцова.
Імем Адама Стэфана былі названыя: вуліца ў прыгарадзе Кракава Новай Гуце (1990),
сярэдняя школа № 156 (1992), прытулак для інвалідаў у Радванях, якім апякуецца фонд
імя брата Альберта (1992), фонд дапамогі дзецям-інвалідам, заснаваны ў 1992 г. пры
спецыяльным рэабілітацыйна-артапедычным цэнтры для дзяцей і моладзі ў Закапаным.
Асоба Адама Стэфана фігуравала ў фільме Кшыштафа Занусі «3 далёкай краіны» (1981).
Ежы Вольны
458
XIV 306
Руж.
Яўстах Каятан
Абшарнік, дыпламат, міністр замежных справаў, кансерватыўны дзеяч, дэпутат сойма
Рэспублікі Польшча. Нарадзіўся 2 жніўня 1881 г. у Білцы Шляхецкай пад Львовам, быў
унукам Яўстаха Каятана [275], сынам Яна Паўла Аляксандра і Севярыны з Урускіх.
Яўстах Каятан скончыў гімназію ў Львове. 3 1900 да 1904 г. вывучаў лясную справу
ў Цюрыху і атрымаў адукацыю інжынера. Узяўшы шлюб (17 чэрвеня 1909 г.) з Тэрэзай
Ізабелай Любамірскай, пасяліўся на абшарах спадчынных земляў (7 700 гектараў) у Спушы
і Ельні на Гарадзеншчыне. Тады ён вымушаны быў прыняць расійскае грамадзянства. 3
ахвотаю заняўся гаспадаркаю ў Спушы. Працаваў у Гарадзенскім земляробчым таварыстве
(некаторы час быў яго віцэ-старшынёй).
Першая сусветная вайна адкрыла для Яўстаха Каятана больш шырокае поле грамадскай
і палітычнай дзейнасці. Пасля пераезду з сям’ёй у Варшаву ў студзені 1916 г. ён стаў
кіраўніком Галоўнай апякунчай рады, таксама кіраваў працаю камітэта «Ратуйма дзяцей». У
1917 г. пачаў актыўна займацца палітыкай, стаў чальцом Камітэта народных ахвяраванняў,
створанага прыканцы сакавіка 1917 г. У красавіку таго ж года Яўстах Каятан і двое дзеячаў
з Народнай партыі планавалі стварыць урад без згоды з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі і
абвясціць пра гэта на святкаванні ўгодкаў 3 траўня ў варшаўскай ратушы. Рэгентам павінен
быў стаць Здзіслаў Любамірскі, прэм’ерам - Яўстах Каятан, адным з міністраў - Станіслаў
Тугут, але гэты намер не быў здзейснены, бо Любамірскі адмовіўся ад пасады.
У той час Яўстах Каятан пазнаёміўся з Юзафам Пілсудскім, іх зблізіла супольнае
паходжанне з «крэсаў» і агульныя погляды на літоўскае пытанне. У лістападзе 1917 г. Яўстах
Каятан як трымальнік мандата Рэгенцкай рады выехаў у Швейцарыю, дзе безвынікова
спрабаваў узгадніць дзейнасць Рады ў краіне і дзейнасць Польскага народнага камітэта на
Захадзе. У лістападзе 1918 г. ён стаўначалеўтворанагаўВаршаве Камітэта абароны «крэсаў».
У снежні 1918 г. Пілсудскі меў некалькі прыватных размоваў з Яўстахам Каятанам, тады
ж высветлілася, што палітычны ўплыў правых занадта слабы, каб даверыць ім кіраванне.
Маршалак сказаў: «Левыя ў Польшчы - дынамічныя, калі б я ўтварыў іншы ўрад, яны
выйшлі б на вуліцы, таму я вымушаны быў вас праігнараваць». I дадаў: «А з вас хто-небудзь
адважыцца?». Магчыма, Яўстах Каятан прыняў гэтыя словы за прыхаванае заахвочванне
актыўна выступіць супраць кабінета левых.
Спроба перавароту, дзе побач з палкоўнікам Марыянам Янушайцісам кіраўнічую ролю
выконваўЯўстах Каятан, адбылася ўночы з 4 на 5 студзеня 1919 г„ але праз некалькі гадзінаў
Пілсудскі апанаваў сітуацыю. Яўстах Каятан быў затрыманы. Яго трымалі пад вартаю амаль
месяц. На допытах падчас следства ён цалкам узяў на сябе адказнасць за замах. Нягледзя-
чы на няўдачу, мэта змоўшчыкаў - скасаванне ўраду Енджэя Марачэўскага - была дасяг-
нутая, паколькі кіраўнік дзяржавы адразу ж аднавіў перапыненыя перамовы з Ігнацыем
Падарэўскім, 16 студзеня зняў з пасады А. Марачэўскага і прызначыў Падарэўскага стар-
шынёй Рады міністраў. Пасля вызвалення з-пад арышту (10 лютага - у дзень адкрыцця
Заканадаўчага сойма) Яўстах Каятан разам з Янам Тышкевічам і Уладзімірам Чацвярцінскім
459
далучыўся да кавалерыйскага палка ротмістра Уладыслава Дамброўскага (пазней -13-ты
полк віленскіх уланаў), які кватараваў у раёне Сваяцічы - Сноў на Наваградчыне. Ён пры-
вёз з сабою 30 кавалерыстаў, якіх за свой кошт абмундзіраваў (пасля даўзбраення з іх было
сфармаванае ядро III эскадрона). Яўстах Каятан распачаў службу звычайным уланам, гэта
выклікала ў Пілсудскага павагу і зычлівасць.
Яўстах Каятан нядоўга быў на фронце, ужо 16 чэрвеня 1919 г. ён па ініцыятыве Пілсудскага
быўпрызначаны амбасадарамуВялікабрытанію. Атрыманню гэтай пасады паспрыялатое, што
ён ведаў становішча ў Англіі (дзякуючы частым падарожжам і блізкім знаёмствам з сябрамі
бацькі). У хуткім часе Яўстах Каятан наладзіў шырокія сувязі ў англійскіх палітычных колах
і «карыстаўся там вялікай павагай» (Т. Пішчкоўскі). Аднак ён не мог змяніць непажаданы
кірунак палітыкі Міністэрства замежных справаў, паколькі меў уплыў хіба на адзінага
функцыянера, пазбаўленага антыпольскіх перакананняў, - Дж. Д. Грэгары. У палітычных
колах Варшавы панавала меркаванне, што з усіх дыпламатычных рапартаў самыя вартасныя
- рапарты Яўстаха Каятана, што пацвярджаецца сёння, калі гэтыя рапарты знаходзяцца ў
свабодным доступе. Яўстах Каятан рупліва інфармаваў урад пра тое, як Лондан ставіцца да
Францыі, Германіі і асабліва да Расіі. Ён радзіў польскаму ўраду, каб той не надта азіраўся на
заходнія дзяржавы, а вёў уласную палітыку і «не арыентаваўся на меркаванне» хаўрусніка.
23 чэрвеня 1920 г. на чале польскага ўрада стаў Уладыслаў Грабскі і, лічачы Яўстаха
Каятана найвыдатнейшым прадстаўніком польскага дыпламатычнага корпуса за мяжою,
прызначыўяго міністрам замежных справаў. Гэтае прызначэнне прыпала на складаны перыяд,
калі палякі адступалі пад напорам Чырвонай Арміі, а перад краінай паўстала перспектыва
прайграць вайну. Яўстах Каятан ўдзельнічаў у працы Рады абароны дзяржавы, калі 19 ліпеня
на драматычным пасяджэнні паўстала пытанне адстаўкі Пілсудскага. Яўстах Каятан, праціўнік
гэтай змены, скончыў сваю прамову словамі: «Аб’яднаймася пры кіраўніку дзяржавы».
24 ліпеня быў створаны кааліцыйны ўрад пад кіраўніцтвам Вінцэнта Вітаса. Пры яго
ўтварэнні ўзнікла спрэчка аб кіраўніцтве Міністэрства замежных справаў: былі прапана-
ваныя кандыдатуры Рамана Дмоўскага, Станіслава Грабскага, Ігнацыя Дашынскага. Урэшце
пад націскам кіраўніка дзяржавы міністрам і надалей застаўся Яўстах Каятан. Першыя
тыдні кіравання не стварылі для Яўстаха Каятана шырэйшага поля дзейнасці. Большую
ролю ён адыграў пры напісанні інструкцыі для польскай дэлегацыі, якая ехала ў Рыгу на
перамовы аб міры. Ён склаў рапарт у гэтай справе для пасяджэння Рады абароны дзяржавы
11 верасня. Яўстах Каятан не паехаўу Рыгу, і падаецца, што асноўную ролю ў гэтым адыграла
непрыязнасць да яго кіраўніцтва Народнай дэмакратыі. Кіраўніком польскай дэлегацыі
стаў Ян Домбскі. Яўстаха Каятана і Домбскага дзяліла розніца ў поглядах: Домбскі шукаў
хутчэйшага замірэння, Яўстах Каятан быў прыхільнікам тактыкі адтэрміноўкі. У гэтым ён
згаджаўся з Пілсудскім, беручы пад увагу таксама і становішча ў французскім урадзе, што
падтрымліваў П. Врангеля, які яшчэ ўтрымліваў Крым. Яўстах Каятан адыграў значную
ролю ў дзвюх важных і складаных дыпламатычных справах: у падпісанні пагадненняў
з Францыяй і Румыніяй. Пагадненне з Францыяй было мэтаю польскага ўрада і значнай
часткі грамадства з першых дзён незалежнасці. Парыж адказваў халоднаю стрыманасцю,
але падпісанне міру з усходнім суседам крыху палепшыла сітуацыю. Яўстах Каятан у сваіх
спробах заключыць пагадненне атрымаў дапамогу ад французскага амбасадара ў Варшаве
460
Г. дэ Панаф’е. У лютым 1921 г. ён спадарожнічаў Пілсудскаму і міністру вайсковых справаў
Казіміру Саснкоўскаму падчас іх афіцыйнага візіта ў Францыю.
19 лютага Яўстах Каятан і прэм’ер Францыі А. Брыян падпісалі палітычную дамову, дзе
гаварылася, што польскі і французскі ўрады будуць шукаць паразумення ў важных для іх
справахміжнароднай палітыкі, аўвыпадку нападу на адзін з бакоўабодваўрады аб’яднаюцца
з мэтаю абароны сваіх тэрыторый і інтарэсаў. У той жа дзень, 19 лютага 1921 г., Саснкоўскі,
Ф. Фош і генерал Э. Бюа падпісалі таемную вайсковую канвенцыю. Абавязацельствы Францыі
не былі, як сцвярджаў амбасадар Ж. Лярош, «выразна імператыўнымі», але, несумненна,
узмацнялі пазіцыю Польшчы на міжнароднай арэне, Заслуга ў гэтым належала Пілсудскаму,
Яўстаху Каятану і амбасадару ў Парыжы Маўрыцыю Замойскаму.
Дасягнутае Яўстахам Каятанам пагадненне з Румыніяй, падпісанае ў Бухарэсце 3 сака-
віка 1921 г., было абарончым пактам, які мусіў абараніць абодвух хаўруснікаў ад агрэсіі з
боку Савецкай Расіі. Польшча, падпісваючы гэтае пагадненне, шукала не столькі вайско-
вай дапамогі, колькі абароны флангаў і дарогі на захад, калі б у выпадку вайны з Германіяй
камунікацыя праз Балтыйскае мора стала немагчымай. У той час вырашаліся таксама важ-
ныя для Польшчы тэрытарыяльныя пытанні - Віленшчыны і Шлёнска. У спробах іх выра-
шыць немалая роля належала Яўстаху Каятану.
Ён быў прадстаўніком Польшчы на польска-літоўскіх перамовах, якія распачаліся ў
Бруселі 6 траўня 1921 г. Адпаведна з пажаданнямі Пілсудскага, ён прадстаўляў там канцэп-
цыю польска-літоўскай федэрацыі: Літва складалася б з віленскай і ковенскай правінцый
са сталіцаю ў Вільні, з дзвюма дзяржаўнымі мовамі, польскаю і літоўскаю, і павінна была
цясней з’яднацца з Польшчай, іх лучыла б супольная замежная палітыка і народная ахо-
ва. Гэтую канцэпцыю Яўстах Каятан прадставіў бельгійскаму міністру замежных справаў
П. Імансу, які кіраваў перамовамі (так званы I праект Іманса). Аднак перамовы завяршыліся
нічым з прычыны супраціву літоўцаў.
Няўдача з літоўскім пытаннем аслабіла пазіцыі Яўстаха Каятана, гэтак жа, як і справа
Горнага Шлёнска. Рэферэндум 20 сакавіка 1921 г. паказаў складанасць сітуацыі ў Горным
Шлёнску (687 гмінаў прагаласавала за прыналежнасць да Польшчы, 844 - да Германіі). Віда-
вочна было, што лёс Шлёнска вырашыцца ў палітычнай гульні Парыжа і Лондана.
26 красавіка 1921 г. Яўстах Каятан выехаў на Захад, каб змагацца за права Польшчы
на Шлёнск. Ён знайшоў прыхільнасць у Францыі, але ў Англіі сутыкнуўся са сцяною
непрыязнасці, нават варожасці. На старонках англійскіх газетаў поўна было абразаў у бок
Польшчы і III Шлёнскага паўстання (яно выбухнула ўночы з 2 на 3 траўня 1921 г.). У гэтай
сітуацыі у Польшчы - у сойме і друку - распачалася кампанія супраць Яўстаха Каятана.
Той факт, што ён імкнуўся да збліжэння з Англіяй і шукаў яе падтрымкі, быў прызнаны
памылковай палітычнай тактыкай.
Яўстах Каятан застаўся ў адзіноце, абараняючыся ад нападаў. Народная дэмакратыя
крытыкавала яго за залішняе падпарадкаванне кіраўніку дзяржавы, адначасова яму моцна
шкодзілі лісты, арыентаваныя на Бельведэр. Пілсудскі цаніўЯўстаха Каятана, але не мог або не
хацеўдацьямуболылай падтрымкі. 12траўня 1921 г.уадсутнасцьЯўстахаКаятанаадбылося
пасяджэнне соймавай камісіі замежных справаў, дзе падчас дыскусіі аб справе Шлёнска была
раскрытыкаваная палітыка Яўстаха Каятана. Камісія заняла адмоўную пазіцыю ў адносінах
461
да міністра, старшыня Станіслаў Грабскі паведаміў пра гэта прэм’еру Вітасу. I Яўстах Каятан
20 траўня, на наступны дзень пасля прыезду ў Варшаву, падаў у адстаўку.
Ён ужо не вярнуўся да дыпламатыі, выехаў у Спушу і заняўся адбудоваю свайго маёнтка,
знішчанага вайной. Аднак ён адыгрываў пэўную ролю ва ўнутранай палітыцы. 3 Пілсудскім
ён працаваў над аб’яднаннем абшарнікаў, быў адным з галоўных дзеячаў у віленскай філіі
правай Народнай партыі. Ён фінансава падтрымліваў «Слова», якое выходзіла ў Вільні са
жніўня 1922 г., увайшоў ва ўтвораную каля 1925 г. Раду грамадскіх і гаспадарчых арганізацый
на ўсходніх землях. Прымаў удзел у I агульным з’ездзе абшарнікаў у верасні 1925 г. у Варшаве
і кіраваў там палітычнай секцыяй. Быў адным з заснавальнікаў (4 ліпеня 1926 г.) віленскай
кансерватыўнай арганізацыі дзяржаўнай працы (так званыя «зубры»), стаўшы яе старшынёй.
На з’ездзе ў Нясвіжы ў кастрычніку 1926 г. Яўстах Каятан ад імя «зуброў» выступіў з прамовай,
у якой запэўніў маршалка Пілсудскага ў тым, што «крэсовыя» абшарнікі падтрымліваюць
яго палітыку. Пасля таго, як «зубры» аб’ядналася з варшаўскай Польскай кансерватыўнай
арганізацыяй, у снежні 1926 г. утварыўшы Польску ю кансерватыўную арганізацыю дзяржаўнай
працы (ПКАДП), ЯўстахКаятан быўабраны яе старшынёй. У верасні 1927 г. ён прыняўудзелу
з’ездзе ў Дзікове, дзе кансерватары сустрэліся з Валерыем Слаўкам і былі абгавораныя ўмовы
іх далучэння да Беспартыйнага блоку супрацоўніцтва з урадам. Да ўтворанага ў выніку з’езду
дзікоўскага Кансерватыўнага камітэта (снежань 1927 г.), які павінен быў стварыць адзінае
прадстаўніцтва кансерватараў (разам з ПКАДП), далучыўся і Яўстах Каятан.
У 1928-1929 гг. Яўстах Каятан стаў дэпутатам сойма Рэспублікі Полыпча, абраным у 7-ай
акрузе (паветы Ломжа, Кольна, Астраленка і Шчучын). У сойме быў чальцом Гаспадарчага
кола дэпутатаўі сенатараў, увайшоўу камісію па замежных справах. У ліпені 1928 г. ён прыняў
удзел у канферэнцыі адносна рэформы дзаржаўнага ладу. Яўстах Каятан прапаноўваў
увесці пасаду пажыццёвага прэзідэнта, які прызначаў бы сабе пераемніка. Пытанням
дзяржаўнага ладу Яўстах Каятан пазней прысвяціў працу «Канстытуцыя дзяржаўнага
права» (Варшава, 1930). Галоўны недахоп тагачаснай канстытуцыі ён бачыў у тым, што ўлада
канцэнтравалася ў сойме, і прапанаваў раздзяленне паўнамоцтваў сойма і асобных органаў
улады, з прызнаннем за кіраўніком дзяржавы надзвычайных паўнамоцтваў. 7 кастрычніка
1929 г. Яўстах Каятан адмовіўся ад дэпутацкага мандата, адышоў ад палітычных гульняў
і гаспадарыў у сваіх маёнтках. Пілсудскі часта запрашаў яго на прыватныя размовы па
пытаннях замежнай палітыкі.
22 верасня 1939 г. Яўстаха Каятана арыштавалі ва ўласным маёнтку савецкія ўлады, ён
знаходзіўся ў вязніцы ў Гародні, пазней у Маскве на Лубянцы. Суд у Маскве прыгаварыў
яго да смяротнага пакарання за дзейнасць супраць СССР. Калі яго запыталі, што ён
можа сказаць у сваю абарону, Яўстах Каятан адказаў, што ўпершыню ў жыцці сустрэўся з
фактам, што дзейнасць, якая вядзецца ва ўласнай дзяржаве, можа быць асуджаная судом
у іншай дзяржаве. Смяротнае пакаранне было замененае на 10 гадоў лагераў. 3 лагера пад
Архангельскам Яўстах Каятан быў вызвалены па дамове Сікорскага-Майскага, падпісанай у
ліпені 1941 г. У верасні ён быўу Маскве, дапамагаў працы Польскага камітэта апекі, пазней
працаваў у прадстаўніцтве амбасады ў Алма-Аце, у лютым 1942 г. скіраваўся у Янга-Юл пад
Ташкентам, дзе быў прызначаны ў аддзел прапаганды Арміі Андэрса. Нарэшце разам з ёю ў
1942 г. выехаўу Тэгеран.
462
У 1941-1945 гг. Яустах Каятан быў паўнамоцным прадстаўніком Польскага Чырвонага
Крыжа ў цэнтральнай і ўсходняй Афрыцы з сядзібаю ў Найробі. У 1944 г. у газеце «Паляк у
Афрыцы» (№ 1), што стала выходзіць у Найробі, ён надрукаваў артыкул пад назваю «Лінія
Керзана». Пасля вайны жыў то ў Лондане ў сыноў Яна і Льва, то ў Кеніі з сынам Яўстахам
Севярынам. Ён яшчэ прымаўудзел у палітычным жыцці, сярод іншага, быўвылучаны Аўгустам
Залескім у якасці пераемніка прэзідэнта Рэспублікі Польшча (1955 і 1959 гг.). Ён адмовіўся
ад намеру апублікаваць свае ўспаміны з часоў, калі працаваў на пасадзе міністра замежных
справаў, бо не жадаў выступаць супраць людзей, якія, па яго словах, «ужо не жывуць, таму
не змогуць абараніць сябе, калі я напішу, што яны дзейнічалі памылкова». Апублікаваў толькі
«Успаміны аб некалькіх размовах з камендантам Пілсудскім» (Найробі, 1957).
Яўстах Каятан памёр у Найробі 20 лютага 1963 г. і быўтам пахаваны. Ён узнагароджваўся
Вялікаю Стужкаю Румынскай Зоркі, Вялікім Крыжам Ганаровага Легіёна і Вялікаю Стужкаю
Белага Арла (1959). Сучаснікі лічылі Яўстаха Каятана «шырокаю натураю, уплывовым
прадстаўніком польскай «крэсовай» шляхты з палкім тэмпераментам і крыху легкадумнаю
адважнасцю» (В. Камянецкі). Ён не меў схільнасці да палітычнай дзейнасці, у той жа час
нават яго праціўнікі прызнавалі, што ён быў «чалавекам вялікага розуму» (С. Грабскі) і
«цвёрда пільнаваўдавераныя яму справы» (В. Вітас). Ян Лехань напісаўу 1920 г. сатырычны
верш пра Яўстаха Каятана пад назваю «Бунт Сапегі».
3 жонкай Тэрэзай Ізабелай з Любамірскіх у Яўстаха Каятана нарадзіліся сыны: Ян
Андрэй (1910-1989), удзельнік вераснёўскай кампаніі, пазней афіцэр авіяцыі у Англіі, дзе
і застаўся пасля вайны; Леў Юры (1913-1990), які ваяваў падчас вераснёўскай кампаніі як
афіцэр кавалерыі, а пазней трапіў у нямецкі палон, пасля вайны пасяліўся ў Англіі, шмат
гадоў працаваў на радыё, выдаўуспаміны пад назваю «Вайна з вышыні сядла» (Лондан, 1965),
пісаў ён таксама прозу і вершы; Яўстах Севярын (1916-2004), які у верасні 1939 г. ваяваў як
падпаручнік 2 палка ўланаў, трапіў у нямецкі палон, пасля вайны эміграваў у Кенію, дзе з
1959 г. быў прафесійным паляўнічым, займаўся даследаваннямі гісторыі роду Сапегаў. Меў
Яўстах Каятан і дзве дачкі: Элеанора (1911-2000) была замужам за Крыштофам Чарнецкім
(1904-1977) і пасля вайны жыла ў Англіі; Альжбета (1921-2008) жыла ў Швейцарыі.
Жонка Яўстаха Каятана Тэрэза (1888-1964), старшыня Гарадзенскага кола абшарніцаў
і Таварыства апекі над сляпымі «Ліхтар», таксама займалася літаратурнай дзейнасцю,
апублікавала аповесць «Ваўчыца, альбо Зімаўбары» (Варшава, 1929), пераклала апавяданне
Дж. Конрада «Князь Раман» («Літаратурныя ведамасці», 1926).
Януш Паеўскі
XIV. 312
Код.
Лявон
Абшарнік, падарожнік, дэпутат сойма Рэспублікі Польшча. Нарадзіўся 19 снежня
1883 г. у Красічыне Перамышлеўскага павета, быў другім сынам сярод дзесяці дзяцей
Уладыслава Лявона [295] і Альжбеты з Патуліцкіх, пляменнікам кардынала Адама Стэфана
[301], братам Андрэя Юзафа [317].
463
Лявон спачатку вучыўся ў гімназіі імя Франца Іосіфа ў Львове, у 1898 г. у прыватнай
гімназіі езуітаў у Хіраве, пасля ў класічнай гімназіі ў Познані. Не скончыўшы яе, па жаданні
бацькі ў 1901 г. паступіў на трохгадовае навучанне ў аўстрыйскую Марскую Вайсковую
акадэмію. Праз два гады навучання пакінуў акадэмію і па жаданні бацькі, пасля кароткай
падрыхтоўкі, у 1903 г. здаў выпускныя іспыты ў Рэальнай школе ў Львове (з адзнакаю). На
працягу двух гадоў вывучаўхімію ва ўніверсітэце ў Ляйпцыгу, пазней у Берне. Скончыўшы
гадавы курс у Земляробчым інстытуце ў Жамбло ў Бельгіі (1907), ён пачаў займацца земля-
робствам. Тады ж, у 1907-1908 гг., Лявон мусіў пайсці на абавязковую аднагадовую вайс-
ковую службу, якую адбыў у 7 драгунскім палку герцага Латарынскага у Пардубіцах. Пасля
працаваў у Балтаве (Ілжэцкі павет) князёў Любецкіх і ў Асеку каля Асвенцыма, які належаў
Оскару Рудзінскаму. Пасля трагічнай смерці старэйшага брата Казіміра (ён патануў) Лявон
стаў старэйшым у красічынскай лініі роду Сапегаў.
У 1910 г. ён атрымаў фальварак Вапоўцы на красічынскіх землях. У гэтым маёнтку
арганізаваў стайню скакуноў і трэніровачны трэк, займаючыся з таго часу пераважна
трэніроўкаю коней і падрыхтоўкаю іх да спаборніцтваў. Зацікавіўся таксама авіяцыяй,
скончыў курс спартовых пілотаў у Каралеўскім аэраклубе ў Англіі вясною 1914 г.
Калі распачалася Першая сусветная вайна, Лявон пайшоў ваяваць у 21-ю брыгаду
кавалерыі, якая ўваходзіла ў склад 4-ай кавалерыйскай дывізіі Аўстра-Венгерскай арміі. Ён
прымаўудзел у коннай бітве пад Яраславіцамі (21 жніўня 1914 г.)> у якой яго дывізія атрыма-
ла паразу. Неўзабаве Лявон перайшоў у авіяцыю. Прыканцы снежня гэтага ж года ён пачаў
служыць у 15-ай роце авіяцыі ў Раковічах пад Кракавам. У 1915 г. прайшоў курс пілатажу ў
Венгрыі. Ваяваў на расійскім фронце, у Сербіі, пасля ў Мітровіцах у Македоніі; удзельнічаў
у бамбаванні італьянскага флоту ў порце Дураца. 3 1 ліпеня 1915 г. быў паручнікам і
камандзірам самалёта. Вясною 1916 г. рота, дзе служыў Лявон, перадыслакавалася на базу
Перджыне каля Трыдэнта. У ліпені гэтага ж года Лявон самастойна здзейсніў удалы бамба-
вальны налёт на італьянскую вайскова-марскую базу ў Ла Спецыя, якая знаходзілася за 250
кіламетраў ад Трыдэнта. На пачатку верасня ён стаў афіцэрам-ардынарцам пераемніка тро-
на эрцгерцага Карла. Неўзабаве захварэў на ліхаманку і атрымаў бестэрміновы адпачынак
для папраўкі здароўя. На працягу вайны Лявон быў тройчы адзначаны медалём за смеласць
«Зфпііш БаіісІі$» і Вайсковым Крыжам заслугі з мячамі.
Неўзабаве пасля шлюбу (22 ліпеня 1917 г.) з Кацярынай з Патоцкіх, дачкой Андрэя,
намесніка ўГаліцыі, Лявон, пакінуўшы войска, пасяліўся ўКрасічыне, заняўшыся гаспадаркай
і аднаўленнем замка, панішчанага ў ходзе вайсковых дзеянняў. У лістападзе 1918 г. ён сабраў
у Красічыне атрад дабравольцаў, які прымаў удзел у бітвах з украінцамі за Перамышль.
У жніўні 1920 г. удзельнічаў у польска-савецкай кампаніі ў шэрагах 8-га ўланскага палка.
23 жніўня, кіруючы 3-м эскадронам на шашы ўкірунку Сяльца, недалёка ад Жоўквы, ён разбіў
вялікія сілы 72-й савецкай брыгады пяхоты і быў цяжка паранены. Пасля выздараўлення
Лявон гаспадарыў у красічынскім маёнтку (10 550 гектараў). На працягу ўсяго міжваеннага
часу праводзіў вялікую рэстаўрацыю ў замку, якою кіраваў Адольф Шышко-Богуш.
У 1920 г. Лявон надрукаваў брашуру «УігіЬыі Ібпіііз» («Аб’яднанымі высілкамі»), дзе ў
іранічным тоне расказвалася аб феадальных стасунках у Аўстра-Венгрыі.
464
Сапегі здзейснілі некалькі далёкіх падарожжаў: у 1922 г. у Алжыр, у 1923-1924 гг. у Індыю
і на Цэйлон, а таксама два значныя падарожжы ў экватарыяльную Афрыку - не толькі з
краязнаўчымі і паляўнічымі мэтамі, а таксама для вывучэння магчымасцяў каланізацыі.
Маршрут першага падарожжа, якое распачалося ў 1926-м і скончылася ў 1927 г., пралягаў
праз увесь кантынент, ад вусця Конга да возера Альберта, адтуль да возера Вікторыя, пасля
ў Найробі, а адтуль у Мамбаса. Лявон апісаў падарожжа ў кнізе «Лясы Ітуры. Успаміны з па-
дарожжа» (Кракаў, 1928). Другое падарожжа адбывалася са снежня 1928-га да лета 1930 г. Шлях
пралягаў праз Судан, Уганду, усходняе Конга (там ён наведаў вулканы Вінінга) і Танганьіку
да Дар-эс-Салама. У той час пасля доўгіх намаганняў Лявон набыў 500 гектараў зямлі ў
Нгеша каля возера Макота, каб заснаваць там плантацыю кавы і першую ў Конга чайную
плантацыю. Падчас гэтага падарожжа ён рабіў геаграфічныя і геалагічныя назіранні, якія
надрукаваў у артыкуле «3 падарожжа па ўсходнім Конга» («Геаграфічны час», 1930, № 4)
і ў кнізе «Вулканы Ківу. Успаміны з падарожжа» (Кракаў, 1934), у якой апісаў кратэры (з
фотаздымкамі лавы) і азёры. Лявон шмат увагі ўдзяліў апісанням плямёнаў тубыльцаў - ватусі
і пігмеяў. Са сваіх падарожжаў ён прывозіў таксама заалагічныя экспанаты, якія дарыў му-
зеям краіны. У 1932-1933 гг. Сапегі падарожнічалі па Лівіі, Тунісе і Турцыі, але гэтыя пада-
рожжы былі выключна адпачынкам.
У 1935 г. Лявон быў абраны дэпутатам сойма Рэспублікі Польшча ад Перамышлеўс-
кага, Яраслаўскага і Явараўскага паветаў. Яго кандыдатура выклікала ў Перамышлі пэўны
супраціў («Арыстакрат-банкрот [...] затрымлівае выплату дзяржаўных падаткаў на вялізныя
сумы», - пісаў 15 жніўня 1935 г. маёр у адстаўцы Рудольф Бурда з Перамышля прэм’еру Ва-
лерыю Слаўку (паводле А. Хайноўскага). У сойме Лявон быў чальцом прававой і вайсковай
камісій, з апошняй выйшаў (разам з некалькімі іншымі дэпутатамі) у сувязі з агалошаным
камісіяй вотумам недаверу да яе кіраўніка Люцыяна Жэлігоўскага. У сойме Лявон выступаў
адносна прызнання за Польшчай калоній, дамагаўся паляпшэння гаспадарчай структуры
краіны і прадставіў дэпутатам свой план пад назвай «Праўласныя сілы, каб Польшчу ўзняць
вышэй» (Перамышль, 1937).
Лявон належаў да парламенцкай групы Кола земляробаў, а пасля да групы Каталіцка-
народнае паразуменне. У 1938-1939 гг. Лявон працаваў у Марской і Каланіяльнай лігах,
быў чальцом Галоўнай рады і Фонду каланіяльнай дзейнасці. Прымаў удзел у міжнародных
каланіяльных кангрэсах: у Парыжы ў верасні 1937 г. і Рыме 4-11 кастрычніка 1938 г., дзе
прачытаў рэферат пад назваю «Сгйпсіе /йг йіе енгораізсНе 8оІісІагііаі. Піе 2лікіт/і ітА йіе
Уегіеісіірііпр йег енгораізскеп /.іуііізаііоп іп А/гіка» («Неабходнасць еўрапейскай салідарнасці.
Будучыня і абарона еўрапейскай цывілізацыіў Афрыцы»; Перамышль, 1938). У тым рэфераце
ён выступіўяк прыхільнік тэорыі расавай няроўнасці.
Лявон быў старшынёй павятовага Хаўрусу афіцэраў-рэзервістаў у Перамышлі (у траўні
1938 г. прыняўудзел у арганізацыі агульнапольскага з’езда гэтага Звязу ў Львове), Федэрацыі
польскіх звязаў абаронцаў айчыны ў Перамшылі (1933-1934), Яраслаўскага клуба наезнікаў
і перамышлеўскай філіі Польскага Чырвонага Крыжа, віцэ-старшынёй Таварыства сяброў
стралецкага звязу. Быў чальцом Геаграфічнага таварыства ў Львове.
465
У верасні 1939 года, перад прыходам Савецкай Арміі, Сапегі выехалі з Красічына і
пасяліліся ў Ліпоўніцы пад Перамышлем. 7 кастрычніка 1939 г. Лявон быў арыштаваны і
трапіўу вязніцуў Жэшаве (паводле ўспамінаў Альфрэда Патоцкага, даяго ставіліся там даволі
добра), быў вызвалены ў чэрвені 1940 г. Сапегі жылі пераважна ў Галублі каля Красічына,
часткова ў Вапоўцах. Выйшаўшы ў 1940 г. з вязніцы, Лявон распачаў канспірацыйную дзей-
насць як сувязны Хаўрусу збройнай барацьбы, далучанага да Арміі Краёвай (АК) у 1943 г.
Падчас акцыі «Бура» Лявон у якасці ротмістра далучыўся да штаба 24-й пяхотнай дывізіі
АК. 23 жніўня 1944 г. ён быў цяжка паранены ў нагу падчас савецкай атакі, калі спрабаваў
трапіць у Кракаў, каб перадаць аўтамабіль для патрэбаў АК. Яго адвезлі ў шпіталь у Жэ-
шаве, дзе ампутавалі нагу. Там ён і памёр 27 верасня 1944 г. і быў пахаваны на могілках у
Лянтоўні (Перамышлеўскі павет). Лявон быўузнагароджаны (апрача названых аўстрыйскіх
ордэнаў) Крыжам Адважных (за кампанію 1920 г.).
3 жонкай Кацярынай з Патоцкіх (1890-1977) Лявон не меў дзяцей. Пасля вайны яго
ўдава працавала ў Польскім Чырвоным Крыжы ў Перамышлі да 1947 г., пасля выехала ў
Конга і пасялілася ў Нгеша, а ў 1962 г. пераехала ў Бельгію.
Аліна Шклярская-Лагман
XIV. 317
Код.
Андрэй Юзаф
Абшарнік, падпаручнік рэзерву Войска Польскага, эмісар галоўнай камендатуры Арміі
Краёвай. Нарадзіўся 2 кастрычніка 1894 г. у Красічыне Перамышлеўскага павета, быў сынам
Уладыслава Лявона (295) і і Альжбеты з Патуліцкіх, пляменнікам кардынала Адама Стэфана
(301) і малодшым братам Лявона (312).
Андрэй Юзаф правёў дзяцінства ў Красічыне. 3 1903 г. наведваў гімназію езуітаў у
Фельдкіршы (Аўстрыя), атрымаў там атэстат сталасці. Пасля навучання на працягу акадэ-
мічнага года 1911/12 у Гандлёвай акадэміі ў Антверпене атрымаў дыплом у галіне камерцыі.
3 1914 г. служыў у I аўстра-венгерскім уланскім палку, прымаў удзел у ваенных дзеян-
нях, быў двойчы паранены. Скончыў вайну ў рангу падпаручніка. Быў дэмабілізаваны ў
лістападзе 1918 г., вярнуўся ў сямейны маёнтак ў Журавіцы пад Перамышлем і заняўся гас-
падаркай. 9 ліпеня 1920 г. дабравольна далучыўся да спецатрада Рамана Абрагама ў скла-
дзе арганізаваных палкоўнікам Чэславам Манчынскім малапольскіх атрадаў Дабравольчай
арміі ў Львове. Прыняў удзел у абароне Львова і ў бітвах пры адступленні польскіх войскаў.
Кіруючы конным эскадронам, прыканцы ліпеня і ў жніўні правёў некалькі бітваў супраць
конніцы С. Будзённага.
6-7 жніўня таго ж года наступальныя дзеянні эскадрона Андрэя Юзафа сталі
вырашальнымі ў заняцці Хадачкова і паспрыялі паразе войскаў непрыяцеля (за гэта Р. Абра-
гам прадставіў Андрэя Юзафа да Крыжа Адважных). А 16 і 17 жніўня Андрэй Юзаф на
чале эскадрона выбіў з Навасёлак і Ліцка шматкроць мацнейшую савецкую кавалерыю і
здолеў утрымаць занятыя пазіцыі; за гэты ўчынак ён быў прадстаўлены да Крыжа УігШіі
466
Мііііагі. Андрэй Юзаф змагаўся да поўнага выцяснення Савецкай Арміі з тэрыторыі
Усходняй Малапольшчы ў 1920 г. 3 прычыны інваліднасці быў дэмабілізаваны і вярнуўся ў
Журавіцы.
3 1927 г. Андрэй Юзаф працаваў у Міністэрстве фінансаў як рэферэнт, а з 1928-га - як
дарадца. У 1929 г. ён перайшоў на працу ў Міністэрства прамысловасці і гандлю на пасаду
дарадцы. У жніўні гэтага ж года выехаў у ЗША і заняў пасаду фінансавага і гандлёвага
дарадцы пры амбасадзе Рэспублікі Польшча ў Вашынгтоне; 30 верасня 1933 г. быў адкліканы
і вярнуўся ў краіну.
Андрэй Юзаф паспяхова займаўся гаспадаркаю ў сваім маёнтку і гандлем племянной
жывёлай. Абраны ў 1934 (ці ў 1935) г. старшынёй Хаўрусу абшарнікаў усходніх ваяводстваў
Малапольшчы ў Перамышлі, выконваў гэтыя функцыі да 1939 г., калі пачалася вайна.
Пасля заканчэння ваенных дзеянняў у 1939 г. Андрэй Юзаф застаўся ў Журавіцы,
дзе арганізаваў дапамогу бежанцам. Падобна, што на пачатку 1940 г. ён наладзіў сувязь з
палкоўнікам Тадэвушам Камароўскім з Хаўрусу збройнага змагання (ХЗЗ), які разам з
Лявонам Кшэчуновічам і Каралём Тарноўскім стварыў канспірацыйную арганізацыю
абшарнікаў «Управа» (пазней «Шчыт»), Андрэй Юзаф увайшоў у склад яе цэнтральнага
кіраўніцтва. У 1942 г. «Управа» арганізавала на рэгулярнай аснове тэрытарыяльныя
структуры, якія супрацоўнічалі з Арміяй Краёвай; забяспечвалі партызанскія атрады
харчаваннем і медыкаментамі, шукалі кватэры, дапамагалі вязням і сем’ям арыштаваных
жаўнераў, займаліся легалізацыяй і хавалі тых, каму пагражаў арышт, шукалі фінансаванне
для дзейнасці падполля. «Управа» таксама прымала ўдзел у ратаванні габрэяў і дапамагала
навукоўцам.
3 1940 г. Андрэй Юзаф дзейнічаў нелегальна, стала падтрымліваючы сувязь з акруговай
камендатурай ХЗЗ у Перамышлі. Пад псеўданімам Гандляр ён арганізаваў дапамогу ўдовам
і сіротам загінулых жаўнераў і дастаўку драўніны і сельскагаспадарчых і харчовых тавараў
для Галоўнай апякунчай рады Перамышля. Адначасова Андрэй Юзаф быў кіраўніком
«Шчыта» ў Перамышлеўскай акрузе. У 1942 г. ён аднавіў дзейнасць Земляробча-гандлёвага
кааператыва ў Перамышлі і быў абраны чальцом рады нагляду над ім.
Увосень 1942 г., будучы пад пагрозаю арышта, Андрэй Юзаф некалькі месяцаў хаваўся
пад Кракавам, застаючыся на сувязі з братам Лявонам і дзядзькам, кардыналам Адамам
Сапегам. Улетку 1943 т. кіраўнік АК генерал Т. Камароўскі (Бур) даверыў Андрэю Юзафу
правядзенне перамоваў з венгерскімі ўладамі аб вайсковым супрацоўніцтве з АК. 30 ве-
расня 1943 г. Андрэй Юзаф лясамі дабраўся да Будапешта і наладзіў сувязь з кіраўніком
генеральнага штаба венгерскай арміі генералам Ф. Шамбатэлі і былым венгерскім прэм’ерам
Я. Бетленам. 3 імі ён правёў перамовы ў справе дастаўкі зброі для АК і арганізацыі ў Венгрыі
польскіх атрадаў з інтэрнаваных польскіх жаўнераў і афіцэраў. 3 Бетленам ён таксама
дамовіўся ў справе імгненнай акупацыі венгерскай арміяй Усходняй Малаполынчы пасля
паразы нямецкай арміі.
Да студзеня 1944 г. Андрэй Юзаф вёў таксама перамовы з іншымі значнымі палітыкамі
Венгрыі, у тым ліку з міністрам унутраных справаў Керэстэшам Фішэрам. Спачатку яны
ішлі не вельмі паспяхова, але пазней, калі завяршылася інтэграцыя польскіх вайсковых
467
канспірацыйных групаў у атрады АК у Венгрыі, прайшла арганізацыя АК на Валыні і ў
Станіслававе, былі наладжаныя сувязі з венгерскімі атрадамі, якія размяшчаліся там,
Андрэю Юзафу ўдалося атрымаць маўклівую падтрымку уплывовай часткі кіраўніцтва
Венгерскай арміі. Таксама яго падтрымаў брытанскі афіцэр, палкоўнік Т. Хоўі, які меў сталыя
сувязі з рэгентам М. Хорці. Перамовы Андрэя Юзафа былі перарваныя, калі 19 сакавіка
гэтага ж года немцы ўвайшлі ў Венгрыю. У новай сітуацыі Андрэй Юзаф стаў выконваць
загады палкоўніка Францішка Матушчака, арганізаваў у Будапешце пункты для працы
радыёстанцыі. Шмат разоў быў пад пагрозаю арышта, але неяк здолеў застацца на волі.
26 ліпеня 1944 г. падчас працы радыёстанцыі быў акружаны гестапа, адстрэльваўся разам з
радыётэлеграфістам Войцехам Тычынскім і вырваўся з аблавы.
Калі не ўдалося ў якасці палітычнага кіраўніка АК прыслаць у Венгрыю прафесара Яна
Дамброўскага з Ягелонскага ўніверсітэта, прыканцы чэрвеня і на пачатку ліпеня 1944 г. Ан-
дрэй Юзаф аднавіў перамовы з Венгрыяй. У ліпені Андрэй Юзаф вёў перамовы непасрэдна
з рэгентам М. Хорці. Ён спыніўся на пастулатах, агучаных раней генералу Ф. Шамбатэлі.
Венгерскія ўлады згадзіліся перапраўляць польскіх жаўнераў, інтэрнаваных у Румыніі,
у Венгрыю (у гэтай справе дапамагаў венгерскі аташэ ў Бухарэсце, дастаўляючы адпавед-
ныя дакументы). Актам, які пацвердзіў добрую волю Венгрыі, была таксама згода венграў
перапраўляць польскіх жаўнераў на тэрыторыю Турцыі і размяшчаць лагеры інтэрнаваных
у паўднёва-заходняй частцы Венгрыі, што ў выпадку патрэбы паспрыяла б жаўнерам і
афіцэрам далучыцца да корпуса генерала Андэрса, калі б ён дабраўся туды з Італіі ў межах
Балканскай кампаніі, якую планавала англійскае кіраўніцтва.
Перамовы Андрэя Юзафа завяршыліся, калі 29 жніўня 1944 г. быў утвораны ўрад
генерала Г. Лакатоша, які быў настроены супраць Германіі і імкнуўся вывесці Венгрыю з
вайны. Калі Будапешт 15 кастрычніка 1944 г. быў заняты немцамі і ў Венгрыі быў створаны
фашысцкі ўрад Ф. Салашы, гэта канчаткова спыніла місію Андрэя Юзафа. Тады ён хаваўся
па-за межамі Будапешта. Калі 13 лютага 1945 г. у Будапешт увайшла Савецкая Армія,
Андрэй Юзаф атрымаў заданне выехаць у штаб галоўнакамандуючага ў Лондане. У сакавіку
ён накіраваўся ў Бухарэст, адтуль 30 траўня 1945 г. выехаў у Бялград. Далейшы яго лёс
дагэтуль невядомы.
Андрэй Юзаф 23 верасня 1944 г. быў азначаны Крыжам Адважных, а 17 студзеня 1946 г.
Крыжам Уігййі Мііііагі V ступені. Захаваліся звесткі аб яго ўзнагароджанні Залатым Крыжам
Заслугі з мячамі. Андрэй Юзаф не стварыў сям’і.
Анджэй Пшэводнік
ПАРТРЭТНАЯ
ГЕНЕАЛОГІЯ
КОДАНСКІХ
САПЕГАЎ
ЯУСТАХ САПЕГА
<&
ПТЕКЕ«. ।
М. Л« ЕІТГЛК
ОЬчГАЧЗІЬ. .
&ЕВІМікУ8 |
ПТЕМК РПЛТ8
УіхіГА’ІЗДВ.
А
РАУіт.л®«в)
<хго»ет.5 рогіаімі
СЕОЯ6ПЗ ВЕЬ
ШІЦ ВУХ.
<«Т« /З’Х
ІОАКХЕ5 !/’<>/
(огбія Раія/іпчз
Г/52/1
КАКІМУМРУЬ
СЕЫМІМІ ГКІУІ
Уп/М
МІСНАІХ ЗКепі.-
екпі Ра/аГтчз. і
Аоя» /530 \
РУІГГвАІЬО [1 ЯГКІСАІ. I
40РЯМ НКТЗ.'З ІІйЯІМУЛ САЯЙТМ
АЧА6О ркз аЬ^ІШО.
ЕАТО'З^ТІНй-
16б6 і.
с?
І0АЮТЕ5
ГСТКУ5 І Ссіда^/ІГЕООКГС Г6ГОС
Ю» Г ЗкгеГя
пкНе?т /У/Н
КАУІА’З г.Гвг/еЛ
АгяаХ Лі'ОГгел --
«Я. /5Л.<? :
ГОЛХАЕ» РЕГВУЗ
^Леа/опагсаі -
/669.
ЬтСА5 I. РАЯ.І
’сг/Те Йо <*1Л п"еп
ТКоа Т /626.
ЮЛКГІЕЛЗ Зе
АКОЯЕАЕ 2.
МхоІянеікіЗ
піаГаМ І&О.
ЬЕ»»5УЙІСМ Е
ХЕЙМЙ-І. ВУХ
г! апсгіілт /633
ГОЛОЕ& І МА
гс&снліг?$
Ж№... Т /635.
лШлЖкі
СазЕеКа-п
;н МВ.
СА іМікЎл-2~ {снквтогйбпл'
Сі-оеапсг Нагшз і
МЛІ. ?26М
.Малп Л»/ап МІ1П
»к.г /взі
СКЕСШІУЗ /.
Зассапіегагіш
Ог*і.*печхі /6/5
ТНЕОВАТУ^Х.;
Л ЯЗМ-П5 Ахй4
ііпнз 1595. 'і
ЛОСХАМПЕЯ тме
06ЛТУ52 Ехегсі/ '
АНМ.2}*, /633
сннкторют.
2 РхІяОплп Акі 1
іЛгпхлг». /62/0 •
кнжлге
ЧКяГягп
Сатрн-
.сЕоябт 2.
Де^пАцсс/ /У&-
раптт._______
ежгоекіс« 2.
Т’а/аЛп Аклів.-
укпн&. №$0- і
АХЛКЕЛ83.
Садаі.г./Го’т.в/
ее-ті сн 1630
МСОІЛУЗ 2
Л'₽гс7г»(/еял<#
РаЙІЬп 1615
Сарй 7дхтюгек
9п /6Ў2
ІОДМІЮЛ 1. ’
Г«мА Кілпкелзі
1691.
таомлі 1.№>-1
г*»пя?ел5Л Ра Лт
Л««. 16/6
166.5
І0АККЕ5 10 -
Рігкегпа. ЛГВД
Т 1659.
ЛЛСХЛВГ.Е і
Сеасз МеМеяіС
/ /6/9
КІС0ЬАЎ51 Т“
ераті-. Ряіаіі
пу» Т /666
ТНОМЛЗ X.
Леіа/л- /мзі-гф
га^М91 165*.
СА8 МІК>*5 3
Счрі/ Кгчлпмг
«і У 265*
ГКІВЕКІ^ЎДІ.
ХаЛіТікта т <«»Уе;
ІаЫтстівП^ІбІіб |
МГСООАУв рі9з
Са$іеііа~. тксепзк
ГалсіяіЛле/ееіаі. .
СКЁІІТОНІОК**!-
Ніггезйіу :
ті/апаз Г/бЗ/і
АііХАкРЕК^
У<Іпепліі.Едііссг
Бемімггз і
8
9
Ш СМУНЛ& з
Т 165«.
ВАяІл&ШЛз!
/ЫаЬпш Кіке
»> І59С г
ХВАЛП5ПГ5 I.
^отпе* •&аоык
Ж І- 1615.
Рвідіін Мшмпіа
паі /055
СА5ІМ1ЕУ5 4
а.сісЗО, Шт»п
5«іЛ<(аІ,пм»
І0АКЫЖ5Д.І
^ртттгі МР!..
Екг-еіС Рых
мх>і5гтт
' лоАклЁ' "(Г^
юіімкаі >5^. х
І"п»< і Т'ЧааіМй
ГНЕрООКУЙ 1 ':
Тбеі-саіі ТіОуз :
Т155& |.
Л0АХАЕ5 Ч./’ХЛ’!
сі ц.ЛІБ I Сатр.,
Цах / ІбЬЛ I
„ МЎХ.УТб' '
'Ь/ЭТіГв/эоі ^шпр;
»*йа ।
ГАлІМІВУйЙГ
гаІа'іті.Тгіісегліз
оы/ іуоз.
іб АКШЕЛ ІІ
7гес«ПЗІ< Саііем
паз паі 1Ь*0.
л МС01.АЎ5
СегрЗ ^ізеіз'ч яц
5С тів> (66ў.
сккізторноа-'
* Ікызог МЛІУ,
УЫўі /665. ]
" АКВВГА5 І 'I
Саріі Схвгувэтр;
дгнЗепз.^-ІбЧ^
ЕТЛтЬАУЗ %
СлоіСапгаі Тпзэ
квяз.-У' 168*
ІНЕОІ)ДТ\5 І.
?«(»»«’» 2'гпе>гяі-
/ 1510.
зТамЗ аопе'^
1 /ГІП<?Г>ЗЬ Са.і*(
іаг.чз 16*0. I
іслкые1 гШ
7- . ІЬУІ
1 МЗО. »63
т'і МДЕ.
7
' Дмж^*І66І1 ўі
Партрэтная генеалогія Сапегаў у нарафіяяьным касцёяе св. Ганны ў Кодані.
Літаграфія Максімільяна Фаянса 1856 г. (малюнак Юзафа Лоскага 1855 г.)
У1856 г. у «ВіЫіоіесе №аг$гаш$кіе]» (1856, т. II, стар. 588-608) з’явіўся артыкул Юзафа
Лоскага пад назвай: «Партрэтная генеалогія Сапегаў». Аўтар апісвае ў ім галерэю
партрэтаў, развешаных у парафіяльным касцёле св. Ганны ў Кодані над Бугам.
Тая галерэя зацікавіла Лоскага, і ён апісаў яе вельмі падрабязна, падаўшы вельмі
добрыя адбіткі ўсіх карцінаў, а таксама штосьці накшталт цэльнага «партрэта»
на адной літаграфіі, выдадзенай М. Фаянсам у Варшаве. Сёння можна канстатавацы гэта
першая распрацоўка дадзенай тэмы. 3 той пары з’явілася некалькі артыкулаў, болей-меней
прафесійных, але яны аніяк не ўлічваюць усіх крыніцаў, якія на сёння існуюць.
На пачатку XVIII ст. уздумалася тагачаснаму гаспадару Коданя Яну Фрыдэрыку
Сапегу, трокскаму кашталяну (пазнейшаму вялікалітоўскаму канцлеру), упрыгожыць
свой парафіяльны Коданскі касцёл зборам сямейных партрэтаў. Будучая галерэя мелася
падкрэсліць веліч і значэнне роду. Кашталян не пераймаўся дакладнасцю гістарычных
фактаў, ён хацеў стварыць нешта такое, што кожны наведвальнік Коданя або пілігрым да
Маці Божай Коданскай-Сапегаўскай мог бы ўбачыць, жадаючы таго ці не жадаючы. Увесь
збор павінен быўзаняць сценыкапліцы Святога Крыжа. Партрэты, пераважнаўнатуральную
велічыню, да пояса, меліся адлюстраваць 79 прадстаўнікоў роду на 76 карцінах (3 партрэты
падвойныя).
3 юнацтва будучы кашталян займаўся літаратурнай і культурнай дзейнасцю і меў
адну рысу - быў снобам. Снабізм, якім гэтак слушна пагарджаюць з-за ягоных шматлікіх
непрыемных праяваў, мае адну вялікую вартасць. Калі ён абапіраецца на заможнасць, то
спараджае мецэнацтва. Належыць памятаць, што велізарны адсотак шэдэўраў мастацтва
паўстаў са снабізму іх фундатараў, якія такім чынам жадалі ўвекавечыць сябе. 3 маладосці
Ян Фрыдэрык замаўляў у самых лепшых жывапісцаў эпохі партрэты, з якіх потым загадаў
рабіць дасканалыя гравюры. 3 ягонай ініцыятывы выгравіравана як найменш тры вялікія
радаводы; значнай навуковай каштоўнасці яны не мелі, але ўпрыгожваюць сцены сямейных
рэзідэнцый. Коданская галерэя партрэтаў, бясспрэчна, павінна была адыгрываць такую ж
ролю, хоць вялікай мастацкай якасцю не вылучалася.
На шчасце, сёння мы можам даволі падрабязна аднавіць гісторыю яе ўзнікнення. Па-
першае, не загінула ніводная карціна, усе яны знаходзяцца ў Музеі Перамышлеўскай зямлі
ў Перамышлі; па-другое, з літаграфіі Лоскага мы ведаем, як выглядала галерэя прыблізна
471
150 гадоў таму, праўдападобна, у арыгінальным месцазнаходжанні пачатку XVII ст., а
таксама маем яе план (каля 1709 г.), ведаем, з чаго яна мелася складацца і ў якім парадку
павінна была быць развешаная.
У Нацыянальным музеіўКракаве захоўваецца гэтак званы Чарнобыльскі архіў Сапегаў,
які па спадчыне ад канцлера перайшоў у склад збораў Хадкевічаў з Млынава. Збор гэты
цудам перажыў абедзве сусветныя вайны і сёння зберагаецца ў музеі. Дзякуючы ласкавасці
пані Куцельскай, я даведаўся пра існаванне ўтым архіве гэтак званага Сапегаўскага альбома.
Пані Куцельская не толькі паведаміла мне пра яго існаванне, але таксама перадала мне свае
заўвагі наконт сувязі гэтых малюнкаў з Коданскай галерэяй. Хай мне будзе дазволена тут
падзякаваць ёй за дапамогу.
Сапегаўскі альбом уяўляе з сябе рукапіс з сямідзесяццю малюнкамі пяром 70 коданскіх
карцінаў, 63 старонак нататак да большасці з іх. Тамсама - пустыя рамкі да нявыкананых
партрэтаў, але з пазнакай асобаў, якія павінны былі там знаходзіцца. Гэта, відавочна, эскізнік
выканаўцы галерэі. 3 подпісаў да малюнкаў вынікае, што альбом для эскізаў паўстаў перад
заканчэннем галерэі. Паслядоўнасць накідаў і нататак цалкам адпавядае парадку галерэі, з
чаго відаць, што кашталян меў падрабязны план, складзены папярэдне, і анічога не пакінуў
на волю выпадку.
Стварэнне такой галерэі было нялёгкай задачай. Ніякі паважаны мастак не пагадзіўся
б намаляваць 76 копій чужых карцінаў. Належала да гэтай працы наняць прафесійнага
капіявальніка, які б за тую ці іншую аплату пагадзіўся б ездзіць цягам некалькіх гадоў па
розных сапегаўскіх рэзідэнцыях, раскіданых па ўсёй краіне, нічога іншага не робячы, а толькі
капіюючы карціны. У большасці сваёй гэта былі творы тыповых сямейных «сармацкіх»
багамазаў, хоць сярод іх сустракаюцца і карціны ўдалыя; на жаль, такіх захавалася вельмі
ма ла. Цяпер мы можам канстатаваць, што некаторыя малюнкі ў галерэі - копіі гравюраў, якія
існуюць і сёння. Наконт жывапісца можна сказаць, што гэта не быў вялікі мастак, але таксама
нягоршы ад іншых, што працавалі ў той час па вялікіх магнацкіх рэзідэнцыях. Радзівілы, каб
увекавечыць сваю Нясвіжскую галерэю, нанялі нейкага Лейбу Гірша Зыскялевіча, гравёра,
добрага тэхніка, але горш чым пасрэднага мастака, які гравіраваў ім твор коііез Ратіііае
Онсаііз Касіп’іііаііае. Выйшаў ён у двух выданнях, якія лічацца бібліятэчнымі рарытэтамі.
Асабіста я думаю, што на большасці коданскіх партрэтаў ніякія не Сапегі, выявы на
іх - проста плады ўяўлення жывапісца. Ва ўсякім разе так выглядае справа з большасцю
партрэтных малюнкаў XVI ст. У XVII ст. пачалася мода на маляванне і капіяванне партрэтаў,
у тым ліку рознымі касцёльнымі ўстановамі, якія такім чынам жадалі ўвекавечыць сваіх
дабрадзеяў ці фундатараў. Паколькі такія партрэты і сёння можна сустрэць у рызніцах
касцёлаў альбо манастырскіх калідорах, то можна дапусціць, што малюнкі гэтай эпохі
ў вялікай меры аўтэнтычныя (як і копіі, зробленыя з гравюраў XVII ст.). Сёння можна
канстатаваць, што падчас узнікнення галерэі, г. зн. у 1709 г., існавалі эстампы сямі прадстаў-
нікоў роду, не лічачы самога кашталяна.
Каб палегчыць сабе працу, на далучанай літаграфіі Юзафа Лоскага вертыкальныя лініі я
пазначыў літарамі ад А да Г, а гарызантальныя - ад 1 да 10. Два верхнія шэрагі я не ўлічваю,
паколькі, акрамя апошняй пазіцыі, яны ўяўляюць постаці, звязаныя з Сапегамі толькі
472
ва ўяўленні кашталяна. Належыць адзначыць, што на пачатку свайго існавання Сапегі
падзяляліся на дзве лініі: 1) гэтак званую старэйшую, чарэйска-северска-ружанскую, якую
для лаканічнасці я назыаю ружанская, хоць такая назва слушная толькі пасля 1592 г., калі
канцлер Леў купіў Ружаны, якія ад таго моманту сталі галоўнай сядзібай гэтай лініі; 2) гэтак
званую малодшую, коданскую. Абедзве тыя лініі паходзяць ад Сямёна Сапігі - шостая по-
стаць у двух верхніх шэрагах; ён выступае там як Сунігайла Пунігайлавіч, кашталян трокскі.
Але Сямён не быў ніякім Сунігайлам. Сёння можна канстатаваць, што ў сапраўднасці
ў саракавыя гады XV ст. быў ён «сакратаром гаспадарскім» і дакументальна пацверджа-
нььм бацькам двух братоў, заснавальнікаў дзвюх ліній. Гледзячы на цэльнасць усёй галерэі,
прадстаўленай на літаграфіі, можна лёгка заўважыць, што малюнкі ў пазіцыях Р-10 і С-10 не
прыналежаць да цэлага і дамаляваныя іншай рукой (АВ/ нашмат лепшай), арыгінальныя ж
карціны, якія там маглі быць, альбо вынятыя, альбо іх ніколі не было. Акрамя тых дзвюх не
хапае карцінаў у месцах С-3, С-4, С-5 і С-8. Усяго разам не хапае шэсць партрэтаў.
Калі мы зазірнем у Сапегаўскі альбом, дык высветліцца, што месцы ад Б-10 да С-10
жывапісец падрыхтаваў для наступных асобаў і ў наступным парадку:
Р-10 Лявон Базыль, сын гетмана Паўла, генерал літоўскай артылерыі, памёр у 1686 г.;
С-1 Казімір Ян, гетман вялікалітоўскі (так і ёсць);
С-2 Юры Станіслаў, сын гетмана Казіміра, стольнік літоўскі і ваявода мсціслаўскі,
памёр у 1732 г.;
С-3 Міхал Францішак, сын гетмана Казіміра, генерал літоўскай артылерыі, забіты
ў 1700 г.;
С-4 Аляксандр, сын гетмана Казіміра, ад 1698 г. маршалак вялікалітоўскі, памёр
у 1734 г.;
С-5 Францішак Стэфан, сын гетмана Паўла Яна, канюшы літоўскі, памёр у 1686 г.
(пададзены на месцы С-2);
С-6 Ян Казімір, сын канюшага Францішка (гетман вялікалітоўскі, прызначаны
Ляшчынскім), памёр у 1730 г.;
С-7 Юзаф Францішак, сын Францішка, канюшага, падскарбі надворны, памёр
V 1713 г.;
С-8 Юры Феліцыян, сын Францішка, канюшага, староста вількамірскі, памёр у 1750 г.;
С-9 Бенедыкт Павел, сын гетмана Паўла Яна, падскарбі вялікалітоўскі, памёр
у 1707 г.;
С-10 Падвойны партрэт двух сыноў Бенедыкта: Казіміра Юзафа і Міхала Юзафа;
асобны партрэт Мікалая - С-7.
3 дванаццаці вышэйзгаданых асобаў у альбоме знаходзяцца накіды шасці партрэтаў:
гетмана Казіміра Яна, гетмана Яна Казіміра, Міхала Юзафа, канюшага Францішка, падскарбія
Бенедыкта, падскарбія надворнага Юзафа Францішка. Відавочна, у апошні момант планы
змяніліся, і вырашана было не рабіць падвойнага партрэта сыноў Бенедыкта, а толькі аднаго
з іх: Міхала Юзафа. Даў сіх астатніх на лісце ёсць поўныя запісы, і нават прыгатаваныя рамкі,
але эскізаў няма. Па ўсёй верагоднасці, ніколі тых партрэтаў не існавала.
473
Цікава, што захаваліся партрэты толькі пяці тагачасных Сапегаў. Згодна з альбомам,
павінна іх было быць на шэсць болей; што цікава, мы да сёння не маем ніякіх малюнкаў тых
постацяў. Аднак яны павінны былі існаваць, паколькі амаль усе былі людзьмі выдатнымі -
калі не з гледзішча дзяржаўнага, дык з меркаванняў таварыскіх і маёмасных. Нягледзячы
на тое, што я маю велізарны збор фатаграфій партрэтаў усяго роду, у мяне не атрымалася
знайсці ніводнага малюнка тых запланаваных жывапісцам выдатных сучаснікаў. Пра
адзін партрэт вядома, што існаваў, і быў гэта, здаецца, добры алейны партрэт маршалка
ВКЛ Аляксандра Паўла. Карціна тая была змешчаная ў гэтак званым «Мопытепі/цпёгаіге»
маршалка, зафундаваным ягоным сынам біскупам Юзафам у касцёле трынітарыяў у Вільні
ў 1744 г. Існуе добрая літаграфія гэтага помніка, на якой відаць адбітак, істотна паменшаны,
аднак сам помнік быў знішчаны расійцамі падчас пераробкі касцёла на царкву ў XIX ст.
Магчыма, вышэйзгаданыя асобы або яшчэ не мелі сваіх партрэтаў, або не жадалі даваць іх
капіяваць, а мастак не могуявіць сабе постацяў, паколькі не быўжывапісцам-партрэтыстам,
а толькі капіявальнікам. Падабенства ж партрэтаў да постацяў павінна было быць, паколькі
тыя людзі існавалі.
На жаль, з генеалагічнага гледзішча коданская галерэя не ўяўляе ніякай навуковай
вартасці. Сапегі заўсёды мелі цягу да «княскага» паходжання, напэўна, меў яе і Ян
Фрыдэрык. Два дакументы з часоў Жыгімонта Аўгуста, што павінны былі тое даказаць,
з’явіліся толькі ў часы ягонага канцлерства і пазнейшымі гісторыкамі былі прызнаныя за
фальсіфікаты, што, праўдападобна, паходзілі з ягонай канцылярыі. Няварта гэтаму дзівіцца.
Возьмем, напрыклад, Радзівілаў. Яны не мелі патрэбы ўпрыгожваць свой герб княскай
каронай, паколькі былі сапраўднымі князямі імперыі. А ўсё ж шмат часу заняла ім увязка
сябе з літоўскай мінуўшчынай праз Осціка ці Ліздзейку, хоць былі сапраўднымі літвінамі, а
не як Сапегі - беларусамі, грамадзянамі толькі Вялікага Княства. 3 шасці асобаў у тых двух
кароткіх верхніх шэрагах адзіны Сямён на сваім месцы - як даказаны родапачынальнік. Ад
таго моманту чарговасць і сувязі не павінны выклікаць сумневаў. На жаль, радаводныя веды
працадаўцаў і выканаўцаў былі скупаватыя. Спіс постацяў пачынае заснавальнік коданскай
лініі Івашка Сапежыч, сын Сямёна, канцлер каралевы Алены, маршалак гаспадарскі і ваявода
падляшскі, чалавек спрытны і амбітны, які зрабіў выдатную кар’еру. Пасля яго засталіся трое
малых сыноў, з якіх ніхто не дасягнуў вяршыняў годнасці, вартых каралеўскага двараніна.
Старэйшы сын Павел, ваявода наваградскі, знаходзіцца ўсяго на пазіцыі С-1 і пачынае, хоць
таксама небеспамылковую, усю коданскую лінію - аж да пазіцыі Е-10.
Вяртаючыся да пазіцыі А-5, мы знаходзім там Паўла, кашталяна кіеўскага, які быў сынам
Івана Багданавіча з ружанскай лініі, а не сынам Фёдара, жанатага з княгіняй Забярэзінскай,
які быў бяздзетны. Пасля яго ідуць ва ўзорным парадку Сапегі з лініі ружанскай - аж да
пазіцыі В-10. Шэраг С распачынае, як вядома, сын Івашкі - Павел коданскі, але ўжо наступны,
Аляксандр, пераблытаны з Аляксандрам Дажджбогам з пазіцыі В-6. Аляксандр, сын Паўла,
ніколі аніякім кашталянам віцебскім не быў і не мог быць, бо памёр дзіцём.
Апошнія дзве лініі прадстаўляюць ружанскіх Сапегаў зноў болып-менш у добрым
парадку з тым, што трэба цяпер дубляваць некаторыя постаці, якія сустракаем у лініі А.
Такім чынам, кашталян кіеўскі Павел выступае там як Базыль Павел з тытула.м ваяводы
474
кіеўскага, якім ніколі не быў, а ягоны сын Ян Пётр, староста ўсвяцкі, выступае тут як такі,
але пад імем Ян, а на пазіцыі А-6 сустракаецца як Ян Пётр, толькі з тытулам «Іеаіопагііі$». Як
відаць з вышэйпаказанага, да галерэі нельга ставіцца сур’езна як да гістарычнай крыніцы.
Калі б можна было высветліць, якія з партрэтаў змаляваныя з тагачасных арыгіналаў - тады
галерэя магла б служыць яшчэ і крыніцай інфармацыі пра тагачасныя строі.
Што да гісторыі галерэі, то ўзнікла яна прыблізна каля 1709 г. Чаму не была скончаная
цалкам - мы ніколі не даведаемся. Вельмі магчыма, што жывапісец памёр або пасварыўся
з кашталянам. У кожным выпадку падобна на тое, што праца спынілася, і апошні шэраг
назаўсёдызастаўся напаловупустым. Хтоўставіўдва дадатковыя партрэты Ігнацыя, ваяводы
мсціслаўскага, і ягонага сына Юзафа, пазнейшага крайчага - адгадаць няцяжка. Юзаф
нарадзіўся ў 1737 г„ а на партрэце ён можа мець не больш 12 гадоў. Паводле ўсіх звестак,
пасля канцлера ніхто адмыслова Коданем не займаўся, таму амаль з поўным правам можам
сказаць, што гэта сам канцлер прыблізна ў саракавых гадах загадаў уставіць вышэйзгаданыя
партрэты. Канцлер памёр у 1751 г. і запісаў Кодань сыну Ігнацыя Яну, жанатаму з Альжбетай
Браніцкай, якая пасля ягонай смерці ў 1757 г. была апошняй уладальніцай Коданя з
прозвішчам Сапега. Пасля яе смерці ў 1800 г. ужо ніколі Кодань да Сапегаў не вярнуўся.
Каля 1848 г. Кодань адведаў Лоскі і пакінуў для нас цэлую галерэю ў тым выглядзе, у якім яна
ўзнікла ў 1709 г. Сумняваюся, каб цягам 120-150 гадоў хто-небудзь яго змяніў. Прынамсі,
мы не маем пра гэта ніякай інформацыі.
Пасля Студзеньскага паўстання 1863 г. расійцы пачалі ствараць праблемы для коданскай
парафіі, і ў 1875 г. яна была канчаткова ліквідаваная, а касцёл стаў царквой. Коданскія Сапегі,
галоўным чынам Лявон, гаспадар у Красічыне, атрымалі дазвол на вываз галерэі ў Красічын.
Там у 1876 г. галерэю «паднавіў» нейкі адмысловец з Кракава, Станіслаў Брынарскі, у
даволі прымітыўны спосаб. Надпісы таксама былі падноўленыя - адмыслоўцам Андрэем
Гайнрыхам, бо мелі выгляд больш струхлелы, чым самі карціны, і месцамі іх сапраўды
належала рэканструявацы Ці не былі тыя надпісы дадуманыя панам Гайнрыхам - без
вывучэння нельга канстатаваць. 3 той пары аж да Другой сусветнай вайны карціны віселі
ў калідорах красічынскага замка, праўдападобна, нікім не кранутыя. Апошні ўладальнік
Красічына, Лявон Сапега, каб захаваць багатыя красічынскія зборы, большасць з іх перавёз
у Кракаў, дзе яны і зберагаюцца сярод вавельскіх збораў як красічынскі дэпазіт. Галерэю
спачатку змясцілі ў Пясчанай Скале, адкуль яна была перавезеная ў Музей Перамышлеўскай
зямлі ў Перамышлі. Мяркую, лепш і быць не магло. Дырэктар музея, пані Люцыя Турчак,
сама зацікаўленая Красічынам і звязанымі з ім сапегаўскімі экспанатамі, занялася галерэяй,
не схавала яе ў запаснікі, а паднавіла карціны і развесіла іх у музейных залах, паяднаўшы з
іншымі партрэтамі, што паходзілі з Красічына. Такім чынам, утварылася адно цэлае, на якое
гэты ўнікальны помнік заслужыў.
У планах нават была рэстаўрацыя карцінаў, адну з іх адправілі ў Варшаву, дзе адбылося
спецыя льнае комплекснае аднаўленне; на жаль, аднаўленне ўсёй галерэі - занадта каштоўная
справа. Якая будзе будучыня тае галерэі? Ці вернецца яна ў Кодань? Ці мо апынецца ў
Красічыне? Пакуль што няхай будзе ў Перамышлі - для яе там найлепшае месца.
475
АСНОУНЫЯ
МАЁНТКІ,
ФУНДАЦЫІ,
РЭЗІДЭНЦЫІ
ЯУСТАХ САПЕГА
БАЛЬВЯРЫШКІ (Бальвірышкі), маёнтак, Трокскае ваяводства.
Незразумела, якім чынам гэты маёнтак аказаўся ў руках падскарбія Бенедыкта Сапегі
(магчыма, па спадчыне). Бенедыкт у 1688 г. палагодзіў справу адносна маёнтка з Міхалам
і Андрэем Пацамі, якія больш на яго не прэтэндавалі. У 1698 г. Бенедыкт аддаў за 3 000
талераў Іванішкі і частку Бальвярышак Габрыэлю Гераніму Канарскаму, у гэты ж перыяд
да яго маюць нейкія маёмасныя прэтэнзіі Гасеўская-Чартарыйская, менскія базыльянкі
і г.д. (Б. Горчак, Ажароўскі: Сапегі. Матэрыялы гістарычна-генеалагічныя і маёмасныя,
Санкт-Пецярбург, 1891 [далей - Сап.], т. III, стар. 6, 8-9, 116-117). У 1731 г. Міхал Юзаф
Сапега атрымлівае прывілей на кірмаш у Бальвярышках (Сап., т. III, стар. 123). У 1743 г.
біскуп Юзаф Сапега выкупіў у Пацея Гудзелі і Міхалішкі, якія належалі да Бальвярышак, і
аддаў іх у заклад Крыўкоўскаму (Сап., т. III, стар. 357). У 1744 г. біскуп Юзаф плаціць 80 000
тынфаў Дуніну і Сангушкам, тым самым скончыўшы гэтую заблытаную маёмасную справу.
Бальвярышкі ў 1759 г. знаходзіліся ў руках Міхала Ксаверыя Сапегі (Сап., т. III, стар. 393).
БАЗАЛІЯ, маёнтак, паўднёвая Валынь.
Гэты маёнтак уваходзіўу Астрожскую ардынацыю і па калбушоўскай дамове перайшоўу
1753 г. да Ігнацыя Сапегі, ваяводы мсціслаўскага. Частка ардынацыі, што перайшла да Сапегаў,
складалася з мястэчка Базаліі з наступнымі вёскамі: Чапелі Вялікія і Малыя, Мехярыні,
Лазучын Вялікі і Малы, Зазулінцы Вялікія і Малыя, Калотна Вялікая і Малая, Лютароўка,
Строкі, Барчоўка, Саракабуды; там жа было і мястэчка Красілава з вёскамі (Сап., т. III, стар.
170-171). Пасля бацькі Базалію ўспадчыніў Францішак Ксаверы, але прыняў маёнтак яго
малодшы брат Каятан Міхал. Калі ён загінуў бяздзетным у бітве пад Лянцкаронай (1771),
мабыць, тады Базалія і перайшла Францішку (Сап., т. III, стар. 352, 354). Пасля Францішка
маёнтак перайшоў яго сыну Янушу Аляксандру, які памёр там у 1830 г., а таксама сыну
Марціну, які памёр у 1843 г. (Сап., т. III, стар. 434). Што потым сталася з Базаліяй - невядома.
Дом, здаецца, быў заўсёды ў Зазулінцах, дзе пасля смерці Марціна жыла яго незамужняя
сястра Ганна; магчыма, там і памерла ў 1891 г. (Сап., т. III, стар. 434). У Геаграфічным слоўніку
чытаем: «Базалія складалася з Чахеляў Малых і Вялікіх [а не Чапеляў] [...] Баршчоўкі [а не
Барчоўкі], Саракадубаў [а не Саракабудаў]». Ыоіа Ьепе: у слоўніку калбушоўская здзелка
памылкова датуецца 1653 г., насамрэч адбылася ў 1753 г.
БЯРОЗА, маёнтак, фундацыя Бяроза-Картузская, Наваградскае ваяводства.
Бяроза належала канцлеру Льву ў 1625 г. (Сап., т. I, стар. 174). Тастаментам ад 1633 г. ён
перадаўяе старэйшаму сыну, ад якога яна перайшла да яго брата Казіміра Льва, падканцлера.
У 1648 г. Казімір Леў фундуе там кляштар картузіянцаў (Сап., т. II, стар. 38-40). Кутні камень
быў закладзены ўрачыста ў 1648 г. папскім нунцыем Янам дэ Торэсам. Бяроза-Картузская
стала новай пахавальняй ружанскіх Сапегаў (пасля касцёла св. Міхала ў Вільні).
БЯЛАВІЧЫ, маёнтак з мястэчкам Пескі (Пяскі), Наваградскае ваяводства.
Маёнтак гетмана Казіміра Яна Сапегі, на якім забяспечваўся ануітэт кляштара
бернардынцаў у Іўі ў 1685 г. У 1682 г. гетман падараваў зямельны надзел у фальварку
479
Зальвянка (належыў да Бялавічаў), пры ўпадзенні ракі Зальвянкі ў Нёман, Тэафілу
Алендскаму, падчашаму ваўкавыскаму, пад будаўніцтва свірна для збожжа, якое сплаўлялі
па Нёмане. У 1691 г. гетман заклаў Бялавічы за 186 000 залатых Стэфану Тышкевічу, а праз
год прадаў Я. Тызенгаўзу разам з фальваркамі Зальвяны і Пацэвічы, а таксама з мястэчкам
Пяскі - за 50 000 талераў (Сап., т. II, стар. 169,204).
БЯЛЫНІЧЫ, маёнтак, Аршанскі павет.
Маёнтак канцлера Льва, тастаментам перададзены малодшаму сыну Казіміру Льву,
падканцлеру. Леў запісаў тамтэйшым кармелітам вёску Пярону, а Казімір Леў фундаваў для
іх мураваны касцёл (?). Паводле тастамента Казіміра Льва, Бялынічы (падканцлер здабыў
для іх магдэбургскае права; Сап., т. II, стар. 16) пераходзяць да розных яго сваякоў: Ганны
(дачкі пісара ВКЛ), Яна, пісара польнага кароннага, Шэметаў і Ганны Сапегі Нарушэвіч.
Апошняя прадала сваю частку Крыштофу Сапегу (коданскаму), старосту трабскаму. Па
меншай меры, палова Бялынічаў пераходзіць да Сапегаў коданскіх. У 1685 г. Уладыслаў
Язафат прадае Бялынічы Кацярыне Радзівіл за 300 000 залатых. У склад маёнтка тады
ўваходзілі: мястэчка Бялынічы з кляштарам кармелітаў і царквой, вёскі Машчэніца Вялікая
і Малая, Макрэнічы, Алешкавічы, Гойна, Ланкоў, Рагачы, Шылавічы, Трылескі, Запакулле,
Гаравадка, Асінец, Семяжынка, Замачулле і Аксямевічы (Сап., т. III, стар. 41, дад. 1). Частка,
прададзеная Ганнай Сапегай Нарушэвіч у 1662 г. Крыштофу Сапегу, складалася з двара
Бялынічы з мястэчкам і слабодкамі: Зарэчная, Ланкоў, Трылессе, Шылавічы, Запакулле,
Гарватка, Восава, Шэняжонка, Авяцэвічы, Замачулле, Марчаніца, Макровічы, Алешкавічы,
Гойва, Рагачы (Сап., т. II, стар. 149, дад. 3).
БЕЛІЦА, маёнтак, Аршанскі павет.
Маёнтак перайшоў да Сапегаў з першай жонкай гетмана Паўла Яна (з Зяновічаў) у 1638 г.
Павел Ян фундаваў там касцёл і кляштар дамініканцаў. Згарэлы касцёл у Беліцы Павел Ян
наказаў у тастаменце адбудаваць сынам і ўдаве (Сап., т. II, стар. 77). Беліца перайшла да яго
сына Бенедыкта, а пазней да сыноў Бенедыкта Міхала і Казіміра. Міхал у 1713 г. заклаў Беліцу
за 35 000 тынфаў Аўгусту Касцюшку, скарбніку берасцейскаму, і яго жонцы Соф’і з Вольскіх,
і пацвердзіў (разам са сваім братам Казімірам) запіс на Беліцы, зроблены іх бабуляй цётцы,
манашцы Тэрэзе Сапега, пераказаны ёю Амброку (Сап., т. III, стр. 117-119). У 1718 г. браты
канчаткова прадалі Беліцу Ігнацыю Навацкаму, старосту вышагродскаму, за 6 000 талераў
(Сап., т. III, стар. 199). Паводле Геаграфічнага слоўніка, «Балінскі (Старажытная Польшча,
т. III, стар. 263) памыляецца, пішучы, што тут быў (мураваны?) касцёл дамініканскі,
фундаваны Сапегамі; быў і ёсць касцёл у Ельні, каля 3 вёрст ад Беліцы пры гасцінцы на
Ліду». Як бачым, ёсць разыходжанні. У Сап. (т. II, стар. 85), у тастаменце гетмана Паўла
выразна сказана, што ён фундаваў касцёл у Беліцы аршанскай.
БЕШАНКОВІЧЫ (Адрыянопаль), маёнтак і мястэчка, Полацкае ваяводства.
Маёнтак, набыты канцлерам Львом у 1630 г. за 100 000 залатых у спадчыннікаў Друцкіх-
Сакалінскіх. Разам з Бешанковічамі было набытае і Сянно, дзе сын канцлера Казімір Леў
480
збудаваў мураваны храм (Сап., т. II, стар. 41). Сянно было набытае ў Мікалая Ваўжынца
Хлявіцкага (Сап., т. I, стар. 177). У 1634 г. мястэчка атрымлівае магдэбургскае права і
прывілей на кірмашы (Сап., т. II, стар. 16). Хоць па тастаменце падканцлера Казіміра Льва
ад 1655 г. Бешанковічы мусілі быць падзеленымі паміж сваяка.мі (Сап„ т. II, стар. 252,260),
гетман Павел Сапега сведчыў у 1646 г„ што «мае аддадзеныя яму у 1636 г. дароўчым запісам
Казіміра Льва Бешанковічы і Сянно [...], але вяртае іх свайму брату, падканцлеру» (Сап„
т. II, стар. 79). У любым выпадку, Бешанковічы выйшлі з сапегаўскіх уладанняў - паводле
тастамента падканцлера.
БІЛКА ШЛЯХЕЦКАЯ, маёнтак, Львоўскі павет.
Маёнтак прыйшоў да Сапегаў з Севярынай Урускай, жонкай Яна. Палац пабудаваны,
верагодна, Патоцкімі, а франтон перароблены Фрыдэрыкам Баўманам пасля 1817 г. (для
Урускіх). Палац быў разрабаваны і спалены расійцамі падчас Першай сусветнай вайны.
Пасля смерці Севярыны Сапега з Урускіх Білка Шляхецкая перайшла да яе дачкі Севярыны
Сапега і да 1939 г. была пад кіраваннем яе пляменніка Льва Сапегі, сына Яўстаха. Да Білкі
Шляхецкай належаў 25-гектаравы парк, а таксама Білка Каралеўская, Зухрычы, Германаў і
Калодна Вялікае.
БОЦЬКІ (Боткі) над Нурам, Падляшскае ваяводства.
Івашка Сямёнавіч атрымаў ад караля Дубна (1509) і Боцькі (1512). Перад 1525 г. яго сын
Міхал аддаў Боцькі свайму брату Фёдару (Фрыдэрыку) - узамен на Іказнь. У 1551 г. іхні брат
Павел адсуджвае Боцькі ў Фёдаравай удавы (на той час ужо Збаражскай), з кампенсацыяй
3 000 коп грошай - за даўгі яе першага мужа. У 1512 г. адбыўся абмен паміж Мантоўтам і
Іванам Глебавічам і Івашкам Сямёнавічам, якія атрымалі за вёску Боцькі над Нурам Боцькі
Бежніцкія (Сап„ т.І, стар. 12, 14, 16, 51-53, 56-58). У 1579 г. Боцькі ўспадчыніў па баць-
ку Паўлу Багдан. Атрымлівалася, што на палову Боцек мела права Ганна, дачка Міхала (у
пршым шлюбе Пронская, у другім - Сяняўская). Павел, як дзядзька, апекаваўся яе маёмас-
цю, пакуль яна была няпоўнагадовая. Пасля выхаду Ганны за Сяняўскага Павел атрымаў
Боцькі цалкам. Наступным спадчыннікам Боцек быў Мікалай Сапега, сын Багдана. У 1627 г.
у Боцьках адбылося пахаванне жонкі Андрэя, сына Багдана, Альжбеты Радзівіл, якая ў другі
раз выйшла замуж за Мікалая Завішу, кашталяна віцебскага (Сап„ т. I, стар. 60,122,124,141,
228,238,243). Боцькі падчас пераходу ад Паўла да яго сына Багдана складаюцца з фальваркаў
Старое Сяло і Кнорыды, а таксама з вёсак: Мокрае, Баяры, Дубна, Нурэц і Краснае. У гэты
час Боцькі становяццаўладаннем ружанскіх Сапегаў. Відаць, гэта адбылося дзякуючы канц-
леру Льву, які многія з маёнткаў коданскіх Сапегаў ратаваў ад пераходу да іншых родаў. У
1665 г. Боцькі атрымаў у спадчыну па сваім бацьку гетману Паўлу Францішак Стэфан Сапе-
га (Сап„ т. III, стар. 11). Ён жа забяспечыў запіс сваёй жонцы з Любамірскіх 100 000 залатых
на Ляхавічах і Боцьках. У 1683 г. запісаў тастаментам дом пры касцёле ў Боцьках шпіталю
для бедных. Прыкладна ў 1680 г. у Боцьках была пахаваная Ганна Сапега (коданская), дач-
ка Казіміра, старосты неманойцкага. Боцькі пры Францішку складаліся з Кнорыдаў, Ста-
рой Вёскі, Мокрага, Краснага, Рамашак і Адрыянак. Наступным уладальнікам Боцек быў
481
Юзаф, сын Францішка (пам. у 1744 г., пахаваны ў Боцьках), за ім - яго дачка Тэрэза. Юзаф
фундаваў у Боцьках касцёл і кляштар рэфарматаў. Яго дачка (у першым шлюбе за Геранімам
Радзівілам, у другім - за Яўхімам Потоцкім), паміраючы ў 1784 г., пакінула шмат сапегаўскіх
маёнткаў Патоцкім (Сап., т. III, стар. 14,17,49,130,137-138,140-141, 340-342).
НОВЫ БЫХАЎ (Тайманаў), Мсціслаўскае ваяводства.
У 1685 г. гетман Казімір Ян Сапега разам з жонкай набылі маёнткі па абодва бакі Дняпра.
Новы Быхаў (Тайманаў), куплены ў Дамініка Міхала Слушкі, старосты рэчыцкага, за 300 000
залатых, злучылі са Старым Быхавам і разам з Горы-Горкамі і Шышовам аддалі сыну Юрыю
ў дзень яго шлюбу (1685) (Сап., т. II, стар. 172-173). У 1689 г. гетман аддаў у пажыццёвае
валоданне Станіславу Міхалу Юдыцкаму дзве вёскі, якія належалі да Новага Быхава:
Хатоўню і Драгунск (Сап., т. II, стар. 176), а ў 1700 г. быхаўскі маёнтак Язвы - за 5 000 залатых
падпалкоўніку Якубу Дараву і яго жонцы Магдалене з Гелетаў (Сап., т. II, стар. 190). Каля
1710 г. ваявода віленскі забяспечыў сваёй унучцы Людвіцы ў дзень яе шлюбу з Аляксандрам
Дамінікам Веляпольскім 100 000 тынфаў з гарантыяй на Быхаве (Сап., т. II, стар. 205). 3
таго часу цяжка размежаваць Новы і Стары Быхаў. У 1713 г. гетман аддаў у заклад за 2 000
талераў Сяльцо, прыналежнае да Быхава (Старога?) Адаму Уладыславу Саковічу (Сап., т. II,
стар. 207), а ў 1719 г. аддаў у арэнду за 19 800 залатых Стары і Новы Быхаў Мацею Антонію
Хенігу-Бакельману (Сап., т. II, стар. 209). Яго сын Юры Сапега здаў у арэнду Мікалаю Жабу
Новы Быхаў (Сап., т. III, стр. 73-74). У 1758 г. падканцлер Міхал Антоні Сапега меў судовыя
працэсы, звязаныя з Новым Быхавам, з якіх мы даведваемся, што да яго належаў фальварак
Зімнае (Сап., т. III, стр. 317). 3 тастамента Міхала Антонія відаць, што ён аднавіў быхаўскі
замак (Сап., т. III, стр. 319). Дарэчы, у тым тастаменце запісаныя 6 000 залатых на вежавы
гадзіннік і вялікі алтар у касцёле рэгулярных канонікаў у Быхаве. Паводле Геаграфічнага
слоўніка, мураваны касцёл Беззаганнага зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі быў
пабудаваны ў 1765 г. Сапегамі на месцы драўлянага, пабудаванага Я. Хадкевічам у 1716-
1719 гг. Была таксама ў Новым Быхаве прыходская мураваная царква, пабудаваная Сапегамі
ў 1825 г. У 1825 г. Сапегі прымалі ў Новым Быхаве цара Аляксандра. У Сап. (т. III, стар. 375)
адзначана, што да быхаўскіх маёнткаў належалі фальваркі Слобады і Лагодаў.
СТАРЫ БЫХАЎ, на працягу ўсяго XVIII ст. называўся графствам, Віцебскае ваяводства.
Стары Быхаў прынесла Сапегам жонка вялікага літоўскага маршалка Станіслава Сапегі
Ганна Схаластыка з Хадкевічаў, дачка гетмана Яна Караля Хадкевіча. Не абышлося без маё-
масных спрэчак, якія ўрэшце вырашыў Каронны Трыбунал у Любліне 27 траўня 1625 г.
Пасля смерці Яна Станіслава Стары Быхаў перайшоў да Казіміра Лявона, пазней - да буду-
чага гетмана Казіміра Яна (Сап., т. II, стар. 159). У 1676 г. тады яшчэ ваявода полацкі Казімір
Ян абавязаўся выплачваць сваёй сястры Канстанцыі 4 000 залатых штогод (да яе шлю-
бу) са Старога Быхава (Сап., т. III, стар. 23), а ў 1669 г. 100 000 залатых закладным правам
запісвае другой сваёй сястры Соф’і (Сап., т. III, стар. 25). Казімір Ян запісаў Стары Быхаў
сыну Юрыю ў дзень шлюбу з Ізабелай Палубінскай у 1685 г. Хоць абодва Быхавы былі ад-
дадзеныя Юрыю ў 1685-1686 гг., гетман Казімір Ян і далей распараджаецца імі аж да сваёй
482
смерці. Такім чынам, у 1689 г. гетман заклаў вёскі Сялец (з вадзяным млынам) і Закупляны
Альберту Гнайніцкаму (Сап., т. II, стар. 175), аў 1717-м заклаўза 6 000 тынфаў быхаўскі ма-
ёнтак Седлішча каралеўскаму палкоўніку Зерману Берлінгу (Сап., т. II, стар. 208). У 1723 г.
стольнік Юры Сапега аддаўу заклад быхаўскія фальваркі Макоўка (за 400 залатых Казіміру
Шэмету) і Глухаў (за 400 талераў Крыштофу Францішку Расцішэўскаму, падстольніку трок-
скаму) (Сап., т. III, стар. 80). У 1724 г. распарадчыкам маёнткаў Юрыя Сапегі быў Мікалай
Булгарын (Сап., т. III, стар. 82). Ужо як мсціслаўскі ваявода Юры Сапега ў 1732 г. атрымаў
прывілей на штогадовы кірмаш у Быхаве (Сап., т. III, стр. 86-87). Быхаў пераходзіць пасля
смерці Юрыя да яго сына Антонія Казіміра, старосты мерацкага (1732). У 1739 г. павод-
ле яго тастамента абодва Быхавы пераходзяць да Міхала Сапегі, лоўчага ВКЛ (Сап., т. III,
стар. 181). Падканцлер Міхал у 1756 г. заклаў быхаўскі маёнтак Ходаў Дамініку і Кацяры-
не Пішчалам (Сап., т. III, стар. 314). Па тастаменце Міхала абодва Быхавы ў 1740 г. пера-
ходзяць яго пляменніку Міхалу Ксаверыю (Сап., т. III, стар. 318). Яго жонка Аляксандра
з Чартарыйскіх мае на іх пажыццёвае права і ў 1761 г. працягвае Юрыю Буфалу, пісару
гродскаму гарадзенскаму, заклад за 24 000 залатых быхаўскага маёнтка Сяльца (Батомаўкі)
(Сап., т. III, стар. 321). Абодва Быхавы пераходзяць цяпер да Аляксандра, канцлера ВКЛ, а
затым да яго сына Францішка Сапегі. Быхаў у гэты час прыносіць 300 000 залатых гадаво-
га даходу. Сын Францішка Яўстах канчаткова прадаў Быхаў Шыбеку ў 1828 г. (Сап., т. III,
стар. 427, 436).
ЦЕШКАЎ = ФРОЙГАН, маёнтак, Сілезія.
Набыты Кацярынай Людвікай (Каценькай) Сапега (у другім шлюбе Жыўна) у Флемінга
(1745). Яна фундавала там касцёл, які захаваўся да нашых дзён. Здаецца, Каценька жыла не ў
Цешкаве, а ў Ліліенгофе = Клечкаве. У любым выпадку, яе нашчадкі прадалі Цешкаў у 1779 г.
за 79 000 талераў фон Сандрэцкаму. У касцёле побач з труной Каценькі стаіць другая труна,
у якой знаходзяцца парэшткі 18-гадовай дзяўчыны, паводле падання - яе дачкі (Сап., т. III,
стар. 340; кн. Лукомскі: Козьмін Вялікі і Новы, Познань, 1914).
ЦІМКАВІЧЫ, маёнтак, Наваградскае ваяводства.
Перайшлі да Сапегаў з жонкай Яна Станіслава маршалка ВКЛ, Ганнай Схаластыкай
Хадкевіч. У 1628 г. Ян Станіслаў прадаў фальварак Цехава Андрэю Радвану (Сап., т. II,
стар. 8). Казімір Леў, падканцлер, брат маршалка, як наступны ўладальнік, у 1655 г. запісаў
Цімкавічы Ганне Сапега, дачцэ Мікалая, пісара польнага (Сап., т. II, стар. 43-44). Пазней
Цімкавічы, пасля смерці Ганны ў 1667 г., па спадчыне перайшлі да Гілярыя Палубінскага,
літоўскага польнага пісара (Сап., т. III, стар. 57). Пры падзеле капіталаў Палубінскіх паміж
дзвюма сёстрамі Радзівіл і жонкай Юрыя Сапегі Цімкавічы у 1685 г. перайшлі да Радзівілаў
(Сап., т. III, стар. 59). У Цімкавічах Казімір Леў пабудаваў храм. У Геаграфічным слоўніку
інфармацыя, што драўляны парафіяльны касцёл св. Міхала пабудаваны ў 1647 г. Львом
Сапегам, з’яўляецца памылковай, бо тады Леў ужо не жыў, а ўладальнікам Цімкавічаў быў
яго сын Казімір Лявон (Леў).
483
ЧАРНОБЫЛЬ, маёнтак, Кіеўшчына.
Маёнтак Соф’і Кміцянкі, дачкі Філона Кміты, жонкі Лукаша Сапегі. Чарнобыль Лукаш
перапісаў за 150 000 залатых канцлеру Льву, а права на спадчыннае ўладанне ён атрымаў ад
жонкі князя Юрыя Горскага - сястры Соф’і Кміцянкі. Леў у тастаменце даручыў прадаць
Чарнобыль, каб сплаціць даўгі (Сап., т. I, стар. 81, 197-198). Лукаш з жонкай збудавалі ў
Чарнобылі дамініканскі касцёл, пры якім і пахаваныя. Чарнобыль застаўся ў радзіне, і
Казімір Леў перапісаў яго Яну Сапегу (коданскаму), пісару польнаму кароннаму, ад яко-
га маёнтак пераходзіць да яго сына Паўла, а пазней да канцлера Яна Фрыдэрыка (Сап.,
т. III, стар. 148). Фрыдэрык у 1751 г. перапісвае яго пляменніку Яну Красіцкаму (Сап., т. III,
стар. 158). Калі ўладальнікамі Чарнобыля былі ружанскія Сапегі, у яго ўваходзілі вёскі
Карагоды, Капачы, Жаўняроўка, Сакаловічы, Ляўковічы, Цярэха, Цярэмцы, Карпілаўка,
Ладышкі, Краснае Поле, Скрыпкі, Машова, Кашоўка, Апашыцы, Лялёў, Бурчывода, Чара-
вач, Ямполь і мястэчка Парышаў. Паводле Геаграфічнага слоўніка, Казімір Леў Сапега па
парадзе Стэфана Хмелера, правінцыяла дамініканцаў, паставіў касцёл і кляштар у больш
зручным месцы і падараваў кляштару вёскі Парышаў, Лялёў і Кашоўку; так шчодра адора-
ны кляштар карміў 24 братоў.
ЧАРЭЯ, маёнтак, Полацкае ваяводства.
Маёнтак перайшоў да Сапегаў з Федзяй (Тэадорай) з Друцкіх-Сакалінскіх, жонкай
Багдана Сямёнавіча Сапегі. Запісам Місайлы, уладыкі смаленскага (брата Федзінага дзеда
Сенькі Друцкага) ад 1475 г. атрымлівала яна і яе муж Багдан патранат над фундаваным імі
манастыром Святой Троіцы (Сап., т. I, стар. 2). У 1497 г. кароль Ян Альбрыхт пацвердзіў ім
валоданне Чарэяй. У 1520 г. Іван Багданавіч пры дзяльбе спадчыны па бацьку пакідае сабе
Чарэю. У 1533 г. ён судзіцца з князем Лукомскім і Чыжом за траціну Чарэі. Суды Сапегаў з
Лукомскімі цягнуцца да 1561 г., бо тыя мелі пэўныя правы на Чарэю яшчэ з часоў Друцкіх-
Сакалінскіх; цяжка сёння зразумець, хто меў рацыю. У 1580 г. Павел Сапега, кашталян
кіеўскі, запісаў тастаментам сваю частку Чарэі брату Міхалу. Спрэчкі Сапегаў адносна
Чарэі цягнуліся гадамі, пакуль яе не выкупіў канцлер Леў. У 1599 г. ён адбудаваў моцна
пашкоджаны манастыр Святой Троіцы над возерам Галоўля, а на выспе дабудаваў другі
манастыр з царквой. Леў перапісаў Чарэю Казіміру Льву, які збудаваў там, праўдападобна,
каталіцкі касцёл і перадаў маёнтак Паўлу Яну, будучаму гетману, ад якога Чарэя перайшла да
яго сына гетмана Казіміра Яна. У 1699 г. Чарэя была панішчаная ворагамі гетмана Агінскім,
Зяновічам і Бяганскім (Сап., т. II, стар. 41-42, 85,188,284). 3 тастамента Паўла вынікае, што
Чарэя перайшла Бенедыкту, брату Казіміра Яна (Сап., т. III, стр. 2). У 1672 г. Бенедыкт разам
з жонкай аддаюць Чарэю ў арэнду Рыгору Казіміру Падбярэзкаму, ваяводу смаленскаму,
за пазычаныя 87 000 залатых (Сап., т. III, стар. 4). Ад Бенедыкта Чарэя перайшла да яго
сына Міхала, які ў 1718 г. аддаў яе ў заклад за 63 000 залатых Кацярыне Пац (Сап., т. III,
стар. 199), аў 1730 г. у трохгадовую арэнду (за 92 150 тынфаў) Лявону Валадковічу, менскаму
абознаму (Сап., т. III, стар. 122) - за выняткам войтаўстваў Шчавін і Дакучын, якія ўжо былі ў
закладзе ў Бекельмана. У наступным годзе Чарэя атрымлівае прывілей на кірмашы, у 1737-м
пераходзіць да Казіміра Сапегі, генерала літоўскай артылерыі, які ў тым жа годзе заклаў
484
маёнтак за 6000 талераў Людвіку Саковічу (Сап., т. III, стар. 207). Пасля смерці генерала
біскуп Юзаф з 1738 г. займаецца маёмасцю яго сыноў, выкупляе вёскі Меляшкевічы і Вацёры
з закладу ў Валадковічаў. Па дасягненні паўналецця пляменнікаў Чарэя пераходзіць да адна-
го з іх - Міхала Ксаверыя, а пасля яго смерці - да брата Аляксандра, будучага канцлера. У
1741 г. Чарэя закладзеная Яну Давойну-Салагубу, адкуль яе выкупляе Міхал у 1756-м за 239
360 залатых (Сап., т. III, стр. 403). Моіа Ьепе: біскуп Юзаф у 1748 г. заклаў чарэйскія Калыбанаў
і Рыдаў за 32 000 залатых Юзафу Давойну-Салагубу (Сап., т. III, стар. 284). Міхал Ксаверы
ў 1759 г. заклаў чарэйскія Шчаўры за 4 633 чырвоных залатых, выкупіўшы іх у Гільзенаў,
ваяводаў менскіх, аў 1761 г. заклаўза 7 500 талераўчарэйскія войтаўствы Калабанаў, Худаў,
Дакучаны, Язвы і Кіёўцы Ігнацыю і Алене Агінскім, сям’і маршалка ВКЛ (Сап., т. III,
стар. 405-407). Да Шчаўроў належалі тады вёска Лашанцы, войтаўства Каменкі з вёскамі
Новыя і Старыя Каменкі, Белаборкі, Дуброўка, Калодніцы. Чарэя заставалася ў руках
Сапегаў да 20-х гг. XIX ст., калі была падараваная Францішкам Сапегам Юзафу Мілашу.
У Геаграфічным слоўніку знаходзім: «У часы, калі Чарэя належала Мілашам [...], там было
поўна партрэтаў і памятных рэчаў Сапегаў [...], засталася выдатная базыліка з цудадзейным
абразом св. Арханёла Міхала, пабудаваная ў 1584 г. Казімірам Львом [...]. Гэты храм згарэў
падчас вайны з Масквой у часы Яна Казіміра. Другі касцёл, фундаваны Міхалам Юзафам,
ваяводам падляшскім, таксама [...] згарэўу 1739 г., але быў адноўлены».
ЧАРЛЁНА, маёнтак, Трокскае ваяводства.
Перайшла да Сапегаў як пасаг Ганны з Крашынскіх, жонкі Януша Багданавіча (шлюб
каля 1513 г.); пасаг быў пацверджаны каралём у 1523 г. (Сап., т. I, стар. 36). Чарлёна пазней
належала Янушаваму сыну Дзмітрыю, а пасля яго забойства братам Стэфанам на маёнтак
прэтэндаваў трэці брат Глеб, які потым судзіўся за яго і Лунна са сваім стрыечным братам
Паўлам Іванавічам, старостам любецкім. Той жа сцвярджаў, што пазычыў Дзмітрыю 500
коп грошай і атрымаў маёнтак у арэнду (Сап., т. I, стар. 80). Пасля смерці трох бяздзетных
братоў Чарлёна пераходзіць у 1586 г. разам з Луннам братам Мікалаю і Льву, сынам Міхала
Сапегі. Паколькі Леў памёр бяздзетным, Чарлёнай завалодаў кухмістр Мікалай Сапега.
Пасля падзелу спадчыны па ім у 1615 г. Чарлёна дасталася Фрыдэрыку, будучаму старосту
астрынскаму і гарадзенскаму. Ён разам з жонкай фундаваў там манастыр для 4 манахаў-
базыльянцаў, якому запісаў фальварак Міклашэўшчыну. Як першая прадстаўніца роду
там была пахаваная Кацярына Сапега з Трызнаў, сястра фундатара. Чарлёна пасля смерці
бяздзетнага Фрыдэрыка перайшла да яго пляменнікаў Камароўскіх, якія прадалі маёнтак
Вільчкам. У1655 г. кляштар базыльянак з Менска, з-за вайны з Масквой, пераехаўу Чарлёну.
Вільчкі прадалі яе назад Казіміру Яну Сапегу, ваяводу віленскаму, у 1687 г., а ён заклаў яе
ў 1692 г. за 5 000 талераў Юрыю Цыпрыкоўскаму-Гадзілу, войскаму мазырскаму (Сап., т. II,
стар. 113, 115, 179). Наступны ўладальнік Чарлёны, маршалак ВКЛ Аляксандр, заклаў яе
каралеўскаму палкоўніку Антонію Штэйну і яго жонцы Хрысціне з Малахоўскіх, а за 500
талераў у 1731 г. аддаў у арэнду Вінцэнту Феліцыяну і Барбары Пяткевічам (Сап., т. III,
стар. 97, 103). Палова Чарлёны ў 1746-м перайшла да лоўчага Міхала Сапегі (тады да яе
належалі фальваркі Харціцы і Казакоўцы), які ў 1737 г. выкупляе яе з закладу ў Бурынскага за
485
20 000 залатых і прадае за 3 000 талераў Рафалу Сяклуцкаму, падстольніку і пісару лідскаму.
У 1747 г. Міхал Сапега выкупляе ад Хрысціны Масальскай рэшту спадчынных правоў на
Чарлёну і Лаўна за 10 000 залатых (Сап., т. III, стар. 298). У 1760 г. ён перапісвае Чарлёну
свайму родзічу Міхалу Ксаверыю Сапегу, ад якога яна пераходзіць да яго брата, канцлера
Аляксандра, які ў 1779 г. закладным правам саступае Чарлёну і Лаўна Зыгмунту Грабоўскаму,
крайчаму ВКЛ, за 165 397 залатых (Сап. т. III, стар. 382-383). Паводле Геаграфічнага слоўніка,
Міхал Масальскі прадаў сваю палову Чарлёны Міхалу Сапегу.
ДЗЯРЭЧЫН, маёнтак, Наваградскае ваяводства.
Перайшоў па кудзелі праз Палубінскіх, Сангушкаў і Вішнявецкіх як пасаг да Гальшкі
Сапегі, дачкі віцебскага ваяводы Мікалая. Яна разам з мужам Самуэлем Валовічам прадае
Дзярэчын у 1609 г. (разам з фальваркамі Шчара і Бярозкі) князю Аляксандру Палубінскаму
(Сап., т. I, стар. 227). Дзярэчын перайшоў да ружанскіх Сапегаў 22 верасня 1685 г. - як пасаг
Ізабелы Алены Палубінскай, якая ў гэты дзень узяла шлюб у Дзярэчыне са стольнікам ВКЛ
Юрыем Сапегам (Сап., т. II, стар. 173). У 1629 г. Соф’я Сапега разам з мужам Канстанцінам
Палубінскім фундуе касцёл дамініканцаў у Дзярэчыне (Сап., т. II, стар. 63). У той час да Дзя-
рэчына належалі фальваркі Цяшэйкавічы, Азярніца і Бярозкі (Акты Галоўнага трыбунала
1686 г., 18 траўня, № 59, 61, 65). У 1703 г. Ізабела Сапега закладвае Бярозкі за 2 200 талераў
Яну Сцыпіёну дэль Кампа і яго жонцы Тэрэзе з Глябіцкіх-Юзафовічаў, а ў 1705 г. Юры Сапе-
га аддае Казіміру Сцыпіёну дэль Кампа іншую частку дзярэчынскіх уладанняў - фальварак
Крупава з вёскамі Залацеева, Дарагляны і Русанія за пазычаныя ў яго 3 000 талераў (Сап., т. III,
стар. 66-67). У 1711 г. тыя ж Сапегі закладваюць Дзярэчын за 54 000 тынфаў Уладыславу
Астроўскаму, чашніку цеханоўскаму, і яго жонцы Марыяне з Марозаў (Сап., т. III, стар. 71).
Антоні Сапега, наступны ўладальнік Дзярэчына, выкупляе той заклад у 1723 г., а ў 1730 г.
закладвае Дзярэчын зноў - за 55 000 залатых Фларыяну Булгарыну. Па тастаменце Антонія
Дзярэчын пераходзіць да Аляксандра Сапегі (1739), а той прадае яго разам з даўгамі свай-
му дзядзьку Міхалу, ваяводу падляшскаму, за 150 000 залатых плюс каштоўнасці з дзярэ-
чынскага палаца (Сап., т. III, стар. 360). Міхал у 1750 г. аддае Дзярэчын у заклад канвенту
віленскіх дамініканцаў за 25 000 залатых (Сап., т. III, стар. 310). Падканцлер Міхал перапісаў
маёнтак Міхалу Ксаверыю, пасля ранняй смерці якога Дзярэчын пераходзіць да яго брата
Аляксандра, канцлера ВКЛ, а ад яго ў 1793 г. сыну Францішку. У гэты перыяд у Дзярэчыне
паўстаў новы цудоўны палац; у 1793-м ён быў афіцыйна адкрыты Францішкам і яго жонкай
Пелагеяй з Патоцкіх і стаў галоўнай рэзідэнцыяй Сапегаў да канфіскацыі ў 1831 г. Ыоіа Ьепе:
канцлер тастаментам загадаў перабудаваць дзярэчынскі тэатр на капліцу. У 1933 г. Дзярэ-
чын вярнуўся да Сапегаў. На час продажу ў 1748 г. да Дзярэчына належалі фальваркі і вёскі:
Шчара, Цяшэйкавічы, Крупава, Бярозкі, Ланцавічы, Дарагляны, Азёркі, Горла, Зацішава,
Пляцянічы, Мілявічы (Акты Галоўнага трыбунала 1749 г., 29 траўня, № 195). Паводле
Геаграфічнага слоўніка, «у 1786 г. у дзярэчынскім палацы былі багатыя калекцыі кніг і твораў
мастацтва, прывезеныя з Ружанаў». Усе калекцыі разам з архівамі Сапегаў былі перавезе-
ныя ў Маскву («Запіскі» Пуслоўскага былі здабытыя з маскоўскіх архіваў). Захаваліся спісы
канфіскатаў з дзярэчынскіх калекцыяў Францішка Сапегі.
486
ДЗЕВЯГОЛА (Дзевякгола, Сапежышкі, Панямонь), маёнтак і пушча ў Ковенскім і
Вількамірскім паветах.
У 1502 г. Івашка Сямёнавіч атрымлівае прывілей на вечнае ўладанне пушчай Дзевя-
гольскай (Сап., т. I, стар. 9). У 1569 г. Павел Іванавіч Сапега, ваявода наваградскі, атрымлівае
пацвярджэнне куплі Дзевяголы, якую каралеўскі прыдворны Богуш Аляксеевіч Аўсянік
набыў ад Кунцэвіча і прадаў Сапегу за 2 000 коп грошай. Відаць, ад маёнтка пайшла і назва
пушчы, якую бацька Паўла атрымаў ад караля (Сап., т. I, стар. 53). У выніку дамовы 1579 г.,
падпісанай у Вільні паміж сынамі наваградскага ваяводы Паўла Сапегі, наймалодшы з іх,
Андрэй, атрымаў сваю частку маёнтка (Сап., т. I, стар. 129). Андрэй разам з жонкай у 1584 г.
прадаюць за 15 000 коп грошай земскаму гарадзенскаму суддзі Рыгору Масальскаму маёнткі
над Нёманам - бацькоўскі Сапежышкі і набыты - Дзевяголу. Гэты продаж кароль пацвяр-
джае ў 1585 г. Потым паўстала з гэтай нагоды судовая справа, з якой вынікала, што даўняя
пушча Дзевягольская пазней называлася Сапегаўскай.
ДАРАГАСТАІ, мястэчка і маёнтак, Валынскае ваяводства.
У 1649 г. Соф’я Дарагастайская, як апошняя з роду, запісвае сваю маёмасць разам з
Дарагастаямі мужу Тамашу Сапегу. Бяздзетны Тамаш, паміраючы ў 1654 г., запісвае сваю
маёмасць тром братам (Сап., т. II, стар. 129,131). У 1676 г. Мікалай Лявон, староста оўруцкі,
сын Яна, пісара польнага кароннага, атрымаў у спадчыну па дзядзьках мястэчка Дарагастаі з
замкам, з Муравіцай, Коблінам іўсімі прылегласцямі (Сап., т. II, стар. 27). Ксёндз Бурноўскі
у кнізе «Інвестыгацыя сапегаўскай высокалётнай стралы...» (Варшава, 1745) пісаў аб
сапегаўскай фундацыі ў Дарагастаях для кармелітаў старога закону. Мікалай, паміраючы
бяздзетным у 1685 г., мусіў перапісаць маёнтак на брата Казіміра, а той, паміраючы ў 1703-м,
пакінуў Д арагастаі сыну Яну Фрыдэрыку, які перад смерцю ў 1751 г. перадае іх Яну Хадкевічу,
свайму пляменніку (Сап., т. III, стар. 27,140,148,159,172). Паводле Геаграфічнага слоўніка,
Вялікія і Малыя Дарагастаі - вёскіў Дубенскім павеце, паміж Млынавам і Астрожам, дзе Ян
Сапега ў сярэдзіне XVII ст. (?) заснаваў кляштар кармелітаў.
ДРУЯ - ДРУЙШЧЫНА, маёнтак, Полацкае ваяводства.
У 1516 г. Івашка Сапежыц, ваявода падляшскі, валодаў у розны час атрыманымі ці
набытымі ўладаннямі, сярод якіх былі Задзвінне, Рафалавічы, Тыкнічы, Ходараўшчына,
Арэц; усё гэта разам утварала Друйшчыну (Сап., т. I, стар. 15). Друйшчына пераходзіць
пры падзелах да двух яго сыноў - Паўла і Міхала; гэта пацверджана каралём у 1519 г. (Сап.,
т. I, стар. 47, 56). Потым Друйшчына пераходзіць да трох сыноў Паўла, бо адзіная дачка
Міхала Ганна выйшла за Сяняўскага, а яе адзіная дачка - за Язлавецкага з Кароны, таму не
магла атрымліваць у спадчыну маёнткі ў Літве. Яе частка вярнулася да трох братоў, сыноў
Паўла (Іказнь, Замошша, Лужок, Вяты, Грэча і Гуштата). Адзін з сыноў, Андрэй, не маючы
дастаткова грошай, каб весці маёмасныя суды, запісвае сваю частку канцлеру Льву (1588),
а канцлер праз пару гадоў выкупляе ўсю Друйшчыну, яна цалкам апынаецца ў ружан-
скай галіны і нямала спрыяе ўмацаванню сапегаўскіх уплываў у Літве ў час, калі кодан-
ская галіна амаль на 200 гадоў адсунулася ў цень і стала больш падляшскай, чым літоўскай
487
(Сап., т. I, стар. 148). У 1600 г. канцлер Леў набывае Друю, Чурылаўшчыну, Дзедзін, Залессе
(ад князёў Масальскіх), Асвею (за 12 000 коп грошай ад Станіслава Кішкі) (Сап., т. I, стар.
164). Уладанні Льва пасля заўчаснай смерці двух старэйшых сыноў пераходзіць да найма-
лодшага Казіміра Льва. Той запісвае ў 1652 г. Іказнь з замкам, Сапежын з Друяй, Дуброўну і
Асвею са Шкудамі і Крэтынгу пляменніку Казіміру Яну (Сап., т. II, стар. 36-37). Казімір Ян
у гонар жаніцьбы яго сына Аляксандра з Марыяй Хрысцінай дэ Бэцюн у 1691 г. перадае яму
Друю, Іказнь, Сапежын. У1720 г. Аляксандр аддае друйскія маёнткі ў арэнду за 20 000 тынфаў
гадавых каралеўскаму палкоўніку Антонію Штэйну і яго жонцы Хрысціне з Малахоўскіх. У
1726 г. Аляксандр перапісвае друйскія маёнткі свайму сыну Казіміру, старосце воўпенскаму,
генералу літоўскай артылерыі, які ў тым жа годзе здае іх у арэнду за 7 500 талераў гадавых
Віктару Ліндаману (Сап., т. III, стар. 202), а ў 1731-м закладвае, мабыць, толькі частку, за па-
зыку ў 6 000 талераў Яну Гільзену (бо ў 1735-м таму самаму Гільзену закладвае Асвею і Друю
за 16 000 талераў). Асвея з гэтага закладу ніколі ўжо не выйшла і перайшла па спадчыне да
Плятэраў і Старадурскіх (Сап., т. III, стар. 205-206). Казімір памірае без тастаментаў 1738 г., і
яго маёмасць пераходзіць да дзяцей, якімі апекаваўся біскуп Юзаф, яго брат. Ён у 1739 г. пра-
дае прыналежную да Друшчыны Пустыню за 12 500 талераў Плятэрам (Сап., т. III, стар. 272). У
1743-м ён выкупляе з закладаў Сар’ю і Росін, каб адразу ж закласці за 7 800 талераў Мікалаю
і Барбары Лапацінскім (Сап., т. III, стар. 274). У 1744 г. пацвярджае заклад Загор’я з вёскамі
Бялоўцы, Смуткі і Гадзі, закладзенымі яшчэ маршалкам Аляксандрам дамініканскаму кляш-
тару ў Друі за 15 400 залатых. Нягледзячы на тое, што, як ужо гаварылася, Асвея з закладу
не вярнулася, біскуп Юзаф выкупляе маёнтак ад Пацея за прыблізна 7 000 талераў і заклад-
вае асвейскія вёскі Сенькава, Боркі, Свяціцы, Маўнаваціцы і Макалянкі за пазыку 20 000
залатых Мікалаю і Барбары Лапацінскім (Сап., т. III, стар. 278). Біскуп Юзаф увесь час за-
кладвае, прадае, пагаджаецца і судзіцца, таму цяжка разабрацца ў яго маёмасных справах
(Сап., т. III, стар. 274-277, 279-280). У 1752 г. Аляксандр Сапега, будучы канцлер, заканчвае
пагадненнем суд з Жабам, які трымаў за 3 000 талераў друйскую Дубровіцу, а ў 1753-м прадае
друйскі маёнтак Ёды Ігнацыю Лапацінскаму за прыблізна 60 000 залатых і дае яму права вы-
купу фальварка Ёдкі. У той самы дзень прадае таксама друйскія маёнткі Загор’е і Бялоўцы
Антонію Мірскаму за 28 000 залатых. У 1754 г. прадае за 100 000 залатых і 128 000 заклад-
ных Іказнь, частку Друйшчыны. У 1646 г. падканцлер Казімір Леў фундуе ў Сапежыне (Друі)
бернардынскі касцёл і кляштар, вельмі багата аздобленыя. Паводле Геаграфічнага слоўніка,
«касцёл Святой Троіцы фундаваны Казімірам Львом у 1646 г. [...] Сапегі мелі свой замак у
XVIII ст. над Дзвіной». Паводле «Энцыклапедыі Аргельбранда» (т. III, стар. 401.), «Друя пры
ўпадзенні ў Дзвіну Друйкі [...] некалі мела 17 касцёлаў і ў XVIII ст. ўмацаваны замак. Даўней
была ўласнасцю Сапегаў і звалася таксама Сапежынам». Францішак Сапега падараваў Друю
Нітаслаўскаму.
ДУБРОУНА, вялікія маёнткі над Дняпром, Віцебскае ваяводства.
У 1667 г. у выніку падзелу маёмасці паміж дзвюма апошнімі сёстрамі з Глябовічаў (Марцы-
белай Агінскай і Хрысцінай Сапега, жонкай Казіміра Яна) Казімір Ян Сапега атрымлівае Стора-
488
жава і Ляды. Другая частка маёнткаў бяздзетнай Марцыбелы застаецца пажыццёва ў руках
яе мужа, будучага канцлера Марціна Агінскага, а пасля яго смерці ў 1690 г. пераходзіць Са-
пегам і называецца канцлерскай (Сап., т. II, стар. 162, 209). У 1693 г. Казімір Ян і Хрысціна
Сапегі перадалі Дуброўна ў арэнду мечніку Каралю Агінскаму за 210 000 залатых, што свед-
чыць пра велічыню маёнтка. У 1700 г. яны ж закладваюць Гараны - спачатку сям’і Юрыя
Глябіцкага, потым Яну Фейдану і ІПакуліну, затым тым жа Глябіцкім за 18 000 залатых (Сап.,
т. II, стар. 190-191). Канфедэраты пасля Алькеніцкай бітвы замардавалілі 2 500 сапегаўскіх
мужыкоў у Дуброўне, а Пацей завалодаў усім і атрымліваў на працягу 10 гадоў 100 000 зала-
тых (Сап., т. II, стар 209-210). Пасля супакаення ў Літве (Сапегі пачалі вяртацца на радзіму)
Пацей незаконна прадае гэтыя маёнткі Меншыкаву, узяўшы вялікі задатак гатоўкай. У 1711
г. Сапегі пачынаюць судовыя працэсы (закончыліся толькіў 1765 г.), і Пацей, які выглядаў
злодзеем адносна сапегаўскай маёмасці, цяпер абакраў на сотні тысячаў Меншыкава.
Сапегаўскія ўпаўнаважаныя ў Маскве - Красоўскі і Зяляўскі - таксама падманваюць свах
гаспадароў, але прыканцы 1716 г. Сапегі ўсё ж забіраюць назад Дуброўну з прысуджанай
ім кампенсацыяй 2 493 000 залатых. У 1719 г. вяртаецца да іх і Дуброўна канцлерская, з
гэтага часу Сапегі валодаюць усімі маёнткамі (Сап., т. II, стар. 209-211). У 1721 г. стольнік
Юры Сапега закладвае Юшкоўскае войтаўства за 1 200 талераў сям’і Вітольда Сяліцкага,
сваю палову маёнткаў Лады і Глебава за 9 000 талераў Антонію Навасельскаму, а яшчэ дзве
вёскі за 4 000 тынфаў Станіславу Галінскаму. У тым жа годзе браты Юры і Аляксандр вы-
купляюць Кісялі і Златовічы з закладу ў Аляксандра Пшаздзецкага. У 1722 г. падпісваецца
пагадненне паміж братамі: замак дастаўся стольніку, які тут жа саступіў яго маршалку (за
10 000 залатых гатоўкай) (Сап., т. III, стар 76-77). Стольнік закладвае вёску Царковічы за 500
талераў Ю. Кор-він-Пятроўскаму, фальварак Гудаў (64 хаты) за 4 000 талераў Аляксандру
Юзафовічу, маёнтак Сяльцо за 2 000 талераў Фр. Аскерку, Кузьмінічы (ці дубровенскія?) за
26 000 залатых Лявону Любашанскаму. Браты пазычаюць у 1723 г. з гарантыяй на Дуброўне
21 000 тынфаў у Антонія Пузыні (Сап., т. III, стр. 75-81). Юрый, ажаніўшыся другім раз-
ам (1724) з Тэадорай Солтан, запісвае ёй 200 000 залатых на маёнтках Савіны і Старажо-
вы, прыналежных да Дуброўны. У 1725 г., маючы доўг 132 000 залатых і 1 100 талераў пе-
рад Юрыем Тышкевічам, аддае яму на правах закладу сваю частку Дуброўны (Сап., т. III,
стар. 82-83). У 1730 г. Юры Сапега запісвае сваёй жонцы 100 000 залатых на Клімавіцкім
войтаўстве, а ў 1732-м атрымлівае прывілей на кірмаш у Дуброўне. Клімавіцкае войтаўства
засталося ва ўладанні Тэадоры да яе смерці ў 1774 г. (Сап., т. III, стр. 88-89). У 1700 г. мар-
шалак Аляксандр перадае заклад дубровенскага Пустынскага войтаўства Юзафу Корвін-
Пятроўскаму, які дапазычае яму 2 800 талераў. У 1718 г. той жа Аляксандр аддае за 2 000
талераў фальварак Кісялі з вёскамі Залатовічы і Рудашкаў Аляксандру Пшаздзецкаму, а ў
1720-мзакладваеза15 681 залатых частку Дуброўны сям’іЯна Лендорфа. У 1721 г.закладвае
дубровенскае войтаўства Юшкова за 1 200 талераў Раману Сяльніцкаму, у 1722-м закладвае
за 3 000 талераў вёскі Карабановічы і Добрынь Аляксандру Глябіцкаму-Юзафовічу, у 1730-м
закладвае Саловы (Замежжа) з Тухінскага войтаўства за 3 250 тынфаў сям’і Караля Падо-
скага (Сап., т. III, стар. 99, 102, 104). У 1731 г. маршалак Аляксандр сваю палову Дуброўны
489
аддае ў арэнду на год за 52 000 залатых Аляксандру Пшаздзецкаму, кашталяну інфлянцкаму.
У тым жа годзе ён закладвае дубровенскія вёскі Літвінава, Кабылы і Лаўкі за 35 150 залатых
братам Бучынскім, якія ўжо трымалі за тую ж суму войтаўства Скараходаўскае. У 1765 г.
Хрысціна Ружа Масальская, адзіная дачка Юрыя Сапегі, закладвае палову Дуброўны і Лядаў за
270 000 залатых Мікалаю Ваўку-Ланеўскаму. У 1733 г. сыны маршалка Аляксандра выкупля-
юць з закладу ў Клеменса Браніцкага частку Дуброўны, штогадовы прыбытак з яе дасягаў
45 315 залатых (Сап., т. III, стар. 205-206, 210, 273, 275-277). Біскуп Юзаф Сапега ў 1754 г.
запісвае сваю частку Дуброўны Аляксандру Сапегу (Сап., т. III, стар. 286). Нейкую Дуброўну
ў 1738 г. закладвае Міхал Сапега, староста гульбінскі, разам з войтаўствам Баева (Сап., т. III,
стар. 288). У 1748-м Міхал Сапега (будучы падканцлер) атрымлівае палову Дуброўны з
фальваркамі Чурылавічы і Грудзінава (у Полацкім ваяводстве), а ў тым жа годзе аддае ў дар
гэтыя фальваркі Мікалаю Лапацінскаму. Стаўшы падканцлерам, упаўнаважвае мужа і жон-
ку Сасноўскіх, сям’ю пісара літоўскага, выкупіць дубровенскія Дзякельскія засценкі (Сап.
т. ПІ, стар. 315), а ў 1759-м запісвае сваю частку Дуброўны Аляксандру Сапегу, будучаму
канцлеру. Моіа Ьепе: Юры Сапега незаконна прадаў нейкую Дуброўну ў Мсціслаўскім ваявод-
стве. У 1760 г. Аляксандр Сапега са згоды свайго брата Міхала прадае ўсю Заслаўшчыну (яе
памылкова прыпісвалі да Дуброўны) за 618 916 залатых. Дуброўна была прададзеная толькі
ў 1782 г. Рыгору Пацёмкіну за 5 800 000 залатых (Сап., т. III, стар. 376-377,379-383).
ДЫРВЯНЫ (сённяшні Быкаў), вёска і маёнтак, Полацкае ваяводства.
У Слоўніку геаграфічным (т. I, стар. 504) у артыкуле Быкаў чытаем: «Яшчэ пад назвай
Дырваны у 1599 г. быў прысуджаны Сухадольскаму. Пасля шведскіх войнаў пераходзяць
у валоданне Сапегаў (да 1671-1776 гг.) У 1776-м канцлер Аляксандр аддаў іх пісару ВКЛ
Ігнацыю Лапацінскаму. Толькі ў 1780 г. спадчыннік Ю. Ромер будуе ў Дырванах двор і
называе яго Быкавым». У 1685 г. гетман Казімір Ян закладвае Дырваны за 4 200 залатых
Міхалу Рафалу Шумскаму (Сап., т. II, стар. 171). У 1718 г. яго сын Аляксандр пацвердзіў тую
ж суму закладу Аляксандру Тамашэвічу (Сап., т. III, стар. 99). У 1776 г. канцлер Аляксандр
запісвае Дырвяны з возерам Любанем Ігнацыю Лапацінскаму (Сап., т. III, стар. 380).
ДЗЕМБРАЎ, прыналежны да Спушанскіх маёнткаў, Наваградскае ваяводства.
Перайшоў да Сапегаў з Севярынай Урускай у 1877 г. як частка яе пасагу. Заставаўся ў
валоданні міністра Яўстаха Сапегі да Другой сусветнай вайны (1939).
ГЕЛГУДЫШКІ (Гедыголдышкі, Гелгудаў?), маёнтак у Жмуді.
Гелгудышкі дасталіся Івашку Сапегуў 1504 г. Кароль пацвярджае Івашку права спадчыны
на Іказнь, Пагост і Гедыголдышкі ў 1506 г. (Сап., т. I, стар. 10-11). Удава па Івашку ў 1517 г.
атрымлівае чвэрць маёмасці, а менавіта: Пагост з сёламі і панямонскія маёнткі з дваром у
Гедыголдышках (Сап., т. I, стар. 18). У 1525 г. удава судзіцца са скірмунтаўскім старостам
Скопам, які пасля смерці Івашкі далучыў Гелгудышкі да свайго староства. Кароль загадаў
аддаць іх удаве (Сап., т. I, стар. 19). Тая ж удава (Альжбета з Глябовічаў) запісвае навечна
490
каралю маёнтак Морды, а атрымлівае частку маёнткаў Панямонь, Гедыголдышкі, Густату і
Пагост за 2 400 коп грошай (Сап„ т. I, стар. 18). У 1555 г. Паў.ту, сыну Івашкі, яго нявестка
Ганна Міхайлаўна Сапега, княгіня Пронская, саступіла ўспадчыненыя ёю па дзядзьку
Фёдару долі ў Панямоні і Гедыголдышках за 500 коп грошай. У 1566 г. Павел Сапега з той жа
Ганнай (цяпер Сяняўскай), дамовіліся на саступку Сяняўскімі Панямоня (пераназванага
ў Сапежышкі), Гедыголдышак і паловы маёнтка Боцькі (Сап., т. I, стар. 53). У 1584 г.
Андрэй Сапега і яго жонка Хрысціна з Дубінскіх прадаюць за 15 000 коп грошай Гераніму
Масальскаму маёнткі над Нёманам - сямейныя Сапежышкі і набытую Дзевіголу, збываюць
таксама сямейныя Гелгудышкі Мацею Дубінскаму (Сап., т. I, стар. 131). На стар. 137 таго
ж выдання згадваецца, што Раіна Сапега, жонка Мацея Дубінскага, прадае Гедыголдышкі
згаданаму князю Масальскаму за 10 000 залатых. У пачатку XVIII ст. трэцяя жонка гетмана
Казіміра Яна Антаніна Сібіла Вальдштайн, удава па Гелгуду, прыносіць гетману запісаныя
ёй пажыццёва першым мужам Гелгудаў і Панямонь у Вількійскім павеце і Гелгудышкі ў
Вількамірскім з 700 000 залатых, забяспечаных на гэтых маёнтках (Сап. т. II, стар. 207). На
Гелгудышках былі забяспечаныя 400 000 залатых. Падчас падзелу маёмасці Паўла Сапегі
паміж яго сынамі маёнтак складаўся з сёлаў: Гелгудышкі, Птарушаны, Папішкі, Наркуны,
Ятвезь і Мажутайты (Сап., т. I, стар. 129). Паводле Геаграфічнага слоўніка (т. VI, стар. 676),
Гелгудышкі былі прададзеныя жонкай Івашкі ў 1528 г. каралю Жыгімонту.
ГАЛЫПАНЫ (Альшаны), Віленскае ваяводства.
Багдан Сапега, сын Паўла Іванавіча і Алены Гальшанскай, у 1558 г. разам з братам і
дзвюма сёстрамі ўдзельнічаў у падзеле маёмасці па сваім дзядзьку, стольніку літоўскім
Сымону Юр’евічу Гальшанскім, які памёр бяздзетным. У спадчыннае валоданне Багдан
атрымаў Гальшаны. У Гальшанскім замку памёр яго сын Павел Стэфан і быў пахаваны ў
касцёле, ім фундаваным пры кляштары францішканцаў у 1635 г. (Сап., т. I, стар. 55, 112).
Тамаш, наваградскі ваявода, таксама тут пахаваны. Паводле Геаграфічнага слоўніка,
«стары замак Галыпанскіх у руінах [...] Багдан і яго сын Павел, падканцлер вялікі літоўскі,
пабудавалі тут жа за горадам квадратны мураваны трохпавярховы замак, пакінуўшы
цытадэль Альгімонтавічаў». Павел Сапега ў 1618 г. фундуе велізарны касцёл у раманскім
стылі (Сап., т. ІП, стар. 103). Галыпаны ў XVII ст. пераходзяць ад Сапегаў да Жабаў (Балін-
скі, «Старажытная Польшча»; Сурын, «Лісты з падарожжа па краі»), Мікалай Сапега ў
1583 г. прадае нейкую частку Гальшанаў канцлеру ВКЛ Яўстаху Валовічу (Сап., т. I, стар. 115).
Пасля смерці Паўла Гальшаны пераходзяць да яго пляменнікаў Тамаша і Аляксандра, але
былі так абцяжараныя даўгамі, што палова з іх пайшла на продаж. «Гэта быў першы ў Літве
прыклад падзелу маёнткаў паміж крэдыторамі» (Балінскі: «Старажытная Польшча», т. III,
стар. 224). Здаецца, што ўратаваная частка дасталася Тамашу, паколькі ён быў там пахаваны
(Сап., т. II, стар. 141, 145). Наступным уладальнікам Гальшанаў быў Казімір Уладыслаў, які
ў 1692 г. разам са сваёй другой жонкай Ганнай з Фрэдраў пазычыў 18 000 залатых у Андрэя
Камінскага, чашніка браслаўскага, пад заклад Гальшанаў з вёскамі Чуркава і Корабы, з
гарантыяй на Рэчыцы і Загораве (Сап., т. II, стар. 29, 33).
491
ГАЛОУЧЫН, маёнтак, Віцебскае ваяводства.
Верагодна, перайшоў да Сапегаў з Ганнай з Галоўчынскіх, жонкай Крыштофа Стэфана
Сапегі. Галоўчын пераходзіць па спадчыне (?) да гетмана Казіміра Яна, які пад канец жыцця
закладвае галоўчынскія фальваркі Гавяды і Смятанічы за 5 000 залатых (Сап., т. II, стар. 208).
У 1720 г. сыны Казіміра Яна «рэгулююць маёмасныя справы з прэлатам Гасеўскім», у выніку
Галоўчын быў закладзены (Сап., т. III, стар. 75). Здаецца, пры падзеле маёнтак атрымаў
Юры. Пасля яго Галоўчын перайшоў да сына Антонія Казіміра. Пры бліжэйшым разглядзе
справы выглядае, што толькі галоўчынскія грошы пераходзяць туцы-сюды, а сам маёнтак,
здаецца, быў ужо ў іншых руках (Сап., т. III, стар. 174-175,181,186-187, 192).
ГОРЫ-ГОРКІ (Горы Вялікія і Малыя), маёнткі пад Мсціславам, Віцебскае ваяводства.
Маёнткі належалі князю Васілю Юр’евічу Талачынскаму, пасля перайшлі да яго пля-
менніцы, жонкі Івана Сапегі, маці Льва Сапегі. Леў выкупляе іх з закладу і прадае князю
Горскаму, а ў 1596 г. атрымлівае іх ад князя разам з яго капіталам. 1655 годам датуецца фун-
душовы запіс Казіміра Льва Сапегі на збудаваны там касцёл (Сап., т. I, стар. 158,180). Па та-
стаменце Казіміра Льва Горы-Горкі пераходзяць да Палубінскіх (Сап., т. П, стар. 43). Крыш-
тоф Канстанцін Палубінскі падараваў іх гетману Казіміру Яну Сапегу, бо яго сястра Ізабела
Палубінская выйшла замуж за сына гетмана Юрыя Станіслава Сапегу (Сап., т. II, стар. 173).
Юры закладвае ў 1696 г. горацкі фальварак Мікадзіна за 25 000 залатых Міхалу Кошчыцу, а ў
1699-м Галынку і Свяршчоўшчыну за 4 000 залатых Ст. Ельскаму (Сап., т. ПІ, стар. 62-64). У
1711 г. Ізабела Сапега закладвае князю Меншыкаву Горы-Горкі за 30 000 талераў - 240 000 за-
латых (Сап., т. III, стар. 70). У 1721 г. Антоні Сапега, сын Юрыя, пацвярджае заклад горацкай
Галоўшчыны (Сап., т. III, стар. 175). Паводле Геаграфічнага слоўніка, «Горкі - павятовы горад
у Магілёўскай губерні на рацэ Капылцы. Каталіцкі касцёл, які сёння ўжо не існуе, фундаваў
тут сын канцлера Льва Казімір Леў Сапега, падканцлер, выконваючы волю бацькі».
ІКАЗНЬ, маёнтак ў Друйшчыне (мястэчка ў Дзісненскім павеце), Віленскае ваяводства.
У 1499 г. кароль Ян Альбрыхт дае Івашку Сапегу пустку Зенічоўшчына над возерам
Іказню, а ў 1500-м Івашка атрымлівае прывілей на вечнае валоданне Іказню з «сяльцом
Ананыйскім» (манаграфія Касакоўскага, т. III, дадаткі, стар. 72; «Метрыка літоўская», кн. 209,
стар. 797). Гэты прывілей пацверджаны ў 1506 г. (Сап., т. I, стар. 8-9,11). Іказнь пераходзіць
да Міхала Іванавіча, ад якога па спадчыне трапляе да яго дачкі, княгіні Пронскай (Сап., т. I,
стар. 56-57). Калі Ганна Пронская, аўдавеўшы, выйшла ў другі раз замуж за Сяняўскага,
шмат сапегаўскіх маёнткаў перайшло да яе бяздзетнай дачкі Язлавецкай, пасля смерці якой
маёнтак вярнуўся да Сапегаў - Мікалая, Багдана і Андрэя, сыноў Паўла. Яны ж саступаюць
яго канцлеру Льву Сапегу, бо яму зручней разабрацца з доўгам (Сап., т. I, стар. 132, 139,
141-143). У 1589 г. Мікалай Язлавецкі саступае канцлеру замак і маёнтак Іказнь за 15 000 за-
латых (Сап., т. I, стар. 150). Леў выкупляе іказненскі касцёл, фундаваны Іванам, разбураны
і Пронскімі перароблены на кальвінскі збор, аднаўляе і аддае католікам, а таксама фундуе ў
Пагосце касцёл Святой Троіцы (Сап., т. 1, стар. 156). Канцлер саступае Іказнь свайму сыну
Яну, які закладваве мястэчка Сапежын, атрымаўшы на яго магдэбургскае права (Сап., т. II,
492
стар. 4). Іказнь пераходзіць да яго брата Яна Казіміра Льва, які ў 1646-м робіць фунду-
шовы запіс бернардынцам у Сапежыне (Друі), для якіх збудаваў касцёл і кляштар (Сап.,
т. II, стар. 27-28; Кагнавіцкі: «Жыцці Сапегаў ілісты да манархаў», т. III—VII, Вільня, 1790-
1792, стар. 234). Казімір Леў Сапега запісвае ў 1652 г. Іказнь Казіміру Яну Сапегу, свайму
пляменніку, разам з замкам і Сапежынам (Сап., т. II, стар. 37). Казімір Ян закладвае ў 1686 г.
іказненскія Лужкі за 20 000 залатых Самуэлю Кміціцу (Сап., т. II, стар. 174), а ў 1691-м пера-
казвае сыну Аляксандру ў дзень яго шлюбу і Іказнь (Сап., т. II, стар. 176). У1709 г. Аляксандр
саступае за 500 талераў Крыштофу Бутлеру гадавы даход з Іказні, а ў 1714 г. здае ў арэнду
іказненскую Шаркаўшчыну за 7 869 тынфаў Юрыю Сяльніцкаму (Сап., т. III, стар. 97-99).
У 1716 г. ён жа закладвае Шаркаўшчыну за 30 000 тынфаў Марціну Юзафу Дамароўскаму,
а ў 1718 г. Іказнь і Дуброву за 10 000 талераў Францішку Валадкевічу. Аляксандр Сапега,
будучы канцлер, у 1750 г. закладвае Іказнь Бурынскаму, які выкупляе з закладаў іказненскія
фальваркі Капшалева і Гаранішчава (ад Кіпрыяна Мірскага), Шудаўшчыну (ад Канстанціна
Рудаміны на 2 400 залатых), Якубоўшчыну і Дзяхцявічы (ад Скарэўскага за 3000 залатых).
Пазней Бурынскі, даплаціўшы Сапегу 100 000 залатых, атрымлівае Іказнь ва ўласнасць з
ацэнкай у 228 000 залатых (Сап., т. III, стар. 361, 366-367).
ІЎЕ, маёнтак з мястэчкам Мікалаевым, Віленскае ваяводства.
Маёнтак Кацярыны Глябовіч, які дастаўся ёй ад цёткі Слушкі з Кішкаў. Кацярына
была жонкай Юрыя Караля, ваяводы віленскага, і падзяліла сваю маёмасць паміж дочкамі
Марцыбелай Агінскай і Хрысцінай Сапега. Іўе каля 1670 г. атрымаў Казімір Сапега, муж
апошняй. У 1674 г. ён зрабіў фундушовы запіс на фарны касцёл у Іўі, аддаючы яму даход ад
кірмашуў дзень св. Міхала. У 1675 г. швагры выкупляюць супольна іўеўскае Гаўе з закладу
(Сап., т. II, стар. 162-164). У 1686 г. муж і жонка Сапегі закладваюць Іўе за 15 000 талераў
Стэфану Тызенгаўзу,у 1691 г. іўеўскія Вігушкі за 8 000 залатых Міхалу Грабоўскаму, а ў 1693 г.
прадаюць іўеўскі маёнтак Макраву ў Наваградскім павеце за 12 000 залатых Міхалу Мангуду
Пуслоўскаму (Сап., т. II, стар. 174, 176, 179). У 1708 г. гетман Казімір закладвае Гаўе Міхалу
Антонію Копцю за 15 000 залатых. У 1709 г. Казімір судзіцца з Міхалам Віламовічам за ма-
ёнтак Бярозаўцы і вёску Дунай, прыналежныя да Іўя; увыніку маёнткі засталіся ў Сапегаў
(Сап., т. II, стар. 198, 204). У выніку пагаднення паміж сынамі гетмана Казіміра Іўе цалкам
пераходзіць да Аляксандра, маршалка ВКЛ (Сап., т. III, стар. 96), які ў 1730 г. перапісвае
маёнтак сыну Казіміру Лявону, генералу літоўскай артылерыі (Сап., т. III, стар. 204). У
1752 г. браты Аляксандр і Міхал Сапегі, атрымаўшы ўзгодненыя 108 000 залатых, пас-
ля вельмі складанай і працяглай справы, правы на Іўе перадалі мужу і жонцы Агінскім,
сям’і маршалка ВКЛ, якія сталі адзінымі ўладальнікамі іўеўскіх маёнткаў (Сап., т. III, стар.
362-364). Верагодна, стала магчымым таму, што Агінскія мелі права на частку Іўя зда-
вён. У 1686 г. да іўеўскіх маёнткаў належалі фальваркі Галімавічы і Красоўшчына, разам
з татарамі, якія там жылі (Сап., т. II, стар. 174, дад. 2). У Геаграфічным слоўніку паведам-
ляецца: «Калі Агінская, сястра Сапегі, памерла бяздзетнай, Іўе дасталося Сапегам, якія ў
1686 г. заклалі яго Тызенгаўзу».
493
КОДАНЬ, маёнтак, Берасцейскае ваяводства.
Перайшоў да Сапегаў, дзякуючы Івашку Сапегу, які купіў яго ў Рушчыцаў і Хачкі ў
1511 г., пазней атрымаўшы на сойме ў Берасці прывілей на заснаванне мястэчка (Сап.. т. I,
стар. 13). Івашка (Іван) - заснавальнік коданскай лініі Сапегаў. Яго сын Павел будуе ў Кодані
замкавую царкву ў гатычным стылі, якая да сёння існуе як касцёл Святога Духа. Царкву
св. Міхала пабудаваў, праўдападобна, Іван. У 40-я гг. XVII ст. Мікалай Сапега будуе фарны
касцёл, які таксама існуе да сёння як базыліка Маці Божай Коданскай-Сапегаўскай. У 1649 г.
коданскія ўладанні складаліся з фальваркаў (без уліку вёсак): Рэчыца, Забалоцце, Зданаўка,
Капытаў, Міжбор, Дабратын, Колпін, Збунін, Рагозна з замкам і дварамі (Сап., т. I, стар. 223).
У 1677 г. Кодань быў ацэнены ў 200 000 залатых, тады ж ён складаўся з фальварка Рэчыца
(з вёскамі Забалаць, Роўна-Волька, Ленюшкі, Альшанка, Жукі, Колпін, Страдча, Дурычы,
Меднае (Сап., т. III, стар. 30, дад. 1), а таксама з фальваркаў Капытаў (з вёскамі Васьковы, Кут,
Косты і Валошкі), Забалоцце (з вёскамі Марцяшоўка, Разбітаўка, Крывая Волька), Загорава,
Зданаўка (з вёскамі Міжлессе, Бокінка, Загароднікі), Збунін (з вёскамі Рагожна, Дабратын,
Казаноўка і ўрочышчамі Колпін, Окчын, Каліхоўшчына, Страдча, Дурычы). У 1717 г. у склад
коданскіх маёнткаў уваходзілі вёскі Альшанка, Ленюшкі, Забалоцце, Загораў, Міжлессе,
Бакункі, Зольцы, Конты, Агароднікі Вялікія і Малыя, Калпінак, Муравіца, Казаноўка,
Валошкі, Рагожна, Страдча, Дурычы, Медная і Рудка. Канцлер Ян Фрыдэрык запісвае
Кодань свайму стрыечнаму пляменніку Яну Сапегу. Нягледзячы на гэта, пасля яго смерці
жонка Альжбета з Браніцкіх мусіла выкупляць дзве траціны Коданя (разам з мястэчкам) ад
Чартарыйскіх за 1 005 000 залатых. Адкуль Чартарыйскія мелі тыя дзве траціны - невядома.
Дакументальна пацверджана, што купленая траціна Коданя ў 1775 г. складалася з горада
Кодань (з фальваркамі Дабрамысль, Забалоцце, Крываволька, Зданаўка, Міжлессе, Дурычы,
Збунін і Медная; з вёскамі Алыпанка, Лямешкі, Волька, Забалоцце, Разбітаўка, Матышоўка,
Агароднікі, Бокінка, Жукі, Міжлессе, Дурычы, Збунін, Рагожна і Медная; з прысёлкамі пры
млынах Белагора, Шастакі, Залеўцы, Цыган і інш.) (Сап., т. III, стар 346, дад. 4). Альжбета
з Браніцкіх (Корчак), пахаваўшы сына Казіміра Нестара ў Кодані, засталася там апошнім
прадстаўніком Сапегаў; пасля яе Кодань адышоў ад Сапегаў, а замак заняпаў.
КАРЦЯНЫ, мястэчка і двор у Жмудзі.
Падканцлер Павел Сапега (коданскі) называў карцяны сапегаўскімі ў 1628 г. (Сап., т. I,
стар. 238). Ад яго (ці ягонага брата Андрэя) маёнтак перайшоў да Казіміра, сына Мікалая.
Да Карцянаў у 1638 г. належалі: двор і мястэчка, войтаўствы Баброўскае і Бомінскае
(Сап., т. II, стар 141). У1680 г. гетман КазімірЯн Сапега (ружанскі) набывае палову Карцянаў
ад Фелікса Парыса і яго жонкі Ганны з Сапегаў, дачкі Казіміра, старосты неманойцкага, за
70 000 залатых (Сап., т. II, стар. 168). Магчыма, і другая палова таксама была набытая ім
ад сястры Ганны Барбары Валадковіч. Карцяны пры падзеле паміж спадкаемцамі Юрыя і
Аляксандра Сапегаў, сыноў гетмана, дасталіся дачцэ Юрыя, Хрысціне Масальскай (Сап.,
т. III, стар. 194). Як выглядае, урэшце Карцяны засталіся ў руках Хрысціны Масальскай
(Сап„ т. III, стар. 196-197).
494
КОСАВА, маёнтак, Наваградскае ваяводства.
Косава было набытае канцлерам Львом і запісанае тастаментам у 1632 г. Яну Станіславу,
маршалку ВКЛ„ найстарэйшаму сыну Льва. Тым самым тастаментам Леў запісвае на кас-
цёл Святога Крыжа косаўскую вёску Старажэвічы (Сап., т. I, стар. 402, 405). Косава пасля
смерці Яна Станіслава пераходзіць да яго брата Казіміра Льва, падканцлера, які атрымлівае
прывілей на тамтэйшыя кірмашы (Сап., т. II, стар. 32). Тастаментам ад 1655 г. падканцлер
перапісвае Косава ваяводу віленскаму Паўлу Сапегу (Сап., т. II, стар. 42, 83). Павел таста-
ментам перадае Косава свайму наймалодшаму сыну Лявону Базылю ў 1665 г. (Сап., т. III,
стар. 19-21). Пасля яго ў выніку падзелу (1686) маёнтак пераходзіць да брата Францішка,
які памірае ў тым жа годзе. Найстарэйшы сын Францішка, Ян Казімір, атрымлівае Косава
ад сваёй маці-ўдавы (тады ўжо Радзівіл) у 1698 г. і адразу закладвае яго за 30 000 залатых
Крыштофу і Дароце Глеўскім. У гэты час Косава складалася з Мерачоўшчыны, Шкуратаў,
Бяловічаў, Хрышчановічаў, корчмаў і млына ў Заполлі і Бяловічах (Сап., т. III, стар. 127).
У 1709 г. Косава закладваецца за 86 625 залатых Якубу Дуніну-Глушчынскаму са Скрынна
(Сап., т. III, стар. 130), а ў 1711-м ідзе ў заклад Андрэю Падольцу за 10 000 тынфаў косаўскі
фальварак Руды. У 1723 г. пацвярджаецца Якубу Дунін-Глушчынскаму пераказ закладу
Косава на карысць Феліцыі Дамброўскай, удавы стольніка трокскага (Сап„ т. III, стр. 131). У
1766 г. пазбаўляецца Косава, каб разлічыцца з даўгамі, сын Яна Казіміра, Пётр Сапега - на
карысць Флемінга, ваяводы паморскага. Праз пэўны час уладальнікам Косава становіцца
яго сын Ян, але ён памёр, і Косава вярнулася да бацькі (Сап„ т. III, стар. 336-337). У гэты час
Косава складалася з Мерачоўшчыны, Альбы, Баравікоў, Руды, Сянкевічаў і Старога Здзітава
(наконт апошняга няма пэўнасці) (Сап„ т. III, стар. 413-415). Ян меў нейкія закладныя спра-
вы з Людвікам Сяхновіцкім-Касцюшкам. Напэўна, таму Тадэвуш Касцюшка і нарадзіўся ў
косаўскай Мерачоўшчыне.
ВЯЛІКІКОЗЬМІН (Новы, Нямецкі, Стары), Вялікаполыпча.
Перайшоў да Сапегаў з Людвікай Апалінскай, жонкай Яна Казіміра Сапегі, старосты
бабруйскага, які збудаваў там цудоўны замак-палац. Пасля яго трапляе да бяздзетнага сына
Пятра, які ў 1756 г. дамаўляецца са сваёй сястрой Кацярынай (Каценькай), каб яна прыняла
яго маёнткі, а за гэта пажыццёва ўтрымлівала яго другую жонку Іаанну з Сулкоўскіх.
Кацярына, якая мусіла ўтрымаць Козьмін і Радлін у руках Сапегаў, не хочучы сама займацца
гэтымі маёнткамі, прадае іх у 1773 г. Альжбеце Сапега з Браніцкіх і яе сыну Казіміру Нестару
(Лукомскі С.: Козьмін Вялікі і Новы, Познань, 1914, стар. 189-192). Новыя ўладальнікі
прадаюць іх немцу Адольфу Калькройту за 2 150 000 залатых (тамсама, стар. 207-209).
Паводле той самай крыніцы (стар. 190, 223), да Козьміна ў той час належалі: Стары і Новы
Козьмін (з вёскамі і фальваркамі Валкаў, Бажэнціцы, Обра, Чарнасад, Канева, Выкавы, Буды,
Орля, Магелка, Галева, Алендры, Цагельня і Станева). У познанскім архіве знаходзіцца
«Пералік шляхецкай уласнасці ў Пыздрскім павеце ў 1789 г.», згодна з якім агульны даход з
маёнтка складаў 28 210 залатых.
495
КРЭТЫНГА (Каральштадт) на Жмудзі.
Перайшла да Сапегаў з Ганнай Схаластыкай з Хадкевічаў, жонкай Яна Станіслава,
маршалка ВКЛ (Сап., т. II, стар. 5). Наступным уладальнікам быў падканцлер Казімір Леў,
брат Яна, які аддае Крэтынгу ў арэнду (разам са Шкудамі) на 3 гады Марціну Кульмінскаму
(1651) за 117 000 залатых (Сап., т. II, стар. 34). Казімір Леў пераказвае Крэтынгу ў 1652 г.
Казіміру Яну Сапегу, будучаму гетману, які ў 1676-м здае яе ў арэнду на тры гады за 30 000
залатых Мікалаю Расахадскаму, цівуну трокскаму, пісару земскаму віленскаму (Сап., т. II,
стар. 165). Крэтынга была сур’ёзна панішчаная і разрабаваная Агінскім і Заранкам пасля
Алькеніцкай бітвы; Рыгор Агінскі ў той час забраў Крэтынгу і Шкуды (Сап., т. III, стар. 76).
Наступным уладальнікам маёнтка становіцца сын гетмана Юры, пасля якога Крэтынга па
спадчыне пераходзіць да яго дачкі Хрысціны Масальскай, якая прымае маёнтак, закладзены
ў Беграў за 433 333 залатых. Хрысціна на пэўных умовах аддае Крэтынгу і Ляйпуны, ацэненыя
ў 750 000 залатых, Масальскім (Сап., т. III, стар. 194,197). Герб Крэтынгі - св. Казімір (як і
Неманойтаў) (Гумоўскі М. Гербы ттоўскіх гарадоў, 1835).
ЛЯХАЎЦЫ, маёнтак і мястэчка, Валынь.
Атрыманыя ў спадчыну Тэафілай Ябланоўскай, жонкай крайчага Юзафа Сапегі, які
памёр у 1792 г. (Сап., т. III, стар. 352). У Геаграфічным слоўніку памылкова сцвярджаецца,
што Тэафіла была жонкаю Льва Сапегі. 7 ліпеня 1709 г. адбылася пад Ляхаўцамі бітва,
выйграная Янам Казімірам Сапегам, гетманам ВКЛ. Ян на чале 50 харугваў разбіў Агінскага,
генеральнага старосту жмудскага і маскоўскага, генерала інфлянцкага, які праз некалькі
дзён пасля бітвы памёр (Дзённік Завішы, Варшава, 1862, стар. 143, 266, 270).
ЛЯХАВІЧЫ, маёнтак і замак, Наваградскае ваяводства.
Перайшлі да Сапегаў з Ганнай Схаластыкай з Хадкевічаў, жонкай Яна Станіслава, мар-
шалка ВКЛ, сына канцлера Льва. Ян Станіслаў, не закончыўшы будаўніцтва замка, памірае
ў Ляхавічах у 1635 г. (Сап., т. II, стар. 5,11). Ляхавічы пераходзяць яго брату Казіміру Льву,
а па яго тастаменце (1655) гетману Паўлу, які перадаў іх свайму сыну Францішку Стэфа-
ну ў 1655 г. (Сап., т. II, стар. 42; т. III, стар. 11). У 1687 г. Ляхавічы пераходзяць да сына
Францішка Юрыя Феліцыяна, які падоўгу знаходзіцца ў ляхавіцкім замку (Сап., т. III, стар.
142). У тыя бурлівыя часы Юры мусіць закладваць шмат ляхавіцкіх уладанняў, у тым ліку
Жарабковічы. У 1721 г. рашэннем Літоўскага Трыбунала арандары ляхавіцкіх корчмаў былі
абавязаныя заплаціць даўгі Юрыя Сапегі (Сап., т. III, стар. 144). У 1727 г. за 26 470 залатых
Юры прадае ляхавіцкія Голдавічы Гераніму і Кацярыне Выжгердам, а ў 1728 г. Мяжэвічы
з Вялікімі Лотвамі за 41 500 залатых. Уладыславу Тадэвушу Ваньковічу (тамсама, стар. 144).
У 1740 г. Юры пазычае ў зяця Ігната Камінскага 327 000 залатых, каб пагасіць новыя
ляхавіцкія даўгі, але гэта не дапамагло, і суцовая справа цянулася далей. Каля 1750 г. Ляхавічы
атрымала ў спадчыну яго адзіная дачка Мар'яна Камінская, якая цасля забойства мужа ў
Вялікапольшчы пераязджае ў Ляхавічы і застаецца там да 1760 г., калі прадае Ляхавічы
за 950 000 залатых гатоўкай плюс 700 чырвоных залатых Міхалу Масальскаму, кашта-
ляну віленскаму (Сап., т. III, стар. 343). Маёнтак у той час складаўся з горада Ляхавічы,
496
замкаў і фальваркаў Старыя Ляхавічы, Ажывічы, Жарабковічы, Зубялевічы, Голдавічы,
Мыслабожы, Літва і Вадзяжын (Сап., т. III, стар. 343, дад. 2). Пётр Сапега, ваявода
смаленскі, стрыечны брат Мар'яны, нібыта меў Косава і Ляхавічы, але, магчыма, маюцца
на ўвазе толькі нейкія сумы, якія разам з Косавам перадаў свайму сыну Яну, пасля смерці
якога ў 1765 г. уся гэтая спадчына вярнулася назад да Пятра (Сап., т. III, стар. 336, 413).
У 1660 г. Павел Сапега разам з Чарнецкім разграміў пад Палонкай Хаванскага і вызваліў
ляхавіцкую фартэцу з паўгадовай аблогі (Расія, т. IX, стар. 544).
ЛЯЙПУНЫ (Ляйпунікі), Трокскае ваяводства.
У 1508 г. кароль надаў Івану Багданавічу Сапегу двор Ляйпунікі ў Перавальскім па-
веце - пасля смерці Івана Плюскова. Прыкладна ў 1523-1524 гг. Сапега таксама ад караля
атрымлівае 6 пусткаў у Мерацкай воласці з дадаткам лясоў - як дадатак да Ляйпунікаў. У
1530 г. Іван звінавачваецца ў самавольным далучэнні часткі Перавальскай пушчы за Нёма-
нам да сваіх ляйпунскіх уладанняў. У наступныя гады ён купляе шмат зямлі над Нёманам. У
1540 г. судзіцца з жонкай Копця за межы над возерам Вясея ў Ляйпунскай пушчы. Іван быў
пахаваны ў ляйпунскай царкве каля 1546 г. Яго ўдава, Ганна з Сангушкаў, у 1558 г. дзеліць
маёнтак, і Ляйпунікі пераходзяць да Паўла, будучага кашталяна кіеўскага. Ганна пахаваная
таксама ў Ляйпунах у 1561 г. (Сап., т. I, стар. 25-32). Мабыць, Ляйпуны тады не былі дадзе-
ныя «на вечнасць», бо Ганна з Сангушкаў мусіла іх пацвердзіць. Варажнеча паміж братамі
працягваецца, і кароль загадаў Паўлу падзяліцца з братамі (1561), што не вельмі дапамаг-
ло (Сап., т. I, стар. 68-69, 76, 78). У 1580-м Павел тастаментам пераказвае Ляйпуны сваёй
жонцы да паўналецця дзяцей, пазней Ляйпуны, здаецца, становяцца спадчынай Яна Пятра,
старосты ўсвяцкага, які наказвае яго там пахаваць (Сап., т. I, стар. 84, 200-201). У 1616 г.
Андрэй Сапега, сын Яна Пятра, пазычае канцлеру Льву 3 000 залатых на рамонт царквы, у
якой спачывае сям’я, а Павел, ваявода віленскі, другі сын Яна Пятра, тастаментам ад 1665 г.
запісвае бронзавыя гарматы з Ружанаў і камяніцы ў Вільні на касцёл св. Казіміра ў Вільні
і касцёл у Ляйпунах - філіял дамініканскага касцёла ў Мерачы (Сап., т. II, стар. 66, 86,159).
Павел пераказвае Ляйпуны свайму сыну Казіміру Яну, які, эмігруючы ў Прусію, перадае іх
свайму ўнуку Антонію Казіміру. Сын стольніка Юрыя Антоні закладвае іх за 20 600 тынфаў
у 1714 г. Андрэю Фалькоўскаму. У 1756 г. біскуп Юзаф і Хрысціна Масальская саступаюць
Ляйпуны Масальскім (маёнтак тады быў у закладзе ў Халецкіх) (Сап., т. III, стар. 173, 197,
274). Пад Ляйпунамі адбылася Алькеніцкая бітва. У 1554 г. маёнтак складаўся з мястэчка, з
Кастніцкага і Солтанаўскага двароў і сёлаў Чачолкавічы, Валкіні, Казаглудавічы, Любейкі і
Ясевічы (Сап., т. I, стар. 74, дад. 1). Ляйпуны, Салтанішкі і Волкі не захавалі сваіх першапа-
чатковых назваў.
ЛЕМНІЦА, маёнтак, Віцебскае ваяводства.
Перайшла да Сапегаў з жонкай Багдана Сямёнавіча Федзяй з Друцкіх-Сакалінскіх. У
1546 г. сыны Івана Багданавіча атрымалі прывілей на заснаванне там мястэчка (Сап., т. I,
стар. 31, 39, 43, 46). У 1580 г. Павел, кашталян кіеўскі, сваю частку Лемніцы запісвае бра-
ту і пляменнікам. Сваякі доўга сварыліся за чарэйскія ўладанні, дзе фігуравала і Лемніца
497
(Сап., т. I, стар. 77, 85, 90, 98, 105-106, 108). Толькі канцлер Леў у 1591 г. здолеў праз му-
дрыя пагадненні сабраць у адных руках Чарэю (у тым ліку Лемніцу). Ён жа атрымаў два
бацькоўскія двары разам з дваром Скарытынскім (Сап., т. I, стар. 151,153-156,210).
ЛЕПЕЛЬ НОВЫ і СТАРЫ, горад за 7 міляў ад горада Чашнікі над Улай, Полацкае вая-
водства.
Набыты канцлерам Львому Віленскай капітулы за 1200 коп грошай (1586) інададзены ім
касцёлу св. Міхала ў Вільні ў 1589 г. Цікава, што яго бацька Іван, староста драгіцкі, судзіўся
з архідыяканам віленскім Ясенскім у 1550 г. за наезд на Лепель (Сап., т. I, стар. 67, 149).
Паводле Геаграфічнага слоўніка, у 1609 г. Леў перадаў касцёлу св. Міхала абодва мястэчкі,
Новы і Стары Лепель, з прыналежнымі да іх вёскамі. Вядома, што Леў фундаваў у Лепелі
каталіцкі касцёл св. Казіміра (1604), які гарэўў 1770 і 1833 гг. У 1586 г. кароль Стэфан Баторы
дазволіў Віленскай капітуле прадаць Стары Лепель Льву Сапегу, чыёй уласнасцю ўжо была
навакольная зямля, у тым ліку вёска Белая (якая і стала Новым Лепелем). Леў у 1609 г.
пераказаў абодва Лепелі жаночаму кляштару св. Міхала ў Вільні (Расія, т. IX, стар. 462).
ЛАСОСІН (Ласосна), маёнтак, Наваградскае ваяводства.
У 1598 г. Барташ Бруханскі прадаў канцлеру Льву Сапегу свае маёнткі ў Слонімскім
павеце: Ласосін і Ружаны (з фальваркамі Бялавічы і Сідараўшчына) за 30 000 коп грошай.
Яны былі спадчынай Аляксандры з Тышкевічаў Язавецкай, жонкі старосты снятынскага і
сакольскага і праз розныя продажы аказаліся ў руках Бруханскіх (Сап., т. I, стар. 161). Тое
ж самае пацвярджае Севярын Віславух (3 гісторыі Ласосны і яе ўладальнікаў ў XV і XVI ст.,
1930). У 1605 г. канцлер пераказвае Ласосін свайму сыну Яну Станіславу, ад якога маёнтак
пераходзіць да ягонага брата Казіміра Льва (1635?) (Сап., т. II, стар. 2). На момант куплі
Ласосіна Львом да маёнтка належалі вёскі Варатылавічы, Шчытна, Клепачы і Харошчы
(Сап., т. II, стар. 2, дад. 3). У 1722 г. стольнік Юры Сапега, які быў тады ўладальнікам гэтага
маёнтка, дамовіўся з Вацлавам Гінтаўтам, чашнікам трокскім. Ён прыняў у заклад Ласосін
ад братоў Юрыя і Міхала Стахоўскіх, якія атрымалі яго яшчэ ад гетмана Казіміра Яна (Сап.,
т. III, стар. 78-79). Пры падзеле спадчыны па Юрыю ў 1748 г. Ласосін пераходзіць да яго дачкі
Хрысціны Масальскай (Сап., т. III, стар. 194).
ЛУННА, маёнтак, Трокскае ваяводства.
Князь Канстанцін Крошынскі з жонкай у 1513 г. мелі нададзены каралём Аляксандрам
(«да часу ачышчэння бацькаўшчыны ад маскоўскага цара») двары Дубень і Лунна на Гара-
дзеншчыне. У 1515 г. яны саступаюць апошні з дадаткам 60 службаў на рацэ Свіслачы і
перавозу на Нёмане свайму зяцю Янухну Багданавічу і яго жонцы Ганне (Сап., т. I,
стар. 34). У 1565 г. Міхал, сын Івана Багданавіча, верагодна, з прычыны маёмасных спрэчак
пера-жывае наезды на Лунна. Гэтыя спрэчкі паміж братамі, сынамі Івана Багданавіча, і
іхнімі стрыечнымі братамі, сынамі Янухны, да канца 60-х гг. XVI ст. (Сап., т. I, стар. 75-76,
80-81). Да лунненскага маёнтка належалі двары Тоўсцікі і Кучыцы; атрымала іх Настасся,
498
дачкаЯнухны, якая Тоўсцікі ў 1567 г. запісала свайму сыну Міхалу Тышковічу «на вечнасць»
(Сап., т. I, стар. 104), магчыма, пакінула яму і Кучыцы (тамсама, стар. 207). Лунна ў 1585 г. да-
стаецца кухмістру Мікалаю Сапегу, адначасова ён атрымлівае прывілей на мястэчка Лунна з
прылеглымі да яго вёскамі Мартынаўцы і Петрушоўцы (Сап., т. I, стар. 207). Кухмістр у 1593
г. аддае Лунна свайму брату Льву, суддзі гарадзенскаму - узамен на выспу з мураванай царк-
вой на Трокскім возеры (Сап., т. I, стар. 210). У 1744 г. лоўчы Міхал Сапега аддае маёнтак за
38 000 залатых у заклад падскарбію Яну Давойну-Салагубу (з мястэчкам Воля), а пазней та-
стаментам ад 1759 г. запісвае Лунна Міхалу Ксаверыю, свайму пляменніку; адгэтуль Лунна
будзе пажыццёва запісанае на яго жонцы Чартарыйскай (Сап., т. III, стар. 292,318).
МАЦЕЕЎ, замак, мястэчка і фальваркі, Ковельскі павет.
Перайшоў да Сапегаў у 1593 г. пасля падзелу маёмасці па князях Вішнявецкіх - як част-
ка Ганны Андрэеўны, жонкі Мікалая, ваяводы віцебскага (Сап., т. I, стар. 118). У 1614 г.
сын Ганны і Мікалая Фрыдэрык зафундаваў там касцёл, дзе быў пахаваны ў 1626 г. (Сап.,
т. I, стар. 225). Верагодна, што Мацееў перайшоў да яго сына Тамаша, які памёр бяздзет-
ным. Брат Тамаша, біскуп Аляксандр, пісаўся заўсёды «на Мацееве», відаць меў там нейкую
частку. Тамаш пахаваў там сваю жонку Соф’ю Дарагастайскую, а пазней і сам знайшоў
там апошні спачынак (Сап., т. II, стар. 125-130). У любым выпадку, пасля смерці двух бяз-
дзетных братоў, тры сыны трэцяга брата крайчага Крыштофа атрымліваюць Мацееў за
200 000 залатых (з мястэчкам і замкам, з фальваркамі Амакаў і Стахор, з закладзенымі ў
Лужкоўскага за 50 000 залатых Відуйтамі і Сомінам, з закладзеным у Стаўскага за 33 000
залатых Падгародным, з Акуніным, што было ў закладзе ў Дастаеўскага). Сыны чацвёртага
брата, пісара польнага кароннага Яна, па дзядзьках атрымалі іншыя маёнткі, а ў Мацееве -
нічога. (Сап., т. III, стар 39).
МЕЛЯШКОВІЧЫ, маёнтак, Полацкае ваяводства.
У 1633 г. паводле тастамента канцлера Льва Сапегі Меляшковічы перайшлі да яго сына
Казіміра Льва, а той пераказаў іх гетману Паўлу (Сап., т. II, стар. 42, 83). У 1742 г. біскуп
Юзаф Сапега, апякун пляменнікаў, выкупляе з закладу чарэйскія ўладанні Меляшковічы і
Вацёры ад Лявона Валадкевіча, стольніка менскага, і яго жонкі Канстанцыі з Цеханавецкіх.
Як падаецца, Караліна з Радзівілаў, жонка Казіміра Сапегі, пазычаючы ў 1740 г. 4000 талераў,
забяспечылаіхнатыхдвухмаёнтках. Калі доўгуазначаны тэрмінне быўвернуты, Валадкевічы
іх саступілі (Сап., т. III, стар. 357). Паводле Геаграфічнага стўніка, «кн. Лукомскія найперш
закладваюць гэтыя маёнткі за 18 000 залатых Льву Сапегу (1629). Базыль Лукомскі прадае
іх Льву за 40 000 залатых (разам з фальваркамі Сабалі і Халневічы). 3 тае пары чарэйскія
Меляшковічы належаць Сапегам. Той жа Сапега ў 1631 г. набывае ад Яна Шорца замачак
Белагародак-Меляшкоўскі, зруйнаваны дашчэнту. Пасля французска-расійскай вайны на
папялішчы вёскі былі пабудаваныя Старасель, Грынкі і Мышкі». Францішак Сапега прадаў
Меляшковічы пры частковай ліквідацыі Чарэйскага графства (1798) АдамуХмару. У другой
палове XIX ст. маёнтак складаўся з фальваркаў Собалі, Слабодка, Старасель, Грынкі і
засценка Мышкі, а таксама з 2 млыноў і крупярні.
499
МЫШ (Новая і Старая), маёнтак, Наваградскае ваяводства.
Графства Хадкевічаў у 1580 г. Міхал Масальскі, кашталян віленскі і гетман польны
літоўскі, у 1745 г. прызначае свайму сыну Казіміру Масальскаму, мужу Хрысціны Ружы
з Сапегаў, гадавы даход з набытых ад Чартарыйскіх маёнтка Новая Мыш, да якой у той
час прыналежалі фальваркі і вёскі Чэшаволя, Пілатавічы, Чуконбаўшчына, Пятровічы і
Дзераўная (Сап., т. III, стар. 191). У шлюбным акце названай пары было выразна сказана,
што маёнткі, якія прынесла Хрысціна, павінны вярнуцца да Сапегаў у выпадку яе
бяздзетнасці (што і здарылася). У 1793 г. Францішак Сапега, сын канцлера Аляксандра,
мае з Мышы (невядома - са Старой ці Новай) 200 000 залатых штогадовага даходу
(Сап., т. III, стар. 427). Паводле Геаграфічнага слоўніка, у 1784 г. Мыш належала (пасля
Масальскіх) Юзафу Несілоўскаму, ваяводу наваградскаму. Там жа сказана, што Сапега
будуе тут парафіяльны мураваны касцёл Перамянення Божага (1825). Якім спосабам Мыш
перайшла ад Несілоўскіх да Сапегаў - невядома. У любым выпадку, у міжваенны перыяд
(1918-1939) Мыш была сярод тых маёнткаў, за якія ішлі суды; урэшце была аддадзеная
міністру Яўстаху Сапегу.
АСТРОУНА, маёнтак і мястэчка над Машчаніцай, Віцебскае ваяводства.
Належала Івану Багданавічу Сапегу, ваяводу падляшскаму, які пабудаваў там абарон-
чы замак. Яго ўдава і дзеці ў 1546 г. атрымліваюць прывілей на заснаванне мястэчка (Сап.,
т. II, стар. 31). Паколькі канцлер Леў нарадзіўся ў Астроўне, то маёнтак, відаць, належаў яго
бацьку Івану, аднаму з сыноў Івана Багданавіча. Пазней Астроўна пераходзіць да брата кан-
цлера Рыгора, сын якога Аляксандр Багдан фундуе там у 1622 г. кляштар дамініканцаў (Сап.,
т. I, стар. 148-149,183). Ён жаў 1621 г. атрымлівае прывілей на маставы збор у астроўненскіх
уладаннях. У 1631-м Аляксандр Багдан атрымлівае пацвярджэнне на фундацыю кляштара
«ў мястэчку сваім спадчынным Астроўне», з наданнем зямлі ў вёсках Гародні, Бялянах, Па-
рэччы і Хадыках. Пасля смерці ў 1633-м яго пахавалі ў касцёле ў Астроўне (Сап., т. II, стар.
50, 54-56). Астроўна мусіла належаць Сапегам ужо ў часы Багдана Сямёнавіча, бо аказваец-
ца, што сыны Янухны Багданавіча таксама маюць Астроўну (ці нейкую яе частку). Пры пад-
зеле спадчыны сынамі Міхала Янухнавіча Львом і Мікалаем першы, які памёр бяздзетным,
атрымаў Астроўну (ці яе частку), якая затым пераходзіць да яго брата Мікалая. Фрыдэрык,
сын Мікалая, меў Астроўна віцебскае, у 1637-1639 гг. судзіўся з Віленскай капітулай за Са-
рыны, якія ляжалі побач з вёскай, каля ракі Купліны. У 1643-м Фрыдэрык запісвае Ганне
Аляксандраўне з Сапегаў некалькі моргаў з вёскі Вядзетава, далучае іх да Астроўна, каб па-
будаваць на гэтым месцы свірны для сплаву збожжа ў Рыгу. У 1644 г. Фрыдэрык перапісвае
Астроўна сваёй другой жонцы Ганне з Пацаў. Магчыма, было недзе яшчэ адно Астроўна,
якое належала Сапегам, але, хутчэй за ўсё, гэта тое самае, паколькі Ганна Нарушэвіч - дачка
Аляксандра Сапегі, уладальніка мястэчка, дзе паўстаў зафундаваны ім дамінікскі кляштар.
У 1641-м Ганна атрымала Астроўна пры падзеле спадчыны па бацьку паміж ёю і сястрой
Хрысцінай Пацавай. Ганна была апошняй з Сапегаў уладальніцай Астроўна, пасля яе маён-
так перайшоў да Нарушэвічаў.
500
АСВЕЯ, маёнтак, Полацкае ваяводства.
У 1512 г. віцебскі ваявода Івашка Сапежыч выйграў судовы працэс з полацкімі мяшча-
намі і атрымаў Асвею. У 1600-м канцлер Леў Сапега выкупіў Асвею за 12 000 коп грошай у
Станіслава Кішкі. Афармленне куплі зацягнулася да 1621 г.; сын Льва маршалакЯн Станіслаў
перадаў Асвею брату Казіміру Лявону, падканцлеру, а той - Казіміру Яну, будучаму гетма-
ну. Казімір Ян у 1676 г. аддаў Асвею ў заклад за 11 000 залатых Самуэлю Кміціцу; у 1685-м
заклаў Дырваны, а Асвею выкупіў і аддаў Міхалу і Альжбеце Шумскім. У тым жа годзе гет-
ман Сапега з жонкай аддаў у заклад Асвею (без маёнтка Дзедзіна) віленскаму пісару Міхалу
Кошчыцу за 25 000 залатых. У 1693 г. гетман запісвае Асвею ў фундацыю 70 000 залатых для
кляштара трынітарыяў на Антокалі. У 1695-м аддае Асвею ў заклад за 130 000 залатых - на
аплату войска. У 1700 г. за 28 000 залатых закладвае Дзедзін земскаму пісару Мікалаю Ко-
шчыцу. Пасля смерці гетмана Асвея пераходзіць да яго сыноў, яны з 1723 г. дамаўляюцца
з трынітарыямі з 70 000 залатых перавесці Асвею на 30 000. У 1735 г. Казімір Лявон Сапе-
га, генерал літоўскай артылерыі, сын маршалка Аляксандра, унук гетмана, аддаў Асвею і
Друю Яну фон Экель-Гільзену за 16 000 талераў. Не зусім зразумела, як гэта адбылося. Брат
Казіміра і апякун яго сыноў біскуп Юзаф Сапега ў 1745-м, каб выкупіць Асвею з закладу
ад Аляксандра Пацея (?), пазычыў у Яна Гільзена 5 000 талераў пад заклад Замошша, 2 000
талераў пад заклад Даўгдаў, урэшце 26 ліпеня 1746 г. аддаў пад заклад Яну Гільзену Асвею.
У 1749-м прадае сваю частку Асвеі (траціну) таму ж кашталяну інфлянцскаму Яну Аўгусту
фон Экель-Гільзену і яго жонцы Канстанцыі з Броель-Плятараў. Продаж закончыўся пры
пляменніку біскупа Аляксандру Міхалу Сапегу. Сапегі тады выручылі 171 555 талераў,
але яны ж (Аляксандр Міхал і Міхал Ксаверый) завінаваціліся Гільзену 114 000 талераў.
Геаграфічны слоўнік падае, што за Асвею, Дзедзіну і Армею Сапегі атрымалі ад Гільзена
мільён залатых.
АШМЯНА МУРАВАНАЯ, маёнтак з мястэчкам і замкам, Віленскае ваяводства.
Перайшла да Сапегаў праз жонку Тамаша Соф’ю Дарагастайскую. Ад Тамаша перайшла
да яго братабіскупа Аляксандра. Той у 1655 г. закладвае фальварак Укропішкі за 5 000 залатых
Аляксандру Пратасевічу, але ў 1670-м праз ваенныя разбурэнні павінен быў або заплаціць
Пратасевічу 5 800 залатых, або аддаць вёску Туманава. У 1678-м Ашмяна дасталася Казіміру
Уладыславу, які ў 1678 г. прадаў яе за 78 000 залатых Гераніму Важынскаму. Да Ашмяны
тады належалі: само мястэчка, замак і вёскі Швабы, Тумінаў, Слабада, Углейды, Загароднікі,
Васевічы, Кліманцы, Янкавічы, Матынішкі, Граўжышкі, Злоцішкі, Лазаўшчына, Мерач,
Ганданцы, Пяцюлі, Выбранцы, Грыгі, Войнішкі, Адамаўшчына Пазнякоўшчына, Аляны,
Грыгалойці, Камалеўшчына, Пятровічы, Зарачаны, Укропішкі, Калачышкі, Панятычы,
Свінкі і Вайславента з фальваркам Локачы, які меў права лавіць рыбу ў возеры Нарач.
ПЕСКІ, мястэчка над Зальвянкай, Навагрудскае ваяводства.
Канцлер Леў у лісце да Андрэя Сапегі, сына Яна Пятра, пісаў, што купіў Пескі і Бялавічы
ў бельскага ваяводы Ляшчынскага, які іх атрымаў ад Францкевіча каля 1628 г. (Сап., т. II,
стар. 70). У 1691 г. гетман Казімір Ян з жонкай заклалі Бялавічы з мястэчкам Пескі ў
501
Ваўкавыскім павеце за 186 000 залатых наваградскаму ваяводу Стэфану Тызенгаўзу, а ў
1709-м той жа Казімір прадаў Юрыю Тызенгаўзу Бялавічы з мястэчкам Пескі (з фальваркам
Зальвяны) і Пацэвічы за 50 000 талераў (Сап., т. II, стар. 176, 204). У 1685 г. гетман Казімір
Ян пабудаваў тут кляштар дамініканцаў, якім перастаў апекавацца ў 1788-м з-за недахопу
грошай (Геаграфічны слоўнік, т. VIII, стар. 53).
ПАЧАЕВІЧЫ, маёнтак, Віцебскае ваяводства.
Упершыню прыгадваюцца ў 1591 г., калі сыны драгічынскага старосты Івана падзялілі
спадчыну. Пачаевічы тады атрымаў будучы мсціслаўскі ваявода Андрэй, пазней нейкім
чынам яны перайшлі да Льва, які тастаментам (1633) пакідае яго сыну Казіміру (Сап.,
т. I, стар. 87). У 1651 г. Казімір Леў атрымаў прывілей на мыта на рацэ Паземблі (Сап.,
т. II, стар. 32). Казімір Леў, фундуючы кафедру права ў Віленскім універсітэце (1644), 12 500
залатых забяспечыў на Пачаевічах. Той фундуш быў пацверджаны толькі ў 1655 г., неўзабаве
перад смерцю падканцлера.
ПАГОСТ, маёнтак на Друйшчыне, Віцебскае ваяводства.
Кароль перадаў Пагост свайму сакратару Івашку Сапегу ў 1498 г., а ў 1508-м замацаваў
права спадчыны на Іказнь, Пагост, Гедыголдышкі і інш. Удава Івашкі Альжбета з Глябовічаў
Пагост пакінула сабе. Неўзабаве яна выйшла замуж за Рыгора Остыка і доўга судзілася з
Івашкавымі нашчадкамі за Пагост (Сап., т. I, стар. 7, 11, 15, 17, 19, 21). Пагост перайшоў
да Міхала Іванавіча, пасля да яго дачкі Ганны (у першым шлюбе Пронскай, у другім -
Сяняўскай), якая мела адну дачку Ганну, што была замужам за Мікалаем Язлавецкім. Так
што гэтыя маёнткі павінны былі вярнуцца да Сапегаў - сыноў Паўла, Ганнінага дзядзькі. 3
іх Андрэй першым саступае сваю траціну канцлеру Льву, паколькі той меў шмат грошай і
сувязі, каб упарадкаваць заблытаныя маёмасныя справы (Сап., т. I, стар. 48,56,89,141-142).
Леў фундуе ў Пагосце касцёл Святой Троіцы (Сап., т. I, стар. 156). Хутчэй за ўсё, з гэтага
часу Пагост блытаюць з Друяй. Геаграфічны слоўнік (т. VI, стар. 676) сцвярджае, што ўдава
па Івашку Альжбета ў 1528 г. прадала Пагост каралю Жыгімонту I. Касцёл Найсвяцейшай
Тройцы, пабудаваны Львом Сапегам у 1593-м, быў адноўлены ў 1853 г. У 1600 г. Пагост купіў
Юры Галянішча. У 1614 г. Леў Сапега купіў маёнтак - у яго дачкі Васілісы Дарашкоўскай. У
1711 г. Пагост быў у закладзе ў Станіслава Бянецкага. Ад Сапегаў перайшоў да Станіслава
Бужынскага.
ПАЛОННА, маёнтак, Віцебскае ваяводства.
У 1546 г. сыны Івана Багданавіча разам з маці, удавой па Івану, атрымалі прывілей на
заснаванне на сваіх спадчынных землях мястэчак з кірмашамі і корчмамі - у Палоннай,
Лемніцы і Астроўне. Гэтыя маёнткі перайшлі да Сапегаўз Федзяй з Друцкіх-Сакалінскіх, якая
была замужам за Багданам Семёнавічам. Тры пакаленні сваякоў судзіліся за гэтыя маёнткі
(Сап., т. I, стар. 31, 38-39, 43, 46). Палонну з іншымі маёнткамі з гэтай спадчыны нашчадкі
неаднаразова дзялілі, яна пераходзіла ад адных да другіх. Урэшце канцлер Леў пазбіраў
502
пашкуматаныя ўладанні Сапегаў (частка пасля Скарутаў перайшла каралю) і выменяў іх на
Сураж. У 1590 г. кароль узаконіў гэтыя замены (Сап., т. I, стар 151). Леў таксама адкупіў у
сваіх братоў і іх нашчадкаў усе часткі Палоннай. Паводле Банецкага, Іван Багданавіч Сапега
пабудаваў у Палоннай замак.
ПАНЯМОНЬ, розныя маёнткі з адной назвай, Жмудзь.
У 1517 г. ўдава па Івашку Сапегу Альжбета з Глябовічаў дала згоду саступіць яго
нашчадкам чвэрці спадчыны па іх бацьку - Пагоста і ўладанняў над Нёманам з дваром
у Гедыголдышках. Апошні маёнтак быў пацверджаны Івашку каралём Аляксандрам
Ягелончыкам у 1506 г. (Сап., т. I, стар. 11,18-20). У 1558-м Ганна Сапега з Сангушкаў, удава
па Івану Багданавічу, падляшская ваяводзіна, запісала свае маёнткі, у тым ліку і Панямонь,
дачцэ Зосі (у першым шлюбе Кужанецкай, у другім - Валовіч). Магчыма, гэта былі розныя
Панямоні (Сап., т. I, стар. 32). У 1519 г. сын Івашкі Сямёнавіча Павел адмаўляецца ад
спадчыннага права на Панямонь (Сап., т. I, стар. 48). У 1555 г. Павел Сапега (коданскі)
атрымаў распіску ад Ганны Міхайлаўны з Сапегаў, жонкі князя Андрэя Глебавіча Пронскага,
што яна саступае яму ў Панямоні і Гедыголдышках надзелы, якія ёй належаць па смерці
яе дзядзькі Фёдара Сапегі. Да гэтых надзелаў Павел у 1556 г. дакупіў за 500 коп крошай у
Станіслава Скопа яшчэ адну Панямонь, на беразе Нёмана ў Скерстымонскім павеце (Сап.,
т. I, стар. 52). У 1556-м той самы Павел мае яшчэ адну справу з гэтай самай Ганнай, якая па
смерці князя Пронскага выходзіць замуж за Сяняўскага з Кароны. Сяняўскія саступаюць
канчаткова Панямонь (на той час ужо Сапежышкі), Гедыголдышкі і палову Боцькаў
Сапегам (Сап., т. I, стар. 53). У 1565 г. Іван Сапега (ружанскі) падае каралю скаргу на свайго
брата Паўла, які пасля смерці іх сястры Соф’і забраў двор Панямонь, падараваны ёю Івану,
сыну Івана Багданавіча. Кароль загадаў Паўлу выдзеліць Івану траціну з усіх літоўскіх
маёнткаў па бацьках, разам з дваром Панямонскім пад Ляйпунішкамі (Сап., т. I, стар. 71). У
1550 г. Міхал, сын Івана Багданавіча, пасварыўся з роднай маці, звінаваціўшы яе ў захопе
для дачкі (яго роднай сястры) Соф’і Кажанецкай маёнткаў Бялавы, Пагосціч і Панямонь.
3 апошняга маёнтка сястра нават была выгнаная братам. Калі ж дайшло да прысягі, ён з
сястрой памірыўся (Сап., т. II, стар. 73). Той жа Міхал у 1567 г. выракаецца ўсіх правоў
на Панямонь на карысць брата Паўла. Соф’я Кажанецкая саступае ў 1565 г. свае правы на
Панямонь брату Івану. У 1551 г. ваявода кіеўскі князь Фрыдэрык Пронскі ад імя свайго
брата Андрэя Пронскага і яго будучай жонкі Ганны, дачкі Міхала Сапегі (коданскага),
выдае страхавы запіс Паўлу Янавічу Сапегу, гаспадарскаму маршалку, на вечнае ўладанне
маёнткамі Панямонь і Гедыголдышкамі, якія належаць яго падапечнай пляменніцы Ганне
(Сап., т. I, стар. 139). У 1554 г. Ганна саступае сваю частку Панямоні і Гедыголдышак, якія
ёй пакінуў дзядзька Фёдар. У адмове ад Панямоні Сяняўскімі на карысць Паўла Сапегі
(коданскага) заадно перамянілі назву Панямонь на Сапежышкі. Мікалай Сапега (коданскі),
сын менскага ваяводы Багдана, павінен быў вярнуць Панямонь у Жмудзі нашчадкам Пацея
да 1592 г. (Сап., т. I, стар. 228). Пад гэтым Панямонем маршалак ВКЛ Ян Станіслаў, сын
канцлера Льва, у 1626 г. прайграў бітву. У 1637 г. Фларыян Сапега, сын Яна Пятра, набыў
Панямонь пад Гародняй у Войны, пянянскага старосты (Сап., т. II, стар. 76). У 1623 г.
503
Аляксандра з Пацеяў, ідучы ў кляштар брыгітак у Берасці, аддае сваю частку Панямоні, што
ў Віцебскім ваяводстве, швагру Фрыдэрыку Сапегу і яго жонцы Хрысціне з Пацеяў (Сап„ т. II,
стар. 98). У 1665 г. Казімір Ян Сапега, будучы гетман, атрымаў Панямонь у Гарадзенскім
павеце (ці не той, які быў набыты яго дзедам Янам Пятром?). Ян Казімір павінен быў
заплаціць 10 000 залатых Юрыю і Алене з Брухальскіх Пятровічам за Ляйпуны і Панямонь
(Сап„ т. II, стар. 159, 163). Трэцяя жонка Яна Казіміра Антаніна Вальдштайн-Арнаў,
удава па Гелгуду, у 1711 г. прыносіць яму пасаг 700 000 залатых на маёнтках Панямонь і
Гелгудаў у Вількійскім павеце, а яшчэ Гелгудышкі ў павеце Вількамірскім (Сап., т. II, стар.
207). У 1725 г. Антаніна з Сапегаў ад Ядвігі Дэспат-Зяновічавай з Выгоўскіх, удавы па
менскім ваяводу Крыштофе, за 2 000 тынфаў набывае маёнтак Панямонь каля Коўна (Сап.,
т. II, стар. 215). Паводле Геаграфічнага слоўніка, «Панямонь (званы Панямонь-Фэргіса)
- вёска і землі над Нёманам ва Уладыславаўскім павеце, гміна Святошын, 35 вёрст ад
Коўна. 6 кастрычніка 1727 г. Антаніна Сапега з Вальдштайнаў перапісвае на князя Міхала
Чартарыйскага маёнткі Гелгудышкі і Панямонь, набытыя ад Зяновічаў. У 1732 г. яна ж
закладае ў Панямоні капліцу. У 1732 г. біскуп Юзаф Сапега з братам Міхалам саступаюць
за 1 000 талераў свае правы на дзве часткі маёнтка Ляйпуны з фальваркам Панямонь,
закладзеныя Казімірам Янам навасельскаму старосту Халецкаму, а ў 1742 г. прадаюць
іх ваяводу менскаму Міхалу Масальскаму і яго жонцы Францішцы з Агінскіх, з правам
выкупу гэтых маёнткаў ад Халецкіх.
ПРЫДРУЙСК, мястэчка на правым беразе Дзвіны.
Паводле Геаграфічнага слоўніка, у Прыдруйску была «ўніяцкая царква св. Мікалая,
пабудаваная за сродкі князя Сапегі, нанова змураваная за кошт дзяржавы, на звоне выбітая
дата: 1619 г. У XVII ст. тут была створаная каталіцкая парафія, на той час, перад 1633 г„ у
Друі (Сапежыне) касцёла не было. У 1506 г. Ганна Духна з Сапегаў Масальская атрымала
Друю і навакольныя ўладанні, а ў 1611 г. прадала іх Льву Сапегу. А ў 1624 г. Францішак
Сапега прадае Друю Юзафу Мілашу.
РАДЛІН, маёнтак, Вялікапольшча.
Перайшоў да Сапегаў з жонкай Яна Казіміра з Апалінскіх. Абодва сужэнцы там і
пахаваная (яна ў 1719-м, ён, у той час фельдмаршал расійскі, у 1730-м) (Сап„ т. III, стар. 128,
133,136). Радлін перайшоў да іх сына Пятра, смаленскага ваяводы, які ў 1771-м памёр і быў
пахаваны таксама ў Радліне, хоць, паводле ксяндза Лукомскага, мусіў ляжаць у Зялёнцы
ў Венгрыі (Сап„ т. III, стар. 336, 338). Па дамове ў 1756 г. Радлін пераходзіць да сястры
Пятра Кацярыны (Каценькі), якая ў 1773-м прадае ўсе свае ўладанні Альжбеце Сапега з
Браніцкіх і яе сыну Казіміру Нестару. Радлін прадаваўся разам з Козьмінам і Веленем. У
Радлін тады ўваходзілі фальваркі Конты, Стэгоша, Ваўкавыя, Лушчанаў, Цельча - усе
арандаваныя генералам Сурашаўскім. Радлін разам з Козьмінам Сапегі (коданскія) прадалі
ў 1791 г. (Лукомскі: Козьмін..., стар. 191, 207). Радлін быў закладзены за 290 000 залатых
Юзафу Радалінскаму (тамсама, стар. 203).
504
РАВІЧ, горад, Вялікаполыпча.
Пасаг жонкі Яна Казіміра з Апалінскіх, якая ў 1712-1719 гг. збудавала там касцёл і
кляштар рэфарматаў (Сап., т. III, стар. 128,133). Паводле Геаграфічнагв слоўніка, «пабудава-
ла Кацярына Сапега з Апалінскіх у 1732 г. касцёл і кляштар з паленай цэглы (перароблены
прусакамі на турму). У касцёле рэфарматаў спачываюць парэшткі Яна Сапегі. На сценах
ратушы захоўваліся партрэты каралёў і Сапегаў, Кацярыны Сапега з Апалінскіх». Але гэтыя
звесткі не праўдзівыя. Людвіка Сапега з Апалінскіх памерлаў 1719 г., перад смерцю скончы-
ла пабудову кляштара. Яе дачка Кацярына (Каценька; пазней Жыўна) Сапегава пабудавала
прыгожую барокавую ратушу ў 1753-1756 гг. Сёння ў ёй знаходзіцца музей Равіцкай зямлі,
там ёсць партрэты Яна Казіміра і яго дачкі Кацярыны з Сапегаў. Але нават у музейным ка-
талозе тая самая памылка адносна Людвікі Сапега з Апалінскіх. 20 жніўня 1771 г. Кацярына
прадала Равіч разам з Шымановам, Цагельняй і Маславам Яну Мыцельскаму за паўтара
мільёна залатых. Верагодна, што Кацярына і Людвіка будавалі той самы касцёл.
РОСЬ, маёнтак, Наваградскае ваяводства.
Маёнтак Глябовічаў, перайшоў да Сапегаў з Хрысцінай Барбарай, жонкай Казіміра
Яна. Але частку Росі затрымала яе сястра Агінская. Юзаф Францішак Сапега, надворны
падскарбі, фундуе ў Росі царкву (каталіцкую ці ўніяцкую - невядома) (Сап., т. II, стар. 161-
162,164). Здаецца, што частка маёнтка Марцыбелы Агінскай была запісаная або яе сястры
Хрысціне, або яе дачцэ Кацярыне. Да Сапегаў Рось вяртаецца праз шлюб дачкі Кацяры-
ны (была замужам за Браніцкім) Хрысціны з Юзафам Францішкам у 1709 г. (Сап., т. III,
стар. 138). Рось была далучаная ў пасаг Кацярыны за 200 000 залатых. Дачка Юзафа вы-
йшла за Патоцкага і забрала Рось да Патоцкіх (Сап., т. III, стар. 342). Паводле інструкцыі,
якую выдаў падскарбі надворны Юзаф Францішак Сапега ў 1718-м пры адбудове палаца
ў Росі, нібы фальваркі Зубоўшчына і Жанёўцы мелі нешта агульнае з Россю («Інструкцыя
гаспадарчая для маёнткаў магнацкіх і шляхецкіху ХУІІ-ХІХ ст.», т. I, стар. 396). 3 той самай
крыніцы можна даведацца, што ў 1718 г. да Росі належалі Чарынская пушча і фальваркі
Скрыбава, Яндрыхоўцы, Цывіншчына і Навасёлкі. У інструкцыі за 1759 г. гаворыцца, што
да Яндрыхоўскага фальварка належалі вёскі Загоры, Вяхотніца, Шаўкава, Духнаўцы, а да
фальварка Рось - Студзянец, Навасёлкі, Рыбакі, Кухціцы, Краснае Сяло і Станкаўцы.
РУЖАНЫ, маёнтак, Наваградскае ваяводства.
У 1598 г. канцлер Леў купіў у Барташа Бруханскага за 30 000 коп грошай маёнткі ў
Слонімскім павеце - Ласосін і Ружаны з фальваркамі Белавічы і Сідароўшчына (Сап., т. I,
стар. 162). У 1605-1606 гг. кароль дазваляе збіраць мыта на Лыскавай дарозе (Сап., т. I, стар.
166). Перад смерцю Леў перадаў Ружаны свайму старэйшаму сыну Яну, але тастаментам -
фальварак Прывалкі (1633) (Сап„ т. I, стар. 180-181). У 1643 г. падканцлер Казімір Лявон ура-
чыста прымаў у Ружанах караля Уладыслава, частаваў са старадаўняга прадзедаўскага кубка,
вітаў адмысловай цырымоніяй з гарматамі і аркестрам. У Ружанах аб гэтым засталася памят-
ная шыльда, датаваная 10 студзеня 1644 г. (Сап., т. II, стар. 24-25). Казімір Лявон фундуе ў
505
Ружанах шпіталь і перадае іх тастаментам Паўлу Яну ў 1655-м і ў тым жа годзе памірае. Па-
вел Ян перадаў Ружаны свайму малодшаму сыну Лявону Базылю, а пасля яго смерці (1686)
Ружаны перайшлі да старэйшага брата Казіміра Яна (Сап., т. III, стар. 19-20). Лявон Базыль
у 1682 г. перадае ружанскі фальварак Байкоўскую Волю Уладыславу і Іаанне з Хлюсевічаў
Адахоўскім (Сап., т. III, стар. 71). Сын Паўла Казімір Ян у 1689-м прадае Вітараж за 24 000
залатых Казіміру Станіславу Траяноўскаму (Сап., т. II, стар. 175). На пачатку XVIII ст.
сын гетмана Казіміра Яна стольнік Юры Сапега ўжо гаспадарыць у Ружанах, нягледзячы
на тое, што афіцыйна прымае іх толькі ў 1722 г. пасля падзелу спадчыны гетмана (Сап.,
т. III, стар. 78). У 1711 г. Юры разам з жонкай пазычаюць 6 150 залатых у Гальяша Лойкі-
Рыдзеўскага, заахвочваюць яго адкупіць Байкоўскую Волю ў Яна Ігнатовіча, які пераняў яе
ад Хлюсевічаў. У тым жа годзе Юры Сапега з жонкай прадаюць за 11 000 залатых фальварак
Адзінцоўшчыну з вёскамі Варанілавічы, Байкі і Мінчыкі трокскаму канюшаму Ваўжынцу
Кашыцу і яго жонцы Кацярыне з Махвіцаў (Сап., т. III, стар. 71). У 1722 г. стольнік Юры Са-
пега закладвае ружанскі Ласосін трокскаму чашніку Вацлаву Гінтаўту (Сап., т. III, стар. 79). У
1730 г. Юры закончыў працэс з Войцехам Грабоўскім адносна ружанскага Вітаража, які яго
бацька гетман заклаў за 9 000 талераў (1693) земскаму суддзі Крыштофу Грабоўскаму (Сап.,
т. III, стар. 85). Ружаны перадаюцца тастаментам жонцы Юрыя Тэадоры з Солтанаў і пазней
праз яго дачку Масальскую вяртаюцца да канцлера Аляксандра Сапегі. У 1786 г. Аляксандр
запісвае сродкі на ружанскі парафіяльны касцёл. Вымураваўшы за свой кошт капліцу пры
касцёле святой Барбары, ён запісвае на яе ўтрыманне 10 000 залатых на ружанскіх уладан-
нях і прызначае дом над каналам і пры ім агарод на вечную рэзідэнцыю для алтарыстаў
(Сап., т. III, стар. 383-384). Тастаментам у 1793 г. канцлер даручае свайму сыну скончыць
у Ружанах пабудову шпіталя для бедных (Сап., т. III, стар. 390-391). У гэты ж час Ружаны
перастаюць быць галоўнай рэзідэнцыяй Сапегаў, бо сын канцлера перабраўся ў прыгожы
новы палац у Дзярэчыне. Ружаны цяпер не мелі даўгоў, але палац апусцеў. Сын Францішка
Яўстах прадае палац габрэю, каб атрыманыя грошы аддаць на патрэбы Паўстання 1830 г. (з
агаворкай, што верне яго нашчадкам за тую ж самую суму). Але Ружаны пасля паўстання бу-
дуць канфіскаваныя. Унук Яўстаха-паўстанца Яўстах- міністр змог вярнуць Ружаны толькі
ў 1933 г., і да 1939-га маёнтак належаў яго сыну Яну. У 1933 г. уладальнік Ружанаў меў на
руках спадчынныя дакументы на маёнтак, але у той час ён ужо ляжаў у руінах.
САПЕЖЫН (Друя), Полацкае ваяводства.
У 1619 г. маршалак ВКЛ Ян Станіслаў Сапега атрымаў магдэбурскае права для мястэчка
Сапежын, пабудаванага ім у Іказненскіх уладаннях (Сап., т. II, стар. 4). Як падаецца, з таго
часу Друя і стала называцца Сапежынам. Дакладна невядома, за чые сродкі ў Друі-Сапежыне
быў пабудаваны фарны касцёл, сын Льва Сапегі Казімір Лявон да бацькавых грошай,
ахвяраваных на пабудову, дабавіў свае. I ён жа перад 1646 г. фундуе касцёл і кляштар айцоў
бернардынцаў (Сап., т. II, стар. 34-42). Паводле кнігі Отана Гедэмана «Гісторыя Браслаўскага
павета» (Вільня, 1930), Сапежын быў заснаваны ў новай Друі, бо старая ў той час належала
Масальскім. Леў выкупіў яе ў Масальскіх, ён і распачаў будаваць Сапежын, але магдэбурскае
506
права мястэчка атрымала пры яго сыне. У 1646 г. Сапежын пераафармляюць на будучага
гетмана Казіміра Яна, а калі яго сын ажаніўся з Марыяй Хрысцінай дэ Бэцюн (1691), Сапежын
пераходзіць да яго, маршалка ВКЛ (Сап., т. III, стар. 94-95). Ён перадае Сапежын свайму сыну
Казіміру, а той - сыну Аляксандру, канцлеру ВКЛ. Але акрамя Друі-Сапежына быў яшчэ
фальварак Друя ў Ашмянскім павеце (паводле Геаграфічнага слоўніка). У тастаменце канцлера
Яна Фрыдэрыка (коданскага) Сапежынам называецца частка яго падольскіх земляў, якія ён
пакінуў свайму ўнуку Роху Красіцкаму (Сап., т. III, стар. 158-159).
САПЕЖЫШКІ - ПАНЯМОНЬ, мястэчка і маёнтак, Жмудзь.
Сапежышкі знаходзіліся за 35 вёрст ад Коўна. Ужо пры наваградскім ваяводзе Паўлу
Сапегу часцей называліся Панямонь (Сап., т. I, стар. 53, 55).
Сын Паўла Андрэй з жонкай Дэмбінскай прадалі Сапежышкі Рыгору Масальскаму, а
Гелгудышкі - Мацею Дэмбінскаму, а той перапрадае таму ж Масальскаму ў 1584 г. (пацвяр-
джэнне караля ў 1585-м). У Геаграфічным слоўніку знаходзім: «Сапежышкі - мясцовасць
з вёскай і фальваркам на левым беразе Нёмана, 110 вёрст ад Сувалак, бліжэй да Коўна.
Жыгімонт I аддаў гэтыя землі Паўлу Сапегу, які ў 1530 г. (?) на руінах паганскай святыні
пабудаваў касцёл, вакол якога пачалі будавацца хаты. Дата пабудовы касцёла - 1578 г., паз-
ней быў збудаваны і палац, ад якога засталіся толькі падмуркі. Андрэй Сапега прадаў усё
Рыгору Масальскаму (1614). Паводле Мар’яна Гумоўскага («Гербы літоўскіх мястэчак»,
Вільня, 1935), «Сапежышкі - мястэчка над Нёманам у Шацкім павеце, заснаванае Паўлам
Сапегам каля 1530 г., у 17 ст. заняпалае ў вёску, але з 1825-га зноў мястэчка. Герб 1847 г.
(новы не зацверджаны, стары - невядомы) - алень выходзіць з лесу на блакітным фоне. Па-
водле «Літоўскай метрыкі», Сапежышкі перайшлі да Андрэя Сапегі пры падзеле бацькавай
спадчыны; складаліся з сёлаў Ёчаны, Дзевякгола, Вербалішкі, Папішкі, Равігля, Біскупішкі,
Даўкглянава, Шайтава, Лякайты.
СЯЛЕЦ Радзівілаўскі, маёнтак, Берасцейскае ваяводства.
У1681 г. дзве сястры з Глябовічаў, Агінская і Сапега, адракліся ад Сяльца, пасагу іх маці,
віленскайваяводзіныХрысціныРадзівілзГлябовічаў.Імхапіла100000залатых,забяспечаных
на Новым Месце і Сяльцы (Сап., т. II, стар. 168). Муж Хрысціны гетман Казімір Ян Сапега
заклаў Сялец ў 1698 г. за 120 000 залатых гарадзенскаму маршалку Стэфану Аляксандровічу
(Сап., т. II, стар. 189). Маршалак ВКЛ Аляксандр Сапега, спадкаемца Сяльца, у 1717 г. аддаў
маёнтак у арэнду Станілаву Брадоўскаму і яго жонцы Ганне, а праз некалькі дзён пасля гэтага
пусціў той жа Сялец пад заклад за 3 240 талераў кляштару картузаў у Бярозе з закладным
кантрактам на Брадоўскіх. У 1730 г. маршалак з сынамі пазычаюць разам 26 000 залатых
у Віктара Бразоўскага і яго жонкі Анэлі з Адахоўскіх, аддаюць ім у двухгадовую арэнду
Сялец з фальваркамі Коўшчына і Багуслаўцы, як спадчыну па Марыі Хрысціне дэ Бэцюн
(у першым шлюбе Радзівіл). Але ці той гэта Сялец? (Сап., т. III, стар. 102). У 1727 г. Сымон
Гейштар бярэ ў арэнду ў Аляксандра Сапегі розныя землі, у тым ліку і Сялец. У 1748-м пры
канчатковым падзеле спадчыны Казіміра Яна землі радзівілаўскага Сяльца пераходзяць да
507
сыноў Аляксандра Паўла і біскупа Юзафа. Біскуп закладае Сялец Манкевічу і Булгарыну за
150 000 залатых, гадавы даход з маёнтка складаў 15 000 залатых (Сап„ т. III, стар. 284). Брат
яго Міхал праз год закладвае Сялец Аляксандру Мікульскаму і яго жонцы Тэрэзе са Слізнёў
за 100 000 залатых. У той час у Сялец уваходзілі фальваркі Выжловічы аііаз Куроўшчына,
вёскі Пяхоўшчына, Сошыца, Агароднікі, Зубачы, Мармозева, Нарутовічы, Варажбіты (Сап.,
т. III, стар. 304). У 1793 г. пасля смерці канцлера Аляксандра Сапегі правы на радзівілаўскі
Сялец перайшлі да яго сына Францішка. 3 рукапіса 1822 г. даведваемся, што ў тым годзе
Сяльцом валодаў Ф. Сапега, а што спадкаемніцай яго была Стэфанія Радзівіл. Што сталася
з Сяльцом пасля сканфіскавання сапегаўскіх уладанняў пасля Паўстання 1831 г. - невядома.
А скарыстаны намі рукапіс меў такую назву: «Аб справах феадальнай сельскай шляхты, аб
правах і звычаях феадальных і нарастанні вольнасцяў у Польскім Каралеўстве і Княстве
Літоўскім у суладдзі з гісторыяй Краю».
СЯМЯЦІЧЫ, маёнтак, Падляшскае ваяводства.
Перайшлі да Сапегаў у 1599 г. - як пасаг Гальшкі Радзівіл, другой жонкі канцлера Льва.
Яна ж атрымала іх у спадчыну ад бабулі Ганны з Богушаў-Багавітаў (Сап., т. I, стар. 163).
Спачатку Гальшка мела толькі пэўныя сумы, запісаныя бацькам на тых ці іншых маёнтках,
але пасля падзелу спадчыны з братам Сямяцічы засталіся ў Сапегаў назаўсёды. Леў пачынае
будаваць у Сямяцічах касцёл і ў тастаменце запісвае, каб сыны закончылі будаўніцтва (Сап.,
т. I, стар. 182). У 1700 г. Сямяцічы з фальваркамі Бацічы і Сточкі перайшлі да сына Бене-
дыкта Міхала - у дзень яго шлюбу (Сап., т. III, стар. 115). Міхал афармляе іх як пасаг Ганне
Ябланоўскай. Пасля яе смерці Сямяцічы вярнуліся да Сапегаў. Іх прадалі банкіру Мейсне-
ру, а навуковыя зборы Ганны перайшлі за 50 000 дукатаў Расіі; цар Аляксандр падараваў іх
Маскоўскаму ўніверсітэту (Сап„ т. III, стар. 412).
ШНІПІШКІ, фальварак каля Вільні (вёска і прадмесце).
У тастаменце 1633 г. канцлер Леў, змяняючы папярэднія пастановы, перадае сыну, мар-
шалку Яну, вялікую камяніцу ў Вільні на вуліцы Святога Духа, да якой дадае Шніпішкі, вёску
за Віліяй, з усімі прылегласцямі. Пасля Яна Шніпішкі перайшлі да яго брата Казіміра Лявона,
які іх у 1646 г. запісвае свайму хросніку Казіміру Яну (Сап„ т. II, стар. 158). У 1697 г. гетман
Казімір Ян афармляе даравальны запіс на езуіцкі калегіум у Вільні, аддае яму свае спадчын-
ныя палацы за мураваным мостам на Віліі ў прадмесці Шніпішкі (Сап„ т. II, стар. 187).
ШКУДЫ (Ёганесбург), маёнтак, Жмудзь.
Шкуды Ганна Хадкевіч прынесла ў пасаг мужу Яну Станіславу Сапегу, маршалку ВКЛ,
у 1620 г„ але другія Хадкевічы распачалі маёмасныя спрэчкі, таму Ганна атрымала маёнтак
толькі ў 1625-м. Казімір Ян, будучы гетман, прадаў шкудскі фальварак Юдэйкі за 30 000 зала-
тых у 1667 г. Яну Малішэўскаму (Сап„ т. II, стар. 160). Мабыць, Шкуды былі багатыя ўжо
тады, калі гетман у 1681-м змог здаць іх у арэнду на тры гады за 64 045 залатых літоўскаму
падстольніку Герхарду Дэнгафу (Сап„ т. II, стар. 168). Маёнтак Шаты, які належаў Шкудам,
508
гетман аддаў «на вечнасць» Яну Канстанціну Вольскаму, войскаму пісару, а ў 1700-м заклаў
таму ж Вольскаму Шаты, Ліскуды і Гейдуці за 12 000 залатых (Сап., т. II, стар. 180,191). У 1699 г.
фальварак Іванішкі закладвае за 6 000 залатых Піліпу Янчэўскаму і яго жонцы Кацярыне з
Брынкенаў, а ў 1688-м Шкуды за 56 260 залатых аддае ў заклад Блумбергу, які ў 1690-м пера-
дае свае правы за тую ж самую суму Яну Бегру. Вінцэнты Бегр, сын Яна, дапазычыў гетману
38 889 талераў (талер лічыўся па 3 залатыя 18 грошаў) у 1700-м і атрымлівае пацвярджэнне
заклада ад гетмана (Сап., т. II, стар. 191). У 1708 г. прадаў шкудаўскі маёнтак Маргінішкі
каралеўскаму палкоўніку Крыштофу Клопману (дагэтуль маёнтак быў у закладзе ў Галья-
ша Багдзевіча) (Сап., т. II, стар. 203-204). У 1718 г. Мікалаю Шэмету і яго жонцы і Людвіцы
з Гружэцкіх аддае маёнтак Кяйтуны за 1 000 талераў. У 1738 г. лоўчы Міхал Антоні заклад-
вае за 10 000 залатых кляштару трынітарыяў на Антокалі маёнтак Путкале, які ўваходзіў у
склад Шкудаў (Сап., т. III, стар. 289). У1757 г. Міхал закладвае сваю палову Шкудаў, менавіта
Куінельскае войтаўства, за 287 500 тынфаў (364 166 залатых) падскарбію і пісару ВКЛ Юрыю
Флемінгу (Сап., т. III, стар. 315). Шкуды праходзяць праз рукі канцлера Аляксандра, які
павінен быў іх добра забяспечыць. Калі Шкуды атрымаў яго сын Францішак, таксама доб-
ры арганізатар, яны прыносілі ў 1793-м 500 000 залатых гадавога даходу (Сап., т. III, стар.
427). Шкуды, як выглядае, засталіся ў руках сына Францішка Яўстаха; пасля Паўстання
1830 г. Расея ў яго ўсё сканфіскавала. Яўстах спрабаваў прадаць Шкуды Тышкевічу. Павод-
ле Геаграфічнага слоўніка, «бацька Яна Караля Хадкевіча прывёў у Шкуды немцаў і назваў
Шкуды Ёганесбургам. У 1625-м Шкуды перайшлі да Сапегаў. У 1645-м атрымалі магдэбур-
скае права. У 1831 г. былі забраныя дзяржавай. У магістраце захоўваліся харугва з гербам
Сапегаў і меч, якім сціналі галовы злачынцам».
ТЭАФІЛЬПАЛЬ (Чалган), паўднёвая Валынь.
Ранейшая назва Чалган; быў пераназваны ў гонар уладальніцы Тэафілы Сапега з
Ябланоўскіх. У 1816 г. яна была пахавана ў мясцовым касцёле.
Паводле Геаграфічнага слоўніка, Тэафільпалем назвала Чалган маці Тэафілы Стражы-
славы з Сапегаў Тэафіла Ябланоўская з Сяняўскіх, якая тут перабудавала замак і фундавала
кляштар трынітараў.
ТРОКІ, дворышча на востраве, Трокскае ваяводства.
Януш Багданавіч пасля сямейных падзелаў арымаў дворышча ад сваіх стрыечных
пляменнікаў, сыноў Івана Сямёнавіча, які атрымаў яго ад Івана Літавора Храптовіча. Уся
гэтая дармаўшчына была пацверджаная Янушу каралём у 1527 г. (Сап., т. I, стар. 34-35).
Паводле Дыптыху манастыра на Кемпе ў Троках, Януш пахаваны там разам з сям’ёй. У
1593 г. кухмістар Мікалай Сапега атрымаў трокскі востраў разахМ з царквой узамен на Лунна
ад свайго брата Льва Сапегі. Яго сын Фрыдэрык у 1630 г. запісаў царкву на Казіміра Лявона
з умовай, што ў ёй будуць маліцца па-праваслаўнаму (Сап., т. II, стар. 98-99). Паводле
Геаграфічнага слоўніка, «пасля смерці літоўскага князя Вітаўта Сапегі ўзялі на сябе абавязак
карміць царкоўнікаў на востраве вячэрай і апекавацца імі, і заклалі тут сямейны пахавальны
509
склеп». Паводле Банецкага, Януш прызнаўся, што атрымаўу 1520 г. ад браслаўскага старосты
Паўла Іванавіча і яго брата Міхала частку двароў і агародаў (паводле іншых крыніцаў - дзве
траціны); гэтыя двары пабудаваў іх бацька Іван Сямёнавіч.
ВЕЛЕНЬ, маёнтак, Вялікапольшча.
Велень перайшоў да Сапегаў у 1699 г. як пасаг Людвікі з Апалінскіх, жонкі Яна Сапегі,
бабруйскага старосты (гетмана ВКЛ з прапановы Ляшчынскага). Замак быў пабудаваны
ў 1749-1789 гг., распачаў будоўлю Пётр Сапега паводле праекту Ігнацыя Марціна Франца.
Галоўны блок і заходняе крыло захоўвалася ў добрым стане да 1945 г. У перыяд з 1945 па
1987 г. замак зруйнавалі дашчэнту, засталася толькі горба друзу. Цяпер пачалася яго адбу-
дова. Лоучы Міхал Антоні Сапега выкупіў у Караля Корвін-Пятроўскага за 6 000 талераў
заклад свайго цесця Яна, бабруйскага старосты, віленскія маёнткі Алендры і Стары Дварэц,
якія Ян заклаў бацьку Караля Юзафу (Сап., т. III, стар. 289). Пётр Сапега быў уладальнікам
Веленя з 1756 г. У 1773 г. Кацярына (Каценька) Сапега прадае Велень разам з Козьмінам і
Радлінам Альжбеце з Браніцкіх і яе сыну Казіміру Нестару Сапегу (Лукомскі: Козьмін...,
стар. 336).
ВІІПНІЦЫ, маёнтак, Берасцейскае ваяводства.
Калі Івашка Сапежыч атрымаў на сойме ў Берасці ў 1512 г. прывілей на пабудову горада
Кодань, ён ужо меў прывілей на каралеўскі маёнтак Вішніцы (Сап., т. I, стар. 13). Павел, сын
Івашкі, судзіўся з Копцямі за спрэчныя межы паміж Вішніцамі і іх Аполем. Гэтая справа
цягнулася да часоў віцебскага ваяводы Мікалая Сапегі, да 1597 г. Той жа Мікалай у 1588-м
запісаўна царкву маёнтак у Вішніцах, які купіў у брата Андрэя (Сап., т. I, стар. 117-118,128,
132). Наступным уладальнікам Вішніцаў быў сын Мікалая Крыштоф - з 1614-га; ён і паха-
ваны там у касцёле ў 1637 г. (памёр у Падуі) (Сап., т. I, стар. 223-224). Вішніцы перайшлі да
яго брата Мікалая, яго сын Казімір падзяліў спадчыну з братам Янам Фердынандам (1649) і
атрымаў Вішніцы (Сап., т. II, стар. 118, 120). Наступным уладальнікам быў Уладыслаў Юза-
фат, які і памёр у Вішніцах у 1733 г., пакінуўшы іх свайму бяздзетнаму сыну Каралю Юзафу,
які таксама там памёр у 1768-м. Там жа пражыўжыццё яго брат Ігнацы, які памёр у Вішніцах
у 1757-м (Сап., т. III, стар. 43-46,168). У 1579 г. Вішніцы складаліся з двара і мястэчка, а так-
сама з вёсак Развадоўка, Сасноўка, Мотвіца, Дальголіска, Пагарылец, Данцы, Чапута, Заба-
лоцце, Ляпянкі. Здаецца, тут пахаваны і Станіслаў Казімір Сапега, трабскі староста. Павод-
ле Энцыклапедыі Альгенбранда (т. XII, ст. 155), «касцёл парафіяльны драўляны, які захаваўся,
закладзены Крыштофам Сапегам, стольнікам ВКЛ».
ЗАДЗВІННЕ, фальварак на Друйшчыне, Полацкае ваяводства.
Івашка Сапежыц, паміраючы прыканцы 1516 г., быў уладальнікам маёнтка Задзвінне,
якое разам з іншымі складала Друйшчыну. Сын Паўла Андрэй, унук Івашкі, разам з
братамі ў 1588 г. саступіў усю Друйшчыну канцлеру Льву Сапегу, паколькі не мог даць рады
спадчынным даўгам (Сап., т. I, стар. 15, 132, 141, 143). 3 таго часу Задзвінне далучаецца да
Друі (Сапежына). Ыоіа Ьепе: пробашч у Сапежыне быў той самы, што і ў Задзвінні.
510
ЗАСЛАЎЕ, горад і маёнтак, Менскае ваяводства.
Пасля смерці апошняга з Глябовічаў, віленскага ваяводы Юрыя, Заслаўе пераходзіць яго
дзвюм дочкам, адна з іх, Хрысціна, была жонкай Казіміра Яна Сапегі, полацкага ваяводы. У
пачатку 1676 г. Казімір Ян пазычыўу Яна Рынвіда 6 000 залатыхззабеспячэннем на заслаўскіх
маёнтках. У 1677 г. сёстры (Агінская і Сапега) перадзялілі спадчыну. 3 заслаўскіх уладанняў
Сапегі атрымалі горад Заслаўе, прыналежныя да яго вёскі і фальваркі Ломшчына і Нядрыска
(Сап.,т.ІІ,стар. 162,164,166).У 1688г.Казімірразамзжонкайзакладаюцьзаслаўскіяўладанні
за 95 000 залатых Крыштофу Летаву (Сап., т. II, стар. 174). У 1695-м Заслаўе пераходзіць да
стольніка Юрыя Сапегі, які закладае заслаўскую Валоўшчыну з засценкам Ухлы і вёскай
Захарычы за 12 000 талераў мазырскамухаружаму Аляксандру Пшаздзецкаму. У наступным
годзе таму ж Пшаздзецкаму закладвае маёнтак Гую, які спачатку выкупіў з закладу ў
Тэадора Ваньковіча за 2 000 талераў, а аддаў з даплатай 1 335 талераў. У 1707 г. стольнік
(ваявода трокскі ў караля Ляшчынскака), закладае Заслаўе з палацам, з вёскамі і надзеламі,
за 10 000 талераў таму ж Пшаздзецкаму, а ў 1709-м маёнтак Ломшын за 22 000 тынфаў -
скарбніку вількамірскаму Казіміру Ермаловічу. У 1713 г. прадаўжаецца заклад Аляксандру
Пшаздзецкаму, за дадатковую плату 5 666 талераўу 1714 г. ён атрымлівае заслаўскі фальварак
Сялец (Сап., том III, стар. 63-64, 68-69, 72). У 1722-м адбыўся канчатковы падзел багаццяў
Глябовічаў, атрыманых маршалкам Аляксандрам, у Юрыя застаўся адзін фальварак Гуя, які
ў 1746 г. даваў 2 500 залатых прыбытку (Сап., т. III, стар. 77,282). Запіс 1753 г. сведчыць, што
ад заслаўскіх маёнткаў з Дуброўнай разам толькі адна восьмая частка належыць полацкаму
ваяводу Аляксандру. Аляксандр канчаткова прадаў Заслаўшчыну ў 60-я гг. XVIII ст. Антонію
Пшаздзецкаму, сыну Аляксандра, за 618 916 залатых. Як выглядала, гатоўкай атрымаў толькі
112 000, астатняе пайшло на сплату пазыкі.
ДЗЯТЛАВА, маёнтак, Наваградскае ваяводства.
У 1631 г. канцлер Леў выкупіў з закладу ў мсціслаўскага старосты Юзафа Коршака
Зэльву, а пасля і Дзятлава, якія здаваліся за 30 000 залатых, з чаго вынікае, што гэтыя
маёнткі перад тым ужо былі ў руках Сапегаў. Дзятлава пераходзіць сыну Льва Казіміру
Лявону, ён там фундуе касцёл і ў тастаменце (1655) запісвае гэты маёнтак польнаму пісару
Аляксандру Гілярыю Палубінскаму (Сап., т. II, стар. 41, 43). Сын Аляксандра Крыштоф
усе ўспадчыненыя ўладанні запісвае гетману Казіміру Яну, але гетман адмаўляецца ад іх
у дзень шлюбу свайго сына стольніка Юрыя з сястрой Аляксандра Крыштофа Ізабелай
з Палубінскіх, якая з сястрой Ганнай Радзівілавай былі апошнімі Палубінскімі. А гетман
так зрабіў, каб пазбавіцца далейшых спрэчак. Такім чынам Дзятлава ў 1690 г. перайшло
да Радзівілаў. Якім чынам яно зноў апынулася ў Сапегаў (у 1933-м) і ўпаміналася разам з
Ружанамі, Зэльвай і Дзярэчынам - невядома.
ЗЭЛЬВА, мястэчка і маёнтак, Наваградскае ваяводства.
Зэльву, відаць, таксама набыў канцлер Леў, бо ў 1631 г. ён выкупляў яе разам з Дзятлавам
з закладу ў 30 000 залатых ад мсціслаўскага старосты Юзафа Коршака. Зэльва пераходзіць да
сыноў Льва, спачатку да Яна Станіслава, потым да Казіміра Льва (Сап., т. I, стар. 177, 180).
511
Казімір у тастаменце свае маёнткі раздае розным сваякам; Зэльва праз рукі дачкі Мікалая
Ганны трапляе да Аляксандра Гілярыя Палубінскага, чыя дачка Ізабела прынесла Зэльву
ў пасаг стольніку Юрыю Сапегу ў 1685 г. Юры закладае Зэльву за 25 000 залатых Дамініку
Радзівілу; нейкія праблемы напаткалітой заклад у 1687-1688 гг. (Сап., т. III, стар. 52,59-61).
У 1700 г. Юры зноўзакладае Зэльву Зыгмунту Ермаловічу за 15 800 залатых, аў 1709-м - за
5 000 залатых Юрыю Канажэўскаму. У 1711 г. прадае зэльвенскія вёскі Навасёлкі і Збляны
за 12 000 залатых; згадваюцца і Бярэжкі, але яны адносіліся да Дзярэчына (Сап., т. III,
стар. 70). Наступны ўладальнік Зэльвы, сын Юрыя Антоні Казімір, атрымаў прывілей (1720)
на кірмаш у Зэльве. Гэты кірмаш пры Сапегах быў найслаўнейшым ва ўсім Вялікім Княстве
Літоўскім. У 1723 г. Крыштоф Домбскі, бернатаўскі староста, забраў Зэльву за належны яму
доўг 2 000 талераў. У 1730 г. Антоні Казімір закладвае за 70 000 залатых Міхалу Станіславу
Арэшку зэльвенскі маёнтак Азярніцу. Гэты заклад пацвярджае Рахіль Сапега з Выгоўскіх,
якая валодае Зэльвай «на вечнасць»; таксама яна падпісвае заклад зэльвенскіх вёсак Конна
і Бародні кляштару піяраў у Шчучыне за 15 000 залатых. За тыя грошы была выкупленая
Азярніца. Тады ж Антоні Казімір пазычыў у Міхала Арэшкі 10 000 залатых з закладам на
Дзярэчыне і выкупіўзэльвенскі фальваракЗасценак, якібыўзакладзены ў 1733 г. Ганне Юрэвіч
з Гадлеўскіх. У 1732 г. Антоні Казімір закладае за 33 000 залатых маёнткі Коннае і Горавічы,
якія адносіліся да Зэльвы. Праз год Зэльва па тастаменце пераходзіць да Аляксандра Сапегі,
будучага канцлера ВКЛ (Сап., т. III, стар. 174,181). У 1788 г. Аляксандр пацвярджае Ігнацыю
Сянінскаму права продажу фальварка Янаўшчына, адлучанага ад Зэльвы ў 1708-м, калі яго
прадаў Юры Сапега за 10 000 талераў Паўлу Сянінскаму і яго жонцы Іаанне з Радавіцкіх
(Сап., т. III, стар. 384). Па тастаменце 1793 г. канцлер пакідае ўсе свае маёнткі і Зэльву сыну
Францішку, абавязаўшы яго зэльвенскі і дзярэчынскі тэатры перабудаваць у касцёлы (Сап.,
т. III, стар. 390, 392). Францішак з Зэльвы, Дзярэчына, Сяльца і Данейкаўшчыны меў гадавы
даход 600 000 залатых (Сап., т. III, стар. 427). Зэльва перайшла канчаткова да Яўстаха, які
ўдзельнічаў у Паўстанні 1831 г., пасля якога ўсе яго ўладанні і багацці былі сканфіскаваныя.
У 1933 г. пазасталыя з зэльвенскіх уладанняў (разам з ружанскімі) вярнулі міністру Яўстаху.
Зэльву пасля падзелу атрымала міністрава сястра.
ЖЭРКАЎ, мястэчка і маёнтак, Вялікапольшча.
Разам з Плешавам перайшоў да Сапегаў у 1706 г. праз Кацярыну з Радаміцкіх, жон-
ку Юрыя Феліцыяна, старосты вількоўскага. Юры там жыў у цудоўным палацы, пры
якім збудаваў казармы для сваёй міліцыі пад кіраўніцтвам Міхала Карлоўскага. Паводле
паданняў, ён быў суровы і грубы. Жэркаў пераходзіць па спадчыне яго дачцэ Мар’яне (у
першым шлюбе Козьмінскай, удругім - Домбскай), яшчэ горшай, чым бацька; ад Мар’яны - да
яе дачкі ад першага шлюбу Людвікі Гажэнскай, ад яе перайшоў да Ярашэўскіх, якія пра-
далі Жэркаў за 965 000 залатых у 1812 г. Міхалу Мыцельскаму (Сап., т. III, стар. 142-143,
342-345). Жэркаў складаўся з мястэчка з палацам і вёсак ды фальваркаў Дэмбна, Бяздзятаў,
Выгода, Гура, Паўлавічы, Стагошы, Лісаў, Камень, Кліхова, Боглі, Людвінава, Малы Люблін,
Сухая, Галендры і інш. («Рэлігійна-маральныя мемуары», т. 30, стар. 642).
512
РЭЗІДЭНЦЫІ, ДВАРЫ, ПАЛАЦЫ, ЗАМКІ
№ Назва Ваяводства Калі ва ўладаннні Сапегаў Лінія
1 АСТРОЎНА Віцебскае канец XV ст. - 1641 Руж.
2 БІГОСАВА Друйшчына канец XV ст. - 1820 Код./Руж.
3 БІЛКА ШЛЯХЕЦКАЯ Львоўскае 1860 - 1939 Руж.
4 БОБРАК Кракаўскае канец XIX ст. - 1944 Код.
5 БОЦЬКІ Падляшскае 1505 - 1784 Код./Руж.
6 БЫХАЎ НОВЫ Мсціслаўскае 1685- 1828? Руж.
7 БЫХАЎСТАРЫ Віцебскае 1620-1828? Руж.
8 ВАРІІІАВА - 3 рэзідэнцыі XVII ст.-XVIII ст. Код./Руж.
9 ВЕЛІЦА Луцкі павет XVIII - XIX ст. Код.
10 ВІЛЬНЯ - 5 рэзідэнцый XVII ст. - XVIII ст. Руж.
11 ВІШНІЦЫ Берасцейскае 1512-1768 Код.
12 ГАЛЫІІАНЫ Віленскае 1558- прыкл. 1669 Код.
13 ГАРОДНЯ Трокскае XVI - пачатак XIX ст. Руж.
14 ГОРЫ-ГОРКІ Віцебскае 1596 - II палова XVIII ст. Руж.
15 ДАРАГАСТАІ Дубенскі павет 1649- 1751 Код.
16 ДЗЯРЭЧЫН Наваградскае 1685- 1831,1933- 1939 Руж.
17 ДРУЯ (САПЕЖЫН) Полацкае 1516 - 50-я гады XVIII ст. Код./Руж.
18 ДУБРОЎНА Віцебскае 1667-1782 Руж.
19 ЖЭРКАЎ Вялікаполыпчча 1706- 1750 Руж.
20 ЗЭЛЬВА Наваградскае пачатак XVII ст. - 1831 Руж.
21 КОДАНЬ Берасцейскае 1511 - 1800 Код.
22 КОЗЬМІН Вялікапольшча 1699-1791 Руж.
23 КОЦК Падляшскае канец XVII ст. - прыкл. 1802 Руж.
24 КРАСІЛАЎ род. маёнтак Астрожскіх 1753- 1843 Код.
25 КРАСІЧЫН Перамышлеўскае 1832- 1944 Код.
26 ЛЯЙПУНЫ Трокскае 1508- II паловаХХ III ст. Руж.
№ Назва Ваяводства Калі ва ўладаннні Сапегаў Лінія
27 ЛІЛІЕНГОФ (КЛЕНЧКАВА) Шлёнск 1745?- 1779 Руж.
28 ЛУННА (ДУБНА) Трокскае 1513 - канец XVIII ст. Руж.
29 ЛЬВОЎ II палова XIX ст. - 1939 Код.
30 ЛЯХАВІЧЫ Наваградскае 1620 - 1760 Руж.
31 МАЦЕЕЎ Холмшчына 1593 - 1680 Код.
32 МІЖРЭЧЧА Падляшскае II палова XVI ст. - I палова XVII ст. Руж.
33 ПЕНЦІЦЭ Пад Варшавай XIX ст. Код.
34 РАВІЧ Вялікапольшча 1699- 1791 Руж.
35 РАДЛІН Вялікапольшча 1699- 1791 Руж.
36 РАМАНАЎ Берасцейскае 1512 - 1791 (апошнія звесткі) Код.
37 РОСЬ Наваградскае 1667- 1784 Руж.
38 РУЖАНЫ Наваградскае 1598- 1828,1933- 1939 Руж.
39 СЯМЯЦІЧЫ Падляшскае 1599- 1800 Руж.
40 СЛОНІМ Наваградскае канец XVI ст. -1 палова XVIII ст. Руж.
41 ЦЕШКАЎ (ФРЭЙГАН) Шлёнск 1745 - 1779 Руж.
42 ЧАРНОБЫЛЬ Кіеўскае да 1597- 1751 Руж./Код.
43 ЧАРЭЯ Полацкае 1475 - прыкл. 1820 Руж.
44 ЧАРЛЁНА Трокскае прыкл. 1615 - прыкл. 1800 Руж.
Некаторыя рэзідэнцыі з 1939 г.
45 АЛЕШЫЦА Уласнікам быў Юзаф, нежанаты
46 БІЛЬЧЫ ... Павел Фларыян, жанаты з Марыяй фон Аперсдорф
47 ЖУРАВІЦА ... Андрэй Юзаф, нежанаты
48 ДАХНАЎ ... Уладыслаў, жанаты з Мацільдай Барнемішай дэ Кашон
49 СЕДЛІСКА ... Павел, жанаты з Вірджыліяй Петэрсан
50 СПУША ... Яўстах Каятан, жанаты з Тэрэзай Любамірскай
ПАСАДЫ,
ЗАЙМАНЫЯ
САПЕГАМІ
ЯЎСТАХ САПЕГА
Ваяводы
Ваяводства
БРАЦЛАЎСКАЕ Мікалай Лявон 1683 - чэрвень 1685 Код.
БЕРАСЦЕЙСКАЕ Мікалай сын Мікалая лістапад 1638 - 8.71.1642 Код.
Мікалай сын Паўла 6.171558- 10.7111.1588 Код.
Уладыслаў Юзафат 31.X. 1709-ІЗ.ІІІ. 1733 Код.
Казімір Лявон Кароль 28.УІ.1735 - лістапад 1735 Руж.
Кароль Юзаф 20.71.1748 - 20.ІІІ. 1768 Код.
ВІЛЕНСКАЕ Леў 6.11.1623 - 7.711.1633 Руж.
Павел Ян сакавік 1656 - ЗО.ХІІ. 1665 Руж.
Казімір Ян да 22.7.1682 - 1703 (пазбаўлены
звання), паўторна 1708 -13.111,1720 Руж.
ВІЦЕБСКАЕ Іван сын Сямёна (намеснік 6.IX 1508) 1511 -
(Івашка) люты 1514 Код.
Іван сын Багдана паміж 1517 і 1520 - 1529 Руж.
Мікалай сын Паўла Ю.Х. 1588 - 1.XI. 1599 Код.
Павел Ян 18.Х.1646 - сакавік 1656 Руж.
ВЕНДЭНСКАЕ Тамаш 15.17.1641 - 1643 Код.
МЕРАЦКАЕ Францішак Ксаверы снежань 1793 - тытул
не выкарыстоўваў Код.
МЕНСКАЕ Мікалай сын Паўла 9.711.1576 - 6.17.1588 Код.
Багдан сын Паўла 21.71588- 1593 Код.
Мікалай 14.ХІ.16Н-30.7.1618 Код.
Мікалай сын Мікалая 1638 - лістапад 1638 Код.
Уладыслаў Юзафат 4.1.1699-31.Х. 1709 Код.
МСЦІСЛАЎСКАЕ Андрэй сын Івана Ю.П.1605- 1611 Руж.
Фрыдэрык сын Мікалая 24.7111.1647- 1650 Руж.
Юры Станіслаў 29.111.1732- 12.Х.1732 Руж. 4
Юры Феліцыян 21.7.1742-З.ІХ. 1750 Руж.
Ігнацы 30.ІХ.1750- 1758 Код.
517
НАВАГРАДСКАЕ Павел сын Івана Мікалай Тамаш 22.ХІІ. 1558 - 1579 ЗО.У.1618 - 1638 1642/43 - 1646 Код. Код. Код.
ПАДЛЯШСКАЕ Іван сын Сямёна (Івашка) 1514-1517 Код.
Іван сын Багдана да І.Х.1529- 1544 Руж.
Павел сын Івана 1556-22.ХІІ. 1558 Код.
Міхал Юзаф 19.УІ.1728 - 6.ІІІ.1738 Руж.
Міхал Антоні 26.ХІ. 1746-8.Х. 1752 Руж.
ПОЛАЦКАЕ Андрэй сын Паўла 23.ХІІ.1597- 1613 Код.
Казімір Ян чэрвень 1670 - кастрычнік 1681 Руж.
Аляксандр Міхал 8.1.1753 - ІЗ.ІХ.1775 Руж.
СМАЛЕНСКАЕ Андрэй сын Паўла 1621 Код.
Пётр Павел 18.ІХ.1744- 23.1.1771 Руж.
Францішак Ксаверы студзень 1791 - снежань 1793 Код.
ТРОКСКАЕ Казімір Уладыслаў 20.Х. 1697 - 29.ГУ. 1703 Код.
Юры Станіслаў кастрычнік 1706 - кастрычнік 1709 Руж.
518
Кашталяны
Кашталянства
БЕРАСЦЕЙСКАЕ Багдан сын Паўла 1579 - 20.17.1585 Код.
ВАЛЫНСКАЕ Мікалай Лявон 1677- 1683 Код.
ВІЛЕНСКАЕ Мікалай сын Мікалая 8.71.1642 -14.111.1644 Код.
Андрэй Станіслаў сакавік 1644 - 25.111.1646 Руж.
ВІЦЕБСКАЕ Андрэй сын Івана прыкл. 1600 - 10.11.1605 Руж.
Аляксандр Дажджбог прыкл. 16.Х.1613 - прыкл. 27.11.1614 (адмовіўся) Руж.
КІЕЎСКАЕ Павел сын Івана сакавік 1566 - 1580 Руж.
МЕНСКАЕ Андрэй сын Паўла 29.7.1592 -23.ХІІ. 1597 Код.
Ян Фрыдэрык 8.71.1711 - снежань 1712 Код-
СМАЛЕНСКАЕ Багдан сын Паўла 20.17.1585-21.7.1588 Код.
ТРОКСКАЕ Андрэй Станіслаў 30.1.1641 - сакавік 1644 Руж.
Казімір Уладыслаў лістапад 1689 - 20.ІХ.1697 Код.
Ян Фрыдэрык 2.1.1716 - лістапад 1735 Код.
Антоні Казімір 5.71.1737- 13.7.1739 Руж.
519
Гетманы і міністры
ВЯЛІКІЯ ГЕТМАНЫ Леў ліпень 1625 - 7.VII. 1633 Руж.
Павел Ян Казімір Ян сакавік 1656 - ЗО.ХІІ. 1665 15.11.1683 - 1703 (пазбаўлены звання), паўторна 1705 - 1708 (адмовіўся) Руж. Руж.
Ян Казімір 14.У.1708 - кастрычнік 1709 Руж.
ПОЛЬНЫЯ ГЕТМАНЫ Казімір Ян 23.1.1681 -8.11.1683 Руж.
Аляксандр Міхал 8.Х.1762- ІЗ.ІХ.1775 Руж.
ВЯЛІКІЯ КАНЦЛЕРЫ Леў красавік 1589 - 6.11.1623 Руж.
Ян Фрыдэрык лістапад 1735 - 6.УП.1751 Код.
Аляксандр Міхал 13.ІХ. 1775-28.М 1793 Руж.
ПАДКАНЦЛЕРЫ Леў 2.11.1585 - красавік 1589 Руж.
Павел Стэфан 14.11.1623 - 19.УІІ.1635 Код.
Казімір Лявон 6.ІІІ.1645- 19.1.1656 Руж.
Міхал Антоні 8.Х.1752- 12.Х.1760 Руж.
ВЯЛІКІЯ МАРШАЛКІ Ян Станіслаў Аляксандр Павел 1621 - ІО.ІУ.1635 14.УІІ.1698-9.У.1708 паўторна 10.1 VI713 - 4.1.1734 Руж. Руж.
НАДВОРНЫЯ Ян Станіслаў да27.УІІ.1617- 1620 Руж.
МАРШАЛКІ Казімір Лявон 12.У.1637 - 6.ІІІ.1645 Руж.
ВЯЛІКІЯ Аляксандр Павел 22.УІІІ.1692- 14.УІІ.1698 Руж.
ПАДСКАРБП Бенедыкт Павел да 17.1 VI676 - 1703 (пазбаўлены) Руж.
НАДВОРНЫЯ Казімір Ян 26.ХІ.1663 - чэрвень 1670 Руж.
ПАДСКАРБІІ Бенедыкт Павел чэрвень 1670 - да 17.УІ.1676 Руж.
Лявон Базыль 1681 - 8.ХІ.1686 Руж.
Казімір Уладыслаў Юзаф Францішак снежань 1686 - лістапад 1689 15.УІ.1706 - кастрычнік 1709 паўторна З.ІУ.1713 - 11.ІУ.1744 Код. Руж.
Ігнацы 18.ІХ. 1744-ЗО.ІХ. 1750 Код.
Аляксандр Міхал 30.ІХ.1750 - 16.УІІ.1754 Руж.
520
Урадоўцы і ваеначальнікі
ВЯЛІКІЯ АБОЗНЫЯ Павел Ян 14.11.1638 -20.17 1645 Руж.
ТахМаш 4.11.1649 - 20.17.1654 Код.
Крыштоф Францішак да Ю.ХП.1656- 15.11.1658 Код.
Аляксандр Міхал 26.ХІ. 1748-ЗО.ІХ. 1750 Руж.
ВЯЛІКІЯ ПІСАРЫ Леў 1581 -2.ІІ. 1585 Руж.
Крыштоф Стэфан 23.1X1621 - 9.17.1627 Руж.
Крыштоф Мікалай 10.111.1631 - 17.7111.1637 Руж.
Казімір Лявон 22.1X1631-22.71637 Руж.
ВЯЛІКІЯ СТРАЖНІКІ Міхал Юзаф 20.7.1692 - 25.711.1698 Руж.
ВЯЛІКІЯХАРУЖЫЯ Мікалай сын Мікалая 22.1.1627- 1638 Код.
ГЕНЕРАЛЫ АРТЫЛЕРЫІ Лявон Базыль 7.1X1684-8.ХІ.1686 Руж.
Міхал Францішак 18.711.1698- 19.ХІ.1700 Руж.
Казімір Лявон Кароль 4.1X1725 - 20.7.1738 Руж.
Казімір Нестар 10.17.1773- 1793 Код.
Францішак 1.7.1793 - 1795 Руж.
КАНЮШЫЯ Павел Стэфан 25.71.1593- 14.11.1623 Код.
Францішак Стэфан 1.11.1670 - 25.71.1686 Руж.
Міхал Францішак 31.111.1690- 19.ХІ.1700 Руж.
КРАЙЧЫЯ Крыштоф сын Мікалая 19.7ІІІ. 1631-8.ІІІ. 1633 Код.
Крыштоф Францішак 22.711.1661 - 5.1X1665 Код.
Бенедыкт Павел красавік - чэрвень 1670 Руж.
Уладыслаў Юзафат 20.7.1684-4.1.1699 Код.
Міхал Ксаверы 20.1X1759-24.ХІ. 1766 Руж.
Юзаф П.ХП.1766 - 31.711.1784 Код.
КУХМІСТРЫ Мікалай сын Міхала 7.11.1589- 13.7111.1611 Руж.
Юры Феліцыян 1708 - кастрычнік 1709 Руж.
ЛОЎЧЫЯ МАРШАЛКІ Міхал Антоні 31.III. 1739-26.ХІ. 1746 Руж.
ГАСПАДАРЧЫЯ Іван сын Сямёна (Івашка) 1505- 1517 Код.
Іван сын Багдана 1515- 1544? Руж.
Мікалай сын Паўла 3.17.1566 - 9.711.1576 Код.
Павел сын Івана да 7.1519 - 22.711.1558 Код.
ПАДСТОЛЬНІКІ Ян Станіслаў 11.ХП.16Н -1617 Руж.
Аляксандр Казімір 1618 - ЗО.ХІ.1619 Код.
Крыштоф сын Мікалая 1621 - 17.711.1630 Код.
Крыштоф Мікалай 27.7111.1630- 10.111.1631 Руж.
521
ПАДСТОЛЬНІКІ Павел Ян 20.17.1645- 18.Х.1646 Руж.
ПАДЧАШЫЯ Крыштоф Францішак Казімір Ян Бенедыкт Павел Казімір Уладыслаў Юры Станіслаў Андрэй сын Паўла 18.111.1658-4.1.1659 20.711.1661 - 26.ХІ.1663 снежань 1663 - да снежня 1665 11 .IV. 1685 - травень 1686 да 10.7.1686 - 21.XI. 1686 10.7.1588 - 29.7.1592 Код. Руж. Руж. Код. Руж. Код.
ПІСАРЫ ГАСПАДАРЧЫЯ ПІСАРЫ ПОЛЬНЫЯ ЛІТ. Крыштоф сын Мікалая Сямён Сапіга Багдан сын Сямёна Іван сын Сямёна (Івашка) Іван сын Багдана Мікалай Крыштоф 8.Ш.1633 - 27.ХІ.1637 1440 - 1450 1471 - 1486 1486- 1504 1507- 1513 1638-2.71.1639 Код. Руж. Код. Руж. Руж.
ПІСАРЫ ПОЛЬНЫЯ КАР. Міхал Юзаф Кароль Юзаф Ян Фрыдэрык 25.711.1698- 1703 паўторна 1728 - 1730 1.IX. 1730- 20.71.1748 1633 - 1644 Руж. Код. Код.
САКРАТАРЫ ВЯЛІКІЯ ДУХОЎНЫЯ САКРАТАРЫ ВЯЛІКІЯ Павел Францішак Іван сын Сямёна 18.17.1704- 16.ХП.1713 ужываў незаконна тытул 1.ІІІ.1693 І 24.71.1695 1507- 1517 Код. Код.
СВЕЦКІЯ Леў 30.1.1580-1581 Руж.
СТОЛЬНІКІ Андрэй сын Паўла 30.111.1588 (адмовіўся) Код.
ЧАШНІКІ Крыштоф сын Мікалая Крыштоф сын Фрыдэрыка Бенедыкт Павел Лявон Базыль Казімір Уладыслаў Юры Станіслаў Антоні Казімір Пётр Аляксандр Даджбог 17.711.1630 - 19.7111.1631 Код. 4.1.1659 - 22.711.1661 Код. лістапад 1665 - чэрвень 1670 Руж. да 28.1.1679 - 1681 Руж. травень 1685 - снежань 1686 Код. лістапад - снежань 1686 - 1703 (пазбаўлены звання), паўторна кастрычнік 1709 - 29.111.1732 Руж. да 7.ХІІ.1706 - кастрычнік 1709 Руж. 29.111.1732 - 18.ІХ.1744 Руж. 25.11.1631 -да 14.17.1632 Руж.
Крыштоф Францішак 15.11.1658- 18.111.1658 Код.
522
ЧАШНІКІ Ян Фердынанд паміж 8 і 11.1.1659 - 27.111.1659 Код.
Казімір Ян 9або 11.XI. 1659- 20.711.1661 Руж.
Францішак Стэфан 1665 - 1670 Руж. і
Уладыслаў Юзафат лістапад 1681 - 20.71684 Код.
Міхал Юзаф 4.7.1687 - 20.7.1692 Руж.
Аляксандр Павел чэрвень 1692 - 22.ХІІ. 1692 Руж.
Ігнацы 10.71.1740- 18.ІХ.1744 Код.
РЭФЕРЭНДАРЫІ ДУХОЎНЫЯ Аляксандр Казімір 1657-5.17.1659 Код.
Юзаф Станіслаў 8.7ІІ. 1737-4.ХІІ. 1754 Руж.
РЭФЕРЭНДАРЫІ Руж.
СВЕЦКІЯ Ян Фрыдэрык 1706-1709 Код.
523
Старосты (судовыя) гродскія
Староства
АРШАНСКАЕ Мікалай сын Паўла 29.1.1588 - кастрычнік 1588 Код.
Андрэй сын Івана 25.Х.1588 - 1610 Руж.
Аляксандр Дажджбог 5.Х.16Ю- 1655 Руж.
Казімір Леў 13.УІ.1651 - 1656 Руж.
Бенедыкт Павел II пал. 1675 - 1676 Руж.
АШМЯНСКАЕ Павел Стэфан 1598- 1635 Код.
Бенедыкт Павел 1692- 1699 і 1706-1707 Руж.
Міхал Францішак 1699- 1700 Руж.
БЕРАСЦЕЙСКАЕ Леў 1616-1623 Руж.
Казімір Ян 18.1.1665- 1678 Руж.
Казімір Уладыслаў 20.ІІІ. 1680- 1679 Код.
Ян Фрыдэрык 1697- 1751 Код.
ВАЎКЛВЫСКАЕ Андрэй Станіслаў 11.III. 1645 - 1646 Руж.
ГАРАДЗЕНСКАЕ Казімір Леў 1631 - 1636 Руж.
Фрыдэрык сын Мікалая 1636- 1650 Руж.
ДРАГІЧЫНСКАЕ Іван сын Багдана
(з перапынкам, калі быў у
апале) 1532- 1546 Руж.
Іван сын Івана да або ў 1578 - 1580 Руж.
ЖМУДСКАЕ Казімір Ян І.ІХ.1681 -У.1682 Руж.
ЛІДСКАЕ Крыштоф Стэфан 1613-1627 Руж.
МЕЛЬНІЦКАЕ Міхал Юзаф 22. VIII. 1725- 1729 Руж.
Бенедыкт Аўгуст 1729- 1730 Руж.
Юзаф Фрыдэрык 1730- 1732 Руж.
МСЦІСЛАЎСКАЕ Крыштоф Стэфан З.ІХ.1621 - 1627 Руж.
Мікалай сын Казіміра 1706- 1716 Код.
Міхал Антоні 1757-П.Х.1760 Руж.
СЛОНІМСКАЕ Леў 20. VII. 1586- 1605 Руж.
Ян Станіслаў 1608- 1635 Руж.
Казімір Леў 1644- 1651 Руж.
Ян Фрыдэрык 12.У.1651 -1657 Код.
524
САПЕГІ -
ЖОНКІI ДОЧКІ
ЯУСТАХ САПЕГА
ЖОНКІ
Падаюцца толькі першае імя і дата нараджэння, шлюбу або смерці
Апалінская Аперсдорф фон Людвіка Марыя
д’Арлеан-Браганза Крыстын
Баглеўская? Ганна
Барнеміша дэ Кашон Мацільда
Боўлд Пэтэн Марыя
Браніцкая (Грыф) Хрысціна
Браніцкая (Корчак) Альжбета
Бжастоўская Марыя
Быстрэйская Марына
Бэцюн дэ Марыя
Вадзінская Грызельда
Война Кацярына
Война Ядвіга
Вальдштайн-Арнаў фон Антаніна
Вейгер Соф’я
Веляпольская? Канстанцыя
Веляпольская Тэрэза
Вешэлен’і Альжбета
Віндзішграец Мацільда
Вішнявецкая Ганна
Вольская? К
Выхоўская Рахіль
Гайдэнштайн Ганна
Галаўчынская Ганна
Галыпанская Алена
Гамільтан-Пэйн Альжбета
Гарабурда № (Алена?)
Гасеўская-Корвін Сусанна
жонка Яна Казіміра пам.1719
жонка Паўла Фларыяна 2. муж Аляксандр нар. 1899
жонка 2. Яна Паўла шлюб 1980
жонка Мікалая Крыштофа (няпэўна) жонка Уладыслава шлюб 1935
гл. Пэтэн Боўлд жонка Юзафа Францішка шлюб 1709
жонка Яна Юзафа (разв.), 2. муж Ян пам. 1800
жонка Марціна шлюб 1831
жонка Міхала пам. прыкл. 1554
жонка Аляксандра Паўла шлюб 1691
жонка 2. Яна Станіслава шлюб 1631
жонка Казіміра Мікалая, у 2 шлюбе Леснявольская шлюб 1631
жонка 1. Мікалая шлюб 1616
жонка 3. Казіміра Яна, у 1 шлюбе Гелгуд шлюб да 1711
жонка Яна Паўла, у 2 шлюбе Руцкая пам. пасля 1631
жонка Міхала (не існавала) жонка Міхала Юзафа шлюб 1700
жонка 2. Паўла Стэфана шлюб 1602
жонка Паўла шлюб 1893
жонка 2. Мікалая пам. 1596
жонка Юрыя (няпэўна) жонка Антонія Казіміра, у 1 шлюбе Агінская шлюб 1717
жонка Андрэя Станіслава шлюб 1622
жонка Крыштофа Стэфана пам.1648
жонка 1. Паўла пам. 1558
жонка 1. Аляксандра шлюб 1915
жонка Льва жыла каля 1600
жонка Мікалая Крыштофа, у 2 шлюбе Вільчкава пам. 1660
527
Гасеўская-Корвін Тэрэза жонка 2. Казіміра Яна, у 1 шлюбе Слушка шлюб 1703
Гаслаўская Кацярына жонка 3. ПаЎла, у 1 шлюбе Валовіч шлюб 1618
Гаіптольд? Ганна жонка Сямёна (не існавала)
Гербурт Канстанцыя жонка Яна Фрыдэрыка шлюб 1642
Гілэспі Нэнсі жонка Юрыя (разв.) шлюб 1956
Гінтаўт Кацярына гл. Дзевялтоўская Гінтаўт
Глябовіч Альжбета жонка Івана, у 2 шлюбе Астык жылаў 1522
Глябовіч Дарота жонка Івана (няпэўна)
Глябовіч Хрысціна жонка 1. Казіміра Яна шлюб 1667
Глябовіч Ядвіга жонка Міхала пам. прыкл. 1546
Глінская? Анастасія жонка Сямёна (не існавала)
Гольц фон Людвіка жонка 2. Уладыслава Юзафата, у 1 шлюбе Красінская шлюб 1693
Горская? К жонка Міхала (няпэўна)
Даніловіч Алена жонка Казіміра Мэльхіядэса, у 1 шлюбе Тарноўская шлюб 1649
Даніловіч Соф’я жонка 4. Паўла Стэфана, у 2 шлюбе Апалінская шлюб 1630
Даніловіч Урпіуля жонка 1. Уладыслава Юзафата (разв.), у 1 шлюбе Патоцкая шлюб пасля 1658
Дарагастайская- Монвід Раіна жонка 1. Мікалая, шлюб прыкл.
у 1 шлюбе Агрыпа 1598
Дарагастайская- Монвід Соф’я жонка Тамаша шлюб 1647
Дашковіч К жонкаІвана шлюб 1525
Дзевялтоўская- Гінтаўт Кацярына жонка Яна, у 2 шлюбе Касакоўская жылакаля 1625
Друцкая-Сакалінская Апалонія жонка 2. Багдана, у 1 шлюбе Даўгірд шлюб каля 1579
Друцкая- Сакалінская Канопля Багдана жонка Івана, у 1 шлюбе Лукомская пам. каля 1584
Друцкая- Сакалінская Бабіч Федзя (Тадора) жонка Багдана шлюб 1475
528
Дыбоўская? Дэкер дэ Брандэкен Дэмбінская Дэмбоўская Забярэзінская Рэгіна Мірыям Хрысціна Соф’я Ганна
Замойская Ганна
Замойская Ядвіга
Здзяхоўская Марыя
Зяленская Касільда
Зяновіч Соф’я
Ініс ван Патрыцыя
Капуста Марына
Карон Адэлаіда
Карчэўская? Альжбета
Кміта Соф’я
Копаць Ганна
Копаць Францішка
Корнбергер фон Рэната
Корсак Пятрухна
Красіцкая Ганна
Крашынская Ганна
Кумберледж Кладзін
Лукомская? Марына
Любамірская Ганна
Любамірская Магдалена
Любамірская Тэрэза
Ляўко Марына
Маншэ Марта
Масальская Багдана
Мастоўская Ружа
Мацкевіч Багдана
Міцэвіч Ганна
жонка 1. Паўла Стэфана шлюб 1599
жонка Міхала Ксаверыя шлюб 1952
жонка Андрэя шлюб 1570
жонка 2. Мікалая шлюб 1625
жонка Фёдара, у 2 шлюбе Збаражская шлюб каля 1543
жонка Аляксандра Антонія (разв.) шлюб 1794
жонка Лявона шлюб 1825
жонка Яна Андрэя жонка 2. Францішка шлюб 1934
Ксаверыя шлюб 1796
жонка 1. Паўла Яна пам.1639
жонка Аляксандра Лявона шлюб 1979
жонка Багдана шлюб каля 1560
жонка Яўстаха Францішка жонка Івана(няпэўна) пам. 1923
жонка Лукаша шлюб 1597
жонка 2. Паўла Яна жонка 1. Казіміра пам.1707
Уладыслава жонка 2. Льва Юрыя, у 1 шлюб 1678
шлюбе Стэнпэк шлюб 1979
жонка Дзмітрыя жонка Ігнацыя, у 1 шлюбе шлюб да 1562
Цэтнер шлюб 1732
жонка Януша шлюб да 1514
жонка Яна Паўла (разв.) жонка Фёдара (няпэўна) шлюб 1964
жонка Францішка Стэфана, у 2 шлюбе Радзівіл шлюб 1672
жонка Аляксандра, у 1 шлюбе Любамірская шлюб 1757
жонка Яўстаха Каятана шлюб 1909
жонка Фёдара пам. пасля 1535
жонка Людвіка шлюб 1921
жонка Мікалая пам. пасля 1625
жонка Яўстаха Каятана шлюб 1842
жонка Стэфана жонка Васіля, у 2 шлюбе пам. 1562
Івашкевіч жыла ў XV ст.
529
Младзецкая Ганарата жонка Януша Аляксандра шлюб 1803
Монвід- Дарагастайская Раіна гл. Дарагастайская-Монвід
Монвід- Дарагастайская Соф’я гл. Дарагастайская-Монвід
Падбярэзская Альжбета жонка Яна Дамініка жыла ў пач. XVII ст.
Палубінская Ізабела жонка 1. Юрыя Станіслава шлюб 1685
Патоцкая Ідалія жонка Мікалая шлюб 1806
Патоцкая Кацярына жонка Лявона шлюб 1917
Патоцкая Пелагея жонка Францішка (разв.), 2. муж Павел пам.1846
Патуліцкая Альжбета жонка Уладыслава Лявона шлюб 1881
Пац Ганна жонка 2. Фрыдэрыка шлюб 1644
Пац Людвіка жонка 2. Ксаверыя шлюб 1840
Пацей Хрысціна жонка 1. Фрыдэрыка пам. 1643
Перасвіт-Солтан Тадора гл. Солтан
Петэрсан Вірджылія жонка Паўла Марыі (разв.) шлюб 1933
Прабын д’Алтон Алісія жонка Яна шлюб 1914
Прусіноўская Альжбета жонка 2. Мікалая шлюб 1643
Пэтэн Боўлд Марыя жонка 1. Яўстаха Каятана шлюб 1822
Радаміцкая Кацярына жонка Юрыя Феліцыяна шлюб 1706
Радзівіл Альжбета жонка Андрэя, у 2 шлюбе
Радзівіл (Галынка) Альжбета Завіша пам.1627
(Гальшка) жонка Льва шлюб 1599
Радзівіл Канстанцыя жонка Яна Фрыдэрыка шлюб 1717
Радзівіл Караліна жонка Казіміра Лявона, у 2 шлюбе Ябланоўская шлюб 1727
Радзівіл Тэкля жонка 2. Міхала Антонія, у 1 шлюбе Флемінг, у 2 шлюбе Вішнявецкая шлюб 1745
Сабанская Канстанцыя жонка 1. Ксаверыя шлюб 1835
Сабанская Тэрэза жонка Адама Зыгмунда шлюб 1918
Сакалінская Апалонія гл. Друцкая-Сакалінская
Сакалінская Багдана гл. Друцкая-Сакалінская Канопля
Сакалінская Федзя (Тадора) гл. Друцкая-Сакалінская Бабіч
Саламярэцкая Алена жонка Крыштофа Францішка шлюб да 1648
Сангушка Ганна жонкаІвана шлюб каля 1520
Сангушка Ганна жонка Мікалая шлюб 1564
530
Сангуіпка Тэрэза жонка Лявона
Сангуіпка Хрысціна жонка 3. Уладыслава Юзафата
Сангуіпка Ядвіга жонка Адама («Чырвонага князя»)
Сапега Кацярына жонка 1. Міхала Антонія (разв.), у 2 шлюбе Жі.іўна
Скаўронская Соф’я жонка 1. Пятра Паўла
Скаіпэўская Ева жонка Фрыдэрыка
Солтан (Перасвіт) Тэадора жонка 2. Юрыя Станіслава
Стравінская Соф’я жонка Рыгора
Сулкоўская Іаанна жонка 2. Пятра Паўла
Суфчынская Тэрэза жонка 1. Францішка Ксаверыя (разв.), у 2 шлюбе Вольская
Сяменская Антаніна жонка Яўстаха Севярына
Тарло Ізабела жонка Бенедыкта
Тарноўская Тэадора жонка Казіміра Лявона
Трызна Аляксандра жонка Дзмітрыя, у 2 шлюбе Білевіч
Тышкевіч Іаанна жонка Лявона
Умястоўская Ганна жонка Фларыяна
Уруская Севярына жонка Яна Паўла
Фалько Маруша жонка Міхала
Фірлей Альжбета жонка Крыштофа, у 2 шлюбе Рысінская, у 3 шлюбе Апалінская, у 4 шлюбе Апалінская
Фірлей Дарота жонка Льва, у 1 шюбе Збаражская
Фірлей Мар’яна жонка Караля Юзафа
Фрэдра Ганна жонка 2. Казіміра Уладыслава, у 1 шлюбе Чартарыйская
Хадкевіч Альжбета жонка Аляксандра Дажджбога
Хадкевіч Аляксандра
(Алена) жонка Паўла
Хадкевіч Ганна жонка 1. Яна Станіслава
Хадкевіч Ганна жонка Паўла,
у 2 шлюбе Пац
шлюб 1883
шлюб 1697
шлюб 1852
шлюб 1733
пам. каля 1739
шлюб 1616
шлюб 1724
шлюб да 1585
шлюб 1751
шлюб 1768
шлюб 1945
шлюб 1668
пам. 1652
пам. пасля 1601
пам.1873
пам. пасля 1638
шлюб 1877
пам. пасля 1568
шлюб каля 1633
шлюб 1586
шлюб 1722
шлюб 1691
шлюб каля. 1613
пам. 1583
шлюб 1620
шлюб да 1562
531
Хадкевіч Іаанна жонка Андрэя Францішка шлюб 1676
Халецкая? Рэгіна жонка 1. Паўла (няпэўна)
Харленская Ганна жонка Мікалая Лявона, у 1 шлюбе Любавіцкая, у 3 шлюбе Сільніцкая, у 4 шлюбе Патоцкая шлюб 1678
Храптовіч Сусанна жонка Тамаша шлюб да 1638
Цэтнер Ганна жонка Казіміра Нестара (разв.), у 1 шлюбе Сангушка, у 3 шлюбе Патоцкая, у 4 шлюбе д’Эльбёф і дэ Ламбэз шлюб 1781
Чартарыйская Аляксандра жонка Міхала Антонія, у 2 шлюбе Агінская шлюб 1748
Чартарыйская Марына жонка Андрэя шлюб 1569
Шэмбек Соф’я жонка 1. Льва Юрыя шлюб 1937
Шымковіч Багдана жонка Андрэя шлюб 1594
Шымковіч Кацярына жонка Глеба пам. пасля 1551
Ябланоўская Тэафіла жонка Юзафа пам. 1816
Ягмо Ніколь жонка Стэфана Адама шлюб 1980
532
ДОЧКІ
Падаюцца толысі першае імя і дата нараджэння, шлюбу або смерці
Агінская? Кацярына
Астэрва Мацільда
Бельская Ганна
Браніцкая (Грыф) Кацярына
Браніцкая (Корчак) Марыя
Бэкман Марыя
Вадзіцкая Ганна
Валовіч Алена
Валовіч Барбара
Валовіч Барбара
Валовіч Галыпка
Валовіч Соф’я
Валовіч Тэадора
Варапай Багдана
Веляпольская Людвіка
Война Альжбета
Гайко Соф’я
Галяеўская Соф’я
Гастомская? Аляксандра
Гембіцкая Хрысціна
Глазына К
Грудзінская Соф’я
Дабратынская Ганна
Даніловіч Альжбета
Дзедушыцкая Ванда
Домбская Мар’яна
Друцкая- Любецкая Багдана
Друцкая- Любецкая Тэрэза
Друцкая? Алена
Друцкая Сакалінская Тэрэза
дачка Багдана(няпэўна)
дачка Паўла
дачка Уладыслава Лявона
дачка Казіміра Яна
дачка Яўстаха Каятана
дачка Яўстаха Севярына
дачка Яўстаха Севярына
дачка Мікалая,
у 2 шлюбе Кунцэвіч
дачка Казіміра Мікалая
дачка Багдана
дачка Мікалая
дачка Івана,
у 1 шлюбе Куранецкая
дачка Паўла, у 1 шлюбе Чыж
дачка Міхала
дачка Аляксандра Паўла,
у 2 шлюбе Патоцкая
дачка Мікалая
дачка Багдана, у 2 шлюбе Пац
гл. Чаркоўская-Галяеўская
дачка Андрэя (няпэўна)
дачка Яна Пятра, у 1 шлюбе
Радзяёўская
дачка Сямёна
дачка Паўла Яна
гл. Сямашка-Дабратынская
дачка Фрыдэрыка
дачка Яна Паўла
дачка Юрыя Феліцыяна,
у 1 шлюбе Козьмінская
дачка Багдана, у 2 шлюбе
Стацкевіч-Далабоўская
дачка Уладыслава Лявона
(не існавала)
дачка Мікалая, у 1 шлюбе
Тышкевіч
нар.1906
пам. 1965
шлюб 1687
шлюб 1862
шлюб 1981
шлюб 1976
пам. 1645
пам. 1669
пам. пасля 1633
пам. пасля 1631
пам. прыкл. 1565
пам. прыкл. 1580
пам. 1610
шлюб 1711
пам. да 1655
пам. да 1637
шлюб 1639
жыла ў II пал. XV ст.
шлюб 1668
шлюб 1636
нар.1890
пам.1794
пам. прыкл. 1550
нар. 1905
пам. 1662
533
Дунін-Раецкая Іаанна гл. Раецкая-Дунін
Дэмбінская Рэгіна дачка Паўла пам. пасля 1585
Ельская Амелія дачка Аляксандра Міхала шлюб 1780
Жултоўская Марыя дачка Адама пам. 1929
Жыўна Кацярына дачка Яна Казіміра, 1. муж Міхал Антоні шлюб 1745
Залеская Даміцэля дачка Януша Аляксандра пам. 1877
Замойская Анелія дачка Францішка шлюб 1827
Замойская Марыя дачка Яна Паўла шлюб 1906
Зяновіч Соф’я дачка Дзмітрыя, у 1 шлюбе Камінская пам. пасля 1607
Камароўская Мар’яна дачка Мікалая шлюб 1620
Камароўская Соф’я дачка Адама нар. 1919
Камінская Соф’я дачка Дзмітрыя, у 2 шлюбе Зяновіч пам. пасля 1607
Камінская Сусанна дачка Яна Пятра, у 1 шлюбе Тызенгаўз пам. 1657
Кандэля Селіна дачка Людвіка нар. 1902
Карп Галыпка дачка Мікалая пам. 1618
Кішка Альжбета дачка Паўла жыла ў кан. XVI ст.
Козьмінская Мар'яна дачка Юрыя Феліцыяна, у 2 шлюбе Домбская шлюб 1740
Корсак Марына дачка Паўла пам. 1566
Красіцкая Юстына дачка Казіміра Уладыслава нар.1681
Кужанецкая Соф’я дачка Івана, у 2 шлюбе Валовіч пам. прыкл. 1565
Кунцэвіч Алена дачка Мікалая, у 1 шлюбе Валовіч пам. 1645
Кунцэвіч Ганна дачка Багдана, у 2 шлюбе Скорут жыла ў пач. XVI ст.
Курч Іаанна дачка Мікалая шлюб 1651
Курч Соф’я дачкаІвана пам. пасля 1602
Леснявольская Ганна дачка Казіміра Мікалая, у 2 шлюбе Парыс пам. пасля 1680
Ліліенгоф Кацярына гл. Жыўна (фон Ліліенгоф)
Ліпская Кацярына дачка Паўла Яна, у 1 шлюбе Любамірская пам. пасля 1699
Любамірская Кацярына дачка Паўла Яна, у 2 шлюбе Ліпская шлюб 1668
Любецкая Багдана гл. Друцкая-Любецкая
Любецкая Тэрэза гл. Друцкая-Любецкая
534
Лянько Тэадора дачкаІвана пам. да 1621
Лясоцкая Ганна дачка Андрэя нар. 1572
Масальская? Алена дачка Івана(няпэўна)
Масальская? Ганна дачка Яна (няпэўна)
Масальская? Дарота дачкаІвана(няпэўна)
Масальская Духна дачка Сямёна пам. пасля 1505
Масальская Хрысціна дачка Юрыя Станіслава пам. 1772
Меер Ганна дачка Францішка Ксаверыя шлюб 1796
Навасельская Саламея дачка Юрыя Станіслава, у 1 шлюбе Шчука, у 3 шлюбе Радзівіл пам. 1775
Нарушэвіч Ганна дачка Аляксандра шлюб 1637
Нарушэвіч Тэадора дачка Паўла Яна, у 2 шлюбе Тышкевіч шлюб 1661
Неміровіч Ганна дачкаІвана жыла ў канцы XV
Палубінская Соф’я дачка Андрэя пам. каля 1659
Парыс Ганна дачка Казіміра Мікалая, у 1 шлюбе Леснявольская пам. пасля 1680
Патоцкая Ганна дачка Аляксандра Міхала, у 1 шлюбе Сангушка шлюб 1786
Патоцкая Караліна дачка Аляксандра Міхала, у 2 шлюбе Солтык пам. 1759
Патоцкая Людвіка дачка Аляксандра Паўла, у 1 шлюбе Веляпольская шлюб 1727
Патоцкая (разв.) Марыя дачка Ксаверыя пам. 1923
Патоцкая Тэрэза дачка Юзафа Францішка, у 1 шлюбе Радзівіл шлюб 1752
Патоцкая Тэрэза дачка Мікалая пам. 1895
Пац Соф’я дачка Багдана, у 1 шлюбе Гайкова пам. да 1637
Пац Тэрэза дачка Юрыя Станіслава шлюб 1712
Пац Хрысціна дачка Аляксандра шлюб 1641
Пронская Ганна дачка Міхала, у 2 шлюбе Сіняўская пам. каля 1580
Пузыня (разлуч.) Мар’яна дачка Аляксандра Міхала, у 1 шлюбе Салагуб шлюб 1780
Пшаздзецкая Германцыя дачка Яна Паўла шлюб 1903
Пясецкая Васіліса дачка Паўла пам. да 1585
Радзівіл Ганна дачка Льва шлюб 1618
Радзівіл Ізабела дачка Андрэя жылаў 1684
535
Радзівіл Пелагея дачка Лявона пам.1929
Радзівіл Саламея дачка Юрыя Станіслава, у 1 шлюбе Шчука, у 2 шлюбе Навасельская пам. 1775
Радзівіл? Соф’я? (не існавала, памылка
(Саламея) Двожачка)
Радзівід Тэрэза дачка Юзафа Францішка, у 2 шлюбе Патоцкая шлюб 1739
Радзімінская- Францкевіч Ганна дачкаІвана пам. пасля 1663
Радзяёўская Хрысціна дачка Яна Пятра, у 2 шлюбе Гембіцкая пам.1650
Раецкая-Дунін Іаанна дачка Уладыслава Юзафата, у 2 шлюбе Тышкоўская шлюб 1710
Сакалінская Тэрэза гл. Друцкая-Сакалінская
Салагуб (разв.) Мар’яна дачка Аляксандра Міхала, у 2 шлюбе Пузыня шлюб 1777
Саламярэцкая Багдана дачка Паўла пам. каля 1550
Сан дэ Ядвіга дачка Адама нар.1924
Сангушка (разв.) Ганна дачка Аляксандра Міхала, у 2 шлюбе Патоцкая шлюб 1774
Сангушка Канстанцыя дачка Паўла Яна шлюб 1676
Сангушка Соф’я дачка Паўла, у 2 шлюбе Тышкевіч шлюб пасля 1570
Сапега Кацярына дачка Яна Казіміра, жонка Міхала Антонія (разв.), у 2 шлюбе Жыўна шлюб 1733
Скарута Ганна дачка Багдана, у 1 шлюбе Кунцэвіч жыла ў пач. XVI ст
Словік Таццяна дачка Януша пам. да 1586
Солтык Караліна дачка Аляксандра Міхала, у 1 шлюбе Патоцкая пам. 1814
Стадніцкая Стацкевіч- Алена дачка Адама пам. 1947
Далабоўская Багдана дачка Багдана, у 1 шлюбе Друцкая-Любецкая пам. каля 1550
Стравінская Ганна дачка Багдана пам. пасля 1620
Стравінская Сямашка- Соф’я дачка Багдана пам. пасля 1621
Дабратынская Ганна дачка Паўла пам. пасля 1593
536
Сяняўская Ганна
Трызна? Аляксандра
Трызна Кацярына
Трызна Раіна
Тызенгаўз Сусанна
Тызенгаўз Цэцылія
Тышкевіч Бенедыкта
Тышкевіч Соф’я
Тышкевіч Тэадора
Тышкевіч Тэрэза
Тышковіч Настасся
Тышкоўская Іаанна
Тэнчынская Дабрухна
Флемінг Францішка
Фогель Эйсэрн Севярына
Францкевіч- Радзімінская Ганна
Фрымэнтл (разв.) Марыя
Халецкая Ганна
Хадкевіч Хрысціна
Хадкевіч Цэцылія
Цэтнер Тэкля
Чацкая Леванціна
Чацкая Пелагея
Чаркоўская- Галяеўская (разв.) Соф’я
Чарнецкая Элеанора
Чартарыйская Ганна
Чорба Ідалія
Чыж Тэадора
Шэмбек Ядвіга
Шаптыцкая Марыя
дачка Міхала, у 1 шлюбе
Пронская пам. каля 1580
дачка Андрэя (не існавала) дачка Мікалая пам. пасля 1637
дачка Багдана пам. да 1645
дачка Яна Пятра, у 2 шлюбе Камінская пам. 1657
дачка Казіміра Уладыслава, у 1 шлюбе Хадкевіч шлюб 1710
дачка Юрыя Станіслава шлюб 1716
дачка Паўла, у 1 шлюбе Сангушка шлюб пасля 1570
дачка Паўла Яна, у 1 шлюбе Нарушэвіч шлюб 1671
дачка Мікалая, у 2 шлюбе Друцкая-Сакалінская пам. 1662
дачка Януша пам. пасля 1585
дачка Уладыслава Юзафата, у 1 шлюбе Дунін-Раецкая пам. да 1726
дачкаІвана шлюб 1512
дачка Францішка Стэфана шлюб 1702
дачка Яна шлюб 1942
гл. Радзімінская-Францкевіч дачка Паўла нар. 1934
дачка Яна Пятра пам. пасля 1646
дачка Паўла Стэфана пам.1676
дачка Казіміра Уладыслава, у 2 шлюбе Тызенгаўз шлюб 1710
дачка Францішка Ксаверыя шлюб 1792
дачка Лявона пам. 1901
дачка Мікалая пам. 1892
дачка Яна Паўла нар. 1900
дачка Яўстаха Каятана шлюб 1939
дачка Аляксандра Антонія пам. 1864
дачка Мікалая пам. 1861
дачка Паўла, у 2 шлюбе Валовіч пам. каля 1580
дачка Лявона нар.1886
дачка Лявона нар.1884
537
Шуйская Людвіка дачка Яна Фрыдэрыка
Шчука Саламея дачка Юрыя Станіслава, у 2 шлюбе Навасельская, у 3 шлюбе Радзівіл
Шышкоўская Элеанора дачка Андрэя
Шэмет Канстанцыя дачка Андрэя
Эмптын дэ
Ябланоўская
Ясенская
Марыя дачка Адама
Ганна дачка Казіміра Лявона
Марына дачка Паўла
шлюб 1687
пам. 1775
шлюб 1629
жыла ў II палове
XVI ст.
нар. 1931
шлюб 1750
пам. да 1644
БІБЛІЯГРАФІЯ
АЙапагу К. Маіегіаіу <іо 6гіе)6\у гегубепді, ХУагзгата 1984.
Вег^егон'па]. Кхфхпа Рапі па Коскп і 8іетіаіусгасЬ, ілуон' 1936.
ВоЬегхсу М. і XV. XV Ропсіас}!). Е 8аріеЬу. Мі^<ігу РасІ^ а 2ато8сіет, ХУагзгата 1993,18 РАХ
Вопіескі А. НегЬагг роізкі, I. І-ХУІ, ХХ'аг^гака 1899-1914, ІіМекз ЗаріеЬа.
Вопіескі А. Росгег го<іо\у \\' ХУіеІкіт Кхі^іМе Ьііетакіт, Е\у6\у 1883.
Воготакі Е. Сепеаіо^іе піекібгусЬ роккісЬ гобгіп піуіпІотапусЬ, зегіе II і III // Маіегіаіу 6о Ьіо^гайі,
депеаіо^іі і ЬегаМукі роізкіеў Впепоз Аігез-Рагуг-Кгут 1964-1985.
Е)апе)ко\\'ісг-О8іго\\'$кі). 8\еа6а рокчка і Іасіпзка, ЬпЫіп 1745 і 1747.
ЕМоггасгек XV. Сепеаіо^іа, сг^зс II: ТаЫісе, ХУагзгата 1959. (Табліцы, якія маюць дачыненне да
Сапегаў, № 169-171).
ЕзігеісЬег К. 8аріеЬокіе (бібліяграфія, якая мае дачыненне да Сапегаў, з ХХТ-ХУПІ ст. Копія т. XXVII
ВіЫіодгайі роізкіе) К. Эстрайхера, апрацаванага С. Эстрайхерам), Кгакбш 1928.
ЕйгеісЬег К. ВіЫіо^гайа роізка, і.: XIX ст. і 1881-1900 гг.
Согсгак В. і Огаготакі К. 8аріеЬо\еіе. Маіегіаіу Ьізіогусгпе, ^епеаіодісгпе і та^ікота, і. I—III, РеіегзЬпг§
1891.
Іп^іоі 8.8рга\\у ^озро багсге Ета 8аріеЬу 1588-1607// 8іпсІіа рохМ^сопе ргоі. <1г. Ргапсізгкота ВфакоМ,
Ен'бн' 1931.
Кіепіе\уісг 8. А<1ат 8аріеЬа, Ь\\'6\\' 1939.
Ко^поМскі К. 2усіа 8аріеЬ6\\', 1.1—III (таксама два тамы ў рукапісах), ХМіІпо 1790 і 1792.
Коіосігіеісгук А. Рогігеіу 8аріеЬ6\\' // 8роікапіа г 2аЬуікаті, і. 1,1989, № 41.
Копагхкі 8г. Агтогіаі сіе 1а поЫеззе Роіопаізе ііігёе, Рагіз 1958.
Копорсгупзкі XV. 2 раті^іпіка коп(е<іегаікі, Кгакбн' 1914.
Коззакотакі К. Сепеаіо^іа 8аріеЬ6\< ЬегЬп Ьіз // Мопо^гайе Ьізіогусгпо-^епеаіо^ісгпе піекібгусЬ
госігіп роккісЬ, і. I—III, ХТагкга\<а 1859-1872.
ЕаЬагге <іе Ваіііісопгі I). Нізіоіге <іез 8аріеЬа 1440-1970, Рагіх 1970.
Ьохкі 1. Сепеаіо^іа рогігеіока 8аріеЬ6\\' \у козсіеіе рагайаіпут 8\<. Аппу \< Косіпіп // ВіЫіоіека
ХМагзгатака, і. II, 1856.
Ьпкотзкі 8і. Когтіп ХХ'іеІкі і Ко\\у, Рогпап 1914.
Маііпотака I. Раіас 8аріеЬ6\<, ХХагзгата 1972.
Мііозг Сг. 8гпкапіе О)сгугпу, Кгак6\\' 1992.
Мізгіоіі А. Нізіогіа Шнзіг. ІЭотпх 8аріеЬапае, XVII по 1724.
НагЬпіі 1. Пгіе)е \уе\уіуіг/пе Ыаго<1п Ьііетакіе^о, ХМІпо 1843.
Ыіезіескі К. НегЬагг роккі, і. І-ХІХ, Еірзк 1839-1846. (У выданні Бабровіча. Апрацоўка, якая
датычыцца Сапегаў - т. VIII, с. 241-277).
Огагоугекі К. Ьез 8аріеЬа, ёіп<іе ^епёаіо^ідпе, ХУіІпо 1872.
Ророшзка М. Вегега Кагіпгка 1648-1851, ХУіІпо 1843.
РгосЬахка А. АгсЬі\\гшп <іотп 8аріеЬ6\е, і. I, Ь\у6\< 1892.
Коззуа. Ро<і ге<і. XV. 8іетіопо\та, і. IX, РеіегзЬпгд 1905.
8аріеЬа Е. 8. «8кого\\'і<іг 8аріеЬ6\у», (550-старонкавы машынапіс знаходзіцца ў бібліятэцы Польскага
біяграфічнага слоўніка ў Кракаве).
8аріеЬа ў Е Мопшпепіа аІЬо геЬгапіе 8іагоіуіпусЬ ОгсІбЬ..., ХУагзга\та 1723.
8ко\\топек). Аіекзапсіег 8аріеЬа, ХХаг<;га\та 1992.
81о\\'пік §ео§гайсгпу Кгоіезіта Роккіе§о і іппусЬ кга)6\у зІошіапзкісЬ, і. І-ХУ, ХУагзгата 1880-1902.
Тузгкотакі К. Розеізіта Ьта 8аріеЬу <іо Мозкта \< гокн 1584, Ь\\'6\< 1921.
Тузгкотакі К. Ргге)зсіе Ета 8аріеЬу па каіоіісугт \< гокн 1586, Е\<6\< 1922.
Ттагкотакі К. Розекіта Ьта 8аріеЬу \< Мозкшіе \\' 1600 г., Ь\\'6\< 1927.
541
С'гнікі 8. Косігіпа. НегЬагг «гІасЬіу роккіе), і. І-ХУ, ХУагхгаша 1904-1917.
Усаііскі]. Ніхіогіа рггегаспе§о оЬгагн косіегіккіедо Раппу Магуі, Тогнгі 1720.
\Уа\\'ггугісгак А. Коглуб] Меікіе) \\4ахпо.ссі па РосПамо \у XV і XVI \\іекн, МТосІам 1951.
УУіІсгугіккі I. К. Косіон'бсі кхіаг^і 8аріеЬ6\\', Рагуг, 1860.
ХУоІЙ’]. 8епаіого\\'іе і 6у§пііагге XV. Кх. Тііе\У8кіе§о, Кгакбн' 1885.
ХМсуісік 2. Аіекхапбег 8аріеЬа і суагхгашзкіе .сгосІоМзко рггугосіпісге когіса XVIII \сіекц // Ргасе Могешп
2іеті (\\'аг$га\уа) 1970, № 15.
ЎусЫіпхкі I. Хіоіа кхі^§а хгІасЬіу роіхкіеу і. І-ХХХІ, Рогпагі 1879-1908. (Генеалогія Сапегаў - т. XI, с.
189-204).
Аўтары біяграмаў
Яніна Бергер-Маер
Марыя Чэпе
Ежы Дыгала
Збігнеў Фрас
Барталамей Качароўскі
Лукаш Кандзеля
Стэфан Кяневіч
Уладыслаў Канапчынскі
Войцех Крэгсайсен
Генрык Люлевіч
Веслаў Маеўскі
Марыя Міхалевіч
Міраслаў Нагельскі
Януш Паеўскі
Генрык Палкій
Мечыслаў Пашкевіч
Анджэй Пшэвознік
Анджэй Рахуба
Пшэмыслаў П. Раманюк
Ежы Скаўронак
Аліна Шклярская-Лагман
Ежы Вольны
Збігнеў Вуйцік
Зоф’я Зялінская
Спіс скаротаў
біягр. - біяграфічны
ваяв. - ваяводства
ВКЛ - Вялікае Княства Літоўскае
вял. - вялікі
ГАР - Галоўная апякунчая рада
ген. - генерал
герц. - герцаг
ГДК - Грамадскі камітэт дапамогі
ГНК - Галоўны народны камітэт
губ. - губерня
ЗХМ - Звяз хрысціянскай моладзі
кар. - каронны
кард. - кардынал
кн. - князь
княг. - княгіня
код. - коданская лінія
кс. - ксёндз
літ. - літоўскі
нар. - нарадзіўся
НУ - Нацыянальны ўрад
пав. - павет
палк. - палкоўнік
пам. - памёр
разв. - разведзены
РП - Рэч Паспалітая
руж. - чарэйска-ружанская лінія
св. - святы
стар. -старонка
ХЗЗ - Хаўрус збройнага змагання
543
БЕЛАРУСКІ КНЯЗЬ 3 НАЙРОЫ,
альбо
ЯК З’ЯВІЛАСЯ ГЭТАЯ КНІГА
Найлепшую формулу патрыятызму, абапёршыся на свой друкарскі варштат, накрэсліў
для нас Францішак Скарына. Кожны беларус мусіць ведаць гэтыя словы на памяць, іх не
зашкодзіць і ў соты раз паўтарыць: «Як звяры, што блукаюць у пушчах, ведаюць норы свае,
як птушкі, што лётаюць у паветры, помняць гнёзды свае, як рыбы, што плаваюць у моры
і рэках, адчуваюць віры свае, як пчолы бароняць вуллі свае — гэтак і людзі да месца, дзе
нарадзіліся, вялікую ласку маюць».
Пяцьсот гадоў таму прыдуманая формула не састарэла, не паблякла і ў нашым зырка-
шумлівым часе. Пэўна ж, пішучы гэтыя радкі, беларускі першадрукар думкамі вяртаўся ў
свой родны Полацак. Чытаючы іх, кожны прыгадае мясціну, дзе ўпершыню зірнуў на свет з
калыскі. Мяне ж памяць кліча ў знаёмае змалку мястэчка Дзярэчын, якому летась споўнілася
600 гадоў. Са студэнцкай лаўкі мне здавалася, што скарынаўскія словы адрасаваныя таксама
ж і дзярэчынцам. Сказана ж — «пчолы бароняць вуллі свае». А Дзярэчын, на маю думку,
заснавалі калісьці якраз пчаляры-бортнікі. Бо дзярэча — гэта выдзіранне мёду з калодаў.
Этымалогія, як бачым, даволі празрыстая, хоць савецкія тапанімічныя слоўнікі назву майго
роднага мястэчка чамусьці выводзілі ад словаў драться, драчуны (іх у XV стагоддзі папросту
не існавала).
Гулі пчолы на дзярэчынскіх пасеках, смакавалі грэчку і канюшыну з навакольных
палеткаў, мёд і воск мае землякі па Шчары вазілі на продаж у блізкія і далёкія гарады -
ажно да Караляўца. Паселішча багацела і пашыралася, пераходзячы ад Дрэмутаў да Копцяў,
ад Копцяў да Сангушкаў, ад Сангушкаў да Вішнявецкіх, ад Вішнявецкіх да Адзінцэвічаў,
Валовічаў, Нарбутаў, Палубінскіх, Сапегаў...
Пры Сапегах Дзярэчын і перажыў свой зорны час — як Рым пры Актавіяне Аўгусце.
Канцлер ВКЛ Аляксандр Міхал у 1786 годзе перанёс у Дзярэчын галоўную родавую
рэзідэнцыю, якая перад гэтым знаходзілася ў Ружанах. Ягоны сын Францішак (генерал
літоўскай артылерыі ў 21 год!) нанова адбудаваў дзярэчынскі палац, значна ўзбагаціў 1
без таго нябедную фамільную карцінную галерэю, папоўніў бібліятэку, кнігі для якой
выпісваліся з Вільні, Варшавы і Лондана. Наступны Сапега — Яўстах Каятан — праявіў сябе
добрым гаспадарнікам, але калі выбухнула Паўстанне 1830 года, без ваганняў прадаваў і
закладаў маёнткі, каб дапамагчы паўстанцам. Урэшце сам пажыццёва стаў Паўстанцам —
пад такой мянушкай і дажываў свой век у Парыжы...
544
Падрабязныя жыццяпісы названых Сапегаў (і яшчэ звыш васьмідзесяці выдатных
прадстаўнікоў роду) чытач знойдзе на старонках гэтай кнігі. Многія з іх вартыя адмысловых
даследаванняў — як прыхільнікі незалежнасці Вялікага Княства Літоўскага, творцы ягонай
гісторыі, удзельнікі нацыянальна-вызвольных паўстанняў. Як той жа малады генерал
Францішак — паплечнік Тадэвуша Касцюшкі, заўзяты падарожнік і шукальнік прыгодаў,
якому ў Пецярбургу было захоладна, у Лісабоне — загорача, у Лондане — завільготна, у
Варшаве і Вільні бракавала адпаведнай кампаніі. Усё, чаго князю не хапала ў еўрапейскіх
сталіцах, ён знаходзіў, дайце веры, у Дзярэчыне. Гэткае нечаканае прызнанне пачуў ад
Францішка і ў «паперку запісаў» граф Лявон Патоцкі — нараджэнец Віцебшчыны, якога
наўрад ці можна западозрыць у «дзярэчынскім патрыятызме», як аўтара гэтых радкоў*.
Пятнаццаць пакаленняў Сапегаў адчувалі сябе патрыётамі Вялікага Княства, шмат
зрабілі для яго эканамічнага і палітычнага ўмацавання (адзін Літоўскі Статут чаго варты!).
Даходзіла да таго, што Сапегі за ўласныя грошы ўтрымлівалі войска на ўсходняй мяжы,
баронячы супольную дзяржаву Рэч Паспалітую ад агрэсіўнай Масковіі.
Прызнацца, я лічыў, што беларуская форма імя Алесь узнікла прыкладна ў 20-я гады
мінулага стагоддзя, калі маладыя пісьменнікі (найперш Уладзімір Дубоўка) старанна
збеларушвалі свае і чужыя імёны і прыдумвалі новыя словы. Аднак яшчэ ў 1740 годзе адзін
з Сапегаў — Юзаф Станіслаў, — аддаўшы на дзядзькаванне свайго пляменніка, потым ледзь
атрымаў яго назад і радаваўся ў лісце да сваяка, што нарэшце «вытаргаваў Алеся», у якасці
маральнай кампенсацыі паабяцаўшы таму, яшчэ непаўналетняму, цэлае староства.
А ў 1751 годзе, пасварыўшыся з маці, шаснаццацігадовы Міхал Ксаверы Сапега ўцёк да
дзядзькі Міхала Антонія, падляшскага ваяводы. Трэба думаць, той не быў у захапленні ад
пляменніка, бо неўзабаве напісаў брацісе-ўдаве, што «наш Міхась — невук».
I сярод Сапяжанак сустракаюцца не толькі заморскія Гермініі ці Тэафілы — князі
называлі сваіх дочак Тэклямі, Гальшкамі, Тадорамі, Анэлямі і Васілісамі...
У Дзярэчын у XVIII—XIX стагоддзях прыязджалі не толькі віцебскія графы. Сапегаўская
зорка высока ззяла над Краем і вабіла да сябе французскіх донжуанаў, італьянскіх артыстаў,
нямецкіх прадпрымальнікаў і турэцкіх гандляроў коньмі, якія прыганялі цэлыя табуны на
знакамітыя Ганненскія кірмашы ў недалёкай Зэльве, што ладзіліся штогод з лёгкай рукі яшчэ
аднаго Сапегі — Антонія Казіміра.
У тагачасным Дзярэчыне знатныя іншаземцы маглі паглядзець модны спектакль у
сапегаўскім прыдворным тэатры, патанцаваць мазурку з княгіняй Пелагеяй Сапяжынай з
Патоцкіх (якая, трэба зазначыць, не вельмі нудзілася падчас адсутнасці мужа Францішка),
паслухаць страшнаватыя гісторыі пра мясцовую «чорную даму» — княгіню Палубінскую,
якая сярод начы любіла з’яўляцца ў спальнях захмялелых гасцей.
Той жа Лявон Патоцкі пакінуў нам падрабязнае апісанне сапегаўскай скарбніцы, дзе на
ўласныя вочы пабачыў вялізны залаты кубак з гербам князёў Шуйскіх, дванаццаць срэбных
міфалагічных фігураў, гетманскія рэгаліі Льва Сапегі, аздобленую дыяментамі шаблю
*“Мя сцовы патрыятызм” аўтара кінууся ў вочы некаторым рэцэнзентам пасля выхаду ў свет кнігі “Дзярэчынскі
дыярыюш” (1999).
545
канцлера Аляксандра Міхала, ордэн Беззаганнага Зачацця Панны Марыі, які існаваў у Рэчы
Паспалітай хіба ў адзінкавым экземпляры, паколькі не быў зацверджаны Соймам (што не
перашкодзіла аднаму з Сапегаў атрымаць той ордэн з рук караля Уладыслава IV).
На жаль, у сённяшнім Дзярэчыне пра былую славу амаль нічога не нагадвае. На ўездзе
ў мястэчка з боку Мастоў сіратліва ўзвышаецца мураваная калона, узведзеная калісьці
манахамі-дамініканцамі (іхні кляштар быўзаснаваны ў Дзярэчынеў 1629 годзе). Ды з вежы
збудаванага ў 1910 годзе касцёла час ад часу падасць голас стары звон, што калісьці гучаў
у тым самым дамініканскім кляштары (год адліўкі — 1717). Сапегаўскі палац ператрываў
усе войны і быў дарэшты разбураны пасля Другой сусветнай - на загад старшыні калгаса,
былога партызанскага камандзіра, чыім імем у сённяшнім Дзярэчыне названыя ажно дзве
вуліцы. Праўда, ашчадныя дзярэчынцы не далі прападаць дабру — хто з палацавай цэглы
змайстраваў печ, хто разжыўся паліванай кафляй, у каго дзверцы ў грубцы да гэтай пары —
сапегаўскія...
Прагульваючы ўрокі, мы, старшакласнікі Дзярэчынскай СШ, нярэдка бавілі час у
занядбаным касцёле, што стаяў без страхі і вокан, са спарахнелай лесвіцай нахоры. Аднойчы,
разгрэбшы смецце на касцельнай падлозе, я пабачыў мармуровыя пліты з пашкоджанымі
надпісамі на незразумелай мове, дзе некалькі разоў паўтаралася слова Сапега. Неўзабаве
паехаўшы на вучобу ў Менск, я паказаў скапіяваныя надпісы разумным людзям. I адзін з
іх, лацініст Алесь Жлутка, рэканструяваў і пераклаў тыя каменныя пісьмёны. Датаваныя
1772 годам, яны захавалі для нас памяць пра колішніх уладароў Дзярэчына, чатырох з іх
назваўшы паіменна:
«Юзафу Сапегу,
дыяцэзіяльнаму каад’ютару Віленскага біскупа,
рэферэндарыю Вялікага Княства Літоўскага,
роднаму дзядзьку,
дзеля заслужанага ўшанавання;
Міхалу Сапегу
падканцлеру Вялікага Княства Літоўскага,
найлюбімейшаму дзядзьку,
сэрца якога тут ляжыць.
Казіміру Сапегу,
бацьку найлепшаму,
паручніку войска Вялікага Княства Літоўскага;
кавалерам ордэна Белага Арла,
мужам, аздобленым усялякімі цнотамі,
за Радзіму і Дом свой
князь Аляксандр Сапега,
546
граф у Чарэі, Высокім, Дзярэчыне,
ваявода полацкі,
польны гетман Вялікага Княства Літоўскага,
кавалер ордэна Белага Арла і Святога Станіслава,
паставіў гэты помнік».
Дзе стаяў той помнік - невядома. Ад дзярэчынскай пахавальні Сапегаў не засталося і
следу, як, зрэпіты, і ад тых лацінамоўных плітаў — падчас аднаўлення касцёла (ужо ў пачатку
90-х) заезджыя рэстаўратары пахавалі іх пад тоўстым слоем бетону...
I ўсё ж удзячная памяць пра Сапегаў жыла ў Дзярэчыне. Кафляю на печы, дзверкаю
ў грубцы, звонам на касцельнай вежы, легендамі пра ўлюбёнага ў дзярэчынскія краявіды
Францііпка, мемарыяльнай дошкай Яўстаху Каятану Паўстанцу, усталяванай у касцёле
дзярэчынскім прадпрымальнікам Валянцінам Дубатоўкам** — акурат над тымі
забетанаванымі плітамі.
Аднойчы мы з Валянцінам, выпадкова даведаўшыся, што ў далёкай Кеніі жыве прамы
нашчадак дзярэчынскіх Сапегаў, даслалі яму тэлеграму з запрашэннем пашпацыраваць
дарогамі продкаў. Князю Яўстаху Севярыну было тады ўжо за восемдзесят, і, шчыра кажучы,
мы не вель.мі спадзяваліся на ягоны прыезд. Але ён адказаў сцвярджальна, і праз нейкіх два
тыдні мы ўжо сустракалі тытулаванага госця на гарадзенскім чыгуначным вакзале.
Пераадолеўшы самалётам і цягнікамі звыш сямі тысячаў кіламетраў, апошні пазасталы
ў жывых прадстаўнік ружанска-дзярэчынскай лініі Сапегаў аказаўся дасведчаным
сапегазнаўцам — мы слухалі ягоныя аповеды, затаіўшы дыханне.
Пра тое, як расійскія ўлады разрабавалі Дзярэчын у 1831 годзе, вывезшы ў Пецярбург
болып за 200 скрыняў з фамільнымі каштоўнасцямі, карцінамі і кнігамі.
Пра тое, як ягоны выгнаны з Бацькаўшчыны прадзед па мянушцы Паўстанец, жывучы
на горкім эмігранцкім хлебе, рыхтаваў у Парыжы новае паўстанне ў забраным Краі, але яму
не суджана было дажыць да 1863 года.
Пра тое, як бацька князя, міністр замежных спраў ва ўрадзе Пілсудскага, у 1939 годзе
трапіў на Лубянку і некалькі месяцаў правёў у камеры смяротнікаў.
Пра тое, як сам князь ваяваў у Арміі генерала Андэрса, а потым, каб пракарміць сям’ю,
стаў паляўнічым у Афрыцы і паміж выездамі на сафары, пры газніцы ў намёце, пад ільвінае
рыканне пісаў гісторыю свайго славутага роду...
На другі дзень знаходжання ў Беларусі Яўстах Севярын Сапега папрасіў звазіць яго ў
Дзярэчын. Папярэджаныя аб візіце дзярэчынцы вялікай грамадой сустрэлі князя хлебам-
соллю на даматканым ручніку. Адмыслова на ўрачыстасць прыехаў біскуп Аляксандр
Кашкевіч, які пасля імшы ў касцёле звярнуўся да шаноўнага госця з прывітальнай прамовай.
Ад імя дзярэчынцаў, а заадно чамусьці і за цара Мікалая I, які адабраў княскія маёнткі, і за
балыпавікоў, якія ледзь не расстралялі бацьку князя, у госця папрасіў прабачэння старшыня
мясцовага калгаса.
”*Пазней В. Дубатоўка даследаваў былыя сапегаўскія маёнткі і напісаў цікавую кнігу “Архіпелаг Сапегаў”
(2002 і.
547
А калі расчулены да слёз Яўстах Севярын пакідаў Дзярэчын, на вежы развітальна
бомкнуў старадаўні звон. «Ён пазнаў мяне!» — эмацыйна ўсклікнуў князь і папрасіў запісаць
тыя гукі на дыктафон.
У Гародні, у гасцінным доме Валянціна Дубатоўкі, князь ледзь не за кожным тостам
прасіў паўтарыць голас звона і неяк замілавана паглядаў на мой, яшчэ плёначны, дыктафон.
Скарыстаўшыся тым замілаваннем, я запісаў тады з князем невялікую гутарку (яна сталася
першым і апошнім інтэрв’ю Сапегі ў Беларусі).
— Шаноўны князь, сёлетні кастрычнік у Беларусі выдаўся з замаразкамі. Ціўтульна Вы
сябе адчуваеце без звыклага афрыканскага сонца?
— Я на гэтай зямлі нарадзіўся і больш за дваццаць гадоў пражыў. Таму мне гэты клімат
добра вядомы. Я адчуваю сябе добра, мне тут не холадна, хоць і жыву я цяпер на экватары.
— Беларусь восемдзесят тры гады таму сталася для Васрадзімай. Аднак вось ужо болыа
за паўвека вы жывяце ў Кеніі. Чым дляВас Беларусь з’яўляецца сёння?
— Тут я ў 1916 годзе нарадзіўся. Але, як Сапега, я тут ужо 500 гадоў. Менавіта тут, а
не дзесьці ў іншым месцы. Мы паходзім адсюль. Мае продкі мусілі быць на эміграцыі — у
Англіі, у Галіцыі — і вярнуліся сюды. Для мяне гэты Край — гэта мой Край, нягледзячы на
тое, што я потым апынуўся ў Афрыцы, а тут пазаўчора была Расія, учора — Польшча, а
сёння ёсць Беларусь. Гэта мой Край, мая Айчына, тут мае карані.
— Калі буБеларусі быў прыняты закон аб вяртанні зямлі імаёмасці былымуладальнікам,
якгэта зроблена ў Прыбалтыцы, ці нрэтэндавалі б Вы на колішніяўладанні Сапегаў?
— Аднойчы мы гэты Край ужо страцілі — пасля вядомага паўстання, у 1831 годзе. На
сто гадоў забралі, але ў 1933-м вярнулі. I вядома, калі б цяпер я мог вярнуць сваю зямлю, то
зрабіў бы гэта з прыемнасцю. Ружаны існуюць, Спуша існуе, Дзярэчын існуе... Вядома, каб
вярнулі... Але хадзіць і прасіць, альбо купляць, кажучы, што маю на гэта грошы, я не хачу.
—Падчас сваіх прыездаўз Афрыкі Вы спыняецесяўВаршаве. Калі буВас была магчымасць,
дзе б Вы пабудавалі дом у Беларусі?
— Я б хацеў вярнуцца ў Спушу, дзе яшчэ стаіць наш лес, пажыць у сваім радзінным
кутку. Ведаеце, быў вельмі шчымлівы момант, калі я ў Спушы сустрэў старэнькую бабульку,
якая памятала мяне маладым і пазнала праз шэсцьдзясят пяць гадоў! Але будаваць дом...
Мабыць, я ўжо занадта стары для гэтай справы. Я ж у Афрыку выязджаў не назаўсёды.
Думаў, папрацую там і вярнуся сюды, дзе з’явіліся на свет пятнаццаць пакаленняў Сапегаў.
Не атрымалася. Ці захочуць вярнуцца ў Беларусь мае дочкі? Пра гэта трэба ў іх спытаць. Яны
нарадзіліся ў Афрыцы, былі замужам у Швецыі і Польшчы, але пасля смерці мужоў прыехалі
дадому ў Найробі. На жаль, у іх ужо няма такога сантыменту да Беларусі, як у бацькі.
548
— Сёння ў дзярэчынскім касцёле Вы прысутнічалі пры асвячэнні мемарыяльнай дошкі
Вашаму нрадзеду Яўстаху Каятану Сапегу (Паўстанцу, якяго называлі). Мой сябра Валянцін
Дубатоўка спрабаваў знайсці яго магілуў Парыжы. На якіх могілках ён пахаваны?
— На старых могілках на Манмартры. Трыццаць гадоў таму да мяне звярнуўся загадчык
тых могілак. Размова ішла пра апеку над магілаю майго прадзеда. Я аднавіў пахавальню і
паставіў прыгожы помнік. Тады ж я выкупіў усю пахавальню ў парыжскіх гарадскіх уладаў.
Потым поруч з прадзедам пахаваў свайго брата. Мабыць, і самога там пакладуць. Гэта яшчэ
канчаткова не вырашана. Але я, пакуль жывы, раблю захады, каб дастаць добрае месца ў
якім-небудзь сапегаўскім касцёле ў Беларусі. Фамільная пахавальня ў Парыжы — святое
для нашага роду месца, і я цяпер ім апякуюся. Ведаю, што гэта нерэальна, але мне хацелася
б перанесці яе ў Беларусь.
— Якімі ўражаннямі Вы падзеліцеся са сваімі дочкамі, вярнуўшыся ў Найробі?
— Калі мы ад’язджалі з Дзярэчына, на касцельнай званіцы зазваніў звон. Як мне
растлумачылі, гэта яшчэ сапегаўскі звон, на ім выбіта дата — 1717 год. Мне здаецца, што
ягоны голас я цяпер буду чуць і ў Афрыцы. Усё ў гэтым Краі за мінулае паўстагоддзе моцна
з.мянілася. Адзінае, што засталося без зменаў, — гэта зямля і лес. Разумееце, каля Ружанаў
яшчэ расце наш лес! Я ў Афрыцы дваццаць гадоў быў прафесійным паляўнічым. I мне
прыемна было б папаляваць у сваім лесе. Але, кажуць, трэба пісаць ліст самаму высокаму
начальніку, каб дазволіў... Мая старэнькая сястра жыве ў Лондане. I я хацеў завезці ёй хоць
кавалачак цагліны ад нашага старога маёнткаў Спушы. I — не знайшоў. Нічога не засталося.
Людзі таксама змяніліся. Раней мы не ведалі, што такое «калхозы», іх не было. Я хацеў бы
бачыць вольных людзей, якія працуюць на сваёй зямлі, а не працаўнікоў «калхозаў».
— На гербе Сапегаў спрадвеку была і Пагоня. У аздабленні кнігі «Пот 8аріегуп$кі», якую
Вы падрыхтавалі і выдалі тры гады тамуўВаршаве, выкарыстаныяўзоры слуцкіх паясоў, на
яе старонках нячаста згадвасцца Польшча... Ці не азначае гэта, што этнічна Вы адчуваеце
сябеўсё ж беларусам?
— На гэтае пытанне мне складана адказаць... Усе мы, Сапегі, і я ў тым ліку, былі
грамадзянамі Вялікага Княства Літоўскага, што ўваходзіла ў склад Рэчы Паспалітай. I я
адчуваю сябе грамадзянінам Рэчы Паспалітай, але, бясспрэчна, паходжаннем з Вялікага
Княства. Цяпер тут Літва, Беларусь, Украіна... Мы ж былі грамадзянамі Княства. I потым,
заўважце, гэта вельмі істотна, мы, Сапегі, чатырыста гадоў змагаліся за незалежнасць свайго
Краю, мы не хацелі быць жыхарамі Польскага Каралеўства.
Апошнія словы з таго інтэрв’ю нечакана для мяне пацвердзіліся і назаўтра, калі мы з
Валянцінам, плануючы вандроўку ў Спушу пад Шчучынам (там князь нарадзіўся ў 1916
годзе). прапанавалі з’ездзіць і ў Нясвіж, агледзець замак Радзівілаў.
549
Яўстах Севярын рашуча адмовіўся і патлумачыў, што калі яны, Сапегі, змагаліся за
Айчыну, Радзівілы пілі гарэлку і каталіся на мядзведзях.
Сыны сялянаў-хутаранцаў, мы з Валянцінам вырашылі ня ўмешвацца ў княскія
разборкі...
На знак удзячнасці за пагасціны на радзіме князь падараваў нам важкі фаліянт на
польскай мове «Нот Заріехупхкі» — фактычна энцыклапедыю сапегаўскага роду — з гэткім
надпісам: “Спадарам Валянціну Дубатоўку і Міхалу Скоблу на памяць пра мілае спатканне
ў новай Гародні і з пажаданнем поспеху ў працы над гісторыяй Дзярэчына”.
I на словах дадаў, што марыцьубачыць выданне кнігі на мове таго Краю, за незалежнасць
якога са зброяй у руках змагаліся яго продкі. Я паабяцаў зрабіць усё магчымае, каб тая мара
спраўдзілася.
3 таго часу прайшло амаль два дзясяткі гадоў.
У 2004 годзе ў Кеніі Яўстах Севярын Сапега пакінуў гэты свет, паспеўшы даслаць нам з
Валянцінам па асобніку сваіх мемуараў «Так Ьуіо», дзе апісанае і падарожжа па Беларусі.
Тыя мемуары таксама чакаюць на сустрэчу з варштатам Скарыны, бо ў іх — пераважна
пра жыццё ў міжваеннай Заходняй Беларусі.
Пакуль жа да беларускага чытача прыходзіць «Гісторыя Сапегаў», і я ўздыхаю з палёгкай
— мара беларускага князя з Найробі збылася, а маё абяцанне нарэшце выкананае.
Абяцанне, дадзенае ў маім родным старадаўнім Дзярэчыне, які смутна прыгадвае, нібы
гістарычны пароль, слова-першапачатак дзярэча. Дзе, як і шэсцьсот гадоў таму, гудуць
мёдадайныя ліпы і чабаровыя лугі. Дзе і сёння не звяліся пчаліныя раі, што бароняць
вуллі свае.
Ліпень 2017 г.
Міхась СКОБЛА
ПАКАЗНІКІМЁНАЎ
А
Абрагам Раман 205, 210, 465
Абрамовіч Андрэй 353
Абрамовіч Мікалай 204
Абрамовіч Ян 148
АгароўП. 160
Агінская Алена 485
Агінская Аляксандра 392
Агінская Антаніна Тэрэза 342
Агінская Барбара 59
Агінская Марцыбела з Глябовічаў 488, 493, 505
Агінскі Аляксандр 213,262
Агінскі Ігнацы 485
Агінскі Кароль 68, 342, 489
Агінскі Лявон 303, 313
Агінскі Марцыян (Аляксандр; 1632-1690) 265
Агінскі Марцыян Міхал 341, 344
Агінскі Мікалай Францішак 325
Агінскі Міхал Казімір 70, 351, 371, 372, 382, 404
Агінскі Рыгор 18, 269, 272,293, 297, 301,306, 313,
320, 496
Агінскі Юзаф 342
Агрыпа Вацлаў 90, 192, 526, 527
Адахоўскі Уладыслаў 506
Адзінцэвіч Альжбета з Глябовічаў 179
Адзінцэвіч Андрэй 179
Адлерфэльд Г. 207
Ажароўская Ганна 73
Ажароўскі Канстанцін 479
Ажароўскі Юры 341
Ажахоўскі Станіслаў 347
Ажахоўскі Тадэвуш 428
Азярэцкі Багдан 139
Акольскі Сымон 26,34, 35,41,43
Александровіч Стэфан 507
Алена, каралева 17, 85,121,123,129, 474
Алендскі Тэафіл 480, 495,510
Альберча А. 347
Альгерд, вял. кн. літ. 26,27, 28, 35, 119
Альжбета Аўгуста, дачка герц. нойбт ргскага 275
Альжбета Вітэльсбах 39
Альшэўскі Бенедыкт 253
Альшэўскі Якуб 25, 26, 35,207, 209
Аляксандр, вял. кн. 120
Аляксандр I Раманаў, цар 416
Аляксандр VI, Папа Рымскі 122
Аляксандр VII, Папа Рымскі 26, 216, 257
Аляксандр Ягелончык 119,121
Аляксей Раманаў, цар 289
Алясніцкі Мікалай 161
Аляхновіч (Дарагастайскі) Пётр 120
Аляшчынскі Антоні 177
Андранік 1 Камнянос (Палеалог), імператар 9, 30
Андрыевіч Іван 127
Андрыевіч Стэфан 131
АндэрсУладыслаў 21, 462, 468, 548
Апалінская Людвіка Марыя 67, 70, 71, 72, 527
Апалінская Кацярына 505
Апалінскі Казімір Ян 312
Апалінскі Крыштоф 89, 192
Апалінскі Лукаш 90,192, 201
Аперсдорф Марыя фон 514,527
Ардуіні Л. 408
Ардын-Нашчокін Афанасій 255
Арк’ен Марыя Людвіка дэ ла Гранж 66
Арсэніга Ч. 451,452
Арцішэўскі Крыштоф 208
Асалінскі Ежы 192,213
Асалінскі Юзаф 407
Асецкі Мацей 327
Асінскі Юзаф Герман 408
Аскерка Гервазы 350
Аскерка Ф. 489
Астаўлеў Д. 231
Астраменцкі Каспар 418
Астрожская Аляксандра 128
Астрожскі Ілля 128, 129
Астрожскі Канстанцін 120, 125,128, 136, 145,
156, 157
Астроўская Марыяна з Марозаў 486
Астроўскі Антоні 323,391
Астроўскі-Даняйковіч Ян 42, 334
Астроўскі Уладыслаў 486
Астроўскі Ян 21
Астэрман Андрэй 324, 341
Аўгуст 111 Вецін 326,332, 344
Аўгустын св. 39
Аўсянік Богуш 133, 487
Афаіта Ізыдор 296
Афтаназі Раман 21
553
Беніні У. 437
Бенклеўскі Ануфры 356, 376
Бенуа Г. 361
Беняк Януш 22
Берг Генрых 208
Бергер-Маер Яніна 380, 543
Берлінт Зерман 483
Бернадот Ж. 406
Бернард Веймарскі, терц. 242
Берно К. 393
Бертрам А. 444, 450, 451, 454
Берут Баляслаў 454, 456, 457
Бетлен Я. 467
Бжастоўская Генавэфа 360
Бжастоўская Марыя 105
Бжастоўскі Адам 353, 360
Бжастоускі Канстанцы Казімір, біскун 18, 267,
268,'270, 271, 274, 283, 284, 307, 308, 328, 342
Бідэрлак Я. 435
Білінскі Лявон 439
Бірон Даратэя 402
Бірон Эрнст 336
Бланкензэ 3. Ф. фон 364
Блок Ян Карл фон 339
Блумберг 509
Богуш-Багавіт Ганна 508
Богушігнацы 370, 371, 372, 389
Богу ш Францішак Ксаверы 412
Бой Ё. 149
Бойка Якуб 439
Бокум Ян Генрык 246
БонаВ.,палк. 359
Бона Сфорца, каралева 129,132
Бонэр Севярын 151,155
Бонэр Ян 124
БорхМарыя 109
Борх Ян 364
Брадоўскі Станіслаў 507
Бразоўская А.нэля з Адахоўскіх 507
Бразоўскі Віктар 507
Браніцкая Альжбета 74,102, 388,475, 527
Браніцкая Кацярына Схаластыка 63, 533
Браніцкая Марыя 76, 533
Браніцкая Хрысціна 67,72,527
Браніцкі Стэфан Мікалай 66,276
БраніцкіУдадБісдаў 76,426
Браніцкі ФранцішакКсаверы 364,36!
392,398,402,403
Браніцкі ЯнКдеменс 345,352,353,3
381,385,387,388,490
Брат Альберт св. ўХмялёўскі Кдам'
Б
Баберцы М. і В. 42, 44
Багавіцін-Казярадскі Іван 175
Багдан,гаспадар малдаўскі124
Багдзевіч Гальяш 509
Баглеўская Ганна 195, 527
Баглеўскі Ян 90, 195
Багуслаўскі Войцех 299, 407
Багуцкая Марыяна 190, 241
Багуцкі Андрэй 89, 189
Багушэўскі Станіслаў 217
Бадэні Казімір 432
Бадэні Станіслаў Марцін 432
Бадэні Стэфан 432
Базяк Яўген 457
Бакельман Мацей Антоні 482
Балінскі 480, 491
Бальцэвіч Ф. 349, 384
Банак Ж. 287
Банапарт Шарль Луі Напалеон (Напалеон III)
423, 425, 429
Банецкі 503, 510
Баніёніс Эгідзіюш 31, 41, 42
Бараноускі Анджэй 21
Барберыні М. 203
Барвінскі Аляксандр 431
Бардэцкі Анджэй 452
Баркоўская Малгажата 183
Баркоўскі Л. 425
Барташэвіч Юльян 151, 239, 249
Барыс Гадуноў, цар 158, 160, 178
Барэцкі Іоў 168
Батвіна Лукаш 253
Батлер-Джонстан Г. 430
Баторы Стэфан кароль 134,137,140, 142,143,
144,147,149, 153, 152,173,177,184,185, 201
498
Баўман Фрыдэрык 481
Безабразаў 1.161
Бекельман 484
Белазор Кароль 306
Белазор Крыштоф 307,328
Белазор Станіслаў 196
Белазор Юры 255
Бельская Ганна 109
Бельскі Раман 112
Бем Юзаф 420
Бемфельт Л. 380
Бенедыкт XV, Папа Рымскі 439,441,443,444
554
Браткоўскі Стэфан 436
Браўн Ежы 453
Броніш Пётр 318
Бр)ль Алаіз, 391
Бруль Генрых 352, 359, 360, 381
Бруханскі Барташ 174, 498, 505
Брыян Арыстыд 461
Брэдлі Джэймс 379
Брэжы Н. дэ 213
Брэнкенгоф Ф. Б. 361
Брэтлах 245
Буало Н. 348
Будзённы Сямён 466
Бужынскі Станіслаў 502
Буксгеўдэн Ф. Ф. 416
Булгакаў Якаў 368, 401, 403
Булгарын Мікалай 483
Булгарын Фларыян 486, 508
Булгарыновіч Юзаф 1122
Булеўскі Людвік 429
Бурда Рудольф 465
Бутлер Крыштоф 493
Бутлер Міхал 390
Бучэла Мікалай 143
Быстрэйская Марына 51, 54,186, 527
Быстрэйскі Ясь 185,186
Бэкман Бэніт 80
Бэкман Марыя Габрыэла 79, 533
Бэцк Юзаф 448
Бэцюн Марыя Кацярына (Хрысціна) дэ 43, 66,
69, 70, 312, 343, 345, 349, 488, 507, 527
Бэцюн Франсуа дэ 267, 281, 308
Бюа Э. 461
Бюлер Ё. 450
Бяганскі 484
Бяжынскі Юзаф 378
Бялінскі Францішак 359
Бяляк Юзаф 415
Бянецкі Станіслаў 502
Бяняк Януш 22
Бярнацкі Людвік 434
Бястужаў М. 332
в
Ваганоўскі Ян 194
Вагнер Марк 242
Вадзінская Грызельда 527
Вадзіцкая Ганна Іаанна 79, 533
Вадзіцкі Станіслаў 404
Вадзіцкі Францішак 80
Важынскі Войцех 225
Важынскі Геранім 501
Вайс Я.М. 373
Вайтыла Караль (пазней Папа Рымскі Ян
Павел II) 449
Валадкевіч Францішак 493
Валадковіч Лявон 484. 499
Валадковіч Міхал 354, 387
Валенга Лявон 439
Валеўскі Антоні 421
Валеўскі-Валек Баляслаў 447
Валеўскі Міхал 394, 395, 397
ВаліцкіМіхал 416
Валіцкі Якуб гл. Сапега Ян Фрыдэрык 9, 42, 43,
44,146,190, 333
Валішэўскі Казімір 352
Валовіч Алена 533
Валовіч Андрэй 90, 201
Валовіч Барбара 87, 95, 533
Валовіч Вінцэнт 296
Валовіч Гальшка 86, 533
Валовіч Пётр 91
Валовіч Раман 61, 148,186
Валовіч Рыгор50, 131, 145
Валовіч Самуэль 90,146, 223, 486
Валовіч Соф’я 533
Валовіч Уладыслаў 231
Валовіч Яўстах 87, 98, 134, 137,138, 140, 142, 143,
154,184, 253, 261, 491
Валоўскі Людвік 426
Вальдэмар, каралевіч дацкі 211
Вальтэр Аруэ Франсуа Мары 354, 374
Вандольны Чэслаў 437
Ваньковіч Тэадор 511
Ваньковіч Уладыслаў Тадэвуш 496
Варанцоў В. 149
Варанцоў Міхаіл 360
Варшавіцкі Крыштоф 25,32, 33, 35,37, 41, 43, 146
Васілевіч Мікула 132
Васілеўскі Тадэвуш 9, 43, 44, 421
Васіль III, кн. маскоўскі 120, 123
Васіль IV Шуйскі, цар 162, 178, 182
Ватрэн Юбер 390
Ваўэрман Філіп 426
Ведэльштэд Міхал 413
Вейгер Соф’я 223, 226, 527
Веймарскі Бернард 242
Веймер Жазэфіна Маргарыта (мадмуазель
Жорж) 410, 416
Веляпольская Людвіка 533
Веляпольская Тэрэза Марыя 27, 66,527
Веляпольскі Аляксандр 419
555
Веляпольскі Аляксандр Дамінік 70, 312, 488
Венжык Ян 172,173,194, 198, 210
Веранезэ Паола 426
Вернер Г. 285
Вертат А. 334
Весялоўскі Крыштоф 211
Весялоўскі Мікалай 185, 192
Вешэлен’і Альжбета 90, 95, 527
Вешэлен’і Ганна 200
Вешэлен’і Франц 201
Віжэ-Лебрэн Мары Э. 426
Віламовіч Міхал 493
Вільчак Г 332
Вільчак Ян Анзельм 62, 261
Вільчкоўскі Уладыслаў 246
Вімер Ян 243
Віндзішграец Мацільда 527
Віртэмберская Марыя Ганна з Чартарыйскіх 411
Віртэмбергскі Людовік 399
Вірц П. 245
Вісконці Ганарат 39, 44
Вісконці, нтнцый 190
Віславух Севярын 498
Вітас Вінцэнт 439, 447, 460, 462, 463
Вітаўт, вял. кн. літ. 432, 509
Вітвіцкі Ян Станіслаў 283
Вітоўскі Станіслаў 245
Вітры Ф. дэ 264, 280
Віцень, вял. кн. літ. 29, 30, 34
Вішнявецкая Ганна 86, 89, 90,145,187,190, 527
Вішнявецкая Хрысціна 97
Вішнявецкі Дзмітры Юры 229, 246
Вішнявецкі Міхал 147, 271, 272, 273
Вішнявецкі Міхал Карыбут 259, 289
Вішнявецкі Януш Антоні 271, 298, 306, 309, 316
Вішнявецкі Ярома 212, 213, 227
Война Абрагам 206, 211, 212
Война Альжбета з Гаслаўскіх 90, 533
Война Андрэй 238
Война Бенедыкт 148,183
Война Лаўрэн 142
Война Мацей 187, 220, 260
Война Павел 95, 195
Война Рыгор 185
Война Францішак 386
Война-Ясянецкі Аляксандр 289
Вольны Ежы 458, 543
Вольскі Мікалай 129, 217
Вольскі Рафал 102, 375
Вольскі Ян Канстанцін 509
Вольтэр Уладыслаў 453
Вольф Юзаф 25, 31, 41, 42,119, 191, 262
Ворбак-Летаў Мацей 187
Воўк-Ланеўскі Ігнацы 352
Врангль Г. 224
Врангель Пётр 460
Врацімоўскі Пётр 123
Вуйцік Збігнеў 410, 543
Выбіцкі Юзаф 406
Выжгерда Геранім 496
Выжгерда Кацярына 496
Высоцкі Юзаф 428
Выхоўская Тэрэза 68
Выхоўскі Даніла 275
Выхоўскі Іван 246
Вышкоўскі-Корвін Францішак Ксаверы 417
Вышынскі Стэфан 456, 457
Вяжгайла Мікалай 128
Вялічка Самуэль 200
Вяльгорскі Міхал 371, 372, 378, 389
Венгерскі Тамаш Каятан 369, 389
Вятжынскі Казімір 380
г
Габсбург Ганна, каралева 155,156
Габсбург Канстанцыя 160
Габсбург Максімільян 154, 155, 184
Габсбург Эрнест 136
Гавербек Ё. 191, 284
Гадлеўскі Казімір 299
Гадлеўскі Эміль 440
Гадунова Ксенія 158
Гайдэнштайн Ганна 59, 225, 527
Гайко Адам 91, 148
Гайко Соф’я 533
Гайнрых Андрэй 475
Гал Станіслаў 449
Галаўчынская Альжбета з Валовічаў 222
Галаўчынская Ганна 58, 527
Галаўчынскі Аляксандр 221, 223
Галінскі Станіслаў 489
Галіцын Васіль 162
Галіцын Р. 320
Галкоўскі, ад’ютант караля 401
Галухоўскі Агенор 429
Гальшанская Алена 85, 86, 87, 134, 141, 192, 491,
527
Гальшанскі Сымон 134,141, 491
Гальштынскі Пётр 340
Галянішча Юры 502
Гамерштайн В. 422
Гамільтан-Пэйн Альжбета 527
556
Ганна Іаанаўна, царыца 344, 349
Ганна Ягелонка каралева 154, 156, 157,173
Гарабурда Міхал 186
Гарадынская Ядвіга 79
Гарадынскі Францішак 428
Гарайн Ян Непамуцэн 414
Гарасімовіч-Бранюшыц Е. 13
Гардзі Ж. дэ ля 169, 170, 228
Гарлінскі Мацей 170
Гарнастай Габрыэль 139
Гарэцкі Станіслаў 123
Гасеўская-Корвін Сусанна 527
Гасеўская-Корвін Тэрэза 528
Гасеўскі Аляксандр 151,161,168, 169, 170, 172,
183, 191,197,198, 203, 205, 217, 219, 223
Гасеўскі Багуслаў 276, 323, 341
Гасеўскі Вінцэнт 230, 247, 253, 255,258, 276
Гасеўскі Крыштоф 242
Гасеўскі Мацей 293
Гаслаўская Альжбета 89, 95, 260
Гаслаўская Кацярына 90, 528
Гаслаўскі Крыштоф 201
Гастомскі Геранім 92, 151
Гастон Арлеанскі 208
Гаўке-Босак Ю. 429
Гаштольд Альбрыхт 125,127, 128
Гедройц Рамуальд 415
Гедрус 34
Гедымін вял. кн. літ. 25, 27,28, 29, 30, 31,32,34, 35
Гедэман Отан 506
Гейлс, пасол анг. 400
Гейштар Сымон 507
Гелгуд Андрэй 276
Гелгуд Антоні 63
Гелгуд Людвік 405
Гельцэль Антоні Зыгмунт 421
Гембіцкі Крыштоф 59, 183
Гембіцкі Ян 234
Генк Якаб 217
Генрых IV Бурбон 202
Генрых Валуа 134, 136
Генрых Жуль д’Анг’ен (Анг енскі) 234, 236, 237
Гербурт Канстанцыя 528
Гербурт Мікалай 249
Гербст С. 405
Гес Рудольф 449
Гжымала-Сядлецкі Адам 7
Гіжыцкі А. 224
Гілер Агатон 429
Гільзен Разалія 388
Гільзен-Экель Ян Аўгуст фон 488, 501
Гілэспі Нэнсі 528
Гінтаўт Вацлаў 498, 506
Гінтаўт-Дзевялтоўская Кацярына 59, 226
Гітлер Адольф 449
Глазініч Алехна 120
Глеўская Дарота 495
Глеўскі Крыштоф 495
Глінскі Багдан 25
ГлінскіМіхал 17,120, 124, 126
Глонд Аўтуст 445, 446 451, 455, 456, 457
Глушчынскі-Дунін Якуб 495
Глэр Маўрыцы 386
Глябіцкі Юры 489
Глябовіч Альжбета 223
Глябовіч Кацярына 493
Глябовіч Мікалай 223
Глябовіч Станіслаў 120,122, 123, 124, 127
Глябовіч Юры 123
Глябовіч Юры Кароль 212, 231, 258
Глябовіч Ян 129, 147,153,154, 275
Глядавіцкі Самуэль 229
Гнайніцкі Альберт 483
Гогендэрп Д. 409
Гогенцолерн Альбрыхт 129
Гогенцолерн Людвік 264
Гогенцлолерн Фрыдрых 160
Гозьюш Станіслаў 130
Гольц Г. 320
Гольц Марыя Людвіка 97, 528
Гольш 34
Горн Густаў 204
Горскі-Друцкі Юры 175, 484, 492
Горчак Браніслаў 31,131, 479
Гофман Г. 359
Грабоўскі Войцех 506
Грабоўскі Зыгмунт 486
Грабоўскі Крыштоф 506
Грабоўскі Мацей 380
Грабоўскі Міхал 493
Грабоўскі Павел 415
Грабоўскі Юры 406
Грабскі Станіслаў 442, 460 462, 463
Грабскі Уладыслаў 460
Гравэль Ж. 267, 282
Градзіцкі Крыштоф 245
Грамычына Раіна 205
Граноўскі Міхал 414, 415
Грахольскі Мікалай 140
Грахольскі Францішак 374
Грахоўскі Ахацы 173, 188
Грудзінская Соф’я 60, 533
557
Грудзінскі Мікалай 64, 239
Грудзінскі Юры 145
Грудзінскі Ян 321
Грыгоры XIII, Папа Рымскі 147
Грыдзіч Ян 191
Грычыновіч Кірдзей 129
Грэгары Дж. 460
Грэй Чарльз 419
Гулевіч-Вайтынскі Сільвестр 211
Гулевіч Дамян 157
Гумецкі Стэфан 284
Гумоўскі Мар’ян 496, 507
Гупка Ян 440
Гуроўскі Рафал 369
Гурскі Станіслаў 129
Густаў II Адольф Ваза 167,168,169,171, 172
Гутакоўскі Людвік 399
Гутэн-Чапскі Эмерык 335
д
Давіа Джанатоніа 268
Дальбор Эдмунд 441, 442, 444
Дамароўскі Марцін Юзаф 493
Дамасік Станіслаў 450
Дамброўская Феліцыя 495
Дамброўскі Уладыслаў 460
Дамброўскі Ян 468
Дамброўскі Ян Генрык 375, 406, 411
Дамейка Ігнат 412
Даніловіч Алена 528
Даніловіч Кацярына 89
Даніловіч Мікалай 201
Даніловіч Пётр 241
Даніловіч Соф’я 528
Даніловіч Уршуля 528
Даніловіч Францішак 94
Даніловіч Ян 187
Даняйковіч-Астроўскі Ян 42, 334
Дарагастайская-Монвід Соф’я 94, 212, 250, 487,
499, 501, 528
Дарагастайская-Монвід Раіна 90, 94, 95,195, 528
Дарагастайскі Крыштоф 149
Дарагастайскі Мікалай 193
Дарагастайскі Пётр 178
Дарашкоўская Васіліса з Галянішчаў 502
Дароўскі Юры 392
Дастаеўскі 499
Даўгарукі Рыгор 274, 299, 315
Даўгарукі С. 340, 341
Даўгарукі Якаў 232, 234
Даўлет-Гірэй 315, 321
Даўмунт, вял. кн. літ. 34
Дахноўскі, аўтар гербоўніка 35
Дашынскі Ігнацы 460
Джулі Аляксандр 379
Дзевялтоўская-Гінтаўт Кацярына 59, 226, 528
Дзедушыцкая Ванда Ядвіга 77, 533
Дзедушыцкі Аляксандр 427, 428
Дзедушыцкі Антоні 406
Дзедушыцкі Войцех 433
Дзедушыцкі Уладзімір 78
Дзмітры Самазванец 53, 160,161
Дзмітры Самазванец II (Шалбер) 162,180,181,
182
Дзюмур’е Шарль Франсуа дзю П’ер 370, 376, 377
Дзяконскі Антоні 416
Дзялынская Цэліна з Замойскіх 424
Дзялынскі Тамаш 271
Дзялынскі Ян 429
Длугашоўскі-Вянява Баляслаў 446
Длускі Тамаш 392, 401
Дмоўскі Раман 460
Дмушэўскі Л. 425
Дольскі Ян Кароль 308
Дольфус Э. 447
Домбская Мар’яна 11, 533
Домбскі Крыштоф 512
Домбскі Людвік 73, 330
Домбскі Ян 460
Донэрсмарк Ю. 164, 217
Даўтірд Эразм 148
Друцкая-Любецкая Тэрэза 68, 109, 533
Друцкая-Сакалінская Апалонія 87,146, 148, 528
Друцкая-Сакалінская-Бабіч Тэадора 47, 48,121,
528
Друцкая-Сакалінская-Канопля Багдана 36, 49,
52, 53, 528
Друцкі-Любецкі Багдан 112, 435
Друцкі-Любецкі Раман 48, 121,
Друцкі-Сакалінскі Міхал 151
Друцкі-Сакалінскі Юры 174, 175, 216
Друцкі-Сакалінскі Ян Антоні 93, 190
Друцкі Сенька 484
Дрэвіч 1.370, 376
Дрэмлік Тварыян 127
Дубатоўка Валянцін 547-549
Дубоўка Уладзімір 545
Дуброва Тамаш 180
Дунін-Глушчынскі Якуб 495
Дунін-Раецкі Крыштоф 100, 299
Дунін-Шпот Міхал 327
Дыбоўская Рэгіна 529
558
Дыгала Ежы 364
Дэболі Аўгустын 395
Дэйбель Ян Зыгмунт 333
Дэкер дэ Брандэкен Мірыям 529
Дэкерт Ян 398, 402
Дэлямар А. 29
Дэмбінская Хрысціна 88, 91, 92, 151, 529
Дэмбінскі Мацей 88,134,149, 507
Дэмбінскі Станіслаў 149
Дэмбоўская Соф’я 90,195, 529
Дэмбоўскі Юры 194
Дэмулін (дэ Мулэн) 305
Дэнгаф Герхард 509
Дэнгаф Станіслаў 310, 322
Дэнгаф Тэадор 213
Дэнгаф Эрнест 343
Дэнгаф Я. 283
Е
Езяранскі Антоні 428
Ельская Амелія (Эмілія) 73, 417, 534
Ельскі Людвік 426
Ельскі С. 492
Ельскі Францішак 75, 385
Енджэеўскі Рудольф 453
Ермаловіч Казімір 511
Ермаловіч Зыгмунт 512
Ё
Ёрдан Міхал 335
ж
Жаба Мікалай 482,488
Жавуская Караліна 106
Жавускі Генрык 8
Жавускі Геранім 106
Жавускі Казімір 392, 394, 396, 400, 401
Жавускі Мацей 319
Жавускі Севярын 366, 368, 391, 398, 402, 403
Жалябужскі Ф. 164
Жаромскі Казімір 235
Жафрэн Марыя Тэрэза 365, 386, 389
Жлутка Алесь 546
Жулкеўская Ганна 93, 249
Жулкеўскі Мікалай Гербурд 249
Жулкеўскі Станіслаў 162,163,181, 203
Жултоўская Бажэна 21
Жывібунд Дарспрунгавіч 34
Жыгімонт I Стары 30, 47,119,120, 121, 123,124,
126, 127,128,129, 130,131,132, 133,135, 502,
507
Жыгімонт III Ваза 10, 26, 38, 143, 144,145, 148,
149,150,153,154,155,156,157, 158, 159,160,
161,162, 163, 164, 165,166, 168,169,171, 172,
173,176, 177, 178, 180,181,182,183, 188,192,
194, 198, 202-205, 207, 210, 217, 219, 222, 224,
242
Жыгімонт Аўгуст 30, 31, 32, 33, 34, 36, 37,119,
130,132, 133, 134, 135, 136, 138, 139, 140,141,
142, 146,174, 474
Жыгімонт Кейстутавіч 33
Жылібер Жан Эмануэль 407
Жымерскі Міхал Роля 454
Жыткевіч Даніла 244
Жыўна Альберт (Войцех) Павел 72, 355, 356
Жэлігоўскі Люцыян 465
3
Забела Антон 383
Заблоцкі Францішак 369, 397, 398
Забярэзінская Ганна 529
Завіша Крыштоф 272, 273, 290, 318
Завіша Мікалай 91, 481
Завіша Ян 52
Загорскі Герман 145
Задзік Якуб 172,199
Задорскі Станіслаў 224
Заёнчак Юзаф 389, 392
Зайфрыд Эдмунд 448, 453
Закрэўскі Андрэй 129
Залеская Даміцэля Юльяна 104, 534
Залескі Аўтуст 463
Залескі Міхал 401
Залескі Піліп 431
Залескі Станіслаў 307
Залескі Фларыян 105
Залускі Андрэй Станіслаў 348
Залускі Андрэй Хрызастом 27, 271, 272
Залускі Юзаф Андрэй 334, 335, 348
Залускі Я. 348
Замбоцкі Ян 128
Замойская Анэля 75
Замойская Ганна 103,105, 368, 373, 529
Замойская Марыя 77,109
Замойская Марыя Казіміра гп. Марыя Казіміра
дэ ля Гранж Дарк’ен 246
Замойская Ядвіга 105, 107, 108, 418, 529
Замойскі Аляксандр Аўтуст 373, 410
Замойскі Андрэй 361, 373, 386
Замойскі Канстанцін 76, 418
Замойскі Маўрыцы 78, 461
Замойскі Пётр 252
Замойскі Станіслаў 410
559
Замойскі Уладыслаў 421, 425
ЗамойскіЯн 17, 152, 155, 157,159, 180, 244, 246,
247
Занусі Кшыштаф 458
Заранак Казімір 301, 304, 496
Зарудскі Захар 217
Зарэмба Юзаф 356, 362
Заслаўскі Багдан 121
Заянчкоўскі Ліберат 431
Збаінскі Ян Непамуцэн 403
Збаражская Настасся 61
Збаражскі Стэфан 52,132,177
ЗбаражскіЮры 171, 173, 194
Збаражскі Януш 187
Збароўскі Аляксандр 182
Зброжак Геранім 251
Здзяхоўская Марыя 529
Земялкоўскі Фларыян 428, 431
Зміеў С. 234
Зыблікевіч Мікалай 431
Зыскялевіч Лейба Гірш 472
Зяленская Касільда 102, 529
Зялінская Соф’я 335, 337, 339, 349, 372, 375, 385,
388
Зялінскі Канстанцін 319
Зянковіч Міхал 346, 347
Зяновіч-Дэспат Ядвіга з Выхоўскіх 504
Зяновіч Самуэль 55, 139
Зяновіч Соф’я 529
Зяновіч Юры 169, 259
Зяроўскі 1.264
I
Іван ПІ, кн. маскоўскі 120, 122,123
Іван IV Жахлівы, цар 137, 142, 152
Іваноўскі Юзаф 352
Ігельстром Ота 413
Іжыковіч Юры Монвід 215
Ізвольскі Аляксандр 436
ІлгоўскіІван 138
Іллініч Юры 131, 132
Інгельстром, палк. 405
Ініс ван Патрыцыя 529
Інітцэр Тэадор 447
Інфлянт, ген. 320
Ісайкоўскі Фрыдэрык 188
Іярэмій, Патрыярх Канстанцінопальскі 148
к
Кабры Фрыдэрык 405
Кавальская Галіна 21
Кавальчык Ежы 42
Кагнавіцкі Казімір 31, 42, 52, 150, 154, 177,180,
184, 216, 221, 384, 493
Кадо Міхал 418
Казабон (Казабонус) 1.176,202, 208
Казаноўскі Адам 206
Казаноўскі Андрэй 414
Казаноўскі Марцін 166
Казаноўскі Самуэль 216
Казімір Вялікі 407
Казімір Ягелончык 47, 119, 120, 121, 125,159
Казярацкі-Багавіцін Іван 175
Кайе Ж. 247
Какоўскі Аляксандр 442, 445, 446
Каламайская-Саед Марыя 21, 44
Калантай Гуга 393, 402
Калар Г. 441
Календа Габрыэль 259
Калімет-мурза 252
Каліноўскі Аляксандр 189
Каліноўская Ганна 189
Каліноўскі Марцін 243, 251
Каліноўская Мар’яна 89
Каліноўскі Рафал 448
Калюмна Праспер Цэзарын 30
Камажэўскі Ян 367
Камароўская Мар’яна 54
Камароўскі Самуэль 232, 253
Камароўскі Тадэвуш 467
Камароўскі Юры 62, 186
Камароўскі Ян 392
Камінская Мар’яна 496
Камінскі Андрэй 491
Камінскі Зыгмунт 59, 183
Камінскі Самуэль Леапольд 300
Камінскі Уладзімір 55, 139
Кампоўскі Аляксандр 324
Кампрэдон Ж. дэ 322
Камянецкі В. 463
Канажэўскі Юры 512
Канапчынскі Уладыслаў 355, 364, 374, 378, 543
Канарскі Станіслаў 335, 348
Канарскі Шыман 9,12, 21
Канашэвіч-Сагайдачны Пётр 165
Канецпольскі Аляксандр 212, 229, 244
Канецпольскі Станіслаў 224
Кандзеля Лукаш 407, 543
Кандэ Людовік дэ Бурбон 236, 242, 247, 263
Кантэлмі Дж. 282
Канці Франсуа Луі дэ Бурбон 268, 269, 284, 285,
287, 297, 301, 306, 308, 309, 313, 359, 360
560
Каплан-Гірэй 326
Катста Андрэй 148
Караш-мурза 243
Карбіна Баціста 190
Кардэль Міхал 443
Карл, герц. курляндскі 381
Карл III Філіп, герц. нойбургскі 266, 275, 282,
287, 304, 307, 311, 343
Карл V, імператар 32
Карл V Латарынскі 265, 305, 407
Карл IX Ваза 241
Карл X 424
Карл X Густаў 214, 228, 229
Карл XII18, 271, 272, 273, 286, 287, 288, 302, 309,
310, 314, 318, 319, 320, 321, 322, 325, 330
Карл Фердынанд Ваза 189, 212
Карл Сударманскі 157, 158, 160, 193
Карлоўскі Міхал 512
Карніцкі Войцех 179
Карнель П’ер 386, 430
Карон Адэлаіда 529
Карп Юзаф 93
Карпінскі Францішак 369, 373, 406
Картэзі Ф. 447, 448
Карыцінскі С. 229
Карыцінскі Ясь Аляксандр 94, 256
Карэцкі Самуэль Кароль 213
Касакоўская Кацярына 368
Касакоўскі Дамінік 316
Касакоўскі Станіслаў 31, 36, 37, 42, 119, 238
Касакоўскі Сымон 371, 383, 413
Касакоўскі Юзаф 372, 384
Касакоўскі Ян Яўстах 226
Касоўскі А. 10
Кастэлі (Макраноўская) 358
Кастэлян П. 208
Касцевіч Януш 128
Касцюшка Аўтуст 480
Касцюшка Іванавіч 127
Касцюшка Тадэвуш 395, 401, 405, 406, 410, 411,
413, 414, 415, 495, 545
Касцюшка-Сяхновіцкі Людвік 495
Каханоўскі Ян 348
Кахлеўскі Пётр 188, 200
Кахоўскі Васпасіян 42
Кацярына I, царыца 357
Кацярына II, царыца 383, 392
Качароўскі Барталамей 327, 543
Кашкевіч Аляксандр 548
Кашыц Ваўжынец 506
Каяловіч Войцех 26, 32, 42,119, 124,176
Кейстут, вял. кн. літ. 28
Келембэт-мурза 243
Кітовіч Анджэй 363
Кіплінг Рад’ярд 12
Кіцка Наталля 386, 426
Кішка Альжбета 50
Кішка Крыштоф 192,219, 261
Кішка Мікалай 189,192
Кішка Станіслаў 54,121, 137,175, 201, 501
Кішка Ян 214, 261
Кішка Януш 198
Клеменс VIII, Папа Рымскі 157,159, 196, 288
Клопман Крыштоф 509
КлочкаМацей 129
Кміта-Чарнабыльская Соф’я 53, 529
Кміта-Чарнабыльскі Лазар 156
Кміта-Чарнабыльскі Філон 148
Кміціц Самуэль 232, 233, 493, 501
Кноп Ота 363
Козьмінская Мар’яна 534
Козьмінскі Ігнацы 73, 330
Козьмян Андрэй 391
Козьмян Каятан 367, 369
Кольберг Оскар 363
Комар Эдвард 438
Конрад Дж. 463
Копаць Васіль 132,137
КопацьІван 132
Копаць Лукаш 144
Копаць Ян Кароль 237, 258
Копэ Вільгельм 450
Корнбергер Рэната 529
Корф Вільгельм 224
Корф Мікалай 170,171
Корсак Анікей 87, 134
Корсак Юзаф 220, 225
Косак-Шчуцкая Зоф’я 9,10, 38, 44,184,190
Коцел Казімір 285
Коцел Міхал 321
Коцел Міхал Казімір 270, 271, 285, 286
Коэн-Яскі Андрэй 193
Кракоўскі Бернард 393
Кракоўчык Францішак 207
Красаў Эрнест Дэтлаў фон 314, 319
Красінскі Адам 356, 362, 365, 370, 376, 378,398
Красінскі Вінцэнт 410
Красінскі Войцех 97, 299
Красінскі Міхал 378
Красінскі Фелікс 294
Красіцкая Ганна 96, 101, 102, 529
Красіцкі Антоні 391
561
Красіцкі Ігнацы 334, 339, 367, 370, 372, 379, 391
Красіцкі Юзаф Стэфан 99, 295
Красіцкі Ян 484
Краснадубскі Ян 379
Красоўскі 489
Красускі Дамінік 44
Красускі, кс. 40
Крачэтнікаў Пётр 383
Крашынская Ганна 48, 529
Крашынскі Кастанцін 126
Крашэўскі Юзаф Ігнацы 354, 386, 389
Кронеман Фрыдрых Вільгельм фон 404
Кроненберг Леапольд 423
Кругер Фрыдрых 449
Крузэ Г. 252
Круль Казімір 22
Крушынскі Тадэвуш 444
Крышпін-Кіршэнштайн А. 283
Крышпін-Кіршэнштайн Геранім 280, 300
Крэгсайсен Войцех 356, 543
Кубіна Тэадор 449
Кубісь Францішак 21
Куза Ян 429
Кузьміч Нестар 137
Куліцкая Е. 42
Куліш П. 431
Кульмінскі Марцін 496
Кумберледж Рэната 529
Кундт Э. 449
Кунцэвіч Моцька 127
Кунцэвіч Язафат 167,168, 215, 219
Кунцэвіч Якуб 49, 61,121, 186
Курдваноўскі Каятан 365, 366, 367, 368, 392, 394,
395
Курч Марцін 53, 174,186
Курч Стэфан 93,190
Кутшэба Станіслаў 448, 453, 455
Куцельская Зоф’я 21, 472
Кучына Адам 217
Кэрстэн Адам 10
Кяжгайла Станіслаў 124
Кяневіч Стэфан 374, 424, 543
Кярсніцкі Атаназы 44
Кярсноўскі Пётр 195
Кярсноўскі Р. 43
л
Лабэнцкая Барбара 21
Лаза Станіслаў Барталамей 315,332
Лазінскі Браніслаў 422
Лайшчэўскі Себасцьян 177
Лакатош Г. 468
Лакніцкі Станіслаў 147
Лам Ян 424
Лампі Ё. 426
Лангевіч Мар’ян 428
Лапацінская Барбара 488
Лапацінскі Ігнацы 346, 488, 490
Лапацінскі Мікалай 353, 488, 490
Ларэт Мацей 437
Ласакер Л. 450
Ласкарыс Ганна 390
Ласкарыс Тэадор 390
Лаўроўскі Юльян 423
Леапольд I, імператар 9, 27, 231, 264, 271, 280,
282, 285, 297, 305
Ле Брэн (Лебрэн) Андрэ 239
Левенгаўпт А. 273
Ледахоўскі Мечыслаў 431
Лендорф Ян 384, 489
Лер-Сплавінскі Тадэвуш 454
Леснявольскі Пракоп 95, 261
Леснявольскі Францішак Ян 98, 261
Леспінас Клод дэ 262, 289
Летаў Крыштоф 511
Леў XIII, Папа Рымскі 436
Лехань Ян 463
Лібіцкі Марцін 21
Лібровіч С. 324
Лівен Хрыстафор фон 323, 351,419
Лівій Ціт 209
Ліздзейка 474
Ліліенгоф Кацярына 534
Ліндаман Віктар 488
Ліноўскі Аляксандр 405
Ліпінскі Кароль 22
Ліпскі Андрэй 166
Ліпскі Ян 65, 239, 316, 346
Лісола Ф. 232
Лісоўскі Аляксандр 180, 217
Літвіновіч Спірыдон 428
Ловенвольдэ Карл Густаў 332
Ложка Грыгор дэ 122
Лорак Ян 449
Лоскі Юзаф 42, 43, 471, 472, 475
Лужкоўскі 499
Лукашэвіч Юльян 434
Лукезіні Джыралама 368, 394,396, 397, 398, 399,
403, 404
Лукомская Марына 175, 529
Лукомскі Базыль 499
Лукомскі Станіслаў 445, 495
Лушчэўскі Себасцьян 35
Львовіч Даніла 174
Любавецкі Ян Францішак 96, 293
Любамірская Ганна Хрысціна 64, 67, 529
Любамірская Ізабела 107, 459
Любамірская Магдалена Агнешка 73, 74. 75, 529
Любамірская Тэрэза 77, 78, 79, 514, 529
Любамірскі Аляксандр Міхал 65, 239
Любамірскі Антоні Бенедыкт 356
Любамірскі Геранім 269, 283, 287, 313
Любамірскі Здзіслаў 459
Любамірскі Станіслаў 219
Любамірскі Станіслаў Геракл 280, 281, 283,285,
308
Любамірскі Фелікс 124
Любамірскі Эдвард 426
Любамірскі Юры 235, 236, 237, 245, 246, 255,256,
258
Любамірскі Юры Себасцьян 291
Любамірскі Юзаф 73, 385
Любашанскі Лявон 489
Любенская Ружа 453
Любенскі Марцін 212
Любецкі-Друцкі Францішак Ксаверы 419
Людвіг Віртэмбергскі 399
Людвіг, герц. бадэнскі 269, 284, 308
Людвіг Гогенцолерн 264
Людовік XIV 234, 264, 268,277, 283, 284,289
Людовік XV 359, 360, 372
Людовік XVI389
Людовік Кандэ 263
Люлевіч Генрык 41,134,137, 139,141,146,148,
177,186,207, 543
Люмбр Антуан дэ 248
Лютувер 30
Лявіцкі Міхал 422
Лягеза Мікалай Спытак 191
Ляйтгебер Славамір 21
Лянцкаронскі Станіслаў 228, 244
Лянчыцкі Мікалай 202
Лянько Мацей 53
Ляпуноў П. 183
Лярош Ж. 461
Лясоцкі Станіслаў 90, 92, 151, 195
Лясоцкі Зыгмунт 453
Ляўданскі Войцех 221
Ляцкі Тэадор 279
Ляшчынская Марыя 366
Ляшчынскі Рафал (1579-1636) 171
Ляшчынскі Рафал (1650-1703) 277, 283, 286
Ляшчынскі Станіслаў 18. 66, 67, 273, 276, 277,
278, 287, 288, 296, 298, 299, 302, 304,310, 311,
314, 316, 318, 319, 320,321, 323, 324, 325, 326,
328, 329, 330, 332, 333, 336, 337, 339, 341, 343,
344, 345, 346. 348, 357, 358,379, 473, 511
Ляшчынскі Ян 213, 236
м
Магільніцкі Адам 151
Мадзалеўскі Зыгмунт 455
Маерфэльд Ё. 273, 288, 319
Маеўскі Веслаў 249, 543
Мазіні Джузэпэ 429
Макавецкі Геранім 138
Макраноўскі Андрэй 360
Максімільян II, імператар 31, 33, 34, 36,146
Максімільян Браўншвейгскі, герц. 392
Максімільян Габсбург, эрцгерц. 154, 155, 184
Максімільян Эмануэль Вітэльсбах, электар
баварскі 277
Маласпіна Германіка 156
Малахоўскі Станіслаў 305, 393, 394, 396, 397, 398.
399, 400, 401, 402, 403, 404, 406
Малахоўскі Ян Непамуцэн 353, 359, 391, 400
Мальёнэ Л. 451, 452, 453
Мальчэўскі Ігнацы 356, 362
Малішэўскі Ян 508
Мамонічы, браты 154, 176
Манлюк Жан дэ 136
Манці Антуан дэ 323, 324, 341
Манціні Джавані Баціста (пазней Папа Рымскі
Павел VI) 451, 453
Манчынскі Чэслаў 466
Маншэ Марта 529
Мапасан Гі дэ 9
Мараўскі Кароль 413
Мараўскі Мікалай 414, 415
Мараўскі Севярын 435
Марачэўскі Анджэй 20, 459
Марачэўскі Ян 222
Мардэфельд Арвід Аксель 302, 319
Марозаў П. 133, 218
Мархвіцкі Здзіслаў 432
Мархлеўскі Лявон 440
Марцін з Ужэндова 8
Марцыліюс (Марвіліюс) Т. 187
Марштын Ян Андрэй 247, 248, 264,280
Марыконі Ігнацы 391
Марыконі Міхал 387
Марэвіч Вінцэнт 384
Масакоўскі Станіслаў 21
Масальская Багдана 54, 185, 529
Масальская Хрысціна 66, 535
Масальскі Аляксандр 204, 207
563
Масальскі Богуш 130
Масальскі Іван 185
Масальскі Ігнацы 412
Масальскі Казімір 69, 305
Масальскі Міхал 349, 350, 352, 370,381, 385, 504
Масальскі Рыгор 186, 507
Масальскі Цімафей 47
Маскаль Рамуальд 448
Мастоўская Ружа 76, 77, 529
Мастоўскі Тадэвуш 20
Масціцкі Ігнацы 446, 447
Маткоўскі, адвакат 405
Матулевіч Юры 437
Матусакайтэ Марыя 21
Матушчак Францішак 468
Матушэвіч Марцін 317, 331, 353, 363, 364, 381,
385
Матушэвіч Тадэвуш 393
Матушэвіч Юзаф 325
Матушэвіч Юры 317
Матэйка Ян 432
Мацкевіч Ян 222
Мацяёўскі Бернард 150, 156, 157, 196
Машынскі Аўгуст 365
Медэкша Дамінік 326
Меер Агнешка 102
Меер Юзаф 104
Мендзылескі Ваўжынец 128
Менсдорф-Пулі Аляксандр фон 428
Меншыкава Марыя 315, 322, 340, 357
Меншыкаў Аляксандр 18, 303, 311, 322, 323, 340,
343, 357, 489
Мерчынг Генрык 134,148
Меры дэль Валь, кард. 437
Мёрнер Ц. 272
Мікалаеўскі Адрыян 90,195
Мікалаеўскі Даніла 201
Мікалай I, цар 411, 419,426, 548
Мікульскі Аляксандр 508
Мілаш Юзаф 417, 485, 504
Мільтан Джон 279
Мірскі Кіпрыян 493
Місайла 119
Міхаіл Раманаў, цар 164,166, 217
Міхалевіч Марыя 25, 41,42,121,127, 131, 543
Міхалоўскі Пётр 419
Міхалоўскі Ясь 92, 241
Міхальскі Канстанцін 438
Міхаэль Е. 435
Міцкевіч Адам 419
Міцкевіч Юзаф 412
Міцэвіч Ганна 529
Міштольт Антоні 29, 30, 31, 33, 34,119, 305, 306,
334
Маладзяёўскі Андрэй 366
Млынарскі Фелікс 453
Мнішак Амелія 376
МнішакМарына 161, 178, 181, 184
Мнішак Юры 160, 353, 356, 360, 361, 387
Мольтке Г. фон 450
Мразоўская К. 388
Музычка Людвік 453, 454
Мур Эдвард 354
Мыліус Ёган Фрыдрых 30, 37, 238,239,334, 335
Мыцельскі Міхал 512
Мыцельскі Ян 505
Мышкоўскі Ян 151
Мышкоўскі Пётр 123
Мэнглі-Гірэй 122
Мюлер, друкар 379
Мялешка Ян 175, 208
Мянчынскі Юзаф 376, 377
Мяскоўскі Войцех 361
н
Навасельскі Антоні 316, 489
Навасельскі Лявон 69, 304
Навасільцаў Мікалай 411
Навацкі Ігнацы 480
Нагельскі Міраслаў 151,190, 195, 201, 220, 222,
223, 256, 543
Наглер Гермінія 432
Налдын Г. 435
Налівайка Сямён 157, 178
Напалеон 1373, 406, 408, 409, 410,417
Напалеон III423, 425, 429
Нарбут Мікалай 133
Нарбутовіч Войцех 124,127
Наркевіч 284
Нарушэвіч Адам Станіслаў 384, 391, 396
Нарушэвіч Аляксандр 63, 238, 255
Нарушэвіч Ганна 57, 480, 500, 535
Нарушэвіч Станіслаў 62, 220
Нарымунт Гедымінавіч 25, 26, 28,29, 30, 31, 34,
35, 42, 127, 134
Насілоўскі Войцех 130
Невяроўскі Павел 171
Неміровіч Андрэй 129
Неміровіч Ганна 85, 535
Неміровіч Ян 86, 127
Непамуцкі Ян св. 363
Несвятоўскі Ян 363
564
Несілоўскі Юзаф 500
Нефяртовіч Грыдко 120
Новак Анатоль 437
Нямірыч Юры 244
Нямцэвіч Станіслаў Урсын 402
Нямцэвіч Юльян Урсын 368, 396, 399, 410
Нясецкі Каспар 12, 31, 33, 47,146, 179, 190, 203,
244, 245, 247,248, 348
о
Острыц Леапольд 356
Осцік Рыгор 127, 474
Офенгайм Віктар 423
Охман С. 213,235
Павел V, Папа Рымскі 161
Падалінскі Міхал 177
Падарэўскі Ігнацы Ян 20, 440, 459
Падбярэзская Альжбета 61, 530
Падбярэзскі Казімір 484
Паеўскі Януш 463, 543
Палацкі Францішак 421
Паліньяк Мельхіёр дэ 268, 269, 284, 297, 313
Паліткоўскі Ян 145
Палкій Генрык 330, 342, 543
Палмерстан Генры Джон 419
Палонскі Я. 321
Палубінская Ізабела 64, 68, 304, 482, 486, 492, 530
Палубінскі Адам Гіляры 253, 483
Палубінскі Аляксандр 145, 247, 249, 260,303, 486
Палубінскі Аляксандр Гіляры 233, 237, 511, 512
Палубінскі Гіляры 216, 229, 230
Палубінскі Іван 125
Палубінскі Канстанцін 58, 179, 486
Палубінскі Крыштоф Канстанцін 275, 492
Палубінскі Леў 125
Палуян М. 142
Пальфі К. 305
Палямон (Публій Лібон) 9, 27, 30, 34, 35
Панаф’е Г. дэ 461
Панінская Кацярына 363
Панінскі Адам 396
Панінскі Антоні 316
Панінскі Францішак 331
Панінскі Ян Непамуцэн 391
Панятоўская Ізабела 352
Панятоўскі Казімір 351
Панятоўскі Міхал 394
Панятоўскі Станіслаў (1676-1762) 319
Панятоўскі Станістаў (1755-1833) 315,336, 361,
354, 364, 388, 391'
Панятоўскі Юзаф 375, 402, 407, 438
Папроцкі Барташ 41
Папэ Казімір 453
Парудынскі Ян 195
Парыс Фелікс Зыгмунт 98, 261, 409, 494
Пастэр Луі 435
Патоцкая Ганна 76, 535
Патоцкая Марыя 106, 360, 535
Патоцкая Пелагея 75, 76, 106, 412, 539
Патоцкі Адам 430
Патоцкі Альфрэд 466
Патоцкі Андрэй 244, 246
Патоцкі Антоні 358, 359
Патоцкі Антоні Міхал 70, 312
Патоцкі Вінцэнт 389, 391
Патоцкі Войцех (Альберт) 426
Патоцкі Ігнацы 369, 390, 391, 393, 394, 397, 400,
402, 403, 404
Патоцкі Каятан 407
Патоцкі Крыштоф 255
Патоцкі Лявон 545
Патоцкі Міхал 319, 358
Патоцкі Павел 242
Патоцкі Пётр 97, 299
Патоцкі Севярын 75. 385
Патоцкі Станіслаў Костка 393, 395
Патоцкі Станіслаў Рывера 244, 245, 246, 247
Патоцкі Станіслаў Уладыслаў 310
Патоцкі Станіслаў Шчасны 104,368, 375, 383,
392, 394, 398, 399, 402, 403, 404, 412, 416, 417
Патоцкі Стэфан 96, 243, 293
Патоцкі Тэадор 75, 341, 385
Патоцкі Францішак 293, 384
Патоцкі Юзаф 273, 319, 358, 359
Патоцкі Яўстах 360
Патоцкі Яўхім 72, 327
Патуліцкая Альжбета 109, 111, 530
Паўліцкі Стэфан 435
Паўловіч Я. 354
Паўша Міхал 47, 119,125
Паўша Сымон 250
Пахонскі Ян 405
Пац Андрэй 479
Пац Ірэна 22
Пац Казімір 342
Пац Крыштоф 234, 235, 237, 234, 255, 257, 304,
342
Пац Мікатай 92, 148
Пац Міхал 370, 479
565
Пац Міхал Казімір 236, 237, 247, 258, 263, 279,
290, 297
Пац Павел 50,137
Пац Пётр Міхал 300
Пац Стэфан 199, 219
Пац Ян 45, 193
Пац Ян Самуэль 62, 220
Пацей Аляксандр 507
Пацей Антоні 340, 345
Пацей Іпаці 756, 759, 240
Пацей Казімір 298, 340
Пацей Леанард 318
Пацей Людвік 8, 272, 274, 298, 299, 302, 303, 310,
313, 321, 322, 325, 332
Пацеха А. 127
Пацёмкін Рыгор 367, 384, 392, 393, 490
Пашакоўскі Ян 31
Пашкевіч Мечыслаў 426, 543
Пашкоўскі Пётр 376
Пекасінскі Францішак 31, 35, 42, 43
Пельгрымоўскі Гальяш 158
Пельчар Юзаф 440
Перажынскі Лявон 375
Пернус Павел 143
Петэрс Дарота 386
Петэрсан Вірджылія 113,514
Пётр 1, цар 274, 277, 303, 310, 311, 322, 340, 357
Пётр II, цар 323, 357
Піваварчык Я. 458
Піглоўскі Войцех 229
Пій X, Папа Рымскі 436, 437, 439, 442, 457, 458
Пій XI, Папа Рымскі 442, 448, 458
Пій XII, Папа Рымскі 448, 451, 452, 453, 455
Пікаламіні Атавіа 250
Пілсудскі Юзаф 20, 440, 445, 446, 459, 460, 461,
462, 463, 548
Піпэр К. 287
Пішчала Дамінік 483
Пішчала Кацярына 483
Пішчкоўскі Т. 460
Плетэнберг Вальтар фон 722, 170
Плюскоў Іван 497
Пляшчэеў М. 217, 218
Прабын д’Алтон Алісія 530
Пражмоўскі Мікалай 230, 248
Пражмоўскі Самуэль 92, 241
Пратасевіч Аляксандр 501
Пратасевіч Валяр’ян 132,133
Прахоўнік Леанард 448
Пронскі Андрэй 88, 132, 503
Пронскі Фрыдэрык 503
Прусіноўская Альжбета 189,190,241
Прушкоўскі Е. 42, 369
Прушынскі Ксаверы 455
Прысніц Вінцэнты 425, 427
Пузыня Антоні 489
Пузыня Ігнацы 75, 385
Пузыня Ян 437
Пунігайла (Панігайла) 26, 27, 28, 29, 33,31,
Пуслоўскі Мангуд Міхал 486, 493
Путкамер Антоні 376
Путкоўскі Пётр 37, 43
Путэанус (Путэан) Э. 176,187, 208
Путэк Юзаф 445
Пушкін Г. 260
Пшаздзецкі Аляксандр 489, 511
Пшаздзецкі Антоні 511
Пшаздзецкі Генрык 437, 445
Пшаздзецкі Ян 77
Пшацлаўскі Антоні 418
Пшыбась Адам 263
Пшыбышэўскі Баляслаў 457
Пшыемскі Зыгмунт 243
Пшыемскі Пётр 67
Пшэвознік Анджэй 543
Пшэрадоўскі Станіслаў 300
Пясецкая Васіліса 85
Пясецкі Якуб 88,134
Пястрыцкі Геранім 208
Пяткевіч Барбара 485
Пяткевіч Вінцэнт Феліцыян 485
Пятрова-Мяжэцкая, княг. 120
Пятровіч Алена 504
Пятровіч Юры 504
Пятроўскі-Корвін Кароль 510
Пятроўскі-Корвін Юзаф 489
Р
Рабша Н. 224
Равецкі Стэфан 453
Раган Л. Р. дэ 373
Радалінскі Андрэй 363
Радалінскі Юзаф 504
Радаміцкая Кацярына 68, 73, 327, 330, 530
Радаміцкі Мацей 319, 329
Радашэўскі Багуслаў 188
Радван Андрэй 483
Радван Ян 149
Радзеўскі Францішак 359
Радзівіл Альбрыхт (1558-1592) 151
Радзівіл Альбрыхт Станіслаў (1595-1656).
169,172, 177, 192, 195,198,199, 200, 201
211, 215, 216, 259
566
Радзівіл Альбрыхт Уладыслаў 165
Радзівіл Альжбета 202, 209, 481, 530
Радзівіл Аляксандр Людвік 191
Радзівіл Багуслаў 214, 227, 229, 230, 231, 236, 237,
248, 252, 253, 254, 255, 258
Радзівіл Ганна з Санп шкаў 344
Радзівіл Ганна Марыя 262, 289
Радзівіл Геранім Фларыян 72, 327, 345,351,363,
482
Радзівіл Дамінік 64, 512
Радзівіл Дамінік Мікалаіі 264,265, 275, 289, 291,
294, 303, 318, 325, 327
Радзівіл Кароль Станіслаў (1669-1719) 268, 276,
296, 297, 298, 306, 313,'331, 337, 344, 351, 370,
381
Радзівіл Кароль Станіслаў Пане Каханку (1734-
1790) 8,11, 352, 387
Радзівіл Крыштоф (1585-1640) 193
Радзівіл Крыштоф Мікалай Пярун (1547-1603)
750, 752, 755, 754, 755, 156,157,158, 159,160,
161, 168, 169, 170,172, 177,178, 180, 187,191,
193, 194, 196,197, 198, 200, 204, 205, 208, 210,
218, 259
Радзівіл Людвіка Караліна 264, 266, 268, 275, 281,
282, 308, 310
Радзівіл Марыя 254, 470
Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка (1549-1616)
759, 740, 744,745, 747, 767, 765
Радзівіл Мікалай Руды (1512-1584) 133, 141, 146,
149
Радзівіл Мікалай Фаўстын (1688-1746) 328, 329
Радзівіл МікалайЧорны (1515-1565) 138, 152
Радзівіл Міхал Казімір (1625-1680) 257, 248, 258,
279, 280, 351, 352
Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька 335, 336, 338,
353, 354, 359
Радзівіл Міхал Кароль 63, 225
Радзівіл Станіслаў (1559-1599) 66
Радзівіл Станіслаў Казімір (1648-1690) 308
Радзівіл Стэфанія 417, 508
Радзівіл Фердынанд 109
Радзівіл Юры (1556-1600) 148
Радзівіл Юры (1578-1613) 793
Радзівіл Юры Юзаф (1668-1689) 281
Радзівіл Януш (1579-1620) 158,160, 161,163
Радзівіл Януш (1612-1655) 212, 214, 229, 250,
254, 448
Радзімінскі Адрыян 90, 201
Радзімінскі-Францкевіч Мікалай 195, 222
Радзішэўская Я. 41
РадзяёЎскі Геранім 214. 228. 230, 244
Радзяёўскі Міхал 268, 284, 308
РадзяёЎскі Станіслаў 59, 183
Раецкі Гедэон 170
Раецкі-Дунін Крыштоф 100, 299
Ражнецкі Аляксандр 408
Ражынскі Раман 181
Ракоўскі Ян Войцех 189
Ракоці Дзьёрдзь 231
Ракоці Дзьёрдзь 11245, 253
Рамаданаўскі Рыгор 248
Раманюк Пшэмыслаў П. 355
Рарэш Пётр 128
Расіні Дж. 286
Распонд Станіслаў 450, 457
Раствароўскі Францішак 356
Расцішэўскі Крыштоф Францішак 483
Ратайскі Кірыла 453
Рахуба Анджэй 7, 9,10, 22,184, 209, 216, 225,
226, 239, 240, 241, 242, 244, 250, 259, 260, 261,
276, 278, 288, 291, 292, 293,295,296, 299, 305,
307, 312,317, 324, 345, 543
Раці Акіле, нунцый 442
Рачкевіч Уладыслаў 453
Ромер Адам 453
Ромер Мацей 306
Ромер Юры 497
Ронік’ер Адам 448, 450
Ротшыльд С. 421
Роў Томас 7 0
Роўсал Якаб 171, 172
Рубінкоўскі Я. 184
Рудаміна Канстанцін 493
Рудаміна М. 192
Рудаміна-Дусяцкі Пётр 224, 225, 226
Рудзігер Т. 420
Рудзінскі Оскар 464
Рудніцкі Шымон 191
Рудольф, эрцгерцаг 431
Рудольф 11, імператар 178, 203
РудэншольдК. 359
Рузвельт Франклін Дэлано 454
Рульер Клод дэ 372
Рупрэхт Карл 429
Русецкі Бенедыкт 28
Руцкі Фабіян 53,183,225
Руцкі Язэп Вельямін 168,188
Рцішчаў-Бальшой Фёдар 229
Рыбінскі Юзаф 394,396
Рыбчынскі Себасцьян 333
Рывоцкі Ян 177
Рыдзеўскі-Лойка Гальяш 506
567
Рыдзінскі Войцех 362
Рыкс Францішак 365
Рымар Станіслаў 453
Рымша Э. 41
Рымша Андрэй 43
Рынвід Ян 577
Рысінскі Андрэй 89, 192
Рычард М. 393
Рэке Даратэя фон 368
Рэке Эліза фон 368
Рэпнін Б. 243, 340
Рэпнін Мікалай 337, 365, 368, 416
с
Сабанская Канстанцыя 530
Сабанская Тэрэза 530
Сабаўцкі Эмануіл 209
Сабескі Аляксандр 314
Сабескі Якуб 167, 211, 266, 267, 277, 281, 282, 288,
308, 309, 316
Сабескі Ян III, кароль 244, 248, 263, 265, 266, 279,
282, 289, 292, 297, 319
Сабура Ян 446
Саваторы П. 408
Савіцкі Міхал 299
Садкоўскі Віктар 396
Сакіні Антоніа 386
Саковіч Адам Уладыслаў 482
Саковіч Людвік 485
Салагуб Ян 75, 385
Салагуб-Давойна Юзаф 485
Салагуб-Давойна Ян 499
Саламярэцкі Іван 87, 134
Салі Себасцьян 177, 209
Салікоўскі Ян Дзмітры 157
Салтыкоў-Марозаў М. 762
Салтыкоў-Шчадрын М. 163
Сальдэрн Каспар фон 365, 382
Сальм Аўгуста дэ 307
Сангушка Аляксандр 144
Сангушка Андрэй (?-1591) 54, 137,179
Сангушка Андрэй (?-1534) 128
Сангушка Васіль 127,129
Сангушка Ганна 128, 530
Сангушка Геранім 64, 75, 239, 385, 386, 412
Сангушка Раман 137, 391
Сангушка Рыгор 745
Сангушка Фёдар 128, 129
Сангушка Юзаф 367, 391
Сангушка Януш Аляксандр 337, 360
Санковіч, дамініканец 323
Сапега Адам [Код. 184] 96, 98
Сапега Адам [Код. 278] 705, 707, 427-432
Сапега Адам Зыгмунт [Код. 315] 109,111
Сапега Адам Стэфан [Код. 301] 77, 20, 107, 110,
433, 435-458
Сапега Алена (Валовіч у 1 шлюбе, Кунцэвіч
у2-м) [Руж. 117] 54,'61
Сапега Алена з Даніловічаў (Тарноўская ў
1 шлюбе, Міхалоўская ў 3-м, Пражмоўская
ў 4-м) 92, 96, 241'
Сапега Алена з Гарабурдаў 55,186, 527
Сапега Алена з Саламярэцкіх (Карыцінская
ў 1 шлюбе) 94, 97, 98, 256, 297, 530
Сапега Алена (Стадніцкая) [Код. 298] 707, 770,
432, 536
Сапега Альжбета [Руж. 103] 52, 58
Сапега Альжбета (Война) [Код. 134] 90, 95
Сапега Альжбета (Гальшка) з Радзівілаў (Завіша
ў 2 шлюбе) 52, 57, 777
Сапега Альжбета з Браніцкіх (Сапега ў
1 шлюбе) 79, 339, 356, 364, 388, 494, 495, 504,
510
Сапега Альжбета з Вешэлен’і 90, 95, 527
Сапега Альжбета з Глябовічаў (Астык у
2 шлюбе) 85, 86, 179, 490, 502, 503
Сапега Альжбета з Прусіноўскіх (Багуская ў
2 шлюбе) 89
Сапега Альжбета з Радзівілаў 96
Сапега Альжбета з Хадкевічаў 57, 63,220, 531
Сапега Альжбета Канстанцыя з Патуліцкіх 434,
463, 467
Сапега Альжбета Кацярына (Даніловіч) [Код.
130] 89, 94
Сапега Альжбета (Кішка) [Руж. 57] 50, 54
Сапега Альжбета (Руфінер) [Руж. 334] 77, 79
Сапега Аляксандр [Код. 36] 85, 86
Сапега Аляксандр [Код. 254] 702,704
Сапега Аляксандр [Код. 314] 709,777
Сапега Аляксандр Антоні [Код. 249] 702,103,
407-410
Сапега Аляксандр Дажджбог (Багдан, Тэадат)
[Руж. 98] 52, 57, 62, 779, 191, 205, 216-224,
261, 474, 519, 524
Сапега Аляксандр Казімір [Код. 73] 86, 89
Сапега Аляксандр Казімір [Код. 129] 89, 94,
257-259
Сапега Аляксандр Міхал [Руж. 241] 70, 73, 374,
380-386, 412, 501, 519, 520, 521, 544
Сапега Аляксандр Павел [Руж. 172] 36, 63, 66,
307-312, 520. 523
Сапега Аляксандра [Руж. 210] 65, 69
568
Сапега Галыпка (Валовіч) [Код. 75] 81
Сапега Ганарата з Младзецкіх 103,10:
Сапега Ганна [Код. 83] 88, 91
Сапега Ганна [Руж. 100] 52,58
Сапега Ганна [Руж. 120] 54, 62
Сапега Ганна [Руж. 169] 62, 65
Сапега Ганна [Код. 199] 97,101
Сапега Ганна [Руж. 209] 65, 69
Сапега Ганна [Код. 269] 103,106
Сапега Ганна Агнешка (Меер) [Код. 256] 7і
Сапега Ганна (Багдана?) (Неміровіч) [Код.
85,86
Сапега Ганна Барбара з Копцяў 60, 63, 64, 65
238,261, 278, 289
Сапега Ганна (Бельская) [Код. 319] 109, 112
Сапега Ганна Вінцэнта (Вінцэнта Саламея) з
Фрэдраў (Чартарыйская ў 1 шлюбе) 96, 10С
491
Сапега Ганна з Вішнявецкіх 145,146
Сапега Ганна з Гайдэнштайнаў 63
Сапега Ганна з Галаўчынскіх 62, 222, 223
Сапега Ганна з Забярэзінскіх (Збаражская
ў 2 шлюбе) 86,132
Сапега Ганна з Красіцкіх (Цэтнер у 1 шлюбе)
339,369,374,375
Сапега Ганна з Крашынскіх 48
Сапега Ганна з Пацаў 61, 99, 240, 500
Сапега Ганна з Сангушкаў 48, 49, 50, 70, 86, 131,
135, 497, 503
Сапега Ганна з Цэтнераў (Сангушка ў 1 шлюбе,
Патоцкая ў 3-м, дЭльбёф і дэ Ламбэз у 4-м)
103, 367, 391, 407
Сапега Ганна Канстанцыя з Харленскіх
(Любавіцкая ў 1 шлюбе, Сільніцкая ў 3-м,
Патоцкая ў 4-м) 293
Сапега Ганна (Кунцэвіч у 1 шлюбе, Скарута
ў 2-м) [Руж. 12] 47, 48
Сапега Ганна (Леснявольская ў 1 шлюбе, Парыс
у2-м) [Код. 166] 95, 98
Сапега Ганна (Нарушэвіч) [Руж. 140] 57, 62, 500
Сапега Ганна Паўліна (Ябланоўская) [Руж. 240]
70, 73, 345, 377-380
Сапега Ганна (Пронская ў 1 шлюбе, Сяняўская ў
2-м) [Код. 46] 85, 88, 492
Сапега Ганна (Радзівіл) [Руж. 94] 52, 57
Сапега Ганна (Стравінская) [Руж. 67] 52, 56
Сапега Ганна Схаластыка з Хадкевічаў 50, 53, 54,
56, 61, 63, 137, 180, 207, 238, 482, 496, 531
Сапега Ганна (Сямашка-Дабратынская ў 1
шпюбе, Чартарыйская ў2-м) [Руж. 58] 50, 54
Сапега Ганна Тэафіла (Сангушка ў 1 шлюбе,
Патоцкая ў 2-м) [Руж. 259] 73, 75, 385
Сапега Аляксандра Алена з Хадкевічаў 85, 87,
88,134,149,531
Сапега Аляксандра (Гастомская ў 1 шлюбе,
Лясоцкая ў 2-м) [Код. 84] 88, 91-92
Сапега Аляксандра з Трызнаў (Станкевіч-
Бялевіч у 2 шлюбе) 55
Сапега Аляксандра з Чартарыйскіх (Агінская
ў 2 шлюбе) 483
Сапега Аляксандра Цэцылія [Код. 164] 94, 98,
256
Сапега Амелія (Ельская) [Руж. 262] 73, 75, 534
Сапега Андрэй [Код. 42] 85, 87,149-151
Сапега Андрэй [Руж. 49] 49, 52,177-179
Сапега Андрэй [Код. 78] 87, 90
Сапега Андрэй Станіслаў [Руж. 104] 53, 59, 183,
223-225, 519, 524
Сапега Андрэй Францішак [Код. 165] 94, 98
Сапега Андрэй (Францішак) [Руж. 220] 71
Сапега Андрэй Юзаф [Код. 317] 109, 112, 466-
468, 514
Сапега Антаніна Марыя з Сяменскіх 79, 531
Сапега Антаніна (Сібіла) з Вальдштайнаў
(Гелгуд у 1 шлюбе) 43
Сапега Антоні Казімір [Руж. 206] 32, 65, 67, 68,
307, 339-342, 512, 519, 522, 545
Сапега Анэля (Замойская) [Руж. 276] 75, 76
Сапега Апалонія з Друцкіх-Сакалінскіх (Даўгірд
у 1 шлюбе) 148, 484
Сапега Багдан [Руж. 2] 47,119-121
Сапега Багдан [Руж. 35] 48, 52, 140-141
Сапега Багдан [Код. 38] 85, 87,146-148
Сапега Багдана (Барбара) з Шымковічаў (Завіша
ў 2 шлюбе) 52, 58,179, 532
Сапега Багдана (Варапай) [Руж. 62] 57, 55
Сапега Багдана (Друцкая-Любецкая ў 1 шлюбе,
Стацкевіч-Далабоўская ў2-м) [Руж. 11] 47, 48
Сапега Багдана з Друцкіх-Сакалінскіх-Канопляў
36
Сапега Багдана (Саламярэцкая) [Код. 39] 85, 87
Сапега Барбара [Руж. 178] 64, 67
Сапега Барбара [Код. 257] 102, 105
Сапега Барбара (Валовіч) [Код. 81] 87, 91
Сапега Барбара (Валовіч) [Код. 167] 95, 98
Сапега Бенедыкт Аўгуст [Руж. 217] 66, 70
Сапега Бенедыкт Павел [Руж. 148] 32, 60, 64,
278-288, 520, 521, 522, 524
Сапега Бенедьікта (Тышкевіч) [Руж. 207] 65, 68
Сапега Васіліса (Ганна) (Пясецкая) [Код. 43] 85,
88,134
Сапега Вірджылія з роду Петэрсан 113, 115, 530
Сапега Гальшка (Альжбета) (Копаць) [Код. 123]
89, 93
Сапега Ганна (Тэкля) [Код. 250] 102,103
Сапега Ганна (Францкевіч-Радзімінская) [Руж.
52] 49, 53
Сапега Ганна (Халецкая) [Руж. 108] 53, 59
Сапега Ганна Хрысціна з Любамірскіх (Радзівіл
у 2 шлюбе) 318, 325, 327
Сапега Ганна (Чартарыйская) [Код. 264] 103,105
Сапега Ганна Ядвіга з Войнаў 40, 44, 89, 90, 92,
93, 95, 240, 241
Сапега Ганна Ядвіга з Замойскіх 407, 410-412,
418
Сапега Глеб [Руж. 27] 48, 50, 54, 135, 185,186, 485
Сапега Дабрухна (Тэнчынская) [Код. 17] 85, 86,
137
Сапега Даміцэля Юльяна (Залеская) [Код. 268]
104, 105, 534
Сапега Дарота з Фірлеяў (Збарская ў 1 шлюбе)
52, 56, 175
Сапега Дзмітры [Руж. 28] 48, 50
Сапега Дзмітры [Руж. 34] 48, 51,138-139
Сапега Дося [Код. 88] 88, 92,151
Сапега Духна (Ганна) (Масальская) [6] 47, 504,
535
Сапега Ева са Скашэ)скіх 242, 251, 257, 531
Сапега Еўдаксія [Код. 135] 90, 95, 201
Сапега Іаанна [Код. 185] 96, 98
Сапега Іаанна (Дунін-Раецкая ў 1 шлюбе,
Тышкоўская ў 2-м) [Код. 195] 97,100, 299
Сапега Іаанна з Сулкоўскіх 356, 363, 495, 531
Сапега Іаанна з Тышкевічаў 107, 109, 531
Сапега Іаанна Петранеля (Курч) [Код. 125] 89,
93, 190
Сапега Іван (Івашка Багданавіч) [Руж. 8] 17, 47,
48,127-131
Сапега Іван [Руж. 23] 48, 49
Сапега Іван [Руж. 33] 48, 51
Сапега Іван Сямёнавіч (Сапежыч Іван/Івашка)
[Код. 3] 47, 85,121-127, 474
Сапега Ігнацы [Код. 204] 97, 101, 337-339
Сапега Ідалія з Патоцкіх 104, 375
Сапега Ідалія (Чорба) [Код. 272] 104, 106, 537
Сапега Ізабела Алена з Палубінскіх 303,339, 511
Сапега Ізабела з Тарлоў 64, 66, 67
Сапега Ізабела Кацярына (Радзівіл) [Руж. 144]
59, 63, 225
Сапега Казімір [Код. 197] 97, 100
Сапега Казімір [Руж. 258] 73, 74
Сапега Казімір [Код. 311] 709, 110
Сапега Казімір Антоні [Руж. 221] 67, 71
Сапега Казімір Лявон (Леу) [Руж. 97] 52, 57, 66,
177,199, 201, 207, 208-216,483, 501, 505, 506,
520, 521
Сапега Казімір Лявон Кароль [Руж. 214] 66, 70,
343-345, 517, 521
Сапега Казімір Мельхіядэс [Код. 121] 89, 92, 190,
240-241
Сапега Казімір Мікалай [Код. 133] 90, 95,195,
260-261
Сапега Казімір Нестар [Код. 248] 10, 102, 103,
354, 364, 367, 368, 388-407, 521
Сапега Казімір Уладыслаў [Код. 157] 28, 93, 96,
293-295, 518, 519, 520, 522, 524
Сапега Казімір Юзаф [Руж. 176] 64, 67
Сапега Казімір Ян [Руж. 147] 18, 28, 32, 36, 60,
63, 261-276, 279, 290, 291, 297, 339, 473, 482,
488,489, 490, 493, 494, 501, 502, 504, 506, 507,
508, 511, 517, 520, 524
Сапега Канстанцыя [Код. 192] 96, 100
Сапега Канстанцыя [Код. 203] 97,101
Сапега Канстанцыя (Ганна) (Шэмет) [Руж. 102]
52,58
Сапега Канстанцыя з Гербуртаў 93, 96, 97, 292,
293, 295
Сапега Канстанцыя з Радзівілаў 99, 338
Сапега Канстанцыя (Сангушка) [Руж. 151] 60,
64
Сапега Караліна (Патоцкая ў 1 шлюбе, Солтык
у 2-м) [Руж. 260] 73, 75, 385
Сапега Караліна Тэрэза з Радзівілаў
(Ябланоўская ў 2 шлюбе) 70, 73, 74,102, 346,
350, 372, 377, 380, 387, 499
Сапега Кароль [Руж. 139] 56, 62
Сапега Кароль Уладыслаў [Код. 336] 111, 114
Сапега Кароль Юзаф [Код. 196] 97, 100, 299,
335-337, 517, 522
Сапега Каспар Мельхіёр Бальтазар [Код. 233]
101,102
Сапега Кацярына [Руж. 90] 52, 56
Сапега Кацярына [Код. 155] 92, 96
Сапега Кацярына [Руж. 182] 64, 68
Сапега Кацярына (Агнешка) Людвіка (Сапега
ў 1 шлюбе, Жыўна ў 2-м) [Руж. 226] 67, 70,
72, 355-356
Сапега Кацярына Ганна (Любамірская
ў 1 шлюбе, Ліпская ў 2-м) [Руж. 154] 60, 65
Сапега Кацярына з Войнаў (Леснявольская
ў 2 шлюбе) 95, 98, 260
Сапега Кацярына з Кунцаў (Кунцэвічаў) 141
Сапега Капярына з Патоцкіх 464, 466
Сапега Кацярына з Радаміцкіх 572
Сапега Кацярына Схаластыка (Браніцкая) [Руж.
173] 63, 66, 276
570
Сапега Кацярына (Хрысціна) (Трызна) [Руж.
118] 54, 61
Сапега Каятан Міхал [Код. 239] 101, 103, 339,
375-377, 479
Сапега Крыштоф [Код. 71] 86, 89
Сапега Крыштоф Мікалай [Руж. 96] 52, 57, 177,
208-209, 521
Сапега Крыштоф Стэфан [Руж. 99] 52, 58, 218,
219, 221-222, 521, 524
Сапега Крыштоф Францішак [Код. 128] 89, 94,
251-256, 521
Сапега Ксаверы [Код. 273] 104, 106
Сапега Леванціна (Лявонія) (Чацкая) [Код. 290]
107, 109, 537
Сапега Леў [Руж. 47] 10, 17, 18, 25, 26, 37, 49, 52,
152-177
Сапега Леў [Руж. 61] 10, 51, 55, 186
Сапега Леў Стэфан [Руж. 351] 79, 80
Сапега Леў Юры [Руж. 332] 77, 79
Сапега Лукаш [Руж. 22] 48, 49
Сапега Лукаш [Руж. 53] 49, 53
Сапега Людвіка Алена [Код. 189] 96, 99
Сапега Людвіка Канстанцыя (Шуйская)
[Код. 159] 93, 97
Сапега Людвіка Марыя (Веляпольская
ў 1 шлюбе, Патоцкая ў 2-м) [Руж. 213] 66, 69
Сапега Людвіка Марыя з Апалінскіх 318,324,
355, 357, 505, 510
Сапега Людвіка Марыя з роду фон Гольц
(Красінская ў 1 шлюбе) 97
Сапега Лявон [Код. 266] 103, 105,418-424
Сапега Лявон [Код. 274] 104, 106
Сапега Лявон [Код. 282] 105, 107
Сапега Лявон [Код. 312] 109, 171,463-466
Сапега Лявон Базыль [Руж. 153] 60, 65,291-292,
473, 506, 520, 521, 523
Сапега Лявон Казімір [Руж. 143] 59, 63, 225
Сапега Лявон Людвік [Код. 265] 103, 105
Сапега Лявон Павел [Код. 297] 107,109
Сапега Лявона [Код. 163] 94, 98
Сапега Магдалена (Агнешка) з Любамірскіх
(Любамірская ў 1 шлюбе) 381, 385-386, 412
СапегаМарцін [Код. 267] 103, 105
Сапега Марына з Быстрэйскіх 184
Сапега Марына з Капустаў 87, 90, 91,146,192,
196
Сапега Марына з Ляўкоў 48, 51, 52,138, 140
Сапега Марына (Марухна) [Руж. 64] 51,55
Сапега Марына (Корсак) [Код. 41] 85, 87
Сапега Марына (Ясенская) [Код. 45] 85, 88
Сапега Марыя [Код. 279] 105,107
Сапега Марыя (Браніцкая) [Руж. 293] 76
Сапега Марыя з роду фон Аперсдорф (Сапега
ў 2 шлюбе) 111, 113, 514, 527
Сапега Марыя Хрысціна (Кацярына) з роду дэ
Бэцюн (Радзівіл у 1 шлюбе) 43, 66, 69, 70, 488,
507, 527
Сапега Марыя Ядвіга (Жултоўская) [Код. 296]
106, 109
СапегаМарыя Ядвіга [Код. 327] 110,113
Сапега Мар’яна [Код. 87] 88, 92
Сапега Мар’яна [Руж. 242] 70, 73
Сапега Мар’яна з Фірлеяў 100, 337, 531
Сапега Мар’яна (Камароўская) [Руж. 119] 54, 62
Сапега Мар’яна Кацярына (Салагуб у 1 шлюбе,
Пузыня ў 2-м) [Руж. 261] 73, 75
Сапега Мар’яна (Козьмінская ў 1 шлюбе,
Домбская ў 2-м) [Руж. 230] 11, 68, 73
Сапега Мацільда (Іда) з роду Барнеміша дэ
Кашон 112,514, 527
Сапега Мацільда Марыя (Астэрва) [Код. 329]
110, 114, 533
Сапега Мікалай [Код. 37] 85, 86-87,141-146
Сапега Мікалай [Руж. 60] 51,54,184-186
Сапега Мікалай [Код. 70] 86, 89,187-190
Сапега Мікалай [Код. 76] 87, 90,192-195
Сапега Мікалай [Руж. 95] 52, 57
Сапега Мікалай [Руж. 115] 54, 61
Сапега Мікалай [Код. 252] 102, 104
Сапега Мікалай Крыштоф [Руж. 142] 58, 62, 261,
522
Сапега Мікалай Лявон [Код. 156] 93, 96, 292-
293, 487,517,519
Сапега Мікалай Францішак [Код. 191] 96, 99
Сапега Мікалай Фрыдэрык [Код. 344] 113, 115
Сапега Міхал [Код. 15] 85
Сапега Міхал [Руж. 24] 48, 49
Сапега Міхал [Руж. 30] 48, 51
Сапега Міхал [Руж. 145] 60, 63
Сапега Міхал [Код. 200] 97, 101
Сапега Міхал Антоні [Руж. 216] 66, 70, 349-355
Сапега Міхал Антоні [Руж. 224] 67, 72
Сапега Міхал Ксаверы [Руж. 243] 70, 74, 387-3$
Сапега Міхал Ксаверы [Код. 341] 11, 115
Сапега Міхал Францішак [Руж. 171] 63, 66, 305
307, 477, 521, 524
СапегаМіхал Юзаф [Руж. 174] 64, 66, 312-317
479, 518, 521, 522, 523, 524
Сапега Мэры (Марыя) з роду Пэтэн Боўлд 76
530
Сапега Настасся (Тышковіч) [Руж. 32] 48, 51
СапегаПавел [Код. 13] 85, 31-134
Сапега Павел [Руж. 25] 48, 50,135-137
571
Сапега Павел [Руж. 55] 50, 54
Сапега Павел [Код. 131] 90, 94
Сапега Павел [Руж. 223] 67, 71
Сапега Павел [Код. 253] 102,104
СапегаПавел [Код. 299] 107, 110
Сапега Павел Марыя [Код. 328] 110, 113
Сапега Павел Стэфан [Код. 77] 87, 90,148,187,
194,196-201, 521, 524
Сапега Павел Фларыян [Код. 323] 777, 773, 514
Сапега Павел Францішак [Код. 158] 93, 96-97,
295-296, 522
Сапега Павел Ян [Руж. 112] 18, 36, 53, 60, 183,
226-239, 480, 506, 517, 520, 521, 522
Сапега Пелагея (Чацкая) [Код. 270] 104, 106
Сапега Пелагея (Радзівіл) [Код. 291] 107,109
Сапега Пётр [Код. 14] 85
Сапега Пётр (Пятрухна) [Руж. 20] 47, 49
Сапега Пётр Павел [Руж. 219] 67, 71, 357-364,
518
Сапега Пятрухна з Корсакаў 57, 739
Сапега Раіна з Монвід-Дарагастайскіх (Агрыпа
ў 1 шлюбе) 259, 260
Сапега Раіна (Трызна) [Код. 80] 87, 91
Сапега Рахіль з Выхоўскіх (Агінская ў 1 шлюбе)
342
Сапега Рыгор [Руж. 48] 49, 52
Сапега Рэната з роду фон Корнбергер (Стэнпэк
у 1 шлюбе) 79
Сапега Рэгіна з Дыбоўскіх (Халецкая ў 1 шлюбе)
207
Сапега Рэгіна (Раіна) (Дэ.мбінская) [Код. 44] 85,
88
Сапега Саламея Ганна (Шчука ў 1 шлюбе,
Навасельская ў 2-м, Радзівіл у 3-м) [Руж.
208] 65, 69, 304, 536, 538
Сапега Севярына з Урускіх 459, 481
Сапега Севярына (Фогель Эйсэрн) [Руж. 309]
77, 78
Сапега Соф’я [Руж. 183] 64, 68
СапегаСоф’я [Код. 281] 705,707
Сапега Соф’я (Агата) (Гайко ў 1 шлюбе, Пац
у2-м) [Код. 79] 87, 91,148, 532
Сапега Соф’я (Грудзінская) [Руж. 150] 60, 64,
239, 533
Сапега Соф’я з Вейгераў 53, 59, 60, 183
Сапега Соф’я з Даніловічаў (Радзімінская
ў 1 шлюбе, Апалінская ў 2-м) 90
Сапега Соф’я з Зяновічаў 60, 63, 238
Сапега Соф’я з Кмітаў-Чарнабыльскіх 60
Сапега Соф’я (Камінская ў 1 шлюбе, Зяновіч
у 2-м) [Руж. 65] 57, 55, 139
Сапега Соф’я (Кужанецкая (Куранецкая) ў 1
шлюбе, Валовіч у 2-м) [Руж. 26] 48, 50,135
Сапега Соф’я (Курч) [Руж. 50] 49, 53
Сапега Соф’я (Палубінская) [Руж. 101] 52, 58
Сапега Соф’я (Сангушкаў 1 шлюбе, Тышкевіч
у 2-м) [Руж. 56] 50, 54
Сапега Соф’я са Скаўронскіх 363
Сапега Соф’я са Стравінскіх 276, 227, 537
Сапега Соф’я (Стравінская) [Руж. 68] 52, 56, 141
Сапега Сусанна з Храптовічаў 495, 532
Сапега Сусанна Соф’я (Тызенгаўз у 1 шлюбе,
Камінская ў 2-м) [Руж. 106] 53, 59
Сапега Станіслаў [Код. 318] 709, 772
Сапега Станіслаў Артур [Код. 340] 777, 774
Сапега Станіслаў Казімір [Код. 160] 94, 97, 510
Сапега Станіслаў Тамаш [Код. 82] 88, 91
Сапега Стэфан [Руж. 29] 48, 50
Сапега Стэфан Адам [Код. 353] 775
Сапега Сямён Багданавіч 32
Сапега Сямён Сунігайлавіч (Сямён Сапіга) 77,
47,119, 473, 522
Сапега Тадэвуш [Руж. 228] 67, 72
Сапега Тадэвуш [Руж. 229] 67, 72
СапегаТамаш [Код. 132] 90, 94-95,189, 195,
259-260
СапегаТамаш Казімір [Код. 127] 89, 93-94, 243,
249-250
Сапега Таццяна (Словік) [Руж. 31] 48, 51, 536
Сапега Тэадора Аляксандра (Нарушэвіч у 1
шлюбе, Тышкевіч у 2-м) [Руж. 146] 60, 63
Сапега Тэадора з Солтанаў 406, 506, 537
Сапега Тэадора (Лянько) [Руж. 51] 52, 53, 535
Сапега Тэадора (Тадора, Федзя) з Друцкіх-
Сакалінскіх-Бабічаў 47, 48, 119, 121, 484, 497,
502, 528, 530
Сапега Тэадора (Чыж у 1 шлюбе, Валовіч у 2-м)
[Код. 40] 85, 87,134, 533
Сапега Тэафіла [Код. 136] 90, 95
Сапега Тэафіла Стражыслава з Ябланоўскіх
372-374, 389, 407, 509
Сапега Тэкля з Радзівілаў (Флемінг у 1 шлюбе,
Вішнявецкая ў 2-м) 70, 357, 355
СапегаТэкля (Цэтнер) [Код. 255] 702, 104, 537
СапегаТэрэза [Руж. 152] 60, 64
Сапега Тэрэза [Руж. 212] 65, 69
СапегаТэрэза [Код. 283] 705,108
Сапега Тэрэза з Гасеўскіх (Слушка ў 1 шлюбе)
275, 276-278 278
Сапега Тэрэза з Суфчынскіх (Вольская
ў 2 шлюбе) 375
Сапега Тэрэза (Друцкая-Любецкая) [Код. 320]
709, 772
Сапега Тэрэза Марыя з Веляпольскіх 317
Сапега Тэрэза (Радзівіл у 1 шлюбе, Патоцкая
ў2-м) [Руж. 227] 67, 72
Сапега Тэрэза (Тышкевіч у 1 шлюбе, Друцкая-
Сакалінская ў2-м) [Код. 124] 89, 93
Сапега Тэрэза Хрысціна (Пац) [Руж. 205] 65, 68
Сапега Тэрэза Ядвіга [Руж. 348] 79, 80
Сапега Уладзімір [Код. 280] 105,107
Сапега Уладыслаў [Код. 284] 105,108
Сапега Уладыслаў [Код. 316] 109,112
Сапега Уладыслаў Юзафат [Код. 161] 94, 97,
297-299, 517, 521, 523
Сапега Уладыслаў Лявон [Код. 295] 107, 109,
433-435
Сапега Уршуля з Даніловічаў (Патоцкая ў 1
шлюбе) 97,100
СапегаФёдар [Руж. 10] 47, 48
Сапега Фёдар (Фрыдэрык) [Код. 16] 85, 86
Сапега Фларыян [Руж. 111] 53, 60, 503
Сапега Францішак [Код. 201] 97,101
Сапега Францішак [Руж. 263] 73, 75,412-418,544
Сапега Францішак Антоні [Руж. 225] 67, 72
Сапега Францішак Кароль [Руж. 175] 64, 66
Сапега Францішак Ксаверы [Код. 238] 101, 102,
339, 365, 374-375, 479, 517, 518
Сапега Францішак Стэфан [Руж. 149] 60, 64,
289-291, 473, 481, 521, 523
Сапега Францішка з Копцяў 295
Сапега Францішка Ізабела (Флемінг) [Руж. 180]
64, 67, 326
Сапега Фрыдэрык [Код. 72] 86, 89
Сапега Фрыдэрык [Руж. 116] 54, 61, 239-240
Сапега Хрысціна [Руж. 63] 51, 55
Сапега Хрысціна [Код. 85] 88, 92
Сапега Хрысціна [Руж. 231] 68, 73
Сапега Хрысціна Барбара з Глябовічаў 63, 65, 66,
262, 276, 300, 305
Сапега Хрысціна з Пацеяў 61, 240, 504
Сапега Хрысціна з Сангушкаў 97, 100, 101, 335
Сапега Хрысціна (Кацярына) з Браніцкіх 327,
351
Сапега Хрысціна (Пац) [Руж. 141] 57, 62
Сапега Хрысціна (Радзяёўская ў 1 шлюбе,
Гембіцкая у 2-м) [Руж. 107] 53,59
Сапега Хрысціна Разалія [Код. 162] 94, 97
Сапега Хрысціна Ружа (Масальская) [Руж. 211]
65, 69, 490
Сапега Хрысціна (Хадкевіч) [Код. 137] 90, 95
Сапега Цэлестына [Код. 277] 105, 107, 424
Сапега Цэцылія Соф’я (Хадкевіч у 1 шлюбе,
Тызенгаўз у 2-м) [Код. 190] 96, 99, 295
Сапега Элеанора (Чарнецкая) [Руж. 331] 77, 78,
463, 537
СапегаЮзаф [Код. 236] 101, 102, 369-372
СапегаЮзаф [Код. 313] 109, 111
Сапега Юзаф Станіслаў [Руж. 215] 66, 70, 345-
351, 523, 545
Сапега Юзаф Францішак [Руж. 179] 64, 67, 325-
327, 473. 505, 520
Сапега Юзаф Фрыдэрык [Руж. 218] 66, 71, 524
Сапега Юзафат [Код. 202] 97,101
Сапега Юры [Руж. 168] 62, 65
Сапега Юры Андрэй [Руж. 346] 78, 80
Сапега Юры Станіслаў [Руж. 170] 36, 63,65, 300-
305, 324, 473, 517, 518, 522
Сапега Юры Феліцыян [Руж. 181] 64, 68, 327-
330, 340, 473, 517, 521
Сапега Юстына Ганна (Красіцкая) [Код. 188] 96,
99
Сапега Ядвіга [Код. 86] 88, 92
Сапега Ядвіга з Замойскіх 424- 426, 427
Сапега Ядвіга з Сангушкаў 107,109, 110, 433
Сапега Ян [Руж. 66] 52, 55
Сапега Ян [Код. 69] 86, 88
Сапега Ян [Руж. 105] 53, 59, 226
СапегаЯн [Код. 193] 96,100
СапегаЯн [Код. 198] 97,100
СапегаЯн [Код. 232] 101,102
Сапега Ян [Руж. 244] 70, 74
СапегаЯн Андрэй [Код. 300] 77, 107,110, 463
СапегаЯн Дамінік [Руж. 114] 54, 61,185
СапегаЯн Казімір [Руж. 177] 36, 64, 67, 318-324
СапегаЯн Пётр [Руж. 54] 50, 53, 137, 162,180-
184, 475
Сапега Ян Павел [Руж. 345] 10, 78, 79
Сапега Ян Павел (Аляксандр) [Руж. 294] 76, 77
Сапега Ян Севярын [Руж. 304] 77
СапегаЯн Станіслаў [Руж. 92] 52, 56, 165,177,
198, 202-209, 219, 483, 496, 501, 503, 506, 520,
521, 524
СапегаЯн Фердынанд [Код. 122] 89, 93, 190,
241-242
Сапега Ян Фрыдэрык [Код. 126] 89, 93,242-249
Сапега Ян Фрыдэрык [Код. 187] 96, 99, 330-335
Сапега Ян Юзаф Каласанты [Руж. 247] 71, 74
Сапега Януш (Янухна, Івахна) [Руж. 9] 47, 48
Сапега Януш Аляксандр [Код. 251] 102, 103
Сапега Яўстах Каятан [Руж. 275] 75, 76
Сапега Яўстах Каятан [Руж. 306] 77, 459-463,544
СапегаЯўстах Севярын [Руж. 333] 11,16, 43, 47,
77, 79, 85, 463, 469, 477, 515,525, 547, 548, 550
Сапега Яўстах Францішак [Руж. 292] 76
Сапежыч Багдан (Тэадат) 17, 47,119-121
Сапежыч Васіль (Васько) 47
Сапежыч Юры 47
Сапіга Багдан Фёдаравіч 17, 25
Сапінскі Станіслаў 443
Сапоцька 405
Сарбеўскі Мацей Казімір 26, 41, 207
Саснкоўскі Казімір 461
Сасноўскі Юзаф 350, 353,382
Саўрын Б. 354
Свідзінскі Станіслаў 358
Свядэрскі Ян 407
Свяхоўскі Зыгмунт 44
Себасцьяні Арас Франсуа Басцьен 419
Серашэўскі Антон 356
Серашэўскі Вацлаў 446
Сіверс Якаб 404, 413
Сікорскі Уладыслаў 462
Сільвестр Луі дэ 334
Сільніцкі Габрыэль 96, 293
Сінка Рыгор 354
Скарга Пётр 176, 438
Скарута Алехна 49,121
Скарына Францішак 544, 550
Скаўронак Ежы 374, 412, 543
Скаўронская Марыя 71
Скаўронская Соф’я 71, 74, 323, 357,531
Скаўронскі Кароль 71
Скідан, палк. 248
Скіргайла 27, 28
Складкоўскі-Славой Феліцыян 446
Скобла Міхась 557
Скоп Станіслаў 132, 503
Скопін-Шуйскі Міхал 181
Скрынецкі Ян 426
Скуміновіч Тэадор 236, 262
Скуркоўскі Альбін Казімір 396
Скуркоўскі Кароль 438
Славацкі Юльюш 445
Слушка Аляксандр 189
Слушка Дамінік 265, 275, 305
Слушка Дамінік Міхал 278, 482
Слушка Юзаф Багуслаў 63, 266, 268, 269, 276,
277, 312, 313
Сляшынскі Станіслаў 223
Сматрыцкі Мялеці 148, 168
Сміглецкі Марцін 201
Смолка Францішак 422, 427, 428
Снядэцкая Людвіка 417
Снядэцкі Ян 411
Солтык Каятан 355, 367
Солтык Станіслаў 75, 385
Соф’я Алелькаўна 158
Спінолі Амброзіа 208, 209
Стаброўскі Пётр 174,175
Стадніцкі Эдвард 770, 432
Стадыён Франц 421
Сталь-Гольштайн Жэрмен дэ 408
Станкевіч-Білевіч Крыштоф 57, 739
Старавольскі Шыман 9, 151
Старчэўскі Стэфан 21
Статкевіч Міхал 252
Стаўскі Войцех 26, 42
Стахоўскі Міхал 498
Стахоўскі Юры 498
Стацкевіч Ян 727
Стацкевіч-Далабоўскі Ян 48,129
Сташыц Станіслаў 7, 407, 408, 409, 410,411
Стаялоўскі Станіслаў 431
Стома Станіслаў 447
Стравінская Данімітра 202
Стравінскі Балтазар 56, 141, 175
Стравінскі Яраш (Геранім) Максімільян 56,141
Страйноўскі Валяр’ян 394
Стралецкі Адам 178
Стралецкі Павел Эдмунд 417
Стронскі Тадэвуш 437
Стрыенскі Ян 414
Стрыйкоўскі Мацей 25, 30, 34, 41, 43, 121,146
Стэфаноўскі Геранім 207
Сувораў Аляксандр 376
Сулек 3. 405
Сулістроўскі Алаіз 475
Сулістроўскі Крыштоф 303, 322, 328
Сулкоўскі Аляксандр Юзаф 364
Сулкоўскі Антон 356
Сулкоўскі Аўгуст 367
Сумігайла 779
Сунігайла 25, 26, 28, 30, 31,33, 37
Сурашаўскі, генерал 504
Сурмацкі Ян 334
Суфчынская Тэрэза 702,703, 704,705, 537
Суфчынскі Вацлаў 739
Сухадольскі Войцех 397, 395, 397, 398, 399, 400
Сухарэўскі Ян 395, 399
Сцыпіён Казімір дэль Кампа 486
Сцыпіён Ян дэль Кампа 486
Сю Эжэн 418
Сязевіч Ян 327
Сяклуцкі Рафал 486
Сяліцкі Вітотьд 489
Сяльніцкі Раман 489
574
Сяльніцкі Юры 493
Сялява Альберт 456
Сялява Анэля 456
Сямашка-Дабратынская Ганна 50, 536
Сямашка-Дабратынскі Васіль 54,137
Сямковіч Уладыслаў 25, 31, 33, 35, 41, 43
Сяняўская Ганна 174. 537
Сяняўскі Адам Мікалай 278, 319, 339
Сяняўскі Мікалай 88,132
Сяняўскі Мікалай Геранім 307
Сянінскі Ігнацы 512
Сянінскі Павел 512
Сяніцкі Казімір 302, 304, 319
Сянкевіч Генрык 7,10, 239, 249, 440
Сянкевіч Кароль 412
Сярпінскі Леапольд 405
Сясіцкі Міхал 288
т
Табор Войцех 122
Такарэўскі-Карашэвіч Міхал 453
Талачынскі Васіль 131
Талваш Адам 174
Талейран Шарль Марыс дэ 410, 419
Талмонд, княжна 373
Тальвінскі Мельхіёр 194
Тамашэвіч Аляксандр 490
Тамашэўскі, падканюшы кар. 197
Таміцкі Пётр 128,129
Тардзіні Д. 452, 455
Тарлецкі Кірыла 156
Тарлецкі Стэфан 337, 339
Тарло Адам 358, 359
Тарло Ізабела 288, 531
Тарло Ян 336, 338, 359
Тарноўская Тэадора Хрысціна 57,211, 216,531
Тарноўскі Кароль 241, 467
Тарноўскі Тэадор Кароль 92
Тарноўскі Ян 431
Таціеў П. 149
Твардоўскі Баляслаў 450
Твардоўскі Юльюш 453, 454
Торэз Жан дэ 213
Трайдзень, вял. кн. літ. 34
Трамсдорф Ё. 409
Траякураў Фёдар 143,153
Траяноўскі Казімір Станіслаў 506
ТрубяцкіЮ. 163, 182
Трухсэс Ёган фон 193, 305
Трызна Аляксандр 225
Трызна Аляксандра 57, 537
Трызна Андрэй 67, 186
Трызна Гвідон Міхал 270, 227
Трызна Ізабела 238
Трызна Кацярына 54
Трызна Марцін 200
Трызна Раіна 87
Трызна Рыгор 91,139, 148
Трэпка-Нэканда Валяр’ян 8
Тугут Станіслаў 459
Турна Кароль 420
Турна Ян 356
Турскі Фелікс 396
Турчак Люцыя 27
Туталмін Т. 415
Тхужніцкі Канстанты 453, 454
Тызенгаўз Антоні 367, 374, 382, 383, 386, 390, 392
Тызенгаўз Готард Ян 59, 183
Тызенгаўз Казімір 225
Тызенгаўз Міхал 99, 295
Тызенгаўз Стэфан 493, 502
Тызенгаўз Юры 502
Тызенгаўз Ян 225, 480
Тыльман з Гамеранаў 292,317
Тычынскі Войцех 468
Тышкевіч Андрэй 54,137
Тышкевіч-Скумін Тэадор 142, 148, 157,193
Тышкевіч-Скумін Ян 222
Тышкевіч Стэфан 480
Тышкевіч Уладыслаў 63, 238
Тышкевіч Феліцыян 93, 190
Тышкевіч Юры 69, 257, 304, 489
Тышкевіч Ян 459
Тышкевіч Яўстах 137, 179, 224
Тышковіч Гаўрыла 57
Тышкоўскі Казімір 10
Тышкоўскі Станіслаў 700, 299
Тэадаровіч Юзаф 436, 437, 444, 445, 446, 447
Тэйль Жан дэ 267, 282
Тэкёлі Імры 265
Тэмпе 369
Тэнчынская Дабрухна 85, 537
Тэнчынскі Ян 86
Уейскі Карнель 430
Уладыслаў IV Ваза 776, 777, 188, 189,192, 200,
206, 211, 213, 220, 223, 224, 227, 260
Улейскі Якуб 356, 362
Умястоўская Ганна 537
Урбан VIII, Папа Рымскі 38, 39,190,194
Урбановіч Крыштоф 323, 340
Уруская Севярына 20, 77, 78, 481, 490, 531
Урусаў С. 229, 252
575
ф
Фабр Ж. 365
Фалькенгаген-Залескі Пётр 412
Фалько Маруша 531
Фалькоўскі Андрэй 497
Фалькоўскі Якуб 424
Фантана Якаб 327
Фарэнсбах Вольмар 166
Фаянс Максімільян 470, 471
Федаровіч Ян 120, 123
Фейдан Ян 489
Феранэ дэ ла (дэ Леферанэ) 373
Фердынанд I, імператар 130
Фердынанд II, імператар 26, 38, 205
Ферэ Кларыса 76
Фёдар I Рурыкавіч, цар 158
Філарэт, мітрапаліт 162,164,166,172
Філіп III, кароль 187
Філіп Вільгельм, герц. 211, 262, 279, 289
Фінкель Людвік 124, 125
Фінкенштайн К. 389
Фірлей Альжбета 191, 192, 531
Фірлей Андрэй 177, 211
Фірлей Дарота 202, 531
Фірлей Мікалай 156
Фішэр Керэстэш 467
Фіялэк Ян, кс. 438
Флемінг Ізабела 64, 326
Флемінг Якаб Генрых 68, 270, 285, 291, 321, 325,
351, 355
Флемінг Ян Юры 337, 346, 350, 352, 353, 363, 366,
509
Фогель Эйсэрн Севярына 537
Фош Фердынанд 461
Франка Ф. 447
Франц Іосіф I, імператар 437
Францкевіч Ганна 49
Францкевіч-Радзімінскі Міхал 53,174, 300
Францкевіч-Радзімінскі Мікалай 222
Фрас Збігнеў 435
Фрыдрых, эрцгерц. 439
Фрыдрых I Гогенцолерн 273, 288, 310
Фрыдрых II Гогенцолерн 361
Фрыдрых III, герц. брандэнбургскі 281, 284, 285,
301, 308, 313
Фрыдрых V 190
Фрыдрых Аўгуст 269
Фрыдрых Аўгуст I (Аўгуст Моцны Вецін) 284,
294, 301, 306, 309, 314
Фрыдрых Аўтуст II (Аўтуст III Вецін) 316,326,
328
Фрыдрых Вільгельм, герц. нойбургскі 269
Фрыдрых Вільгельм, герц. брандэнбургскі 229,
230, 231, 236, 281
Фрыдрых Вільгельм II 395
Фрыдрых Вільгельм III 416
Фрыдрых Казімір, герц. курляндскі 291
Фрымэнтл Марыя 537
ФрэдраГанна 531
X
Хаванскі Іван 233, 234, 254, 497
Хадкевіч Аляксандр 137
Хадкевіч Ганна Схаластыка 483, 508, 531
Хадкевіч Геранім 158,183, 187, 195,196, 201, 217
Хадкевіч Крыштоф 220
Хадкевіч Рыгор 135,136
Хадкевіч Хрысціна 90, 537
Хадкевіч Ян 141,149
Хадкевіч Ян Геранім 95
Хадкевіч Ян Кароль 99, 160, 162,165, 166, 180,
204, 217, 218, 220,295, 509
Хайноўскі А. 465
Халецкая Ганна 53, 537
Халецкі Дзмітры 90, 201
Халецкі Оскар 127
Халецкі Пётр 59,183
Халецкі Ян 187
Хамянтоўскі Станіслаў 317,319,331
Хараманскі Зыгмунт 456
Харленская Ганна 96, 98, 99,532
Харпэ, ген. 454
Хатоўскі Т. 42
Хлапоўскі Дэзыдор 21
Хлявінскі Антоні 414
Хлявіцкі Мікалай Ваўжынец 481
Хляндоўскі Казімір 430
Хмара Адам 383, 499
Хмелер Стэфан 484
Хмяльніцкі Багдан 228, 243, 250, 251, 252, 347
Хорці Міклаш 468
Хоўі Т. 468
Храноўскі Войцех 419
Храптовіч Іван Літавор 509
Храптовіч Яўхім Літавор 378, 382, 400, 403
ц
Цадроўскі Себасцьян 270
Цеханавецкі Анджэй 144
Цітоў А. 43
Ціхоцкі Міхал 386,418
Цынцындорф Л. 330
576
Цыпрыкоўскі Гадзіла Юры 485
Цыранкевіч Юзаф 456
Цыцыянаў П. 413, 414,415
Цыцэрон 384
Цэтнер Антоні 101, 339
Цэтнер Ігнацы 704,339, 375
Цэтнер Каспар 208
Цэтнер Людвіка з Патоцкіх 376
Цэцылія Рэната, каралева 211, 226
Цяплінскі Ігнацы 472
Цяцерскі Фаўстын 476
ч
Чапінскі Казімір 446
Чармінскі Мар’ян 436
Чарнецкая Элеанора 77
Чарнецкі Крыштоф 78, 463
Чарнецкі Станіслаў 229
Чарнецкі Стэфан 7, 234, 237, 243, 244, 245, 248,
251, 234
Чарнецкі Ян 378
Чартарыйская Аляксандра 70, 532
Чартарыйская Ганна 64,103, 418
Чартарыйская Ізабела 366, 368
Чартарыйская Канстанцыя 7 03
Чартарыйская Марына 88, 532
Чартарыйскі Адам Казімір 424, 426
Чартарыйскі Адам Юры 472, 419
Чартарыйскі Аляксандр 757
Чартарыйскі Казімір 314
Чартарыйскі Канстанцін Адам 420
Чартарыйскі Міхал 96, 263, 295, 347, 352, 382,
387, 388
Чартарыйскі Міхал Фрыдэрык 312, 349, 350, 351,
353
Чартарыйскі Уладыслаў 423, 429
Чартарыйскі Юзаф Клеменс 397, 402
Чартарыйскі Юры 745, 207, 470, 477, 427, 433
Чартарыйскі Ян Кароль 276
Чаховіч Д. 334
Чацвярцінскі Уладзімір 459
Чацкая Леванціна 107, 537
Чацкая Пелагея 7 04, 537
Чацкі Віктар 706
Чацкі Уладыслаў 7 09
Чацкі Шчасны 365
Чубек Ян 178
Чыж Адам 87,134
Чэнсцік Л. 273
Чэпэ Марыя 369, 386
Чэсменскі А. 414
ш
Шадурскі Якуб 208
Шайнэрт Малгажата 72
Шаласі Ферэнц 468
Шамбатэлі Ф. 467, 468
Шапэль Д. дэ ла 252
Шарамецьеў Барыс 181, 246, 321
Шартр Луі-Філіп дэ 389, 390
Шаўкоўскі Станіслаў 282
Шафер Уладыслаў 448, 453
Шван Канстанцыя 478
Шклярская-Лагман Аліна 466, 543
Шмерлінг Антоні 427
Шмідт Рудольф 449
Шонгарт Э. 450
Шпот-Дунін Міхал 327
Штайнаў А. Г. фон 374
Штрасмаер Ё. 437
Штэйн Антоні 485, 488
Штэйн Хрысціна 485, 488
Шчука Станіслаў Антоні 266, 283, 320, 324
Шчука Ян Антоні 69, 304
Шчыгельскі В. 355
Шчэрбін Васіль 720
Шуазі Клод Габрыэль 371
Шуйскі Іосіф 737
Шуйскі Канстанцін 97, 249, 275
Шуйскі Пётр 747
Шумская Альжбета 507
Шумскі Міхал Рафал 490, 501
Шымановіч Францішак 343
Шыманскі Ежы 453
Шымунскі Г. 267, 282
Шышка-Богуш Адольф 444, 464
Шышкоўская Элеанора 91
Шышкоўскі Марцін 96
Шышоўскі Юры 720
Шэін Міхал 179
Шэмбек Соф’я 532
Шэмбек Ян 286
Шэмет Казімір 483
Шэмет Мікалай 509
Шэмет Станіслаў 184
Шэмет Яраслаў 58,179
э
Эмптын дэ Марыя 538
Эпэрыяш Антоні 326
Эпэрыяш Міхал 377, 343
Эрдзівіл 34
Эстрайхер Кароль 334, 354
Эсэн А. Ф. 397
ю
Юдыцкі Міхал 350
Юдыцкі Станіслаў Міхал 482
Юзафовіч Аляксандр 489
Юргенс Эдвард 428
Юры Нарымунтавіч 29
Юрэвіч Ганна з Гадлеўскіх 512
Юхноўскі Казімір 418
я
Ябланоўская Ганна Паўліна 70, 538
Ябланоўская Тэафіла Стражыслава 702, 103, 531
Ябланоўскі Аляксандр 345, 346
Ябланоўскі Аўгуст Дабрагост 70,372, 387
Ябланоўскі Станіслаў 267,281, 308
Ябланоўскі Юзаф Аляксандр 370,377, 378, 380,
388
Ябланоўскі Ян 345, 359
Ябланоўскі Ян Каятан 73, 377
Яблонская Тэафіла 509
Яблонскі Т. 409
Яворскі Апалінар 433
Ягайла (Уладыслаў) вял. кн. літ; кароль РП 27,
41,176
Ягмо Ніколь 532
Язерскі Францішак 397
Язерскі Ясь 394, 401
Язлавецкі Мікалай 174, 492,502
Якаб II Сцюарт 284
Якубоўскі Войцех 369
Янкоўскі Антоні 420
Янушайціс Марыян 20, 459
Янчэўская Кацярына 509
Янчэўскі Піліп 509
Ясас Р. 41
Ясенская Марына 85, 538
Ясенскі, архідыякан віленскі 498
Ясенскі Мікалай 88, 134
Ясінскі Францішак 415
Ясінскі Якуб 405, 413, 414, 415
ЗМЕСТ
Уступ. Януш Тазбір........................................................5
Прадмова. Яўстах Сапега...................................................15
Сапегк міфы, легенды, факты. Анджэй Рахуба................................23
Паходжанне...........................................................25
Сапегаўская геральдыка...............................................33
Легенда пра ц^датворны абраз Маці Божай Гвадэлупскай.................38
Сапегі чарэйска-ружанскія. Яўстах Сапега..................................45
Сапегі коданскія. Яўстах Сапега...........................................83
Біяграмы Сапегаў..........................................................117
Багдан [Руж. 2]......................................................119
Іван (Івашка, Ян; Сапежыч, Сапіга) [Код. 3]..........................121
Іван [Руж. 8]........................................................Т1
Павел [Код. 13]......................................................131
Павел [Руж. 25]......................................................135
Дзмітры [Руж. 34]....................................................138
Багдан [Руж. 35] ....................................................140
Мікалай [Код. 37]....................................................141
Багдан [Код. 38].....................................................146
Андрэй [Код. 42].....................................................149
Леў [Руж. 47]........................................................152
Андрэй [Руж. 49].....................................................177
Ян Пётр [Руж. 54]....................................................180
Мікалай [Руж. 60] ..................................................184
Леў [Руж. 61]........................................................186
Мікалай [Код. 70]....................................................187
Крыштоф [Код. 71]....................................................190
Мікалай [Код. 76]....................................................192
Павел Стэфан [Код. 77]...............................................196
Ян Станіслаў [Руж. 92]...............................................202
Крыштоф Мікалай [Руж. 96]............................................208
Казімір Лявон (Леў) [Руж. 97] .......................................209
579
Аляксандр Дажджбог (Багдан, Тэадат) [Руж. 98].....................216
Крыштоф Стэфан [Руж. 99]..........................................221
Ганна з Галаўчынскіх..............................................223
Андрэй Станіслаў [Руж. 104].......................................223
Ян [Руж. 105].....................................................226
ПавелЯн [Руж. 112]................................................226
Фрыдэрык [Руж. 116]...............................................239
Казімір Мельхіядэс [Код. 121].....................................240
Ян Фердынанд [Код. 122]...........................................241
Ян Фрыдэрык [Код. 126]............................................242
Тамаш Казімір [Код. 127]..........................................249
Крыштоф Францішак [Код. 128]......................................251
Аляксандр Казімір [Код. 129]......................................257
Тамаш [Код. 132]..................................................259
Казімір Мікалай [Код. 133]........................................260
Мікалай Крыштоф [Руж. 142]...................................... 261
Казімір Ян Павел (Ян Казімір) [Руж. 147]..........................261
Тэрэза з Гасеўскіх................................................276
Бенедыкт Павел [Руж. 148].........................................278
Францішак Стэфан [Руж. 149].......................................289
Лявон Базыль [Руж. 153]...........................................291
Мікалай Лявон [Код. 156]..........................................292
Казімір Уладыслаў [Код. 157]......................................293
Павел Францішак [Код. 158]........................................295
Уладыслаў Юзафат [Код. 161]..................................... 297
Юры Станіслаў [Руж. 170]....................................... 300
Міхал Францішак [Руж. 171]........................................305
Аляксандр Павел [Руж. 172]........................................307
Міхал Юзаф [Руж. 174].............................................312
Ян Казімір [Руж. 177].............................................318
Юзаф Францішак [Руж. 179].........................................325
Юры Феліцыян [Руж. 181]...........................................327
Ян Фрыдэрык [Код. 187]............................................330
Кароль Юзаф [Код. 196]............................................335
Ігнацы [Код. 204].................................................337
Антоні Казімір [Руж. 206]....................................... 339
Казімір Лявон Кароль [Руж. 214]...................................343
Юзаф Станіслаў [Руж. 215].........................................345
Міхал Антоні [Руж. 216]...........................................349
Кацярына Людвіка [Руж. 226].......................................355
Пётр Павел [Руж. 219].............................................357
580
Альжбета з Браніцкіх...................................................................364
Юзаф [Код. 236]........................................................................369
Тэафіла Стражыслава з Ябланоўскіх......................................................372
Францішак Ксаверы [Код. 238]...........................................................374
Каятан Міхал [Код. 239]................................................................375
Ганна Паўліна [Руж. 240]...............................................................377
Аляксандр Міхал [Руж. 241].............................................................380
Магдалена Агнешка з Любамірскіх........................................................385
Міхал Ксаверы [Руж. 243]...............................................................387
Казімір Нестар [Код. 248]..............................................................388
Аляксандр Антоні [Код. 249]............................................................407
Ганна Ядвіга з Замойскіх...............................................................410
Францішак [Руж. 263]...................................................................412
Лявон [Код. 266].......................................................................418
Ядвіга з Замойскіх.....................................................................424
Яўстах Каятан [Руж. 275]...............................................................425
Адам [Код.278].........................................................................427
Уладыслаў Лявон [Код. 295].............................................................433
Адам Стэфан [Код. 301].................................................................435
Яўстах Каятан [Руж. 306]...............................................................459
Лявон [Код. 312].......................................................................463
Андрэй Юзаф [Код. 317].................................................................466
Партрэтная генеалогія коданскіх Сапегаў. Яўстах Сапега....................................,.469
Асноўныя маёнткі, фундацыі, рэзідэнцыі. Яўсіпах Сапега......................................477
Бальвярышкі............................................................................479
Базалія................................................................................479
Бяроза.................................................................................479
Бялавічы...............................................................................479
Бялынічы...............................................................................480
Беліца.................................................................................480
Бешанковічы (Адрыянопаль)..............................................................480
Білка Шляхецкая........................................................................481
Боцькі.................................................................................481
Новы Быхаў (Тайманаў).............................................................. 482
Стары Быхаў............................................................................482
Цешкаў(Фройган)........................................................................483
Цімкавічы..............................................................................483
Чарнобыль............................................................................ 494
Чарэя..................................................................................484
Чарлёна................................................................................485
Дзярэчын...............................................................................486
581
Дзевягола.........................................................487
Дарагастаі........................................................487
Друя (Друйшчына)..................................................487
Дуброўна..........................................................488
Дырвяны (Быкаў)...................................................490
Дзембраў..........................................................490
Гелгудышкі (Гедыголдышкі).........................................490
Гальшаны (Алыпаны)................................................491
Галоўчын..........................................................492
Горы-Горкі (Горы Вялікія і Марыя).................................492
Іказнь............................................................492
Іўе...............................................................493
Кодань............................................................494
Карцяны...........................................................494
Косава............................................................495
Вялікі Козьмін....................................................495
Крэтынга (Каральштадт)............................................496
Ляхаўцы...........................................................496
Ляхавічы..........................................................496
Ляйпуны (Ляйпунікі)...............................................497
Лемніца...........................................................497
Лепель (Новы і Стары).............................................498
Ласосін (Ласосна).................................................498
Лунна.............................................................498
Мацееў............................................................499
Меляшковічы.......................................................499
Мыш (Новая і Старая)..............................................500
Астроўна..........................................................500
Асвея.............................................................501
Ашмяна Мураваная..................................................501
Пескі.............................................................501
Пачаевічы.........................................................502
Пагост............................................................502
Палонна...........................................................502
Панямонь..........................................................503
Прыдруйск.........................................................504
Радлін............................................................504
Равіч.............................................................505
Рось..............................................................505
Ружаны............................................................505
Сапежын (Друя)....................................................506
582
Сапежышкі (Панямонь).................................................507
Сялец................................................................507
Сямяцічы.............................................................508
Шніпішкі.............................................................508
Шкуды (Ёганесбург)...................................................508
Тэафільпаль (Чалган)........................................... 509
Трокі................................................................509
Велень...............................................................510
Вішніцы..............................................................510
Задзвінне............................................................510
Заслаўе..............................................................511
Дзятлава.............................................................511
Зэльва...............................................................511
Жэркаў...............................................................512
Дзяржаўныя пасады, займаныя Сапегамі. Яўстах Сапега.......................515
Сапегі - жонкі і дочкі. Яўстах Сапега.....................................525
Бібліяграфія........... ,„.......... ...„...............................539
Аўтары біяграмаў..........................................................543
Спіс скаротаў.............................................................543
Беларускі князь з Найробі, альбо Як з’явілася гэтая кніга. Міхась Скобла..544
Паказнік імёнаў...........................................................551
Навутва-папулярнае выданне
ГІСТОРЫЯ САПЕГАЎ
Жыццяпісы, маёнткі, фундацыі
Адказны за выпуск Віктар Хурсік
Карэктура, паказнік імёнаў, падбор ілюстрацый
Ларыса Вікторка
У кнізе выкарыстаны фотаздымкі з сайта
Хагосіоме Агсіттт Суфгоме (Варшава)
Падпісана ў друк 5.07.2017. Фармат 60х84І/8.
Афсетны друк. Гарнітура Міпіоп Рго.
Ул.-выд. арк. 39,52. Ум. друк.арк. 68,36+2,0 уклейкі.
Наклад 300 паасобнікаў. Замова 215.
Выдавец Віктар Уладзіміравіч Хурсік.
Прасп. газ. «Звязда», д. 57, кв. 31. 220117. Мінск.
Пасведчанне аб рэгістрацыі выдаўца, вытворцы
і распаўсюджвальніка друкаваных выданняў
№ 1/217 ад 11.03.2014.
Хурсік@^таі1.сот
Надрукавана з арыгінал-макета выдаўца
ў друкарні ТАА «Смэлтак».
Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы
і распаўсюджвальніка друкаваных выданняў
№ 2/83 ад 19.03.2014.
Е-гпаі1:2854570@таі1.гц
у.тл’ч; зтаШаІк.Ьу