Текст
                    This is a reproduction of a library book that was digitized
by Google as part of an ongoing effort to preserve the
information in books and make it universally accessible.
https://books.google.com


T H E D R S I T Y LIBRARIES O F M E
UNIVERSITÉ CATHOLIQUE BR 45 4894 2.32 ET COLLÈGES THÉOLOGIQUES O. P. ET S. J. DE LOUVAIN SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE ÉTUDES ET DOCUMENTS FASCICULE 32 UNE SOMME ANTI - CATHARE LE LIBER CONTRA MANICHEOS DE DURAND DE HUESCA TEXTE INÉDIT PUBLIÉ ET ANNOTÉ PAR CHRISTINE THOUZELLIER LOUVAIN SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE ADMINISTRATION 18, RUE JUSTE LIPSE 1964
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE ÉTUDES ET DOCUMENTS POUR SERVIR A L'HISTOIRE DES DOCTRINES CHRÉTIENNES DEPUIS LA FIN de l'age apostolique jusqu'a la clôtuRE DU CONCILE DE TRENTE DIRECTION : J. GEENEN , O. P., Professeur au Pontificium Athenaeum Angelicum . A. VAN ROEY, Professeur à l'Université Catholique . ADMINISTRATION : A. H. THOMAS, O. P. , rue Juste Lipse, 18, Louvain . LE SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE comprend un triple genre de travaux qui paraissent en série unique : 1o Les Études travaux d'ordre critique, historique , littéraire ou doctrinal, sur les écrivains , les œuvres ou les idées de la période indiquée. 2o Les Textes publication de textes inédits , originaux ou versions anciennes, et réédition critique de ceux pour lesquels pareil besoin se fait sentir, soit dans la période patristique , soit dans la période médiévale . 3o Les Documents ou Instruments de travail : travaux d'approche, nécessaires ou utiles à qui veut préparer l'édi- tion d'un ouvrage, pénétrer son contenu , ou apprécier l'étendue et les raisons de son influence et de sa diffusion . La souscription à tous les fascicules à paraître, prise au Bu- reau de l'Administration (Louvain, rue Juste Lipse, 18 ; C. C. P. 5657.22 , Univ. Cath . de Louvain, Cpte Spicilegium Sacr. Lova- niense) , donne droit à une remise de 20 % sur les prix . Les fasci- cules sont payables après réception.
UNE SOMME ANTI- CATHARE LE LIBER CONTRA MANICHEOS DE DURAND DE HUESCA 87 5478 XL4 12/94 02-013-01 262411
Tous droits de reproduction , d'adaptation et de traduction réservés pour tous les pays .
UNIVERSITÉ CATHOLIQUE ET COLLÈGES THÉOLOGIQUES o. p. Et s. J. de Louvain SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE ÉTUDES ET DOCUMENTS FASCICULE 32 UNE SOMME ANTI- CATHARE LE LIBER CONTRA MANICHEOS DE DURAND DE HUESCA TEXTE INÉDIT PUBLIÉ ET ANNOTÉ PAR CHRISTINE THOUZELLIER Agrégée de l'Université Chargée de recherches au C.N.R.S. LOUVAIN SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE ADMINISTRATION 18 , RUE JUSTE LIPSE 1964
BR 45 ·1894 710.32 }
633748-474 PRÉFACE La publication du Traité cathare, extrait du Liber contra Ma- nicheos, laissait prévoir l'édition intégrale de la compilation com- posée par Durand de Huesca. La documentation hérésiologique limitée aux textes conciliaires, pontificaux, aux traités des théologiens , se voit enrichie d'une Somme composée par un ancien vaudois passé à l'orthodoxie et qui a déjà milité contre les cathares aux côtés de Valdès. Aussi, y retrouvera-t-on bien des thèmes jadis soutenus avec une simplicité dépourvue des rigueurs communes aux disciplines théologiques , parfois encombrée de raisonnements filandreux et desservie par une langue quelque peu abrupte. Si la rareté des sources cathares explique l'intérêt apporté en premier à l'opuscule hérétique , l'ori- ginalité de la réfutation suscite tout autant la curiosité de l'historien, attiré par un document qui transmet une relation authentique des controverses albigeoises . Ceci n'a pas échappé à Fr. Stegmüller qui a publié, dans les Mélanges offerts à Étienne Gilson (Paris, 1959, p . 563-611) , les cinq premiers chapitres du Liber d'après le seul ms. B. N. lat . 689 , mais sans édition critique. Présentée en Sorbonne comme Doctorat de Troisième cycle, l'édi- tion du Liber contra Manicheos a obtenu l'équivalence de Thèse complémentaire pour le doctorat ès lettres . Depuis lors , nous l'avons développée et enrichie de nombreuses notes en apparat critique, et complétée par deux chapitres d'Introduction . Pour celle-ci , nous avions prévu un aperçu d'ensemble sur la vie de l'auteur , sa forma- tion littéraire, sa doctrine, son exégèse, etc. Ces recherches ont pris de telles proportions, que nous avons dû nous restreindre à ne pré- senter ici que les caractères essentiels du Contra Manicheos , sort : des aperçus relatifs aux témoins , aux circonstances historiques de l'apparition du traité, à sa graphie , réservant les autres chapitres pour une publication ultérieure. Au terme de ce long et minutieux travail , nous tenons à témoi- gner notre vive reconnaissance pour les encouragements que, dans leur bienveillance, nous ont prodigués, au cours de son exécution ,
8 PRÉFACE Messieurs les Professeurs Ch.-E. Perrin , H.-Ch. Puech et M. le Doyen G. Le Bras, membres de l'Institut ; les Professeurs H.-I. Marrou, P. Vignaux et J. Fontaine dont la dévouée compétence a éclairé nos investigations dans le domaine philologique. Notre gratitude s'adresse tout particulièrement à Dom H. Bascour, de l'abbaye du Mont-César (Louvain) , qui a bien voulu nous aider à l'établissement définitif du texte. Nous ne saurions négliger de remercier aussi Mgr van Cauwenberg et M. le chanoine E. Mas- saux, qui nous ont si libéralement ouvert les portes de la Bibliothèque universitaire de Louvain ; la Direction de la Bibliothèque Vati- cane ; le R. P. A. Dondaine, de l'Institut historique de S. Sabine (Rome), qui nous a signalé les manuscrits ; l'Institut d'histoire des Textes (Paris) , où M1e J. Vielliard a si obligeamment mis à notre disposition le matériel nécessaire ; et tous ceux qui ont contribué à faciliter notre tâche. Enfin, nous ne restons pas insen- sible à l'honneur que nous ont fait les éditeurs du Spicilegium sacrum Lovaniense d'accueillir ce travail dans leur collection . Paris-Louvain , septembre 1962 . Ch . THOUZELLIER .
SIGLES ET ABRÉVIATIONS 1 AFP AHDLMA Catholicon CCSL CERNAY CM Controverses Corpus gloss. lat. CSEL DHGE DTC Gloss . lat. Archivum fratrum Praedicatorum . Archives d'Histoire doctrinale et littéraire du moyen âge. Jean de Gênes. Corpus Christianorum , series latina (Turnhout , Belg.). Pierre des Vaux - de - Cernay . Contra Manicheos . voir notre étude Controverses vaudoises -cathares . Corpus glossariorum latinorum. Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum (Vienne . ) Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésias- tiques . Dictionnaire de Théologie catholique . Glossaria latina iussu Academiae Britannicae edita . Ebrard de Béthune. Maxima Bibliotheca Veterum Patrum. Graecismus MBVP MGH.SS PG MIGNE, Patrologie grecque. PL Monumenta Germaniae historica . Scriptores. POTTH . REL RHE RHR RTAM SC Vg. W MIGNE, Patrologie latine. Potthast. Revue des Études latines . Revue d'Histoire ecclésiastique (Louvain) . Revue de l'Histoire des Religions . Recherches de théologie ancienne et médiévale (Mont- César, Louvain) . Sources chrétiennes ( Paris) . Vulgate. WORDSWORTH-WHITE , Novum Testamentum latine. 1 La plupart de celles-ci sont établies d'après les règles formulées par A. DONDAINE , dans le Bulletin de la Soc. intern . de l'étude de la philos. méd . , t. II, Louvain, 1960, p. 142-149 .
ΙΟ SIGLES ET ABRÉVIATIONS add. addit, addidit. сар. caput. cod . codex. codd. codices. col. cfr corr. ed. inv. iter. loc. cit. ms. om. columna . confer, conferatur. correxi. edidit . invertit . iteravit. in loco citato . manuscrit. omisit. op. cit. in opere citato . ФС ФР forma pristina textus codicis C post. SC posterior. Р secundum statum textus codicis C SP sec. scrips. sq. S. V. suppl. sup. lin. secundum , adv. scripsi, scripsit . sequens. sub verbo . supplevi. supra linea. P
BIBLIOGRAPHIE I. SOURCES MANUSCRITES Paris , Bibliothèque Nationale, manuscrit latin « 321 . 342 . 689 P = 8175. 9369. 9380. 13446 = Pi Prague, Chapitre métropolitain 527 (C. XCV) = C Madrid, Bibliothèque Nationale 1114 = M II. SOURCES IMPRIMÉES CHRONIQUES , TEXTES ET DOCUMENTS . Aalma, Ms Paris BN. latin 13032 , voir éd . M. Roques. Abavus, Mss Douais 62 ; Évreux 23 ; Vat . lat . 2748 ; BN. latin 7692 et Conches I, voir éd . M. Roques . ABÉLARD , Sic et Non, PL CLXXVIII , col . 1339-1610. ALAIN DE LILLE, Anticlaudianus, PL CCX , col . 487-576 ; éd . R. BossUAT, Paris, 1955. - De planctu naturae, PL CCX, col . 421-482 . - De virtutibus et de vitiis et de donis Spiritus Sancti, 1re éd . O. Lor- TIN, d'après le ms . de Londres (Brit . Roy . 9.E.XII) , dans Mediaeval Stu- dies, t. XII, 1950, p. 25-56 ; 2o éd. d'après les deux mss de Londres et de Laon (Ville 146) , dans Psychologie et morale aux XII. et XIII• siècles, t. VI, Bruxelles, 1960, p. 45-92. - Liber penitentialis , PL CCX, col. 281-304. Summa quadripartita (De fide catholica contra haereticos ) , ibid . , col. 305-430. Summa quot modis seu Distinctiones, ibid . , col . 685-1012 . ALDHELMUS, De laudibus virginitatis, PL LXXXIX , col . 105-161 . De laudibus virginum, ibid . , col . 237-280 . ALEXANDRE De Villedieu, Doctrinale, éd . D. REICHLING (Monumenta germanica paedagogica, XII ) , Berlin , 1893 . AMBROISE, De officiis ministrorum , PL XVI , col . 23-184 .
12 BIBLIOGRAPHIE Hexaemeron, PL XIV, col . 123-274 ; éd . C. SCHENKL, CSEL 32, 1 , 1897, p . 3-261 . - De Institutione Virginis, PL XVI , col. 305-334 . AMBROSIASTER, In Epistolam ad Romanos , PL XVII , col . 45-184 . -- (= Ps. -Aug . ), Quaestiones Veteris ... Testamenti, PL XXXV, col. 2213-2250 ; éd. A. Souter, CSEL 50, 1908, p. 3-94. ANSELME D'ALEXANDRIE , Tractatus de hereticis, éd . A. DONDAINE , La hiérarchie cathare, II , dans AFP, t. XX , 1950, p . 308-324. ATHANASE, De Synodis, PG XXVI , col. 681-794 . AUBRY DES TROIS -FONTAINES , Chronica , éd . P. SCHEFFERT-BOICHORST (MGH . SS , XXIII ) , Hanovre, 1874 , p . 631-950. AUGUSTIN, Ad Donatistas ... sive Contra partem Donati post gesta, PL XLIII , col. 651-690 ; éd . M. PETSCHENIG, CSEL 53 , 1910, p . 97-162 . - Ad Orosium, PL XLII , col . 669-678. Contra Epistulam quam vocant Fundamenti , PL XLII , col. 173-206 ; éd. J. ZYCHA, CSEL 25, 1891, p. 193-248. Contra Faustum, PL XLII , col . 207-518 ; éd . J. ZYCHA, ibid. , p. 251-797. - De beata vita, PL XXXII, col . 959-976. De civitate Dei, PL XLI ; éd. E. HOFFMANN, CSEL 40, 1900 ; éd. G. BARDY-G. COMBÈS (Biblioth . August . , t. XXXVII ) , Paris , 1960 . - De dono perseverantiae, PL XLV, col . 993-1036 . De fide et operibus, PL XL, col . 197-230 ; éd . J. ZYCHA, CSEL 41 , 1900, p. 35-97. —- De fide rerum invisibilium, PL XL, col . 171-180 ; éd . M.-F. McDo- NALD (Patristic Studies, 84 ) , Washington, 1950. - De Genesi ad litteram , PL XXXIV, col . 246-486 ; éd . J. ZYCHA, CSEL 28, 1, 1894, P. 3-435. - De Genesi contra Manicheos, PL ibid. , col . 173-220 . -De haeresibus, PL ibid., col. 21-50 ; éd. F. OEHLER, t. I, Berlin, 1856. De libero arbitrio, PL XXXII , col . 1221-1310 ; éd . G.-M. GREEN, - CSEL 74, 1956. - De peccatorum meritis et remissione (De baptismo parvulorum . Ad Marcellinum ) , PL XLIV, col. 109-200 ; éd . URBA-ZYCHA, CSEL 60 , 1913 , p . 3-152. - - - - De praedestinatione sanctorum, PL ibid . , col . 959-992 . De quantitate animae , PL XXXII , col . 1035-1080. De Trinitate, PL XLII , col . 819-1098 . Ennarationes in Psalmos XXXI , 2 et XLVI , Sermones ad plebem, PL XXXVI , col . 257-275 et 524-532 ; éd . D.-E. DEKKERS -J . FRAIPONT, CCSL 38, 1956, p. 224-244 , et p. 529-537. Enchiridion ad Laurentium sive de Fide, spe et caritate , PL XL, 231-290 ; éd. J. BARBEL, Düsseldorf, 1960. col . Epistola CLXVI : De origine animae hominis, PL XXXIII , col . 720-733 ; éd . A. GOLDBACHER, CSEL 44, 1904 , P. 545-585 . Retractationes I, PL XXXII , col . 583-656 ; éd . P. KNÖLL, CSEL 36,1902 . Sermo XXII, PL XXXVIII , col . 148-155 ; Sermo CXXVI , PL ibid. , col . 1076-1082 ; éd . C. LAMBOT, Le ser-
BIBLIOGRAPHIE 13 mon CXXVI de saint Augustin sur le thème « foi et intelligence » et sur la vision du Verbe, dans Revue Bénédictine, t . LXIX, 1959, p . 177-190 ; Sermo CCXV : Symbolum fidei, PL ibid. , col . 1072-1076 ; éd . P. VER- BRAKEN, dans Rev. Bénédict., t. LXVIII, 1958, p. 19-24 ; ---- - Sermo CCCLXII , PL XXXIX , col. 1611-1634. Speculum de Scriptura sacra . De libro Act. Apost., PL XXXIV, col. 993-994 ; éd. F. WEIRICH, CSEL 12, 1887, p. 198-200. Tractatus in Evangelium Ioannis , PL XXXV, col . 1379-1976 ; éd . R. WILLEMS, CCSL 36, 1954. AUVRAY (L. ) , Les Registres de Grégoire IX, t. I , Paris, 1896. AYUSO MARAZUELA (Th .) , Psalterium wisigothicum-mozarabicum (Biblia polyglotta Matritensia, VII ; Vetus latina, 21 ) , Madrid , 1957 . Basilidis fragmentum (Ex Origenis libro V Comment . in Epist. ad Rom . cap. v. Appendix ad Irenei, Adv. haeres.), PG VII , col. 1265 D. BERGER (S. ) , Un ancien texte latin des Actes des Apôtres, dans Notices et extraits des manuscrits de la BN., t. XXXV, I, 1896, p. 169-208. BERNARD DE CLAIRVAUX , Sermo 27 in Cant . , PL CLXXXIII , col . 912-921 ; éd. J. LECLERCQ-C. -H. TALBOT-H. -M. ROCHAIS, Opera, t. I, Rome, 1957, p. 181-192 . BIBLIA SACRA iuxta latinam vulgatam versionem ... cura et studio monacho- rum abbatiae pontificiae sancti Hieronymi , Rome, 1926. BOÈCE, De consolatione philosophiae, PL LXIII , col . 579-862 ; éd . G. WEIN- BERGER, CSEL 67, 1934 ; éd. L. BIELER, CCSL 94, 1957. BONACURSUS , Manifestatio haeresis catharorum, PL CCIV, col. 775-792 ; éd . partielle ILARINO DA MILANO, dans Aevum, t . XII , 1938 , p. 310-324 et cfr 327-333. BRUNO ASTENSIS , Expositio in Genesim, PL CLXIV, col. 147-234 . BURN (A.-E. ) , The Athanasian Creed (Texts and Studies, IV, 1 ) , Cambridge, 1895, P. 4-5. CASSIODORE, Institutiones divinarum litterarum , PL LXX , col . 1105-1150 ; éd . R.-A.-B. MYNORS , Oxford, 1937. CHRYSOSTOME, In Epistolam ad Hebraeos VII , Homilia XII , PG LXIII , col. 95-102. - In Genesim, Homilia XXIX , PG LIII , col. 260-273 . In Isaiam VI, PG LVI, col. 67-77. PS .-CHRYSOSTOME, Opus imperfectum in Matthaeum, Homilia XVIII , PG LVI, col . 729-736 . CICERON, De inventione rhetorici , éd . E. STROEBEL , Leipzig, 1915 . CLÉDAT (L. ) , Le Nouveau Testament traduit au XIII s . en langue pro- vençale, suivi d'un rituel cathare (Photolithographie . Bibliothèque de la Faculté des Lettres de Lyon, IV) , Paris, 1888 . Corpus Glossariorum latinorum, éd . voir G. LOEWE -G. GOETZ . CYPRIEN, De dominica oratione, PL IV, col . 519-544 ; éd . G. HARTell , CSEL 3, 1, 1868, p. 265-294. DENZINGER (A. ) - SCHÖNMETZER (A. ) , Enchiridion Symbolorum , 32e éd . , Fribourg-en- Br., 1963 .
14 BIBLIOGRAPHIE DE SAINTE -MARIE (H. ) , Sancti Hieronymi Psalterium juxta Hebraeos (Collectanea Biblica latina, XI) , Rome, 1954. DÖLLINGER ( I. VON) , Beiträge zur Sektengeschichte des Mittelalters, t. II , Dokumente, Munich, 1890. DONAT (AE. ) , Ars grammatica, éd. H. KEIL, Grammatici latini, t. IV, Leipzig, 1864 ; réimpr. Hildesheim, 1961 , p. 355-402 . Commentum Terenti, Eunuchus , éd . P. Wesmer, t . I, Leipzig, 1902, p. 265-497. DREVES (G.-M. ) , Hymnarius Moissiacensis, dans Analecta Hymnica medii aevi, t. II, Leipzig, 1888 . ÉBRARD DE BETHUNE , Contra Valdenses , éd . DE LA BIGNE et DESPONT, MBVP, t. XXIV, Lyon, 1677 , col . 1525-1584. - Graecismus, éd . IOH . WROBEL, Bratislava, 1887 . Eckbert de SCHÖNAU, Sermones contra catharos, PL CXCXV, col . 11-98. Elucidarium, éd. Y. LEFÈVRE , (Biblioth . des Écoles françaises d'Athènes et de Rome, 180) , Paris , 1954 . EPIPHANE, Panarion, PG XLI-XLII ; éd . F. OEHLER, t. II-III , Berlin, 1859-1861 ; éd . K. HOLL, (Die griechische christliche Schriftsteller, t. 25, 31 , 37) , Leipzig, 1915, 1922, 1933. ERMENGAUD DE BÉZIERS , Contra Haereticos , PL CCIV, col . 1235-1272 . ÉTIENNE DE BOURBON , De septem donis Spiritus Sancti , éd . A. LECOY DE LA MARCHE, Anecdotes historiques, Paris, 1877 . EUCHER, Liber formularum spiritalis intelligentiae, PL L, col . 727-772 . EUSEBE, Histoire de l'Église X, éd . G. BARDY , SC 55 , Paris , 1958 . FESTUS (POMPEUS ) , De verborum significatu , éd . W.-M. LINDSAY, Leipzig, 1933 . FIRMICUS MATERNUS , Matheseos seu astronomicorum libri VIII, éd . W. KROLL-F. SKUTSCH, t . I , Leipzig, 1897. FRÉDÉRIC II , Constitutiones, MGH , Leges IV, 2 , éd. L. WEILAND, Hanovre, 1893 . GENNADE , De ecclesiasticis dogmatibus, PL LVIII , col. 979-1000 . GEORGIUS, Disputatio inter Catholicum et Paterinum haereticum, éd . E. MAR- TÈNE -U. DURAND , Thesaurus novus anecdotorum , t . V, Paris, 1717, p. 1703-1758 ; éd . part. ILARINO DA MILANO, Fr. Gregorio, dans Aevum, t. XIV, 1940, p. 85-140. Glossaria latina iussu Academiae britannicae edita (coll . G. Budé), 5 vol . Paris, 1926-1931 . Glossa ordinaria, PL CXIII -CXIV. Grégoire le GRAND, Epistola IX, 52 , PL LXXVII , col . 982-991 ; MGH , Epistolae, t. II (IX, 147), p. 142-149. Epistolia missoria , PL LXXV, col . 509-516 ; éd . R. Gillet-S. de GAUDEMARIS, SC 32, Paris, 1950, p . 114-123 . Homilia in Evangelia II , 26, lectio sec. Ioan. 20, PL LXXVI, col. 1197-1204. -- - Moralia IV, PL LXXV, col . 633-680 ; XXIX et XXXI, PL LXXVI , col . 477-522 et 571-632 .
BIBLIOGRAPHIE 15 GRÉGOIRE IX, cfr AUVRAY (L.) . Guillaume de Puylaurens , Chronicon , éd . J. Beyssier (Univ. de Paris, Bibliothèque de la Fac . des Lettres, XVIII) , Paris , 1904, p. 119-175 . HAYMON D'AUXERRE , Expositio in Apocalypsin I , PL CXVII , col . 939-994 . HILAIRE, Tractatus super Psalmos CXXIX, PL IX, col. 718-725 ; éd . A. ZINGERLE, CSEL 22 , 1891 , p. 647-657. HIPPOLYTE (PS . -Origène) , Contra haereses I, PG XVI3, col . 3017-3056. HORACE, Epistolae I , éd . F. Villeneuve (coll. G. Budé , ) 3o éd. , Paris, 1955 . HUGO (Ch.-L. ) , Sacrae Antiquitatis monumenta historica, Etival, 1725 . HUGUCCIO, Derivationes, Praefatio, éd. G. GOETZ, Corpus glossariorum latinorum, t. I, Leipzig, 1923 , p. 192-194 . HUGUES DE SAINT-VICTOR, Summa de Sacramentis, PL CLXXVI , col. 173- 618. Ildefonse de TOLÈDE , De virginitate perpetua sanctae Mariae , PL XCVI , col. 53-110. INNOCENT III , Epistolae, PL CCXIV-CCXVII . Interrogatio Iohannis , éd . F. BENOIST , Histoire des Albigeois et des Vaudois ou Barbetz I, Paris , 1691 , p . 283-296 ; éd . IVANOV, Bogomilski knigi i legendi, Sofia, 1925 , p . 73-87 ; éd . R. REITZENSTEIN, Die Vorgeschichte der christlichen Taufe , Leipzig-Berlin , 1929, p. 297-309. IRÉNÉE , Adversus haereses , PG VII , col . 437-1224 ; éd . W.-W. HARVEY, 2 vol. Cambridge , 1857 , avec une numérotation différente des chapitres pour les livres I -IV. Éd . partielle : livre III , F. SAGNARD, SC 34, Paris, 1952 . Isidore de SÉVILLE, De haeresibus liber, éd . P.-A.-C. Vega (Scriptores ecclesiastici hispano-latini , t. V) , Escurial, 1940 . - De natura rerum, PL LXXXIII , col . 963-1018 ; éd . J. FONTAINE , (Biblioth . de l'École des hautes études hispaniques , XXVIII ) , Bordeaux , 1960. - Differentiae rerum, PL LXXXIII , col . 9-98. — Etymologiae, PL LXXXII , col . 73-728 ; éd . W.-M. LINDSAY , Oxford, 1911. --- Liber numerorum , PL LXXXIII , col . 179-200. Quaestiones in Vetus Testamentum . In Deut. , ibid. , col . 359-370 . Sententiae, ibid . , col . 537-738 . Jacques de CaPELLIS , Disputationes nonnullae adversus haereticos , éd . D. BAZZOCHI, L'eresia catara, Bologne , 1920. JEAN DE GÊNES, Catholicon , éd . Venise, 1490. Jean de Lugio, Liber de duobus principiis, éd . A. DONDAINE , Un traité néo-manichéen du XIIIe siècle , Rome, 1939, p. 79-147 . JEAN SCOT ERIGÈNE, Homilia in Prologum Evang. secundum Ioannem, PL CXXII, col . 283-296 . JÉRÔME, Apologia adversus libros Rufini , PL XXIII , col . 397-456. Commentarius in Ecclesiasten, PL XXIII, col . 1009-1116, éd. M. ADRIAEN , CCSL 72, 1959, p. 249-361 . Contra Ioannem Hierosolymitanum, PL XXIII , col . 355-396 .
16 BIBLIOGRAPHIE Epist. XVIII , ad Damasum , PL XXII , col . 361-376 ; éd . I. HILBERG, CSEL 54, 1910, p. 73-103. --- - - Dialogi contra Pelagianos, PL XXIII , col . 495-590. In Epist. ad Galatas, PL XXVI , col . 307-438 . Liber quaestionum hebraicarum in Genesim, PL XXIII , col. 935- 1010 ; éd. P. de Lagarde, CCSL 72, 1959, p. 1-56. ―― Liber interpretationis hebraicorum nominum, PL XXIII , col . 771- 858 ; CCSL 72, p. 59-161. PS.-JÉRÔME, Epist . XXXVII : De origine animarum, PL XXX, col . 261- 271 . JOACHIM DE FLORE, Expositio in Apocalypsim , Venise, 1527. JOSÈPHE (Fl.), De bello iudaico, éd. B. NIESE, Opera VI, Berlin, 1894. LÉON LE GRAND , Epistola XXXV, PL LIV, col. 803-809 ; éd. E. Schwartz, dans Acta conciliorum æcumenicorum, t. II , 4, Berlin, 1932, no 5, p. 6-8. LUC DE TUY, De altera vita fideique controversiis adversus albigenses errores, éd. de La BIGNE et DESPONT, MBVP, t. XXV, Lyon, 1677, col. 188 ; 193-251 . MANSI (J.-B. ) , Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, t. XXII , Venise, 1778. MARIUS VICTORINUS AFER, In Epist . ad Galatas , PL VIII , col . 1145-1198 . MartÈne (E. ) -Durand (U. ) , Veterum scriptorum et monumentorum mora- lium, dogmaticorum, historicorum amplissima collectio, t . I, Paris, 1724. MIGNE (J.-P. ) , Patrologia graeca, Paris , 1857-1886 . Patrologia latina . Editio prior , Paris , 1844-1864 . Miracula Winnoci . MGH , Script . rerum merovingicarum, t. V, éd . B. KRUSCH-W. LEVISON, Leipzig, 1910, p . 780-781 . MONETA DE CRÉMONE, Adversus catharos , éd . Th.-A. RICCHINI , Rome, 1743 . OEHLER (F. ) , Corpus haereseologicum , 3 vol . , Berlin , 1856-1861 . OROSE , Commonitorium de errore Priscillianistarum et Origenistarum, éd. G. SCHEPSS, CSEL 18, 1889 , p. 151-157. Osbern de GLOUCESTER, Panormia , éd . A. MAI , Classici auctores, t . VIII, Rome, 1836 . PAPIAS, Elementarium doctrinae rudimentum . Vocabularium. Impr . A. de Bonetis, Venise, 1845 . Passio S. Genesi, ACTA SANCTORUM , Augusti V, Paris, 1868 , p . 122-123 . PÉLAGE, Libellus fidei ad Innocentium papam, PL XLV, col. 1716-1718 Ps. -AUG. , Sermo CCXXXVI , PL XXXIX , col . 2181-2183 . PHILASTRE, Liber de haeresibus, PL XII , col . 1111-1302 ; éd . V. BULHART, CCSL 9, 1957, p. 217-324. = PIERRE DE CASTELNAU , Bullaire du Bienheureux, éd. A. VILLEMAGNE , Montpellier, 1917 . PIERRE DES VAUX- DE-CERNAY , Historia Albigensis , éd . P. GUÉBIN- E. LYON, 3 vol . , Paris , 1926-1939. PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel, éd . partielle J.-B. PITRA, Clavis s. Melitonis, dans Spicilegium Solesmense , t . II - III , Paris, 1855 .
BIBLIOGRAPHIE 17 PIERRE LOMBARD, Liber Sententiarum, PL CXCII, col . 965-1112 ; éd. Quaracchi, 2 vol. , 1916 . PIERRE MARTYR, Summa contra Patarenos , éd . partielle Th . Kaeppeli , Une somme contre les hérétiques de s. Pierre Martyr (?) , dans AFP , t. XVII , 1947 , P. 320-335 . PLAUTE, Aulularia, éd. A. ERNOUT, t. I (coll . G. Budé), Paris, 1932 , p. 149-198. Epidicus, éd. Id., t. III (ibid.), Paris, 1935, p. 117-166. PLINE L'ANCIEN, Naturalis historia V, 4, éd . L. IAN-C. MAYHOFF, t . I , Leipzig, 1933 , P. 370-372 . PRÉVOSTIN, Summa contra hereticos, éd . J.-N. GARVIN - J. -A. CORBETT (Mediaeval Studies, XV) , University of Notre Dame, 1958. PRISCILLIEN, Epistola, dans OROSE, Commonitorium 2 , éd . G. SCHEPSS , CSEL 18, 1889, p. 153. QUINTILIEN, Institutio oratoria , éd . L. RADERMACHER , Leipzig, 1959 . PS . -RABAN-MAUR, Allegoriae in universam Sacram Scripturam , PL CXII, col . 849-1088. RÉMI D'AUXERRE, Commentarius in Genesim , PL CXXXI , col . 51-134 . RICHARD DE SAINT-VICTOR, Allegoriae in Vetus Testamentum, PL CLXXV, col. 635-750. SACCONI (RAYNIER ) , Summa de Catharis, éd . A. DONDAINE , Un traité néo- manichéen du XIII • siècle , Rome , 1939, p . 64-78. SALVO BURCI , Liber supra Stella, éd. part. ILARINO DA MILANO, dans Aevum, t. XIX, 1945, p. 307-341. SÉNÈQUE, Lettres à Lucilius, éd. F. PRÉCHAT-H. NOBLOT, t. I (coll. G. Budé), Paris, 1945. Sententiae Hermani col. 1695-1758. = Ps.-Epitome theologiae christianae, PL CLXXVIII , SERVIUS, In Vergilium . , ad Aeneida , éd . G. THILO-H . HANGEN, Hildesheim , 1961 . STOCKLIN VON ROTTACH (U. ) , Reingebete und Leselieder . Abecedarius, éd . G.-M. DREVES , Analecta hymnica medii aevi , t . VI , Leipzig, 1889. Summa Sententiarum, PL CLXXVI , col . 41-173 . TACITE, Annales, éd. H. Goelzer (coll. G. Budé), 2 vol., Paris, 1938. TÉRENCE, Eunuchus, éd . J. MAROUZEAU, t. I (coll. G. Budé) , Paris, 1942. TERTULLIEN, Adversus Marcionem , PL II , col . 239-524 ; éd . Ae . KROYMANN, CSEL 47, 1906 ; et CCSL 1, 1954. Adversus Praxean , PL II , col . 153-196 ; éd . Ae . KROYMANN -E . EVANS, CCSL 2, 1954. TISCHENDORF (C. ) , Evangelia Apocrypha, Leipzig, 1876 . VACARIUS, voir Ilarino da Milano (Studi e Testi , 115 ) . Vetus latina, Die Reste der altlateinischer Bibel nach PETRUS SABATIER ..., von der Erzabtei Beuron , t . I , II , XXVI , Fribourg, 1949-1960 . VIRGILE, Ciris, éd . H.-R. FAIRCLOUGH, Virgil, t . II , Londres , 1950 , P. 405-447. Monumenta Germaniae historica , Epistulae , t . II , Berlin, 1893 .
18 BIBLIOGRAPHIE Vision d'Isaïe § VI- XI, éd. E. TISSERANT, Ascension d'Isaïe , traduction de la version éthiopienne, Paris, 1909, p. 133-215 ; éd . J. IVANOV, Bogomilski, p. 135-149 . WEBER (R.), Le Psautier Romain et les autres anciens psautiers latins, éd . critique (Collectanea Biblica latina , X) , Rome 1953. WORDSWORTH (J . ) -WHITE (H.-J. ) , Novum Testamentum latine secundum editionem sancti Hieronymi , 3 vol ., Oxford , I , 1889-1898 ; II , 1913-1941 ; III, 1954. ZIGABÈNE, Panoplia dogmatica, PG CXXX . III. OUVRAGES CITÉS ALLERS (R. ) , Microcosmus from Anaximandros to Paracelsus , dans Tradi- tio, t. II, 1944, P. 319-407. ALPHANDÉRY (P. ) , Les idées morales chez les hétérodoxes latins au début du XIII siècle, Paris, 1903 . ALTANER (B.) , Patrologie, 6e éd., Fribourg en Br., 1960. AMANN (E. ) , art. Nicolaïtes , dans DTC, t . XI 1 , Paris, 1931 , col . 499-506. AYUSO MARAZUELA (T. ) , Nuevo estudio sobre el « Comma Joanneum » ; edición crítica del Cap. V. , dans Biblica, t . XXVIII , 1947, p . 83-112 . - La Biblia visigótica de La Cava dei Tirreni , dans Estudios Biblicos, t. XIV, 1955, P. 49-65 ; 137-190 ; 355-414 ; t. XV, 1956, p. 5-62 . BAINVEL (J. ) , art. Ame dans la Sainte Écriture, dans DTC, t . I , Paris, 1910, col. 968-977. BARDY (G. ), art. Cérinthe, dans DHGE, t. XII, Paris, 1953, col . 169-170. art. Tatien, dans DTC, t. XV 1, 1946, col. 59-66. - BAREILLE (G. ) , art. Donat, Donatisme, dans DTC, t . IV, Paris, 1911 , col . 1689-1692 ; 1701-1728 . BARON (R. ) , Note sur l'énigmatique ' Summa Sententiarum ' , dans RTAM, t. XXV, 1958, p. 26-41. BASSOLS DE CLIMENT (M . ) - BASTARDAS PARERA ( J. ) etc. , Glossarium mediae latinitatis Cataloniae, a-aragalius-bene, Barcelone, 1960-1962 , sq. BATTISTI (C. ) , Avviamento allo studio del latino volgare , Bari, 1949/50 . BAXTER (J. - H. ) - JOHNSON (Ch . ) - ABRAHAMS (P. ) , Medieval latin word-list from British and Irish sources , Londres , 1947 . BENOIST (F. ) , Histoire des Albigeois et des Vaudois ou Barbets, t. I , Paris, 1691 . BERGER (S.) , Histoire de la Vulgate pendant les premiers siècles du moyen âge, Nancy, 1893. BERNARDINO DA SIENA (P. ) . Il Cardinale protettore negli Istituti Religiosi , specialmente negli ordini francescani , Florence, 1940 . Bibliotheca Telleriana , Paris, 1693 . BLACKMAN (E.-C.), art. Marcion, dans Dict. de la Bible, Suppl., t. V, Paris, 1957, col. 862-877.
BIBLIOGRAPHIE 19 BLAISE (A. ), Manuel du latin chrétien, Strasbourg, 1955 . BLAISE (A. ) -CHIRAT (H. ) , Dictionnaire latin-français des auteurs chrétiens, Paris , 1954. BLATT (F. ) , La latinité de la Vie de Saint Honoré. Étude sur un latin médié- val, dans Eranos, t. XLIII , 1945, p. 67-88. Novum glossarium mediae latinitatis (800-1200) , L. M. Copenhague, 1957, 1961 , sq. BORST (A. ) , Die Kathaver (MGH, Schriften XII ) , Stuttgart , 1953 . Bulletin de la Société internationale pour l'étude de la philosophie médiévale, t. II, 1960. Bulletin Du Cange . Archivium latinitatis medii aevi , t. I , 1924 , sq. CAPPELLI (A.) , Dizionario di abbreviature, 3e éd. , Milan, 1929 . Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo , 2e éd . , Milan, 1930. CARNOY (A. ), Le latin d'Espagne d'après les inscriptions, Bruxelles, 1906 . CHÂTILLON (F. ) , Arbiter omnipotens et le symbolisme de l'Alpha et de l'Omega, dans Revue du moyen âge latin , t . XI , 1955 , P. 5-46. CHENU (M.-D. ) , La théologie au douzième siècle (Étude de philosophie médiévale , XLV) , Paris, 1957 . CONGAR (Y.-M.-J. ) , Le mystère du temple, Paris, 1958. Cornelius a LAPIDE , Commentaria in Scripturam sacram , t . XI, Isaïe , Paris , 1877. ― Supplem. In Psalmos , Paris, 1877 . Crombie (A.-C. ) , Histoire des sciences de saint Augustin à Galilée (trad . J. D'HERMIES ) , Paris , 1959 . DE GHELLINCK (J. ) , « Pagina » et « Sacra Pagina » . Histoire d'un mot et transformation de l'objet primitivement désigné, dans Mélanges A. Pelzer (Univers . de Louvain . Recueil de travaux d'hist . et de philologie, S. III, 26) , Louvain, 1947, p. 35-44. DEKKERS (E . ) - GAAR (A. ) , Clavis Patrum latinorum ... (Sacris Erudiri, III ) , 2e éd., Bruges, 1961. Delhaye (Ph . ) , Le Microcosmus de Godefroy de Saint- Victor, t . I, Texte, t. II, Étude théologique (Mémoires et Travaux publiés par les prof. des Facultés catholiques de Lille , LVI -LVII ) , Lille, 1951 . - Gauthier de Châtillon est-il l'auteur du Moralium dogma ? (Analecta Mediaevalia Namurcensia, 3 ) , Namur, 1952 . Les idées morales de saint Isidore de Séville, dans RTAM, t . XXVI , 1959, p . 17-49 . DELISLE (L. ) , Le Cabinet des manuscrits de la Bibliothèque impériale (His- toire générale de Paris), t. I, Paris, 1868 . -- Les Bibles de Théodulfe, dans Biblioth . de l'École des Chartes , 1879, t. XL, p. 5-47. DELUZ (G. ) , La Sagesse de Dieu . Explication de I Corinthiens, Neuchâtel, 1959. DE VAUX (R. ), art. Israël, dans Dict. de la Bible, Suppl., t. IV, Paris, 1949, col. 729-777 . Diaz y Diaz (M.-C. ) , Antologia del latin vulgar, Madrid , 1950.
20 BIBLIOGRAPHIE - Movimientos foneticos en el latin visigodo, dans Emerita, t . XXV, 1957, p. 369-386. - Anecdota wisigothica I , Salamanque , 1958 . DONDAINE (A. ) , Nouvelles sources de l'histoire doctrinale du néo -manichéisme au moyen âge, dans Revue des sciences philosophiques et théologiques, t. XXVIII, 1939, p. 465-488. - Un traité néo -manichéen du XIII ° siècle, le « Liber de duobus princi- piis », suivi d'un fragment de rituel cathare ( Institutum historicum Fra- trum Praedicatorum), Rome, 1939 . Aux origines du valdéisme . Une profession de foi de Valdès, dans AFP, t. XVI , 1946 , p . 191-235. ·Les actes du Concile albigeois de Saint-Félix- de-Caraman (Miscellanea Giov. Mercati, V ; Studi e Testi , 125) , Città del Vaticano , 1946 , p. 324-355 . Le manuel de l'Inquisiteur ( 1230-1266) , dans AFP, t . XVII , 1947, p. 85-194. La hiérarchie cathare en Italie : I. Le De heresi catharorum , dans AFP , t. XIX , 1949 , p . 280-312 ; II. Le Tractatus de hereticis d'Anselme d'Alexandrie, dans AFP, t. XX , 1950, p . 234-324. Durand de Huesca controversiste , dans X Congresso int . di scienze storiche, Roma, 1955, t . VII , Florence, 1956, p . 218-222 . - Durand de Huesca et la polémique anti -cathare, dans AFP , t . XXIX , 1959, p. 228-276 . DU CANGE (Ch . ) , Glossarium mediae et infimae latinitatis, 8 vol ., Niort, 1883-1887. ERMONI (V.) , art. Isaïe, Jérémie, dans Dict. de la Bible, t. III , Paris, 1903 , col . 941-946 ; 1257-1264 . ERNOUT (A. ) , ( H)abundō- habeō, dans Studi in onore di Gino Funaioli , Rome, 1955 , P. 37-39 , reproduit dans Philologica , t . II , p . 222-224 . ― Dictare dicter » allem. dichten, dans REL, t . XXIX , 1951 , et Philolo- gica, ibid., p. 185-191 . Philologica, 2 vol . (Études et Commentaires I et XXVI ) , Paris, 1946, 1957. ERNOUT (A. ) -MEILLET (A. ) , Dictionnaire étymologique de la langue latine, 4e éd . , Paris, 1959/1960 . ESTIENNE (H. ) , Thesaurus linguae graecae , 8 vol . , Paris, 1831-1865 . FERRON (J.) , art. Donat de Carthage, dans DHGE, t. XIV, Paris, 1960, col. 649-650. FITZMEYER (J.-A. ) , art. Ébionites, dans Dict. de Spiritualité, t . IV, Paris, 1960, col. 32-40 . FONTAINE (J. ) , Isidore de Séville et la culture classique dans l'Espagne wisigothique, 2 vol . , Paris, 1959. · éd . Traité de la nature , voir ISIDORE . FORCELLINI (A. ) - FURNALETTO (J . ) -CORRADINI (F. ) -PERIN (J. ) , Lexicon totius latinitatis , 6 vol . , 4o éd ., Padoue, 1940 . FORTE (S.-L. ) , The Cardinal-protector of the dominican Order (Inst . hist . Fr. Praed. S. Sabinae. Dissert. hist., XV), Rome, 1959.
BIBLIOGRAPHIE 21 FREUND (G . ) -THEIL (N. ) , Grand dictionnaire de la langue latine , 3 vol., Paris, (ire éd. 1855) ; 1882-1883. FREUND (G.)-LEWIS (Ch.-T.)-SHORT (Ch.), A new latin Dictionary, New York-Oxford, ( 1re éd. 1879) ; 1957 . GAFFIOT (F. ) , Dictionnaire illustré : Latin-Français , Paris, 1959. GARVIN (J. - N. ) -CORBETT ( J.-A. ) , The Summa contra haereticos ascribed to Prepositinus of Cremona (University of Notre Dame, Publications in Mediaeval Studies , XV) , Notre Dame, 1958. GOETZ (G. ), De glossariorum latinorum origine et fatis (Corpus gloss . lat., t. I), Leipzig, 1923. GRAMMONT (M. ) , Traité de phonétique, Paris, 1939 . GRANDGENT (C.-H. ) , An Introduction to vulgar Latin , Boston, 1907 . Grégoire ( H. ) , Précisions géographiques et chronologiques sur les Pauli- ciens , dans Académie royale de Belgique , Bulletin de la Cl. des Lettres et Sc. morales, politiques, t. XXXIII , 1947 , p. 289-324 . GROUSSET (R. ) , Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem, t. I-II, Paris, 1934. HABEL (E. ) -GRÖBEL (F. ) , Mittellateinisches Glossar, 2o éd . , Paderborn, 1959 . HAIN (L. ) , Repertorium bibliographicum, t. II , Paris, 1831 . HARNACK (A. VON) , Marcion : Das Evangelium vom fremden Gottes (Texte und Untersuchungen , XLV) , 2e éd. , Leipzig, 1924 . HEFELE (C.-J .) -LECLERCQ (H. ) , Histoire des conciles, t. V, 2, Paris, 1913 . HERESCU (N.-I. ) , Le mode de composition des écrivains (« dictare » ) , dans REL, t. XXXIV, 1956, p. 132-146. ILARINO DE MILANO, La « Manifestatio heresis catarorum quam fecit Bona- cursus » secondo il cod . Ottob. lat. 136 della Biblioteca Vaticana, dans Aevum, t. XII , 1938, p. 281-333 . - Fr. Gregorio O.P. , vescovo di Fano , e la « Disputatio inter catholicum...», dans Aevum, t. XIV, 1940, p. 85-140. -- Il « Liber supra Stella » del piacentino Salvo Burci contro i catari e altre correnti ereticali , dans Aevum , t . XVI , 1942 , p. 272-319 ; t . XVII , 1943, P. 90-146 ; t. XIX, 1945, p. 281-341. - L'eresia di Ugo Speroni nella confutazione del maestro Vacario ... (Studi e Testi , 115 ) , Città del Vaticano, 1945 . IVANOV (J. ) , Bogomilski knigi i Legendi , Sofia, 1925 . JANSSEN ( H.-H. ) , qu et gu en latin . Hommages à M. Niedermann , dans Latomus, t. XXIII , 1956, p . 184-190 . JEAUNEAU (E. ) , Deux rédactions des gloses de Guillaume de Conches sur Priscien, dans RTAM , t . XXVII , 1960 , p . 212-247 . KOHLER (M. ) , Des fleuves d'eau vive , dans Revue de théologie et de philosophie, t. X, 1960, p. 188-201 . LAUER (Ph . ), BN. Catalogue général des manuscrits latins, t. I , Paris, 1939 . LE BACHELET (X. ) , art. Arianisme, dans DTC, t. I, Paris, 1909, col. 1779- 1863.
22 BIBLIOGRAPHIE LEBRETON (J.), Les origines du dogme de la Trinité, Paris, 1910. LEBRETON (J. ) -Zeiller (J. ) , L'Église primitive ; ―― De la fin du II• siècle à la paix constantinienne , dans A. FLICHE-V. MARTIN, Histoire de l'Église, t. I-II, Paris, 1938. LECLERCQ (J. ) , L'idée de la royauté du Christ au moyen âge . (Unam sanctam, 32), Paris, 1959. LEGENDRE (A. ) , art . Anathoth, dans Dict. de la Bible, t . I, Paris, 1895, col. 550-552. art. Jérusalem, ibid., t. III , 1903 , col. 1317-1396 . LÉGER (L.) , L'hérésie des Bogomiles, dans Revue des Questions historiques, t. VIII , 1870, p. 479-517. LOEWE (G . )- GOETZ (G. ) , Corpus glossariorum latinorum, 5 vol. , Leipzig, 1892-1923 . LÖFSTEDT (E. ) , Late latin ( Instituttet for sammenlignende Kulturforskning, Serie A, XXV) , Oslo, 1959. LOTTIN (O. ) , A propos des sources de la ' Summa Sententiarum ' , dans RTAM, t. XXV, 1958, p. 42-58. éd. De virtutibus , voir ALAIN DE LILLE . LOWE (E.-A. ) , Codices latini antiquiores , t . V, Oxford , 1940. MANGENOT (E.) , art. Jean (saint) , dans Dict. de la Bible, t. III , Paris, 1903, col. 1159-1166. - art. David, ibid ., t. II , Paris, 1899, col . 1311-1324. MARCUS (R.) , art. The Hebrew Sibilant SIN and the Name YIŚRA’EL, dans Journal of Biblical Literature, t . LX, 1941 , p. 141-150 . MICHAUD-QUENTIN (P. ) , Le « Liber penitentialis » d'Alain de Lille , dans Citeaux, t. X, 1959, p . 93-106. - A propos des premières Summae confessorum' . Théologie et droit canonique, dans RTAM, t. XXVI , 1959, p. 264-306. MIROT (A. ) , Manuel de géographie historique de la France , 2o éd . , 2 vol. , Paris , 1948, 1950. Mittellateinisches Wörterbuch bis zum ausgehenden 13. Jahrhundert, Münich, 1959, sq. MOHRMANN (Ch. ) , Les éléments vulgaires du latin des chrétiens, dans Vigiliae christianae, t . II , Paris, 1948 , p . 89-101 ; 163-184 . ― - Études sur le latin des chrétiens (Storia e Letteratura, 65 ) , Rome, 1958. - Latin chrétien et médiéval (ibid. , 87), Rome, 1961 . MONTFAUCON (B. DE ) , Bibliotheca bibliothecarum manuscriptorum nova, t. II, Paris, 1739. NELLI (R. ) -ROCHÉ (D.) , La Vision d'Isaïe, trad . et commentaire, dans Cahiers d'Études cathares , no 33 , 1958 , p. 19-51 . NIEDERMANN (M. ), Phonétique historique du latin , 3e éd . , Paris , 1953 , (4e éd . , 1959, pratiquement inchangée) . NIERMEYER ( J.-F. ) , Mediae latinitatis lexicon minus, Leyde, 1954 , sq . OMONT (H. ) , Anciens inventaires et catalogues de la Bibliothèque Nationale, t. IV, Paris, 1913 .
BIBLIOGRAPHIE 23 ORBE (A. ) , Hacia la primera teologia de la procesión del Verbo (Analecta Gregoriana, XCIX ) , Rome, 1958. PALANQUE (J.-R. ) , art . Constantin , dans DHGE, t. XIII, Paris, 1956, col. 593-608 ; éd. française de E. Stein , voir E. STEIN. PALMER (R.-B. ) , Introduction to medieval latin (traduction et révision de STRECKER (K.) , voir infra) , Berlin, 1957 . PANNIER (E. ) , art. Nemrod , dans Dict. de la Bible , t . IV, Paris, 1908, col. 1584-1587. PITRA (J.-B.) , Clavis s . Melitonis cum variorum commentariis, dans Spici- legium Solesmense, t . II - III , Paris , 1855 . POTERA (AD . ) - PODLAHA (ANT. ) , Soupis rukopisů Knihovny metropolitni Kapitoly Pražské, Prague, 1910. POTTHAST (A. ) , Regesta Pontificum Romanorum , t . I, Berlin , 1874 . PRAECHTER (K. ) , Die Philosophie des Altertums (Fr. UEBERWEG, Grundriss der Geschichte der Philosophie, t. I ) , Berlin, 1926 . PUECH (H. -Ch. ) -VAILLANT (A. ) , Le traité contre les Bogomiles de Cosmas le Prêtre, Paris, 1945. Le Manichéisme, Paris , 1949. QUASTEN ( J . )-LAPORTE (J. ) , Initiation aux Pères de l'Église, t . I , Paris, 1955 . REITZENSTEIN (R. ) , Die Vorgeschichte der christlichen Taufe, Leipzig- Berlin, 1929. RICHARD (J.), Le royaume latin de Jérusalem , Paris , 1953 . ROQUES (M. ), Recueil général des lexiques français du moyen âge , t . I, Abavus ; t. II , Aalma , Paris, 1936, 1938. RUTTEN (M.)-CAVAIGNAC (E. ) -LARGEMENT (R.) , art. Ninive, dans Dict. de la Bible, Suppl. , t . VI, Paris, 1960, col . 480-506. SAINT-MARTIN (J. ) , art. Prédestination . , d'après saint Augustin, dans DTC, t. XII , Paris , 1935 , col . 2832-2896. SANDERUS (A. ) , Bibliotheca belgica manuscripta, Lille, 1615. SCHOEPS (H.-J. ) , art . Ébionites , dans DHGE, t . XIV, 1960, Paris, col. 1314-1319. STEIN (E.) , Histoire du Bas- Empire, traduit de l'allemand par J.-R. PA- LANQUE, 2 vol . , Paris, 1959. STRECKER (K. ) , Introduction à l'étude du latin médiéval, traduit de l'alle- mand par P. Van de WoestijnE, 3o éd . revue et augmentée (Société de publications romanes et françaises , XXVI ) , Lille-Genève , 1948. Traduc- tion anglaise et revision par R.-B. PALMER, Berlin, 1957 . Thesaurus linguae latinae , Leipzig, 1900 , sq. THOUZELLIER (Ch . ) , La répression de l'hérésie et les débuts de l'Inquisition, dans A. FLICHE -V. MARTIN, Histoire de l'Église, t. X, Paris, 1950, P. 291-341. Le Liber Antiheresis » de Durand de Huesca et le « Contra here- ticos » d'Ermengaud de Béziers, dans RHE , t . LV, 1960, p . 130-141 . La profession trinitaire du vaudois Durand de Huesca , dans RTAM, t. XXVII , 1960 , p . 267-289.
24 BIBLIOGRAPHIE - Controverses vaudoises-cathares à la fin du XII siècle (d'après le livre II du « Liber Antiheresis » , ms . Madrid 1114 et les sections corres- pondantes du ms . BN. lat . 13446) , dans AHDLMA, t. XXVII , 1960, (paru en 1961 ) , p. 137-227 . Un traité cathare inédit du début du XIII • siècle , d'après le « Liber contra Manicheos » de Durand de Huesca (Biblioth . de la RHE, 37 ) , Louvain-Paris, 1961 . THUROT (Ch . ) , Notices et extraits de divers manuscrits latins pour servir à l'histoire des doctrines grammaticales au moyen âge (Notices et extraits des manuscrits de la BN., t. XXII, 2), Paris, 1868. VENARD (L.), art. Jean (saint) , dans DTC, t. VIII1, Paris, 1924, col. 537- 593. VERBRAKEN (P. ) , Les sermons CCXV et LVI de saint Augustin De Symbolo et De oratione dominica, dans Revue Bénédictine , t. LXVIII , 1958, p . 5- 41. VILLEMAGNE (A. ) , voir PIERRE de Castelnau . VINCENT (L.-H. ) , art. Jérusalem, dans Dict . de la Bible , Suppl . , t. IV, Paris, 1949, col. 897-966. WILLI (D. ), Päpste , Kardinäle und Bischöfe aus dem Cistercienser- Orden, Bregens , 1912 . ZAHN (Th. ) , Das Evangelium Iohannes, 5e éd . , Leipzig, 1921 . ZIMMERMANN (H. ) , Die päpstliche Legation in der ersten Hälfte des 13 Jahrhunderts, Paderborn, 1913.
INTRODUCTION
CHAPITRE Ier ASPECT LITTÉRAIRE Comme son titre l'indique, l'œuvre éditée ici est un « Traité contre les Manichéens » , nom donné par l'auteur aux cathares languedociens du début du XIIIe siècle . Examen des témoins . On possède deux exemplaires de ce traité : l'un partiel, de Paris (P) , l'autre , plus complet , de Prague (C) . MANUSCRIT DE PARIS. Le ms. Paris BN. latin 689 en parchemin, demi relié en chagrin rouge au chiffre de Lou Philippe , contient 86 folios en partie à deux colonnes de format 235 × 160 mm., avec des initiales en couleur à filigranes , des rubriques et des notes marginales 1 . Composite, ce codex comprend deux sections complètement indépendantes : d'abord (ff. 1-38 ) , l'Apocalypse de S. Jean avec glose, texte nettement méridional de la fin du XIIIe siècle, peut -être même du début du XIVe ; puis (ff . 39-86) , un Commentaire sur l'Apocalypse , suivi du Liber contra Manicheos qui occupe les ff. 72ra-86vb . Cette deuxième partie, certainement du plein XIIIe siècle , n'offre aucune carac- téristique méridionale sans pour cela en présenter de nordique . Le document n'a plus de feuillets de garde anciens , sur lesquels pourraient se trouver des inscriptions effacées et aucun vestige de celles-ci n'apparaît au début ou à la fin de chacune des deux 1 Ph. Lauer, BN. Catalogue général des manuscrits latins, t . I , Paris, 1939, p. 241. Voir A. DONDAINE , Nouvelles sources de l'histoire doctrinale du néo- manichéisme au Moyen Age , dans Rev. des Sc . philos . et théologiques, t. XXVIII , 1939, p. 486-488 . On doit aux recherches de l'érudit dominicain la découverte de ce manuscrit et des traités de Durand de Huesca .
28 INTRODUCTION sections. D'écriture gothique, il porte quelques notes de cursive courante . Au bas du fol . 38 il faut lire , non pas Martini Guillelmi , mais «<<Petrus Martini humillimus » , d'une main de la fin XIIIe- début du XIVe siècle. Au fol . 85 , on lit une signature : « P. Del- mas », du début du XVIIe s. , de la même main que celle des annotations inscrites en marge et en bas de ce folio et du fol . 58 ′ , cette dernière peu compréhensible. Le BN. lat. 689 provient de la Bibliothèque royale (Regius 39552 ) et du fonds Charles- Maurice Le Tellier, archevêque de Reims. Il appartient en effet au lot de manuscrits donnés au roi Louis XIV par le prélat, vers la fin décembre 1700 et dont, probablement en personne , Nicolas Clément , garde de la librairie , a dressé la liste . C'est ainsi qu'il y figure sous la rubrique des Libri latini manuscripti au no 6, avec le titre : Apocalypsis, cum duplici commentario anonymi1 . Clément avait déjà établi , en 1682 , le catalogue de la Bibliothèque du Roi et enregistré dans la partie des AUCTORES SACRORUM , in folio parvo , au no 3955 , des Epistolae canonicae et Apocalypsis , cum glossis 2. Il avait pris pour règle de grouper les volumes par matière et par format . Faute de numéros intercalaires disponibles qu'il avait laissés ailleurs pour des acquisitions futures, il inscrivit , dans le catalogue déjà rédigé de la Bibliothèque royale , le codex de Le Tellier sous ce numéro , avec le chiffre 2 additionnel . Le sujet étant à peu près identique , il en modifia légèrement le titre : Apoca- lypsis cum glossis et commentario anonymi 3. C'est pourquoi, l'ouvrage porte le no 39552 dans le catalogue de 1682 , bien qu'il n'appartint pas encore , à cette époque , à la Bibliothèque royale . - D'où Charles -Maurice Le Tellier le tenait-il ? Des nombreux documents qu'il avait collectionnés , certains venaient de l'abbaye de La Grasse , un grand nombre de Saint-Michel de Tournai dont les deux catalogues n'apportent aucune lumière 4. On ne peut 1 Ms. Paris BN. lat. 9369, f. 8 , éd . H. OMONT, Anciens inventaires et catalogues de la Bibl. Nationale, t. IV, Paris, 1913, p. 375 (6) . 2 H. OMONT, op. cit., t. III, 1910, p. 365-366. 3 H. OMONT, ibid. Voir L. DELISLE, Le cabinet des manuscrits de la Bibliothè- que impériale (Hist. gén . de Paris) , t. I, Paris, 1868, p. 264, 290-291. 4 Aucun manuscrit de ces abbayes signalé par DELISLE (op . cit. , p. 305-306) n'a trait au sujet . Il en est de même pour les catalogues . Le premier, du XIIe s. (éd. DELISLE, op. cit., t. II, Append., p. 487-492), est antérieur au traité ; le second a été édité, en 1615 , par A. SANDERUS (Bibliotheca belgica manuscripta, Lille, 1615, p . 91-149) . Les Glossae in Apocalypsim indiquées p. 118, no 52 ne concernent point notre document.
EXAMEN DES TÉMOINS 29 davantage repérer sa provenance des fonds Moreau et Faure ; seul, celui de Ch . de Montchal, archevêque de Toulouse, pourrait être envisagé. On sait que, à la mort du prélat († 1651 ) , dont la bibliothèque était réputée , les héritiers ayant inutilement pres- senti la reine de Suède pour l'acquisition des manuscrits , Fouc- quet les avait achetés à bon compte. A sa disgrâce (20 décembre 1664) , une bonne partie d'entre eux échurent à l'archevêque de Reims 1. L'Apocalypsis était-il de leur nombre ? On ne peut l'affirmer. Le catalogue de la bibliothèque de Montchal publié par de Montfaucon ne révèle rien , si ce n'est au codex LXXIV, 5, un Opus latinum pro religione catholica contra haereticos qui ne peut être retenu 2. D'autre part , celui que Ch.-M. Le Tellier fit imprimer de sa bibliothèque , en 1693 , n'est pas plus explicite 3. A priori , l'hypothèse n'est cependant pas à écarter, vu que le diocèse de Toulouse avait été le témoin des polémiques dont le Contra Manicheos transmet l'écho . En tout cas , sous le titre Apocalypsis, le manuscrit de Paris recouvre, dans l'inventaire du XVIIe siècle, ce dernier traité, une partie du moins, sans que l'on puisse préciser à quel moment les deux sections du codex ont été réunies. MANUSCRIT DE PRAGUE . Le manuscrit de Prague, re- couvert d'une reliure ancienne et simple, se compose de 130 folios de format 265 × 185 mm. Il renferme de nombreux traités contre les hérétiques déjà publiés , ou édités de nos jours. Tels : la Summa quadripartita d'Alain de Lille (ff . 70ra-88vb) ; le Contra Patarenos de Georgius (ff. 89 ′ -95 ′) ; la Summa contra haereticos de Prévostin (ff. 96гa- 110v) ; le De erroribus Catharorum de Jacques de Capellis (ff. III -130rb) . Seul, le Contra Manicheos (ff . 38ra- 68rb) , d'écriture plus anguleuse que celle du BN. latin 689 , était encore demeuré inédit 1. 1 L. DELISLE, op. cit., t. I, p. 271-273, 304. 2 B. DE MONTFAUCON , Bibliotheca bibliothecarum manuscriptorum nova , t . II, Paris, 1739, p. 900. 3 Voir Bibliotheca Telleriana , Paris , 1693 . 4 AD . POTERA-ANT. PODLAHA, Soupis ruxopisů knihovny metropolitní kapitoly Prázské, t. I , Prague, 1910 , p. 301. J.-N. GARVIN -J. -A. CORBETT , The Summa contra haereticos ascribed to Prepositinus of Cremona (University of Notre Dame , Publications in Medieval Studies, XV) , Notre Dame, 1958 , p. XXI- XXII . Voir A. DONDAINE, Durand de Huesca et la polémique anti-cathare, dans AFP, t . XIX ,
30 INTRODUCTION Ce document appartient à la Bibliothèque capitulaire de la Cathédrale, no 527 (cote CXCV) et serait non pas du XIVe siècle , comme l'indique le catalogue , mais du XIIIe. COMPARAISON ENTRE LES TÉMOINS . Les deux recensions connues du Contra Manicheos seraient donc à peu près contemporaines, elles n'en offrent pas moins bien des différences . Alors que, dans le codex parisien, le texte du fol. 72ra commence directement : Incipit prologus in libro contra Manicheos . Cum Deus omnipo- tens... ; dans celui de Prague, l'ouvrage est dédié au cardinal Léon par les Pauvres Catholiques : Reverentissime columpne ecclesie Christi domino Leoni tituli sancte Crucis in Iherusalem presbytero cardinali, pauperes Katholici gratiam in presenti et gloriam in futuro 1 . D'autre part , après un prologue assez prolixe, le manu- scrit de Paris se limite à un quart du traité, malgré l'annonce de trente-quatre chapitres dans une table qui fait suite au Prologue ; l'autre, qui n'en prévoit que vingt-et-un, les groupe tous en un premier livre et , à l'explicit, en annonce un second 2. Le modèle primitif semble avoir été plus compact : il y a donc eu remanie- ment de l'œuvre qui finalement comporterait deux volumes ; pour l'instant on ne connaît que le premier , transmis en entier par le document de Prague. Ainsi , la version parisienne , tronquée , serait légèrement antérieure . D'autres éléments militent en cette faveur. En dehors de l'adresse dédicatoire inscrite au début de la seconde version, omise dans la première , les deux manuscrits désignent, en fin de prologue, le cardinal Léon Brancaleone comme protecteur. Mais , tandis que le document de Paris le mentionne seul correc- teur et , à l'égard du polémiste , fait état de l'amitié de six car- dinaux nommément désignés , celui de Prague restreint la formule et réunit dans l'anonymat tous les bienfaiteurs , au même titre que le cardinal Léon 3 . La nomination personnelle de chacun des cardinaux , amis du Prieur des Pauvres Catholiques, aurait-elle 1959, p. 241 et notes. Les éléments nous ayant manqué , nous n'avons pu recher- cher les origines de ce manuscrit . 1 CM, p. 66, 2-4. CM, p. 86 et notes ; p. 336, 18-19. A l'« Incipiunt capitula » p. 86, 1, l'additif « libri primi » de C, omis dans P, indique déjà le remaniement effectué dans la version de Prague. 3CM,p.66,2;82,27;84,1sq.,n.Cfrinfra,ch.I,p.36-37.
L'AUTEUR 31 diminué d'intérêt ? En outre, quand l'auteur, au cours de son prologue, apostrophe les prélats, il le fait directement (vobis... rectoribus) dans la version parisienne et indirectement dans l'autre, sous le terme générique : negligentibus ... rectoribus. Atténuée, la protection spécifique de la hiérarchie s'avèrerait aussi moins nécessaire et l'alerte à donner au clergé, moins impé- rieuse 1. Copie inachevée , le BN. latin 689 traduit une première expres- sion très voisine de l'original , dont la seconde version s'est déjà un peu éloignée . Toutefois , l'exposé littéraire présenté sur double colonne reste identique dans les deux documents, pour les cinq chapitres qui leur sont communs. Ensuite, dans le codex de Prague, la compilation cathare se limitant à dix-neuf chapitres, l'auteur ajoute deux sections complémentaires visant l'origine de l'âme et la prédestination , sujets qui ne figurent pas à la table du codex parisien et rappellent des controverses antérieures . Enfin, la présentation extérieure du Contra Manicheos est beaucoup plus soignée dans le manuscrit de Prague. Dans les deux documents, le libelliste introduit le texte incriminé par la rubrique : De compilatione Manicheorum et le termine par les mots : huc usque. Il entreprend ensuite sa démonstration annoncée par Responsio, suivie de Nos autem. Pour attirer l'attention du lecteur, le manuscrit de Prague offre une particularité : le copiste signale chaque fois par un dessin spécial le début et la fin des chapitres hérétiques 2 . L'auteur . L'auteur est un ancien vaudois , converti au cours d'une con- férence contradictoire tenue à Pamiers , en 1207 , entre les disciples de Valdès et l'évêque Diègue d'Osma, probablement accompagné du sous- prieur Dominique Guzman. Le chroniqueur Guillaume de Puylaurens en témoigne et atteste non seulement que les vaudois 1 CM, p. 72, 15, n. A signaler toutefois que, dans la version de Prague (p. 80, 8) , l'auteur met l'accent sur les sacerdotes (om . P) ou rois, qui périssent sur les monts de Gelboé. 2 Voir la description plus complète de la présentation du Contra Manicheos dans notre étude : Un traité cathare inédit du début du XIIIe siècle d'après le 'Liber contra Manicheos' de Durand de Huesca (Bibl . de la Revue d'hist . eccles . , 37), Louvain, 1961 , p. 26-28 . Voir les planches p . 64-65.
32 INTRODUCTION s'acharnaient à discuter avec les cathares , mais encore que, après sa conversion, le nouveau Prieur des Pauvres Catholiques « a composé des écrits » : il le nomme Durandus de Osca1 . Originaire d'Aragon , Durand a en effet déjà combattu les hérétiques du Languedoc dans le Liber Antiheresis 2 et sait à quoi s'en tenir à leur égard . Fort de l'appui de la papauté qui a donné à sa communauté le droit de prédication sous contrôle diocésain 3, fidèle à la parole donnée et soucieux de rester orthodoxe , Durand de Huesca s'oppose à l'hérésie, mais s'abstient d'approfondir certains problèmes 4. En outre , il se propose de soumettre son traité à la censure de Léon , cardinal-prêtre de Sainte-Croix de Jérusalem, son protecteur (Yperaspistem) . La version parisienne du traité ajoute les noms de plusieurs cardinaux dont l'auteur se recommande : Pélage , Nicolas , Étienne , Guala , Jean Colonna 5. Respectueux de la hiérarchie , tel apparaît l'ancien disciple de 1 GUILLAUME DE PUYLAURENS, Chronicon , éd . J. BEYSSIER (Univ . de Paris, Biblioth. de la Fac. des Lettres XVIII ) , Paris, 1904. Prologus, p. 119 ; ch. VIII , p. 127 : « Sedem apostolicam adierunt, et penitentiam habuerunt , data sibi licencia vivendi regulariter, ut audivi ; in quibus Durandus de Osca fuit prior, et composuit contra hereticos quedam scripta ». 2 A. Dondaine, Aux origines du valdéisme , dans AFP, t . XVI, 1946, p. 203- 213 et p. 232 à 235 ; Durand de Huesca controversiste (Xo Congresso intern . di sc. stor., Roma, 1955, t. VII) , Florence, 1956, p. 218-222 ; Durand de Huesca et la polémique anti-cathare, dans AFP, t . XXIX , 1959 , p. 228-248 . Voir nos études : Le « Liber antiheresis » de Durand de Huesca » (RHE, t. LV, 1960, p. 130-141 ) ; La profession trinitaire du vaudois D. de H. (RTAM , t. XXVII , 1960 , p . 267-289) ; Controverses vaudoises-cathares à la fin du XIIe siècle (AHDLMA, t. XXVII , 1960, p. 137-227) . 3 INNOCENT III , Epist. , XI , 196 : 18 décembre 1208 (PL CCXV, 1510. POTT- HAST 3571 ) : « Ejus exemplo ...-( 1512 B) Praedicationem necessariam valde et laudabilem esse credimus ; tamen ex auctoritate vel licentia summi pontificis vel praelatorum permissione illam credimus exercendam » ; Ep . , XII , 69 : 5 juillet 1209. (PL CCXVI , 75 C. POTTHAST 3769) : « Gravem contra vos... -man- dantes quatenus memores legis divinae , secundum quam positi extra castra propter maculam leprae sine judicio sacerdotis non reducebantur ad illa » . Sur tout ceci voir : Un traité cathare, p. 22-23 et notes correspondantes ; spéciale- ment p. 22 , n. 2 : toutes les bulles d'Innocent III. A. DONDAINE , Durand de Huesca (AFP, t. XXIX, 1959) , p . 234-235 et notes. 4 CM, p. 323, 8-9, n. : « Unde non debemus nimium cogitare super illa, ne in heresim incidamus ». CM, p. 82, 27 ; 84 , 2, notes . L'origine du cardinal-protecteur serait-elle due à Durand de Huesca , et non à François d'Assise, comme on l'a toujours pensé ? Voir P. BERNARDINO DA SIENA, Il Cardinale protettore negli Istituti Religiosi, specialmente negli ordini francescani , Florence, 1940 , p. 15-16 , p. 23 , n. 33. S.-L. FORTE, The Cardinal-protector of the dominican Order (Inst. hist. de S. Sabinae. Dissert. hist., XV) , Rome, 1959, p. 9-10.
L'ŒUVRE 33 Valdès qui, cette fois , tient en mains un Traité cathare où s'expri- me la pensée dualiste controversée trente ans auparavant. L'opuscule hérétique reproduit en partie les sujets présentés jadis , par chapitre, au livre II du Liber Antiheresis , mais dissé- minés cette fois sous des titres plus ou moins adéquats . Cette dispersion, voulue par l'adversaire , rend l'œuvre presque invul- nérable à la critique des hérésiologues . Il fallait toute la sagacité et l'expérience de Durand de Huesca pour en révéler l'astuce qui l'oblige, du coup, à suivre dans sa réplique l'ordre initial. SON OBJET. L'œuvre . Le Contra Manicheos est ainsi la réfutation de ce traité cathare que l'auteur intègre dans sa composition . Son objet est de repro- duire un à un les chapitres du libelle hérétique , parfois désigné Antifrasis 1, contre-vérité , d'en exposer successivement les thèses pour les passer au crible, en déceler l'erreur et lui substituer les vraies notions de la foi chrétienne . Rédigé en fonction de l'œuvre adverse , ce traité n'a pas , dans son ordonnance , la rigueur de l'Antiheresis où l'on peut nettement distinguer les sections théo- logiques, christologiques , morales et institutionnelles. Ici , le polémiste n'est pas maître de son plan et suit pas à pas l'interlo- cuteur dans l'enchevêtrement de ses théories , éparses à travers les dix -neuf chapitres du volume I. Il en résulte une compilation un peu lourde, compacte, où le lecteur, si appliqué soit-il (stu- diosus) 2 , a parfois de la peine à trouver le fil conducteur . A l'exception des deux derniers chapitres supplémentaires, con- sacrés à l'origine des âmes et à la prédestination que le vaudois converti accepte désormais , il ne faut donc pas s'attendre à un ordre logique dans un schéma déterminé, mais à un ensemble un peu touffu commandé par les subdivisions du traité cathare. LES THEMES . Les grandes lignes se dégagent cependant , toutes centrées sur les problèmes essentiels , que l'hérétique résout à sa façon et que le Prieur des Pauvres Catholiques scrute et explique à la lumière 1 CM, p. 124, 23 et note. CM, p. 322, 2-3 . Voir note I page suivante.
34 INTRODUCTION des vérités révélées. A la profession dualiste des deux principes coéternels , créateurs de deux mondes irrémédiablement hostiles, le polémiste oppose la croyance en un seul Principe, Tout -Puis- sant , Trine dans son unité, alpha et oméga, créateur de l'univers visible et invisible. Entre ces deux empires de Lumière et de Ténèbres que suppose l'hérétique, l'homme n'est pas un esprit déchu incorporé par Satan . Seule créature raisonnable (avec les anges), il est un microcosme, médian entre les deux mondes visible et invisible . En leur double nature , l'homme et la femme composés d'un corps et d'une âme sont , par création et par puis- sance, l'œuvre de Dieu . Au fur et à mesure de leur formation , Dieu infuse aux corps les âmes quotidiennement créées . La concu- piscence n'existe pas dans le monde, ignorant de la superbe ; elle naît dans le cœur humain où Satan l'introduit avec tous les vices. Car, dans sa prescience , le Tout - Puissant a laissé à l'homme le libre -arbitre auquel la prédestination , jadis fatale pour le vaudois, ne fait pas obstacle. COMPARAISON AVEC L'ANTIHERESIS. Pour présenter son œuvre à ses << lecteurs et auditeurs » 1, Durand de Huesca reprend , par- fois avec les mêmes phrases, tous les alinéas du Prologue de l'Antiheresis et les amplifie ; seul manque , spécial à celui-ci , le passage relatif à Valdès . Il dirige ensuite son arme contre les anciens hérétiques : Manichéens , Nicolaïtes , et , parmi ses con- temporains , les Passagiens, Spéronistes, Roncarii ou Pauvres Lombards et les évêques cathares , mais ne critique pas les vau- dois. A l'un des paragraphes antérieurs il ajoute, aux noms des sept promoteurs d'hérésie antiques , ceux de Marcion , Manès, Donat, Arius 2. Durand ne se contente pas de réfuter le traité cathare, il répond aussi aux objections et arguments discutés trente ans plus tôt, de vive voix . En fait , la matière est prête : les éléments lui en sont fournis par l'Antiheresis , surtout au livre II de la version madrilène et aux sections correspondantes du codex parisien 3. Se sert-il directement de son premier traité ? A n'en 1 Voir infra, p. 39, n. 2. 2 Voir notre étude La profession trinitaire ( RTAM, t . XXVII, 1960 , p. 284, 28-30, p. 285, 3-10) ; CM, p. 80, 12-13 ; p. 74, 14 ; p. 76, 1. Voir la traduction du Prologue et les notes. Voir Controverses, p . 137-138 ; 141 ; 203-205.
LA DATE 35 pas douter. La preuve en est fournie par les nombreux parallé- lismes relevés au cours de l'édition présente que ce soit dans les thèmes repris et développés , cette fois avec plus d'ampleur , appuyés au besoin sur de nouveaux apports patristiques , ou dans le recours aux multiples citations, déjà groupées en faisceaux pour soutenir une thèse déterminée . GARANTIE D'AUTHENTICITÉ . De ce fait , les éléments histo- riques de l'œuvre présentent une double garantie d'authenticité ; d'autant plus que l'auteur se défend de céder à la simple suspicion et de ne rien imputer aux cathares qu'il n'en soit certain c'est- à-dire qu'il ne l'ait ouï « de leur bouche ou lu dans leurs écrits » 1 . A plus d'un quart de siècle d'intervalle il y a donc, par deux fois , attestation de la pensée dualiste par le même réfutateur, qu'il soit vaudois ou catholique . Il ne dit que ce qu'il a vu ou entendu personnellement : valeur incontestable d'un témoignage sincère. Et comme ses adversaires appuient leur doctrine sur la Bible , il n'aura de guerre lasse qu'il n'ait fouiné dans les bibliothèques de Rome ou d'ailleurs 2 , pour repérer, dans les diverses recensions scripturaires, les formes littéraires des textes susceptibles de fournir les garanties de son interprétation d'où une exégèse minutieuse et scrupuleusement documentée. CIRCONSTANCES HISTORIQUES . La date . La date approximative du Liber contra Manicheos, supposée d'abord entre 1223 et 12303, peut être mieux précisée . Aragonais, attaché aux fiefs d'Aragon et par conséquent aux pays d'Elne et de Carcassès, Durand de Huesca appelle Gothie ' l'une des régions hérétiques où il circule. Pour lui , l'ancien Bas-Languedoc , du marquisat de Gothie, n'est pas encore passé sous la domination du royaume de France par le traité de 1229. Sans tenir compte des acquisitions faites par les de Montfort, il considère toujours le pays comme une 1CM, p. 82, 10-11 ; 119, 14-15 ; 210, 30-31 ; 256, 11 ; 302, 10 ; 304, 4. Voir A. DONDAINE, Durand de Huesca (AFP, t. XXIX, 1959) , p. 243 et n. 40. CM, p. 91, 5-6. Voir Traité cathare , p . 28 .
36 INTRODUCTION entité régionale où la maison d'Aragon, dont il relève, n'a pas encore perdu tous ses droits 1. Un autre fait historique est encore à signaler : quand Durand rédige son traité , « Jérusalem, écrit-il, est encore sous la domina- tion sarrasine >> ; l'ouvrage est donc antérieur à février-mars 12292. Les noms des hérésiarques et des cardinaux permettent de mieux serrer le problème. Au nombre des premiers, celui de Vigou- reux, guère connu avant 1223 par la lettre du cardinal Conrad 3, trahit les agissements quelque peu antérieurs de l'hérétique, soit aux alentours de 1220/22. Vers la même période, le traité ca- thare, composé, semble-t-il, sous l'impulsion de Bartholomé de Carcassonne, amène sa réfutation immédiate, que l'on fasse intervenir ou non l'appel du légat contre l'hérésie a . LE CARDINAL- PROTECTEUR ET LA CURIE . D'autre part, en admettant que le cardinal Léon († en 1230 ?) soit devenu, dès l'origine , le protecteur de la communauté, on ne le voit plus réapparaître à la Curie après le 23 mai 1224 5, comme signataire d'actes pontificaux. Le tableau des bulles majeures permet de déceler la présence au Latran des autres cardinaux cités. Au cours des trois voyages officiellement connus de Durand de Huesca pour solliciter l'appui du Saint-Siège : septembre 1207-fin 1208 ; juillet 1209 -mai 1210 ; printemps 1212 6 se trouvent à Rome : Léon , Pélage et Guala dont le Prieur obtient déjà l'amitié 7. Si l'on accepte que Nicolas de Clermont et Étienne de Fossanova soient parmi les bienfaiteurs du converti , le pre- mier, frère Nicolas, signe un acte du 7 août 1219 8, le second est 1 CM, p. 119, 15, note. * CM, p. 152, 1, note. Cfr A. DONDAINE, op. cit., p. 242, n. 38. Voir Traité cathare, p. 30 sq., n. 5. A. DONDAINE, op. cit., p. 243, n. 39. 4 Cfr Traité cathare, p . 28, 33. 5 POTTHAST 7261 . •Voir supra, p. 32, n. 3, les bulles de décembre 1208, juillet 1209. INNOCENT III , Ep. XIII, 78 : 12 mai 1210 (PL CCXVI, 274. POTTH. 3998 ) : « Cum inaestimabile pretium... (274 C) . Quapropter venientes dudum ad apostolicam sedem di- lectos filios Durandum de Osca ... etc. » . Voir les bulles de mai 1212, Ep . XV, 82, 92, 90 (601, 608, 607. PоTTH. 4504, 4506, 4515). Au cours de ces trois périodes, Léon et Pélage sont ensemble à Rome en 1208 (POTTHAST 3576) ; · 1209 (POTTH. 3621 ) ; 1210 (POTTH. 4156) ; et - avec Guala, voir PоTTH. 3856 ( 1209) ; 3899, 3974 ( 1210) . 8 POTTHAST 6112. Nicolas de Romanis signe encore le 31 mars 1219 , POTTH . 6029.
LA DATE 37 constamment dans l'entourage d'Honorius III depuis le 12 août 12161 . Quant à Jean Colonna , pris par ses nombreuses légations, il apparaît le 15 mars 1212, puis trois fois en 1217 à la Curie, d'où il est absent jusqu'en 12222. Pour l'année 1223 , on ne relève aucune signature de ces cardinaux3 et, par la suite , Nicolas disparaît après le 9 mai 1226, Guala et Étienne après les 30 juin et 23 septembre 1227 a. Or, dans la version parisienne du traité , la plus proche de l'ori- ginal , Durand de Huesca précise son choix du cardinal Léon com- me correcteur et remercie Dieu d'avoir bien inspiré le cœur des autres cardinaux , nommément cités. Par la suite , aurait- il obtenu de ses hauts protecteurs le même contrôle ? La recension com- plète de Prague supprime les noms de ces derniers désignés , on l'a vu, sous un vocable général : Reverentissimos fratres ... cardi- nales et les qualifie de correctores 5. Comme, d'après le tableau des actes de curie, tous ces prélats sont présents à Rome en mai 1224, plus spécialement les 17 et 19, avant la dernière signa- ture connue de Léon (du 23 ) o , l'année 1224 paraît la plus vrai- semblable à considérer, même s'il « n'est pas exigé que l'auteur les ait connus en même temps » 7. Si , d'après le plus ancien témoin , Léon devait être, en premier , le seul correcteur, il fallait l'atteindre avant juin, en tout cas, avant de remettre le Libelle aux autres , dont la correction offrait moins d'intérêt et , de préférence , en une période où leur présence à Rome était à peu près simultanée : de toutes façons , mai 1224 répond à ces impératifs . Du fait que la réfutation du traité cathare aurait suivi de près la publication de 1 POTTHAST 5327. Pour ces deux cisterciens, voir D. WILLI , Päpste, Kardinäle und Bischöfe aus dem Cistercienser-Orden, Bregens, 1912 , p . 22, no 33 ; p. 24, n° 41. - 5482 , 5522, 5526. 2 POTTHAST 4405 ; POTTHAST 6911-7133 : 2 janvier-fin 1233 : aucune souscription de ces car- dinaux. Peut-être n'y a-t-il pas eu aussi de bulles majeures enregistrées cette année-là. • POTTHAST 7568, 7951 , 8039. Sur les déplacements des divers cardinaux, voir H. ZIMMERMANN, Die päpstliche Legation in der ersten Hälfte des 13 Jahrhunderts, Paderborn, 1913. Léon : p. 36, 39, 47, etc. Pélage : p. 44, 75, 84 etc. Nico- - - las de Clermont : p. 77, 79. Étienne n'est jamais envoyé en légation. Guala : Jean Colonna : p. 45, 74, 81, etc. - P. 38, 40, etc. CM, p. 84, 2-3 et note. Cfr supra, p. 30. • POTTHAST 7245 : 13 mai 1224, Jean est absent ; 7261 -- 7254-7255 : 17 et 19 mai ; 23 mai, tous présents, sauf Jean qui signe le 9 décembre, PоTтн. 7330 . ' A. DONDAINE, Durand de Huesca (AFP, t. XXIX, 1959), p. 243, fin de la note 39.
3 8 I N T R O D U C T I O N celui-ci (c. 1220) 1 , tout semble concorder pour dater assez appro- ximativement le Contra Manicheos . Durand le rédige vers 1222-23 et se propose de le soumettre ensuite à la correction de la Curie, ce qui a probablement lieu au cours du premier semestre 1224. 1 Cfr supra, p. 36, n. 4.
CHAPITRE II CONSIDÉRATIONS LINGUISTIQUES Riche d'expressions inusitées, la langue de Durand de Huesca, fort rébarbative à première vue et que l'orthographe de l'auteur complique à souhait , doit-elle être corrigée ? Les anomalies sont- elles des erreurs ou répondent-elles à des normes locales, à une tradition linguistique digne de respect ? C'est le problème que se pose un médiéviste soucieux de reproduire , avec toute la rigueur scientifique exigée de nos jours, une œuvre dont la graphie est hérissée d'imprévus . Caractères généraux . TEXTE ÉCRIT. Le Contra Manicheos est-il un traité écrit ou dicté ? Durand de Huesca dit tout au long : « Prenons, tournons , dressons , diri- geons ... la plume » 1 . Toutefois , il compose son travail en vue non seulement de ses lecteurs, mais aussi de ses auditeurs , qu'il inter- pelle d'ailleurs tous très fréquemment par : « Nota , lector » ou « Nota lector vel auditor » 2 ; la formule change parfois . Il déclare lui-même diviser en deux le chapitre XVI « qui est écrit » , afin de 1CM, p. 72 , 16 : « calamum apostrophando converto » ; p. 99, 8: << ad hoc oblocutionis calamum erigamus » ; 122 , 5 : « calamus convertendus ; 182 , 17-18 et 263, 18-19 « calamum reflectamus » ; 219 , 21 et 256, 7 : « calamum dirigamus » ; 226, 8-9 : « calamum antifrasice convertamus ». Voir encore l'emploi de «< calamo , calamum » avec les verbes « repetamus, recurramus , revocamus , etc. , » p . 275, 30- 31 ; 288, 27 ; 336, 17. Sur la méthode ancienne des Romains, voir N.-I. Herescu, Le mode de composition des écrivains (« dictare » ) , dans REL, t. XXXIV, 1956, p. 132-146 ; complément à l'article de A. ERNOUT, Dictare « dicter » (ibid., t. XXIX, 1951 , p. 155-161 ; reproduit dans Philologica II , Paris , 1957 , p . 185- 191 ), où l'auteur concluait à « l'usage latin de composer en dictant » . 2CM,«lector»,p.92,16;186,3;195,25;203,25;291,26;296,18;301,3; 322,3; lectorvelauditor»,p.101,1;127,22;192,30;236,26;245,23-24; 274, 17.
40 INTRODUCTION ne pas engendrer l'ennui dans l'âme de son auditeur 1. Comme dans l'Antiheresis , où le vaudois en appelait aussi à son « prudent lecteur ou auditeur » 2 , l'exposé de sa controverse sera donc l'objet de lectures autant que d'entretiens et de discussions . Est-ce à dire que certaines sections auraient été dictées ? Quelques fautes seraient-elles à ce point révélatrices ? On lit en effet : epigomando pour epitomando (p . 194 , 10) ; anima pulvis es, réminiscence biblique et liturgique , au lieu de pulvis est (309 , 1 ) qu'exige le contexte ; semel pour simul (318 , 1 ) ; natum et non tantum (318, 4) ; os pour eos (322 , 13 ) d'ailleurs corrigé par le copiste ; vanes sunt au lieu de vane sunt (328 , 6) , etc. Mais tout ceci ne constitue pas un argument sérieux et déterminant en faveur de fautes auditives : le Contra Manicheos est bien un traité écrit . FAUTES DE COPIE. Les divers états du texte laissent apparaître un assez grand nombre d'erreurs de transcription , que le scribe a , de lui-même, rectifiées . Un rapide coup d'œil sur l'apparat paléographique de l'édition permet d'en juger. De nombreux exemples prouvent que , dans les deux documents , le copiste s'est relu3 , tout en demeurant fantaisiste. A-t-il conscience d'une erreur au mot sepulchra ? (195 , 27 ) Il exponctue le h qu'il emploie souvent à mauvais escient . Malgré cette révision , bien des fautes de- meurent à son actif. On relève notamment des : Fautes de lettres : a) par omission : Arfaxth ( = Arfaxath , 169, 12-13 ) ; cocessisse (con- 166, 14) ; imprudentum (-tium, 171 , 17 ) ; Nab- zardan (Nabuzardan , 257, 15 ) ; miseatur (misceatur, 315 , 10-11 ) ; ta (ita, 199 , 14) ; ou par haplographie : adei pour ad Dei ( 318, 25- 62) ; converunt (convener-, 251 , 24 ) ; magnicavit (-ficavit , 196, 4) . b) par confusion : a pour o et inversement : abiecerunt (cbi- 174, 1 CM, p. 254, 20-21 : « ne ... capitulum istud , quod scriptum est, generaret te- Idium in animo auditoris ». 2 Liber Antiheresis II , 2 , M 55ra (Controverses III , p. 170. Append . p . 211 ) . * Comme l'attestent les sigles pP, þC. Pour le manuscrit de Paris, par ex . voir p. 134, 1, n. : « demonstramus » ; 126, 22, n. : « erat », om. pP, add. sup. lin. SP. Pour le manuscrit de Prague, p. 157, 9 : « happhendūņt », le n déjà indiqué par le trait supérieur précédent a été exponctué. Le scribe corrige « facit » en «fecit»; met «fiat» au singulier; écrit «quidam» pour «quidem» (p.126,24; 235, 2, 18) ; ajoute 'a' sup. lin. à « uctore » (p. 206, 6), etc. 4♦ CM, p. 70, 13 , C écrit « sabahot », P « sabaoht », contrairement à l'ortho- graphe normale : sabaoth .
CONSIDÉRATIONS LINGUISTIQUES 4I 16) ; ob omnibus (ab- 267, 10) ; — i pour o : iherosiliman (-soliman , 152, 2). c) par inversion malencontreuse : calvem (cla- 242 , 16 ) ; scluptili (sculp- 267, 3). d) par syllabe supplétive : congruere (congrue, 150 , 11 ) ; fililiis (filiis, 194, 16) . Fautes de termes, dont quelques-unes peuvent conduire à des contresens felix (filii , 249 , 17) ; finem (femine , 167, 32) ; portionem (positionem, 269, 8) ; per (propter, 318, 27 ) ; satiantur (salvantur, 322, 24) ; par homoioteleuton : dicunt misticunt (dic-misticum, 149, 21), etc. 1. Bien des formes , apparemment fautives , ne sont pas cependant imputables au copiste qui , dans l'ensemble, paraît transcrire assez fidèlement le texte original que Durand de Huesca a rédigé de son propre chef. Sous la plume de celui-ci , on peut lire par ex. babtismo, chatari, hanelat, graphies de prime abord insolites mais que les conditions historiques justifient 2 . HABITUDES PALÉOGRAPHIQUES. L'étude comparative des deux documents, traité catholique, opuscule cathare, que renferme le Contra Manicheos , a permis de déceler rapidement la différence de style entre leurs auteurs, à l'avantage du cathare qui possède , semble-t-il aussi, une meilleure orthographe 3. Cette remarque suffit à elle seule pour reconnaître que le réfutateur respecte l'individualité du livret qu'il transcrit , tout en gardant ses caractères propres, apparentés d'ailleurs à ceux de son adver- saire. Tous deux présentent en effet les traits spécifiques de l'orthographe latine hispano- catalane du début du XIIIe siècle , mais avec une accentuation plus marquée chez le polémiste orthodoxe, d'origine aragonaise . Durand de Huesca se meut , en outre, dans la région d'Elne en Roussillon , ou comté de 1 Voir l'apparat paléographique. On peut encore ajouter de uno (divino) ; patris (partis) ; Scelerino (Secundino), pp. 313, 8 ; 315, 22 ; 316, 19, etc.; ou encore detrahis (-hitis 188 , 29) ; pessim (-mo 241 , 3) ; sit creatura (sint -re 201 , 29) , etc... Les fautes relevées ici le sont à titre d'exemples . Nous avons cru inutile de signaler certains cas, ex. : p . 155 , 19 et 156 , 2 : « decendere ..., decen- des », pour descendere... descendens , etc. 2 Voir infra, p. 46, 49, 52. 3 Traité cathare, p. 40.
42 INTRODUCTION Barcelone, uni depuis 1137 au royaume d'Aragon 1 : c'est dire qu'il ne saurait contrarier son orthographe naturelle et originale. Loin d'être incorrecte, comme on pourrait le croire au premier coup d'œil, celle-ci reproduit au contraire la prononciation latine de l'auteur, tant il est vrai que « l'orthographe du latin suit de près l'évolution phonétique ». La graphie, qualifiable de vulgaire par les non-avertis , trahit le langage usuel de l'époque , spécialement dans la Marche d'Espagne et représente une « tra- dition vivante » du latin médiéval 2 , celle déjà manifestée vers la fin du VIIIe , début du IXe siècle , par la Bible de Cava dont le Contra Manicheos rappelle bien des singularités 3. AGGLUTINATIONS ET MOTS DÉCOMPOSÉS . En premier lieu , l'agglutination des mots, fréquente dans la gra- phie espagnole et catalane comme en témoignent le codex Cavensis et la section du manus- crit de Perpignan (BN. lat. 321) éditée par S. Berger , est ici un fait à peu près constant , déjà signalé dans le Traité cathare ". Au fol. 38va reproduit plus loin 5 on lit aisément : subumbra, insecreto ( 1. 3 ) ; evestigio ( 14-15 ) ; adcorrectionem ( 16) ; incaptivitatem (17 ) ; anequiciis neperirent ( 18 ) ; adviam ( 19 ) ; adeviis (20), etc. Ailleurs , par ex. p. 169 , on rencontre : inscriptura (26) ; intali (28) ; - p. 170 : inapostolis (2) ; incordibus (6) ; inactibus (12) ; demanicheis ( 16 ) ; inquibus ( 17 ) , etc.; ou encore p . 174 : intriti- cum (1 ) ; inquibus (2 ) ; adcreationem (4) ; inlibro (6) ; inevangelio (7) ; adsententiam ( 10) ; inveritate ( 12, 15) , etc. - 1 GUILLAUME DE PUYLAURENS, éd. BEYSSIER, ch. XVI, p. 132 : « regem Aragonum, ad quem Carcassone principale dominium sub rege Francie perti- nebat ». Voir CM, p. 119, 15 et note ; Traité cathare, p. 41. 2 CH . MOHRMANN , Études sur le latin des chrétiens, t . I ( Storia e letteratura, 65), Rome, 1958. La latinité de saint Benoît, p . 409, 405. ( = Rev. Bénéd. t. LXII, 1952, p . 108-139) . 3 S. Berger, Histoire de la Vulgate pendant les premiers siècles du moyen âge, Paris, 1893 , p. 14-15 . Le codex Cavensis est « un pur manuscrit visigoth ». Par ses caractères d'indépendance, d'unicité, il représente le meilleur exemplaire hispanique auquel on puisse confronter le Contra Manicheos . Voir T. AYUSO MARAZUELA , La Biblia visigótica de la Cava dei Tirreni , dans Estudios biblicos, t. XIV, 1955, P. 49-65 ; 137-190 ; 355-414 ; t. XV, 1956, p. 5-62, cfr p. 5-6, 37-38 et 57. 4 S. BERGER, Un ancien texte latin des Actes des Apôtres, dans Notices et extraits des manuscrits de la B. N., t. XXXV, 1, 1896, p. 169-208 ; cfr p. 183. AYUSO, op. cit., dans Est. bibl., t. XIV, 1955, p. 149 (16)., Traité cathare, p. 41-42. CM, p. 76, 6 sq.; p. 78, 5sq. Voir les planches et p. 64-65.
PHONÉTIQUE 43 Les mots décomposés apparaissent aussi , mais beaucoup plus rarement, car le copiste les réunit souvent à l'improviste ; il écrit en effet à peu d'intervalle : ab solute et absolute (125, 5, 7) ; non nulli et nonnulli (170, 6, 7) ; aux fol. 38va ne fande (12), 38vb nefande (5) ; ob locuturus (1), etc. 1. On relève encore : super vacaneos (p . 70 , 1 ) ; de hortacionibus et dehort- (147, 5 et 240, 8) ; de clarate (183, 27). A l'accoutumance le texte devient lisible, même quand la préposition est accolée au mot déterminé . Certaines expressions n'empêchent cependant pas le lecteur de trébucher, quand il lit par ex. : malepaccatus (268, 25 ) ; insupplicunt pour in supplicium (282 , 30) ; et que dire de cette phrase : estatem et vertu plasmastiea ( 176 , 21 ) au lieu de estatem et ver tu plasm-ea ? A côté de cet aspect initial, l'examen attentif de la graphie, qui doit être à tout prix respectée ici , confirme l'appartenance indiscutable du traité à l'ancienne orthographe wisigothique. Des altérations déjà plus évoluées font de cette œuvre un témoin authentique du latin hispano-catalan de l'époque , rempli de vulgarismes généralement acceptés , mais où Durand de Huesca imprime sa marque particulière . Phonétique . I. Vocalisme. DIPHTONGUE . Contrairement à ce que l'on pourrait prévoir , l'auteur ne suit. pas toujours des formes vulgarisées en latin sous l'Empire et passées dans la latinité du moyen âge où l'on rencontre souvent , par exemple, a résultant de « au prétonique devant une syllabe contenant un u » 2. A l'inverse , Durand écrit une fois prothoplaus- tus , cas de reconstruction savante visible chez Huguccio , mais que 1CM, p. 78, 2 ; 82, 11 et 8. Planche. - 2 J. FONTAINE , éd . Isidore de Séville , Traité de la nature, Bordeaux, 1960, P. 94. Voir A. CARNOY, Le latin d'Espagne d'après les inscriptions, Bruxelles , 1906, p. 92-95 . M. NIEDERMANN , Phonétique historique du latin , Paris, 1953 , § 34, p . 89, note . C. BATTISTI , Avviamento allo studio del latino volgare, Bari, 1949, p. 106.
44 INTRODUCTION les lexicographes antérieurs : Papias , Osbern et même ses contem- porains , Ébrard de Béthune, le chroniqueur Pierre des Vaux-de- Cernay, n'ont pas suivie, en écrivant chacun pour leur compte protoplastus 1 . Néanmoins , en accord avec eux , loin d'obéir aux règles orthographiques jadis fixées par les grammairiens, le Prieur trahit l'évolution que la phonétique du latin parlé impose au latin écrit 2 et n'observe pas les conseils encore très précis de Guillaume de Conches († post 1154) . Le maître chartrain recommande en effet l'emploi des diph- tongues ae , oe, bien que, à la prononciation , on ne perçoive plus que le son de e. « Parce que les ignorants entendent prononcer tout ce qu'ils voient , avoue-t-il , les modernes ont décidé de n'écrire que la seule voyelle qui résonne, avec une cédille indiquant la diph- tongue » 3 . Confondue avec é en syllabe atone dès la République , puis sous l'Empire, maintenue jusqu'au XIIe siècle , la diph- tongue ae encore très vivace dans la Bible de Cava où elle est une «de ses plus célèbres caractéristiques » , tend cependant à s'at- ténuer même dans ce codex et à disparaître, comme dans la plu- part des manuscrits espagnols et même catalans 5. Et Durand , selon les habitudes acquises à son époque, écrit par exemple : ceci (113, 8) ; celibem (142, 4) ; celus et ses dérivés : celeste (141, 14 ; 142, 2) ; celitus (84, 5 ; 155, 23), etc.; eneis (aen- 82, 26) ; enigmate (155, 8) ; equiparari (68, 9) ; equipollet (220, 17) ; ereum (221 , 20) ; ethrali (66, 11 ) ; Hebrei (-braei 265 , 31 ) ; leticia (laet- 151 , 3 ) ; meandros (maean- 66, 13 ) ; mestificantes (maes- 265, 27) ; nevum (naev- 78, 7) ; sans parler du constant Manicheos . 1 CM, p. 66-67, 12 etnote ; p. 270, 9-10, n. Mais on lit « prothoplastus », p. 211, 17. Voir F. BLATT, La latinité de la Vie de saint Honoré, dans Eranos, t. XLIII, 1945, P. 74, n. I. 2 CH. MOHRMANN, op. cit., p. 409. E. JEAUNEAU, Deux rédactions des gloses de Guillaume de Conches sur Pris- cien, dans RTAM, t. XXVII , 1960, p . 230-232 ; 242 : « in quibusdam ultima tantum (sonat) ut ae, oe ... Sed ' a' et ' e' unum solum (sonum) habent : unde in eadem sillaba non possunt simul pronunciari . Sed , quamvis una pronunciatur sola, tamen debet utraque scribi . Propter imperitos qui volunt quicquid vident scriptum pronunciare, instituerunt moderni ut illa sola que ibi habet sonum scribatur, sed tamen ei virgula que sit ditongi nota subscribatur ». A. CARNOY, op . cit., p . 70, 77-78 . C.-H. GRANDGENT, An Introduction to vulgar Latin, Boston, 1907, § 210. M. NIEDERMANN, op . cit., § 30, p. 83. F. Blatt, op. cit., p. 75. C. BATTISTI, op. cit., p. 104-105. AYUSO, op. cit., dans Estudios biblicos, t. XIV, 1955, p. 151, I (1) ; 155, 5 (2). C'est à cette étude que nous nous référons désormais . Voir S. BERGER, Notices, p. 184. M.-C. Díaz y Díaz, Movimientos foneticos en el latin visigodo, dans Emerita, t. XXV, 1957, P. 375.
PHONÉTIQUE 45 Il supprime aussi la diphtongue oe au profit de e, ex. : ameni- tatem (amoen- 233 , 9 ; 262 , 8-9 ) ; fedaverat (foed- 68, 6) ; mechum (moech- 74, 2). E=I. Est-ce dû à l'instabilité du timbre ? Pour les voyelles simples, parfois il substitue e à i , phénomène archaïque assez fréquent dans le codex Cavensis , autant que l'inverse (ie) . Ces deux leçons communes au manuscrit de Perpignan, lisibles dans le Contra Manicheos avec trapezeta (-zita, 335 , 3) , rediculum (rid- 311 , 15 ) par ex. , apparaissent comme des erreurs de graphie imputables, depuis longtemps, à la confusion de sonorités entre ces deux voyelles provoquée , notamment en Espagne , par les mouvements vocaliques d'ouverture du timbre 1 . I=Y. Tout autre paraît être l'usage de y pour i . Serait-ce « la manifes- tation d'une tendance savante » dont on ignore encore les prin- cipes ou le résultat d'une imprécision phonétique ? Signe carac- téristique de l'écriture espagnole et catalane en tous genres de mots, y s'insinue dans les textes médiévaux d'Occident — on le voit dans la Vie de saint Honoré, composée au XIIIe siècle — et devient habituel à Durand de Huesca avec une incohérence telle qu'il ne saurait être le fait du copiste 2. Soit le mot idolum et ses dérivés . On observe , presque voisins : ydolum , id est idolum ... (221 , 19 ) ; au début du traité : ydolatria commun à PC (68 , 8) ; ydolatre (P) idolatre (C 110 , 16) , suivi de idolatrarum , idolatris , idolatras (110 , 19 , 22 et 111 , 3 ) . La voyelle y serait-elle l'apanage d'une seule version ? Pas du tout . Par deux fois on lit kathary et katary dans P, kathari et katari dans C (89, 2 ; 105 , 21 ) , mais ignis dans le premier et ygnis dans le second (78, 14) qui, peu après, porte igne (80, 3) . A peu d'inter- valle , on remarque sur le manuscrit de Prague : synagoga et sina- gogis (95 , 18-19 ) ; plus loin Silo (Sylo P, 97 , 12 ) ; ailleurs hyrci 1S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 155, 5 (3) et 160, 9 (6). Voir A. CORNOY, op. cit., p. 27-34. C. BATTISTI, op. cit., p. 113. J. FONTAINE, op. cit., p. 91. Sur l'ouverture du timbre provoquée par l'usage des textes liturgiques , cfr M.-C. DÍAZ Y Díaz, op. cit . , p. 370, 373 sq., spécialement p. 377-378 . 2S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 160, 9 (8) et 164, 22. Voir F. BLATT, op. cit., p. 69, 71 et 75.
4 6 I N T R O D U C T I O N (172, 18 ). Les noms propres donnent lieu à la même fantaisie . On voit Yob (P) et Iob (70 , 8) dans C qui mentionne plusieurs fois, très rapprochées , le nom du prophète Isaïe, Ysaia, Ysayas (89, 8, 12 , 24) , que P transcrit à la fin Ysaias. La même variété se manifeste avec l'emploi de i pour y : tels les cas de abisso , abissis (100, 8 ; 105, 20), abissum et abyssi (C 68, 20 ; 70, 3) ; ou de zelotipi (-typi 72 , 5 ) identique dans les deux codex . Enfin quand i prend la valeur de semi-consonne, il s'écrit tou- jours i (ou Y comme on l'a vu pour Yob), ex. : iubilos (72, 6) ; preiudicium, iniuriis (72 , 11 , 12) , etc. Mais devant i voyelle , il disparaît, comme c'est d'ailleurs souvent le cas en latin classique, ex.: eicere (eiic- 70, 22) ; obicient (obiic- 94, 30 ; 332 , 4) ; obici- mus (148, 26). OJU Généralement , l'auteur dis- tingue les voyelles o et u. Serait- ce l'effet d'une contraction de vocales vélaires uo, pratiquée dès Cicéron ? En rapport toutefois avec l'écriture hispanique et catalane, il omet à langore le u médian (-guore 177 , 29) , comme on le voit déjà chez Tertullien 1. Rempli d'incorrections apparentes , le vocalisme de Durand de Huesca manifeste , à vrai dire , l'état du latin usité en Aragon et en Catalogne au début du XIIIe siècle. B:p,v. 2. Consonantisme. Là où, normalement depuis le Ve siècle , l'occlusive sonore b devient p, par assimilation glottale devant l'occlusive sourde t2, apparaît un cas typique de dissimilation dans la graphie babtisma pour baptisma. En effet , Durand de Huesca écrit babtisma suivi en toutes lettres de baptizati (112 , 25 ; 155 , 13 , 14) ; ailleurs baptis- mate et, presque aussitôt babtismate, babtismo , baptisma (237, 10 , 12 ; 238, 7, 10) . Cette forme a d'ailleurs sa préférence , comme on le verra maintes fois plus loin 3 . Il y a donc confusion entre b et p, -- 1 S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 163, 20 (2). A. CARNOY, op. cit., p. 64. C. BATTISTI, op. cit., p. 103. TERTULLIEN , Adversus Marcionem, IV, 8 (éd. Ae. KROYMANN, CCSL 1, 1954, p. 557, 22). 2 M. NIEDERMANN, op. cit., § 68, 69, p. 183, 185. 3CM,p.242,20:«babtismate ;293,4; 297, 19:«babtisma»; 329, 18: « babtismo », etc.
PHONÉTIQUE 47 confusion reflétée par les deux versions du Contra Manicheos . On lit correctement dans C : aptata et obtinet (70, 21 et 125, 8) , altérés dans P (abtata et optinet) qui transmet normalement opta- bunt, erroné dans C (obtabunt , 108 , 4) . Ce ne saurait être le fait de copistes et l'Aragonais conserve ici la graphie espagnole , bien connue dans la Bible de Cava et le manuscrit de Perpignan 1 . De même , l'auteur supprime parfois b , parce que « toute occlu- sive labiale tombe devant s suivi d'une autre consonne » 2. C'est le cas de astinere (abst- 240, 2) . Est-il adepte du bétacisme ? Cette inversion du b en v, phéno- mène archaïque bien connu du monde latin depuis les premiers siècles du christianisme , et devenu le caractère typique des manuscrits wisigothiques et catalans, n'est cependant pas le fort du Prieur qui en offre deux cas l'un, avec confirmavit (-mabit , 105 , 26, 27 ) , l'autre à l'initiale : Vehemoth (Beh-, 78 , 22 ) , fait d'ailleurs assez rare 3. C: c/t Il est au contraire partisan de l'assibilation (ci pour ti) , apparue dans les documents des IIe et IIIe siècles , et généralement apa- nage des codex hispaniques et catalans . Ici encore , domine la fantaisie de l'auteur qui ne l'emploie pas uniformément, comme on le voit à travers les deux versions. Celles- ci transmet- tent, en effet , d'une manière identique les formes suivantes dans les sections communes : divicias (-tias 109 , 21 ) ; flagiciis (-tiis 76 , 10) ; imitacione ( 110, 8 ) ; irreciunt (78, 22) ; iusticie (78, 10) ; lacius (107, 29 ; 148, 25) ; maliciam (107, 11) ; nequiciis (78, 8) ; pocius (109, 2) ; quaciatur (74, 8) ; senciunt (110, 10) ; stulticiam (111, 2) ; vicia, viciis (107, 13 ; 110, 21, 26). MaisonlitdansC: absencium (-tium 104, 11 ) ; ignorancia, -ciam , -cium ( 109 , 13 ; 1S. BERGER, op. cit., p. 183. AYUSO, op. cit., p. 153, 2 (4). Cfr supra, p. 44, n. 5. 2M. NIEDERMANN, op. cit., § 101, p. 229. S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 153, 2 (5) ; 163, 20 (3). Voir A. CARNOY, op. cit., p. 128-141 . M. NIEDERMANN, op. cit., § 42, p. 117-119. C. BATTISTI, op. cit. , p. 153-154. Ch. MOHRMANN, Études, t. I, p. 411-412 . J. FON- TAINE, op. cit., p. 97. ' S. BERGER, op. cit., p. 183. Ayuso, op. cit., p. 154, 3 (6). Voir A. CARNOY, op. cit., p. 141-148, C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 276. C. BATTISTI, op. cit., p. 151 . CH. MOHRMANN, op. cit., p. 413.
4 8 I N T R O D U C T I O N 110, 15, 19, 20) ; perdicionem ( 106, 10) ; pertinencium ( 104, 12 ) ; precium (82, 2) ; porcionem ( 125 , 8) ; racionabilibus (66 , 8), etc., contre absentium, ignorantia ... perditionem, etc. , dans P. Est-ce à dire que ti est exclusif au manuscrit parisien ? Pas du tout . A côté de sapienciam , on voit dans le codex de Prague : sapientiam (66, 9-10 et 68, 20) et, par ex . pestilentiosiorem (76, 12) ; refragantium (74 , 7) ; sacerdotium (72 , 20) , etc. , contre la graphie en ci de la version parisienne. Si , aux chapitres communs, on lit également dans les deux documents : essencialiter (96, 27, 31) ; potencialiter (96, 29 ; 97 , 8 ) ; à peu d'intervalle C porte à la fois pre- sencialiter (96, 28 ; 97, 7) et presentialiter (97, 1) . Ailleurs, on re- marque essentiam et potenciam (97, 27-28) ; substanciam vel essentiam (224, 10) et, indifféremment , largicione (253 , 8) ; pacie- tur (150 , 13) ; species ( 194 , 23 ) , etc. ; très rapprochés concionator et contione ( 194 , 5 , 6) et , très significatif dans la citation de I Tim. 4, 4 gratiarum actione, que Durand commente ensuite sous la forme grat-accione (235 , 23 et 236 , 9-10) . Les exemples de l'assibilation foisonnent à travers le Contra Manicheos où, parallèlement, se maintient l'orthographe clas- sique. cc c/g. c/q c/s. Le redoublement de l'occlusive sourde c, usuel en pays espagnol et catalan 1 , n'est pas étranger à l'auteur, comme l'indiquent les mots occulis (100 , 10) ; peccunia (pecu- P 121, 2) ; placcans (72, 23), etc., bien que le contraire, c'est-à-dire la réduction de cc, lui soit également connu , ex. : ocidere (occ- 167,25 ) . En cas de confusion entre deux occlusives palatales , l'une sonore g , l'autre sourde c , il donne la préférence à celle-ci dans castrimargie , à l'encontre d'Alain de Lille (gastr-) 2 . Le même choix le guide aux dépens de l'occlusive vélaire qu , selon les normes wisigothiques et il écrit : scamis (squa- 76 , 7) , calitas (103 , 14) et locor ( 127, 9 ; 278, 30) au lieu de qualitas loquor, visibles dans P où apparaît condam, alors que C, par trois fois successives fidèle à quondam (97, 10 , 15 , 17) , porte ailleurs secuntur 1 S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 153, 3 (1). 2 CM, p. 76, 9 et note . DU CANGE , Glossarium mediae et infimae latinitatis , Niort, t. II, 1883, p. 213 et t. IV, 1885, p. 42, donne les deux formes. Voir A. CAR- NOY, op. cit., p. 153. C.-H. GRANDGENT, op. cit. , § 263. M. NIEDERMANN, op. cit. , §93, p. 216. C. BATTISTI, op. cit., p. 157.
PHONÉTIQUE 49 pour sequuntur (248, 8) 1 . Est-ce le fait d'une erreur phonétique par assimilation de c à ss ? Les deux versions mentionnent Colocensibus (Coloss- 90 , 16 ; 109, 6) 2. c /k. Bien plus importante est , par sa fréquence, la substitution de k à c, graphie d'origine grecque, recommandée au IVe siècle, devant la voyelle a par les grammairiens Victorinus et Audax et qu'Isidore avait plus tard déconseillée 3. Ce grécisme orthogra- phique, une des curiosités du codex Cavensis , s'apparente d'ail- leurs chez Durand à un souci de précision dans le choix des termes, ce qui amène sous sa plume bien des mots de racine hellénique. Mais, une fois de plus, l'uniformité graphique est contraire à son tempérament . C'est ainsi qu'il écrit à plusieurs reprises karitas , karitate (103 , 13 ; 170, 22 ; 216, 5 ) et, presque sur la même ligne caritate et kar- (218, 5 , 6) ; ailleurs, cari- tatem (172, 1) ; tout proches karitate et car- (221, 33, 35 ; 222, 1). On remarque de même : kachologorum (72 , 7) ; kathedram ( cath- P 95, 7) ; katholica, katholici (94, 19 ; 286 , 20) ; indifféremment : katari (105, 21), kathari (89, 2), katharorum (154, 23 ; 193, 26) et chatari (272, 10), Cathari (165, 5 ; 169, 12 ; 280, 29), catharo- rum (137, 7). D, d/t. Devant une occlusive vélaire sourde , qu'elle soit pure (c) ou labialisée (qu) , il maintient parfois la dentale sonore d. Aussi , le préfixe ad n'est - il pas toujours assimilé en ac . Ce fait , connu de la Bible de Cava 5, apparaît dans le Contra Manicheos aux termes : 1 S. BERGER, op. cit., p. 183. AYUso, op. cit., p. 153, 3 (5). M. NIEDERMANN, op. cit., § 42 et 93 , p. 116 et 216 : « qu perd son appendice labial et se convertit en vélaire pure c » . Pour H.-H. JANSSEN, qu et gu en latin . Hommages à M. Nieder- mann, dans Latomus, t. XXIII , 1956 , p . 184-190 , qu n'est pas une consonne unitaire avec appendice labio -vélaire , mais un groupe de deux consonnes dis- tinctes. 2 Voir C. BATTISTI, op . cit . , p . 164 , mais il s'agit plutôt ici de groupe consonnan- tique. C. BATTISTI, p. 144 et 145-146. J. FONTAINE , Isidore de Séville, t . I, Paris, 1959, p. 92 et notes. AYUSO, op. cit., p. 160, 10 (1). On ne le rencontre pas dans le ms. de Perpi- gnan. Voir M. NIEDERMANN, op. cit., § 83 (1o) et 93 ; p. 204 et 216. AYUSO, op. cit., p. 154, 4 (2) . Cfr ci-dessus, n. 1, sur qu labialisé.
50 INTRODUCTION adcepta (acc- 281 , 29) ; adquirenda (acqu- 121 , 2) , etc. C'est encore une forme de préverbe non assimilé que l'on trouve devant la nasale n, ex. adnichilantur (ann- 195 , 18) . Mais il n'échappe pas à la confusion des homonymes dt, par rotation consonantique, apparue dès l'Empire en position médiane ou finale. Ce phénomène, qui a fort préoccupé Isidore , est très caractéristique de l'orthographe en Espagne et au Roussillon : il y a interversion entre les occlusives dentales sonore et sourde 1 . On le remarque dès le premier mot du Contra Manicheos , au codex de Prague Reverentissime (-dissime 66 , 2 ) et plus loin : inquid (-quit 94, 24 ; 102, 7) , reliquid (167, 33), etc. Le cas de sed retient l'attention . Généralement abrégée (B) , la forme set typiquement catalane , très fréquente dans le manus- crit de Paris 2, l'est beaucoup moins dans la version de Prague . Après le signe habituel (B) , celle-ci laisse-t-elle surgir exception- nellement la graphie set (288 , 22 et 23 ) ? En réalité, à la suite et au milieu d'abréviations accoutumées (114, 15 , 16, 26 ; 260 , 7, 12 , 15 , 26) , elle ne manque pas d'offrir plus souvent le mot sed en toutes lettres (114, 23 et 260 , 23) . F , flph. Visible dans le manuscrit de Perpignan, le f simple n'est pas plus incorrect dans le Contra Manicheos avec les expressions : afectionum , efulcire, oficiunt (308 , 12 ; 106,7 ; 183 , 26) , etc. que le f géminé de affatim, affatus par ex. , usités aux dépens d'un latin plus correct , où les graphies adfatim , adfatus 3, avec d non assi- milé sont plus fréquentes . La mutation consonantique de ph devenu ƒ, assez courante dans les manuscrits wisigothiques , explique blasfemiam , Efesiis de C (blasph - Eph - P 116, 5 ; 110, 11, 14) , etc. Comme Isidore, --1S. BERGER, op. cit., p. 184, 185. Ayuso, op. cit., p. 154, 4 (3) et 163, 19 (1). Voir A. CARNOY, op. cit., p. 173-175 . C.-H. GRANDGENT, op. cit., §. 282. C. BATTISTI, op. cit., p. 59-60. J. FONTAINE, Isidore, t. I, p. 87 ; éd. Traité de la nature, p. 97-98. 2S. BERGER, op. cit., p. 185. Pour le manuscrit de Paris, CM, p. 98, 27 ; 132, 18, etc. 3 S. BERGER, op. cit., p. 184. M. NIEDERMANN, op. cit., § 46, p. 125. CM : «<affatim», p. 166, 26; 276, 5; «affatus», p. 235, 15. Voir infra, p. 55: «exu- flanda ». M. GRAMMONT, Traité de phonétique, Paris, 1939, p. 169. AYUSO, op. cit., P. 155, 6 (2).
PHONÉTIQUE 51 Durand de Huesca serait-il indifférent aux variations graphiques ph /f des mots d'origine grecque où le intervient ? En tout cas, il emploie celui-ci dans certains mots latins. Il écrit aussi bien nefande, nefariam (neph- P 78, 2 ; 136, 2) , que nephas (190 , 24) et , à peu d'intervalle , nefarium et nepharie (128, 18 ; 129, 2) . Sa préférence pour les graphies compliquées reste cependant notoire : multiphariam (70, 21 ; 260, 15) , multipharie (-farie P 113 , 22) ; phedere (313 , 14) , etc. , répondent à ces considérations , visibles encore dans apostrophando, apostrophantes que, de ce fait, il écrit correctement. L'Aragonais demeure vulnérable aux in- fluences helléniques, auxquelles Marius Victorinus Afer avait paru moins sensible 2. G: ch, d. Après la transcription grecque dexenklatin(=ch)auIVe siècle 3 , la gutturale aspirée ch devient la sonore g, d'où la graphie tegnosus pour technosus , de réxvn (66 , 12 ) . Comme devant f1 , ad est assimilé devant g dans aggrediar , au lieu de adgrediar (87 , 8) . H. La lettre h pose des problèmes beaucoup plus complexes. A vrai dire cette aspirante qui , en position intervocalique , a pour simple fonction de marquer la prononciation bisyllabique, tend à s'affai- blir depuis le IIIe siècle avant J.-C. Cet effacement s'accentue au cours des siècles au point que nihil, par ex . , devient nil . La tradi- tion établie amène aussi la chute de h initial devant une voyelle , dès la fin de la République , et ces altérations se prolongent au début de notre ère jusqu'au jour où, par réaction contre le vul- gaire , les classes sociales plus élevées rétablissent l'aspirante initiale. Cette tendance , manifestée dans les inscriptions chré- tiennes antiques, prélude à l'écriture scolastique médiévale 5. La synthèse de cette évolution éclaircit l'incohérence graphique, finalement de bon aloi , du Contra Manicheos. Lit-on nettement 1 C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 145, 146 et 332. C. BATTISTI, op. cit., p. 178- 180. J. FONTAINE, éd . Traité de la nature, p . 99-100. CM, p. 72-73, 16, note, Victorinus écrit : « apostrofat » ; p. 106, 5 ; 256, 7. ' C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 144, 145 et 332. M. NIEDERMANN, op. cit., § 40, p. 113-114. C. BATTISTI, op. cit. , p. 179. Voir ci-contre, p. 50. A. CARNOY, op. cit., p. 246. C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 250, 251 , 252. M. NIEDERMANN, op. cit., § 50, p. 136-137 . C. BATTISTI, p . 135-136.
52 INTRODUCTION nil (275, 27) ? Par ailleurs michi et nichil apparaissent constam- ment . Les exemples suivants donnent un aperçu des différents sorts, faits à la lettre h, par Durand de Huesca . A. Tendance vulgaire. H omis à l'intérieur des mots, ou en hiatus syllabique, ex. : abstraendo (abstrahe- 187 , 9 ) ; Ateniensibus (Athe- 134 , 22) ; Corin- tios (-thios, 176 , 17 ) ; debaccantibus (debacch- 82, 6) ; iniantes (inhi- 76, 10) ; pulcra, pulcritudine, pulcritudo (pulchr- 151 , 11 ; 158, 29 ; 146, 13), etc. H initial omis, ex. : agiographis (hag- 279 , 30) ; ebetare (heb- 175 , 2) ; ebrayce (heb- 144, 13) ; Ebreos (229, 33 et 198, 22) non loin de hebreis (198, 29) ; esitatio (hes- 166, 32) , etc. ; esterna ( 179 , 6) ; istorice , istorie (257 11 ; 258, 2) ; ordeum (205, 13 et 16) ; ortantur (147, 8 ; 154, 21), mais le scribe a corrigé précédemment avec un h suscrit : hortantur (89, 6) et on lit ailleurs hortatus ( 127 , 3) ; ortorum (70, 7 ) ; ypocrisantes (147 , 4), etc. B. Graphies savantes, par réaction . - H supplétif initial, ex. : habundabit, habundantia, habundantius ( 170, 21 ; 98 , 15 ; 172 , 24) , comme chez les écrivains de basse époque qui ont doté d'un h initial abundare, devenu l'augmentatif de habere 1 ; happrehendunt (157, 9) ; haspides, haspidum (78 , 15 ; 209, 18 ) ; hodio, exceptionnel, d'ailleurs aussitôt suivi de odit ( 118 , 10 , 11 ) et des formes régulières odio, odientes (131, 14-132, 3) ; honagri ( 172, 15) ; honus (310, 17) et le mot hostium (ostium) , maintes fois répété ( 153 , 14, 16 ; 166, 26 ; 260, 18 ) , etc. , prêtant à confusion avec son homonyme parfois voisin (331, 9 et 13), etc. H supplétif intervocalique , ex. : abhominatione (abom- 80 , 6) ; archana, archu (arca- 111 , 8 ; 70, 20 et 118, 4) ; cathaclismum (68, 4) ; cathena (68, 19) ; Danihel (138, 1), Danihelis (137, 21 ; 138, 23), Danihele (137, 24 ; 119, 1), parfois fautif : Daniehlem (250, 22) ; Iheremiam (138, 6 ; 250, 28) ; Nicholaus (76, 1) ; prothoplasmati (66, 12 ) ; prothoplastus (211 , 17 ; 270 , 9-10 ) , etc. H est parfois interverti : hanelat, hanelavit (anhe- 208, 8 ; 107, 11 et 280, 1). Les deux versions correspondent en général . Cependant, en bien des 1 A. ERNOUT, (H) abundō- habeō, dans Studi in onore di Gino Funaioli , Rome, 1955 , p. 37-39, et Philologica II, p. 222-224.
PHONÉTIQUE 53 cas, C est meilleur que P où on lit : coheternum (89 , 10 , 14) ; cohope- ratus (131, 1) ; de ortatur (114, 8) ; exalans (76, 13) ; hoderunt (121, 13), etc. , mots corrects dans le manuscrit de Prague 1, où persiste toute- fois la fantaisie , par ex . avec les graphies Lucas (95, 12 et 25) et Luchas (93, 3 et 218, 27) ; Lucam (93, 25) et Lucham (93, 18 ; 296, 10), etc. Omise ou supplétive , placée au début ou au milieu d'un mot , la lettre h est un signe typique de l'orthographe wisigothique et catalane 2 , à laquelle répond celle de Durand de Huesca . L: dl, ll. L'assimilation de l'occlusive dentale sonore d suivie de la latérale , forme de latin archaïque , subsiste dans alludentes (adl- 88, 34 ) , cependant que l double, faussement géminé, visible dans les manuscrits hispaniques, apparaît aussi dans le Contra Manicheos avec mallens , (145 , 11 ) ; pellicatui (76, 9) 3 , etc. M. La même occlusive suivie de m (dm) , aboutit à mm dans : am- miniculante (adm- 226 , 6) , amminiculatur (114 , 24) ; ammirabilis (adm- 114, 6) ; ammisceri (adm- 317, 6) où, peu après, la géminée se réduit à m simple : amisceri (318 , 21 ) . Le fait se renouvelle plusieurs fois en des cas divers d'occlusive double intervocale. Ex.: comentate (comm- ( 198 , 5 ) ; cominando et , tout proche, com- minando (266, 4 et 12 ) ; cominatione ( 149 , 24 ) ; cominus (206, 10) ; commiserint et comisisse (267 , 13 , 14 et 298, 1 ) ; commixti et comixti (142, 25 et 146, 11 ) ; comodum (254 , 25) ; consumans, consumantes, consumatione (90 , 2-5 ; 199 , 16 ; 146, 15-16 et 156, 31) ; Flamini et Flamminis (74, 4 et 217, 19) ; stema (68, 12) , etc. Cette réduction de mm en m caractérise d'ailleurs l'écriture wisi- gothique et catalane . La substitution de m à n, peu fréquente, 1 CM, aux mêmes lieux : « coeternum, cooperatus, dehortatur, exhalans, oderunt ». 2 S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 156, 8-158. Sur l'orthographe de certains mots cités ici : « ortus, habundare, hanelare, agiographus », etc. , voir K. STRECKER, Introduction à l'étude du latin médiéval, trad . Paul Van de WOESTIJNE, Lille-Genève, 1948 , p . 34 ; trad . R.-B. PALMER, Berlin, 1957, p . 60. M. NIEDERMANN, op. cit., § 43 et 77, p. 119-120 et 197. C. BATTISTI, op. cit., P. 57-58. Ayuso, op. cit., p. 160, 11. M. NIEDERMANN, op. cit., § 75 et 63, p. 193-194 et 164. Voir aussi S. BERGER, op. cit. , p. 184. M.-C. Díaz y Díaz, Movimientos fonéticos en el latín visigodo, dans Emérita, t. XXV, 1957 , P. 379-380.
54 INTRODUCTION ex. amfracte (254 , 14) , mais ailleurs anfracta ( 122 , 3) , se voit néanmoins dans la Bible de Cava 1. N. Quelquefois apparaissent des cas << d'assimilation consonantique insolite de m en n », devant les occlusives palatale ou dentale. Ex.: inprudentes (imp- 78 , 16) ; pessundant (-sumd- 144 , 8) ; quandam (82, 12 ; 210, 21 ) 2 , etc. Mais, par recomposition analo- gique de la nasale dentale n , qui s'était assimilée à la nasale labiale m , dans les cas où le préfixe négatif in précède un mot com- mençant par m, on voit aussi : inmaniter , inmortali , inmutabilis, etc. 3 A la suite de nasales et liquides géminées, intervocaliques, la confusion phonétique amène la simplification de l'une d'entre elles, ex. anullatum, anullentur (ann- 122 , I ; 280, 26) ; n seul subsiste aussi dans concinando (-cinnan- 78, 15-16). P . En position identique, la réduc- tion d'une consonne double , fait connu au moyen âge , notamment en Catalogne , explique opidum , au lieu de oppidum (68 , 22) 4. S'il faut attribuer à l'influence du latin populaire le p intercalé entre les nasales m n, ex. : columpne, columpnis (66, 2 ; 82, 25) ; sompno (72 , 3) ; d'autre part cette occlusive parasite intervient aussi entre les éléments m t, ex. : verumptamen (185 , 4) 5 , etc. R. La simplification de r répond aux lois phonétiques habituelles, déjà considérées pour les doubles consonnes on l'observe dans horibilem (horr- 197, 1 ) ; mais le vieux latin réapparaît avec la non assimilation de nr en rr, ex .: conregnare (corr- 269 , 11 ) o. 1Ayuso, op. cit., p. 160, 12 (1). 2M. NIEDERMANN, op. cit., § 87, p. 208-209. Ayuso, op. cit., p. 161, 13 (3). J. FONTAINE, éd . Traité de la nature, p. 101 . CM, p. 96, 5; - 114, 12; 280, 15 ; 99, 16. M. NIEDERMANN, op. cit., § 89, p. 212. Ayuso, op. cit., p. 161, 13 (2). S. BERGER, op. cit., p. 184. M. NIEDERMANN, op. cit., § 63, p. 164, sur la simplification de consonnes doubles . 5M. NIEDERMANN, op. cit., § 95, p. 219-220. M. NIEDERMANN, op. cit., § 78, p. 197-198. Cfr ci-dessus n. 4. Dans le ma- nuscrit de Perpignan, on voit aussi v pour vr, S. Berger, op. cit., p . 185.
PHONÉTIQUE 55 S. De même, les formes exuflanda, exuflantes (96, 5 ; 98, 6) , exufla- tur, exufletur (104, 20 ; 191 , 19) ; exurgent (170 , 14) ; résultent de la simplification phonétique de la géminée x s, fréquente dans les codex hispaniques et catalans : la labiale sourde, s, tombe1 . La réduction normale de s , dans le cas de trois consonnes, peut parfois représenter une valeur sémantique. Les verbes expectare (exsp- 279, 7 ; 285, 21, 28), expectemus (159, 29), par ex., ont ici le sens d'attendre , et non celui de spectare : il s'agit d'une simplification classique devant une consonne 2 . T. Assez sporadique , le redou- blement consonantique de l'occlu- sive sourde t entre deux voyelles laisse persister la forme primi- tive de la consonne simple , telle qu'on la voit dans les manuscrits catalans . C'est pourquoi on remarque l'écriture variée de com- mitebant et comittebant (266 , 15 et 303 , 25) ; literam et litteram (150, 9, 23 ; 304, 21) ; literati et litterati (242, 11 ; 243, 17) ; mitam ; omitentes (252 , 17 ; 189 , 22 ) , etc. Parfois , le redoublement est aux dépens de l'aspirante, ex. : Atteniensibus (Ath- 122 , 14) . Z. Lettre grecque , la fricative dentale sonore z se maintient dans certains mots de même origine 4. Elle peut aussi résulter d'une altération à l'intervocalique ou à la finale . C'est le cas pour le z médian de cathezizans (de catechizo, katηxíčew ), alors que le second z correspond à 【 (68 , 14) . De 【 aussi provient le z intervocalique de bizanzena ( 105 , 2) alors que le second n'est peut-être que la confusion de z pour s , suite d'une mauvaise lec- ture comme en font preuve certains témoignages graphiques antérieurs au Ve siècle 5. En tout cas, serait-ce même depuis l'époque de Sylla , z est parfois assimilée à di , comme le - 1S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 163, 18 (3). M. NIEDER, MANN, op. cit., § 63, p. 167. On lit aussi CM, p. 76, 3 ; 198, 5-6 : « exsufflatum- exsufflatores ». 2 A. ERNOUT, Philologica II, p. 202. J. FONTAINE, op. cit., p. 96. S. BERGER, op. cit., p. 185. M. NIEDERMANN, op. cit., § 60, p. 160-161. ♦ CM, p. 68, 14 et note. M. NIEDERMANN, op. cit., p. 14. A. CARNOY, op. cit., p. 156. C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 246 et 338. C. BAT- TISTI, op. cit., p. 146.
56 INTRODUCTION remarque Isidore, ce qui explique la forme zabulus (diab- 166 , 30, 172, 19) 1. COMPLEXITÉ . A l'exemple du vocalisme, le consonantisme de Durand de Huesca est , on le voit , fidèle soit à une écriture locale , d'origine catalane ou hispanique , soit à une tradition plus lointaine, wisi- gothique, fruit de l'évolution phonétique du latin . Les aperçus de cette évolution peuvent justifier l'orthographe du Contra Manicheos, sans en éclaircir tous les aspects insolites. Aux in- fluences typiquement régionales dont l'Aragonais est empreint, s'ajoutent la prédilection marquée de l'auteur pour l'écriture cor- respondant à l'étymologie des termes et une recherche un peu pédantesque des formes savantes. Le tout aboutit peut-être à une incohérence graphique assez déroutante , mais révèle au lec- teur attentif une langue vivante, aux contours imprévus et riche des saveurs du terroir . Morphologie et Syntaxe . La forme des mots qu'emploie Durand de Huesca dans son traité confirme-t-elle ces considérations ? Sans entreprendre ici une étude morphologique, divers aperçus peuvent être signifi- catifs. Tel celui du démonstratif pluriel au nominatif : hii et aux datif et ablatif : hiis. La graphie géminée, hii due au « croisement de hi et ii », particulière à la Bible wisigothique de la Cava, au manuscrit de Perpignan , apparue en « Espagne dès Priscillien », au milieu du IVe siècle, se propage au point d'être à peu près constante chez le Prieur 2. Bien souvent, il n'hésite pas à employer des formes verbales archaïques : enfiteri, pellicent, veterescunt, inveterescent, etc. 3 1 C.-H. GRANDGENT, op. cit . , § 339. C. BATTISTI , op. cit. , p . 184. J. FONTAINE, Isidore, t. I, p. 92-93, note 3 ; éd. Traité de la nature, p. 98. 2 S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 159, 9 (3). J. FONTAINE, éd. Traitédelanature, p.107.Voir CM,p.70,11sq.; 102, 2 :« etdehiisque» ; 112,7 : << In hiis verbis ... » ; 148 , 24 : « super hiis inferiis » ; 164, 12 : « Hiis auctorita- tibus»,etc.,p.170,27;199,14;248,8;275,21,etc. 3CM,p.70,1;147,8; 154,9et281,1,5et7,etc.
MORPHOLOGIE ET SYNTAXE 57 LIBERTÉ DE LA SYNTAXE . Cette langue assez coriace, notamment au Prologue et à certaines sections qui précèdent divers chapitres du Traité cathare, ne suit pas toujours les règles classiques de la syntaxe latine. Fréquemment , elle adopte les normes de la Vulgate ou les coutumes des Pères ; ainsi , apparemment défectueuses, ses formes grammaticales ne sont pas fautives : elles traduisent la liberté que les chrétiens ont toujours pratiquée envers le latin. Certaines tournures , dues à des emprunts bibliques ou prati- quées depuis le haut moyen âge et signalées par Ch . Mohrmann 1, ne sont pas rares sous la plume de Durand de Huesca . Selon la Vulgate, il utilise le substantif adjectivé Israeli , qu'il s'abstient peu après de décliner 2. Comme Isidore de Séville , l'auteur garde une leçon grecque à l'accusatif, ex . : in Apocalipsin , au lieu de l'ablatif exigé , avec désinence en i3 , fait visible aussi dans une homélie wisigothique 4 . Bien d'autres exemples méritent d'être cités. Lorsqu'il y a plu- sieurs sujets , l'auteur accorde le verbe avec un seul , souvent celui au masculin, ou avec le substantif attribut , aux dépens du sujet au pluriel, par ex.: ut asserit b. a. Petrus et Paulus (106, 9-10) ; – intellectus et nota ... cassandus est et... exuflandus ( 282 , 17-18 ) : les adjectifs verbaux prennent le masculin singulier de intellectus et non le féminin de nota ; - propter corruptionem et deteriorationem que inflicta est (208 , 9-10) , etc. Avec un collectif, il met le verbe tantôt au singulier, tantôt au pluriel, ex .: oves populus erat ..... cognitus ... divisus (290 , 18-19 ) ; - de populo illo hebreo ... quia 1 CH . MOHRMANN, Études sur le latin des chrétiens , t. I (Storia e Letteratura , 65) , Rome, 1958. Traits caractéristiques du latin des chrétiens, p . 35-41 ( = Studi e Testi, 121 , p. 937-966) ; Le latin , langue de la chrétienté occidentale , p. 57-66 ( = Aevum, 24, 1950 , p. 133-161 ) ; La latinité de saint Benoît , p. 415-425 (cfr supra, p. 42, n. 2) ; Études, t. II (Storia e Letteratura, 87) , Rome, 1961. La langue de saint Benoît , p . 328-338 . Voir en outre : Les éléments vulgaires du latin des chrétiens, dans Vigiliae christianae , t. II , 1948 , p . 89-101 ; 163-184 . CM,p.278,30et279,3;292,10,12.Onlitàlafois:«populoIsraeli»,et « oves domus Israel ». Le cas est surtout visible dans l'Antiheresis (Controverses II , 12. Append . p. 216, 11 , 17 ; 222 , 29 ; 226, 31 ) : Presque toujours dans le Contra Manicheos, le copiste donne l'abréviation : « in Apocal. », mais à p. 131, 23 on lit dans P : a<< -calipsin ». Voir J. FONTAINE, éd. Traité de la nature, p. 108 et n. 2. M.-C. DÍAZ Y Díaz, Anecdota Wisigothica I, Salamanque, 1958, p . 82 , 70.
5 8 I N T R O D U C T I O N temptabant (277, 5-6) , etc. , accords acceptés par la Bible et par bien des auteurs chrétiens 1. Dans deux phrases voisines , à peu près similaires , il met le complément au datif dans l'une, à l'accusatif dans l'autre, selon qu'il le fait accorder avec les verbes deferendo ou cognovisse 2. Ailleurs , Durand mêle les temps du subjonctif : plus-que- parfait et imparfait, par un souci de pure variation plutôt que d'exactitude , ex . : si ignis descendisset ... consumeret ... perderet... consumpsisset (296 , 19-20) 3. Ou bien , il emploie l'infinitif futur avec ut et le subjonctif, fait connu dans la patristique , ex. : omnes... orasse creduntur ... habituros (au lieu de ut abirent) , ut... possent* ; et n'hésite pas à transformer un verbe transitif ( notare) en intransitif, ex . : ad quod nequiter notaverunt 5, etc. D'autre part , le polémiste introduit fréquemment les subor- données au moyen de locutions conjonctives de renforcement : ad hoc (99 , 8) ; ob quid (98 , 21 ) et surtout ob hoc en corrélation avec quod, parfois même en tournure inverse . Au lieu d'une propo- sition infinitive, il construit aussi des phrases complétives à partir de quia dépendant de patet 7, et même à partir de que à la place du quod classique . C'est « l'affaiblissement du quod » en quia, déjà visible aux premiers siècles , plus tard chez Isidore et qui aboutit, on le voit, au que roman 8. 1 A. BLAISE, Manuel du latin chrétien, Strasbourg, 1955 , p. 124, § 200-203. 2 CM, p. 134, 1-2 : « demonstremus Domino Ihesu Christo, qui Deus est , hunc mundum deferendo maxime cognovisse » ; p. 134, 16-17 : « in quibus aperte innuitur hunc mundum cognovisse Dominum Ihesum Christum » . A. BLAISE, op. cit., p. 136, § 232, donne divers exemples où, chez les Pères, le plus-que-parfait commence à s'employer avec la valeur d'un imparfait . 4CM, p. 261, 28-262, 1. Voir A. BLAISE, op. cit., p. 184, § 332. CM, p. 209, 21-22. Voir A. BLAISE, op. cit., p. 127, § 210. • CM, p. 93, 6-7 : « Quod ipsum templum manufactum specialis domus Dei esset et ob hoc veneranda » . Voir note suivante. ... ?Onlitparex.p.138,9:«Undepatetquod»;p.142,11-12:«Patetergo quod » et p. 165, 12 ; mais aussi, p. 128 , 14-15 : « Unde patet quia amici eius sunt, quia sic... » ; 155, 3 : « que ob hoc Iherusalem dicitur quia... » ; p. 114, 26, 28, 30 : « Sed quia iuxta Sapientiam ... quia summe mali sunt effecti ... et ob hoc... ». Ailleurs on remarque, p. 103 , 10 : « Et sciendum est quia... ». Voir C.-H. GRAND- GENT, op. cit., § 82. A. BLAISE, op. cit., p. 150, § 262. ... • CM, p. 155, 18, 19 : « sed ob hoc dicitur... que ». C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 168. M.-C. Díaz y Díaz, Antologia del Latin vulgar, Madrid, 1950. Formulae Andecavenses (VIe s .) , p . 208, 3-7 : « Rogo te utique coticis puplici patere iobeatis, qua ( = quia) habeo, quid apud acta prosevere debiam » . Ici , le qua annonce déjà le que roman . A. ERNOUT , Philologica I , p. 17. J. FONTAINE, éd. Traité de la nature, p. 114.
MÉTHODE ET PRÉSENTATION DE L'ÉDITION 59 CONCLUSION . Ces considérations générales un peu succinctes sur la langue de Durand de Huesca , jointes à l'étude analytique de la graphie , permettent de mieux comprendre la complexité de l'écrivain , de le situer dans son monde propre de la Catalogne . Son traité porte les caractères distinctifs du latin local, enrichi par les exigences intellectuelles d'un auteur soucieux de la propriété des termes, attentif aux nuances exprimées par une graphie parti- culière et originale . Avec la personnalité si spéciale de l'Aragonais , le Contra Manicheos reflète aussi les traditions hispano-catalanes et témoigne du latin usité sur les deux versants méditerranéens des Pyrénées, au début du XIIIe siècle . Méthode et présentation de l'édition . RESPECT DU TEXTE ORIGINAL . Dans ces conditions , la néces- sité s'impose pour l'historien de respecter ce langage pétillant et cru que traduit une orthographe apprêtée, certes, mais dont la corruption apparente trahit en fait tout un processus d'évolution linguistique. Publier ce document jusqu'ici totalement inconnu , en gardant à cette langue spontanée la graphie primitive que transmettent les manuscrits et rendre cependant le texte lisible au lecteur, tels sont les principes directeurs qui ont inspiré la méthode employée dans cette édition . Les deux codex présentent la controverse en continuité , sauf aux débuts des chapitres et à chaque insertion correspondante du Traité cathare . Celui -ci est publié selon la première édition. que nous en avons donnée, mais avec quelques améliorations et modifications : les corrections orthographiques (sigles [ ] >> placées dans le texte disparaissent , ainsi que le troisième apparat , disposé pour montrer les rapports entre les citations bibliques employées par les cathares et celles des hérésiologues de l'époque . La ponctuation , très approximative des manuscrits , a du être complètement remaniée pour la rendre intelligible et l'on a introduit ici , avec les majuscules opportunes , les alinéas et la division en paragraphes . Des deux témoins, le choix du manuscrit de Prague était iné- vitable, non qu'il soit le plus ancien des deux - la version pari-
60 INTRODUCTION 1- sienne semble quelque peu antérieure 1 — mais parce qu'il offre d'abord le texte intégral des vingt -et-un chapitres. Ensuite , dès le Prologue, on relève dans P des omissions dues au copiste , qui saute plusieurs fois une phrase, notamment dans la longue déclamation : « Ubi est zelus » 2 ; fait qui se renouvelle encore par la suite, alors que les oublis de C sont rares et minimes 3. - L'édition, établie d'après la version de Prague, en reproduit généralement l'orthographe, améliorée au besoin dans les sec- tions communes par les leçons appropriées du texte parisien - qui n'est guère supérieur à l'autre ou, en cas de fautes gros- sières , amendée de notre fait ; bien que les copistes se soient relus, un certain nombre d'erreurs subsistaient à leur actif et exigeaient une correction 5. On ne saurait normaliser ou rectifier des leçons authentiquement fidèles à une tradition bien connue, dont les témoins ont la valeur manifeste des codex wisigothiques : leur réalité linguistique intéresse le philologue. Pour faciliter toutefois la lecture du document , on se contente ici de supprimer les agglutinations (idest, ineis, etc. ) , d'unir les mots décomposés (ad versus, in corruptibiles, etc. ) . Un même sort n'est pas réservé aux lettres ramiques , uniformes à cette époque : i = j ; u = v. Selon l'habitude courante des médiévistes , on garde l'uniformité graphique du moyen âge entre i et j, avec sa double valeur de voyelle ou de semi-consonne , mais on distingue les u des v 7 . MAINTIEN DES ANOMALIES . Ceci dit, toutes les anomalies graphiques susceptibles de répon- dre à une tradition explicite sont maintenues telle la monotongue e, constante dans les deux versions . On conserve l'assibilation , c pour t, continuelle dans 1 Traité cathare, p. 27. Cfr supra, ch. I, p. 30. 2CM,p. 72, 22-23; 74, 1-2etn. * CM, p. 111, 8-9 ; 112, 14-15 ; 118, 1-2, etc. Pour C cfr p. 123, 25-26. Voir supra, ch. II, p. 45 (i-y) ; p. 47-48 (c-t) . Pour les textes de Pet C voiraussi par ex., pp. 66, 68, apparat 1o. Voir supra, p. 40. Voir supra, p. 42-43 . ' Par ex., voir p. 137, 19 : « iniustis, periuris, eius » ; 137, 20 : « visibili, invisi- bili»;p.137,15:«voluerit»;p.137,18:«avaris»,etc. Le pronom relatif que répond à la fois au neutre pluriel, accusatif ou nomi- natif, ex. p. 100, 8-9 : « multa ... que Deus ... fecit. Eorum autem que possunt videri » ; et au féminin, nominatif singulier ou pluriel : p. 154 , 12 : « meretricem que corrumpit » ; 154, 12 : « locuste... qne ibi homines cruciarent » etc.
MÉTHODE ET PRÉSENTATION DE L'ÉDITION 61 C qui mêle aussi la graphie classique 1 . On retient les altérations phonétiques de y pour i et inversement, b pour p , k pour c . On a résolu l'abréviation constante de B en donnant la préférence à sed, plus fréquemment écrite en toutes lettres dans la version de Prague que set, laissé néanmoins quand ce terme apparaît (ex. p. 288, 23 ) . Enfin on ne corrige pas le dédoublement ou non des consonnes (ex. comovebitur, literam, occulus) . L'aspirante h suscite des difficultés plus notoires, surtout quand , en position initiale, son ajout ou son omission altère la valeur sémantique du mot, ex. hostium pour ostium. L'étude minutieuse de la graphie du Contra Manicheos a permis au lecteur de se familiariser avec toutes ces anomalies, que seul peut expliquer le processus de détérioration du latin classique, analysé plus haut et conforme à l'évolution phonétique de la langue courante. Le lecteur doit donc s'attendre à des bizarreries d'écriture. Le vocabulaire lui paraîtra obscur. Il se heurtera à des mots doubles inusuels , mais connus cependant à l'époque , tels : flocci- facientes (257 , 8) , floccipendi (102, 1 ; 234 , 6 ; 295 , 29) ; iuncipen- dendus (290, 21) ; naucipendi (76, 10-11 ; 219, 18 ; 237, 6-7; 291 , 22) , etc.; perisologici ( 226, 8) , etc. ; à des expressions dé- rivées : folociniis floccifactis (301 , 7) . Il se trouvera en présence de néologismes , fabriqués par l'auteur : apocalista (70, 23 ; 153 , 7) , apocalistica (151 , 27) ; de diminutifs inédits : glosulata (253 , 12 ) ; ou de mots assez rares : stultizantes (319, 21) ; zima (231, 7) ; zimantes (244, 4) ; parfois d'origine grecque : tegnosum (66 , 12 ; 230, 12) ; zamia (68 , 26) , etc. A ce vocabulaire assez recherché s'ajoutent des locutions archaïques : augmentantur (72, 4) ; erratile (76, 2 ) ; recidivati (70 , 8) ; venustata (70 , 25 ) , etc. DOCUMENTATION . Or, de même que la graphie de Durand de Huesca dépend d'une tradition, sa terminologie parfois insolite répond toujours à une recherche philologique de l'auteur , sensible à l'étymologie exacte de son verbe 2. En tout cas, aucun mot , si ardu soit-il, n'est resté ici inconnu chaque difficulté rencontrée et elles sont nom- breuses a, en fin de compte, trouvé sa solution . Pour nous 1 Voir supra, p. 47-48 . 2 Ces questions seront étudiées ailleurs.
62 INTRODUCTION aider, à côté des dictionnaires usuels de QUICHERAT , H. GOELZER, F. GAFFIOT (éd . de 1959 ) , nous avons eu encore en mains le Dictionnaire latin de G. FREUND , dans les éditions française (N. THEIL, 3 vol . Paris , rre éd . 1855 ; — 1882-1883 ) et anglaise (CH.-T. LEWIS CH . SHORT, New York, 1re éd . 1879 ; — 1957) ; celui des auteurs chrétiens de A. BLAISE - H. CHIRAT (Paris, 1954) ; le Dictionnaire étymologique de A. ERNOUT — A. MEIL- LET (4o éd. 1959-60) , et ceux en cours de publication : J.-F. NIER- MEYER, Mediae latinitatis lexicon minus (Leyde, 1954 sq . ) ; F. BLATT , Novum glossarium ... (Copenhague , 1957 sq .; L.-M) ; le Mittellateinisches Wörterbuch... (Munich, 1959 sq.; a-adc.) et le Glossarium mediae latinitatis Cataloniae de M. BASSOLS DE CLIMENT ... (Barcelone , 1960-1962 sq .; a-bene) 1 , etc. Lorsque les collections spéciales : FORCELLINI (4o éd . 1940) , DU CANGE ( 1883-1887 ) , Thesaurus (1900 sq . ) , ne nous ont pas donné satisfaction, nous avons consulté le Corpus glossariorum... de G. GOETZ (Leipzig, 1888-1923 ) , les Glossaria latina (Paris , 1926-1931 ) , le Recueil de lexiques de M. RoQUES (1936-38) , le Bulletin Du Cange (1924 sq .) . Enfin , nous avons eu recours aux lexicographes du moyen âge : PAPIAS , OSBERN DE GLOUCESTER , HUGUCCIO, A. De Villedieu , JEAN DE GÊNES , etc. Ces patientes recherches , recueillies en notes, éclairent le lecteur sur la signifi- cation d'un vocabulaire rébarbatif, mais en fait logique et expli- cable . Les travaux de CH. THUROT (1868), S. BERGER (1896), A. CAR- NOY (1906) , C.-H. GRANDGENT (Boston, 1907 ) ; les études de M. NIEDERMANN ( 1953 ) , F. BLATT ( 1945 ) , C. BATTISTI ( 1950) , A. ERNOUT ( 1946-1957 sq . ) , E. LÖFSTEDT ( 1959 ) ; le manuel de K. STRECKER , édition belge de P. VAN DE WOESTIJNE (1948) et , mieux encore , la revision , complétée d'une bibliographie importante, par R. B. PALMER (1957) ; le manuel de A. BLAISE (1955 ) ; les publications en cours de AYUSO , DÍAZ Y Díaz et CH . MOHRMANN , celles-ci réunies en partie dans les Études sur le latin des chrétiens ( I , 1958 ; II , 1961 ) , nous ont initié à la compré- hension générale de ce latin : graphie et langue que, récemment encore, on aurait pu qualifier de ' vulgaire ' . 1 Sans parler du lexique de J.-H. BAXTER..., Medieval Latin_Word-list ....., Oxford, 1939 ; 1947 ; du Mittellateinisches Glossar de E. HABEL-F. Gröbel..., 2o éd., Paderborn , 1959 , etc. Pour tout ceci et la suite, se reporter à la Bibliogra- phie.
MÉTHODE ET PRÉSENTATION DE L'ÉDITION 63 CITATIONS ET APPARATS. Les citations scripturaires tex- tuelles , celles approximatives et les allusions bibliques sont présentées en italique ; les autres citations , entre guillemets . Selon les exigences de la critique moderne, le texte est dépourvu d'appels de notes. L'apparat linéaire, fournit trois éléments : D'abord, les annotations paléographiques précisant les états successifs des deux témoins (pP, sP ; pC , sC) , leurs omissions , additions et variantes ; — les amendements nécessaires (correxi, supplevi) et , dans les cas intéressants , les leçons scripturaires différentes de la Vulgate mais en accord avec certaines familles de codex 1. Le second apparat groupe les sources bibliques et patristiques , celles -ci localisées surtout aux deux derniers chapitres. Les allusions scripturaires ou citations approximatives sont désignées par confer, conferatur ( = cfr) . Le troisième apparat , de beaucoup le plus important, groupe les éclaircissements sur les particularités du texte . Il réunit les explications d'ordre philologique pour les termes difficiles, dont on trouvera le glossaire général en Index ; - d'ordre historique pour les noms propres et les précisions qu'impose le sujet ; d'ordre littéraire pour les témoignages antérieurs ou contempo- rains, apparentés à la pensée de Durand de Huesca . Des notes complémentaires montrent les rapports fréquents entre les deux œuvres de l'auteur : l'Antiheresis et le texte édité 2. Enfin , certains commentaires appropriés et la traduction de quelques passages difficiles éclairent divers aspects de la controverse . 1 Ces familles sont indiquées d'après les sigles habituels relevés dans Biblia sacra et J. Wordsworth , Novum Testamentum latine . Le sigle 2, par ex., désigne les Correctoires du XIIIe siècle et le signe → indique un ensemble de familles de manuscrits qui, par leur variantes, évoluent dans la ligne de ces Correctoires. La critique des sources et celle des variantes, déjà élaborée , fera l'objet d'une publication ultérieure sur l'exégèse de Durand de Huesca . Vu le parallélisme d'une masse de citations bibliques entre le Liber Anti- heresis et le Contra Manicheos , nous nous sommes limité à ne signaler qu'un peu plus d'une centaine de cas similaires, afin de ne pas alourdir l'apparat. Voir supra, p. 32, 34-35 . Ces cas renvoient à notre étude des Controverses vaudoises-cathares... (AHDLMA, t. XXVII , 1960 , p. 137-227 ) . A propos de ce travail, nous regrettons de n'avoir pu assurer, à notre gré, la correction des épreuves typographiques, et déclinons la responsabilité d'un certain nombre d'errata .
64 INTRODUCTION Dénuée de tout ornement littéraire, la transcription à peu près littérale en français du Prologue, permettra au lecteur de se familiariser avec le sujet.
cruptorum , concepte dolovein 7 uid eß: bezribilem er unwiembićparer ungratë.Lotuarbin eifi ille coli ter rescuefur qin donar kabumbra inferrero calami . au con fufile papaerū formallefe privab: & spunt lalicer retourence, gautų planos ao symole, fupbie: phil.agie.conownie.castmange pollicinu neghgène, Aliifqi flaginys munwes 7obk duuna mifkia naua pendi, ur nom drï enoznië blafphóng, sgelaťne nemus sili fere berolianbai: 7rup inuamií,príkilën ohiorem &fertvilion spin evtulanf, pora Sichard WlLawn Gauælım.brandı te sunoma. vigorli w bachona qvr ne fance herefeor 7oplică cop A exprabití ivar pré m.tyrmi imponuar, Dés aué q Siuer& m mla qua fi trafatur plingto, die ú cuố nguoteregar un fuă, macio emaclare affertang. fié abworrectione hebra på př fua feeleza -neuli ingrinidime mcapricitatë ducenichirmfir fuo fuo“ pphaf ur car street,anejaze.neyučï, delhnavar ́ic ear angloc panc q úbo parte zeremplo acruzã wifnate deumítuærent.S; of 002 capitisoop in durarú éqi lapis7malletto:ifincuf. f ethnop minare pelle ilpardne umetarë, – indiarum é cơ pharious. fup sag :magar indum difage mans.Etq: plagin granduuf eĩa cez nemora iš onur. iiypuf hyen ,fentiam ingue womïiano spací ponur anollme, auase hafywerlafañoä nantoīslamā „ismdā ur callidíˆ ifiaanriprudé res que fuifdpdengennıb:pumînıır, qi fubnie lán: mim lecôzzzzur.Si enti sos Lahana aīnu itp)“ blafphemus zerrvit. yaller tali energia zītem. in maline efugeë motipipla berehi deo -Các omibe evola,qui dofirem ozhodová regredi quâ pena“ abdicart.7wa Teunabili ih azpi wehemoch co new, mfuum luä treenint inertricabiluje fun gibarder. Ereñi ir ṁu dipnamen conors forof Falsh fourartane, nee Laluandi þhait íkinuri. miro: ǹ i meriro framvemtone cop.qua rõne crediā afLamanı fi opus diaboh obuzmir -dŵr è con arpom comburumur tones boies evrur.aî ñ mhæ igne coupe zĩa aburmuNoñ { ffani -÷bruaî lêlū po parer cor. lucknaflime cimus. Ho & Mor pelhfertsnenne refactifsūabhommmone alola nõi qdã ṁ Iloo sæ cresée rucamur. Durando monter Gellobe ubi proloz regera .Laændres er pplicondic defingimur, montes soos oft gui faamm ur ab ipfaudi &tœn, rĩ offendam'inie nb; lubnas comulents .Emomi Crnatumanof auftodire 7oblamú tabiem Manicheop nuteliæær mebolamaz. Lafligronī. Spernú . Ramchajroky. Tomiñ ezthatove from fuffuroy , calleam'ogiobny sar derfte,crudakp uulpnú colligaaf diduẻ zab unuifiṛ kachologas, opomb; auginare. Drano fiɖoë Aceve^ĵojaché 7caritarismistinetu.ope faů cernens, wa vinare gesno spendiofű oprseim ä fluï unelim yie puanonem sprucey møtenos Tueenara (protá Katheroy honorë lë « mdundue imeans ve qin Velo euafaccenfifuerit phbanf tobaccanınıb: rehngan. sēmmaní autrosumes facili muenit crififlibs i T lewape thaumtur. Ob launuır'ımq; tañae oor allu dento follern loop parriî energie.fi deferă cos i alıq fufjeanse.f,inbuf ein que difputanto ab ore here farchay giadùm.ut'innaamaid; eos: reppi notam nequit #nefiuite Compilatorie à qħdam sīvu: 79° pbare ǹ funt sĩa duphou éë,7 diabolú quaaiq; from uifibila feaffe1pm dṁ une mucito ée.quã balebá pmab.cplinm išprie dignü dun poftfenop ursophu pai qin hë daise Ħʼn dignabitur hot um fumű any whimû vennlate.S; quibušk Tuônóid; much reez pfeni ʼn in ki amaroZ MIEILIT EA que fernt utbifeffudim meton senrêne añ ferre vrēdama :deumaiscaptêntis pdry 7gefhelolic con cavullisb; exploficlogice gepers aïus lenlu xpoz penr^abhstento liłacower rheologw,regour decoréé hic aducem zeñtű Sip &ih opuklo reprű für {chignil.infufficere deputenir hiïme Suping mü. durne gie peni”sarbatur.Er qi nenti Luo 17urte posun avuû kiñ . que colīpnafawers -:angentciltre?". - eburnal-ferrersarcïfular.Yerafpiskem ufm dūm Leonse. ÈÈ.Sc cruae iibetin phrm andmalem , au her opusprofumi aeftorāti -Reùentsliner frið auf set romane code antiinaler! affertiombs vīrseligur,“ onvetore, ging agenrer offe dilo crearen oni adomne untũ.optimal zonie zonú gfth qui cozoik; coz artır” infþremur itt nøl armenfnur ipi'wienna yanow. Er fica lomi facumî ceo placenc. faciar oor paanajes mfuturo keep nor facum à pola cplače ur wa mem aŭ sās meina hamudme aguadere . Expher pro logus . Inapunn cxpunila dibri jun. Deimao trace mamehcop inquopimnenem fuá conegun mamkeste.1. De inias rerectomí 7 intellecni emz. 11. Deduobusfecubs, 113. Deduob; mundự . 1114. Deduobi regins.11987. Decelonouoerútra. V1. Deproprijfin mique ueme, VII, DeLinone diaboli magro.V71)- De diel bon zmalis. Vinj . De tonds¬make mirta em epib:. V. Dedupha curanone, 11, De omni quod omma duplaser chanm.XI. De michilo.V. De bona azmone. XIII. Detvrta noua , vv. De estem .VV! Decelo nouo. VITI . De obrtomusthrť. Vei . De her warto retrieve, vynuj. De engine anarum , VY- De predeshnanone , vvi. Josipa yunun caplin mhbwengu azvita Anomme parrif-klú • lặc lá11009 eunucheos, cum requikis Tartareif cerrunuruf, quia non nulli elanı culail nullifú primrose officunr monfeste.Theocho con rötse lähl inauriki imaocarito, zoti enhetore : fuffiagu geshento.campai aggreduar tracbono-firm .
Ms. Prague , Chapitre métropolitain 527, fol. 38va-vb (intra p . 76-87 )
r Et quia mes est nenehaoy oma antere melhun dulcedi ne Minne, ne fecfnfmoeniferum maretur, iðursbur fax:pronúi ebionite incspute nacomilin ýpu'fim prẻ Wenter, Lachitir 7canda letlié infioume erbaustores. Âu và phun cônline onmapa . trinh n 136.7 from abdicare faune arborozum . —— kam in si nulli ædiuifopily, atq; creatunfnol male umpene,to circo ea que inte lentem übelrende panë che femurqobkyme carlum nos ignovéimpugnum, lucidi”rei umaré cognofcentespapiant. Imfung to fíímo ac íí pař stři murme deferun"y que ælú árm marv tomïa que inerf& facta fuifle legun'ac audu unë qësphinx afumat astimoia ,nounq;ref taiñen aucrsenmiw plenî'winonfort.Sie kaq sple Affpapham fuiiýlum aur.Ego pm- ego noithm. mamusq meafundaur iyon 7 arian men tira é orie! Er thum Ecce ego avocetum nouű víninouam . Erangle inapeal Timere chíni 7dare illi honorem quɛe hoza tuchaj eus ♬ onze ei qui feë crlum zim murqoia que ined¿.Er tèm,yenifi feruore, Digrî es drie scapeglám zbonorê zúzurë.qu ru menf ti dazapē nam uolunrarë crane terenen ture. seem puukufrbarnabaf macrbi. vin að ber fanes&nof morraieffunî” fimuler uob hoïer, anuncuMAT uobis abbní11antívůz aðdṁ unnū tueri.q feč celú rīvi mur7oïa que meif's Silk mastem zreloj aplí. Drienu qui feash celum rhum .marevoĩa que merf únþrem paulissinerßem. Dë qiu ferr müdü.roia & mæoô hư cel tère cú fær dŵfñi i manu factsreplie habuar.Er ft . Benedien uor adivie of fear orlum Tim Erinnocal Grangló exle laodineforbe.H duë arñ reftusfizetu ziur, quičproprů arvature dei . hisitaq; reshmomýs.alırsq; qîn plimmesœedmif sipm din.œlum ham mawe mundú voŭ qmeo i belle pari ræcaffe.”; cria, 1.In ha pino ciplółuc coplinome comegunt manodei fii apostati mn-Einsegnab: čeregunt manifeste. —. os autem a fihum inha piurib, umaremur, qui inröcione caudilmagifquam úbaiudicar femmenago lepe légié mamfolie. DCozepané ¬úbvpdiensvæstudents allucérec, pulo fenfin con folùṁ ventamur.Auadrirates enti ionefurrine.a fpu féð pora færplae.L; fas arte off Haeban of jchen reflunoïa urment”fiu es puzpofuerë, vi avdun ner untelligë jetutor refte” slide deuzfibilib; nob avaruıf dirik qualerinm" mbæ mainto.f; infurfquanauhe Hefiorae fuorp want onrumur, quiajos uuden en bæ mimoavŋ abolo &kaū. Avpmli g' wellmóti ilac acobram. gỗsồivenvìanhítđến dọn từ uicứ dữph Tegonexssun.cũ ardát a vialolił coeřmi.Obch nefaf”, soulus erià cogitare.etroe maolabił „tñdanú ዋ illund die crearen amés queure, príē. q line ima ?mes a cocinu.Quncɖo eni 7 7 fubfifter crepen let inarare, carina ē¬meal habuit.7qoå parťovecā rum afpere firtë habeber ingeñe reteunt. Di uñ qiu non mutanır nec umana. postqin illa ficfim enn pmanebir.Erutte le nowflimum spelluur.Est erala mno.Ipv é pmî 1.maxurî' olum aunur.cui magmaono si folum abhonfils ii ý phendi £; ʼn enam abanglica creatura.Jje etiá nouithm' faceˆé iafliyo buintate decane uuginil før poffiolsDi té vírvas wille pliganto unomat duens “Servinî'aï -ñi en Al' perrufneq; droz.sur color & nouifsimiï uavy ¬¿ÉO ortāpní.1.sum fup oža ...: nomiflum"fude`ola,serin orrúa drānto regento suskuento zomïa arribanto.Et fieß alpha er w.wë pm2 znow:firm'umani oir gratuur tam anglia qinhumane tam orlofufqin irens - fundalumni“ inftov uucia 7protāji fuufcelinée f;slumasomie lu qamıí si rönabıkı aranına.Er fie t enâ inuni eis loru opis.7 fauf. fumās, in eifq le tsofholocau Pai dño offe rentescaudam ti onneento fraktare eufumtuli imp. nuntur.Er wa amigir shine ulq; æfinïë kant zomis hauri difponit.Erhé qò diỹ.Ego fú príˆzegonoruf fui. maî'q mea fuydaun ini.7ć. Þæ të ppha Ad́er aplé mamfeftaur.Ju mqunë dise inpnapio ārā fun sinh -epmau ra 5 h IP:piêunhẹ pha nef.Er milibro baruch noraru fá henne pphebicê teue në qui fear écum mifempino tp247répleur cam rpahb: - ĝdrupedib: - notučb;.Er aplé mepla 2000 læceñ.}nfilio ben’retempriorie ziemiflione prcéduz 17 pule pè.q umplo sonas unifa mælis`rmim anfi bilia - mufibilia.from dňfpjí.ayam Ego fea ñam, erhoïem fé enn arau ego,hui'ů nucto;naafýlyje qin benia impie capló pofuerit. Ego aw celű nouû kam .infertiVicapló folutione lector íuerer & cluaci,Įrem, audact̃ difomfaliaf ancronitates pl ciprafquib; dì di sia foɑfle.ñ deviffe und zurklin ma mcheox em æinuifibilib: f; enă cornfibilib: creaturs? Oblanaíautorove doo infequiènib; ofbentetur..llü ducir aplin diriffe, dúi qui feë müdü.drif∞ fur siffe evilla ferirentia -li pronoñi temouthanuri buč Si el haberur mlibrií bñ corrects.Dé é q fæë bune nnūchỉ zoïa quei co §. Od home - trunku slyfsxhus inbibliorheaf legun'abimo feprit ; enlibrefnietsep E.; esmi nonlif benzkhi tm túc. Cô môi mîf; qua mhú ē 5 puū muellim 002.pothein andierī fibi obra , de furfcodiab; abrisenā ha anỡ që fequiar mlerétia, ai fir drif coli vine tíinmanufactstëpic ba bint, normir hana neqë pule.Duaữ enikqë mudi jann. fī babane urmamuifactsréplif.1.5 hõib, qæfař exclufmanufacaf hæeir ydeuore.Er iza nemiñe avdur posse fúzii cu ń rèplâï fjë få éē.é p’abdre- fidem zaú cú qmecchiîmañalıb; puascomofeïvír áñds. Catho Ian Em Deo op arblent on ac . Do đi .Scủa énora cozz, dés fi habtraur i drio ibu ý. neq: lyphys qui réplo Lilomomf minufið marime deruleř, neq;ima rurgie głóla neq; inaptif? no inaliýï fols of exclá mamufaaasfacekum oftrin i es drio fuzebär.Ci éabhommamo Alics . des omîn grofa &file onfily weettano Quali unë sã phe wienna zhonore da zefered.the temple, longum éer num. 1 1 capló æ möshare, E; amotus læro; i lépnfcor vingū uoluma ne zibeltespròr muemre. Hos ú æ nouîi reŵañaī folück womaṁ.S; objaendú é f'pido fenfia eov .n3 •
Ms. Prague . Chapitre métropolitain 527 , fol . 3gra-rb (infra p. 87-92) .
SOMME ANTI- CATHARE
C38ra PROLOGUS REVERENTISSIME COLUMPNE ECCLESIE CHRISTI DOMINO LEONI TITULI SANCTE CRUCIS IN IHERUSALEM PRESBYTERO CARDINALI , PAUPERES KATHOLICI GRATIAM IN PRESENTI ET GLORIAM IN FUTURO. P72ra5 INCIPIT PROLOGUS IN LIBRO CONTRA MANICHEOS Cum Deus omnipotens vidisset cuncta que fecerat esse bona, dato libero arbitrio racionabilibus creaturis, ille speciosus , quo cedri non fuerunt altiores in paradiso Dei, cor suum elevando perdens sapien- 10 ciam suam in decore suo , ex tunc factus Sathahel, proiectus est in terram . Sciens etiam examussim se ab ethrali orchestra merito exu- lasse invidendo prothoplasmati, sonticum et tegnosum filium, id est mendatium, genuit , quo ipsum primo pellicens mille per mean- dros, deinceps venena nequitie sue in ipsius posteritatem infudit. Videns autem Dominus Deus, qui omnia disposuit sub regula , pondere et mensura, diligens iusticiam et odiens iniquitatem, quod 15 2-4 Reverentissime in futuro om . P 5-6 Incipit Manicheos om. C 7 fecerat cum codd. ital. et ss (Biblia sacra I, p. 145) ] fecit Vg. creatis P II ab ethrali ] a betrali pC a bethrali C ab etrali P plasmati] prothoplasmasti pC P 13 pellicens] pellices P meandeos P 8 creaturis] 12 protho- meandros] 7Gen.1,31 15-16 Cfr Sap. 11, 21 15Gen.6,5 16-68,2 Gen. 6, 5 8-9Ez. 31,9,8 9-11 CfrEz.28,17 16CfrPs.44,8;Hebr.1,9 10 Sathahel dérive de Satanaël : Satan . Le mot est employé par les Bogomi- les. Voir le mythe des Bogomiles, selon ZIGABÈNE , Panoplia dogmatica XXXVII , 6-10 (PG CXXX, 1293 , D- 1307 C) . Cfr H.-Ch. PUECH-A. VAILLANT, Le traité contre les Bogomiles de Cosmas le Prêtre, Paris, 1945 , p . 189 , n . 3. E. TURDEANU, Apocryphes bogomiles et apocryphes pseudo- bogomiles, dans RHR, t . 138, 1950 , p. 38-42 . Durand a déjà défini le terme dans le Liber Antiheresis I, 12 , P1 64▾ (Controverses, Append . p . 217) : « Diabolum quippe ipsum vocat Luciferum qui modo dictus est Satahel ». II examussim : selon la règle . regulariter ». OSBERN , p . 201 : PAPIAS , f. h ( 8 ) rb : « diligentissime, sine fraude, regulariter ; nam amussis dicitur regula per quam examinatur an rectum opus surgat ». — Corpus gloss. lat . V, 66 (Placidus) : dicimus regulam ». " ... II ethrali, pour aethrali, de aether [aieńp], ciel céleste, BLAISE -CHIRAT,
PROLOGUE A LA RÉVÉRENDISSIME COLONNe de l'Église du Christ le seigneur LÉON DU TITRE CARDINAL - PRÊTRE de Sainte -Croix en Jérusalem , LES PAUVRES CATHOLIQUES (SOUHAITENT ) GRÂCE POUR LE PRÉSENT ET GLOIRE POUR LE FUTUR. COMMENCE LE PROLOGUE AU LIVRE CONTRE LES MANICHÉENS Comme Dieu tout- puissant avait vu que tout ce qu'il avait fait était bon, ayant donné le libre arbitre aux créatures raisonnables, cet être merveilleux en comparaison duquel il n'y a pas de plus beaux cèdres dans le jardin de Dieu, gonflant son cœur d'orgueil , perdant sa sagesse à cause de sa beauté, devenu alors Sathahel, fut précipité sur terre . Sachant que c'était équitable et juste qu'il ait été exilé de l'orchestre éthéré, enviant le premier être créé, il enfanta un fils pervers et fourbe, c'est-à-dire le mensonge, par lequel séduisant d'abord ce premier être au moyen de mille détours , il infusa finalement le venin de sa perfidie à la postérité de ce (protoplaste ) . Le Seigneur Dieu , qui a tout disposé en règle, poids et mesure , aimant la justice, haïssant l'iniquité, voyant qu'il y avait beaucoup de malice p . 68. Mot utilisé au VIIIe siècle, en Angleterre, par l'évêque de Scherborne ALDHELMUS, De laudibus virginitatis VII (PL LXXXIX , 108 C) : « Sancti... cum Agno pariter per angustam aethralis regni gloriam gradituri » . De laudibus virginum (ibid. , 280 A) : « Sic virgo felix , aethrali freta triumpho ». 12 prothoplasmati . Cfr Liber Antiheresis, Prologus M 2гa, P1 1r (RTAM, t. XXVII , 1960, p. 283-284 et p . 269) : « ab etrali orchestra exulari, sonticus ausus adoriri illud letaliter in primo plasmate perculit ». Voir PAPIAS, f. t (8)ra : Protoplastus рштопλаσμоs primus plasmatus » . OSBERN, p. 453 : « Plasmo... formare ... et hic plastus, ti, id est formatus : et componitur protoplastus id est primus formatus », p. 464, 480. Graecismus VIII , 256 (p. 47) : « Estque protos primus, hinc protoplastus erit ». PIERRE DES VAUX -DE CERNAY, Histo- ria Albigensis, § 10 (éd . P. GUÉBIN-E. LYON, t. I, Paris, 1926, p. 10) : « quia prothoplastis dixit ». Cfr infra, p. 211 , 17 ; 270, 9 et note : « prothoplaustus Adam»; p. 281, 6. - 12 tegnosum, de tegna, pour techna [Téxvn], dolus, dolosus : fourbe . Voir Du CANGE, VIII , 44. Osbern , p . 590 : « tegnosus, fraudulentus ». Terme relevé dans une lettre du XIe s. (c. 1076 ) ; voir E. MARTÈNE - U. Durand, Veterum Scriptorum... amplissima Collectio, t . I, Paris, 1724, p . 496 : « tegnas suas me latere arbitrans ». Aalma, p. 409 : « tegna, ne : baraz, fraude, decepcion ». --
68 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 multa malicia esset in terra et cuncta cogitatio cordis filiorum hominum prona esset ad malum omni tempore et quod suggestione colubri tor- tuosi omnis caro corruperat viam suam, operando iusticiam induxit super impios cathaclismum . Veterator postea, animadvertens de superficie terre genus huma- num quod fedaverat esse abrasum, cernens Noe et filios eius creatori suo latriam impendisse, stropham letiferam machinatus est qua posteritatem eorum sibi abradere gestiens , longeva ydolatria se faciens venerari, equiparari suo pro posse voluit creatori. ΙΟ Ipse vero, qui numquam misericordia vacat, previdens omnia antequam fiant, humanum genus a letali inescatione emancipari desiderans , Abrahe stema eligens ut inde ab Unigenito Suo pro nobis sumeretur humanitas ipsique per Moysen ut pedagogus foret in Christo legem conferens, in prophetis persepe cathezizans, tandem 15 in plenitudine temporis suum, ut prelibata zizania Sathane de sub P 72 rb| celo penitus demerentur luxque eterna splen|| desceret in regione habitantibus umbre mortis , sinu de suo mittens homousion Filium, Pater, ex theothoco natum , neci tradendo eum , divisiolum muscipula- torem excludens vinctum cathena magna per mille annos depulit in 20 abissum. Quibus peractis, ipsa sapientia Patris, Dei et hominum me- diatrix, attingens a fine usque ad finem fortiter et disponens omnia suaviter, primulum in apostolis adversus mundi lasciviens opidum, suam non habentem maculam heretice pravitatis aut rugam dolositatis sanctam ecclesiam dedicavit . 25 Cum autem foret adulta, Lucifer ille, qui ceciderat de empireo prin- ceps infidelium, ovili dominico semper invidens, apostasie sue zamia 4 cathaclismum] chataclimum C arradere C 7 latriam] latinam P 8 abradere] 15 plenitudine] plenitudinem C 20 abissum] abysum P 2-3 Job 26, 13 3 Gen. 6, 12 3-4 Cfr Eccli. 40, 10 15 Cfr Gal. 4, 4 16-17 Is. 9, 2 19-20 Cfr Apoc. 20, 1-3 20-21 Cfr I Tim. 2, 5 21-22 Sap. 8, 1 23-24 Eph. 5, 27 25 Cfr Is. 14, 12 7 stropham : subterfuge. SÉNÈQUE, Epist. 26, 5 (éd . F. PRÉCHAT-H. NOBLOT, t. I. Coll. G. Budé, Paris, 1945, p. 116) : « quo remotis strophis ac fucis de me iudicaturus usum » . PAPIAS, f. & 3ra : « conversio ut a medio responsio nequitia fraus ». II inescatione, de inesco, inescatus : duperie . PAPIAS, f. m Iva : « Inesco... illicio ». OSBERN, p . 294 : « inescare, decipere ». Liber Antiheresis, Prologus (RTAM, loc. cit., p. 284, 2). - 14 cathezizans, pour cathechizans, de : « catechizo [ Karηxilew ], instruire », BLAISE - CHIRAT, p. 138. OSBERN , p . 151 : « Catechizare, confirmare » . Catho- licon, f. 33 : « Cathezizo, zas id est confirmare, instruere, edocere... Gal . 5, 6 ». Aalma, p. 53 : « cathecizo, as et cathezizo, as... confermer, instruire, enseigner ».
PROLOGUS 69 sur la terre et que toute pensée du cœur humain était toujours encline au mal et que , à la suggestion du serpent tortueux , toute chair avait corrompu sa voie, faisant œuvre de justice déchaîna sur les impies le cataclysme. Le vieux malin , ensuite, constatant que , de la surface de la terre, le genre humain qu'il avait souillé avait été supprimé ; voyant Noé et ses fils rendre un culte d'adoration à leur créateur , machina un stratagème mortel par lequel, prétendant exterminer leur postérité et se faisant vénérer par l'ancienne idolâtrie, voulut autant que pos- sible, être égalé au créateur. Mais celui-ci, qui jamais ne manque de miséricorde, prévoyant toutes choses avant qu'elles existent, désirant émanciper le genre humain de cet appât mortel , choisissant la race d'Abraham d'où son Fils unique assumerait pour nous l'humanité et lui donnant , par Moyse, la loi pour qu'elle fut pédagogue dans le Christ , enseignant fréquemment par les prophètes , finalement , aux temps révolus afin que l'ivraie semée par Satan soit entièrement extirpée de dessous le ciel et que la lumière éternelle resplendisse pour ceux qui habitent la région de l'ombre de la mort, de son sein, le Père envoyant son Fils consubstantiel, né de la Mère de Dieu , le livrant à la mort , expulsant le fomentateur de la division , le précipita dans l'abîme, fortement enchaîné pour mille ans . Cela fait , la sagesse elle-même du Père, média- trice entre Dieu et les hommes, atteignant avec force d'une extrémité à l'autre et disposant tout avec suavité, se jouant de la forteresse du monde édifia d'abord sur les apôtres sa sainte église sans tâche de méchan- ceté hérétique, ni défaut de fourberie. Mais comme elle devenait florissante , ce Lucifer qui était tombé de l'empirée , prince des infidèles , toujours envieux de la bergerie du 16 demerentur, de « demerere, malo sensu . Peccare. Démériter », DU CANGE, III, 57. Cfr infra, p. 211 ; 19 ; 225, 12. 17 homousion, pour homoousion [óμoovσtos] , consubstantiel . Concile de Nicée 325. Voir Liber Antiheresis, Prologus ( RTAM, loc . cit., p . 284 , 1. 7) . Comparer 1. 1-8 « Ipse vero, qui numquam divisiolum muscipulatorem interpolavit ». Durand écrit ailleurs : « sunt nonnulli Dei Filium homousyon negantes »> ; cfr Lib. Antiheresis I, 7 , M 1ora, P1 49 (Controverses, § V, n. 38). 18 muscipulator : « deceptor, fraudator... factiosus... » , OSBERN , p . 362. Ici, sens de fomentateur. 22-70,2 comparer avec Liber Antiheresis, Prologus ( RTAM , t. XXVII , 1960 , p . 284, 1. 8-13) : « Quo peracto Filius primulum fidem ossilavit et inpostores effecti ». 26 zamia : « du grec dorien Čāμía, perte, préjudice », ERNOUT-MEILLET, p . 759. OSBERN, p . 631 : « Et haec zamia , ae, id est genus monstri pilosi ; et dicitur quandoque pro fraude , et pro qualibet deceptione ; Plautus ' ubi manum inicit, benigne onerat, ibi aliquam zamiam ' ». PLAUTE, Aulularia 197 (éd . A. Ernout , t. I. Coll. G. Budé, Paris, 1932 , p. 160) .
70 LIBER CONTRA MANICHEOS C38rb|| supervacaneos faciens enfiteri, super sidera posuit tronum suum et, fide in ipsis etiam pastoribus ossillata, de archa Noe iterum egressus est corvus qui, fuligine tetre opinionis infectus, puteum abyssi nisus est aperire ; unde fumum emittens teterrimum , quo obscuratus est sol et aer, 5 pessimavit plurimos impiando . Nam de fumo locuste capillis mulierum quasi ornate, faciem ovinam pretendentes cum caudis scorpionum emerse, virorem ortorum et arborum corroserunt. Dathan quoque, Chore et Abiron , Ieroboham et pseudo tres amici Iob, recidivati de cauteriata conscientia fetidum sanguinem emanantes, celum , terram , 10 mare et ipsum aerem corruperunt . Hii nempe sunt rane memphetice que in suis penetrabilibus coaxare non cessant . Hii sunt montes Gelbohe caliginosi quos ros celestis gratie non humectat. Hii sunt filii alieni , filios et filias apostaticos et promp- tuaria plena habentes eructancia ex hoc in illud , a quorum dextera P72 va 15 iniquitatis se implorat sancta ecclesia liberari. Hii sunt grex || Deo exo- sus, post quem incauti sepissime pervagantur, panem abditum et aquas clandestinas et turbidas avidius haurientes . Hii sunt vulpes vineas Domini sabahot demolientes, quas custodes precipiuntur a sponso cape- re vel fullgare. Hii sunt talpe semen fidei de terra suffodientes et superfi- 20 ciem terre deturpantes. Hii sunt vasa mortis in archu Domini preparata, que aptata ire in interitum, sagittis ardentium debent multiphariam perforari . Hii sunt atrium foris templum , quod foras eicere et non metiri iubetur Iohannes apostolus et apocalista. Hii sunt aquila magnarum alarum ypocriseos, que medullam cedrorum Libani comedit et in Babi- 25 lonem asportat . Hii sunt mulier ornatu meretricio venustata, que lectum suum, id est doctrinam, funibus nodosorum sensuum intexuit tapeciisque, id est figmentorum coloribus , stravit, cuius foribus domus sapientia Dei nos non appropinquare sollicite flagitavit . Hii sunt cauda drachonis, que stellas celi trahens in terram miserie deicit tene- 30 brarum . Hii sunt porte inferi per quas ingressi stolidi et illecti , ad 6 pre- 20 terre om. C I vacaneos P 2 in ipsis etiam pastoribus] in ipsis impostoribus C tendentes] pretendens P 8 pseudo tres] pseudotes C 23 magnarum] magnorum C 3Gen.8,6 3-7 CfrApoc.9,2-3 7-8 CfrNum.16, 1, 5-6,8, 12,24,27 8 III Reg. 11, 26, 28 ; 12, 12, 25 ; 13-14 passim 4,2 17, 46 II Cfr Exod. 8, 3-4 ; Ps. 104, 30 13-15 Cfr Ps. 143, 13, 11 19-20 Cfr Ps. 2, 20 Cant. 2, 15 22-23 Cfr Apoc. 11, 2 Iob 2, II 12-13 Cfr II Reg. 1, 21 17 Cfr Ier. 2, 18 8-9 I Tim. 13 Ps. 17-18 Cfr 20-21CfrPs.7,14;Rom.9,22 25-28 Cfr Prov. 7, 10, 16, 23-24 Ez. 17, 3-4 25, 27 28-29 Apoc. 12, 3-4 30 Mt. 16, 18
PROLOGUS 71 Seigneur, faisant dévier par le préjudice de son apostasie ceux qui en étaient exempts , posa son trône sur les cieux . Et la foi dans les pas- teurs eux-mêmes ayant chancelé , de l'arche de Noé sortit à nouveau un corbeau qui, imprégné d'une pensée abominablement noire , s'efforça d'ouvrir le puits de l'abîme . De celui-ci émettant une fumée repous- sante qui obscurcit le soleil et l'air, < Lucifer > en pervertit le plus grand nombre en les rendant impies . Car , sorties de la fumée, des sauterelles quasi ornées de cheveux de femmes , montrant une face ovine et des queues de scorpion détruisirent la verdeur des jardins et des arbres . Dathan, Coré et Abiron , Jéroboam et les trois pseudo amis de Job, reve- nus de leur conscience cautérisée, répandant un sang fétide, corrompi- rent le ciel, la terre et même l'air. Assurément , ceux-ci sont les grenouilles de Memphis qui ne cessent pas de coasser dans les endroits les plus retirés . Ce sont les monts téné- breux de Gelboe que la rosée de la grâce céleste n'humecte pas. Ce sont les fils étrangers ayant des fils et des filles apostats , des greniers remplis qui regorgent de toutes sortes de provisions ; de leur droite d'iniquité la sainte église implore d'être délivrée . C'est le troupeau hai de Dieu après lequel errent très souvent des imprudents qui absorbent trop avidement le pain secret et les eaux clandestines et troubles . Ce sont les renards qui ravagent les vignes du Seigneur Sabaoth et que l'époux commande aux gardiens de capturer ou de mettre en fuite . Ce sont les taupes qui détruisent sous terre la semence de la foi et souillent la surface de la terre. Ce sont les vases de mort qui , futures cibles de l'arc du Seigneur et destinés à la perdition , doivent être , de toutes parts , criblés de flèches ardentes . Ils sont le parvis extérieur du temple que Jean, apôtre et auteur de l'Apocalypse , a reçu l'ordre de laisser en dehors et de ne pas mesurer . Ils sont l'aigle aux grandes ailes d'hypo- crisie, qui mange la malle des cèdres du Liban et la transporte à Baby- lone . Ils sont la femme parée des attraits d'une courtisane qui a tissé son lit, c'est-à-dire la doctrine , de cordes aux sens énigmatiques et l'a garni de tapis, c'est-à-dire des couleurs du mensonge ; des portes de sa demeure la sagesse de Dieu nous a suppliés avec sollicitude de ne pas nous approcher. Ils sont la queue du dragon qui, entraînant les étoiles du ciel sur la terre, la plongea dans la misère des ténèbres . Ils sont les I enfiteri (pour infiteri) , de enfiteare : nier. DU CANGE III , 267. PAPIAS, f. h 4rb: « Enfiteari negare ». Cfr infra, p. 165, 12. 2 ossillata, de oscillo : se balancer ; « fide ossillata » : foi vacillante , versatile. 3-5 corvus... Cfr RICHARD DE SAINT-VICTOR, Allegoriae in Vetus Testa- mentum I, 15 ( PL CLXXV , 643A) . Voir M.-D. CHENU, La Théologie, p . 197-198. 20 in archu Domini, cfr infra, p. 118, 4. 23 apocalista, auteur de l'Apocalypse, cfr infra, p. 153 , 7.
72 LIBER CONTRA MANICHEOS Tharthara cum diabolo suo capite deducuntur, sed teste Veritate non adversus sanctam ecclesiam prevalebunt. Et quia dormitantibus opilionibus sompno multiplici zizania ni- mium augmentantur et consopitis nautis liburnus Petri sepius nau- 5 fragatur, quia Deus non ex toto depulit Iebuseum, ut zelotipi qui probati sunt exerceantur in armis , iubilos aptari condecet ad pales- tram. Nimirum ingrati Dei beneficiis utimur si frivola talium Kacho- logorum deliramenta neglecta et impunita pretereant. Nam revera, si in quemlibet nostrum quisquam huiusmodi convicia irrogaret, P 72 vb || 10 torpor, || ut reor , talionem inferret aut saltem non equanimiter tole- raret. Nos autem, contra Dei preceptum, in nostrum preiudicium , in eius iniuriis quasi benigni sumus, in nostris vero contumeliis odia exercemus . Unde timendum est et vehementissime formidandum ut non tantum in futuro sed etiam in presenti multipliciter perluamus. 15 Negligentibus ergo populorum rectoribus et sapientibus loquendo, modo calamum apostrophando converto. Ubi est zelus domus Domini quo deberetis esse comesti ? Ubi est zelus Moysi in virum egiptium Hebreo iniuriantem ? Ubi est zelus Abraham in quinque reges Loth et substantiam eius captivantes ? 20 Ubi est item zelus Moysi in Chore, Dathan et Abiron sacerdotium usurpantes ? Ubi est zelus eiusdem in ydolatras et in fornicarios in suggestione Balaham et in blasphemum lapidibus obruendum ? Ubi est zelus Phinees iram Domini placcans ? Ubi est zelus Iosue in immun- dissimas nationes terram Domini maculantes ? Ubi est zelus Sam- 25 sonis in Philisteos ? Ubi est zelus Gedeon contra Zeb et Zebee et Sal- mana et exercitum eorum ? Ubi est zelus filiorum Israel contra tri- bum Beniamin in uxorem levite graviter delinquentem ? Ubi est zelus Samuhelis contra regem Agag et exercitum eius ? Ubi est zelus David in hostes populi Dei ? Ubi est zelus Helie contra prophetas 3 multiplici] multici pC multi C 4 augmentantur] augmentatur P 8 ne- 17 debe- 6 palestram] paleastram P 7 Kachologorum] cachologorum P glecta] neglegto C 9 nostrum quisquam huiusmodi ] huiusmodi nostrum P 12 nostris] vestris P 15 Negligentibus ergo] vobis igitur P retis esse comesti ] debetis esse comenstis P 22-23 Ubi est zelus Phinees placcans ? om. P 24, 26 Ubi est zelus] Ubi zelus est C 27 delinquentem ] delinquentes C 28 Agag] Agath P 2 ibid. 25et1om.C 5Ios.15,63;Iudith5,20 17CfrPs.68, 10;Ioh.2,17 18 Cfr Exod . 2, 11-12 18-19 Cfr Gen. 14, 9-16 20-21 Cfr Num. 16, 1-33, passim 21-22 Cfr Exod . 32 , 19-20 ; Num . 31 , 15-16 ; Lev. 24, 14-16 ; Num. 15, 35-36 22-23 Cfr Num. 25, 7-11 23-24 Cfr Ios. 5, 13, passim-12 24-25 Cfr Iud. 15, 3-16, 30 25-26 Ps. 82, 12 ; cfr Iud. 7, 25-8, 21 26-27 Cfr 28-29 Cfr I Reg. 17, Iud . 19, 16-20, 48 27-28 Cfr I Reg. 15, 32-33 38-II, 7
PROLOGUS 73 portes de l'enfer par lesquelles , une fois entrés, les insensés et ceux qui ont été séduits sont conduits vers le Tartare avec le diable leur chef mais, au témoignage de la Vérité, ils ne prévaudront pas contre la sainte église. Et parce que, pendant le sommeil des pasteurs endormis , l'ivraie se multiplie et que la barque de Pierre fait le plus souvent naufrage quand les matelots sont assoupis ; parce que Dieu n'a pas entièrement repoussé le Jébuséen , il convient d'appeler les compétiteurs à la pales- tre, afin que ceux qui sont remplis de zèle et qui ont été éprouvés s'exer- cent aux armes. Certes , nous userions avec ingratitude des bienfaits de Dieu , si les délires frivoles de tels détracteurs demeuraient négligés et impunis. Car vraiment , si quelqu'un infligeait des injures de ce genre à l'un des nôtres , l'apathie, à mon avis , provoquerait le talion ou , du moins, ne le supporterait pas d'une âme égale. Mais nous , malgré le pré- cepte de Dieu, à notre préjudice nous restons quasi bienveillants devant les injures qui lui sont adressées , alors que nous répondons par la haine aux outrages personnels ; d'où il est à craindre et très vivement à redou- ter que, non seulement à l'avenir, mais aussi au présent, nous ne nous en désintéressions de toutes façons . Donc , m'adressant aux négligents : recteurs des peuples et sages , je tourne ma plume et passe à l'attaque . Où est le zèle de la maison du Seigneur qui devrait vous dévorer ? Où est le zèle de Moyse contre l'Égyptien injuriant l'Hébreu ? Où est le zèle d'Abraham contre les cinq rois capturant Lot et ses biens ? Où est de même le zèle de Moïse contre Coré, Dathan et Abiron usur- pant le sacerdoce ? Où est son zèle contre les idolâtres , les fornicateurs suggestionnés par Balaam et contre le blasphémateur lapidé ? Où est le zèle de Phinees apaisant la colère du Seigneur ? Où est le zèle de Josué envers les nations immondes qui souillaient la terre du Seigneur ? Où est le zèle de Samson contre les Philistins ? Où est le zèle de Gédéon contre Zeb, Zebee et Salmana et leur armée ? Où est le zèle des fils d'Israël contre la tribu de Benjamin gravement coupable envers la femme. du Lévite ? Où est le zèle de Samuel contre le roi Agag et son armée ? Où est le zèle de David contre les ennemis du peuple de Dieu ? Où est le zèle d'Élie contre les prophètes et adorateurs de Baal ? Où est le 7 Kachologorum, de kakoλóyos : médisant, détracteur. H. ESTIENNE, Thesaurus linguae graecae, t . IV, Paris, 1841 , p . 834. Corpus gloss. lat . II , P. 336, 46 : « Kakaλoyos (var . Kakodóyos), vituperator, maleloquax , maledicus ». Cfr Liber Antiheresis, Prologus (art. cit., p. 285, 5) ; voir infra, p. 82, I. 16 apostrophando , de apostrophare : alloqui , s'adresser à. Voir Du CANGE, I , 321. BLAISE-CHIRAT, p . 89. MARIUS VICTORINUS AFER, In Epist . ad Galatas II, 26 (PL VIII , 1173 B) : « nunc velut apostrofat ad ipsos ». 17 sq. Zelus., voir JÉROME, In Epist. ad Galatas II, 4, 18 (PL XXVI, 384B-D).
74 LIBER CONTRA MANICHEOS et cultores Bahal ? Ubi est zelus Danihelis contra falsos testes impu- dicos ? Ubi est zelus Iohannis Baptiste contra mechum et incestum Herodem ? Ubi est zelus beati Petri apostoli in Ananiam et Saphi- ram sancto Flamini mencientes ? Ubi est zelus beati Pauli apostolis 5 in Elimam magum vie Domini resistentem ? Videte, pastores, ne forte sanguis populi de vestris manibus requiratur. Licet enim Petri legia vestra negligentia refragantium fluctibus quaciatur, tamen Dei Filius, qui rogavit Patrem ne fides ipsius deficeret, surgens imperabit ventis et mari, et faciens tranquillitatem increpabit P73 ra || 10 feras arundinis quando eum || discipuli rogitabunt. Sed veh hiis qui debent et ascendere ex adverso et se ponere murum pro domo Israel contra lupos et vulpes, si negligentia vel timore gregem Domini dissipari postponunt et vineas eius non curant vulpeculas demoliri. Talium quondam Cherintus, Ebion et Marchion, Zerohen et Arfaxat, 1 Ubi est zelus Danihelis 9 imperabit ) - ― pavit vento Vg. 14 Ebion] Ebrion P - impudicos ? om. P 3 Ananiam] Aniam P vit) ventis cum multis codicibus S. Script. (W. I, 70)] incre- 9-10 increpabit feras arundinis om . P II et1 om. P 2-3 Cfr Mt. 14, 3-5 5-6CfrPs.9,13 8Cfr II Cfr II Esdr. 3-4 ; 1 Cfr III Reg. 18, 3-4 Cfr Act. 5, 1, 3-9 Lc. 22, 32 Ier. 15, 20 25-40 Cfr Dan. 13, 45-64 4-5 Cfr Act. 13, 8-11 9CfrMt.8,26 10Ps.67,31 12-13 Cfr Cant. 2, 15 - Miracula Winnoci - 4 sancto Flamini : Saint -Esprit. Blaise-Chirat, 355. (MGH, Script . rer. merov. V, 786 , 41 ) : « qui cum Patre et sancto flamine vivit ». 7 legia petit navire. Du Cange, V, 60. Osbern, p. 323 : « Legia, navis ». Graecismus X, 10 (p. 74). Catholicon, f. 122rb : « Legia , gie... est parva navis et dicitur a lego, gis quia legat, id est percurrat et transeat aquas » . Aalma, P. 227 « legia, gie, petite nef ». Abavus, p. 382 : « legia, floibe nef ». - 14 Cherintus : Cérinthe , hérétique réfuté par Jean l'évangéliste (cfr infra, p. 237, 16), croyait que le monde est fait non par Dieu , mais par une vertu intermédiaire ou par des anges . A son sujet, les avis des hérésiologues sont très partagés. Cfr Act. 15 , 5 sq. IRÉNÉE , Adversus haereses I , 26, 1 (éd . W.-W. HARVEY, t. I , Cambridge, 1857 , p. 211 , avec numérotation différente des cha- pitres). III, II, I (éd. F. SAGNARD, SC 34, Paris, 1952, p. 178-180 ; PG VII, 686 A-B ; 880 A) . AUGUSTIN, De haeresibus VIII (PL XLII, 27 ; éd. F. OEHLER, I, Berlin, 1856, p. 198) . Voir G. BARDY, art . Cérinthe, dans DHGE, t. XII , Paris, 1953 , 169-170 . J. QUASTEN -J. LAPORTE, Initiation aux Pères de l'Église, t. I, Paris, 1955, p. 290, 173. 14 Ébion n'aurait jamais existé . Secte judéo -chrétienne , post - apostolique et monothéiste, les Ébionites considéraient le diable et le Christ comme des chefs établis par Dieu l'un du monde présent, l'autre du monde à venir . Ils niaient
PROLOGUS 75 zèle de Daniel contre les faux témoins impudiques ? Où est le zèle de Jean-Baptiste contre l'adultère et l'inceste Hérode ? Où est le zèle du bienheureux apôtre Pierre contre Ananie et Saphire mentant au Saint- Esprit ? Où est le zèle du bienheureux Paul contre le mage Elymas résistant devant la voie du Seigneur ? Veillez, pasteurs, à ce qu'on ne demande pas compte à vos mains du sang du peuple. - Bien que , en effet, à cause de votre négligence, la barque de Pierre soit secouée par les remous de ceux qui la combattent, cependant le Fils de Dieu qui demanda au Père que la foi de Pierre ne défaillît point - se levant, commandera aux vents et à la mer et, rétablissant le calme, menacera les bêtes du roseau , quand les disciples le lui deman- deront. Mais malheur à ceux qui doivent combattre et se dresser comme une muraille pour la maison d'Israël contre loups et renards si, par négligence ou par crainte, ils se désintéressent de la destruction du troupeau du Seigneur et ne se soucient pas des petits renards qui dévastent ses vignes . De tels , jadis , Cérinthe, Ébion et Marcion, Zarohen l'incarnation : Jésus étant pour eux le vrai prophète messianique annoncé lui- même par Moïse. Cfr IRÉNÉE, op. cit., I, 26, 2 (éd. HARVEY, I, p. 212) ; III, 11, 7; 21, 1 (SC 34, p. 192, 350) ; V, 1, 3 (PG VII, 686-687 ; 884, 946; 1122-1123). AUGUSTIN, op. cit., X (PL XLII, 27 ; éd. F. OEHLER, I, p. 198). Voir J.-A. FITZMEYER, art. Ebionites, dans Dict . de Spiritualité, t. IV, Paris, 1958 , 32-40. H.-J. SCHOEPS , ibid. , dans DHGE , t . XIV, 1960 , 1314-1319 . J. QUASTEN, op. cit., I, p. 129 ; B. ALTANER, Patrologie, 6o éd., Fribourg-en-Br., 1960, § 9, 3, p. 55. 14 Marchion : Marcion (cfr infra, p . 237, 15) , au IIe s . rejetait complètement l'Ancien Testament et n'acceptait que l'évangile de Luc et dix épîtres de Paul comme seuls fondements de l'Économie nouvelle du salut . Aux dires de Durand il pratiquait le dualisme absolu , cfr Liber Antiheresis II , 1 , M 44tb (Controverses, I, 3), et infra, p. 98, 15-18. Cfr IRÉNÉE I, 27, 2-3 (éd. HARVEY, I, p. 214) ; III, 12, 12;25, 3(SC34,p.240,242;404,406); IV,33,2 (PGVII,688-689; 905-906, 968 ; 1073). AUGUSTIN, op. cit., XXII (PL XLII, 29 ; éd. F. Oehler, I, p . 200) . Voir A. VON HARNACK, Marcion : Das Evangelium vom fremden Gottes (Texte und Untersuchungen , XLV) , Leipzig , 2o éd . 1924. E.-C. BLACKMAN, Marcion and his Influence, Londres, 1948. G. BARDY, art. Marcion , dans Dict. de la Bible, Suppl., V, Paris, 1957, 862-877. J. QUASTEN, op. cit., I, p. 305-310. B. ALTANER, op. cit., § 24, 8, p. 114. 14 Zerohen Zarohen et Arfaxat, mages orientaux, adversaires des apôtres Matthieu , Simon , Jude, blasphémaient contre Moïse (cfr infra , p . 169, 12 ; 237, 22) , et le Dieu d'Israël et, selon Durand , considéraient l'âme comme une partie de Dieu ; cfr Liber Antiheresis , Prologus (RTAM, t. XXVII , 1960 , p. 284 , 1. 18-19) et livre II, 4, M 70rb (Controverses, § IV, p. 176, n. 7) . Voir Acta Sancto- rum, Sept. VI (21 sept.) p. 221 C ; Oct. XII (28 oct .) P. 428-442 . ECKBERT DE SCHÖNAU, Sermones contra catharos I, 5 ( PL CXCXV, 17 D) .
76 LIBER CONTRA MANICHEOS C38va|| Ymineus, Manes et apostata Nicholaus, Donatus et Arrius et complices eorum , didascali extiterunt . Quorum dogma erratile et insanum a beatis apostolis et aliis sanctis patribus exsufflatum, quoquo tempore latitans in mentibus || corruptorum, concepit dolorem et nostro tem- 5 pore horribilem et intolerabilem parit iniquitatem . Leviathan enim ille coluber tortuosus, qui dormit sub umbra in secreto calami, cuius corpus fusile et compactum scamis sese prementi- bus, quem operiunt salices de torrente, gaudens prelatorum animos symonie, superbie, philargie , cenodoxie, castrimargie, pellicatui , negli- 10 gentie aliisque flagiciis iniantes, et ob hoc divina misteria nauci- pendi, ut nomen Domini enormiter blasphemetur, congestis venenis omnium fere heresiarcharum et nuper inventis , pestilentiosiorem et fetidiosiorem spiritum exhalans per ora Sichardi Cellararii , I apostata] postata C 2 didascali] didascli P Io iniantes, cfr supra, p, 52A. 4-5Iob15,35; Ps. 7,15 16; 41, 6;cfr40, 17 6Is.27,I;Iob26,13 6-8 Iob 40, 1 Ymineus Hyménée disait que la résurrection a déjà eu lieu . Voir Paul, I Tim. 1 , 20 ; II Tim . 2 , 17-18 . Liber Antiheresis, Prologus (RTAM, loc. cit. , p. 284, 19-20) ; II, 5, M 87vb (Controverses, Append. p. 219 ; et p. 195). 1 Manes : Mani professait une métaphysique dualiste absolue et attribuait la création du monde visible au principe mauvais . Cfr Liber Antiheresis II, 2, M 60rb (Controverses, II , 1 ) et infra , p . 237 , 11. Il a été combattu par AUGUSTIN, De haeresibus XLVI (PL XLII , 34-38 ; éd . F. OEHLER, I, p. 206-211 ) . Contra Faustum (PL ibid., 207-518 ; éd . J. Zycha, CSEL 25, 1891 , p. 251-797). Contra Epistulam quam vocant Fundamenti (PL ibid., 173-206 ; CSEL 25, p. 193-248 . ) De Genesi contra Manicheos (PL XXXIV, 173-220) . Voir H.-CH. PUECH, Le Manichéisme, Paris , 1949. B. Altaner, op. cit ., voir pour la bibliographie §63,2,p.278;§88,2,e,p.390. I Nicholaus Nicolas, diacre ordonné par les apôtres , puis sorti de l'Église (cfr infra, p. 189, 1 ; 237, 18 sq.; Apoc. 2, 6, 15) , méprisait la loi morale, approu- vait la fornication et la consommation des idolothytes . Cfr IRÉNÉE I , 26, 3 (éd.HARVEY,t.I,p.214);III,1(PGVII,687A;880A;SC34,p.180).Au- GUSTIN, De haeresibus V (PL XLII, 26 ; éd. F. OEHLER, I, p. 197) . Voir E. Amann, art. Nicolaïtes, dans DTC, t. XI1 , Paris, 1930 , 499-506. I Donatus : Donat ne reconnaissait pas l'égalité des trois personnes dans la Trinité, mais croyait à leur unité de substance. Il subordonnait la valeur du baptême à la qualité du ministre (cfr infra, p . 238 , 6-8 ) . Il a été réfuté par AUGUSTIN, De haeresibus LXIX (PL XLII, 43-44 ; éd . F. OEHLER, I , p . 216- 217) ; Retractationes I, 21 (PL XXXII, 617-618 ; éd. P. KNÖLL, CSEL 36, 1902, p. 97-100) ; Ad Donatistas ... sive Contra partem Donati post gesta (PL XLIII , 651-690 ; éd . M. PETSCHENIG, CSEL 53, 1910 , p . 97-162 ) . Voir G. BAREILLE , art. Donat, Donatisme, dans DTC, t. IV, Paris, 1908 , 1689-1692 ; 1701-1728 . J. FERRON, art. Donat de Carthage, dans DHGE, t. XIV, 1958 , 649-650 . Cfr B. ALTANER, op. cit., § 88, 2, f. p. 391. I Arius niait la co -éternité , la consubstantialité du Fils par rapport au Père, dans la Trinité et sa divinité . Il a été condamné au concile de Nicée, en 325 .
PROLOGUS 77 et Arfaxat , Hyménée , Manès et les apostats, Nicolas, Donat et Arius et leurs complices furent les maîtres . Leur doctrine erronée et insensée, chassée par le souffle des bienheureux apôtres et des autres saints Pères et , en tout temps, se cachant dans les esprits des hommes corrompus , conçut la douleur et de nos jours engendre l'iniquité horrible et intolérable. Léviathan , en effet, ce serpent tortueux qui dort à l'ombre dans le secret du roseau, au corps élancé et couvert d'écailles compactes et que recouvrent les saules du torrent, réjouit les âmes des prélats béant après la simonie, l'orgueil , la cupidité, la fausse gloire, la concupiscence, le concubinage, la négligence et autres ignominies : ce qui cause le mépris envers les divins mystères et fait blasphémer énormément le nom de Dieu. Ayant accumulé les venins de presque tous les hérésiarques et de ceux récemment apparus , exhalant un souffle plus pestilentiel et plus fétide par les bouches de Sicard Cellerier , Gaucelm, Bernard de Cfr ATHANASE, De synodis 16 (PG XXVI , 708-712 ) . ÉPIPHANE , Pan . LXIX, 7, 18, 56 (PG XLII, 213, 229, 289 ; éd. F. OEHLER, III, p. 596, 612, 680). Voir X. LE BACHELET, art . Arianisme, dans DTC, t . I, 1909, 1779-1787 . J. QUASTEN, op. cit., t. II, Paris, 1957, p. 169-170. B. ALTANER, op. cit., § 53 , 2, p. 239-240, § 54, 2, p. 243 et notre étude dans RTAM, t. XXVII, 1960, p. 277-279. 2 didascali [4idáσκaλoi] : maîtres. Du CANGE , III , 105 : « dicti Majores Iudaerorum et sapientiores in Lege Moysis (c . 1181 ) » . Dans un glossaire du VIIe s. on lit : « 4idasκados : doctor, praceptor, magister » (Corpus gloss . lat. II, p. 276 , 12 ) ; définition qu'adopte PAPIAS, f. g 4vb : « Didascalus graece magister doctor ». Le mot apparaît sous la plume de HUGUCCIO , Derivationes, Praefatio (éd. G. GOETZ, ibid., I, p. 194, 10) : « hic didascali quadruviales » ; ainsi que dans Graecismus VIII , 113 (p . 35) : « Estque didascalos id Graece quod doctor apud nos ». Définition que formule aussi JEAN DE GÊNES, Catholicon, f. 62гa : « Didascalus grece latine magister vel doctor » et que , au XIVe s . traduit Aalma, p. 104 : « didascalu, li, maistrez ». 5 Comparer avec Liber Antiheresis, Prologus ( RTAM, t . XXVII , 1960 , p . 284, 1. 16-24) . 9-10 voir ibid . , 1. 25-28 . Cfr O. LOTTIN, Le Traité d'Alain de Lille sur les vertus, les vices et les dons du Saint-Esprit, dans Mediaeval Studies , t . XII , 1950, p. 20-56. Cfr cap . II , De vitiis, p. 40-49 ; 44 : « Gastrimargia est in his que ho- mini necessaria sunt excessus et in cibo et in potu et huiusmodi » ; 2o éd. dans Psychologie et Morale, t . VI , p. 74. Du CangE , III , 213 : « Gulae concupiscen- tia ». 10-11 naucipendi, de naucipendere mépriser. OSBERN , p. 381 : « Nauci... Et componitur naucipendo, is, et naucifacio, is , ambo pro parum appreciari » ; P. 244 , 385, 467 ; Prologus , p. 3, 20 : « tamquam gerroneam naucipendentes (rééd . G. GOETZ, Corpus gloss . lat . I, p. 199, 18) . JEAN DE GÊNES transcrit la définition de Osbern, Catholicon, f. 246va.vb, Voir infra, p. 219 , 18 ; 225, 26 ; 237,6-7; 291, 22. 13 Sicard Cellerier, évêque d'Albi ( 1167 , 1185 ) . Cfr GUILLAUME DE PUY- LAURENS, Chronicon IV, éd . BEYSSIER (Bibi . Fac . Lettres de Paris , XVIII ) , Paris , 1904, p. 122. Voir A. DONDAINE, Nouvelles sources de l'histoire doctrinale du néo-
78 LIBER CONTRA MANICHEOS P73rb Gaucelmi, Bernardi de Simorra et Vigorosi de Bachona episcoporum nefande hereseos et complicum eorum , inexpiabiliter terrarum partem maximam impiavit. ra et Deus autem, qui dives est in misericordia, qui non irascitur per 5 singulos dies nec e vestigio detegit iram suam, maculatos emacu- lare affectans, sicut ad correctionem hebrei populi propter sua scele- nevum ingratitudinis in captivitatem ducendi misit servos suos, prophetas, ut eos converterent a nequiciis ne perirent, desti- navit ad eos angelos pacis qui verbo pariter et exemplo ad viam 10 iusticie a deviis revocarent . Sed quia cor capitis eorum induratum est quasi lapis et malleatoris incus nec potest Ethiops mutare pellem nec pardus varietatem et induratum est cor Pharaonis , super Gog et Magog induxit Dominus aquas maris . Et quia plaga grandinis omnia eorum nemora non contrivit nec ygnis Syon ferrum ungue adaman- 15 tino compactum potuit emollire, evase haspides letiferam conci- nando insolentiam et infandam ut callidius inficiant inprudentes , quia suis culpis exigentibus perimuntur, quasi sub nomine sanctorum martirum se coniactant. Sic enim eos Sathanas animavit in ipsis blasphemiis et errore et callet tali energia et intricat ut malint quan- 20 doquidem mori pro ipsa heresi Deo et sanctis omnibus exosa, quam ad fidem orthodoxam regredi quam penitus abdicarunt et ita inevin- cibili modo corpori Vehemoth conexi in syrtim suam irreciunt inex- tricabilius fungibardos. Et cum ipsi merito dampnaticii corpora propria opus diaboli fore 25 credant, nec salvanda predicant in futurum, miror nec inmerito 8suosom.P 1 Gaucelmi] Guaucelmi P II incus] in cuius P pellem] pelle P 13 plaga] plagua C 16 insolentiam] insolerciam P callidius] callidus P 4Eph.2,4 12Exod.7,13;9,12 9, 14, 18 4-5 Ps. 7, 12 10-11 Cfr Iob 41, 15 12-13 Cfr Ez. 38, 1-39, 11 ; (38, 22) 14 Ier. 17, I 22 Cfr Iob 40, 10 : Behemoth. 11-12 Ier. 13, 23 13 Cfr Exod . manichéisme au Moyen Age, dans Rev. des Sciences philosoph. et théolog. , t. XXVIII, 1939, p. 487. Les actes du Concile albigeois de Saint-Félix- de -Caraman (Miscellanea Giov. Mercati, V ; Studi e Testi, 125) , Città del Vaticano, 1946 , p . 326, 337. A. BORST, Die Katharer (MGH, Schriften XII) , Stuttgart , 1953 , P. 232 et n. 8. Voir notre étude : Un traité cathare inédit du début du XIIIe siècle, d'après le Liber contra Manicheos de Durand de Huesca, Louvain , 1960, p. 49, n. 6. I Gaucelm , évêque de Toulouse ( 1203 , 1228) . Voir A. DONDAINE , Nouvelles sources, p. 487. Les actes, p. 338 et n. 26. A. BORST, op. cit., p. 232 et n. 13. 1 Bernard de Simorre (Gers) , évêque de Carcassonne ( 1203 , 1220) . A. VIlle- MAGNE, Bullaire du bienheureux Pierre de Castelnau , Montpellier, 1917, p . 128. Février 1204 : « ubi Bernardus Decimorra hereticorum episcopus ». CERNAY 52,
PROLOGUS 79 Simorre, Vigoureux de Bachona , évêques d'une hérésie criminelle et leurs complices , il a souillé la plus grande partie des terres d'une façon inexpiable. Mais Dieu qui est riche en miséricorde, qui ne s'irrite pas chaque jour et ne dévoile pas sur le champ sa colère, cherchant à purifier les impurs, comme pour l'amendement du peuple hébreu qui à cause de ses crimes et de la vérue de son ingratitude a dû être conduit en captivité (Dieu ) envoya ses serviteurs les prophètes pour les convertir de leurs iniquités afin qu'ils ne périssent pas ; ainsi, il dépêcha vers eux des anges de paix qui, par la parole et par l'exemple, les ramènent de leur déviation à la voie de la justice. Mais parce que le cœur de leur chef est endurci comme la pierre et l'enclume du forgeron et que l'Éthio- pien ne peut changer sa peau , ni le léopard ses taches et que le cœur du Pharaon s'est endurci , le Seigneur a répandu les eaux de la mer sur Gog et Magog. Et comme le fléau de la grêle n'a pas détruit toutes leurs forêts, ni le feu n'a pu amollir le fer de Syon dur comme l'acier, les aspics échappés en suscitant une insolence meurtrière et abomi- nable afin de corrompre plus adroitement les imprudents, parce que leurs fautes exigent leur perte se targuent du nom de saints mar- tyrs . Ainsi, Satan excita ceux -là mêmes aux blasphèmes et à l'erreur ; il les rend impitoyables avec une telle énergie et les embrouille d'une manière inextricable au point qu'ils préfèrent mourir pour l'hérésie, elle-même haïe de Dieu et de tous les saints, que de revenir à la foi orthodoxe qu'ils ont entièrement abdiquée ; et ainsi, invinciblement liés au corps de Behemoth , dans son bas-fond , ils prennent plus inex- tricablement les stupides dans leurs filets . - - Et comme ceux- ci , condamnés à juste titre, croient que leurs propres corps sont l'œuvre du diable et prêchent qu'ils ne seront pas sauvés - (éd. P. GUÉBIN I, p. 46-47 et n. 4). A. Dondaine, op. cit., A. BORST, p. 233 etn. 21. I Vigoureux de Bachona (Barcelona ? ) , en 1223 diacre à Agen . Lettre du cardinal Conrad, 1223 , cfr CH.-L. HUGO, Sacrae Antiquitatis monumenta historica , Etival, 1725 , p. 116. Voir notre étude, Un traité cathare, p. 30-32. En 1229 filius major ; en 1232 évêque d'Agen ; serait mort en 1233. Cfr AUBRY DES TROIS- FONTAINES, Chronica (MGH, SS, XXIII, 931). Voir A. DONDAINE, op. cit., A. BORST, p. 235 et n. 33. 9 Verbo pariter et exemplo : Cfr INNOCENT III , Epist. X, 68 : 29 mai 1207 , (PL CCXV, 1165 D) : « verbo et exemplo proficere » . Cfr infra, p. 184 , 18. 12-13 Gog et Magog, Apoc. XX, 7. La vision apocalyptique complète la pro- phétie d'Ézéchiel sur les derniers assauts du paganisme contre l'Église de Dieu . Cfr AUGUSTIN, De civitate Dei XX, 11 (PL XLI, 676 ; éd . E. HOFFMANN, CSEL 40 1900, p. 455-456 ; éd. G. BARDY- G. COMBÈS , Biblioth . August . t. XXXVII , 1960 , P. 244-246). 23 fungibardos, de fungus champignon ; sens injurieux : sot, imbécile ; et bardus lourd , stupide .
80 LIBER CONTRA MANICHEOS P73va super excecatione eorum , qua ratione credunt animas salvari si opus diaboli comburatur et dicunt, cum eorum corpora comburuntur, bonos homines exuri , cum non in hoc igne corporeo anima combura- tur. Unde secundum prefatum et brutum sensum ipsorum patet eos 5 luculentissime ementitos . Nos igitur, illorum pestiferiis neniis retro iactis, cum abhomi- nationem desolationis quodammodo in loco sancto crescere tueamur, devitando montes Gelbohe ubi , proh dolor, reges id est sacerdotes et populi cotidie defunguntur, ad montes sanctos confugium facia- 10 mus, ut , ab ipsis eruditi et docti , non offendamus in montibus lubricis cenulentis , sed in omni sana || doctrina nos custodire et oblatrantium rabiem Manicheorum , videlicet Nicholaitarum, Passagiorum, Spero- num, Runchayrolorum et omnium orthodoxe fidei sufflatorum , callea- mus conglobatas acies demetere , caudasque vulpium colligatas diducere 8 proh dolor] prodolor C prohodolor P id est sacerdotes om. P metere] demtere pC 14 de- 6-7 Cfr Mt. 24, 15 Iud. 15, 4 8CfrIReg.31,1,8 9CfrPs.86,I 14Cfr 3 bonos homines . Cfr Concile de Lombers 1165. MANSI , Concilia, XXII , Venise, 1778 , 159 A : « Interrogavit Lodovensis episcopus eos qui faciunt se nuncupari Boni homines » ; 160 B : « judico istos, qui vocant se Bonos homines, haereticos esse ». Voir C.-J. Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles, t. V, 2, Paris, 1913, p. 1006-1010. CERNAY § 13 (éd. P. Guébin, I, p. 14) : « Quidam inter hereticos dicebant « perfecti » sive « boni homines », alii « credentes here- ticorum ». Le ' bon homme ' c'est le bos homes du rituel cathare roman, dans la cérémonie du Consolamentum, conféré à ceux désormais appelés aussi boni christiani . Cfr A. DONDAINE, Rituel, dans Un traité néo-manichéen , p . 37, 44, 165.Voirinfra, p. 105, 5; 183, 9;238,9 ; 243, 22. 6 sq. cum abhominationem t. XXVII, 1960) p. 285, 1-4. -- rabiem, cfr Liber Antiheresis , Prologus ( RTAM, 12 Manicheorum , Nicholaitarum, cfr supra p. 76, 1 , notes. 12 Passagiorum : les Passagiens niaient l'unité de la substance trinitaire, le Christ n'étant pas l'égal du Père et l'Esprit-Saint sans divinité ; ils voulaient l'observance rigoureuse de la Loi de Moïse . Cfr bulle Ad abolendam 1184, MANSI, XXII , 477 A : « Catharos et Patarinos et eos qui se Humiliatos vel Pauperes de Lugduno falso nomine mentiuntur, Passaginos, Josepinos, Arnaldistas perpetuo decernimus anathemati subjacere ». PS-BONACURSUS , Manifestatio haeresis ... Adversus haereticos qui Passagii nuncupantur (PL CCIV, 784-791 ) . PRÉVOSTIN ( ?) , Summa contra hereticos , éd . J.-N. GARVIN -J. -A. CORBETT (Me- diaeval Studies, XV) , University of Notre Dame, 1958. Cfr les § A des chap . V-VIII ; X-XIII ; XV-XX, p. 75 et sq. et dans l'Abrégé (Appendix A), p. 263 et sq . GRÉGOIRE IX, 1229 ; cfr L. AUVRAY, Les registres de Grégoire IX, t. I, Paris, 1896 , p. 202-203 (332) : « Excommunicamus ... Speronistas et Passagi- nos... » Decretali V, 7, c. 15. POTTHAST, 8445, 9675. Sur les condamnations ―
PROLOGUS 81 dans l'avenir, je m'étonne à bon droit de leur aveuglement, parce qu'ils croient que les âmes sont sauvées si l'œuvre du diable est brûlée et disent, alors que leurs corps sont brûlés , que les bons hom- mes ' le sont aussi , je m'étonne, parce que dans le feu corporel l'âme n'est pas brûlée. D'où, selon ce qui vient d'être dit et l'exposé de leur stupidité, il est évident qu'ils sont de très remarquables menteurs . Nous donc, leurs plaintes pestiférées étant repoussées, comme nous observons que l'abomination de la désolation croît d'une certaine ma- nière dans le lieu saint, évitant les monts de Gelboe où, ô douleur ! les rois, c'est-à-dire les prêtres et les peuples périssent journellement, réfugions-nous vers les saintes montagnes afin que , enseignés et instruits par elles nous ne bronchions pas sur les monts glissants, couverts de boue. Entraînons- nous (calleamus) à garder en tout la saine doctrine ; à détruire la rage des Manichéens aboyants , c'est -à-dire des Nicolaïtes , Passagiens , Spéronistes, Runcairoles , les pointes acérées (ramassées ) en boule de tous ceux qui soufflent sur la foi orthodoxe ; à disjoindre les dont ils ont été l'objet au cours du XIIIe siècle, cfr ILARINO DA MILANO, L'eresia di Ugo Speroni ..., Città del Vaticano , 1945 , p. 38, n. 1 ; sur ce mouvement, ibid., p . 436-444 et passim. Ébrard de Béthune, plus tard Anselme d'Alexandrie (c. 1250) et Étienne de Bourbon (c . 1260) ne les mentionnent pas. 12 Speronum : Speronistes, secte fondée par Speroni , légiste de Bologne vers la fin du XIIe s . Antisacerdotal , cet hérétique condamnait le baptême, la pénitence, l'eucharistie et tout culte extérieur . Il croyait à la justification inté- rieure des êtres mais sous la dépendance de la prescience et de la prédestination divine. Voir VACARIUS , Liber contra ... errores , éd . ILARINO DA MILANO, op . cit., P. 476-583 . SALVO BURCI , Liber supra Stella, éd . partielle . IL. DA MILANO ( Aevum, t. XIX , 1945) , cfr p . 317 ( 1235 ) : « Speronus fuit caput Speronorum, et hoc est circa quinquagenta annos » ( = c . 1185 ) ; p. 316. FRÉDÉRIC II , édit de 1220 (MGH , Leges IV, 2 , p . 1086) : « Speronistas ... perpetua dampnamus infamia ». GRÉGOIRE IX, cfr note précédente . Pour les autres condamnations, cfr IL. DA MILANO, Ugo Speroni, p. 38, n. 1 ; voir ID.; Il 'Liber supra Stella', dans Aevum, t. XVII , 1943, p. 139 , n . 3. PIERRE MARTYR, Summa , éd . partielle TH. Kaeppeli, dans AFP, t . XVII , 1947 , p. 332-333 . ANSELME D'ALEXANDRIE , Tractatus de hereticis, 18, éd . A. DONDAINE, La hiérarchie cathare en Italie, II (AFP, t. XX , 1950) , p.324 , l . 8. ÉTIENNE DE BOURBON, De septem donis Spiritus sancti, IV, 7 (éd . LECOY DE LA MARCHE , Anecdotes historiques, Paris, 1877 , p . 281 ) . 13 Runchayrolorum : de Runcarii, DU CANGE , VII , 239. Groupe des Pauvres Lombards qui, en 1205 , sous la direction de Jean de Ronco se séparèrent de Valdés et des Pauvres de Lyon . Ils ne voulaient plus observer la pauvreté inté- grale, mais désiraient travailler, fonder des foyers et avoir des possessions. Voir SALVO BURCI, op. cit. (Aevum, t. XIX, 1945), p. 317 (1235) : « surrexit Iohannes de Ronco... circa XXX annos » . Cfr ILARINO DA MILANO, art . cit . (Aevum , t. XVII, 1943), p. 98-100 et notes. PIERRE MARTYR, op. cit., p. 333 et 335. FRÉDÉRIC II, édit. de 1238 (MGH, Leges IV, 2, p. 284) : « Boncarolos >> (Run- carolos ) . ANSELME D'AlexandRIE , op. cit . , p . 318 : « Bonus Iohannes de Runcho fuit primus de lonbardis ... ».
82 LIBER CONTRA MANICHEOS C38vb et ab universis kachologorum oppositionibus argutare. Divino siqui- dem accintus oraculo et caritatis instinctu , opere precium cernens , recidivare gestio compendiosum opusculum contra pravum intellec- tum et depravationem Scripturarum modernorum et venenata spicula 5 katharorum ad honorem sancte et individue Trinitatis, ut qui zelo eius accensi fuerint prelibatis debaccantibus refragari, conterminantes auctoritates facilius inveniant ex ipsis libris quos se recipere men- ciuntur. Oblocuturus itaque demencie eorum alludendo sollerti sanc- torum patrum energie, non deferam eos in aliquo suspective, sed in 10 hiis tantum que disputando ab ore heresiarcharum animadverti vel in tractatibus eorum repperi notata nequiter et nefande . Compilationem igitur quandam ipsorum in qua probare nisi sunt omnia duplicia esse, et diabolum quecumque sunt visibilia fecisse et ipsum deum sine initio esse, quam habebam pre manibus , capitula- 15 tim interponere dignum duxi et post serio, prout sophia Patris qui habet clavem David michi dignabitur ostium aperire, fumum eorum teterrimum ventilabo. Sed , quia in humanis inventionibus nichil reor perfectum , nec ita sum amator mei ut ea que semel vel bis effu- derim meliori sententie anteferre contendam, devitatis captentulis 20 predictorum et gesticulosis eorum cavillationibus explosis, logice expers , a pravo sensu ipsorum penitus abludendo , litteratores theo- logos rogo ut decorent hunc codicem et emendent . Si quid ergo in hoc opusculo repertum fuerit indignum, insufficientie deputetur humane, si quid vero dignum, divine gratie penitus ascribatur. P 73 vb | 25 Et quia || vetus Salomon in urbe posuit tronum suum, quem colump- nis aureis et argenteis , eneis et eburneis et ferreis circumfulcit, Yperaspistem nostrum dominum Leonem tituli sancte Crucis in Ihe- 4 depra- 7 in- 16 os- I kachologorum ] cathologorum P 2 accintus] accitus C vationem] depravatione P 6 conterminantes] conterminatas C veniant] inventant P 9 in2] etiam P 12 probare] probate P tium] hostium C 26 circumfulcit] circumfulsit P 27-84,1 Yperaspistem nostrum cardinalem] dominum Leonem presbiterum cardinalem tituli sancte Crucis in Iherusalem yperaspistem nostrum P - 15-16 Apoc. 3, 7 25-26 CfrIII Reg. 10, 18 ; II Par. 9, 17 I Cfr Liber Antiheresis, Prologus (RTAM, t . XXVII , 1960 , p. 285, 5-6) . Kachologorum, cfr supra, p. 72-73 , 7, note. - - 3 recidivare opusculum, allusion de Durand à son premier traité, le Liber Antiheresis. Voir le Prologus et le début du livre I, ch . 1, dans RTAM, loc. cit., p. 285, 7-13, 22-23, 29, 35. 5 sq. Trinitatis, cfr Liber Antiheresis, ibid. (ibid., p. 285, 21-24, 34-P. 286, 2), et infra, p. 102, 17 sq. 16 Cfr Liber Antiheresis II , Prologus, M 44tb (Controverses I, 1 ) .
PROLOGUS 83 queues liées des renards et à réfuter toutes les objections des détrac- teurs. En réalité , armé de l'esprit divin , animé de charité , discernant la valeur de l'œuvre, je désire composer à nouveau un opuscule raccour- ci contre le sens perverti et la dépravation des Écritures (provoquée) par les dards venimeux des modernes cathares, en l'honneur de la sainte et indivisible Trinité et afin que ceux qui auront été enflammés de son zèle, pour s'opposer aux débauches signalées, trouvent plus facilement les autorités provenant de ces livres même que, menson- gèrement, ils disent recevoir. Ainsi , sur le point de parler, réfutant leur folie rusée par l'autorité des saints Pères , je ne les accuse pas sur une quelconque suspicion mais seulement sur les points que , en dis- cutant , j'ai entendu de la bouche des hérésiarques ou repérés et notés dans leurs traités , comme frauduleux et infâmes . Donc, leur propre compilation que j'ai en mains dans laquelle ils s'efforcèrent de prouver que tout est double , que le diable a fait tout ce qui est visible , et que lui-même est dieu sans commencement j'ai jugé à propos de l'insérer sommairement ; et ensuite, sérieusement , selon que la sagesse du Père qui a la clef de David daignera m'ouvrir l'entrée, je chasserai leur fumée repoussante . Mais, parce que dans les inventions humaines rien, j'en suis sûr, n'est parfait et que je n'ai pas une si haute idée de moi-même que ce que, une ou deux fois j'exposerai , je prétends le préférer à une meilleure opinion, les pièges des susdits étant évités , leurs sophismes ostentatoires dénués de logique étant rejetés, en m'éloignant totalement de leur sens dépravé je demande que les théologiens lettrés honorent ce livre et le corrigent. Si donc l'on trouve dans cet opuscule quelque chose d'indigne, que ce soit imputé à la faiblesse humaine, mais si c'est digne que ce soit attribué à la grâce divine. Et parce que le vieux Salomon a, dans la ville , posé son trône qu'il fit à l'entour resplendir de colonnes d'or, d'argent, de bronze , d'ivoire et de fer, nous choisissons spécialement notre protecteur , le seigneur 16 fumum eorum teterrimum, cfr infra, p. 217, 18. 16-17 Comparer la formule avec celle un peu différente du Liber Antiheresis, Prologus (RTAM, loc. cit., p. 285, l. 18-19 et p. 270). 20 gesticulosis, de gesticulose, gesticulus, gesticulor-ari : gesticuler . Thesaurus ling. lat., VI, 2 , p. 1958-1959. On lit dans Ae . DONAT, Comment . Terenti , Eunuchus 903 (éd. P. WESMER, t. I, Leipzig, 1902, p. 462) : « Neque pol servandum tibi quicquam dare ausim totum garrule et gesticulose ut puellam cum adulescentulo fabulari videas ». 27 Yperaspistem [ úñeраσπioτýs] protecteur. SEPTANTE , Ps . 17, 3 , 31 (éd . J-N. JAGER, t. II, Paris, 1855, p. 105, 106) . Voir les glossaires des VII et IX® siècles : Corpus gloss. lat . , t. II, p . 463 , 6ο : « Υπερασπιτης (υαν. ὑπερασπιστής) , protector ; t. V, p. 559 : « Yperaspistis grece, latine protector ».
84 LIBER CONTRA MANICHEOS rusalem presbiterum cardinalem, cui hoc opus proposuimus desti- nandum et reverentissimos fratres eius sancte romane ecclesie cardi- nales, in assercionibus nostris eligimus correctores, gratias agentes omnipotenti Domino, creatori omnium, a quo omne datum optimum 5 et omne donum perfectum ; quia cordibus eorum celitus inspiravit ut nobis amicarentur ipsius reverentia et amore . Et si quid boni facimus, Deo placens, faciat eos participes in futuro, sicque nos faciat sibi per omnia complacere, ut una mereamur cum sanctis in eterna beati- tudine congaudere. ΙΟ Explicit prologus . ―― 2-5 et reverentissimos fratres quia cordibus eorum] specialiter eligo cor- rectorem. Deus omnipotens, cuius est omne datum optimum et perfectum, collaudetur omni tempore, qui cordi eius et fratrum ipsius venerabilium domi- norum cardinalium domini Pelagii, domini Nicholay, domini Stephani, domini Guale, domini Iohannis de Columpna et aliorum P 4-5 Iac. I, 17 2 Sur les cardinaux , voir Introduction, ch. I, p. 32 , 36-37.
PROLOGUS 85 Léon, cardinal prêtre de Sainte-Croix de Jérusalem, à qui nous nous proposons de destiner cet ouvrage, et ses très révérends frères cardi- naux de la sainte église romaine , correcteurs de nos assertions, rendant grâces au tout-puissant Seigneur créateur de tout par qui est donné tout le meilleur et tout don parfait, de ce qu'il inspira leurs cœurs d'une manière céleste afin que par révérence et par amour de lui , ils nous aient en amitié . Et si , plaise à Dieu, nous faisons quelque chose de bon, qu'il les fasse participer dans l'avenir et qu'il nous fasse en tout le satisfaire , afin que nous méritions de nous réjouir avec les saints dans l'éternelle béatitude. Fin du prologue.
P74ra INCIPIUNT CAPITULA LIBRI PRIMI De inicio tractatus Manicheorum in quo pravitatem suam con- tegunt manifeste. I De inicio retectionis et intellectu eorum . II 5 De duobus seculis. III De duobus mundis . IV ΙΟ 15 20 De duobus regnis. V De celo novo et terra. VI De propriis Christi in que venit . VII De satione diaboli in agro . VIII De diebus bonis et malis. IX De bonis et malis iuxta eos operibus. X De duplici creatione. XI De omni : quod omnia dupliciter dicitur. XII De nichilo . XIII De bona creatione. XIV De terra nova. XV De eodem. XVI De celo novo . XVII De ovibus domus Israel . XVIII De hoc verbo « reddere » . XIX De origine animarum. XX De predestinatione. XXI Io satione] sancione P 12 iuxta eos om. P 23 De predestinatione om . P Conti- I libri primi om. P 22 De origine animarum om. P nuatio rubricarum quas omisit C : De perversa expositione eorum De eodem obiectio et responsio De carnalibus et animalibus hominibus De Christo, quem misit Pater in similitudinem hominis De eodem reprisio De carne Christi oppinio catharorum De corporibus iustorum, quod sint corpus Christi De exprobratione procreationis humane De novo homine et rationali De regeneratione || novi hominis De cibo eius spirituali De ovibus bonis et malis De principe mundi De Deo huius seculi opinio Manicheorum De angelis bonis et malis : quod angeli mali diaboli sunt et boni angeli Dei, secundum opinionem apostatarum.
C39ra I INCIPIT PRIMUM CAPITULUM IN LIBRO CONTRA APOSTATICOS MANICHEOS In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti . Cum regulis Tarta- 5 reis certaturus, quia nonnullis clanculo nonnullis vero pernitiose officiunt manifeste, Theotocon et omnes spiritus sanctos in auxi- lium invocando et omnium orthodoxorum suffragia gestiendo campum aggrediar trachonosum. | Et quia mos est veneficio- rum ora cratere mellita dulcedine delinire ne sequens morti- 10 ferum devitetur, ad instar scorpionum, Ebionite in capite tractatus sui ypocrisim pretendentes, ventre et cauda letaliter inficiunt exhaustores. Sic enim depravata compilatio eorum incipit , qua dementant incautos et fidem abdicare faciunt orthodoxam : 15 De compilatione Manicheorum . Quoniam nonnulli de divinis operibus atque creaturis nobis male improperant, idcirco ea que inde sentimus, verbis et corde pariter - 2-3 Incipit Manicheos om . P 4 Spiritus] Spiritu P 6 spiritus sanc- tos] inv. P 8 trachonosum] crachonosum P II pretendentes ] preten- 15 Manicheorum in marg.] hereticorum P dens P - 4-12 « Sur le point de lutter contre les méthodes du Tartare parce que, d'une façon évidente, les hérétiques s'en servent contre les uns clandestinement, contre les autres pernicieusement , en invoquant l'aide de la Mère de Dieu et de tous les saints esprits et en désirant ardemment les suffrages de tous les orthodoxes , j'attaque le camp ténébreux du dragon . Et parce que c'est l'usage des empoisonneurs de flatter la bouche, au moyen d'une coupe adoucie par le miel, pour faire accepter le breuvage mortel, les Ébionites, à l'instar des scor- pions, manifestant l'hypocrisie en tête de leur traité, infectent mortellement leurs supporteurs, de leur ventre et de leur queue ». 8 trachonosum ténébreux , comme l'antre du dragon. Adjectif dérivé du substantif : « tracones : cavernae, speluncae » (DU CANGE , VIII , 141 ) , d'où le mot dragon tirerait lui-même son origine, d'après ÉBRARD DE BETHUNE, Graecismus IX , 17 (p . 55 ) : « Ast a tracone tu dicas esse draconem ». Jean de GÊNES dira aussi plus tard dans Catholicon, f. 235ra : « Tracon , conis est meatus subterraneus . Unde quidam : Terrarum tracones animalia dico dracones ». Aalma, p. 420 : « tracon ... nis, alees ou voie soubz terre ». L'adjectif semble, ici, très particulier à Durand . 10 Ébionite, cfr supra, p. 74, 14, n. ― 15 Pour chaque chapitre, cfr édition critique dans notre travail Un traité cathare, p. 87 sq.; Pour celui-ci voir aussi les planches ci-incluses . -
88 LIBER CONTRA MANICHEOS P 74rb| 5 ΙΟ 15 20 25 30 confitemur, ut qui ob hanc causam nos ignoranter impugnant, luci- dius rei veritatem cognoscentes percipiant. In primis itaque Deo summo ac vero, Patri omnipotenti, ma- xime deferimus, per quem celum, terram, mare et omnia que in eis sunt, facta fuisse legimus ac credimus, iuxta quod prophetarum confirmant testimonia, novique testamenti auctoritates plenius de- monstrant. Sic namque ipse Dominus per prophetam suum Ysaiam ait : Ego primus et ego novissimus , manus quoque mea fundavit terram et dextera mea mensa est celos . Et iterum : Ecce ego creo celum no ||vum et terram novam. Et angelus in Apocalipsi : Timete Dominum et date illi honorem, quia venit hora iudicii eius , et adorate eum qui fecit celum et terram , mare et omnia que in eis sunt. Et iterum viginti quatuor seniores Dignus es, Domine , accipere gloriam, et honorem, et virtutem, quia tu creasti omnia , et propter tuam voluntatem erant et creata sunt. Item Paulus et Barnabas in Actibus : Viri, quid hec facitis ? Et nos mortales sumus , similes vobis homines, anunciantes vobis ab hiis vanis converti ad Deum vivum et verum, qui fecit celum et terram, mare et omnia que in eis sunt. Similiter in eisdem et reliqui apostoli : Domine, tu qui fecisti celum et terram, mare et omnia que in eis sunt. Item Paulus in eisdem : Deus , qui fecit mundum et omnia que in eo sunt, hic celi et terre cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat. Et David : Benedicti vos a Domino, qui fecit celum et terram. Et in Apocalipsi : Et angelo Laodicie ecclesie scribe : Hec dicit Amen, testis fidelis et verus, qui est principium creature Dei. Hiis itaque testimoniis, aliisque quam plurimis, credimus omni- potentem Deum celum, terram, mare, mundum et omnia que in eo sunt, fecisse pariter et creasse . Etc... Huc usque . In hoc primo capitulo sue compilationis contegunt Mani- chei suam apostasiam , sed in sequentibus detegunt manifeste . Nos autem Dei Filium in hoc pro viribus imitemur, qui inten- cionem cordis magis quam verba iudicat , sicut in evangelio sepe legitur manifeste . Corde pariter et verbo predictis testimoniis alludentes, per- 35 verso sensui eorum solummodo renitamur. Auctoritates enim 10 Apocalipsi] apocalipsis P 23 Laodicie ecclesie] inv. C 27 Huc usque in marg. C 28-30 In hoc primo manifeste] Explicit primum capitulum cuiusdam compilationis Manicheorum . In quo contegunt pravitatem sensus sui, sed in consequentibus retegunt manifeste P 4-5 Cfr Ps. 145, 6 8-9 Is. 48, 12-13 13-14 Apoc. 4, II 20-22 Act. 17, 24 14,7 10, 6 9-10 Is. 65, 17 10-12 Apoc. 19 Act. 4, 24. Cfr Apoc . 23-24 Apoc. 3, 14 15-18 Act. 14, 15 22 Ps. 113B, 15
CAPITULUM I 89 P74va C39rb bone sunt et vere a Spiritu sancto per ora sanctorum prolate , sed scio certe quod Kathari, qui predicta testimonia in tractatus sui capite posuerunt , non credunt nec intelligunt predictos || testes aliquid de visibilibus nobis creaturis dixisse , quas cernimus 5 in hoc mundo. Sed in suis conventiculis heresiotas suos per- docent et hortantur quicquid potest videri in hoc mundo, a diabolo esse factum. Ad primum igitur testimonium Isaie eis obicimus quod ipsi vere non credunt Deum dixisse verum cum dixit : Ego primus et 10 ego novissimus , cum credant ei diabolum coeternum, quod est nefas et scelus etiam cogitare , error intolerabilis et menda- tium maledictum . Nos vero cum sancto Ysaia vere dicimus quod ipse Deus , qui illud dixit , creator omnis creature , primus est, quia sine initio et nichil ei coeternum . Quicquid enim est 15 et subsistit , excepta sancta Trinitate, creatura est et inicium. habuit et quedam pars creaturarum a specie finem habebit in genere redeundo . Deus autem, qui non mutatur nec variatur, postquam illa sic finierint, permanebit. Et ideo se novissimum appellavit . 20 Est et alia ratio . Ipse est primus, id est maximus omnium creaturarum, cuius magnitudo non solum ab hominibus non potest comprehendi sed nec etiam ab angelica creatura . Ipse etiam novissimus factus est in assumpta humanitate de carne Virginis tempore passionis . Unde idem Ysayas de illo presagando 25 intonuit dicens : Vidimus eum et non erat aspectus neque decor, virum dolorum et novissimum virorum , etc. Est etiam primus , id est summus, supra omnia, et novissimus , subtus omnia et extra omnia, dominando , regendo , sustinendo et omnia circum- dando . Et sic est alpha et w , id est primus et novissimus , inicium 27etom.C I a om . P II cogitare] cogitasse C 9-10 Is. 48, 12 17;3,14;21,6 25-26 Cfr Is . 53, 2-3 26-90,2 Apoc. 22 , 13. Cfr 1 , 5 heresiotas , de aipeois , aipeoiú -Tηs : hérétiques . Thes . ling. lat . VI , 3 , 2501 . BLAISE-CHIRAT, p. 386. Cfr infra, p. 128, 16 ; 206, 24 ; 259, 25 ; 287, 28. 9-10 primus et novissimus : Durand va reprendre les explications déjà présen- tées dans les deux versions du Liber Antiheresis, voir notes suivantes. 29 alphaetw...,cfrLiberAntiheresis, II, 1, M44vb; I, 2, P17 : Apoc. 21,6; 1, 17. Voir Controverses, I , 6, 11. BONACURSUS, Adversus haereticos (Passagii) , II (PL CCIV, 788 B) . ERMENGAUD, Contra haereticos XVIII ( PL ibid. , 1271 A) . Sur le sens de cette formule voir F. CHÂTILLON, Arbiter omnipotens et le sym-
90 LIBER CONTRA MANICHEOS P74vb| 10 omnis creature tam angelice quam humane, tam celestis quam terrene, et finis, consumans iustorum vicia et peccata , non finis desinens sed consumans omnem iusticiam in omni rationa- bili creatura . Et sic est etiam initium omnis boni operis et 5 finis consumans in eis qui se ipsos holocaustum Domino offerentes, caudam non omitendo, super altare eius vituli imponuntur. Et ita attingit a fine usque ad finem fortiter et omnia suaviter disponit. Et hoc est quod dixit : Ego sum primus et ego novissi- mus ; manus quoque mea fundavit terram, etc. Hoc idem propheta David et Apostolus manifestant. Tu, in- quiunt, Domine, in principio terram fundasti et opera manuum tua- rum sunt celi ; ipsi peribunt, tu autem permanes. Et in libro Baruch , notarii sancti Ieremie prophete : Hic est Deus noster, qui fecit terram in sempiterno tempore et replevit eam reptilibus 15 et quadrupedibus et volucribus . Et Apostolus in epistola ad Colocenses : In Filio habemus redemptionem et remissionem pec- catorum , et paulo post : quia in ipso condita sunt universa in celis et in terra, visibilia et invisibilia. Item, Dominus per Ysayam : Ego feci terram et hominem super eam creavi ego . Huius vero 20 auctoritatis Ysaye, quam heretici in primo capitulo posue- runt : Ego creo celum novum et terram, inferius, in sexto capi- tulo, solutionem lector inveniet declaratam . Item audacter dicimus omnes alias auctoritates prescriptas quibus dicitur Deum omnia fecisse, non dixisse iuxta intellectum 25 Manicheorum tantum de invisibilibus sed etiam de visibilibus creaturis. Quod satis auctore Deo in sequentibus ostendetur. 12 permanes] etc. add. P 5-6CfrLev.3,5,9,II I, 10-11 ; cfr Ps. 101, 26-27 19 Is. 45, 12 7-8 Sap. 8, 1 8-9 Is. 48, 12-13 13-15 Cfr Bar. 3, 32 10-12 Hebr. 16-18 Col. 1 , 14, 16 21 Is. 65, 17 bolisme de l'Alpha et de l'Oméga, dans Revue du moyen âge latin, t . XI , 1955, p. 26, n. 37. 8 Liber Antiheresis I, 2, P1 12 ; II, 3, M 61va : Is. 48, 12-13, 10-13 (Contro- verses, I, 21 ; II, 10). II Liber Antiheresis II, 3, M 65vb : Hebr. 1, 10-12 (ibid., II, 16). 19 Ibid. II, 3, M 61rb-61va ; I, 3, P1 19rv : Is. 45, 9-13 ; 11-12 (ibid., II, 10, 31). 21 Ibid. II, 3, M 62ra : Is. 65, 17-18 (ibid., II, 13). MONETA DE CRÉMONE, Adversus Catharos , éd . RICCHINI, Rome, 1743 , P. 52. 21-22 Cfr infra, p. 159, 6 sq.
CAPITULUM I 91 Ad hoc vero quod dicunt apostolum dixisse : Deum, qui fecit mundum, dicimus eos subtraxisse ex illa sententia hoc pro- nomen demonstrativum hunc . Sic enim habetur in libris bene correctis : Deus est qui fecit hunc mundum et omnia que in eo 5 sunt, quod Rome et in multis aliis ecclesiis in bibliothecis legimus ab initio scriptum et in libris nostris semper est , et etiam in nonnullis hereticorum libris ipsum hunc scriptum vidi- mus. Sed quia multum est contra pravum intellectum eorum , postquam audierunt sibi obici , de suis codicibus abraserunt . Hoc autem quod sequitur in sentencia : Cum sit Dominus || celi et terre, non in manufactis templis habitat, notant heretici ne- ?75ra 10 1-2 Act. 17, 24 10-11 ibid. 4 Cfr Liber Antiheresis I, 3, P 12 : Act. 17, 23-26 (Controverses II, 7) . A. Dondaine, Durand de Huesca et la polémique anti-cathare (AFP, t . XXIX, 1959), p. 233. 7 La formule hunc mundum (Act. 17 , 24) se trouve dans la bible de Théo- dulfe, originaire de Gothie , évêque d'Orléans (788-821 ) : c'est le ms. BN. lat . 9380. On la relève aussi dans le manuscrit de Perpignan (BN. lat. 321) en seconde main ; dans le Gigas, bible de Bohème du XIIIe siècle, mais qui offre l'exemple d'une version usitée au IVe , et dans diverses lectiones S. Scripturae. J. WORDSWORTH, Novum Testamentum , I , p . XII ; III , p. 155. Voir E.-A. Lowe, Codices latini antiquiores, t. V, Oxford , 1940, p. 18 , no 576. L. DELISLE , Les bibles de Théodulfe, dans Biblioth . de l'École des chartes , t. XL, 1879, p. 5-48 . S. BERGER, Histoire de la Vulgate, Nancy, 1893 , p. 145-184 ; cfr p. 147 , 161-163 ; Un ancien texte latin des Actes des Apôtres, dans Notices et Extraits des manuscrits de la B. N., t. XXXV, 1, 1896, p. 169-208 (om., ici, Act, 17, 24). Cette leçon n'est pas du tout particulière à Durand , qui l'a déjà utilisée dans le Liber Antiheresis : elle apparaît en effet sous la plume des hérésiologues catho- liques de l'époque : BONACURSUS, Adversus catharos I (PL CCIV, 779 A) ; ÉBRARD DE BETHUNE , Contra Valdenses V, ( éd . de La BIGNE- DESPONT , dans MBVP, t. XXIV, Lyon , 1677, 1540 D) ; ALAIN DE LILLE, Summa quadri- partita I, 6 (PL CCX, 313 C) ; PRÉVOSTIN, I. B. p. 26 ; GEORGIUS, Dispu- tatio inter catholicum et paterinum haereticum I ( éd . E. MARTÈNE - U. DURAND, Thesaurus novus anecdotorum , t . V, Paris , 1717 , p . 1706 C) . Cfr ILARINO DA MILANO, Fr. Gregorio O. P. , vescovo di Fano, e la « Disputatio inter catholicum..... », dans Aevum, t. XIX, 1940, p. 85 sq.; p. 130, l'éditeur n'a pas reproduit le texte et s'est mépris sur le nom de l'auteur (cfr A. DONDAINE , Le manuel de l'Inquisiteur, dans AFP, t. XVII , 1947 , p . 174-180 ) . Au contraire, on ne la trouve pas chez ERMENGAUD, III (PL CCIV, 1238 D) ; ni dans les Disputationes de J. DE CAPELLIS (éd . D. BAZZOCCHI , L'eresia catara , Bologne, 1920, Appendice, p . XXXIII) ; ni chez l'hérétique LUGIO, De creatione, Contra Garatenses , éd. A. DONDAINE, Un traité néomanichéen du XIII ° siècle , le « Liber de duobus principiis », suivi d'un fragment de rituel cathare (Institutum hist . Fratrum Praed . Rome . S. Sa- bine), Rome, 1939, p. 100 (3-4) ; p. 134 (29) . Ces données confirment les attes- tations de Durand certains milieux ecclésiastiques paraissent suivre la tradi- tion théodulfienne qui dépend , sur ce point , d'une ancienne version . Voir infra, p. 122, 16 ; 128, 24.
92 LIBER CONTRA MANICHEOS C39va quiter et perverse. Dicunt enim , secundum quod audivimus : << non habitat in manufactis templis », id est in hominibus qui deferunt ecclesiis manufactis fideliter et devote . Et ita neminem credunt posse filium Dei nec templum Spiritus sancti esse , nisi 5 prius abdicet fidem et cultum quem in ecclesiis materialibus, quas domos orationis dicimus , catholici christiani Deo omnipo- tenti exhibent omni die. Ad quod dicimus : si vera est nota eorum, Deus non habitavit in Domino Ihesu Christo , neque in prophetis , qui in templo Salomonis manufacto maxime detulerunt , neque 10 in Maria Virgine gloriosa, neque in apostolis Christi , neque in aliis sanctis qui ecclesias manufactas faciebant construi et in eis Domino serviebant : quod est abhominatio diabolica , Deo omni- potenti exosa et sanctis omnibus detestanda . Qualiter autem sancti prophete reverentia et honore Dei deferebant templo, 15 longum esset nimis in hoc capitulo demonstrare, sed curiosus lector in scriptis eorum et in Regum volumine et in Hesdra po- terit invenire. Nos vero ad Novum Testamentum solummodo recurramus. Sed obiciendum est prius perverso sensui eorum || ut stultus 20 appareat universis. Dictum est quod Deus non habitat in templis manufactis, sed teste Apostolo corpora iustorum sunt templum Spiritus sancti qui Deus est . Ergo Deus habitat in templo manufacto quod manus Domini fecit . Absurdum enim esset dicere vel concedere et omni ratione vacaret diabolum fecisse 25 templum Spiritus sancti . Sed quia scimus eos credere diabolum non solum sua propria corpora fecisse sed etiam omnium sancto- rum qui visi sunt in hoc mundo , exceptis paucis , quia iuxta proverbium : « Cicius est nactus homo mendax quam pede fractus », sensui stolido eorum obiciamus. Non in manufactis P 75 rb 30 templis habitat Deus ; sed templum Domini quod Salomon fecit edificari , cuius exemplo materiales ecclesie sunt constructe, fuit manufactum, et in ipso habitavit , id est mansit Dominus Ihesus Christus et apostoli eius . Unde Deus Pater per Malachiam prophetam : Ecce mitto angelum meum, et preparabit viam ante 8 in om. C 15 curiosus] curiosius P 24 vel vacaret] et omni ra- tione vacaret vel concedere P 27 exceptis paucis om. P 33 et apostoli eius sup. lin. P -- 16CfrIIIReg.8;IEsdr.6 cfr 3 , 16 28-29 Non inveni 20-21 Act. 17, 24 21-22 I Cor. 6, 19 ; 34-93, 2 Mal. 3, I
CAPITULUM I 93 faciem meam; et statim veniet ad templum suum dominator quem vos queritis, et angelus testamenti quem vos vultis . Quod beatus Luchas in evangelio in Christo fuisse completum aperte ostendit, quando quadragesimo die purgationis beate Marie Virginis 5 impleto secundum legem Moysi in templo extitit presentatus. Quod ipsum templum manufactum specialis domus Dei esset et ob hoc pre ceteris domibus ab omnibus fidelibus veneranda , quatuor evangeliste ostendunt , quando mentionem faciunt de expulsione numulariorum et mangonum de templo ; in quo Dei 10 Filius se maxime contra Iudeos ostendit iratum, cum facto flagello de funiculis omnes eiecit de templo et numulariorum effu- dit es et mensas subvertit et dicit eis , teste beato Iohanne : Auferte ista hinc et nolite domum Patris mei facere domum nego- ciationis. Et secundum Matheum : Scriptum est quia domus 15 mea domus orationis vocabitur ; vos autem fecistis eam speluncam latronum. Et secundum Marchum : Scriptum est quia domus mea domus orationis vocabitur omnibus gentibus ; vos autem fecis- tis eam speluncam latronum. Et secundum Lucham Scriptum est quia domus mea domus orationis est . Et hoc notent fideles 20 contra prefatam blasphemiam , quod si aliquid sanctitatis et Deo placens non esset in templo illo manufacto maius quam in aliis domibus hominum, ut Saducei contra ecclesiam dogma- tizant, non Dominus Ihesus Christus illa dixisset vel fecisset contra Iudeos templum Domini violantes . 25 Item in evangelio secundum Lucam legitur quod, cum esset Ihesus annorum duodecim, remansit quadam vice in Iherusalem I templum cum Vg. ] templum sanctum P 10 contra] conatus P 3-5 Cfr Lc. 2, 22, 27 16-18 Mc. 11, 17 24 violantes] violentes p 13-14 Ioh. 2, 16 18-19 Lc. 19, 46 12 es, pour aes : airain, cfr supra, p. 44. 6 specialis] spiritualis P 14-16 Mt. 21 , 13 25-94,6 Lc. 2, 42-43 , 45-46 , 48-49 22 Saducei Saducéens, antagonistes des Pharisiens. Ils ne croyaient pas au destin l'homme étant maître de son choix du bien ou du mal ; ils niaient la résurrection, la survivance de l'âme, qui périt avec le corps . A l'inverse des Pharisiens , ils donnaient à la Loi et à l'Écriture la primauté sur la tradition. Voir FL. JOSÈPHE , De bello iudaico II , 164-166 (éd . B. NIESE, Opera VI, Berlin, 1894, p. 186) . ISIDORE, Etymologiae VIII, 4, 4 (PL LXXXII, 297 C ; éd . W.-M. LINDSAY, Oxford , 1911 ) ; De haeresibus liber LIV (éd . P.-A.-C. VEGA, Scriptores ecclesiastici hispano-latini , t. V, Escurial, 1940 , p . 36) . Voir Liber Antiheresis II, 5, M 87vb (Controverses, Append. p. 219, 1 et § V, 3-4, P. 195). Cfr infra, p. 107, 19 ; 183, 5 ; 228, 4 ; 238, 10-11.
94 LIBER CONTRA MANICHEOS P75va 5 in templo et non cognoverunt parentes || eius . Et requirentes eum, post triduum invenerunt illum in templo in medio doctorum , audi- entem illos et interrogantem eos. Et dixit mater eius ad eum : ' Fili, quid fecisti nobis sic ? Ecce pater tuus et ego dolentes querebamus te' . Et ait ad eos Ihesus : ' Quid est quod me querebatis ? Nesciebatis quia in hiis, que Patris mei sunt, oportet me esse ? In quibus verbis aperte innuitur templum manufactum Iherosolimitanum, quod edificavit Salomon , cui principes Iudeorum principabantur, templum esse Patris omnipotentis et Filii eius Domini nostri 10 Ihesu Christi . Cum autem dixit Veritas : In hiis que Patris mei sunt oportet me esse, aperte innuit se habitare in eo. Animadvertat ergo apostata , Scripturarum Dei adulter, se male notasse prefatam sententiam apostoli Pauli , si in templo manufacto habitavit Dominus Ihesus Christus . Quod vero 15 Ioseph , alumpnus Christi , et beata Virgo non potuerunt invenire Salvatorem nisi in Iherusalem et in templo in medio doctorum , mistice innuit quod qui vere optat augeri numero sanctorum et a Spiritu sancto illuminari, non potest invenire veram salutem nisi in Iherusalem , id est in ecclesia Katholica , que fide recta 20 et sana doctrina et iusta operatione pacem Domini contuetur. Sed quia omnes secte ab ecclesia precise iactant se Iherusalem , id est ecclesiam Dei esse , ut aperte ostenderetur que est illa Iherusalem, id est ecclesia , in qua vera salus invenitur, post triduum, inquid evangelista, invenerunt illum in templo, id est 25 percepta fide sancte Trinitatis invenitur in ecclesia , in templo C 39 vb | in medio doctorum, ut aperte detur intelligi quod vera salus || non potest inveniri nisi in fide orthodoxa et sana doctrina docto- rum, qui templa Dei manufacta inhabitant et in ipsis Domino administrant. P75vb| 30 Sed, ut reor, obicient nobis a tropologia respondentes : « Non potest esse vera assertio vestra, nam clerici romane ecclesie , pro quibus istud videmini affirmasse, perversi sunt et contra Deum vivunt et per || eos nomen Domini blasphematur . Unde 3 eos cum codd. Cav., Tolet. et aliis S. Script. (W. I, 321)] om. Vg. 8 edi- ficavit] edicavit P 9nostriom.P 22idest]idemC 22-23 id 29 administrant] administrat P tropologia corr.] tropologi CP 31 vestra] est ecclesiam Iherusalem in marg. P - 30 obicient] obiceret P nostra P 10-11 Lc. 2, 49 23-26 Lc. 2, 46
CAPITULUM I 95 P76ra patet quod vera salus non possit inveniri inter eos » . Ad quod dicimus, licet alibi proposuerimus lacius respondere : Christus Dei Filius, sapientia Patris , sciens non nullos prelatorum iniuste victuros, bona tamen quandoque docturos , ut ostenderet 5 mala doctorum non officere sanam doctrinam ab eis recipientibus , turbis pariter et discipulis suis loquens inter cetera dixit : Super kathedram Moysi sederunt scribe et pharisei . Omnia ergo quecum- que dixerint vobis , servate et facite ; secundum vero opera eorum nolite facere ; dicunt enim et non faciunt, etc. ΙΟ Sed ne prolixitate verborum nimium digrediamur a proposito , Ihesum habitasse in templo manufacto iterum ostendamus . Ait enim beatus Lucas : Ihesus erat diebus docens in templo et omnis populus manicabat ad eum in templo audire eum . Et alibi : Et erat docens cotidie in templo. Et ne de mistico templo tan- 15 tum notaretur, ostendit ipse Dominus in evangelio secundum Iohannem de materiali templo manufacto dictum esse , Anne, Iudeorum pontifici , inter cetera dicens : Ego semper docui in synagoga et in templo , quo omnes Iudei conveniunt , et in occulto locutus sum nichil, etc. Si cotidie et semper docebat in sinago- 20 gis et in templo , quo omnes Iudei conveniebant , liquido apparet Ihesum habitasse in manufactis . Necesse ergo est fateantur prefati corruptores Scripture Ihesum Christum , Verbum Patris et verum hominem , non esse Excelsum, quod esset nefarium , aut se dampnose prefatam sententiam nota- 25 visse . Item , de apostolis Christi dicit beatus Lucas quod post ascentionem Domini in celum erant semper in templo , laudan- tes et benedicentes Dominum . Et in Actibus apostolorum ait : Petrus et Iohannes ascendebant in templum ad horam orationis nonam , etc. Hiis auctoritatibus et aliis pluribus sine || nube 30 monstratur Dei Filium et matrem eius et sanctos apostolos templo I quod2] quos P 16 esse] est P 4 quandoque] quaque P 25 item] idem P ostenderet] ostenderem P 6-9 Mt. 23, 2-3 26-27 Lc. 24, 53 12-14 Lc. 21, 37, 38 ; 19, 47 28-29 Act. 3, I 17-19 Ioh. 18, 20 2 alibi, cfr infra, p. 104, 24-105, 3 ; 138, 26-29 ; 139, 4-8 - 143, 21 ; 242, 10 sq. 3 sapientia Patris , cfr infra , p . 110, 28, note. surtout p . 142, 22- 14 Sur l'interprétation mystique du temple voir Y. M.-J. CONGAR , Le mystère du temple, Paris, 1958.
96 LIBER C O N T R A M A N I C H E O S C40ra manufacto quasi domui Patris specialissime non minime detulisse . Si ergo vera est prefata nota hereticorum , Excelsus non habitavit in ipsis, quod est abhominatio etiam cogitare . Cum ergo falsissima sit eorum assercio et a diabolo fabricata 5 et ab omnibus iustis inmaniter exuflanda , illa auctoritas enodanda est et simplicium mentibus declaranda : Non Excelsus in manu- factis habitat. Legimus passim, tam in theologis quam in gen- tilium philosophis, templa ydolorum a paganis fuisse fabricata , in quibus erant simulacra eorum inclusa , que deos ipsi dampna- 10 biles vocitabant. Deus autem Excelsus , qui in sua divina natura incircumscriptus spiritus est, quem celum et celi celorum , terra , mare et omnia que in eis sunt capere non possunt, non clauditur loco nec excluditur, quia totus ubique est , sicut ipse asserit per prophetam : Celum et terram ego impleo . 15 Preterea sciendum est quod multipliciter dicitur habitare . Est enim habitatio essentie, gratie, potencie et indigentie . Essenciali- ter vel presencialiter et potencialiter est et habitat ubique . Unde in evangelio In mundo erat, quia presencialiter habitat in creaturis. Unde dictum est : Celum et terram ego impleo . Et 20 Psalmista : Si ascendero in celum, tu illic es ; si descendero in infer- num, ades. Et Salomon : Si celum et celi celorum capere te non possunt, quanto magis domus hec quam ego edificavi . Et Psal- mista : In manu eius sunt omnes fines terre. De habitacione gratie dicit Apostolus : Spiritus Christi habitet in vobis, scilicet 25 per spiritum adoptionis. Et in Ysaya : Quoniam inhabitabo et inambulabo in eis . Tribus modis habitavit in matre Virgine in veritate : essencia- liter vel presencialiter , et gratialiter perfectius quam in alia creatura, || et potencialiter quia per potenciam || suam cum Patre 30 et Spiritu sancto formavit sibi corpus , quod induit de carne ipsius sine commixtione virili et sine corruptione matris . Essencialiter 24 vobis] nobis P 6-7 Act. 7, 48 18 Ioh. 1, 10 11-12 Cfr Ps. 145, 6 ; III Reg. 8, 27 19 Ier. 23, 24 8,27 23 Ps. 94, 4 14 Ier. 23, 24 20-21 Ps . 138, 8 21-22 Cfr III Reg . 24-25 Rom. 8, 9 25 Cfr Col. 3, 16 25-26 Is. =IICor.6, 16 10-13 Deus autem Excelsus - quia totus ubique est , cfr TERTULLIEN, Adver- sus Praxean XVI , 6 (éd . Ae. KROYMANN-E. EVANS, CCSL 2, 1954, p. 1181-1182) : " ... ille qui non habitat in manu factis ... qui totum orbem manu adprehen- dit... ».
CAPITULUM I 97 vel presentialiter, quia tota divinitas se contulit in Virginem, quando ex ea Verbum Patris caro factum est : animatum enim corpus sumens de Virgine nasci dignatus est . Non quod ani- mam assumpserit de Virgine , id est de substantia Virginis, sed 5 tantum corpus . Gratialiter habitavit in ea plenius quam in aliis creaturis . Unde Gabriel ait : Ave gratia plena, Dominus tecum. Habitat etiam in angelis et in sanctis presencialiter, gratialiter et potencialiter. Unde dicitur : Qui habitas in celis , miserere nobis. Et Psalmista : Qui habitat in celis irridebit eos. Et sic 10 per collationem gratiarum habitavit quondam in tabernaculo Hebreorum in hominibus . Unde Psalmista : Repulit tabernacu- lum Silo , tabernaculum suum , ubi habitavit in hominibus . De habitatione indigentie dicitur : Deus vel Excelsus non habitat in templis manufactis , quia non indiget sicut homo vel 15 ut quondam simulacra gentium domo manufacta, ut calorem , frigus, ventum et pluviam devitando sicut homo quiescat in ea vel custodiatur in domo , sicut quondam simulacra aurea et argentea custodiebantur a suis cultoribus , ne a furibus vel latro- nibus tollerentur, quia non potest concludi vel includi nec excludi 20 in domo manufacta Deus altissimus et immensus . Propter quod ipse ait per Ysayam : Quam domum edificabitis michi, dicit Dominus, aut quis locos requietionis mee est ? Omnia hec manus mea fecit et ita non habitat , id est non indiget talibus ut celetur in eis. 25 Est preterea habitacio reverentie. Unde in evangelio ait Chris- tus : Qui iurat in templo, iurat in eo et in eo qui habitat in ipso, id est in templo materiali . Et ita Deus omnipotens per essentiam et potenciam est ubique , et per reverentiam habitat in templis , id est in ecclesiis etiam manufactis . Si non esset aliquid sancti- 2 enimom.P 14 templis ] teplis C 22 mee sup. lin. P inhabitat Vg. 28et aP 8 habitas cum Vg. ] habitat C 10 quondam] condam P 15 ut om. C 15 et 17 quondam] condam P 26 habitat cum multis codicibus S. Script . (W. I, 138)] 27-29 in templo materiali - in templis, id est in marg. P 2 Ioh. 1 , 14 2-3 Breviarium Rom . , In circumcisione Domini, Antiph. I ad vesp . 77, 60 6Lc.I,28 8-9Ps.122,1-3 9Ps.2,4 II-12Ps. 13-14 CfrAct. 7, 48; 17, 24 21-23 Is. 66, 1-2 26 Mt. 23, 21 19-20 quia non potest concludi 1182 , 1. 44-46. immensus, cfr TERTULLIEN, op. cit. , p .
9 8 L I B E R C O N T R A M A N I C H E O S P76va tatis magis in templo quam in aliis domibus , ut heretici opinantur, et ei maior reverentia merito exiben || da, nunquam Christus, via in exemplo , veritas in promisso , vita in premio , qui nichil decep- torie fecit, templo tantum Salomonico detulisset neque sancti 5 prophete et apostoli eius. Nos ergo, antichristi ministros exuflantes, apostolos et pro- phetas et alios deicolas in quantum vires suppetunt imitemur in veneratione domorum Dei , id est ecclesiarum, et in aliis, ut ipse Deus, cuius sunt omnes, in nobis per gratiam suam hic habi- 10 tare dignetur et in futuro cum omnibus sanctis conferat nobis gaudia sempiterna . Amen . II DE INITIO RETECTIONIS ET INTELLECTU EORUM Velata sub pretextu fidei in primo capitulo sui tractatus leti- 15 fera impietate sua, Marchionite nunc ex habundantia cordis sui proferre incipiunt in hoc secundo capitulo et in aliis omnia esse duplicia, finaliter intendentes duo principia esse , boni et mali . Et quia naturam bene diducere a viciis non noverunt , impiati inexpiabiliter, quasi bestia tangens montem rei ex con- 20 tactu Scripturarum, quosque possunt impiare contendunt ; non intelligentes , mente cecati, ob quid opus secundi diei in libro Geneseos tacetur bonum fuisse et quia Omnipotens in angelis suis reperit pravitatem. Hiis igitur auctoritatibus abutendo dementant instabiles et incautos . Sic enim incipiunt post pre- 25 missa : De compilatione Manicheorum . Sed quoniam sunt plures qui de reliquo seculo et de aliis crea- turis minime curent, preter hec que videntur in hoc seculo nequam, vana et corruptibilia et prorsus, sicut de nichilo veniunt, in nichi- 3 veritas] veritatis P 6 ergo] autem P 24 incautos] incavetos P 26 De compilatione Manicheorum in marg. ] Ratio hereticorum P resom. P 27 plu- 2-3 CfrIoh.14,6 15Mt.12,34 19CfrHebr.12,20 22CfrGen. I, 6-8 22-23 Iob 4, 18
CAPITULUM II 99 P76vb 5 C40rb lum reversura, nos vere dicimus quod aliud seculum est, et alie creature incorruptibiles et eterne, in quibus fides atque spes nostra consistit. Illarum enim substantia est fides, iuxta quod ad Hebreos Apostolus ait : Fides est substantia || sperandarum rerum, argumentum non apparentium . Etc ... Huc usque. Responsio ad predicta . Nos autem, antequam sententias quas inducunt de duobus seculis recitemus, ad hoc oblocutionis calamum erigamus. Licet plures sint qui de futuro seculo parum curent et de gaudio quod 10 sanctorum anime possident post hanc vitam, tamen , Deo auctore, maxima pars humani generis credit aliam esse vitam, meliorem hac et eternam , quam fere omnes expectant in futuro seculo sibi ab omnipotenti Domino elargiri , cuius est presens seculum et futurum. Et quamvis creature que videntur in hoc seculo sint 15 corruptibiles, mutabiles et caduce, non tamen creator malus est nec mutabilis , sed inmutabilis et eternus , creator et factor omnium creaturarum ; hic est Deus noster carens inicio et fine , et nichil ei coeternum , et ipse fecit presens seculum et futurum , sicut inferius auctore Domino ostendetur. 20 Sunt autem multe creature invisibiles nobis quas Deus fecit, scilicet novem ordines spirituum, angeli et archangeli et virtutes, potestates , principatus et dominationes, troni , cherubin et sera- phin. Fecit etiam omnes celos , ex quibus quidam sunt invisibiles nobis , et omnes animas fecit et facit, que sunt invisibiles nobis . 25 Unde ipse asserit per prophetam : Et flatus ego faciam. Et ite- 6 Responsio ad predicta] om. P 8 ad] ab P immutabilis sup. lin. P 17 noster] nature C 12etom.C 16sed 22 seraphin] sepaphin C 4-5 Hebr. 11, I 25 Is. 57, 16 7-8 Après le court chapitre cathare, Durand entame la discussion en un style ampoulé : « Mais nous, avant de présenter les sentences qu'ils exposent au sujet des deux siècles, dressons à leur encontre (ad hoc) la plume de la con- tradiction ». 16 creator et factor, cfr LUGIO, p. 99 (2) ; 101 (29) ; 102-106 passim ; 117 (3), etc... BURCI (Aevum , t . XIX , 1945) , P. 333. PIERRE MARTYR (AFP, t. XVII , 1947 ) , p. 320. MONETA, p. 10, 15 , 70. RAYNIER SACCONI , Summa de Catharis, éd. A. DONDAINE, Un traité néo-manichéen, p. 73 (4) . Sur le sens ambigu et un peu suspect de la formule , employée par les hérétiques , cfr notre étude, Un traité cathare, p. 71-72 et notes. Voir infra, p. 202, 18-20, n. ce qu'en pense Durand. 19 Cfr infra, p. 129, 21-22 ; 148, 21-22 ; 150, 1-2 ; 179, 3-4 ; 229, 24-25 ; 234, 17 ; 306, 24-25.
ΙΟΟ LIBER CONTRA MANICHEOS rum : Hec dicit Dominus creans celos et extendens eos, firmans terram et que germinant ex ea, dans flatum populo qui est super eam, et spiritum calcantibus eam. Et iterum per Zachariam prophe- tam : Hec dicit Dominus extendens celum et fundans terram , et 5 fingens spiritum hominis in eo et cetera . Et per Ezechielem : Omnes anime mee sunt ; ut anima patris, ita anima filii mea est : anima autem que peccaverit, ipsa morietur , etc. In abisso sub terra et in aquis multa sunt invisibilia mortalibus , que Deus omnipotens fecit . Eorum autem que possunt videri P 77 ra || 10 occulis mortalium , licet sint quedam transitoria , || non fuit tamen alius creator aut factor nisi ipse Omnipotens , qui predicta invi- sibilia creavit et fecit et disponit in sua sapientia universa . Et revera Deus de nichilo omnia creavit ; quibusdam vero eterni- tatem dedit , quibusdamque adhuc daturus est . Non tamen 15 concedimus aliquam substantiam in nichilum quantum ad sui essentiam reversuram . Quod inferius in tertiodecimo capitulo plenius ostendetur. Item , dixerunt heretici quod fides sua et spes consistit in invisibilibus creaturis. Quorum perverso intellectui improbando 20 dicimus eos procul dubio male dixisse . Nam fides et spes hominis , iuxta Petrum apostolum, in Deo debet consistere vel esse, qui creator est, non in creaturis , que initium habuerunt . De creaturis autem tam visibilibus quam invisibilibus inferius locuturi , sententiam apostoli veram esse dicentes, asserimus datam esse per causam, non iuxta notam eorum , ab apostolo promulgatam. Fides enim proprie nulla est substantia visibilis aut tangibilis , neque creature invisibiles sunt fides , neque in ipsis fides consistit , nisi in animabus solummodo hominum. dum in hoc seculo vivunt. Fides quidem post extremum iudicium 30 nulla erit, sed semper erunt invisibiles creature . 25 2et2om.P bet] deberet C 14 quibusdamque sup. lin. P 22 que] qui C 18inom.C 29 iudicium] in add. P 21 de- 1-3Is.42,5 4-5Zach. 12,I 6-7Ez. 18,4 20-21IPetr.1,21 17 Cfr infra, p. 217, 20 et sq. 21 Sur l'interprétation erronée des textes de Pierre I, 1 , 21 ; 3 , 15 par les cathares, et leur emploi de la devise : ' fides atque spes nostra ' , voir notre étude Un traité cathare, p. 73-74 . 23 Cfr infra, p. 119, 12 sq.; 231, 11-232 , 21 ; 274, 20-25.
CAPITULUM II ΙΟΙ P77rb C40va Querat ergo prudens lector vel auditor quare dixit Apostolus fidem esse substantiam et argumentum , et si a sanctis doctori- bus quesierit quomodo intelligenda sunt verba Apostoli , sanum sensum fideliter suscepturus, animadvertet ea male ab hereticis 5 intellecta. Non enim Apostolus fidem proprie diffinivit, sed ostendit quid in homine operetur. Fides ergo dicitur ab Apostolo esse substantia, quia subsistit in nobis . Nam fides manet in credendo , et fidem habere nichil aliud est quam credere que pertinent ad veram anime salutem. Fides ergo est substantia , 10 qua creduntur que non videntur et subsistunt in nobis per fidem, que nondum sunt per speciem presentia nobis . Sic itaque sub- stantia illorum est fides , quia per || solam fidem nunc in nobis subsistunt. Et argumentum est illorum similiter fides, quia per solam fidem probantur a nobis. Sed quia super hoc satis est 15 a sanctis patribus disputatum , supersedendum est nobis ad presens. Si vero vera est nota Manicheorum quod fides substantia || sperandarum rerum sit , id est eterne et invisibiles creature, ergo fides non est in hoc mundo in homine , sed in futuro seculo , 20 nec est in mente vel in anima, sed extra mentem et animam . Non enim, ut ipsi asserunt, in ipsis est fides sua , sed in eternis et in incorruptibilibus creaturis , ergo in angelis et animabus sanctis in celis existentibus, que sunt invisibiles creature . Et ita fides eorum , si qua est , in illis creaturis consistit , non in Deo 25 qui non est creatura , nec in mentibus suis, quod est ridiculosum I ergo prudens ] inv. P 10 que non videntur om. C Manichieorum P 17 Manicheorum] 2 Hebr. II, I 17-18 ibid. 5 Cfr AUGUSTIN, Enchiridion ad Laurentium de Fide VIII, 2 (PL XL, 234-235 ; éd . J. BARBEL, Düsseldorf, 1960 , p. 30-32 ) ; De Trinitate XIII , 1 (3) (PL XLII , 1014-1015 ) . PIERRE Lombard , Liber Sententiarum III , 23 , cap. 7-8 (PL CXCII, 806-807 ; éd . Quaracchi, t. II, 1916, p. 658-660) . Hugues de SAINT- VICTOR, De Sacramentis I, 10 ( 2 ) (PL CLXXVI , 327-328) . 11-14 Cfr Summa Sententiarum I, 1 (PL CLXXVI, 43 A) : « Fides... Substantia rerum sperandarum quia per fidem in nobis subsistunt speranda. Speranda vocat bona illa aeterna quae desideramus, ut sunt immortalitas, et caetera quae in nobis per fidem jam subsistunt, in futuro per experientiam . Argumentum non apparentium, id est probatio ; quia si quis dubitat inde, non possunt aliquando probari humana ratione ». Voir R. BARON , Note sur l'énigmatique ' Summa Sen- tentiarum '. O. LOTTIN, A propos des sources de la S. S. , dans RTAM , t. XXV, 1958, p. 26-41 ; p. 42-58.
102 LIBER CONTRA MANICHEOS P77va et debet a fidelibus floccipendi . Fides enim in corde manet , que nichil aliud est quam de Deo et de hiis que pertinent ad eum credere quod non vides . Veritas vero est quod credidisti videre , nec in futuro seculo erit fides . Est ergo fides in corde hominis 5 tantummodo in hac vita , qua Deum et Deo credimus et in Deum. Que non solum est de futuris , verum etiam de preteritis et pre- sentibus, Paulo teste : Fide, inquid, intelligimus aptata esse secula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent, id est ex invisibili prescientia et dispositione divina fierent visibilia que apparent. 10 Et ita de preteritis est fides. Similiter credimus Dei Filium incarnatum , passum, mortuum et sepultum et die tertia surrexisse et in celum ascendisse ; que omnia preterita sunt in veritate . Et ita credere est fidem habere. Credimus etiam eum in celis sedere ad dexteram Patris, 15 et hoc est fides de presentibus que subsistit in nobis. Credimus eum venturum ad iudicium generale et redditurum unicuique iuxta opera sua . Credimus in sanctam Trinitatem , scilicet tres personas esse | consubstantiales, coeternales et coomnipoten- tes, et unum verum Deum, qui est creator omnium et vita 20 eterna. Et ita credere est fidem habere , et hec fides in mente fidelium consistit in ecclesia Dei . Et ita fides non est solummodo substantia sperandarum rerum, sed etiam certa et firma credulitas I floccipendi] floccipedi P 4 hominis notatur in marg. P : Nota quod fides est in corde hominis 7 aptata] apptata P 8 ex invisibilibus] in exvisibilibus P 9 prescientia] presentia P 20 hec] est add. P 7-8 Hebr. 11, 3 I floccipendi , sens figuré, injurieux mépriser. TÉRENCE , Eunuchus 411 (éd. J. MAROUZEAU, t. I. Coll . G. Budé, Paris, 1942) : « ego non flocci pendere ». Au moyen âge les termes sont agglutinés . Cfr PAPIAS, f. i (6 ) гa : « Flocci id est nihili inde floccipendo id est parvipendo ». OSBERN , p. 446 : « Componitur nihilominus pendo, parvipendo, is, vilipendo, is , floccipendo, is, naucipendo, is... iuncipendo, is, omnia pro parum appreciari, et ab omnibus istis verbalia », p. 244, 467 ; Prologus, p . 3, 12 : « publicitus ab omnibus floccipendor » (rééd . par G. GOETZ, Corpus gloss . lat . I, p. 199 , 12) . Jean de Gênes sera plus expli- cite dans Catholicon , f. 88rb : « Floccipendo , dis a floccus et pendo, dis componitur et idem quod floccifacio », cfr infra, p. 257 , 8, n. - Abavus, p . 31 : « floccipendere, - poi prisier », p. 76, 339. Aalma, p. 147. Cfr Liber Antiheresis I, 14, M 18rb, P1 68v : << Sunt nonnulli qui baptismum in qua visibile factum flocipendunt » . Cfr infra, P. 234, 6. 17 Cfr Liber Antiheresis, De Trinitate, M 5rb-va, P1 6v, dans RTAM, t . XXVII , 1960, p. 289 ; 279 et supra, p. 82, 5.
CAPITULUM II 103 presentium, preteritarum et futurarum rerum que pertinent ad salutem . Et sic per illa que quodammodo preterierunt et sunt , credimus sperando nos illa bona que futura sunt a Domino accepturos. Et sic iuxta Apostolum fides est substantia speranda- 5 rum rerum , id est illud per quod speranda subsistunt in nobis. Non ergo celum, terra , mare , visibile aut invisibile, vel angeli aut anime fides est , sed hec est fides vera : puro corde credere Dominum Deum omnipotentem ea omnia creasse de nichilo et fecisse . 10 Et sciendum est quia, sicut multa pertinent ad fidem Christi , sic fides multipliciter legitur in Scripturis . Est enim fides virtus operans per dilectionem , unde Apostolus : Nunc manent fides, spes, karitas tria hec. Gratia Dei , unde Abacuch : Iustus meus ex fide mea vivit. Informis calitas , quam habent falsi christiani, 15 unde Iacobus : Fides sine operibus mortua est ; et Paulus : Si habuero omnem fidem ita ut montes transferam etc. Motus fidei , unde dicitur : « Fides est credere quod non vides ». Subiectum fidei, unde dicimus : Christus est fides nostra ; unde Apostolus : II multipliciter : notatur in marg . P : Nota quot modis fides dicitur 12- 13 unde Apostolus karitas om . P 14 calitas] qualitas P -- 11-104,9 ALANUS AB INSULIS , Summa quot modis , s . v. 13-14 CfrHab. 2,4 ; Rom. 4-5 Hebr. II, I Fides (PL CCX, 790-791) . 1,17 15Iac.2,2026 12-13 I Cor. 13, 13 15-16 I Cor. 13, 2 17CfrIPetr.I,8 8-9 creasse de nichilo et fecisse, cfr supra, p. 99, 16 , note . II Cfr AUGUSTIN, Enchiridion ... de fide , spe et caritate VIII (PL XL, 234-235 ; éd . J. BarbeL, Düsseldorf, 1960 , p. 30-32) : « Propter quod apostolus Paulus fidem, quae per dilectionem operatur, approbat... sine fide » . 15 Cfr AUGUSTIN, Enarratio in Psalmum XXXI, 2 : Sermo ad plebem, 3 (PL XXXVI, 259 ; éd. D.-E. DEKKERS-J. FRAIPONT, CCSL 38, 1956, p. 226- 227) « fides sine operibus mortua esset, et tanquam radix sine fructu sterilis atque arida remaneret ». De fide et operibus XIV- XV, spécialement § 23 , 25 (PL 40, 212, 214 ; éd. J. ZYCHA, CSEL 41, 1900, p. 61-68, cfr p. 64 et 68). 16-17 Cfr AUGUSTIN, De fide, XV, 25 (PL ibid., 213 ; CSEL ibid., p. 65) ; In Ioannis evangelium XL, 9 (PL XXXV, 1690 ; éd . R. Willems , CCSL 36, 1954 , P. 355) : « Quid est enim fides , nisi credere quod non vides » . De fide re- rum invisibilium I , 2 ( PL XL, 172 ; éd . M.-F. McDONALD, Patristic Studies 84, Washington, 1950, p. 84, 1. 31) : « in te mutuo illa sit fides, qua credas quod in illo non vides ». Sermo CXXVI, I, 2 ; II, 3 (PL XXXVIII, 698 ; 699, éd. C. LAMBOT, Le sermon CXXVI de saint Augustin sur le thème « foi et intelli- gence » et sur la vision du Verbe, dans Rev. Bénédictine, t . LIX, 1959, p. 177-190, cfr p. 183, l. 22-23 ; 184, 1. 38) : « ex eo quod vides, credas quod non vides... Crede in eum quem non vides, propter ista quae vides ».
104 LIBER CONTRA MANICHEOS P77vb|| At ubi venit fides iam non sumus sub pedagogo, id est sub lege Scientia dicitur fides, unde dicitur : « Fides non habet meritum, cui humana ratio prebet experimentum ». Fidelitas , unde dicitur : Fecit rex fidem Nabuchodonosor regi Babilonis. Sponsio , causa 5 voti, unde dicitur : « Puer baptizatur in fide patrinorum » . Certi- tudo dicitur fides, unde sepe dicimus : Fac michi fidem. Collec- tio articulorum fidei , sicut in tribus simbolis continetur ; unde dicitur : « Quicumque vult salvus esse, ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem ». 10 Quid autem sit fides plenarie , sancti patres ita diffinierunt : << Fides | est certitudo rerum absencium id est invisibilium, ad unitatem ecclesie pertinencium , supra opinionem posita et infra scientiam constituta ». De hac fide dixit Veritas apostolis : Ha- bete fidem Dei . Et Apostolus : Sine fide impossibile est placere C 40 vb 15 Deo. Hec || namque fides fundamentum est sancte Dei ecclesie et munimen, tutum refugium vacillancium, religionis sanctissime fundamentum, caritatis vinculum, amoris subsidium, que sancti- tatem firmat et sponsam Christi, id est ecclesiam per orbem diffusam, tenet in unitate spiritus, in vinculo pacis, sine qua 20 omnis religio exufflatur et nulla bona opera sufficiunt ad salu- tem . Heretici vero dicunt se fidem Dei habere , quia blasphemum errorem suum, detestabilem omnibus sanctis , Deo et sanctis angelis exosum , credunt esse fidem Dei. Fidem autem ortho- 4 Nabuchodonosor ] Nabugodonosor P 6 dicimus] dominus pC cis] pascis P 20 exufflatur, cfr supra p . 55 ] exsufflatur P 19 pa- I Gal. 3, 25 13-14 Mc. 11, 22 14-15 Hebr. 11,6 24-105,1 Eph. 4, 3 2-3 GRÉGOIRE le Grand , Homilia in Evangelia II , 26 : lectio s. Ioh . 20 , 19-31 (PL LXXVI , 1197 C) : « nec fides habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum » . 5 ECKBERT DE SCHÖNAU , Contra catharos VII, 9 (PL CXCV, 46C) : « qui- cumque parvuli ... salvantur per baptismum et per fidem sanctae Trinitatis ... sicut olim salvabantur per circumcisionem et per fidem patrum ». Alain de LILLE, Summa quadripartita I , 42 (PL CCX, 349 A) : « puer... cur post baptis- mum non erit salvandus in fide aliena , scilicet fide patrini vel Ecclesiae ? ». 8-9 Symbolum Quicumque, cfr A. DENZINGER-A. SCHÖNMETZER, Enrichidion Symbolorum, Fribourg-en-Br., 1963, p . 41 , no 75 (anc. éd. no 39) . A.-E. BURN, The Athanasian Creed (Texts and Studies IV, 1 ) , Cambridge, 1896 , p . 4-5 . - Voir Liber Antiheresis, De Trinitate, M 5rb, P1 6v (RTAM t . XXVII , 1960, p. 289 et 276-279 . 11-13 Summa Sententiarum I, 1 (PL CLXXVI, 43 B-C) : « quare sic diffiniri potest : fides est voluntaria certitudo absentium supra opinionem et infra scien- tiam constituta ».
CAPITULUM II 105 P78ra doxam apostolorum et prophetarum et aliorum sanctorum , quam romana, ierosolimitana , bizanzena , antiocena , alexandrina eccle- sia confitetur, dicunt esse errorem et omnes eiusdem fidei zela- tores credunt esse hereticos infideles , quod nos scimus in veritate , 5 et seipsos « bonos homines » vel « christianos » a suis faciunt fautoribus vocitari . Cum igitur ipsi merito dampnaticii , Deo omnipotenti et angelis eius et omnibus sanctis exosi , credant duo esse principia, principium boni videlicet et principium mali , id est deum bonum et deum malum, coeternos et creatores, 10 quod credunt corde in tractatu suo probare conati sunt , quia iuxta vocem veritatis non intelligunt Scripturas. Dicunt enim ad dedecus Dei omnipotentis duo secula esse , unum bonum, alte- rum malum . Similiter duos mundos , duo regna , duos celos , duas terras , et sic omnia dicunt esse duplicia . 15 Nos autem cum omni ecclesia Christi dicimus unum solum esse principium, Patrem ex quo omnia , Filium per quem omnia, Spiritum sanctum in quo omnia . || Iste verus Deus et vita eterna sine inicio, solus in tribus personis et una essentiali semper natura, esse dedit omnibus creaturis que sunt in celis et in terris , in 20 mari et in omnibus abissis , cuius omnia sunt , bona et mala . Unde in libro Sapientie, quem ipsi Katari inducunt in suo tractatu , legitur contra eos : Bona, inquit , et mala, vita et mors , honestas et paupertas a Deo sunt. Et iterum : Contra bonum malum stat, et contra mortem vita ; sic et contra virum iustum peccator. Et sic 25 intuere omnia opera altissimi : duo contra duo , unum contra unum . Nec fecit quicquam deesse et uniuscuiusque confirma- bit bona. Istis duabus auctoritatibus aperte datur intelligi unum esse Deum altissimum , cuius sunt omnia, bona et mala, qui de nichilo spiritualem et humanam condidit creaturam . 6 vocitari] rocitari P 20 omnia sunt] inv. P stat] est Vg. 26-27 confirmabit] confirmavit Vg. spetialem P 23 bonum] et add. P 29 spiritualem] 16CfrICor.8,6 17CfrICor.12,8-13passim 26-27 Eccli . 42, 25-26 22-23 Eccli . II, 14 23-26 Eccli . 33, 15 5 bonos homines, cfr supra, p. 80, 3, note. 7-8 Liber Antiheresis II , 1 , M 44va (Controverses, I , 1 ) : «< scilicet boni et mali asserunt , sine inicio extitisse ». qui duo principia 16 Liber Antiheresis II, 1 , M 47va : I Cor. 8, 6-7 (Controverses, I, 27). 22-26 Liber Antiheresis II , 3 , M 69ra, 69vb : Eccli. 11 , 14 ; 33 , 15 (Controverses , II, 26, 27). Voir infra, p. 215, passim ; 251, I.
106 LIBER CONTRA MANICHEOS III DE DUOBUS SECULIS OPINIO KATHARORUM ET POST RESPONSIO CONTRA EOS Nunc ad Marchionitarum tractatum manum refragationis 5 apostrophando ad honorem unius solius veri et eterni principii exoriamur. Sed ut luculentius appareat quibus testimoniis nisi sunt suam diffidentiam efulcire, per singula capitula eorum dis- pendium dividatur. Licet enim testimonia Scripturarum bona sint, tamen, quia perverse intelliguntur ab ipsis, ut asserit beatus 10 apostolus Petrus et Paulus, ad suam suorumque perdicionem adulterant verbum Dei . Sic enim in compilatione ipsorum sequi- tur post predicta : 15 P78rb||20 C41ra|| De compilatione Manicheorum . Filius etiam Dei de duobus seculis locutus est dicens : Filii huius seculi nubunt et traduntur ad nupcias ; illi vero qui digni habebuntur seculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent neque ducent uxores. De seculo huius mundi ait Apostolus ad Galatas : Gratia vobis et pax a Deo Patre et Domino Ihesu Christo, qui dedit semetip- sum pro peccatis nostris, ut eriperet nos de presenti seculo nequam. Et ad Ephesios : Et vos , cum essetis mortui delictis et peccatis vestris, in quibus aliquando ambulastis secundum seculum || mundi huius. - he- 18 a Deo] 2-3 titulum om. P 13 De compilatione Manicheorum in marg.] reticorum P 15 vero] ergo C habebuntur] habebantur P adeo CP 20 vestris] nostris P 10CfrIIPetr.2,1;3,16 34-35 17-19 Gal . 1, 3-4 10-11IICor.2,17;4,2 20-21 Eph . 2, 1-2 14-17 Lc. 20, 5 apostrophando, cfr supra, p. 72-73, 16, n. 7 efulcire, pour effulcire : « plene fulgere » ( DU CANGE, III , 234) : se manifester avec éclat. «< Maintenant, écrit Durand (4-11 ) , pour attaquer le traité des Mar- cionites , levons la main de la contradiction en l'honneur du seul et unique vrai et éternel principe. Mais, afin que plus clairement apparaissent sur quels témoignages ils se sont efforcés de manifester leur dissidence, divisons leur opuscule chapitre par chapitre. Bien que , en effet, les témoignages scripturaires soient bons, cependant , parce qu'ils en pervertissent le sens, comme l'affirment les bienheureux apôtres Pierre et Paul, ils adultèrent la parole de Dieu pour leur perte et celle des leurs ».
CAPITULUM III 107 5 Et alibi ad Romanos : Nolite conformari huic seculo . Et alibi ad Corintios prima : Sapientiam loquimur inter perfectos, sapientiam vero non huius seculi , neque principum huius seculi, qui destruuntur ; sed loquimur Dei sapientiam, quam nemo principum huius seculi cognovit. Etc ... Huc usque. Responsio . ― Nos autem non verbis Christi , que sanctissima sunt , vel aposto- lorum eius, sed tantum pravo intellectui Manicheorum improbare volentes, dicimus ad premissa : in nulla predictarum auctori- 10 tatum dicitur presens seculum a diabolo esse factum , ad quod eorum intentio procul dubio hanelavit . Nam per maliciam qua- rumdam creaturarum creatori improbare , conviciari , proh dolor, et maledicere non verentur . Et quia, sicut predictum est , vicia nesciunt bene a creaturis dividere, que in initio sue creationis bone 15 et bene a Deo create sunt, derogant creatori. Licet autem Dei Filius de duobus seculis sit locutus , neutrum tamen illorum diabolus fecit . Cum enim dixit : Filii huius seculi nubunt, presentem vitam seculum intellexit, in qua consistunt homines et iumenta . Sed quia Saduceis, qui negabant resurrec- 20 tionem , loquebatur Dei Filius, quia non credebant aliam vitam esse nisi istam presentem, transitoriam et caducam, stolido sensui eorum obviare volens , ostendit aliam esse vitam sine sollicitudine. et dolore , quam seculum appellavit . Filii ergo seculi huius dicun- tur qui carnaliter nubunt , sed non omnes , quia carnis volupta- 25 tibus vacant , quia presentem vitam et terrena diligunt ultra modum ; vel quia filios vel filias proprios post se in seculo relin- quere cupientes, heredes volunt dimittere in res suas, quod potest fieri sine peccato mortali , teste Apostolo et prophetis. Super hoc autem, Spiritu sancto rectore , inferius sumus lacius tracta- 5 Huc usque in marg. C 6 Responsio om. P 7 vel] et P II hane- lavit CP lege anhelavit 12 proh dolor] proh odolor P 18 consistunt] consistut P 25 presentem] carnis vo ex homoiot . iterat P om. P 29 autem I Rom. 12, 2 2-5 I Cor. 2, 6-8 17-18 Lc. 20, 34 19-20 Mt. 28 Cfr I Cor. 22, 23-34; Mc. 12, 18 sq.; Lc. 20, 27 sq.; cfr Act. 23, 8 7. 1-2 19 Saduceis, cfr supra, p. 93, 22, n. 29 L'auteur annonce un exposé sur le mariage que cependant il ne traite
108 LIBER CONTRA MANICHEOS P78va C41rb turi. Et hoc notandum , quia iuxta sententiam Salvatoris aliud seculum est futurum, quando resurgent mortui incor- rupti, teste apostolo Paulo, quo illi qui tunc habebuntur digni non ducent uxores neque nubent, quia non optabunt copulam 5 mulierum . Utriusque tamen seculi unus est Dominus Deus verus. Item Apostolus ait : Christus dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut nos eriperet de presenti seculo nequam . Hic est paulis- per insistendum et querendum : quid est presens seculum ne- quam ? Si celum , terra, mare et ea visibilia que continentur in 10 eis seculum nequam est , ut heretici notant, ergo Dei Filius dedit semetipsum ut nos eriperet de celo, terra et mari et de omnibus que videntur in ipsis. Quod licet nugatorium sit , satis , reor , illud concederent Manichei. Sed celum, terra , mare, volucres, pisces, arbores et iumenta nequam esse non possunt , cum sit nequitia 15 culpa dampnationis . Si vero dicunt seculum nequam esse homines peccatores et infideles, ergo Dei Filius dedit semetipsum, ut apostolos et alios sanctos eriperet a peccatoribus hominibus et iniustis. Melius est ergo, si ita est , sanctos absentari in heremo et devitare cohabita- 20 tionem malorum quam degere inter eos. Quod non videtur esse verum, cum Christus in oratione de apostolis suis et discipulis dixit Patri : Non rogo ut tollas eos de mundo , sed ut serves eos a malo. Et apostolus Petrus : Conversationem vestram inter gentes habentes bonam , ut in eo quod detractant de vobis tanquam de male- 25 factoribus, ex bonis operibus vos considerantes , glorificent Deum in die visitationis . Et quia, teste Apostolo et propheta, omnes de- clinaverunt et inutiles erant facti, eos quos Dei Filius eripuit de presenti seculo nequam dum vixerunt in carne , maluit manere inter peccatores quam relegari corporaliter ab iniustis . || Ipse 30 enim dixit : Posui vos, ut eatis et fructum afferatis . Ecce ait : Ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Et discipulis septua- ginta duobus dixit : Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos. 4 optabunt] obtabunt C 2-3 I Cor. 15, 52 22-23 Ioh. 17, 15 52, 4 29 relegari relagari P 3-4 Lc. 20, 35 23-26 I Petr. 2, 12 30 Ioh. 15, 16 6-7 Gal. I, 4 31 Mt. 10, 16 10-11 ibid. 26-27 Rom. 3, 12; Ps. 13, 3; 32Lc.10,3 pas dans le Contra Manicheos, où l'on peut seulement relever infra, p. 239, 5-6, 29, le grief fait aux cathares de s'y opposer.
CAPITULUM III 109 P78vb P79ra Si mali homines infideles et iniusti erant seculum nequam, non Dominus eos quos elegerat eripiebat ab eo, quin pocius mitte- bat eos in seculum nequam. Et cum talis intellectus sit merito respuendus , cum apostoli et alii iusti tunc temporis etiam erepti 5 erant de presenti seculo nequam in hoc mundo manentes, sicut ostendit Apostolus de Domino Colocensibus dicens : Qui eripuit nos de potestate tenebrarum et transtulit in regnum Filii dilectionis sue, et non erant erepti a celo, terra , mari presentibus et ab hiis que continentur in eis , neque a peccatoribus penitus libe- 10 rati , querendum est diligenter et succincte reserandum quid est seculum nequam, de quo in hac vita eripuit Christus apostolos et credentes . Presens seculum nequam nichil aliud debet intel- ligi nisi ignorancia veri boni et prava vita et vetustissima pecca- torum, de qua eripit Deus etiam in hac vita iustos et perfectos , 15 qui mandatis eius et consiliis obsecundant . Si vero non acquies- cunt heretici ita esse , dicant ipsi quomodo ipsimet erepti sunt de presenti seculo nequam. Si enim seculum nequam notare volunt visibiles creaturas, ipsi non sunt erepti in hac vita , nec eripuit eos Deus. Nam similiter edunt et bibunt terrenos cibos , et terre- 20 nos induunt pannos, et libenter operando et negociando adqui- runt divicias terrenas , sicut faciebant dum erant in seculo secu- lares. Non ergo Deus eripuit eos de presenti seculo nequam. Item , si dicunt quod adhuc non sunt erepti de presenti seculo nequam, nec erunt donec anima a corpore separetur, ergo sepa- 25 ratio illa anime et corporis erit ereptio, pro qua Dominus Ihesus Christus dedit semetipsum. Ergo anime iustorum non separa- bantur a corporibus , antequam Christus dedisset semetipsum pro nobis ; quod esset ridiculum opinari . Item, si dissolutio corporis et anime illa ereptio est pro qua Christus dedit semet- 30 ipsum, et corpora sua et omnium iustorum opus sunt diaboli , ut ipsi nefarie dogmatizant , ergo corpora iustorum || sunt seculum nequam . Ergo venit Christus ut animas eriperet de corporibus 8 erant] erat C 14 eripit] eripuit P 6-8 Col. 1, 13 25 illa om. P 20 Cfr infra , p . 120 , 2-121 , 2 et note sur la richesse des cathares, que Durand a déjà blâmée dans le Liber Antiheresis I, 28 (éd . A. DONDAINE , dans AFP, t. XVI , 1946, p. 234) : « sed miror quo modo ausi estis dicere vitam apostolicam vos tenere, cum eorum fidem et paupertatem et opera recusetis ».
IIO LIBER CONTRA MANICHEOS C41va P79rb|| iustorum . Et nos, si res ita se habet , quia debemus Christum pro viribus imitari , debemus iustorum animas a corporibus separare . Quicumque ergo occidit corpus iusti hominis, quia eripit animam de presenti seculo nequam, bene facit , quia imitatur Dominum 5 Ihesum Christum qui , teste Iohanne apostolo , apparuit in hoc ut dissolvat opera diaboli . Quapropter, si corpus opus diaboli est , quicumque dissolvit corpus iusti hominis, non malus sed bonus imitacione Filii Dei ab omnibus debet merito reputari ; quod manifeste falsum est . Sepeliendus est ergo stolidus intellec- 10 tus eorum , si aliter senciunt quam est superius declaratum . Item , dicimus ad illud quod dixit Efesiis : In quibus ambu- lastis secundum seculum mundi huius, quod si subtiliter in- spicitur auctoritas illa , nichil aliud significat ibi seculum quam est in predicta ratione superius declaratum. Efesii enim sicut 15 et alii , antequam converterentur ad fidem, in ignorancia veri boni ambulaverant et peccatis ; erant enim idolatre et multis flagiciis irretiti . Et ideo dixit Apostolus quod ipsi erant mortui in delictis et peccatis, in quibus ambulaverant secundum seculum mundi huius, id est secundum ignoranciam gentium idola- 20 trarum ignorancium Ihesum Christum . Item : Nolite conformari huic seculo , id est nolite relabi ad vicia et peccata , neque, ut idolatris placeatis, fidem rectam et latriam deseratis . Si enim non essent erepti tunc de seculo nequam , non hortaretur eos || Apostolus ne vellent ei conformari , sed ut exirent de presenti 25 seculo nequam. Sicut Corinthiis mundum appellans seculum. dixit : Alioquin debueratis de hoc mundo exisse, id est de viciis. et peccatis que ibidem Apostolus nominavit . Item Sapientiam loquimur inter perfectos . Sapientia vera Christus est . Unde idem Apostolus : Nos predicamus Chris- I ita] ista P 14 Ephesiis P 20 conformari] 27 que] qui P 5-6IIoh.3,8 12, 2 6opusom.C 13 ibi] sibi P confirmari C 7 quicumque] quicquam P II et 17 irretiti] irreti P 19 id est] et P 25 Corinthiis] Corintiis pC Chorintiis P 11-12 Eph. 2, 2 et cfr 2, 1-2 26ICor.5,10 28ICor.2,6 17-19 ibid. 20-21 Rom. 29-111,2 I Cor. 1, 23-24 28 Au texte classique (I Cor. 2, 6) de la Gnose, dont se servent les cathares, émules des hérétiques condamnés par IRÉNÉE III , 2, 1 (PG VII , 846 B ; éd . Sa- GNARD, p. 98 ; cfr supra, p. 74, 14 ; 76, I et notes), Durand va longuement expo- ser le thème orthodoxe de la Sapientia Patris qui est le Christ , selon la thèse au-
CAPITULUM III III ΙΟ tum, Dei virtutem et Dei sapientiam , Iudeis quidem scandalum, gentibus autem stulticiam. Sed heretici male desipiunt , quia christianos catholicos reputant ut gentiles , idolatras et Iudeos , qui Christi commendationem odiunt et blasphemant, quam 5 christiani diligunt . Loquebatur ergo Apostolus sapientiam Patris, id est ea que pertinent ad utramque Christi naturam , ad divinam scilicet et humanam, inter perfectos fide et scientia , qui capere poterant archana Trinitatis et incarnationis Verbi et misterium corporis et sanguinis Ihesu Christi . Que sapientia non erat huius 10 seculi , id est ignorantie, sed Dei Patris , quia ignorancia et in- fidelitas Iudeorum et gentium illam sapientiam comprehendere non valebant. Unde Iohannes : Et tenebre eam non comprehende- runt. Neque principum huius seculi , qui destruuntur, principes huius seculi , id est ignorantie veri boni et infidelitatis, erant 15 philosophi et potentes qui in mundo idolatriam statuerunt . Nam filii Agar inquisitores sapientie que de terra est et prudentie et negociatores, teste Baruch, veram sapientiam, id est Dei Filium , nescierunt et ideo perierunt . Sed loquimur Dei sapientiam in ministerio Christi , que abscondita est , scilicet Iudeis et gentibus , 20 non christianis, quam nemo principum huius seculi cognovit. Dictum est sufficienter, ut reor, quid sit presens seculum nequam, si bene intelligitur , quod pertinet ad ignoranciam et peccata. Iniquitas enim et iniusticia sunt que pertinent ad eadem, secundum quod in Scripturis ostenditur manifeste , cum nichil 25 aliud sit peccatum nisi iniquitas et iniusticia et ignorancia veri boni . Et hoc vero seculum nequam est , a quo Dei Filius eos qui voluerunt verbis eius credere liberavit, sicut Apostolus ostendit -- 2 male] mele C 3 gentiles] genti P 5 christiani diligunt] inv . P 8-9 Verbi sanguinis om . P 13 principum] principium C 14 infi- delitatis] fidelitatis C 17 veram sapientiam] viam autem sapientie Vg. 19 ministerio cum Theodulf . et quibusdam codd. S. Script . (W. II , 183 ) ] miste- 27-112,1 ostendit dicens inv. P rio Vg. 5-10CfrICor.2,6,7 12-13Ioh.1,5 Bar. 3, 23 18-20 I Cor. 2, 7-8 13ICor.2,6 16-18Cfr gustinienne (De beata vita XXXIV), inspirée de I Cor. 1, 24. Cfr infra, p. 112, 22, n. Le sujet devient comme un leitmotiv du Liber . Voir déjà supra , p . 95, 3 et infra, p. 126, 21-26 ; 129, 29 ; 131, 2 ; 156, 23-24, 32 sq.; 228, 3 ; 297, 6, 13, etc.Voir G. DELUZ, La Sagesse de Dieu . Explication de I Corinthiens. Neuchâtel , 1959 , P. 32-34.
112 LIBER CONTRA MANICHEOS P79va dicens : Qui dedit semetipsum pro nobis , ut nos redimeret ab omni iniquitate et mundaret sibi populum acceptabilem . || Nunc videndum est qui principes sint huius seculi nequam . Et ne ambagibus auditorum animos fatigemus, non queramus 5 alibi nisi in consequentia verborum Apostoli qui , cum dixisset : Quam nemo principum huius seculi cognovit, addidit : Si enim cognovissent, nunquam Dominum glorie crucifixissent. In hiis verbis ostendit Apostolus qui fuerunt principes nequitie , qui Dei sapientiam non noverunt , quare in evangeliis qui crucifixerunt 10 Dominum Ihesum, et ipsi , teste Apostolo, non cognoverunt sapientiam Dei . Et nos congrue imitatione ipsorum computamus ignorantes , reges et imperatores , comites et alios principes qui Dei Filio credere noluerunt , sed membra eius occidendo variis tormentis et persecutionibus afflixerunt , in numero principum 15 qui Dei sapientiam non noverunt, ut Neronem, Domicianum, Dioclecianum , Maximianum , Decium imperatores Romano- rum et similes eorum, qui Dei Filium nescierunt, sed blasphe- mantes eum et confessores eius in sua malicia perierunt . Sed quia, teste Christo , multi reges voluerunt videre sapien- 20 tiam Patris, et postquam venit in mundum, multi ex principibus crediderunt in eum et postea imperatores et reges , comites , duces et nonnulli alii principes qui Christo , qui sapientia Dei est, servierunt humiliter et devote. Non est ergo sententia Apostoli iuxta sensum Katharorum notanda nec dampnabiliter corrum- 25 penda. Postquam enim ad fidem Christi et babtisma venerunt , C 41 vb|| vere Dei sapientiam cognoverunt. || Unde constat fidem rectam om.P - 2 acceptabilem] sectatorem (79va) et cetera add. P 9 quare] quere P II ipsorum] operum C 12et1om.P 14-15 in numero noverunt 15 Domicianum] Damacianum P 22 alii om. P 23 er- goom.P 24-25 corrumpenda] corrupenda P 25 enim] namque P 25 babtisma] baptista P 1-2Tit.2,14 6-7ICor.2,8 19Lc.10,24. 22ICor.1,24 14-16 L'auteur fait ici allusion aux persécutions qui ont eu lieu sous Néron en 64-65 ; Domitien 95-96 ; Dèce 249-251 ; Dioclétien et Maximien empereurs l'un d'Orient , l'autre d'Occident, en 303-304 et jusqu'en 311 , bien que ces derniers aient abdiqué en 305. Voir A. CAPPELLI , Cronologia, Milan , 1930 , p . 208 ; 213 ; 215-216. J. ZEILLER, dans A. FLICHE-V. MARTIN, Histoire de l'Église, t. I, Paris, 1946, p. 290-291 ; 301-302 ; t. II (ibid.), p. 145 sq. ; 463 sq. 22 AUGUSTIN, De beata vita IV, 34 ( PL XXXII , 975) : « Dei Filium nihil esse aliud quam Dei Sapientiam ». Cfr supra, p . 110, 28, note.
CAPITULUM III 113 P 79,ub et iusta opera, Deo auctore , filios seculi nequam in Dei filios transformare. Sola ergo ignorancia, infidelitas et malicia est presens seculum nequam , quod Deus non fecit . Non enim fecit mortem, nec delectatur in perdicione vivorum ; de quo seculo 5 nos voluit Dei Filius liberare. Non autem aliqua visibilis aut tangibilis creatura vel substantia huius mundi est seculum ne- quam . O ceci et energumini doctores imprudentium || Manichei , qui vultis esse doctores et non intelligitis scripturas neque vir- 10 tutem Dei neque ea que loquimini, neque de quibus affirmatis, cur non intelligitis quomodo illi quibus loquebatur Apostolus , etiam in hac vita erepti erant de presenti seculo nequam. Nam, quia vicia et peccata reliquerant et ad fidem et cultum Christi venerant, iam consurrexerant cum Domino Ihesu Christo . Dici- 15 mus itaque in veritate quod nulla premissarum auctoritatum intellectum Manicheorum adiuvat ad probandum diabolum fecisse aliquam creaturam. Et licet multa sint secula secundum varietatem temporum et etatum, que omnia Deus omnipotens disposuit et disponit , tamen omnia concluduntur in duo , in pre- 20 sens seculum videlicet et futurum , que Deus Pater omnipotens fecit et regit per suum Filium Ihesum Christum . Quod ostendit manifeste Apostolus dicens : Multipharie multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis , novissime diebus istis locutus est nobis in Filio , quem constituit heredem universorum, per quem 25 fecit et secula . Non dixit : per quem fecit et seculum singulari- ter, ne de futuro tantum intelligeretur, sed pluraliter dixit : et secula, ut Patrem Ihesu Christi intelligens fecisse presens secu- lum , id est mundanam machinam vel vitam presentem pariter et futuram . I iusta] iuxta P om.P 4 delectatur] laetatur Vg. 6-7 est seculum nequam 8 energumini] vergumini C 9-10 virtutem Dei neque om . P II intelligitis om. P 13 reliquerant] reliquerat P 20 seculum om. C 23 prophetis ] et cetera add . P 23-25 novissime et secula om. P 3-4 Sap. 1, 13 22-25 Hebr. 1, 1-2 21-28 Quod ostendit... Apostolus presens seculum, cfr Liber Antiheresis I, 3, P 13-14" : <«< Paulus enim apostolus... Multipharie et secula. Ecce habetis testimonium Patrem fecisse secula per Filium suum , id est ad honorem Filii sui ». Voir Controverses , II, 8.
114 LIBER CONTRA MANICHEOS P80ra Triplex namque seculum legimus in Scripturis . Vita presens vel mundana machina est primum, quod Pater fecit per Filium , Paulo teste. Vita futura et hereditas, quam habebunt sancti in resurrectione post iudicium generale , de quo Christo : Qui 5 digni habebuntur seculo illo , etc. , et Ysaias : Vocabitur nomen eius, Ammirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri seculi, Princeps pacis. Vetus vita peccatorum , de qua predictum superius est et ab ipsa nos beatus Iacobus dehortatur : Quicumque, inquit, voluerit amicus esse seculi huius, inimicus Dei constitue- 10 tur. Duorum predictorum seculorum idem Dominus Deus rex est et creator. Unde Apostolus ad Timotheum : Regi seculorum inmortali, invisibili , soli Deo honor et gloria in secula seculorum . Non dixit Regi seculi ne notaretur tantum de futuro , sed dixit Regi seculorum ut neutrum putaretur a suo re||gimine alienum. 15 Sed nequam seculum, id est maliciam, ignoranciam et iniusti- ciam , non regit Deus, sed diabolus, cui serviunt impii peccatores . Quod autem omnipotens Deus huius seculi , scilicet mundane machine, et futuri Rex sit et Dominus, Iohannes apostolus in Apocalipsi satis ostendit , ubi asserit se audisse in celo sanctos 20 qui cantabant canticum Moysi , servi Dei , et canticum agni dicen- tes : Magna et mirabilia opera tua, Domine Deus omnipotens , iuste et vere vie tue, rex seculorum . Non dicebant : rex seculi sed seculorum , ut intelligeretur amborum esse Rex et Creator . Nulla ergo auctoritas suffragatur, bene intellecta , vel ammini- 25 culatur demencie catharorum , qua asserunt Deum malignum presens seculum creavisse . Sed quia iuxta Sapientiam naturalis est malicia eorum et cogitacio ipsorum non potest mutari in per- petuum , quia summe mali sunt effecti , blasphemantes crea- torem peccant in Spiritum sanctum , in similitudinem pietatis 30 opera eius asserentes opera diaboli esse, et ob hoc, proh dolor, 2estom.P de ortatur P 5 digni in marg. C 8estom.P 24 suffragatur bene] inv. C dehortatur] 27 mutari] immitari P 29 similitudinem] similitudine C 2-3 Cfr Hebr. 1, 2 11-12 I Tim. 1, 17 4-5 Lc. 20, 35 20-22 Apoc. 15 , 3 5-7Is.9,6 26-28 Cfr Sap . 12, 10 8-10 Iac. 4, 4 10 sq. rex, cfr J. LECLERCQ , L'idée de la royauté du Christ au moyen âge (Unam sanctam, 32), Paris, 1959, p. 30 . 24 amminiculatur, de adminiculor-ari : soutenir, aider. Cfr infra, p. 226, 6.
CAPITULUM IV 115 C 42 ra dementant plurimos quos, culpis suis exigentibus , creatorem faciunt diffiteri . Quos Deus tradidit in reprobum sensum, ut faciant ea que non conveniunt, secundum desideria cordis eorum. Deus enim, teste Iohanne, dedit in corda eorum ut faciant quod eis 5 placitum est, ut dent regnum suum bestie, id est diabolo. Qui coacervant sibi magistros, prurientes auribus , ad desideria sua , teste apostolo Paulo, et auditum avertunt a veritate et ad fabulas et falsas insanias convertuntur. Nos autem predictis sanctorum testimoniis alludentes, unum 10 solum verum omnipotentem Dominum creatorem omnium secu- lorum , sicut predictum est , devotissime collaudemus, ei cum psal- mographo concinentes : Regnum tuum omnium seculorum et dominatio tua in omni generatione et generationem . Amen. P80rb| 15 IV DE DUOBUS MUNDIS Divine bonitati doctores impii derogando presentem mundum asserunt, id est quecumque possunt videri corporeis occulis , malignum , id est diabolum creasse pariter et fecisse . Quod , licet nulla testimonia Scripturarum insinuent , sed dicant e contrario 20 et affirment Deum omnipotentem hunc mundum fecisse et omnia que videntur in eo, tamen Marchionite Kathari, homines cor- I culpis] discipulis P 3 conveniunt ] conveniant P ciunt pC 6 prurientes] purientes P 15 titulum om. P 4 faciant] fa- 2-3 Rom. 1, 28 4, 3-4 3Rom.1,24 12-13 Ps . 144, 13 3-5 Apoc. 17, 17 6-8 II Tim. 4 eis, dans les deux versions, mais le sens apparaît contradictoire . 16-116,5 Durand s'explique ainsi : « Les docteurs impies, dérogeant à la divine bonté, affirment que le monde présent, c'est-à-dire tout ce qu'ils peuvent voir de leurs yeux corporels , a été également créé et fait par le malin , c'est-à-dire par le diable . Bien que nul témoi- gnage scripturaire ne l'insinue, mais dise au contraire et affirme que Dieu tout- puissant a fait ce monde et tout ce qui est visible en lui, les cathares marcionites, hommes d'esprit corrompu, attirés et séduits par le diable qui se les est asso- ciés comme ses propres mimes en sorte qu'il se réjouit et exulte de leurs mimiques , altérant la sacrée Écriture, corrompent les esprits de beaucoup . Abusant donc de ces témoignages, ils s'efforcent de prouver leur blasphème maudit ». -- -
116 LIBER CONTRA MANICHEOS P80va ΙΟ 15 rupti mente, pellecti a diabolo et illecti , quos sibi quasi mimos proprios aggregavit ut in mimithemela eorum gaudeat et exultet, depravantes sacram Scripturam mentes pessimant pluri- morum. Hiis ergo testimoniis abutendo probare conantur suam 5 blasfemiam maledictam. Sic enim incipiunt post predicta : 20 25 De compilatione Manicheorum . De presenti mundo nequam et malo et toto posito in maligno, Iacobus ait in epistola sua : Adulteri, nescitis quia amicicia huius mundi inimica est Deo ? Quicumque ergo voluerit amicus esse seculi huius, inimicus Dei constituitur. Et Paulus : Preterit enim figura huius mundi. Et Iohannes : Nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt, quoniam omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est, etc. Et Christus : Venit princeps mundi huius . Et iterum : Regnum meum non est de hoc mundo . Et alibi : Non pro mundo rogo. Et alibi : Pater, mundus te non cognovit. Item de suis dixit : De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo . Item : In mundo pressuram habe- bitis. Item : Si de mundo fuissetis , mundus quod suum erat diligeret. Item : Mundus eos odio habuit. Et Iohannes : Nolite mirari si || odit vos mundus . Et alibi : Propterea mundus non novit nos, quia non novit eum. Si mundus positus est in maligno et si non est diligendus, neque ea que in eo sunt. Ergo non est credendum quod sint propria Christi, quia non sunt ex Patre. Et si non sunt ex Patre, ergo non sunt Christi. Ipse enim ait ad Patrem : Omnia mea tua sunt et tua mea sunt. Item, si regnum » Christi « non est de hoc mundo » et si Christus non rogat pro eo et si sui, qui sunt propria ipsius , « non sunt de mundo », immo « mundus eos odio habet » et « in eo pressuram ha- 2 ut in gaudeat in marg. P 6 De comp. Man. in marg.] om. P tituitur corr. cum Vg. ] constituetur CP om.P om.P IO cons- carnis mimithemela corr.] mimithilena CP 9 inimica] inimicia pC 12 quoniam] quia C 26 qui] que P 13etc.om.P 16ego]eguoP 21est postSiP 22ineopostsuntP 7CfrIIoh.5,19 est2 8-10 Iac. 4, 4 10-11 I Cor. 7, 31 17, 14 2, 15-16 13 Ioh. 14, 30 17, 25 15-16 Ioh. 17, 16 18-19 I Ioh. 3, 13 13-14 Ioh. 18, 36 16-17 Ioh. 16, 33 19-20 I Ioh. 3, I 11-12 I Ioh. 15 Ioh. 14 Ioh . 17,9 17 Ioh. 15, 19 18 Ioh. 21IIoh.5,19 24 Ioh. 17, IO 2 Mimithemela, mimique, de : « mimus et Ovμèλŋ » lieu élevé, plateau de la danse : « ars mimica ». Du CANGE, V, 390. Passio S. Genesi , Acta Sanctorum , Aug. V (25 août) , p . 122A : « Beatus Genesius cum esset in urbe Roma magister mimithemelae artis, qui stans cantabat super pulpitum, quod themele voca- batur, et rerum humanarum erat imitator ».
CAPITULUM IV 117 C42 rb P80vb1 5 bent et eos et Christum persequitur et debellat, ergo non est cre- dendum quod sit suus, quia non novit eum nec scit eum. Quia vero mundum malum esse ita novimus, de seculo illius et diebus et operibus, et de hominibus et principe et rectoribus et cibo et potu aliqua, prout poterimus, prosequamur. Etc ... Huc usque. Responsio . - Nos autem , auctore Domino, ad singula responsuri breviter dicimus quod ille auctoritates bone sunt quas Christus et eius apostoli protulerunt . Sed in nulla earum dicitur, ut heretici dogmatizant, diabolum celum, terram, mare et ea que videntur in eis creasse, nec Christus aut | apostoli eius mundum in predictis auctoritatibus mundi machinam intelligi voluerunt, neque aliqua scriptura sanctorum indicat diabolum creasse ali- quam substantiam aut fecisse . In prima sententia , scilicet 15 beati Iacobi , aperte datur intelligi quodam modo mundum et seculum idem esse . De seculo autem non necesse credimus ite- rum scriptitare , cum credamus in precedenti ratione nos ad destructionem hereseos et ad utilitatem || simplicium satis fecisse. De mundo igitur hoc capitulum, instruente nos Patris sophia, 20 contra pravum Manicheorum intellectum, ordiendo prescripta testimonia, prosequamur. Amiciciam mundi Dei esse inimicam , apostolus manifestat . Qui mundus, teste Iohanne , non est diligendus quia est positus in maligno, cuius princeps in Christo non habuit quicquam. 25 Et mundus nec Christum cognovit nec apostolos eius , sed eos habens odio gratis persecutus est usque ad mortem. Pro mundo se dixit Filius non rogare, cuius sapientia stulticia est apud Deum ; de quo mundo regnum suum non esse Dei 3 esse] est C 6 Responsio om. P 22CfrIac.4,4 14, 30. Cfr 1, 10 27-28 I Cor. 3, 19 5 prout corr.] pro ut CP 24 non habuit] inv. C 23CfrIIoh.2,15 Huc usque in marg.] om. P 23-24 I Ioh. 5, 19 24 Ioh. 25-26Cfr Ioh. 17, 14; 15, 25 27 CfrIoh. 17, 9 28-118,1 Cfr Ioh . 18, 36 9-11 Cfr Liber Antiheresis I , 2 ; P1 16o (Controverses, § II , 9 , p. 156) : « Si diabo- lus vel deus malignus esset factor celi et terrae, ut quidam asserunt... ». Cfr infra, p. 135 , 12-14. 17 scriptitare : écrire fréquemment. OSBERN , p. 563 : « scriptitare, frequenter scribere ». Durand insiste, avec pléonasme : « iterum scriptitare ». 19 Patris sophia, cfr supra, Prologus, p . 82, 15 ; infra, p. 274 , 8.
118 LIBER CONTRA MANICHEOS Filius protestatur. Hunc mundum positum in maligno intel- ligunt esse romanum episcopum cum omnibus suis subiectis. Sed quia verbum Dei, teste beato Paulo, adulterant Manichei et sic sunt vasa mortis in interitum aptata et in archu Do- 5 mini preparata, interiorem occulum fumo putei abissi incu- rabiliter obscurantes , antequam testimonia exponamus, que- dam eis obstacula opponamus , ut saltem auditores cognoscant eorum esse impium intellectum . Veritas ait : Regnum meum non est de hoc mundo, et : Venit princeps mundi huius, et : Pater 10 mundus te non cognovit, et : Mundus eos hodio habuit. Et Iohan- nes : Nolite mirari, si odit vos mundus , et : Nolite diligere mun- dum neque ea que in mundo sunt, et : Mundus positus est in maligno, et : Non pro mundo rogo et cetera, quibus nituntur suam demenciam confirmare. Sed non hec dicuntur de machina 15 mundi : hec omnia ad unum mundum pertinere videntur. P81 ra Quia celum, terra, ma||re, pisces, arbores et iumenta non oderunt Christum nec apostolos eius , ergo non est princeps huius mundi ille qui venit ad Ihesum, qui non habuit in eo quicquam . Item, celum , terra, mare Patrem et Filium veneratione maxima co- 20 gnoverunt, sicut inferius ostendetur. Ergo predicta testimonia non sunt intelligenda de machina mundi . Item Nolite diligere mundum. Queratur ab hereticis quo- modo vel quem esse intelligunt mundum qui diligi non debet . Si celum, terra, mare dixerint , procedamus in hac questione : 25 quare non debemus diligere illa , cum sint opera omnipotentis Domini salvatoris et ei serviant in suo esse et benedicant , teste - 1-2 hunc mundum subiectis om . P Io non supplevi cum Vg. ] om . CP 14-16 dicuntur quia] omnia ad unum mundum pertinere videntur ; quia nec dicuntur de machina mundi P 24 terra] terram P - 23 quem] quod C 3IICor.2,17 8-9 Ioh. 18, 36 4-5 Cfr Ps. 7, 13-14 ; Rom. 9, 22-23 9-10 Ioh. 14, 30; 17, 25; 17, 14 11-12 I Ioh. 2, 15 14,30 22IIoh. 12-13 I Ioh. 5, 19 13 Ioh. 17, 9 5Apoc.9,2 IIIIoh.3,13 17-18 Ioh . 2, 15 2 Cfr supra, p. 94, 30-34. 4 in archu Domini, cfr supra, p. 70-71 , 20. 16 sq. Durand a déjà réfuté les objections des cathares sur le Princeps mundi et la haine de ce monde pour Dieu , dans le Liber Antiheresis II , 3, M 66vb-67ra : Ioh. 14, 30 ; I Ioh. 5, 19 (Controverses, II, 20). 19-20 cfr infra, p. 134, I sq.
CAPITULUM IV 119 Danihele propheta, et eum laudent , ut ostendit sanctus Spiri- tus per prophetam Laudent, inquit , eum celi et terra , mare et omnia reptilia in eis. Et Christus de sole apostolis dixit : Estote perfecti sicut et Pater vester celestis perfectus est , qui solem 5 suum oriri facit super bonos et malos , et pluit super iustos et iniu- stos . Si ergo creature Dei sunt et precepto ipsius obediunt, nescio qua ratione talem mundum odire preciperemur . Sed revera non ea ita diligere debemus ut eis cultum divinitatis attribuamus , sicut faciebant quondam gentiles , qui creaturas pro deo venera- 10 bantur, in eas gloriam Dei , id est latriam, commutantes, sicut ostendit Apostolus ad Romanos . Item, si de presenti mundo intelligunt heretici , id est de visi- bilibus creaturis , et ita debet intelligi , audacter dicimus quod ipsi consulte faciunt contra illud . Nam ut vidimus et audivimus in P115 quibusdam par|| tibus Gothie || et Aquitanie provinciarum, et C42va I Danihele] Daniahele P 9 pro deo om. P infra, p. 210, 30) ] et addivimus P om. C 14 et audivimus (cfr 15 Aquitanie] Equitanie C I Cfr Dan. 3, 57-88 Rom. 1, 23 sq. 2-3Ps.68,35 4-6Mt.5,48,45 IICfr 15 La ' provincia' ou marquisat de Gothie, que les comtes de Toulouse avaient uni à leurs états en 1088, correspond à une partie de l'ancienne Septimanie ou Narbonnaise première, soit le Bas-Languedoc circonscrit, dans l'archevêché de Narbonne, aux évêchés de Carcassonne, Béziers , Lodève, Nîmes, Alès . Voir A. MIROT, Manuel de géographie historique de la France, 2o éd . t . I , Paris, 1948, P. 45-46, 59, 92 , 96 et 138. Depuis 1137-1162 , en est exclu le Roussillon rattaché à la marche d'Espagne ou comté de Barcelone , uni à la maison d'Aragon , de qui dépendent en outre les fiefs du Razès et du Carcassonnais. Cfr PIERRE DES VAUX-DE-CERNAY, § 121, 210 (éd. P. GUÉBIN, t. I, p. 124, 208). GUILLAUME DE PUYLAURENS XVI (éd. BEYSSIER, p. 132) . A. MIROT, op. cit., p. 127. Par province de Gothie ', Durand détermine ici une entité géographique et fait abstraction des conditions politiques de son temps. En effet , au cours de la guerre albigeoise et après le concile du Latran ( 1215 ) , Simon de Montfort a reçu en 1215 , du roi de France, l'investiture, avec le comté de Toulouse, du duché de Narbonne et de la vicomté de Carcassonne , soit la ' Gothie' . A sa mort ( 1218) , son fils Amaury lui succède et, en 1226 , abandonne ses droits à Louis VIII qui s'empare de tout le pays. Cfr Cernay, § 573, 612-613 ; t. II p. 264-265 ; 315-317. PUYLAURENS XXVIII ; XXXII - XXXIII , p. 144 , 148-149 . A. MIROT, op. cit ., P. 138-139 . Le traité de 1229 entre Blanche de Castille et Raimond VII de Tou- louse intègre à la couronne de France l'ancien duché de Narbonne et ses dépen- dances , que revendiquera le roi d'Aragon , jusqu'au jour où le traité de Corbeil ( 1258 ) règlera le conflit, en ne laissant plus à ce dernier que la suzeraineté de Montpellier. Cfr A. MIROT, op. cit . , p. 143 , 145-146 . Le nom de ' Gothie' a d'ailleurs déjà disparu comme expression géographique, et son emploi par Durand de
120 LIBER CONTRA MANICHEOS fere omnibus incolis diocesum in quibus manebant innotuit, quod ipsi habebant agros , vineas et domos proprias , ergasteria, boves , asinos, mulos et runcinos, aurum et argentum et multas posses- 2 ergasteria] ergastria P 3 multas] alias add. P Huesca semble attester qu'à ce moment le pays n'est pas encore passé sous la domination française. Voir infra, p. 210, 31. 3 runcinos, de « runchinus, equus minor : jument ou roncine », DU CANGE, VII, 239. 3 sq. Durand de Huesca s'est déjà prononcé contre l'usure dans le Liber Anti- heresis I, 24, De usuris (M 30vb-31va ; P1 93 ′-94′) , M 30vb : « Sunt nonnulli qui, causa cupiditatis, pecuniam male corrogatam, scilicet qui ex usura vel ex prede habetur, salvacionem posse consequi sibi faventibus, quamvis non reddant etiam si valeant, predicant ». Il complète ici son premier témoignage (supra, p. 109, 19-22 et n.) sur la richesse des cathares , que JOACHIM DE FLORE a déjà formellement accusés d'attirer les pauvres à leur doctrine par l'appât du lucre. Leur travail forcené , précise Durand , a pour but d'acquérir des biens, que Joachim prétend communautaires. Expositio in Apocalypsim III , 3, Venise, 1527, f. 131rb : « homines qui mundanas delitias concupiscunt... qui credunt eis... pro subsidiis temporalibus adheserunt eis... Denique convenientes in unum faciunt collectas bonorum suorum, et si quos vident inopes anhelare ad divitias mundi, primo ostendunt eis affectum misericordie et miserationis ... non erat aliquis egens in ecclesia primitiva ... Ad ultimum fatentur se scire homines qui servent ad integrum apostolicam fidem, ita ut non sit aliquis inops inter eos et qui pauper venit ad illos, protinus (inquiunt) efficitur dives... Et tu quoque si vis esse de credentibus in fidem istam et adherere observantibus eam...... poteris in hoc seculo esse dives et delitiis affluens... 131va Porro hoc cupidus audiens ista... trahitur amore divitiarum ... Sicque corruptus verbis et pecunia... pecunia quidem corrumpunt ». Au début du siècle, les longues diatribes d'ÉBRArd de BETHUNE Contre la rapacité des hérétiques visent non seulement les vaudois (ch. X, XXII, p. 1566 F-G) : « si pauper fueris et mendicus... », mais aussi les cathares (p. 1567) : « in mercimoniis sollicitis estis... Numquid mercatores estis ?... domos super domos aedificatis... Vos autem nihil datis sed sollicite mundana acquiritis... Vos autem propria habetis et dicitis : hoc est meum », etc. - - - - ― - Vers 1250, SACCONI reconnaît leur avarice (éd. A. DONDAINE, p. 68, 1. 7) : « Item eleemosynas paucas aut nullas faciunt... ; (l . 11 ) omnes fere sunt avarissimi et tenaces... » ; leur fortune personnelle, prudente réserve pour les mauvais jours (p. 68, 1. 12-16) : « quia pauperes eorum qui tempore persecutionis non habent victui necessaria vel ea quibus possint restaurare suis receptatoribus res et domos, quae pro eis destruuntur, vix possunt invenire aliquem qui velit eos tunc recipere, sed divites cathari multos inveniunt. Quare quilibet eorum si potest divitias sibi congregat et conservat ». Il leur fait grief d'usure (p . 66, 1. 27-30) : « nulli homini restituunt usuram... dicunt usuram nullum esse peccatum », à l'exemple de DURAND et de CERNAY § 13 (éd . P. GUÉBIN, t. I, p. 15) : « Credentes hereticorum dediti erant usuris.... credebant sine restitutione ablatorum... se esse salvandos », et en accord avec MONETA (p. 547) , ÉTIENNE de Bourbon (p. 306-307) . Un peu plus tard LUC DE TUY, De altera vita fideique controversiis adversus albigenses errores , III , 5 (éd . de La BIGNE et DESPONT, MBVP, XXV, Lyon, 1677, p. 242 CD) , opine en ce sens : « illi divitiae augmen- -
CAPITULUM IV 121 siones terrenas huius mundi , et diebus ac noctibus laborabant et maximi negociatores erant pro terrena peccunia adquirenda. Si de hoc mundo visibili intelligenda sunt testimonia predicta , ut ipsi dogmatizant , consulte ipsimet faciunt contra apostolum 5 qui dixit : Nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt, quia diligunt terram et possessiones , et fructus que oriuntur ex ea. Querant ergo alium intellectum bonum, aut necesse est fateantur se facere contra illum . Item, si dicunt quod mali homines huius mundi sunt mundus 10 quem diligere non debemus, auctoritate Christi intellectui tali obicimus manifeste. Ait enim apostolis Ihesus Christus : Nolite timere eos qui occidunt corpus. Et alibi : Diligite inimicos vestros , benefacite hiis qui oderunt vos et orate pro persequentibus et calump- niantibus vos, etc. Quod et ipse Christus fecit in passione dicens : 15 Pater, ignosce illis , etc. Ecce aperte innuitur quod Christus orando pro persecutoribus suis et precipiendo apostolis ut hostes suos diligerent et pro ipsis orarent , dilexit mundum malum, si fas est dicere ut ipsi sint mundus . Item dixit Iohannes : Omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est et concupiscentia P 81 va || 20 occulorum et superbia vite ; que non est ex Patre, sed ex || mundo est. Sed omnia que sunt in hoc mundo visibili , id est que conti- nentur in hac machina mundi , non sunt concupiscentia . Celum enim , sol , luna et stelle , aer et volucres, terra , fructus , homines et iumenta et anime iustorum et doctrina Christi, mare et pisces 25 qui continentur in aquis, non sunt concupiscentia carnis et concu- piscentia occulorum et superbia vite. Nam concupiscentia illa non est aliqua substantia vel creatura subsistens , sed vicium menti I laborabant] laborant P om. C 3 testimonia predicta ] inv . P 7 ergo 12 timere cum Vg.] dimittere P 13 oderunt] hoderunt P vos sup. lin . P persequentibus] sequentibus C 19 concupiscentia1] concupicentiam pC 25 qui] que P 27 creatura] creature C 5IIoh.2,15 19-21 I Ioh. 2, 16. 21 hoc sup. lin. P que2 om. C 11-12 Mt. 10, 28 12-14 Mt. 5, 44 15 Lc. 23, 34 -- tabuntur continuo... multas pecunias aggregant, quia furandi et fraudandi causam accipiunt ab ipis haereticis et dandi aliis ad usuram » ; voir aussi III , 11 (p. 245 H) . Au début du XIVe siècle les Interrogatoires et les Registres d'In- quisition ne démentiront pas ces témoignages. Voir P. ALPHANDÉRY, Les idées morales chez les hétérodoxes latins au début du XIII ' siècle, Paris, 1903 , p. 85-89. 22-26 Cfr infra, p . 241 , 17-21 . 25-27 Cfr infra, p. 190, 10-II.
122 LIBER CONTRA MANICHEOS prave tantum inolitum quod vera penitudine anullatum penitus aboletur. Cum ergo anfracta sit intelligentia catharorum et satis cassa sapientibus appareat universis, ad sanum intellectum predicta- 5 rum sentenciarum est compendiose calamus convertendus. Et ut facilius possit etiam a simplicibus intelligi exposicio esse vera, hoc nomen generale ' mundus' specificando ad utilitatem tam legentium quam audientium quot modis in divina Pagina acci- pitur ostendamus. ΙΟ Est enim mundus materialis, spiritualis , celestis et infernalis . Materialis duplex : machina mundi vel universitas rerum, id est celum , terra, mare, aer et ea visibilia que continentur in ipsis, in quibus est Deus per essentiam et regimen et potenciam in veritate . De quo apostolus in Actibus apostolorum Atteniensibus ait : 15 Quod ignorantes colitis, hoc ego annuncio vobis . Deus est qui fecit hunc mundum et omnia que in eo sunt. Et Iohannes : In mundo erat et mundus per ipsum factus est. Humana natura dicitur mundus ; unde Apostolus : Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi . Et Christus : Sic dilexit Deus mundum , ut 20 Filium suum unigenitum daret . Spiritualis mundus similiter est duplex : humana ratio, a qua tamquam a parte digniori homo dicitur microcosmus , id est 14 quo sup. lin. P 15-16 Act. 17, 23-24 20 Ioh. 3, 16 17 natura dicitur] inv. pC 21 similiter est] inv. C 16-17) Ioh. I, IO 18-19 II Cor. 5, 19 19- 8 divina Pagina : sur l'emploi fréquent de ce terme au XIIe siècle, voir J. DE GHELLINK, « Pagina » et « Sacra Pagina ». Histoire d'un mot et transformation de l'objet primitivement désigné, dans Mélanges A. Pelzer, Louvain, 1947 , p. 35-44. 16 hunc mundum, cfr supra, p. 91, 7, n. et infra, p. 128, 24. 18 Liber Antiheresis II, 3, M 67ra : II Cor. 5, 19 (Controverses, II, 20). 22 ISIDORE DE SÉVILLE, De natura rerum IX, 2 (PL LXXXIII , 978 A ; éd . J. FONTAINE, Biblioth . de l'École des études hispaniques, t . XXVIII , Bor- deaux, 1960, p. 207 , 8) : « homo autem micros cosmos , id est, minor mundus est appellatus » . RÉMI D'AUXERRE , Commentarius in Genesim XXVII (PL CXXXI, 57 B) : « microcosmos Graece vocatur, id est minor mundus ». La définition de l'homme, minor mundus, sera reprise par Albert le Grand , Thomas d'Aquin, etc., cfr R. ALLERS, Microcosmus from Anaximandros to Paracelsus, dans Traditio, II, 1944, P. 319-407 , cfr p . 345-346 . Voir M.-D. CHENU, La théologie au douzième siècle, Paris, 1957, § L'homme microcosme, p. 34-43 . Pour Durand, toutefois, l'expression s'applique seulement à l'humana ratio et non aux quatre éléments constitutifs du corps humain. Cfr PH. DELHAYE , Le Microcosmus de Godefroy de Saint- Victor. Voir I, chap. 19, 24, p. 46, 49 ; II, p. 142, 148, 152.
CAPITULUM IV 123 P81vb C42 vb minor mundus ; unde mistice de hoc mundo intelligitur illud evangelicum : Qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum , scilicet intellectua || lem, et sic fit demonstratio ad intellectum . Vel potest apte intelligi iuxta litteram de hoc visi- 5 bili mundo, nam Deus omnipotens, ut predictum est , lumine diei et solis et visu corporeo illuminat omnem hominem venientem, id est || nascentem, in hunc mundum, non diabolus ut Katari dogmatizant . Sancti et iusti dicuntur mundus ; unde Christus : Non misit Deus Filium suum in mundum ut iudicet mundum, sed 10 ut salvetur mundus per ipsum, id est iusti . In hoc versu primus mundus significat terram, medius humanum genus , tercius solum- modo iustos. Celestis mundus triplex. Sapientia Dei, iuxta quam mundus factus est, que a philosophis dicitur primus mundus , quasi princi- 15 palis mundi figura ; unde Boecius : Pulcrum pulcherrimus ipse mundum mente gerens . Celum empireum et angelici spiritus , propter mundiciam ; unde in Genesi : In principio creavit Deus celum et terram . Vita eterna ; unde Christus quasi sub partu mulieris militantem ecclesiam introducens ait : Mulier cum parit 20 tristiciam habet, quia venit hora eius ; cum autem pepererit puerum iam non meminit pressure propter gaudium, quia natus est homo in mundum. Quod scitur etiam iuxta litteram esse verum. Infernalis mundus duplex . Ignorancia Dei et iniusticia que in se continet vicia et peccata . Unde Christus : Regnum meum non est 25 de hoc mundo . Et alibi : Venit enim princeps mundi huius . Et alibi : Ego rogabo Patrem et alium Paraclitum dabit vobis, qui maneat vobiscum in eternum, Spiritum veritatis, quem mun- 11 medius] mundius P 26 venit alibi om. C --- 20 pepererit] pepere P 21 est om . P 9-10 Ioh. 3, 17 25- 2-3 Ioh . 1,9 15-16 BOETIUS, De consolatione philo- sophiae III, metr. 9, 7-8 (PL LXIII , 758-759 ; éd. G. WEINBERGER, CSEL 67, Vienne, 1934, P. 63, 23-24 ; éd. L. BIELER, CCSL 94, Turnhout, 1957, p. 52) 17-18 Gen. I, I 14, 30 19-22 Ioh. 16, 21 26-124,1 Ioh. 14 , 16-17 24-25 Ioh . 18, 36 25 Ioh. 13-16 Le passage paraît être une copie de la Summa quot modis d'ALAIN DE LILLE : s. v. Mundus (PL CCX , 866 B) : « Dicitur sapientia Dei juxta quam mundus factus est, quae a prophetis ( = philosophis) dicitur archetypus mundus, quasi principalis mundi figura ; unde Boetius : Pulchrum pulcherrimus ... gerens » .
124 LIBER CONTRA MANICHEOS P82ra dus non potest accipere. Cum dixit Veritas : Regnum meum non est de hoc mundo , tantumdem valet ac si diceret : Regnum meum non est de hoc mundo , id est de malicia Iudeorum ; ibi enim ipsa prepositio ' de' notat integritatem. Licet enim apostoli , qui erant 5 regnum Christi , et discipuli eius fuissent de gente Iudeorum secundum carnem , sicut ipse ostendit dicens : Ego elegi vos de mundo, non tamen erant de integritate malicie eorum. Quod satis evangelica || ratio ostendit. Et quia tocius malicie diabolus princeps est, id est magistrator , dicitur iuxta quorundam intel- 10 ligenciam princeps esse mundi. Et talis mundus non potest accipere Spiritum sanctum quia amicicia eius inimica est Deo . De tali mundo non erant discipuli . Unde Christus : De mundo non sunt sicut et ego non sum de mundo . Et : Confidite quia ego vici mundum. Et Apostolus : Michi mundus crucifixus est et ego 15 mundo, quia, ut ait alibi , qui sunt Christi carnem suam cruci- fixerunt cum viciis et concupiscentiis. Et Christus : Non pro mundo rogo, ut scilicet augeatur . Et Iohannes : Nolite diligere mundum, id est iniusticiam et iniquitatem, neque ea que in mundo sunt, id est vicia et peccata . Et quia talis mundus positus est 20 in maligno, non rogavit Filius pro eo, immo contra eum ut , iuxta Apostolum, destruatur corpus peccati et non regnet nec dominetur peccatum in carne nostra mortali . Et talis mun- dus per antifrasim dicitur mundus . Et quia contentum con- 8 tocius] tolicius pC Vg. 12non om.C II Deo cum aliq. codd . S. Script. (W. III, 255)] Dei 13 et1 om. C 13-14 Et confidite - mundum 13 quia cum quibusd. codd . S. Script. (W. transl. supra 1. 11 post Deo P I, 619)] om. Vg. 6-7 Ioh. 15, 19 16, 33 14-15 Gal. 6, 14 19IIoh.2,15 II Iac. 4, 4 12-13 Ioh. 17, 16, 14 15-16 Gal . 5, 24 19-20IIoh.5,19 21Rom.6,6 13-14 Ioh. 16-17 Ioh. 17, 9 17- 21-22 Cfr Rom. 6, 12, 14 I AUGUSTIN, De beata vita IV, 34 (PL XXXII, 975, 976) : « Sed quid puta- tis esse sapientiam nisi veritatem ?... qui est Dei Filius ? dictum est, Veri- tas ». Durand emploie souvent le terme Veritas pour exprimer le Christ ou la parole évangélique, cfr supra, p. 118, 8 et infra p. 127, 9 ; 128, 28 ; 149, 33 ; 156, 32 etc. et passim. 9 magistrator, dérivé de magistratus : charge, magistrature . Mot formé à partir d'un substantif de fonction pour désigner, ici, celui qui détient le pouvoir suprême de la malice. Cfr infra, p. 128, 23. 23 antifrasim : contre-vérité. AE . Donat, Ars grammatica III , 6 (éd . H. KEIL, t. IV, Leipzig, 1864 , p . 402, 3 : « antiphrasis est unius verbi ironia ». ISIDORE,
CAPITULUM IV 125 P82rb sistit in continente, quandoque hoc nomen ' mundus' complecti- tur genus hominum, cum semper natura sit a viciis dividenda . Et licet novem modis mundum dici ostenderimus, tamen in tribus omnes iuxta sanctorum intellectum credimus comprehendi. 5 Primus est qui absolute solis invisibilibus et spiritualibus virtu- tum substanciis adimpletur. Secundus est qui prefato opponitur e diverso quoniam absolute ex visibilibus et corporalibus consti- tuitur naturis et qui universitatis infimam obtinet porcionem : et in eo erat Verbum. Tercius est qui ratione medietatis et 10 spiritualium superiorem et inferiorem corporalium in se ipso copu- lat et de duobus unum facit et in homine solo intelligitur, in quo omnis creatura adunatur : corpore enim constat || et anima. De superiori nullam audivimus controversiam. Omnes enim fatentur se credere ab omnipotente Domino esse factum. Sed de 15 duobus inferioribus dissonant heretici et dissenciunt ab omnibus C43 ra tam visibilibus quam invisibilibus || creaturis . Et cum de medio trium predictorum sit alias lacius tractandum , de hoc ultimo , qui superiorem et inferiorem in se copulat , de quo maxima lis est inter catholicos et hereticos, hic habundantius disseramus . 20 Dicimus ergo quod humanitas racionabilis mundi non dividi- tur, sed voluntas . Humanitas enim omnium et substantia tam visibilium quam invisibilium creaturarum , tam celestium quam terrestrium, ab uno creatore fuit facta pariter et creata ; sed voluntas pessima et iniqua degenerat et digreditur a Domino 6 opponitur] oppositio P 9CfrIoh.I,10 13 omnes] omnis P Etym . I, 37, 24 (éd . LINDSAY) : « Antiphrasis est sermo e contrario intelligendus ». PAPIAS, f. b (5 )vb : « Antiphrasis : controversia , contrarietas . Anti contra, phrasi locutio » . OSBERN , p . 5 , 4 : « nonnumquam vero per antiphrasim » (Cor- pus gloss. lat. I, p. 201, 3) ; p. 32 : « Apostolus... et per antiphrasin hic apostata ». ALEXANDRE De Villedieu , Doctrinale 2546 (éd . D. REICHLING , P. 171 ) : « anti- phrasis sermo signans contraria dictis ... ». ÉBRARD DE BETHUNE, Graecismus I, III (p. 9) ; XI , 92 (p. 94) . JEAN DE GÊNES, Catholicon, f. 12ra : « Antifrasis... controversia, contrarietas ». Le terme se retrouve dans ALAIN DE LILLE, De planctu naturae ( PL CCX, 455C) : « Nonne per antiphrasim ... » ; Anticlaudianus VII,427;VIII,248(=ibid.VII,cap.8,557D;VIII,cap.5,564A;éd.R.Bos- SUAT, Paris, 1955 , p . 169 , 180) . Le mot revient fréquemment sous la plume de D.deHuesca,cfrinfra,p.126,8;209,25;217,24-25;226,8-9;256,6;309,5; 336, 17. 3-12 Cfr JEAN SCOT ÉRIGÈNE , Homilia in Prolog. Evang . sec . Ioan . (PL CXXII , 294 A-B) , avec l'erreur de lecture « invisibilibus » ( = « visibilibus », 1. 7) .
126 LIBER CONTRA MANICHEOS creatore. Sola ergo malis studiis addita non placeant . Et quia rationabilis mundus sibi non convenit, hominum namque alii boni alii vero mali , oportet ut de isto amplius eloquamur. Sancti et iusti dicuntur mundus , sicut breviter est superius 5 declaratum . Et iste proprie dicitur mundus, quia mundificatus est. Unde Veritas apostolis ait : Vos mundi estis propter sermo- nem quem locutus sum vobis . Collectio malorum, quia diligunt vicia et peccata , dicitur mundus per antifrasim. Unde apostolus Petrus : Deus non pepercit originali mundo , sed octavum Noe iusti- 10 cie preconem custodivit, diluvium mundo impiorum inducens. Et Christus apostolis : In mundo pressuram habebitis. Et Apo- stolus Sapientia huius mundi stultitia est apud Deum. Item Dominus : Cognoscat mundus quia diligo Patrem , id est tam Iudei quam gentiles . Et iterum apostolis : Nolite mirari si odit 15 vos mundus . Et iterum, Patri Filius in oratione : Mundus credat P 82 va || quia tu || me misisti ; ubi aperte rogavit pro mundo , qui non cognoscebat , nec credebat ei . Et iterum de discipulis Patri : Non rogo ut tollas eos de mundo , sed ut serves eos a malo . Et post passionem apostolis dixit : Euntes in mundum universum predi- 20 cate evangelium omni creature, id est tam gentibus quam Iudeis , qui ignorabant sapientiam Patris venisse pro salute mundi , et ideo, sapientia eorum erat stulticia apud Deum. Nam sapien- tes erant ut facerent mala , bona autem facere nesciebant et huius mundi Deus sapientiam stultam fecit. Quam sapientiam 25 vocavit beatus Paulus spiritum huius mundi dicens : Nos non spiritum huius mundi accepimus , sed spiritum qui ex Deo est. antifrasim mundus C I placeant] placet P cfr infra , p . 132, 12-13 8 mundus per antifrasim] per IO mundo impiorum] inv. pC 15 Patri Pater P 22 erat om. pP, sup . lin . post stultitia sP 26exDeoest]estexDeoP 19 universum om. P erat C 24 fecit] facit pc 23 erant] 6-7 Ioh. 15, 3 13 Ioh. 14, 31 17, 15 9-10 II Petr. 2, 5 14-15 I Ioh. 3, 13 19-20 Mc. 16, 15 11 Ioh. 16, 33 15-16 Ioh. 17, 21 22CfrICor.3,19 12 ICor. 3, 19 17-18 Ioh. 24CfrICor.1,20 25-26 I Cor. 2, 12 I Cfr infra, p. 132, 12. 4 Cfrsupra, p. 123, 8. 8 antifrasim, cfr supra, p. 124, 23, n. 9 Cfr Liber Antiheresis I, 4, 12, P1 31′, 65′ : II Petr. 2, 4-7-9. (Controverses, III, 40 = Append. p. 217-218 ; IV, 57). Cfr infra, p. 322, 9 sq.
CAPITULUM IV 127 P82vb C43 rb 5 Spiritus enim talis mundi , id est sapientia , maxime versatur in voluptatibus et diviciis transitoriis acquirendis . Quod beatus Iohannes ostendens esse in mundo hortatus est fratres ne dili- gerent ea. Acceperunt ergo apostoli non hunc spiritum sed spiritum qui est a Deo. Primo spiritum acceperunt a Deo, id est humanam animam rationalem que in Scripturis spiritus vocitatur, quam Deus confert corpori in matrice . Postmodum verba Christi , de quibus ipsa Veritas ait : Verba que ego locor vobis spiritus 10 et vita sunt. Et postea Spiritum sanctum, qui eos illustrans , vicia consumens et vehementer accendens eis salutis facundiam magistrabat . Et quia macerie paries erat in prefato mundo, quandoque sacra Scriptura solos Iudeos mundum , quandoque paganos tantum, quandoque utrumque populum appellavit . 15 Utrumque, sicut est superius prenotatum. Gentiles , ut est illud : Pater, mundus te non cognovit, quia nemo conduxerat eos in vineam Patris ; et Apostolus : Subditus fiat omnis mundus Deo. Item, sepe Iudeos tantum notat hoc nomen ' mundus ' ut ibi, ubi Christus ait apostolis : Ego elegi || vos de mundo , prop- 20 terea odit vos mundus. Et iterum , Patri in oratione dixit : Pro hiis rogo, quos dedisti michi de mundo . Tui erant et michi eos dedisti, et sermonem tuum servaverunt . Nota , lector vel auditor, quoniam antequam converterentur ad Christum erant Patris Domini || Ihesu Christi . In quo et in aliis multis hiis similibus 25 aperte datur intelligi quod omnes, tam infideles quam fideles , tam iusti quam iniusti , Domini Dei sunt : omnes per creationem et potenciam et victualium largicionem , sed non omnes per cogni- cionem et gratiam et bonam operationem. 9 locor] loquor P inv.P ut]neP inv. P 21 michi de 16nonom.C 15 est superius] 19 ait apostolis] 12 magistrabat ] magistrabant P esta om. P mundo] de om. P michi mundo inv. pP 9-10 Ioh. 6, 63 (= 64 Clem.) 3-4 Cfr I Ioh. 2, 15-16 16-17 Cfr Mt. 20, 7 17,9,6 17-18 Rom. 3, 19 19-20 Ioh. 15, 19 16 Ioh. 17, 25 20-22 Ioh. 7 Sur l'origine de l'âme , Durand est cette fois catégorique . Dans le Liber Antiheresis II , 2 , M 60rb, il avait seulement laissé sous-entendre son opinion à travers Pseudo-Augustin ( = Gennade) . Voir Controverses , p. 172. n. 32 . Append. p. 215. Cfr infra, chap. XX et p. 309, 22-310, n.: 316, 317, 26-318, 9. 18 Cfr infra, p. 182, 21.
128 LIBER CONTRA MANICHEOS P83ra Item, de eodem mundo apostolis dixit Christus : Plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit. Vos autem contristabimini, sed tristicia vestra vertetur in gaudium. Tristes enim erant apo- stoli de nece sui Domini . Iudei vero nimium sunt gavisi ; sed 5 discipulorum molestia in remotionem Christi in gaudium est conversa ; unde beatus Iohannes : Gavisi sunt ergo discipuli viso Domino. Et bene dixit : Ego elegi vos de mundo. Non enim mundus significat ibi machinam mundi, id est celum, terram, mare, nec gentiles, quia non fuerant de populo illo. Omnes nam- Io que quos elegit Christus, tam discipuli quam sancte mulieres, dum permansit visibiliter in hoc mundo, non fuerunt de genti- libus sed de populo Hebreorum. Item , cum dicitur : Venit princeps mundi huius, exultant heretici , quia credunt diabolum exaltari. Unde patet quia amici 15 eius sunt , quia sic eum efferunt quantum possunt . Notant enim ibi, et suos heresiotas inficiunt tali tabe, diabolum esse Deum et Dominum huius mundi , id est mundialis machine et omnium que videntur in ea, quod est nefarium et horrendum . Non || enim ibi mundus notat machinam mundi, sed maliciam Iudeorum , 20 qui tunc nimia ducti invidia et odio gratuito contra Christum mortem eius in quantum poterant machinabant . Et quia excecavit eos malicia eorum teste Sapientia , in necem Domini conspirabant . Et ipsius malicie princeps , id est magistrator erat diabolus manifeste . Et sic hoc pronomen huius facit demon- 25 stracionem non ad occulum sed ad intellectum . Si vero quis de ipsis Iudeis intelligi vult propter nimiam mali- ciam eorum, queratur quis erat tunc temporis princeps eorum. De illo namque alibi Veritas ait : Princeps mundi huius iam iudi- II gentilibus ] gentibus pC 24 sic] pro1 add . P pro sup. lin. P 1-3 Ioh . 16, 20 3-4 Hymnus de Pascha. In matutinis laudibus : Aurora lucis rutilat, str. 50 (éd . G.-M. DREVES , Hymnarius Moissiacensis . Analecta Hym- nica medii aevi, t. II, Leipzig, 1888, p . 47) : « Tristes erant apostoli de nece sui Domini ». 7Ioh.15,19 13Ioh.14,30 22Sap. 2, 21. 6-7 Ioh. 20, 20 28-129,1 Ioh. 16, 11 5 remotionem == resurrectionem, cfr infra, p. 140, 22. 16 heresiotas : hérétiques, cfr supra, p . 89, 5 , n. 19 Cfr supra, p. 118, 14-16 sq. 23 magistrator, cfr supra, p. 124, 9, n. 24 Cfr supra, p. 91, 7, n.
CAPITULUM IV 129 catus est. Et alibi : Nunc princeps huius mundi eicietur foras, etc. Genti illi nepharie princeps erat Pilatus , a Tiberio Ce- sare constitutus . Iste venit ad Dominum Ihesum tempore passionis, sicut evangeliste ostendunt , et non habuit in eo cau- 5 sam, id est non invenit in eo culpam, sicut dixit Iudeis : Ac- cipite eum vos et crucifigite, ego enim non invenio in eo causam. Iste Pilatus, quia flagellavit Dominum et tradidit suis satellibus occidendum , prout legimus, eodem anno, post ascensionem Domini in celum, ignominiose perdens principatum eiectus est 10 foras et Romam ductus est captus et a Cesare condempnatus, et sic fuerunt verba Domini adimpleta. Si vero quisquam contenciosus velit diabolum mundi , id est omnium ydolatrarum et blasphemantium Christum, principem appellari, non super hoc volumus litigare, solummodo dividat 15 bene vicium a natura . Ille enim per mortem Christi et doctri- nam eius quantum ad ydolatriam de quatuor mundi climatibus est exclusus et melius et perfectius ab hiis omnibus qui ab infide- litate et iniusticia conversi crediderunt in Dominum Ihesum Christum. Revera enim diabolus dicitur principari infidelibus, P83 rb 20 adulteris , iniustis , cupidis, superbis, rapacibus et immundis, quia magistrat illa vicia in hoc mundo . Non tamen est creator vel factor alicuius creature, sed unus Deus omnipotens, qui creavit omnia de materia invisa , qui per mortem Filii sui victo forti principe et spolia eius distribuens, teste Iohanne in Apoca- 25 lipsi, cathena magna eum ligari voluit in abissum. Vita presens dicitur mundus. Unde beatus Iohannes : Sciens Ihesus quia venit hora eius ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos qui erant in mundo , in finem dilexit eos . Dicimus etiam, excepta Dei sapientia que Deus est , omnes C 43 va || 30 mundos || predictos , preter vicia et peccata , Dei esse et creaturam a Deo omnipotente factam, etiam illum qui Deum non cognovit . I huius mundi] inv. C 12 mundi om. C I Ioh. 12, 31 II, 18 4-5 Ioh. 19, 6 25 Cfr Apoc. 20, 1-3 9-10 Cfr Ioh. 12 , 31 26-28 Ioh. 13, I 22-23 Sap . 7 sq. Voir Mors Pilati qui Iesum condemnavit, éd . C. TISCHENDORF, Evangelia Apocrypha, Leipzig , 1876 , p . 456-458 . 21-22 creator vel factor, cfr supra , p . 99, 16 , note .
130 LIBER CONTRA MANICHEOS P83va Unde in evangelio : In mundo erat et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. Sed ad hec solent heretici respondere : Non dixit Deum omnia fecisse , sed Omnia per ipsum facta sunt , id est ' contra' ip- 5 sum, quia contra Deum credunt diabolum omnia visibilia. fecisse . Ad quod dicimus : sensus iste falsus est manifeste ; tribus enim modis ostendi potest esse dampnosus . Primo , quia impossi- bile est diabolum facere aliquam creaturam. Secundo , quia Deus omnipotens est Pater et Filius et Spiritus sanctus et , eo invito , Io non potest subsistere aliqua creatura , nec est qui resistat ei in celo nec in terra neque in mari neque in abisso . Unde Psalmista : Tu terribilis es, et quis resistet tibi ? Et ipse Deus ad Iob : Quis enim resistet vultui meo ? Et alibi legitur : Non est qui tue possit resistere maiestati . Tercio , quia ipsa prepositio ' per' in appo- 15 sitione non significat ' contra' . Si enim pro ' contra' volunt 'per' intelligere, audiant quid in sequentibus evangelii dixit Iohannes Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Ihesum Christum facta est. Et Apostolus Trinitatem ostendens dixit : Ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia . Numquid per 20 ipsum ibi notat ' contra' ? Absit. Et cum prefatus eorum intellectus sit dignus apparitura, ostendamus breviter quis fecit omnia per Filium et quid ' per' significat ibi . Factor est Pater omnipotens, sicut Apostolus dixit : Per quem fecit et secula , sicut in precedenti capitulo demon- 25 stratur. Item , Omnia per ipsum facta sunt : ' per' ibi si- gnificat comitantiam et causam efficientem . Deus enim 8 aliquam creaturam ] aliqua creatura P mari P 12 quis1] qui C от. С - II mari abisso] abisso 13 resistet] resistere potest Vg. 14 ipsa 25-26 significat] significet C 1-2 Ioh. I, IO 13-14 Esth. 13, 9-11 I,2 4Ioh.I,3 17-18 Ioh. 1, 17 12Ps.75,8 12-13 Iob 41, I 19 Rom. 11, 36 24 Hebr. 25Ioh.1,3 4 L'ancien vaudois va réfuter avec plus de précision l'ancien argument des cathares sur le « ' per' ipsum, id est 'contra ' ipsum » exposé dans le Liber Antihe- resis I, 3, P 13 (Controverses, II, 8) . 21 apparitura, de appareo, ui, itum , ere : apparaître. 23 Liber Antiheresis (ibid. ) , et même citation de Hebr. 1 , 2 . 24 Cfr supra, p. 113 , 25-29. 26 comitantiam, de comitor, ari : accompagner. Cfr Thesaurus ling. lat. III , 1814 , 12 sq.
CAPITULUM IV 131 P83 vb| Pater fecit omnia per Filium, quia omnia cooperatus est cum eo . Filius enim dicitur manus et sapientia Patris, et per sapientiam et manum suam Pater omnia operatur. Item, quare Dominus suos ostendens esse etiam illos qui eum intelligere nolebant , ait enim 5 per Ysayam prophetam : Cognovit bos possessorem suum et asinus presepe domini sui ; Israel me non cognovit, populus meus non intellexit. Et alibi : Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Et in evangelio : In propria venit et sui eum non recepe- runt. Que sunt illa propria in que venit ? Apostolus ostendit 10 dicens : Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Ihesus Chri- stus venit in hunc mundum peccatores salvos facere , quorum primus ego sum, id est maximus, quia persecutus sum ecclesiam Dei. Item, si creatura vel opus diaboli fuisset mundus qui non novit Deum , sed eum gratis odio habuit et apostolos eius et 15 eos persecutus est usque ad mortem , non orasset Filius Dei pro eo, neque apostolis iniunxisset ut diligerent eum et orarent pro eo, neque pro talibus possent esse filii summi Patris . Qui enim diligit opus diaboli dampnabiliter peccat. Et illud odire preci- pimur manifeste . Unde Spiritus sanctus per prophetam : Qui 20 timetis Dominum , odite malum. Et alibi : Perfecto odio oderam illos. Et apostolus Iudas Iacobi in epistola sua ait : Odientes eam , que carnalis est, maculatam tunicam , id est nequam conversationem . Et in Apocalipsin dicitur cuidam angelo : Hoc habes bonum quia odisti facta Nicholaitarum que ego odi. Et 25 in libro Sapientie : Odio est Domino impius et impietas eius. Illa coniunctio ' et' non tenetur ibi copulative sed expositive, ac si diceret : Odio est Domino impius et impietas eius, id est impietas eius vel quia impius est ; nam impietas facit eum Deo exosum , non natura . Deus enim , qui fecit impium ad diem malum, teste 30 Sapientia nichil odivit eorum que fecit. Odit enim vicia, non 2 dicitur] Dei C 7 intellexit] macula C 9 illa om . C 22-23 id est nequam conversationem om. P 24 bonum cum quibusdam codd. S. Script. (W. III , 431 ) ] om . Vg. 27 impietas eius] inv. P 5-8Is.1,3,2 14 Cfr Ioh. 15, 25 23-24 Apoc. 2, 6 8-9 Ioh. I, II 19-20 Ps. 96, 10 27 Sap. 14, 9 10-12 I Tim. 1, 15 20-21Ps. 138, 22 29 Cfr Prov. 16, 4 12ICor.15,9 21-22 Iudae 23 30 Sap. 11, 25 26 Ae. DONAT, Ars grammatica (éd . H. KEIL , p . 364 , 32 , 36 : « De coniunctio- ne... Da copulativas . Et... » , Donat ne classifie pas autrement la conjonction ' et' .
132 LIBER CONTRA MANICHEOS C43vb| naturam . Sic odivit in Saulo impietatem, non naturam . Sed iuste || punit propter vicia naturam. Ex premissis liquido mon- stratur quod peccata tantummodo odit Deus , non animas vel corpora que creavit . 5 Sed forte dicetur : quare ergo puniet eos in inferno ? Ad quod dicimus sicut aurifex vel argentarius in fornace conflat aurum vel argentum, vel ille qui operatur vitrum , non iratus illis que intromittit in ignem sed ut purgentur et inde postea faciat opus suum , sic omnipotens Deus quosdam punit ut purgentur, ut 10 postea dignius collaudetur ab ipsis, malos vero, qui digni sunt morte, ut ostendat se esse iustum. Nam « iusticia est reddere unicuique quod suum est ». Sola ergo malis studiis addita non placeant. Nam sic diligendi sunt homines ut eorum non dili- gantur errores. Aliud enim est amare quod facti sunt et aliud odire 15 quod faciunt . Sed forte dicent, Iohannes dixit : Omnis qui peccat ex diabolo est. Ad quod dicimus : Verum est quod propter peccatum se subdit diabolo et ideo dicitur ex diabolo esse . Sed sane intelli- gendum est verbum illud . Dicit enim idem Iohannes : Si dixeri- 20 mus quia peccatum non habemus , nos ipsos seducimus et veritas 7 qui om. P 8 faciat] faciant pC 13 homines] omnes P 14 errores post 1-2 sed iuste naturam om . P 10 collaudetur] colladetur P ut P 16, 133,3, 5-6 Omnis qui peccat, cum Cypr . (W. III, 358)] qui facit peccatum Vg. 20 quia ; nos ipsos ; cum codd . Theodulf . Perpign. et aliis S. Script, et traditione patristica (W. III , 342)] quoniam ; ipsi nos Vg. 16-17 Cfr I Ioh. 3, 8 19-133,1 I Ioh. 1, 8 11-12 Notion apparente dans les Écritures : Ps . 61 , 13. Bien avant Mt. 16 , 27 , Rom. 2, 6, Apoc . 22, 12 , CICERON, De inventione rhetorici II , 53 (éd . E. Stroebel , Leipzig, 1915 , p. 148b) écrit : « Iustitia est habitus animi communi utilitate con- servata suam cuique tribuens dignitatem ». Voir AMBROISE , De officiis ministro- rum I, 24, 115 (PL XVI , 57 A) : « Iustitiam , quae suum cuique tribuit ». AUGUS- TIN, De libero arbitrio I , 13 ( PL XXXII , 1235 ; éd . G.-M. GREEN , CSEL 74 , 1956, p. 27, 2-3) : « Iam iustitiam quid dicamus esse nisi virtutem, qua sua cuique tri- buuntur ? » . ISIDORE , Etymologiae II , 24 , 6 (éd . LINDSAY) : « Iusticia, qua recte iudicando sua cuique distribuunt ». Mais la définition de Durand se rapproche beaucoup plus de celle inspirée par l'enseignement d'Abélard et tronquée des termes cicéroniens : cfr Sententiae Hermani Ps.-Epitome theologiae christianae XXXII (PL CLXXVIII , 1750 C) : « Iustitia est habitus animi reddens unicuique quod suum est ». Voir PH. DELHAYE, Gauthier de Châtillon est - il l'auteur du Mora- lium dogma ? (Analecta Mediaevalia Namurcensia, 3) , Namur, 1952. Tableau syno- ptique IIa. Cfr infra, p. 189, 14, note; 191, 17-18 ; 225, 10-11 ; 286, 16-17 ; 299, 29-30. 12 Cfr supra, p. 126, 1. =
CAPITULUM IV 133 P 84 ra in nobis non est. Et || Iacobus ait : In multis offendimus omnes. Et Sapientia : Non est iustus super terram qui faciat bonum et non peccet. Si ergo omnis qui peccat ex diabolo est, omnes tam iusti quam iniusti ex diabolo sunt , quod est falsum . No- 5 tanda sunt ergo sane verba beati apostoli Iohannis : Omnis qui peccat ex diabolo est. Sunt enim peccata venialia , sine qui- bus hec vita non ducitur, in quibus teste Iacobo offendimus omnes, pro quibus cotidie dicimus : Dimitte nobis debita no- stra. Sunt et peccata criminalia vel mortalia, que qui diligit 10 ex diabolo est, non natura sed culpa . Saulus enim , dum erat blasphemus et persecutor ecclesie Christi, ex diabolo erat ; sed conversus, non ex diabolo , sed ipso teste servus erat Domini Ihesu Christi . Patet ergo quod solummodo peccata faciunt esse homines ex diabolo , et horum similia multa leguntur sepis- 15 sime in Scripturis . Sic ergo qui heri erat adulter, periurus, homi- cida et rapax et multis aliis criminibus irretitus et ob hoc mem- brum et filius diaboli erat vere , hodie conversus ad Dominum toto corde, verbo et opere, filius Dei est et templum Spiritus sancti et in eo corpus vel anima non mutatur, sed tantum 20 prava voluntas . Non ergo est substantia hominis proprie ex diabolo sed peccatum , et ita de malo mundo cotidie mundificato augetur corpus Domini Dei nostri. Sed quia dicitur quod mundus non cognovit Deum, ut osten- damus non esse dictum de machina mundi , evangelicis auctori- 15 adulter ] et add. P IIac.3,2 8-9 Mt. 6, 12 2-3 Eccl. 7, 21 IICfrITim.1,13 3,5-6CfrIIoh.3,8 12-13 Cfr Rom. 1, 1 7-8 Iac. 3, 2 18-19 Cfr ICor.6, 19 9 AUGUSTIN, Speculum . De libro Act . Apost. (PL XXXIV, 994 ; éd . F. WEI- RICH, CSEL 12 , 1887 , p. 199) et Enchiridion LXIX-LXXI (PL XL, 265) , distin- gue les ' peccata crimina et leviora, aut quotidiana' ; formule à peu près sembla- ble : ' peccata levia et gravia', chez ISIDORE, Sententiae II , 18 , 19 (PL LXXXIII , 620-622) . Voir PH. DELHAYE , Les idées morales de saint Isidore de Séville , dans RTAM, t. XXVI , 1959, p. 23. Contemporain de Durand, ALAIN DE LILLE, Liber penitentialis (PL CCX, 288 B) écrit : « Considerandum est quoque, utrum peccatum sit de genere venialium, vel mortalium ». Voir P. Michaud -QuentIN, Le « Liber penitentialis » d'Alain de Lille , dans Cîteaux, t. X, 1959, p. 93-106 ; A propos des premières Summae confessorum . Théologie et droit canonique, dans RTAM, t. XXVI, 1959, p. 264-306 ; cfr p. 272. -
134 LIBER CONTRA MANICHEOS P84rb tatibus demonstremus Domino Ihesu Christo, qui Deus est , hunc mundum deferendo maxime cognovisse . Celum cognovit eum, quia in ortu suo stellam emisit que magos previa ad Dominum perduxit. Sol eum cognovit in morte et terra et petre et in- 5 fernus et aer et mortui ; nam condolendo, teste evangelista, sol obscuratus est, et tenebre facte sunt super omnem terram a sexta hora usque in horam nonam , et petre scisse sunt, et monu- menta aperta || sunt, et multa corpora sanctorum qui dormie- rant surrexerunt. Et infernus, teste propheta , in occursum 10 eius conturbatus est subtus. Demones etiam timebant eum ; nam legio, teste evangelista, rogabat eum ne sibi preciperet ut in abissum irent. Mare et venti obediebant ei . Terra etiam quasi exultando Domino suo in resurrectione tremuit salvatoris, sicut in evangelio beatus Matheus ostendit . In ascentionem 15 eius nubes suscepit eum et ferebatur in celum. Et multa hiis C 44 ra || similia || in quibus aperte innuitur hunc mundum cognovisse Dominum Ihesum Christum. Non est ergo intelligendum de ma- china mundi : Mundus eum non cognovit. 20 Restat ergo ex quo mundus qui eum non cognovit sed odio habuit suus est , ut sit suus iste, scilicet machina mundi , qui eum cognovit et non odivit , quem ipse fecit , sicut multa sancto- rum testimonia affirmant . Unde Paulus Ateniensibus dixit : Quod ignorantes colitis , hoc ego annuncio vobis : Deus est, qui fecit hunc mundum et omnia que in eo sunt . Hic celi et terre cum 25 sit Dominus , non in manufactis templis habitat, nec manibus humanis colitur indigens aliquo, cum ipse det omnibus vitam et inspirationem et omnia . Fecitque ex homine omne genus hominum hunc] habet P 2 deferendo] 12 obediebant] oboe- 15 ferebatur, cum Vg. ] fere- Monac. S. Script . (W. III, I demonstremus] demonstramus pP defferenda P 6 sunt supplevi cum Vg.] om. CP diunt Vg. 14 ascentionem] ascentione C bant P 27 homine cum codd. Cav. , Vallic. , 155)] Vg. om. Cfr infra, p. 173, 7, n. 3-4 Cfr Mt. 2, 1-2, 9 7-9 Mt. 12 CfrMt. 8,27 18 Ioh. I, IO 27, 51-52 9-10 Cfr Is. 14, 9 14CfrMt.28,2 6 Cfr Lc. 23, 44-45 6-7 Mt. 27, 45 11-12 Cfr Lc. 8, 30-31 15CfrAct.1,9;Lc.24,51 23-135,1 Act. 17 , 23-26 1-2 Cfr supra, p. 118, 19-20 et infra, 1. 16-17. 24 hunc, cfr supra, p. 91 , 3-7, note. 26-135,1 Liber Antiheresis I , 3 , P1 12 : Act . 17 , 23-26 ( Controverses, II , 7 lire hunc mundum), Cfr infra, p. 173, 6-8, note.
CAPITULUM V 135 P84va inhabitare super universam faciem terre, etc. Et Psalmista : Tui sunt celi et tua est terra , orbis terre et plenitudo eius ; tu funda- sti aquilonem et mare tu creasti. Et in Actibus apostolorum legitur quod omnes apostoli unanimiter in oratione dixerunt : 5 Tu Domine, qui fecisti celum et terram , mare et omnia que in eis sunt, qui Spiritu sancto per os patris nostri David, pueri tui, dixisti : Quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania. Et paulo post : Da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum tuum in eo quod manus tuas extendas ad sanitates , et signa et prodigia 10 fieri per nomen sancti Filii tui Ihesu, etc. Ecce apertum testimonium Patrem Domini nostri Ihesu Christi fecisse celum , terram , mare et omnia que in eis sunt . | Et nullum testimonium sacre Scripture dicit diabolum fecisse aliquam crea- turam sicut heretici dogmatizant . Unde patet quod dampnabi- 15 liores sunt quam diabolus et angeli eius. Item, teste beato Iohan- ne in Apocalipsi : Angelus qui volabat per medium celum et habebat evangelium eternum , clamavit voce magna omnibus gen- tibus , populis , tribubus et linguis : Timete Dominum et date illi honorem, quia venit hora iudicii eius , et adorate eum qui fecit celum 20 et terram, mare et omnia que in eis sunt et fontes aquarum . V DE DUOBUS REGNIS OPINIO CATHARORUM ET IRRITATIO EIUS Et quia post predicta nisi sunt ad dedecus Dei omnipotentis 25 probare duo esse regna , unum diaboli et alterum Dei , intelli- 4 apostoli om. P 7 inania] etc. P 20 et omnia que in eis sunt cum multis codicibus S. Script. et Patribus (W. III, 522 ) ] om . Vg. 22-23 titulum от. Р 24 post sup. lin. P dedecus] decus pC 1-3 Ps. 88, 12-13 16-20 Apoc. 14, 7 5-7 Act. 4, 24-25 ; Ps. 2, I 8-10 Act. 4, 29-30 5-8 ibid. I, 3, P1 16o : Act. 4, 24-25 ; 29 (Controverses II, 9). 18-20 Cfr Liber Antiheresis I, 3 , P1 18v : Apoc . 14, 6-7 avec leçon identique (Controverses, II, 31 ) . Cfr infra, p. 214, 14, n. 24-136,5 « Et parce que, après ce qui précède, ils se sont efforcés , à la honte
136 LIBER CONTRA MANICHEOS P84vb C44rb| gentes hunc mundum et omnia que videntur in eo regnum diaboli esse, contra tam nefariam intelligencie corruptionem clipeum fidei opponentes gladio spiritus tam letiferum monstrum, adiu- vante Domino virtutum, qui caput eorum ligavit quondam, 5 bono animo percellamus. Sed prius capitulum quoddam compila- tionis eorumdem Manicheorum interponamus , quo dicunt se credere in celo esse aliud regnum, quod est Dei . Sic enim in trac- tatu eorum continetur : ΙΟ 15 20 25 De compilatione Manicheorum . Credimus quod ibi est regnum, de quo Christus ait : Regnum meum non est de hoc mundo , etc. , sicut superius in precedenti capi- tulo. Danihel vero de potestate eius et regno ait : Potestas eius potestas eterna, que non auferetur, et regnum eius regnum quod non corrumpetur. Et angelus ad Mariam : Regni eius non erit finis. Dabit illi Dominus Deus sedem David, patris eius , et regnabit in domo Iacob in eternum. Et David : Regnum tuum regnum omnium seculorum . Et Paulus loquens de resurrectione ait : Hoc autem dico, fratres, quoniam caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt . || Et alibi : Hoc scitote, quod omnis fornicator aut immundus aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet hereditatem in regno Christi et Dei . Ideo- que dicimus quod, si presens regnum, cuius regem novimus esse iniquum, esset regnum Christi et Dei , nunquam tales possessores haberet nec corrumperetur. De reliquo vero mundo et de factura eius ait Iohannes in Apo- calipsi : Factum est regnum huius mundi , Dei nostri et Christi eius. Ecce hee voces in celo aderant et mundus et regnum . Sed contra hoc regnum quod celeste est, aliud reperitur regnum, quod est Sathane, de quo Christus ait : Si Sathanas Sathanam eicit, adversus 9 De compil. Manich. in marg.] om. P 14 corrumpetur iter. P bus (W. III , 500) ] Domini Vg. 17 fratres pC 13 regnum om. P cum Vg. 25 Dei cum quibusdam Patri- 28 adversus] ad versus P 4 Cfr Apoc. 20, 2 10-11 Ioh. 18, 36 I, 33-32 16 Ps. 144, 13 12-14 Dan. 7, 14 14-16 Lc. 17-18 I Cor. 15, 50 19-20 Eph. 5, 5 25 Apoc. 11, 15 28-137,1 Mt. 12, 26 du Seigneur tout-puissant, de prouver l'existence de deux règnes : l'un du diable, l'autre de Dieu , reconnaissant que ce monde et tout ce que l'on voit en lui est le règne du diable, contre une si funeste corruption de l'intelligence opposant le bouclier de la foi , terrassons énergiquement du glaive de l'esprit un monstre si dangereux, avec l'aide du Seigneur des vertus qui, jadis, enchaîna leur chef ». 11 Cfr supra, p. 116, 13-14.
CAPITULUM V 137 P85ra se divisus est, quomodo ergo stabit regnum eius ? Et : Qui filii huius regni sunt eicientur in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor den- tium . Etc... Huc usque. Responsio . - 5 Nos autem dicimus quod , si predicta testimonia sanctarum Scripturarum bene intelliguntur et sane , sicut debent intelligi in veritate , multum obviant pravo intellectui catharorum. Spiritu itaque sancto magistrante , succincte dicamus quomodo predicte auctoritates et plures alie Marchionitarum sensum obliterent 10 modernorum . Prime sentencie huius predicti capituli nos satis respondisse credimus, cum loqueremur de mundo in capitulo precedenti . Et verum est quod regnum Christi non est de hoc mundo , id est de ignorantia et malicia Iudeorum . Si vero quisquam bene 15 intelligendo voluerit quosque in malicia similes mundo eidem copulare, non est temerarie resistendum . Non enim Deus regnat per gratiam in hereticis apostaticis et in Iudeis et infidelibus Aga- renis , aut in homicidis , adulteris , fornicariis , cupidis, avaris , iniustis , periuris , rapacibus et immundis . Attamen potestas eius 20 et dominium est inmobiliter in omni tam visibili quam invisibili creatura . Ad sentenciam Danihelis prophete dicimus quod luculentis- sima est et nulla indiget responsione . Sed , quia in hoc quod dicitur in Danihele : Et regnum eius regnum quod non corrum- 25 petur, volunt notare heretici regnum huius mundi non esse Dei quia corrumpitur , placet ut contra pravum intellectum eorum aliquantulum insistamus. Dicimus ergo nulla auctoritas dicit diabolum fecisse hoc regnum , id est mundum , nec celum , terram, mare ex diabolo esse ; sed dicunt omnes sancti e contrario mani- I Qui] alibi P 2suntom.P 4 Responsio om. P huius cum quib . codicibus S. Script. (W. I , 68) ] autem Vg. dentium] dencius P 3 Huc usque in marg.] om. P 20 est] eius P 1-3 Mt. 8, 12 7, 14 13 Ioh. 18, 36 16-18 Cfr Ps. 82, 7 24-25 Dan. 11-12 Cfr supra, p. 118, 8 sq.; 123, 24 sq. 17-18 Agareni : « Saraceni », Du Cange, I, 136. Cfr infra, p. 152, 1, n.; 165, 9: 237, I.
138 LIBER CONTRA MANICHEOS feste . Unde sanctus Danihel propheta , ostendens regnum huius mundi esse Dei omnipotentis, nequissimo regi Nabuchodonosor inter cetera dixit : Tu rex regum es , et Deus celi regnum et fortitu- dinem, imperium et gloriam dedit tibi ; et omnia , in quibus habitant 5 filii hominum et bestie agri volucresque celi, dedit in manu tua et sub dicione tua universa constituit . Et ipse Dominus per Ihere- miam prophetam : Ego dedi omnes terras istas in manu Nabucho- donosor, regis Babilonis , etc. Unde patet quod regnum huius mundi, id est terra, sua est , to ex quo dat eam cui vult, sicut propheta asserit : Tui sunt celi et tua est terra. Et alibi : Regnum tuum regnum omnium seculo- rum et dominatio tua in omni generatione et generationem . Si autem dicunt regnum hominum non esse Dei , quia corrumpitur, merito possunt convinci quod ipsi non sunt regnum Dei sed 15 diaboli . Nam, teste Apostolo, homines sunt corrupti mente , reprobi circa fidem. Scimus quoque nos eos credere et detestabili mendatio confinxisse animas suas et omnium salvandorum in celum , in quadam terra quam superius esse autumant , fuisse a diabolo deceptas et eum in hunc mundum abduxisse eas, incor- 20 rigibiliter suos fautores instruere non verentur et ibi mendaciter opinantur regnum boni Dei esse . Que si vera esse possent , ergo regnum Dei esset corruptum et a diabolo dissipatum. Falsus est ergo intellectus eorum in prefata sententia Danihelis . || Que omnia commenta sunt demonum et figmenta falsitatis , nec sunt C 44 va 25 nisi ad confusionem eorum digna relatione . P85rb|| Item , si regnum mundi , id est ecclesia romana , non est regnum Dei , quia plures sunt in ea corrupti et pravis operibus inoliti , ergo regnum eorum, id est ecclesia que malignantium dicitur, non est regnum Christi . Nam multas scimus habuisse corruptiones 30 et etiam divisi sunt in tres partes et unaqueque pars iudicat aliam et condempnat . Nonnulli enim eorum obediunt Grecis hereticis, 2Deiom.C bestias PC Nabuchodonosor ] Nabugodonosor P 25 relatione] relationem C 13 esse] est C corr.] inolati Cinolita P 5 bestie corr.] 27 inoliti 3-6 Dan. 2, 37-38 7-8 Ier. 27, 6 144, 13 15-16 II Tim. 3, 8 10-11 Ps. 88, 12 28Ps.25,5 II-12 Ps. 26-27 Cfr supra, p. 94, 31 sq. 31-139,1 Le nom de ces églises, rivales en Asie depuis la fin du Xe -début du XIe siècle (A. SOLOVJEV, Autour des Bogomiles , dans Byzantion , t. XXII , 1952, p . 85, 89-90) , apparaît dans les Actes du Concile de Saint-Félix , 1167-1172 (A.
CAPITULUM V 139 5 alii autem Bulgariis et alii Drogovetis . Et ita capita divisa gerentes caudas habent ad invicem colligatas, et ita regnum eorum divisum est et corruptum, et ita teste Christo desola- tione dignissimum , et ideo non est Christi . Romana vero ecclesia, licet multos habeat pravos operarios et iniustos, nonnullos tamen habet bonos et iustos et omnes una fide, uno baptismo , non sese iudicando dampnantes, unum verum omnipotentem Dominum confitentur . Item : Regni eius non erit finis. Ad hoc dicimus quod ista sententia idem notat quod predicta auctoritas Da- 10 nihelis, quod Deo auctore inferius ostendetur. Item , cum dicunt Paulus loquens de resurrectione ait : Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, videtur nobis quod velint in parte suam corruptam intelligentiam operire . Non enim cre- dunt corpora que gerunt in hoc mundo nec sua nec aliorum sur- 15 rectura in novissima die , sicut sancta ecclesia confitetur . Sed super hoc, si Dominus permiserit , est alias pertractandum . I Drogovetis] Dorgovetis P 2-3 et ita 2-3 Cfr Mt. 12, 25 corruptum in marg. P 6-7Eph.4,5 8Lc.1,33 2CfrIud.15,4 11-12 I Cor. 15, 50 DONDAINE, Les actes ..., dans Studi e Testi, 125 , Città del Vaticano, 1946 , p . 326) : Drogometiae, Bulgariae » ; puis dans le De heresi catharorum (éd . A. DONDAINe, AFP, t. XIX, 1949, p. 306, 308) : « bulgarie, drugonthie ». Le texte du syno- dique de Dečani, c. 1221 (SOLOVJEV, p . 88) , parle de « Macédoine bulgare , Philippo- polis », en Thrace . Vers 1250 SACCONI (éd . A. DONDAINE, p . 70) écrit : « Ecclesia Graecorum (de Constantinopolim ) . Ecclesia Burgariae. Ecclesia Dugunthiae et, plus tard, ANSELME D'ALEXANDRIE (éd . A. DONDAINE, AFP, t. XX, 1950 , p. 308) « tres episcopos : Drugontie , alius Bulgarie, alius Filadelfie . Postmo- dum greci de Constantinopolim... ». Après l'étude , déjà ancienne, de L. LÉGER, L'hérésie des Bogomiles, dans Revue des questions historiques, t . VIII , 1870 , p. 485 , 493 , 502-503 ; la mise au point déci- sive de A. DONDAINE , Un traité néo-manichéen , p . 63 , acceptée par H. GRÉGOIRE , Précisions géographiques et chronologiques sur les Pauliciens, dans Acad . roy. de Belgique, Bulletin de la Cl . des Lettres et Sc . morales, politiques , t . XXXIII , 1947 , p . 322-323. A. BORST, Die Katharer, p. 213 , n. 2 ; 244, n. 8 ; la confirmation de A. So- LOVJEV (art . cit. ) , il s'agit bien des églises grecque de Constantinople ; bulgare de Bulgarie proprement dite , de croyance dualiste mitigée ; et dragouvite, absolue , de Thrace et de Macédoine . Pour l'influence de ces diverses tendances sur les milieux européens , cfr notre article : Hérésie et croisade au XIIe siècle, dans RHE, t. XLIX , 1954 , p . 855-872 . On voit ici que Durand , bien avant Sacconi, est très bien renseigné. 6 Liber Antiheresis I, 2, P 7 ; II, 1, M 47va : Eph. 4, 5-6 (Controverses, I, 10, 27) ; I, 13, De unitate ecclesia, M 171a, P1 66o ; I, 14, De babtismo, M 19vb. 20ra, Pl 72. Cfr infra, p. 297, 18-19. 10 inferius, cfr infra, p. 143, I sq. : Dan. 7, 14. Voir supra, p. 137, 24. 16 L'auteur annonce maintes fois un exposé sur la résurrection . Or le
140 LIBER CONTRA MANICHEOS Nunc vero de regno , tantisper quod tenemus pre manibus eorum intellectui obloquamur . Dicimus ergo quod sine carne et sanguine non possumus regnum Dei veraciter possidere. Christus enim ait : Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et P85 va 5 biberitis eius sanguinem , non habebitis vitam in vobis. || Si autem regnum Dei in hoc loco intelligunt ecclesiam Christi que est in hoc mundo , ergo ipsi non possident illud regnum , quia carnem habent et sanguinem que credunt a diabolo esse facta . Si autem illud celeste intelligunt in quo est gaudium sine fine , 10 probamus eorum intelligentiam esse falsam. Primo , suum falsum. intellectum eis obicientes quo credunt corpora sua alia remansisse in regno Dei , cum inde diabolus suas in hunc mundum animas captivavit, et ipsa sua corpora opinantur animas suas recupera- turas et illud dicunt futuram resurrectionem. Que omnia vana 15 sunt et irrisione digna . Secundo , quia sine dubio caro et sanguis, id est corpus quod Verbum Patris assumpsit de carne gloriose Virginis possidens regnum Dei sedet ad dexteram Patris , ergo caro et sanguis possident regnum Dei . Quod etiam de carne matris eius credimus, et de beato Iohanne evangelista nonnulli asseve- 20 rare conati sunt , et etiam de multis aliis legitur in Scripturis, et de omnium sanctorum corporibus in divina Pagina legitur, sicut Domino volente plenius ostendetur cum de remotione generali tractabimus contra illos. Nunc vero quid sibi velit et qualiter sit intelligenda sane pre- 25 dicta sententia Apostoli ostendamus . Sanguis in Scripturis sepe ponitur pro peccato , ut est illud Apostoli dicentis in Actibus apostolorum : Mundus sum a sanguine omnium . Et alibi : San- 19 Credimus post quod P 4-5 Ioh. 6, 53 ( = 6,54 Clem.) 27-141,1 Sanguis propheta in marg. P - 27 Act. 20, 26 27-141,1 Act . 18, 6 sujet n'est pas traité dans le Contra Manicheos malgré de fréquentes allusions . Cfr infra p. 140, 22-23 ; 148, 24-25 ; 195, 8-9 ; 281, 27-28 ; 296, 21-22. 22 remotione = resurrectione, cfr supra, p . 128, 5. 22-23 Voir page précédente, 1. 16, n . 25 et sq. Durand reprend ici le thème caro et sanguis , expliqué selon la ' na- ture ', la ' faute', la ' corruption ', dans le Liber Antiheresis . Il suit plutôt l'énoncé du ms. de Madrid (II, 5, M 89rb-va), mais, sauf pour I Cor. 15, 50, groupe les citations d'Is. 40, 6, Ps. 77, 39, Gen. 6, 3, d'après l'ordre du codex parisien (I, 31, P1 122-122 ) . Il ajoute la ' vindicte' et, à la fin , atteste ' selon la nature ', la pos- session charnelle du royaume . Voir Controverses, V, 14-16 et Append . p. 220, 224. 25-141,8 Pour le péché, la vindicte, la corruption , cfr quelques rapports avec ALAIN DE LILLE, Summa quot modis, s. v. Sanguis (PL CCX, 933-934) .
CAPITULUM V 141 C44vb P85vb| guis vester super caput vestrum . Et propheta : Sanguis sangui- nem tetigit. Et in evangelio : Sanguis eius super nos et super filios nostros. Significat etiam vindictam. Unde in Apocalipsi : Exivit sanguis de lacu usque ad frenos equorum, id est vindicta 5 sumpta in inferno de peccatoribus in iudicio puniet perversos rectores qui dicuntur frena equorum, pallidi, rufi et nigri, qui in eadem Apocalipsi notantur. Caro autem quandoque notat vel ponitur pro corruptione . Unde sanctus Ysaias || et apostolus Pe- trus : Omnis caro fenum et omnis gloria eius quasi flos feni. 10 Et in Psalmo Recordatus est quia caro sunt. Et in Genesi : Non permanebit spiritus meus in homine in eternum , quia caro est, quod tam peccatum quam fragilitatem vel corruptio- nem notat. Caro ergo et sanguis , id est peccatum et corruptio , non possunt possidere regnum Dei , illud scilicet celeste in quod 15 non intrabit aliquid coinquinatum . Et ita caro iuxta culpam et corruptionem non possidebit illud . Sed iuxta naturam possi- debit caro regnum Dei et, sicut superius diximus, illud pos- sidet in veritate. Caro enim sanctorum, id est corpora in qui- bus in hoc seculo Domino servierunt , post resurrectionem 20 munda erunt ab omni labe peccati et incorrupta cum animabus propriis et in eternum , sicut angeli in celo , cum Domino perma- nebunt . Et hoc ostendit Apostolus in eadem epistola subdens : Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere immortalitatem. Et Christus : In resurrectione neque 25 nubent neque nubentur , sed sunt sicut angeli Dei in celo . Et ita sententia Apostoli sane intellecta in nullo Manicheorum sensui suffragatur. Item : Omnis fornicator, aut immundus , aut avarus , non habet hereditatem in regno Christi et Dei . Ad hoc dicimus : Sentencia 2nos]vosP 3 nostros] vestros P 4 vindicta] vindictam pC 20 animabus] ani- 5 sumpta in marg. P 19 servierunt ] servient C malibus P 23 hoc induere incorruptionem et mortale cum Vg. ] om . P 24 resurrectione] remotione P 1-2Os.4,2 9Is.40,6;cfrIPetr.1,24 2-3 Mt. 27, 25 4 Apoc. 14, 20 Cor. 15, 50 IO 14-15 Apoc. 21, 27 Ps. 77, 39 11-12 Gen. 6, 3 23-24 I Cor. 15, 53 6Apoc.6,8,4,5 13-14 I 24-25 Mt. 22, 30 28-29 Eph. 5, 5 7-16 Cfr AUGUSTIN , Sermo CCCLXII , 15 , § 17 (PL XXXIX , 1622) . 17 Cfr supra, p. 140, 2-3.
142 LIBER CONTRA MANICHEOS P86ra|| ista Apostoli clara est et nulla hic indiget expositione . Nam illud celeste regnum, in quo sancti cum angelis vident faciem Patris, possidere nequeunt impii et iniusti ; sed agant penitenciam et vitam ducendo celibem illud poterunt adipisci . Ait enim Sapien- 5 tia Averte impios et non erunt, scilicet impii . Unde Aposto- lus : Fuistis aliquando tenebre, nunc autem lux in Domino. Ad notam Manicheorum, qua dixerunt quod si presens regnum esset Dei non haberet tales possessores , dicimus quod regnum Dei fuit et est in hoc mundo . Quod aperte ostendit Christus 10 Iudeis inquiens : Regnum Dei intra vos est. Et alibi : Auferetur a vobis regnum Dei et dabitur genti facienti fructus eius . Patet ergo quod pessimi Iudei habebant Dei regnum , alioquin non posset ab eis auferri . Quomodo autem vel quando regnum Dei ablatum fuerit Iudeis , in Actibus apostolorum Paulus et Barna- 15 bas evidenter ostendunt dicentes : Vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repulistis illud et indignos vos iudicastis eterne vite, ecce convertimur ad gentes ; sic enim precepit nobis Dominus. Item , dicimus aliud regnum Dei esse in hoc mundo , id est ecclesiam Christi , in qua regnat per fidem et gratiam et 20 operationem bonam, quod credimus etiam hereticos , licet de se ipsis intelligant , non negare . Iam ostendimus quatuor regna Dei : unum fuit in hoc mundo, id est corpus Christi ; alia duo, id est sacra Scriptura et ecclesia militans, sunt procul dubio in hoc mundo, in quo procul dubio 25 mali cum bonis usque ad ultimum ventilabrum sunt commixti ; quartum est in celesti patria, in quo omne nocivum et omnis. displicens absentatur, cuius non est particeps infidelis, iniustus, fornicarius et immundus . Et licet congrue de presenti Christi ecclesia que est in hoc mundo possit intelligi prefata sentencia 16 repulistis cum quibusdam codd. S. Script. et Patribus (W. III , 127 )] repell- itis Vg. et sup. lin. P 22 hoc om . P 28 congrue de presenti Christi ecclesia] congruere de Christi ecclesia presenti C 5 Prov. 12, 7 15-18 Act. 13, 46-47 6Eph.5,8 10 Lc. 17, 21 10-11 Mt. 21 , 43 - 25 mali cum bonis... commixti, cfr infra, p. 146, 10-11 , 20-21 ; 167, 3 sq. Ventilabrum van, sens de séparation , jugement . Cfr Mt. 3, 12. PAPIAS, f. R 2va : <<ventilatorium a ventilandis paleis nominatum significat examen iustitiae dei ».
CAPITULUM V 143 C45 ra P86rb Danihelis Regnum eius, regnum quod non corrumpetur, et illud evangelicum : Regni eius non erit finis, quia cotidie mili- tans ecclesia assumitur in triumphantem, tamen specialiter intel- ligitur de triumphanti regno quod nulla mutabilitate mutatur . 5 Illi enim, in quibus Dei Filius regnat per gratiam in presenti , regnabunt cum eo in perpetuum post labores, et erunt regnum et sacerdotes Deo et Patri . Sed in omni creatura || regnum habet ab initio et dominium et plenariam potestatem. Nam teste propheta : In manu eius sunt omnes fines terre, et ipse dixit ad 10 Iob : Omnia que sub celo sunt, mea sunt. Item, ad hoc quod dicunt Iohannem apostolum dixisse in Apocalipsi : Factum est regnum huius mundi , || Dei nostri et Christi eius, dicimus non esse dictum de regno celesti . Cum enim dicitur factum est , aperte datur intelligi quod antea non 15 erat , quod de regno celesti intelligi non potest . Semper enim illud fuit Dei Patris et secundum divinam naturam Filii eius, Domini nostri Ihesu Christi . Si autem de regno Dei , quod mundus et celum dicitur, id est de ecclesia Dei que est in hoc mundo, volunt intelligere quod per mortem Christi et fidem et baptismum 20 et predicationem apostolorum factum est Dei , id est Patris et Christi , per gratiam et adoptionem, nolumus tali sensui refragari. Nam quicumque ex Iudeis vel gentibus conversi sunt ad Chri- stum facti sunt regnum Dei , in quo per gratiam regnat Deus, quod antea non erant, sicut vas electionis ostendit in epistola 25 ad Corintios dicens : Nescitis quia iniqui regnum Dei non possi- debunt. Nolite errare : neque fornicarii , neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles , neque masculorum concubitores , neque fures, neque avari , neque ebriosi , neque maledici , neque rapaces regnum Dei possidebunt. Et hec quidem fuistis, sed abluti estis , I corrumpetur] corrupetur P om.C 15erat]earatpP codd. S. Script. et Patres plures (W. 4 mutatur corr.] nutatur CP 9 sunt 17 nostri om. P 29 quidem cum multis II, 201)] quidam Vg. IDan.7,14 10Iob41,2 2Lc.1,33 6-7CfrApoc.20,6;1,6 12-13 Apoc. 11, 15 24 Act. 9, 15 9Ps.94,4 25-144,2 I Cor. 6, 9-11 1-2 Cfr supra, p. 137, 24 ; 139, 8. 10 Liber Antiheresis II , 2 , M 53vb : Iob 41 , 2 (Controverses, Append . p . 209 et § III, 14).
144 LIBER CONTRA MANICHEOS P86va sed sanctificati estis, sed iustificati estis, in nomine Domini Ihesu Christi et in Spiritu Dei nostri, etc. In hac sententia et in multis aliis similibus aperte ostenditur quomodo regnum huius mundi factum est Domini Ihesu Christi. 5 In quibus aperte datur intelligi naturam hominum , id est corpus et animam , esse Dei per creationem et potenciam ; sed propter peccata sponte homines se subtrahunt creatori , et regi omnium superborum diabolo se pessundant . Sola ergo peccata sunt pro- prium diaboli , pro quibus tantummodo impii et iniusti regnum 10 ipsius in sacra Pagina vocitantur . Duplex enim regnum eius legitur in Scripturis : infernus, un- de dicitur in Apocalipsi de impiis quod habebant super || se regem angelum abissi , cui nomen ebrayce Abaddon , grece vero Appollion, latine habens nomen Exterminans . Aliud regnum eius sunt 15 propter vicia tantum omnes infideles , qui credere nolunt Domino Ihesu Christo , et omnes apostate , qui creatorem omnium blasphe- mant, et omnes iniqui , iniusti et superbi , sicut ipse Deus ostendit de diabolo , loquens ad beatum Iob dicens : Ipse est rex super universos filios superbie . Non quod naturaliter sint sui ; ipse 20 enim nichil habet proprium nisi vicia et peccata . Nam si mali homines et iniqui naturaliter essent sui et ab ipso creati et facti , ut heretici dogmatizant , nunquam possent converti infideles ad fidem neque peccatores ad veram penitentiam pervenire . Nichil enim vult Deus quod sit proprium diaboli , sed tantum ut homines 25 illud , id est peccatum , omne deserant et ad ipsum cuius creatura sunt vera penitudine revertantur . Quod autem boni et mali naturaliter Dei sint , satis est superius declaratum et adhuc, auctore Deo, demonstrabitur uberius in hoc libro. Item solent obicere Manichei illud evangelicum, quando osten- 2etc.om.P aliis] hiis add. P 6 propter] per P 13 Abaddon corr. ] labaddon C labaddan P 23 neque] nec P 28 Deo sup. lin. P 12-14 Apoc. 9, II 18-19 Iob 41, 25 29-145,3 Mt. 4, 8-9 ; Lc. 4, 6 II Il s'agit du double royaume de Satan : l'enfer et l'ensemble des humains infidèles, apostats et corrompus. L'objection du monde double sera abordée infra, p. 214, 16 sq. 28 uberius, cfr infra, p. 174, 3-5 sq.; 250, 31 sq. 29 sq. Le Traité cathare ne présente pas le thème de la tentation ; mais Durand rappelle l'objection habituelle des dualistes, Pauliciens et Bogomiles,
CAPITULUM V 145 C 45rb P86vb dit diabolus Domino Ihesu Christo in monte excelso omnia regna mundi et gloriam eorum et dixit ei : Omnia hec tibi dabo si cadens adoraveris me, quia michi tradita sunt et cui volo do illa . Ecce , inquiunt heretici, diabolus dixit se daturum omnia regna mundi 5 et gloriam eorum Ihesu Christo si adoraret eum ; in quo apparet quod omnia erant sua : quod Christus non negavit . Ad quod dicimus Dominus Ihesus Christus tunc temporis nolebat diabolo se ostendere esse Deum, ne salus populi per mor || tem eius futura impediretur. Nam si vere eum diabolus cognovisset , et principes 10 Iudeorum nunquam eum, teste Apostolo , crucifixissent . Et ideo mallens Dei Filius Sathan de se reddere suspectum in temptatione illa noluit eum || dementiri verbo, cum satis in illa repulsa, quando dixit : Vade Sathana , ostendat bene intelli- gentibus eum fuisse mentitum et temerarie prolocutum . Si enim 15 tunc dixisset Veritas temptatori : « mea sunt omnia » sicut erant , iam se diabolo detexisset et ipse escam cum hamo , quo maxilla eius perforata est , minime momordisset . Item dicimus : Cum dixit diabolus Michi tradita sunt, non dixit : « ego feci ea » vel << mea sunt ». Si credunt heretici diabolum dixisse verum , dicant 20 a quo erant sibi tradita vel quis tradidit ea sibi . Et si bene nove- rint quid sibi velint verba illa , non ea sic proferent ad dedecus creatoris . Sed forte dicent : Diabolus dixit : Cui volo do illa ; si ergo non essent sua, non daret cui vellet . Ad quod dicimus clara voce, 25 sequentes Dominum Ihesum Christum, quod diabolus mendax est et cum loquitur mendacium ex propriis loquitur et ibi men- titus est manifeste ; non enim regna mundi diaboli sunt , sed Dei omnipotentis sunt omnia regna terre et cui vult dat illa , sicut est superius in eodem capitulo demonstratum. Unde et 2 tibi dabo cum Vg.] inv. C 13 Sathana cum Vg. ] Sathanas C nime] minimum P 21 illa sup. lin. P 29 est superius] inv. P monstratum] demostratum P 17 mi de- 9-10ICor.2,8 13 Mt.4,10 18-23Lc.4,6 25-26CfrIoh.8,44 que les albigeois lui avaient jadis présentée . Voir Liber Antiheresis II , 3 , M 66va-vb (Controverses, II, 17-19) . L'auteur suit le même raisonnement. 14-17 « Si , en effet , le Christ ( = Veritas ) avait alors dit au tentateur : «<toutes ces choses sont miennes », comme elles l'étaient, déjà il se serait révélé au diable et celui-ci n'aurait pas du tout mordu l'amorce (escam) avec le croc qui perfore sa machoire ». 29 Cfr supra, p . 138, 9-10.
146 LIBER CONTRA MANICHEOS sanctus Iheremias dixit : Hec dicit Dominus Deus : Ego feci terram et hominem et iumenta que sunt super faciem terre, et dedi eam ei qui placuit in oculis meis , etc. Et sanctus Danihel pro- pheta regi Babilonis : Cum bestiis et feris erit habitacio tua : fenum 5 ut bos comedes et rore celi infunderis , donec scias quod dominetur Excelsus super regna hominum et cuicumque voluerit dabit illa. Et ipse ait ad Iob : Omnia que sub celo sunt mea sunt, etc. Diximus superius quatuor esse regna Dei preter machinam mundi. Primum est Christus vel fides eius . Secundum sacra Scrip- 10 tura. Tercium militans ecclesia sua catholica , in quo mali et boni comixti sunt donec grana a paleis et mali pisces a bonis in ultimo Christi examine angelorum ministerio separentur. Quartum celestis patria, in quo est pax , sapientia , pulcritudo , gaudium , vita et sanitas sine fine . De regno Christi , id est de ecclesia eius , 15 quod est in hoc mundo dixit ipse in evangelio loquens de consu- matione seculi : Exibunt, inquit , angeli et colligent de regno eius omnia scandala et eos qui faciunt iniquitatem , et mittent eos in caminum ignis ; ibi erit fletus et stridor dentium. In hac sen- tencia Salvatoris aperte ostenditur quod in regno Dei quod 20 est in hoc mundo mali et boni sunt corporaliter coniuncti , in extremo ventilabro dividendi . De superno , in quo nullum est scan- dalum vel ruina , dicitur : Adveniat regnum tuum . Et alibi : Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei . Et alibi : Percipite regnum paratum vobis ab origine mundi. Et iterum : Beatus 25 qui manducabit panem in regno Dei . Ad quod nos faciat per- venire Deus Pater omnipotens et Filius et Spiritus sanctus, cuius est illud delectabile regnum , qui vivit et regnat Deus . 4 et feris sup. lin. P cipite] possidete Vg. constitutione Vg. eius explicit P 9 fides] fideles C 23 per- 24 origine cum quibusdam codd. S. Script . (W. I, 150) ] NB . Post lineam 15 desinit P nec iam nisi unus superest testis C 1-3Ier.27,5 4-6CfrDan.4,22,29 7Iob41,2 16-18Mt. 13, 49, 41-42, 50 25, 34 22Mt.6,10;Lc.II,2 24-25 Lc. 14, 15 23Lc.6,20. 24Mt. 8 Cfr supra, p. 142 , 22-26. 21 ventilabro, cfr supra, p. 142 , 25 , note . 24 Liber Antiheresis I, 31 , P1 121 suit Vg.: Mt. 25 , 34 (Controverses, Append . P.223et§V,24.
CAPITULUM VI 147 C45va VI DE CELO NOVO ET TERRA OPINIO MANICHEORUM ET CASSACIO EIUS Manichei moderni , suam dementem energiam ypocrisantes, in 5 suis conventiculis et clandestinis dehortacionibus et in suis tractatibus finaliter intendentes hoc celum visibile nobis et terram, solem et lunam, Deum omnipotentem non fecisse , sic suos fautores pellicent et ortantur : ΙΟ 15 20 25 De compilatione Manicheorum . In illo, inquiunt, seculo credimus esse celum novum et terram novam, de quibus Dominus populo || suo sic ait in Ysaia : Quia sicut celi novi et terra nova que ego facio stare coram me , ait Domi- nus, sic erit semen vestrum et nomen vestrum. Et Petrus in epistola sua ait : Novos celos et novam terram et promissa ipsius expectamus, in quibus iusticia inhabitat . Et Iohannes in Apocalipsi : Vidi celum novum et terram novam . Illic est sol et luna, de quibus Isayas ait : Non occidet ultra sol tuus et luna tua non minuetur . Et in libro Sapientie : Sol iusticie non ortus est nobis. Illic est civitas de qua ait Iohannes in Apocalipsi : Ego Iohan- nes vidi civitatem sanctam Ierusalem novam . De qua ait : Ipsa vero civitas aurum mundum sicut vitrum mundum . De qua etiam Aposto- lus ait : Illa autem que sursum est Ierusalem libera est, que est mater nostra . Illic est lignum vite, de quo Iohannes ait in Apocalipsi : Vincenti dabo edere de ligno vite, quod est in paradiso Dei mei . Illic est fluvius aque vite, de quo Iohannes ait in Apocalipsi : Et ostendit michi angelus fluvium aque vive, splendidum tamquam cristallum , 9 De compilatione Manicheorum in marg. C 21 sicut vitrum mundum] simile vitro mundo Vg. 25 vite cum multis codd. S. Script . et Patribus (W. III, 587)] vive Vg. Cfr infra, p. 148, 16 et p. 157, 29. 21, I 21, 18 10 CfrApoc. 21, I 17 Is. 60, 20 22-23 Gal. 4, 26 11-13 Is. 66, 22 14-15 II Petr. 3, 13 15-16 Apoc. 18 Sap. 5, 6 19-20 Apoc. 21, 2 20-21 Apoc. 24 Apoc. 2, 7 25-148,3 Apoc. 22, 1-2 3 cassacio, de cassare : briser, casser, Du CANGE , III , 205. Cfr infra , p . 272 , 8. 8 pellicent, forme antique, de pelliceo pour pellicio : flatter, attirer. Catholi- con, f. 167vb : « Pellicio ... quorum dicitur pellicere quasi pelle decipere ». Cfr supra, Introduction , p. 56 ; infra, p. 302, 17.
148 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 procedentem de sede Dei et Agni ; in medio platee eius et ex utraque parte fluminis lignum vite afferens fructus XII, per menses singulos reddens fructum suum . Illic est curia Patris sancta et angelica, de qua Danihel ait : Milia milium ministrabant ei et decies centena milia assistebant ei. De operibus vero et creaturis que sunt ibi Apostolus ait quod nec occulus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, que preparavit Deus hiis qui diligunt eum . Etc ... Huc usque. Responsio . - 10 Nos autem ad honorem sancte et individue Trinitatis , non auctoritatibus renitentes sed tantum perverso intellectui katha- rorum , dicimus ad premissa : in hoc capitulo notaverunt heretici octo se credere fore in seculo Dei illo, que corporeis et mortalibus occulis non videntur : celum novum, terram novam , solem et 15 lunam , civitatem Iherusalem novam, lignum vite, fluvium aque vite et curiam Patris sanctam. Que omnia sibi , ut reor, videtur probasse auctoritatibus manifestis ; sed non est verum ut ipsi opinantur. Audacter enim et non temere affirmamus , non contra predicta testimonia que sancta sunt et vera in eo sano sensu quo 20 a sanctis apostolis et prophetis prolata sunt , celum novum et terram novam adhuc non esse realiter nisi in mente Dei , qui fecit que futura sunt ; que sancti sunt post resurrectionem cor- porum possessuri , nec erunt donec ista que videntur primulo exurantur. Sed quia , Deo volente , super hiis inferiis sumus 25 lacius tractaturi , differimus , ne idem sepius iteretur. Nunc vero sensui eorum obicimus interrogando . Dixerunt se credere in illo seculo esse celum novum et terram novam et alia sex et multas alias creaturas . Sed , si in illo seculo sunt illa, interrogamus quid sit seculum illud in quo est terra nova et 30 celum et illa alia que dixerunt . Si sunt angeli , ergo celum illud 15-16 aque 4 decies] milies add. pC vite cfr supra, p. 147, 25 et note. 8 Huc usque in marg. C 2,I 4-5 Dan.7,IO 7-8ICor.2,9. 20-21 Apoc. 21, I 24-25 Cfr supra, p. 139, 16, n. 14-15 Apoc. 21, 1, 2 21-22 Cfr Eccl . 3 , 14-15 15-16 Apoc. 22, 27 Apoc. 21, I 27 Objection cathare exprimée dans le Liber Antiheresis I, 3 , P1 17o : Apoc. 21, 1 ; II, 3, M 61vb-62ra-rb: Is. 66, 22, Apoc. 21, 1 (Controverses, II, 12 ; 11 et 13). 27-28 sex i.e. solem, lunam, civitatem, lignum, fluvium, curiam (cfr 1. 14-16) .
CAPITULUM VI 149 45 vb ΙΟ novum et terra et illa alia superius nominata sunt in angelis. Si seculum illud sunt anime sancte vel corpora , ergo celum illud novum et terra et alia sunt in animabus vel corporibus. Si est seculum illud aer vel aqua , ergo novum celum et terra est in 5 aere vel in aqua. Si est seculum illud populus Dei , ergo celum novum et terra , sol et luna , civitas Iherusalem et ille fluvius et lignum vite et curia sancta Patris sunt in populo Dei et non ipse populus est in illis. Dixerunt enim se credere omnia illa esse in seculo illo . Item , si est seculum illud Dei celum et terra, ergo celum novum et terra nova sunt in alio celo et alia terra veteribus, quorum respectu illa dicuntur nova , et ita si vera est credulitas eorum , || Deus fecit celum vetus et terram veterem , si illa sunt seculum in quo celum novum et terra nova consistit et alia que nulla 15 ratione probabilia esse videntur. Item, si in illo seculo dicitur populo Dei, sicut ipsi superius notaverunt : sic erit semen vestrum sicut celi novi et terra nova , ergo populus Dei semen habet in seculo illo . Si dicatur quod arando et serendo agros mate- riales habeant semen , ergo labor est in seculo illo , cum sine 20 dubio sancti post huius vite labores requiescant, teste apostolo, a laboribus suis. Si autem dicunt misticum semen esse, id est verbum Dei quod sancti predicatores seminant in hoc mun- do , obicimus ita : ergo doctrina que constat in correctione et instructione, cominatione et promissione , necessaria erit 25 populo illi in seculo illo ; quod est incredibile . Nam, teste beato. Iohanne , celum plicabitur quasi liber involutus . Et Dominus per Iheremiam prophetam : Non docebit unusquisque fratrem suum et unusquisque proximum suum dicens : Cognosce Dominum . Omnes enim scient me a minore usque ad maiorem eorum, etc. 30 Item, si dicunt quod semen habebunt , videlicet filios et filias , in seculo illo , ergo generabunt ibi mares et femine , quod hic , scilicet in seculo isto , verbo nimium detestantur. Contra quod ipsa Veritas ait : Qui digni habebuntur seculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubert, neque nubentur. 35 Item, cum constet solem et lunam in celo esse et celum illud 21 misticum corr. ] misticunt C 6, 14 16-17 Is. 66, 22 20-21 Apoc. 14, 13 27-29 Hebr.8, 11 ; cfrIer. 31, 34 21-22 Lc. 8, II 26 Apoc. 33-34 Lc. 20, 35 ; cfr Mt. 22, 30
150 LIBER CONTRA MANICHEOS novum non esse nisi in Deo , qui fecit que futura sunt , cui nichil est preteritum vel futurum, apparet luculentissime solem et lu- nam materialiter non esse in seculo illo . Civitas enim illa sancta superior, in qua semper angeli cernunt et sanctorum anime faciem 5 creatoris, teste beato Iohanne apostolo , non eget solis lumine neque lune, ergo si adessent, vacarent ibi . Queratur ergo succincte quid sibi velit premissa sententia Isaye : Non occidet ultra sol tuus, etc. Et nota quia bene dixit ' ultra ' in quo datur aperte intelligi, antequam illud vaticinium compleatur iuxta literam , Io solem pati occasum et lunam diminutionem ; quod de istis visibi- libus potest congrue intelligi , quem solem Pater celestis, teste Christo, oriri facit super bonos et malos , quia post iudicium extremum et innovationem celi et terre sol non occidet nec pacie- tur eclipsim nec luna defectum, sed iuxta Ysaiam prophetam 15 luna tunc fulgebit sicut sol modo et sol septempliciter. Sic enim ait : In die interfectionis multorum, cum ceciderint turres , erit lux lune sicut lux solis et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum, in die qua alligaverit Dominus vulnus populi sui, etc. Et sic, iuxta sanctorum tradicionem , manebunt fixe et immobili- 20 ter in firmamento celi et terram post combustionem renovatam sine interpolatione aliqua illuminabunt . Nam , teste Psalmista , Deus statuit ea in seculum seculi . Et hic est sensus iuxta literam predicte sententie Ysaie. Misticus intellectus, quia non destruit historicum , non est 25 tamen pretermittendus . Dei namque Filius mistice dicitur sol, quia sicut sol mundum sic Christus fidelium mentes illustrat . Unde Pater dixit per Malachiam prophetam : Vobis timentibus nomen meum orietur sol iusticie et sanitas in pennis eius. Iste sol occidit in cruce tempore passionis moriendo . Unde 30 Salomon, in Ecclesiastico : Orietur sol et occidit et ad locum suum revertitur . Ortus est enim de Virgine sol iusticie repromissus , occidit in patibulo occubendo, ad locum suum reversus est resur- gendo et celos ascendendo . Et ultra non occidet sol iste ; nam , teste Apostolo, Christus resurgens ex mortuis iam non moritur, II congrue corr. ] congruere C I Cfr Eccl. 3, 14-15 7-8 Is. 60, 20 Ps. 148, 6 33 Is. 60, 20 3-6 Cfr Apoc. 21, 23 15-18 Is. 30, 26, 25-26 22 Cfr 29 Cfr Lc. 23, 45 30-31 Eccl. 1, 5 2CfrSap.8,8 11-12 Cfr Mt. 5, 45 27-28 Mal. 4, 2 34-151,1 Rom. 6, 9
CAPITULUM VI 151 46 ra | mors illi ultra non dominabitur . || Sol etiam mistice secundum quosdam dicitur leticia in prosperitate . Unde dicitur : Per diem sol non uret te . Leticia enim sanctorum , que in mente eorum quandoque occidit in hac vita , non occidet in futura quia non 5 deficiet umquam ; nam , teste sancto Ysaya : Gaudium et leticiam obtinebunt et fugiet dolor et gemitus. Cum vero dicitur : luna tua non minuetur, salvo premisso sensu hystorico , luna mistice in Scripturis aliquando Christi ecclesia presentis temporis appel- latur. Unde in Psalmo : Permanebit cum sole, id est quamdiu 10 tempora volvuntur, et ante lunam , id est ecclesiam, ut illuminet eam sicut sol lunam. Et in Cantico Canticorum dicitur : Pulcra ut luna. Et Abacuc : Elevatus est sol, id est Christus, in celum et luna stetit in ordine suo , id est ecclesia Christi . Hec luna decrescit quandoque et minuitur in hac vita agitata adversitatibus 15 impiorum, vel quandoque aliqua membra apostatant et eam verbis et opere ut Arrius et Donatus nequiter insecuntur. Sed luna hec post hanc vitam non minuetur, quia quisquis regnum celeste meruerit ingredi nunquam illud demerebitur , sed habebit gaudium sine fine . 20 Item , dixerunt Manichei quod in alio seculo est civitas nova Iherusalem , pro eo quod dixit Iohannes : Vidi civitatem sanctam Iherusalem novam . Sed si bene intelligerent qualiter et quo- modo et qualis fuit visio illa , non ita sensus misticos in historicos demutarent . Dicimus ergo eis obiciendo : civitas illa dicitur esse 25 nova, et quare nova ? Profecto , respectu veteri dicitur nova. Dicant heretici que est vetus civitas Iherusalem, cuius respectu illa apocalistica dicitur nova . Si dicunt quod illa que est in Pales- tina materiali et visibili , quam prius possiderunt Iebusei et 26 respectu] reptu pC 2-3 Ps. 120, 6 11-12 Cant. 6, 9 5-6 Is. 35, 10 12-13 Cfr Hab. 3 , 11 6-7 Is. 60, 20 9,10Ps.71,5 21-22 Apoc. 21, 12 13-14 luna decrescit . Cfr AMBROISE , Hexaemeron IV , 8, 32 (PL XIV, 204 C ; éd. C. SCHENKL, CSEL 32, 1, 1897, p. 138, 13). ISIDORE, De natura rerum XVIII,6 (PL LXXXIII, 992 A ; éd. J. FONTAINE, 1960, p. 243, 52-54). 16 Arius et Donatus, cfr supra, p. 76, I et notes. 27 apocalistica, de apocalista, apocaliste, cfr supra , p . 70-71 , 23 , n . et infra, P. 153, 7.
152 LIBER CONTRA MANICHEOS postea Iudei, deinde Christiani romani et nunc possident Aga- reni, quam fere omnes populi Iherosolimam nuncupant , ergo, prior fuit ista quam illa que dicitur nova. Non ergo iuxta fal- sam eorum assercionem , diabolus fecit omnia que videntur 5 in hoc mundo ad similitudinem aliorum que viderat in seculo illo, si prior fuit ista Iherusalem quam illa quam vidit Iohannes . Si dicunt quod illa nova fuit ante , ergo ista deberet merito dici nova et illa quam vidit Iohannes vetus , si prius extitit facta . Item, dixerunt heretici illam Iherusalem novam esse in seculo 10 illo , in quo dixerunt esse celum novum et terram novam. Ad quod dicimus obviando eis eiusdem sentencie auctoritate . Iohan- nes dixit : Vidi civitatem sanctam Iherusalem novam, descendentem de celo a Deo, habentem claritatem Dei , etc. Iohannes asserit quod descendit de celo civitas illa , et heretici dixerunt se credere 2 Iherosolimam corr.] iherosilimam C 12-13 Apoc. 21, 2, 10, II 1 Iudei. Cfr Ios. 15, 69 ; II Reg. 5, 6-9 ; I Par. 11, 4-6. Cfr A. LEGENDRE, art. Jérusalem, dans Dict. de la Bible, III , 1903 , 1377-1378 . L.-H. VINCENT, ibid., dans ibid. , Suppl . IV, Paris, 1949, 910-914 ; 915. 1 Christiani. Jérusalem, prise par Titus en 70. Fl. JosÈPHE, De Bello iudaico V, VI, passim. Cfr VI , 402-413 sq . (éd . B. NieSE, Berlin, 1894 , p. 565-566) . Cfr A. LEGENDRE, art . cit. , 1393-1394 . Mais les romains de Titus ne sont pas des chrétiens. La Palestine ne sera christianisée officiellement par Rome qu'après la conversion de l'empereur Constantin qui, en promulguant avec Licinius le manda- tum de février 313 ( = édit de Milan) , accorde aux chrétiens la liberté de conscience et de culte. EUSEBE , Histoire de l'Église X, v, 2-3 ( éd . G. BARDY, SC 55 , Paris, 1958 , p . 104-105 . Cfr J.-R. PALANQUE, art. Constantin Ier le Grand, dans DHGE, t. XIII, Paris, 1956, p . 599. E. STEIN, Histoire du Bas-Empire (éd . franc . J.-R. PALANQUE), t. I, Paris, 1959, p. 88, 92, 98 sq. et t. II, notes correspondantes. 1 Agareni. Jérusalem, tombée aux mains du Khalife Omar, après l'éphémère domination sassanide (614-638 ) , devait rester possession musulmane jusqu'à la première croisade . Après l'échec de la tentative byzantine (975) , les conquêtes des Turcs Seljûqides ( 1076-1079 ) , les nouvelles tentatives des Fatimides d'Égypte (1098), la ville est prise par les croisés le 15 juillet 1099. Cfr R. GROUSSET, Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem , t . I, Paris, 1934, p. II ; XIX-XX ; XLV ; p. 157-163 . La création d'un royaume latin , les efforts de la deuxième croisade ( 1147 ) , n'empêchent pas Saladin de reprendre la cité en 1187 (ibid., t. I, p. 164-313 ; t. II, p. 225 sq.; 799 sq.). Les Agareni la gardent, malgré la troisième croisade ( 1190-92) et les péripéties de la quatrième à Constantino- ple ( 1204) , jusqu'au traité de Jaffa ( 18 février 1229 ) . Celui-ci rétrocède au royau- me franc la ville de Jérusalem, où l'empereur excommunié, Frédéric II, se cou- ronne lui-même au Saint- Sépulcre, le 17 mars 1229. ID. ibid. , t. III , p . 8-120 ; 169-173 ; 307 ; 313. Voir J. RICHARD, Le royaume latin de Jérusalem , Paris, 1953 , Parties I, II, passim et p . 189-190 . Quand Durand écrit ces lignes, Jérusalem est donc encore sous la domination sarrasine.
CAPITULUM VI 153 46 rb ||| illam esse in seculo in quo est celum novum ; ergo manifeste dis- sentiunt a beato Iohanne : si enim descendit de celo , constat eam esse in terra. Non ergo bene intelligunt Manichei illa verba Iohannis que 5 in suo tractatu superius posuerunt . Et cum intellectus eorum sit merito respuendus, notemus succincte quid sibi iuxta sancto- rum intellectum velit illa sentencia apocaliste quam kathari orthodoxe fidei obiecerunt . Non enim illa visio sancti Iohannis fuit enigmatica sed mentalis . Nam in Pathmos insula positus , 10 ut ipse asserit, propter verbum Dei et testimonium Ihesu Chri- sti et, cum esset ibi ab impiissimo Domiciano Cesare relega- tus, fuit in spiritu in ipsa insula , id est in extasi, spiritualiter mente raptus ad intelligendum statum presentis Christi ecclesie et future . Unde et ipse postea dixit se vidisse hostium aper- 15 tum in celo, id est Christum in ecclesia , qui de se dixit : Ego sum hostium ; si quis per eum intraverit , salvabitur . Item dixit se audisse vocem dicentem sibi : Ascende huc . Et statim, inquit , fui in spiritu, non quod spiritus apostoli exiret de corpore nec quod cum corpore esset raptus, sed totus in extasi positus 20 illa que in libro illo continentur mente perspexerit universa . Sicut enim prophete priores Dei Filium per Spiritum sanctum previdebant de virgine nasciturum, sic beatus Iohannes, eodem Spiritu debriatus , vidit statum presentis Christi ecclesie et future, diem iudicii et resurrectionem corporum et dampna- 25 tionem omnium impiorum. Quis enim esset tam amens et delyrus ut estimaret in celo celesti et in illa beatitudine sempiterna esse puteum abyssi de quo fumus 15 hostium cum cod. Cav., et quibusd. codd. S. Script. (W. III, 449) ] ostium Vg. 9-11 Cfr Apoc. 1, 9 15-16 Ioh. 10, 9 17-18 Apoc. 1, 19-20 ; 20, 12-15 12-14 Cfr Apoc. 1 , 10-11 14-15 Cfr Apoc. 4, I Apoc. 4, 1-2 21-22 Cfr Is. 7, 14 27-154,2 Cfr Apoc . 9, 2-5 23-25 Cfr 5 Cfr supra, p. 147, 19-20. 7 apocaliste, cfr supra, p. 70-71, 23, n. et p. 151, 27. 11 Jean aurait été relégué à Patmos vers 94-95 , pendant la persécution contre les chrétiens de l'empereur Domitien qui a régné de 81 à 96. L'apôtre aurait vécu jusqu'au début du règne de Trajan (98) ; la date de sa mort demeure néan- moins incertaine. Voir E. MANGENOT, art. Jean (saint) , dans Dict . de la Bible, III, Paris , 1903 , 1159-1166 ; et L. VENARD, ibid. , dans DTC, VIII1 , 1924, 538. Voir aussi Dict. encycl. de la Bible ( 1960) , 911. A. CAPPELLI , Cronologia, Milan , 1930, p. 208-209. 14, 16 hostium, cfr supra, Introduction, p. 52, B.
154 LIBER CONTRA MANICHEOS ascenderet, unde locuste exirent similes scorpionibus, que ibi homines cruciarent ? Et quis esset tam vecors ut sentiret in illo celo esse tres immundos spiritus in modum ranarum et dra- chonem cum Michaele archangelo preliantem, cum in illo celo 5 nulla sit controversia nec voluntatum ablusio , sed est ibi om- nium quieta allusio in cogitacione, in verbo et concors ope- ratio laudum in omnibus illius celi incolis perseverat. Ibi enim non est fur nec aliquid quod voluntati Domini refragetur. Ve- ritas enim ait : Facite vobis sacculos qui non veterescunt, the- 10 saurum non deficientem in celis, quo non appropiat fur neque tinea corrumpit. Item, quis esset tam insipiens , mente captus, qui reretur in illo celo esse magnam meretricem que corrumpit terram in prostitucione sua , que dicitur ebria esse de sanguine sanctorum et de sanguine martyrum Ihesu ? Et multa alia con- 15 tinentur in illa Apocalipsi , que absurdissimum esset etiam cogitare et nulli sane mentis credibilia in illo celo adesse vel fuisse, nam illo vivitur in celo concorditer et sine zelo. Alioquin non docuisset Dominus Ihesus Christus servos suos in oratione Patri dicere : Fiat voluntas tua sicut in celo et in terra. Si enim 20 in illo celo ruine essent alique aut pugne , ut Marchionite ganniunt et fautores suos perdocent et ortantur, non esset illud quod docuit Christus apostolos oratio sed imprecatio manifesta . Recedant ergo fabule katharorum de ore nostro et ad veritatem presentis sentencie recurramus . Vidit ergo Iohannes, id est spiri- 25 tualiter intellexit , in celo, id est in Scripturis, statum presentis ecclesie et future . De quo celo dicitur in eadem Apocalipsi : 5 est sup. lin. C 12 que corr.] qui C 3-4 Apoc. 12, 7 9-11 Lc. 12, 33 19Mt.6,10 12-13 Cfr Apoc . 24-26 Cfr Apoc . 1 , 19-20 3 Apoc. 16, 13 19, 2 13-14 Apoc. 17, 6 5-6 ablusio, désaccord , de : « Abludo- si-sum-dere, cui opponitur alludere, ... absimilem esse », Forcellini , t . I, p. 13. Par euphonie , l'auteur rapproche les mots «< ablusio » et « allusio » pour opposer à la discorde des hommes le divertis- sement tranquille (quieta allusio) , ou quiétude enjouée, des habitants du ciel . Voir infra, p. 158 , 15-16 ; 194, 26. 9 veterescunt, forme médiévale pour « veterascunt » ( Vg. ) . Voir Introduction, P. 56. 20 ganniunt glapir. PAPIAS, f. K 3ra : « Gannire vulpium est : sicut latrare canum ». OSBERN , P. 256 : « Gannio, nis... quod proprie agunt vulpes ; sed translative refertur ad homines » ; p . 263 : « Gannire, vulpium solet esse, et dicitur deridere ». Cfr infra , p. 276, 23.
CAPITULUM VI 155 46 va ||| Celum plicabitur quasi liber involutus. Vidit ergo, id est intel- lexit, civitatem sanctam Iherusalem novam , id est ecclesiam , que ob hoc lherusalem dicitur quia mente Domini, qui pax vera est, cotidie contemplatur . Iherusalem namque visio pacis 5 interpretatur, quod bene congruit sancte ecclesie in suis iustis membris qui Deum diligunt ex toto corde . Ista Iherusalem, id est ecclesia, videt pacem, id est Christum, sicut Apostolus ostendit dicens : Videmus nunc per speculum in enigmate ; tunc autem facie ad faciem. Que bene dicitur nova, quia sicut 10 aquila iuventus eius renovata et exuto veteri homine cum actibus suis, iuxta Apostolum, id est infidelitatis errore et pravo opere depositis, novum hominem Ihesum Christum per fidem et babtisma et per bona opera est induta . Unde idem Apostolus : Quicumque in Christo baptizati estis , Christum induistis . Et ita 15 Iherusalem, id est ecclesia militans, ad instar aquile innovata dicitur de celo descendere , non iuxta hereticos qui dicunt animas suas in alio seculo peccasse , et ideo in hunc mundum captas credunt eas diabolum abduxisse ; sed ob hoc dicitur illa Iherusa- lem de celo descendere, que Christus capud eius et salvator 20 et sponsus , pro salute eius descendit de celo et incarnatus est et suo precioso sanguine redemit et lavit eam , ut exhiberet eam sibi ecclesiam gloriosam. Et quia omne bonum quod habet est sibi celitus datum , dixit beatus Iohannes quod vidit eam de celo descendentem . Unde || et ipsa Veritas ait : Nemo venit ad me, 25 nisi Pater qui misit me traxerit eum . Non enim potest homo accipere quicquam nisi fuerit ei datum de celo. Et alibi : Sine 12 Christum corr. ] Christus C 19 et corr.] est C I Apoc. 6, 14 9-10 Cfr Ps. 102, 5 2Apoc.21,2 4CfrEz.13,16 12 Cfr Eph. 4 , 22-24 Apoc. 21, 2 20 Ioh. 3, 13 14 Gal. 3, 27 23-24 Apoc. 21 , 2 24-25 Ioh. 6, 44 8-9 I Cor. 13, 12 18-19 Cfr 26-156,1 Ioh. 15, 5 15-22 Il y a, dans cette longue phrase, rupture de construction : « Et ainsi, Jérusalem, c'est-à-dire l'Église militante , renouvelée comme l'aigle descend dit -on du ciel, non dans le sens des hérétiques, - qui disent que leurs âmes ont péché dans un autre siècle et croient qu'elles ont été en ce monde amenées captives par le diable, mais on dit que cette Jérusalem descend du ciel , parce que le Christ, son chef, son sauveur, son époux, pour son salut est descendu du ciel, s'est incarné , l'a rachetée de son précieux sang et l'a purifiée , afin de se la présenter église glorieuse » . Sur « ob hoc... que » pour « ob hoc... quod », cfr Introduction, ch. II, p. 58 et n. 8.
156 LIBER CONTRA MANICHEOS me nichil potestis facere. Et beatus Iacobus : Omne datum opti- mum et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum , etc. Hec est civitas de qua dicitur : Mons Syon , latera aquilonis , 5 civitas regis magni , de qua dicta sunt gloriosa . Hec civitas dici- tur aurum mundum quia divina sapientia resplendet, que in Scripturis auro frequenter comparatur. Unde dicitur in Psal- mo : Vivet et dabitur ei de auro Arabie. Superna vero civitas , de qua Apostolus ait : Illa que sursum est Iherusalem libera est, 10 que est mater nostra , non est aliud nisi beatitudo eterna in empireo celo et angelici spiritus et anime sanctorum que , liberate a presenti miseria seculi huius , illo in Dei presentia gaudio inesti- mabili perfruuntur. Et illa civitas, que quandoque desertum , quandoque domus, quandoque Syon , quandoque Bethleem , quan- 15 doque Iherusalem censetur et multis aliis modis pro multiplici ratione, non descendit . Que mater nostra dicitur, quia suis bonis exhortationibus que in Scripturis continentur et precibus et exemplis sororem suam , id est ecclesiam militantem, generat , fovet et nutrit, erudit et informat. Unde , gustato lacte ipsius 20 matris triumphantis, filia ista Iherusalem quam vidit Iohannes de celo descendentem orat assidue in se voluntatem Patris fieri, sicut fit in illa matre que in celo servit Domino sine culpa. In utraque tamen est lignum vite, id est Christus, verbum et sapientia Patris , sed ibi visibiliter et invisibiliter est in ista . 25 Unde in evangelio dicitur : Assumptus est in celum et sedet ad dexteram Patris . Quod autem in ista Iherusalem , id est in ecclesia presentis temporis, sit in veritate, ipse Christus ostendit dicens : Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eo- 30 rum . Et alibi : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consumationem seculi . Ecce aptum testimonium quod ipsa Veritas, lignum vite et sapientia Patris , est semper in ecclesia , mundans eam per fidem et iusticiam et conferens salutarem efficaciam sacramentis. Quod autem ipse sit Patris sapientia , 12-13 inestimabili] inestibili pC 1-3 Iac. 1, 17 6-7CfrSap. 7, 9; cfrProv. 16, 16 21 voluntatem corr. ] voluntate C 4-5Ps.47,3 5Ps.86,3 5-6Apoc.21,18 8Ps.71,15 18-19 Cfr Ephes. 5, 29 23 Apoc. 28-30 Mt. 18, 20 30-31 Mt. 28, 20 22, 2, 14 9-10 Gal. 4, 26 25-26 Cfr Mc. 16, 19
CAPITULUM VI 157 46 vb||| Paulus apostolus manifestat : Christum Dei virtutem et Dei sapien- tiam scilicet predicamus . Et ipse in libro Ihesu Filii Syrach : Ego sapientia ex ore Altissimi prodivi , primogenita ante omnem creaturam . Et in Parabolis : Dominus possedit me in inicio 5 viarum suarum, antequam quicquam faceret a principio, ab eterno ordinata sum et ex antiquis , antequam terra fieret. Quod au- tem ista sapientia lignum vite sit , in eodem libro ostenditur ita : Beatus homo qui invenit sapientiam. Et paulo post : Lignum vite est hiis qui happrehendunt eam et qui tenuerit eam beatus . ΙΟ Hec, inquam, civitas, id est ecclesia presens , aurum mundum sicut vitrum mundum dicitur , quia divina sapientia fulgens sine sorte erroris est perspicua sicut vitrum . Lignum autem vite duodecim fructus affert , id est doctrinas duodecim apostolorum, in quibus Deum laudare iubemur. Unde sanctus Ysaias : In doc- 15 trinis, laudate Dominum. Et bene dixit : Reddens fructum suum per singulos menses , id est per duodecim apostolos , qui per menses intelliguntur, reddit Christus lignum vite fructum suum. Unde ipse ait eisdem mensibus , id est apostolis : Non estis vos qui loquimini , sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis . Et 20 alibi : Sine me nichil potestis facere. Et Apostolus : Deus est qui operatur in vobis. De illo fructu dixit apostolis Christus : Ego posui vos ut eatis et fructum afferatis , et fructus vester maneat. Fructus spiritus, ait Apostolus , est gaudium, pax, pacientia, etc. Fructus || etiam qui manet , quem affert lignum vite , omnes 25 sancti sunt ; de quo Christus ait : Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet . Si autem mortuum fuerit, multum fructum affert. Item, in eadem Iherusalem id est in ecclesia, est fluvius aque vite. De quo dicitur : Fluminis impetus letificat civitatem 4 in inicio cum multis codd. S. Script . (Biblia sacra XI , p. 52 ) ] initium Vg. 9 apprehendunt cum codd . Hubert . et Aniciensi ( ibid. , p . 38 ) adprehenderint Vg . 20 Apostolus] Apostolis pC 29 aque vite cfr supra p. 147, 25, n. et 148, 15-16 1-2ICor.1,24,23 3, 13 8-9 Prov. 3, 8 Prov. 14-15 Cfr Is. 24, 15 4-6 Prov. 8, 22-23 21, 18 3-4 Eccli . 24, 5 18 10-11 Apoc . 18-19 Mt. 10, 20 22 Ioh. 15, 16 28-29 Apoc. 22, I 29-158,1 Ps. 45, 5 15-17 Cfr Apoc. 22, 2 2,13;IThess.2,13 24-25 20 Ioh. 15, 5 23 Gal. 5, 22 20-21 Phil. 25-27 Ioh. 12, 10-11 Cfr supra, p. 156, 5-7.
158 LIBER CONTRA MANICHEOS ΙΟ Dei, quia Spiritus sanctus veniens letificavit apostolos et cre- dentes. De quo ipse Dei Filius : Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre eius fluent aque vive ; hoc autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum , Fi- 5 lius etiam Dei lignum vite est ex utraque parte fluminis, quia Spiritus sancti doctrina ex utroque Testamento compacta mentes fidelium lavat et reficit, refrigerat et germinare facit , et hinc inde Christus lignum vite complectens Scripturas et predicatus in eis. Item , dixerunt heretici quod in illo seculo est curia Patris sancta. Sed cum curia dicatur secundum quosdam a cura, quia curiales semper sunt curiosi et solliciti circa negocia et pecuniam consultorum , non concedimus quod illa celestis paradisus in qua spiritus angelici et anime sanctorum cernunt indefesse laudando 15 faciem Creatoris curia dicatur, cum nulla sit ibi sollicitudo sed omnia in quiete. Nec concedimus quod proprie illa beatitudo superna quam modo sanctorum anime possident sit illud futurum seculum quod erit quando erunt celi novi et terra nova, de quo Christus dixit : Qui digni habebuntur seculo illo et resurrectione 20 ex mortuis, neque nubent, neque nubentur. Sed finito seculo isto, postquam mors in sua victoria fuerit absorta , recuperatis anime propriis corporibus , cum quibus in hac vita bona vel mala egerunt , renovata facie terre iusti bona duplicia recipient, et tunc erit seculum seculorum . 25 Item , ad hoc dicunt Apostolum dixisse de operibus illius seculi et creaturis : Occulus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, dicimus non esse dictum de operibus et creaturis materialibus , sed de remuneratione sanctorum et premiis , de pulcritudine, sapientia , fortitudine , subtilitate , agili- 30 tate, impassibilitate et gaudiis sempiternis , que cor, aures et mor- 3 flumina corr . ] flumine quo pc II cura] curia pC 18-19 Christus dixit 2-4 Ioh. 7, 38-39 23 Cfr Ps. 103, 30 5 Apoc. 22, 2 23-24 Cfr Is. 61, 7 19-20 Lc. 20, 35 ; cfr Mt. 22, 30 26-27 I Cor. 2, 9 2-7 Sur l'interprétation diverse de Jean 7, 38-39, voir M. KOHLER, Des fleuves d'eau vive, dans Rev. de théol. et de philosophie, t. X, 1960 , p. 188-201 ; spéciale- ment p. 190-194 . II curia - a cura. Voir ISIDORE, Etymologiae XV, 2 , 28 (éd . LINDSAY) : « cu- ria dicitur eo quod ibi cura ».
CAPITULUM VI 159 talium occuli non viderunt . Omnem namque sensum mortalium et omnia scripta excedunt illius felicitatis gaudia sempiterna . Et quia ab historico sensu manente misticus derivatur, conce- dimus ecclesiam Christi in suis predicatoribus et contemplativis 5 celum et in activis terram a Domino vocitari . Unde ait per Ysaiam prophetam : Ecce ego creo celum novum et terram no- vam . Et Psalmista : Celi enarrant gloriam Dei. De terra dicit idem propheta sub nomine Dei Genitricis et ecclesie eius : Terra nostra dabit fructum suum, et : Benedixisti Domine terram 10 tuam, et in evangelio : Semen quod cecidit in terram bonam, ortum fecit fructum centuplum. Isti celi dicuntur novi et terra nova respectu sinagoge veteris Hebreorum . Ipse enim populus celum dicitur, quia Deum celi adorabat et ipsum solum creato- rem esse omnium asserebat . Terra etiam dicitur populus ille , 15 quia pro terrenis Domino serviebat et quia terrena nimium dili- gebat . Audi testimonia quia celi dicantur et terra. Moyses dixit : Audite celi que loquor, audiat terra verba oris mei . Et sanctus Ysayas Audi celum et auribus percipe terra , quia Dominus locu- tus est : Filios enutrivi et exaltavi , ipsi autem spreverunt me. 20 Et sanctus Iheremias : Terra, terra, terra, audi verbum Domini. Isti sunt veteres in errore et infidelitate et peccatis inveterati . Sed ecclesia Christi est mistice celum novum et terra nova, quia creata est verbo Dei in operibus bonis et innovata fide et saluti- feris sacramentis . 47 ra 25 Et quia ad presens || super hiis que in isto capitulo posita fuerant a Manicheis nos satis fecisse credimus, sequentia aggres- suri, cum beato Petro apostolo novos celos et novam terram que futura sunt et Dei promissa cum fide recta et iustis operibus expectemus. 12 nova suppl. 20 Terra1] Terram pC 6-7Is.65,17 7Ps.18,1 8,5,8 17Deut.32,I 9-10Ps.66,7; Ps.84,2 18-19 Is. 1, 2 20 Ier. 22, 29 10-11 LC. 27-29 Cfr II Petr. 3, 13
160 LIBER CONTRA MANICHEOS VII DE PROPRIIS IN QUE VENIT VERBUM PATRIS OPINIO KATHARORUM ET CONTRA EAM Corruptores sanctarum Scripturarum verbum Dei adulte- 5 rando kathari , homines corrupti mente, nonnullos, proh dolor, incurabiliter fermentantes , in suo tractatu post premissa volen- tes ostendere Dei Filium non venisse in hunc mundum, ita fideli- bus ogganniunt refragando : IO 15 De compilatione Manicheorum . Illa, inquiunt, propria de quibus Iohannes ait : In propria ve- nit, plures hunc presentem mundum esse asserunt. Sed eorum asser- tioni contrarium est quod idem Iohannes in epistola sua ait : Nolite diligere mundum. Et alibi : Totus mundus in maligno positus est. Que propria eius Matrem populumque Dei autenticis testimoniis esse probamus . Ipsa namque Virgo quod sua sit asserit ad angelum dicens : Ecce ancilla Domini ; fiat michi secundum verbum tuum. Etc... Huc husque. - Responsio . Nos autem ad hoc dicimus respondentes : Non est necesse 20 multa testimonia scribi de beata Virgine matre Verbi et de servis Dei , cum nullus sane mentis ambigat eam esse electam et pre- electam et etiam dignitatem excedere angelorum et omnes sanctos , qui populus eius dicuntur esse templum Dei et membra corporis Ihesu Christi . At tamen nefarius intellectus , quem 25 verbo evangelico imponunt tamquam destructio tocius salva- tionis , eliminandus est pariter et dampnandus. Si enim Verbum Dei, natum de Virgine , non venit in hunc mundum, ut heretici notaverunt, fides christiana nulla est et evangelii verba inania sunt et sancti prophete et apostoli falsi fuerunt et mendatia 9 De comp. Manich in marg. C 17 Huc usque in marg. C 10-11 Ioh. I, II 23CfrIICor.6,16 12-13 IIoh.2,15 13IIoh.5,19 23-24 Cfr Eph . 5, 30 16Lc.1,38
CAPITULUM VII 161 predicarunt. Quod si concederent , ut iam est murmuratum , omnibus sanctis qui Creatori serviunt et adorant supplico corde devoto eorum genibus provolutus, ut Patri et Filio et Spiritui sancto suo soli vero Deo eterno omnipotenti devotissime suppli- 5 care dignentur, quatinus tantam blasphemiam debita animadver- sione percellat. Nos autem fidem orthodoxam, quam Christus ecclesiam suam docuit et apostoli et prophete et alii sancti patres nobis in suis scriptis tradiderunt , corde et ore retinentes, Manicheorum intel- Io lectum esse dampnabilem divinis auctoritatibus ostendamus. Dicit beatus Iohannes evangelista de Christo, qui est lux vera : Lux in tenebris lucet et tenebre eam non comprehenderunt, id est homines diligentes tenebras peccatorum non receperunt Christum veraciter diligendo quia, teste Sapientia, excecavit eos 15 malicia eorum. Et paulo post : In mundo erat, et mundus per ipsum factus est et mundus eum non cognovit. In propria venit et sui eum non receperunt. Si propria in que venit sunt tantum Dei Genitrix et populus sanctus , dicant qui sunt illi sui qui eum non receperunt . In Dei Genitrice et in populo Dei , in illis enim 20 propriis in que venit Christus et non in aliis , erant illi sui qui eum non receperunt . Preterea illa duo testimonia , que opposue- runt sano sensui , nichil obsunt nec sensum eorum adiuvant in hac causa . Si enim dixit Iohannes : Nolite diligere mundum, non dixit nec credidit : diabolus fecit hunc mundum, vel diaboli 25 est hic mundus , vel Dei Filius non venit in hunc mundum , sed dixit e contrario manifeste . Item, cum dixit : Totus mundus positus est in maligno , non I iam] anima pC 19 populo Dei iter. C 12Ioh.1,5 2, 15 14-15 Sap. 2, 21 27-162,2 I Ioh. 5, 19 15-17 Ioh. 1, 10-11 23 I Ioh. 3 genibus provolutus : à genoux. TACITE, Annales XII , 18 (éd . H. GOELZER ; coll. G. Budé, t. II, Paris, 1938, p. 321) . 3-10 Comparer avec Liber Antiheresis, Prologus, De Trinitate ( RTAM, t. XXVII, 1960, p. 285, l. 12-15 ; 21, 29-34. 5 animadversio debita : formule inaugurée à Vérone ( 1184 ) , reprise au canon 3 du Concile de Latran 1215 [cfr Bulle Ad Abolendam , MANSI , XXII, 477 D ; c. 3 ibid., 986 E] , intégrée dans le Droit canon [ Décrétales de Grégoire IX, V, 7: c. 9 et 13] et dans les Ordonnances des rois de France (t. XII, p. 319). Voir notre étude, dans A. FLICHE-V. MARTIN, Hist. de l'Église, t. X, 1950 , p . 294-295 et p. 300, n. I.
162 LIBER CONTRA MANICHEOS 47 rb dixit mundus diaboli est, vel diabolus fecit | mundum, sed : ii positus est in maligno . Quis est ille malignus ? Et quis est ille mundus qui positus est in eo ? Superius, in quarto capitulo , satis reor esse et evidentissime declaratum et ideo nolumus 5 iterare. Item, si mundus positus est in maligno, quis eum posuit in eo ? Profecto non ipsemet in se ipso , quia ipse non fecit mundum , id est machinam mundi , nec fecit hominem ut kathari menciuntur, nec potest facere peccare hominem nisi prius in mente eius vicium oriatur . Alioquin omnes iustos peccare faceret 10 mortaliter, quia ipse ab inicio peccat . Soli ergo homines, volun- tarie peccando, ponunt sua prava opera in maligno , cuius sua- sione ipsi faciunt ipsum mundum qui ponitur in maligno . Nunc autem errorem Manicheorum et sensum , quem in prefato verbo posuerunt obiciendo fidei orthodoxe, diabolicum osten- 15 dentes et fidem nostram testimoniis autenticis roborando , Dei Filium , qui lux vera est et lumen de lumine , venisse in hunc mun- dum pro salute hominum ostendamus. Ait enim idem Iohannes apostolus in epistola sua prima fratribus suis, qui erant utique in hoc mundo : In hoc apparuit caritas Dei in nobis, quia Filium 20 suum unigenitum misit Deus in hunc mundum, ut vivamus per eum , etc. Hic aperte datur intelligi qualiter ipsemet intellexit verbum illud evangelicum : In propria venit, cum dixit quod Deus misit Filium suum in hunc mundum. Patet ergo quod mundus iste sit Dei propria in que venit . Et Apostolus, vas elec- 25 tionis et doctor gentium in fide et veritate, idem sentiens ait ad Thimotheum : Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Ihesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere. Et beatissima virgo Martha , soror Marie Magdalene et Lazari quem suscitavit a mortuis , hospes ipsius Domini Ihesu Christi , 6 eo corr.] eum C (W. III, 367)] om. Vg. 20 hunc cum quibusdam codd . S. Script . et Patribus 16-17 Cfr Ioh. 1, 9 24-25 Act. 9, 15 19-21 I Ioh. 4, 9 25ITim.2,7 22 Ioh. I, II 26-27 I Tim. 1, 15 23IIoh.4,9 29 Ioh. 12, 9 3 Cfr supra, ch. IV, p. 117, 23 et sq. 13-17 « Mais maintenant, exposant l'erreur des Manichéens et combien diabo- lique est le sens qu'ils ont donné à cette parole en l'opposant à la foi orthodoxe, fortifiant notre foi par des témoignages authentiques, montrons que le Fils de Dieu qui est la vraie lumière et la lumière de la lumière, est venu en ce monde pour le salut des hommes ».
CAPITULUM VII 163 47 va eidem inter cetera dixit : Ego credidi quia tu es Christus , Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti, etc. Iudei etiam, ante- quam eum neci tradidissent , eius propria dicebantur, ad quos ipse proprie in propria persona venit predicaturus . Ipsi enim, teste 5 Apostolo, secundum electionem fuerunt karissimi propter patres. Sed quia negaverunt eum, sicut evangeliste ostendunt , depro- priati sunt quodammodo et ab eius gratia sequestrati , donec per predicationem Helie ad Dominum revertantur. Unde sanctus Danihel ait : Occidetur Christus et non erit eius populus qui nega- 10 turus est eum, etc. Et hoc est quod dicitur : sui eum non rece- perunt. Et ipse Dominus queritur per Ysaiam prophetam : Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me . Cognovit bos possessorem suum et asinus presepe domini sui ; Israel me non cognovit, populus meus non intellexit . Quod autem reversuri 15 sint ad Dominum in fine, ostendit ipse Dei Filius in evangelio dicens : Helias cum venerit restituet omnia , ac si diceret : Om- nes Iudeos quos invenerit vivos in carne convertet ad Domi- num Deum. Et Apostolus ad Romanos : Cecitas ex parte conti- git in Israel, donec plenitudo gentium intraret , et sic omnis Israel 20 salvus fieret. Et Dominus, per Malachiam prophetam : Ecce mittam vobis Eliam prophetam et convertet corda patrum in filios et cor filiorum ad patres eorum. Et sanctus Isayas : Si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquie salve fient. Item, beatus Iohannes filius Zebedei , qui cum fratre suo 25 Iacobe piscabatur in mari Galileo , quod est sine dubio in hoc mundo , ostendit item Dei Filium venisse in hunc mundum dicens : Quod fuit ab inicio , quod audivimus , quod vidimus occulis nostris, quod perspeximus et manus nostre contrectaverunt de verbo vite ; et vita manifestata est , et vidimus et testamur et annunciamus 30 vobis vitam eternam , que erat apud Patrem et apparuit nobis, etc. Quid autem sit ipsa vita que apparuit sibi et coapostolis suis, idem in epistola ostendit dicens : Scimus quoniam Filius 4 predicaturus corr.] predicatum 1-2 Ioh. 11,27 12-14 Is. 1, 2-3 25-26 Mc. 1 , 19-20 5 Rom. 11, 28 16Mc.9,II 20-22 Mal . 4 , 5-6 22-23 27-30 I Ioh. 1, 1-2 9-10 Dan. 9, 26 17-18 Cfr Lc. 1, 16 Is.10,22;cfrOs.I,10 32-164,4 I Ioh. 5, 20 10-11 Ioh. I, II 18-20 Rom. II, 24-25 Cfr 32 sq. Voir AUGUSTIN, Symbolum fidei : Sermo CCXV, 3-7 (PL XXXVIII , 1073- 1075 ; éd . P. VERBRAKEN, dans Rev. Bénédict., t. LXVIII, 1958, p. 19-24) . 32-164,4 Les leçons hispaniques de I Ioh . 5 , ont été étudiées par T. Ayuso Ma-
164 LIBER CONTRA MANICHEOS Dei venit, et carnem induit pro nobis, et mortuus est pro nobis, et resurrexit a mortuis , et assumpsit nos , et dedit nobis sensum ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius, Ihesu Christo. Hic est verus Deus et vita eterna, etc. Non solum autem 5 apostolis apparuit , verum etiam omnibus hominibus, id est tam Iudeis quam gentibus. Unde Apostolus : Apparuit gratia omnibus hominibus , erudiens nos. Et beatus Petrus filius Io- hannis, provincie Galilee de civitate Bethsayda , que sunt utique in hoc mundo , cum quadam die ambularet cum Domino Ihesu 10 in hoc mundo in partes Cesaree Phylippi, interrogatus a Domino respondit dicens : Tu es Christus, Filius Dei vivi, etc. Hiis auctoritatibus et multis aliis liquido manifestum est in hunc mundum Dei Filium advenisse. 15 VIII DE SACIONE AGRI , ID EST DE ZIZANIA ET TRITICO OPINIO NEFANDORUM Bene dixit veritatem vas electionis , prophetando de futuris apostaticis , qui animales spiritum non habentes sanctum, ho- mines corrupti mente reprobi circa fidem, discessuri a fide Christi 1-2 et carnem induit - assumpsit nos cum codd. Cav . Tolet. Perp. et multis codd. hisp. S. Script. (W. III , 378 ; et infra, n .)] om . Vg. 3-4 Ihesu Christo ibid. (ibid. )] om . Vg. 7-9 Cfr Ioh. I, 42-44 11 Mt. 16, 16 6-7 Cfr Tit. 2, II 9,15 18-19IITim.3,8 17 Act. RAZUELA, Nuevo estudio sobre el « Comma Joanneum » ; edición crítica del Cap. V. , dans Biblica, t. XXVIII, 1947 , p. 83-112 . Cfr p. 111-112 . A. DONDAINE, Durand de Huesca et la polémique anti -cathare (AFP , t. XXIX, 1959) , p. 232, a signalé le parallélisme du verset 20 dans le Contra Manicheos et le Liber Antiheresis. En fait, on retrouve les mêmes leçons hispaniques trois fois, dans le premier traité de Durand de Huesca, aux sections christologiques et en citations de plus en plus étendues : I , 6, De incarnatione, M 9vb- 1ora, P1 49г : « Scimus enim, quo- niam Filius Dei venit et carnem induit nostri causa » . I , 9 , De passione, M 13va, P1 55 : « Scimus quia F. D. a mortuis ». I, 11 , De Christo ... Deus sine inicio, M 16va, P1 61 : « Scimus quia vita eterna ». ERMENGAUD DE BÉZIERS , qui n'est pas étranger à la confection de la deuxième version de l'Antiheresis, em- ploie la même formule . Cfr Contra haereticos VII (PL CCIV, 1244 B) . Voir nos études, dans RHE , t. LV, 1960 p . 130-141 et Controverses (AHDLMA, t. XXVII , 1960) p. 141, 205.
CAPITULUM VIII 165 erant et ab eius ecclesia egressuri . Ait enim ipse Apostolus ad Timotheum : Spiritus autem manifeste dicit , quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide , attendentes spiritibus errotis et doctrinis demoniorum , etc. Que verba, si subtili indagine discu- 5 ciuntur, aperta sunt et quasi cornua deferrent Cathari in frontibus . Possunt auditores, nisi pecuales sint, cognoscere eos a fide Christi excisos et in corpus diaboli pertransisse . Non enim Iudei moderni a fide discesserunt, quia numquam aliter fidem Christi habuerunt . Similiter possumus dicere de Agarenis . De christianis autem 10 populis qui fidem baptismi retinent orthodoxam non potest illud Apostoli intelligi in veritate, quia numquam discesserunt a fide. Patet ergo quod soli heretici enfitentes, qui diabolo in- stigante fidem abdicant nostram quam solebant credere , sunt illi de quibus dixit Apostolus ad Timotheum . Ipsi enim fidem 15 Christi, quam in baptismate perceperunt , abdicant et blasphe- mant. Maledicentes enim Deo Patri omnipotenti et sancte matri ecclesie sic incipiunt post predicta , conantes probare errorem suum quo credunt diabolum fecisse omnia corpora hominum huius mundi et etiam animas que non salvabuntur. Aiunt enim : 20 De compilatione Manicheorum . 2 5 Filios huius seculi, qui sunt ex carne peccati , qui nati sunt ex sanguinibus et ex voluntate carnis et voluptate viri, seminavit diabolus, sicut Christus ait : Simile est regnum celorum homini qui seminavit bonum semen in agro suo , etc. Quam similitudinem ipse exposuit dicens : Qui seminat bonum semen est Filius hominis ; ager vero mundus ; bonum vero semen hii sunt filii regni ; zizania autem filii sunt nequam ; inimicus autem qui superseminavit ea est diabolus, etc. 3 discedent] discendent pC 20 De comp. Manicheorum in marg. C 22 voluptate cum codd . Cavensi et Toletano (W. I, 508 ) ] voluntate Vg. 2-4ITim.4,I 12-14CfrITim.6,9-10 21-22CfrIoh.1,13:«VO luntate viri ». Cfr infra, p. 168, 4 23-24 Mt. 13, 24 ; cfr 13 , 31 25-27 Mt. 13, 37-39 7 Iudei moderni : il s'agit des juifs contemporains de Durand de Huesca et qui ne sont pas des apostats puisqu'ils n'ont jamais eu la foi chrétienne . Il en est de même pour les ' Agareni' (Sarrasins) , tandis que les cathares sont des chrétiens apostats. 9 Agarenis, cfr supra, p. 137, 17-18, note ; p. 152, 1. 12 enfitentes, cfr supra, p. 70-71 , 1 , note.
166 LIBER CONTRA MANICHEOS 47vb|| 5 ΙΟ 15 20 Sed falsi expositores hunc agrum mundum presentem asserunt, quem Dominus suum esse dixit : quod nobis falsum esse videtur. In mundo etenim de quo Dominus loquitur, boni prius fuerunt, postea vero mali ; in presenti autem mundo mali fuerunt prius et postea boni . Et Iohannes in epistola : In hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli . In quo ? Quia alii boni et alii mali. | Preterea Dominus ait phariseis in evangelio : Nunc vos, pharisei, quod deforis est calicis et parapsidis mundatis ; quod autem intus est vestrum plenum est rapina et iniquitate. Stulti et ceci, qui fecit quod deforis est, nonne etiam id quod deintus est fecit ? Nos autem credimus quod intus et foris eos unus idemque fece- rat, sed minus capaces quidam hoc de spiritu simul et carne dic- tum fuisse latrant, spiritum asserentes intus, carnem autem foris. Et sic dicunt Dominum concessisse quod, qui fecit carnem , fecit et spiritum . Sed non est concedendum Christum hoc dixisse phari- seis de spiritu, qui nec spiritum intus nec foris mundabant . Id autem quod foris est calicis et catini mundant, qui corpus extra mundantes ornant . Id vero quod intus est non mundant, qui corda ab inqui- namentis non purificant. De quibus Dominus ait : De corde exeunt cogitationes male , homicidia, adulteria , fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemie : hec sunt que coinquinant hominem. Etc ... Huc usque. Responsio contra katharos ad premissa . Nos autem , Dei semper auxilium exoptantes , pravum intel- 25 lectum eorum viva ratione et divinis testimoniis , prout Deus nobis dignabitur hostium aperire , affatim diluamus. In primis dicimus quod regnum celorum assimilatum homini seminanti , iuxta expositionem Veritatis, est ipse Dei et hominum mediator ; ager suus, mundus ; bonum semen , filii regni zizania, filii nequam 30 et superseminator est zabulus manifeste . Nam quod Veritas per se exposuit alio non indiget expositore , sed est sane et absque omni esitatione credendum. Quia vero Manichei pessime et impie intelligunt verba Redemptoris , illis est aliquantulum resistendum. Christus dixit quod ipse seminavit semen bonum in mundo suo , 35 et diabolus in eodem mundo Filii hominis super bonum semen 8 parapsidis antiqua forma, cfr Mt. 23-25 (W. I , 139) ] catini Vg. cessisse corr.] cocessisse C 21 coinquinant] inquinant pC in marg. C 7-10 Lc. II, 39-40 14 con- 22 Huc usque 19-21Mt.15,19;cfrMc.7,21 34-167,1 Cfr Mt. 13, 24-25 5-6IIoh.3,10 27-30 CfrMt. 13,24-26, 38 ; Mc. 4,3-20 ; Lc. 8,5-15 26 hostium, cfr supra , Introduction, p . 52 , B.
CAPITULUM VIII 167 48ra|| zizaniam, id est nequam filios, seminavit . Non ergo seminavit in agro suo, sed in agro Christi qui est mundus ; ergo in mundo Filii hominis sunt boni et mali , quod est verum. Quod de mundo presenti, in quo sunt nequam filii et filii Christi et de ecclesia 5 Christi que est in hoc mundo, in qua mixtim sunt boni filii et nequam , debet intelligi in veritate et non iuxta hereticos , qui opinantur alium mundum esse super firmamentum celi, quem dicunt esse Dei , in quem fingunt diabolum ingressum et ibi nequam filios seminasse et inde captas in hunc mundum Dei 10 animas eduxisse . Que omnia commenta sunt demonum et figmenta falsitatis . Non enim mundus est aliquis supra celum in quo maneant peccatores aut nequam filii , sed tantum, sicut diximus , celum empireum in quo cum Deo sancti spiritus et anime requiescunt . Nec fuit unquam quicquam nequicie ibi 15 postquam Sathanas cecidit et complices eius, antequam essent homines super terram. Cum ergo non possit esse vera assercio illorum , sub celo quera- tur mundus, de quo in premisso capitulo fecimus mentionem . Non enim sunt filii nequam alibi cum bono semine nisi in hoc 20 mundo presenti . Sed , pro nefas, tantum dementavit eos Sathanas et, suis culpis exigentibus , Deus tradidit eos in reprobum sensum, ut non solum sua propria corpora que modo gestant credant esse opus diaboli , sed etiam corpora omnium sanctorum que fuerunt in hoc mundo carnali commercio procreata . Quod si verum esset, 25 nullum esset peccatum corpora iustorum ocidere , sed opus bonum pocius et salutare . Nam opus diaboli destruere bonum est et multum placet Deo , qui ad hoc misit in hunc mundum Filium suum , sicut ostendit beatus Iohannes in epistola sua dicens : In hoc apparuit Filius Dei , ut dissolvat opera diaboli , etc. || Si 30 corpora hominum sunt opus diaboli, ergo Dei Filius ad hoc apparuit ut dissolvat vel destruat corpora que per commixtionem maris et femine generantur. Et si ipse venit ad illud , nos debemus eius vestigia sequi , quia , teste beato Petro , nobis reliquid exem- 7 super corr. Cfr infra , 1. 11 (supra celum) ] semper C 32 femine corr.] finem C 27-28IIoh.4,9 29IJoh.3, 33-168,1 Cfr I Petr. 2, 21 3,5 Cfr supra, p. 142, 25 ; 146, 10-11, 20-21. 9-10 Cfr supra, p. 138, 16 sq.; 140, 10-14 ; 155, 16-18. 18 Cfr supra, p . 160-164 .
168 LIBER CONTRA MANICHEOS plum ut sequamur vestigia eius . Et ipse apostolis dixit : Exem- plum dedi vobis . Et apostolus Paulus : Imitatores Dei estote. Item, si corpora sanctorum nata in hoc mundo ex voluntate carnis et ex voluptate viri sunt opus diaboli, ut heretici men- 5 ciuntur, ergo principes et tyranni et carnifices , qui corpora sanc- torum prophetarum et apostolorum et martirum occidebant , Dei gratiam merebantur. Si enim, ut Manichei asserunt, corpora sua et aliorum sunt carceres, compedes et manice , in quibus filii vel filie Dei , id est anime , capte tenentur a diabolo , et Deus vult Io recuperare eas et ipse cupiunt dissolvi et esse presentes ad Deum, manifesta est ratio et aperta quod quicumque pro Deo illos carceres frangit et dissolvit , liberat fratres Dei et filios, et servit et placet in hoc Domino Ihesu Christo . Nam ex sola visitacione in fine premium se daturum in evangelio pollicetur 15 inter cetera dicens : In carcere eram et venistis ad me. Si ergo mercedem redditurus est tunc, quia venerat ad fratres eius in carcere constitutos, quanto magis si de carcere eduxerint eos et expedierint, ut liberi ad suam patriam revertantur ? Sed quia intencio eorum maledicta est et contra Deum et 20 legem nature et scriptam et omni sane doctrine contraria et diabolum excolit mendaciter et exaltat, ipsos nugas et lumbos Sathane relinquentes, ad prefatum testimonium Christi calamum reflectamus : Filios regni seminavit Filius hominis in agro suo ; filios nequam seminavit desuper inimicus . Ad hoc dicimus quod illa satio non fuit animarum vel corporum creatio vel operatio, nec Christus neque apostoli eius ita intellexerunt . Numquam enim diabolus corpus fecit nec animam alicuius hominis vel iumenti , sed Deus omnipotens qui , teste propheta , escam tribuit omni carni, sicut inferius ostendetur. 25 4 voluptate cfr supra, p. 165, 22 et n. et infra, n. ] voluntate Vg. 1-2 Ioh. 13, 15 47-51 2Eph.5,I 10-11 Phil. 1, 23 3-4 Cfr Ioh. 1, 13 15 Mt. 25, 36 5-6 Cfr Lc. II, 23-24 Cfr Mt. 13, 38-39 28-29 Cfr Ps . 135, 25 au 4 Ioh. 1 , 13. On retrouve encore ici une leçon hispanique, commune Liber Antiheresis II , 2, M 51rb_va (Controverses, Append . p. 208 et § III , 10. Voir supra, p . 163-164, note. 20 legem nature et scriptam, cfr infra, p. 292, 15. 27 Voir supra, p . 144, 5-6 et infra , p. 172 , 25-26. 29 Cfr infra, p . 236, 8-12 .
CAPITULUM VIII 169 Cum ergo constet a Deo vero omnes homines esse factos , que- rendum est quare dixit Veritas nequam filios diabolum seminasse. Semen multis modis dicitur in Scripturis, et idem illa sumamus semina que nobis sunt necessaria ad hoc opus. Homines dicuntur 5 semen quod proprie Deus fecit . Unde in libro Sapientie : Deus fecit hominem rectum, et ipse se infinitis miscuit questionibus. Et alibi : Deus creavit de terra hominem , etc. Et Christus in evangelio Ab inicio creature masculum et feminam fecit eos Deus. Isti duo facti a Deo in hoc mundo prius fuerunt boni . 10 Unde famulus Dei Moyses ait : Vidit Deus cuncta que fecerat et erant valde bona. Sed scio quod moderni cathari , sectantes Zerohen et Arfa- xath , hostes apostolorum Christi , non credunt Moysen esse salvum. Sed saltem tria predicta testimonia convincant filios 15 falsitatis, quia Deus fecit primum hominem rectum et creavit ab inicio creature masculum et feminam, et in mentem eorum sine dubio inimicus zizaniam seminavit eis per serpentem nequiciam suggerendo, sicut Scripture ostendunt . Et sic prius boni , postea facti sunt mali. Cum enim dormirent sompno ignorancie et negli- 20 gentie facti Deo inobedientes , seminata fuit zizania super bonum semen. Item , semen Dei fuit populus Israel bonum et electum , in quibus diabolus suggerendo superseminavit idolatriam et alia vicia et peccata . Unde Dominus per Iheremiam prophetam : Ego te plantavi vineam electam , omne semen verum : quomodo 48 rb|| 25 ergo conversa es in pravum vinea aliena ? etc. Et quia dixi- mus quod ille populus quandoque in Scriptura vocatur mundus, revera, quia semen est verbum Dei ipso teste, seminavit bonum semen in tali mundo per legem et prophetas et postea, ut pre- dictum est, inimicus suggerendo in eis zizaniam, id est predicta 30 vicia, seminavit . Item, diximus quod iusti dicuntur quandoque mundus . Et 6 miscuit cum codex Q et Lib. Antih., M 68bisva (Biblia sacra XI, 159)] mis- cuerit Vg. 12 Arfaxath corr. ] Arfaxth C 24 Ego vineam add. in marg. infer. C - 10-11 Gen. 1, 31 19-21 Cfr 5-6 Eccl. 7, 30 7 Eccli. 17, I 15 Eccl. 7, 30 Mt. 13, 25 24-25 Ier. 2, 21 8-9 Mc. 10, 6 15-16CfrGen.1,27;Mt.19,4;Mc.10,6 27Lc.8,12 12 Zerohen et Arfaxath, cfr supra, p. 75, 14, note. 31 Cfr supra, p. 123, 8.
170 LIBER CONTRA MANICHEOS quia Christus dixit : qui seminat verbum seminat, ipse seminavit hoc bonum semen verbi in hoc agro suo, id est in apostolis et discipulis suis, super quod semen Iudam decipiendo et discipulos , qui scandalizati abierunt retro, inimicus zizaniam seminavit . 5 Seminavit etiam Filius hominis per apostolos et discipulos suum verbum in hoc mundo in cordibus credentium , quorum nonnulli apostate postea facti , nonnulli vero reversi ad vomitum , id est ad prava opera, inimici zizania sunt infecti . De quibus beatus Iohannes ait : Karissimi , novissima hora est, et sicut audistis quia 10 antichristus venit , nunc autem antichristi multi facti sunt ; ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis . De quibus prophetando Paulus in Actibus Apostolorum maioribus natu ecclesie inter cetera dixit : Scio quod post discessum meum intrabunt in vos lupi rapaces, non parcentes gregi . Et ex vobis ipsis exurgent 15 viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se, etc. Ista manifeste dicuntur de Manicheis et Marchionitis et aliis hereticis qui iam ab ecclesia recesserunt , in quibus manifeste diabolus zizaniam blasphemie seminavit . Preterea sunt alii in mundo , id est in ecclesia militanti , qui post 20 babtismum et bonum semen fidei suggestione diabolica ad carnis vicia graviter dilabuntur. De quibus ait Christus : Habundabit iniquitas, refrigescet autem karitas multorum. Et Apostolus : Demas me dereliquit diligens hoc seculum . Et alibi : Multi ambulant, quos sepe dicebam vobis , nunc autem et flens dico , ini- 25 micos crucis Christi , quorum finis interitus , quorum deus venter est, et gloria in confusione eorum qui terrena sapiunt. Et multa hiis similia in apostolis leguntur. Hee , scilicet iniusticia, 10 autem cum aliq. codd. S. Script. et Patribus (W. III, 352)] om. Vg. erunt cum traditione patristica (ibid. ) ] prodierunt Vg . quib. codd. S. Script . (W. III , 177 )] discessionem Vg. dam Patribus (W. II , 483 ) ] ipsorum Vg. 6-7 Cfr. II Petr. 2, 20-22 29-30 21-22 Mt. 24, 12 27-171,1 Cfr Mc. 7, 21 ; Mt. 15, 19 II exi- 13 discessum cum 26 eorum cum quibus- 9-11 I Ioh. 2, 7, 18-19 23IITim.4,10 13-15 Act . 20, 23-26 Phil. 3, 18-19 12 maioribus natu : aux Anciens de l'Église d'Éphèse . 16 Cfr supra, p. 76, 1 et 75, 14 et notes. 24 sq. Liber Antiheresis I, 2 , P1 1ov : Phil. 3 , 18-19, avec la variante inimicis, que ne suit pas le Contra Manicheos , fidèle à la Vulgate . Au livre II , chap . 1 , M 46vb, la citation est très écourtée . Cfr Controverses , § I , n. 17 et 23.
CAPITULUM VIII 171 48 va avaricia, fornicatio , cenodoxia , castrimargia et alia vicia hiis similia, sunt zizania que consentientibus hominibus diabolus seminavit , pro quibus dixerunt servi domino suo : Vis imus et colligimus ea ? At ille respondit : Non , ne forte colligentes zizaniam 5 erradicetis simul cum eis et triticum. Nam si omnes peccatores occiderentur ante tempus , multi iusti futuri saluti anime sue subtraherentur . Et hoc est quod dixit : Ne forte colligentes ziza- niam, erradicetis simul cum eis et triticum. Si enim Saulus occideretur cum persequebatur ecclesiam Dei 10 et erat blasphemus , non posset esse tantus apud Deum postea tam dilectus Apostolus, vas electionis, magister gentium et servus Domini Ihesu Christi . Et bene dicitur : Cum dormirent homines, venit inimicus et superseminavit zizaniam . Nam cum pastores, qui deberent gregem et agrum domini custodire et dili- 15 genter excolere , dormiunt ignorancie et negligentie sompno et prava de se subditis exempla transmittunt, diabolus predicta zizania seminat suggerendo in mentibus imprudentium . Et ita ipsi sunt zizania , id est zizaniati et inutiles sicut zizania ad edendum. Semen enim illud , ut fertur, in panem mutatum 20 dementat comedentem, facit tremere corpus, dolere caput , turbat visum, provocat sompnum , sed mel comestum solet adiu- vare et curare zizania conturbatum. Sic facit diabolica suggestio comedenti , sed mel verbi || celestis expellens zizaniam zizania- tum reddens sanum convertit in frumentum , sicut fecit Sau- 25 lum , quem convertit in Paulum, qui prius , ut ipse asserit , fuit blasphemus et persecutor et contumeliosus . Similiter et illos qui- bus idem Apostolus dixit : Fuistis aliquando tenebre, nunc autem lux in Domino . Et alibi : Eramus natura filii ire sicut et ceteri . 17 imprudentium corr. ] imprudentum (W. II, 442)] eratis Vg. 3-8 Mt. 13 , 28-29 IIAct.9,15; 25-26 I Tim. 1, 13 27 fuistis cum quibusdam Patribus II Tim. I, II 27-28 Eph. 5, 8 12Rom.I,I 28-172,3 Eph. 12-13 Mt. 13 , 25 2, 3-5 I alia vicia, voir GRÉGOIRE , Moralia XXXI , 45 (PL LXXVI , 621 A) ; ISIDORE, Differentiae rerum II , 40 ; Liber numerorum IX ; Quaestiones in Vetus Testamentum . In Deut . XVI (PL LXXXIII , 96 A, 189 D, 366 D) ; ALAIN DE LILLE, De virtutibus et de vitiis II, 1 (éd. O. LOTTIN, p. 41-45 ; 2o éd. p. 68-75). Castrimargia, cfr supra, Prologus, p . 76-77 . 9 , note . Voir PH. DELHAYE, Les idées morales de saint Isidore (RTAM, t. XXVI , 1959) , p. 24 . 18, 23 zizaniati, zizaniatum, de zizania : remplis d'ivraie . ―
172 LIBER CONTRA MANICHEOS Deus autem, qui dives est in misericordia , propter nimiam caritatem suam qua dilexit nos , cum essemus mortui peccatis , convivificavit nos in Christo. Et iterum : Nunc autem in Christo Ihesu vos, qui aliquando eratis longe, facti estis prope , etc. Nonne illi 5 qui natura filii ire fuerant filii erant nequam ? Erant utique. Ergo secundum prefatam sentenciam Ihesu Christi zizania fuerant, id est zizaniati , quia idolatria et aliis criminibus corrupti fuerant et illecti ; sed gustando mel de quo dicitur : Mel et lac sub lingua tua, conversi erant in frumentum quando eis ista Apo- 10 stolus loquebatur. Nec miretur quisquam si pessimi homines zizania dicantur propter vicia et peccata , nam propter illa in divina Pagina multa nomina sorciuntur. Nam per superbiam dicuntur leones et aves immunde, per astuciam vulpes, per iram apri vel canes, 15 per rapinam lupi, per accidiam honagri, per castrimargiam ursi , per immundiciam musce et porci , per avariciam quadrupedia, per luxuriam, fornicationem et adulterium reptilia dicuntur et hyrci , et propter levitatem et inconstantiam palee vocitantur. Et illa vicia zabulus suggerendo seminat , non naturam. Nam 20 si diabolus fecisset naturam, id est animas vel corpora quibus homines constant, nunquam mali homines et infideles possent converti ad Dominum nec salvari , quia nullum opus diaboli potest esse bonum. Cum ergo constet sic esse in veritate , ostendendum est habun- 25 dantius divinis testimoniis Deum unum solum verum animas et corpora fecisse. Fecit enim primum hominem de limo terre et inspi- ravit in eo spiraculum vite. Et in libro Sapientie : Deus creavit de terra hominem et ad ymaginem sue similitudinis fecit illum 25 unum corr.] vivum C sed lege infra, p. 174, 4 : unus Deus, et 1. 14 : unum... fecisse 2,7 3-4Eph.2,13 89Cant.4,II 27-173,1 Cfr Eccli. 17, 1 , 5 11-12 Cfr Mt. 13 , 38 26-27 Gen. 15 accidiam , pour acedia : tristesse , anxiété . DU CANGE, I, 46 et 52. PAPIAS, f. a 4ra : « Accidiari, stomachari, unde accidia : quae est taedium animi vel anxietas vel contra ». OSBERN , p . 40 : « Ace graece, cura dicitur ; inde accidio- sus... accidiose... et haec accidia , ae, id est tristitia ». ALAIN DE LILLE , De virtutibus (1re éd. O. LOTTIN, p. 42 ; 2o éd., p. 71) : « Accidia est animi torpor quo quis aut bona negligit inchoare, aut fastidit perficere ». 26-27 Cfr infra , p . 313-314 , passim.
CAPITULUM VIII 173 et creavit ex eo ei adiutorium simile sibi . Et Christus : Ab inicio creature masculum et feminam fecit eos Deus. Omnes homines qui fuerunt vel sunt secundum carnem, ex semine eius sunt . Unde in libro Sapientie : Et omnes homines ex semine illius Adam, 5 qui primus formatus est a Deo. Et Apostolus Atheniensibus ait : Deus dat omnibus vitam et inspirationem et omnia. Fecitque ex uno homine omne genus hominum inhabitare super universam faciem terre. Et Ysayas propheta : Nunc, Domine Deus, Pater noster es tu ; nos vero lutum ; tu fictor noster , et opera manuum tua- 10 rum omnes nos . Et Iob .: Manus tue fecerunt me et plasmaverunt me totum in circuitu , etc. Et Dominus per Iheremiam pro- phetam Ego sum Dominus Deus universe carnis : non erit michi difficile omne verbum . De animabus vero ait idem Dominus per Ezechielem prophetam : Omnes anime mee sunt, 15 ut anima patris ita anima filii mea est. Anima autem que pecca- verit, ipsa morietur. Et Moyses et Aaron in oratione dixerunt : Domine Deus spirituum universe carnis, num, uno peccante, contra omnes ira tua deseviet ? Et Ysaias propheta : Hec dicit Domi- nus Deus, creans celos et extendens eos , firmans terram et que 20 germinant ex ea , dans flatum populo qui est super eam et spiritum calcantibus eam , etc. Cum ergo constet Deum fecisse omnium hominum animas et corpora, et sic predictis testimoniis et multis aliis predicatum , cautum est et nulli sane mentis ignotum nunquam diabolum ani- 48 vb || 25 mas vel corpora seminasse , sed tantum || infidelitatem suggerendo et vicia et peccata , quod semen nulla est substantia. Nam vera penitentia anullatur et penitus aboletur. Et ita illi qui vocantur 3 secundum carnem in marg. C sunt suppl.] om. C 7 homine cum codd. Cav., Vallic., Monac. S. Script. (W. III, 155. Cfr infra, n. et supra, p. 134, 27, n.)] om. Vg. 9 manuum] manuaun pC IO fecerunt me et plasma- verunt cum quib. codd. S. Script. → et Lib. Antih. , P1 13', M 66гb (Biblia sacra IX, 120)] inv. Vg. 12 carnis] carinis pC 1-2 Mc. 10, 6 64, 8 4-5 Cfr Eccli. 33, 10 10-11 Iob 10, 8 6-8 12-13 Ier. 32, 27 Act. 17, 25-26 14-16 Ez. 18, 4 8-10 Is . 17- 18 Num. 16, 22 18-21 Is. 42, 5 I-II Citations empruntées au Liber Antiheresis I , 3 , P1 12V- 13 ' : Mc 10 , 6 ; Act.17,23-26:«exunoomnegenus»suitlaVulgate;Is.64,8;Iob10,8. II,3,M61vb,66гa:Is.64,8;Iob10,8(ControversesII,7lire:«huncmundum»; 10 et 16) . Cfr supra, p. 134, 23 sq. et infra, note suivante et p. 316, 5-11, note.
174 LIBER CONTRA MANICHEOS zizania, id est filii nequam , possunt in triticum converti et filia- cionem Domini promereri ; in quibus non mutatur corpus vel anima, sed prava opera et voluntas . Quod autem tam bonos quam malos unus Deus fecerit et ipse quoad creationem et potenciam 5 Dominus et Pater sit omnium , multis auctoritatibus comprobatur. Unde in libro Sapientie : Universa propter semetipsum operatus est Dominus, impium vero ad diem malum. Et in evangelio Christus turbis Iudeorum qui nequam erant pariter et discipulis dixit : Unus est Pater vester qui in celis est, etc. 10 Item, ad sententiam evangelicam quam Christus dixit phari- seis : Nonne qui fecit quod deforis est , etiam id quod deintus est fecit, dicimus audacter in veritate quod Christus quasi interro- gando asseruit idem quod superius multis testibus est probatum , unum scilicet et eundem Deum animam fecisse et corpus, quibus 15 nequeunt refragari heretici in veritate. Frivolum enim est quod obiecerunt nec responsione dignum . Pharisei autem mundabant corpus exterius aqua , sed animas suas interius vera penitudine non mundabant . Unde idem Dominus per Iheremiam prophe- tam : Omnes gentes habent prepucium ; omnis autem domus 20 Israel incircumcisi sunt corde. Nos ergo mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, ut esse Dei filii mereamur. 25 IX DE DIEBUS BONIS ET MALIS , OPINIO MANICHEORUM ET POST, RESPONSIO CONTRA EAM Sapientia Dei dixit : Non respondeas stulto secundum stulticiam suam , ne videaris similis illi , sed responde stulto secundum stulti- ciam suam, ne sibi sapiens videatur . Ideo pessimo Manicheorum 13 est post superius pC 16 obiecerunt corr.] abiecerunt C tudine] plenitudine pC, cfr infra, p . 191 , 1-2 . 17 peni- 6-7Prov.16,4 9Mt.23,9 11-12Lc.II,40 II, 39 18-20 Ier. 9, 26 25-27 Prov. 26, 4-5 16-18 Cfr Lc. 11 Cfr supra, p. 166 , 7-10. - Le Liber Antiheresis I , 3 , P1 12v, s'écarte encore du Contra Manicheos et omet « etiam id ». Pour soutenir sa thèse que Dieu est l'unique créateur de l'homme et de la femme, du corps et de l'âme, Durand
CAPITULUM IX 175 ΙΟ sensui, qui Bulgarenses dicuntur, quo impiant imprudentes ebetare volentes illum, ad salutem audientium nitimur inspi- rante Dei gratia obviare. Credunt enim diabolum fecisse omnes dies, quibus presens vita vel seculum volvitur ab inicio huius 5 mundi , quod subsequentibus sentenciis opinantur probare. Nam sic in tractatu eorum sequitur post premissa : 15 De compilatione Manicheorum . Dies etiam huius mundi presentis malos esse dicimus iuxta Pauli sententiam : Videte, inquit, fratres, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes sed ut sapientes, redimentes tempus, quoniam dies mali sunt. Et iterum : Ut possitis resistere in die malo . Et in evan- gelio : Sufficit diei malicia sua . De quibus ait Psalmista : Dies mei sicut umbra declinaverunt . Et Iob : Dies mei velocius transierunt quam a texente tela succiditur, et consumpti sunt absque ulla spe. Qui positus est in miseriis dierum presentium suspirans ait : Quis michi tribuat ut sim iuxta menses pristinos , secundum dies quibus Deus custodiebat me ? De quibus Petrus : Qui vult vitam diligere et videre dies bonos ? Et alibi : Unus dies apud Dominum quasi mille anni et mille anni sicut dies unus . Etc... Huc usque. 20 Responsio . -- Nos autem, auctore Deo qui fecit noctem et diem , qui lucem appellavit diem et tenebras noctem, ad singula responsuri eos tamquam fidelium hostes omnipotentis Dei gladio spiritus aggrediamur. Dicimus ergo Apostolum non dixisse dies per se vel 25 in se esse malos , sed alia de causa , que inferius ostendetur. Dies enim presentis temporis omnes boni sunt , quia creatura Dei sunt , 7 De comp. Manich. in marg. C mille anni add. in marg . infer. C 9 sententiam] sentiam pC Huc usque in marg. C 19 et 11 Eph. 6, 13 9-11 Eph. 5, 15-16 12Mt.6,34 12-13 Ps. IOI, 12 13-14 Iob 7, 6 15-17 Iob 29, 2 17-18 I Petr. 3, 10 18-19 II Petr. 3, 8 21-22 Gen. 1, 5 23 Cfr Eph. 6, 17 emprunte à son premier ouvrage toute une suite de citations scripturaires que, dans son commentaire, il entremêle avec d'autres. Si , dans les deux cas, les versets de Marc 10, 6 ; Isaie 64, 8 ; Iob 10, 8 sont identiques, il n'en est pas de même pour ceux de Actes 17, 26 ; Luc 11, 40. Cfr Controverses § II, n. 7 et note précédente . Voir infra, p . 316, 4-11 , n . 1 Bulgarenses, cfr supra, p. 139, 1 , note.
176 LIBER CONTRA MANICHEOS 49ra|| in quibus homo potest bonum facere aut malum . Bona igitur agen- tibus boni sunt , mala vero operantibus mali , sicut de quibusdam rebus in libro Sapientie dicitur : Inicium necessarie rei in vita hominum aqua , ignis , ferrum, sal || et similago , frumentum et mel, 5 lac et botrus, uve et oleum et vestimentum. Hec omnia sanctis in bono, sic impiis et peccatoribus in malum convertentur, etc. Hec omnia Deus omnipotens fecit , que quidem in se bona sunt et nullam habent maliciam, sed ideo malis convertuntur in malum quia male utuntur eis . Similiter et dies. Sed nullam fecit diabolus 10 nec Manichei testimonium aliquod possunt invenire. Dicuntur etiam dies mali propter anxietates et infirmitates , molestias et infortunia que paciuntur homines in hac vita. Et propter duo predicta, dixit Apostolus : Dies mali sunt, scilicet male viven- tibus, et ideo redimendum est tempus quo male viximus, ut bene 15 deinceps vivamus in servicio Ihesu Christi. Quod autem dies presentis vite boni sint bene agentibus , idem Apostolus evidenter ostendit ad Corintios ita dicens : Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis , etc. Si ergo sunt salutis, non fecit eos diabolus sicut kathari opinantur. Et Psalmi- 20 sta : Tuus est dies et tua est nox ; tu fabricatus es auroram et solem ; tu fecisti omnes terminos terre, estatem et ver tu plasmasti ea. Et alibi : Confitemini Domino quoniam bonus , et paulo post : Qui fecit luminaria magna, solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis . Et alibi : Posuisti tenebras, et facta 25 est nox, etc. Item : Ut possitis resistere in die mala. Dies iudi- cii extremi dicitur mala, non ob aliud nisi quia impii et pecca- tores sentenciam accipient dampnationis eterne. De qua dicitur per Sofoniam prophetam : Dies illa, dies ire, calamitatis et miserie, dies tenebrarum et caliginis. De qua ait Apostolus : 30 Dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet. Et alibi : Dies 20-21 Ps. 24-25 Ps. 30IThess.5,2 3-6 Eccli. 39, 31-32 73, 16-17 22 Ps. 135, I 103, 20 25 Eph. 6, 13 30-177,1 I Cor. 3, 13 13 Eph.5,16 17-18ICor.6,2 23-24 Ps . 135, 7-9 ; cfr nota infra 28-29 Soph. 1 , 15 22-24 Durand omet ici, comme dans le Liber Antiheresis , pour la totalité du Ps. 135 , la séquence quoniam- eius, dont plusieurs psautiers sont dépourvus . Cfr R. WEBER, Le Psautier Romain , p . 328 , note. Il ne transcrit plus le psaume entier et supprime, avec le verset 2, l'incise suspecte dans la version parisienne : 'bonorum hominum'. Lib. Ant. II, 4 M 72rb-va ; I, 4, P1 40o. Voir Controverses, §IVetn.15,61;infra,p.207,1-4;246,28sq.,note.
CAPITULUM IX 177 49 rb Domini declarabit, quia in igne revelabitur . Quod autem et bo- nam et malam diem unus Dominus fecerit , in libro Sapientie ostenditur ita : In die bono fruere bonis , et diem malam preca- ve ; sicut enim hanc, sic et illam fecit Deus . Item, cum dixit 5 Christus : Sufficit diei malicia sua, non dixit ideo quod dies malus sit vel malum faciat nec maliciam pro peccato posuit ibi , sed pro labore et sollicitudine que habet homo pro victualibus adqui- rendis, quod precedens evangelii racio evidenter ostendit . Dixe- rat enim Christus : Nolite solliciti esse in crastinum. Crastinus 10 enim dies sollicitus erit sibi ipsi. Sufficit diei malicia sua, ac si dixisset sufficit homini sollicitudo et labor quem habet unaquaque die pro necessariis huius vite . Item, 'dies' in vulgari sermone ponitur pro miseria et angustia, sicut dicitur ab hominibus quando infortunio vel molestia percel- 15 luntur : << Malum diem, vel malos dies, inquiunt , habuimus. » Item, dies dicuntur transire sicut umbra vel sicut tela que succi- ditur a texente, quia tota vita presens comparata eternitati quasi pro momento habetur. Nec tamen fecit eos diabolus, sed Deus . Unde beatus Iob loquens Domino dixit : Breves dies hominis 20 sunt; numerus mensium eius apud te est ; constituisti terminos eius qui preterire non poterunt . Item, ad hoc quod dixit Iob : Quis michi tribuat ut sim iuxta menses pristinos , secundum dies quibus Deus custodiebat me, dicimus non esse dictum iuxta sensum Manicheorum, qui putant eum tunc in alio seculo fuisse et ab illo 25 seculo a maligno seductum in hoc presens seculum abductum . Sed quia beatus Iob, ut in libro eius manifeste ostenditur, prius in magna prosperitate fuerat in hac vita et Deus custodie- bat eum incolumen ; postea , Deo permittente , depauperatus, amissis filiis et filiabus et gravi langore detentus , optabat ab 3 bono cum aliq . codd. S. Script . et Liber Antih . , M 68bis-va (Biblia sacra XI , 157)] bona Vg. 12 necessariis corr. ] necessarii C 20 mensium cum mul- tis codd. S. Script . → ♫ (Biblia sacra IX, 129 ] mensum Vg. depaupertatus pC 28 depauperatus] 3-4 Eccl. 7, 15 19-21 Iob 14, 5 5, 9-10 Mt. 6, 34 21-23 Iob 29, 2 16-17CfrEccl.8,13;Iob7,6 28 depauperatus, de depauperare : « pauperem facere », DU CANGE , III , 67 . Voir ALAIN DE LILLE, Liber de Planctu naturae ( PL CCX , 466A) : «< cupido concutit, et totam mentis depauperat urbem ». 29 langore, de langor : maladie , BLAISE-CHIRAT, p. 485. Voir TERTULLIEN,
178 LIBER CONTRA MANICHEOS infirmitate liberari et prosperari sicut prius , ut liber ab infortuniis posset in quiete mentis in Domino delectari . Et ideo verba illa intonuit : Quis michi tribuat ut sim, etc. Et ita deberet iuxta literam intelligi in veritate . Sed quia realiter omnia esse du- 5 plicia docent heretici , allegoricum sensum et tropologicum omittentes , perverso tantum eorum intellectui renitamur. Item, ad hoc quod dixerunt apostolum Petrum locutum fuisse de diebus secundum quod Iob fuerat a Domino custoditus , cum dixit : Quis est homo qui vult vitam, diligit dies videre bonos , 10 dicimus eos non dixisse verum. Numquam enim apostolus dixit hoc de illis diebus de quibus beatus Iob predixerat illa que in ipsa sententia continentur. Et licet hoc nomen ' dies' multis modis in divina Pagina accipiatur, tamen quod nobis opus est ad expo- nendum hanc sentenciam capiamus. Dies bona dicitur prosperitas 15 et illustracio virtutum ; unde dicitur : In die bona fruere bonis. Et Apostolus : Nox precessit, dies autem apropinquavit . Chri- stus dicitur dies bona ; unde Apostolus : Omnes nos filii lucis sumus et filii diei, etc. Eternitatis longitudo, quam sancti habituri sunt post hanc vitam, dicitur dies una quam nulla 20 nox interpolabit ; unde Iohannes in Apocalipsi : Nox enim non erit ibi . De ipsa die ait propheta : Melior est dies una in atriis tuis super milia. Sed Apostolus et propheta , ponentes pluralem pro singulari, dixerunt : dies bonos propter diuturnitates que sine tedio ibi erunt . Et qui vult Christum diem videre in decore 25 suo et habere illam beatitudinem sempiternam , coerceat linguam a malo et faciat alia que in eadem sentencia continentur . Non tamen alius deus fecit hos dies presentes qui transeunt et alius illos . 17 dicitur dies inv . s. C 3 ibid. Thess. 5, 5 9Ps.33,13 15Eccl.7,15 20-21 Apoc. 21, 25 16 Rom. 13, 12 21-22 Ps . 83, II 17-18 I 23-26 Cfr Ps. 33, 13-14 Adversus Marcionem IV, 8 (éd . A. KROYMANN, CSEL 47, 1906, p. 438, 22) : « hic, inquit, imbecillitates nostras aufert et langores portat ». 3 Durand a déjà montré la fausse interprétation, par les hérétiques, de toute la séquence de Job 29, 2-20 . Cfr Liber Antiheresis II , 2 , M 57vb -58гb (Contro- verses, III, 24. Append. p. 213). Voir infra, p. 258, 3 sq., note, sur Job 28, 2-11. 14, 18 prosperitas, eternitatis longitudo , cfr ALAIN DE LILLE , Summa quot modis, s. v. Dies (PL CCX, 768 A, C).
CAPITULUM IX 179 49 va Item, ad hoc quod dixit beatus Petrus : Unus dies apud Domi- num sicut mille anni et mille anni sicut dies unus , dicimus quod non interest rationis de qua loquimur, sed aliud notat . Deo enim nichil preteritum est vel futurum, et apud illum non est brevius 5 spacium unius diei quam mille annorum et e converso . Unde propheta Mille anni ante occulos tuos tanquam dies esterna, que preteriit. Nichil ergo adiuvat hec auctoritas intencionem Manicheorum quam habent de diebus bonis et malis . Mali enim non dicuntur dies , nisi illis qui male faciunt et carent veris bonis . 10 De quibus dicitur in libro Sapientie : Omnes dies pauperis mali ; tales sunt pauperes qui virtutibus carent . Et etiam propter infortunia, sicut predictum est , et valitudines quandoque dies dicuntur mali. Sed forte obicient Manichei : Si dies non sunt mali , quare Iob 15 maledixit diei nativitatis sue ? Ad hoc dicimus : Si Iob male- dixit diei que illuminatio aeris dicitur universi , sicut est dies presentis vite quam precedit nox et subsequitur , et imprecationem optando ingessit , mortaliter peccavit , quia creaturam et opus Domini maledixit . Cum enim diabolo maledictione dignissimo 20 non debeamus maledicere, quanto minus aliis creaturis. Legitur enim in libro Sapientie : Cum maledicet impius diabolo , maledicit anime sue. Et apostolus Iudas Iachobi in epistola sua : Cum Michael archangelus cum diabolo disputans altercaretur de Moysi corpore, non est ausus iudicium inferre blasphe|| mie , sed dixit : 25 Imperet te Dominus , etc. Si vero dicitur obiciendo quod Ihere- mias et alii sancti prophete suis et Dei hostibus multas maledic- tiones ingesserunt , breviter dicimus eos non eas optantis animo. sed prophetantis misterio protulisse . Si quis autem curiosus vult cognoscere veritatem, quam diem 30 beatus Iob et qualiter maledixit , tendat ad Moralium Librum et ibi inveniet illam diem perfectissime declaratam . Diem autem istam huius vite, quam precedit nox et subsequitur, que lucet super terram , Deus omnipotens ordinavit . Unde propheta : In 1-2 II Petr. 3, 8 21-22 Eccli . 21 , 30 6-7 Ps. 89, 4 22-25 Iudae 9 10 Prov. 15, 15 15-17 Cfr Iob 3, 3 33-180,3 Ps . 118 , 89-91 30 Iob 3 , 1-12 . Voir GRÉGOIRE LE GRAND, Moralia, Epistola missoria III (PL LXXV, 514 A ; éd . R. Gillet-A. de GaUDEMARIS, SC 32, Paris, 1950, p . 119) ; Pars prima IV, 2 et passim (PL ibid. , 634 et sq.).
180 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 eternum, Domine, verbum tuum permanet in celo ; in generatione et generatione veritas tua ; fundasti terram et permanet ; ordinatione tua perseverat dies, quoniam omnia serviunt tibi . Quod autem dies illa extrema in qua plangent se omnes tribus terre Domini Dei sit satis superius est probatum. De qua sanctus Isayas ait : Ecce dies Domini veniet, crudelis et indignatione plenus. Et Apostolus ad Tesalonicenses : Ipsi enim scitis diligenter quia dies Domini sicut fur in nocte ita veniet. Vos autem, fratres, non estis in tenebris, ut vos dies illa tamquam fur comprehendat. Et pro- 10 pheta Iohel : Magnus dies Domini et terribilis valde, et quis susti- nebit eum ? Et Sophonias propheta : Vox diei Domini amara : tribulabitur ibi fortis, etc. Nos autem, predictis testimoniis et multis aliis, omnes dies ab inicio mundi usque in finem, per quos omnia tempora presentis 15 vite volvuntur, ab uno, vero et eterno Deo factos esse et disposi- tos cognoscentes, eternam beatitudinem, que longitudo dierum et una dies dicitur, ab uno eodemque Domino factam et dispo- sitam cum metu et reverentia expectemus. 20 X DE BONIS ET MALIS OPERIBUS OPINIO MANICHEORUM ET RESPONSIO CONTRA EAM Dominus Ihesus Christus, volens servos suos a catharis custo- dire et eorum pestuosa hortamina devitare , suis discipulis inter cetera dixit : Attendite a falsis prophetis , qui veniunt ad vos in 25 vestimentis ovium , intrinsecus autem sunt lupi rapaces. Et Apo- stolus in Actibus apostolorum de eisdem prophetis fratribus suis dixit : Ex vobis ipsis exurgent viri loquentes perversa , ut abducant I verbum 6ls.13,9 - permanet] permanet ante verbum pC 6 veniet] venit pC 10-11 Ioel 2, II 11-12 Soph. 24-25 Mt. 7, 15 27-181,1 Act . 20, 30 7-9IThess.5,2,4 I,14. 17Cfr2Petr.3,8 23 pestuosa, de pestis, fléau pestilentiel . OSBERN, P. 476 : « Pesticus et pestuosus, peste plenus » ; définition reprise par JEAN DE GÊNES, Catholicon , f. 172va : « Pestuosus a peste derivatur ; pesticus... et pestuosus... ambo pro peste plenus ». Cfr infra, p. 197, I ; 231, 7.
CAPITULUM X 181 49 vb| discipulos post se. Et beatus Iohannes in epistola prima : Karis- simi, novissima hora est ; et sicut audistis quia antichristus venit, nunc autem antichristi multi facti sunt. Ex nobis exierunt , sed non erant ex nobis , etc. Tunc temporis quidam erant apostate, ut 5 Marchionite heretici , pro quibus dixit illa beatus Iohannes , et non solum propter illos verum etiam et pro omnibus qui a fide Christi et ab eius erant ecclesia recessuri . Et hoc notate quod quicumque fidem Christi credunt quam romana ecclesia confi- tetur non ex hereticis surrexerunt neque ab eis exierunt, sed 10 pocius ipsi discedentes a fide , ut prophetavit Apostolus , exierunt et recesserunt a catholicis sicut apostatici angeli ab electis . Que autem sint perversa que locuntur in hoc codice et in suis clan- destinis coaxationibus satis est manifestum. Et cum creatori Deo omnipotenti benignissimo nituntur detrahere ob mala opera 15 imprudentium, hiis testimoniis abutuntur. Sic enim in tractatu eorum sequitur post premissa : 20 25 De compilatione Manicheorum . Quod vero opera mundi mala sint, Christus ipse asserit dicens : Me odit mundus, quia testimonium perhibeo quia opera eius mala sunt. Et iterum : Hoc est iudicium : quia lux venit in mundum et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem . Erant enim eorum mala opera. Omnis enim qui male agit, odit lucem et non venit ad lucem, id est ad Christum, qui est lux vera, ut non arguantur opera eius. Et iterum : Omnis qui facit peccatum , servus est peccati, id est diaboli qui peccatum dicitur , ut est illud in epistola Iohannis : Qui facit peccatum ex diabolo est, quia ab inicio diabolus peccat . Sed in hoc apparuit Filius Dei, ut dissolvat opera diaboli . De quibus operibus in libro Sapientie scriptum est : Omne opus corruptibile in fine deficiet et qui illud operatur ibit cum illo . Et Apostolus : Spiritus qui nunc 3 autem, exierunt, cfr supra, p. 170, 10, 11 n. — infra, p. 236, 24. 17 De compilatione Manicheorum in marg. C 26 quia cum quibusdam codd. S. Script. (W. III , 358) ] quoniam Vg. 1-4IIoh.2,18,19 I,9 14, 20 19-20 Ioh. 7, 7 24 Ioh. 8, 34 20-23 Ioh. 3 , 19-20 25-27 I Ioh. 3, 8 23 Ioh. 28-29 Eccli. 23-24 Ioh. 3, 20 29-182,1 Eph. 2, 2 13 coaxationibus , de coaxatio-onis, coaxare, coax (xoá ), ranarum Vox, clamor coassement . Thesaurus ling. lat . III, 1392. DU CANGE , II , 382. Catho- licon, f. 43rb : « Coaxo... coaxare verbum ranarum, et dicitur a coax , cis » . Cfr infra, p. 286, 25.
182 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 ΙΟ operatur in filios diffidentie. Et alibi : Eiusmodi sunt operarii subdoli . Et Ecclesiastes : Vidi cuncta que fiunt sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus . Et iterum : Cuncta subiacent vanitati et omnia pergunt ad unum locum. De terra sunt facta et in terram pariter rever- tuntur. De bonis vero atque eternis operibus legimus in libro Sapientie ita : Omnia opera Domini bona valde. Et iterum : Diligis, Domine, omnia que sunt et nichil odisti eorum que fecisti ; nec enim odiens ali- quid constituisti aut fecisti . Et iterum : Cuncta fecit bona in tempore suo. Et iterum : Didici quod omnia opera que fecit Deus perseverent in eternum. Et iterum : Omne opus electum iustificabitur et qui illud operatur honorabitur in illo. Et Apostolus : Deus est qui operatur in vobis. Etc ... Huc usque. Responsio . - 15 Nos autem, quia sic continetur in tractatu eorum, Domino cooperante finalem intellectum ipsorum ratione veridica et divi- nis testimoniis retundentes, ad predicta responsionis calamum reflectamus . Duas premissas auctoritates recolimus nos sufficienter expo- 20 suisse superius, cum de mundo multiplici tractaremus . Diximus enim Iudeos tantum quandoque mundum vocitari , qui Christum oderant predicantem. Unde ipse asserit per prophetam : Cum hiis qui oderant pacem eram pacificus ; cum loquebar illis , impu- gnabant me gratis. Et alibi : Odio habuerunt me gratis. Dei 25 namque Filius , qui Iudeis tantum predicabat provocans eos ad penitenciam dicens : Penitenciam agite et : Nisi penitenciam habueritis , omnes peribitis , ab eis tantum tunc temporis odio habebatur. Et bene dixit : Erant enim eorum mala opera. Non 8 eorum] horum Vg. 13 Huc usque in marg. C 7 omnia] universa Vg. Vg., cfr nota infra IIICor.11,13 7 Eccli. 39, 21 11-12 Eccli . 14 , 21 15, 25 2-3 Eccl. 1, 14; cfr 2, 17 7-9 Sap. 11, 25 9-10 Eccl. 3, II 12-13 Phil . 2, 13 26Mt.3,2;4,17 9 aut fecisti om . 3-5 Eccl. 3, 19-20 22-24 Ps . 10-11 Eccl. 3, 14 119, 7 24 Ioh. 26-27 Lc. 13, 3 28 Ioh. 3, 19 8, 9 Pour les variantes eorum, aut fecisti, voir Traité cathare, p . 58. Ces leçons, depuis lors, sont passées dans la Clémentine ; cfr infra , p . 191-192 , 1 , n . 20 L'auteur a déjà exposé le sujet, mais avec des autorités différentes de celles-ci. Cfr supra, p. 123, 23-124, 23 ; 161 , 11 sq. 21 Cfr supra, p. 127, 13, 18.
CAPITULUM X 183 50 ra dixit : « Erant enim opus diaboli » , nec « erant opus malum », vel << Deus non fecerat eos », ut Manichei delirant . Quid enim Dei refert si Iudeorum vel aliorum hominum mala sunt opera ? Num- quid ideo malus est Deus ? Absit ; nefas est enim etiam cogitare. 5 Si autem volunt dicere Saducei quod non essent mali si Deus fecisset eos, etiam contra suum pravum intellectum assererent, quo credunt animas suas et non corpus a Deo bono factas fuisse et in mundo alio peccasse. Sed dicant quis fecerat eos qui se iustos esse opinantur et bonos christianos se faciunt vocitari, cum erant 10 publicani , consulte mendaces et in hoc mundo periuri , adulteri et fornicatores ? Si dicunt quod Deus, ut verum est , ergo Deus fecit homines malos , scilicet corpus et animam . Si dicunt quod diabolus et est verum, numquam poterunt esse boni nec Dei gratiam promereri . 15 Audacter enim dicimus nullum opus diaboli esse bonum . Nulla enim conventio est Christi ad Belial neque aliqua societas luci a tenebris. Et quia dilexerunt homines magis tenebras, id est vicia et peccata, quam lucem, id est Christum , dampnati sunt qui- cumque talibus operibus perierunt . De malis enim operibus nulla 20 est nobis intencio defensare , sed unum, solum, verum Deum omni- potentem, tam visibilium quam invisibilium creatorem, iustum , sanctum , pacientem , misericordem, veracem et commendabilem predicare. Nam quicumque faciunt iniquitatem hostes sunt anime sue et in eternum dampnabuntur, nisi vere penituerint ante 25 finem. Et ideo quedam auctoritates premisse nulla indigent expo- sitione , quia intentioni nostre non oficiunt neque ipsis in aliquo suffragantur et sunt sufficienter in aliis capitulis || declarate . Item , ad sentencias libri Sapientie vel Ecclesiastes respondendo , dicimus quod multum placet nobis, quia ipsos libros licet abu- 30 tendo in suis tractatibus interponunt. Sed ad illa testimonia que fidei orthodoxe opponunt responsione facta, sicut Golias suo gladio percellantur. Vidi cuncta que fiunt sub sole, etc. , et iterum Cuncta subiacent vanitati , etc. In primis obicien- 21 quam invisibilium in marg. infer. C 16-17 Cfr II Cor. 6, 15, 14 32 Eccl. 1, 14 17-18 Ioh. 3, 19 21 Cfr Col. 1, 16 33 Eccl. 3, 19 5 Saducei, cfr supra, p. 93, 22, note. 9 bonos christianos, cfr supra, p. 80, 3, note ; 105, 5.
184 LIBER CONTRA MANICHEOS dum est eis : sub sole que posuit Deus in firmamento celi , sicut Moyses in libro Geneseos ostendit , fuerunt Ysayas et Ieremias , Ezechiel et Daniel , et alii sancti prophete qui Patri luminum servierunt, qui non erant vanitas, nec ipsa servicia que Domino 5 impendebant . Non ergo omnia que fiunt sub sole vanitas est . Item, Christus Dei Filius, via , veritas et vita , venit in hunc mun- dum , sicut est superius in septimo capitulo demonstratum. Fuit ergo sub sole , baptizatus in Iordane, ieiunavit, predica- vit, elegit discipulos et instruxit , et docuit eos quecumque sunt 10 necessaria ad animarum salutem. Non ergo omnia que fiunt sub sole vanitas et afflictio spiritus. Item, beata Virgo Dei genitrix fuit sub sole in civitate Nazareth, ubi novum eulogium ab ore Gabrihelis accepit , et in ea et ex ea Verbum caro factum est, et natum in Bethleem vera carnis 15 nativitate . Non ergo omnia que fiunt sub sole vanitas et afflictio spiritus. Item , apostoli et discipuli missi sunt in universum mundum predicare evangelium omnibus gentibus, ut fructum ferrent qui maneret ; et verbo, miraculis et exempla multos converterunt ad Dominum et doctrinam vere salutis relique- 20 runt in ecclesia Christi , qui est in hoc mundo, in qua plures sunt qui serviunt Patri luminum, pro quo, Deo auctore , accep- turi sunt vitam eternam. Non ergo omnia que fiunt sub sole vanitas et afflictio spiritus . Ergo aut Ecclesiastes male dixit , aut male heretici notaverunt. 25 Nos ergo breviter dicamus quid sibi volunt verba Ecclesiastes in veritate . Ipse enim concionator sapientissimus bene dixit , sed heretici male notant . Non enim vanitas semper significat peccatum, nam tripliciter legitur in Scripturis. Est enim vanitas II vanitas ante sub sole pC 1-2 Cfr Gen. 1, 17 2,17 9CfrLc.6,13 14 Ioh. I, 14 Ioh. 15, 16 6Ioh.14,6 8CfrMc.I,9 10-11 Eccl. 1, 14 14-15 Cfr Lc. 2, 4-7 16-17 Cfr Mc. 16, 15 8-9 Cfr Mt. 4, 12-13 Cfr Lc. 1 , 26-32 17-18 Cfr 18-19 Cfr Act. 5, 12-14 7 Cfr supra, p. 160, 20, 25-26 sq. vel cantus. 13 eulogium louange, éloge. PAPIAS, f. h< 7 > va : << responsum divinum , pro- sapia, bona fama testamentum » . OSBERN , p. 193 : « Eulogium, testimonium Catholicon, f. 77rb : « Eulogium, gii ab eu bonum et logium et est eulogium sapientia vel bona fama : vel testimonium, vel cantus ... ». 18 verbo et exempla, cfr supra, p. 78, 9 et note. --
CAPITULUM X 185 falsitatis , qua se homo spiritualiter interimit dum mala opera diligit et facit . Unde dicitur : Ut quid diligitis vanitatem et queritis mendacium ? Vana locuti sunt unusquisque ad proxi- mum suum. Et alibi : Verumptamen vani filii hominum men- 5 daces, etc. Et est vanitas curiositatis, qua se homo avertit et secundum hanc imprudens substantiam suam expendit in mundanis . De qua dicitur : Deus novit cogitationes hominum, quoniam vane sunt. Et hee due vanitates sine dubio sunt peccatum et malum . Unde in libro Sapientie : Vani sunt omnes 10 homines , in quibus non subest scientia Dei . Et ille vanitates fiunt ab hominibus sub sole , et sunt vere afflictio spiritus . Tercia vanitas est mutabilitatis , qua hominis et mundi preteriit figura. De qua Apostolus ait : Vanitati enim creatura subiecta est, id est ecclesia militans vel mens iusti mutabilitati temptacionum sed 15 non volens, vel mutabilitati temporalium miseriarum. Et hec vanitas, id est mutabilitas, non est peccatum sed pena inflicta homini pro peccato ; et hec est vanitas de qua dicitur : Cuncta, scilicet terrena , subiacent vanitati, id est mutabilitati . Unde propheta Verumptamen universa vanitas, omnis homo vivens. 20 Et alibi : Homo vanitati similis factus est . Non tamen fecit diabolus ea que mutabilia vel transitoria sunt , sed Deus qui dicit per prophetam : Ego sum Deus et non mutor. Ipse enim ens immobilis dat cuncta moveri. Item, ad hoc quod dixerunt Manichei sequencia de bonis et 25 eternis operibus esse dicta , dicimus quod non solum de sempiter- 50rb | nis operibus Dei , id est de angelicis || spiritibus et animabus , sed etiam de visibilibus creaturis premisse auctoritates Sapientie iure intelligi possunt, scilicet : Omnia opera Domini bona valde, et iterum Cuncta fecit bona in tempore suo. Sic enim in libro 7 novit cum Ps . Rom . et Hebr. (R. WEBER, Le Psautier 5 qual quia pC Romain, p. 232)] scit Vg. 2-3Ps.4,3 9-10 Sap. 13, I 20 Ps. 143, 4 3-4 Ps. II, 3 13-15 Rom. 8, 20 22CfrMal.3,6 4-5 Ps. 61, 10 7-8 Ps. 93, II 17-18 Eccl. 3, 19 28 Eccli . 39, 21 19Ps.38,6 29 Eccl. 3, II 23 Cfr BoÈCE, De consolatione philosophiae III , metr . 9 , 3 (PL LXIII, 758 A ; éd. L. BIELER, CCSL 94 , 1957 , p. 51 ) : « stabilisque manens das cuncta moveri ». PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel (éd. part. J.-B. PITRA, dans Spicilegium Solesmense, t. II , Paris, 1855 , p . 15 : « Stabilis enim manes dat cuncta moveri ». Cfr infra, p. 246, 11-12.
186 LIBER CONTRA MANICHEOS Ecclesiastes legitur : Vidi afflictionem quam dedit Deus filiis hominum , ut distendantur in ea. Cuncta fecit bona in tempore suo, et mundum tradidit disputationi eorum, etc. Nota, lector, contra hereticos quod Deus, qui cuncta fecit bona, dedit afflic- 5 tionem filiis hominum. Numquid male facit Deus homines affligendo ? Absit. Nam, quia peccaverunt ei, dedit iuste afflictio- nem eis. Ante enim quam peccarent angeli et homo , nullam dede- rat Deus afflictionem eis , sed abutentes libero arbitrio , corrupti sunt et abhominabiles facti . Nam, teste beato Petro apostolo : 10 Deus angelis peccantibus non pepercit , et homo se miscens in- finitis questionibus multis miseriis est repletus. Ante enim quam peccassent boni erant. Et hoc est quod dicitur : Cuncta fecit bona in tempore suo . Et hoc idem Moyses famulus Dei in libro Geneseos scripsit : Vidit Deus cuncta que fecerat et erant valde 15 bona. Item , obiciunt Marchionite predictam sentenciam libri Sapien- tie Diligis, Domine , omnia que sunt, etc. Hic est paululum insistendum . Si enim Deus diligit omnia que sunt, ergo diligit diabolum et omnes kachodemones et omnes infideles , impios 20 peccatores. Quod si concedatur , videbitur obviare prophete Domino dicenti : Odisti omnes qui operantur iniquitatem. Et si diligit impios , absurdum videtur eum mittere illos in gehen- 1-3 Eccl. 3, 10-11 7,30 II Iob 14, I 8-9 Ps. 13, I 12-13 Eccl . 3, II 10IIPetr.2,4 14-15 Gen. 1, 31 10-11 Eccl . 17 Sap. 11,25 21 Ps.5,7 19 kachodemones [ Kakodaíuwv] : mauvais démons. Cfr Liber Antiheresis I, 6, De incarnatione Christi, M 7va ; P1 44 : « qui cacodemonium aflatibus imbuti ». I, 12 , P1 61 : « Quorumdam kacodemones heresim asserentium » ; (Controverses, Append. p. 215) . H. ESTIENNE, Thes. ling. graec. IV, 829. D'origine grecque, le mot est utilisé au IVe siècle par FIRMICUS MATERNUS, Matheseos seu astronomicorum libri VIII , par ex . II , 17 (éd . W. KROLL- F. SKUTSCH, Leipzig, 1897, t. I, p. 60, 15-16) : « Malum daemonem id est in XII. ab horo- scopo signum, cacodaemonem Graeci vocant » . Il apparaît sous la plume de Rufin, de Bède (BLAISE-CHIRAT, p . 120) ; plus tard d'ÉBRARD DE BÉTHune , Graecismus VIII , 109 (p . 34) : « Estque sciens daemon , hinc cacodaemon habes ». Dans la seconde moitié du XIIIe s . JEAN DE GÊNES l'inscrit dans son Catholicon f. 27ra ; aussi le retrouve-t-on dans l'Aalma, p . 40 : « cacodemon... nis mau- vaiz angelz ». Le mot fera encore fortune puisqu'il figure dans trois abécédaires du XVe siècle ; cfr Ulrich STÖCKLIN VON ROTTACH, Reimgebete und Leselieder. Abecedarius I, V, XII (éd . G.-M. Dreves , Analecta Hymnica medii aevi, VI, Leipzig, 1889 , p. 110 , 117 , 131 ) : « Kacodaemonibus ; Kaconam daemones ; Kachodaemonia ». Cfr infra, p. 203 , 5.
CAPITULUM X 187 nam et eternaliter dampnaturum. Cum ergo rationes et auctori- tates sibi contrarie videantur, cum non sint quia Spiritus sanctus quo prolate sunt non potest sibi contrarius esse , querendum est meditullium in quo sentencie possint sibi ad invicem con- 5 venire . Deus dicitur diligere multis modis. Gratiam apponendo ; unde in evangelio : Diligebat autem Ihesus Martham et sororem eius Mariam et Lazarum ; unde Christus : Qui diligit me, diligetur a Patre meo. Ab ignorantia et infidelitate abstraendo ; unde 10 Christus Sic dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Aliquod speciale signum dilectionis ostendendo ; unde dicitur de Iohanne : Hic est discipulus ille quem diligebat Ihe- sus . Predestinando ; unde apostolus : Qui dilexit nos ante mundi constitucionem . Bona temporalia conferendo , vel velle in- 15 quirendi salutem . Et sic secundum Marchum evangelistam intel- ligitur Ihesus Christus dilexisse adolescentem illum divitem , qui interrogavit eum quid boni faceret ut vitam perciperet sempi- ternam. Diligit etiam iustos et perfectos largiendo eis vitam eternam . Et hoc modo diligit omnes salvos quos ad sue claritatis 20 gloriam introduxit . Diligit etiam aliter Deus omnes creaturas, celum , terram , mare et omnes creaturas que continentur in ipsis , scilicet sustinendo et in suo esse conservando . Et hoc est quod dixit Sapientia : Diligis, Domine , omnia que sunt, id est in suo esse sustines et conservas. Nisi enim ita diligeret, etiam insen- 25 sata , in statu suo non subsisterent creature, sed deficerent penitus et nullam haberent existentiam, sed anullarentur funditus. et perirent . Sequitur : Et nichil odisti eorum que fecisti , etc. Si nichil odivit eorum que fecit Deus, ergo non fecit , dicunt kathari , 30 impium. Nam in eodem libro dicitur : Odio est Domino impius 15 evangelistam corr. ] evangelista C 7-8 Ioh. II, 5 13-14 Ioh. 17, 24 188,1 Sap . 14, 9 8-9 Ioh. 14, 21 10-11 Ioh. 3, 16 16-18 Cfr Mc . 10 , 17-22 12-13 Ioh. 21, 7 23, 28 Sap. II, 25 30- 4 meditullium milieu . Thesaurus ling. lat . VIII, 4, 581 : « locus in medio situs ». Corpus gloss . lat . V, 83 (Placidus) . PAPIAS, f. o va : « Medius ... inde adverbium medie : medietas mediocris , meditullium » . OSBERN , p . 353 : « me- dius ... et hoc meditullium , lii, id est medietas ».
188 LIBER CONTRA MANICHEOS 50 va et impietas eius . Et Psalmista : Odisti omnes qui operantur ini- quitatem . Non ergo fecit Deus eos secundum predictam aucto- ritatem . Ad quod dicimus : Si diabolus est nichil aut omnes visibiles creature, ut notant heretici , sicut in sequentibus osten- 5 detur, ergo secundum predictam obiectionem eorum Deus fecit diabolum et omnes || visibiles creaturas et quicquid est sine ca- ritate , nam eorum que fecit odivit nichil. Sed quia ridiculosa est ipsorum assercio, litteram exponendo dicamus quid sibi vult illa oratio Sapientie . Sic enim debet exponi : Nichil odisti , id est Io non odisti aliquid eorum que fecisti. Ergo, dicunt Manichei, Deus non fecit impium quia odit eum . Ad quod dicimus : falsa est ratio . Nam qui fecit alias creaturas fecit et impium, sicut in eodem libro Sapientia manifestat : Universa , inquit, propter semetipsum operatus est Dominus , impium quoque ad diem ma- 15 lum . Si enim Deus operatus est ipsum ad diem malum , ergo fecit eum . Similiter de operantibus iniquitatem intelligendum est , quos Deus odisse legitur . Quis enim fecerat Saulum cum ope- raretur iniquitatem nomen Domini blasphemando et eius eccle- siam persequendo ? Conversus est ab impietate et nichil in eo 20 mutatum nisi iniquitas, ignorantia et voluntas. Membrum fuerat diaboli et filius ire , conversus ad Christum factus est vas electio- nis, membrum Christi et templum Spiritus sancti . Et quis fecit prodigum filium , qui substantiam suam consumpsit cum meretri- cibus et postea revertens a patre est cum gaudio receptus ? 25 Similiter et de aliis qui vicia relinquentes Christi vestigia sunt secuti . Patet ergo quod sola infidelitas et vicia et peccata sunt que Deus non fecit , que odit in hominibus, propter que punit creaturam suam , id est animas et corpora impiorum . O energumini doctores, cur detrahitis benigno Creatori prop- 30 ter vicia iniustorum ? Tribus enim modis Deus dicitur odire, cum nullum odium sit in eo. Primo non approbando . Unde in libro Sapientie : Omne execramentum erroris odit Deus . Et Psalmista Dilexisti iusticiam et odisti iniquitatem. Et in 5 obiectionem corr.] obitionem C 29 energumini] nergumini pC trahitis corr.] detrahis C 32 execramentum corr.] execrementum C de- 1-2Ps.5,7 26 , 9-11 30-32 7 Cfr Sap. 11, 25 21-22 Act. 9, 15 25-26 Cfr I Petr. 2, 21 22 13-15 Prov. 16, 4 ICor.6, 15,19 17-19 Cfr Act. 22-24 Cfr Lc. 15, 32 Eccli. 15, 13 33 Ps. 44, 8
CAPITULUM X 189 Apocalipsi : Hoc habes bonum , quia odisti facta Nicholaitarum, que ego odi . Et tali odio nullam odit creaturam sed tantum vicia et peccata . Item, odire dicitur malos, id est gratiam suam non apponere sed subtrahere . Unde ipse dixit per Malachiam 5 prophetam Iacob dilexi , Esau autem odio habui . Tali odio odivit Saulem . Et pro hiis odiis dicitur : Odio est Domino impius et impietas eius , quia reprobat vicia et subtrahit peccantibus gratiam suam . Dicitur etiam odire , id est eternaliter punire , secundum quod dicitur odire diabolum et omnes reprobos qui 10 penitenciam agere noluerunt . Dicitur etiam quandoque odire vel irasci temporaliter puniendo, sicut ostenditur in libro Iob et sepius in prophetis . Si enim non odiret impios puniendo , tantum conferret impietas impio quantum iusticia iusto , et ita Deus non reddendo unicuique secundum opus eius videretur iniustus. 15 Si vero dampnandi opus diaboli sunt , ut heretici dogmatizant et Deus punit eos eternaliter in inferno , temerarie videtur facere ut presumptuosus tirannus quia , si fas est dicere , punit eos qui non sunt sui nec ei teneretur in aliquo pro commissis. Et si sunt opus diaboli, ad hoc fecit eos, non fas est dicere ut suam facerent 20 voluntatem, nec possunt Dei facere voluntatem ; nullum enim. opus diaboli potest Domino complacere. Sed falsas insanias omitentes, sanctorum intellectum in hiis et in aliis hauriamus. Sensus enim omnium sanctorum est , qui super hoc tractave- runt, Deum omnipotentem, preter quem non est naturaliter I bonum cum quibusd. codd. S. Script. (W. III, 431 )] om. Vg. 1-2 Apoc. 2, 6 cfr Rom. 2, 6 5Mal.1,2-3 6-7Sap.14,9 14Mt.16,27; 14 Durand de Huesca revient plusieurs fois , dans le Contra Manicheos, sur l'idée de justice et d'équitable rétribution ' à chacun selon ses œuvres' . Voir supra, p. 132, 11, n. ; infra, p. 191, 17-18 ; 225, 10, 11 ; 299, 29-30. Il avait jadis traité le sujet dans le Liber Antiheresis I, 25 , De futura retribucione, M. 31va-32гa ; P1 94-95 : « In evangelio secundum Matheum legitur Ihesum Christum dixisse : Quid prodest homini si universum mundum lucretur, anime vero sue detrimentum paciatur ? Aut quam dabit homo comutacionem pro anima sua ? Filius enim homi- nis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis ; et tunc reddet [h]unicuique secundum opus eius (Mt. 16,26-27 ) . Item, de eodem in Apocalipsi : Ecce venio cito, et merces mea est mecum , reddere unicuique secundum opera sua ( Apoc. 22, 12) . Et iterum : Scribe : beati mortui qui in Domino moriuntur. Amodo iam dicit spiritus ut requiescant a laboribus suis ; opera enim illorum secuntur illos (14 , 13).Etiterum,Apoc.20,12,13;Gal.6,5;ICor.3,8;15,41-42;Ps.61,12-13».
190 LIBER CONTRA MANICHEOS 50vb|| deus, creasse pariter et fecisse corpora et animas omnium tam salvandorum quam dampnandorum. Et ipse misericorditer salvat iustos et iuste propter vicia punit iniustos . Et sic , testantibus sanctis , misericors dicitur et iustus. Et hoc multis sanctorum 5 auctoritatibus comprobatur . Non tamen Deus odit naturam, id est animam et corpus , licet corruptam per vicia puniat iuste. Sicut enim si aliquis homo habens filium || vel amicum quem multum diligeret, tam graviter ipse posset offendere contra eum quod ipsum haberet et odio , sic quodam modo facit Deus odiens 10 in hominibus vicia et peccata . Sed quia non creatura sunt vel aliqua substantia in se vel per se existens , non possunt puniri sine subiecto. Unde, ut Deus appareat iustus, punit propter vicia substantiam viciatam, qui omnia, ut superius dicitur, fecit bona in tempore suo, ut intelligamus omnium creaturarum 15 esse artificem Deum. Omnis autem creatura Dei bona in quantum creatura Dei est , et omnis homo in quantum homo est creatura est , non in quan- tum peccator est . Homo enim constat corpore et anima , que vere Deus fecit. Est ergo Deus creator corporis et anime , et neutrum 20 eorum malum est in quantum Dei factura est, et neutrum prop- ter se odit Deus, quia nichil odit eorum que fecit ; sed propter vicia que non fecit Deus punit iuste animam et corpus, sicut pater vel bonus prelatus propter homicidium vel adulterium vel propter intolerabile nephas tollit suam gratiam ab amico et 25 propter iusticiam, quia meruit , punit eum. Et quia animus est. prestancior corpore et Deus anima et corpore , utriusque conditor et formator non odit in homine quo existit sed tantum peccatum, quod est accidens, quod ipse Deus non fecit sed voluntas hominis prava. Tolle ergo peccatum, dilue vere penitendo et nichil in te 30 est quod odiat Deus. Est autem peccatum hominis vel angeli inordinatio atque perversitas voluntatis, id est a precautiore conditore aversio vel ablusio et ad condita inferiora illicita conversio voluntatis . Odit ergo Deus peccatum , id est reprobat 31 a precautiore corr. ] aprerautiore C 13-14 Eccl. 3, II 21 Sap. 11, 25 I creasse pariter et fecisse, cfr supra, p. 99, 16, note ; 103, 8-9, etc.. 10-11 Cfr supra, p. 121, 26-27 et infra, p. 191, 3-4. 13-14 Cfr supra, p. 185, 29.
CAPITULUM X 191 vel improbat et iuste punit naturam peccato viciatam, nisi vera penitudine emundetur . Peccatum enim, ut diximus , nulla substantia est vel natura , nec res aliqua in se vel per se existens vel in Deo, et ideo non 5 diligitur a Deo nec a Deo factum est , sed est accidens cordi , de quo, teste Dei Filio , procedunt cogitationes male et alia que coin- quinant hominem . Unde in libro Sapientie : Homo quidem per maliciam occidit animam suam. Figulus autem, qui iuxta Apostolum habet potestatem ex eadem massa luti facere aliud vas 10 in honorem et aliud in contumeliam, non odit vasa , id est homines, secundum naturam , id est in eo quod homines sunt , sed in eo quod viciosi sunt et corrupti punit eos , ut corrigantur et solidentur. Quod si facere noluerint dum tempus habent acceptabile , ut vasa ire aptata in interitum conterentur, quos 15 tamen Deus fecit ad usum correctionis aliorum, ut in eis quasi lima ferrum iusti et quasi aurum in fornace quia nolunt con- verti purgarentur, et ipse iustus ostenderetur reddendo eis iuxta opera sua . Et ut sensus Manicheorum appareat stolidus et facilius exufletur, et sensus katholicus ut aurum rutilans 20 elucescat , continuationem sententie illius quam de libro Sapien- tie obiecerunt, in hoc capitulo imprimamus. Sic enim in libro Sapientie Domino dicitur in premissis : Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti . Quia misereris omnium, quoniam omnia potes , et dissimulas peccata hominum 25 propter penitentiam . Diligis enim omnia que sunt, et nichil odisti 5 cordi corr.] corda C 6-7 Cfr Mt. 15, 18 7-8 Sap. 16, 14 8-10 Cfr Rom. 9, 21 13-14 Cfr IICor.6,2 14CfrRom.9,22 16Sap.3,6;cfrEz.22,18sq. 18Ps. 22-23 Sap. II, 21 23-192,2 Sap . 11 , 24-25 . 61, 12 3 Voir ABELARD , Sic et Non CXLIII , Quod peccatum actus sit, non res, et contra (PL CLXXVIII , 1588 A, C). 17-18 Cfr supra, p. 132, 11, note ; p. 189, 14, note. 23-192,21 Pour prouver la justice de Dieu, implacable envers les impies, mais bon dans sa miséricorde , Durand n'a eu qu'à puiser dans l'arsenal scripturaire du Liber Antiheresis II, 4, M 74vb-75va : Sap. 11, 24-12, 16 ; II, 3, M 68bisvb : Sap. 15 , 1-2 (Controverses, IV, 23 ; II , 26) . Dans les deux traités, les citations présentent généralement les mêmes variantes mais ici , l'Antiheresis omet comme la Vg. « aut fecisti » au v. 11 , 25 (M. 75ra) et suit la leçon ordinaire : « iniquorum 'hominum' »» au v. 12, 12 (M 75rb). Voir ci-après, l. 1 et 17 ; infra p. 323, 15-16 21sq. et note.
192 LIBER CONTRA MANICHEOS 51 ra eorum que fecisti ; nec enim odiens aliquid constituisti aut fecis- ti. O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus in omnibus ! Ideoque hos qui exerrant partibus corripis, et de quibus peccant ammonens alloqueris , ut relicta malicia credant in te, Domine. Illos 5 enim antiquos habitatores sancte terre tue, quos exhorruisti quoniam odibilia tibi opera faciebant per sacrificia iniusta , et filiorum suorum necatores sine misericordia , et comestores viscerum homi- num , et devoratores sanguinis, voluisti perdere per manus pa- trum nostrorum . Sed hiis tanquam omnibus pepercisti et misisti 10 antecessores exercitus tui vespas, ut illos paulatim exterminarent. Non quia impotens eras eos similiter exterminare ; sed partibus || iudicans, dabas locum penitentie, non ignorans quoniam nequam est natio eorum et naturalis malicia eorum et quoniam non poterat mutari cogitacio illorum in perpetuum . Semen enim erat maledic- 15 tum ab inicio ; nec timens aliquem, dabas veniam peccatis eorum. Quis enim dicet tibi : quid fecisti ? aut quis stabit contra iudicium tuum ? aut quis in conspectu tuo veniet vindex iniquorum omnium ? Aut quis tibi imputabit, si perierint nationes quas tu fecisti ? Nec enim est alius Deus quam tu, cui cura est de omnibus. Neque rex, 20 neque tirannus in conspectu tuo inquirent de hiis quos perdidisti ; cum sis ergo iustus , iuste omnia disponis . Et paulo post : Tu , Deus noster, suavis et verus es, paciens et in misericordia disponens omnia. Si enim peccaverimus in te , tui sumus , scientes magnitudi- nem tuam, et si non peccaverimus , scimus quoniam apud te sumus 25 computati. Nosse enim te consumata iusticia est : et scire iusticiam et virtutem tuam, radix est immortalitatis , etc. In his verbis potest intelligi manifeste qua de causa dicta fuerint ea que fuerunt ab hereticis opposita ex hoc libro : quia videlicet bonam fecit Deus naturam, sed prava voluntate hominis 30 est corrupta. Tu ergo , lector vel auditor, si non vis dampnabiliter errare et scripturam salutiferam depravare, naturam semper 6 per] medicamina et 9 omnibus] hominibus Vg. 17 omnium] hominum Vg. et Liber Antiheresis, cfr I eorum] horum Vg. aut fecisti om. Vg. add. Vg. 8-9 patrum ] parentum Vg. II similiter] simul Vg. n. p. 191. 2-9 Sap. 12, 1-6 21-26 ibid. 15 , 1-3 9-19 ibid. 12, 8-9, 10-13 19-21 ibid. 12, 14-15 1 Pour les variantes eorum, aut fecisti, cfr supra, p. 182, 8, 9, n. et note précé- dente.
CAPITULUM X 193 errantium a viciis divide, ut cognoscas semper naturam hominis, id est corpus et animam, ab omnipotente Deo salvatore esse fac- tam, et vicia et peccata ab hominibus per suggestionem diaboli propagari. 5 Item, obiciunt Manichei : Didici quod omnia opera que fecit Deus perseverent in perpetuum. Hinc cavillantes dicunt : « Si omnia opera que fecit Deus perseverant in eternum , videtur Deum ea que in hoc mundo sunt transitoria non fecisse ». Ad quos primo cassando falsam opinionem ipsorum dicimus respondendo : 10 Si animas eorum fecit Deus benignus , ut ipsi concedunt, et alia corpora de quibus exierunt , que se recuperaturos ganniunt in seculo boni Dei , et anime seducte sunt a maligno in seculo illo et in hoc mundo abducte, et in hiis corporibus que modo gerunt, que fore opus diaboli dogmatizant , quasi in quodam carcere sunt 15 retruse opera illa, que Deum benignum fecisse asserunt , in eodem statu non sunt nec permanent in eternum , quin pocius mortua sunt illa corpora exanimata , quia non habent animas, si ita est, que vivificent ea . Sed illa opinio nefaria est et irrisione digna. Sed quia ipsi depravando sensum soliti sunt sententias mutilare , 20 ut predicte sententie sensus appareat luculentior , tacita ab eis nequiter et dolose fideliter inseramus . Sic enim dicitur : Didici quod omnia opera que fecit Deus perseve- rent in eternum. Non possumus eis quicquam auferre, nec augere, que fecit Deus ut timeatur . Quod factum est ipsum permanet ; que 25 futura sunt iam fuerunt ; et Deus instaurat quod abiit, etc. Prefato etiam sensui et note katharorum obviat Apostolus et propheta : Tu, Domine, in principio terram fundasti et opera manuum tuarum sunt celi : ipsi peribunt , etc. Si celi qui sunt opera manuum Dei peribunt, non omnia opera que fecit 30 Deus perseverabunt in eternum . Videtur ergo Salomon male 23: I errantium corr.] errantum C divide corr. ] devide C cfr infra, p. 196, a viciis dividentes II recuperaturos ] recuperatores me pC 23 eternum cum multis codd . S. Script. → (Biblia sacra XI , 147 ) ] perpetuum Vg. au- gere cum Theod. ( ibid . ) ] addere Vg. auferre nec augere] addere nec au- ferre Vg. 28 peribunt] perbabunt pC 5-6 Eccl . 3, 14 22-25 Eccl. 3, 14-15 27-28 Hebr. 1, 10-11 ; Ps. 101, 26-27 22-25 Liber Antiheresis II , 3 , M. 68bis rb : Eccl . 3 , 10-15 : « Vidi afflictionem ... Didici... in perpetuum ... Quod factum est... quod abiit », suit la Vg. (Controver- ses, II, 25) .
194 LIBER CONTRA MANICHEOS 51 rb dixisse aut Apostolus et propheta. Sed neutrum eorum male dixisse credendum est, sed allusio internorum in externorum dissonantia est notanda. Liber in quo predicta auctoritas conti- netur et auctor Ecclesiastes appellatur, cuius verba perplexa 5 sunt et in parte obscura . Ecclesiastes enim concionator inter- pretatur, et in contione multa sepe dicuntur a sapientibus in quibus assumunt sepe personas multiplices auditorum. Et in hiis verbis, Spiritu sancto a quo credimus hoc didicisse instigante, videtur suscepisse animum phi || sicorum. Omittentes itaque proli- 10 xitatem responsionis , epitomando sensum proprium deproma- mus. Duas fecit Deus tantum racionabiles creaturas , scilicet ange- licam et humanam , ut ipsum timerent et diligerent , et ei latriam exhiberent . Alias autem creaturas quas fecit in terra subiecit 15 homini. Unde dicitur : Celum celi Domino , terram autem dedit filiis hominum. Et illis operibus Dei augere quicquam non possumus nec auferre nec etiam, teste Christo , stature nostre adicere possumus cubitum unum. Angelicis quoque spiritibus , quos fecit Deus ut timeatur, nichil augere possumus nec auferre 20 et ipsi semper erunt . Terre, quam Deus fecit de nichilo , unde omnia corpora hominum sunt , arbores et iumenta , nichil augere possu- mus nec auferre . Simile de mari et aliis aquis possumus opinari. Licet enim inde procreata et nata in species multiplices dividantur, omnia tamen revertuntur in genus , exceptis corporibus que 25 immensa non permisit pietas consumi a vermibus et corrumpi. Nam in hoc videtur insipientibus ablusio predictorum, quod corpora hominum et iumenta et multa que videntur in mundo, morte resoluta non videntur in eternum perseverare , immo destrui et consumi. 30 Sed si subtiliter inspicerent super hoc dispositionem Primi- 2 internorum] eternorum pc infra n. 10 epitomando corr .] epigomando C, cfr 16 filiis corr.] fililiis C 15-16 Ps.113,16 17-18 CfrMt.6,27;Lc.12,25 20 IIMach.7,28 23-24 Cfr Gen. 1, 24-25 ; Sap. 19, 6 10 Epitomando : à la manière d'un faiseur d'épigramme . FORCELLINI , II, 284 Epitomo est in epitomen redigo ». 26 ablusio, cfr supra, p. 154, 5, note. 30-195,1 Primipotentis : Premier-puissant , mot composé, attesté depuis Apu- lée (IIe s. ap. J.-C.) : «primipotens », d'après ERNOUT-MEILLET, p. 535, s. v. Primus.
CAPITULUM X 195 potentis et fidem adhiberent dictis sanctorum , quos etiam male intelligendo in auctoritatem inducunt, possent advertere omnia que Deus fecit semper manere , non in specie sed in genere unde inicium habuerunt . Unde in libro Sapientie : De terra facta sunt et 5 in terram pariter convertuntur, etc. Licet enim corpora homi- num incinerentur, non tamen penitus anullantur et in nichilum rediguntur, immo esse habent in terra, unde corpus primi homi- nis fuit factum , inde in extremo examine surrectura . De quo infe- rius, auctore Deo , proposuimus pertractare. Alie autem irrationa- 10 biles creature et insensate que de terra facte sunt in genus suum , id est in terra penitus reverse, in ipsam esse semper habebunt . Sed heretici obiciunt dicentes : Christus dixit : Celum et terra transibunt ; non ergo , inquiunt , videtur esse verum quod perseverent in eternum . Sed mente cecati non intelligunt quid 15 transire significat . Non enim transire ibi ponitur pro deesse vel anullari ; Christus quidem sepe transivit de loco ad locum et de mundo ad Patrem, et homines transeunt multis modis, non tamen adnichilantur. Est ergo transire de loco se movendo ad alium locum ire vel de uno statu ad alium mutare . Et sic tran- 20 sient celum et terra, tamen non omnino desinent esse , sed propter 25 vitia et peccata hominum comburentur et postea innovata semper immutabilia permanebunt . Unde in Psalmo dicitur Domi- no creatori Renovabis faciem terre. Et ita, ut predictum est, que fecit Dominus perseverabunt in eternum . Et nota, lector, quod eternum quandoque significat tempus tantum usque ad iudicii diem . Unde dicitur : Dominus regnabit in eternum et ultra . Et alibi : Sepulcra illorum domus eorum in eternum . Quod autem Deus corpus hominis de terra fecerit. et in ipsam postea redegerit , ostendit sapientia in Ecclesiastico 30 dicens : Deus creavit de terra hominem , et secundum ymaginem 5 convertuntur] revertuntur Vg. 24 eternum, cfr supra , p. 193 , 23 , n. 27 sepulcra] sepulchra pC 4-5 Eccl. 3, 20 103, 30 10-11 Cfr Gen. 3 , 19 24 Cfr Eccl. 3, 14 23 Ps. 26-27 Exod. 15, 18 27-28 Ps. 48, 12 12-13 Mt. 24, 35 30-196,1 Eccli . 17, 1-2 4-5 Liber Antiheresis II , 3 , M 68vb-68bis ra : Eccl . 3 , 15-21 ; même variante au v. 20 « convertuntur » (Controverses, II, 25) ; cfr infra , p . 213 , 9-10. 8-9 Cfr supra, p. 139, 16, note.
196 LIBER CONTRA MANICHEOS 51 va suam fecit illum. Et iterum convertit illum in ipsam, et potesta- tem dedit ei eorum que sunt super terram . Et iterum : Omnes homines de solo et ex terra unde creatus est Adam, et per Dei sapientiam dividuntur. Et ex ipsis exaltavit et magnificavit 5 Deus, et in multitudine discipline separavit eos et immutavit vias . Et ex ipsis benedixit et exaltavit et sanctificavit et ad se applicavit. Et ex ipsis maledixit et humiliavit || et convertit illos a separatione ipsorum. Quasi lutum figuli in manus eius, plasmavit illos et dispo- suit. Et beatissimus Iob : Quis ignorat quod omnia hec manus 10 Domini fecerit ? In cuius manus est anima omnis viventis et spiri- tus universe carnis hominis. Apud ipsum est sapientia et fortitudo ; ipse habet consilium et intelligentiam . Si destruxerit, nemo est qui edificet, et si incluserit hominem, nemo est qui ape- riat. Apud eum est fortitudo et sapientia. Qui revelat pro- 15 funda de tenebris , et producit in lucem umbra mortis . Qui multi- plicat gentes et perdit eas et subversas in integrum restituit. Qui immutat cor principum populi, et decipit eos ut frustra incedant per invium. Palpabunt quasi in tenebris et non in luce, et errare faciet eos quasi ebrios , etc. 20 Concordet si potest Manicheus predictas sentencias , quas obiecit stolide fidei orthodoxe, istis subsequentibus , et si Deus mentis eius occulos voluerit aperire , poterit cognoscere veritatem . Nos autem, naturam semper a viciis dividentes, tam bonorum quam malorum animas et corpora ab uno vero et eterno Deo 25 nature facta esse scientes, ad sequentia percurramus . XI DE DUPLICI CREATIONE OPINIO MANICHEORUM Ex premissis , Deo auctore, breviter expediti in sequentibus pravum intellectum Marchionitarum caute adorientes, tractatus 30 eorum sequentia imponamus, claudentes cum Domino nares ne 4 magnificavit corr. ] magnicavit C 6 applicavit corr. cum Vg. ] exaltavit? C IO est cum antiq . vers. lat . (Biblia sacra IX, 124 ) ] om . Vg. 13 nemo cum codd . Corbeiensis, Theod . ( Ibid. , 125 ) ] nullus Vg. 17 populi] terre add. Vg. 18 invium corr.] invivum C 1-2 Eccli. 17, 3 33, 10, 11-13 2-3 Eccli. 33, 10 9-11 Iob 12 , 9-10 3-4 Cfr Eccli. 33, 8 11-14 Iob 12 , 13-14 14-19 Iob 12, 22-25 4-9 Eccli. 14 Iob 12, 16
CAPITULUM XI 197 5 10 15 20 25 fetorem nefandum ipsorum intelligentie pestuosum et hori- bilem hauriamus. Sic enim sequitur post predicta : De compilatione Manicheorum . Et quia creatio quandoque ponitur pro operatione, de creatione bona et mala aliqua dicamus . De mala itaque sic ait Apostolus : Christus, assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et per- fectius tabernaculum non manufactum, id est non huius creationis, introivit. Et si huius, id est presentis creationis, non est, ergo hec, id est presens creatio, mala est, cuius non est tabernaculum quod Christus introivit, quia tabernaculum quod Christus introivit bonum esse credendum est, quia bone creationis . Teste namque Apostolo Deus finxit illud et non homo. Item, in libro Sapientie de creatura mala : Mulieres, inquit, eorum insensate, nequissimi filii eorum, maledicta creatura illorum . Christo vero teste, celum de presenti creatura et terra transibunt, id est penitus deficient et omnia que de eis sunt, sicut beatus Petrus aposto- lus ait : Latet enim illusores, quod celi erant prius et terra de aqua et per aquam consistens Dei verbo ; per quod mundus ille aqua inun- datus periit. Celi autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo repositi sunt, igni reservati in diem iudicii et perdicioni hominum impiorum, etc. usque elementa ignis ardore tabescent. De ipsa terra Apostolus ait : Proferens autem spinas et tribulos, reproba est et maledicto pro- xima, cuius consumatio in combustionem . De sole vero qui est in hoc celo, in libro Sapientie scriptum est : Quid lucidius sole ? et hic deficiet. Etc... Huc usque. Responsio . Nos autem , tantas blasphemias equanimiter non ferentes , quia dicunt celum, terram et ea que videntur in ipsis male crea- tionis esse et Scripturas corrumpendo et adulterando notant 30 Christum , Dei Filium , non in presentem mundum introisse vel venisse, de Dei confisi consilio et auxilio, cuius est presens secu- lum et futurum, qui cor nostrum contra talia intuetur, eos ad hoc 12 homo corr. ] hco C 3 De compilatione Manicheorum in marg. C I 7 illusores ] volentes Vg. 20 reservati, perdicioni, cfr infra, p. 203 , 24, n . 22 maledicto] maledictio pC 25 Huc usque in marg. C 6-8 Hebr. 9, 11-12 Petr. 3, 5-7 ; cfr 8-12 13-14 Sap. 3, 12 22-23 Hebr. 6, 8 15 Cfr Mt. 24, 35 17-21 II 24-25 Eccli. 17, 30 I pestuosum, cfr supra , p . 180, 23 , note.
198 LIBER CONTRA MANICHEOS 51vb|| 15 dicimus refellentes : nulla auctoritas dicit celum hoc visibile vel terram mala esse nec male creationis nec a diabolo facta, sed nocte eorum mendacissi || me sunt et a diabolo, quem in tan- tum venerantur ut ei dominium celi et terre et aliarum creatu- 5 rarum in cordibus suis et verbis tribuant . Comentate, o ex- sufflatores Spiritus sancti, cerriti et exheredatores, quantum in vobis est sancte omnipotentis et individue Trinitatis merito debetis mimi diaboli vocitari , cui tantum defertis . Verum Deum creatorem et Dominum deferentes , ad primam 10 sentenciam Apostoli male depravatam ab ipsis et non in sensu quo dicta fuit ab Apostolo introductam , e vestigio respondemus . Dixerunt in sua ratione Ihesum Christum non introisse in hunc mundum, quod manifeste falsum est , sicut superius in septimo capitulo est probatum. Unde iuxta beatum Iohannem aposto- lum possunt antichristi merito nuncupari . Sentencia quidem Apostoli , qua illud probare conati sunt , non refertur ad illud nec ita Apostolus intellexit ; alioquin contra seipsum dixisset , qui ad Timotheum asserit Ihesum Christum in hunc mundum venisse salvos facere peccatores. Nonne bene hic mundus in quo sunt 20 peccatores est huius creationis ? Est utique . Et in ipsum introivit Filius Dei carnem assumendo de semine David, id est de Virgine gloriosa . Unde dicit idem Apostolus ad Ebreos : Ideo ingrediens mundum, dicit: hostiam et oblationem noluisti , corpus autem aptasti michi, etc. Cum ergo constet Dei Filium , ex semine David, 25 per beatam Virginem hunc mundum intrasse et se visibilem ho- minibus prebuisse , apparet liquido eos predictam auctoritatem, Apostoli corrupisse. Non enim Apostolus ibi mundum vel corpus humanum tabernaculum appellavit sed , loquens fratribus qui ex Hebreis in Christum crediderant de tabernaculo facto in deserto 30 et sacerdotio levitico et sacrificio et holocaustis , sicut in Exodo et in Levitico continetur, nitebatur eis in epistola ostendere ipsum sacerdocium et tabernaculum , sacrificia illa et holocausta, que erant quasi umbra et presagia futurorum, in Christo fuisse 15-17CfrIIoh.4,2-3;IIIoh.7 10,5 24Rom.1,3 25, 9-27, 8 ; Lev. 16 passim. 18-19 Cfr I Tim. 1, 15 22-24 Hebr. 28-199, 2 Cfr Hebr. 8-10, 18 passim ; cfr Exod . 3 nocte ici, sens figuré d'aveuglement, Blaise -Chirat, p. 559 . 13 Cfr supra, p. 160, 19 sq., 27 sq. 28 sq. tabernaculum, cfr infra , p . 200, 23 , 27 , n.
CAPITULUM XI 199 52 ra completa, ut mentes eorum penitus removeret a ritu veteri et cultura. Nec tamen diabolus illa constituit nec mandavit, sed Deus omnipotens , sicut auctore precurante inferius ostende- tur. Et quia in continuatione sententie facile potest intelligi quid sibi velit illud ab hereticis obiectum, precedens ratio hic aposto- lice sententie imponatur. Sic enim dicitur : Tabernaculum factum est primum, in quo erant candelabra, et mensa et proposicio panum que dicitur Sancta . Post velamentum autem secundum tabernaculum , quod dicitur 10 Sancta sanctorum , aureum habens turibulum et archam testamenti circumtectam ex omni parte auro , in qua urna aurca habens manna, et virga Aaron que fronduerat, et tabulc testamenti . Superque erant cherubin glorie obumbrancia propiciatorium : de quibus non est modo dicendum per singula . Hiis vero ita compositis, in priori 15 quidem tabernaculo semper introibant sacerdotes , sacrificiorum officia consumantes ; in secundo autem semel in anno solus pontifex, non sine sanguine, quem offerebat pro sua et populi ignorancia ; hoc significante Spiritu sancto nondum propalatam esse sanctorum viam, adhuc priore tabernaculo habente statum. Que parabola est 20 temporis instantis . Et post paululum : Christus autem, assistens pontifex futurorum bonorum, introivit per amplius et perfectius tabernaculum non manufactum , id est non huius creationis , id est operationis . Non enim legi Christum introisse secundum carnem taberna- 25 culum illud , quia iam destructum fuerat in adventu eius ; nec etiam Iudeos post edificationem templi legitur in ipso taberna- culo hostias obtulisse . Sed in templo salomonico manufacto, quod est huius creationis, introivit Dominus Ihesus et docuit, sicut est superius in primo capitulo demonstratum . Et non 30 introivit cum sanguine alieno sicut sacerdotes Iudeorum , neque ut pontifex cum sanguine vitulorum et yrcorum et cinere vitule, sed proprium || semel fudit sanguinem ad multorum abolenda peccata . Nec negavit Apostolus ibi Christum introisse 3 precurante conjicio ] pricumate C 7-20 Hebr. 9, 2-9 30 Cfr Hebr. 9, 24, 25 27, 28 14 ita corr.] ta C 20-22 Hebr. 9, 11, 12 27-28 Cfr Ioh. 7, 14 29- 31-32 Cfr Hebr. 9, 12-13 32-33 Cfr Hebr. 9, 14, 29 Cfr supra, p. 93, 25-94, II.
200 LIBER CONTRA MANICHEOS tabernaculum manufactum , sed dixit quod intravit tabernaculum non manufactum, in quo subauditur manu hominum factum , nam omnia tabernacula que Christus introivit manus Dei fecit . Licet enim intraverit tabernaculum non manufactum , id est 5 celum, sicut idem Apostolus in eadem epistola ostendit, non tamen dicitur eum non introisse in tabernaculum manufactum . Licet, sicut predictum est, secundum carnem non intraverit illud tabernaculum manufactum , quod iubente Domino per Moysen, Beselehel et Ooliab , viri in talibus peritissimi , fabrica- 10 runt . Et ideo dicitur non huius creationis , id est operationis . Hec enim pronominalis demonstracio ' huius' non demonstrat ibi celum et terram, sed creationem, id est operationem , predicti tabernaculi manufacti secundum quod Apostolus manifestat . Et ut vere cognoscatur quod dicimus ita esse , eodem Apostolo 15 comprobemus . Ait enim Non enim in manufactis sanctis Ihesus introivit, scilicet quando post resurrectionem suam ascendit ad Patrem , que sunt exemplaria verorum, sed in ipsum celum , ut appareat nunc vultui Deo pro nobis. Neque ut sepe offerat semetipsum, 20 quemadmodum pontifex intrat in sancta per singulos annos in sanguine alieno, etc. Et ex precedenti et ista sententia Apostoli manifeste datur intelligi qualiter intelligi debeant verba illa . Sed quia hoc nomen tabernaculum multis modis intelligitur in Scripturis, ostendamus Dei Filium Dei manu facta tabernacula 25 introisse . Beata virgo dicitur tabernaculum ; unde in libro Sapientie : Qui creavit me requievit in tabernaculo meo . Caro Christi ; unde in Psalmo : In sole posuit tabernaculum suum. Corpus humanum ; unde apostolus Petrus : Certus sum quod velox est 30 depositio tabernaculi mei , secundum quod Dominus Ihesus Christus significavit michi. Mens humana ; unde Iob : Deus erat in tabernaculo meo . Et sacra Scriptura dicitur tabernaculum 9 Ooliab corr.] Eliab C 1-2 Hebr. 9, II 9, 24 8-10 Cfr Exod. 36, 1-2 10 Hebr. 9, II 18-21 Hebr. 9, 24-25 27 Eccli. 24, 12 28 Ps. 18, 6 31 II Petr. 1, 14 31-32 Iob 29, 4 16 Hebr. 29- 27 sq. Caro Christi ... corpus humanum ... mens humana, cfr ALAIN DE LIlle, Summa quot modis, s . v. Tabernaculum (PL CCX, 965 A-B) : « Dicitur humana Christi natura... corpus humanum... habitaculum mentis ... ».
CAPITULUM XI 201 52 rb et protectio divina ; ecclesia presentis temporis ; unde beatus Iohannes in Apocalipsi : Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis . Celum, id est requies sempiterna ; unde in Psalmo Domine , quis habitabit in tabernaculo tuo aut quis 5 requiescet in monte sancto ? Et hoc est tabernaculum de quo dixit Apostolus non manu factum, quod intravit Ihesus quadra- gesimo die resurrectionis sue , sicut discipuli manifestant . Et pro omnibus istis tabernaculis dicit Psalmographus ad amorem cele- stium nos hortando : Quam dilecta tabernacula tua , Domine virtu- 10 tum , etc. Omnia ista tabernacula sine obstaculo manus Domini fecit . Preterea, in tabernaculo manufacto Veteris Testamenti , de quo mentionem fecimus , habitavit Deus ; unde in Psalmo : Deus repulit tabernaculum Silo , tabernaculum suum ubi habitavit in hominibus, etc. Nec fecit illud diabolus nec male fuit crea- 15 tionis, sed iubente Domino Deo manu predictorum artificum fabre factum, sicut in Exodo declaratur . Item , ad sequentem sententiam Sapientie quam depravant dicimus quod non celum , sol , luna et sidera , terra , mare et ea que continentur in ipsis per se sunt maledicta, sed peccatis exigen- 20 tibus maledictionem Dei merentur homines impii peccatores. Quod satis superius est ostensum et in hac sententia quam habe- mus pre manibus indicatur, que sic incipit : Qui abiecit sapientiam et disciplinam infelix est ; et vacua est spes illorum, et labores eorum sine fructu, et inhabitabilia opera illorum. Mulieres eorum insen- 25 sate, nequissimi filii eorum, maledicta creatura illorum , etc. Querendum est que sit creatura eorum maledicta et quis male- dicens creaturam illam et quare . Non potest dici in veritate quod celum , terra , mare et ea visibilia que continentur in ipsis sint creature || illorum, cum unus solus sit omnipotens Creator 30 omnium que videntur. Si dicunt quod infantes carnales quos gignunt sunt maledicta creatura illorum , ergo ipsi habent potes- tatem creandi infantes, quia creatura illorum sunt si ab ipsis creati sunt , quod non est concedendum . Multi sunt enim in seculo divites et potentes qui , si possent , libentissime crearent vel face- 35 rent infantes , sed nequeunt , immo inviti sine liberis moriuntur. 24 inhabitabilia ] inutilia Vg. 29 sint creature corr. ] sit creatura C 13-14 Ps. 77, 60 2-3Apoc. 21, 3 4-5Ps. 14,I 9-10Ps.83,2 15-16 Cfr Exod. 25, 8-27, 21 22-25 Sap. 3, 11-13
202 LIBER CONTRA MANICHEOS Unde patet quod infantes non sunt creatura illorum vel factura sed Dei, sicut ostenditur per prophetam : Scitote quoniam Domi- nus ipse est Deus ; ipse fecit nos et non ipsi nos . Et Ysayas : Nunc, Domine Deus, Pater noster es tu, nos vero lutum. Tu fictor 5 noster, et opera manuum tuarum omnes nos . Et beatus Iob Domino ait : Manus tue fecerunt me et plasmaverunt me totum in circuitu, etc. ΙΟ Item, si infantes sunt maledicta creatura eorum, queritur a quo sit maledicta . Si dicunt a diabolo , nichil est dictu. Non enim 10 diabolus maledicit impios sed, si fas est dicere , pocius benedicit, quia eius faciunt voluntatem . Si dicunt quod parentes maledicunt eos vel ipsi maledicunt se ipsos , velut insufficiens potest et frivo- lum reputari. Si dicunt quod Deus maledicit eos, quod non solent concedere , scilicet quod Deus benignus quicquam maledicat , 15 queratur causa cum ipse nichil maledicat iniuste. Ab ipso ergo dictore horum verborum audiamus causam : non sane ob aliud nisi quia abiecerunt sapientiam et disciplinam , unde sunt infelices . Et quia dixerunt cathari in ratione sua quod creare quandoque pro facere invenitur, quasi concedendo dicimus eis 20 creaturam in hoc loco pro factura vel opere poni. Que est ergo creatura vel opera illorum maledicta ? Profecto non alia nisi cogitationes male, verba iniusta et opera iniquitatis , que coin- quinant hominem . Et talem creaturam maledicit Deus prohiben- do, reprobando et eternaliter puniendo , sicut est superius in 25 precedenti capitulo exaratum . Item , ad hoc quod dicunt Dominum Ihesum dixisse de presenti creatura Celum et terra transibunt, dicimus Dominum vere dixisse de terra ista quam modo possident impii peccatores et de celo, non de illo sidereo firmamento in quo posuit Deus stellas, 30 sed de illo celo aereo in quo volitant aves . De quo ait Veritas I infantes add. in marg. C 2-3 Ps. 99, 3 22-23 Cfr Mt. 15, 18-20 4-5 Is. 64, 8 6-7 Iob 10, 8 17 Prov. 1, 2 27Mt.24,35;Mc.13,31;Lc.21,33 4-7 Liber Antiheresis : Is. 64, 8 ; Iob 10, 8 ; cfr supra, p. 173, 8-11, note et P. 174-175, n. 18-19 Bien avant Burci , Durand relève l'ambiguïté de la formule 'creare et facere' dans le raisonnement des cathares . Cfr supra, p. 99 , 16 , note et notre travail Un traité cathare , p. 71-72 et notes. 25 Cfr supra, p. 188, 29-189, 22 ; 190, 25-191, 13.
CAPITULUM XI 203 52 va apostolis suis : Respicite volatilia celi , quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester celestis pascit illa. Nonne vos magis pluris estis illis ? etc. Unde et philoso- phus : « Celum non animum mutant qui transmare currunt » . In 5 quo celo dicuntur kachodemones habitare. Unde Christus loquens de semine quod cecidit secus viam dixit : Et volucres celi comede- runt illud, etc. Ad hoc quod dixerunt ipsi : Celum et terra tran- sibunt, id est penitus deficient, dicimus eos non dicere veri- tatem. Nunquam enim celi et terra deficient quin sint semper, Io licet transeant in meliorem statum post combustionem, sicut in precedenti capitulo est breviter declaratum. Transibunt ergo mutatione, unde Apostolus et propheta : Mutabis , inquiunt , eos et mutabuntur. Et alibi : Renovabis faciem terre . Nam prop- ter peccata hominum celum et terra et opera que in ea sunt 15 exusta postea innovabuntur, sicut inferius ostendetur. Sed in hoc nulla controversia quod , Domino ad iudicium veniente , ignis precedens eum exuret terras et pontum polumque. Quan- tum enim aque diluvii occupaverunt in tempore Noe , tantum ignis in iudicio concremabit . 20 Et hoc ostendit beatus Petrus apostolus dicens : Latet enim eos hoc volentes, quod celi erant prius , et terra , id est separata de aqua || et per aquam consistens Dei verbo , per quem ille mundus tunc aqua inundatus periit . Celi autem qui nunc sunt et terra eodem verbo repositi sunt, igni reservati in diem iudicii et perdicioni 25 impiorum hominum , etc. Nota , lector, quod ' celi qui nunc sunt et terra eodem verbo Dei repositi sunt , per quem tunc mundus ille aqua inundatus periit' . Unde patet unum eundemque esse Dominum Deum qui aquis diluvii genus humanum destru- xit et iudicaturus est seculum per ignem . Celum itaque 6 dixit] duxit pC 15 sicut corr. ] sic C 22-24 quem, reservati, per- ditioni, cum quibusd . codd . S. Script . (W. III , 329) ] quae, servati, perditionis Vg. 1-3 Mt. 6, 26 3 Philosophus, scilicet HORATIUS, Epist. I, 11 , 27 (éd . F. VILLENEUVE, coll. G. Budé, 3e éd., Paris, 1955, p. 87) 6-7Lc.8,5 12-13 Hebr. 1, 12 ; Ps. 101, 27 20-25 II Petr. 3, 5-7 28-29 Cfr Lc. 17, 27 13 Ps. 103, 30 29 Cfr Is. 66, 16 5 Kachodemones, cfr supra, p. 186, 19 et note. 10-11 Cfr supra, p. 195, 21-22 et infra, p. 280-281 sq. 15 Cfr supra, p. 195, 21-22 ; et infra, 1. 20 sq.; p. 265, 35 sq.; p. 280, 8-10, 19-22 ; 281, 7 ; 285, 12-19.
204 LIBER CONTRA MANICHEOS transibit et terra id est in melius mutabuntur. Sicut enim silex combusta transit in fornace in vitrum, flores volente Deo labore apum in favum et mel, mena relegata face in argentum , sic celum aereum et terra munda per ignem , ablatis omnibus 5 impiis et nocivis, erunt nova. Pro quo idem apostolus in subse- quentibus dixit : Novos vero celos et novam terram secundum pro- missa ipsius expectamus , etc. Celi enim novi et terra illa de qua locutus est Petrus nondum sunt nisi in dispositione Dei , qui teste Sapientia fecit que futura 10 sunt, nec erunt donec ista que modo sunt comburantur. Nec aliam facturus est Deus terram, sed eliminatis impiis et peccato- ribus, a peccatorum sordibus et immundiciis emaculata eadem renovabitur immobiliter permansura . Nunquam enim desinet quin semper sit in substantia sui . Unde Sapientia : Generatio 15 preteriit et generatio advenit , terra autem in eternum stat. Et in Psalmo dicitur : Qui fundasti terram super stabilitatem suam , non inclinabitur in seculum seculi, id est non desinet esse in hoc seculo neque in futuro . Si terra illa nova modo est materialis et celi novi, ut kathari dogmatizant, dicant que est terra vetus 20 cuius respectui illa dicitur nova . Si concedunt quod hec materialis et visibilis nobis , ut est verum, ergo prior fuit ista quam alia et ideo dicitur vetus. Si dicunt : « Quando fuit facta ista, et illa » , ergo contemporanee sunt , nec potest iure dici illa terra nova magis quam ista si fuerunt insimul facte . Si dicunt quod celum 25 novum et terra nova prius fuerunt facta quam ista , et est verum , ergo pocius terra ista deberet dici nova quam illa , et ita , secun- dum notam eorum , fecit Deus hanc terram invisibilem et non illam . Si autem concedunt , sicut verum est , hanc terram transito- riam primam esse, dicimus et nos illam terram novam et celum 30 novum nondum esse nisi in dispositione Dei , qui fecit que futura sunt. Quod beatus Iohannes prophetando in Apocalipsi evidenter ostendit dicens : Vidi celum novum et terram novam ; primum enim celum et prima terra abiit, et mare iam non est, etc. Et I silex] felix pC 6-7 II Petr. 3, 13 103, 5 9-10 CfrEccl. 1, 9 14-15 Eccl. 1, 4 32-33 Apoc. 21, I 16-17 Ps. 3 mena: « fodina, mine » (de métal), Du Cange, V, 337. Cfr infra, p. 280, 11.
CAPITULUM XI 205 52 ub ideo dicimus terram illam novam materialem, quam sancti pos- sessuri sunt post iudicium , nondum esse . Et quia Apostolus ostendit eam esse futuram dicens : Non enim angelis subiecit Deus orbem terre futurum, de quo loquimur : si futurus est , ergo 5 nondum est, et si est non est futurus , salva previdentia Dei . Ad hoc autem, quod opponunt quod de terra ista dictum sit illud Apostoli : Proferens spinas et tribulos , reproba est et maledicto proxima, cuius consumatio in combustionem, dicimus et nos : si ista terra reproba est et maledicto proxima , dicant cathari quis 10 reprobavit et maledixit eam . Si dicunt quod diabolus , ergo non erat reproba vel maledicta antequam ipse reprobasset eam , et si reprobat et maledicit proferentem spinas et tribulos , videtur quod debeat benedicere , si potest, proferentem ordeum et frumentum . Si dicunt quod Deus reprobat eam , ergo quia profert 15 spinas et tribulos eam reprobans maledicit , ergo benedicit profe- rentem uvas et ordeum et frumentum , et ita Deus omnipotens benedicit et maledicit , quod non || concedunt cathari gothi . Sed revera ipse iustos misericorditer benedicit et iuste impios maledicit , sicut Moyses in Genesi ostendit Deum dixisse primo 20 homini post peccatum : Maledicta terra in opere tuo, spinas et tribulos germinabit tibi , etc. Et bene dixit in opere tuo , non « in opere meo » . Item , si hec verba Apostoli de terra hac visibili intelligunt esse dicta, necesse est fateantur, secundum precedentia verba Apo- 25 stoli, eandem terram visibilem a Domino benedictam . Ait enim Apostolus Terra enim sepe super se venientem bibens imbrem et generans herbam oportunam illis a quibus colitur, accipit bene- dictionem a Deo. Proferens autem spinas et tribulos reproba est, etc. Et quamvis congrue possit intelligi utrumque de hac terra 30 visibili frugifera et infructuosa , quarum neutram fecit diabolus sed Deus omnipotens sanctus et verus, tamen propter preceden- tem rationem que in eadem epistola legitur , de mentali terra non incongrue illud possumus intelligere esse dictum . De qua terra ait 24 dicta corr.] dictum C 3-4 Hebr. 2, 5 7-8 Hebr. 6, 8 20-21 Gen. 3, 17, 18 26-28 Hebr. 6, 7-8 17 Durand précise bien que ce sont les cathares de Gothie , c'est-à-dire ceux du Bas-Languedoc. Cfr supra , p . 119, 15 : Gothie.
206 LIBER CONTRA MANICHEOS Christus : Semen quod cecidit in terram bonam ortum fecit fructum centuplum. Ipsa enim terra, bibens imbrem divine gratie et predicationis sancte, accipit benedictionem. Illa autem terra mentis humane , que spinas profert malarum cogitationum et 5 tribulos viciorum , reproba est et maledicto proxima , etc. Et quia auctore Domino inferius ad opposita de terra sumus in parte aliter tractaturi, nunc de terra tacendo minus dicta distulimus respondere . Ad hoc autem quod obiecerunt de sole visibili , qui est in hoc 10 celo illud Sapientie esse dictum, cominus respondemus : sol iste visibilis defecit quando obscuratus est in obitu Salvatoris , sicut evangelista ostendit , et multociens eclipsim paciens dicitur defecisse ; et in iudicium Dei Filio veniente , sicut evangeliste ostendunt, sol obscurabitur et luna non dabit lumen suum . Et 15 licet hoc mistice possit apte intelligi , tamen immensitate clari- tatis Domini Ihesu Christi obscurabitur sol et luna, sicut splendor solis modo redderet obscurum lumen accense scindule in aperto . Non tamen penitus desinet esse nec ' deficere' ibi Sapientia posuit pro anichilari vel anullari , sed sicut dictum est pro eclipsi ; sed 20 quia non bene litteram intelligunt , sensum destruunt et corrum- punt. Et cum creatorem Deum verum oderint , quasi cecus pal- pando, queritant occasiones intolerabiles quibus eum satagant blasphemare. Solem enim istum licet defecerit et deficiat , sicut predictum est , non fecit malignus sicut Manichei heresiotas 25 suos impiant et dementant , sed Deus omnipotens , qui bonus est 6 auctore] uctore pC 1-2Lc.8,8 24, 29 2-5 Cfr Hebr. 6, 7-8 10-11 Cfr Lc. 23 , 45 1 4 M t . 5-7 Cfr infra, sur la terre, p. 246-248, passim. 9-10 Tractatus, cfr supra, p. 197, 24 : Eccli, 17, 30. 17 scindule, pour scandula : poutre ; ici , brindille de bois , chandelle . ISIDORE, Etymologiae XIX, 19 , 7 ( éd . LINDSAY) : « Scindulae, eo quod scindantur, id est dividantur ». PAPIAS, f. y 3va : « Scindulae dictae que scindantur id est dividantur Scandulae vulgo » . Osbern , p. 566 : « Scindilae, candelae, eo quod saepius scindantur ». · Catholicon , f. 206гa . Selon Durand (1. 14-19 ) : « Bien que cela puisse être très bien compris mystiquement, cependant, à cause de l'immense lumière du Seigneur Jésus -Christ, le soleil et la lune seront obscurcis comme maintenant la splendeur du soleil rendrait obscure la lumière d'une chandelle allumée en plein jour ». 24 heresiotas, cfr supra, p . 89, 5 , note.
CAPITULUM XII 207 53 ra vere, cuius misericordia in eternum . Unde in Psalmo : Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in seculum vel in eternum misericordia eius. Et paulo post : Qui fecit luminaria magna, solem in potestatem diei , lunam et stellas in potestatem noctis, etc. 5 Ipsius enim est sol et ipse facit eum oriri . Unde ipsa Veritas in evangelio suis discipulis ait : Estote perfecti , sicut et Pater vester celestis perfectus est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos . Si autem volunt Manichei notare , diffugia queritantes , solem 10 esse Christum , quia dicitur Deum Patrem dixisse per Malachiam prophetam Et orietur vobis timentibus nomen meum Sol iusti- cie, et impii, teste Sapientia , in fine dicturi sunt conquerendo : sol intelligentie non ortus est nobis , notent quia non nisi timenti- bus eum ortus est Sol iusticie , Ihesus Christus . Et tamen Sol ipse 15 defecit in cruce moriendo. Unde dicitur per prophetam : Defecit sol in meridie, quod de utroque sole potest intelligi , id est de Christo et de isto sole qui illuminat diem . Unde beatus Matheus in passione Salva|| toris legitur dixisse : A sexta autem hora tenebre facte sunt per universam terram usque in horam nonam. Et 20 alius evangelista ait : Et obscuratus est sol, et terra mota est, etc. Sed uterque resumpsit splendorem , divina potencia operante . Sol enim iusticie , paciens pro nobis eclipsim, in defectu dedit effectum salutis omnibus qui crediderunt vel credituri sunt in eum , qui devicta morte surrexit et ultra non deficiet umquam . 25 XII DIFFUGIUM HERETICORUM DE HOC NOMINE << OMNI » , QUOD DICUNT DUPLICITER TENERI Dominus dicit in evangelio : Attendite a falsis prophetis , qui veniunt ad vos in vestimentis ovium , intrinsecus autem sunt lupi 30 rapaces, etc. Quia ovis simplex est animal, per vestimenta 2 in seculum cum Ps. Rom. (éd. R. WEBER, p. 328)] om. Vg. Cfr n. infra 15 defecit ] occidit Vg. 1-3 Ps. 135, I II-12 Mal. 4, 2 20 Lc. 23, 45 3-4Ps.135,7,8,9 13Sap.5,6 Mt. 27, 51 6-7 Mt. 5, 48 16Amos8,9 28-30 Mt. 7, 15 7-8 Mt. 5, 45 18-19 Mt. 27, 45 1-4 Cfr supra, p. 176, 22-24, n.; et infra, p. 246, 28 sq., note.
208 LIBER CONTRA MANICHEOS ovium notans Christus ypocrisim significavit velamen malicie libertatem. Si enim que dicunt Marchionite omnia essent mala, facilius cogniti vitarentur, et si omnia que docent vel predicant essent bona, non a fide abluderent orthodoxa. Miscendo itaque 5 amarum dulci et lucem tenebris involvendo, imprudentes pessi- mant et incautos . Volentes ergo duos creatores , unum bonum et alterum malum, ostendere , ad quod in omnibus rationibus sui libri eorum hanelat intencio, quia auctoritatem sacre Scrip- ture non inveniunt , moliuntur propter corruptionem et deteriora- 10 tionem , que inflicta est quibusdam creaturis propter vicia homi- num et excessus, ostendere omnes duplices esse realiter creaturas, et has que videntur temporales a maligno esse creatas , contuma- citer latrant . Et cum eis auctoritates sanctarum Scripturarum obiciuntur in quibus dicitur Deum creasse omnia et fecisse, ad 15 instar Prothey vel leporis divorcia et sicut anguilla lapsus multi- plices queritantes, dicunt et ita in suis tractatibus interponunt : 20 25 30 De compilatione Manicheorum . Sed quoniam plures ignorant quod Scriptura sacra ' omnia' vocat, nos vere dicimus quod plerumque omnia bona tantum et spiritualia dicit, quandoque etiam mala tantum et peccata . De bonis ac spiri- tualibus dictum esse creditur quod Apostolus ait ; Quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis corporaliter habitare, et per ipsum reconciliari omnia, pacificans per sanguinem crucis eius sive que in celis, sive que in terris sunt in ipso. Non autem est credendum quod omnia que in hiis terris sunt per Christum in ipsum reconciliarentur, nam in maxima discor- dia cuncta hec fere existere videntur. Similiter Dominus sola bona ac spiritualia omnia vocavit cum dixit : Et ego, si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum . Christus namque a terra exal- tatus non traxit ad se omnia que sunt in hoc mundo, in quo sunt I significavit corr. ] signicavit C 17 De compil . Manich. in marg. C 21-24 Cfr Col. 1, 19-20 ; 2, 9 28-29 Ioh. 12, 32 8 hanelat, pour anhelat. Voir Introduction, ch. II, p . 52 B. Cfr supra, p. 107, 11; infra, p. 280, 1. 13-16 « Et lorsque on leur objecte les autorités des saintes Écritures selon lesquelles Dieu a créé et fait toutes choses , à l'instar de Protée ou des zigzags du lièvre et comme l'anguille cherchant constamment de multiples dérobades, ils parlent et s'expriment ainsi dans leurs traités » .Ꭰ 14 creasse... et fecisse, cfr supra, p. 99, 16, note ; p. 202, 18-20, n.
CAPITULUM XII 209 53rb 5 10 15 plurima inmunda et prorsus fugienda et cavenda. Et idem alibi : Omnia michi tradita sunt a Patre meo. Et Iohannes in evangelio : Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nichil . Quod autem de spiritualibus et bonis hoc dixerit Iohannes, subsequenter adiungit : Quod factum est, in ipso vita erat. Similiter, omnia esse dicuntur de malis et peccatis, iuxta quod Apostolus ait : Omnia detrimentum feci et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam. Et Salomon : Vanitas vanitatum et omnia vanitas . Et iterum : Vidi cuncta que fiunt sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus . Et iterum : Cuncta subiacent vanitati et omnia pergunt ad unum locum . Sic itaque probatur quod omnia quandoque in divinis Scripturis eterna esse dicuntur, quandoque temporalia, et ideo hoc nomen ' omnia' dupliciter accipitur, iuxta illud Sapientie : Omnia duplicia : unum contra unum . Etc ... Huc usque. Ad premissa responsio . Nos autem , auctore Spiritu sapientie , in hiis sicut in aliis decep- tionem notam eorum, quam sicut venenum haspidum infundunt cordibus imprudentum , diluere opinantes, dicimus ad pre- 20 missa Nullus litteratorum ignorat significationes huius dictionis 'omnia' , sed nichil valet nota eorum quoad hoc ad quod nequiter notaverunt . Licet enim in Scripturis multis modis accipiatur, non tamen alicubi in veritate accipitur ut creatione vel potencia Dei excludat aliquam visibilem aut invisibilem creaturam , sicut 25 heretici in sua antifrasi notaverunt . In omni enim sua positione ' omnia', id est ubicumque ponitur congrue, per subiectum suum subsequens vel precedens vel ex ipsa ratione iuxta posita cognosci potest quid significet vel qualiter teneatur. Ad primam sentenciam Apostoli dicimus eis non dixisse Apo- 30 stolum de bonis et spiritualibus tantum . Boni enim spiritus angelici non fuerunt reconciliati Deo , quia nunquam cum eo in aliqua discordia extiterunt, nec malos spiritus angelicos , in quibus Deus 14 Huc usque in marg. C 21 ad add. sup. lin. C 23 ut]utviapC 3,8 42, 25 2Mt.11,27;Lc.10,22 3Ioh.1,3 5Ioh.1,3-4 8-9 Eccl. 1, 2 9-10 Eccl. 1, 14 10-11 Eccl. 3, 19-20 18-19CfrPs.13,3;Rom.3,13 7-8 Phil . 14 Eccli. 20-22 « Aucun lettré n'ignore le sens de ce mot ' omnia', mais la remarque (des hérétiques) ne vaut rien quand au sens abusif qu'ils lui ont attribué ». Sur la construction de cette phrase, voir Introduction , ch. II, p. 58, n. 5.
210 LIBER CONTRA MANICHEOS reperit pravitatem, sibi voluit reconciliari . Constat ergo solum humanum genus, id est peccatores qui ad fidem et opera Christi conversi sunt, per mortem Christi fuisse reconciliatos. Apostolus enim ait : Christus pro impiis mortuus est. Et Petrus ait quod 5 ipse Christus iustus pro iniustis mortuus est, ut nos offeret Deo. Patet ergo quod boni tantum et spirituales non debeant intelligi ibi, in hac dictione ' omnia' , cum dixit Apostolus : Et per ipsum reconciliari omnia. Christus enim dixit : Non veni vocare iustos sed peccatores ad penitentiam . Boni namque et spirituales viri 10 reconciliati erant Deo per fidem et operationem bonam . Quod autem sequitur : Pacificans per sanguinem crucis eius, sive que in celis, sive que in terris sunt in ipso , clarum est et apertum . Humanum enim genus tam propter originale quam actualia peccata in maxima discordia erat cum Deo et angelis sanctis , 15 quam Christus per sanguinem suum removens, ut idem Apostolus ostendit, pacem inter Deum et homines et angelos reformavit , qui in eum credere voluerunt . Et hoc est quod dicit Apostolus quod Pater voluit omnia per Filium reconciliari, id est humanum genus , quod alibi dicitur omnis creatura . Unde Christus apo- 20 stolis : Predicate evangelium omni creature, id est omni homini , per quem facta est omnis creatura que sub celo est et quandam habet similitudinem cum omni creatura. Ad hoc autem quod notant kathari maximam discordiam esse in cunctis fere que in hiis terris existunt , et ideo quasi probare 25 intendunt ea Dominum non fecisse , dicimus : Si hec est proba- bilis ratio Deum, qui bonus est , non fecisse ista temporalia que videntur, quia discordia est in quibusdam, eadem ratione proba- bile est Deum benignum non fecisse animas katharorum, quia inter se dissenciunt et se ipsos ad invicem condempnant, sicut nos 30 et maxima pars populi , tam clerici quam layci , vidimus et audivi- mus ab ipsis in Carcassonensi , et Tolosanensi , Albiensi diocesibus 4Rom.5,6 11-12 Col. I, 20 I Petr. 3, 18 7-8 Col. 1, 20 18-19CfrIICor.5,18,19;Col.1,20 8-9 Lc. 5, 32 20 Mc. 16, 15 31 Durand a déjà parlé des provinces de Gothie et d'Aquitaine (supra, p . 119, 15 sq., n .) . Cette fois , il délimite l'hérésie aux diocèses de Carcassonne , Toulouse, Albi. Dans les divisions ecclésiastiques de la France mérovingienne et carolin- gienne, l'évêché d'Albi dépendait de la Première Aquitaine, archevêché de Bour- ges ; ceux de Carcassonne, Toulouse, de la Première Narbonnaise, archevêché de Narbonne. Au début du XIIIe siècle , malgré les transformations politiques de ces régions, les cadres ecclésiastiques subsistent, et les trois diocèses ressortissent
CAPITULUM XII 211 manifeste. Preterea Greci manichei dissenciunt a Bulgariis et ab utrisque dissonant Drogovethi . Si discordia ergo ostendit Deum non fecisse ista que videntur in mundo , manifesta ratio erit Deum non fecisse eos. Quod si verum est , nunquam salvari 5 poterunt in eternum . Si enim est aliqua creatura quam Deus non fecit , nunquam regnum Dei poterit adipisci . Nos autem, irridendo merito stulticiam ipsorum, dicimus unum Deum fecisse omnes visibiles et invisibiles creaturas. Item, ad hoc quod dicunt Christum dixisse de bonis et spiritua- 10 libus : Omnia traham ad me ipsum, dixisse non concedimus ita . 53 va Ipse enim bona et spiritualia secundum divinitatem omnia habebat cum Patre et Spiritu sancto ; sed traxit ad se peccatores pro quibus venerat, sicut dixit . Sed hoc ad humanitatem potest referri sicut et illud : Omnia michi tradita sunt a Patre meo . 15 Nam secundum naturam divinam omnia creavit et fecit cum Patre et Spiritu sancto , tam visibilia quam invisibilia , et omnia erant sua. Sed quia prothoplastus Adam, cui Deus potestatem et dominium dederat eorum que sunt super terram, peccando gratiam Dei demeruerat et se amico serpenti subdiderat et rerum 20 amiserat potestatem, necesse fuit ut homo sine peccato nasceretur in terra, qui ipsum serpentem fortem armatum contereret, vinceret et alligans eum spolia tolleret et obsessam civitatem sua sapientia liberaret . Et ita ipsi homini Ihesu Christo , qui ita mira- biliter triumphavit per mortem crucis , expulso principe iniusto, 25 tradita est potestas omnium celestium, terrestrium et inferno- rum . Et sic Christus exaltatus in cruce sua sponte traxit ad se non solum salvanda , sed etiam potestatem et dominium omnium rerum quam semper habuit secundum deitatem . Unde frequenter legitur quod apostoli et discipuli eius in nomine Christi 21- 7-8CfrCol.1,16 10Ioh.12,32 14Mt.11,27;Lc.10,22 22 Cfr Apoc. 20, 2 23-26 Cfr Phil. 2, 8-11 29-212,2 Cfr Ioh. 14, 13 ; Act.16,18;19,13etsq. toujours à leurs métropoles respectives. C'est pourquoi , l'auteur a bien marqué précédemment que l'hérésie infecte la province d'Aquitaine, où se trouve la circonscription diocésaine d'Albi. L'évêché de Toulouse , démembré en 1295, restera attaché à la province ecclésiastique de Narbonne jusqu'en 1317. Voir A. MIROT, Manuel, t. II, p. 313-317. I Sur les trois églises d'Orient , cfr supra, p. 138, 31-139 , 2 , note. 17 prothoplastus, cfr supra, Prologus , p . 66-67 , 12 , note. 19 demeruerat, cfr supra, ibid. , p . 68-69 , 16, note.
212 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 imperabant inmundis spiritibus et fugabant verbo serpentes et dira animalia mitigabant et multa hiis similia faciebant . In quibus manifeste apparet Christum traxisse ad se non solum salvanda, verum non salvandorum etiam potestatem. Item , ad hoc quod dicunt Iohannem dixisse : Omnia per ipsum facta sunt tantum de bonis et spiritualibus, dicimus quod non est ita. Non enim sola spiritualia fecit , sed etiam animalia et terrestria fecit , omnia visibilia et invisibilia in celis et in terra ; non tantum ea que bona sunt , sed etiam que sunt mala, sicut Io inferius in decimo quarto capitulo ostendetur. Non dico quod fecerit ipse peccata, sed substancias malas , id est vicio viciatas. Bona enim et mala, teste Sapientia, a Deo sunt . Et Christus : Si vos, cum sitis mali , nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester celestis dabit spiritum bonum petentibus se. 15 : Item, ad hoc quod dicunt Apostolum dixisse de malis et pec- catis Omnia detrimentum feci, etc. , dicimus non Apostolum vocasse ' omnia' vicia et peccata sine aliquo additamento mani- festo . Nec ibi ' omnia' est positum pro peccatis , quod etiam conti- nuatio sentencie evidenter ostendit, sed ritus Iudeorum qui se 20 gloriabantur de carnali nativitate , quia fuerant de generatione Abraham , Isahac et Israel , et de circumcisione carnali et ceteris legis carnalibus observanciis , que carnaliter observata post Salvatoris adventum nichil conferunt ad salutem. Similiter omnes divicias mundi estimavit esse detrimentum, ut Christum 25 lucrifaceret. Et hoc est quod dixit : Omnia detrimentum feci, id est omnia predicta de quibus mentio facta est iudicavi esse detrimentum , id est impedimentum ire volentibus ad Deum, cum in solo Ihesu Christo totam spem suam ponere debeant et amo- 30 rem . Item , dicimus Salomonem non vocasse vicia tantum et peccata 'omnia', cum dixit : Et omnia vanitas , sed mutabilia que viden- I serpentes] serpentis pC 386)] de celo Vg. 14 celestis cum uno cod. S. Script. (W. I, 5-6 Ioh. 1, 3 13-14 Lc. 11, 13 16 Phil. 3, 19-23 CfrMt.3,9; Lc.13,28;Rom.9,7-8 25Phil.3,8 31Eccl. 1,2 10 Cfr infra, ch. XIV p. 228 sq. 25 Liber Antiheresis II, 3, M 67vb : Phil. 3, 8 (Controverses, II, 22) ; cfr pages suivantes, notes.
CAPITULUM XII 213 tur, sicut subsequens ratio eiusdem libri ostendit . Quid habet, inquit, homo amplius de universo labore suo quo laborat sub sole ? Generatio preterit et generatio advenit, terra autem in eternum stat, etc., que non de peccatis sed de mutabilitate rerum dicuntur. Item, ad hoc quod sequitur : Vidi cuncta que fiunt sub sole, etc. , et : Cuncta subiacent vanitati , etc. , nos recolimus sufficienter superius in decimo capitulo respondisse et ideo nolumus iterare. Omnia pergunt ad unum locum, scilicet que de terra fiunt ; unde ipse quod dixerat exposuit dicens : De terra 53 vb | 10 facta sunt et in || terram pariter convertuntur. Et sic hoc nomen adiectivum ' omnia ' ubicumque in theologia ponitur exclusive, perfecte aut distributive, per subiectum adiunc- tum declaratur quid significet , aut in ipsis que ibidem continentur rationibus declaratur . Ubicumque autem sit collective , faciens 15 mentionem de creatione , operatione et potencia Dei , ut ibi : Omnia per ipsum facta sunt, et ibi : Qui omnia creavit, Deus est, nulla creatura vel substancia visibilis aut invisibilis , corporea aut incorporea , celestis aut terrestris , transitoria aut perennis adimitur, nec in talibus exclusive tenetur aut distributive, sed 20 tam terrena quam celestia comprehendit , parva et magna , ab homine usque ad vermiculum vel formicam, a leone usque ad cirogrillum, ab aquila usque ad vespertilionem , a cedro usque ad vitulamina vel vepres que in campestribus fruticantur, a ceto qui vivit in mari magno usque ad gobionem vel cancrum . 25 Unde Psalmista : Ipsius est mare, et ipse fecit illud , et aridam fun- 2 homo amplius cum codex Q1 (Biblia sacra XI , 139 ) ] inv . Vg. IO con- vertuntur] revertuntur Vg. II sic] si pC 25 aridam fundaverunt cum Ps. Rom . (éd . R. WEBER, p. 235) ] siccam... formaverunt Vg. 1-4 Eccl. 1, 3-4 5-6 Eccl. 1, 14 6 Eccl. 3, 19 16 Ioh. 1, 3 16-17 Hebr. 3, 4 8 Eccl. 3, 20 25-214,1 Ps. 94,5 9-10 Eccl. 3, 20 5-7 Cfr supra, p. 183, 32 sq. 9-10 Liber Antiheresis II, 3 , M 68va : Eccl . 1 , 9-11 ; 68vb-68bis ra : Eccl. 3, 15-21 (Contrverses, II , 25 ) . Cfr supra, p. 195, 4-5 . II sq. Durand reprend et amplifie son exposé sur Omnia, terme dont il avait expliqué le sens biblique, à la fois universel et particulier, dant le Liber Anti- heresis II , 3 , M 67vb (Controverses, II , p . 161-162 ) . 22 cirogrillum : « vide Chirogryllus [κotpoуpúλios ] id est ericius » : porc- épic. Terme biblique : « Chaerogrillus », Lev. 11, 5 ; Deut. 14, 7. Du CANGE, II, 342 et 310. Cfr Thesaurus ling . lat . III , 1010 et 1014. NIERMEYER, p . 182 et p . 176 : <<marmotte, hérisson ».
214 LIBER CONTRA MANICHEOS daverunt manus eius. Et alibi : Hoc mare magnum et spaciosum manibus : illic reptilia quorum non est numerus , animalia pusilla cum magnis, etc. De terra vero ait sanctus Ysaias : Hec dicit Dominus Deus, creans celos et extendens eos firmans terram et que 5 germinant ex ea, dans flatum populo qui est super eam et spiri- tum calcantibus eam : Ego Dominus vocavi te in iusticia , etc. Et in Iheremia : Deus fecit terram in sempiterno tempore et reple- vit eam reptilibus et quadrupedibus . Unde dixit Moyses, famu- lus Dei, qui teste Apostolo fidelis erat in tota domo eius : Et 10 fecit Deus bestias terre secundum species suas, iumenta et reptilia, et omnia que moventur in terra secundum species suas. Et Dominus per Ysayam : Ego sum Dominus, faciens omnia, exten- dens celos solus , stabiliens terram , et nullus mecum . Et in Apoca- lipsi : Adorate eum qui fecit celum et terram, mare et omnia que in 15 eis sunt, et fontes aquarum. Item, ad hoc quod apponunt de libro Sapientie : Omnia du- plicia, unum contra unum, dicimus quod ista auctoritas nec ad litteram nec ad sensum dicit quod ipsi nefarie et diabolice machinaverunt in cordibus suis ad dedecus Creatoris . Ipsi enim 20 credunt et credentes suos hoc incurabili veneno dementant diabo- lum fecisse omnia que sunt in hoc mundo, exceptis animabus et spiritibus qui salvantur , ad similitudinem aliarum creaturarum quas in alio seculo , ut asserunt , fecit Deus. Quod nullus eorum credidit qui in veritate et iusticia Domino placuerunt . Nec illud 25 dixit aliqua auctoritas ex agiographis sed e contra. Si hoc nomen ' omnia' significat bona tantum aut mala , ut ipsi dixerunt , ergo ibi, bona tantum aut mala sunt duplicia ; sed perversus est sensus eorum. Quid ergo dicit auctoritas illa : Omnia duplicia, fecit] preparavit Vg. sempiterno] eter- 14- 7 in Iheremia] inieremias pC no Vg. 8 reptilibus] pecudibus Vg. 13 stabiliens] stabilens pC 15 et omnia que in eis sunt cum multis codd. S. Script . et traditione patristica (W. III, 522 ; cfr supra, p. 135, 20)] om. Vg. 27 ibi] ergo add. C 7-8 Cfr Bar. 3, 32 12-13 Is. 44, 24 8-9 Cfr Hebr. 14-15 Apoc. 14, 7 28-215,3 Eccli . 42 , 25-26 ; cfr 33 , 15 1-3 Ps. 103, 25 3-6 Is. 42, 5-6 3,5 9-11CfrGen.1,25,26 16-17 Eccli . 42, 25 3 sq. Liber Antiheresis I, 3, P1 19′ ; II, 3, M 61гa.rb : Is. 42, 5 (Controverses, II, 31 et 10). Voir infra, p. 307, 4 et p. 306, note. - 12-15 Liber Antiheresis I, 2, P1 8г, 9v : Is. 44, 24 ; I, 3, P1 18v Apoc. 14, 7 avec leçon identique (Controverses, I , 13 , 14 ; II , 31 ) .
CAPITULUM XII 215 unum contra unum , duo contra duo, et non fecit quicquam deesse . Et uniuscuiusque confirmabit bona. Et quis saciabitur videns gloriam eius ? In hac sentencia aperte asseritur quod unus idemque Dominus fecit omnia ipsa duplicia, quorum unum est 5 contra unum et duo contra duo , sicut in eodem libro alibi demon- stratur : Contra bonum , inquit , malum stat et contra mortem vita, sic et contra virum iustum peccator, et sic intuere omnia opera Altissimi , etc. Nec sunt ipsa duplicia in celo celesti neque in terra viventium , quam daturus est Deus iustis post resurrec- 10 tionem , sed modo sunt in hoc mundo ipsa duplicia que fecit omnipotens Deus , non in illo celo in quo nichil est per contrarium duplum neque in alia terra, nisi in ista que est sub sole, quia non est desuper alia terra, ut kathari menciuntur. ΙΟ Sunt ergo in hoc mundo tantum ipsa duplicia que fecit Deus , 54 ra 15 sicut in eodem libro dicitur : Contra bonum malum stat, id est contra bonos angelos , qui sunt in ministerium missi propter eos qui hereditatem capiant salutis , mali angeli ad temptandum . Unde Christus dixit : Ecce Sathanas expetivit vos , ut cribraret sicut triticum. De quibus dicitur in libro beati Iob : Ecce 20 qui serviunt Deo non sunt stabiles, et in angelis suis reperit pravitatem . Similiter peccator est contra iustum quandoque animo, quandoque verbo , quandoque facto , quandoque malo exemplo , et tamen iustum et impium fecit Deus . Similiter aves, pecudes et pisces, unum contra unum , duo contra duo , et omnia. 25 fecit unus Deus, sicut perfecte fides sanctorum et Scripturarum testimonia manifestant , et unius Dei sunt omnia . Unde in eodem libro Sapientie : Bona et mala, vita et mors , honestas et paupertas 6 et 15 contra bonum malum] contra malum bonum Vg. stat] est Vg. 20 sunt add. in marg. C 6-8 Eccli. 33, 15 15 ibid. 18-19 Lc. 22, 31 19-21 Iob 4, 18 24 Eccli. 33, 15 27-216,1 Eccli. 11, 14 6 Liber Antiheresis II, 3, M 69vb, suit Vg. Eccli. 33, 15 : «Contra malum bonum est, et contra mortem vita, et contra virum Altissimi, duo duo, unum contra unum » (Controverses, II, 27). Cfr supra, p. 105, 22 sq. - 19 Liber Antiheresis II, 2 , M 53ra : Iob 4, 18 (Controverses , III, 14. Append . p. 209) . 24 Cfr supra, p. 105, 25. 27-216,2 Liber Antiheresis II , 3 , M 69ra : Eccli . 11 , 14, 17 (Controverses , II, 26). Cfr supra, p. 105, 22 ; infra, p. 251, 1, 23, etc.
216 LIBER CONTRA MANICHEOS a Deo sunt. Datio eius permanet iustis, et profectus illius succes- sus habebunt in eternum. Et ipse Dominus ad beatum Iob : Omnia que sub celo sunt, mea sunt. In celo enim non est unum contra unum , sed sunt omnia que in eo sunt consonantia 5 in karitate , pro quo ipsa Veritas orare nos docuit sic dicens : Fiat voluntas tua sicut in celo et in terra, quam in nobis facere dignetur omnipotens Deus , qui creavit omnia ex materia invisa . Amen. XIII IO DE HOC NOMINE ' NICHIL' OPINIO PERFIDORUM Spiritu sapientie operante , in duodecim capitulis relegavimus fucum mechanicum sanctis Scripturis a Manicheis diabolice super inductum, quo mentes inficiunt plurimorum . Nunc in nomine ipsius qui dixit apostolis : Ego dabo vobis os et sapientiam , 15 cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri, tractatus eorum sequentia repetamus . De hoc igitur nomine negativo ' nichil ' quod ipsi ogganniunt inseramus . Sic enim inci- piunt post premissa : 20 De compilatione Manicheorum . Quia vero illud quod est in mundo, id est de mundo, nichil esse dicatur, Apostolus declarat cum dicit : Scimus quia nichil est ydo- lum in mundo . Et iterum : Si habuero prophetiam , et noverim misteria omnia, et omnem fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non I profectus corr. cum Vg . ] perfectus C compilatione Manicheorum in marg. C 2 habebunt] habebit Vg. 19 De 1-2 Eccli. II, 17 21-22 I Cor. 8, 4 3Iob41,2 6Mt.6,10 22-217,1 I Cor. 13 , 2 14-15 Lc. 21 , 15 3 Liber Antiheresis II , 2 , M 53vb : Iob 41 , 2 (Controverses, III , 14. Append. , p. 209). Tout le long du chapitre XII , Durand reprend et développe , dans ses commen- taires, les thèmes exposés dans le Liber Antiheresis, où il puise bon nombre de citations . La dualité dans le monde n'est qu'apparente , car tout procède de Dieu, créateur unique au ciel tout concorde dans la Caritas . Le vaudois converti, parti de démonstrations rationnelles , aboutit avec plus de fermeté qu'aupa- ravant à la croyance de la fusion universelle dans l'Amour divin .
CAPITULUM XIII 217 5 ΙΟ habeam, nichil sum . Unde patet quod, si Apostolus sine caritate nichil esset, omne quod est sine caritate nichil est. Hinc etiam Ysayas ait : Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo et quasi nichilum et inane reputate sunt ei . Et Psalmista : Ad nichilum deduces omnes gentes . Et alibi : Ad nichilum deductus est in conspectu eius malignus. Et in Ezechiele dictum est principi Tyri : Nichil factus es et non eris in perpetuum. Et Isayas : Ecce vos estis de nichilo et opus vestrum ex eo quod non est ; abhominatio est qui elegit vos. Et Iohannes in evan- gelio Sine ipso factum est nichil. Si omnes mali spiritus et mali homines et omnia que possunt videri in hoc mundo nichil sunt quia sunt sine caritate , ergo sine Deo facta sunt. Non ergo Deus fecit ea, quia sine ipso factum est nichil, et teste Apostolo : Si non habuero caritatem, nichil sum. Huc usque. 15 Responsio . 20 Nos autem, eo illustrante qui relegatis tenebris lucem diem appellavit, et illuminat omnem hominem interius qui venit in mundum intellectualem, fumum eorum teterrimum vento sancti Flamminis excludamus . Quidam estimant hoc nomen ' nichil' aliquid significare , scilicet aliquam substantiam corpoream et incorpoream et omnes visibiles creaturas , ut Manichei , id est moderni Kathari qui in Albiensi et Tolosanensi et Carcassonensi diocesibus com- morantur, et complices eorum, sicut in sua compilatione an- 25 tifrasica notaverunt . Alii dicunt peccatum vel idolum esse 6 eris] eis pC 14 Huc usque in marg. C 22 visibiles corr.] visibi- los C 23 Albiensi corr . ] Albiennium C 3-4Is.40,17 4-5Ps.58,9 27,36 7-8 Is. 41, 24 16-17 Cfr Gen. 1, 5 9Ioh.1,3 17-18 Cfr Ioh. 1, 9 5Ps.14,4 12-13 ibid. 6-7Ez.28,19;cfr 13 ICor.13,2 18 fumum teterrimum , cfr supra , p . 82 , 16-17. 18 sancti Flamminis , cfr supra, p. 74 , 4, note. 23 Cfr supra, p. 210, 31 et note. 25-218,1 ALAIN DE LILLE, Summa quot modis, s . v . Nihil (PL CCX , 874 C) : « Nihil, ponitur pro non (cfr Sap . 5 , 8 ; Prov. 11 , 4) . Dicitur peccatum unde Joannes : Et sine ipso factum est nihil, id est peccatum . Peccatum dicitur nihil vel quia... Dicitur idolum , quia ... nihil est ; vel illud idolum quod nullam habet similitudinem cum re naturali dicitur esse nihil, id est nullius rei naturalis gerens similitudinem ; quod insinuat Glos . super illum locum Joannis : Et sine ipso factum est nihil, id est peccatum vel idolum » . Voir infra, p. 221 , 17 , sq . Liber Antiheresis I, 3, P1 13o (Controverses, II, 8). Voir infra, p. 223, 3.
218 LIBER CONTRA MANICHEOS 54 rb nichil. Nonnulli vero diabolum dicunt esse nichil . Quorum opiniones , salva reverencia tantum orthodoxis viris debita , nunc strenue diluamus. Si peccatum vel idolum aut diabolus aut mali homines vel 5 quicquid est sine caritate est nichil, ergo illud ' nichil' proderat Apostolo sine karitate. Ait enim : Si distribuero in cibos paupe- rum omnes || facultates meas , et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nichil michi prodest, etc. Dicant Marchionite , si sciunt , quid est illud ' nichil ' quod proderat 10 Apostolo sine caritate. Item, si celum, terra , mare et ea que viden- tur in eis sunt nichil, ut autumant Manichei, ergo apostoli pote- rant illa facere sine Christo. Sic enim ait apostolis ipse : Sine me nichil potestis facere. Item, si peccatum vel idolum et homines peccatores vel quicquid est sine caritate est nichil, ergo Aposto- 15 lus cum fratribus suis omnia illa intulit in hunc mundum ; sic enim ait ad Timotheum : Nichil intulimus in hunc mundum ; haud dubium quia nec auferre quid possumus. Item , si mali ho- mines , peccatum, idolum et quicquid est sine caritate est nichil, ergo omnia ista sunt nova . Unde Salomon : Nichil sub sole no- 20 vum . Item, si quicquid est sine caritate est nichil , ergo sub terra est illud nichil . Unde beatus Iob de Domino loquente ait : Qui extendit aquilonem super vacuum et appendit terram super nichil. Item , si mali homines vel diabolus aut idolum vel peccatum aut quicquid est sine caritate est nichil, ergo Ihesus 25 Christus Dei Filius, in illis quadraginta diebus et quadraginta noctibus in quibus in heremo ieiunavit , manducavit omnia illa ; sic enim beatus Luchas in evangelio asserit dicens : Ieiunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus et in illis diebus nichil manducavit, etc. Si celum, terra , mare et alia que videntur in hoc 30 mundo que non habent caritatem sunt nichil, ut heretici nota- verunt, ergo Filius Dei in quadragesima manducavit omnes I nichil' add. supr. lin. C 6-8ICor.13,3 12-13Ioh.15,5 16-17ITim.6,7 I,10 22-23Iob26,7 25-26CfrMt.4,2 19-20 Eccl. 27-29Mt.4,2;Lc.4,2 31 sq. Tout ce raisonnement par l'absurde peut paraître puéril . Peut être Durand se met-il à la portée de son auditoire ; ne dit -il pas plus loin qu'il va procéder rationis via ? (infra, p. 219, 21).
CAPITULUM XIII 219 peccatores et peccata et idola et diabolum et terram et omnia. que videntur. Quid ergo manducavit alio tempore quo mansit in terra, si talis et tanta in ipso ieiunio manducavit ? Obmutescat ergo et abradatur de cordibus audientium falsa nota eorum et 5 irrisione digna . Item, sine ipso factum est nichil. O beate Iohannes, in veritate et bene dixisti . Sed si illud dixisses quod discipuli Mar- chion et tui inimici notant , certe male et contra sanctissimum Magistrum tuum dixisses . Ait enim ipse Iudeis : Cum exaltaveritis 10 Filium hominis , tunc cognoscetis quia ego sum et a me ipso facio nichil, etc. Ita dico , o apostole Dei , te male dixisse , si ' nichil' illud est quod heretici notaverunt . Dicant ergo ipsi , si sciunt , quis dixit vere , Christus aut Iohannes . Christus enim dixit : A me ipso facio nichil, et Iohannes : Sine ipso factum est nichil. 15 Si enim quicquid est sine caritate est nichil aut peccatum et Christus fecit illud , ergo non est factum sine ipso . Sed has am- bages omittentes, quibus mentem perstitimus ut notam et intel- lectum katharorum cassaremus et naucipendendum legere et audire volentibus monstraremus, ad sanum et verum intellec- 20 tum, quo debent intelligi sententie ab ipsis depravate, expositio- nis calamum dirigamus. Alia namque querenda est rationis via, postquam eorum assercio est penitus anullata . In primis ergo querendum est qualiter hoc nomen ' nichil' debeat exponi. Negativum enim est et non subponit aliquid , nec 25 apponit sicut ' nullum' et ' nemo ' , sed privat , quia nullam signi- ficat substantiam visibilem nec invisibilem , nec transitoriam nec eternam . ' Nichil' est nomen indeclinabile, apocopatum ab eo quod est ' nichilum '. 'Nichil' autem et ' nichilum ' a ' non' et 'hilum ' est compositum, quod sine dubio nomen est . ' Hilum ' 30 enim pro ullum ' vetustissimi accipiebant ; unde patet quod 'nullum ' eius compositum negativum est . Similiter ' nichil' com- 27 apocopatum corr. ] apocapatum C, vide infra, n. est C 30 quod corr. ] quod 6Ioh.I,3 9-11Ioh.8,28 13-14Ibid. 14Ioh.1,3 18 naucipendendum : méprisable. Cfr supra, p. 76-77, 10-11 , n. ; infra, p. 225 , 26;237, 6-7; 291, 22. 27 apocopatum, apocopare , de : « алокÓTтELV abscindere », Du CANGE , I, 313 ; NIERMEYER, p . 49 : « couper, tronquer ».
220 LIBER CONTRA MANICHEOS positum est ex ' non' et ' hilum' . Nos autem ' hilum ' granum quod- dam in capite fabe, dum tenera est , aut medullam in penna esse dicimus. Cum ergo ' nichil' compositum sit ex ' non ' adverbio 54 va negandi et ' hilum ' | et Iohannes dicat : Sine ipso factum est 5 nichil, notat quod illud vilissimum quod est in capite fabe et illud levissimum quod est in penna non stent sine Deo facta . Cum ergo illa vilissima non sint facta sine Deo, constat sine dubio maiora et utiliora non esse facta sine Deo. Sicut enim quod dici- tur : Nemo per se bonus , vel : « nullum factum est sine factore » , 10 ipsa nomina negativa quoad sensum non apponunt aliquam substantiam nec supponunt sed privant , sic cum dicitur : Sine ipso factum est nichil. Si queritur cum aliquid eorum que ab hereticis notata sunt non possit significare ' nichil' , quomodo debeat exponi , dicimus 15 quod ita : Sine ipso factum est nichil, nichil est, id est ' aliquid non est factum sine ipso ' , vel ' extra ipsum' secundum Grecos. 'Nichil' enim equipollet huic nomini negativo ' nullum', id est 6 Deo add. sup. lin. C 4-5 ibid. 9 Cfr Lc. 18, 19 I hilum point minuscule à l'extrémité de la fève . P. FESTUS, De verborum significatu (éd . W.-M. LINDSAY, Leipzig, 1933) , p . 90. Cfr DU CANGE, IV, 207. ERNOUT-MEILLET, p. 294. 2 medullam in penna : moelle de la plume . Voir ISIDORE , Etymologiae X, 185 (éd. LINDSAY) : « Hilum autem Varro ait significare medullam eius ferulae quam Graeci dopódelov vocant >>. 9 Cfr infra: 'per se', p. 229, 14-15. 15-16 Durand suit son raisonnement de jadis . Cfr Liber Antiheresis I , 3 , P1 13′ : « Quod autem nichil sine ipso Dei Filio factum sit, Iohannes apostolus et evan- gelista asserit, dicens : In principio erat verbum , etc. Omnia per ipsum sunt, et sine ipso factum est nichil, id est ' aliquid non est factum sine ipso' . Cfr la suite dans Controverses , II , 8. 16 La version littérale des Évangiles grecs est en effet kwpis avтoû (extra ipsum) et non avev avtoû (sine ipso) . Cfr JEAN SCOT ÉRIGÈNE , Homil . in Prolog. Evang. sec. Ioan . (PL CXXII , 287 D) : « Et sine ipso factum est nihil : hoc est nihil extra ipsum est factum, quia ipse ambit intra se comprehendens omnia , et nihil ei coaeternum vel consubstantiale intelligitur vel coessentiale , praeter suum patrem, et suum spiritum, a patre per ipsum procedentem . Et hoc faci- lius in graeco datur intelligi : ubi enim Latini ponunt sine ipso, ibi Graeci κwpis avToû, hoc est, extra ipsum. Similiter et ipse dominus discipulis suis dixit : Extra me nihil potestis facere . Qui per vos , inquit, extra me fieri non potuisti, quid extra me facere potestis ? Nam et ibi non avev, sed κwpis , hoc est, non sine, sed extra, Graeci scribunt ».
CAPITULUM XIII 221 ' non ulla res' , vel ' non aliquid' . Nulla ergo substantia parva nec magna, corporea vel incorporea , facta est sine Deo nec proprie potest esse nichil . Quod enim semel est aliquid , non nichil esse potest . Cui semel esse datur nunquam non esse licebit , sed mutat faciem et novat esse suum. Quodque valet tangi , non dicas , kathare , nichil . Quod autem dicunt quidam hoc nomen negati- vum ' nichil' in bono quandoque et quandoque in malo accipi , verum dicunt, sed non intelligunt quod nichil sit aliqua creatura ; sed tunc significat non esse vel non posse id quod fuerat vel 10 potuerat vel voluerat ipse de quo agitur in premissis . Sic enim dicunt Nichil bonum, id est bonum est non esse in peccatis vel cum diabolo . Nichil malum , id est malum est non esse in vir- tutibus et cum Deo. Sed quia in declaratione sentenciarum quas obiecerunt heretici melius apparebit , ad illarum proprium sensum 15 e vestigio properantes exoriamur. Ad primam sentenciam Apostoli ab ipsis obiectam , scilicet : Nichil est idolum in mundo , respondemus eis ; non enim sen- tenciis obviamus , sed perverso intellectui katharorum . Nichil est ydolum, id est idolum non est aliquid . Licet enim sit lapideum 20 vel ligneum aut ereum vel argenteum vel aureum, in eo quod lignum est aut lapis sive metallum non est nichil, immo substan- tia a Deo facta ; in eo vero quod effigiata est in aliqua similitu- dine mechanica arte , ut ei latria impendatur a stultis qui credunt ipsam ymaginem deum esse et sibi prodesse posse aut obesse, 25 nichil est , id est non aliquid, quia nulla est deitas in simulacro 30 nec potest obesse vel prodesse , sicut quondam a gentilibus puta- batur. Et ob hoc et non ob aliud , sicut sequens ratio ostendit , dixit Apostolus illud verbum : Scimus , inquid , quod nichil est idolum in hoc mundo , et quod nullus Deus nisi unus . Item , ad secundam sentenciam Apostoli dicimus : Cum dixit. Apostolus : Si non habuero caritatem , nichil sum , non habuit respectum ad corpus vel animam que non possunt, ut diximus , esse nichil, sed de excellentiori via loquens, id est de karitate sine. qua adulti non possunt celestem beatitudinem adipisci , voluit 35 ostendere sine caritate aliquam virtutem non sufficere ad salutem . 17ICor.8,4 28-29Ibid. 31ICor.13,2 17 Cfr supra, p. 217, 25 sq. et note. 28-29 La citation I Cor. 8 , 4 est complète dans le Liber Antiheresis II, 1 , I, 2, P1 7 (Controverses, I, 27 et 10). M 47ra;
222 LIBER CONTRA MANICHEOS 54vb || Ipsa enim sola est que continet in se omnia bona ; nam in cari- tate, id est in dilectione Dei et proximi, universa lex pendet et prophete. Et quia fides sola non salvat adultos, nec spes sine caritate, nec prophetia nec scientia nec ieiunium nec castitas nec 5 oratio vel alia hiis similia, ideo dixit Apostolus : Nichil sum, id est non aliquid sum quoad salutem eternam . Nichil sum, id est non aliquid prosum . Et ita ' nichil' ubicumque ponitur negat , et aut penitus omnem || substantiam tam corpoream quam spiri- tualem excludit, ut ibi : Sine ipso factum est nichil, aut om- 10 nem actum , ut cum dicitur : Nichi facio, aut aliquam circum- stantiam rei de qua agitur circa dicta. Sic enim salvationem exclusit Apostolus cum dixit : Nichil sum. Item, ad notam Manicheorum qua dixerunt quod , si Apostolus sine karitate esset nichil, patet quod quicquid est sine karitate 15 nichil est , dicimus quod nec patet nec verum est. Celum enim, terra , mare , volucres, pisces , arbores et iumenta in se karitatem non habent ; non ideo nichil sunt , immo creature ab Omnipotente facte. Si autem delirando dicunt omnia ista esse nichil, quia preterit figura huius mundi , ergo omnia ista defecerunt aposto- 20 lis quando Christus misit eos evangelium predicare . Sic enim dixit : Quando misi vos sine saculo et pera et calciamentis , num- quid aliquid defuit vobis ? At illi dixerunt : Nichil, etc. Si nichil est quicquid potest videri in hoc mundo , ergo celum, terra , mare et omnia que in eis sunt defuerunt apostolis quando Dominus 25 misit eos . Quod esset ridiculosum etiam dictu. Item , ad sentenciam Isaye dicimus quod bona est et bene dicta ; sed non dixit ipse quod omnes gentes sunt nichil , sed quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nichilum et inane reputate sunt ei. Omnis enim fortitudo gencium Dei fortitudini comparata 30 nichil est , id est non aliquid , et ideo quasi non sint omnes gentes sunt coram eo, et quasi momentum statere et quasi stilla situle reputate sunt ei , quia nichil est fortitudo, potencia , pulcritudo, sapientia omnium gencium Dei fortitudini et sapientie compa- rata , et ideo dixit Isayas : Quasi nichilum et inane reputate sunt 35 ei ; non dixit precise nichilum , sed quasi nichilum . 21 calciamentis] calceamentis Vg. 1-3 Cfr Mt. 7, 19ICor.7,31 Is. 40, 17, 15 12;Rom.13,10 21-22 Lc. 22, 35-36 34-35 Is . 40, 17 10 Cfr Ioh. 8, 28 30-32 Cfr 9Ioh.I,3 27-29 Is. 40, 17
CAPITULUM XIII 223 Item, ad hoc quod obiciunt de Psalmo : Ad nichilum deduces omnes gentes, dicimus : Si omnia que non habent caritatem sunt nichil aut idolum vel peccatum , ut heretici notaverunt , ergo Deus deducet omnes gentes ad peccatum vel ad idolum vel 5 ad illud quod est sine karitate , quod esset ridiculum dicere . Quid ergo est quod dixit propheta : Ad nichilum deduces omnes gen- tes ? Ad nichilum, id est contra nichilum, id est contra idola- triam ' nichil' enim est idolatria ; in idolo enim credebatur esse divinitas cum nulla esset , et ideo dixit Apostolus idolum esse 10 nichil. Deduxit ergo Deus quodammodo omnes gentes ad nichi- lum , id est contra nichilum illud , quando, per predicationem discipulorum omnes gentes idolatrie subtrahendo, ad noticiam et cultum sui perduxit, ut non adorent idola sed unum Dominum creatorem . Alio modo deduxit et deducit omnes gentes ad nichi- 15 lum, id est ad non aliquid , non quod non sint aliquid , sed quia moriendo in corpore non sunt de cetero in sua propria potestate , nec peccare possunt , nec vivere contra Deum ; et ita deducit omnes gentes ad nichilum in iudicio . Nichit enim invenient omnes viri diviciarum in manibus suis . Omnes enim superbi et poten- 20 tes in malicia , humiliati in penis, tam potenciam quam volupta- tem amittent . Ad nichil namque tendunt et nichil esse queunt, nec poterunt persequi iustos, quia iam erit ab eis omnis ablata potestas . Et hoc est quod alibi dixit propheta : Ad nichilum de- duces tribulantes nos . Et illud : Ad nichilum deductus est in 25 conspectu eius malignus, timentes autem Dominum glorificat. Quia iusti, cum probati fuerint et purgati in persecutionibus maligni , glorificabuntur. Unde beatus Iacobus : Beatus vir qui suffert temptacionem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coro- nam vite. Diabolus enim et omnes maligni , amissa potestate 55 ra || 30 persequendi, ad nichilum deducentur, || id est ad non esse in propria potestate. Item, ad sentenciam Ezechielis de principe Tyri, cui dictum est : Nichil factus es, respondemus : Princeps Tyri , qui teste 18 invenient] invenerunt Vg. (W. III, 240) ] quia Vg. 28 quoniam cum multis codd. S. Script . 1-2Ps.58,9 6-7Ibid. 9-10CfrICor.8,4 18-19 Ps. 75, 6 24-25 Ps. 14, 4 27-29 Iac. I, 12 33 Ez. 28, 19 23-24 Ps. 59, 14 3 idolum vel peccatum, cfr supra , p. 217 , 25 et note.
224 LIBER CONTRA MANICHEOS Ezechiele propheta elevando cor suum in decore suo perdidit sapientiam suam, qui ambulaverat perfectus in viis suis a die condicionis sue donec inventa est iniquitas in eo, nichil factus est in eo quod voluit et putavit , quasi diceret : « non factus es 5 quod volebas ». Amittendo enim sapientiam et decorem, inglorio- sus factus est et caput superbie et inventor. Et quia Tyrus inter- pretatur angustia vel tribulatio, mistice significat omnes qui quoquo modo tribulant sanctos , verbo malo scilicet vel exemplo, et eos angustiant maliciose, quorum rex in malicia diabolus appel- to latur. Qui factus dicitur ' nichil ' non quoad substanciam vel essen- tiam, sed quia equiparari voluit Creatori et non potuit ; factus est non aliquid quantum ad hoc quod voluit superbire . Sed de hoc , opitulante Deo, proposuimus latius pertractare inferius suo loco. 15 Item , obiciunt illud Isaye : Ecce vos estis ex nichilo . Ad quos dicimus : Si idolum vel quicquid est sine karitate est nichil , ergo ipsi erant ex idolo vel ex illo quod est sine caritate : quod est ridiculum. Dicamus ergo qualiter debet intelligi vos estis ex ni- chilo : quia Deus omnia creavit de nichilo . Unde Sapientia : 20 Tu, Domine, fecisti omnia ex materia invisa et opus vestrum , inquit, ex eo quod non est , quia mala opera que impii operantur non sunt, id est non stant in perpetuum, licet reatus et pena permaneant semper. Item, si nichil est quicquid est sine caritate, ergo Deus salvos faciet homines pro eo quod est sine caritate. Ait 25 enim propheta Pro nichilo salvos facies eos . Item , si idolum, peccatum, diabolus et quicquid est sine caritate est nichil , ut heretici delirant, ergo melius est et dulcius idolum, peccatum , diabolus et quicquid est sine karitate quam timor Dei et respicere in mandatis eius ; ait enim Sapientia : Agnoscant qui relicti sunt, 30 quoniam nichil melius quam timor Dei, et nichil dulcius quam respicere in mandatis Domini, et gloria magna est sequi Deum , 25 eos cum Ps. Rom. (éd. R. WEBER, p. 124)] illos Vg. 1-2 Cfr Ez. 28, 17 19 Cfr II Mach. 7, 28 23, 37 2-3 Cfr Ez. 28, 15 20 Cfr Sap. 11, 18 15 Is. 41 , 24 18-19 Ibid. 25 Ps. 55, 8 29-31 Eccli. 13 Allusion à un développement ultérieur du sujet, omis par la suite. Voir infra, p. 228, 12-22 , une simple mention du péché des anges et de l'orgueil du diable, source de la malice dans les créatures .
CAPITULUM XIII 225 55rb etc .; que a nullo sane mentis concederentur. Item, in eodem libro Fili, sine consilio nichil facias , et post factum non penite- bis, etc. Si nichil est quicquid est sine karitate, ergo a Sapien- tia ammonentur ut faciamus quicquid est sine karitate , vel idolum 5 vel peccatum sine consilio , et postea non penitebimus , quod fal- sum est manifeste. Sed forte obiciet quis dicens : Si ablatio potestatis peccandi est nichil sicut in iuditio fiet , ergo sine Deo fiet , quia sine ipso factum est nichil . Ad quod dicimus : Non fiet iudicium sine Deo, 10 nam Pater omne iudicium dedit Filio, qui reddet unicuique iuxta opera sua . Et ipse iuste reddet impiis vindictam et non eterna bona que peccando demeruerunt, sed ignem eter- num et mortem gehenne , quia prius sunt mortui in peccatis . Quam mortem Deus non fecit ; unde Sapientia : Deus mortem 15 non fecit, nec letatur in perdicione vivorum . Creavit autem omnia ut essent, et sanabiles fecit nationes orbis terrarum , etc. Fecit ergo Deus omnia visibilia et invisibilia in celis et in terra. Et hoc est quod dicit Iohannes : Omnia per ipsum facta sunt, scilicet omnis creatura animata et inanimata , et sine ipso factum 20 est nichil, id est aliquid non est factum sine ipso, id est nulla substantia vel creatura in celo neque in terra neque in mari . Si enim nichil esset aliqua substantia vel quicquid est sine caritate , ut kathari || notaverunt, discipuli Salvatoris portarent illud in via ex precepto ipsius qui , mittens eos in predicatione , eis inter 25 cetera dixit : Nichil tuleritis in via, nisi virgam tantum , etc. Sed quia non solum naucipendenda est super istis autencia eorum , sed etiam deludenda , finem imponendo istis ambagibus , ' nichil' pro ' non aliquid' teneamus , ipsum verum Deum nature II iuxta opera sua cum quibusdam codd. S. Script. (W. I , 109) ] secundum opus eius Vg. 2-3 Eccli . 32, 24 14-16 Sap. 1, 13-14 25Lc.9,3 10 Ioh. 5, 22 17 Cfr Col. I, 16 10-11 Ps. 61, 13 ; cfr Mt. 16, 27 18 Cfr Ioh . 1, 3 19-20 Ibid. 10 Cfr supra, p. 132, 11, n ; p. 189, 14 ; 191, 17-18 et infra, 299, 29-30. 12 demeruerunt, de demerere demériter, cfr supra p . 68-69 , 16 , note. 26 naucipendenda , cfr supra, p . 76-77 , 10-11 , note . 26 autencia autorité . Corpus gloss . lat . II , p . 250 , 44 : « Avberria, auctori- tas ». PAPIAS, f. c (6 )rb : « Authentes, avlévτns, dominus auctor ». Voir M.-D. CHENU, La théologie au douzième siècle (Étude de philosophie médiévale, XLV) Paris, 1957, p. 353 et note 1.
226 LIBER CONTRA MANICHEOS indefective colentes , qui creavit et fecit omnes spiritus et animas et corpora, et omnes tam visibiles quam invisibiles creaturas . XIV DE BONA CREATIONE 5 OPINIO KATHARORUM ET POST CONTRA EAM Gratia Dei nobis amminiculante Manicheorum intricationem extricavimus in premissis ; nunc, eadem opitulante gratia , ad sequentia perisologici dispendii apostrofando calamum anti- frasice convertamus. Sic enim sequitur post predicta : 6 amminiculante, cfr supra, p . 114 , 24 , note. 6 intricationem , de intrico : embrouiller. Graecismus , Proemium (p. 2 , 7) : « Sed quoniam verborum commixtio, commixtionum intricatio, intricationum confusio tam rudibus quam provectis taedium parturit et errorem ..... » . PAPIAS, f. m 4va : « Intricare : implicare ... ». OSBERN , p . 295 : « Intricare, remorari » ; P. 577-578. Catholicon, f. 236v8, s. v. Trico . Abavus, p. 40 : «< intricare, entreveschier », p. 173 et 374 . - - 8 perisologici, adjectif substantivé dérivé de perissologia : redondance. QUINTILIEN, Institutio oratoria VIII , 6 , 61 (éd . L. RADERMACHER, Leipzig, 1959, p. 128-129) : « periphrasis , ita, cum in vitium incidit, nepɩoooλoyía dici- tur ». Ae. DONAT, Ars grammatica III , 3 (éd . H. KEIL, IV, p. 395 , 5) : « Perisso- logia est supervacua verborum adiectivo sine ulla vi rerum, ut ibant qua pote- rant, qua non poterant non ibant ». SERVIUS, In Vergilium . , ad Aeneida I , 658 (éd. G. THILO-H. HAGEN, Hildesheim, 1961 , p. 189) : « Faciem mutatus nota figura est, quod autem addidit ' et ora' , perissologia est » . ISIDORE, Etymologiae II , 20, 2 (éd. LINDSAY) . Graecismus II , 13 (p . 10) : « Perissologia fiet seu macro- logia » . Comme Ébrard et ses prédécesseurs , Alexandre de Villedieu , con- temporain de D. de Huesca et auteur du Doctrinale, met cette figure au nombre de ' vicia annexa' à éviter (éd . D. REICHLING, Berlin , 1893 , p . 157) , 2364-2368 : <«< sunt plures aliae scripto vel voce figurae. hic sunt exempla : pleonasmos, acrylogia, wwwwww perissologia, cacenphaton , aleoteta ». Déjà cité par CH . THUROT, Notices et Extraits de divers manuscrits latins pour servir à l'histoire des doctrines grammaticales au moyen âge (Notices et Extraits des manuscrits de la B. N., t. XXII, 2, Paris, 1868), p. 461. Cfr p. 28 sq. Au XIIIe siècle , le nombre des douze vitia (barbarisme et solécisme compris) reconnus par les grammairiens antérieurs semble avoir augmenté d'une unité (aleoteta) . Sur huit d'entre eux, voir la note de J. FONTAINE , Isidore de Séville et la culture classique, t. I, Paris, 1959, p. 293 , n. I. 8 dispendii , de dispendium : ici, sens de verbiage, verbosité . DU CANGE, III, 138 « compendio contrarium ». PAPIAS , f. g ( 6 )vb : « damnum detrimen- tum ». OSBERN, p. 173 : « Dispendium, dampnum vel nimia largitas » ; p. 446, s. v. Dispendo...: « et hoc dispendium... nimia largitas, quod pro damno dicitur ». 8 apostrophando , cfr supra, p. 72-73 , 16 , note. 8-9 antifrasice, cfr supra , p. 124 , 23 , note. En cet avant -propos (6-9) , Durand
CAPITULUM XIV 227 5 ΙΟ 15 20 25 30 De compilatione Manicheorum . De bona creatione dicit Apostolus ad Ebreos : Qui omnia creavit, Deus est. Et Salomon : Qui vivit in eternum , creavit omnia simul. Item Apostolus ad Colocenses : Quia in ipso condita sunt universa in celis et in terra, visibilia et invisibilia, sive troni, sive dominationes, sive principes, sive potestates . Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes , et omnia in ipso constant, etc. Hoc autem de spiritualibus fuisse dictum non est hesitandum, cum Apostolus dicat : sive troni, etc. Quod vero eadem visibilia et invisibilia dicantur, ipsius verbis Apostoli patet, cum dicat : Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur. Sempiterna quoque eius virtus ac divinitas . Et in evangelio : Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nichil. Quod autem de spiritualibus et bonis Iohannes hoc dixerit, subsequenter adiungit : Quod factum est in ipso, vita erat. Adhuc ait Paulus de creaturis bonis : Omnis creatura Dei bona . Si omnis creatura Dei bona , et mundus, ut quidam dicunt, est creatura Dei et omnia que in eo sunt, qua de causa non sunt diligenda ? Nam Iohannes prohibet diligere ea . Si mundus diligendus non est et si ea que in eo sunt non sunt diligenda , non est fatendum quod sint Dei. Nam omne quod est Dei bonum est, et ideo diligendum. Nonne mundus presens visibilis ? Aut quid dicitur mundus nisi celum, terra , aer, mare et omnia que in eis sunt ? Nonne omne quod est in mundo concupiscentia carnis est et concupiscentia occulorum ? Quid concupiscit oculus nisi quod videt ? Et quid potest videri nisi visibile ? O insensati literati, quis vos fascinavit ista non intelligere ? O pleni omni dolo et omni fallacia, filii diaboli, inimici crucis Christi et omnis iusticie, cur non desistitis veritati resistere ? O ceci, duces cecorum, quid hoc in divinis Scripturis potest clarius esse ? Sed quid ego vos hereticos ammonendo diucius laboro ? Numquid audivi Christum venisse in iudicium, ut videntes non videatis, et audientes non intelligatis ? Audivi utique, et sic de vestra conversione diffido . Etc ... Huc usque . I De comp. Manich. in marg. C 6 principes] principatus Vg. 8 hesitan- dum] esitandum pC 28 inimici corr . ] inimicis C 34 Huc usque in marg. C 2-3 Hebr. 3, 4 I, 20 13-14 Ioh. 1, 3 3 Eccli. 18, I 15-16 Ioh. 1, 3-4 28 Cfr Phil. 3, 18 4-7 Col. 1 , 16-17 16-17 I Tim. 4, 4 29-30 Mt. 15, 14 11-13 Rom. 24-25 Cfr 31-33 Cfr I Ioh. 2, 15-16 Ier.5,21;Mt.13,13;Act.28,26 fait des jeux de mots pédantesques : « La grâce de Dieu aidant nous avons, en premier, démêlé l'embrouillamini des Manichéens ; maintenant, avec le secours de cette même grâce , nous les attaquons et tournons contre la suite de leur verbiage redondant la plume de la réfutation ».
228 LIBER CONTRA MANICHEOS Responsio . Nos autem, ad opposita asinaritis respondere gestientes, Dei Patris sapientiam imploramus ut, sicut per se ipsum Ihesus Christus dum per terram incederet convicit Saduceos patres 5 eorum , sic modo fidem suorum fidelium contuendo de celis , per nos et in nobis expugnet istos modernos filios falsitatis. Ad primum obiectum dicimus, quia dicunt de bona creatione Apostolum dixisse : Qui omnia creavit, Deus est, quod revera et sine dubio Deus omnipotens omnia creavit bona et fecit . Unde 55 va 10 Sapientia : Cuncta fecit bona in tempore suo . Et Moyses || Vidit Deus cuncta que fecerat, et erant valde bona . Et Apostolus : Omnis creatura Dei bona. Ante enim quam peccarent angeli, de quibus dicit apostolus Petrus : Si Deus angelis peccantibus non pepercit, etc. , nulla creatura erat mala, corporea nec incor- 15 porea, visibilis nec invisibilis , nec homo nec aliquis spiritus erat malus, nec etiam diabolus diabolus erat . Cum ergo nulla substan- tia visibilis aut invisibilis esset mala , constat procul dubio tunc fuisse omnia bona et a bono Deo creata et facta, qui omnes res fecit et reculas universas . Sed peccantibus angelis in quibus, 20 teste Iob, Deus reperit pravitatem, invidia diaboli mors introi- vit in orbem terrarum et sic deinde malicia viguit in quibusdam creaturis . Non tamen fecit eam Deus. Unde in libro Sapientie : Deus mortem non fecit. Et alibi : Homo quidem per maliciam occidit animam suam. Item : Qui omnia creavit, Deus est ; hoc 25 non dixit Apostolus tantum modo de bonis et spiritualibus creaturis, sed etiam de carnalibus et terrenis . Si enim Christus, Dei Filius, cum Patre et Spiritu sancto non fecit tam ea que sunt mala quam que bona sunt , non fecit animas hereticorum, etiam secundum suam credulitatem . Si enim omnis creatura Dei bona 2 asinaritis corr.] asimorritis C. Cfr infra, n. 8Hebr.3,4 13-14 II Petr. 2, 4 10 Eccl. 3, II 10-11 Gen. 1, 31 19-20 Cfr Iob 4, 18 20-21 Sap. 2, 24 12ITim.4,4 23 Sap. 1, 13 23-24 Sap. 16, 14 24 Hebr. 3, 4 2 asinaritis, de asinaricius, asinarius, dérivé de asinus âne. Cfr Thes . ling. lat. II, 788 ; BLAISE-CHIRAT, p. 100 ; ERNOUT-MEILLET, p. 51 . 4 Saduceos, cfr supra, p. 93, 22, note. 12Cfrinfra,p.229,5-6;235,9,22;236,3sq.,n.
CAPITULUM XIV 229 est , anime ille quas dicunt in terra vivencium peccasse non fecit Deus, quia peccando et a Deo recedendo, si fas est concedere , facte sunt male ; ergo non fecit eas Deus . Preterea, Veritas ait in evangelio : Nemo bonus nisi solus 5 Deus. Et si nemo bonus, ergo nemo creatura Dei , quia omnis creatura Dei bona. Et si nemo creatura Dei , nemo salvabi- tur ; impossibile enim est opus diaboli salvari . Et si malos homi- nes fecit diabolus, ergo non possunt esse Dei . Sed in libro Sapien- tie scriptum est : Bona et mala , vita et mors, honestas et pauper- 10 tas a Deo sunt. Cum ergo mala a Deo sint et bona, patet Deum utraque fecisse iuxta substantiam , que per maliciam est corrupta. Quod autem dicitur : Nemo bonus nisi solus Deus, duobus modis intelligitur. Quia omnis bonitas divine bonitati comparata magna malicia est . Item , cum dicitur : Nemo bonus, 15 subauditur ' per se' vel ' a se'. Nam omnis bonitas a Deo datur, sed malicia nascitur in corde et suggerente diabolo quandoque prosilit in effectum, et sic Dei creatura efficitur mala. Et ita boni et mali per creationem quidem et potenciam Dei sunt , licet per maliciam non sint sui. Et sic omnis creatura Dei , in eo quod 20 creatura et substantia est , bona est ; non in eo quod est malicia viciata. Item, Qui vivit in eternum, creavit omnia simul. Cum dicitur simul, intelligendum est Deum creasse omnia simul, id est in dispositione et prudentia sua , in qua non fallitur, cui nichil est 25 preteritum vel futurum . Sed quantum ad nos multa facit coti- die et operatur que non fuerunt ab initio facta ; unde Christus : Pater meus usque modo operatur et ego operor . Que autem de terra procreantur simul facta sunt et creata in genere, de quo secundum beneplacitum suum Deus postea specificavit corpora 30 multa in varias species producendo. Sed cum Manichei notant illud Apostoli de bonis tantum esse dictum : Qui omnia creavit, Deus est, cum Moysi detrahant et Deo qui locutus est ei , eadem auctoritate Apostoli arguuntur. Sic enim dicitur ad Ebreos : Io al suppl.] rasura C 4-5 Lc. 18, 19 5-6ITim.4,4 9-10 Eccli . II, 14 12 Lc. 18, 19 22 Eccli. 18, I 27 Ioh. 5, 17 31-32 Hebr. 3, 4 5-6 Ibid. 14-15 Cfr supra, p. 220, 9.
230 LIBER CONTRA MANICHEOS Sancti fratres, celestis vocationis participes, considerate apostolum et pontificem confessionis nostre Ihesum, qui fidelis est ei qui fecit illum, sicut et Moyses fidelis est in omni domo illius. Amplioris enim glorie iste pre Moyse dignus habitus est, quanto et ampliorem 5 honorem habet domus is qui fabricavit illam . Omnis namque domus 55 vb || fabricatur ab aliquo ; qui autem omnia creavit, Deus est . || Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo eius tanquam famulus, in testimonium eorum que dicenda erant, etc. Ecce audistis Apostolum dixisse quod Moyses erat fidelis in tota domo Dei , Io qui omnia creavit . Patet ergo quod Moyses erat bonus , si fidelis erat in domo Dei , qui omnia creavit, sicut ipse asseruit dicens : In principio creavit Deus celum et terram, etc. Sed forte tegno- sum subterfugium machinantes dicent : « Non de illo Moyse qui interfecit Egiptium , qui percussit virga mare Rubrum et divi- 15 sum est, dixit Apostolus illud ». Quibus dicimus confidenter : Nunquam hec de alio Moyse Apostolum dixisse , nisi de illo qui quinque libros edidit quos Greci nominant Pentatheuchum , cuius ducatu transiit Israel mare Rubrum. Sed super hoc inferius sumus, auctore Deo, lacius tractaturi . 20 Nunc autem audacter dicimus quod ibi , in illo nomine ' omnia' , cum dicitur : Qui omnia creavit, Deus est, nulla tangibilis nec visibilis nec invisibilis que sit in terra aut in celo aut supra 7 domo] domus pC 12-13 tegnosum corr. ] regnosum C 16 de alio -- nisi add. in marg. C 1-8 Hebr. 3, I-5 10-11 Ibid. 3, 5, 4 12 Gen. I, I 13-14 Cfr Exod. 2, 12 14-15 Cfr Exod. 14, 21 21 Hebr. 3, 4 12-13 tegnosum, cfr supra, p . 66-67 , 12 , note. 16 Durand a déjà combattu le thème des deux Moïse soutenu par les cathares . Cfr Liber Antiheresis II , 4, M 82rb : « Set forte dicent heretici alium esse Moi- sem » ; I, 4, P1 34 : « Set forte dicent aliqui : Non dicit de illo Moise qui po- pulum israeliticum duxit in desertum, qui virga percussit mare rubrum, quando mortui sunt egiptii , sed de alio . Putant enim alium esse Moysen » . Voir Contro- verses, § IV 42 et 59. 18 Cfr infra, sur Moïse p . 277, 5-7. 21 Liber Antiheresis I , 3 , P1 18 : « Ecce habetis testimonium Deum, qui diligit iusticiam et hodit iniquitatem, cuius tronus in seculum seculi, fecisse terram et celos manibus suis , qui perituri sunt. Si enim hoc de sanctis dictum esse erro- (18 )-neus intelligit, numquam sancti peribunt. Non ergo potest intelligi nisi de hac terra, que ardenda est ; de qua Dominus in evangelio : Celum et terra transibunt (Mt. 24, 35 ) . Et iterum ad Ebreos : Omnis namque domus fabricatur ab aliquo ; qui autem omnia creavit, Deus est (Hebr. 3, 4) » .
CAPITULUM XIV 231 celum aut sub celo aut in aere aut sub terra aut in aquis excipitur creatura . Nec mente nec verbo Apostolus aliquam substantiam corpoream ab Omnipotentis creatione exclusit . Sed illud , quod kathari opinantur cum dicunt de bona creatione illud Apostoli 5 esse dictum estimando duos esse creatores, unum bonum alte- rum malum, quia malum creatorem esse asserunt, insufflatio Sathane est et zima mortiferum , quo dementati pestuosi ho- mines impiare satagunt imprudentes. Item , ad falsam et abhorrendam notam eorum et abhominan- 10 dum intellectum quem in sequenti sententia Apostoli ponunt , dicimus respondentes : Si eadem sunt visibilia et invisibilia , ut ipsi intelligunt, id est angelici spiritus qui sunt Deo visibiles hominibus autem invisibiles , et ita intellexit Apostolus cum dixit : In ipso condita sunt universa in celis et in terra , visibilia et invisi- 15 bilia, fratribus suis Colocensibus sophistice locutus est , ergo fraudulenter. In libro namque Sapientie dicitur : Qui sophistice loquitur, loquitur fraudulenter, et Sermo obscurus in vacuum non ibit. Sed non est putandum Apostolum dixisse talia fra- tribus suis in Christo cum dixit : In ipso , scilicet in Dei Filio, 20 condita sunt universa in celis et in terra , visibilia et invisibilia. Si ipsos angelicos spiritus quos postea apposuit , scilicet tronos, dominationes, potestates et principatus , solummodo intellexis- set conditos in Filio Dei et non corporeas et visibiles creaturas, non dixisset visibilia , nec cum dixit in celis adderet et in terra . 25 Celum enim celeste non est in terra , in quo sunt novem ordines angelorum. Cum ergo dixit Apostolus visibilia et invisibilia, de visibilibus noluit nominatim et expresse sed generaliter facere mentionem, quia bene cognita erant . De invisibilibus autem quedam nominavit expresse , ut certificaremur que sunt invisibilia 14-15 Col. I , 16 I, 16 26 Ibid. 16-17 Eccli . 37, 23 17-18 Sap . 1, II 19-22 Col. 7 zima : levain. Voir Tractatus artis metrice, Ms. Paris BN. lat. 8175 , f. 30o, signalé par CH. THUROT, op. cit., dans Notices et Extraits, t. XXII, 2, p. 437 : «<Azimus, nam a zima... », et p. 50. PAPIAS, f. R (11)ra ; « zima id est corruptio, azima sine corruptione ». Graecismus VIII , 337 (p. 53 ) : « Fermentum zymen dicas ». ALAIN DE LILLE , Summa quot modis (PL CCX , 1012 D) : « zyma proprie dicitur fermentum . Dicitur etiam malitia » . Sententiae 24 ( Ibid . 242 B) . Catho- licon, f. 254ra : « zimus grece : latine dicitur fermentum ». Abavus, p. 68 : « zima, levains » ; p. 237, 520. Aalma, p. 454. Cfr infra, p. 274, 30. 7 pestuosus, cfr supra, p. 180, 23 , note. - 19sq. Liber Antiheresis I, 3, P1 18′ : Col. 1, 14-17 (Controverses, II, 12).
232 LIBER CONTRA MANICHEOS in celis, que sunt in Filio condita et creata . Nam ipse Apostolus et alii apostoli et prophete alibi plene dixerant et aperte Deum fecisse visibilia et terrena . Unde Dominus per sanctum Iheremiam prophetam : Revertatur unusquisque a via sua mala , et dirigite vias 5 vestras. Ego feci terram et homines et iumenta que sunt super universam faciem terre. Et alibi : Qui fecit terram in sempi- terno tempore et replevit pecudibus et reptilibus et volucribus . Et in Psalmo : Ipsius est mare et ipse fecit illud, et aridam funda- verunt manus eius . Et alibi : Omnia in sapientia fecisti , impleta 10 est terra possessione tua . Hoc mare magnum et spatiosum manibus ; illic reptilia quorum non est numerus, animalia pusilla cum ma- gnis. Illic naves pertransibunt ; dracho iste quem formasti , etc. Et ipse Dominus ad beatum Iob : Omnia que sub celo sunt, mea sunt. Et cum omnis creatura , teste Apostolo, sit visibilis 56 ra|| 15 Deo, || omnia enim nuda et aperta sunt occulis eius, non ad visionem Dei habuit respectum Apostolus cum dixit visibilia et invisibilia, sed ad visionem eorum fratrum quibus epistolam destinabat, quibus ea que a mortalibus possunt videri in terra visibilia erant , invisibilia vero ille angelice dignitates. Et ita dici- 20 mus falsam esse et mendosam notam quam faciunt Manichei in illa sentencia sancti Pauli . Item, ad sequentem sententiam Apostoli quam opponunt , scilicet : Invisibilia ipsius a creatura mundi conspiciuntur, quam putant suam opinionem confirmare, dicimus manifeste 25 quod in nullo adiuvat illum sensum neque ad hoc fuit ab Apo- stolo promulgata . Quod satis demonstrat continuatio rationis ; sic enim ait ad Romanos : Revelatur ira Dei de celo super omnem impietatem et iniusticiam eorum hominum qui veritatem Dei in iniusticiam detinent ; quia quod notum est Dei , manifestum est in 30 illis. Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius a crea- tura mundi, per ea que facta sunt intellecta , conspiciuntur ; sempi- terna quoque eius virtus ac divinitas ; ita ut sint inexcusabiles , quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gra- 8-9 aridam fundaverunt, cfr supra, p. 213, 25, n. 4-5 Ier. 18, II 9-12 Ps. 103 , 24-26 I, 16 5-6 Ier. 27, 5 13-14 Iob 41,2 6-7 Cfr Bar. 3, 32 14-15 Cfr Hebr. 4, 13 23 Cfr Rom. 1, 20 27-233,1 Rom. 1, 18-21 6-7 Ibid. II, 3, M 63va : Bar. 3, 32-38 (Controverses, II, 14). 8-9 Ps. 94, 5 16-17 Col.
CAPITULUM XIV 233 tias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, etc. Ex quibus verbis aperte innuitur sapientes huius mundi , scilicet philosophos, ex creaturis intellexisse creatorem, ex visibilibus invisibilia et unum solum verum principium principiorum, non 5 prophetia edocti sed quodam rationis instinctu et naturali scien- tia sibi a Deo collata, et ita a creatura mundi , id est ab homine, conspiciuntur mentali ratione invisibilia Dei , id est que occulis mortalium invisibilia sunt ; nam Deo omnia visibilia , qui novit omnia antequam fiant. Et ita per speciem et amenitatem visibi- To lium intelligitur ab homine quod speciosissimus est Creator , sapi- entissimus, potentissimus et benignus ultra quam scribi potest aut cogitari, et ex quo tam amena fecit Creator temporalia et terrena, multo magis fecit pulcherrima et amenissima spiritualia celestia et eterna ; at tamen unus idemque Deus , et non duo, 15 qui creavit et fecit temporalia et eterna. 10 Item : Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est ni- chil. Dicimus ad hoc quod sufficit facta responsio super istis , et ideo reciprocare nolumus tam frequenter. Ex ipso, ait Aposto- lus, et per ipsum et in ipso sunt omnia . Ipsi gloria in secula . 20 Amen . Ad hoc autem quod notant premissa esse solummodo dicta de bonis et spiritualibus , respondemus quod non est dictum tantum de spiritualibus, ut ipsi notant cum adiungunt male punctando : Quod factum est in ipso , vita erat. Male enim punctant illum 8-9 Cfr Dan. 13, 42 I, 3-4 16-17 Ioh. 1, 3 18-20 Rom. 11, 36 24 Ioh. - Tractatus, p. 227, 13-14. 16 Cfr supra, p. 212, 5 sq.; 219, 6 sq. 19 Liber Antiheresis I, 3, P1 17-18г ; II, 3, M 61гa : Rom. 11, 36 (Controverses, II, 12 et 10). Cfr infra, p. 254, 11-12, n. - 23 punctando, punctant, de puncto, are : ponctuer. Du CANGE, VI , 569. Catholicon, f . 189vb : « Puncto a punctum, cti derivatus puncto ... ctare id est puncta facere » . Aalma, p . 338 : « puncto, as... ponctoier ». 24 La ponctuation des versets Ioh. 1 , 3-4 a souvent été contestée . Voir Th. ZAHN , Das Evangelium Iohannes, 5o éd . , Leipzig , 1921. Appendix , p . 708-711 . J. LE- BRETON, Les origines du dogme de la Trinité, Paris , 1910 , p . 511-514 . Elle soulève d'abord une double question grammaticale de la coupure de la phrase après nihil, et d'une brève interruption après in ipso. Durand ne s'occupe pas du premier cas et suit, comme Augustin, la ponctuation en usage depuis le IVe siècle (omnia - nihil. ) Seul , l'intéresse le second cas . L'ensemble suscite en outre divers problèmes théologiques, notamment celui de la préexistence ou non, en Dieu, du monde incréé : ce que perçoit l'auteur . Les cathares du Languedoc utilisent la formule gnostique et arienne devenue suspecte . Voir A. ORBE , Hacia
234 LIBER CONTRA MANICHEOS 56rb| versum et male notant . Si enim , ut ipsi intelligunt, hoc quod in Deo factum est erat vita , ergo vita erat antequam in Deo esset ; quod est inaudibile et mendacium maledictum . Si vero dicunt quod vita erat, id est vivebat , hoc quod factum est in ipso , ergo 5 quod factum est in ipso vivebat antequam esset factum ; quod similiter est frivolum et floccipendendum. Cum ergo intellec- tus eorum non sit sanus nec etiam verosimilis, dicamus quid sibi vult illud evangelicum verbum. Dicimus vere quod , non post pronomen , debet sic punctari : Quod factum est, in ipso vita 10 erat, ac si aperte Iohannes diceret : Quod factum est , id est quicquid est factum , erat vita in ipso , id est in Deo , per quem omnia facta sunt . Ante enim quam quicquam faceret vel fecisset a principio vita erat in ipso , id est divina prudens sapientia , dis- ponens omnia que novit antequam fierent , vivebat et erat in 15 Deo, qua prescivit et fecit quod factum est et quod fiendum est . Unde in libro Sapientie : Domino Deo antequam crearentur || cuncta sunt agnita . Et alibi : Qui fecit que futura sunt. Artifex enim I enim sup. lin. C 9-10 Ioh. 1, 3-4 16-17 Eccl. 23, 29 17 Cfr Eccl. 3, 15 la primera teología de la procesión del Verbo (Analecta Gregoriana, t. XCIX, Rome, 1958) , p. 501 , n. 42 ; et notes infra. A signaler toutefois la ponctuation du rituel cathare roman où , parmi les prières latines préparatoires au consola- mentum, figure le prologue de l'évangile de Jean. Cfr L. CLÉDAT, Le Nouveau Testament traduit au XIIIe siècle en langue provençale, suivi d'un rituel cathare (Photolithographie . Bibl . Fac . Lettres de Lyon , IV) , Paris , 1888 , p . 470b : « Omnia per ipsum facta sunt . Et sine ipso factum est nichil . Quod factum est in ipso vita erat » ; et celle de la traduction provençale : « Totas causas so faitas per lui. e senes lui es fait nient . zo qu'es fait en lui era vida e la vida era lutz dels homes ». (Ibid. , p. 155b, 5-10). Sur le double mode d'interprétation de la sentence , voir JEAN SCOT ÉRIGÈNE Homil. in Prolog. Evang. sec. Ioannem ( PL CXXII , 288 B-C) . 6 floccipendendum : méprisable . Cfr supra, p . 102 , 1 , n. 9-10 C'est la leçon augustinienne opposée à celle du manichéisme . AUGUSTIN, In Ioannis evang. I, 1, 16 (PL XXXV, 1387 ; CCSL 36 (1954), p. 9-10) : « Quod factum est, in illo vita est . Potest enim sic dici : quod factum est in illo, vita est : ergo totum vita est, si sic pronuntiaverimus ... sordissima secta Manichaeorum ... Solent enim delirantes dicere, et cum repressi fuerint et repulsi, quasi de scriptu- ris proferunt dicentes : Utquid dictum est : Quod factum est in illo, vita est ? Si enim omnia in ipso facta sunt, omnia vita sunt. Non te abducant : pronuntia sic : Quod factum est ; hic subdistingue, et deinde infer in illo vita est » . ID . , Ad Orosium VIII, 9 (PL XLII , 674) . Pour Augustin, le monde existait déjà dans le Logos, il était vie en lui » (J. LEBRETON, op. cit.). De nos jours, on écrit plutôt : sine ipso factum est nihil quod factum est . In ipso vita erat. to
CAPITULUM XIV 235 cuiuslibet artis mechanice facturus aliquid operis disponit in mente et previdet opus quod facturus est et ita , antequam fiat opus, vivit in eo, id est ipsa sapientia qua facturus est opus ; sic sine accidente vita erat in Deo omnium que facta sunt et 5 fienda, id est omnium tam visibilium quam invisibilium creatu- rarum. Et hoc est quod dixit evangelista : Quod factum est, in ipso vita erat. Item, ad sequentem sentenciam Apostoli ab hereticis obiectam , scilicet Omnis creatura Dei bona , dicimus quod superius in 10 quartodecimo capitulo , si de creaturis universaliter volunt intelligere , bene est et evidentissime declarata . Nam , teste Sapien- tia : Deus cuncta fecit bona in tempore suo . Et alibi : Deus fecit hominem rectum, et ipse se infinitis miscuit questionibus . Sed quia, cum Apostolus illa dixit non causa creationis sed causa 15 ciborum qui ab hereticis prohibentur, affatus est Timotheum , ad confusionem eorum totum capitulum apponamus. Spiritus, inquit Apostolus , manifeste dicit quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis demoniorum, in ypocrisi loquencium mendacium, et cauteriatam 20 habencium suam conscientiam, prohibentium nubere, abstinere a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus et hiis qui cognoverunt veritatem ; quia omnis creatura Dei bona, et nichil reiciendum quod cum gratiarum actione per- cipitur: sanctificatur enim per verbum Dei et orationem, etc. 25 Ex ipsis verbis Apostoli aperte datur intelligi quod pro cibis humane vite concessis et contra hereticos , qui carnes , ova et 2 fiat] fiant pC 9, 23 bona] est add. Vg. Cfr supra, p. 229, 6 todecimo suppl. lacuna C 13 miscuit cfr supra, p . 169 , 6 , n. dam ] quidem pC 20 conscientiam] conscientiam et pC. 10 quar- 18 qui- 6-7Ioh.1,3-4 9ITim.4,4 7, 30 16-24 I Tim. 4, 1-5 12 Eccl. 3, II 12-13 Cfr Eccl. 1-2 L'explication de Durand s'apparente à celle de l'Elucidarium I , 15 (éd. Y. LEFÈVRE, Biblioth . des Écoles françaises d'Athènes et de Rome , 180, Paris , 1954, p. 363) : « ' Quod factum est, in ipso vita erat'. In quo patet omnem crea- turam semper fuisse visibilem in Dei praedestinatione , quae postea visibilis ipsi creature apparuit in creatione, ut artifex qui vult domum construere prius tractat quomodo quaeque velit disponere et machina quae post surgit in aedi- ficio prius stabat in ingenio ». 9-10 Cfr supra, p. 228, 12, n. 15 affatus, de adfor : parler. Voir Introduction, p. 50, n. 3.
236 LIBER CONTRA MANICHEOS caseos abhominantur, illud fuit per Apostolum a sancto Spiritu prophetatum . Cum ergo dixit Apostolus : Omnis creatura Dei bona, tantum- dem valet ac si diceret : « Omnis creatura ad comedendum homi- 5 nibus concessa bona est, quia omnis substantia creatura Dei est ». Et ideo omnis creatura Dei bona , id est ad manducandum homi- nibus a Deo data . Nam , teste Christo, non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quod procedit ex ore. Cibi ergo quos Deus creavit ut caro sustentaretur inde boni sunt et cum gra- 10 tiarum accione debent percipi , et ipsi cibi sanctificantur per verbum Dei et orationem . Confitemini ergo Deo celi , qui dat escam omni carni. Notanda sunt quidem verba Apostoli , ut minus capaces facilius animadvertant hereticos , qui in Carcasso- nensi et Tolosanensi et Albiensi diocesibus commorantur, 15 eorum esse complices de quibus Apostolus ad Timotheum quasi prophetando scripsit . Cum dixit Apostolus : Spiritus manifeste dicit, intelligitur quia Spiritus sanctus erat ille Spiritus qui ista in Apostolo loquebatur, qui manifeste, id est aperte , dicebat quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide . Novissima 20 tempora intelliguntur incepisse tempore apostolorum . Unde idem Apostolus Corinthiis dixit : Nos sumus in quos fines seculo- rum devenerunt. Et beatus Iohannes in epistola prima : Filioli, novissima hora est . Et sicut audistis quia antichristus venit, nunc autem antichristi multi facti sunt. Ex nobis exierunt, sed non erant 25 ex nobis, etc. Nota ergo, lector vel auditor, aperi occulos mentis : qui sunt in hoc mundo , qui discedunt a fide , profecto non Iudei , quia nunquam aliter quam modo de fide senserunt et ideo non disce- dunt a fide, quia fidem incarnationis dominice neque sacramen- 30 torum sancte ecclesie numquam veraciter crediderunt . Simile 24 autem, exierunt, cfr supra, p. 170, 10, 11 , n.; 181, 3 seneserunt pC 28 senserunt] 3,6ITim. 4,4 26, 25 7-8 Mt. 15, II 16-17 I Tim. 4, I 9-11 Cfr I Tim. 4, 3-5 21-22 I Cor. 10, II 11-12 Ps. 135, 22-25 I Ioh. 2, 18-19 3 sq. Durand commente longuement le verset paulinien , déjà exposé dans le Liber Antiheresis II, 3, M 67гa : I Tim. 4, 4 (Controverses, II, 21 ). Cfr supra, p. 228, 12, n. 14 Cfr supra, p. 210, 31 , note.
CAPITULUM XIV 237 56 va potest dici probabile de Agarenis : licet enim non possint vere habere Patrem sine Filio, tamen fatentur publice se credere Deum Patrem omnipotentem tam visibilium quam || invisibilium crea- torem et ipsum legem Moysi dedisse , quod et sancta ecclesia 5 veraciter confitetur. Que omnia moderni cathari non solum diffi- tentur sed etiam horribili et intollerabili blasphemia naucipen- dunt. Unde patet quod ipsi proprie sunt qui discedunt a fide . Nam romana ecclesia , cum membris suis inconvulsis radicibus in fide permanens orthodoxa quam Christus tradidit suis fidelibus , Io non discedit a fide quam in baptismate suscipit confitendo . Patet ergo quod soli sunt apostatici Manichei , qui a fide discedunt , quia eam penitus abdicant quam in babtismate perceperunt . Et hoc est lucidum et apertum. Et ipsi sunt qui attendunt spiritibus erroris , id est perversis 15 intellectibus priorum hereticorum . Attendunt enim spiritibus erroris Marchionis et Cherinti et complicum eorum qui tem- pore beati Iohannis apostoli a fide et ab ecclesia discesserunt . Attendunt etiam spiritui erroris Nicholaitarum , de quibus Filius hominis ait in Apocalipsi angelo ecclesie Ephesi : Hoc 20 habes bonum quia odisti facta Nicholaitarum que ego odi . Atten- dunt etiam spiritui Manicheorum blasphemantium Creatorem. Attendunt similiter spiritui erroris Zerohen et Arfaxat inimi- corum Dei et apostolorum Mathei et Symonis et Iude , qui duo 16 Marchionis] Marchionitis pC 14CfrITim.4,1 19-20Apoc.2,6 I Agarenis, cfr supra, p. 137 , 17-18 , note. 6-7 naucipendunt, cfr supra , p. 76-77 , 10-11 , note . II Manichei, cfr supra, p. 76 , 1 , note . Liber Antiheresis II , 3, M 6ova (Con- troverses, II , 1-3) . 14-238,4 Tout cet exposé des hérésies antérieures, que Durand fait aux cathares le grief d'accumuler, reproduit le thème déjà formulé par l'ancien vaudois, sur les patronos de ses adversaires, dans le Liber Antiheresis I, chap . 28 (éd. A. DONDAINE, dans AFP, t. XVI, 1946, p. 234) . Moneta de Crémone (Adversus catharos , éd . Th.-A. RICCHINI , Rome, 1743 , p . 411 ) , en reproduit, plus tard , les données, pour expliquer l'origine des cathares . 16 Marchionis, cfr supra, p . 74-75 , 14, note . Liber Antiheresis II , 1 , M 44rb (Controverses, I, 1, 3) . 16-18 Cherinti, Nicholaitarum, cfr supra, p. 74 , 14 ; 76, 1 , notes. Liber Anti- heresis, Prologus, (RTAM, t. XXVII, 1960, p. 284, 16 et p. 269). 22 Zerohen et Arfaxat, cfr supra , p . 74-75 , 14 , note . Liber Antiheresis , Pro- logus (ibid.) ; II, 4, M 70rb (Controverses, IV, 7).
238 LIBER CONTRA MANICHEOS maledicti datorem legis mosayce blasphemabant. Attendunt etiam spiritui erroris Pictagore , qui humanas animas asseruit post prima corpora alia vel hominum vel animalium vel avium corpora ingredi , quod Christi ecclesia detestatur. Attendunt 5 similiter spiritui erroris Taciani , qui abhominatus est carnes . Attendunt etiam spiritui erroris Donatistarum, quia non cre- dunt aliquem vere esse christianum in babtismo , quem sancta ecclesia tradit in aqua ad invocationem sancte Trinitatis , nisi manuum impositionem recipiat ab aliquo suorum , quam dicunt 10 esse Christi baptisma . Attendunt similiter spiritui erroris Sa- duceorum, quibus dixit Christus : Erratis nescientes Scripturas neque virtutem Dei, quia dicebant resurrectionem non esse. 11-12 Mt. 22, 29 12 Mt. 22, 23 2 Pictagore, cfr Basilidis fragmentum (Ex Origenis libro V Comment. in Epist. ad Rom., cap. V ; cfr Appendix ad Irenaei, Adv. haeres., PG VII, 1265 D) : Pythagoricum dogma : id est, quod animae in alia atque alia corpora trans- fundantur ». IRÉNÉE , Adversus haereses II , 14, 6 (ibid . , 752-753 ; éd . W.-W. HARVEY, t. I, p. 296 sq.) . HIPPOLYTE (Ps.-Origène), Contra Haereses I, 2 (PG XVI3, 3025 A) : « Οὗτος καὶ ψυχὴν ἀθάνατον εἶπε καὶ μετενσωμάτωσιν » . Liber Antiheresis I, 28 (éd . A. DONDAINE , AFP, t . XVI , 1946, p . 234) : « In libris paganorum legimus quendam philosophum, qui piccagoras dicitur, quem- dam errorem instituisse . Dicebat enim animas post mortem hominis alia cor- pora, vel hominum vel peccorum , vel avium, ingredi et ideo carnes abhomina- tus est ». Cfr K. PRAECHTER , Die Philosophie des Altertums (Fr. UEBERWEG, Grundriss der Geschichte der Philosophie, t . I , Berlin , 1926) , p . 61 sq. Bon résumé du système pythagoricien, dans A. -C CROMBIE , Histoire des sciences de saint Au- gustin à Galilée (trad. J. D'HERMIES), Maris, 1959, p. 26 (1). 5 Tatiani, cfrIRÉNÉE,op.cit., I, 28, 1 ; III, 23, 8 (PGVII, 690,965 ; éd.W.-W. HARVEY, t. I, p. 220 ; SC 34, 396) ; ÉPIPHANE, Pan. XLVI (PG XLI, 835 sq. ; éd. F. OEHLER, t. II, p. 708 sq.) ; PHILASTRE XLVIII (PL XII, 1164-1165 ; CCSL 9, p. 237) ; AUGUSTIN, De haeresibus XXV (PL XLII, 30 ; éd. F. Oehler, t. I, p. 201 ) . Liber Antiheresis I, 23 , Quod licitum sit carnes edere, M 30va, P1 92v : << Taciani errorem, quem modus adolescere cognoscimus penitus evellentes, ostendamus non in perceptione carnium esse peccatum set licitum esse ». Voir G. BARDY, art. Tatien, dans DTC , t . XV1 , 1946 , 59-66 . J. QUASTEN , Initiation , t. I, p. 249-257. B. ALTANER, Patrologie ( 1960), § 22, 1, p. 101-103. = 6 Donatistarum, cfr supra, p. 76, 1 , note. Manuum impositionem consolamentum. Liber Antiheresis I , 16, De ma- nuum impositione, M 24ra-rb ; P1 801 - 81a . On connaît , de nos jours, deux rituels cathares : l'un roman , l'autre latin. Cfr L. CLÉDAT, Le Nouveau Testament, p. 470-482 . A. DONDAINE (Un traité , p . 37-43 et p. 151-165 ) édite le Rituel latin de Florence, qu'il compare aussi au Rituel roman. Cfr A. BORST, Die Katharer, p. 195. Cfr supra, p. 233 , 24-234, note, in fine. 10-11 Saduceorum, cfr supra, p. 93 , 22, note. Liber Antiheresis II, 5, M 87vb (Controverses, p. 196. Appendix , p . 219 ) .
CAPITULUM XIV 239 56vb| Similiter isti moderni dicunt quod nunquam resurgent corpora que modo gerimus in hoc mundo. Attendunt etiam aliis spiritibus erroris moderni kathari. Nam eucharistiam , proh dolor, dicunt esse veneficia magne meretricis 5 que corrumpit terram in prostitutione sua . Dampnant etiam coniugium tanquam adulterium aut fornicationem . Dicunt etiam Teothocon non fuisse de genere Adam terrigene qui peccavit, et angelum Domini, beatum Iohannem babtistam, asserunt fore dampnatum et etiam omnes sanctos confessores qui , in fide , 10 obedientia romane ecclesie permanserunt . Dicimus ex quibus parte spiritibus erroris attendunt moderni Marchionite quo, proh nefas, nonnullos clericos stultissimos et maximam militum multitudinem et multos populos impiarunt. Et hoc est quod sequitur in auctoritate Apostoli : Et doctrinis 15 demoniorum . Omnes enim predictarum heresum fabricatores , diabolico spiritu impingati, conceperunt dolorem et pepererunt impiam iniquitatem. Et bene sequitur : In ypocrisi loquentium mendatium. Spiritus enim demoniorum , dicendo per ora moder- norum Manicheorum : nos ieiunamus , nos oramus, nos caste 20 vivimus , nemini malum pro malo reddimus, sub tali similitudine boni locuntur mendacium. Dicunt enim duos esse creatores coeternos , unum bonum et alterum malum, et alia superius exarata. Et quia illa opera, que videntur || imprudentibus esse bona, contrahunt plurimos ad errorem quem detegunt , suis catu- 25 lis nudantibus merito mammam lamiis comparantur. Nam de cauteriata conscientia sua putredinem et fetidum sanguinem emittentes, plurimos fedaverunt . Et hoc est quod dicit Aposto- lus, quod demonia , quorum doctrinis attendunt , habent suam conscientiam cauteriatam . Et quia ipsa demonia nupcias damp- 25 nudantibus add. in marg. C 4-5 Apoc. 19, 2 Tim. 4, 2 14-15 I Tim. 4, I 24-25 Cfr Thren. 4, 3 16-17 Cfr Ps. 7, 15 28-29 I Tim, 4, 2 17-18 I -- 3-10 Durand a déjà exposé toutes ces erreurs des Cathares dans le Liber Anti- heresis : I, 14, De babtismo, M 18rb-21vb ; P1 68o-75o. — II, 5 ; I, 31 , De resur- rectione (Controverses, § V, Append. p. 218-227). I, 15, De sacrificio , M 21vb. 24ra ; P 75-80 . I, 20, De coniugio, M 26va-29ra ; P1 85-89o. — I, 6, De incarnatione Christi , M 7va- 1ora ; P1 44-49 ′. — I , 5 , De Iohanne baptista, M 5va-7va ; P1 40°-44 . - 16 impingati, de impingo-are-atum : pousser, exciter. BLAISE- CHIRAT, p . 413 . 29 nupcias, voir note suivante sur le Rituel cathare .
240 LIBER CONTRA MANICHEOS nant et cibos quos Deus creavit , id est carnes, ova et caseos , ideo Apostolus adiunxit : Prohibentium nubere, astinere a cibis quos Deus creavit . Et quia illi soli sunt in mundo in quibus hec verba Apostoli sunt completa , ita sunt manifeste notati , 5 quasi dixisset Apostolus : Ipsi ferent cornua in frontibus suis. Unde patet quod ceci sunt et , suis culpis exigentibus , multum Deo et omnibus sanctis exosi quicumque talibus apostaticis fa- vent et eorum clandestinis dehortationibus acquiescunt . Item , dixerunt : « Si mundus est creatura Dei et omnis creatura 10 Dei bona, qua de causa non est diligendus ? » Ad quos dicimus quod diligendus est mundus . Pater enim dilexit illum , sicut Veri- tas in evangelio manifestat dicens : Sic dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Et Apostolus Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi , non reputans illis delicta 15 ipsorum. Quare ergo dixit beatus Iohannes : Nolite diligere mundum ? Solutionem sufficientem horum quere superius in quarto capitulo , ubi satis credimus esse factum . Item , ad hoc quod dixerunt : « Omne quod est Dei , bonum est », dicimus eorum intellectui respondentes : Non omnia que 20 Dei sunt bona sunt , etiam secundum opinionem eorum . Aliquis homo etenim hodie Deum ignorat, adulter et fornicator est, mendax et periurus, homicida et rapax ; in crastinum vero cognoscit Deum, vere penitet et dignos facit penitencie fructus. Quero ego cuius erat heri ille talis nefarius operator ? Credo, 25 dicent quod diaboli erat . Quero etiam cuius est hodie, vere con- versus ? Reor quod dicunt : Dei est modo si talis est . Quero etiam adhuc quis fecerat eum cum ita pessimus esset ? Nam alia cor- pori non datur anima, nec aliud corpus anime confertur, nec 16 quere corr.] quare C per homoioteleuton 2-3ITim.4,3 5CfrApoc.13,I,II 12-13Ioh.3,16 Cor.5,19 15-16IIoh.2,15 23CfrLc.3,8 13-15 II I Liber Antiheresis I , 23 , Quod licitum sit carnes edere, M 30va-vb ; P1 92-93 ". Rituel cathare (éd . A. DONDAINE) p . 162 , 1. 22 sq . : « Unde debetis intelligere quod oportet vos diligere deum... cum castitate ... » p . 163 , 1. 9-11 : « nunquam comedetis scienter nec voluntarie caseum nec lactem, ovum, nec carnem avium reptilium nec bestiarum prohibitam per dei ecclesiam ». 9-10 Cfr supra, Tractatus, p. 227, 16-19. 17 Cfr supra, p. 117, 23 sq. 18-19 Cfr supra, p. 227, 21.
CAPITULUM XIV 241 57 ra aliquid mutatur in eo nisi voluntas et operatio prava . Patet ergo quod Deus fecerat eum et Dei erat per creationem et potentiam , licet voluntate prava et iniusto opere se ipsum diabolo pessimo dedisset . Nos autem non heretice sed catholice sencientes cum 5 Sapientia asseramus : Bona et mala, vita et mors , honestas et paupertas a Deo sunt . Et Christus turbis et discipulis dixit : Unus est Pater vester qui in celis est. Et Dominus ad beatum Iob Omnia que sub celo sunt mea sunt, etc. Non ergo omnia que Dei sunt bona sunt . Omnia enim invisibilia et visibilia Dei Io sunt per creationem et potestatem, licet non omnes per gratiam et adoptionem et bonorum operum imitationem . Unde Aposto- lus : Si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius, scilicet gratia et adoptione. Item, dixerunt heretici : « Nonne mundus presens visibilis ? » 15 Ad quos dicimus : O perversi doctores stigialis doctrine , male notatis verba apostoli ; non enim dixit apostolus nec intellexit sicut vos depravatis : Nolite diligere mundum, etc. Celum enim , mare, aer et terra non est ille mundus quem diligere prohibemur ; neque ea que in eo sunt ; concupiscentia carnis est, et concupiscentia 20 oculorum, et superbia vite : sol enim et luna et stelle non sunt concupiscentia, sed creatura Dei . In solo igitur homine et femina concupiscentia ipsa carnis est , que pertinet ad castrimargiam et mechiam et luxuriam et variam voluptatem ; et concupiscentia oculorum , que pertinet ad divicias temporales ; et superbia vite, 25 que pertinet ad honores et transitoriam dominationem . In mundo enim isto visibili est doctrina evangelica || et multi sancti et iusti viri et femine qui Deo serviunt in iudicio , iusticia et veritate. Non ergo omnia que sunt in hoc mundo presenti concupiscentia carnis sunt et concupiscentia occulorum et superbia vite. Patet 3 voluntate corr. ] voluntati C 5-6 Eccli. II, 14 19-20 I Ioh. 2, 15, 16 7Mt.23,9 27CfrIer.4,2 8Iob41,2 12Rom.8,9 28-29 Cfr I Ioh. 2, 16 14 Cfr supra, p. 227, 22. 15 stigialis , pour stygialis , de Styx : infernal . VIRGILE , Ciris, 374 (éd . H.-R. FAIRCLOUGH , Londres, 1950 , p. 434 ) : « inde Iovi magno geminans Stygialia sacra ». 20 Cfr supra, p. 121 , 22 sq. 22 castrimargiam, cfr supra, p . 76-77, 9, note .
242 LIBER CONTRA MANICHEOS igitur quod solum in iniustis et infrenatis hominibus mundus est qui non est diligendus ; in iniustitia enim eorum qui vera non tenent nec diligunt omne quod est, aut est concupiscentia carnis, aut concupiscentia occulorum , aut superbia vite. Celum enim , 5 terra, mare, sol et luna, sidera, arbores et pisces et alia que videntur in mundo , exceptis hominibus , non habent concupiscen- tiam carnis et concupiscentiam occulorum et superbiam vite. Li- quet ergo notam hereticorum dampnatam esse merito respuen- dam . 10 Item , dicunt heretici catholicis conviciando : « O insensati literati, quis vos fascinavit ista non intelligere ? etc. » Ad hec dicimus quod illi , qui ceci sunt ut noctua aut vespertiliones et iuxta veritatis vocem nesciunt Scripturas neque virtutem Dei, qui homines Creatorem suum negando blasphemant , de quibus 15 dixit Dominus per Ysayam Ve qui contradicit fictori suo. Menciendo vocant insensatos et cecos illos qui habent clavem scientie et limpidissimo occulo Scripturarum hauriunt veritatem. Ipsi enim kathari ideo vocant hereticos orthodoxe fidei confes- sores et etiam insensatos, quia non abdicant fidem Christi quam 20 in babtismate susceperunt , pro suo maledicto errore , lucem pro tenebris , veritatem pro mendacio et dulcia pro amaris . Et mente cecati , notant contra christianos ea que specialiter dicta sunt contra Iudeos Dei Filium blasphemantes. Gaudeamus igitur, o domini et fratres katholice fidei professo- 25 res, si ab infidelibus et apostaticis heretici vocitamur, cum tenea- mus catholicam veritatem . Iudei enim infideles , ut beatus Luchas narrat in Actibus apostolorum, Paulo apostolo , quia credebat in Dominum Ihesum Christum, similia irrogabant . Unde ipse Apostolus cuidam presidi de Cesarea Felici nomine, in cuius 30 potestate captus tenebatur, cum accusaretur a Iudeis, inter cetera dixit : Confiteor autem tibi , quod secundum sectam quam 14 homines corr.] homine C 16 clavem corr.] calvem C 3-4 Ibid. 13 Cfr Mt. 22, 29 31-243,3 Act . 24, 14-15 15 Is. 45, 9 27-30 Cfr Act. 24, 1-9 10 Cfr supra, Tractatus, p . 227, 27. 15 Liber Antiheresis II, 3, M 61rb : Is. 45, 9-13 (Controverses, II, 10). 29 sq. Liber Antiheresis I , 31 , P1 121 : Acta, 24 , 14-16 , même variante (Con- troverses, p. 200, et Append., p. 224) .
CAPITULUM XIV 243 57rb dicunt heresim , sic deservio Deo Patri meo , credens omnibus que in lege et prophetis scripta sunt ; spem habens in Deum quam et hii ipsi expectant, resurrectionem futuram iustorum et iniquorum, etc. Si ergo Iudei talia convicia in Apostolum inferebant , quia 5 credens omnibus que scripta sunt in lege et prophetis, et sperans resurrectionem futuram iustorum et iniquorum , credebat in Dominum Ihesum Christum, merito nos gaudere debemus , cum teneamus eandem normam fidei, si pro ea isti nugas apostatici nomen suum nobis mendaciter putant imponere , quia nolumus 10 a fide recedere orthodoxa . Nam, teste apostolo Petro : Si expro- bramur in nomine Christi, bene erimus. Letemur ergo si ipsi blasphematores divine maiestatis nos insensatos dicunt esse et cecos , quia fidem Christi nolumus abdi- care. Ait namque ipsa Veritas in evangelio : Beati estis cum male- 15 dixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversum vos mencientes , propter me . Gaudete et exultate, etc. Pro fide siquidem quam illi litterati catholici confitentur, quos heretici blaphemant , sancti apostoli et prophete et sancti martires corpora sua diris tormentorum suppliciis tradiderunt 20 et, quia eam nolebant aliquatenus diffiteri , Iudei et Gentiles eos sine misericordia trucidabant. Fidem autem hereticorum, qui se faciunt || ' bonos homines' a suis fautoribus vocitari, si fas est ut fides debeat appellari , omnes sancti prophete et apostoli et universi successores eorum verbis et factis pariter dampnaverunt. 25 Et nos in hiis et aliis bonis operibus debemus eos sollicite imitari , ut eterna premia cum illis assequi mereamur, quod nobis prestare dignetur omnipotens Deus. I Deo Patri cum cod . Tolet . (W. III , 200-201 ) ] Patrio Deo Vg. andem pC 8 eandem] 15 homines cum quibusdam codd. S. Script. (W. I, p. 54)] om. Vg. 23 debeat] debat pC 10-11 Cfr I Petr. 4, 14 14-16 Mt. 5, 11-12 22 bonos homines, cfr supra, p. 80, 3, n ; 105, 5, n.
244 LIBER CONTRA MANICHEOS XV DE TERRA NOVA OPINIO MANICHEORUM ET RESPONSIO CONTRA EAM Humanam stoliditatem imprudentium zimantes Marchionite 5 dogmatizant duas esse terras realiter in instanti, unam viventium quam dicunt benignum Deum fecisse , et aliam quam credunt diabolum, quem deum malignum appellant, creasse pariter et fecisse, scilicet terram istam quam modo ipsi incolunt et alii impii peccatores. Et ad probandum diffidenciam suam clericis 10 et sapientibus exprobrando hiis rationibus et auctoritatibus abu- tuntur. Sic enim in sequenciis tractatus eorum post premissa, concito, continetur : 15 20 25 30 De compilatione Manicheorum . Sed vobis sic excecatis et sub peccato conclusis, audiant adhuc qui habent aures audiendi , quid Spiritus dicat de bonis creaturis, que sunt utique Dei . Ait enim in Psalmis : Dominus firmavit orbem terre qui non comovebitur. De quo orbe ait Apostolus ad Ebreos, quod Deus non subiecit eum angelis, sed Christo filio suo, quem constituit heredem universorum , per quem fecit et secula. De terra huius orbis dicit idem Apostolus affirmans prophetiam psalmiste David : Et tu, inquit, in principio, Domine, terram fundasti . In qua idem propheta, positus in hac miserie et tenebrarum terra, obtabat videre bona Domini dicens : Credo videre bona Domini in terra viven- cium ; ostendens quia non possunt plenarie videri bona Domini nisi in terra vivencium . Et idem alibi ait : Clamavi ad te, Domine, dixi : tu es spes mea, porcio mea in terra vivencium . Et iterum : Spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam. Et iterum : Domini est terra et plenitudo eius orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Hoc non videtur esse dictum de terra, de qua ait ipse David in persona Israel populi dicens : Quomodo cantabimus canticum Domini 13 De compilatione Manicheorum in marg. C 16-17 Ps. 92, I 23-24 Ps . 26, 13 18-19 Hebr. 1, 2 25-26 Ps. 141, 6 21Hebr. 1,10;cfrPs. IOI,26 26-27 Ps. 142, 10 27-28 Ps. 23, I 30-245,1 Ps. 136, 4 4 zimantes, de zima, cfr supra, p. 231, 7, note. 7 crease pariter et fecisse, cfr supra, pp. 99, 16, n.; 103, 8-9 ; 202, 18-20, n.
CAPITULUM XV 245 5 ΙΟ 15 in terra aliena ? Nec de orbe, ubi habitant magis mala quam bona, ubi adstant reges terre et principes conveniunt adversus Dominum et adversus Christum eius, quod prophetavit David . Patet ergo quod reges et principes et pharisei et omnes qui conveniunt adversus Dominum et adversus Christum eius non sint eius, cum ipse Christus dicat : Qui non est mecum, adversum me est. Et item : Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis . Si ex Deo non erant, non habita- bant in orbe Domini . Sed numquid Iudei, qui verba Domini non audiebant, in hoc orbe habitabant ? Habitabant utique . Orbis ergo iste non est ille de quo propheta locutus est, nec ista terra et plenitudo eius videntur Domini esse, cum magis in ea regnet peccatum quam bonum, immo magis videtur esse diaboli . Sed de hac terra, de qua David locutus est, que est Domini, ait ipse Christus : Beati mittes, quoniam ipsi possidebunt terram. De qua dixit Iob : Locus saphyri lapides eius et glebe illius aurum . Etc... Huc usque. Responsio . - Nos autem, predictis auctoritatibus minime refragantes, sed vulpium notam penitus abhorrentes et a perverso ipsorum intel- lectu modis omnibus abludentes, ipsum qui habet clavem David, 57 va 20 in quo sunt omnes || thesauri sapientie et scientie absconditi humiliter imploramus , ut per nos ad premissa respondere ad honorem sui nominis non moretur, quatinus convicia ab eis sapi- entibus irrogata supervacanea esse tam a lectoribus quam audi- toribus cognoscantur et, ipsorum iactancia frustrata sicut oportet, 25 irrita habeantur. Ad primum testimonium Psalmiste , male ab ipsis punctatum et intellectum , dicimus quod Psalmographus nec dixit nec intel- lexit illa verba in eo sensu quo ipsi in suo opusculo notaverunt . Cum enim dicitur : Firmavit orbem terre, qui non comovebitur, 30 illud nomen relativum qui non ad orbem sed ad Dominum est relatum qui non comovebitur . Unde ipse asserit per prophetam : 8 orbe corr.] orbem C corr.] supervacaneos C 2-3CfrPs.2,2 5,4 15Iob28,6 15 Huc usque in marg. C 30 relativum] reatum pc 23 supervacanea 6Mt.12,30;Lc.11,23 19 Apoc. 3, 7 6-7 Ioh. 8, 47 20Col.2,3 14 Mt. 29Ps.92,I 30 sq. Le raisonnement est ici tout à fait personnel à Durand de Huesca . En fait, selon les commentaires habituels, Dieu : « orbem terrae ... firmavit ac stabilivit, ut commoveri non possit ». Voir CORNELIUS A LAPIDE , Commentaria in Scripturam sacram . Supplem . In Psalmos , Paris, 1877 , p . 133 : Ps. 92 ad vers. 2 .
246 LIBER CONTRA MANICHEOS Ego sum Dominus et non mutor . Sic enim debet exponi : et enim ille 'qui non comovebitur' , scilicet Dominus, firmavit orbem terre. Terra namque a statu suo in meliorem movebitur, sed non ipse. Unde idem propheta : Comoveatur a facie eius universa terra. 5 Dicite in gentibus, quia Dominus regnavit. Et enim correxit orbem terre, qui non comovebitur. Et ne intelligeretur quod hoc nomen qui relativaretur ad orbem adiunxit Psalmista : Iudicabit po- pulos in equitate. Non enim orbis iudicabit orbem terre nec populos , sed Dominus Ihesus Christus, cui Pater iudicium 10 omne dedit, cui illud nomen qui relativatur. Et alibi : Iudi- cabit orbem terre in equitate. Ipse enim solus immobilis dat cuncta moveri ; unde ipse per alium asserit prophetam : Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed etiam celum. Dicimus etiam quod non est verum, ut ipsi notant, Apostolum de illo 15 orbe dixisse quod Deus non subiecit eum angelis , nec est adhuc realiter nisi in mente divina, cui nichil est preteritum vel futurum orbis ille de quo fecit ipsi Apostolus mentionem. Quod in ipsis verbis Apostoli comprobatur : Non enim, inquit angelis subieci, Deus orbem terre futurum , de quo loquimur . Ex quo Apostolus 20 dixit istum orbem esse futurum , non est credendum illum adhuc esse factum ; nec dixit Apostolus Deum subiecisse illum orbem Filio, quem Filius facturus est cum Patre . Ad sequentem sententiam Apostoli et Psalmiste : Tu in princi- pio terram fundasti , dicimus non esse dictum de alia terra nisi 25 de ista visibili et calcabili comburenda , in qua fecit Deus homines et iumenta, nec est alia terra materialis quam fundaret Dominus in principio operum suorum, nisi ista de qua dicit alibi Psalmi- sta Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in seculum 7-8 populos corr. ] populo C aeternum Vg. Cfr infra, n. 28 in seculum cum Ps. Rom. et Carcass.] in IMal.3,6 4-6Ps.95,9-10 10-11 Ps. 95, 13 12-13 Hebr. 12, 26 ; cfr Agg. 2,7 2,5 23-24 Hebr. 1, 10 ; cfr Ps. 101, 26 7-8 Ps. 95, 10 28-247,1 9-10 Cfr Ioh. 5, 22 14-15, 18-19 Hebr. Ps. 135, I 11-12 Voir Boèce , Pierre le Chantre , cfr supra, p . 185 , 23 et note. 23-24 Liber Antiheresis I, 3, P1 18′ : Hebr. 1, 8-11 ; II, 3, M 65vb : Hebr. 1, 10-12 (Controverses, II , 16) . 28 sq. La leçon in seculum est celle des psautiers romain , mozarabe et de la Bible de Carcassonne . Précédemment (supra, p . 207, 2) , Durand l'avait fait suivre de la leçon ordinaire : ' vel in eternum ' , prouvant ainsi qu'il avait sous les yeux plu- sieurs textes, probablement un psautier triple. Cependant, l'omission constante
CAPITULUM XV 247 57vb | misericordia eius. Et paulo post : Qui fecit mirabilia magna solus , qui fecit celos in intellectu , qui firmavit terram super aquas, qui fecit luminaria magna : solem in potestatem diei , lunam et stellas in potestatem noctis , etc. Qualiter autem fundata fuerit, 5 a Moyse famulo Dei in libro Geneseos perspicue demonstratur. Item , ad hoc quod dicunt heretici prophetam tunc fuisse posi- tum in terra miserie et tenebrarum , dicimus quod terra ista non est illa terra miserie et tenebrarum de qua dixit Iob : Dimitte me, Domine, paululum ut plangam dolorem meum, antequam vadam , 10 et non revertar, ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine : terra miserie et tenebrarum , ubi umbra mortis et nullus ordo , sed sempiternus horror inhabitat, etc. Cum enim in hac terra esset beatus Iob dicendo predicta et nimia infirmitate corpus confec- tum , orabat se dimitti ut plangeret dolorem suum , antequam 15 iret ad illam terram miserie et tenebrarum , in qua nullus est ordo sed horror inhabitat sempiternus. In hac enim terra presenti est ordo, quia viri ordinati , sancti et iusti , et in ea est sancta ecclesia Ihesu Christi ut cas || trorum acies ordinata , quod etiam hereticos credimus non negare , licet nugatorie intelligant de 20 se ipsis. Terra vero de qua locutus est Iob , in qua nullus est ordo , non ista est materialis , sed est regio infernalis in qua est miseria et tenebre, et horror habitat sempiternus . Licet autem terra ista quodam modo dici possit terra miserie propter miserias et cala- mitates quas homines paciuntur in ea, et terra tenebrarum propter 25 eos qui lumen fidei et veritatis ignorant et tenebras diligunt 9 Domine cum cod. 2 (Biblia sacra IX, 121)] om. Vg. Vg. 12 inhabitat (id .) ] in habitans Vg. II sed (id.)] et 1-4 Ps. 135, 4-9 6,3,9 8-12 Iob 10, 20-22 14-16 Cfr ibid. 18 Cant. dans les deux recensions du Liber Antiheresis (supra , p. 176 , 22-24 , note) , comme dans le Contra Manicheos, du répons quoniam-eius à partir du verset 2 , laisse entendre soit que, délibérément, il ne veut pas se répéter, soit qu'il pratique aussi l'un des anciens psautiers latins qui en sont dépourvus . La Bible complète de la Mazarine qui ne répète plus la séquence ne peut être considérée, car elle est de 1231 , donc postérieure à notre traité. Voir Biblia sacra, t . X, Liber Psalmo- rum , Rome, 1953 , p. 277 , note ; R. WEBER , Le Psautier Romain (Collectanea Biblica Latina, t. X) , Rome, 1953 , p. 328 ; H. DE SAINTE-MARIE, S. Hieronymi Psalterium iuxta Hebraeos (ibid., XI), Rome, 1954, p. 192 et p. IX, X. TH.-AYUSO MARAZUELA, Psalterium wisigothicum-mozarabicum (Biblia polyglotta Matri- tensia, VII ; Vetus latina, 21), Madrid, 1957, p. 181.
248 LIBER CONTRA MANICHEOS peccatorum , tamen in ea multis patet lumen fidei. Et Christus , qui est lux vera, apparuit in hoc mundo ; unde beatus Iohannes : Tenebre transierunt et lumen verum iam lucet. Et licet terra hec propter predictas causas possit dici terra miserie, non tamen 5 dicitur ab aliquo sane mentis nec in aliqua scriptura sanctorum continetur a diabolo esse facta , ut heretici delirant , sed a Deo vivo et vero, qui fecit omnia visibilia et invisibilia et nullus secum . Super hiis autem que secuntur de terra viventium responsum differimus, ut presentes auctoritates sequentibus coniungamus. 10 Sed ad hoc quod sinistra interpretatione depravant auctoritatem Psalmiste, cum dixit : Domini est terra et plenitudo eius, etc. , primulum respondemus . Manichei notant illud Psalmiste debere intelligi non esse dictum de hac terra nobis visibili , nec de hoc orbe in quo habitant impii peccatores , sed de alia terra et de alio 15 orbe quem opinantur esse, cuius orbis incolas omnes bonos esse notaverunt, et ideo dicunt : « Hoc non videtur esse dictum de terra, etc. » ut superius . Sed quamvis eis non videatur, non ideo minus de ipsa terra aliena , de qua Psalmista loquitur, pre- dictas constat auctoritates esse dictas . Sicut enim alia terra , 20 sic ipsa terra aliena creatione, potestate , dominatione Domini Dei erat . Sed priusquam testimonium proferamus , que est illa terra que dicitur aliena apercius demonstremus . Certe propheta , plenus spiritu prophetie , prophetando captivi- tatem populi Iudeorum , culpis suis exigentibus , Nabuchodonosor 25 in Babiloniam captivandi et ab Ierusalem et confiniis eius que sua regio erat, in qua Deus colebatur ab ipsis , in predictam terram abducendi , non in propria persona , quia nunquam interfuit , sed in persona populi post futuri prophetando deplanxit : Super flumina Babilonis , illic sedimus dum recordaremur tui Sion, etc. 6 heretici] eretici pC 5 ab aliquo] abliquo pC 19 auctoritates] auctoritas pC 24 Nabuchodonosor p. et tertius C] Nabuchodonosos SC 29 dum cum Ps. Rom. (éd. R. WEBER, p. 331 )] cum Vg. 2CfrIoh.1,9 IIPs.23,I 28-29 Ps. 136, I 3IIoh.2,8 6-7IThess.1,9 7CfrIs.44,24 23-27CfrIer.21,7;Ez.1,1-3;2,2;Bar.6,1;Dan.1,I 7 Liber Antiheresis I, 2 : Is. 44, 24. Cfr supra, p. 214, 12-13, note. 16 Cfr supra, Tractatus, p. 244, 29. 18 Liber Antiheresis I, 3, P1 20v ; II, 3, M 68ra : Ps. 23, 1-2 (Controverses, II, 31 et 23).
CAPITULUM XV 249 58 ra Hanc captivitatem et abductionem vidit sanctissimus Iheremias propheta , cui predictus psalmus legitur atributus , qui ruinam Ierusalem et captivitatem populi quadruplici planxit alpha- beto. In ipsa captivitate fuit sanctissimus Danihel propheta , 5 qui pro liberatione populi ieiunando multa afflictione Domi- num exoravit . In ipsa captivitate fuerunt tres pueri Sidrach, Misach et Abdenago servi Dei excelsi, qui in fornace intro- missi iussu Nabuchodonosor regis iniqui , comitante sancto angelo in medio ignis Domino decantabant. In ipsa captivi- 10 tate fuit sanctus Ezechiel propheta et sacerdos, qui iuxta fluvium Chobar Dei videre meruit visiones . Et in flumine Eufrathen iussus est lumbare abscondere Iheremias . Et hec sunt flumina Babilonis , super que fleverunt prophete et populus in captivi- tatem ductus , sicut liber quartus Regum et Ieremias ostendunt . Et ipsa est terra que dicitur aliena, cuius indigene magis simu- lacra quam Dominum adorabant. In qua terra , quia aliena erat a cultu Dei et idolorum veneratione polluta, filii Israel quia sine templo et altari et alio cultu Dei et sacerdotibus in vincto cap- ti in Babilonia et Egipto tenebantur, laudes Dei et cantica inter 20 hostes leto corde non poterant decantare. Et hoc est quod dictum est prophetando : Quomodo cantabimus || canticum Domini in terra aliena ? Ecce terra aliena ipsa est Babilonia et Egiptus et Cal- dea, in quibus Hebreorum populus extitit captivatus. Et iste est sensus historicus in veritate. Et terra illa dicitur, ut diximus, 25 aliena , quia homines ipsius incole adorantes simulacra a cultu Dei omnipotentis et noticia alieni erant . 15 Alienus enim multis modis dicitur. Peccata dicuntur aliena , quia ex aliena suggestione sunt et quia alienant homines a Deo ; unde in Psalmo : Ab occultis meis munda me , et ab alienis parce 30 servo tuo . Diabolus dicitur alienus , quia alienatus est a Deo ; II Chobar, Eufrathen ] Cobar, Eufraten pC 18 et suppl. 17 filii corr.] felix C 6-9 Cfr Dan. 3 , 12-90 12-14 Cfr IV Reg. 23, 29 ; 1-4 Cfr Thren . Pref. 9-11 Cfr Ez. I, I Ier. 46, 2 4-6 Cfr Dan. 9, 1-19 11-12 Cfr Ier. 13, 4-5 21-22 Ps. 136, 4 29-30 Ps. 18, 13-14 1-4 CASSIODORE, Institutiones divinarum litt. I, 3 (PL LXX , 1114 C ; éd . R.-A.-B. MYNORS, Oxford , 1937 ) : « Hieremiam vero, qui ' civitatis suae ruinas, quadruplici flevit alfabeto ' ». Cfr infra, p . 302 , 5-7 .
250 LIBER CONTRA MANICHEOS unde Iob Sapientibus solis data est terra , et non transibit alienus per eam . Ydolum, quia extraneum est et vacuum a divinitate, et ab omni consilio et auxilio alienum ; unde in Psalmo : Non erit in te deus recens , neque adorabis deum alienum ; et in Regum : 5 Auferte de medio vestri deos alienos : Bahalim et Hastaroth , et servite Domino Deo soli . Alieni dicuntur impii Iudei, quia ab amore Dei remoti ; unde in Psalmo : Alieni insurrexerunt ad- versum me. Heretici dicuntur alieni a fide Christi et ab eccle- sia eius ; unde in Psalmo : Alienati sunt peccatores a vulva , erra- 10 verunt ab utero. Sapientia : Fons aque vive sit tibi proprius, et alienus non comunicet tibi . Alienus dicitur quilibet homo aliunde creatus et natus ; sic et terra dicitur aliena ab aliquo in qua non natus est vel nutritus. Et tali modo filiis Israel erat Caldea et Babilonia terra aliena , in qua abducti erant a provincia 15 Palestina. De cetero testimonia audiamus quod etiam ipsa terra aliena Dei omnipotentis sit , sicut et alie omnes . Notum est et apertum quod Babilonia et Caldea sub celo est et Egiptus. Audite ergo Dominum Deum ad beatum Iob dicentem : Omnia que sub celo 20 sunt, mea sunt. Audiat adhuc specifice heresiarcha Daniehlem prophetam , confabulatorem sanctorum angelorum Michaelis et Gabrihelis , regi Nabuchodonosor domino illius terre aliene di- centem : Tu rex regum es , et Deus celi regnum et fortitudinem et imperium et gloriam dedit tibi, et omnia in quibus habi- 25 tant filii hominum , et bestias agri volucresque celi dedit in manu tua, et subdicione tua universa constituit. Et alibi : Cognoscant viventes quoniam dominatur Excelsus in regnum hominum, et cuicumque voluerit dabit illud . Item , Dominus per Iheremiam prophetam Ego dedi omnes terras istas in manu Nabuchodonosor 30 regis Babilonis servi mei, insuper et bestias agri dedi ei ut serviant ei , etc. Ex premissis apparet quod terra in qua sunt impii peccatores omnipotentis Dei est , et omnes homines tam boni 2 eam cum cod. Abiascens . (Biblia sacra IX, 132) ] eos Vg. corr.] hesiarcha C 25 hominum add . in marg. C 20 heresiarcha 1-2 Iob 15, 19 9-10 Ps. 57, 4 2, 37-38 26-28 Dan. 4, 14 3-4 Ps. 80, 10 10-11 Cfr Prov. 5 , 15-17 29-31 5-6IReg.7,3 7-8Ps.53,5 19-20 Iob Ier. 27, 6 41, 2 23-26 Dan . 19-20 Liber Antiheresis II , 2 , M 53vb : Iob 41 , 2 (Controverses, III , 14) . 32-251,1 boni quam mali, cfr supra, p. 144, 26-27 ; 174, 3-4 et p. sq. 1. 22 .
CAPITULUM XV 251 58 rb quam mali. Unde in libro Sapientie : Bona et mala , vita et mors , honestas et paupertas a Deo sunt. Versus ergo Psalmiste non illud sonat quod heretici notaverunt, nec est ita intelligendus. Nec est alia terra materialis quam ista 5 visibilis quam separavit Deus ab aquis , de qua dixit Moyses : Vocavit Deus aridam terram . Sed quia secundum vocabulorum diversitatem ab hominibus inditorum divisa est in provincias et regiones , terras multas legimus in Scripturis que omnes una sola est sub firmamento celi . Nec est terra super firmamentum Io celi materialis, sicut heretici dogmatizant . Mistice vero dicitur multipliciter terra : spiritualis , celestis et infernalis. Sed quia nostra intencio est Manicheorum errori tantum in hoc opere refra- gari, qui hanc terram visibilem, in qua ipsi manent et alii impii peccatores, asserunt a diabolo fore facta et omnia que videntur 15 in ea, et alias terras menciuntur esse super firmamentum calca- biles et materiales a Deo factas et inde credunt suas animas exu- lare , de misticis distulimus disputare . Audacter tamen dicimus cum Psalmista : Domini est terra et || plenitudo eius , orbis terrarum et universi qui habitant in eo , intelligentes sine pravo intellectu 20 esse dictum de hoc orbe in quo propheta manebat , cum illa verba contulit et descripsit in quo orbe corporaliter vivunt homines et moventur, in quo plures sunt mali quam boni . Nam , ut supe- rius dicit auctoritas sancta , bona et mala a Deo sunt . Ubi asti- terunt reges terre, et principes convenerunt in unum adversus 25 Dominum et adversus Christum eius. Et est ibi silemsis , pluralis 19 pravo corr . ] prava C 24 convenerunt corr. ] converunt C 1-2 Eccli. 11, 14 23-25 Ps. 2, 2 6 Gen. I, 10 18-19 Ps. 23, I 23 Eccli. 11, 14 1-2 Liber Antiheresis II, 3, M 69ra : Eccli. 11 , 14 (Controverses, II, 26) . Cfr supra, p. 215, 27 ; infra, 1. 23. 25 silemsis syllepse . Du CANGE , VII, 487 : « du grec σúλλnyois » . Ae. Donat, op . cit. (éd. H. KEIL , t . IV, p . 397 , 23 : « Syllepsis est dissimilium clausularum per unum verbum conglutinata conceptio... item syllepsis est, cum singularis dictio plurali adiungitur ». ISIDORE , Etymologiae I , 36 , 5 ( éd. LINDSAY) . ALEXAN- dre de VilleDIEU , Doctrinale , 2456-2462 (éd . D. REICHLING , P. 164) . Catho- licon, f. VIIIrb : « Syllensis est dissimilium conceptio, etc. ». La syllepse, qui est une des figures de construction « comprises, par Priscien, sous la déno- mination de alleotheta » serait, au XIIIe siècle, d'après l'énoncé du Doctrinale, assimilée aux vicia annexa' . Sur ces dissidences, voir CH . THUROT, op. cit., dans Notices et Extraits, t. XXII, 2, p. 446. Cfr supra, p. 226, 8, note : « peri- sologici ». -
252 LIBER CONTRA MANICHEOS videlicet pro singulari . Quando enim illa conventio facta est in Iherusalem in mortem Christi Filii Dei Patris, non nisi Erodes tetrarcha et Pilatus princeps Iudeorum legitur affuisse . De terra autem Iherosolimitana , in qua Ihesus Christus fuit fla- 5 gellatus , crucifixus, mortuus et sepultus, in qua convenerunt principes adversus Dominum et adversus Christum eius , dicimus quod Domini Dei est . Quod superius in testimonio Iheremie ostendimus manifeste. Quod autem sui essent illi malefactores , ostendit ipse , sapientia 10 Patris, inter cetera dicens : Filii matris mee pugnaverunt contra me. Et in evangelio : In propria venit, et sui eum non recepe- runt. Et per Ysaiam : Filios enutrivi et exaltavi . Ipsi autem spreverunt me. Cognovit bos possessorem suum et asinus presepe domini sui : Israhel me non cognovit ; populus meus non intelle- 15 xit. Et iterum in evangelio , Ihesus Christus : Homo erat pater familias qui plantavit vineam et locavit eam colonis . Et paulo post : Mitam , inquit, ad eos filium meum dilectum ; forsan cum hunc viderint verebuntur . Quem cum vidissent coloni dixerunt intra se: Hic est heres , venite, occidamus eum ut nostra fiat hereditas. 20 Et apprehensum eum eiecerunt eum extra vineam et occiderunt, etc. Quis homo ille pater familias est intelligendus, nisi Deus omnipotens Pater ? Que vinea , nisi illa de qua ait Psalmista : Vineam de Egipto transtulisti , eiecisti gentes et plantasti eam ? De qua sanctus Isayas : Vinea , inquid , Domini sabahot domus 25 Israel est. Qui coloni nisi principes sacerdotum et magistri populi Hebreorum , qui servos Domini , id est prophetas sanctos , sunt persecuti de civitate in civitatem et multos occiderunt ? Quis filius nisi Dominus Ihesus Christus verbum Patris, per quem omnia facta sunt, qui lapis angularis reprobatus est ab eis edi- 30 ficantibus ? Hic heres patris extra vineam in passione eiec- 18 dixerunt] cogitaverunt Vg. 19 intra se cum quibusd . codd . S. Script. (W. I, 446)] inter se Vg. venite cum codd. Cav., Tolet. (W. ibid.)] om. Vg. 20 apprehensum eum] om. Vg. 28 nisi suppl . ad sensum 2-3 Cfr Lc. 23, 6-16 sq. Act. 4, 27 11-12 Ioh. I, II 20 Lc. 20, 13-15 12-15 Is. 1 , 2-3 23Ps.79,9 5-6Ps.2,2 15-16Mt.21,33;Lc.20,9 10-11 Cant. I, 5 24-25 Is. 5, 7 17- 28-29 Cfr Ioh. 1, 3 29-30 Cfr Mt. 21, 42 ; I Petr. 2, 5-7 21-23 Cfr infra , p . 283 , 25-26.
CAPITULUM XV 253 58 va tus, quando pariter clamaverunt : Non habemus regem nisi Cesa- rem : tolle, tolle, crucifige eum, gravis est nobis etiam ad viden- dum , qui teste Apostolo extra portam passus est. Hiis auctoritatibus et multis aliis aperte ostenditur quod ipsa 5 terra, in qua passus est Dei Filius, sua erat . Nam ipse qui Veritas est dixit Patri : Omnia mea tua sunt, et tua mea sunt. Et ipsi proditores Iudei qui eum negaverunt sui erant creatione, domi- natione, potestate et victualium largicione, quia ipse dat escam omni carni, licet non essent sui fidelitate , dilectione, gratia 10 et debita servitute , quia nolebant credere in ipsum, qui via , veritas est et vita. Et ita plane intelligenda est auctoritas Ihesu Christi ab hereticis male superius glosulata , scilicet ista : Propterea vos non audistis , quia ex Deo non estis. Dei enim erant crea- tione, potestate , sicut dictum est, ex Deo non erant fidei suscep- 15 tione et gratie adoptione . Quatuor enim modis omnia tam bona quam mala Domini Dei sunt et dicuntur : creatione, potestate, dominio, sustentatione. Ipse enim creavit omnia ex materia invisa ; bona et mala, vita et mors, honestas et paupertas a Deo sunt. Ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Et Apo- 20 stolus idem : Deus fecit ex homine uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terre . Hominum preterea quidam sola familiaritate , || collocatione vel sacramentorum par- ticipatione Dei esse dicuntur. Sicut quondam Iudei et modo per- versi christiani , unde dicitur : Si populus meus audisset me , Israel 25 si in viis meis ambulasset , pro nichilo forsitan inimicos eorum humiliassem , etc. Preterea mali principes dicuntur esse Dei vindicte exercitatione. Unde Dominus per Iheremiam prophe- tam : Assur, virga furoris mei. Et iterum : Ego dedi omnes 20 homine cum quib. codd. S. Script. (W. III, 155)] om. Vg. Cfr supra, p. 134, 27, n.; 173, 7, n. ; infra, p. 316, 10 ; 325, 24 22 collocatione] collocationie pC 27 Iheremiam pro Isaiam 1-2 CfrIoh. 19, 15 10-11 Cfr Ioh. 14, 6 II, 14 28Is.10,5 3 Hebr. 13, 12 12-13 Ioh. 8, 47 19 Rom. II, 36 8-9 Ps. 135, 25 18-19 Eccli. 24-26 Ps. 80, 14-15 6 Ioh. 17, 10 17-18 Sap. II, 18 20-21 Act. 17, 26 28-254,1 Ier. 27, 6 Glosulata, diminutif de glossula. 12 superius, cfr supra, p. 245, 6-7. - 18-21 L'auteur répète ses sources , déjà puisées au Liber Antiheresis : Eccli . II, 14, supra, p. 215, 27, n.; 251, 1, 23, n.; Rom. 11, 36, p. 233, 19, n.; Act. 17, 26, p. 173 , 6-8, n.
254 LIBER CONTRA MANICHEOS terras istas in manu Nabuchodonosor , servi mei . Et Aposto- lus ait : Non est potestas nisi a Deo . Preterea iusti , qui fide recta et pia operatione Deo serviunt, Dei sunt melius quam iniusti , et illi soli merentur gratiam et filiationem et premia sempiterna . 5 Impii vero et iniusti non sunt Dei hoc modo , et propter hoc solum dixit Iudeis incredulis Ihesus Christus : Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis . Non erant ex Deo , ut diximus, fide integra et karitate ; aliter autem sui erant . Alioquin non es- sent vera predicta testimonia Scripturarum : Sui eum non recepe- 10 runt, et Populus meus non intellexit, et Apostolus : Omnia ex Deo, et Ex ipso, et per ipsum et in ipso sunt omnia , ipsi gloria in secula seculorum. Amen. Et ita ratione veridica et sano intellectu false note heretico- rum, amfracte sunt quas in versu davidico notaverunt , et perversa 15 eorum argumenta irrita sunt et veris , Deo auctore , testimoniis annullata . 20 XVI DE EODEM ID EST DE TERRA NOVA OPINIO CATHARORUM ET FALSIFICATIO EIUS Et ne nimia prolixitate capitulum istud , quod scriptum est , generaret tedium in animo auditoris , si sine interpolatione aliqua notaretur, dignum duximus illud diducere in duo capitula et notare. Repetentes igitur que omissa fuerant huius rationis Mani- cheorum, sicut in tractatu eorum sequitur post predicta , ad 25 multorum comodum obscura quedam literaliter enodemus. Sic enim sequitur post premissa : 12 seculorum cum multis codd. S. Script . et traditione patristica (W. II , 126) ] om. Vg. 2 Rom.13,I Cor. 5, 18 6-7 Ioh. 8, 47 11-12 Rom. 11, 36 9-10Ioh.I,II IOIS.I,3 10-IIII 1 Liber Antiheresis II, 3 , M 63гa : Ier. 27, 4-8 (Controverses, II, 14). 11-12 Durand, qui a déjà donné en entier le verset 36 de Rom. 11 , dans le Liber Antiheresis I, 3, P1 17-18 ; II, 3, M 61гa, et supra, p. 233, 19-20, ajoute cette fois ' seculorum '.
CAPITULUM XVI 255 58 vb 5 ΙΟ 15 20 25 30 3 3 5 De compilatione Manicheorum . Et in Zechiele Dominus ait : Tollam quippe vos de gentibus, et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram . De qua Iob ait : Locus saphyri lapides eius, et glebe illius aurum . Item in Ezechiele : Ibi Assur et omnis multitudo eius ; in circuitu illius sepulchra eius, omnes interfecti et qui ceciderunt gladio ; quorum data sunt sepulcra in novissimis locis, et facta est multitudo per girum sepulcri eius ; universi interfecti cadentesque gladio qui dederant quondam formidinem in terra viventium . Ibi Elam et omnis multitudo eius per girum sepulcri sui ; omnes hii interfecti ruentesque gladio, qui descenderunt cum incircumcisis ad terram ultimam, qui posuerunt terrorem suum in terra viventium . Ibi Mosoch et Tubal et omnis multitudo eius, in circuitu illius sepulcra eius. Omnes hii incircumcisi interfectique gladio, quia dede- runt formidinem suam in terra viventium. Et nunc dormient cum fortibus cadentibusque incircumcisis, qui descenderunt ad infernum cum armis suis sup capitibus suis , et fuerunt iniquitates eorum in ossibus eorum : quia terror forcium facti sunt in terra viventium . Et post pauca : Ibi principes aquilonis omnes et universi venatores , qui ducti sunt cum interfectis, paventes et in sua formidine confisi ; qui dormierunt incircumcisi cum interfectis gladio, et portaverunt confu- sionem suam cum hiis qui descendunt in lacum. Vidit eos Pharaho et consolatus est super universa multitudine sua que interfecta est gladio ; Pharaho et omnis exercitus eius, ait Dominus Deus ; quia dedit terrorem suum in terra viventium . Et iterum : Sicut dereliquistis me et servistis deo alieno in terra vestra, sic servietis diis alienis in terra non vestra. Ecce deus alienus , ecce terra nostra et ecce terra non nostra. De quo ait Dominus in eodem : Sic visitabo oves meas et liberabo eas de omnibus locis in quibus disperse fuerant in die nubis et caliginis, et educam eas de populis, et congregabo eas de terris, et inducam eas in terram suam . De hac terra dicit Dominus in Ysaya : Terra est scabellum pedum meorum . Et iterum : Ego feci terram, et hominem super eam creavi ego . Et alibi : Ecce ego creo terram novam . De ipsa et alibi scriptum est in Ysaya : Aperiatur terra et germinet Salvatorem . 1 De comp. Manich. in marg. C 7 locis] laci Vg. liam C II cum incircumcisis] in circumcisi Vg. 18 forcium ] fornicum pC 20 ducti ] deducti Vg . titudine confusi Vg. 23 consolatus corr.] consulatus 24 dedit] dedi Vg. taverunt in lacum iter. C - 26, 27 terra vestra corr. cum Vg.] - am -am C 2-3 Ez. 36, 24 26-27 19-23 Ez. 29-32 Ez. 34, 12-13 9 Elam corr.] He- 15 nunc] non Vg. formidine con fisi ] for- gladio ] et por- C 25 suum] meum Vg. 4Iob28,6 32, 30-31 34Is.65,17 35 5-12 Ez. 32, 22-24 24-25 Ez. 32, 31-32 32-33Is.66,1;cfrAct.7,49 Is. 45, 8 13-18 Ez. 32, 25-27 Ier. 5, 19 3334Is.45,12
256 LIBER CONTRA MANICHEOS Et Dominus per Iheremiam prophetam : Ego feci terram et hominem et iumenta que sunt super universam faciem terre, et dedi eam ei qui placuit in occulis meis. Etc ... Huc usque. Responsio contra . 5 Nos autem, non in nobis sed in Domino confidentes , ad intel- lectum catharorum , non contra prophetas in aliquo antifrasice apostrophantes , calamum dirigamus . Obiecerunt Marchionite secundum opinionem suam multa testimonia prophetarum de terra viventium et quia ipsis testimo- 10 niis abutendo notant esse materialiter aliam terram super firma- mentum celi , secundum quod ab ipsis audivimus , et non solum unam sed etiam septem, iuxta quod in quodam libro suo secreto , 3 Huc usque in marg. C 1-3 Ier. 27, 5 12 sq. Il s'agit de la Vision d'Isaïe , apocryphe de la fin du Ier siècle, lue clandestinement par les hérétiques (cfr infra , p. 287, 29-288, 6) , et que Durand qualifie de « livre secret » . Ce terme s'applique généralement à l'Interrogatio Iohannis, apportée de Bulgarie en Italie, vers 1190 , par Nazaire , évêque de Con- correzzo et mentionnée : « Hoc est secretum hereticorum », dans la version du manuscrit de Carcassonne ; éd . R. REITZENSTEIN , Die Vorgeschichte der christli- chen Taufe, Leipzig-Berlin, 1929 , p . 309 [B ] . En regard de ce texte déjà publié par F. BENOIST (Histoire des Albigeois et des Vaudois ou Barbets, I, Paris, 1691 , p. 283-296) , l'éditeur donne, p . 297-309 , la version du ms. 1137 de Vienne [W], connue de I. VON DÖLLINGER, Beiträge zur Sektengeschichte des Mittelalters, t. II, Dokumente, Munich , 1890 , p . 85-92 . J. Ivanov , Bogomilski Knigi i legendi, Sofia, 1925 , p. 73-87, publie les deux textes. Voir E. TURDEANU , Apocryphes bogomiles et apocryphes pseudo- bogomiles , dans Revue de l'Hist . des Religions, 1950 , t. CXXXVIII , p . 204-213 . Sur Nazaire, voir R. SACCONI , éd . A. DONDAINE, P. 76. Durand révèle l'usage de la Vision d'Isaïe , qu'il a vue et lue personnellement, bien avant Jacques de Capellis, suivi de Moneta (c. 1240 ) . J. de Capellis, Dispu- tationes nonnullae adversus haereticos, éd . D. Bazzocchi , p. XCIII : « addit quoque quidam illorum omnes prophetas esse dampnatos preter Ysaiam habent enim quemdam libellum Ysaiae, in quo continetur quod spiritus Ysaiae a corpore raptus usque ad VII celos deductus est. Ibique vidit et audivit archana verba, quem libellum quia tales innectit fabulas carius amplectuntur. Scripturam illam credo esse apocrifam, a catholicae fidei ortodoxis olim repudiatam , quae apud illos hucusque retenta est ». MONETA , éd . RICCHINI , p . 218 A. Les dualistes utilisent en fait les deux apocryphes et l'emploi de la Vision paraît chez eux plus ancien. Toutefois, si des réminiscences de l'ouvrage pseudo- isaïque, sur la couronne de justice qui attend l'élu au septième ciel, apparaissent au chapitre XIX du Traité cathare, les rapports de celui-ci avec l'Interrogatio
CAPITULUM XVI 257 quem vidimus et legimus , continetur , quem nugatorie sub nomine Ysaye prophete intitulant. De qua terra asserunt clandestine animas suas et omnes salvandas egressas et inde in hanc terram , quam credunt diabolum fecisse , et ab ipso et suo exercitu huc inde 5 abductas, et in illa terra credunt eas peccasse et, ob hoc , ogganiunt inde captas eas diabolum abduxisse in hunc mundum et in cor- poribus quasi in quibusdam carceribus detrusisse . Eorum fig- menta diabolica floccifacientes et opiniones falsissimas dete- standas, ad testimonia Scripturarum compendiose respondendo, 10 sensum katharorum esse stolidum demonstremus. Ad primum testimonium diximus Dominum istorice non dixis- se per Ezechielem illud nisi de dispersione Israelis et Iude , qua dispersi fuerunt corporaliter et captivati de Samaria a Salmana- sar rege Assiriorum , qui dictus est Assur ; et a Ierusalem et confi- 15 niis eius a Nabuchodonosor rege Babilonis ; et a Nabuzardan principe eius, quando captivata est plebs Israel et muri Iheru- salem a quo quoque principe sunt destructi , sicut quartus liber Regum et sanctus Iheremias ostendunt . Unde postea , operante Deo, sub Ciro rege Persarum reversi sunt in terram suam, existen- 20 tibus principibus Iechonia, Esdras et Neemia. Et hoc est quod dixit , iuxta litteram, Dominus per Ezechielem prophetam : Tol- lam vos de gentibus , et congregabo vos de universis terris , et adducam 4 fecisse] feccisse pC 15 Nabuzardan corr. ] Nabzardan C corr.] ples C 17 a quo corr.] aco C 16 plebs 11-18 Cfr IV Reg. 17, 3-6 ; 18, 9 sq.; 25, 8-10 ; Ier. 39, 1-10 ; 52, 4-16 18-20 Cfr II Esdr. 12 , 26 ; Ier. 29, 1-2 21-258,1 Ez. 36, 24 offrent de nombreuses et fréquentes similitudes relevées dans notre étude du Traité, p . 90-112 passim, et p . 65-66 . La Vision occupe les chap. VI -XI de l'Ascension d'Isaïe . Traduction de la version éthiopienne, éd . E. TISSERANT, Paris , 1909, p. 133-215 . Voir le texte moyen-bulgare avec traduction latine dans J. IVA- NOV, op. cit., p . 135-149 ; l'étude de E. TURDEANU art . cit. , p . 213-218 ; la traduc- tion et les commentaires de R. NELLI -D. ROCHÉ, La Vision d'Isaïe , dans les Cahiers d'Études Cathares , 1958, no 33, P. 19-51 . 8 floccifacientes, de floccus et facere : sens injurieux de mépriser. PLAUTE , Epidicus 348 (éd . A. ERNOUT, t. III. Coll. G. Budé, Paris, 1935, p. 140) : « meum tergum flocci facio » . Au moyen âge les termes sont agglutinés . Voir OSBern, p. 206 : « Item facio componitur ... floccifacio , is, id est parvipendere » ; 244 , 385, 457. Catholicon, f. 88rb : « Floccifacio , cis id est parum estimare , contemp- nere, parvipendere et componitur a floccus et facio quia floccus lane parum valet et fere nullius est precii » . Aalma, p . 147 : « floccifacio ...cis, pou prisier, despire ». Cfr supra, p. 102, 1, note.
258 LIBER CONTRA MANICHEOS 59 ra vos in terram vestram. Quod anno captivitatis eorum septuagesi- mo Dominus adimplevit, sicut istorie manifestant . Item, ad sentenciam beati Iob quam obiciunt , dicimus : Si terra illa, quam Manichei asserunt Deum fecisse , talis erat quod 5 locus saphyri lapides eius et glebe illius aurum, ergo panem non poterat procreare , nec ex ea panis oriri poterat ; nam aurum metallum est, nec res est humida que , frumentum vel aliud semen materiale suscipiens , superveniente imbre , possit aliquid generare . Preterea , terra illa de qua locutus est ibi , destructa est 10 et combusta ; unde ipse dixit : Terra , de qua oriebatur panis, loco suo igne subversa est , locus saphyri lapides eius , et glebe || illius aurum. Si igne subversa est, ergo destructa est . Et si terra viventium igne subversa est , que utilitas est in ipsa maior aut quid boni plus quam in ista ? 15 Sed nos sensum eorum exuflando , quia istorice non potest apte intelligi , ad sensum misticum recurramus. Terra , inquit , de qua oriebatur panis , loco suo igne subversa est, id est sinagoga , id est plebs israelitica , de qua ortus est nobis panis sanctarum Scripturarum . De quo dicitur : Parvuli pecierunt panem, et non 20 erat qui frangeret eis. Omnes enim prophete qui nobis de Deo scripserunt et apostoli de populo illo fuerunt secundum carnem , et ideo dicitur : Terra de qua oriebatur panis, loco suo igne sub- versa est. Quis est locus , nisi consensus peccati , delectatio vite presentis ? De quo ait Apostolus : Nolite locum dare diabolo . Et 25 in Psalmo Non cognoscet amplius locum suum , id est delecta- tionem vite presentis . Igne subversa est , scilicet igne cupiditatis, ire, invidie , infidelitatis et fornicationis. De quo dicitur : Super- cecidit ignis, et non viderunt solem . Et alibi : Incensa igni et suffossa. Sapientia : Quis potest abscondere ignem in sinu suo , 10, 17 panis] in add. Vg. 20 de Deo corr.] dedero C dere cum SJ (Biblia sacra XI, 46)] inv. Vg. 10-12 Iob 28, 5-6 28, 5 57, 9 29 potest abscon- 16-17 Iob 28, 5 19-20 Thren. 4, 4 25Ps.102,16 26Iob28,5 29-259, I Prov. 6, 27 22-23 Iob 27-28 Ps . 24 Eph. 4, 27 28-29 Ps. 79, 17 3-14 Le raisonnement de l'auteur était à peu près semblable dans le Liber Antiheresis II, 3, M 66rb-va qui suit la Vg .: Iob 28 , 2-11 (Controverses , II , 17) . Voir supra, p. 177, 21-178, 3, note, sur Job 29, 2-20. 25 Liber Antiheresis II , 5, M 89vb : Ps. 102, 16 (Controverses, p. 198 et n. 17. Append. p. 221).
CAPITULUM XVI 259 ut vestimenta eius non ardeant ? Et Iob : Ignis cecidit de celo, id est invidia a phariseis. Et in evangelio : Petrus calefaciebat se ad ignem in atrio . 'Locus saphiri lapides eius '. Lapides isti sancti sunt qui fue- 5 runt de gente Iudeorum secundum carnem, de quibus ait Domi- nus per Isayam : Sternam per ordinem lapides tuos, et beatus Petrus Ipsi tanquam lapides vivi superedificamini , domos spiritu- ales , etc. Isti lapides dicuntur locus saphiri. Quid per saphy- rum, qui colorem habet celesti trono similem, nisi fulgida operatio 10 virtutum et contemplatio celestium gaudiorum ? In ipsis enim lapidibus talis saphirus erat . Unde in Cantico Canticorum : Venter eius eburneus , distinctus saphyro , id est humanitas Christi casta et munda , sed ornata virtutum miraculis. ' Et glebe illius aurum'. Glebe sunt diversi ordines in ecclesia compacti 15 et per caritatem uniti , quia ecclesia constat ex apostolis et pro- phetis et aliis ordinibus sanctis . De quibus alibi Iob ait : Glebe conpinguntur in terra. Dicuntur quoque sancti glebe quia, sicut glebe vomere vel ligone separantur a terra, sancti sic predicatione et celesti inspiratione a viciis et peccatis. Ipsi etiam 20 sancti aurum dicuntur, quia divina sapientia splendent . De quo auro dicitur alibi per beatum Iob : Ab aquilone veniet aurum. Et sic intelligenda est predicta sentencia beatissimi Iob ab hereti- cis depravata. Item, si princeps mundi , ut Manichei dogmatizant et fermentant 25 suos heresiothas , et Assur et Elam et alii quos propheta Eze- chiel testatur dedisse terrorem in terra viventium , ingressi sunt terram illam cum exercitibus suis et inde animas populi Dei captas in hoc seculum abduxerunt , constat earum corpora ibi exanimata id est mortua remansisse, et sic non magis terra 7-8 domos spirituales I eius cum aliq. codd. → NJ (id.)] illius Vg. cum multis codd . S. Script . (W. III, 282 ) ] domus spiritalis Vg. corr.] movere C 25 Elam corr. ] Elean C 18 vomere IIob1,16 7-8IPetr.2,5 2-3 Cfr Mc. 14, 54 12 Cant. 5, 14 38 21Iob37,22 4Iob28,6 13-14 Iob 28, 6 25-26 Cfr Ez. 32 , 22-25 6Is.54,II 16-17 Cfr Iob 38, 4 Cfr supra, Tractatus, p. 245, 15 et 255, 4. 13-14 Ibid. 25 heresiothas , pour haeresiotas : hérétiques . Cfr supra, p. 89, 5 , note. 25 sq. Cfr supra, Tractatus, p. 255.
260 LIBER CONTRA MANICHEOS vivencium debet dici illa quam ista , in qua nos nascimur, vivimus et recedimus expirando ; quod esse frivolum et irrisione dignum, ut remur, omnes theologi iudicabunt . Item , Beati mittes, quoniam ipsi possidebunt terram. Et : Credo videre bona Domini in terra 5 viventium. « Ecce, inquiunt moderni Manichei , terra viven- cium quam possessuri sunt mittes , Dei Filio protestante, et ipsam terram credimus Deum fecisse , sed non istam quam possident homicide et alii scelerati ». Ad quos dicimus : Si essent mille terre , nulla esset quam Deus omnipotens non fecisset 597b || 10 et in qua non haberet dominium || et plenariam potestatem . 15 Nec est alius factor terre viventium et alius terre morientium , sed unus idem atque Deus est factor et iudex vivorum et mortuo- rum, cui iuxta Apostolum flectitur omne genu celestium , terre- strium et infernorum. Sed, quia terra mistice multiphariam accipitur in divina Pagi- na, de multiplici terra viventium suinum sensum katharorum iuncipendentes, prout nobis spiritus sapientie et intellectus dignabitur hostium aperire breviter ordiamur. Viventes quandoque in sacra Pagina dicuntur generaliter 20 omnes quamdiu in presenti vita in corpore vivunt. Unde in Ysaya dicitur de Christo : Abscisus est de terra viventium . Unde Apo- stolus ait Mulier que in deliciis est, vivens mortua est, vivens scilicet in carne , sed mortua in peccatis . Quandoque viventes specialiter dicuntur illi qui Dei servicio vacant . Unde in Psalmo : 25 Vivens, vivens ipse confitebitur tibi . Et alibi : Non mortui lauda- bunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum, sed nos qui vivimus benedicimus Domino . Et Apostolus : Nos qui vivimus, qui relinquimur, qui residui sumus, simul rapiemur cum 24 Psalmo pro Isaia 3-4Mt.5,4 4-5Ps.26,13 2,IO 17 CfrIs. 11,2 19 25-27 Ps. 113 , 17-18 12-13 Cfr Act. 10, 42 21Is.53,8 22ITim.5,6 27-261,1 Cfr I Thess. 4, 17, 15, 17 13-14 Phil. 25 Is. 38, 3-4 Liber Antiheresis II, 3, M 68va : Mt. 5, 4 (Controverses, II, 24). 4-8 Cfr supra, Tractatus, p. 245 , 14 ; 244 , 23. Mais ici il y a, en outre, réminis- cences de discussions orales . ... 17 iuncipendentes, de iuncipendo-ere : mépriser. OSBERN, p. 446, s. v. Pen- deo : « Componitur nihilominus pendo, parvipendo ... naucipendo . iunci- pendo, is , omnia pro parum appreciari, et ab omnibus istis verbalia » ; p. 385 , s. v. Naucipendere ; p . 467, s . v. Parvipendere. Cfr infra, p. 290 , 21 . 18 hostium, cfr supra, Introduction, p. 52 , B.
CAPITULUM XVI 261 ΙΟ Christo in aera. Et alibi : Qui vivunt, iam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit . Tali modo erant vi- ventes sancti prophete et iusti , qui ante adventum Salvatoris in carne, ipso teste , voluerunt videre et audire que apostoli tunc videbant. Quandoque dicuntur viventes angelici spiritus et iustorum anime que , miseria corporum exute , in conspectu Dei eterna beatitudine perfruuntur. Dicamus ergo que est terra viventium tali modo que triplex legitur in Scripturis . Corpus gloriose semper Virginis Marie , quod 10 de terra , de qua factus est Adam a Deo, ab omnibus orthodoxe fidei professoribus creditur procreatum. De qua terra Psalmo- graphus cecinit dicens : Veritas de terra orta est, et iusticia de celo prospexit. Et sanctus Ysayas : Aperiatur terra et germinet Salvatorem. Non quod Virgo aperiretur mentis vel carnis 15 corruptione , immo , teste sancto Ezechiele propheta , semper exti- tit clausa ante partum et in partu et post partum. Sed ipsa , sancto Spiritu operante, aperuit cor suum et corpus in omni sanctitate ad suscipiendum Verbum Patris eternum ; de cuius carne corpus suscepit inmaculatum . Hec est terra viven- 20 tium, quia ex ipsa nobis fructus est ortus , quo vivunt angeli et etiam omnes sancti et iusti . Corpus dominicum de Virgine natum est terra viventium, de qua sanctus Iob ait : Terra data est in manus impii, id est corpus Christi in passione in potestate iudaici populi . Hec est terra sanctis patribus repromissa , unde 25 lac totius celestis gratie et mel iocunditatis et spiritualis intelli- gentie fluxit . Et merito terra vivencium dicitur, quia nemo sine ista dona gratie spiritualis neque vitam eternam habet vel habuit vel habebit . Unde omnes sancti orasse creduntur animo 24 terra add. in marg. C 45, 8 1-2 II Cor. 5, 15 2-5 Cfr Mt. 13, 17 12-13 Ps. 84, 12 16 Cfr Ez. 44, 1-2 22-23 Iob 9, 24 13-14 Is. 24-26 Cfr Ier. 11 , 5 9-14 Cfr ALAIN de Lille , Summa quot modis, s. v. Terra (PL CCX , 970A) . 16 Cfr AMBROISE , De Institutione Virginis VIII , passim . 55 , IX ( PL XVI 320- 321 ) : « porta clausa... ante et post transitum Domini erit clausa ». ILDEFONSE DE TOLÈDE, De virginitate perpetua sanctae Mariae III (PL XCVI, 67 A) . 28-262,2 La phrase , assez obscure , peut être traduite ainsi : « On croit que tous les saints ont prié, avec une ardeur inlassable, pour être transportés sur cette terre ( = terra viventium ) , afin de devenir les membres de ce corps très sacré ( = corpus Christi) et de lui être inséparablement unis » .
262 LIBER CONTRA MANICHEOS indefesso in hac terra se portatione habituros , ut membra huius sacratissimi corporis esse possent et ei inseparabiliter couniri . Beatitudo eterna etiam terra viventium dicitur , regio videlicet celestis paradisi , ubi sanctorum anime cum angelis sanctis faciem 5 Domini sine nube perpetuo contemplantur. Et ipsa habitatio terra dicitur propter causam, non quod terra sit ibi materialis et calcabilis ; nulla enim terra est supra celum preter corpora sanctorum glorificata , sed sacra Scriptura vocat illam ameni- tatem celestis patrie terram propter amplitudinem et firmitatem 10 et bonorum omnium fertilitatem, et propter pascuarum fecundi- 59 va || tatem et mansionum multiplicitatem , || que omnia intelliguntur fruitio divinitatis et delectatio aspectus humanitatis Domini Ihesu Christi et societas angelorum . Et in uno sensu hec est terra quam mittibus Dominus repromisit . ' Significat enim soliditatem 15 et stabilitatem perpetue hereditatis, ubi anima per bonum re- quiescit affectum sicut corpus in terra , et inde cibo suo alitur sicut corpus ex terra' , et de qua non potest evelli , et ibi modo sanc- torum anime sub altare Dei singulas stolas accipiunt, post resur- rectionem corporum alias accepturi. Hereditas enim terre illius 20 inmortalitas erit, corporis splendor et gloria resurrectionis eterne . Et illa beatitudo ineffabilis, de qua prediximus , terra dicitur propter causas quas ostendimus manifeste . Nec in illa terra vivencium Assur, nec Elam vel alii principes terrorem suum dare aliquatenus potuerunt, quia teste Christo 25 illuc non appropinquat fur nec quicquam tinea corrumpit . Et quia omnes qui in ea sunt regione, sine obstaculo voluntatem faciunt Creatoris, Veritas suos discipulos docuit sic orare : Fiat voluntas tua sicut in celo et in terra . Nec in corpore Christi aut beate Virginis Matris eius, que terram vivencium diximus 30 appellari , prelibati principes terrorem suum dederunt, qui mortui fuerant multa tempora transacta ante ortum Virginis gloriose, I habituros corr. ] habuteros C 3 beatitudo] betitudo pC 18-19 Cfr Apoc. 6, 9-11 19-21 Cfr Ps. 36, 18, 34 25 Cfr Lc. 12, 33 27-28 Mt. 6, 10 14-17 Durand recopie textuellement un passage du Liber Antiheresis II , 3, M 68va (Controverses , II , 24) , inspiré d'Augustin , et l'insère dans tout un long commentaire sur la Béatitude, ou possession éternelle de la Terre des vivants, promise aux doux (Mt. 5, 24).
CAPITULUM XVI 263 nisi forte quis mistice per ipsos principes velit intelligere Pilatum et Herodem et alios principes Iudeorum. Item, terra dicitur mistice ecclesia Christi que militat in hoc mundo, de qua dicitur per Psalmistam : Benedixisti , Domine, 5 terram tuam. Et Christus ait : Semen cecidit in terram bonam , et ortum fecit fructum centuplum. Hec terra , id est ecclesia , est sine dubio in hoc mundo, in qua multi principes nequam terrorem dedisse leguntur. Que terra potest iure vivencium appel- lari , quia nemo nisi hic , id est in hoc mundo , in ecclesia Christi 10 fuerit, vitam merebitur sempiternam . Carbones enim vivi de exteriori altari, et non alienus ignis, in sancta sanctorum per pontificem ferebantur. Et Veritas ait : Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis . Quicumque enim non fuerit in archa Noe, peribit diluvio 15 regnante. Et ideo sancta Dei ecclesia potest merito terra viven- cium appellari antequam omnes iusti adquirunt vitam eternam, sed mistica propter prolixitatem sui omittentes, ad sensum istoricum , super quo cum modernis katharis cavillamus, calamum reflectamus . 20 Exponendo itaque sentenciam Ezechielis ab hereticis obiectam et nimium sensu mechanico depravatam, secundum litteram eos adoriamur. Recolimus nos superius probavisse iustos , qui in hoc mundo Deo serviunt , viventes appellari , et tales viventes erant iusti et prophete qui videre adventum optaverant Salva- 25 toris . Terra ergo illorum tunc non erat alia nisi illa in qua degentes Domino serviebant et quam corporaliter incolebant . Nec est alia terra viventium nisi iherosolimitana regio et Samaria illa in qua predicti principes , quos Ezechiel nominat , terrorem dedisse feruntur, sicut libri Regum et Paralipomenon 30 et Iheremias ostendunt . Et ut perspicacius ostendamus ita esse 27 iherosolimitana corr .] iherolimitana C 29 Paralipomenon corr . ] pa- ralpomeron C 4-5 Ps. 84,2 5-6 Lc. 8, 8 12-14 Ioh. 6, 54 27-29 Cfr Ez. 32, 30-32 3-5 Cfr ALAIN DE LILLE, op. cit., s. v. Terra (PL CCX, 970A). 15-19 : « Et ainsi, la sainte église de Dieu peut, à bon droit, être appelée terre des vivants, avant que tous les justes aient acquis la vie éternelle ; mais, omettant les choses mystiques à cause de leur prolixité , au sens historique , au sujet duquel nous plaisantons avec les modernes cathares, retournons la plume ». 29-30 Cfr supra, p. 257, 11-18.
264 LIBER CONTRA MANICHEOS 59vb|| ut diximus, ipsos principes prefatos non ex visione cordis nostri sed ex Scripturis autenticis fuisse carnales homines, de genere Adam terrigene habentes originem , demonstremus. Certum est enim, ut in libro Geneseos invenitur , Noe qui 5 fabricavit archam precepto Dei, in qua cataclismum evasit cum filiis suis, Sem scilicet , Cham et Iaphet , ex Adam semine descendisse. Ex quibus processit omne genus hominum quod est et postea fuit in mundo. Sem namque filius || Nohe genuit novem filios , scilicet Elam et Assur et Arfaxath et Lud et 10 Aran et Hus et Hul et Gether et Mosoch. Ex quibus viginti gentes orte sunt . Iste fuit primus Elam, et iste primus Assur. Ab Elam orti sunt Elamite ; de Assur , qui edificavit Niniven civitatem magnam , Assirii exierunt, qui subiectos sibi Assi- rios vocitavit . Post quem Assur, Belus Niniven construxit et 15 ob amorem Nini filii sui nomen indidit civitati. De Arfaxat exierunt Caldei . De genere ipsius ortus est Nemroth superbus , qui cepit esse potentissimus in terra. Hic fertur turrim Babel 2 ex Scripturis] excpturis pc 3 terrigene] terrigine pC Hul, Gether corr.] Luth , Hyl, Gothor C 9-10 Lud, 4-7 Cfr Gen. 7, 5-7, 13 8-10 Cfr I Par. 1, 17 ; Gen. 10, 21-23 12-13 Gen. 10, II 16-17 Cfr Gen. 10, 8-10 17-265,2 Cfr Gen. 11 , 1-9 12 La Genèse (10, 10-11 ) attribue-t-elle la fondation de Ninive à Nemrod où à Assur ? La phrase , non ponctuée de la Vulgate, prête à une double inter- prétation. Cfr Biblia sacra, t . I, Rome, 1926 , p. 177-178 : « Nemrod ... fuit autem principium regni eius Babylon et Arach et Achad et Chalanne in terra Sennaar de terra illa egressus est Assur et aedificavit Niniven et plateas civitatis et Chale...». D'après JEAN CHRYSOSTOME, Assur, fils de Nemrod , édifia Ninive. Cfr In Genesim, Homilia XXIX (PG LIII , 272) : « ÈK TŶs Yûs èkeivŋs ¿§îλ0€v ỏ Ασσούρ καὶ ᾠκοδόμησε τὴν Νινευί... ... τὸν Νεβρώδ, ἄνθρωπον τύραννον καὶ αὐθάδη, ἔγγονον ἐσχηκότα τὸν ̓Ασσούρ ». Cfr E. PANNIER, art. Nemrod, dans Dict. de la Bible, IV, Paris , 1908 , 1585-1586 . Nemrod serait plutôt un personnage légendaire, voir Dict. encycl . de la Bible ( 1960) , 1251. Pour Durand, Assur n'est pas un terme géographique , mais un nom propre . 15 L'auteur emprunte son explication à JÉRÔME , In Genesim X, 11 (PL XXIII, 953 C ; éd. P. DE LAGARDE, CCSL 72, 1959, p. 13) : « De terra illa exivit Assur, et aedificavit Niniven, et Robooth civitatem . De hac terra Assyriorum pullulavit imperium, quod ex nomine Nini Beli filii , Ninum condiderunt, urbem magnam , quam Hebraei appellant Niniven ». D'étymologie douteuse, le mot 'Ninive' dériverait, selon d'anciennes inscriptions, du nom de la déesse chaldéen- ne Nina, assimilée à Ishtar, Vénus assyrienne . Cfr E. PANNIER, art. cit . ( ibid.) , 1626, 1628. L'état actuel des fouilles ne fournit aucune précision complémen- taire à ce sujet. Cfr M. RUTTEN-E . CAVAIGNAC-R. LARGEMENT, art. Ninive, (ibid.) . Suppl . VI , 1958 , 480-506. Voir aussi Dict. encycl . de la Bible, 1256.
CAPITULUM XVI 265 construxisse, qui post labii unius divisionem ad Persas dicitur pertransisse . Post prefatum Assur, qui primus hoc vocabulum est sortitus , multi tiranni eodem nomine sunt vocati . De Iaphet filio Nohe orti sunt Tubal et Mosoch, ex quibus Hyberi et Capa- 5 doces exierunt et alie tredecim gentes. De Cham vero filio Nohe triginta gentes exierunt . Similiter principes aquilonis non de alio genere nisi ex genere filiorum Nohe orti sunt . Et Pharaho Nechao rex Egipti et Sesach non de alio genere fuerunt . Omnes predicti principes, quos Ezechiel nominavit , non 10 nisi de genere Adam et Nohe orti sunt . Non enim angeli mali fuerunt secundum opinionem aposta- tarum , sed homines pessimati , qui terrorem dedisse in terra viven- cium referuntur. Que terra non alia plane quam terra Israel est, in qua prophete et iusti Deo viventes Domino ministrabant . 15 Qualiter autem ipsi homines nequam et superbi exercitus eorum terrorem dederint in terram predictam , sufficienter in istoriis invenitur. Iudei etiam terrena diligendo terra dicuntur ; unde Dominus per prophetam : Terra , terra , terra, audi verbum Do- mini. Et hec est terra cui predicti principes terrorem incucie- 20 bant . Paradisus etiam voluptatis, in quam translatus est Enoch ne videret mortem , potest dici terra viventium, eo quod in ipsa nemo moritur ; sed non in illa principes predicti potuerunt ter- rorem dare , quia nunquam in ea fuerunt. Item sacra Scriptura mistice dicitur terra, in qua Assur, 25 id est superbi heretici male notando Scripturas et plurimos corrumpendo , dant quandoque terrorem in terra vivencium mestificantes in ecclesia Christi mentes fidelium et corrumpentes fidem credentium orthodoxam. Sed notandum est istud ipsos Elam et Assur filios Sem non ipsum terrorem dedisse in terra 30 vivencium , sed posteritatem eorum. De Arfaxath vero , fratre eorum , orti sunt Hebrei, unde ortus est Abraham, Isahac et Iacob et duodecim patriarche , et de posteritate eorum fuerunt illi viventes, in quorum terra Elam et Assur , Mosoch et Tubal et Pharaho terrorem dedisse leguntur. Item terra vivencium 35 materialiter erit terra ista post combustionem post iudicium, 3-5CfrGen. 10,2-5; IPar. 1,5-7 5-6CfrGen.10,6-20;IPar.1,8-16 6Ez.32,30 7-8CfrIer.46,2;25,26 18-19Ier.22,29 20Eccli. 24-26 Cfr Ez. 32, 22-23 33-34 Cfr Ez. 32, 21 Hebr. II, 5 44, 16 ; cfr Gen. 5, 22-24 29-30 Cfr Ez. 32, 22-25 30-31 Cfr Gen. 10, 24 ; 11, 12-26 passim.
266 LIBER CONTRA MANICHEOS 60 ra quando renovabit Deus faciem terre, et tunc erit celum novum et terra nova, et filii servorum Dei habitabunt, et semen eorum in seculum dirigetur, et Deus mutabit celos et mutabuntur. Unde et Dominus per Ezechielem prophetam cominando dixit Tyro : 5 Porro, cum dedero gloriam in terra vivencium, in nichilum redi- gam te et non eris, etc. Et ex tunc nullus terror erit in terra vivencium , sed omnia in quiete . Et ista ad presens sufficiant de terra vivencium nos dixisse. Item ad hoc quod obiciunt : Sicut dereliquisti me et servistis 10 deo alieno in terra vestra , sic servietis diis alienis in terra non vestra, dicimus : istud dixit Dominus per prophetam iudaico populo comminando , qui peccando contra preceptum Do- mini in terra sua , scilicet in regione Iherusalem , idolum ado- rabant , sicut liber Regum et sanctus Iheremias ostendunt. Et 15 propter illud peccatum et alia plura que commitebant in terra sua ierosolimitana, que est utique in hoc mundo , prophetando dixit || eis Dominus per prophetam , quod sicut ibi sponte servie- rant diis alienis , id est idolis , in terra sua, sic ducti in Babiloniam capti inter ipsos ydolatras cogerentur adorare et servire diis 20 alienis , id est simulacris eorum . Quorum deorum cultum Deus in lege primum et postea omnes sancti prophete dehortati sunt et quantum poterant detestati . Unde sanctus Iheremias : Quomodo confunditur fur quando apprehenditur, sic confusa est domus Israel, ipsi et principes 25 eorum et reges et prophete et sacerdotes eorum, dicentes ligno : Pater meus es tu , et lapidi : Tu me genuisti. Et iterum : Dii 1-2CfrIs.65,17;IIPetr.3,13 9-11CfrIer.5, 19;IIIReg.9,9 26-267,2 Ier. 10, II I Ps. 103, 30 5-6 Ez. 26, 20-21 26-27 2-3 Ps. 101, 29, 27 23-26 Ier. 2, 1-2 Liber Antiheresis II, 3, M 68rb : Ps. 103, 30-32 (Controverses, II, 23) . 9 Cfr supra, Tractatus, p . 255 , 25-27 . Objection ancienne, relevée dans le Liber Antiheresis II , 1 , M 48rb : « Si obiciunt quod , per Ieremiam, Dominus dicit : Sicut dereliquistis me et servistis deo alieno in terra vestra, sic servietis diis alienis in terra non vestra » (5 , 19) . Nos dicimus quod israeliticus populus in terra sua idola adoraverant ... ». Voir la suite dans Controverses, I, 31 . II sq . Voir le même raisonnement dans le Liber Antiheresis II , 1 , M 48va-vb : Ier. 5, 15-25 (Controverses , I , 31 ) . 23-267,2 , 4-6 Les citations de Jérémie sont ici débarrassées de leur contexte sur le Deus nuncupatus, que Durand avait défini dans le Liber Antiheresis II , 1 , M48ra-rb:Ier.2,8-12;26,28; II,3,M62vb:Ier.10,10-16. -I,2,P1IOV: Ier. 2, 11-12 (Controverses, I, 30 ; II, 14 ; I, 17). --
CAPITULUM XVI 267 qui celos et terram non fecerunt, pereant de terra et de hiis que sub celo sunt. Et sanctus Isayas : Confundantur confusione qui confidunt in sculptili , qui dicunt conflatili : Vos dii nostri. Item Iheremias : Videte si factum est huiuscemodi , si mutavit gens 5 deos suos, et certe ipsi non sunt dii ; populus vero meus mutavit gloriam suam in ydolum, dicit Dominus, etc. Que peccata et multa alia domus Israel , id est iudaicus populus , fecit in hoc mundo, id est in hac terra visibili nobis et calcabili , sicut historie referunt et prophete , non in alia terra neque in alio mundo sicut Io heretici dogmatizant. Nefandum enim est et ab omnibus deicolis evitandum opinari supra firmamentum celi terram esse aliam et alium populum Israel, ut ipsi dampnaticii opinantur, qui ido- latre fuerint et alia peccata ibi commiserint , que sancti prophete Iudeorum populum arguunt comisisse. 15 Item obiecerunt : Tollam quippe vos de gentibus , et congregabo vos de universis terris , et adducam vos in terram vestram . Et alibi : Sicut pastor visitat gregem suum , sic visitabo oves meas, etc. Ad quod dicimus : Hec duo testimonia Ezechielis prophete idem significant . Dicamus ergo iuxta litteram verum sensum, 20 licet sint in premissis satis intelligentibus explanata . Sed in primis sensum heresiarcharum dignum duximus retegendum . Ipsi enim animas suas et omnes salvandas autumant esse oves domus Israel et eas in alia terra , quam dicunt esse suam, deceptas et inde abductas fuisse a principe mundi non dubitant suos 25 complices confederare , et in ipsam terram se per suam simulatam et falsam penitenciam et fautores suos per suam manuum impo- sitionem sine aliqua peccatorum confessione et satisfactione operum recuperaturos non desinunt oggannire . Que nulla 3 sculptili corr.] scluptili C marg. C 10 ab corr.] ob C 27 peccatorum in 2-3 Is. 42, 17 4-6 Ier. 2, 10-II 15-16 Ez. 36, 24 17 Ez. 34, 12 15-17 Cfr supra, Tractatus , p. 255. 2-3 ; 29. 26-28 Comme en fait foi le rituel roman , avant de recevoir le consolamentum, les préposés récitent des prières latines : Benedicite, Pater, Prologue de l'Évangile de Jean (Cfr supra, p . 233 , 24-234 , note, in fine) . Ils font ensuite une confession générale ou pardonum , suivie d'une pénitence ou servicium . Cfr L. CLÉDAT, Rituel roman (Le Nouveau Testament ) , p . 471a-472 . Cfr A. DONDAINE , Un traité, P. 44-45 . Le fragment du rituel latin ne contient pas ces pratiques liturgiques d'où la confession privée des fautes paraît exclue.
268 LIBER CONTRA MANICHEOS 60rb|| ratione credibilia sunt que omnia quasi venenum mortiferum debent vitare quicumque sunt orthodoxe fidei zelatores. Sensus quidem historicus hic est . Deus, omnipotens creator omnium , qui semen Abrahe filios Israel elegerat ex omnibus natio- 5 nibus terre quas fecerat ipse, ut esset sibi populus peculiaris , cui multa mirabilia divina et glorificanda ostendit et legem contulit ut eis pedagogus foret in Christo, postea iuste, ut sanctus propheta Danihel in oratione ostendit , eos in manus gencium plurimarum tradidit , ut historia Regum et Iheremias 10 ostendunt . Venit enim ad eos superbus Salmanazar rex Assirio- rum, qui propter superbiam suam dictus est Assur, quod inter- pretatur superbus, et captivavit decem tribus et dispersit eos in Medos et Assirios, et in terris illis fuerunt longo tempore captivati . Post ipsum venit Nabuchodonosor rex Babilonis et 15 alias tribus que remanserant captivavit et in Babiloniam et Caldeam abduxit , sicut quartus liber Regum ostendit . Et ideo sanctus Iheremias dixit : Grex dispersus est Israel, leones eiecerunt eum ; primus comedit eum rex Assur ; iste novissimus exossavit eum, Nabuchodonosor, rex Babilonis , etc. Postea 20 in ipsa captivitate afflicti, penitentes et orantes , ieiunantes , Deum clamore valido deprecantes , misertus eorum Deus, si- cut eis promiserat per prophetas || liberavit et eduxit eos de captivitate , de omnibus terris in quibus dispersi fuerant a pre- dictis regibus et eorum exercitibus in die nubis , id est in tempore 25 quo Deus male paccatus de ipsis fuerat propter peccata eorum et scelera multa . Et post septuaginta annos reduxit eos in terram suam , sicut in calce secundi libri Paralipomenon et libro Esdre evidentissime invenitur. Hec est transmigratio Babilonis, de qua beatus Matheus fecit in primo capitulo mentionem . 28 Esdre pC] Hesdre sC 8-9 Cfr Dan. 3, 32 17-19 Ier. 50, 17 10-14 Cfr IV Reg. 17 19-21 Cfr II Par. 6, 37-38 14-16 Cfr IV Reg. 25 26-28 Cfr II Par. 36, 22- 23;IEsdr.2,1;3,I 28-29CfrMt.1,12 4-7 « Israel elegerat ; legem contulit in Christo » : réminiscence des ... deux Prologues du Liber Antiheresis (RTAM t . XXVII , 1960, p. 284,3-5) , et du Contra Manicheos, supra, p. 68, 12-14. 26 Selon la prophétie de Jérémie 25, 11 ; 29, 10.
CAPITULUM XVI 269 Et ita sub Ciro rege Persarum liberavit Deus populum suum de captivitate , sicut eis promiserat per prophetas . Item, ad hoc quod dicunt Dominum dixisse per Ysayam de illa terra Celum michi sedes est, terra autem scabellum pedum 5 meorum, dicimus eos non dicere veritatem. Mistice et non historice ibi intelligenda sunt verba Domini , non pueriliter neque stulte . Sedes ergo Dei celum est , id est regnum et regimen maies- tatis sue, non secundum huius mundi positionem membrorum, sed quia habet regiam potestatem qua equalis est Patri, et secun- 10 dum hunc modum sedendi Christus sedere dicitur ad dexteram Patris , id est conregnare equalis ei secundum divinitatem . Dicitur etiam sedere a dextris eius per humanitatem, id est esse in potioribus bonis eius . Celum etiam sedes Dei est , id est sancte anime in quibus docet suos et iudicat iuste ; unde dicitur : Anima 15 iusti sedes est sapientie. Terra scabellum pedum eius est , id est peccatores , vel activi qui sustentant sanctos predicatores, 8 positionem corr. (Cfr infra, p . 275 , 10) ] portionem C 1-2 Cfr II Par. 36, 22-23 ; I Esdr. I 10-11, 12 Cfr Ps. 109, 1 2 (PL LXXVI , 1283 A) 4-5Act.7,49;cfr Is. 66, I 14-15 GREGORIUS M. , Homilia in Evang. II, 38, 15 Is. 66, I 16-270,1 Cfr Rom. 10, 15 4 Cfr supra, Tractatus , p . 255 , 32-33. 7-13 Cfr ALAIN DE LILLE, Summa quot modis s . v. Sedere, Sedes ( PL CCX, 939 C-D) : « Sedere ... Notat frui potioribus bonis, unde Christus secundum humanam naturam dicitur sedere ad dexteram Patris omnipotentis. Notat aequalem esse unde David : Ps . 109, 1 ... id est Deus Pater genuit Filium sibi aequalem ... Sedes... Dicitur divina majestas, unde Sap . 18, 14-15 ; Is . 66, 1 » . Cfr infra, p. 275, 9-15. - 14-15 Anima iusti ... sapientie . Texte communément attribué par les Pères à l'Écriture, mais qui ne s'y retrouve pas textuellement, si ce n'est ad sensum : Prov. 12, 23, selon les Septante. AUGUSTIN (In Ps., 46, v. 9. PL XXXVI, 530) le cite déjà à propos de la ' sapientia Dei' qui a son siège dans l'âme du juste . EUCHER l'emploie s . v . Sedere (Formulae, PL L , 734 D) , pour exprimer le règne de Dieu dans l'âme des élus . Sous ce même vocable , Ps . - RABAN MAUR le rapporte, en expliquant ' mens sancta' dans ses Allegoriae (PL CXII , 1048 A) . Plus près d'Eucher, GRÉGOIRE LE GRAND le mentionne au sujet du ciel qui est aussi pour Dieu l'esprit des justes, siège de la sapience (n . ci -dessus et Moral. XXIX, 28, 55 ; PL LXXVI, 508 B) . « Ciel en lequel il se repose », dira aussi HAYMON D'AUXERRE (In Apocal. I , 1 ; PL CXVII , 945 A) . C'est dans le sens de ciel que l'emploiera encore BERNARD DE CLAIRVAUX ( Sermo 27 in Cant . , PL CLXXXIII , 918 A et n. 190 ; - éd. J. LECLERCQ, C.-H. TALBOT, H.-M. ROCHAIS, Opera, t. I, Rome, 1957 , p . 187 , 27) ; tradition établie, on le voit et qu'adopte finalement D. de Huesca . Voir encore toute une série de ce dicton signalée par J. DEnk, Wo steht ' Anima iusti sedes sapientiae ' , dans Theologie und Glaube, t. IX, 1917 , p. 649-550 ; spécialement chez Augustin . -
270 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 qui dicuntur pedes Dei quia ipsum ferunt per mundum. Pes etiam Dei est divina Christi natura , scabellum vero humanitas quam assumpsit de terra , id est de Virgine gloriosa . De quo dicitur Adorate scabellum pedum eius, quoniam sanctum est. Item, ad ea testimonia Ysaye et Iheremie que obiecerunt Mani- chei scilicet Ego feci terram , et hominem super eam creavi ego , et Ego feci terram et hominem et iumenta que sunt super faciem terre, dicimus in veritate non esse dictum de alia terra nisi de ista presenti et visibili nobis , de qua factus est protho- 10 plaustus Adam et posteritas eius. Quod ostenditur evidenter in hiis que secuntur in sentencia Iheremie . Ait enim : Et nunc ecce ego dedi omnes terras has in manu Nabuchodonosor , regis Babi- lonis. Numquam enim ille rex qui , teste Danihele propheta , iniquus erat super omnem terram, dominium accepit , nisi in 15 ista terra quam possidere possunt impii peccatores , in qua sunt homines et iumenta. Item, ad hoc quod obiciunt illud Ysaye : Ego creo celum no- vum et terram novam , dicimus : Si materialiter volunt heretici Deum creare celum novum et terram novam intelligere , male 20 intelligunt nisi hoc verbum creo pro ' innovo' accipiant , quia celum et terram post combustionem innovabit Deus , sicut superius est ostensum, nec creabit alios in futurum. Si autem. mistice volunt intelligere esse dictum de apostolis et aliis sanctis predicatoribus , qui celum dicuntur iuxta illud : Celi ennarrant 25 gloriam Dei, et terram generaliter ecclesiam, que terra sus- cepta semine verbi Dei fructum affert in pacientia , poterit sane talis intellectus merito commendari , quia Deus creavit eos non de nichilo sed verbo et in terra inspiratione in operibus bonis. 4Ps.98,5 14 Cfr Dan. 3, 32 6Is.45,12 7-8Ier.27,5 11-13 Ier.27,6 17-18 Is. 65, 17 24-25 Ps. 18, 2 13- 6-8 Cfr supra, Tractatus, p. 255 , 33-34 ; 256, 1-2. 6-9 Liber Antiheresis I, 3 , P1 19o : Is. 45, 11-12 (Controverses, II, 31 ). 3, M 61rb-va : Is. 45, 9-13 ; M 65ra-rb : Is. 66, 1 (ibid., II, 10, 15). I, 3, P1, 13 : Ier. 27, 5 (ibid., II, 14, 7). - II, - II, 3,M63гa; 9 prothoplaustus, cfr supra, p. 66-67 , 12 , n . Durand de Huesca suit l'ortho- graphe de HUGUCCIO, Derivationes, Praefatio (éd . G. GOETZ, Corpus gloss . lat., t. I, P. 192, 39). << Cum nostri protoplausti suggestiva praevaricatione ... ». Voir In- troduction, ch. II , p. 43-44, n . I. 21-22 Cfr supra, p. 195, 20-21 ; 203, 10 sq.; 265, 35-266, 2.
CAPITULUM XVI 271 60 va 5 Sed si hoc Kathari concedunt , sicut est verum, fatebuntur celum et terram novam, de quibus locutus est Dominus per Ysayam, esse in hoc seculo et fuisse ; quod eos non credimus confiteri . Si autem dicunt quod aliud celum et alia terra sit materialis in presenti tempore quam hec que possunt videri a nobis, in qua terra sunt corporaliter iusti et heretici et alii impiati , dicimus quod mendacium proferunt maledictum . Non enim modo sed post combustionem terre huius || erit , iuxta apostolos et prophe- tas et alios sanctos, celum novum et terra nova , sicut auctore 10 Deo in sequenti capitulo ostendetur . Item, ad hoc quod dicunt Assur fundasse terram istam visi- bilem , tali fundatione quali subsistit modo fundata a Deo super aquas, et nituntur probare suum errorem illo testimonio Ysaie : Ecce terra Caldeorum talis populus non fuit , Assur fundavit 15 eam , dicimus quod , si invenissent testimonia que adiuvarent eos , libenter ea inducerent ad probandum ex quo ea que nichil eos adiuvant introducunt . Et mente cecati, apostate , maledicti super omnes alios peccatores , blasphemi et Deo exosi , aut penitus ignorant Scripturas, aut consulte tam se quam suos heresio- 20 tas ducunt in baratrum dampnationis eterne . Cuncti enim theologi noverunt terram istam ante diluvium, quod fuit tempore Nohe, mille annos et eo amplius esse factam . Assur vero non fuit , nisi post diluvium Sem , namque filius Nohe genuit eum . Qui Assur, ut dictum est , edificavit Niniven et plateas eius et 25 Chale, Ressen quoque inter Niniven et Chale. Hec fuit civitas. magna. Et tali modo dicitur Assur fundasse terram Caldeorum et erat vir potentissimus et superbus ; unde postea non nulli principes mistice hoc nomine sunt vocati. Sed primus Assur filius fuit Sem , fratris Cham et Iaphet . Fratres autem Assur fuerunt 30 Elam , ex quo Elamite orti sunt , et Arfaxath , ex quo exierunt. I est ] de pC 24 Niniven cum multis codd . S. Script → QJM (Biblia sacra I, 178 ) ] Nineven Vg. 9Is 65,17etcfr§66 24-26 Gen. 10, 11-12 14-15 Is. 23, 13 22-23 Cfr Gen. 10, 22 28-30 Cfr Gen. 10, 1, 22 ; 11, 10-12 8-10 Cfr infra, p. 277, 24 sq.; 281, 7-9 sq.; 285, 12 sq. Isq. A coups de versets bibliques, Durand a déjà combattu la thèse cathare de 'Assur fondateur de la terre' : Liber Antiheresis II , 3 , M 60vb (Controverses , II, 10). 19 heresiotas, cfr supra, p. 89, 5, note. 24 Assur , fondateur de Ninive, cfr supra, p . 264 , 12, n.
272 LIBER CONTRA MANICHEOS Caldei , qui fuerunt valde felices . Dicant ergo pseudo-doctores ex quo fere duo milia anni transierunt a fundatione terre huius mundi a Deo antequam esset Assur, quomodo ipse fundavit terram Caldeorum iuxta testimonium Ysaye. Et aliter vere ex- 5 ponere non valebunt quam est a nobis superius prenotatum. ΙΟ 1 5 20 25 XVII DE CELIS NOVIS OPINIO MANICHEORUM ET CASSATIO EIUS In duobus premissis capitulis nos , auctore Deo , sufficienter expedivimus ab hiis que de terra obiecerant chatari fac- tiosi . Nunc, ad ea que de celis male sentiunt apostrophantes, calamum dirigamus. Sic enim iuxta predicta in tractatu eorum ilico continetur : De compilatione Manicheorum . Et quia de terra bona, quam Deus fundavit in inicio, sufficientia testimonia diximus de celis, in quibus iusticia habitat et Deus sedere dignatur, prout ipse nobis paraverit, vera et habundancia testi- monia proferamus . Ipse itaque Pater ait : Celum michi sedes est. Et Filius in oratione : Pater noster, qui es in celis. Et iterum Pater in Ysaya : Sicut celi novi et terra nova, quos ego facio stare coram me, sic erit nomen vestrum. Et Petrus in epistola : Novos celos expectamus in quibus iusticia habitat. Et Dominus per prophetam : Manus mee tetenderunt celos et omni milicie eorum mandavi . Et iterum in eodem : Ecce ego creo celum novum. Et idem in eodem : Audite, celi, et auri- bus percipe, terra . Et David dicit Domino : Opera manuum tuarum sunt celi. Sed quoniam plures sunt qui de presentibus celis ex cecitate cordis sui hoc dictum fuisse asserunt, quia propheta adiungit : ipsi peribunt, 14 De compilatione Manicheorum in marg. C 17 prout corr. ] pro ut C 3-4 Cfr Is. 23, 13 Is. 66, 22 24-25 Is. 1, 2 18Act.7,49;cfrIs.66,1 19Mt.6,9 21-22 II Petr. 3, 13 22-23 Is. 45, 12 25-26 Ps. 101, 26 ; cfr Hebr. 1. 10-11 20-21 24 Is. 65, 17 28Ps.101,27; cfr Hebr. I, II 8 cassatio, cfr supra, p. 147, 3, note.
CAPITULUM XVII 273 60 vb| 5 ΙΟ 15 20 25 30 35 nos, qui de bono thesauro cordis nostri bona proferimus, de melioribus et omnino non deficientibus celis verius ac credibilius affirmemus. Nam de presentibus celis ait Petrus : Celi qui nunc sunt et terra eodem verbo repositi sunt, igni reservati in diem iudicii et perdicionis impiorum hominum. Et idem post pauca : Dies Domini adveniet ut fur, || in qua celi magno impetu transient, elementa vero ignis calore solventur, et terra et ea que in ipsa sunt omnia opera exurentur. Cum hec igitur omnia dissolvenda sint, quales oportet vos esse in sanctis conversationibus et pietatibus, expectantes et properantes in adventum diei Domini, per quem celi ardentes solventur et elementa ignis ar- dore tabescent . De ipsis etiam celis Dominus ait per prophetam : Celi sicut fumus liquescent. Et Christus ait de presenti creatura : Omnis plantacio quam non plantavit Pater meus celestis eradicabi- tur. Si illa plantatio omnis eradicabitur quam Pater non plantavit, ergo illa quam Pater plantavit non potest eradicari. Non est itaque credendum quod hec dicta sint de celis qui sunt opera manuum Dei , cum omnia opera Dei perseverent in perpetuum . Nam de celis qui sunt opera manuum Dei dicit David quia peribunt, postea quia veterescent, demum quia mutabuntur, quod non intelli- gendum est de presentibus celis, de quibus superius Dominus locutus est et Petrus . Presentes enim celi , postquam magno impetu transie- rint et ardentes soluti fuerint et sicut fumus liquefacti, non est credendum quod inveterescant vel inveterati mutentur. Sed celi qui perierunt sunt illi quibus Dominus ait, in Ysaya : Audite celi et auribus percipe terra . Isti celi babent aures quibus audiunt ; nam nisi audire possent , non diceret eis Dominus : Audite . De istis quod perie- runt ait Apostolus ad Corintios prima : Et perierunt ab extermina- tore . Et Dominus in Ezechiele : Quod perierat, requiram . Et idem requirens ait : Venit Filius hominis querere et salvum facere quod perierat. Et alibi discipulis : In viam gencium ne abieritis, et in civi- tates Samaritanorum ne intraveritis ; sed pocius ite ad oves que perie- runt domus Israel. Et idem : Non sum missus nisi ad oves que perie- runt domus Israel. De istis recuperatis scriptum est in Psalmo : Celi enarrant gloriam Dei . Et idem : Celum celi Domino . Et iterum : Celi celorum laudate Dominum . Quod autem ipsi inveteraverint qui perierint, ait Iheremias : 6 ignis om . Vg. 26 diceret corr.] dicere C 29 Filius suppl. 12 Is. 24-25 Is. 1, 2 3-5 II Petr. 3, 7 5-11 II Petr. 3, 10-12 18-19 Cfr Ps . 101 , 26-27 29-30 Lc . 19, 10 34 Ps. 113, 16 ICfrMt.12,35 51, 6 13-14 Mt. 15, 13 27-28 I Cor. 10, 10 10, 5-6 35 Cfr Ps. 148, 4 28 Ez. 34, 16 33-34 Ps. 18, 2 32-33 Mt. 15, 24 19 veterescent, cfr infra, p. 281 , 5, 7, note. 30-32 Mt. 34-
274 LIBER CONTRA MANICHEOS 61 ra 5 O Israel, quid inveterasti in terra aliena ? Et David in persona tocius Israel : Inveteravi, inquit, inter omnes inimicos meos. Quod vero mutentur, ait Apostolus ad Corintios : Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur . Et iterum : Mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Et : Hec mutacio est mutacio dextere Excelsi . Etc... Huc usque. ― Responsio . Nos autem , ad premissa responsuri , sophiam Patris habentem clavem David, qui suis fidelibus confortando promisit se datu- 10 rum os et sapientiam cui non possent resistere omnes adver- sarii, et sacrum Flamen ab utroque equaliter procedentem humiliter imploramus, ut fucos omnes istorum kachologorum Patris sui inimicorum , qui amarum dulci coniungunt et lucem tenebras ponunt , sua pietate relegare dignetur , quatinus abiectis 15 fucorum tenebris et enervato perverso eorum intellectu quo adul- terando predicta testimonia fucaverunt , proiectaque fuligine fumi interiorem oculum obscurante , tam lectori quam auditoribus lux emineat veritatis. In primis dicimus eos nichil probasse diabolum presentes et 20 visibiles celos fecisse , aut eos omnipotentem Dominum non fecisse , ad quod horrenda eorum intencio laboravit , neque in aliqua sancta Scriptura poterunt invenire , immo omnes sancti Scriptu- rarum et divinorum voluminum conditores adorabant ipsum solum Dominum Deum, omnium visibilium et invisibilium 25 creatorem , qui fecit celum visibile et quicquid celi ambitu conti- netur. Exploso igitur modernorum Manicheorum errore , cum omnibus Christi fidelibus eundem Deum et Dominum venerantes cum omni devocione fideliter collaudemus . Sed propter imperitos quos peccatis suis exigentibus Deus tradidit in reprobum sensum, 30 quos prefati Marchionite fermentant totam massam zimate corrumpentes, eorum optantes subvenire saluti et zelatores fidei 6 Huc usque in marg. C 1CfrBar.3,II 2Ps.6,8 5CfrPs.76,II 3-4 I Cor. 15, 51 8-9CfrIs.22,22;Apoc.3,7 4-5 I Cor. 15, 52 II sacrum Flamen, cfr supra, p. 74, 4, note. 12 Kachologorum, cfr. supra, p . 72-73 , 7, note. 30 zimate, de zima : levain, cfr supra, p. 231, 7, note.
CAPITULUM XVII 275 orthodoxe , qui venena eorum ignorant columbina specie serpencia, premunire, ex caritate cogimur non sentenciis sanctorum sed catharorum in premissis perverso intellectui refragari . Ad primum testimonium Isaye in precedenti capitulo nos satis- 5 fecisse recolimus respondendo , et ideo non nobis necessarium fore videtur omnia in isto capitulo iterare . Succincte tamen dicimus quod humana natura Filii celum potest non incongrue appellari, in quo sese divinitas occultando et ipsi sedendo doctrinam nos docuit salutarem. Non enim illud ' sedere' Dei intelligendum est 10 secundum hominis positionem membrorum, sed quia Verbum regnat et iudicans iudicabit in ipso corpore sedes Domini appel- latur . Sedet etiam in omnibus celis per maiestatis sue regimen atque regnum , et secundum humanitatem in potioribus bonis. eius. Anima etiam iusti et iudicialis Christi auctoritas dicitur sedes 15 Dei. Item , ad sequentem sentenciam orationis dominice, scilicet Pater noster qui es in celis , dicimus : Tres celos materiales esse legimus in Scripturis , scilicet aereum, de quo dicitur : Respicite volatilia celi ; sidereum, quod dicitur firmamentum ; empireum, 20 super quod novem ordines sanctorum spirituum sui cernunt perpetuo faciem Creatoris . Et in hiis tribus celis Deus est in veri- tate. Non solum autem in ipsis, verum etiam in omni creatura essentialiter et potentialiter esse , a sapientibus orthodoxe fidei professoribus predicatur. Preterea , est in sanctis qui celum dicun- 25 tur, per gratiam habitando et regnando ut rex potentissimus in amicis. Et ita predicta auctoritas sensui catharorum multum officit et nil confert . Ad sequentes sentencias, in quibus fit mentio de celo novo , superius in sexto capitulo nos recolimus respondisse . Sed quia 30 alibi nos lacius promisimus responsuros , nunc minus dicta calamo repetamus . Dixit dominus per Ysayam : Sicut celi novi et terra 17 Mt. 6, 9 18-19 Mt. 6, 26 31-276,1 Is. 66, 22 4-5 Cfr supra, p. 269, 3 sq. 9-15 Cfr supra, p. 269, 7-15 et notes. 18-19 aereum..., firmamentum ..., empireum , cfr ALAIN DE LILLE , Summa quot modis, s. v. Cælum (PL CCX, 744 B, 745 A) . PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel (éd . part . J.-B. PITRA, dans Spicilegium Solesmense, t . II , Paris, 1855 ), P. 51, 52. 29 Cfr supra, p . 148 sq. 30-31 sq . Durand a déjà discuté les interprétations des cathares et groupé en-
276 LIBER CONTRA MANICHEOS 61 rb nova que ego facio stare, etc. Et iterum : Ecce ego creo celum novum et terram novam. Et Petrus apostolus : Novos celos et novam terram expectamus . Et Iohannes in Apocalipsi : Vidi celum novum et terram novam . Istis testimoniis opinantur 5 heretici assercionem suam affatim probavisse . Contra quam dicimus : Si iuxta divinam dispositionem tantum, cui nichil est preteritum vel futurum, vellent intelligere predicta testimonia esse dicta , quasi commendabile laudaremus , sed quia non fa- ciunt, improbamus. Si celum novum et terra nova tunc ade- 10 rant quando predicta verba protulit Ysayas, ut ipsi notant , dicimus quod nullo modo ad litteram stare potest , nec etiam sensus eorum inferius fidei oppositus huic ipsorum sensui conve- nire. Si enim tunc, quando sanctus Isayas loquebatur in terra, Deus creavit celum novum, quia sic dicitur : Ego creo celum novum 15 et terram novam , ergo antea non erat . Ergo ante quam esset Isayas creatum , non erat celum novum et terra nova . Quomodo ergo stabat coram Deo , si creatum non erat quando dixit : Ego creo ? Item , si oves domus Israel quas falso notaverunt celos esse qui, 20 teste propheta et apostolo , peribunt secundum eorum falsis- simam notam , ante adventum Isaye, id est antequam Isayas esset, mille anni || transierant quod perierant ipse oves, si verum est hoc quod ipsi kathari gannierunt et , ipsis hereticis in suo tractatu testantibus, ipsi celi inveterati erant in terra aliena . Si 25 iam perierant tempore Mosi ab exterminatore , id est ab igne, et inveterati erant tempore Iheremie , quomodo in tempore Ysayas Deus creavit eos et novi erant coram Deo ? David enim, qui dixit Opera manuum tuarum sunt celi ; ipsi peribunt, precessit Isayam plusquam ducentis annis et Isayas precessit 30 multo tempore Iheremiam . Quomodo ergo sensus hereticorum 1-2 Is. 65, 17 2-3 II Petr. 3, 13 65, 17 28 Ps. 101, 26-27 3-4 Apoc. 21, 1 14-15 Is. semble les mêmes citations , dans le Liber Antiheresis II , 3 , M 61vb-62ra-rb : Is. 66, 22;65,17;Apoc.21,1; -I,3,P117 :Apoc.21,1 (Controverses,II,11,3et12). 23 gannierunt, cfr supra, p . 154 , 20, note. 27-30 Selon la chronologie ordinaire, on peut établir approximativement les dates suivantes : David , roi d'Israël de 1010 à 970, voir Dict. encyclop . de la Bible, Turnhout- Paris , 1960 , 420. Isaïe, début des prophéties : 738 , † c. 690 av. J.-C.; Jérémie début des prophéties : 627 /626, mort bien après 586 av. J.-C. Cfr V. ERMONI , art. Isaïe , Jérémie, dans Dict . de la Bible, III , 1903 , 941-946 ; 1257-1264 . Voir aussi Dict. encycl. de la Bible, 869 et 919 .
CAPITULUM XVII 277 stare potest , si fere mille annis antequam David esset illi celi qui sunt opera manuum Dei perierant, ut ipsi mendaciter nota- verunt ? Hoc autem ad confusionem illorum dicimus , quia illud Apostoli obiecerunt : Perierunt ab exterminatore . Illud enim 5 in tempore Moysi in deserto fuit factum , quando de populo illo hebreo, cuius dixerat Moyses quia temptabant Christum , mortua est maxima multitudo , sicut Moyses et Apostolus ostendunt . Quomodo ergo post David, tempore Isaye, creavit Deus celum novum, si iam perierant celi ? Et post mortem Isaye ipsi celi 10 novi in tempore Iheremie inveterati erant ? Si enim ita est ut ipsi notaverunt et intelligunt verba Psalmiste et Apostoli , secun- dum prefata testimonia, que ad probandum suum intellectum nefarium protulerunt , celi ipsi non sunt novi , immo veteres . Prius enim perierunt , postea creati sunt novi et postea inveterati , 15 secundum verba et tempora prophetarum. Et ita bis creati : semel quando de nichilo creavit eos Deus , postea perierunt ; et post hec, iterum creati novi et postea inveterati . Et sic veteres, non novos eos possumus merito appellare . Et cum premissa ratio eorum cassa sit et ab omnibus sane mentis irrisione digna , de celis novis 20 materialibus , de quibus superius mentio facta est , aliquantisper secundum orthodoxorum sententiam proloquemur. Deus omnipotens , qui in dispositione sua non fallitur, qui novit omnia antequam fiant, qui teste Sapiencia fecit que futura sunt, ostendens celum novum et terram novam quam posses- 25 suri sunt sancti post iudicium nondum esse factam, dicit per Isayam prophetam : Ego sum Deus, et non est ultra, annuncians ab exordio novissimum et ab inicio que necdum facta sunt dicens : Consilium meum stabit et omnis voluntas mea fiet. Et iterum : 17 sic] sic enim pC - 4I Cor. 10, 10 5-7 CfrExod. 32,28; Num.21,5-6; cfr ICor. 10, 23-24 Cfr Eccl. 3, 15 26-28 Is. 46, 9, 10 8-10 5-7 Forme elliptique de pensée : << Cela, en effet, au temps de Moyse arriva au désert, quand mourut une très grande multitude de ce peuple hébreu dont Moyse avait dit qu'ils tentaient le Christ, comme le montrent Moyse et l'Apôtre ». 26-28 Liber Antiheresis II , 1 , M 46ra-va : Is . 45 , 14-46, 10 (Controverses, I, 7).
278 LIBER CONTRA MANICHEOS Oblivioni tradite sunt angustie priores. Ecce enim ego creo celum novum et terram novam, et non erunt in memoria priora , et non ascendent super cor. Sed gaudebitis et exultabitis usque in sempi- ternum in hiis que ego creo , quia ecce ego creo Iherusalem in exul- 5 tatione et populum eius gaudium . Et exultabo in Iherusalem et gaudebo in populo meo , et non audietur in eo ultra vox fletus et vox clamoris, etc. Nam teste beato Iohanne in Apocalipsi : Absterget Deus omnem lacrimam ab occulis eorum . Et Apostolus ait : Non enim angelis subiecit Deus orbem terre futurum. Si 10 futurus est orbis illius terre , nondum est nisi in dispositione Dei. Si autem mistice celum novum et terram novam sanctam ecclesiam que est in hoc mundo intelligere volunt , que per fidem et babtisma renovatur ut aquila et est creata per Verbum Dei vivi et permanentis, non contradicimus ea celum appellari et 15 terram et etiam mare , quam in apostolis Christum ordinasse credimus et fatemur. Licet eiusdem ecclesie membra fuerint sancti prophete et omnes iusti qui precesserunt adventum Salvatoris in carne, et venerabiles patriarche et iusti sunt celi qui enarrant gloriam 61 va 20 Dei , || videlicet apostoli et alii sancti qui de Deo bona nunciare noverunt , quorum anime et corpora, que in hoc seculo gestave- runt, non ab alio quam ab omnipotente Deo sunt creata et facta. Et hii nunquam in celo peccaverunt neque in alia terra antequam in hoc mundo fuissent, ut heretici opinantur, neque penitentiam 25 egerunt propter peccata que in alio seculo quam in isto visibili comisissent. Quare autem ecclesia celum dicatur, in sanctorum tractatibus curiosus scrutator facile poterit invenire . Item , hoc quod dixit Dominus per Isayam Audite celi et auribus percipe terra , non est aliud quam illud quod dixit 30 Moyses populo Israeli : Audite celi que locor , audiat terra verba oris mei, etc. Populus enim ille Hebreorum, cui uterque illorum suo tempore loquebatur, celum ideo appellatus est quia Deum celi adorabat , qui creavit celum et terram. Et terra quandoque appellatur, quia pro terrenis Deum precando in parte mandata 35 eius custodiebat , quandoque respectu et desiderio terrenorum. 1-7 Is. 65, 16, 17-19 18,2 28-29Is.1,2 8Apoc.21,4 9Hebr.2,5 30-31 Deut. 32, I 19-20 Cfr Ps. 1-7 Longue citation d'Isaïe 65 , 18-66, 2 , dans le Liber Antiheresis II , 3 , M 64vb-65rb (Controverses, II , 15 ) .
CAPITULUM XVII 279 Item , dixerunt Manichei in suo tractatu notantes quod in celis novis iuticia habitat et Deus sedere dignatur. Si ipsi celi novi modo sunt et ipsi sunt solummodo anime et oves domus Israel que perierant , et postea innovati enarrant gloriam Dei , cum 5 constet apostolos et discipulos ipsos celos fuisse et esse , qui sunt illi celi novi et terra quos beatus apostolus Petrus se et fratres suos expectare testatur ? Et si ipsi erant illud celum novum et terra nova , que se Iohannes in Apocalipsi vidisse testatur, ergo Iohannes vidit se ipsum et alios apostolos celum novum et 10 terram novam in alio celo , in quo ostensa sunt ea sibi que in eadem Apocalipsi edita continentur . Et ita celum novum osten- sum est sibi in alio celo, veteri vel novo. Si in celo veteri , ergo duo celi sunt, unum vetus et aliud novum. Quod si verum est , ambos celos unus Deus fecit aut non. Si non fecit eos unus Deus, 15 ergo in celo quod non fecit Deus , si fas est dicere , ostensum est celum novum et terra nova beato Iohanni . Si ambo sunt novi et a Deo facti , ergo Iohannes vidit celum novum et terram novam in celo novo . Quod sane mistice de ecclesia et celo et terra innovandis posset intelligi . Iohannes enim apostolus, unum 20 membrum corporis Christi quod est ecclesia , que est utique in hoc mundo , vidit mentaliter et intellectualiter quomodo facturus est Deus celum novum et terram. Et beatus Petrus , eiusdem coapostolus, in epistola sua eundem habuit intellectum. Et quia cenodoxam insolentiam eorum, qua se iactaverunt de 25 bono thesauro cordis sui meliora proferre quam viri katho- lici sapientes, irritam in parte , Deo auctore , ostendimus et inanem, antequam de futuris celis novis et terra plura testimo- nia proferamus, ipsorum rationem amplius concassemus . Recipro- camus itaque eos non probavisse nec etiam unum testimonium 30 ex agiographis invenisse diabolum terram istam materialem et celum istud visibile vel celos , quos Petrus apostolus asserit transi- turos, magno impetu creasse aut etiam ordinasse . Ad quod 5-7 Cfr II Petr. 3, 13 17-18 Cfr Apoc. 21, 1-2 3, 1-13 24-25 Cfr Mt. 12 , 35 I Cfr supra, Tractatus, p. 272, 22. - 22-23 Cfr II Petr. 24 cenodoxam , de « cenodoxus , qui aime la vaine gloire ». BLAISE -Chirat, p. 142. Gloss. lat., t. II, p. 47 (14) : « qui famam captat vanae gloriae cupidus ». PAPIAS, f . e 2rb : « inanis glorie cupidus ». Catholicon, f. 36гa . Aalma , p. 57. 24-25 de bono thesauro cordis, cfr supra , Tractatus, p. 273 , 1 . -
280 LIBER CONTRA MANICHEOS perversa eorum intentio in omnibus suis capitulis hanelavit . Licet autem Christus dixerit : Celum et terra transibunt, non tamen dixit se et Patrem suum non fecisse ea , nec dixit quod celum et terra esse desinant vel ex toto deficiant , sed transibunt . 5 Transire enim a loco in locum vel a statu in statum mutare, sepius legimus in Scripturis . Numquam celum et terra penitus deficient quin semper sint in essentia sui ; nam teste propheta Deus statuit ea in eternum et in seculum seculi, sed transibunt a statu suo in meliorem. Et quia propter peccata hominum quasi Io inveterata sunt et corrupta , in iudicio combusta igne et purgata, 61 vb || sicut || mena vel aurum in fornace , innovabuntur. Si autem dicunt heretici quod aliquid transire idem est quod nusquam esse , dicant Dei Filium nusquam esse. Ipse enim sepe transiit, ut evangeliste ostendunt , a locis ad loca et semel a statu 15 in statum a statu mortalitatis ad statum inmortalitatis . Unde Apostolus Christus resurgens ex mortuis iam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. Et hoc est quod Iohannes in evan- gelio protestatur : Sciens Ihesus quia venit hora eius ut transeat ex hoc mundo ad Patrem. Similiter celi transibunt et terra post 20 combustionem in meliorem statum et sic in perpetuum per- manebunt , sicut superius in sexto et undecimo capitulo est libatum. Licet enim dicat beatus Petrus quod celi qui nunc sunt magno impetu transeant et elementa ignis ardore tabescant aut solvantur, et terra et ea que in ipsa sunt opera exurantur, 25 non tamen dixit quod Deus non fecit celum et terram , aut quod anullentur vel in nichilum redigantur, immo de ipsis dixit Apostolus et Psalmista : Tu in principio, Domine , terram fundasti et opera manuum tuarum sunt celi : ipsi peribunt , etc. Quod autem dixerunt cathari hoc non esse intelligendum 30 dictum fuisse de hiis presentibus celis , quia dicitur prius ' peribunt' 2Mt.24,35;Mc.12,31;Lc.21,33 18-19 Ioh. 13, I cfr Ps. 101, 26-27 8Ps.148,6 16-17Rom.6,9 22-24 Cfr II Petr. 3 , 10-12 27-28 Hebr. 1 , 10-11 ; II mena : « fodina, mine », métal. DU CANGE, V, 337. Cfr supra, p. 204, 3. 21 Cfr supra, chap. VI, p. 150, 12-21 ; ch. XI, p. 202, 27-203, 15. En termes à peu près semblables l'auteur reprend , à travers Pierre et le psalmiste, le thème 'transire' déjà expliqué dans le Liber Antiheresis II , 3 , M 62rb -va : II Petr . 3, 7, 10-13 ; Ps. 103, 30, 29 (Controverses, II, 14) . 29-281,1 Cfr supra, Tractatus, p. 273 , 18-20.
CAPITULUM XVII 281 postea ' inveterescent' et demum 'mutabuntur', dicimus quod non bene dicunt . Sepe enim leguntur in divina Pagina verba preposterata in eadem sentencia et que prius fiunt , ab eodem posterius refferuntur . Et ita ordo preposterus est in illa sentencia 5 Apostoli et Psalmiste , cum dicitur : peribunt et veterescent ; modo enim ex quo peccavit prothoplasmatus Adam usque ad iudicium. veterescunt , et tunc iuxta predictos testes peribunt per ignem, id est valde a statu suo ibunt quando fuerint liquefacti et ilico innovati mutabuntur in meliorem statum quam fuerant , nun- 10 quam peccatoribus et impiis servituri . Non solum celi sed etiam terra ; unde dicitur : mutabis eos et mutabuntur ; tu autem idem ipse es et anni tui non deficient, filii servorum tuorum habitabunt, etc. Si filii servorum Dei habitabunt in ipsis mutatis , apparet quod et ipsi celi erunt et quod non ipsi celi facti sunt , quia aliud 15 est habitacio et aliud habitator. De terra , quod renovetur , audi Psalmistam Auferes spiritum eorum, et deficient, et in pulverem suum revertentur. Emittes spiritum tuum, et creabuntur , et reno- vabis faciem terre, etc. Item, ad hoc quod dixerunt de mutacione celorum, quod 20 probare conati sunt apostolica sentencia , cum dicit : Omnes resurgemus et nos immutabimur, dicimus quod nichil eos adiu- vat, sed multum obviat eorum sensui et errori, quia non cre- dunt resurrectionem corporum que modo eorum anime induunt in hoc mundo. Cum manifeste ergo Apostolus resurrec- 25 tionem corporum describat in epistola , unde ipsi cathari ipsum testimonium assumpserunt, nullam fecit memoriam de muta- cione celorum . Et cum alibi proposuerimus contra errorem eorum de resurrectione corporum pertractare , supersedere duxi- mus in presenti et, adcepta iterum depericione celorum, calamum 30 recurvare . Tam propheta quam Apostolus super hoc loquitur de futuro dicendo ipsi peribunt ; non dicit : ' perierunt' , ut heretici 11-12 Ps. 101, 27-29 ; cfr Hebr. 1, 12 16-18 Ps. 103, 29-30 I Cor. 15, 51, 52 20-21 Cfr - veterescent ; 1, 5 , 7 inveterescent, forme ancienne pour inveterascent ; veterescunt, id. Cfr supra, p. 273, 19 et Introduction, ch. II, p. 56 et n. 3. 6 prothoplasmatus Adam, cfr supra, p . 66-67 , 12, note . 20-21 Cfr supra, Tractatus , p . 274 , 3-4 . 27-28 Cfr supra, p. 139, 16, note.
282 LIBER CONTRA MANICHEOS notaverunt. Sed forte dicent : Mos est prophetarum de futuris loqui quasi essent preterita et e converso . Ad quod dicimus : Bene concedimus quod quandoque sancti prophete consueverunt futura quasi essent preterita nunciare, ponentes preteritum pro 5 futuro , sicut etiam in Apocalipsi sepissime invenitur, sed non concedimus quod consueverint preterita in eodem nunciare ut futura . Unde conicimus predicta verba Psalmiste ab Apostolo repetita non de preteritis fore dicta sed, sicut sonat littera , de futuris . Alioquin non eisdem temporibus verba prophete Aposto- 62 ra || 10 lus retulisset, sed sicut in aliis locis || sepe tam ipse quam alii apostoli, prophetarum testimonia assumendo , pocius sensum quam litteram protulisset . Sed quia quod iam preteriit est impos- sibile non fuisse et certum est iam fuisse, Spiritus sanctus per ora sanctorum prophetarum loquendo dicebat futura quasi iam 15 preterissent, ut certificarentur homines ea impossibile non impleri, sicut certi sunt quod preteriit iam fuisse . Ex predictis liquido apparet quod intellectus et nota katharorum cassandus est et tamquam mendacium exuflandus . Item, ad hoc quod obiciunt illud Isaye : Celi sicut fumus 20 liquescent, dicimus quod liquescere non ibi ponitur pro deficere penitus aut deesse. Quod satis ostenditur in ipsis verbis Isaye : Levate, inquit, oculos vestros et videte sub terra deorsum : quia sicut fumus liquescent, et terra sicut vestimentum atteretur , et habitatores eius sicut hec interibunt . Salus autem mea in eternum erit, etc. 25 Notate verba quod si habitatores terre interierint sicut celi et terra, et celi penitus deficient ut numquam de cetero sint , sicut heretici notaverunt, a simili iuxta prefatum testimonium possunt dicere habitatores terre deficere, ita ut nusquam sint . Quod si verum est, nec boni et iusti erunt vel ibunt in vitam eternam , 30 neque impii in supplicium eternum . Quod est manifeste falsum. 30 in supplicium corr. ] insupplicunt C 19-20, 22-24 Is. 51 , 6 - 4 Même remarque au sujet d'Isaïe et de Jean : « de futuris rebus, quasi de preteritis loquebantur. Quod seppe in prophetis reperitur », dans le Liber Anti- heresis II, 2, 3, M 51vb-52гa ; 62ra ; - I, 3 , P1 17′ (Controverses, III, 12 ; II, 13, 12. Voiraussi, p. 171, n. 26 ; 173, n. 37. Append., p. 208, 26 ; 213, 29-30 ; 216, 33). Voir supra, p. 281 , 2-4 ; infra, p. 307, 23. 19 Cfr supra, Tractatus, p . 273 , 12 .
CAPITULUM XVII 283 Item, obiciunt : Omnis plantacio quam non plantavit Pater meus celestis, erradicabitur. Ad quod dicimus : Hoc quod dixe- runt heretici Christum dixisse de presenti creatura , dicimus esse mendacium maledictum . Nec precedens nec subsequens ratio 5 ostendit , nec littera , nec sensus illud fuisse dictum de visibilibus creaturis. Sed nos intellectum eorum in hoc prius ostendamus esse contrarium sibi ipsis . Si plantacio quam Pater celestis edifi- cavit non potest erradicari , ut ipsi superius notaverunt, ergo non plantavit Pater terram quam ipsi notaverunt esse vivencium ; 10 nam igne subversa est terra, teste beato Iob, cuius glebe erant aurum . Et si subversa est , ergo erradicata . Item , si populus ille Dei , qui sunt oves domus Israel in terra vivencium, fuit a diabolo deceptus et anime in hunc mundum abducte cervicibus et minate, ergo populus ille qui erat plantatio Dei est erradicatus . 15 Et si ita est, plantavit Pater quod est erradicatum . Sed quia eorum intellectus in hiis et aliis est dampnabilis atque falsus , ostendamus Patrem fecisse celum et terram. Ait enim Christus : Confiteor tibi, Domine, Pater celi et terre , etc. Deus non dicitur Pater celi et terre propter aliud nisi quia fecit celum et terram ; 20 nam pater dicitur a patrando . Et : Deus in principio creavit celum et terram, sicut multe sanctorum auctoritates ostendunt . Quod autem plantacio Dei Patris erradicari possit , divinis testimoniis comprobetur . Veritas ait in evangelio : Homo quidam erat paterfamilias , qui plantavit vineam et sepe circumdedit ei, 25 etc. Quis homo iste, nisi Deus Pater omnipotens ? Que est vinea, nisi illa de qua Patri dicitur per Psalmistam : Vineam de Egipto II ergo corr.] ego C 1-2 Mt. 15, 13 I,I 10-11 Cfr Iob 28, 5-6 18 Mt. 11, 25 23-24 Mt. 21 , 33 26-284,2 Ps . 79 , 9-10 1 Ibid., p. 273, 13. 20-21 Gen. - 8 Ibid., p. 273 , 13-15 . Pour l'objection des cathares sur la ' plantation ' et la ' terre d'or', cfr Liber Antiheresis II , 3, M 65гb , 66гb (Controverses , II , 16 , 17) . 20 patrando, de : « patrare, generare » , engendrer. Du CANGE , VI , 213 . Gloss. lat. II, 95 (74) : « Patrat generat... ». PAPIAS, f. s 3ra : « Pater patris : inde dicitur ... patro, as ... » . Catholicon, f. 165vb . 22 Sur la plantation ', Durand répond aux cathares avec les mêmes argu- ments que dans le Liber Antiheresis II, 3, M 65rb-vb: Mt. 15, 13 ; Is. 5, 1-5, 7; Ier. 2, 21 ; Ps. 79, 2, 10, 15, 16 (Controverses, II, 16). 25-284,1 Cfr supra, p. 252 , 21-23 .
284 LIBER CONTRA MANICHEOS 62 rb transtulisti, eiecisti gentes et plantasti eam . Dux itineris fuisti in conspectu eius, et plantasti radices eius , etc .; et paulo post : Ut quid destruxisti maceriam eius et vindemiant eam omnes qui pretergrediuntur viam ? Exterminavit eam aper de silva , et singu- 5 laris ferus depastus est eam . Quid maceria , nisi munitio et protectio Dei ? Quid aper, nisi Salmanasar rex Assiriorum qui decem tribus captivavit ? Quid singularis ferus , nisi Nabuchodo- nosor rex Caldeorum , qui Iudam et Beniamin captivando civitatem Iherusalem destruxit ? Et Isayas : Vinea Domini 10 exercituum domus Israel est. Et Dominus per Iheremiam : Duo mala fecit populus meus : me dereliquerunt fontem aque || vive , et foderunt sibi cisternas dissipatas, cisternas que continere non valent aquas . Et iterum : Ego autem plantavi te vineam electam , omne semen verum ; quomodo conversa es in pravum vinea aliena ? 15 etc. Si conversa est in pravum et facta est vinea aliena , non est erradicata. Item, Dominus per Iheremiam prophetam : Ecce ego sum Deus Dominus universe carnis, non erit michi difficile omne verbum. Ecce quos edificavi , ego destruo ; et quos plantavi , ego evello, et universam terram hanc, etc. Ostenso quod ea que plan- 20 tavit Pater celestis possunt erradicari , annichilata est nota hereticorum . Nunc autem quid sibi velit illud verbum Domini : Omnis plantacio quam non plantavit , etc. , breviter est dicendum. In ipsa ratione evangelica continetur quod discipuli non lotis 25 manibus manducabant panem, quod videntes pharisei vitupera- verunt et dixerunt Domino Ihesu : Quare discipuli tui transgre- diuntur tradiciones seniorum ? Non enim lavant manus suas cum panem manducant . Ihesus autem dixit eis : Quare et vos trans- gredimini mandatum Dei propter tradicionem vestram ? Et 30 paulo post Ypocrite, bene prophetavit de vobis Ysayas dicens : Populus hic labiis me honorat , cor autem eorum longe est a me. Sine causa autem colunt me, docentes doctrinas et mandata hominum . Et convocatis ad se turbis , dixit eis : Audite et intelligite . Non quod 16 erradicata corr.] irradicata C 15 est1] est mihi Vg. 3-5 Ps. 79, 13-14 2, 21 9-10 Is. 5, 7 16-18 Ier. 32, 27 18-19 10-13 Cfr Ier. 2, 13 Ier. 45, 4 13-14 Ier. 22-23 Mt. 15, 13 26-28 Mt. 15, 2 28-29 Mt. 15, 3 30-285,6 Mt. 15, 7-14 6-9 Cfr supra, p. 268, 10-16.
CAPITULUM XVII 285 intrat in os coinquinat hominem ; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem . Tunc accedentes ad eum discipuli eius , dixe- runt ei : Scis quia pharisei , audito hoc verbo, scandalizati sunt ? At ille respondens ait : Omnis plantatio quam non plantavit Pater 5 meus celestis, erradicabitur. Sinite illos : ceci sunt, duces ceco- rum, etc. In quibus verbis aperte innuitur non de presenti creatura Dominum dixisse, sed de ritibus et doctrinis scribarum et phariseorum quas ipsi plantaverant , id est instituerant , et non Deus. Ipsi etiam pharisei non erant plantati a Patre in kari- 10 tate Christi et ideo facile scandalizabantur. Plantare enim multis modis dicitur, sed nolumus nunc dicere propter prolixitatem. Cum ergo constet istos celos materiales, scilicet aereum, quan- tum aque diluvii tetigerunt et sanctorum corpora, perituros unum per ignem et aliud per incinerationem et non ab alio quam 15 ab omnipotente Deo esse factos, restat intelligere in veritate de istis et non de aliis prophetam et apostolum predixisse, in qua terra et in quibus celis mutatis et innovatis , iuxta prefatum testimonium prophete , filii servorum Dei habitabunt de cetero et semen eorum in seculum dirigetur . Et hii sunt celi novi et terra 20 nova, que beatus Petrus tam se quam fratres suos testatur in epistola expectare . Quod si aliter se haberet , beatus Petrus non istorum visibilium exustionem operum predixisset. Erit ergo tunc celum novum et terra nova , secundum quod ratio ipsa beati Petri ostendit . Non quod alia sint quam modo sunt , 25 sed erunt alterata et non condentur alii celi et terra , sed hec ipsa post ignem innovabuntur et sic sine fine manebunt . Et tunc aliter erunt celi novi et terra nova et non ante iudicium , que se dixit beatus Petrus apostolus expectare . Quod esse verum , ita continu- atio rationis epistole procul dubio manifestat . Et tunc erit secu- 30 lum de quo ait Dominus Ihesus Christus : Qui digni habebuntur seculo illo et resurrectione ex mortuis , non ultra poterunt mori. Similiter beatus Iohannes in Apocalipsi , que prophetia est sicut ipse testatur, dicit se vidisse celum novum et terram no- 34-286,1 terram novam corr. ] terra nova C 19-21 Cfr II Petr. 3, 13 30-31 Cfr Lc. 20, 35, 36 33-286,1 Cfr Apoc. 21, 1 19sq .; 32sq . Commentaire plus développé ici des citations II Petr. 3 , 13 ; Apoc. 21 , I , présentées dans le Liber Antiheresis II, 3 , M 62rb-va ; I, 3 , P1 17′ (Controver- ses, II, 14, 13, 12).
286 LIBER CONTRA MANICHEOS 62 va vam . Nam sicut prophete inspirante Spiritu sancto previ- debant incarnationem Verbi , mortem et resurrectionem, missio- nem Paracliti in discipulos et secundum adventum, sic beatus Iohannes eodem Spiritu inspiratus previdit || futurum iudicium 5 et innovationem celi et terre que necdun facta sunt, immo fienda , sicut in eadem Apocalipsi circa principium bis notatur. Quod autem iudicium generale ante celum novum et terram novam fiat, ex ipsis verbis beati Iohannis ostenditur, qui sic ait : Vidi tronum magnum candidum et sedentem super eum , a cuius con- 10 spectu fugit celum et terra , et locus non est inventus ab eis , scilicet pristine visionis . Et mare, inquid Iohannes, dedit mortuos qui in eo erant, et mors et infernus dederunt mortuos qui in ipsis erant, et iudicatum est de singulis secundum opera ipsorum . Et paulo post : Et vidi celum novum et terram novam . Primum enim celum 15 et prima terra abiit , et mare iam non est, etc. In hiis verbis aperte datur intelligi quod prius reddet Filius hominis unicuique iuxta opera sua, et primum celum et pri- mam terram abire, sicut predictum est , quam sit celum novum et terra nova et etiam mare non esse . Et ita intelligunt et credunt 20 omnes sancti katholici tractatores . XVIII DE OVIBUS DOMUS ISRAEL OPINIO HERETICORUM ET CONTRA EAM Kachologi moderni kathari superius in isto suo dispendio 25 notaverunt et suis clandestinis coaxationibus dogmatizant quod oves domus Israel que perierunt anime sunt quas diabolus 10 celum et terra cum cod. Toletanus et quibusd . Patribus (W. III , 573 )] inv. Vg. 12 infernus cum multis codd. S. Script. et traditione patristica (W. III, 575) ] inferus Vg. 8-10 Apoc. 20, II 11-13 Apoc. 20, 13 61, 12 14-15 Apoc. 21, I 16-17 Ps. dispendio, cfr supra , p . 226, 8 , note. 16-17 Cfr supra, p. 132, 11-12, note. 24 Kachologos, cfr supra, p. 73, 7, note. 25 coaxationibus, cfr supra , p . 181 , 13. note.
CAPITULUM XVIII 287 in terra vivencium seduxit et , iuxta suam falsam opinionem, in terram huius mundi abduxit et ipsas dicunt omnes salvandas et non alias. Omnes enim que non salvabuntur et omnia visibilia nobis credunt diabolum creasse pariter et fecisse , et hoc fer- 5 mento omnes credentes suos , proh dolor, fermentant . Quod autem ipse oves domus Israel, id est anime , salventur et non alie, hiis testimoniis abutendo stulticiam suam nituntur asserere et errorem : ΙΟ 15 De compilatione Manicheorum . Ait enim Christus : Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel . Et apostolis ait : Pocius ite ad oves que perierunt domus Israel. Et in Ezechiele : Ecce ego requiram oves meas, et congregabo eas de omnibus locis in quibus disperse fuerant. Et iterum : Quod perierat requiram. Et idem requirens ait : Venit Filius hominis querere et salvum facere quod perierat. Et alibi : Filius hominis non venit ani- mas perdere, sed salvare . Et iterum, ad Iherusalem : Quociens volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti . Item in Ezechiele : Congregabo vos de universis terris, etc... Huc usque. 20 Responsio . Nos autem non in nobis sed in Domino confidentes, pravum intellectum hereticorum , in hiis auctoritatibus sicut in aliis , esse supervacaneum ostendamus. In primis dicimus quod nunquam anime vel homines pecca- 25 verunt in celo novo neque supra celum neque in terra vivencium , quam Deus daturus est sanctis et iustis post certamina huius vite, nec est alia terra materialis super firmamentum , ut ipsi dogma- tizant suos heresiotas neque probare possunt. Illud enim quod heresiarche clanculo legunt credentibus suis de septem 9 De compilatione Manicheorum in marg. C Vg. 19 Huc usque in marg. C 10-11 Mt. 15 , 24 34, 16 36, 24 11-12 Mt. 10, 6 14-15 Lc. 19, 10 15-16 Lc. 9, 56 12 congregabo] liberabo 24 dicimus add sup. lin. C 13-14 Ez. 12-13 Ez. 34, II- 12 16-18 Mt. 23, 37 18-19 Ez. 4 creasse pariter et fecisse, cfr supra, p. 99 , 16 , note et 202 , 18-20 , note . 28 heresiotas, cfr supra, p. 89, 5, note.
288 LIBER CONTRA MANICHEOS terris, quod falso fingunt Ysayam dixisse, non est verum nec simile veritati , nec sanctus Isayas talia mendacia cogitavit , sed a maligno spiritu in mente alicuius heresiarche fabricatum fuit et, ut facilius inde dementarentur imprudentes, sub Isaye 5 nomine titulatum . Unde, cum auctore suo liber ille dampnatus tota hic eius memoria conticescat. Sed forte, quia diximus quod nemo peccavit in celo, quod non intelligimus dixisse de ecclesia militanti , que mistice dicitur celum , in qua multi peccant , obicient nobis illud evangelicum quod rever- 62 vb || 10 sus prodigus dixit patri : Pater , peccavi in celum et coram te . Ad || quod eis dicimus : Prodigus ille luxuriosus infamis erat , et ideo testis autenticus esse non potest . Non tamen dixit peccavi in celo, sed in celum . Non enim significat peccasse in loco , sed : peccavi in celum, id est ' contra ' celum, id est contra omnes sanctos 15 malum exemplum prebendo . Omnis enim qui peccat criminaliter manifeste peccat in celum, id est contra ecclesiam et omnes sanc- tos et coram te, id est in secreto conscientie mee, quam soli Dei occuli contuuntur. Omnis enim machinans cogitationes pessimas coram Deo peccare dicitur, quia ipse solus novit abscondita cor- 20 dis . Nec illius verbi sensus est ut in celo celesti peccasset, quia numquam fuerat in eo . Item , recedendo a patre abiit in regionem longinquam in qua peccavit . Sed illa regio non erat in celo ; ergo non peccavit 'in celo' set in celum , id est contra sanctos angelos et contra omnes sanctos qui celum mistice nuncupantur . Et quia 25 de ovibus domus Israel que perierant orsi sumus, catharorum pessimum intellectum abhorrentes, ad testimonia ab eis obiecta. responsionis calamo recurramus . In primis ergo dicendum est quis fuit Israel , et ubi et a quo nomen istud inditum fuit illi , et quare et que fuerit domus eius . 30 Legimus in libro Geneseos quod , cum Iacob filius Isahac filii Abraham fugisset in Mesopothamiam a facie Esau fratris sui 12 autenticus corr.] autentibus C 23 set cfr supra, p . 50 et 61 10 Lc. 15, 18 30-289, 2 Cfr Gen. 28, 1-6 4-5 Sur la Vision d'Isaïe, cfr supra, p . 256, 12 sq . note . 14 sq. Ae-DONAT, Ars grammatica, éd . H. KEIL, Leipzig, 1864, t. IV, p. 366, 1. 5 « ' In'... Etiam tum accusativo casui servit, cum significat ' contra' , ut in adulterum, in desertorem ». Voir Liber Antiheresis II , 2 , M 50va-vb (Contro- verses, III, 6-8, p. 167-168 . Append. p. 206-207).
CAPITULUM XVIII 289 ad Laban avunculum suum et postea inde rediret , premissa omni familia sua et omnibus que ad se pertinebant, remansit solus . Et ecce vir luctabatur cum eo usque mane. Qui cum videret quod eum superare non posset , tetigit nervum femoris eius, et statim emarcuit. 5 Dixitque ad eum : Dimitte me, iam enim ascendit aurora . Et ille respondit : Non dimittam te, nisi benedixeris michi . Ait ergo : Quod nomen est tibi ? Respondit : Iacob. At ille : Nequaquam , inquit, Iacob appellabitur nomen tuum, sed Israel. Vocavitque Iacob nomen loci illius Phanuel, etc. Ibi primum inditum fuit 10 hoc nomen Israel Iacob a Deo per angelum , et quia mentaliter viderat Deum, hoc nomine est donatus. Is enim ebraice, vir dicitur latine ; ra , videns ; hel vero Deus ; inde Israel , vir videns Deum . Unde ipse ait : Vidi Deum facie ad faciem . Et deinceps tam ipse Iacob quam filii eius et totum genus inde 15 procreatum hoc vocabulo sunt vocati, nec ante ipsum Iacob quisquam hoc vocabulum est sortitus, sed post mortem eius hoc nomen Israel tota eius posteritas est adepta. Domus autem historice nichil aliud est quam cognatio eius et posteritas que de semine eius et filiorum eius extitit procreata . 20 Quod autem domus familia sive consanguinitas sit , in multis locis in divina Pagina invenitur. Unde illud : Credidit ipse et domus eius tota . Et alibi : Eo quod esset de domo et familia David, etc. Et alibi : Missus est angelus Gabrihel a Deo in civitatem Galilee, cui nomen Nazareth, ad virginem desponsatam 25 viro, cui nomen erat Ioseph, de domo David, et nomen virginis Maria. Ex genere prefati Israel fuerunt omnes sancti prophete II viderat corr. ] videat C 2-8 Gen. 32, 23-28 8-9, 13 Gen. 32, 30 21-22 Ioh. 4, 53 2, 4 23-26 Lc. I, 26-27 22-23 Lc. 11sq . Durand de Huesca emprunte cette définition à JÉRÔME , Liber quaestio- num hebraicarum in Genesim XXXII , 27-28 (PL XXIII , 988 C ; éd . P. DE LA- GARDE, CCSL 72, 1959, p. 41) : « Hic enim Israel... Vir vero videns Deum his litteris scribitur : ALEPH , IOD, SIN, ut vir ex tribus litteris scribatur, et dicatur IS videns autem ex tribus , RES, ALEPH, HE, et dicatur RAA . Porro EL ex duabus ALEPH et LAMED : et interpretatur Deus sive fortis... qui Israel virum, sive mentem videntem Deum transtulerunt » . ID. , Liber de nominibus hebraicis (PL XXIII , 788 ; CCSL 72 , p. 154 ) . Voir R. MARCUS, The Hebrew Sibilant SIN and the Name YIŚRA'EL, dans Journal of Biblical Literature , 60 ( 1941 ) p . 141- 150, voir p. 148-150. R. DE VAUX, art. Israël, dans Dict. de la Bible. Suppl. IV, Paris, (1949), 730. A. VAN DER BORN, ibid., dans Dict. encyclop. de la Bible, 1960, 880.
290 LIBER CONTRA MANICHEOS 63 ra et maxima pars iustorum qui fuerunt ante adventum Salva- toris in carne, et etiam omnes tam apostoli quam discipuli qui quinquagesimo die resurrectionis dominice Spiritum Paraclitum acceperunt . Populus ergo ille qui a predicti Iacob filiis ortus est 5 domus Israel est vocatus. Unde dixit Iheremias : Omnes gentes habent prepucium, omnis autem domus Israel incircumcisi sunt corde. Et ipsimet oves dicti sunt domus Israel, id est de genere Israel , ad quos Christus a Patre se asserit esse missum. Ad quos 10 in prima missione tantum apostolos misit dicens : In viam gencium ne abieritis , et in civitates Samaritanorum ne intraveritis, sed pocius ite ad oves que perierunt domus Israel. Si ille oves essent tantum anime humanis corporibus hominum vel volucrum vel bestiarum incluse, ut heretici dogmatizant , quomodo tunc 15 temporis rudes apostoli possent habere noticiam in quibus cor- poribus anime ille essent , ut eis tantummodo predicarent , et in quibus alie anime essent , || ut eis minime predicarent ? Hoc esset impossibile . Ille enim oves populus erat in carne cognitus , ab aliis nationibus fide , circumcisione , lege et moribus divisus . 20 Quod in lege Moysi et in prophetis et etiam in novo Testamento ostenditur manifeste. Sensus ergo catharorum iuncipendendus est et merito deridendus . Iudei enim vel alii , mali vel sancti , non sunt oves nisi quia naturam ovium imitantur. Unde Isayas : Nos omnes quasi oves erravimus , unusquisque in viam suam decli- navit. Et Petrus Eratis enim sicut oves errantes . Et notate quod ovium alie sunt infirme vel debiles , alie egrote, alie erronee, alie pingues et fortes , que omnia iure possunt hominibus coaptari. Angeli etiam dicuntur oves et humanum genus , quod in primo parente periit paratam beatitudinem amittendo ; unde Christus : 30 Nonne dimittit nonaginta novem oves in deserto et vadit querere eam que perierat. Item Iudei dicuntur oves ; unde dictum est : 25 8 oves] ovoes pC apatari pC 10 tantum corr. ] tantum ad C 27 coaptari] co- 5-7 Ier. 9, 26 30-31 Lc. 15, 4 10-12 Mt. 10,5-6 24-25 Is. 53, 6 25 I Petr. 2, 25 21 iuncipendendus : méprisable . Cfr supra , p. 260 , 17 , note. 28-292,2 Angeli..., Iudei..., Gentiles ..., cfr ALAIN DE LILLE , Summa quot mo- dis, s. v. Ovis (PL CCX, 887 A).
CAPITULUM XVIII 291 1Ο Ite pocius ad oves que perierunt domus Israel. Gentiles dicuntur oves ; unde Christus : Alias oves habeo , que non sunt ex hoc ovili, etc. Omnes iusti ; unde dicitur : Nos autem, populus eius et oves pascue eius ; et Christus Statuet oves quidem a dextris suis, 5 etc. Hereticorum subiecti ; unde dicitur : Oves eorum fetose. Oves dicuntur heretici propter similitudinem boni ; unde Christus : Attendite a falsis prophetis , qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. Sed quia de Iudeis due premisse sentencie evangelice proprie 10 iuxta litteram dicte sunt , qualiter perierant videamus . Perire enim multis modis dicitur in Scripturis . Perire enim est angustiam et inediam pati ; unde dixit prodigus filius in regione longinqua : Ego autem hic fame pereo . Perire , per peccatum a Deo rece- dere ; unde pater dixit de regresso filio : Perierat, et inventus 15 est. Perire dicitur mori ; unde in evangelio : Zacharias periit inter altare et edem . Vel occidere ; unde Apostolus : Et perie- runt ab exterminatore . Perire , comburi ; unde dicitur : Ipsi peribunt. Perire , recedere ; unde dicitur : Sicut cera a facie fluit ignis, sic pereant peccatores a facie Dei . Perire , eternam 20 penam pati ; unde dicitur : Semen impiorum peribit . Perire , a memoria vel a mente recedere ; unde dicitur : Periit memoria eius cum sonitu . Perire , deesse et ab omnibus naucipendi ; unde Iheremias : Dii qui celos et terram non fecerunt, pereant de terra et de hiis que sub celo sunt. Oves ergo domus Israel 25 perierunt, id est populus ille ortus de genere Iacob. Et nota, lector, quod non dicitur perierunt a domo Israel . Non enim ille oves exierunt relinquendo domum Israel , sed etiam perite erant domus Israel et Israel . Unde et sanctus Danihel ait Domino Omnis Israel prevaricatus est legem tuam , etc.; propter 30 quod ducti fuerunt in Babilonicam et Assiriorum captivitatem . 12 longinqua corr. ] longinquam C 23 Iheremias corr . ] Geremias C IMt.10,6 143, 13 II, 51 67, 3 2Ioh10,16 7-8Mt.7,15 13 16-17 I Cor. 10, 10 20 Ps. 36, 28 21-22 3-4Ps.99,3 4Mt.25,33 Lc. 15, 17 14-15 Lc. 15, 24 17-18 Ps. 101, 27 ; Hebr. 1, II Ps. 9, 7 23-24 Ier. 10, II 5 Ps. 15-16 Lc. 18-19 Ps . 29 Dan. 9, II 11-13 Perire.., cfr ALAIN DE LILLE, op. cit., s. v. Perire (ibid., 898 B). 22 naucipendi , cfr supra, p . 76-77 , 10-11 , note .
292 LIBER CONTRA MANICHEOS Quod autem gens Iudeorum sit Israel, aperte in evangelio demons- tratur. Ait enim Christus cuidam phariseo Nichodemo nomine, principi Iudeorum : Tu es magister in Israel , et hec ignoras ? Non enim Nichodemus magister erat in celo, neque in illa terra 5 vivencium, neque in ecclesia Ihesu Christi . Et alibi, de centurione dixit Dominus Ihesus Christus : Amen dico vobis , non inveni tan- tam fidem in Israel. Si Israel sunt sole anime que salvantur, quomodo potest esse ut Deus et Dominus Ihesus Christus non inveniret in omnibus animabus salvandis tantam fidem quantum Io in uno gentili ? Et si ipse anime sunt oves domus Israel et Israel , et seducte fuerunt in celo vel in curia Dei sancti , ut cathari dogma- tizant, quare dixit Deus omnipotens per prophetam : Israel me non cognovit, et populus meus non intellexit ? Dicamus ergo quod diximus ipsam progeniem Iacob esse oves domus Israel, que 15 perierunt prevaricando legem naturalem et scriptam, non alibi nisi in hoc mundo. Sed forte dicent Marchionite obiciendo nobis : Si Iudei sunt oves domus Israel que perierunt , ad quas Christus et non ad alias se asserit missum, frustra laborant christiani qui Deo serviunt, 63rb 20 quia Christus non fuit || ad eos missus. Nullus enim salvabitur , nisi illi ad quos et propter quos fuit missus . Ipse enim dixit : Nemo venit ad Patrem nisi per me. Ad quod dicimus : Verum est quia nemo venit ad Patrem vel ad eternam salutem nisi per Ihesum Christum, qui via , veritas est et vita . Sed illud est falsum quod 25 nullus christianus salvetur, immo quicumque salvi facti sunt post passionem Domini christiani fuisse creduntur in veritate . Nec ipsa missio , qua se Dei Filius asseruit non nisi ad oves domus Israel esse missum , ita intelligenda est ne ad aliorum salutem mitteretur, cum ipse in evangelio satis evidenter vocationem 30 gencium ad fidem et opera fiendam per apostolos et discipulos ante passionem ostendat , dicens : Alias oves habeo que non sunt 14 que corr.] qui C 18 ad alias] alias ad pC 3Ioh.3,10 31-293,2 Ioh. 10, 16 6-7 Mt. 8, 10 12-13 Is. 1, 3 21-22, 24 Ioh. 14, 6 15 legem naturalem et scriptam, cfr supra, p . 168, 20. 31 sq. Liber Antiheresis II , 2 , M 5ova : Ioh. 10, 16 (Controverses , III , 5. Append. p . 206).
CAPITULUM XVIII 293 ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor, etc. Unum ovile est populus christianus , qui ex populo Iudeorum et gencium per fidem et babtisma a Domino est adductus . Non 5 quod Dominus Ihesus Christus in propria persona mitteretur ad gentes predicando et miracula faciendo , sed solummodo ad Iudeos . Unde non legitur quod , in omni tempore quo mansit inter homines predicando , Samaritanorum aliquem aut gentilium in apostolum vel discipulum elegisset , ne populo illi Israel , quibus 10 legem dederat et prophetas , occasionem scandalizandi preberet . Sed postquam resurrexit , quod ante tempus inhibuerat apostolis adiunxit dicens : Docete omnes gentes , baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ; docentes eos servare omnia que- cumque mandavi vobis. Et alibi : Euntes in mundum universum, 15 predicate evangelium omni creature , id est tam gentilibus quam Iudeis. Et post , per predicationem eorum, inspirante Spiritu sancto , adduxit ad se Dominus Ihesus Christus illas alias oves. que non erant ex illo priore ovili . Et ita illi duo parietes dissiden- tes, Iudei scilicet et gentiles quicunque conversi sunt , coniuncti 20 sunt in unum summum angularem lapidem Ihesum Christum , in quem qui crediderit non confundetur. Et sic ex utroque populo conversi ad fidem facti sunt unum ovile sub uno pastore, Domino Ihesu Christo . Quando enim dixit discipulis pro Cananithide rogantibus : 25 Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel, aperte ostendit se in propria persona non esse missum ad predicandum et miracula faciendum nisi solis Iudeis , licet esset missus pro salute gencium plurimarum . Unde Pater ait per Isayam prophe- tam : Posui te in lucem gencium, ut sis salus mea usque ad extremum 30 terre. Et per Osee : Vocabo non plebem meam, plebem meam , et non dilectam , dilectam, et non consecutam misericordiam , mise- 31 et non dilectam, dilectam cum quib. codd . S. Script. et traditione patristi- ca (W. II, 113)] om. Vg. 12-14 Mt. 28, 19-20 Rom.9,33 25Mt.15,24 14-15 Mc. 16, 15 20 Cfr Eph. 2, 20 21 Cfr 29-30 Is. 49, 6 30-294,1 Rom. 9, 25; cfr Os. 2, 24 24, 294,3 sq . Sur le Non sum missus et la Cananéenne voir ALAIN DE LILLE, Summa quadripartita, I, 17 (PL CCX , 320-321 ) . JACQUES DE CAPELLIS reprendra plus tard la même argumentation : Disputationes nonnullae adversus haereticos , I (éd . D. BAZZOCCHI , L'eresia catara , Bologne, 1920), Appendice, p . IX, 15-17 .
294 LIBER CONTRA MANICHEOS ricordiam consecutam . Et in Psalmo Populus quem non cogno- vi servivit michi ; in auditu auris obedivit michi, etc. Et quia mulier cananea non erat de ovibus domus Israel , id est de populo Iudeorum , ideo sic respondit discipulis Ihesus Christus. At tamen 5 fide magna , magno desiderio affecta , precibus importunis aporiata et magna humilitate repleta , salutem filie a vera misericordia impetravit. ΙΟ Sed sicut diximus, in propria persona, dum vixit corpora- liter in hoc mundo, non ivit ad gentes predicandum, nec in eis 10 multa miracula fecit sicut in populo Iudeorum, et ad eos tantum misit apostolos ante suam passionem. Quod apostoli , sic intelli- gentes, ante passionem Christi et etiam post multo tempore servaverunt . Unde beatus Petrus apostolus , non nisi missus a Spiritu sancto et ammonitus in visione , ad Cornelium 15 centurionem , quia non erat de populo Israel sed genti- lis, licet esset iustus et timens Deum cum omni domo sua, voluit abire, timens ne preceptis Salvatoris ad tempus datis trans- gressor haberetur. Unde etiam alii fratres qui fuerant de populo Israel qui erant Iherosolimis et acceperant Spiritum 20 sanctum , cum audissent beatum Petrum apostolum introisse 63 va || domum Cornelii et manducasse cum illo et cum aliis qui ex gentilibus crediderant , quia non erant de ovibus domus Israel sed de aliis quas Christus se predixerat adducturum, disputabant adversus eum , cum venisset ad eos Iherosolimis, dicentes : 25 Quare introisti ad viros habentes prepucium et manducasti cum eis ? Cuius audita ratione tacuerunt , sicut beatus Lucas in Actibus apostolorum ostendit , et glorificaverunt Deum dicentes : Ergo et gentibus Deus penitenciam ad vitam dedit . Et illi quidem qui dispersi fuerant a tribulatione que facta fuerat sub Stephano, 30 perambulaverunt usque Fenicem et Ciprum et Antiochiam, nemini loquentes verbum, nisi solis Iudeis, etc. Et sic iuxta Petrum apostolum misit primum Deus Verbum suum filiis Israel , annun- cians pacem per Ihesum Christum , hic est omnium Dominus. Eodem modo illud preceptum dominicum : Pocius ire ad oves que 1-2 Ps. 17, 45 Act. 11, 1-18 Mt. 10, 6 2-7 Cfr Mt. 15, 22-28 13-18 Cfr Act. 10 25-26 Act. II, 3 26-31 Act. 11 , 18-19 18-24 Cfr 34-295,1 Cfr 3 Voir note précédente. 5 aporiata ... paralysée par l'importunité de ses prières. :
CAPITULUM XVIII 295 perierunt domus Israel, Paulus et Barnabas intellexerunt , quod in eodem libro Actuum apostolorum ostenditur evidenter. Sic enim Paulum et Barnabam legimus Iudeis veritatem blasphe- mantibus condixisse : Vobis oportebat primum loqui verbum Dei ; 5 sed quoniam repulistis illud et indignos vos iudicastis eterne vite, ecce convertimur ad gentes ; sic enim precepit nobis Dominus, etc. Et sic, Paulo teste , in epistola ad Romanos : Cecitas ex parte contigit in Israel , donec plenitudo gencium introeat, et sic omnis Israel salvus fiat, id est reliquie in finem, sicut Paulus et Isayas Io ostendunt . Item , ad hoc quod audivimus Manicheos notasse nequiter et deceptorie et impie in premissa sentencia Christi : Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel, alios non sal- vandos nisi oves domus Israel, dicimus quod nunquam illud 15 nec propter illud dixit hoc Filius Dei, nec aliquis sanctorum sic intellexit verbum Domini Ihesu Christi . Dicimus etiam quod plures salvi erunt de aliis quam de Israel. Et ut hoc fore verum ostendamus, beatum Iohannem apostolum et evangelistam, per Spiritum sanctum futura previdentem in Apocalipsi , in medium 20 proferamus. Audivi, inquit , numerum signatorum , centum qua- draginta quatuor milia signati , ex omni tribu filiorum Israel ; et paulo post : Post hec, inquit , vidi turbam magnam , quam dinu- merare nemo poterat, ex omnibus gentibus , et tribubus, et populis , et linguis , stantes ante tronum in conspectu Agni , amicti stolis 25 albis et palme in manibus eorum , et clamabant voce magna dicen- tes : Salus Deo nostro, qui sedet super tronum , et Agno, etc. Ex auctoritate ista colligitur manifeste quod multo plures salva- buntur de aliis quam de Israel . Unde patet notam katharorum et sensus debere merito floccipendi . 30 Item , ad sentenciam Ezechielis nos recolimus istorice satis superius in precedenti capitulo respondisse . Item : Venit Filius 8 introeat cum Hieron (W. II , 123 )] intraret Vg. 24 stolis albis cum multis codd. S. Script. et tradit . patrist. (W. III , 472 ) ] stolas albas Vg. 1-2 Cfr Act. II, 22-26 4-6 Act. 13, 46-47 9-10 Cfr Rom. 9, 27 ; Is. 10, 21-22 7,4 22-26 Apoc. 7, 9-10 7-9 Rom. 11, 25-26 20-21 Apoc. 12-13 Mt. 15 , 24 31-296,1 Lc. 19, 10 ; cfr Ez. 34, 16 12-13 Cfr supra, Tractatus, p. 287, 10. 29 floccipendi mépriser, cfr supra , p . 102 , 1 , note . 31 Cfr supra, p. 257, 21 sq.; 265, 24 sq.; 267, 15 sq.; 276, 19-24 ; 290, 8 à 291,8;291,27sq.
296 LIBER CONTRA MANICHEOS 63vb|| hominis querere et salvum facere quod perierat. Ad quod dici- mus : Humanum genus , peccante primo parente Adam ex quo ortum est , periit . Nec est aliud quod perierat nisi humanum genus, cuius primus pater fuit Adam secundum carnem, quod querere 5 venit Filius hominis et salvare. Et hoc est quod Veritas ait : Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare . Non quod anime salventur in iudicio sine corporibus cum quibus Domino servierunt, sed quia anima dignior est corpore, nomine anime totus homo intelligitur ; quod aperte in illa sentencia demon- 10 stratur. Sic enim in evangelio secundum Lucham continetur : Ihesus firmavit faciem suam ut iret Iherusalem. Et misit nuncios suos ante conspectum suum ; et euntes intraverunt in civitatem Samaritanorum , ut pararent illi . Et non receperunt eum, quia facies eius erat euntis in Iherusalem . Cum vidissent autem discipuli 15 eius, Iacobus et Iohannes, dixerunt : Domine, vis dicamus ut ignis descendat de celo et consumat illos ? Et conversus Ihesus increpavit illos dicens : || Nescitis cuius spiritus estis . Filius enim hominis non venit animas perdere, sed salvare, etc. Nota , lector, quod si ignis descendisset de celo et consumeret illos Samaritas, non 20 perderet animas, sed pocius corpora consumpsisset . Quod autem anime sine corporibus in iudicio non salventur, in capitulo de resurrectione ostendetur , auctore Domino , manifeste. Item Quociens volui congregare filios tuos , etc. Ad hoc dici- mus : Bene apparet quod kathari ceci sunt, duces cecorum , sicut 25 dixit Christus , et errantes et in errorem alios mittentes , sicut dixit apostolus Paulus . Sentencia enim illa evangelica non fuit dicta ad supernam Iherusalem , ut ipsi notant. Nunquam enim illa Iherusalem occidit prophetas nec lapidavit eos qui ad se mitte- bantur, nec aliquis fuit missus ad illam ante passionem Domini 30 Salvatoris . Sed Dei Filius loquebatur illa verba dicendo ad habi- tatores terrestris Iherusalem , que est in hoc mundo , ubi fuit Dei Filius crucifixus. Sic enim ait : Iherusalem, Iherusalem, que occidis prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt, quociens volui congre- 17 dicens cum quib. codd. S. Script. (W. I, 375)] et dixit Vg. sunt cum quib . codd. S. Script . (W. I, 409) ] mittuntur Vg. 6Lc.9,56 33 missi 11-18 Lc. 9, 51-56 25 Cfr II Tim. 3, 13 28-29 Cfr Lc. 13, 34 23Lc.13,34 24Mt.15,24 32-297,1 Lc. 13, 34 22 Cfr supra, p . 139, 16, note.
CAPITULUM XIX 297 gare filios tuos, etc. Qui erant filii Iherusalem nisi habitatores eius et omnis populus Israel, qui deferentes templo in eo Dominum adorabant . Si filie Iherusalem iuxta Lucham erant , teste Christo, mulieres que in passione lamentantes Dominum sequebantur, 5 patet quod filii earum , super quos flere iubentur, filii Iherusalem erant. Voluit autem Dei sapientia , id est Christus, congre- gare eos duobus modis , ut qui erant in duo regna divisi , sicut Regum historia manifestat , corde uno et fide et cultu Dei, quo erant etiam divisi , congregarentur ad honorem Creatoris , 10 qui patres eorum eduxerat de Egipto . Item , dispersi fuerant patres eorum in terris multis sub Salmanazar rege Assiriorum et sub Nabuchodonosor rege Babiloniorum et longeva captivitate de- tenti. Ad quos Dei sapientia misit prophetas , ut eos ad peni- tenciam provocarent . Postea misit ad eos, qui tunc temporis erant, 15 apostolos et sapientes , prophetas et scribas , quorum alium occide- runt ut Iacobum, alium lapidaverunt ut Stephanum, et per eos Deus voluit congregare a diversitate multiplici viciorum , quibus erant dispersi, populum illum in unam fidem et unum babtisma et in unum vinculum caritatis, et noluerunt . Et 20 iste est sensus predicte sentencie. 25 XIX DE HOC VERBO « REDDERE » OPINIO KATHARORUM ET POST FALSIFICATIO EIUS VERA MULTIS TESTIMONIIS ROBORATA Lucem fidei , tenebris de fumo putei abissi pridem emersis , cathari moderni nimium confuscantes, ut sensum suum bonum faciant evideri hominibus imperitis , quo putant animas suas et 3-6 Cfr Lc. 23, 28 Reg. 17, 3-7 ; 24, 10-16 8CfrIPar.12,38;Act.4,32 15-16 Cfr Act. 12, 2 ; 7, 58-59 3-6 Cfr infra, p. 304, 24-27. 18-19 Cfr supra, p. 139, 6, note. 10-13 Cfr IV 18-19 Eph. 4, 5 26 confuscantes, de cum et fusco-are : obscurcir. JEAN DE GÊNES , Catholicon, f. 93va, s. v.: « Fusco-scare, obumbrare Fusco componitur ut confusco-scas , infusco-scas... ». 25-298,5 « Les cathares modernes obscurcissent d'une manière excessive la lumière de la foi par les ténèbres jaillies récemment de la fumée du puits de l'abîme , afin de faire apparaître exacte , aux hommes inexpéri-
298 LIBER CONTRA MANICHEOS ΙΟ omnes salvandas in alio seculo comisisse , et ob hoc terram viven- cium et Dei gloriam amisisse, et ibi sua corpora, in quibus anime secundum eorum opinionem erant, et coronas sibi datas a Domino reliquisse , que se recuperaturos autumant , dicunt quod 5 reddi non potest aliquid , nisi prius fuerit habitum vel possessum. Unde etiam illud Apostoli ad Timotheum putant suam stulticiam confirmare : 15 De compilatione Manicheorum . Reposita est, inquit, michi corona iusticie, quam reddet michi Do- minus in illa die iustus iudex. Non solum autem michi, sed et hiis que diligunt adventum eius . Et illud Psalmiste : Redde michi leticiam salutaris tui. Et illud Iheremie : Cecidit corona capitis nostri . Veh nobis, quia peccavimus . Et hiis similia . Huc usque. Responsio . Nos autem, ad predicta testimonia respondentes et ' reddere' esse de non habitis vel possessis, eorum sensum penitus abhor- rentes, auctore Dei Filio ostendamus. Dicimus ergo in primis in veritate quod anime que salvantur nunquam fuerunt in celo celesti , nec illam gloriam habuerunt 64 ra || 20 quam preparavit Deus diligentibus se , || antequam ab hiis corpo- ribus egrederentur , que in hoc seculo gestaverunt. Alioquin non est verum quod dixit in prima epistola sua Iohannes filius Zebedei. Ait enim : Karissimi, nunc filii Dei sumus ; sed nondum apparuit quid erimus . Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei 25 erimus et videbimus eum sicuti est, etc. Si tunc nondum appa- ruerat quod futuri erant apostoli et fratres eorum, patet non ani- 3 opinionem corr. ] opinione C 8 De compilat . Manicheorum in marg. C 13 Huc usque in marg. C 23 sed cum aliq . Patribus (W. III, 356-357)] 25 et cum aliq . Patribus (ibid . ) ] quoniam Vg. et Vg. 9-11 II Tim. 4, 8 Ioh. 3, 2 11-12 Ps. 50, 14 12-13 Thren. 5, 16 23-25 I mentés , leur interprétation. Ils pensent, en effet, que leurs âmes et toutes celles qui doivent être sauvées ont failli dans un autre siècle ; qu'elles ont pour cela perdu la terre des vivants et la gloire de Dieu ; qu'elles y ont abandonné leurs corps dans lesquels, d'après eux, étaient leurs âmes et les couronnes qu'elles avaient reçues du Seigneur et qu'ils prétendent récupérer, parce que, disent-ils, ne peut être rendu que ce qui, auparavant, était tenu ou possédé ».
CAPITULUM XIX 299 mas eorum fuisse in celo vel in terra vivencium, ut heretici dogmatizant , nec felicitatis eterne gaudia amisisse ; si visuri erant Deum sicuti est et nondum apparuerat, quia Deum nemo vidit umquam, patet animas non illam gloriam habuisse . Et Isayas 5 ait : Occulus non vidit, Deus, absque te, que preparasti expectantibus vel diligentibus te, etc. Si occulus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit , que preparavit Deus diligentibus se , liquet insanias esse falsas hoc quod cathari dogmatizant, esse videlicet supra celum in terra Dei corpora sua , que ibi anime 10 seducte a diabolo reliquissent . Si enim verum esset quod anime salvandorum cum aliis corporibus a Deo factis fuissent in illa gloria, quam ipsi kathari recuperatores se dicunt , predicta testi- monia et multa alia vera nullatenus esse possent. Nunc, illud irrisione dignissimum exuflantes, quod ' reddere' 15 sit de non habitis ostendamus. Legimus in evangelio Ihesum Christum dixisse quod pater familias , facta conventione cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam . Et postea dixit procuratori suo : Voca operarios, et redde illis merce- dem , etc. Ecce ' reddere ' non de habitis, sed de promissis. Nun- 20 quam enim illos denarios habuerant antequam in vinea laboras- sent. Nec est denarius ille aliud nisi eterna quies et habundan- cia omnium bonorum et gaudium sine fine, que beatus Iacobus coronam vite et Paulus coronam iusticie appellavit . Sed non ideo dixit Apostolus illam coronam sibi et suis fratribus Domi- 25 num redditurum quod eam antea habuissent , sed quia, ut audistis , cum operariis vinee , quorum unus fuit Apostolus, fecit Dominus sponsionem . Et ideo dixit Veritas in alio loco evangelii quod Filius hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis, et tunc reddet unicuique secundum opus suum , id est secun- 30 dum quod meruerit in hac vita . Si enim precepta eius servaverint 10 reliquissent] relinquissent pC 9389(W. I, 109 etp. XI)] eius Vg. 20, 5-6 Cfr Is. 64, 4 29 suum cum cod. Evang. BN . lat 6-7ICor.2,9 22-23 Iac.1,12 23 IlTim.4,8 15-17 Cfr Mt. 20 , 1-7 28-29 Mt. 16, 27 18-19 Mt. ་ 14 sq. Reddere ', succinctement expliqué dans le Liber Antiheresis II , 2 , M 51ra_rb II Tim. 4, 8 ; Mt. 20, 8 ; Mc. 12, 17 ; Rom. 13, 7 (Controverses, III, 9, p. 168. Append. p. 207). Cfr infra, p. 305, 8-22. 29-30 Cfr supra, p. 132, 11, n.; 189, 14, n. etc.
300 LIBER CONTRA MANICHEOS bene in vineam laborando denarium sibi promissum, vel coronam iuxta Iacobum, reddet illis in novissimo die . Dominus enim pro- misit coronam vigilantibus. Unde beatus Iacobus ait : Beatus vir qui suffert temptationem , quoniam cum probatus fuerit, accipiet 5 coronam vite quam repromisit Deus diligentibus se. Et quia apostolus Paulus unus erat diligentium Deum , illa corona sibi fuerat repromissa ; et ob hoc nichil aliud dixit Apostolus sibi coronam Dominum redditurum . Quod hoc verbum ' reddere ' de promisso sit intelligendum, ex verbis etiam Psalmiste potest mani- 10 feste intelligi , ubi ait : Reddam tibi vota mea que distinxerunt labia mea. Item, ad hoc quod obiciunt cathari, scilicet : Redde michi leticiam salutaris tui , dicimus Rex ille David, quando illa verba protulit, contra Deum et contra proximum grave peccatum 15 comiserat in Betsabe uxorem Urie, eidem militi mortem postea machinando . Quocirca Deus , iratus contra David , astute redar- guit eum per prophetam suum Nathan graviter deterrendo . Unde David penitens et molestus Dominum precabatur ut super tanto facinore veniam inveniret, quatinus indulgencia impetrata gra- 20 tiam Dei, quam pro tanto peccato amiserat, ipse Deus sibi reddere dignaretur. Sed non in celo neque in alia terra quam in ista, visibili et calcabili , leticiam illam salutaris Dei habuerat vel amisit. Item , ad testimonium Iheremie obiectum ab hereticis 25 respondemus : Cecidit corona capitis nostri , etc. Cadere dicitur 64 rb || proprie aliquid cum subito et abrupte in in || fimo declinatur. Si ergo, iuxta notam hereticorum, corone de suis capitibus cecide- runt, constat eas esse sub terra vel etiam in inferno , si ipsi superius remanserunt . Si enim , ut ipsi notant , corone superius remanserunt 4 quoniam cum multis codd . S. Script. (W. III , 240)] quia Vg. 3-5 Iac. 1, 12 II Reg. 12 2-3 Dominus 10-11 Ps . 65, 13-14 12-13 Ps. 50, 14 13-21 Cfr 25 Thren. 5, 16 — vigilantibus, cfr Breviarium Rom. , Invitatorium ad Matut. Dominicae in quadragesima . 3-5 Leçon hispanique semblable dans le Liber Antiheresis I, 31 , P1 123" : Iac. 1, 12 (Controverses, V, 27, p. 201. Append. p. 225). 12-13 Cfr supra, Tractatus, p . 298, 11-12. 24-25 Cfr supra , Tractatus, p. 298, 12.
CAPITULUM XIX 301 et anime inferius sunt collapse, non est verum coronam capitis sed animas cecidisse et coronam superius remansisse ; ergo ipsi ceciderunt et non corona . Et nota, lector, quod non plures corone , sed una dicitur cecidisse et unam Deus se diligentibus repromisit, 5 quam Iacobus vite et Paulus coronam iusticie nuncupavit . Una est ergo corona, quam Deus daturus est omnibus membris suis . Sed nos, hereticorum folociniis floccifactis, ad Iheremie testi- monium revertamur. Ieremias propheta , quando illa verba lamen- tabili voce descripsit captivitatem populi Hebreorum et destruc- Io tionem Iherusalem et templi a Nabuchodonosor rege Babilonis et a Nabuzardan principe eius factam , conquerendo Domino est locutus. Caput ergo mentem significat ibi , sicut in evangelio dicitur : Unge, inquit Christus, caput tuum cum ieiunas, et faciem tuam lava. Corona autem victoriam solet si- 15 gnificare unde etiam victores quondam coronabantur . Cultus ergo legis , quem populus Israel in Iherusalem in templo Deo exhi- buerat, propter quod sepe victores inimicorum extiterant , et omne gaudium de capite , id est de mente , ceciderat propter capti- vitatem predictam et angustiam , dedecus et laborem . Et iste est 20 sensus literalis predicte sentencie Iheremie . Sicut enim corona decorat caput exterius, ita gaudium de bonis ornat et decorat mentem interius . Et in ipsis verbis prophete talis ostenditur esse sensus Versa est, inquit , in luctum cithara mea. Et iterum : Senes de portis defecerunt, iuvenes de choro psallentium . Defecit 25 gaudium cordis nostri, versus est in luctum chorus noster. Cecidit corona capitis nostri . Veh nobis quia peccavimus ! Propterea mestum factum est cor nostrum, etc. Hec autem nunquam in celo neque in alia terra facta sunt , ut heretici opinantur , nisi in hoc mundo . Sed forte nobis illud obicient Iheremie : Quomodo obtexit 30 caligine in furore suo Dominus filiam Sion ; proiecit de celo in terram inclitam Israel , et non est recordatus scabelli pedum suorum in die furoris sui , etc. Ad quod dicimus : Non propter aliud 5Iac.1,12;IITim.4,8 39;40, 1-6;43, 10-13; 52,4-34 8-11CfrIer.6; 13,18;25,9-11;27,6-22; 11-12 Thren. passim 23 Iob 30, 31 24-27 Thren . 5 , 14-17 IV Reg. 25 ; Ier. 21, 3-7 13-14 Mt. 6, 17 29-32 Thren. 2, 1 32-302,3 Cfr 7 folociniis, de follis : ballon , soufflet et cinis : cendre. Floccifactis : mépriser, cfr supra, p. 257 , 8 , n .: faire peu de cas de leurs discours , pareils à des bille- vesées . 8 sq. Cfr supra, p. 248, 23-249, 14 ; 257, 11 sq.; 268, 9 sq.; 284, 6 sq.
302 LIBER CONTRA MANICHEOS 64 va historice dixit Iheremias nisi propter babilonicam captivitatem predictam a Nabuchodonosor factam, sicut in calce quarti li- bri Regum et Iheremia evidentissime declaratur. Sed tamen , propter deceptionem quam inde faciunt Manichei, hec verba 5 non sunt omnino sine discussione linquenda . Certe sanctus Ihere- mias propheta , unus de sacerdotibus Anathot, flevit captivi- tatem populi quadruplici alphabeto et destructionem templi planxit et Iherusalem inclite Israel civitatis, que quasi corona et gaudium fuit populo illi , dum in pace illam incoluit et possedit . 10 Recordor me sepe audisse ab ore quorundam heresiarcharum, qui, sibi et fautoribus suis scioli videbantur , non solum sensum predicte sentencie sed etiam litteram corruptam . Dicebant enim Proiecit de celo in terram inclitam Israel, quasi ‘ Israel' esset ibi accusativi casus et subiectum huius adiectivum ‘incli- 15 tam ', et ita faciebant hoc nomen ' Israel' femininum. Quod licet sit irrisione dignum , tamen ad sensum stolidum destruendum, quo imprudentes pellicent , tantummodo revertamur . In predicto testimonio notant Israel fuisse in celo et inde eum fuisse proiec- tum ; non enim iuxta veritatis vocem intelligunt Scripturas . Cum 20 enim dicitur : Proiecit de celo in terram inclitam Israel , non est ' Israel' feminini generis nec accusativi casus, nec huius adiectivi ' inclitam ' est substantivum, immo semper est masculinum 'Israel' , et est ibi genitivi casus , sed subintelligenda || est ibi alia dictio subiectiva civitas vel plebs, ut sit sensus : « proiecit de 25 celo in terram inclitam civitatem vel plebem Israel » . Querendum est ergo quomodo proiecta sit de celo plebs Israel, et quod est illud celum de quo proiecta est , et quis proiecit eam et quare. Non enim de celo empireo vel sidereo , quod dicitur fir- mamentum, locutus est ibi Iheremias. Non enim ibi fuerat Israel, 12 sentencie corr. ] sentenci C 14 et infra 21 accusativi corr.] accu- sati C 15 femininum corr.] feminium C 21 feminini corr.] feminii C 6CfrIer.I,I 13Thren.2,I 6 Anathot<h >, berceau de Jérémie : ville de la tribu de Benjamin , attribuée aux prêtres ; située à quatre kms au N.-E. de Jérusalem . Cfr A. LEGENDRE , art . Anathoth, dans Dict. de la Bible, I ( 1895), 550-552. Voir Dict. encycl. de la Bible (1960), 84. 6-7 CASSIODORE , cfr supra, p. 249 , 1-4, note. 17 pellicent, cfr supra, p. 147, 8, note. 20 sq. Inclitam Israel, même raisonnement dans Liber Antiheresis II , 2, M 56ra-rb Thren. 2, 1 (Controverses, III, 21 , p. 170. Appendix, p . 211 ).
CAPITULUM XIX 303 et ideo proici non potuit inde . Nec est nec fuit ille Israel anime, ut notant moderni Marchionite , de celo vel de alia terra rapte ; sed erat populus carnalis, in quo erant viri et mulieres, senes, pueri , adholescentes , iuvenes, servi et ancille , quem, sicut predictum 5 est, rex Babilonie captivavit . Cum ergo dixit : Proiecit de celo in terram inclitam Israel, tantumdem valet ac si diceret : Deus tradidit inclitam plebem Israel in manus inimicorum suorum propter peccata sua , quia peccaverat graviter contra eum, ydola colendo, iniuste iudicando, innoxium sanguinem fundendo , adul- 10 terando et multa alia pessima committendo . Et quia male vivendo in magna prosperitate et diviciis multis et illicito gaudio , cor suum extulerat, populus ille circa Dei beneficia ingratus, peccatis suis exigentibus , sub Nabuchodonosor humiliatus est et captivus, sicut in libro eiusdem Iheremie legitur manifeste . Et hoc est 15 quod dicitur : Proiecit de celo, id est de magna prosperitate et rerum habundancia et de elatione in ipsis prosperitatibus , in terram, id est in magnam eiectionem infirmavit et contemptum et penuriam et afflictionem et angustiam et tristiciam magnam. Quod autem celum quandoque sic intelligitur , in evangelio li- 20 quide demonstratur , ubi Dominus populo exprobrans inter cetera dixit : Et tu Capharnaum, numquid usque in celum exaltaberis ? Usque in infernum demergeris . Terra autem quandoque deiec- tionem et vilitatem significat ; unde superbo homini in libro Sapientie dicitur Terra et cinis, quare superbis. Et ita Deus 25 proiecit plebem Israel propter peccata sua que comittebant , sicut Iheremias et Ezechiel et Danihel sancti prophete ostendunt , de magna prosperitate et gaudio in penuriam et vilitatem et infimationem maximam et contemptum . Et iste est sensus histo- ricus in veritate. Aliter etiam proiecit eam de celo, id est de cultu 30 legis et laude sua quam ei in templo verbotenus exhibebant , in terram propter peccata maxima , id est in potestatem iniqui principis , ubi in laude Dei, teste Danihele, os non poterant ape- rire, sicut superius in quintodecimo capitulo demonstratur. 21 numquid cum aliq . codd. S. Script . (W. I, 378)] om. Vg . exaltaberis cum aliq. codd. S. Script . (ibid. ) ] exaltata Vg. 27 vilitatem] vilitantem рс 33 quintodecimo suppl .] C lacuna 21-22 Lc. 10, 15 24 Cfr Eccli. 10, 9 33 Cfr supra, p. 249, 16-20. 32-33 Cfr Dan. 3, 33
304 LIBER CONTRA MANICHEOS Item, dicunt Manichei quod in terra illa , de qua anime sue a diabolo abducte sunt in hunc mundum, reliquerunt vestimenta sua aurea que habebant, que se adhuc recuperaturos non ambi- gunt confiteri, et nos ab ore eorum audivimus disputando . Et 5 putant illud Iheremie suam stulticiam confirmare ; ait enim : Filii Sion incliti et amicti auro primo, quomodo reputati sunt in vasa testea, opus manuum figuli ? etc. Ad quod dicimus : omnia ista non supra celum fuerunt neque in alia terra, nisi in ista que est sub firmamento celi , in quo Deus posuit stellas . Non enim 10 supra celum neque in terra viventium, quam possessuri sunt sancti post iudicium generale , nunquam facta fuerunt ea que in Iheremie lamentacionibus continentur. Absurdum est enim et omni ratione caret , ut super celum Iherusalem celestis a rege babilonico fuisset obsessa et habitatores eius ita fame afflicti 15 ut infantes suos comederent coctos. Sic enim dixit propheta : 64 vb || Manus mulierum misericordium coxerunt filios suos, facti || sunt cibus earum in contricione filie populi mei . Et maior effecta est iniquitas filie populi mei peccato Sodomorum , que subversa est in momento , etc. , que numquam fuerunt nec esse potuerunt nisi 20 in hoc mundo, in quo habitant impii Manichei et alii scelerati . Dicamus ergo iuxta litteram quid sibi volunt ipsa verba Ihere- mie. Sion mons est prope Iherusalem, unde habitatores Iherusa- lem et Sion dicuntur filii Sion , sicut in verbis Christi datur intelligi , que tempore passionis sue dixit mulieribus que lamentando 25 sequebantur eum . Sic enim teste beato Lucha dixit : Filie Iherusalem , nolite flere super me, super vos ipsas flete et super filios vestros, etc. Ita simili modo filii Sion dicuntur incole sicut et Iherusalem , qui amissa prosperitate et diviciis et templo et cultu divino, capti a rege Nabuchodonosor et principe eius, magno con- 30 temptui habebantur. Moraliter vero quoniam modo vestiti erant auro, id est Dei sapientia decorati , quando in templo cultum sibi in lege preceptum Domino exhibebant . Nonne Iheremias, Ezechiel , Danihel, Sydrach , Misach et Abdenago et alii sancti et iusti 8 in1 iter. C 6-7 Thren. 4, 2 16-17 Thren. 4, 10 23, 28 17-19 Thren. 4, 6 25-27 Lc. 24-27 Cfr supra, p. 297, 3-6.
CAPITULUM XIX 305 erant sapientia decorati ? Erant utique. Illa ergo sapientia Dei aurum erat , quo induti erant ; nam sepe sapientia in divina Pagina aurum appellatur. Et ipsi sancti prophete et alii iusti, in capti- vitate propter aliorum peccata positi et contempti, non erant 5 cogniti in plateis , in lata videlicet et ampla via Caldeorum et aliorum Domini ignorantium idolatrarum , et ideo quasi vasa figuli tempnebantur. Quod autem reddere' , sicut prediximus, non solum sit de ante habitis , verum etiam de non habitis vel possessis, adhuc alia 10 testimonia inseramus . Dicimus quod ' reddere' idem est quod debitum honorem vel servicium alicui exhibere . Unde Apostolus : Reddite omnibus debita , cui tributum tributum , cui timorem timo- rem, cui honorem honorem . Et alibi : Iuvencule discant mutuam vicem reddere parentibus . Item, 'reddere' idem est quod talio- 15 nem alicui inferre ; unde Petrus apostolus : Non reddentes malum pro malo, vel maledictum pro maledicto . Item , ' reddere ' est meritam mercedem , sicut prediximus, dare ; unde in libro Sapientie Reddet Deus mercedem laborum servorum suorum , etc. Item , ' reddere' est emittere ; unde sepe dicitur terra reddere 20 fructum . Item , ' reddere' est ostendere vel proponere ; unde in Actibus apostolorum : Paulus cepit ad plebem reddere ratio- nem . Ex premissis apparet liquido quod testimonia ab hereti- cis obiecta et nequiter depravata nichil eis conferunt , neque iuxta sensum ipsorum intelligenda sunt testimonia vel notanda. 2 induti] inducti pC tionem corr.] ratione C 7 tempnebantur corr. ] tempnabantur C 21-22 ra- 2-3 CfrProv.3,14;8,10-11;Sap.7,9 ITim.5,4 26, I 15-16 I Petr. 3, 9 12-13 Rom. 13, 7 18 Cfr Sap. 10, 17 13-14 Cfr 21-22 Cfr Act. rb 8 sq. Cfr supra, reddere, p. 299, 14 sq. Voir Liber Antiheresis II, 2, M 51г . : Rom. 13, 7 (Controverses, III, 9, p. 168. Append. p. 207). 17 Cfr supra, p. 299 , 18-19.
306 LIBER C O N T R A M A N I C H E O S XX DE CREATIONE VEL DE ORIGINE ANIMARUM TAM CONTRA KATHAROS QUAM CONTRA OMNES ALIOS ADVERSARIOS FIDEI ORTHODOXE 5 Quia vero sepe superius diximus modernos katharos credere animas salvandas in alio seculo peccasse et a principe tenebrarum ibi deceptas fuisse , quod predictis testimoniis de ovibus Israel probare conati sunt , nunc , quia dogmatizant omnes factas fuisse ante mundi constitutionem , restat ut et in hoc sicut in aliis eorum 10 perverso intellectui renitamur. Et quia fuerunt alii heretici qui dixerunt animam partem esse divine substancie vel nature, et alii qui dixerunt animas sicut corpora ex traduce descendere vel oriri, contra generaliter est dicendum et katholicus intellectus sancte ecclesie ratione verissima et divinis auctoritatibus robo- 15 randus. Veritas ait in evangelio : Pater meus usque modo operatur, et ego operor, etc. Et licet tota Trinitas Deus noster individue operetur, tamen Patri attribuitur creare, id est de nichilo aliquid facere , Filio redimere et regere , Spiritui sancto vivificare et creata 65 ra | 20 in suo esse conservare . Operatur ergo Pater usque modo , id est || semper vel assidue multis modis animas creando , Filius recrean- do, Spiritus sanctus vivificando . Sed forte obicient illud Sapien- tie : Qui vivit in eternum creavit omnia simul. Ad quod dicimus : Divina sapientia, que Deus est , cui nichil est preteritum vel 25 futurum, qui novit omnia antequam fiant in sua prescientia , cui nichil accidens est , omnia creavit , etiam ea que nondum facta sunt . Unde ipse ait per Ysayam prophetam : Ego sum Dominus II nature] naturare pC 16-17 Ioh. 5, 17 23 Eccli. 18, I 25 Dan. 13, 42 27-307,3 Is. 46, 9-10 5 Cfr supra, p. 257, 3 sq.; 267, 22 sq.; 287, 24 sq. 27-307,6 On retrouve ici plusieurs citations du Liber Antiheresis avec soit des similitudes, soit des différences dans les variantes, à signaler : I, 2, P1 9r : Is.46,8-9 nonestultrameDeus.I,3, P1 19r: Is.42,5 germinantinea;II,3, M61ra-rb,ibid germinantexea (Vg.). II,3, M 61va: Is. 49, 5. II, 1, M 45vb: Is. 45, 1-8 (Controverses, I, 13; II, 31, 10 ; I, 7). Voir supra, p. 214, 3 sq., n.
CAPITULUM XX 307 et non est ultra me Deus, nec est similis mei. Annuncians ab exordio novissimum et ab inicio que necdum facta sunt, dicens : Consilium meum stabit et omnis voluntas mea fiet. Et alibi : Hec dicit Dominus creans celos et extendens eos, firmans terram et 5 que germinant ex ea , dans flatum populo qui est super eam et spiri- tum calcantibus eam : Ego Dominus vocavi te in iusticia, etc. Si Deus dat flatum, id est animam, populo qui est super terram et calcat eam , patet mendacium esse maledictum animas a diabolo ante ingressionem corporum fuisse deceptas et in corporibus 10 humanis ab eodem quasi in quibusdam carceribus retrusas, ut kathari dogmatizant . 15 Item Ysayas in persona Domini Ihesu Christi : Hec dicit Domi- nus formans me ex utero servum sibi, ut reducam Iacob ad eum, et Israel congregabitur ; et glorificatus sum in oculis Domini , etc. Dei Filius, qui secundum divinam naturam nec creatus est nec factus neque formatus, dicit se secundum humanam naturam a Domino esse formatum, que profecto natura ex anima constat et corpore, quod Pater ex utero virginali formavit creans animam superexcellentem omne creatum, quam sanctissimo 20 corpori mirabiliter infudit . Et hoc est quod Pater dixit per eum- dem Isayam prophetam : Aperiatur terra et germinet Salvatorem , et iusticia oriatur simul . Ego Dominus creavi eum, etc. Ibi, sicut mos est prophetie, preteritum posuit pro futuro : creavi, id est creabo ; nondum enim Christus Ihesus Patri factus fuerat 25 ex semine David secundum carnem. Et bene dixit : Ego Domi- nus creavi eum . Nam iustus ille Salvator creatura est secundum animam et corpus sed materia corporis de carne Virginis 14 Israel] Israel non Vg. 4-6 Is. 42, 5-6 25-26 Is. 45, 8 12-14 Is. 49, 5-6 21-22 Is. 45, 8 25 Ioh. 7, 42 14 ' Israel congregabitur' serait, à l'origine, une mauvaise lecture, pas seule- ment propre à Durand . CORNElius a Lapide , Commentaria in Scripturam sacram , t. XI, Isaïe, Paris, 1877, p. 584 : « perperam alii pro lo per aleph, id est non, legunt lo per vau, vertuntque contrarie, et congregabitur », ce qui dénature, on le voit, le sens de la phrase. 23 preteritum ... pro futuro, cfr supra , p . 282 , 4-5, note. 27 animam et corpus Christi, cfr AUGUSTIN, De Genesi X, cap. 18-20 ( PL XXXIV, 421-424 ; éd. J. ZYCHA, CSEL 28, 1, 1894, p. 319-324). Summa Sententiarum I, 16 ( PL CLXXVI , 72-73 ) . -
308 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 gloriose ex patrum semine descendentis , sicut est satis in septi- mo capitulo demonstratum ; anima autem eius non de aliqua materia sed de nichilo creata , propter quod dicitur a Patre : Ego Dominus creavi eum . Unde sanctus et venerabilis beatus Ambrosius in sermone de purificatione beate Marie : « Non alterius nature erat caro Christi quam nostra ; nec alia illi quam ceteris mortalibus anima est inspirata a principio , cum excelleret non diversitate generis sed sublimitate virtutis . Nichil enim carnis sue habebat adversum , 10 nec discordiam desideriorum gignebat compugnancia volun- tatum . Sensus corporei vigebant sine lege peccati , nec varietas afectionum sub moderamine deitatis erat et mentis , nec tempta- batur illecebris , nec cedebat iniuriis . Verus homo vera humanitas est Deo, nec secundum prius existentem animam deductus est e 15 celo , nec secundum carnem creatus ex nichilo ; eandem gerens in Verbi deitate personam, et tenens comunem nobiscum corporis animeque naturam, etc. » Hiis verbis aperte ostenditur corpus Christi fuisse formatum de carne Virginis Marie et animam de nichilo creatam. Et ita iustus Salvator formatus est secundum 20 corpus et secundum animam est creatus. Item, quod omnes anime Dei sint per creationem et potenciam , ipse ostendit per Ezechielem ita dicens : Omnes anime mee sunt; ut anima patris ita anima filii mea est . Anima autem que peccaverit, ipsa morietur, etc. Si ergo omnes anime Dei sunt , patet dia- 25 bolum nullam fecisse, ut factiosi kathari dogmatizant . Item , di- cunt moderni kathari quod Deus non loquitur, id est carni , sed anime tantum , nec caro loquitur quicquam sed anima tantum ; quod non concedimus sed negamus . Deus enim dixit Ade post peccatum : Pulvis es et in pulverem reverteris. Et Christus ait 65 rb 30 Petro : Tu es Simon , || filius Iohanna . Et alibi : Simon Iohan- 1-2 septimo suppl .] C lacuna Leo 8aom.Leo 7 alia] alio Leo cum] quae Leo 13 vera humanitas] vero unitus Leo 5-17 PS .-AMBROSIUS = mortalibus] hominibus II nec varietas] et veritas Leo LEO MAGNUS , Epistola XXXV, 3 (PL LIV, 809 A ; ed . E. SCHWARTZ , in Acta conciliorum acumenicorum, t . II , 4 , Berlin, 1932, no5,p.8,1.13-21) 22-24Ez.18,4 29Gen.3,19 30-309,1 Ioh . 21 , 17 2 Cfrsupra, p. 160, 19 sq. et chap. XVI, p. 261, 9 sq. 30 Ioh. I, 42
CAPITULUM XX 309 nis, amas me ? etc. Numquid anima pulvis est, aut in pulverem revertitur ? Absit . Nonne Petrus secundum carnem filius erat Iohannis ? Erat utique. Ergo Deus loquitur carni. Et Abraham dixit Deo : Loquar Domino meo , cum sim terra et cinis. Et multa 5 hiis similia in divinis libris inveniuntur. Sed ipsi in sua antifrasi erubescant si enim Deus anime tantum loquitur, ante corpus non est anima formata. Ait enim Dominus per Isayam prophetam : Hec dicit Dominus , redemptor tuus et formator tuus ex utero : Ego sum Dominus, faciens omnia , extendens celos solus , stabiliens 10 terram, et nullus mecum. Et sancto Iheremie : Priusquam te formarem in utero, novi te. Et Psalmista : Quoniam tu posse- disti renes meos , orsusque es me in utero matris mee . Et paulo post : Informem adhuc viderunt me occuli tui, etc. Hiis verbis datur intelligi quod non erant anime antequam corpora in ma- 15 trum uteris formarentur. Et Ihesus , filius Syrach : Honora patrem tuum et matrem tuam ; memento quod nisi per illos non fuisses, etc. In hoc datur intelligi quod , nisi corpus fuisset formatum in matris utero , anima non fuisset . Item Psalmista Populus qui creabitur laudabit Dominum , 20 etc. Sed caro modo nulla creatur nec creata fuit ab inicio , id est de nichilo facta, sed de limo terre a Deo formata , nec per se laudat Deum sine anima . Constat ergo animas a Deo cotidie creari , I est corr. ] es C II quoniam cum Ps. iuxta Hebraeos ] quia Vg. 12 orsusque es me in ( id . ) ] suscepisti me de Vg. 13 Informem adhuc (id. ) ] Inperfectum meum Vg. Cfr infra, n. 16 matrem tuam] gemitus matris tuae Vg. illos] illos natus Vg. 18 anima] animam pC 4 Gen. 18, 27 13,16= 8-10 Is. 44, 24 10-11 Ier. I, 5 11-13 Ps. 138, Ps. iuxta Hebraeos 139 , 13 , 16 (ed . H. DE SAINTE -MARIE , p. 196-197) 15-16 Cfr Eccli. 7, 29, 30 19 Ps. 101, 19 8-10 Liber Antiheresis I, 2, cfr supra p. 214, 12-15, n. 11-13 Les variantes du psautier hébraïque ( 139 , 13 , 16) : quoniam ; orsusque es me in; informem , sont aussi textuelles dans le Liber Antiheresis II , 2 , M. 59va : Ps. 138, 1 , 10-16 (Controverses, III , 30 , p . 171-172 , p. 214) . 22 Durand reprend les idées exposées jadis dans le Liber Antiheresis II , 2, M 59rb.va (Controverses , p. 171-172 . Append . p . 214) et répète, ici, le thème de la création quotidienne des âmes . Son créatianisme formel s'oppose aux thèses cathares, alors que « sur l'origine immédiate de l'âme humaine, nul enseignement précis, nul texte décisif n'apparaît dans la Bible » ( J. BAINVEL, art. Ame , dans DTC, I, 1910, 971 ) . Pour IRÉNÉE, Dieu donne une âme à chacun ; cfr Adv. haeres. II, 33, 5 (PG VII, 833 B ; éd. HARVEY, I, p. 380) : « Sed quemadmodum unus- quisque nostrum suum corpus per artem Dei sumit, sic et suam habet animam ». C'est aussi la doctrine d'AUGUSTIN , Ep . CLXVI : De origine animae hominis IV, 8
310 LIBER CONTRA MANICHEOS ut illud impleatur : Populus qui creabitur laudabit Dominum. Quod autem anime sanctorum antequam corporibus miscerentur per coitum generatis non essent , nec celestem beatitudinem habuissent, ut kathari dogmatizant , in verbis beati Iohannis 5 apostoli manifeste ostenditur, qui in prima sua epistola dixit : Karissimi, nunc filii Dei sumus, sed nondum apparuit quod eri- mus, etc. Si nondum apparuerat, patet non eos celestem beatitudinem habuisse vel amisisse. Quod vero non peccassent anime nec bonum egissent antequam de matribus cum corporibus 10 nascerentur, in verbis Apostoli datur aperte intelligi, qui ait in epistola ad Romanos : Cum Isahac nondum nati fuissent, nec aliquid boni aut mali egissent, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei : Quia maior serviet minori, etc. Si ergo aliquid boni aut mali non 15 egerant Iacob et Esau antequam Ysahac nati essent de Rebecca , patet non animas eorum antea peccasse neque etiam extitisse . Item, Dominus per Zachariam prophetam : Honus verbi Domini super Israel. Dicit Dominus extendens celum et fundans terram et fingens spiritum hominis in eo. Item, Dominus per Isayam 20 prophetam : Spiritus a facie mea egredietur , et flatus ego fa- ciam , etc. Flatus non pro alio aliquo ibi ponitur nisi pro ani- mabus humanis , quas Pater usque modo operatur ; non tamen sine Filio et Spiritu sancto. Et ex hiis auctoritatibus aperte datur intelligi animas non esse antequam corpora generentur. 6 sed cfr supra, p. 298, 23, n. 9 corporibus] operibus pC 12 boni aut mali cum aliq. codd . S. Script . et Aug. (W. II , 110) ] bonum aut malum Vg. 1 Ibid. 20-21 Is. 57, 16 6-7 I Ioh 3, 2 11-14 Rom. 9, 11-13 22 Ioh. 5, 17 17-19 Zach . 12, 1 (PL XXXIII , 724 ; éd . A. GOLDBACHER, CSEL 44 , 1904, P. 557) : « singulas ani- mas, singulis nascentibus etiam modo Deus faciat ». Toutefois énumérant di- verses opinions, Rufin dit à JÉRÔME, Apologia adversus libros Rufini II , 8 (PL XXIII, 430 B) : « Alii asserunt, quod , formatis in utero corporibus, Deus quoti- die faciat animas et infundat » ; doctrine que Jérôme confirme dans le Contra Ioannem Hieros. 22 (PL XXIII, 372 B) . Cfr infra, p. 319, 5-11) . Tout le long du chapitre Durand va chercher à étayer sa croyance . Selon l'Elucidarium, II , 34 (éd. Y. LEFÈVRE , P. 420-421 ) , les âmes, créées dès le début dans la matière invisible ne sont plus que « formées chaque jour » (formantur quotidie) . Gennade est beaucoup plus formel. Voir supra, p. 127, 7, note ; infra, p. 317, 26-318, 9 et Controverses, p . 172 et 215 . 11-16 Voir Liber Antiheresis II , 2 , M 59rb : Rom . 9 , 10-13 , « Ecce audistis quod Iacob et Esau , antequam nati essent, nec bonum nec malum fecerant » (Con- troverses, III, 29, p. 171. Append. p. 214).
CAPITULUM XX 311 Probato divinis testimoniis et rationibus animas non fuisse creatas ante mundi constitucionem , ut heretici fingunt, restat ostendere non eas ex traduce, sicut corpus ab Adam , descendisse . Constat enim , ut in libro Geneseos ostendit Moyses famulus Dei , 5 Deum inspirasse in faciem primi hominis spiraculum vite , et factus est, inquit, homo in animam viventem. Et de costa Ade dor- mientis formavit corpus Eve , quod non de virili semine fuit generatum , nec inanimatum permansit ; non ergo anima Eve in spermate Adam erat . Constat itaque modo simili Deum inspi- 10 rasse in faciem mulieris animam vivificantem. Et si anima est in semine per coitum sicut corpus generata, ut quidam blasphemi dixerunt , vel anima nascitur ex anima, unusquisque, in corpore proprio in matrice cremento hominis seminato , habebit duplicem animam e traduce de viri et mulieris animabus vel 65 va 15 seminibus | factam, quod est ridiculum dictu. Item, si anima est in semine humano , tot anime pereunt et annullantur cotidie quot crementa egrediuntur de viris sive vigilantibus sive dormien- tibus , ex quibus non filii aut filie generantur ; quod nephas est etiam cogitare , cum sit anima , ex quo esse incipit, quantum ad 20 sui essenciam immortalis et non possit quoquo modo anullari . Corpus ergo tantum ex Adam descendit tocius humani generis ex comixtione maris et femine procreatum, excepto Eve corpore et Domini nostri Ihesu Christi. Anime vero , non ex traduce , sed a Deo omnipotente create de 25 nichilo, corporibus infunduntur modo nobis indicibili et occulto . Unde in Ecclesiasten sapientia dixit : Quomodo ignoras que sit via spiritus et qua ratione compingantur ossa in ventre pregnantis , sic nescis opera Dei , qui fabricator est omnium. Item, Ambrosius : « Si anima traduceretur ex Adam sicut corpus , nunquam homo 30 se recognosceret » , sed semper voluntati Dei contraria esset vo- luntas anime , sicut est lex carnis , id est fomentum peccati ; anima enim Adam peccavit, et non ex anima anime , sed ex 15 ridiculum corr. ] rediculum C 32 non ex] ex non pC 6-7 Cfr Gen. 2, 21-22 26-28 Eccl. 11, 5 29- 4-6 Cfr Gen. 2, 7 30 PS .-AMBR. , cfr AMBROSIASTER, In Ep. ad Romanos VII , 22 (PL XVII, 114) : « Si enim anima de traduce esset numquam se cognosceret homo ». 6-7 Voir AUGUSTIN, De Genesi IX, cap. 13 (PL XXXIV, 402 ; CSEL 28, 1 , p. 284) « mulier viro de latere facta est ». Summa Sententiarum III , 3 (PL CLXXVI, 92 C-94 A). - 24-28 HUGUES DE SAINT-VICTOR , Summa de sacramentis I , vII , 30 ( PL CLXXVI , 299-301 ) .
312 LIBER CONTRA MANICHEOS corpore eius corpora traducuntur, et ideo quia ex corrupto semine peccati fomentum in mortali corpore regnat . Quod autem non patres carnales generent animas, in verbis Apostoli datur intelligi manifeste. Ait enim ad Ebreos : Patres carnis nostre 5 habuimus eruditores et reverebamur eos , qui secundum voluntatem suam erudiebant nos ; quomodo non multo magis obtemperabimus Patri spirituum et vivemus ? etc. Hiis verbis innuitur patres carnales non esse generatores spirituum, id est animarum huma- narum . Non est ergo anima in cremento virili . Et quia constat 10 sanctos prophetas ita et sanctos apostolos credidisse et sic Christi ecclesia confitetur , nunc ad aliorum sanctorum , qui voce consona Dominum laudaverunt , testimonia accedamus , qui de animarum creatione modo simili senserunt. Licet enim Manichei et alii dampnaticii non recipiant eos, scili- 15 cet doctores , sicut nec Iudei evangelium nec apostolos, non sunt idcirco a nobis minus in aliquo venerandi . Ait enim beatus Iero- nimus in quodam tractatu ' De fide katholica ad dominum pa- pam ' : « Animas a Deo dari credimus, quas subito a Deo et sub ipso facta dicimus , anathematizantes eos qui animas quasi 20 partem divinitatis habere dicunt . Eorum quoque condempnamus errorem , qui animas ante peccasse vel in celis conversatas fuisse dicunt, quam in corporibus mitterentur » . Item , Augustinus in primo libro Retractationum : « De animo dixi quod sit ' redi- turus in celum '. Iturus autem quam ' rediturus' dixissem securius , 25 propter eos qui putant animos humanos pro meritis peccatorum suorum de celo lapsos sive deiectos in corpora ista detrudi . Sed ita dixi ' in celum' tanquam dicerem ' ad Deum' , qui eius est con- ditor . Sicut beatus Ciprianus et Iohannes Crisostomus conati sunt dicere : ' Nam corpus de terra , spiritum possidemus e celo'. 30 Et in libro Ecclesiastes dicitur : Spiritus revertatur ad Dominum , - 18 subito om . Pelag. - a Deo ipso] ab ipso Pelag. 20 divinitatis 26-27 Sed ita] Sed hoc ego 28 et Iohannes Crisostomus] - dicunt] divinae dicunt esse substantiae Pelag. propterea non dubitavi dicere, quia ita Aug. om . Aug. 4-7 Cfr Hebr. 12, 9, 10, 9 18-22 PS.-HIERONYMUS, Epist. XVI = PELA- GIUS, Libellus fidei ad Innocentium papam 9 (PL XLV, 1718 A) ; = PS .-AUGUS- TINUS, Sermo CCXXXVI , 6 (PL XXXIX , 2183. - Vide etiam PL XLVIII , 491 A) 23-313,5 AUGUSTINUS, Retractationes I, 3 (PL XXXII , 587 ; ed . P. KNÖLL, CSEL 36, 1902 , p. 15-16) 29 CYPRIANUS, De dominica oratione XVI (PL IV, 529C ; ed. G. HARTEL, CSEL, 3, 1, 1868, p. 278) 30-313,1 Cfr Eccl. 12, 7
CAPITULUM XX 313 65vb|| qui dedit illum . Quod utique sic intelligendum est, ut non resi- stamus Apostolo dicenti nondum natos nichil egisse boni vel mali. Sine controversia ergo quedam originalis regio beatitudinis animi Deus ipse est , qui eum quidem non de se ipso genuit, sed 5 de nulla re alia condidit illum » . ΙΟ Item , beatus Hylarius super Psalterium CXXIX : « Deus ad ymaginem suam faciens hominem ex humili natura celestique composuit , animam videlicet et corpus. Et animam quidem divino illo et incomprehensibili nobis virtutis sue opere constituit . Non 10 enim cum ad ymaginem Dei eum fecerit , tunc et corpus effecit . Sed sumptum corpus formatumque de pulvere dehinc in animam viventem per inspirationem Dei factus est , et naturam hanc, scilicet terrenam atque celestem , || dicimus quodam inspiratio- nis phedere copulatam ». Item , beatus Augustinus : « Corpus 15 de limo terre formavit Deus, cui animam inspiravit vel sufflavit , non quod faucibus insufflaverit vel manibus corporeis corpus formaverit spiritus enim Deus est , nec lineamentis membrorum compositus ». Non ergo carnaliter putemus Deum corporeis manibus formasse corpus vel faucibus animam inspirasse , sed 20 pocius hominem de limo terre secundum corpus formavit volendo, iubendo , id est voluit et verbo suo iussit ut fieret ita, et inspiravit in faciem eius spiritum vite, id est substanciam anime in qua viveret creavit, non de materia aliqua corporali vel spirituali, sed de nichilo. 25 Non sunt ergo audiendi qui putant animam esse partem Dei. Si enim hoc esset , nec a se nec ab aliquo decipi posset , nec ad malum faciendum nec paciendum compelli , nec in melius vel in deterius mutari . Flatus ergo , quo hominem animavit , factus est a Deo, non de Deo, nec de aliqua materia , sed de nichilo. Item, de 30 eodem sapientissimus Bruno, doctor ecclesie , super Genesim : 8 divino corr.] de uno 10-11 effecit. Sed sumptum] effecit. Genesis docet longe postea, quam ad imaginem Dei homo erat factus , pulverem sumptum Hil . 2-3 Cfr Rom. 9, 11 6-14 HILARIUS, Tractatus super psalmos CXXIX , 5(PLIX, 720 C-721 A ; ed A. ZINGERLE, CSEL 22, 1891, p. 651) 6-12 Cfr Gen. 2, 7 14-18 Cfr AUGUSTINUS, De Genesi VI , cap . 12 ; VII, cap 1 (PL XXXIV, 347-348 ; 356 ; ed. J. ZYCHA, CSEL 28, 1, 1894, p. 185-187 ; 201) 24, 28-29 Cfr Sap. 2, 2 14-18 Voir Jérôme , Contra Ioannem Hierosol . 15 , 18 , 21 ( PL XXIII , 367 B, 369 C, 371 D) . · Summa Sententiarum III , 2 (PL CLXXVI , 92 A-B) -
314 LIBER CONTRA MANICHEOS << Totus homo ex anima constat et corpore, sed corporis quidem materiam posuit Moyses, anime vero non posuit . Et plura quidem sunt, quorum nos materiam ignoramus ; plura quoque, que non de aliquo, sed ex nichilo creavit Deus . De qua enim materia facti 5 sunt celi ? De qua terra ? Unde aque ? Unde angeli ? Cum igitur anime creationem ignoramus, illud tamen pro certo sciamus, quia quamvis a Deo inspirata sit , eius tamen, ut quidam heretici fingunt, pars non est , neque enim partem sui eternis posset damp- nare suppliciis. De homine dicitur quod eum de limo terre Deus 10 fecerit, deinde subinfertur quod in faciem eius spiraculum vite inspiraverit, ad cuius similitudinem si ceteri quoque animas habeant non est inconveniens » . Item, Augustinus in libro Veteris et Novi Testamenti CXXIII : << Inhonestum puto animas generari, ut anima nasca- 15 tur ex anima. Nam , si cum semine anima existit et exit ex anima , multe anime cotidie pereunt cum fluxo semine . Quod non ita esse manifestius declarat Moyses dicens : Si quis mulierem in utero habentem percusserit et abhortaverit , siquidem formatum fuerit, reddet animam pro anima ; si vero informatum fuerit, 20 pecunia mulctetur, manifeste declarans non esse animam ante formatam , etc. » Sed videtur contrarium quod legitur in Genesi : Omnes anime domus Iacob, que egresse sunt de femore eius et ingresse sunt Egip- tum , fuerunt septuaginta quinque, quod utique non est verum nisi 25 duo filii Ioseph, qui nati sunt in Egipto, ceteris annumerentur. Sed ad hoc dicimus quod femur ibi pro genere ponitur et anime 2 Moyses om. Bruno posuit. Et plura] posuit . Pene enim ubique super omnes est. Et plura Bruno 6 pro certo] profecto Bruno 8 eternis om . Bruno 9 suppliciis. De homine] suppliciis . Utrum autem tamen homine Bruno 10 fecerit] creaverit Bruno bant pC 26 ponitur corr. ] proonitur C - De primo 12 habeant] habe- 1-12 BRUNO ASTENSIS , Expositio in Genesim II [ 8 ] ( PL CLXIV, 161 C- 162) 9-11 Cfr Gen. 2, 7 13-21 Cfr Ps .-AUGUSTINUS ( = Ambrosiaster) , Quaestio- 17-19 Cfr Ex . 21 , 22-23 22-25 Cfr Gen. 46, nes Veteris et Novi Testamenti XXIII , 1-2 (PL XXXV , 2229 ; ed . A. SOUTER, CSEL 50, 1908, p. 49-50) 26-27 ; Act. 7, 14 24 , 315,25 Sauf réminiscence des Actes ( 7, 14) , le chiffre soixante-quinze, ré- pété deux fois ici, est inspiré à Durand par le commentaire de Jérôme sur les Septante qu'il cite ensuite .
CAPITULUM XX 315 66 ra pro corporibus tantum in egressione ; in ingressione autem Egipti tam anime quam corpora intelliguntur . Sepe enim in Scripturis anime pro corporibus ponuntur. Unde beatus Ieronymus : « Hoc quod anime dicuntur exisse de femoribus Iacob » , sic debet 5 intelligi secundum corpus tantum exisse homines de femoribus patris , etc. Non enim, ut dictum est, credere licet animam humanam in spermate esse , quod semen inmundum dicitur , cum sit anima ex quo esse incipit semper et anullari non possit nec in pulverem redigi sicut corpus ; munda enim et bona 10 creditur a Deo creari, et talis est antequam corpori mi- sceatur. Unde legitur in libro Sapientie : Sortitus sum animam bonam. Et cum essem magis bonus , veni ad corpus incoinquina- tum. Et scivi quod aliter non possum esse continens , nisi Deus det, etc. Cum ergo dicitur omnes anime que egresse sunt ex 15 femore Iacob, melius dicitur quam si dixisset ' omnia corpora' ; nam per hoc daretur intelligi corpora inanimata fuisse nata de genere Iacob. Si autem dixisset ' omnes femine', masculi videren- tur exclusi ; si vero dixisset ' omnes viri' , nulla interfuisse femina videretur. Nunc autem cum dicitur omnes anime, utriusque 20 sexus corpora denotantur, que de matribus nata sunt animata. Et sic pars pro toto ponitur et a privilegio melioris et dignioris partis , id est ab anima a Deo creata de nichilo , || quia infunditur corpori et vivificat illud , animas pro corporibus nominavit . Est ergo sensus : Omnes anime que egresse sunt , id est omnes ex semine 25 vel genere Iacob egressi vel orti , fuerunt septuaginta quinque qui Egiptum intraverunt . Item, cum dicitur : Omnes anime quas fecerat in Haram , etc. in propria locutio est . Facere enim ibi pro gignere posuit Moyses et animas pro corporibus tantum. Sed , quia corpora non nata sunt de matribus sine animabus, Moyses 30 animas dixit. Nemo enim preter Deum potest animam creare nec facere 10-11 misceatur corr. ] miseatur C 12-13 incoinquinatum corr. cum Vg .] coinquinatum C 22 partis corr. ] patris C 27 etc. postea brevem lacu- nam, exhibet C 4-5 Cfr HIERONYMUS , In Genesim XLVI , 26 ( PL XXIII , 1001-1002 ; ed . P. DE LAGARDE , CCSL 72 , 1959 , p. 49-50) , ad sensum 11-14 Sap . 8, 19-21 14-15, 24 Cfr Gen. 46, 26 26-27 Cfr Gen. 28, 1-14 ; 29, I, 4-30, 24 6-7 Cfr supra, p. 311, 7-12.
316 LIBER CONTRA MANICHEOS humanam nec corpus hominis in matrice , alioquin multe steriles fuissent fecunde, et quamplures viri fecissent filios, qui contristati sine liberis moriuntur . Solius ergo Dei est creare animas et corpus facere in matrice . Unde in Psalmo : Scitote quoniam Dominus ipse 5 est Deus, ipse fecit nos et non ipsi nos. Et beatus Iob : Manus tue fecerunt me et plasmaverunt me totum in circuitu , etc. Et Isayas Nunc, Domine Deus , Pater noster es tu , nos vero lutum; tu fictor noster , et opera manuum tuarum omnes nos. Et beatus apostolus Paulus in Actibus apostolorum : Deus fecit 10 ex uno homine omne genus hominum inhabitare super universam faciem terre. Et beatus Ieronimus in epistola contra Rufi- num : « Nasci de adulterio non est eius culpa qui nascitur, sed illius qui generat » . Et paulo post : « Inter secreti ventris angu- stias Dei manus semper operatur, idemque corporis est creator 15 et anime. Noli despicere bonitatem figuli , qui plasmavit et fecit te sicut voluit. Ipse est enim Dei virtus et Dei sapientia, qui in utero Virginis Marie sibi domum edificavit, etc. » De origine vero anime beatus Gregorius, in Registro scribens Secundino servo Dei incluso , opiniones quorundam notans inter 20 cetera dixit : « De origine anime inter sanctos patres non parva questio est versata . Sed utrum ipsa ab Adam descendat an certe singulis detur, incertum remansit , eamque in hac vita insolu- bilem fassi sunt esse questionem. Sed si de eadem substancia anima cum carne nascitur, cur non etiam cum carne moritur ? 25 Si vero cum carne non nascitur, cur in ea carne que de Adam prolata est obligata peccatis tenetur ? etc. » Sed beatus Gregorius 10 homine] om. Vg., cfr supra, p. 134, 27, n. 19 Secundino corr.] Sceleri- no C 21 questio est versata] requisitio non parva versata est Greg. 23 fassi corr.] passi C questionem. Sed si] quaestionem. Gravis enim est questio, nec valet ab homine comprehensi, quia si Greg. de eadem] de Adam Greg. 4-5 Ps. 99, 3 5-6 Iob 10, 8 7-8 Is. 64,8 9-11 Act. 17, 26 12-17 HIERONYMUS , Contra Ioannem Hierosolymitanum 22 (PL XXIII , 373 A-B) 20-26 GREGORIUS M., Epist. IX, 52 (PL LXXVII, 989 D-990 A ; MGH, Epist. II, P. 147-148) 4-11 Durand , qui a déjà formulé sa croyance en un seul Dieu créateur du corps et de l'âme dans le Liber Antiheresis I, 3 , P1 13′ (Controverses, II , 7 ) et supra au chapitre VIII (p. 173 , 1 sq. , n . ) , la réitère avec les mêmes citations scriptu- raires Ps. 99, 3 ; Iob 10, 8 ; Is. 64, 8 ; Act. 17, 26. Cette fois il illustre sa dé- monstration de textes patristiques et médiévaux .
CAPITULUM XX 317 questiones quorundam patrum referens non negavit animas coti- die a Deo singulis dari. Quod verum esse predictis testimoniis aperte et sequentibus declaratur. Unde Augustinus in libro Veteris Testamenti : « In Adam 5 exemplum datum est , ut intelligamus quia iam formatum corpus accepit animam . Non oportuit animam limo terre ammisceri et sic formare corpus, sed primum oportebat domum compaginari et sic animam habitatorem induci . » Item : « Anima est facta similis Deo, quia Deus fecit eam inmortalem, indissolubilem, 10 que de nichilo facta est . » Item, sicut elementa pura non habent aliqua preiacencia vel actu vel natura ex quibus naturaliter componantur, ita nec anima. Item Augustinus . Et Gennadius ' De dogmate christiano ' : « Anima humana non cum carne moritur, quia, ut dictum est , non cum carne seminatur, sed formato in 15 ventre matris corpore , Dei iudicio creari et infundi , etc. » Quidam dicunt animam extra corpus , alii vero in corpore creari expo- nentes verba illa : Inspiravit in faciem eius spiraculum vite, id est animam in corpore creavit , que totum corpus animaret , faciem tamen specialiter expressit , quia hec in sensibus ornata 20 est ad intuenda superiora . « Sed quicquid de anima primi hominis estimetur, de aliis certissime est sciendum quod in corpore creen- tur ». Creando enim infundit eas Deus et infundendo creat. Dicendum est et animam illam non sic esse creatam ut presciam operis futuri iusti vel iniusti. 25 Item, Augustinus ' De fide ad Petrum' : « Animas hominum non esse dicimus ab inicio inter ceteras intellectuales naturas, nec 9 indissolubilem corr. ] non indissolubilem C Gradius C 12 Gennadius corr . ] En 4-8 PS. -AUG. ( = AMBROSIASTER) , Quaest . Veteris Testamen . XXIII , 3 (PL XXXV, 2229 ; CSEL 50, p. 50) CLXXVI , 92 A) 8-10 Summa Sententiarum III , 2 (PL 13-15 PS. -AUG . - GENNADIUS, De ecclesiasticis dogmatibus 20-22 Cfr Summa Sententiarum III, 2 (PL 25-318,9 Ps . -Aug. - GENNADIUS, op. cit. , XIV (PL LVIII , XVIII (PL LVIII , 985 A) CLXXVI , 92 A-B) 984 B) I Grégoire ne le nie pas mais, en fait, il ne pose pas la question . 8-10 Cfr AUGUSTIN, De quantitate animae II , 3 (PL XXXII , 1037 ) . 20-22 Cfr AUG., De Genesi VII, cap. 5 (PL XXXIV, 358 ; CSEL. 28, 1, p. 205). 25-318,9 Durand recopie sa citation du Liber Antiheresis II , 2 , M 60rb (Contro- verses, p. 172, n. 32. Append., p, 215) avec le même rejet final de la phrase : «< creationem vero nosse ». On n'a relevé ici, avec le texte même de Gennade, que les principales variantes (de termes , non de mode ou de graphie) .
318 LIBER CONTRA MANICHEOS 66rb|| simul creatas, ut Origenes fingit , neque in corporibus per coitum seminari, ut Luciferianus et Cyrillus et aliqui Latinorum presu- mentes affirmant , quasi natura consequencie serviente . Sed dici- mus corpus tantum per coniugii copulam seminari , Dei vero 5 iudicio coagulari in vulva et fingi atque formari ; formato vero iam corpore , animam creari et infundi, ut vivat in utero homo ex anima constans et corpore egrediaturque vivus ex utero plenus substancia ; creationem vero anime solum Creatorem animarum nosse . » Item, Augustinus : « Solum hominem et feminam 10 credimus habere animam substantivam, ex qua corpus vivit et rationem suam et ingenium vivaciter tenet . Pecudum vero anime non sunt substantive , sed cum ipsa carnis vivacitate nascuntur et ideo non ratione reguntur et cum carne moriuntur. Anima vero humana non cum sanguine moritur , quia non carnis semen est . 15 Sed formato Dei iudicio corpore , credimus et dicimus eam creari et infundi, ut vivat homo intus in utero et sic nativitate procedat in mundo. » Item, beatus Isidorus in primo libro de Summo Bono : << Animam non esse partem divine substancie vel nature credimus, 20 nec eam esse priusquam corpori misceatur, sed tunc eam creari quando et corpus creatur, cui amisceri videtur » . « Anima enim hominis non est homo , sed corpus , quod ex humo factum est , id tantum homo est . Inhabitando autem in corpore , anima ex ipso participio carnis hominis nomen accepit , sicut Apostolus dicit 25 interiorem hominem animamque non carnem conditam esse ad Dei ymaginem. Male ergo a quibusdam creditur animam hominis esse corpoream, que propter id ad Dei ymaginem facta est , ut si non incommutabilis ut Deus, tamen incorporea ut Deus exi- I simul corr.] semel C Genn. 7 plenus] plenus 25-26 ad Dei corr.] adei C 4 tantum corr. ] natum C humana Genn. 5 fingi] compingi 9 et feminam om. Genn. 27 propter corr. ] per C 19- 9-17 PS .-AUG . -GENNADIUS , op. cit. XVI -XVIII (ibid., 984 D-985 A) 319,1 ISIDORUS , Sententiae I , cap . 12, § 4 et 2 (PL LXXXIII , 562-563) 25 Cfr Rom. 7, 22 9-17 Ce texte de Gennade, emprunté par Durand et qui reprend à la fin un énoncé précédent (p . 317, 13-15 ) , paraît suivre ici un codex différent de ce- lui de Migne. (Comparez par ex. p. 317, 13-15 ; p. 318, 15-17 avec les notes de Migne sur d'autres versions) .
CAPITULUM XXI 319 steret . » Item , « beatus Ieronimus : Qui finxit , inquit propheta, singillatim corda eorum ; hic satis innuit propheta quod non animam de anima facit Deus , sed singillatim animas de nichilo creat ». Et alibi : « Hoc certe sentis , singulas animas singulis 5 nascentibus modo Deus facit ». Item, Ieronimus ad Augusti- num , in quodam libro qui sic incipit : De reliquis que ad fidem pertinent « An certe quod Ecclesiasticum est secundum elo- quium Salvatoris Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Et illud Isaye prophete : Qui format spiritum hominis 10 in ipso. Et in Psalmo : Per singulos corda eorum , cotidie Deus fabricat animas et corporibus infundere non cessat » . 15 XXI DE PREDESTINATIONE CONTRA MODERNOS MANICHEOS ET CONTRA OMNES ALIOS QUI DISSENCIUNT A KATHOLICA VERITATE Sed quia terminis, quos sancti patres posuerunt, nolunt esse contenti kathari factiosi , ut suis fautoribus se sapientes faciant evideri et errorem suum et nescientiam de ovibus domus Israel que perierant astucius infigant cordibus auditorum, quia dicimus 20 omnes humanas animas ab uno Deo omnipotente creari et dari , contra Scripturas sanctorum stultizantes queritant secreta Dei inscrutabilia cur Deus faciat animas que dampnantur, contra Apostolum quasi querentes plus sapere quam oportet, et cum 6 reliquis corr. ] relinquis C 1-4 Summa Sententiarum III, 3 ( PL CLXXVI, 94 B) 1-2 Ps. 32, 15 4-5 Augustinus apud PS . - HIERON . Epist . XXXVII , De origine animarum IX (PL XXX , 266 C) 5-11 HIERON . Contra Ioannem Hieros . 22 (PL XXXIII , 8-9 Ioh. 5, 17 16 Prov. 22, 28 372 D-373 A) 9-10 Is. 23 Cfr Rom. 12, 3 =Zach.12,I 10CfrPs. 32, 15 1-4 Voir AUGUSTIN, De Genesi X, cap. 6, § 10 (PL XXXIV, 412 ; CSEL 28, 1 p. 802). 4-7 Voir supra , p . 309,22-310, note . 21 stultizantes , de : «<Istultizare, insanire », DU CANGE, VII , 620 : être fou , insensé . Catholicon, f. 224va : « Stultizo , zas id est stulte se habere : a stultus dicitur ». Aalma, p . 398 : « stultizo , zas ... foloier ». -
320 LIBER CONTRA MANICHEOS 66 va 5 universe vie Domini sint misericordia et veritas , et nubes et ca- ligo sint in circuitu eius , debuissent ex parte videre sicut Apos- tolus per speculum in enigmate ea tantum que sunt necessaria ad salutem . Licet enim omnes anime Dei sint per creationem et potentiam, non tamen omnes salvantur, quia recepto libero arbitrio abutun- tur et || peccando , teste Domino , moriuntur. Unde ipse per Eze- chielem prophetam ait : Omnes anime mee sunt, ut anima patris, ita et anima filii mea est. Anima que peccaverit, ipsa morietur. 10 Et famulus Dei Moyses , qui teste Apostolo fidelis erat in tota domo eius, Domino loquens inter cetera dixit : Domine Deus spirituum universe carnis , num uno peccante contra omnes ira tua deseviet ? Et Dominus ait per Iheremiam prophetam : Ego sum Dominus Deus universe carnis ; non erit michi difficile omne verbum. Et 15 sanctus Isayas : Hec dicit Dominus , creans celos et extendens eos, firmans terram et que germinant ex ea , dans flatum populo qui est super eam et spiritum calcantibus eam : Ego Dominus vocavi te in iustitia . Et apostolus in Actibus apostolorum : Deus dat omni- bus vitam et inspirationem , etc. 20 Manichei autem infirmare nituntur secundum suam fraudu- lentam astuciam sententias prelibatas . Sed nos, cum in multis sanctorum auctoritatibus habeamus unum solummodo Deum creatorem esse omnium humanarum animarum et corporum, qui mortem non fecit , nec letatur in perdicione vivorum, 25 nec vult mortem peccatoris , sed ut convertatur et vivat, cuius sapientia et sensus incomprehensibilis multa etiam bona voluit in hac vita contegi ne vilescant, non solum hominibus verum etiam spiritibus angelicis , precaveamus ne superflue simus in pluribus que nobis nichil ad salutem conferunt curiosi , ne forte 30 tangentes lignum vetitum moriamur et pecus nostrum, id est insufficiens capacitas, montis tangens altitudinem lapidibus obruatur. Defecerunt enim scrutantes scrutinio et, teste sapientia 1-2CfrPs.96,2 3CfrICor.13,12 8-9Ez. 11-12 Num. 16, 22 1CfrPs.24,10 18, 4 10-11 Hebr. 3, 5 15-18 Is. 42, 5-6 Gen. 3, 2-3 32Ps.63,7 18-19 Act. 17, 25 25 Cfr Ez. 33, II 13-14 Ier. 32, 27 30 Cfr 31 Cfr Ps. 103, 32 ; II Mach. 9, 8 31-32 Cfr Exod. 21, 28 15-19 Liber Antiheresis : Is. 42 , 5-6 ; Act. 17, 25, cfr supra, p. 307, 4 sq. n.; 173, 6, n. 24 Cfr infra, p. 326, 2-3.
CAPITULUM XXI 321 Dei, qui investigator est maiestatis a gloria opprimetur. Et quia, teste Apostolo ad Romanos incomprehensibilia sunt iudi- cia Dei et investigabiles vie eius , stulta temeritas est manifeste subtili indagine perscrutari mentem Dei in hiis que non possunt 5 divinis testimoniis comprobari. Multa enim sunt opera Dei de quibus, nisi quia ipse vult ita , nullam aliam iustam potest homo reddere racionem. Unde ait sapientissimus Salomon in Ecclesiasten : Apposui cor meum ut scirem sapientiam et intelligerem distinctiones, et intellexi quod 10 omnium operum Dei nullam possit homo invenire rationem eorum que fiunt sub sole ; et quanto plus laboraverit ad querendum , tanto minus inveniet, etc. Non ergo expedit nos in multis esse ipsius operibus curiosos , quia non etiam apostolis voluit omnia demon- strare. Unde ipse Dei Filius post resurrectionem discipulis dixit : 15 Non est vestrum nosse tempora vel momenta que Pater posuit in sua potestate. Et Apostolus in epistola ad Corinthios prima : Vide- mus nunc per speculum in enigmate, tunc autem facie ad faciem . Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum . Et Christus in evangelio loquens de consumatione seculi 20 inter cetera dixit : De die illa et hora nemo scit, neque angeli celorum , nisi Pater solus. Et sanctus Ysayas , glorie Domini speculator, dixit se vidisse Dominum exercituum sedentem super solium excelsum , et cherubin duabus alis velabant faciem eius, I investigator] scrutator Vg. 1 Cfr Prov. 25, 27 2-3 Rom. II, 33 16-19 I Cor. 13, 12 8-12 Eccl. 8, 16, 17 20-21 Cfr Mc. 13, 32 15- 22-322,1 Cfr 16Act.1,7 Is. 6, 1-2 2-5 Comme dans le Liber Antiheresis, Durand se défend de scruter les desseins de Dieu . L. Ant . I, 27, De predestinatione (cfr A. DONDAINE , Aux origines du valdéisme , dans AFP, t. XVI, 1946 , p. 210 ) : « Non enim ignoramus eum omnia scire, sed nobis minime de Dei scientia disputandum est ». Mais cette fois il craint de tomber dans l'hérésie . Cfr infra , p . 323 , 8-9. 6-7 Voir JÉRÔME , Commentarius in Ecclesiasten VI , 10-11 ; VIII , 16-17 (PL XXIII, 1060 A-C ; 1079-1080 ; éd . M. ADRIAEN , CCSL 72 , 1959 , p. 299-300 ; 320-321 ). 23-322,5 Ce verset d'Isaïe 6, 2 a donné lieu à une double interprétation, égale- ment valable. Pour certains , notamment Jean Chrysostome , les séraphins voilent leur face et leurs pieds ; pour d'autres : Cyrille, Pierre Damien, Jérôme, ils voilent la face et les pieds de Dieu . Voir CORNELIUS A LAPIDE , Commentaria in Scripturam sacram , t. XI , Isaïe, Paris, 1877 , p . 170-171 . JEAN CHRYSOSTOME ,
322 LIBER CONTRA MANICHEOS et aliis duabus velabant pedes eius, et duabus volabant. Quid autem velacio faciei Domini et pedum significet , si studiosus lector in explanationibus sanctorum quesierit diligenter, poterit manifeste perpendere vera esse que diximus de occultis iudicio- 5 rum et operum sancte et individue Trinitatis . Sed kathari, qui talia offendicula ponunt mentibus impruden- cium, dicant si noverunt ad quid vel quare Deus omnipotens fecit angelos qui peccaverunt . Nam, teste beato Petro apostolo : Deus angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni 66 vb || 10 detractos in Tartarum tradidit in iudicium || cruciandos reserva- ri. Et in libro beati Iob : Ecce qui serviunt Deo non sunt stabi- les, et in angelis suis reperit pravitatem , etc. Si sui erant , ergo fecerat eos. Et beatus Iudas , Iacobi frater, in epistola sua ait : Ihesus angelos qui non servaverunt suum principatum , sed dere- 15 liquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei vinculis eter- nis sub caligine reservavit. Item , dicant quare Deus formavit drachonem ad disperdendum . Sic enim dicitur in Psalmo : Dracho iste, quem formasti ad illudendum ei. Item , dicant quare elegit Iudam in cathalogo apostolorum, quem ex sua previdencia , 20 qua novit omnia antequam fiant, sciebat furem et proditorem et magnum scandalum generaturum ecclesie sue sancte. Et cum ad opposita aliud verius non poterunt respondere quare Deus illa fecerit, nisi quia sic sibi placuit , simili modo nos de creatione animarum que non salvantur debere sibi noverint respondere. Item, adhuc super eodem obicimus perverso sensui illorum. Si Deus omnipotens Salvator, ut ipsi asserunt , fecit animas que 25 24 salvantur corr.] satiantur C 13 eos] os pC 9-11 II Petr. 2, 4 II-12 Iob 4, 18 103, 26 20 Dan. 13, 42 14-16 Iudae 6 17-18 Ps. In Isaiam VI, 2 (PG LVI, 70) : « velabant pedes suos, facies suas ». JÉRÔME dit au contraire, Epist. XVIII, ad Damasum 7 (PL XXII , 365 ; éd . I. HIlberg, CSEL 54, 1910, p . 82-83 ) : « velabant faciem non suam sed Dei ... velabant pedes , non suos, sed Dei », expliquant notre ignorance du passé et du futur dans les desseins de Dieu et notre seule connaissance du présent . Idée que reprend la Glossa ordinaria, Is. 6 , 2 ( PL CXIII , 1243 C) . C'est la démonstration de Durand sur le secret des jugements et des œuvres de la Trinité . : 8-11, 13-16 Ce sont les objections présentées jadis par les cathares et réfutées dans le Liber Antiheresis II , 2 , M 50rb II Petr. 2 , 4 ; Iudae 5-6 (Controverses, III, 2, 4, p. 167. Append., p. 206) ; I, 4, 12, P1 31′, 65′-65o ; II Petr. 2, 4-9, 4-7; Iudae 5-6 (ibid., IV, 57 ; III, 40, p. 191, 174. Append., p. 217-218).
CAPITULUM XXI 323 salvantur in manibus suis , quas dicunt esse oves domus Israel que perierant, quare ipse Deus , si novit omnia antequam fiant , non fecit eas tales ut peccare non possent neque ab eo recedere nec perire ? Et si bene cogitaverint super sua mendacissima et fallaci 5 opinione, poterunt Deo volente animadvertere quare Deus fecit angelos qui peccaverunt et Adam primum terrigenam qui peccavit , et quod multa sunt opera Dei de quibus non potest sciri certa racio in hac vita. Unde non debemus nimium cogitare super illa, ne in heresim incidamus. Hinc enim Ihesus, filius Sirach, in 10 Ecclesiastico ait : Altiora te ne scrutatus fueris, et forciora te ne quesieris. Sed que precepit tibi Deus , illa cogita semper, et in pluri- bus operibus eius ne fueris curiosus. Non enim est tibi necessarium ea que abscondita sunt videre occulis tuis. Et in libro Sapientie legitur : Quis enim dicet tibi : quid fecisti ? aut quis stabit contra 15 iudicium tuum ? aut quis in conspectu tuo veniet vindex iniquorum omnium ? aut quis tibi imputabit, si perierint naciones quas tu fecisti ? Neque enim est alius Deus quam tu , cui cura est de omnibus. Neque rex neque tirannus in conspectu tuo inquirent de hiis quos perdidisti. Cum ergo sis iustus, iuste omnia disponis , etc. Item 20 beatus Iob : Quis potest dicere Deo : cur hec facis ? Et sanctus Isayas Veh, ait Dominus , qui contradicit fictori suo , testa de samiis terre ! Numquid dicit lutum figulo suo : quid facis, et opus tuum absque manibus est ? Veh qui dicit patri : quid generas, aut mulie- ri : quid parturis ? etc. In quibus verbis aperte innuitur quod 25 kathari sunt maledicti, qui de Patre omnium creatore dicunt , quasi exprobrando ad decipiendum imprudentes, quare Deus facit animas non salvandas , et de partu mulieris , id est matris catholice que sponsa est Salvatoris, plurima delirant . Item , de eodem beatus Apostolus in epistola ad Romanos : 9 in1 suppl. 23, n., 192, 17. 16 omnium] hominum Vg. et Lib. Antih., cfr supra, p. 191, 1-2 Cfr Mt. 15, 24 20Iob9,12 10-13 Eccli. 3, 22-23 21-24 Is. 45, 9-10 14-19 Sap. 12, 12-13, 14-15 8-9 Cfr supra, p . 321 , 2-5 . L'ancien vaudois n'a pas oublié son état anté- rieur, et craint d'y retomber. Cfr Introduction, chap. I, p. 32, n. 4. 14-19 Cfr supra, p. 192 , 16-21 , n. et note suivante. 21-324,6 Même raisonnement sur la justice miséricordieuse de Dieu , dans le LiberAntiheresis II, 3 , M 61rb : Is. 45, 9-13 (Controverses, II, 10). II, 4, M 74vb sq. Rom. 9, 14-21 ; Sap. 11, 24-12, 16 (ibid., IV, 23). Cfr supra, 191, 23 sq.
324 LIBER CONTRA MANICHEOS Deus cui vult miseretur et quem vult indurat. Dicis itaque michi : Quid adhuc queritur ? Voluntati enim eius quis resistit ? O homo, tu quis es qui respondeas Deo ? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit: Quid me fecisti sic ? An non habet potestatem figulus luti 5 ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? etc. Que sunt vasa ista, nisi illa de quibus idem Apostolus ait ad Timotheum : In magna domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed etiam lignea et fictilia ; et quedam quidem in honorem , quedam vero in contumeliam . Si quis autem 10 emundaverit se ab hiis, erit vas in honore, sanctificatum et utile 67 ra Domino, ad omne opus bonum instructus , etc. || Si vas factum in contumeliam in magna domo potest mundare se et esse vas in honore , sanctificatum et utile Domino, ad omne opus bonum instructum , patet diabolum non fecisse malos , quia numquam 15 possent esse vasa sanctificata et utilia Domino Deo nostro. Fecit ergo eos Deus omnipotens, ut qui converti noluerint puniantur, et sic Deus, qui misericordia et iusticia est , appareat hominibus iustus in puniendis et misericors in salvandis . Ipse vero , qui summa bonitas est , omnes homines fecit ad laudem nominis 20 sui . Unde sapientissimus Salomon in fine Ecclesiastes : Finem loquendi omnes pariter audiamus . Deum time et mandata eius obser- va; hoc est omnis homo, id est ad hoc factus est omnis homo, ut Deum timeat et mandata eius observet . Si volueritis , inquit Dominus per Isayam , et audieritis me, bona terre comedetis. Quod 25 si nolueritis et me ad iracundiam provocaveritis , gladius devorabit vos, etc. Ecce in voluntate nostra ostenditur esse utrum velimus esse boni . Et hoc est liberum arbitrium a Deo homini datum. I cui cum multis codd . S. Script . et Patribus (W. II , 111 ) ] cuius Vg. structus] paratum Vg. 1-6 Rom. 9, 18-21 23-26 Is. I, 19-20 II in- 18 misericors] et add. C 12 magna corr. ] magno C 7-11 II Tim. 2 , 20-21 20-22 Eccl. 12 , 13 17-18 Cfr AUGUSTIN, Sermo XXII , 5 (PL XXXVIII , 151-152) . 28 Durand n'a jamais nié le libre arbitre, puisque c'est au nom même de la liberté humaine qu'il avait, jadis, attaqué la doctrine cathare et réprouvé la prédestination . Cfr Liber Antiheresis I, 27 (A. DONDAINE , Valdéisme, p. 210 et 209) : « non tamen credendum est ipsum (Deum) ita malos ad dampnationem iudi- casse ut si a via sua prava conversi fuerint et penitenciam egerint , salvari non pos- sint ; nec bonos ad salvationem ut si a via sua recta ceciderint et flagiciis se impli-
CAPITULUM XXI 325 Item sapientia Dei ostendit in Ecclesiastico Ihesu , filii Syrach , quare Deus fecit hominem et ad quid ; sic enim ait : Deus creavit de terra hominem, et secundum ymaginem suam fecit illum . Et iterum convertit illum in ipsam, et secundum se vestivit illum virtute. 5 Numerum dierum et tempus dedit illi et potestatem eorum que sunt super terram. Posuit timorem illius super omnem carnem , et domi- natus est bestiarum et volatilium . Creavit ex ipso adiutorium simile ipsi, consilium , et linguam , et occulos , et aures , et cor dedit illis excogitandi et disciplina intellectus replevit eos . Creavit in illis 10 scientiam timoris sui, sensu implevit cor illorum , et mala et bona ostendit illis. Posuit occulum suum super corda illorum , ostendere illis magnalia operum eius ; ut nomen sanctificationis eius collau- dent et glorientur in mirabilibus illius, et ut enarrent magnalia operum eius , etc. Hiis testimoniis et multis aliis aperte osten- 15 ditur Deum fecisse omnes homines , ut eum timeant et mandata eius observent . Sed quia eum non timent omnes nec mandata eius observant , non ex Deo est , sed ex vicio carnis corrupte et suggestione diaboli temptatoris . Piger enim, ut ait Sapientia, vult et non vult, vult scilicet bona a Deo recipere, 20 sed non vult suam pravam voluntatem neque illicitam relinquere voluptatem . Sed licet nolit abnegare se ipsum, et crucem tollere Christi, et carnem crucifigere cum viciis et concupiscenciis , non tamen fecit eum diabolus , sed omnipotens Deus . Unde Apostolus in Actibus apostolorum : Deus fecit ex uno homine omne genus 25 hominum inhabitare super universam faciem terre. Et multa super hoc testimonia sunt prescripta. Sed quia probari non potest diabolum fecisse aliquam creatu- ram, nobis predicta et similia respondentibus fautoribus katha- rorum obiciunt quedam impedimenta verborum. Si Deus fecit 10 timoris sui] spiritus Vg . et Lib. Antih . M 69rb 21 voluptatem corr. ] voluptate C 24 homine om . II suum corr. ] ipsorum C Vg., cfr supra p. 173, 7, n. 18-19 Cfr Prov. 13, 4 24-25 Act. 17, 26 21Mt.16,24 22Cfr 2-14 Eccli. 17, 1-8 Gal. 5, 24 caverint, dampnari non possint ... Numquid cassa videtur illorum assercio, qui dicunt quod Deus ita predestinavit unumquemque ut nullo modo possit salvari , nec opera bona agere nisi predestinatus fuit ab origine mundi ». 2-14 Sur la Sapience de Dieu à travers Eccli . 17, 1-8 , cfr Liber Antiheresis II , 3, M 69rb, avec la leçon « scientiam ' spiritus' » au v. 6 (Controverses, II , 26) . 24-25 Répétition fréquente de Act. 17, 26, cfr supra, p. 134, 27 sq.; 173, 6-8 ; 316, 9-11.
326 LIBER CONTRA MANICHEOS 67 rb omne genus hominum , paucos fecit ad salvationem et plurimos ad dampnationem. Ad quod dicimus : Deus mortem non fecit, nec letatur in perdicione vivorum ; creavit autem omnia ut essent ; et sanabiles fecit nationes orbis terrarum et nemini man- 5 davit peccare, nec vult mortem peccatoris , sed ut conver- tatur et vivat. Item, dicunt fautores Manicheorum et non solum ipsi, sed etiam quidam qui fingunt se orthodoxe fidei professores : Non possumus esse boni, nisi Deus dederit potestatem . Et nacta inde quadam pestifera dilatione convertendi, dicunt : 10 Christus dixit : Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum . Et Iohannes : Non potest homo accipere quic- quam , nisi fuerit ei datum de celo . Et Iacobus : Omne datum optimum et omne donum perfectum de sursum est, descendens a Patre luminum. Et in libro Sapientie : Scivi quod aliter non 15 possum esse continens nisi Deus det. Et hoc ipsum erat sapientie : scire cuius esset hoc donum , etc. Ad quod dicimus : Testimonia sancta sunt et vera, sed non sunt intelligenda male , sione illorum est ab aliquo penitencia differenda. neque occa- Ad primam sententiam nobis satis facit beatus doctor ecclesie 20 Augustinus. Ait enim : « Magna gratie commendatio : Nemo venit nisi tractus . Quem trahat et quem non trahat Pater, quare illum trahat et illum non trahat , noli velle iudicare si non vis errare. Semel accipe , et intellige : non traheris ? Ora ut traharis. Quid hic dicimus, fratres ? Si trahimur ad Christum , 25 ergo inviti credimus ; ergo violencia adhibetur, non voluntas excitatur ». << Si invitus venit quis, non credit ; si non credit , nec venit . Non enim ad Christum currimus ambulando , sed cre- 20 Magna corr . cum Aug. ] Magne C om . Aug. 21 Pater om . Aug. 26 quis 3-4 Sap. 1, 14 4-5 Cfr Eccli. 15, 21 5-6 Cfr Ez. 33, II IO-II Ioh. 6, 44 11-12 Ioh. 3, 27 12-14 Iac. 1, 17 14-16 Sap. 8, 21 20- 327,7 AUGUSTINUS, Tractatus in Evangelium Ioannis XXVI , 2, 3, 8, 9 (PL XXXV, 1607, 1608, 1610 ; ed. R. WILLEMS, CCSL 36, 1954, p. 260, 261, 263, 264) 20-21 Cfr Ioh. 6, 44 2-3 Cfr supra, p . 320, 24. 6-8 Comparer avec le Liber Antiheresis I , 27 , M 36va-vb, P1 103v- 104" : «Sunt non nulli non solum hereticorum verum etiam catholicorum, qui pestifera calviacione correpti, de predestinatione vel fato discernentes animas simplicium pellicentes si non predestinatus quem vel fatum ad Dei regnum fuerit minime salvari , asserunt ».
CAPITULUM XXI 327 dendo ». « Quid igitur, fratres ? Si omnis qui audivit a Patre et didicit , ipse venit ad Christum, Christus hic nichil docuit ? Sed Christus docet eum qui audit verbum suum et intelligit , et illum docet Pater qui audit Verbum eius » , quod est Filius. « Quid est 5 trahi a Patre , nisi discere a Patre ? Quid est discere a Patre , nisi audire a Patre ? Quid est audire a Patre, nisi audire Verbum Patris ? Ille ergo trahitur qui audit Verbum Dei et facit illud, etc. Item , non potest homo accipere quicquam , subauditur boni , 10 nisi fuerit ei datum de celo . Vicia vero et peccata non de celo veniunt, sed ex corde procedunt, teste Domino Ihesu Christo. Si enim a nobis esse non habemus , nec per nos subsistere possumus, neque nos ipsi fecimus nos , quomodo a nobis ipsis bona habere possemus ? Hoc nulli sane mentis dubium est , quia omne bonum a 15 Deo est. Sed Deus , qui dedit homini esse , contulit illi fidem et cognicionem quod Deus est iustus et misericors . Et si iustus et misericors , ergo debet homo intelligere quod Deus vult eum esse iustum et misericordem, et ab ipso corde et ore debet illa cotidie postulare et avertere se a sua prava voluntate . Teste enim 20 Dei Filio regnum celorum capiunt violenti . Sed quia non nulli, nimia et superflua subtilitate aut carnis voluptate corrupti, grandi naso et toto merito in Dei sacerdocium reprobandi, de divina prescientia disputant et dicunt quod salutem impedit animarum, nos , ipso auctore, qui non vult mortem peccatoris 25 sed ut convertatur et vivat, aliqua obstacula opponamus. Dicunt ipsi : Deus , teste Apostolo , quos prescivit, et predestinavit conformes fieri ymaginis Filii sui ; et quos predestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, illos et iustificavit, etc. Si ergo, inquiunt, ille , qui in sua prescientia non fallitur , prescivit aliquem salvan- 30 dum , predestinatus est ad salutem ; non ergo potest mutari quin salvus fiat. Si vero prescitus et predestinatus non est, nichil sibi 2-3 Sed Christus- intelligit ad sensum Aug. 20 capiunt] rapiunt Vg. 7CfrLc.8,21 Iac. 1, 17 Ez. 33, II 9-10 Ioh. 3, 27 16CfrPs.111,4; 114,5 26-28 Rom. 8, 29, 30 10-11 Cfr Mt. 15 , 19 19-20 Cfr Mt. 11, 12 14-15 Cfr 24-25 Cfr 16 Cfr AUGUSTIN, Sermo XXII , 5 (PL XXXVIII, 151-152 ) . 22 grandi naso ... reprobandi : avec grand mépris ... devant être réprouvés. 29-328,1 Cfr Liber Antiheresis cit. supra , P. 324 , 28 , note.
3 2 8 LIBER C O N T R A M A N I C H E O S 67 va conferret a peccatis et voluptatibus abstinere. Ad quod dici- mus : Sapientia Dei dicit : Occasiones querit qui vult recedere ab amico . Et quis amicus hominum, nisi Deus ? Stultissima est cogitacio talis, que mentem humanam avocat a servicio Ihesu 5 Christi. Et vere , teste Apostolo et propheta , novit Dominus cogi- taciones sapiencium , quoniam vane sunt. Quid enim vanius quam cogitare Deum esse causam dampnationis humane ? Sic namque humana temeritas cogitando vult sicut Adam culpam dampnationis sue in Dominum retorquere. Neminem enim fecit 10 Deus ad hoc ut dampnaretur, sed teste Ieremia propheta proposuit homini viam vite et viam mortis ad quod voluerit extendat manum suam et quod sibi placuerit dabitur ei . Et beatus aposto- lus Petrus in secunda epistola ait : Deus non vult aliquos perire, sed omnes ad penitenciam converti, etc. Si Deus non vult aliquos 15 perire, videtur quod ipsius prescientia et disposicio non sit causa perdicionis hominum dampnandorum . Non enim Deus, apud quem non est transmutacio , || velle potest contra prescientiam et disposicionem suam. Item, si predestinavit quos prescivit, videtur quod omnes 20 tam malos quam bonos predestinavit , quia omnes prescivit futu- ros esse ; ergo omnes salvabuntur, quia predestinatio tantum intelligitur in salvandis . Sed Apostolus dixit : Quos Deus prescivit, et predestinavit, vocavit, iustificavit et magnificavit. Sed Iudam Scarioth vocavit in cathalogo apostolorum ; ergo prescivit et 25 predestinavit eum , iustificavit , exaltavit et magnificavit illum, quia in principio sue vocationis aliquanto tempore bonus fuit . 6 vane corr.] vanes C 14 converti cum Aug. et aliis (W. III , 330 ) ] rever- ti Vg. 23 magnificavit cum multis codd . S. Script . (W. II , 105) ] glorifica- vit Vg. 16-17 Iac. 1, 17 2-3Prov.18,I 5-6ICor.3,20;cfrPs.93,II 10-11CfrIer.21,8 13-14 Cfr II Petr. 3, 9 19 Cfr Rom. 8, 29 Rom. 8, 29, 30 22-23 Cfr nus - 13-18 Liber Antiheresis I , 27 , M 37гa, P1 104 : « Ecce omnes ad se Veritas vocat et omnes vult salvos fieri, teste beato Petro apostolo qui ait : Non tardat Domi- ad penitenciam reverti ( II , 3 , 9) . Ecce audistis quod omnes vocat et omnes vult ad penitenciam redigi. Si ita esset quisque predestinatus, ut quidam asse- runt, non Deus omnes vocasset, nec omnes vellet ad penitenciam reverti, alio- quin voluntas eius, quod absit, esset contra propositum suum ». Comme précé- demment, Durand affirme que la volonté de Dieu ne peut s'opposer à sa prescien- ce, mais celle-ci n'est plus , pour l'auteur, cause de perdition.
CAPITULUM XXI 329 5 Et si prescientia et predestinatio Dei est tantum causa salvationis et dampnationis hominum, videtur quod , sicut Deus dat velle et gratiam iustis ut bene operentur, sic conferat pravam voluntatem impiis et iniustis . Quod nefas est etiam cogitare . Quid autem sit predestinatio, accipitur de presenti , scilicet pro gratie appositione , per quam preparatur aliquis ad recipien- dum Verbum Dei . « Predestinatio est preparacio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur quicumque liberantur »><. « Predestinatio est gratie preparatio, que sine prescentia esse non 10 potest ; sed sine predestinatione potest prescientia esse. Prescivit enim Deus ea que non est ipse facturus, id est omnia mala ; pre- destinavit autem in gratiam suam, preparavit illis quos sibi servi- turos prescivit . Quocirca predestinatio Dei , que in bono est , gratie preparatio est ; gratia vero est predestinationis effec- 15 tus . » Et alibi : « Justus, si a iusticia recesserit et defunctus in impietate sua fuerit , in penas ibit ; si autem tunc mortuus esset quando iustus erat , tunc requiem invenisset » . Item , Augusti- nus libro primo De babtismo parvulorum : « Dei gratia est que bonas hominum adiuvat voluntates. Nullius culpe humane in 20 Deum refferas causam ; viciorum namque humanorum causa superbia est . Ad hanc convincendam et auferendam Deus humilis descendit » . Item Iohannes Crisostomus in epistola ad Ebreos : « Si vo- luerimus stare firmi et immobiles, non commovebimur. Quid 25 ergo ? Nichil Dei ? Omnia quidem Dei sunt , sed ita ut liberum arbitrium non ledatur. Si ergo Dei sunt omnia , quid nos culpare ? 2-3 Cfr Phil. 2, 13 XLV, 1014 7-15 AUGUSTINUS , De dono perseverantiae XIV, 35 (PL 15-17 Cfr Ez. 33 , 18 , 19 ; 18 , 24. AUGUSTINUS, De praedestina- tione XIV, 26 (PL XLIV, 979) 18-22 AUGUSTINUS, De peccatorum meritis et remissione (De baptismo parvulorum ; Ad Marcellinum ) II , 17 ( PL XLIV, 167, 168 ; ed. URBA-ZYCHA, CSEL 60, 1913, p. 99 l. 6, 19 sq.) 23-330,15 Cfr CHRYSOSTOME , In Epistolam ad Hebraeos VII , 12 , 3 ( PG LXIII , 99-100) 7-15 Cfr AUGUSTIN , De praedestinatione sanctorum X, 19 ( PL XLIV, 974-975, passim). 9 sq. Sur prescience et prédestination voir PIERRE LOMBARD , Sententiae I, dist. 38 et 40 Prolog. et sq. (PL CXCII, 626-629 ; 631-632 ; éd. Quaracchi, 1916, I, P. 240-245 249-253 ) et la Summa Sententiarum I , 12 ( PL CLXXVI , 61-64) . Durand paraît s'en inspirer ; en tout cas , cette fois , il est allé « jusqu'au bout de l'enseignement » paulinien (A. Dondaine, Valdéisme , p . 209) , comme la suite va le démontrer. 18-22 Cfr JEROME, Dialogus adversus Pelagianos III , 19 ( PL XXIII , 588-589).
330 LIBER CONTRA MANICHEOS Propterea dixi : ut nostrum liberum arbitrium non ledatur . Opor- tet nos quidem primum eligere que bona sunt , et tunc ipse, que ab ipso fiunt, introducit . Non antecedit nostras voluntates, ut nostrum arbitrium non ledatur. Cum nos elegerimus bona, tunc 5 introducit Deus auxiliacionem . Quomodo , inquit Paulus ? Quia non est volentis neque currentis , sed miserentis est Dei . Primum quidem non sicut propriam sentenciam introduxit , sed ut ex hiis que imposita erant , hoc collegit . Dixit enim : Scriptum est : Miserebor cui miserebor. Est igitur neque volentis neque currentis. 10 Secundum illud dicendum est , quia cuius est amplius, totum eius esse dixit . Nostrum enim eligere tantum est et velle, Dei au- tem efficere et perducere ad perfectum . Quia ergo illius est amplius, eius dixit esse universum. Verbi gratia : vidimus domum edificatam et dicimus quia totum opus artificis est , et tamen non 15 omne opus est, sed etiam operariorum et qui materiam tribuit, etc. » Quod autem in observancia mandatorum Dei , ad quod , sicut diximus, factus est omnis homo , salvacio sit , ex verbis Verita- tis ostenditur manifeste, qui ait : Si quis sermonem meum serva- 20 verit, mortem non videbit in eternum. Et iterum : Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget cum . Et alibi : Venite ad me, omnes qui laboratis et honerati estis, et ego 3 Non corr.] nam C vult C antecedit corr.] antecedet C 7 ut corr.] 5-6 Cfr Rom. 9, 16 19-20 Ioh. 8, 51 8-9 Cfr Exod. 33, 19 ; 9, 15 11-12 Cfr Phil. 2, 13 20-21 Ioh. 14, 23 22-331,3 Mt. 11 , 28-29 17-18 Cfr supra, p . 324 , 22-23 et 325 , 15-16 . Mais Durand réfère plutôt au Liber Antiheresis I, 27, De predestinatione, M 36vb, P1 104 : « Ex istis auctoritatibus (Ioh. 14, 23 ; 8, 51-52 ; Mc. 3, 35 ; Lc. 8, 21) datur intelligi quod tota inobservacione mandatorum Dei continetur salvatio ». Il avait alors ajouté : « Ier. 18 , 8-10 ; Apoc. 2, 5 ; 3, 11 ; Rom . 11 , 18-23 . Istis autem auctoritatibus et aliis pluribus, datur intelligi non secundum predestinationem set secundum opera quemquam iudicari » . C'était l'époque où il déclarait : « In operibus ergo sive salvatio sive dampnatio, et non in predestinatione fatali continetur » (ibid. , A. DONDAINE, op. cit., p. 210) . Désormais, Durand de Huesca a compris le mystère de la grâce divine agissant dans l'homme, prédestiné , mais toujours maître de son libre arbitre (Cfr infra, p. 333, 6-7 ; · - p. 332, 6-8, 14-15 ; p. 335 , 24-25) . Aussi fait-il sienne la définition augustinienne de la prédestination , commentée par P. Lom- bard prescience élective , infaillible et gratuite avec libération de l'homme . Voir J. SAINT-MARTIN, art. Prédestination , dans DTC , XII2, 1935 , 2896.
CAPITULUM XXI 331 67ub|| reficiam vos. Tollite iugum meum super vos , et discite a me quia mittis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus ve- stris. Et iterum : Qui perseveraverit || usque in finem , hic salvus erit, etc. Non dixit : nemo , nisi prescitus et predestinatus fu- 5 erit, salvus erit , sed quicumque audit verbum Dei et facit illud , ille meus frater et soror et mater est. Et discipulis dixit : Pre- dicate evangelium omni creature ; qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, etc. Non dixit : qui predestinatus est , credet et salvus erit . Et in Apocalipsi : Ecce ego sto ad hostium et pulso : 10 si quis audierit vocem meam et aperuerit michi ianuam, introibo ad eum , et cenabo cum illo et ipse mecum. Et in Parabolis : Qui me audierit, absque timore quiescet et habundancia perfruetur, hostium timore sublato, etc. Non dixit : qui prescitus et pre- destinatus fuerit , sed : Si volueritis et audieritis me, bona terre 15 comeditis ; bona ergo merita hominum , gratia tamen Dei pream- bula et sequente , contingunt eos Domino aut mala disiungunt . Quod ostendit Dominus per Ezechielem prophetam dicens : Si impius egerit penitenciam ab omnibus peccatis suis que operatus est, et custodierit omnia precepta mea , et fecerit iudicium et iusti- 20 ciam, vita vivet et non morietur . Omnium iniquitatum eius , quas operatus est, non recordabor . In iusticia sua vivet quam operatus est. Numquid voluntas mea mors impii , dicit Dominus , et non ut convertatur a viis suis et vivat ? Si autem averterit se iustus a iusticia sua et fecerit iniquitatem secundum omnes abhominationes quas 25 operari solet impius , numquid vivet ? Omnes iusticie eius, quas ope- ratus est , non recordabuntur . In prevaricatione sua qua prevari- catus est, et in peccato suo quo peccavit morietur. Et Dominus in evangelio : Dico vobis : nisi penitentiam egeritis , omnes peri- 9 ego cum quibusdam codd. S. Script. et Patribus (W. III , 447 ) ] om . Vg. 12 timore cum cod . Sangallensi (Biblia sacra XI , p . 34 ) ] terrore Vg. quies- cet cum quib codd . S. Script . et miss . rom . (ibid. ) ] requiescet Vg. 13 hos- tium] malorum Vg. 25-26 operatus est ] fecerat Vg. 28 egeritis (sup. lin.) cum veter. versions S. Script. (W. I , 404 ) ] habueritis Vg. 3-4 Mt. 10, 22 9-11 Apoc. 3, 20 18, 21-24 5-6CfrLc.8,21;Mc.3,35 11-13 Cfr Prov. 1, 33 28-332,1 Lc. 13 , 3 6-8 Mc. 16, 15-16 14-15 Is. 1, 19 17-27 Ez. 5-6 Cfr note précédente . hostium, cfr supra, Introduction, p. 52, B et p. 153, 14, n. 17-27 Liber Antiheresis I, 27, M et P1 : Ez. 18, 21-24 avec la leçon de la Vul- gate quas 'fecerat' » au v. 24 (A. DONDAINE, op. cit., p. 210).
332 LIBER CONTRA MANICHEOS bitis, etc. Si omnes peribunt nisi egerint penitenciam , videtur prescientia et predestinatio nichil obfuisse saluti hominum , sed impenitencia et persistencia in peccatis. Item , obiciunt quidam : Qui non est inventus scriptus in libro 5 vite, missus est in stagnum ignis. Ad quod dicimus : Liber vite non pueriliter debet intelligi, cum non sit aliud nisi memo- rialis dilectio Dei , in quo scripti sunt omnes qui duo precepta karitatis custodiunt , de quo delentur impii peccatores . Unde dicitur Deleantur de libro vivencium , etc. Et Moyses, orans 10 pro populo , Domino dixit : Aut dimitte eis hanc noxam , aut dele me de libro tuo quem scripsisti . Et Dominus Ihesus in Apoca- lipsi : Si quis diminuerit de verbis prophetie libri huius , auferet Deus partem eius de libro vite et de civitate sancta , etc. In quibus verbis datur intelligi tunc quemque scriptum esse in libro 15 vite cum vere Deum diligit et mandata eius custodit ; et tunc quemque obliterari de libro quando ad vomitum rela- batur. Quod evidenter ostenditur in verbis Domini per Iheremiam prophetam dicentis : Repente loquar adversus gentem et adversus regnum, ut erradicem , et destruam, et disperdam illud. Si autem 20 penitenciam egerit gens illa a malo suo, quod locuti sunt adversum 13 libro cum quib . codd . S. Script . et Patribus (W. III , 596) ] ligno Vg. 20 locuti me] locutus sum adversum eam Vg. - 4-5 Apoc. 20, 15 ; cfr 20, 12 12-13 Apoc. 22, 19 9Ps.68,29 16 Cfr II Petr. 2, 22 14-15 Cfr Mt. 19, 17 ; Ioh. 18-333,5 Ier. 18, 7-10 10-11 Exod . 32 , 31-32 14, 15 ; Apoc. 20, 12 5-8 Durand a déjà ainsi défini le 'Mémorial de Dieu ' dans le Liber Antiheresis I , 27 (A. DONDAINE, op. cit . , p . 210 ) : « Set revera quisque predestinatur ad vitam et in libro vite scriptus est, quem Dei memoriam intelligimus, cum prava deserit et Dei servicio toto corde mancipatus est. Cum vero quis bona deserit et pravis operibus mancipatur , tunc proculdubio de libro vite aboletur ». Pour le prieur des Pauvres Catholiques, est désormais inscrit sur le Livre de Vie quiconque aura pratiqué les deux préceptes de charité . 14-333 , 29 sq . En fonction de son principe du Livre de Vie, Durand reprend les mêmes citations de l'Antiheresis, mais pour prouver cette fois que , si l'on est sauvé selon ses œuvres, la prédestination n'est plus un obstacle au libre arbitre . Liber Antiheresis I , 27, P1 104o : I Tim. 2 , 4, avec la leçon « agnicio novi veritatis », dans M 37ra ; - M 37va-38ra, P1 105-106 : Ier. 18, 8-10, l'auteur suit P1 et la Vulgate au v. 9 facerem] edificem M ; Apoc. 3, 11 ; Rom. 11, 18-23, selon la Vulgate, mais avec les trois additifs de P1 et de M : timeo (v. 21 ) ; et non crediderunt, tu (v. 22 ) . Durand semble bien avoir sous les yeux l'ancien chapitre, De pre- destinatione, du traité vaudois , auquel il emprunte le texte final de Grégoire sur la fatalité astrale .
CAPITULUM XXI 333 68ra|| me, agam et ego penitenciam super malo quod cogitavi ut facerem eis. Et subito loquar de gente et regno, ut edificem et plantem illud. Si autem fecerit malum in occulis meis , ut non audiat vocem meam, penitentiam et ego agam super bono quod locutus sum ut facerem 5 eis, etc. Mira et laudabilis pietas Creatoris : quasi more humano loquitur, ut populum ad penitenciam provocet et ut liberum arbitrium non ledatur. Item, Apostolus ait ad Timotheum : Deus vult omnes homines salvos fieri et ad agnicionem veritatis venire. Si ergo Deus obfir- 10 mavit prescientiam suam in perdicione multorum, ut quidam asserunt, voluntas eius contra suam prescientiam demonstratur. Quod non concedimus . Item , Apostolus ad Romanos : Noli gloriari adversus || ramos . Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Dicis ergo : fracti sunt rami ut ego inserar . Bene , 15 propter incredulitatem fracti sunt . Tu autem fide stas . Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, timeo ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt et non crediderunt , severitatem ; in te autem bonitatem Dei , si tu permanseris in bonitate , alioquin 20 et tu excideris . Sed et illi , si non permanserint in incredulitate, inserentur : potens est enim Deus iterum inserere illos . Et angelo ecclesie Philadelphie ait Filius Dei : Ecce venio cito ; tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam , etc. Si vera esset assertio Katharorum et eorum qui dicuntur predestinati , superflua et 25 vana predicta testimonia viderentur . Item , sunt non nulli fatui , qui fata dicunt esse aliquid inmuta- bile , et fere omnia hominibus accidencia fata fuisse asserunt suo ortu . Contra quos beatus Gregorius in homilia de Epiphania Domini invehitur dicens : « Sciendum nobis est , quod Priscil- 17 timeo om. Vg. 27 fata corr. ] fatata C 18 et non crediderunt om . Vg. 29 nobis om . Greg. 19 tu om. Vg. 8-9 I Tim. 2, 4 12-21 Rom. 11, 18-23 22-23 Apoc. 3, II 29- 335,11 GREGORIUS M. , Homiliae in Evangelia X, 4 , 5 (PL LXXVI , 1111-1112), cum aliq. transposit . 9-12 Cfr supra, p. 328, 16-18. 29-335,11 Durand retranscrit la citation du Liber Antiheresis I, 27, 38va, Pl 106-107 : GRÉGOIRE LE GRAND , op. cit. (ibid.). M 38гa. 29-334,1 PRISCILLIEN , Epistola , dans OROSE, Commonitorium 2 (éd . G. SCHEPSS , CSEL 18 , 1889, p. 153 ) : « Haec prima sapientia est in animarum typis divina-
334 LIBER CONTRA MANICHEOS lianiste heretici nasci unumquemque hominum sub constitu- cionibus stellarum putant ; et hoc in adiutorium sui erroris assumunt , quod nova stella exiit cum Dominus in carne apparuit, cuius fatum fuisse eandem que apparuit stellam putant. Sed si 5 evangelii verba pensamus, quibus de eadem stella dicitur : Usque dum veniens staret supra ubi erat puer, dum non puer ad stel- lam , sed stella ad puerum cucurrit , si dici liceat , non stella fatum pueri, sed puer fatum stelle his qui apparuit fuit . Sed absit a fidelium cordibus ut esse fatum aliquid dicant . Vitam quippe to hominum solus hanc conditor qui creavit amministrat. Neque enim propter stellas homo , sed stelle propter hominem facte sunt. Et si stella fatum hominis dicitur, ipsis suis ministeriis homo subesse perhibetur . Certe cum Iacob, egrediens de utero, prioris fratris plantam teneret manu , prior perfecte nequaquam egredi 15 potuit , nisi et subsequens incoasset ; et tamen, cum uno tempore eodemque momento utrumque mater effuderit , non utrique una vite equalitas fuit . Sed ad hoc solent mathematici respondere quia virtus constellationis in ictu puncti est . Quibus e diverso nos dicimus quia magna est mora nativitatis . Si ergo in ictu puncti 20 constellacio permutatur , necesse iam erit ut tot dicant fata quot sunt membra nascencium. Fateri autem mathematici solent quod, si quis in signo Aquarii nascitur, in hac vita piscatoris ministerium sorciatur. Piscatores vero , ut fertur, Getulia 15 incoasset] incohasset pC utriusque vitae qualitas Greg. - 16-17 effuderit equalitas] fuderit, non una 18 virtus corr.] unitus C 22 in1 om. C 5-6 Mt. 2, 9 13-14 Cfr Gen. 25, 25 rum virtutum intellegere naturas et corporis dispositionem, in qua obligatum caelum videtur et terra omnesque principatus saeculi videntur adstricti ; sancto- rum vero dispositiones superare. Nam primum circulum et mittendarum in carne animarum divinum chirographum, angelorum et dei et omnium animarum consensibus fabricatum patriarchae tenent ». Cfr OROSE, ibid . , (p . 153-157) . AUGUSTIN, De haeres . LXX (PL XLII , 44) . B. ALTANER, Patrologie, 6o éd . , 1960, §82,6,p.336. 23 Getulia Gétulie , pays des Gétules . Voir PLINE L'ANCIEN , Naturalis historia V, 4, 30 (éd. L. IAN-C. MAYHOFF, t. I, Leipzig, 1933, P. 372) : « et tota Gaetulia ad flumen Nigris ». Au moyen âge, cette ancienne contrée d'Afrique, aujourd'hui le Bled -ul-Djerid (pays des dattes) , limitée au nord par l'Atlas n'avait point de pêcheurs, comme l'écrit encore JEAN DE GÊNES, dans la seconde moitié du XIIIe siècle . Cfr Catholicon, f . 96va : « Getulia... quadam terra hinc getulus... nomen gentile a quo getulicus... et ut fertur getulia piscatores non habet ».
CAPITULUM XXI 335 68 rb non habet . Quis ergo dicat quia nemo illic in signo Aquarii nascitur, ubi piscator omnino non habetur ? Rursum, quos nasci sub signo Libre asserunt , trapezetas futuros dicunt ; et trapezetas multarum gencium provincie ignorant . Ergo necesse 5 est fateantur , aut hoc in eis signum deesse, aut effectum fatalis stelle nichil esse et nullo modo habere. In Persarum quoque Francorumque terra reges ex genere prodeunt ; quibus profecto nascentibus, quis estimet quanti eisdem momentis horarum ex servili condicione nascantur ? Et inde regum filii uno eodemque 10 tempore nati, cum servi, qui secum fuerant nati, in servitute moriantur, etc. » Patet ex premissis quod fata nichil sunt et quod solus Deus creator omnium disponit et regit omnia secun- dum beneplacitum suum . Non ergo debemus illa signa metuere sed solum Deum, qui 15 potest perdere et liberare . Unde Iheremias propheta ait : Audite verbum Domini quod locutus est super vos, domus Israel : || Iuxta vias gencium nolite incedere , et a signis celi nolite metuere que timent gentes , quia leges populorum vane sunt. Et Dominus ipse in lege Moysi populo precipit : Non augurabimini , nec obser- 20 vabitis sompnia, neque ab ariolis nec divinis aliquid sciscitemini , ut polluamini per eos . Ego Dominus , etc. Et quia omnia illa errores gentilium sunt , ab omnibus Christi fidelibus sunt vitanda . Item, verum est quod sine Deo nichil boni possumus, quia per nos sine Deo facti non sumus . Sed vult Deus omnes homines 25 salvos fieri , si ipsi voluerint facere que precepit . Si enim Deus non posuisset in voluntate hominis , non dixisset adholescenti : Si vis esse perfectus, vade , etc. Et alibi per prophetam : Con- vertimini ad me , et ego convertar ad vos , ait Dominus . Et beatus - I signo] stella Greg. 3 sub om. C 6 stelle et om . Greg. 8 ho- rarum ] horarum ac temporum Greg. 9-10 eodemque cum] eodemque sidere cum servis nati, ad regnum proficiunt cum Greg. 17 incedere] discere Vg. 12-13 Cfr Dan. 4, 32 20-21 Lev. 19, 31 I,3 15-18 Ier. 10, 1-3 23CfrIoh.15,5 27Mt.19,21 19-20 Lev. 19, 26 27-28 Zach . " Trapezeta , 3 trapezeta : « vel trapezita, monetarius », DU CANGE , VIII, 158. PAPIAS, Trapezitae mensularii colobistae » . OSBERN, p . 591 : nummularius » : changeur. f. (6)rb :
336 LIBER CONTRA MANICHEOS Iohannes Crisostomus in Matheum : « Quia in via vadit pec- catorum , ad diabolum vadit , quia diabolus nullam habet pote- statem in te, si declinaveris a via que ducit ad illum . Unde non imputes perdicionem tuam diabolo, quasi ille te traxerit ad se, 5 sed tibi, quia ivisti ad illum » , etc. Convertere ergo , homo , ad Do- minum et pete ab eo ut dirigat vias tuas, quia non donum Dei optimum et perfectum pigris et negligentibus datur . Gratia enim Dei adiutorium est infirmitatis humane. Adiutorium autem non dormientibus datur, sed laborantibus et festinantibus et pugnan- 10 tibus impertitur. Preoccupemus ergo faciem Domini in confes- sione et non queramus ea scire que non sunt nobis necessaria ad salutem. Ait enim apostolus Paulus : Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem . Et quia magnam digressionem fecimus in hiis duobus capitulis 15 ab hiis que scripta continentur in compilatione katharorum, nunc, adiuvante Spiritus sancti gratia , ad ea que omissa fuerant antifrasice calamum revocamus. Explicit liber primus . XXI capitula sunt in eo . Et totidem in sequenti . 1-5 Cfr Ps .-CHRYSOSTOMUS , Opus imperfectum in Matthaeum , Homil . XVIII (PG LVI, 735) : « Similiter nec incurrit - quia tu ivisti ad illum » Ps. 94, 2 12-13 Rom. 12, 3 10-11 Cfr
INDEX SCRIPTUAIRE ANCIEN TESTAMENT GENÈSE IO, I 271, 28-30. 2-5 265, 3-5. I,I 123 , 17-18. 6-20 265, 5-6. 230, 12. 8-10 264, 16-17 . 283 , 20-21 . II 264, 12-13 . 5 175 , 21-22 . II-12 271 , 24-26. 217, 16-17. 21-23 264, 8-10. 6-8 ΙΟ 98, 22. 22 271 , 22-23 . 251, 6. 271, 28-30. 17 184, I. 24-25 ... 194, 23-24. 24 II, I-9 265, 30-31. 264, 17- 25 214, 9-10. 265, 2. 26 214 , II. 27 169, 15-16. IO- 12 12-26 271, 28-30. 265, 30-31. 31 66, 7. 14, 9-16 72, 18-19. 169, 10-11. 18, 27 309, 4. 2,7 186, 14-15. 25, 25 228, 10-II. 28, 1-6 172, 26-27. 311, 4-6. 1-14 334, 13-14. 288, 30- 289, 2. 315, 26-27. 313, 6-12. 314, 9-11. 29, 1, 4-30, 24 23-28 315 , 26-27. 289, 2-8. 311, 6-7. 32, 30 46, 26 289, 8-9. 315, 14-15 , 18 19 21-22 3, 2-3 17 320, 30. 205 , 20-21 . 205 , 20-21 . 46, 26-27 195, 10-II. 24. 314, 22-25 . EXODE 308, 29. 5 , 22-24 265, 20. 2, II-12 72, 18. 6,3 141, II-12. 12 230, 13-14. 66, 15. 66, 16-68,1 7, 13 78, 12. 8, 3-4 70, II. 12 7, 5-7 13 8,6 68, 3. 264, 4-7. 264, 6. 70, 3. 9, 12 78, 12. 14 15 18 78, 13. 330, 8-9. 78, 13.
338 LIBER CONTRA MANICHEOS 14, 21 15, 18 21 , 22-23 28 25, 8-27, 21 9-27, 8 32, 19-20 28 ... 230, 14-15. 195, 26-27. JUGES 314, 17-19. 320, 31-32 . 7, 25-8, 21 15, 3-16 , 30 72, 25-26. 72, 24-25. 4 80, 14. 19, 16-20, 48 ...... 139, 2. 72, 26-27. 201 , 15-16. 198, 28- 199, 2. 72, 21-22. 277,5-7. 31-32 33, 19 332, 10-II . 330, 8-9. I, 7,3 36, 1-2 200, 8-10. ... 15, 32-33 17, 38-II, 7 Rois 250, 5-6. 72, 27-28. .... 72, 28-29. 3,5 9 LÉVITIQUE 31, I 90, 5-6. I I , 8 I, 21 12 90, 5-6. II 90, 5-6. I I I , 8 16, passim 198, 28- 27 199, 2. 19, 26 9,9 335, 19-20. 31 24, 14-16 335, 20-21 . 10, 18 80, 8. 80, 8. 70, 12-13. 300, 13-21. 92, 16. 96, 11-12, 21-22 . 266, 9-11 . 82, 25-26. 72, 21-22. I I , 26 70, 8. 28 7 0 , 8. NOMBRES 12, 12 15, 35-36 .... 72, 21-22. 16, 1-33 passim 72, 20-21 . I 70, 7-8. 5-6 8 70, 7-8. 25 13-14 passim 25-40 1 8 , IV, 17 3-6 70, 8. 70, 8 . 7 0 , 8. .... 268, 74, I. 10-14 . 257, II -18. 70, 7-8. 3-7 297, 10-13. 12 70, 7-8. 18,9 sq. 257, 11-18. 22 173, 17-18. 23, 29 249, 12-14. 320, II-12. 24, 10-16 297, 10-13. 24 27 21, 5-6 ... 70, 7-8. 25 268, 14-16. 70, 7-8. 277, 5-7. 25, 7-11 31, 15-16 DEUTERONOME 8-10 . 72, 22-23. 301, 32- 302, 3. 257, 11-18. 72, 21-22. PARALÉPOMENON = CHRONIQUES I, 32, I 159, 17. 278, 30-31. I, 5-7 8-16 17 II, 6, 37-38 265, 3-5. 265, 5-6. 264 , 8-10. Josué 5, 13, passim 12 15, 63 72 , 23-24. 72, 5. 9, 17 12, 38 36, 22-23 268, 19-21. 82, 25-26. 297, 8. 268, 26-28. 269, I-2.
INDEX SCRIPTURAIRE 339 ESDRAS 5-6 .... 258, 10-12. 283, 10-11. I,I 2,I 269, I-2. 6 245, 15 . 268, 26-28. 255, 4. I I , 3,I 6 3-4 12, 26 268, 26-28. 259, 4. 92, 16. 259, 13-14. 74, II. 29, 2 ... 175, 15-17. 257, 18-20. 177, 21-23. JUDITH 30, 31 5, 20 72, 5. 37, 22 38, 38 ESTHER 40, IO 13, 9-11 16 130, 13-14. 17 Јов 41, I 2 I, 16 2, II 3,3 4, 18 .. 259, I. 178, 3. 200, 31-32. 301, 23. 259, 21 . 259, 16-17. 78, 22. 76, 6-7. 76, 8. 130, 12-13. 143, 10.. 146, 7. 7 0 , 8 . 216, 3. 179, 15-17. 232, 13-14. 98, 22-23. 241, 8. 215 , 19-21. 228, 19-20. 6 321, II-12. 15 7,6 9, 12 IO, 8 175, 13-14. 25 177 , 16-17. 323, 20. 24 261, 22-23. 173, 10-II. 2, I 202 , 6-7. 2,2 316, 5-6. 20-22 247, 8-12. 247, 14-16 . 4 12, 9-10 196, 9-11. 20 13-14 16 22-25 196, 11-14. 4, 3 196, 14. 5,7 PSAUMES 250, 19-20. 76, 7. 78, 11. 144, 18-19. 135, 7. 245, 2-3. 251, 23-25. 252, 5-6. 97, 9. 70, 19-20. 185, 2-3. 186, 21. 196, 14-19. 188, 1-2 . 14, I 5 15, 19 35 26, 7 186, II. 6,8 177, 19-21 . 7, 12 250, I-2. 76, 4-5. 14 218, 22-23. 15 13 68 , 2-3. 76, 6. 9,7 28, 5 258 , 16-17. 13 13-14 274, 2. 78, 4-5. 118, 4-5. 70, 20-21 . 76, 4-5. 239, 16-17. 291 , 21-22 . 74, 5-6. 258, 22-23. II, 3 185, 3-4. 258, 26. 13, I 186, 8-9.
340 LIBER CONTRA MANICHEOS 3 108, 26-27. 13 209, 18-19. 63, 7 14, I 201, 4-5. 64, 8 ... 217, 5. 65, 13-14 223, 24-25. 66, 7 17, 45 46 18, I 2 ... 294, I-2. 67, 3 225, 10- II. 320, 32. 316, 7-8. 300, 10-II. 159, 9. 291, 18-19. 70, 13. 31 74, IO. 159, 7. 68, 10 72, 17. 270, 24-25. 29 273, 33-34. 35 278, 19-20. 71, 5 6 200, 28. 15 13-14 249, 29-30. 73, 16-17 23, I 244, 27-28. 75, 6 248, II. 8 251, 18-19. 76, II 24, IO 320, I. 77, 39 25, 5 138, 28. 60 26, 13 244, 23-24. 260, 4-5. 79, 9 32, 15 319, 1-2. 9-10 319, 10. 33, 13 .... 178, 9. 13-14 13-14 178, 23-26. 17 332, 9. 119, 2-3. 151, 9-10. 156, 8. 176, 20-21 . 223, 18-19. 130, 12. 274, 5. 141, 10. 97, II-12. 201, 13-14. 252, 23. 283, 26 284, 2. 284, 3-5. 258, 28-29. 36, 18 262, 19-21. 80, 10 250, 3-4. 28 291 , 20. 14-15 253, 24-26. 34 262, 19-21. 82, 7 137, 16-18. 38, 6 44, 8 185, 19. 12 66, 16. 83, 2 188, 33. II 45, 5 157, 29- 84, 2 158, I. 47, 3 48, 12 156, 4-5. 195, 27-28. 86, I 50, 14 298 , 11-12 . 300, 12-13. 3 88, 12 52, 4 53, 5 108, 26-27. 12-13 55, 8 250, 7-8. 224, 25. 89, 4 92, I 12 72, 25-26. 201 , 9-10. 178, 21-22. 159, 9-10. 263, 4-5. 261, 12-13. 80, 9. 156, 5. 138, 10-11. 135 , 1-3. 179, 6-7. 244, 16-17. 57, 4 250, 9-10. 245 , 29. 9 258, 27-28. 93, II 185, 7-8. 58,9 217, 4-5. 223,I-2; 94,2 328, 5-6. 336, 10-11. 6-7. 4 96, 23. 59, 14 223, 23-24. 143, 9. 61, 10 185, 4-5. 5 213 , 25- 12 191 , 18. 286, 16-17 . 214, I. 232, 8-9.
INDEX SCRIPTURAIRE 341 95, 9-10 ΙΟ 13 96, 2 98, 5 99, 3 246, 4-6. 246, 7-8. 246, 10-II. 118, 89-91 179, 33- 178, 3. 119, 7 320, I-2. 120, 6 ΙΟ 131, 19-20. 122, 1-3 270, 4. 135, I 202, 2-3. 291 , 3-4. 316, 4-5. IOI, 12 19 26 ... 175 , 12-13. 4-9 309, 19. 7 310, I. 7-9 244, 21. 8 246, 23-24. 9 272 , 25-26. 25 26-27 90, 10-12. 193, 27-28. 273 , 18-19 . 26 276, 28. 136, I 280, 27-28. 4 27 203, 12-13. 266, 3. 272, 28. 138, 8 291 , 17-18. 13 27-29 281 , 11-12 . 16 29 266, 2-3. 22 182, 22-24. 151 , 2-3. 97, 8-9. 176, 22. 207, I-3. 246, 28- 247, I. 247, I -4. 207, 3-4. 176, 23-24. 207, 3-4. 207, 34. 168, 28-29. 253, 8-9. 236, 11-12. 236, II. 248, 28-29. 244, 30- 245, I. 249, 21-22. 96, 20-21. 309, 11-12 . 309, 13. 131, 20-21. 102, 5 103, 5 155, 9-10. 141, 6 244, 25-26. 16 258, 25. 142, 10 244, 26-27. 204, 16-17. 143, 4 20 176, 24-25. II 24-26 232, 9-12. 13 25 214, 1-3. 26 322 , 17-18 . 144, 13 29-30 30 281 , 16-18. 158, 23. 195 , 23. 145, 6 203, 13. 266, 1. 32 320, 31. 148, 4 6 104, 30 109, I 4 III , 113B, 15 16 17-18 114, 5 327, 16. 70, II. 269, 10-II, 12. 327, 16. 88, 22. I,2 194, 15-16. 273 , 34. 33 3, 13 PROVERBES 185, 20. 70, 13-15. 70, 13-14. 291, 5. 115, 12-13. 136, 16. 138, 11-12. 8 8 , 4-5. 96, 11-12. 273 , 34-35. 150, 22 . 280, 8. 202, 17. 331, 11-13. 157, 8. 260, 25-27. 14 305, 2-3. 18 157, 8-9.
342 LIBER CONTRA MANICHEOS 188, 13-15. ... 156, 6-7. 328, 2-3. 319, 16. 5, 15-17 6, 27 7, IO 250, 10- II. 258, 29- 15 259, I. 19 70, 25. 16 70, 26-27. 25 70, 27-28. 19-20 27 70, 27-28. 8, 10-11 305, 2-3. 20 157, 4-6. ... 142, 5. 325, 18-19. 7, 15 ... 179, 10. 174, 6-7. 22-23 12, 7 13, 4 15, 15 16, 4 16 18, 1 22-28 131, 29. 234, 17. 277, 23-24 . 183, 33. 185, 17-18. 213, 6. 182, 3-5. 209, 10-II. 195, 4-5. 213, 8. 213, 9-10. 177, 3-4. 178, 15. 133, 2-3. 169, 5-6. 169, 15. 186, 10-11 . 235 , 12-13 . 177, 16-17 . 21 30 8, 13 25, 27 321, I. 16-17 321, 8-12. 26, 4-5 174, 25-27. II, 5 12, 7 ECCLÉSIASTE I,2 209, 8-9. 212, 31 . 13 23, 29 311, 26-28 312, 30- 313, I. 324, 20-22. 234, 16-17. 3-4 ... 213, I-4. 4 5 9 204, 14-15 . CANTIQUE 150, 30-31. 204, 9-10. ΤΟ 218, 19-20. I,5 2, 15 14 182, 2-3. 183, 32. 4, II 184, 10-II. 5, 14 252, 10-II. 70, 17-18. 74, 12-13. 172, 8-9. 259, 12. 247, 18. 151, II-12. 247, 18. 209, 9-10. 6, 3 213, 5-6. 9 2, 17 182, 2-3. 3, 10- II 186, 1-3. II 182, 9-10. SAGESSE 185 , 29. 186, 12-13. I, II 190, 13-14. 13 228, 10. 14 235, 12. 182, 10-II. 13-14 14 193 , 5-6. 2,2 195 , 24. 14-15 148, 21-22. 150, I. 21 193, 22-25. 2, 24 231 , 17-18. 113, 3-4. 228, 23. 225, 14-16. 326, 3-4. 313 , 24, 28-29. 128 , 22. 161, 14-15. 228 , 20-21.
INDEX SCRIPTURAIRE 343 3,6 191 , 16. 11-13 201, 22-25. 12 197, 13-14. 5,6 147, 18. 207, 13. 17 30 ... 215 , 27- 216, I. 229, 9-10. 241 , 5-6. 251, 1-2. 251, 23. 253, 18-19 . 216, 1-2 . 181, 28-29. 182, 11-12 . 188, 32. 326, 4-5. 169, 7. 172, 27-28. 195, 30- 196, I. 325, 2-14. 196, 1-2. 173, I. 197, 24-25. 227, 3. 229, 22. 306, 23. 179, 21-22. 7,9 8,I 8 19-21 21 90, 7-8. 156, 6-7. 305, 2-3. 68, 21-22. 14, 20 150, 2. 21 315, II-14. 15, 13 326, 14-16. 21 10, 17 11, 18 305, 18. 1 7 , 129, 22-23 . 224 , 20. I-2 253 , 17-18. 21 66, 15-16. 1-8 191 , 22-23. 3 24-25 191 , 23- 5 25 192, 2. 131, 30. 1 8 , I 182, 7-9. 186, 17. 187, 23, 28. 21, 30 188, 7. 23, 37 224, 29-31. 190, 21. 24, 5 157, 3-4. 1 2 , 1-6 192 , 2-9. 12 200, 27. 8-9 192, 9-19. 32, 24 225, 2-3. ΙΟ 114, 26-28. 33, 8 196, 3-4. 12-13 323, 14-19 . IO 173, 4-5 . 14-15 192 , 19-21 . 196, 2-3. 323, 14-19. 196, 4. 13, I 185, 9-10. II 196, 5. 14, 9 131, 27. 187, 30- 12-13 15 196, 6-9. 105, 23-26. 188, 1. 189, 6-7. 15, 1-3 192, 21-26 . 16, 14 191 , 7-8. 19, 6 3, 22-23 7, 29, 30 IO, 9 II, 14 228, 23-24. 37, 23 194, 23-24. 39, 21 ECCLÉSIASTIQUE 31-32 40, IO 323 , 10-13. 42, 25 309, 15-16. 303, 24. 105, 22-23. 215, I. 215, 6-8 ; 15. 215, 24. 231 , 16-17. 182, 7. 185, 28. 176, 3-6. 68, 3-4. 209, 14. 214 , 16-17 . 214, 28- 215, 1.
344 LIBER CONTRA MANICHEOS 25-26 26 44, 16 ... 215 , 2-3. 265, 20. 105, 26-27. 224, 15 ; 18-19. 42, 5 100, 1-3 173, 18-21 . ISAÏE 5-6 I,2 131, 78. 159, 18-19 . 17 272, 24-25. 44, 24 273, 24-25. 278, 28-29. 2-3 163, 12-14. 45, 8 252, 12-15 . 3 131, 5-7. 254, IO. 292, 12-13 . 9 .... 19 19-20 5,7 6, 1-2 7, 14 9,2 6 10, 5 . 21-22 321 , 22- 68, 16-17. 114, 5-7. 253, 28. 295, 9-10. 331, 14-15. 9-10 324, 23-26. 12 90, 19. 252, 24-25. 284, 9-10. 322, I. 46, 9, 10 133, 21-22. 48, 12 12-13 22 163, 22-23. 49, 5-6 II, 2 260, 17. 6 13, 9 180, 6. 51, 6 14, 9 134, 9-10. 12 68, 25. 22, 22 274, 8-9. 53, 2-3 23, 13 271 , 14-15 . 6 272, 3-4. 8 24, 15 157, 14-15. 54, II 27, I 76, 6. 57, 16 30, 25-26 150, 16-18 . 26 35, 10 150, 15. 60, 20 151, 5-6. 38, 19 260, 25. 40, 6 141, 9. 15 222, 31. 17 217, 3-4. 61, 7 64,4• 222, 27-29; 8 30-32 ; 34- 35. 65, 16 41, 24 217, 7-8. 17 214, 3-6. 307, 4-6. 320, 15-18. 267, 2-3. 214, 12-13. 248, 7. 309, 8-10. 255, 35. 261, 13-14. 307, 21-22 . 307, 25-26. 242, 15. 323, 21-24. 255, 33-34. 270, 6. 272, 22-23. 277, 26-28. 306, 27- 307, 3. 89, 9-10. 88, 8-9. 90, 8-9. 307, 12-14. 293 , 29-30. 273, 12. 282, 19-20, 22-24. 89, 25-26. 290, 24-25. 260, 21 . 259, 6. 99, 25. 310, 20-21 . 147, 17. 150, 7-8 ; 33. 151 , 6-7. 158, 23-24. 299, 5-6. 173, 8-10. 202, 4-5. 278, I. 8 8 , 9-10.
INDEX SCRIPTURAIRE 345 90, 21. 159, 6-7. 1 7 , 15, 20 I 74, II. 14. 255, 34. 18, 7-10 266, I-2. 270, 17-18. II 7 8 , 332, 18- 333, 5. 232, 4-5. 271, 9. 21, 3-7 301, 32- 272 , 24. 302, 3. 276, 1-2 ; 7 14-15. 8 17-19 66, passim I 278, 1-7. 22, 29 271,9. 255, 32-33. 23, 24 248, 23-27. 328, 10-II. 159, 20. 265, 18-19. 96, 14. 269, 4-5 ; 96, 19. 15. 25, 9-11 301, 8-11. 272, 18. 26 265, 7-8. I-2 16 97, 21-23. 27, 5 146, 1-3 . 203, 29. 232, 5-6. 22 147, 11-13. 256, 1-3. 149, 16-17. 270, 7-8. 272, 20-21. 6 138, 7-8. 275, 31- 250, 29-31. 276, I. JÉRÉMIE 253, 28- 254, I. 270, 11-13. I,I 5 2 , 10-II 13 18 21 26-27 4,2 5, 19 241, 27. 255 , 25-27. 266, 9-11. 46, 2 227, 31-33. 8-11. 50, 17 301 , 174, 18-20. 21 6, passim 9, 26 IO, 1-3 II 290, 5-7. 52, 4-16 6-22 301 , 8-11. 302, 6. 29, 1-2 257, 18-20. 309, 10-II. 31, 34 149, 27-29 . 267, 4-6. 32, 27 173, 12-13 . 284, 10-13. 284, 16-18 . 70, 17. 320, 13-14. 169, 24-25. 39, passim 301, 8-11. 284, 13-14. I-10 257, 11-18. 266, 23-26. 40, I-6 301, 8-11. 43, 10-13 301, 8-11. 45, 4 284, 18-19 . 249, 12-14. 265, 7-8. 4-34 335, 15-18. 266, 26- 267, 2. 291 , 23-24. II, 5 13, 4-5 261 , 24-26. passim Pref. 249, II- 12. 2, I LAMENTATIONS 268, 17-19. 257, 11-18. 301, 8-11. 301, II-12. 249, I-4. 301, 29-32. 18 301 , 8-11. 23 78, 11-12. 4, 2 302, 13 . 304, 6-7.
346 LIBER CONTRA MANICHEOS 3 6 .... 239, 24-25. 33, II 258, 19-20. 304, 17-19 . ΙΟ 304, 16-17. 5, 14-17 301 , 24-27. 34, II-12 16 298 , 12-13 . 300, 25 . BARUCH 3, II 274, I. 23 III, 16-18. 36, 24 18, 19 12 ... 12-13 16 320, 25 . 326, 5-6. 327,24-25 . 329, 15-17. 287, 12-13. 267, 17. 255, 29-32. 273, 28. 287, 13-14. 295 , 31- 296, I. 255, 2-3. .. 32 90, 13-15. 214, 7-8. 257, 21- 258, 1. 232, 6-7. 6, 267, 15-16. 248, 23-27. 287, 18-19 . ÉZÉCHIEL 38, 1-39 , II 44, I-2 78, 12-13. 261 , 16. I,I I-3 2,2 13, 16 17, 3-4 18, 4 249, 9-11. 248, 23-27. 248, 23-27. DANIEL 155, 4. I,I 70, 23-24. 100, 6-7. 2, 37-38 173, 14-16. 3, 12-90 308, 22-24. 320, 8-9. 32 ... 21-24 331, 17-27. 24 329, 15-17. 33 57-88 ... 22, 18 191 , 16. 4, 14 26, 20-21 266, 5-6. 22 27, 36 217, 6-7. 29 28, 15 224, 2-3. 32 17 66, 9-11. 7, 10 224, I-2. 14 19 217, 6-7. 31,9,8 32, passim 223, 33. 66, 8-9. 9, 1-19 .... 248, 23-27. 138, 3-6. 250, 23-26. 249, 6-9. 268, 8-9. 270, 14. 303, 32-33. 119, I. 250, 26-28. 146, 4-5. 146, 4-6. 335, 12-13. 148, 4-5. 136, 12-14. 137, 24-25. 143, I. 249, 4-6. 265, 33-34. II 291, 29. 22-23 265, 24-26. 26 163, 9-10. 22-24 255, 5-12. 13, 42 233, 8-9. 22-25 259, 25-26. 306, 25. 265, 29-30. 322, 20. 26-27 255 , 13-18. 45-64 74, I. 30 265, 6. 30-31 255 , 19-23 . OSÉE 30-32 263, 27-29. 31-32 255, 24-25. I, IO 163 , 22-23.
INDEX SCRIPTURAIRE 347 2, 24 4, 2 .... 293, 30- 294, I. 141, I-2. I,3 12, I ... JOEL ZACHARIE 335 , 27-28. 100, 4-5 . 310, 17-19. 319, 9-10. 2, II 180, 10-II. AMOS MALACHIE 8,9 207, 16. I, 2-3 3,I HABACUC 6 2,4 3, II 103, 13-14. 151, 12-13. 189, 5. 92,34-93, 2 185, 22. 246, I. 4,2 150, 27-28. 207, II-12. SOPHONIE 5-6 163 , 20-22. I, 14 15 180, 11-12 . 176, 28-29. MACHABÉES AGGÉE II, 7, 28 194, 20. 224, 19. 2,7 246, 12-13. 9 , 8 320, 31. NOUVEAU TESTAMENT MATTHIEU 45 ... 119, 4-6. 150, 11-12 . I, 12 2, I-2 268 , 28-29. 207, 7-8. 134, 3-4. 48 119, 4-6. 134, 3-4. 207, 6-7. 334, 5-6. 6,9 272, 19. 3,2 9 4,2 8-9 ... 182 , 26. 275 , 17. 212 , 19-23. 184, 8. ΙΟ 146, 22 . 218 , 25-26. 154, 19. 216, 6. 144, 29- 145, 3. ΙΟ 145, 13. 17 182, 26. 2 4 3 3 12 262, 27-28. 133 , 8-9. 17 301, 13-14. 26 203, I-3. 184, 9. 275 , 18-19 . 5,4 245, 14. 260, 3-4. 3 1 / 3 2 27 194, 17-18 . 34 175, 12. II-12 243, 14-16. 177, 5, 9- 44 121 , 12-14. IO.
348 LIBER CONTRA MANICHEOS 7, 12 15 222, I-3. 180, 24-25. 14, 3-5 15, 2 74, 2-3. 207, 28-30. 3 284, 26-28. 284, 28-29. 291 , 7-8. 7-14 284, 30- 8, 10 292, 6-7. 285,6. 12 137, 1-3. II 26 74, 9. 13 27 134, 12 . 10, 5-6 273, 30-32. 290, IO- 12. 14 6 287, 11-12 . 18 291, I. 18-20 16 20 294, 34- 108, 31. 157 , 18-19 . 331, 3-4. 19 295, I. 236, 7-8. 273, 13-14. 283, 1-2. 284, 22-23. 227, 29-30. 191, 6-7. 202, 22-23. 166, 19-21. 170, 27- 171,1. 327, 10-II. 22 22-28 294, 2-7. 28 II. 12 121, II -12. 24 273, 32-33. 327, 19-20. 287, 10- II. 25 283, 18. 27 209, 2. 211, 14. 28-29 330, 22- 331, 3. 16, 15 293, 25. 295, 12-13. 296, 24. 323, I-2. 293, 14-15. 12, 25 139, 2-3. 16 164, II . 26 136, 28- 18 70, 30. 137, I. 72, 2. 30 245, 6. 24 325, 21. 34 98, 15. 27 189, 14. 35 273, I. 225, IO-II. 279, 24-25. 299 , 28-29. 13, 13 227, 31-33. 18, 20 156, 28-30. 17 261, 2-5. 19, 4 169, 15-16. 24 24-25 165, 23-24. 17 332, 14-15. 166, 27-30. 21 335, 27. 166, 34- 20, I-7 299, 15-17. 167, I. 7 127, 16-17. 25 169 , 19-21 . 8 299, 18-19. 171, 12-13. 21, 13 93 , 14-16. 28-29 171 , 3-8. 283, 23-24. 31 165, 23-24. 33 252, 15-16. 37-39 165, 25-27. 42 252, 29-30. 168, 23-24. 43 142, 10-II. 38 166, 29-30. 22, 23 172, II-12. 23-34 41-42 146, 16-18. 29 49 146, 16. 238, 12. 107, 19-20. 238, 11-12. 242 , 13. 50 146, 17-18. 30 141, 24-25.
INDEX SCRIPTURAIRE 349 149, 33-34. 158, 20. 23, 2-3 95, 6-9. 15-16 9 174, 9. 19 184, 16-17. 210, 20. 331, 6-8. 156, 25-26. 241, 7. 21 37 24, 12 97, 26. Luc 287, 16-18. 170, 21-22. I, 16 163, 17-18. 15 80, 6-7. 26-27 289, 23-26. 29 206, 14. 26-32 184, 12-13. 35 195, 12-13. 28 97, 6 . 197, 15. 32 136, 14-16. 202, 27. 33 136, 14. 280, 2. 139, 8. 25, 33 291, 4. 34 146, 24. 38 36 168, 15. 2,4 27, 25 141, 2-3. 4-7 45 134, 6-7. 22 207, 18-19. 27 143, 2. 160, 16. 289, 22-23. 184, 14-15. 93, 3-5 . 93, 3-5. 51 207, 20. 42 93, 25-26. 51-52 134, 7-9. 43 94, I. 2 8 , 2 134, 14. 45-46 94, I-3. 19-20 20 293 , 12-14. 46 94, 23-26. 156, 30-31 . 48-49 49 MARC 3,8 4,2 94, 3-6. 94, 10-II. 240, 23. 218, 27-29. I,9 184, 8. 6 145, 3, 18, 19-20 163 , 24-25. 23. 3, 35 331, 5-6. 5, 32 4, 3-20 166, 27-30. 6, 13 7, 21 166, 19-21. 20 210, 8-9. 184, 9. 146, 23. 170, 27- 8,5 171, I. 9, II 10, 6 163, 16. 5-15 169, 8-9. 8 169, 15-16 . 173, 1-2. 17-22 187, 16-18. II II, 17 22 93, 16-18. 12 159, 10- II. 203, 6-7. 166, 27-30. 159, 10-II. 206, I-2. 263, 5-6. 149, 21-22. 169, 27. 104, 13-14. 21 327, 7. 12, 18 sq. 31 13, 31 107, 19-20. 331, 5-6. 280, 2. 30-31 202, 27. 9,3 134, II-12. 225, 25. 32 14, 54 321 , 20-21 . 51-56 296, 11-18 . 259 , 2-3. 56 287, 15-16. 16, 15 126, 19-20. 296, 6.
350 LIBER CONTRA MANICHEOS 10, 3 15 22 II, 2 12, 25 ... 108, 32. 303, 21-22 . 209, 2. .... .... 211 , 14. 35, 36 24 112, 19. 21, 15 ... 146, 22. 23 13 212, 13-14. 33 23 245, 6. 37 39 174, 16-18. 38 39-40 166, 7-10. 22, 31 40 174, II-12 . 32 47-51 168, 5-6. 35-36 51 291 , 15-16. 23, 6-16 sq. 194, 17-18. 28 33 154, 9-11. 262, 25. 34 13, 3 182, 26-27. 44-45 331, 28- 45 332, I. 28 212 , 19-23. 34 296, 23. 24, 51 296, 28. 53 296, 32- 297, I. 14, 15 146, 24-25. 15, 4 290, 30-31 . I, 3 17 18 291, 13. 288 , 10. 291 , 14-15. 24 114, 4-5. 149, 33-34. 158, 19-20. 285, 30-31. 216, 14-15. 280, 2. 202, 27. 95, 12. 95, 12-13. 215 , 18-19. 8. 7 4 , 222, 21-22 . 252 , 2-3. 297, 3-6. 304, 25-27. 121, 15. 134, 6. 150, 29. JEAN 206, 10-II. 207, 20. 134, 15. 95, 26-27. 130, 4. 130, 25. 209, 3. 212 , 5-6. 30-32 188, 22-24. 213, 16. 17, 21 27 18, 19 19, 10 46 47 20, 9 142, IO. 203, 28-29. 220, 9. 229, 4-5. 229, 12. 273, 29-30. 287, 14-15. 295, 31- 296, I. 296, I. 93, 18-19. 217, 9, 12- 219, 6. 219, 14. 220, 4-5. 222, 9. 225, 18, 13. 19-20. 227, 13-14. 233, 16-17. 252, 28-29. 95 , 12-13. 3-4 209, 5. 252 , 15-16. 13-15 252 , 17-20. 27 sq. 107, 19-20 . 34 107, 17-18. 34-35 35 106, 14-17. 5 227, 15-16. 233 , 24. 234, 9-10. 235, 6-7. III, 12-13. 108, 3-4. 161, 12.
INDEX SCRIPTURAIRE 351 9 123, 2-3. 162 , 16-17. 53 181, 23. 54 217, 17-18. 63 248, 2. 7,7 ΙΟ .... 96, 18. 14 117, 24. 38-39 ... 122, 16-17. 42 125, 9. 8, 28 130, I-2. 134, 18. IO-II 161, 15-17. 34 II 131, 8-9. 44 326, 20-21 . 140, 4-5. 263, 12-14. 127, 9-10. 181 , 19-20. 199, 27-28. 158 , 2-4. 307, 25. 219, 9-11 ; 13-14. 222, IO. 181, 24. 145, 25-26. 160, 10-II . 47 245 , 6-7. 162, 22. 163, 10-11 . 252, II-12. 254, 9-10. 51 10, 9 13 165 , 21-22 . 16 14 168, 3-4. 97, 2. 184, 14. II, 5 17 130, 17-18. 27 42 308, 30. 12, 9 42-44 2, 16 17 3, 10 13 16 72, 17. 292, 3. 155, 20. 122 , 19-20. 187 , 10-11 . 164, 7-9. 93 , 13-14. 1 3 ,I 240, 12-13 . 15 17 123, 9-10. 14, 6 19 182, 28. 24-25 31 32 253, 12-13. 254, 6-7. 330, 19-20. 153, 15-16. 291, 2. 292 , 31- 293, 2. 187, 7-8. 163, 1-2. 162, 29. 157, 25-27. 129, I. 129, 9-10. 208 , 28-29 . 2II , IO. 129, 26-28. 280, 18-19. 168, 1-2. 98, 2-3. 184, 6. 253, 10-II. 292, 21-22, 19-20 20 27 183 , 17-18. 23-24. 181 , 20-23. 181 , 24. 326, 11-12 . 13 211 , 29- 327, 9-10 . 212, 2. 4, 53 5, 17 289 , 21-22. 15 332 , 14-15 . 229, 27. 16-17 123, 26- 306, 16-17. 310, 22. 21 124, I. 187, 8-9 . 319, 8-9. 23 330, 20-21. 22 225, 10. 30 245, 9-10. 6, 44 155 , 24-25. 326, 10-II. 116, 13. 117, 24. 118,9. 118 , 17-18.
352 LIBER CONTRA MANICHEOS 31 15, 3 5 123, 25. 36 128, 13. 126, 13. ... 126, 6-7. 155, 26- 156, 1. 116, 13-14. 117, 28- 118, I. 118 , 8-9. 123 , 24-25. 136, 10-11. 157. 20. 137, 13. 218, 12-13. 19, 6 129, 4-5. 335, 23. 16 108 , 30. 15 20, 20 253, I-2. 128, 6-7. 157, 22. 184, 17-18 . 21, 7 17 ... 19 116 , 17. 187, 12-13. 308, 30- 309, I. 124, 6-7. ACTES 127, 19-20. 128 , 7. I,7 25 117, 25-26. I, 9 131, 14. 3,I 182, 24. 4, 24 321 , 15-16. 134, 15 . 95, 28-29. 88, 19. 16, 11 128 , 28- 24-25 135 , 5-7. 129, I. 27 252, 2-3. 3 2 3 3 20 128, 1-3. 29-30 21 123, 19-22. 32 116, 16-17. 5, I 124, 13-14. 3-9 126, II. 12-14 17, 6 127, 21-22. 7, 14 9 116 , 14. 48 117, 27. 118, 13. 49 124, 16-17. 127, 20-21 . 135, 8-10. 297, 8. 74, 3-4. 74, 3-4. 184, 18-19 . 314, 22-25. 96, 6-7. 97, 13-14. 255, 32-33. 269, 4-5. 272, 18. IO 116, 24. 253, 6. 58-59 297, 15-16. 9, 15 14 116, 18. 117, 25-26. 143 , 24. 162, 24-25. 164, 17. 171, II. 118, 10. 124, 12-13. 188, 21-22. 15 108, 22-23. 10, passim 294, 13-18. 126, 17-18 . 42 260, 12-13. 16 116, 15-16. II, 1-18 294, 18-24. 124, 12-13 . 3 294, 25-26. 21 126, 15-16. 18-19 294, 26-31 . 24 187, 13-14. 22-26 295, I-2. 25 116, 15. 118 , 9-10. 127, 16. 12, 2 13, 8-11 297, 15-16. 74, 4-5 . 18, 20 95, 17-19 . 46-47 142, 15-18. 295, 4-6.
INDEX SCRIPTURAIRE 353 14, 15 16, 18 17, 23-24 23-26 .... 88, 15-18. 5, 6 210, 4. 211, 29- 6,6 124, 21. 212, 2. 9 150, 34- .... 122 , 15-16. 134, 23- 135, I. 12 24 88, 20-22. 14 91, 1-2, 10- 7, 22 II. 8,9 92, 20-21. 97, 13-14. 25 25-26 320, 18-19 . 173 , 6-8. 2 2 8 26 253, 20-21. 20 29 3 3 0 151, I. 280, 16-17. 124, 21-22. 124, 22. 318, 25. 96, 24-25. 241, 12. 185, 13-15. 327, 26-27. 328, 19. 328, 22. 327, 27-28 . 328, 23. 212, 19-23. 316, 9-11. 325 , 24-25. 18, 6 140, 27- 9, 7-8 141, I. II 313, 2-3. 19, 13 sq. 211 , 29- 11-13 310, 11-14 . 212, 2. 16 330, 5-6. 20, 26 140, 27. 18-21 324, 1-6. 29-30 30 170, 13-15. 21 191 , 8-10. 180, 27- 22 70, 20-21 . 181, 1. 191 , 14. 23, 8 24, I-9 107, 19-20. 22-23 118, 4-5. 242 , 27-30 . 25 293, 30- 14-15 242 , 31- 294, I. 243, 3. 27 295 , 9-10. 26, I 305, 21-22 . 33 293, 21. 9-11 188, 17-19. 10, 15 269, 16- 28, 26 227, 31-33. 270, I. ÉPÎTRE AUX ROMAINS II , 18-23 333, 12-21 . 25-26 163 , 18-20. I,I 133, 12-13. 171, 12. 28 295, 7-9. 163, 5. 3 198 , 24. 33 321 , 2-3. 17 103, 13-14. 36 130, 19. 18-21 232, 27- 233, I. 20 227, 11-13. 232, 23. 12, 2 23 sq. 119, II. 24 115, 3. 3 28 115 , 2-3. 2,6 3, 12 189, 14. 13, I 108, 26-27. 7 13 209, 18-19. IO 233 , 18-20. 253, 19. 254, II-12. 107, I. IIO, 20-21. 319, 23. 336, 12-13. 254, 2. 305 , 12-13 . 222, 1-3. 19 127, 17-18 . 12 178, 16.
354 LIBER CONTRA MANICHEOS PREMIÈRE AUX CORINTHIENS 12, 8-13 passim 13, 2 .. 105, 16. 103 , 15-16. I1,20 126, 24. 216 , 22- 23 157, 2. 217, I. 23-24 IIO, 29- III, 2. 24 II2, 22. 3 157, I. 12 2,6 110, 28. III, 7-10. III, 13. 13 6-8 107, 2-5. 15, 9 7 III, 5. 50 7-8 III, 18-20. 8 112, 6-7. 217, 13. 221, 31. 218, 6-8. 155, 8-9. 320, 3. 321 , 16-19. 103, 12-13. 131, 12. 136, 17-18. 139, II-12. 141, 13-14. 145 , 9-10. 51 274, 3-4. 148, 7-8. 281 , 20-21 . 158, 26-27. 52 108, 2-3. 299, 6-7. 274, 4-5. 12 126, 25-26. 281, 21. 3, 13 176, 30- 53 141, 23-24. 177, I. 16 92, 21-22 . DEUXIÈME AUX CORINTHIENS 19 117, 27-28. 126, 12. II 2, 17 126, 22. 106, 10-II . 118, 3. 20 328, 5-6. 4,2 106, II. 5, IO II0, 26. 5, 15 261, 1-2. 6,2 176 , 17-18 . 18 254, IO-II. 9-11 143, 25- 210, 18-19. 144, 2. 19 122, 18-19. 15 188, 22. 210, 18-19. 19 92, 21-22 . 240, 13-15. 133 , 18-19 . 6,2 191 , 13-14. 188, 22. 14 183 , 16-17. 7, I-2 107, 28. 15 183, 16. 31 116, 10- II. 16 96, 25-26. 222, 19. 8,4 216 , 21-22 . II, 13 221 , 17, 28-29. 6 10, 8-10 ΙΟ 223, 9-10. 105, 15. 277,5-7. 273 , 27-28. I, 3-4 4 277, 4. 291 , 16-17. 3, 25 160, 23. 182, 1. ÉPITRE AUX GALATES 106, 17-19. 108, 6-7, IO-II. 104, I. 27 155 , 14. II 236, 21-22. 4, 4 68, 15.
INDEX SCRIPTURAIRE 355 26 147, 22-23. 3, 8 209, 7-8. 212 , 16. 5, 22 24 6, 14 156, 9-10. 157, 23. 124, 15-16. 18 325, 22. 18-19 124, 14-15. ÉPITRE AUX ÉPHÉSIENS 212, 25. 227, 28. 170, 23-26. ÉPÎTRE AUX COLOSSIENS 109, 6-8. 2, 1-2 1, 13 106, 20-21 . 14 IIO, II-12, 16 17-19. 90, 16-17. 2 3 181 , 29- 182, 1. 171 , 28. 78, 4. 172, 1-2. 5 172 , 2-3. 90, 17-18. 183, 21. 211, 7-8. 225 , 17. 231 , 14-15. 231, 19-22 , 26. 232, 16-17. 13 173, 3-4. 20 293, 20. 16-17 19-20 227, 4-7. 4,3 104, 19. 20 5 139, 6-7. 297, 18-19. 208, 21-24. 210, 7-8. 210, 11-12 . 210, 18-19 . 22-24 155, 12. 2,3 27 5,I 258, 24. 168, 2. 9 3, 16 245 , 20. 208, 22. 96, 25. 5 136, 19-20. 141 , 28-29 . 8 142, 6. 171,27-28. I I, 9 PREMIÈRE AUX THESSALONICIENS 248, 6-7. 15-16 175, 9-II. 2, 13 157, 20-21 . 16 176, 13. 4, 15 27 6 8 , 23-24. 17 260, 28. 260, 27- 29 156, 18-19. 261, I. 30 160, 23-24. 5,2 176, 30. 6, 13 175, II . 180, 7-8. 176, 25. 4 180, 8-9. 17 175, 23. 5 178, 17-18. ÉPÎTRE AUX PHILIPPIENS PREMIÈRE À TIMOTHÉE 1, 23 2, 8-11 168, 10-II. I 1, 13 133, II. 211 , 23-26. 171 , 25-26. ΙΟ 13 260, 13-14. 157, 20-21 . 182 , 12-13. 15 131 , 10-12 . 162 , 26-27. 198 , 18-19 . 329, 2-3. 17 114, II-12. 330, 11-12 . 2,4 333, 8-9.
356 LIBER CONTRA MANICHEOS 5 68, 20-21. IO-II 90, 10-12. 7 162, 25. 193 , 27-28. 4,I 165, 2-4. 236, 16-17. 272, 25-26. 280, 27-28. 237, 14. II 239, 14-15. 272, 28. 291 , 17-18. 1-5 235, 16-24. 12 203, 12-13 . 2 70, 8-9. 281 , II-12. 239, 17-18. 2, 5 239, 28-29. 3 3-5 240, 2-3. 205, 3-4. 246, 15, 18-19. 236, 9-11. 278, 9. 4 227, 16-17. 3, 1-5 228, 12. 4 5,4 6 6,7 9-10 229, 5-6. 235, 9. 236, 3. 305, 13-14. DEUXIÈME À TIMOTHÉE 230, 1-8. 213, 16-17. 227, 2-3. 228, 8. 228, 24. 229, 31-32. 230, II. 260, 22. 218, 16-17. 230, 21. 165, 12-14. 5 214 , 8-9. 230, 10- II. 320, 10- II . 4, 13 232, 14-15 . III,II 2, 20-21 171, II. 6, 7-8 205, 26-28. 324, 7-11. 206, 2-5. 3,8 138, 15-16. 8 164, 18-19. 13 4, 3-4 296, 25. 115, 6-8. 8, II 8 ΙΟ 298, 9-11. 299, 23. 170, 23. 301, 5. ÉPITRE À TITE 12-13 14 2, II 164, 6-7. 24 14 I12, I-2. HÉBREUX 10, 18, passim 9, 2-9 II II-12 197, 22-23. 205, 7-8. 149, 27-29. 198, 28- 199, 2. 199, 7-20. 199, 20-22. 200,1-2 , 10. 197, 6-8. 199, 31-32. 199, 32. 199, 29-30. 200, 16. 200 , 18-19. 25 199, 30. I, I-2 113, 22-25. 200, 20-22. 2 114, 2-3. 27 199, 32. 130, 24. 28 199, 32-33. 244, 18-19. IO, 5 9 ΙΟ 66, 16. 244, 21. 246, 23-24. I I , I 198, 22-24. 99, 4-5. IOI, 2, 17- 18.
INDEX SCRIPTURAIRE 357 243, IO-II. 3 5 6 12, 9 • 10 20 26 13, 12 104, 14-15 . 312, 4-5, 6-7. 312, 5-6. 103, 4-5 . 4, 14 102, 7-8. II, 265, 21 . I, 14 2,I • 200, 29-31. 106, 10. 186, 10. 5 98, 19. 246, 12-13 . 253, 3. 20-22 22 .... 228, 13-14. 322, 9-11. 126, 9-10. 170, 6-7 . 332, 16. 3, 1-13 279, 22-23. 5-7 197, 17-21. 203 , 20-25 . JACQUES 7 273, 3-5. 8 175, 18-19 . 1, 12 223, 27-29. 179, 1-2. 299, 22-23. 180, 17. 299, 22-23. 8-12 197, 17-21 . 300, 3-5. 9 328, 13-14. 301, 5. 10-12 273, 5-II. 17 84, 4-5. 280, 22-24. 156, 1-3. 13 147, 14-15. 326, 12-14. 159, 27-29. 327, 14-15. 204, 6-7. 328, 16-17. 2, 20 26 103, 15. 103, 15. 3,2 133, I. 133, 7-8. 4,4 114, 8-10. 16 266, I-2. 272, 21-22. 276, 2-3. 279, 5-7. 285, 19-21 . 106, 10. 116, 8-10. 117, 22. JEAN 124, II . I, I, 1-2 8 163 , 27-30. 132 , 19- PIERRE 133, I. 2,7 170, 9. I, 1,8 21 24 2,5 5-7 103, 17. 8 248, 3. 100, 20-21. 15 117, 23. 141, 9. 118 , 11-12 . 259, 7-8. 252 , 29-30. 12. 108 , 23-26. 21 167, 33- 168, I. 188, 25-26. 25 290, 25. 3,9 305, 15-16. 15-16 116 , 11-12 . ΙΟ 175, 17-18. 18 210, 5. 127, 3-4. 227, 24-25. 118, 22. 121, 5. 124, 17-19. 160, 12-13. 161 , 23. 240, 15-16. 241 , 19.
358 LIBER C O N T R A M A N I C H E O S 16. 121 , 19-21 . 17 .... 241 , 19-20 . 19-20 241 , 28-29 . 242, 3-4. 2,6 18-19 ...... 170, 9-11. 181, 1-4. 236, 22-25. 7 3,I 116, 19-20. 3, 7 2 298, 23-25. 310, 6-7. 8 110, 5-6. II 132, 16-17. 14 133, 3, 5-6. 20 167, 29. 4,I 181 , 25-27. I-2 ... 89, 26-29. 153, 23-25. 154, 24-26. 131, 23-24. 189, 1-2. 237, 19-20. 147, 24. 82, 15-16. 245, 19. 274, 8-9. 333, 22-23. 88, 23-24. 331 , 9-11. 153 , 14-15. 153, 17-18. ΙΟ 13 • 166, 5-6. II 8 8 , 13-14. 116, 18-19. 6, 4 141, 6. 118, 11. 5 141, 6. 126, 14-15. 8 141, 6. 4, 2-3 198, 15-17. 9-11 262, 18-19. 9 162, 19-21 . 14 162, 23. 167, 27-28. 7, 4 5, 19 116, 7. 9-10 116, 21. 9,2 117, 23-24. 2-3 118, 12-13. 2-5 124, 19-20. 160, 13. II 161, 27- 10, 6 162, 2. II, 2 20 163, 32- 15 164, 4. 149, 26. 155, I. 295, 20-21. 295, 22-26. 118, 5. 70, 3-7. 153, 27- 154, 2. 144, 12-14. 88, 19. 70, 22-23. 136, 25. 143 , 12-13. II, 7 198, 15-17. 12, 3-4 70, 28-29. 7 JUDE 13, I II 6 321, 14-16. 14 7 9 179, 25. 154, 3-4. 240, 5. 240, 5. 88, 10-12. 135, 16-20. 23 131, 21-22 . 214, 14-15 . 13 149, 20-21 . APOCALYPSE 20 1,6 8 9 IO-II 15, 3 16, 13 143, 6-7. 89,29;90, 17 , 6 2. 17 153, 9-11. 153, 12-14. 19, 2 141, 4. 114, 20-22. 154, 3. 154, 13-14. 115 , 3-5. 154, 12-13. 239, 4-5.
INDEX SCRIPTURAIRE 359 155 , 18-19 . 20, I-3 68, 19-20. 129, 25. 2 136, 4. 3 211 , 21-22 . 4 6 II .... 143, 6. 6 286, 8-10. 12 332, 4-5. ΙΟ 332, 14-15. II 155, 23-24. 201, 2-3. 278, 8. 89,29;90, 2. 152, 12-13. 152, 13. 12-15 153, 23-25. 12 151, 21-22 . 13 286, 11-13. 18 15 332, 4-5 . 147, 20-21 . 156, 5-6. 2 1 , I 147, 10. 147, 15-16. 23 157, 10-II. 150, 3-6. 148, 14. 25 178, 20-21 . 148, 20-21 . 27 141 , 14-15. 148, 27. 2 2 , I 148, 15-16. 204, 32-33. 157, 28-29 . 276, 3-4. I-2 147, 25- 285, 33- 148, 3. 286, I' 2 148, 15. 286, 14-15. 156, 23. I-2 279, 17-18. 157, 15-17. 2 147, 19-20. 148, 15. 152, 12-13. 155, 2. 3 4 9 19 158, 5. 89,26-90,2. 156, 23. 332, 12-13 .
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX cités dans le texte et notés dans les apparats. Aalma, 67, 68, 74, 77, 87, 102, 186, 231, 233, 257, 279, 319. Abavus, 74, 102, 226, 231. Abecedarius, 186 . ABÉLARD, Sic et Non, 191 . ALAIN DE LILLE, Anticlaudianus, 125. - De planctu naturae , 125 , 177. De virtutibus, 171 , 172. Lib. penitentialis , 133 . Summa quadripartita, 29, 91, 104, 293. Summa quot modis , 103 , 123 , 140, 178, 200, 217, 231, 261, 263, 269, 275, 290, 291. ALDHELMUS , De laudibus virgini- tatis, 67. · De laud. virginum , 67. Alexandre de Villedieu, Doctri- nale, 125, 226, 251 . AMBROISE, De Inst. Virg., 261 . - - · De offic. ministr. , 132 . · Hexaemeron, 151 . AMBROSIASTER, In Epist. ad Rom ., 311. (= Ps.-Aug.), Quaest. Veter... Test., 314, 317. ANSELME D'ALEXANDRIE, Tract. de hereticis, 81, 12, 13 ; 139. ATHANASE, De Synodis, 77. Athanasian Creed , 104. AUBRY DES TROIS-FONTAINES , Chronica, 79. AUGUSTIN, Ad Donatistas , 76. · Ad Orosium, 234. Contra Epist... Fundamenti , 76. Contra Faustum, 76. — De beata vita, III, 112, 124. De civit. Dei, 79. De dono persever., 329. De fide et oper., 103 , 15-16. De fide rerum invisib., 103 . -De Genesi ad litt., 307, 311, 313, 317, 319 . De Genesi contra Manich., 76. De haeresibus, 74, 75, 76, 238, 334. - De libero arbitrio, 132. - De peccat... remiss . (De bapt. parvul.), 329. De praedest., 329. De quant. animae, 317 . De Trinitate, 101 . Ennar. in Ps. XXXI , 2, 103 ; XLVI, 269. Enchiridion, 101 , 103 , 133. Epist. CLXVI , 309 . Retract. I, 76, 312. Sermones XXII , 324, 327 ; CXXVI, 103 ; CCXV, CCCLXII , 141 . Speculum, 133. 163 ; Tract. in Ev. Ioann. , 103, 234, 326. PS .-AUG. = AMBROSIAST. Ps . -AUG. , Sermo CCXXXVI , 312. Basilidis fragm. (Ex Orig. Comment. in Epist. ad Rom.) , 238. BERNARD DE CLAIRVAUX , Sermo 27 in Cant., 269. BOÈCE, De consol. philos . , 123 , 185, 246. (Ps .) - BONACURSUS , haeres., 80, 89, 91 . Manifestatio
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX 361 Breviarium Rom. , 97, 300 . BRUNO ASTENSIS, Expos. in Genes., 314. CASSIODORE , Institutiones, 249, 302. CHRYSOSTOME , In Ep. ad Hebr . VII , - - Hom. XII , 329. In Genes. Hom . XXIX, 264. In Is. VI, 321-322. PS.-CHRYSOSTOME , Op . imperf. in Matt. Hom. XVIII , 336. CICERON, De invent. rhet. , 132. Corpus gloss. latin., 66, 73, 77, 83, 187, 225. CYPRIEN, De domin . orat. , 312 . De heresi catharorum , 139. DONAT (Ae.), Ars grammat., 124, 131, 226, 251 , 288. Comment. Terenti, Eunuchus, 83. DURAND DE HUESCA, Liber Anti- heresis, Prologue, 34, 67, 68, 69, 73, 75-77, 80, 82, 83, 161, 237, 268. I, I 82, 102, 104, 117, 248. 2 89, 90, 117, 139, 170, 214, 217 , 266, 306, 309. 3 90, 91, 113, 130, 134, 135, 148, 173, 174, 202, 214, 220, 230, 231, 233, 247, 248, 253, 254, 270, 276, 282, 285, 306, 316. 4 126, 139, 176, 247, 322. 5 239. 6 164, 186, 239. 9 164. II 164. 12 66, 126, 186, 322. 13 139. 14 102, 139, 239. 15 239. 16 238. 20 239. 23 238, 240. 24 I20. 25 189. 27 321, 324, 326, 327, 328, 330, 331, 332, 333. 28 109, 237, 238. 31 II, I 2 140, 146, 239, 242, 300. 75, 89, 102 , 104, 105, 139, 170, 221 , 237, 266, 277, 306. 40, 76, 127, 143 , 168, 178, 215, 216, 250, 282, 288, 292, 299, 302, 305, 309, 310, 317, 322. 3 90, 104, 118, 122, 145, 148, 173, 191 , 193, 195, 202, 212, 213, 214, 215, 232, 233, 236, 237, 242, 246, 251 , 253, 254, 258, 260, 266, 270, 271 , 276, 278, 280, 282, 283 , 285, 306, 323, 325. 4 75, 176, 191 , 230, 237, 247, 323. 5 76, 93, 140, 238, 239, 258. ÉBRARD DE BETHUNE , Contra Val- denses, 91, 120. Graecismus, 67, 74, 77, 87, 125, 186, 226, 6, 8; 231. ECKBERT DE SCHÖNAU, Serm . contra Catharos, 75, 104 . Elucidarium, 235, 310 . Enchiridion Symbolorum , 104 . EPIPHANE, Panarion , 77 , 238. ERMENGAUD DE BÉZIERS, Contra Haereticos, 89, 91 , 164. ÉTIENNE DE BOURBON, De septem donis , 81 , 120. EUCHER , Liber formularum , 269. EUSEBE , Hist . de l'Église X , 152 . Evangelia Apocrypha, 129. FESTUS (POMPEUS) , De verb . signif. , 220. FIRMICUS MATERNUS , Matheseos . , 186. FRÉDÉRIC II , Constitutiones, 81 , 12 , 13. GENNADE, De eccles. dogm ., 127, 310, 317, 13, 25 sq., 318. GEORGIUS, Disput. inter Cathol. et Paterinum. , 29, 91 . Glossa ordinaria, 322 .
362 LIBER CONTRA MANICHEOS Glossaria latina, 279, 283 . GRÉGOIRE LE GRAND, Epist. IX , 316. - - Epist. missoria, 179 . Hom. in Evang. II, 26, 104, 269, 333. Moralia, 171 , 179, 269. GRÉGOIRE IX , Epistolae, 80. GUILLAUME DE PUYLAURENS, Chro- nicon, 31-32, 42, 77, 119. HAYMON D'AUXERRE, Expos . in Арос. , 269. HILAIRE, Tract. sup. Psalmos , 313 . HIPPOLYTE (Ps. -OrigÈne ), Contra haeres., 238. HORACE, Epist. I, 203 . HUGUCCIO, Derivationes, Praef., 77, 270. HUGUES DE SAINT-VICTOR, Summa de Sacramentis, 101 , 311. Hymnarius Moissiacensis , 128. Ildefonse de TOLÈDE , De virginit. perp. S. Mariae, 261 . INNOCENT III , Epistolae, 32 , 36, 79 . Interrogatio Iohannis, 256. IRÉNÉE , Adv. haereses , 74, 75, 76, 110, 238, 2, 5 ; 309. ISIDORE DE SÉVILLE , De haeres. , 93 . - De natura rer., 122, 151 . Differentiae rerum , 171 . Etymologiae, 93 , 124-125 , 132 , 158, 206, 220, 226, 251 . --- Liber numerorum , 17 ] . Quaest. in Vet. Test., 171 . Sententiae, 133 , 318. JACQUES DE CAPELLIS, Disputa- tiones, 29, 91 , 256, 293 . JEAN DE GÊNES , Catholicon , 68 , 74 , 77, 87, 102, 125, 147, 180, 181, 184, 186, 206, 226, 231, 233, 251, 257, 279, 283, 297, 319, 334. JEAN DE LUGIO, Liber de duobus princip., 91 , 99 . JEAN SCOT ÉRIGÈNE , Hom. in Prolog. sec. Ioann. , 125 , 220, 234. JÉRÔME, Apol. adv ... Rufini, 310. ·Comment. in Eccles. , 321-322. Contra Ioann. Hieros. , 310, 313 , 316, 319. - - ―― - Epist. XVIII ad Damasum, 322 . · Dialog. contra Pelag. , 329. In Epist. ad Galatas, 73. Lib. quaest. hebr. in Gen. , 264 , 289, 315. Liber interpret. hebr . nom. , 289. PS- JÉRÔME, Epist. XXXVII , De orig. anim., 319. JOACHIM DE FLORE , Expos . in Арос., 120. JOSÈPHE (Fl. ) , De bello iudaico, 93, 152. LÉON LE GRAND , Epist. XXXV, 308. LUC DE TUY, De altera vita, 120. MARIUS VICTORINUS , In Epist. ad Galatas, 51 , 73 . Miracula Winnoci, 74. Moneta de CRÉMONE , Adv. catha- ros, 90, 99, 120, 237, 256. Nouveau Testament en provençal, 234, n. OROSE, Commonit . de errore Priscill. 333-334 Osbern de GLOUCESTER, Panormia, 66,67,68,11,14;69,18,26;74, 77, 102, 117, 125, 154, 172, 180, 184, 187, 206, 226, 6, 8 ; 257, 260, 335. PAPIAS, Vocabularium , 66, 67 , 68, 7, II; 71, 77, 102, 125, 142, 154, 172, 184, 187, 206, 225, 226, 6, 8; 231, 279, 283, 335. Passio S. Genesi, 116. PÉLAGE, Libellus fidei, 312. PHILASTRE , Liber de haeresibus, 238. PIERRE DE CASTELNAU , Bullaire, 78. PIERRE DES VAUX-DE-CERNAY , Hist. Albigensis , 67 , 78 , 80, 119, 120.
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX 363 PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel, 185, 245, 275. PIERRE LOMBARD , Sententiae, 101, 329. PIERRE MARTYR, Summa contra Patarenos, 81, 12, 13 ; 99. PLAUTE, Aulularia, 69 ; Epidicus, 257. PLINE L'ANCIEN , Naturalis historia, 334. PRÉVOSTIN, Summa contra hereti- cos, 29, 80, 91 . PRISCILLIEN, Epistola , 333. Psalterium juxta Hebraeos , rom., mozarab.; cfr Index onomastique . QUINTILLIEN, Institutio oratoria, 226 . PS .-RABAN-MAUR, Allegoriae in... S. S., 269. RÉMI D'AUXERRE , Comment. in Gen., 122. RICHARD DE SAINT-VICTOR, Alle- goriae in V. T., 71. Rituel cathare 240 ; cfr Cathares. SACCONI (RAYNIER ) , Summa de Catharis, 99, 120 , 139, 256. SALVO BURCI, Liber supra Stella, 81, 12, 13, 99. SÉNÈQUE, Lettres à Lucilius, 68. Sententiae Hermani , 132 . SERVIUS, In Vergilium. , ad Aenei- da, 226. Summa Sententiarum , 101 , 104, 307, 311, 313, 317, 13, 20; 319, 329. Symbolum 'Quicumque vult , 104. TACITE, Annales , 161 . TÉRENCE, Eunuchus, 102 . TERTULLIEN, Adversus Marcion, 46, 177-178 ; Adv. Praxean, 96, 97. Tractatus artis metrice , 231 . VACARIUS , Liber contra ... errores, 81. VIRGILE, Ciris, 241 . Vision d'Isaïe , 256-257 , 288 . ZIGABÈNE , Panoplia dogmatica , 66.
INDEX DES MOTS LATINS Sont relevés ici : 1) les mots et les expressions qui ont motivé des notes explicatives dont, en cas de répétitions de termes , l'italique indique le lieu . 2) le vocabulaire spécial de l'auteur susceptible de constituer un glos- saire (en caractère gras) . 3) divers thèmes traités par lui en allégories (en petites capitales) . 4) certaines définitions ou sujets intéressants, mais dont le relevé n'est pas exhaustif (en italique) . Avec les pages, on indique les lignes qui, en cas de notes, ont leur corres- pondance à l'Apparat3. Un trait (-) sépare les pages signalant l'Introduc- tion, de celles de l'édition. ablusio (abludo) 154, 5-6 ; 194, 26. accidia (= acedia) 172 , 15. affatus 50, n. 3 ; — 235, 15. Agareni ( = Saraceni) 137 , 17-18 ; - 152,1-2;165,9;237,I. ALIENUS 249, 27 250, 13. allegoricus (sensus) 178 , 5. alpha et w 89, 29. amminiculor 53 ; 226, 6. - II4, 24-25 ; anima iusti sedes est sapientie 269, 14-15 n.; cfr 275 , 14. animadversio debita 161 , 5 . antifrasis 33 ; 124, 23 ; 126, 8 ; 209, 25 ; 217, 24-25 ; 226, 8-9 ; 256, 6; 309, 5; 336, 17. apocalista 52 B, 61 ; - 70-71, 23;153,7. - apocalistica 61 ; — 151, 27. apocopatum 219, 27. aporiata 294 , 5. apostropho 51 ; - 72-73, 16 ; 106,5;226,8;256,7;272,11. apparitura (appareo) 130 , 21. arbitrium (liberum) 186, 8 ; 320, 6;324,28;330,1,4. asinaritis (asinaricius) 228 , 2 . archu (in ... Domini) 52 B ; 70-71, 20 ; 118, 4. auditor 254, 21 ; cfr lector. augmentor 61 ; 72 , 4. autencia 225, 26. boni homines (vel christiani) 80, 3 ; 105,5;176,n.;183,9;243,22. calamus 38; 72, 16; 99, 8; 122,5;168,22;182,17;219,21; 226,8;256,7;263,18;275,30; 288, 27 ; 336, 17. caritas , Karitas 49 ; - 216, 5; 218, 5-30; 219, 15 ; 221, 31, 33, 35;222, I, 14, 16; 223,2,5; 224, 16-17, 23-24, 26-28 ; 225, 3-4, 22; 259, 15; 297, 19 et passim. caro, cfr sanguis . cassacio 147 , 3 ; 272, 8. castrimargia 48 ; - 76-77, 9 ; 171 , I; 172, 15; 241, 22. cathari, Kathari 41 , 45 , 49 ; - 89, 2 et passim ; cfr Cathares.
INDEX DES MOTS LATINS 365 cathezizans (catechizo) 55 ; 68, 14. catholici 125, 19 ; 181, 11 ; 242, 10; c-christiani 92 , 6 ; katholice fidei professores 242 , 24 ; catholicam veritatem 242 , 26 ; litterati ca- tholici 243 , 17 ; viri katholici sapientes 279, 25 ; sancti katholici tractatores 286, 20 . CELUM 270, 22 ; 275 , 17-26 ; 288, 8, 23. cenodoxus 279, 24. christiani 292 , 19, 25-26 ; chromani- 152, 1 ; populus christianus 293 , 3 ; perversi christiani 253 , 23- 24. Cfr boni homines. cirogrillus 213 , 22 . coaxatio (coax) 181 , 13 ; 286 , 25. comitantiam (comitor) 130, 26. concupiscentia 121 , 22-122 , 2 ; 241 , 21-242 , 7 et passim ; cfr vicia. confusco (cum fusco) 297, 26. coniugium 239, 5-6 ; cfr nubere . consolamentum 80, n. 3 ; 234, n.; 238, n. 9; 267, 26, n. manuum impositio . contra, cfr in, per. corvus 70-71 , 2. Cfr creare et facere 103 , 8-9 ; 190, 1 ; 202, 18-20 ; 244, 7 ; 287, 4. creator et (vel) factor 99 , 16 ; 129, 21-22 . curia Patris 148, 16 ; 149, 7 ; 158, 10-11, 15 ; C-Dei 292, II. demerere 68-69, 16 ; 211, 19 ; 225, 2. depaupero 177 , 28 . Deus fecit presens seculum et futu- rum 99, 18 ; 148, 21-22 ; 150, I-2 ; 234, 17. didascali 76-77 , 2. DIES 178, 12-28 ; 179, 12-13. diligere (Deus dicitur) 187 , 6-27 . dispendium 226, 8 ; 286, 24. doctor, doctores 94, 16, 27 ; 95, 5 ; 113,9;312, 15;313,30;326, 29; sancti ΙΟΙ, 2; ener- -- impii gumini 113, 8 ; 188, 29 ; 115, 16 ; perversi 241, 15 ; pseudo 272 , 10. dominium et potestas 137, 19-20 ; 143,8; 211, 17-18, 27; 248, 20; 253, 7-8, 16-17 ; 260, 10. DOMUS 289, 18-290, 4. ecclesia alexandrina, antiocena , bizanzena 105 , 2. ------ - christi 140, 6 ; 142, 19, 28-29 ; 153, 13; 159, 4; 167,4-5; 184, 20;263,3,9;265,27;292,5. - gloriosa 155 , 22 . iherosolimitana 105, 2 . - katholica 94, 19. militans 123 , 19 ; 142 , 23-24 ; 143,2-3;146,10;155,15;156, 18; 170, 19; 185, 14; 263, 3; 288, 8. presens 156, 27 ; 157, 10. romana94,31;105,2;138,26; 139,4;181,8;237,8;239,10; episcopus romanus 118, 2 . triumphans 143, 3-4. ordines in ecclesia 259 , 14 ; cfr Iherusalem . enfiteri 56 ; epitomo 40 ; erratile 76, 2. es (aes) 93, 12. et 131, 26. 70-71, 1 ; 165, 12. 194, 10. ethrali 66, 11 . eulogium 184, 13 . examussim 66, 11 . FIDES 100, 20 sq. et n.; 101 , 2 sq.; 103, 10-104, 9 ; 104, 10-105, 6 ; 222, 3 ; fides et spes 100, 18 sq. Flamen (sanctus) 53 ; -74,4 ; 217, 19 ; 274, II. floccifacio (floccus, facere) 61 ; 257,8;301, 7. floccipendo (floccus, pendere) 61 ; 102,I;234,6;295,29. folociniis (follis, cinis) 61 ; — 301 , 7 . fungibardus (fungus, bardus) 78- 79, 23.
366 LIBER CONTRA MANICHEOS gannio 154, 20 ; 276, 23. gesticulosis (gesticulor) 82-83 , 20. Getulia 334, 23. glosulata 61 ; - -253, 12. Gog et Magog 78-79, 12-13 . HABITARE 96, 15-98 , 5 . hanelat , hanelavit 52 B ; - 107, II;208,8;280, 1. heresiotas 89, 5 ; 128, 16 ; 206, 24;259, 25; 271, 19; 287,28. hilum 219, 29 ; 220, I. historia, historicus, historice 150, 24;151,7,23;159,3;249,24; 257,11;258,2,15;263,18; 265,16;267,8;268,3,9;269, 6;289, 18;295, 30; 302, I; 303, 28-29 ; cfr sensus. homousion 68-69, 17. hostium52B;61; 166,26;260,18; hunc mundum (Act. -153,14,16; 331, 9. 17,24)91,7; 122, 16; 128, 24; -huius 128, 24; 200, II. -- idolum 45 ; 217, 25 ; 218, 4, 13, 18,23;219,1;221,17,19;223, 3, 4, 9; 224, 16-17, 25, 27; 225, 4 et passim ; cfr peccatum. Iherusalem 151 , 20-153, 25 ; 154, 23-157, 29 et passim. Iher. ecclesia Dei 94, 21-23. impingo 239, 16 . = in (= contra)288, 14,23,24;cfrper. inescatione (inesco, inescatus) 68 , II. in ipso vita erat (Ioh. 1, 3-4) 233, 24-235, 7 n.; cfr sine ipso. inseculum (Ps. 135, 1) 207, 2 ; 246, 28 sq. intricatio (intrico) 226, 6 . inveteresco 56 ; 281, I. Israel57etn.2; 288,28-289,2; 289, 11 sq.; 302 , 21-25 et passim ; domus Israel 290, 4-7, id — est iudaicus populus 267, 7 ; populus peculiaris, pedagogus in Christo 268, 4-7 ; Israel congregrabitur 307, 14 ; -proie- cit... inclitam Israel 302, 13-303, 18 ; cfr oves. Iudei127,13,18;137,17;152,I; 165,7; 182, 21; 242,26-243,4; 253,23;265,17;291,10-11; gens iudeorum est Israel 292 , 1 ; captivitas Iudeorum 248, 24- 249, 14 ; 249, 18-249, 23 ; 257, 13-15; 268, 10-269, 2 ; 291, 30 ; 301,19;302,I;303,5;304,29. iuncipendo 61 ; -260, 17 ; 290, 21. iusticia est reddere unicuique quod suumest132,11,12;189,14; 191, 17-18 ; 225, 10-11 ; 286, 16- 17 ; 299, 29-30 . Kachodemones 186, 19 ; 203, 5. Kachologos 49 ; -72-73, 7 ; 82, I; 274, 12; 286, 24. langor 46 ; - 177, 29. lector39; ·92, 16; 186,3; 195, 25;203,25;291,26;296,18; 301,3;322,3. lector vel auditor 39 ; IOI, I ; 127,22;192,30; 236,26;245, 23-24 ; 274, 17 ; 322, 3. legia 74, 7. lex nature et scripta 168 , 20 ; 292, 15 littera (iuxta litteram) 123 , 4 ; 150, 22-23;188,8;257,21;263,21; 267, 19; 282, 8, 12; 283, 5; 291,10;302,12;304,21;sensus litteralis 301, 20 ; - et passim. longitudo eternitatis 178 , 18. luna, cfr sol ; luna decrescit 151 , 13-14. machina mundi 113 , 28 ; 114, 2, 17-18 ; 117, 12 ; 118, 14-15, 21 ; 121,22;122,11;128,8,17,19; 133,24;134, 18,20; 146,9-10; 162, 7 etc. magistrator 124, 9 ; 128, 23 . manuum impositio 238 , 9 ; 267 , 26-27 ; cfr consolamentum.
INDEX DES MOTS LATINS 367 meditullium 187 , 4. medulla in penna 220, 2 . mena 204, 3 ; 280, II. microcosmus 122, 22. mimithemela (mimus, vuédn) 116, 2. misticus, mistice 95 , 14 ; 123 , 1 ; 149,21; 224, 7; 150, 24, 25; 151,1,7,23;159,3,22;206,15; 251,10,17;258,16;260, 15; 263,1,3,17;265,24;269,5; 270,23;271,28;278,11;279, 18 ; 288, 8, 24 ; cfr sensus. MUNDUS 122, 7, 10-125, 12 ; 126, 4-127, 3. Voir ' hunc mundum '. muscipulator 68-69, 18 . nasus (grandi naso) 327 , 22. naucipendo 61 ; 76-77, 10-11 ; 219, 18;225, 26;237,6-7;291, 22. nihil 217, 20 sq.; 219, 23-221, 15, 18 ; 222, 7-12, 14-15, 30, 32; 223, 8 sq. 21 ; 224, 10 et passim cap. XIII. venialia 133 , 6 ; mortalia 133, ---- 9; cfr idolum, vicia. pelliceo 56 ; - 147, 8 ; 302, 17. per ( contra) 130, 4-26 ; cfr per se;in. PERIRE 277, 4 sq. ; 280, 30-281, 10 ; 291 , 10-25. perisologici (perissologia) 61 ; - 226, 8. perse220,9;229,15. pestuosus 180, 23 ; 197, 1 ; 231, 7. plantacio Dei 283 , 1-284 , 21 . philosophi 96, 8 ; 111, 15 ; 123, 14 ; 233,3; 203, 3. philosophus Horace potestas voir dominium. preteritum pro futuro 282 , 4-16 ; 307, 23; cfr 281, 2-4 et passim. primipotens 194, 30. primus et novissimus 89, 9-10. princeps mundi 118, 9, 17 sq .; 124, 8-10 ; 128, 13-24 ; 259, 24 et passim . professor ... orthodoxe fidei 275 , 23-24 ; 326, 7. nubere 107, 24-29 ; cfr coniugium prothoplasmatus 52 B ; nupcias 239, 29 . odire (Deus dicitur) 188 , 30-189 , 12. omnia 213, II sq.; 214, 26 sq. et passim cap . XII . ossillata (oscillɔ ) 70-71 , 2 . OVES (domus Israël ) 290 , 8-291 , 8 ; id est de populo iudeorum 294, 3 . 8; Pagina (divina , sacra ) 122, 140,21;144, 10;172,12;178, 13;260,15,19;281,2;289,21; 305, 2. patrare 283 , 20. peccatum, peccata III, 23-25 ; 129,30;132,3,17;133,20-22; 140,26; 141,II; 144,20,25; 172, 12; 189, 3; 190, 10, 30- 191,2;191,3-5;203,14;212, 11,17,18,30;213,4;217,25; 219,1,15;224,26,27;225,5; 258, 23 ; 327, 10 ; peccata 12;281,6. ― 66-67, prothoplaustus 43 ; 44, n. I ; 52, B; 66-67, 12; 211, 17; - 270, 9. puncto 233, 23. qu48; 49, I. que (conj.) 58 et n. 8. que (pron.) 60 et n. 8. quia58etn.7,8. qui non comovebitur 245 , 29-246, 10. quod58etn.7. -- ratio199,5;202,18;213,1;221, 7;232,26;268,1;321,7; humana ratio 122 , 21 ; humanam animam rationalem 127 , 6-7 ; rationabilis 125, 20 ; 126 , 2 ; ratione mentali 233 , 7 ; nis instinctu 233 , 5 ; via 218, n.; 219, 21. recidivati 70, 8. ratio- rationis
368 LIBER CONTRA MANICHEOS REDDERE 299, 14, 19 ; 300, 8 305, 7-22. regnum Dei 138, 26-27 ; 142 , 22- 28 ; 146, 8-27. regnum diaboli 144, 11-26. remotio (= resurrectio) 128, 5 ; 139, 15-16 ; 140, 22-23 ; 148, 24- 25; 195, 8-9; 281, 27-28; 296, 21-22. rex (Deus) 114 , 10 sq. runcinos (runchinus) 120, 3 . SANGUIS (caro et) 140, 25-141 , 27. sapientia (Patris, Dei) 68 , 20 ; 95, 3; 110, 28-111, 20 ; 112, 19-26 ; 121, 21-26; 126, 21; 129, 29; 131 , 2 ; 156, 23-24, 32 sq.; 174, 25;228,3;297,6,13;304,31; 305,I;306,24; 316, 16;325, I,n.2;328,2etpassim. scindula 206, 17. SECULUM 114, 1-16 ; cfr Deus fecit presens seculum ... sed(=set) 50;61. SEDERE (sedes Dei ) 269, 7-15 ; 275, 9-15. sensus allegoricus 178, 5 ; - - - catharorum 260, 15 ; 275, 26 ; Icatholicus 191 , 19 ; historicus, cfr historia ; litteralis, cfr littera ; mecanicus, 263, 21 ; misticus, cfr misticus ; tropologicus 178, 5. scriptitare 117 , 17 . silemsis 251, 25. - sine ipso (Ioh. 1, 3) 219, 6-14 ; 220, 4-16; 233, 16; in ipso (Ioh. 1, 4) 233, 24. SOL (et luna) 149, 35 sq.; 150, 5 sq.; 150, 24-151 , 19 ; 206, 9-10, 14- Sol iusticie 16n.;207,5,9sq. 207, 14-24. sophia Patris 82, 15 ; 117, 19 ; 274, 8. stigialis 241 , 15 . stropha 68, 7. stultizare 61 ; — 319, 21. TABERNACULUM 198 , 28-200 , 15 ; 200, 23-201 , 16. tegnosus 51 ; — 66-67 , 12 ; 230, 12-13. TERRA (viventium) 251 , 10-11 ; 258, 16-19 ; 260, 15-16 ; 261 , 8- 263, 19 ; 265, 24-266, 8 et passim cap. XV, XVI. theologi, theologia 82 , 21 ; 96, 7: 213,11;260,3;271,21. trachonosus (tracones) 87 , 8. TRANSIRE 195 , 12-24 ; 203, 7 sq. 280, 5-9, 12-28. trapezeta 45 ; · 335, 3. tropologia 94, 30. tropologicus (sensus) 178 , 5. VANITAS, 184, 27-185 , 20. Vehemoth 47. ventilabrum 142, 25 ; 146, 21 . venustata 70, 25. verbo... et exemplo 78-79, 9 ; 184, 18. Veritas 118, 8; 124, I; 126, 6; 127,9;128,28;145,15;149,33; 155,24; 156, 32; 166, 28, 30; 169,2;202,30;207,5;216,5; 229,4;243,14;253,5;262,27; 263,12;283,23;296,5;299,27; 306, 16 ; 330 , 18 et passim. veteresco 56 ; ·154, 9 ; 273, 19 ; 281, 5, 7. vicia 76, 9-10 ; 123, 24 ; 129, 20- 21,30;131,30; 132,2;144, 15, 20, 25 ; 170, 27-171, 1 ; 172, 12 sq.; 188, 25, 26 ; 189, 3 sq.; 190,3,6,10,13;193,1,3;212, 17, 30; 258, 26-27; 327, 10 et passim ; cfr peccata . VIVENTES 260, 19-261 , 7. Yperaspistem 32 ; -82-83, 27. zamia 61 ; 68-69, 26. Zelus 72, 17-74, 4. zima , zimantes 61 ; 244, 4; 274, 30. --231, 7; Zizianati (Zizania) 171 , 18 , 23.
INDEX ONOMASTIQUE L'Index, qui exclut les noms d'auteurs, englobe l'Introduction . Pour le texte édité, il se limite aux noms scriptuaires offrant quelque intérêt ; il comprend les noms propres commentés et ceux mentionnés dans les notes. Adam protoplaste 211 , 17 n.; 270, 9-10;281,6;296,2,4;323,6; - sa postérité 264, 3-265, 10 ; corps d'A. 311, 3, 6, 9, 21 ; 316, 25 ; 317, 4; âme d'A. 311, 29, 32 ; 316, 21 ; faute d'A. 328, 8. Alain de Lille 29, 48. Albert le Grand 122, n. 22. Albi77,n.13;210,31n.;217,23; 236, 14. Albigeois 145 , n . Alès 119, n. 15. Alexandre de Villedieu 62 . Anathoth, berceau de Jérémie 302, 6. Ancien Testament, 75 , n. 141. Angleterre 67, n. 11 . Aniciensis (codex, Le Puy) 157, n. 9. Anne, pontife des Juifs 95, 16. Anselme d'Alexandrie 81 , n . 12a . Apocalypse de saint Jean 27, 28, 29. Apulée 194, n. 30. Aquitaine 119, n. 15 ; 210, n. 31 ; 211, n. Aragon 32, 35, 36, 42, 46 ; 119, n. 15. Arfaxath fils de Sem , petit-fils de Noé 264, 9, 15 ; sa postérité 265, 30-34 271 , 20 sq. Arfaxat, Arphaxat, mage 74-75 , 14n.4;169,12;237,22n. Arius 34; 76, I n.; 151, 16. Asie 138, n. 31. Assur fils de Sem, petit-fils de Noé, fondateur de Ninive 264, II- 13n.;265,2,29;271,24,28-29; 272, 3-4 ; et non ' fondateur de la terre' 271, 11 sq. n. Assyriens 264, 13 ; 291 , 30. Audax 49. Augustin 233, n. 24; 234 n. 9; 262 n. 14. Babylone, Babylonie 248 , 25 ; 249, 13,19,22;250,14,18;257,15; 266, 18;268, 15, 28; 291, 30. Barcelone (comté de ) 41-42 ; 115, n. 15. Bartholomé de Carcassonne 36. Bède 186, n. 19. Benjamin (tribu de ) 302 , n. 6. Berger (Samuel ) 42 . Bernard de Simorre, évêque cathare de Carcassonne 78, I n. Béziers 119 , n. 15. Bible de Carcassonne 246 n. 28. de la Mazarine 247, n., cfr de la Cava, cfr Cava. Bibliothèque du Roi 28 . Blanche de Castille 119 , n. 15 . Bled-ul-Djerrid 334, n. 23. Bogomiles 66, n. 10 ; 144, n. 29. Bohème 91, n. 7. Bologne 81, n. 12. Bourges 210, n. 31 . Bulgarie 256, n. 12.
370 LIBER CONTRA MANICHEOS Bulgares (hérétiques) 139, I n.; 175 I; 211, I. Cananéenne 293 , 24 n. Cathares89,2; 100,n.21;105,21; - 106, 2 et passim : factiosi kathari 308, 25 ; 319, 17 ; cathari gothi 205 , 17 ; cionite 115, 21 ; ― - mar- moderni 169, 12;217,22; 237, 5;239, 3; 24;297,26;306, perversus intellec- 263, 18 ; 286, 5;308,26; tus 221 , 18. · Divitias (richesse des) 109, 20-21 et n .; 120, 2-121 , 2 et n. Rituel roman et latin 80,n.3;234,n.;238,n.9;240, n. 1 ; 267, n. 26. Voir : consola- mentum, manuum impositio, sen- sus catharorum. - Carcassès 35. Carcassonne 78, n. 1 ; 119 n. 15 ; 119,n.15;210,31n.;217,23; 236, 13 ; 256, n. 12. Voir Bible de C. Catalogne 46, 54, 59. Cava, Bible de (Cavensis ) 42 et n.3;44,45, 47, 49, 54, 56; 94,n.3;134,n.27;153,n.14; 164,n.1;165,n.22;173,n.7; Chaldée, chaldéens 249 , 22 ; 250, 14,18;268,16;272,1,4;305,5. Cérinthe 74-75 , 14 n1 .; 237, 16. Cicéron 46. Clémentine (vulgate) 182 , n . 8. Concorrezzo (Italie) 256, n. 12 . Conrad de Porto, cardinal , légat en Languedoc 36 ; - 79, n. I. Constantin 152 , n . I. Constantinople 139, n.; 152 , n. 1 . Corbeiensis (codex ) 196 , n. 13 . Corbeil, traité de ( 1258) 119, n. 15. Corneille, centurion 294 , 14-24. Croisades 152 , n. I. Cyprien 133 , n . 16. Cyrille 318, 2 ; 321, n. 23. Cyrus, roi des Perses 257, 19 ; 269, 1 . David 276, 27 n.; 277, 1, 8 ; 300, 13-21. Dečani (synodique de, c. 1221 ) 139, n. Dèce 112, 16 n. Delmas (P. ) 28. Diègue, évêque d'Osma 31. Dioclétien 112, 16 n. Dominique Guzman 31 . Domitien 112, 15 n.; 153, 11 n. Donat 34; -76, I n3.; 151, 16. Donatistes 238, 6. Dragouvite (église hérétique ) 139, I n.; 211, 2. Durand de Huesca, Prieur des Pauvres Catholiques 27, n. I ; 32etn.5;33,34,35,36etn.6; 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49, 5o, 52, 56, 57, 58, 59, 61, 63 et n.I; 66,n.10etpassimdans les notes . Ebion, Ebionites 74, 14 n2.; 87, Io n. Ébrard de Béthune n. 122. 44; - Égypte 249, 19, 22 ; 250, 18. Elne, pays d' 35, 41. Ephèse 170, n. 12. . 8 1 , Espagne 40, 50, 56 ; marche d' 42; 119, n. 15. de Bourbon 8 1 , n. Étienne 122. Étienne de Fossanova, cardinal- prêtre des Douze Apôtres 32, 36,37etn.4; 84n.2. Ézéchiel 79, n. 12. Fatimides d'Égypte 152 , n. Faure (fonds) 29. Félix (César) 242, 29. Foucquet (Nicolas) 29 . I. France 335, 7; royaume de couronne de 119, n. 15 ; 35; -mérovingienne et carolin- gienne 210, n. 31 . François d'Assise 32, n. 5 . Frédéric II 152, n. 1. Gaucelm, évêque cathare de Tou- louse 78, I n.
INDEX ONOMASTIQUE 371 Gelboe, monts de 31 , n. I. Gennade 127, n. 7; 317, n. 25; 318, n. 9. Georgius (Ps.-Fr. Gregorius ) 29. Gétulie (Afrique) 334, 23 n. Gigas, bible de Bohème, XIIIe s. 91, n. 7. Gnose 110, n. 28 ; 233, n. 24. Gothie35;91 n.7; 119, 15n.; 205, 17 n.; 210, n. 31. Grecs 220, 16 et n. (Évangiles grecs ibid.) ; 230, 17. Grecs hérétiques 138 , 31 n.; manichéens 211 , I. Grégoire le Grand 317, n. I. Guala Bicchieri, cardinal-diacre de Sainte-Marie en portique 32, 36 etn.7,37etn.4; 84,n.2. Guillaume de Conches 44. Guillaume de Puylaurens 31 . Hébreux , issus d'Arfaxath fils de Sem 265, 31 sq.; 278, 31-35 et passim ; - captifs 249, 23 , cfr Iudei . ― Hérode, tétrarque 252, 2. Honoré (Vie de saint) 45 . Honorius III 37. Hubertianus (codex) 157, n. 9. Huguccio de Pise 43 , 62 . Hyménée 76, 1 n . Inquisition (Registres d ') 121 , n . Interrogatio Iohannis 256, n. 12. Isaïe 46; -276, 29n.; 277, 8-9; 282, n. 4. Ishtar, Vénus assyrienne 264, n. 15. Isidore de Séville 49, 50 (bis), 56 , 57, 58. Israël 57 ; cfr index latin . Italie 256, n. 12. Jacques de Capellis 29 . Jaffa (traité de, 1229 ) 152 n. I. Jean Colonna , cardinal-prêtre de Sainte-Praxède 32, 37 et n. 4, 6; 84n.2. Jean de Gênes 62 . Jean de Ronco 81 , n. 13. Jean l'Évangéliste 73 , n. 141 ; 153, 9-25etn.11;158,n. ;282,n.4. Évangile de, 267, n. 26. Jérémie 266, n. 23 ; 276, 30 n.; 277, 10 ; 302, 5-6 n. Jérusalem 36 ; 152, n. 12, 3; 153, 15 n.; 302, n. 6 et passim. Voir Iherusalem. Joachim de Flore 120, n. 3. Joseph, père nourricier du Christ 94, 15. Jude, apôtre 75 , n. 142. Juifs ' modernes' (contemporains de l'auteur) 165, 7 n. 233, n. 24. Languedoc 32 ; Bas-Languedoc 35 ; 205, n. 17. 119, n. 15; La Grasse (abbaye) 28 , n . 4. Latran, concile de (1215) 119, n. 15 ; 161, n. 5. Le Tellier (Charles-Maurice) , arche- vêque de Reims 28, 29. Liber Antiheresis 32 , 33 , 34-35 , 2;----et 40,57,n.3;63,n. passim . Cfr Auteurs : Durand de Huesca . Liber contra Manicheos 27, 29, 30, 31, 33, 35, 38, 39, 40, 41, 42 et n.3;45,47,48,49,50,51,53, 56,57,n.3;59,61,63,n.2et passim . Lodève 119, n. 15. Léon Brancaleone, cardinal-prêtre de Sainte -Croix en Jérusalem (†c.1230)30,32,36etn.7,37; 82, 27. Licinius 152, n . I. Livre de Vie 332, n. 5, 14. Logos 234, n. 9 . Lombers, concile de (1165) 80, n. 3. Louis VIII 119, n. 15. Louis XIV 28. Louis - Philippe 28 . Luc 75, n. 141. Lucifer (de Cagliari) 318, 2 .
372 LIBER CONTRA MANICHEOS Macédoine bulgare 139, n. Manès, Mani 34 ; — 76, I n2. Voir Manichéens . - - Manichéens 34 ; 80, 12 n. et passim . qui Bulgarenses di- cuntur 174, 27-175 , 1 ; — apostati manichei 237, 11-12 ; moderni manichei147,4;239,18;260,5; 274, 26 ; id est moderni Ka- thari 217, 22. Voir Manès. Marcion 34; 75, 14 n.; 219, 7; 237, 16. Marcionites 98, 15 ; 106, 4 et n. 7 ; 115,21; 137, 9; 154,20; 170, 16; 181, 5; 186, 16; 196,29; 208,2;218,9;244,4;256,8; 274, 30 ; 292, 17 ; modernes marcionites 239, 11 ; 303, 2. Marius Victorinus 51 et n. 2 ; 73, n. 16. Matthieu 75, n. 142 . Maximien 112 , 16. Maximus Victorinus 49. Mazarine (Bible de la, 1231 , NM) 247 n. 91. Voir Bible. 'Mémorial de Dieu ' 332, n. 5. Milan, édit de (313) 152, n. I. Mohrmann (Ch . ) 57 . Moïse74-75,n.142,4;80,n.12; 230, 16 n.; 277, 5-7 n. Monacensis (codex) 134, n. 27 ; 173, n. 7. Montchal (Ch . de) archevêque de Toulouse, † 1651 29. Montfaucon (B. de) 29 . Montfort (de) 35 ; Simon 119, n. 15 ; Amaury ibid. Montpellier 119, n. 15 . Moreau (fonds) 29. Nabuchodonosor, roi de Babylone 248,24;249,8;257,15;268, 14; 284, 7; 297, 12; 301, 10; 302,2;303,5;304,29. Narbonnaise première 119, n. 15 ; 210, n. 31. Narbonne 119, n. 15 ; 210, n. 31 ; 211, n. Nazaire, évêque cathare de Con- correzzo 256, n . 12 . Néchao Ier, roi d'Égypte (VIIe s . a. J.-C. ) 265, 8. Nemrod 264, 16, n. 12. Néron 112, 15 n. Nicée, concile de (325) 76 , n. I. Nicolaïtes 34 : 80, 12 n.; 237, 18. Voir Nicolas . Nicolas 76, I n3. Nicolas Clément 28. Nicolas de Clermont, cardinal- évêque de Tusculum 32, 36, 37 etn.4; 84,n.2. Nicolas - de Romanis, cardinal- évêque de Tusculum 36 et n. 8. Nîmes 119, n. 15. Nina, déesse chaldéenne 264, n. 15 . Ninive 264, 12 n. , 15 n. Noé, ses fils, sa descendance 264, 4-265, 10. Origène 318, 1 . Omar (Khalife) 152, n. 1. Orléans 91 , n. 7. Opus latinum... contra haereticos 29. Osbern de Gloucester 44, 62. Palestine 152, n. 12 ; 250, 15. Pamiers 31. Papias 44, 62. Paris, manuscrit de (BN. lat. 689) 27-29, 31 et passim. Paris, traité de (1229) 35 ; - 119, n. 15. Passagiens 34 ; 80, 12 n. Patmos 153 , n. 11. Paul 75, n. 141 ; 242, 27 sq. Pauliciens 144, n. 29. Pauvres Catholiques 30, 32, 33 ; 332, n. 14. Pauvres de Lyon 81, n. 13. Pauvres Lombards 34 ; _______ 81, n. 13 ; Voir Roncarii . Pélage Galvani, cardinal-évêque d'Albano32,36etn.7;37et n.4; 84,n.2. Perpignan, manuscrit de (BN. lat.
INDEX ONOMASTIQUE 373 321)42,45,47,49etn.4;50, 54etn.6;56; n. 20; 164, n. 1. <Petrus Martini 28 . 91,n.7;132 Pharisiens 93, n. 22. Philippopolis (Thrace) 139, n. Pierre Damien 321 , n. 23. Pierre des Vaux-de-Cernay 44 . Pierre Lombard 330, n. 17 . Pilate (Ponce) 129, 2, 7 ; 232, 3. Prague, manuscrit de (Chapitre métropolitain 527) 29-30, 31 , 37, 40, n. 3 et passim. Prévostin 29. Priscien 251, n. 25 . Priscillien 56 . Priscillianistes 333 , 29-330, I. Protée 208, 15. Psautier hébraïque 185, n. 7 ; 309, n. 11-13. Psautier mozarabe 246, n. 28 . Psautier romain 185 , n. 7 ; 207, n. 2; 213,n.25;224,n.25;246,28n.; 248, n. 29. Pyrénées 59. Pythagore (Pictagore) 238 , 2 n. Raimond VII, comte de Toulouse 119, n. 15. Razès 119, n. 15. Romains39etn.1; 112, 16 et n. Rome37;- - empereurs 129, 10 ; 152, n. 12. Bibliothèques de 35 ; 91 , 5. Empire de 43 , 44 , 50. République de 44, 51. Saint-Michel de Tournai (abbaye) . 28, n. 4. Saint-Sépulcre 152, n. 1. Saladin 152, n. 1. Salmanasar, roi d'Assyrie (surnom- mé Assur) 257, 13-14 ; 268 , 10-11 ; 284, 6; 297, II. Salvo Burci 202 , n. 18. Sangallensis (codex) 331 , n. 12. Sarrasins 137, n. 17 ; 165, n. 7. Satan 34; 66, n. 10 et passim. Satanaël, Sathahel 66, 10 n. Secundinus 41 , n. 1 ; 316, 19 n. Septante 83, n. 27 ; 269, n. 14; 314, n. 24. Septimanie 119, n . 15 . Sherborne (Angleterre) 67 , n. II . Sicard Cellerier, évêque cathare d'Albi 76-77, 13, n. Simon, apôtre 75, n. 142. Sion 304, 22-23 , 26. Spéronistes 34 ; Styx 241, n. 15. Sylla 55 . Tartare 87, 4 n. Tatien 238, 5 n. Tertullien 46 . 80-81, 12 n. Théodulfe , évêque d'Orléans 91 , n. 7 ; tradition théodulfienne ibid. , in fine. Theodulfianus (codex) III , n . 19 ; 132,n.20;193,n.23;196,n.13. Thomas d'Aquin 122, n. 22. Thrace 139, n. i Tibère (César) 129, 2, 10. Roncarii ou Pauvres Lombards 34 ; Titus 152 , n . 1 . 80-81 , 13 n. Roussillon 41, 50 ; - 119, n. 15. Rufin 186, n. 19 ; 310, n.; 316, II. Sacconi (Raynier) 120, n. 3. Saducéens 93, 22 et n.; 107, 19 ; 183, 5 ; 228, 4 ; 238, 10-II. Saint-Félix de Caraman (concile hérétique de 1167 , 1172 ) 138 , n. 31. Toletanus (codex) 94, n. 3 ; 164, n.I;165,n.22;252,n.19;286, n. IO. Toulouse 29;―― 78, n. I; 119, n. 15; 210, 31 n.; 211, n.; 217, 23 ; 236, 14. Trajan 153, n. II. Turcs Seldjûqides 152 , n. I. Tyr, prince de 223 , 32-224 , 10. |Valdès31,3234; -81,n.13.
374 LIBER CONTRA MANICHEOS Vallicellanus (codex) 134, n . 27 ; 173, n. 7. Vérone, décret de (1184) 161, n. 5. Victorinus, voir Marius V.; Maxi- mus V. Vicia annexa (figures grammaticales défectueuses) 226 n. 8 ; 251 , n. 25. Vienne (ms. 1137 de) 256 n. 12. Vigoureux de Bachona, diacre ca- thared'Agen36; -79,In. Vision d'Isaïe 256, 12 n. ; 257, n.; 288, 1-5. - Vulgate 57, 63 ; 170, n. 24 ; 173,n.1;264,n.12;331,n. 17. Zarohen, Zerohen, mage 74-75, 14, n';169,12;237,22n. 2, Correctoires (codex de la famille Oméga)63,n.1;66,n.7;169, n.6;173,n.10;177,n.20;193, n.23;213,n.2;247,n.9;258, n.29;259,n.1;271,n.24.
TABLE DES MATIÈRES PRÉFACE SIGLES ET ABBREVIATIONS BIBLIOGRAPHIE I. Sources manuscrites . II . Sources imprimées . 7 9 II III. Ouvrages cités INTRODUCTION CHAPITRE I. ASPECT LITTÉRAIRE Examen des témoins L'auteur 18 4 27 31 L'œuvre 33 La date 35 CHAPITRE II . CONSIDÉRATIONS LINGUISTIQUES 39 Caractères généraux 39 Phonétique : I. vocalisme 43 2. consonantisme 46 Morphologie et Syntaxe 5 6 Méthode et présentation de l'édition Planches 59 64-65 SOMME ANTI -CATHARE Liber contra Manicheos . Prologus Capitula Libri primi 8 8 8 6 66 86 CAPITULUM I. De initio tractatus Manicheorum in quo pravitatem suam contegunt manifeste 87
376 LIBER CONTRA MANICHEOS I I . De initio retectionis et intellectu eorum 9 8 III . De duobus seculis 106 IV. De duobus mundis 115 V. De duobus regnis ... 135 VI. De celo novo et terra ... 147 VII. De propriis in que venit Verbum Patris 160 VIII. IX. De diebus bonis et malis -- De sacione agri, id est de zizania et tritico 164 .... 174 X. De bonis et malis operibus XI. De duplici creatione XII. De hoc nomine 'Omni' XIII. De hoc nomine ' Nichil' 180 196 207 216 XIV . De bona creatione - XV. De terra nova XVI . De eodem - XVII . De celis novis - 226 244 254 272 XVIII. De ovibus domus Israel 286 XIX . De hoc verbo ' Reddere' 297 XX . De creatione vel de origine animarum XXI . De predestinatione 306 319 INDEX SCRIPTURAIRE INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX INDEX DES MOTS LATINS 337 360 364 INDEX ONOMASTIQUE 369 TABLE DES MATIÈRES 375 IMPRIMERIE DES ÉDITIONS J. DUCULOT, S. A. , GEMBLOUX (Imprimé en Belgique).
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE Rue Juste Lipse , 18 , LOUVAIN (BELGIQUE) VOLUMES PARUS : I et 2. Saint Jérôme , sa vie et son œuvre. Première partie, deux volumes, par Ferdinand Cavallera, professeur à l'Institut Catholique de Toulouse. 3. Pour l'Histoire du mot « Sacramentum » : I. Les Anté- nicéens , étude lexicographique par Émile DE BACKER, Jean Pou- KENS, S. J., Fernand LEBACQZ , S. J. et Joseph de Ghellinck, S. J. 4. Paul de Samosate , étude historique par Gustave BARDY. 5. La Somme des Sentences , œuvre de Hugues de Mortagne vers 1155 , par Marcel CHOSSAT, S. J., avec préface et introduc- tion par Joseph DE GHELLINCK , S. J. 6. La Réforme Grégorienne : I. La formation des idées gré- goriennes , par Augustin FLICHE, professeur à l'Université de Montpellier. 7. Richard de Middleton , sa vie , ses œuvres , sa doctrine, par Edgard HOCEDEZ, professeur au Collège Théologique S. J. de Lou- vain et à l'Université Grégorienne de Rome. 8. Le problème de l'Église et de l'État au temps de Philippe le Bel , étude de théologie positive par Jean RIVIÈRE , professeur à l'Université de Strasbourg. 9. La Réforme Grégorienne : II . Grégoire VII , par Augustin FLICHE . 10. La controverse sur le péché originel au début du XIVe siècle . textes inédits publiés par Raymond M. MARTIN , O. P. , professeur au Collège Théologique O. P. de Louvain. II. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle) : I. Les Manuscrits , par Michel ANDRIEU, professeur à la Faculté de théologie catholique de l'Université de Strasbourg. 12. Les Disputationes de Simon de Tournai , texte inédit publié par Joseph WARICHEZ, archiviste de l'évêché de Tournai. 13. Œuvres de Robert de Melun : I. Questiones de divina pagi- na , texte inédit publié par Raymond M. MARTIN, O. P. 14. Écrits théologiques de l'école d'Abélard , textes inédits publiés par Arthur LANDGRAF, professeur de théologie à Bamberg . 15. Plotin et l'Occident , par P. HENRY, S. J. 16. La Réforme Grégorienne : III. L'opposition antigrégorienne , par Augustin FLICHE .
17. Maître Simon et son groupe , De Sacramentis , textes inédits publiés par H. WEISWEILER, S. J., p ofesseur au Collège théolo- gique de Valkenburg (Hollande) . Appendice : Pierre le Mangeur , De Sacramentis , texte inédit publié par R. M. MARTIN , O. P. 18. Œuvres de Robert de Melun : II. Questiones [theologice] de Epistolis Pauli , texte inédit publié par Raymond M. MARTIN, O. P. 19. Le symbole du XIe concile de Tolède . Ses sources , sa date , sa valeur , par J. MADOZ. 20. Œuvres grammaticales et théologiques de Godescalc d'Or- bais , par C. LAMBOT, O. S. B. 21. Œuvres de Robert de Melun : III . Sententie , vol. I, texte inédit, publié par Raymond M. MARTIN, O. P. 22. Caritas , Étude sur le vocabulaire latin de la charité chré- tienne , du IIe au Ve siècle , par H. PÉTRÉ. 23. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle) : II. Les Textes (Ordines I-XIII ) , par Michel ANDRIEU. 24. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle) : III. Les Textes (Ordines XIV-XXXIV), par Michel Andrieu . 25. Œuvres de Robert de Melun : III . Sententie , vol . II, texte inédit publié par Raymond M. MARTIN , O. P. († ) et Rob.- M GALLET, O. P. 26. Eusèbe d'Émèse , Discours conservés en latin : I. La col- lection de Troyes (Discours I à XVII ) , par Éloi M. BUYTAERT, O. F. M. , professeur au Franciscan Institute à S. Bonaventure, N. Y. 27. Eusèbe d'Émèse , Discours conservés en latin : II . La collec- tion de Sirmond (Discours XVIII à XXIX) , par E. M. BUYTAERT, O.F.M. 28. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle ) : IV . Les Textes (Ordines XXXV- XLIX), par Michel ANDRIEU 29. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIII - Xe siècle ) : V. Les Textes (Ordo L) , par Michel ANDRIEU (†) . 30. Grégoire Palamas , Défense des saints hésychastes . Intro duction , texte critique, traduction et notes. I (Triades I, 1-3 et II, 1-2 ) , par Jean MEYENDORFF, chargé de cours à l'Institut de théologie orthodoxe Saint-Serge, Paris . 31. Grégoire Palamas , Défense des saints hésychastes . Intro- duction, texte critique, traduction et notes. II ( Triades II , 3 et III, 1-3), par Jean MEYENDORFF . IMPRIMERIE DES ÉDITIONS J. DUCULOT, S. A. , GEMBLOUX (Imprimé en Belgique) .
UNIVERSITY OF MICHIGAN 3 9015 07837 2847