Автор: Huesca D.
Теги: theologie christianisme moyen âge medieval religions hérésie catharisme manichéisme dualisme église hérétique croisade réforme
Год: 1964
This is a reproduction of a library book that was digitized
by Google as part of an ongoing effort to preserve the
information in books and make it universally accessible.
https://books.google.com
T
H
E
D
R
S
I
T
Y
LIBRARIES
O
F
M
E
UNIVERSITÉ CATHOLIQUE
BR
45
4894
2.32
ET COLLÈGES THÉOLOGIQUES O. P. ET S. J. DE LOUVAIN
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE
ÉTUDES ET DOCUMENTS
FASCICULE 32
UNE SOMME ANTI - CATHARE
LE
LIBER CONTRA MANICHEOS
DE
DURAND DE HUESCA
TEXTE INÉDIT PUBLIÉ ET ANNOTÉ
PAR
CHRISTINE THOUZELLIER
LOUVAIN
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE
ADMINISTRATION
18, RUE JUSTE LIPSE
1964
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE
ÉTUDES ET DOCUMENTS
POUR SERVIR A L'HISTOIRE DES DOCTRINES CHRÉTIENNES DEPUIS LA FIN
de l'age apostolique jusqu'a la clôtuRE DU CONCILE DE TRENTE
DIRECTION :
J. GEENEN , O. P., Professeur au Pontificium Athenaeum
Angelicum .
A. VAN ROEY, Professeur à l'Université Catholique .
ADMINISTRATION :
A. H. THOMAS, O. P. , rue Juste Lipse, 18, Louvain .
LE SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE comprend un
triple genre de travaux qui paraissent en série unique :
1o Les Études travaux d'ordre critique, historique , littéraire
ou doctrinal, sur les écrivains , les œuvres ou les idées de la
période indiquée.
2o Les Textes publication de textes inédits , originaux ou
versions anciennes, et réédition critique de ceux pour lesquels
pareil besoin se fait sentir, soit dans la période patristique , soit
dans la période médiévale .
3o Les Documents ou Instruments de travail : travaux
d'approche, nécessaires ou utiles à qui veut préparer l'édi-
tion d'un ouvrage, pénétrer son contenu , ou apprécier l'étendue et
les raisons de son influence et de sa diffusion .
La souscription à tous les fascicules à paraître, prise au Bu-
reau de l'Administration (Louvain, rue Juste Lipse, 18 ; C. C. P.
5657.22 , Univ. Cath . de Louvain, Cpte Spicilegium Sacr. Lova-
niense) , donne droit à une remise de 20 % sur les prix . Les fasci-
cules sont payables après réception.
UNE SOMME ANTI- CATHARE
LE LIBER CONTRA MANICHEOS
DE DURAND DE HUESCA
87 5478 XL4
12/94 02-013-01 262411
Tous droits de reproduction , d'adaptation
et de traduction réservés pour tous les pays .
UNIVERSITÉ CATHOLIQUE
ET COLLÈGES THÉOLOGIQUES o. p. Et s. J. de Louvain
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE
ÉTUDES ET DOCUMENTS
FASCICULE 32
UNE SOMME ANTI- CATHARE
LE
LIBER CONTRA MANICHEOS
DE
DURAND DE HUESCA
TEXTE INÉDIT PUBLIÉ ET ANNOTÉ
PAR
CHRISTINE THOUZELLIER
Agrégée de l'Université
Chargée de recherches au C.N.R.S.
LOUVAIN
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE
ADMINISTRATION
18 , RUE JUSTE LIPSE
1964
BR
45
·1894
710.32
}
633748-474
PRÉFACE
La publication du Traité cathare, extrait du Liber contra Ma-
nicheos, laissait prévoir l'édition intégrale de la compilation com-
posée par Durand de Huesca.
La documentation hérésiologique limitée aux textes conciliaires,
pontificaux, aux traités des théologiens , se voit enrichie d'une
Somme composée par un ancien vaudois passé à l'orthodoxie et
qui a déjà milité contre les cathares aux côtés de Valdès. Aussi,
y retrouvera-t-on bien des thèmes jadis soutenus avec une simplicité
dépourvue des rigueurs communes aux disciplines théologiques ,
parfois encombrée de raisonnements filandreux et desservie par
une langue quelque peu abrupte. Si la rareté des sources cathares
explique l'intérêt apporté en premier à l'opuscule hérétique , l'ori-
ginalité de la réfutation suscite tout autant la curiosité de l'historien,
attiré par un document qui transmet une relation authentique des
controverses albigeoises . Ceci n'a pas échappé à Fr. Stegmüller
qui a publié, dans les Mélanges offerts à Étienne Gilson (Paris,
1959, p . 563-611) , les cinq premiers chapitres du Liber d'après
le seul ms. B. N. lat . 689 , mais sans édition critique.
Présentée en Sorbonne comme Doctorat de Troisième cycle, l'édi-
tion du Liber contra Manicheos a obtenu l'équivalence de Thèse
complémentaire pour le doctorat ès lettres . Depuis lors , nous l'avons
développée et enrichie de nombreuses notes en apparat critique, et
complétée par deux chapitres d'Introduction . Pour celle-ci , nous
avions prévu un aperçu d'ensemble sur la vie de l'auteur , sa forma-
tion littéraire, sa doctrine, son exégèse, etc. Ces recherches ont pris
de telles proportions, que nous avons dû nous restreindre à ne pré-
senter ici que les caractères essentiels du Contra Manicheos , sort :
des aperçus relatifs aux témoins , aux circonstances historiques de
l'apparition du traité, à sa graphie , réservant les autres chapitres
pour une publication ultérieure.
Au terme de ce long et minutieux travail , nous tenons à témoi-
gner notre vive reconnaissance pour les encouragements que, dans
leur bienveillance, nous ont prodigués, au cours de son exécution ,
8
PRÉFACE
Messieurs les Professeurs Ch.-E. Perrin , H.-Ch. Puech et M. le
Doyen G. Le Bras, membres de l'Institut ; les Professeurs H.-I.
Marrou, P. Vignaux et J. Fontaine dont la dévouée compétence
a éclairé nos investigations dans le domaine philologique. Notre
gratitude s'adresse tout particulièrement à Dom H. Bascour, de
l'abbaye du Mont-César (Louvain) , qui a bien voulu nous aider
à l'établissement définitif du texte. Nous ne saurions négliger de
remercier aussi Mgr van Cauwenberg et M. le chanoine E. Mas-
saux, qui nous ont si libéralement ouvert les portes de la Bibliothèque
universitaire de Louvain ; la Direction de la Bibliothèque Vati-
cane ; le R. P. A. Dondaine, de l'Institut historique de S. Sabine
(Rome), qui nous a signalé les manuscrits ; l'Institut d'histoire
des Textes (Paris) , où M1e J. Vielliard a si obligeamment mis
à notre disposition le matériel nécessaire ; et tous ceux qui ont
contribué à faciliter notre tâche. Enfin, nous ne restons pas insen-
sible à l'honneur que nous ont fait les éditeurs du Spicilegium
sacrum Lovaniense d'accueillir ce travail dans leur collection .
Paris-Louvain , septembre 1962 .
Ch . THOUZELLIER .
SIGLES ET ABRÉVIATIONS 1
AFP
AHDLMA
Catholicon
CCSL
CERNAY
CM
Controverses
Corpus gloss. lat.
CSEL
DHGE
DTC
Gloss . lat.
Archivum fratrum Praedicatorum .
Archives d'Histoire doctrinale et littéraire du
moyen âge.
Jean de Gênes.
Corpus Christianorum , series latina (Turnhout ,
Belg.).
Pierre des Vaux - de - Cernay .
Contra Manicheos .
voir notre étude Controverses vaudoises -cathares .
Corpus glossariorum latinorum.
Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum
(Vienne . )
Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésias-
tiques .
Dictionnaire de Théologie catholique .
Glossaria latina iussu Academiae Britannicae edita .
Ebrard de Béthune.
Maxima Bibliotheca Veterum Patrum.
Graecismus
MBVP
MGH.SS
PG
MIGNE, Patrologie grecque.
PL
Monumenta Germaniae historica . Scriptores.
POTTH .
REL
RHE
RHR
RTAM
SC
Vg.
W
MIGNE, Patrologie latine.
Potthast.
Revue des Études latines .
Revue d'Histoire ecclésiastique (Louvain) .
Revue de l'Histoire des Religions .
Recherches de théologie ancienne et médiévale
(Mont- César, Louvain) .
Sources chrétiennes ( Paris) .
Vulgate.
WORDSWORTH-WHITE , Novum Testamentum latine.
1 La plupart de celles-ci sont établies d'après les règles formulées par A.
DONDAINE , dans le Bulletin de la Soc. intern . de l'étude de la philos. méd . , t.
II, Louvain, 1960, p. 142-149 .
ΙΟ
SIGLES ET ABRÉVIATIONS
add.
addit, addidit.
сар.
caput.
cod .
codex.
codd.
codices.
col.
cfr
corr.
ed.
inv.
iter.
loc. cit.
ms.
om.
columna .
confer, conferatur.
correxi.
edidit .
invertit .
iteravit.
in loco citato .
manuscrit.
omisit.
op. cit.
in opere citato .
ФС
ФР
forma pristina textus codicis C
post.
SC
posterior.
Р
secundum statum textus codicis C
SP
sec.
scrips.
sq.
S. V.
suppl.
sup. lin.
secundum , adv.
scripsi, scripsit .
sequens.
sub verbo .
supplevi.
supra linea.
P
BIBLIOGRAPHIE
I. SOURCES MANUSCRITES
Paris , Bibliothèque Nationale, manuscrit latin
«
321 .
342 .
689 P
=
8175.
9369.
9380.
13446 = Pi
Prague, Chapitre métropolitain 527 (C. XCV) = C
Madrid, Bibliothèque Nationale 1114 = M
II. SOURCES IMPRIMÉES
CHRONIQUES , TEXTES ET DOCUMENTS .
Aalma, Ms Paris BN. latin 13032 , voir éd . M. Roques.
Abavus, Mss Douais 62 ; Évreux 23 ; Vat . lat . 2748 ; BN. latin 7692 et
Conches I, voir éd . M. Roques .
ABÉLARD , Sic et Non, PL CLXXVIII , col . 1339-1610.
ALAIN DE LILLE, Anticlaudianus, PL CCX , col . 487-576 ; éd . R. BossUAT,
Paris, 1955.
- De planctu naturae, PL CCX, col . 421-482 .
- De virtutibus et de vitiis et de donis Spiritus Sancti, 1re éd . O. Lor-
TIN, d'après le ms . de Londres (Brit . Roy . 9.E.XII) , dans Mediaeval Stu-
dies, t. XII, 1950, p. 25-56 ; 2o éd. d'après les deux mss de Londres et
de Laon (Ville 146) , dans Psychologie et morale aux XII. et XIII•
siècles, t. VI, Bruxelles, 1960, p. 45-92.
-
Liber penitentialis , PL CCX, col. 281-304.
Summa quadripartita (De fide catholica contra haereticos ) , ibid . ,
col. 305-430.
Summa quot modis seu Distinctiones, ibid . , col . 685-1012 .
ALDHELMUS, De laudibus virginitatis, PL LXXXIX , col . 105-161 .
De laudibus virginum, ibid . , col . 237-280 .
ALEXANDRE De Villedieu, Doctrinale, éd . D. REICHLING (Monumenta
germanica paedagogica, XII ) , Berlin , 1893 .
AMBROISE, De officiis ministrorum , PL XVI , col . 23-184 .
12
BIBLIOGRAPHIE
Hexaemeron, PL XIV, col . 123-274 ; éd . C. SCHENKL, CSEL 32, 1 ,
1897, p . 3-261 .
- De Institutione Virginis, PL XVI , col. 305-334 .
AMBROSIASTER, In Epistolam ad Romanos , PL XVII , col . 45-184 .
-- (= Ps. -Aug . ), Quaestiones Veteris ... Testamenti, PL XXXV, col.
2213-2250 ; éd. A. Souter, CSEL 50, 1908, p. 3-94.
ANSELME D'ALEXANDRIE , Tractatus de hereticis, éd . A. DONDAINE , La
hiérarchie cathare, II , dans AFP, t. XX , 1950, p . 308-324.
ATHANASE, De Synodis, PG XXVI , col. 681-794 .
AUBRY DES TROIS -FONTAINES , Chronica , éd . P. SCHEFFERT-BOICHORST
(MGH . SS , XXIII ) , Hanovre, 1874 , p . 631-950.
AUGUSTIN, Ad Donatistas ... sive Contra partem Donati post gesta, PL
XLIII , col. 651-690 ; éd . M. PETSCHENIG, CSEL 53 , 1910, p . 97-162 .
- Ad Orosium, PL XLII , col . 669-678.
Contra Epistulam quam vocant Fundamenti , PL XLII , col. 173-206 ;
éd. J. ZYCHA, CSEL 25, 1891, p. 193-248.
Contra Faustum, PL XLII , col . 207-518 ; éd . J. ZYCHA, ibid. , p.
251-797.
-
De beata vita, PL XXXII, col . 959-976.
De civitate Dei, PL XLI ; éd. E. HOFFMANN, CSEL 40, 1900 ; éd.
G. BARDY-G. COMBÈS (Biblioth . August . , t. XXXVII ) , Paris , 1960 .
- De dono perseverantiae, PL XLV, col . 993-1036 .
De fide et operibus, PL XL, col . 197-230 ; éd . J. ZYCHA, CSEL 41 ,
1900, p. 35-97.
—- De fide rerum invisibilium, PL XL, col . 171-180 ; éd . M.-F. McDo-
NALD (Patristic Studies, 84 ) , Washington, 1950.
- De Genesi ad litteram , PL XXXIV, col . 246-486 ; éd . J. ZYCHA,
CSEL 28, 1, 1894, P. 3-435.
-
De Genesi contra Manicheos, PL ibid. , col . 173-220 .
-De haeresibus, PL ibid., col. 21-50 ; éd. F. OEHLER, t. I, Berlin, 1856.
De libero arbitrio, PL XXXII , col . 1221-1310 ; éd . G.-M. GREEN,
-
CSEL 74, 1956.
- De peccatorum meritis et remissione (De baptismo parvulorum . Ad
Marcellinum ) , PL XLIV, col. 109-200 ; éd . URBA-ZYCHA, CSEL 60 ,
1913 , p . 3-152.
-
-
-
-
De praedestinatione sanctorum, PL ibid . , col . 959-992 .
De quantitate animae , PL XXXII , col . 1035-1080.
De Trinitate, PL XLII , col . 819-1098 .
Ennarationes in Psalmos XXXI , 2 et XLVI , Sermones ad plebem,
PL XXXVI , col . 257-275 et 524-532 ; éd . D.-E. DEKKERS -J . FRAIPONT,
CCSL 38, 1956, p. 224-244 , et p. 529-537.
Enchiridion ad Laurentium sive de Fide, spe et caritate , PL XL,
231-290 ; éd. J. BARBEL, Düsseldorf, 1960.
col .
Epistola CLXVI : De origine animae hominis, PL XXXIII , col .
720-733 ; éd . A. GOLDBACHER, CSEL 44, 1904 , P. 545-585 .
Retractationes I, PL XXXII , col . 583-656 ; éd . P. KNÖLL, CSEL 36,1902 .
Sermo XXII, PL XXXVIII , col . 148-155 ;
Sermo CXXVI , PL ibid. , col . 1076-1082 ; éd . C. LAMBOT, Le ser-
BIBLIOGRAPHIE
13
mon CXXVI de saint Augustin sur le thème « foi et intelligence » et sur
la vision du Verbe, dans Revue Bénédictine, t . LXIX, 1959, p . 177-190 ;
Sermo CCXV : Symbolum fidei, PL ibid. , col . 1072-1076 ; éd . P. VER-
BRAKEN, dans Rev. Bénédict., t. LXVIII, 1958, p. 19-24 ;
----
-
Sermo CCCLXII , PL XXXIX , col. 1611-1634.
Speculum de Scriptura sacra . De libro Act. Apost., PL XXXIV,
col. 993-994 ; éd. F. WEIRICH, CSEL 12, 1887, p. 198-200.
Tractatus in Evangelium Ioannis , PL XXXV, col . 1379-1976 ; éd .
R. WILLEMS, CCSL 36, 1954.
AUVRAY (L. ) , Les Registres de Grégoire IX, t. I , Paris, 1896.
AYUSO MARAZUELA (Th .) , Psalterium wisigothicum-mozarabicum (Biblia
polyglotta Matritensia, VII ; Vetus latina, 21 ) , Madrid , 1957 .
Basilidis fragmentum (Ex Origenis libro V Comment . in Epist. ad Rom .
cap. v. Appendix ad Irenei, Adv. haeres.), PG VII , col. 1265 D.
BERGER (S. ) , Un ancien texte latin des Actes des Apôtres, dans Notices et
extraits des manuscrits de la BN., t. XXXV, I, 1896, p. 169-208.
BERNARD DE CLAIRVAUX , Sermo 27 in Cant . , PL CLXXXIII , col . 912-921 ;
éd. J. LECLERCQ-C. -H. TALBOT-H. -M. ROCHAIS, Opera, t. I, Rome, 1957,
p. 181-192 .
BIBLIA SACRA iuxta latinam vulgatam versionem ... cura et studio monacho-
rum abbatiae pontificiae sancti Hieronymi , Rome, 1926.
BOÈCE, De consolatione philosophiae, PL LXIII , col . 579-862 ; éd . G. WEIN-
BERGER, CSEL 67, 1934 ; éd. L. BIELER, CCSL 94, 1957.
BONACURSUS , Manifestatio haeresis catharorum, PL CCIV, col. 775-792 ;
éd . partielle ILARINO DA MILANO, dans Aevum, t . XII , 1938 , p. 310-324
et cfr 327-333.
BRUNO ASTENSIS , Expositio in Genesim, PL CLXIV, col. 147-234 .
BURN (A.-E. ) , The Athanasian Creed (Texts and Studies, IV, 1 ) , Cambridge,
1895, P. 4-5.
CASSIODORE, Institutiones divinarum litterarum , PL LXX , col . 1105-1150 ;
éd . R.-A.-B. MYNORS , Oxford, 1937.
CHRYSOSTOME, In Epistolam ad Hebraeos VII , Homilia XII , PG LXIII ,
col. 95-102.
- In Genesim, Homilia XXIX , PG LIII , col. 260-273 .
In Isaiam VI, PG LVI, col. 67-77.
PS .-CHRYSOSTOME, Opus imperfectum in Matthaeum, Homilia XVIII ,
PG LVI, col . 729-736 .
CICERON, De inventione rhetorici , éd . E. STROEBEL , Leipzig, 1915 .
CLÉDAT (L. ) , Le Nouveau Testament traduit au XIII s . en langue pro-
vençale, suivi d'un rituel cathare (Photolithographie . Bibliothèque de la
Faculté des Lettres de Lyon, IV) , Paris, 1888 .
Corpus Glossariorum latinorum, éd . voir G. LOEWE -G. GOETZ .
CYPRIEN, De dominica oratione, PL IV, col . 519-544 ; éd . G. HARTell ,
CSEL 3, 1, 1868, p. 265-294.
DENZINGER (A. ) - SCHÖNMETZER (A. ) , Enchiridion Symbolorum , 32e éd . ,
Fribourg-en- Br., 1963 .
14
BIBLIOGRAPHIE
DE SAINTE -MARIE (H. ) , Sancti Hieronymi Psalterium juxta Hebraeos
(Collectanea Biblica latina, XI) , Rome, 1954.
DÖLLINGER ( I. VON) , Beiträge zur Sektengeschichte des Mittelalters, t. II ,
Dokumente, Munich, 1890.
DONAT (AE. ) , Ars grammatica, éd. H. KEIL, Grammatici latini, t. IV,
Leipzig, 1864 ; réimpr. Hildesheim, 1961 , p. 355-402 .
Commentum Terenti, Eunuchus , éd . P. Wesmer, t . I, Leipzig, 1902,
p. 265-497.
DREVES (G.-M. ) , Hymnarius Moissiacensis, dans Analecta Hymnica medii
aevi, t. II, Leipzig, 1888 .
ÉBRARD DE BETHUNE , Contra Valdenses , éd . DE LA BIGNE et DESPONT,
MBVP, t. XXIV, Lyon, 1677 , col . 1525-1584.
- Graecismus, éd . IOH . WROBEL, Bratislava, 1887 .
Eckbert de SCHÖNAU, Sermones contra catharos, PL CXCXV, col . 11-98.
Elucidarium, éd. Y. LEFÈVRE , (Biblioth . des Écoles françaises d'Athènes
et de Rome, 180) , Paris , 1954 .
EPIPHANE, Panarion, PG XLI-XLII ; éd . F. OEHLER, t. II-III , Berlin,
1859-1861 ; éd . K. HOLL, (Die griechische christliche Schriftsteller,
t. 25, 31 , 37) , Leipzig, 1915, 1922, 1933.
ERMENGAUD DE BÉZIERS , Contra Haereticos , PL CCIV, col . 1235-1272 .
ÉTIENNE DE BOURBON , De septem donis Spiritus Sancti , éd . A. LECOY DE
LA MARCHE, Anecdotes historiques, Paris, 1877 .
EUCHER, Liber formularum spiritalis intelligentiae, PL L, col . 727-772 .
EUSEBE, Histoire de l'Église X, éd . G. BARDY , SC 55 , Paris , 1958 .
FESTUS (POMPEUS ) , De verborum significatu , éd . W.-M. LINDSAY, Leipzig,
1933 .
FIRMICUS MATERNUS , Matheseos seu astronomicorum libri VIII, éd .
W. KROLL-F. SKUTSCH, t . I , Leipzig, 1897.
FRÉDÉRIC II , Constitutiones, MGH , Leges IV, 2 , éd. L. WEILAND, Hanovre,
1893 .
GENNADE , De ecclesiasticis dogmatibus, PL LVIII , col. 979-1000 .
GEORGIUS, Disputatio inter Catholicum et Paterinum haereticum, éd . E. MAR-
TÈNE -U. DURAND , Thesaurus novus anecdotorum , t . V, Paris, 1717,
p. 1703-1758 ; éd . part. ILARINO DA MILANO, Fr. Gregorio, dans Aevum,
t. XIV, 1940, p. 85-140.
Glossaria latina iussu Academiae britannicae edita (coll . G. Budé), 5 vol .
Paris, 1926-1931 .
Glossa ordinaria, PL CXIII -CXIV.
Grégoire le GRAND, Epistola IX, 52 , PL LXXVII , col . 982-991 ; MGH ,
Epistolae, t. II (IX, 147), p. 142-149.
Epistolia missoria , PL LXXV, col . 509-516 ; éd . R. Gillet-S. de
GAUDEMARIS, SC 32, Paris, 1950, p . 114-123 .
Homilia in Evangelia II , 26, lectio sec. Ioan. 20, PL LXXVI, col.
1197-1204.
--
-
Moralia IV, PL LXXV, col . 633-680 ; XXIX et XXXI, PL
LXXVI , col . 477-522 et 571-632 .
BIBLIOGRAPHIE
15
GRÉGOIRE IX, cfr AUVRAY (L.) .
Guillaume de Puylaurens , Chronicon , éd . J. Beyssier (Univ. de Paris,
Bibliothèque de la Fac . des Lettres, XVIII) , Paris , 1904, p. 119-175 .
HAYMON D'AUXERRE , Expositio in Apocalypsin I , PL CXVII , col . 939-994 .
HILAIRE, Tractatus super Psalmos CXXIX, PL IX, col. 718-725 ; éd .
A. ZINGERLE, CSEL 22 , 1891 , p. 647-657.
HIPPOLYTE (PS . -Origène) , Contra haereses I, PG XVI3, col . 3017-3056.
HORACE, Epistolae I , éd . F. Villeneuve (coll. G. Budé , ) 3o éd. , Paris, 1955 .
HUGO (Ch.-L. ) , Sacrae Antiquitatis monumenta historica, Etival, 1725 .
HUGUCCIO, Derivationes, Praefatio, éd. G. GOETZ, Corpus glossariorum
latinorum, t. I, Leipzig, 1923 , p. 192-194 .
HUGUES DE SAINT-VICTOR, Summa de Sacramentis, PL CLXXVI , col. 173-
618.
Ildefonse de TOLÈDE , De virginitate perpetua sanctae Mariae , PL XCVI ,
col. 53-110.
INNOCENT III , Epistolae, PL CCXIV-CCXVII .
Interrogatio Iohannis , éd . F. BENOIST , Histoire des Albigeois et des Vaudois
ou Barbetz I, Paris , 1691 , p . 283-296 ; éd . IVANOV, Bogomilski knigi
i legendi, Sofia, 1925 , p . 73-87 ; éd . R. REITZENSTEIN, Die Vorgeschichte
der christlichen Taufe , Leipzig-Berlin , 1929, p. 297-309.
IRÉNÉE , Adversus haereses , PG VII , col . 437-1224 ; éd . W.-W. HARVEY,
2 vol. Cambridge , 1857 , avec une numérotation différente des chapitres
pour les livres I -IV. Éd . partielle : livre III , F. SAGNARD, SC 34, Paris,
1952 .
Isidore de SÉVILLE, De haeresibus liber, éd . P.-A.-C. Vega (Scriptores
ecclesiastici hispano-latini , t. V) , Escurial, 1940 .
-
De natura rerum, PL LXXXIII , col . 963-1018 ; éd . J. FONTAINE ,
(Biblioth . de l'École des hautes études hispaniques , XXVIII ) , Bordeaux ,
1960.
- Differentiae rerum, PL LXXXIII , col . 9-98.
— Etymologiae, PL LXXXII , col . 73-728 ; éd . W.-M. LINDSAY , Oxford,
1911.
---
Liber numerorum , PL LXXXIII , col . 179-200.
Quaestiones in Vetus Testamentum . In Deut. , ibid. , col . 359-370 .
Sententiae, ibid . , col . 537-738 .
Jacques de CaPELLIS , Disputationes nonnullae adversus haereticos , éd .
D. BAZZOCHI, L'eresia catara, Bologne , 1920.
JEAN DE GÊNES, Catholicon , éd . Venise, 1490.
Jean de Lugio, Liber de duobus principiis, éd . A. DONDAINE , Un traité
néo-manichéen du XIIIe siècle , Rome, 1939, p. 79-147 .
JEAN SCOT ERIGÈNE, Homilia in Prologum Evang. secundum Ioannem,
PL CXXII, col . 283-296 .
JÉRÔME, Apologia adversus libros Rufini , PL XXIII , col . 397-456.
Commentarius in Ecclesiasten, PL XXIII, col . 1009-1116, éd.
M. ADRIAEN , CCSL 72, 1959, p. 249-361 .
Contra Ioannem Hierosolymitanum, PL XXIII , col . 355-396 .
16
BIBLIOGRAPHIE
Epist. XVIII , ad Damasum , PL XXII , col . 361-376 ; éd . I. HILBERG,
CSEL 54, 1910, p. 73-103.
---
-
-
Dialogi contra Pelagianos, PL XXIII , col . 495-590.
In Epist. ad Galatas, PL XXVI , col . 307-438 .
Liber quaestionum hebraicarum in Genesim, PL XXIII , col. 935-
1010 ; éd. P. de Lagarde, CCSL 72, 1959, p. 1-56.
―― Liber interpretationis hebraicorum nominum, PL XXIII , col . 771-
858 ; CCSL 72, p. 59-161.
PS.-JÉRÔME, Epist . XXXVII : De origine animarum, PL XXX, col . 261-
271 .
JOACHIM DE FLORE, Expositio in Apocalypsim , Venise, 1527.
JOSÈPHE (Fl.), De bello iudaico, éd. B. NIESE, Opera VI, Berlin, 1894.
LÉON LE GRAND , Epistola XXXV, PL LIV, col. 803-809 ; éd. E. Schwartz,
dans Acta conciliorum æcumenicorum, t. II , 4, Berlin, 1932, no 5, p. 6-8.
LUC DE TUY, De altera vita fideique controversiis adversus albigenses errores,
éd. de La BIGNE et DESPONT, MBVP, t. XXV, Lyon, 1677, col. 188 ;
193-251 .
MANSI (J.-B. ) , Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, t. XXII ,
Venise, 1778.
MARIUS VICTORINUS AFER, In Epist . ad Galatas , PL VIII , col . 1145-1198 .
MartÈne (E. ) -Durand (U. ) , Veterum scriptorum et monumentorum mora-
lium, dogmaticorum, historicorum amplissima collectio, t . I, Paris, 1724.
MIGNE (J.-P. ) , Patrologia graeca, Paris , 1857-1886 .
Patrologia latina . Editio prior , Paris , 1844-1864 .
Miracula Winnoci . MGH , Script . rerum merovingicarum, t. V, éd .
B. KRUSCH-W. LEVISON, Leipzig, 1910, p . 780-781 .
MONETA DE CRÉMONE, Adversus catharos , éd . Th.-A. RICCHINI , Rome, 1743 .
OEHLER (F. ) , Corpus haereseologicum , 3 vol . , Berlin , 1856-1861 .
OROSE , Commonitorium de errore Priscillianistarum et Origenistarum,
éd. G. SCHEPSS, CSEL 18, 1889 , p. 151-157.
Osbern de GLOUCESTER, Panormia , éd . A. MAI , Classici auctores, t . VIII,
Rome, 1836 .
PAPIAS, Elementarium doctrinae rudimentum . Vocabularium. Impr . A. de
Bonetis, Venise, 1845 .
Passio S. Genesi, ACTA SANCTORUM , Augusti V, Paris, 1868 , p . 122-123 .
PÉLAGE, Libellus fidei ad Innocentium papam, PL XLV, col. 1716-1718
Ps. -AUG. , Sermo CCXXXVI , PL XXXIX , col . 2181-2183 .
PHILASTRE, Liber de haeresibus, PL XII , col . 1111-1302 ; éd . V. BULHART,
CCSL 9, 1957, p. 217-324.
=
PIERRE DE CASTELNAU , Bullaire du Bienheureux, éd. A. VILLEMAGNE ,
Montpellier, 1917 .
PIERRE DES VAUX- DE-CERNAY , Historia Albigensis , éd . P. GUÉBIN-
E. LYON, 3 vol . , Paris , 1926-1939.
PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel, éd . partielle J.-B. PITRA, Clavis s.
Melitonis, dans Spicilegium Solesmense , t . II - III , Paris, 1855 .
BIBLIOGRAPHIE
17
PIERRE LOMBARD, Liber Sententiarum, PL CXCII, col . 965-1112 ; éd.
Quaracchi, 2 vol. , 1916 .
PIERRE MARTYR, Summa contra Patarenos , éd . partielle Th . Kaeppeli ,
Une somme contre les hérétiques de s. Pierre Martyr (?) , dans AFP ,
t. XVII , 1947 , P. 320-335 .
PLAUTE, Aulularia, éd. A. ERNOUT, t. I (coll . G. Budé), Paris, 1932 , p. 149-198.
Epidicus, éd. Id., t. III (ibid.), Paris, 1935, p. 117-166.
PLINE L'ANCIEN, Naturalis historia V, 4, éd . L. IAN-C. MAYHOFF, t . I ,
Leipzig, 1933 , P. 370-372 .
PRÉVOSTIN, Summa contra hereticos, éd . J.-N. GARVIN - J. -A. CORBETT
(Mediaeval Studies, XV) , University of Notre Dame, 1958.
PRISCILLIEN, Epistola, dans OROSE, Commonitorium 2 , éd . G. SCHEPSS ,
CSEL 18, 1889, p. 153.
QUINTILIEN, Institutio oratoria , éd . L. RADERMACHER , Leipzig, 1959 .
PS . -RABAN-MAUR, Allegoriae in universam Sacram Scripturam , PL CXII,
col . 849-1088.
RÉMI D'AUXERRE, Commentarius in Genesim , PL CXXXI , col . 51-134 .
RICHARD DE SAINT-VICTOR, Allegoriae in Vetus Testamentum, PL CLXXV,
col. 635-750.
SACCONI (RAYNIER ) , Summa de Catharis, éd . A. DONDAINE , Un traité néo-
manichéen du XIII • siècle , Rome , 1939, p . 64-78.
SALVO BURCI , Liber supra Stella, éd. part. ILARINO DA MILANO, dans
Aevum, t. XIX, 1945, p. 307-341.
SÉNÈQUE, Lettres à Lucilius, éd. F. PRÉCHAT-H. NOBLOT, t. I (coll. G. Budé),
Paris, 1945.
Sententiae Hermani
col. 1695-1758.
= Ps.-Epitome theologiae christianae, PL CLXXVIII ,
SERVIUS, In Vergilium . , ad Aeneida , éd . G. THILO-H . HANGEN, Hildesheim ,
1961 .
STOCKLIN VON ROTTACH (U. ) , Reingebete und Leselieder . Abecedarius,
éd . G.-M. DREVES , Analecta hymnica medii aevi , t . VI , Leipzig, 1889.
Summa Sententiarum, PL CLXXVI , col . 41-173 .
TACITE, Annales, éd. H. Goelzer (coll. G. Budé), 2 vol., Paris, 1938.
TÉRENCE, Eunuchus, éd . J. MAROUZEAU, t. I (coll. G. Budé) , Paris, 1942.
TERTULLIEN, Adversus Marcionem , PL II , col . 239-524 ; éd . Ae . KROYMANN,
CSEL 47, 1906 ; et CCSL 1, 1954.
Adversus Praxean , PL II , col . 153-196 ; éd . Ae . KROYMANN -E . EVANS,
CCSL 2, 1954.
TISCHENDORF (C. ) , Evangelia Apocrypha, Leipzig, 1876 .
VACARIUS, voir Ilarino da Milano (Studi e Testi , 115 ) .
Vetus latina, Die Reste der altlateinischer Bibel nach PETRUS SABATIER ...,
von der Erzabtei Beuron , t . I , II , XXVI , Fribourg, 1949-1960 .
VIRGILE, Ciris, éd . H.-R. FAIRCLOUGH, Virgil, t . II , Londres , 1950 ,
P. 405-447.
Monumenta Germaniae historica , Epistulae , t . II , Berlin, 1893 .
18
BIBLIOGRAPHIE
Vision d'Isaïe § VI- XI, éd. E. TISSERANT, Ascension d'Isaïe , traduction
de la version éthiopienne, Paris, 1909, p. 133-215 ; éd . J. IVANOV,
Bogomilski, p. 135-149 .
WEBER (R.), Le Psautier Romain et les autres anciens psautiers latins,
éd . critique (Collectanea Biblica latina , X) , Rome 1953.
WORDSWORTH (J . ) -WHITE (H.-J. ) , Novum Testamentum latine secundum
editionem sancti Hieronymi , 3 vol ., Oxford , I , 1889-1898 ; II , 1913-1941 ;
III, 1954.
ZIGABÈNE, Panoplia dogmatica, PG CXXX .
III. OUVRAGES CITÉS
ALLERS (R. ) , Microcosmus from Anaximandros to Paracelsus , dans Tradi-
tio, t. II, 1944, P. 319-407.
ALPHANDÉRY (P. ) , Les idées morales chez les hétérodoxes latins au début
du XIII siècle, Paris, 1903 .
ALTANER (B.) , Patrologie, 6e éd., Fribourg en Br., 1960.
AMANN (E. ) , art. Nicolaïtes , dans DTC, t . XI 1 , Paris, 1931 , col . 499-506.
AYUSO MARAZUELA (T. ) , Nuevo estudio sobre el « Comma Joanneum » ;
edición crítica del Cap. V. , dans Biblica, t . XXVIII , 1947, p . 83-112 .
- La Biblia visigótica de La Cava dei Tirreni , dans Estudios Biblicos,
t. XIV, 1955, P. 49-65 ; 137-190 ; 355-414 ; t. XV, 1956, p. 5-62 .
BAINVEL (J. ) , art. Ame dans la Sainte Écriture, dans DTC, t . I , Paris, 1910,
col. 968-977.
BARDY (G. ), art. Cérinthe, dans DHGE, t. XII, Paris, 1953, col . 169-170.
art. Tatien, dans DTC, t. XV 1, 1946, col. 59-66.
-
BAREILLE (G. ) , art. Donat, Donatisme, dans DTC, t . IV, Paris, 1911 , col .
1689-1692 ; 1701-1728 .
BARON (R. ) , Note sur l'énigmatique ' Summa Sententiarum ' , dans RTAM,
t. XXV, 1958, p. 26-41.
BASSOLS DE CLIMENT (M . ) - BASTARDAS PARERA ( J. ) etc. , Glossarium mediae
latinitatis Cataloniae, a-aragalius-bene, Barcelone, 1960-1962 , sq.
BATTISTI (C. ) , Avviamento allo studio del latino volgare , Bari, 1949/50 .
BAXTER (J. - H. ) - JOHNSON (Ch . ) - ABRAHAMS (P. ) , Medieval latin word-list
from British and Irish sources , Londres , 1947 .
BENOIST (F. ) , Histoire des Albigeois et des Vaudois ou Barbets, t. I , Paris,
1691 .
BERGER (S.) , Histoire de la Vulgate pendant les premiers siècles du moyen
âge, Nancy, 1893.
BERNARDINO DA SIENA (P. ) . Il Cardinale protettore negli Istituti Religiosi ,
specialmente negli ordini francescani , Florence, 1940 .
Bibliotheca Telleriana , Paris, 1693 .
BLACKMAN (E.-C.), art. Marcion, dans Dict. de la Bible, Suppl., t. V, Paris,
1957, col. 862-877.
BIBLIOGRAPHIE
19
BLAISE (A. ), Manuel du latin chrétien, Strasbourg, 1955 .
BLAISE (A. ) -CHIRAT (H. ) , Dictionnaire latin-français des auteurs chrétiens,
Paris , 1954.
BLATT (F. ) , La latinité de la Vie de Saint Honoré. Étude sur un latin médié-
val, dans Eranos, t. XLIII , 1945, p. 67-88.
Novum glossarium mediae latinitatis (800-1200) , L. M. Copenhague,
1957, 1961 , sq.
BORST (A. ) , Die Kathaver (MGH, Schriften XII ) , Stuttgart , 1953 .
Bulletin de la Société internationale pour l'étude de la philosophie médiévale,
t. II, 1960.
Bulletin Du Cange . Archivium latinitatis medii aevi , t. I , 1924 , sq.
CAPPELLI (A.) , Dizionario di abbreviature, 3e éd. , Milan, 1929 .
Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo , 2e éd . , Milan, 1930.
CARNOY (A. ), Le latin d'Espagne d'après les inscriptions, Bruxelles, 1906 .
CHÂTILLON (F. ) , Arbiter omnipotens et le symbolisme de l'Alpha et de
l'Omega, dans Revue du moyen âge latin , t . XI , 1955 , P. 5-46.
CHENU (M.-D. ) , La théologie au douzième siècle (Étude de philosophie
médiévale , XLV) , Paris, 1957 .
CONGAR (Y.-M.-J. ) , Le mystère du temple, Paris, 1958.
Cornelius a LAPIDE , Commentaria in Scripturam sacram , t . XI, Isaïe ,
Paris , 1877.
― Supplem. In Psalmos , Paris, 1877 .
Crombie (A.-C. ) , Histoire des sciences de saint Augustin à Galilée (trad .
J. D'HERMIES ) , Paris , 1959 .
DE GHELLINCK (J. ) , « Pagina » et « Sacra Pagina » . Histoire d'un mot et
transformation de l'objet primitivement désigné, dans Mélanges A. Pelzer
(Univers . de Louvain . Recueil de travaux d'hist . et de philologie,
S. III, 26) , Louvain, 1947, p. 35-44.
DEKKERS (E . ) - GAAR (A. ) , Clavis Patrum latinorum ... (Sacris Erudiri, III ) ,
2e éd., Bruges, 1961.
Delhaye (Ph . ) , Le Microcosmus de Godefroy de Saint- Victor, t . I, Texte,
t. II, Étude théologique (Mémoires et Travaux publiés par les prof. des
Facultés catholiques de Lille , LVI -LVII ) , Lille, 1951 .
- Gauthier de Châtillon est-il l'auteur du Moralium dogma ? (Analecta
Mediaevalia Namurcensia, 3 ) , Namur, 1952 .
Les idées morales de saint Isidore de Séville, dans RTAM, t . XXVI ,
1959, p . 17-49 .
DELISLE (L. ) , Le Cabinet des manuscrits de la Bibliothèque impériale (His-
toire générale de Paris), t. I, Paris, 1868 .
-- Les Bibles de Théodulfe, dans Biblioth . de l'École des Chartes , 1879,
t. XL, p. 5-47.
DELUZ (G. ) , La Sagesse de Dieu . Explication de I Corinthiens, Neuchâtel,
1959.
DE VAUX (R. ), art. Israël, dans Dict. de la Bible, Suppl., t. IV, Paris, 1949,
col. 729-777 .
Diaz y Diaz (M.-C. ) , Antologia del latin vulgar, Madrid , 1950.
20
BIBLIOGRAPHIE
- Movimientos foneticos en el latin visigodo, dans Emerita, t . XXV,
1957, p. 369-386.
- Anecdota wisigothica I , Salamanque , 1958 .
DONDAINE (A. ) , Nouvelles sources de l'histoire doctrinale du néo -manichéisme
au moyen âge, dans Revue des sciences philosophiques et théologiques,
t. XXVIII, 1939, p. 465-488.
- Un traité néo -manichéen du XIII ° siècle, le « Liber de duobus princi-
piis », suivi d'un fragment de rituel cathare ( Institutum historicum Fra-
trum Praedicatorum), Rome, 1939 .
Aux origines du valdéisme . Une profession de foi de Valdès, dans
AFP, t. XVI , 1946 , p . 191-235.
·Les actes du Concile albigeois de Saint-Félix- de-Caraman (Miscellanea
Giov. Mercati, V ; Studi e Testi , 125) , Città del Vaticano , 1946 , p. 324-355 .
Le manuel de l'Inquisiteur ( 1230-1266) , dans AFP, t . XVII , 1947,
p. 85-194.
La hiérarchie cathare en Italie : I. Le De heresi catharorum , dans AFP ,
t. XIX , 1949 , p . 280-312 ; II. Le Tractatus de hereticis d'Anselme
d'Alexandrie, dans AFP, t. XX , 1950, p . 234-324.
Durand de Huesca controversiste , dans X Congresso int . di scienze
storiche, Roma, 1955, t . VII , Florence, 1956, p . 218-222 .
- Durand de Huesca et la polémique anti -cathare, dans AFP , t . XXIX ,
1959, p. 228-276 .
DU CANGE (Ch . ) , Glossarium mediae et infimae latinitatis, 8 vol ., Niort,
1883-1887.
ERMONI (V.) , art. Isaïe, Jérémie, dans Dict. de la Bible, t. III , Paris, 1903 ,
col . 941-946 ; 1257-1264 .
ERNOUT (A. ) , ( H)abundō- habeō, dans Studi in onore di Gino Funaioli ,
Rome, 1955 , P. 37-39 , reproduit dans Philologica , t . II , p . 222-224 .
― Dictare dicter » allem. dichten, dans REL, t . XXIX , 1951 , et Philolo-
gica, ibid., p. 185-191 .
Philologica, 2 vol . (Études et Commentaires I et XXVI ) , Paris,
1946, 1957.
ERNOUT (A. ) -MEILLET (A. ) , Dictionnaire étymologique de la langue latine,
4e éd . , Paris, 1959/1960 .
ESTIENNE (H. ) , Thesaurus linguae graecae , 8 vol . , Paris, 1831-1865 .
FERRON (J.) , art. Donat de Carthage, dans DHGE, t. XIV, Paris, 1960,
col. 649-650.
FITZMEYER (J.-A. ) , art. Ébionites, dans Dict. de Spiritualité, t . IV, Paris,
1960, col. 32-40 .
FONTAINE (J. ) , Isidore de Séville et la culture classique dans l'Espagne
wisigothique, 2 vol . , Paris, 1959.
· éd . Traité de la nature , voir ISIDORE .
FORCELLINI (A. ) - FURNALETTO (J . ) -CORRADINI (F. ) -PERIN (J. ) , Lexicon
totius latinitatis , 6 vol . , 4o éd ., Padoue, 1940 .
FORTE (S.-L. ) , The Cardinal-protector of the dominican Order (Inst . hist .
Fr. Praed. S. Sabinae. Dissert. hist., XV), Rome, 1959.
BIBLIOGRAPHIE
21
FREUND (G . ) -THEIL (N. ) , Grand dictionnaire de la langue latine , 3 vol.,
Paris, (ire éd. 1855) ; 1882-1883.
FREUND (G.)-LEWIS (Ch.-T.)-SHORT (Ch.), A new latin Dictionary, New
York-Oxford, ( 1re éd. 1879) ; 1957 .
GAFFIOT (F. ) , Dictionnaire illustré : Latin-Français , Paris, 1959.
GARVIN (J. - N. ) -CORBETT ( J.-A. ) , The Summa contra haereticos ascribed
to Prepositinus of Cremona (University of Notre Dame, Publications in
Mediaeval Studies , XV) , Notre Dame, 1958.
GOETZ (G. ), De glossariorum latinorum origine et fatis (Corpus gloss . lat.,
t. I), Leipzig, 1923.
GRAMMONT (M. ) , Traité de phonétique, Paris, 1939 .
GRANDGENT (C.-H. ) , An Introduction to vulgar Latin , Boston, 1907 .
Grégoire ( H. ) , Précisions géographiques et chronologiques sur les Pauli-
ciens , dans Académie royale de Belgique , Bulletin de la Cl. des Lettres et
Sc. morales, politiques, t. XXXIII , 1947 , p. 289-324 .
GROUSSET (R. ) , Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem,
t. I-II, Paris, 1934.
HABEL (E. ) -GRÖBEL (F. ) , Mittellateinisches Glossar, 2o éd . , Paderborn, 1959 .
HAIN (L. ) , Repertorium bibliographicum, t. II , Paris, 1831 .
HARNACK (A. VON) , Marcion : Das Evangelium vom fremden Gottes (Texte
und Untersuchungen , XLV) , 2e éd. , Leipzig, 1924 .
HEFELE (C.-J .) -LECLERCQ (H. ) , Histoire des conciles, t. V, 2, Paris, 1913 .
HERESCU (N.-I. ) , Le mode de composition des écrivains (« dictare » ) , dans
REL, t. XXXIV, 1956, p. 132-146.
ILARINO DE MILANO, La « Manifestatio heresis catarorum quam fecit Bona-
cursus » secondo il cod . Ottob. lat. 136 della Biblioteca Vaticana, dans
Aevum, t. XII , 1938, p. 281-333 .
- Fr. Gregorio O.P. , vescovo di Fano , e la « Disputatio inter catholicum...»,
dans Aevum, t. XIV, 1940, p. 85-140.
-- Il « Liber supra Stella » del piacentino Salvo Burci contro i catari e
altre correnti ereticali , dans Aevum , t . XVI , 1942 , p. 272-319 ; t . XVII ,
1943, P. 90-146 ; t. XIX, 1945, p. 281-341.
- L'eresia di Ugo Speroni nella confutazione del maestro Vacario ... (Studi
e Testi , 115 ) , Città del Vaticano, 1945 .
IVANOV (J. ) , Bogomilski knigi i Legendi , Sofia, 1925 .
JANSSEN ( H.-H. ) , qu et gu en latin . Hommages à M. Niedermann , dans
Latomus, t. XXIII , 1956, p . 184-190 .
JEAUNEAU (E. ) , Deux rédactions des gloses de Guillaume de Conches sur
Priscien, dans RTAM , t . XXVII , 1960 , p . 212-247 .
KOHLER (M. ) , Des fleuves d'eau vive , dans Revue de théologie et de philosophie,
t. X, 1960, p. 188-201 .
LAUER (Ph . ), BN. Catalogue général des manuscrits latins, t. I , Paris, 1939 .
LE BACHELET (X. ) , art. Arianisme, dans DTC, t. I, Paris, 1909, col. 1779-
1863.
22
BIBLIOGRAPHIE
LEBRETON (J.), Les origines du dogme de la Trinité, Paris, 1910.
LEBRETON (J. ) -Zeiller (J. ) , L'Église primitive ; ―― De la fin du II• siècle
à la paix constantinienne , dans A. FLICHE-V. MARTIN, Histoire de
l'Église, t. I-II, Paris, 1938.
LECLERCQ (J. ) , L'idée de la royauté du Christ au moyen âge . (Unam sanctam,
32), Paris, 1959.
LEGENDRE (A. ) , art . Anathoth, dans Dict. de la Bible, t . I, Paris, 1895,
col. 550-552.
art. Jérusalem, ibid., t. III , 1903 , col. 1317-1396 .
LÉGER (L.) , L'hérésie des Bogomiles, dans Revue des Questions historiques,
t. VIII , 1870, p. 479-517.
LOEWE (G . )- GOETZ (G. ) , Corpus glossariorum latinorum, 5 vol. , Leipzig,
1892-1923 .
LÖFSTEDT (E. ) , Late latin ( Instituttet for sammenlignende Kulturforskning,
Serie A, XXV) , Oslo, 1959.
LOTTIN (O. ) , A propos des sources de la ' Summa Sententiarum ' , dans RTAM,
t. XXV, 1958, p. 42-58.
éd. De virtutibus , voir ALAIN DE LILLE .
LOWE (E.-A. ) , Codices latini antiquiores , t . V, Oxford , 1940.
MANGENOT (E.) , art. Jean (saint) , dans Dict. de la Bible, t. III , Paris, 1903,
col. 1159-1166.
- art. David, ibid ., t. II , Paris, 1899, col . 1311-1324.
MARCUS (R.) , art. The Hebrew Sibilant SIN and the Name YIŚRA’EL,
dans Journal of Biblical Literature, t . LX, 1941 , p. 141-150 .
MICHAUD-QUENTIN (P. ) , Le « Liber penitentialis » d'Alain de Lille , dans
Citeaux, t. X, 1959, p . 93-106.
- A propos des premières Summae confessorum' . Théologie et droit
canonique, dans RTAM, t. XXVI , 1959, p. 264-306.
MIROT (A. ) , Manuel de géographie historique de la France , 2o éd . , 2 vol. ,
Paris , 1948, 1950.
Mittellateinisches Wörterbuch bis zum ausgehenden 13. Jahrhundert,
Münich, 1959, sq.
MOHRMANN (Ch. ) , Les éléments vulgaires du latin des chrétiens, dans Vigiliae
christianae, t . II , Paris, 1948 , p . 89-101 ; 163-184 .
―
-
Études sur le latin des chrétiens (Storia e Letteratura, 65 ) , Rome,
1958.
- Latin chrétien et médiéval (ibid. , 87), Rome, 1961 .
MONTFAUCON (B. DE ) , Bibliotheca bibliothecarum manuscriptorum nova,
t. II, Paris, 1739.
NELLI (R. ) -ROCHÉ (D.) , La Vision d'Isaïe, trad . et commentaire, dans
Cahiers d'Études cathares , no 33 , 1958 , p. 19-51 .
NIEDERMANN (M. ), Phonétique historique du latin , 3e éd . , Paris , 1953 ,
(4e éd . , 1959, pratiquement inchangée) .
NIERMEYER ( J.-F. ) , Mediae latinitatis lexicon minus, Leyde, 1954 , sq .
OMONT (H. ) , Anciens inventaires et catalogues de la Bibliothèque Nationale,
t. IV, Paris, 1913 .
BIBLIOGRAPHIE
23
ORBE (A. ) , Hacia la primera teologia de la procesión del Verbo (Analecta
Gregoriana, XCIX ) , Rome, 1958.
PALANQUE (J.-R. ) , art . Constantin , dans DHGE, t. XIII, Paris, 1956,
col. 593-608 ; éd. française de E. Stein , voir E. STEIN.
PALMER (R.-B. ) , Introduction to medieval latin (traduction et révision
de STRECKER (K.) , voir infra) , Berlin, 1957 .
PANNIER (E. ) , art. Nemrod , dans Dict. de la Bible , t . IV, Paris, 1908, col.
1584-1587.
PITRA (J.-B.) , Clavis s . Melitonis cum variorum commentariis, dans Spici-
legium Solesmense, t . II - III , Paris , 1855 .
POTERA (AD . ) - PODLAHA (ANT. ) , Soupis rukopisů Knihovny metropolitni
Kapitoly Pražské, Prague, 1910.
POTTHAST (A. ) , Regesta Pontificum Romanorum , t . I, Berlin , 1874 .
PRAECHTER (K. ) , Die Philosophie des Altertums (Fr. UEBERWEG, Grundriss
der Geschichte der Philosophie, t. I ) , Berlin, 1926 .
PUECH (H. -Ch. ) -VAILLANT (A. ) , Le traité contre les Bogomiles de Cosmas
le Prêtre, Paris, 1945.
Le Manichéisme, Paris , 1949.
QUASTEN ( J . )-LAPORTE (J. ) , Initiation aux Pères de l'Église, t . I , Paris, 1955 .
REITZENSTEIN (R. ) , Die Vorgeschichte der christlichen Taufe, Leipzig-
Berlin, 1929.
RICHARD (J.), Le royaume latin de Jérusalem , Paris , 1953 .
ROQUES (M. ), Recueil général des lexiques français du moyen âge , t . I,
Abavus ; t. II , Aalma , Paris, 1936, 1938.
RUTTEN (M.)-CAVAIGNAC (E. ) -LARGEMENT (R.) , art. Ninive, dans Dict.
de la Bible, Suppl. , t . VI, Paris, 1960, col . 480-506.
SAINT-MARTIN (J. ) , art. Prédestination . , d'après saint Augustin, dans DTC,
t. XII , Paris , 1935 , col . 2832-2896.
SANDERUS (A. ) , Bibliotheca belgica manuscripta, Lille, 1615.
SCHOEPS (H.-J. ) , art . Ébionites , dans DHGE, t . XIV, 1960, Paris,
col. 1314-1319.
STEIN (E.) , Histoire du Bas- Empire, traduit de l'allemand par J.-R. PA-
LANQUE, 2 vol . , Paris, 1959.
STRECKER (K. ) , Introduction à l'étude du latin médiéval, traduit de l'alle-
mand par P. Van de WoestijnE, 3o éd . revue et augmentée (Société de
publications romanes et françaises , XXVI ) , Lille-Genève , 1948. Traduc-
tion anglaise et revision par R.-B. PALMER, Berlin, 1957 .
Thesaurus linguae latinae , Leipzig, 1900 , sq.
THOUZELLIER (Ch . ) , La répression de l'hérésie et les débuts de l'Inquisition,
dans A. FLICHE -V. MARTIN, Histoire de l'Église, t. X, Paris, 1950,
P. 291-341.
Le Liber Antiheresis » de Durand de Huesca et le « Contra here-
ticos » d'Ermengaud de Béziers, dans RHE , t . LV, 1960, p . 130-141 .
La profession trinitaire du vaudois Durand de Huesca , dans RTAM,
t. XXVII , 1960 , p . 267-289.
24
BIBLIOGRAPHIE
- Controverses vaudoises-cathares à la fin du XII siècle (d'après le
livre II du « Liber Antiheresis » , ms . Madrid 1114 et les sections corres-
pondantes du ms . BN. lat . 13446) , dans AHDLMA, t. XXVII , 1960,
(paru en 1961 ) , p. 137-227 .
Un traité cathare inédit du début du XIII • siècle , d'après le « Liber
contra Manicheos » de Durand de Huesca (Biblioth . de la RHE, 37 ) ,
Louvain-Paris, 1961 .
THUROT (Ch . ) , Notices et extraits de divers manuscrits latins pour servir
à l'histoire des doctrines grammaticales au moyen âge (Notices et extraits
des manuscrits de la BN., t. XXII, 2), Paris, 1868.
VENARD (L.), art. Jean (saint) , dans DTC, t. VIII1, Paris, 1924, col. 537-
593.
VERBRAKEN (P. ) , Les sermons CCXV et LVI de saint Augustin De Symbolo
et De oratione dominica, dans Revue Bénédictine , t. LXVIII , 1958, p . 5-
41.
VILLEMAGNE (A. ) , voir PIERRE de Castelnau .
VINCENT (L.-H. ) , art. Jérusalem, dans Dict . de la Bible , Suppl . , t. IV, Paris,
1949, col. 897-966.
WILLI (D. ), Päpste , Kardinäle und Bischöfe aus dem Cistercienser- Orden,
Bregens , 1912 .
ZAHN (Th. ) , Das Evangelium Iohannes, 5e éd . , Leipzig, 1921 .
ZIMMERMANN (H. ) , Die päpstliche Legation in der ersten Hälfte des 13
Jahrhunderts, Paderborn, 1913.
INTRODUCTION
CHAPITRE Ier
ASPECT LITTÉRAIRE
Comme son titre l'indique, l'œuvre éditée ici est un « Traité
contre les Manichéens » , nom donné par l'auteur aux cathares
languedociens du début du XIIIe siècle .
Examen des témoins .
On possède deux exemplaires de ce traité : l'un partiel, de
Paris (P) , l'autre , plus complet , de Prague (C) .
MANUSCRIT
DE PARIS.
Le ms. Paris BN. latin 689 en
parchemin, demi relié en chagrin
rouge au chiffre de Lou Philippe ,
contient 86 folios en partie à deux colonnes de format 235 ×
160 mm., avec des initiales en couleur à filigranes , des rubriques
et des notes marginales 1 . Composite, ce codex comprend deux
sections complètement indépendantes : d'abord (ff. 1-38 ) ,
l'Apocalypse de S. Jean avec glose, texte nettement méridional
de la fin du XIIIe siècle, peut -être même du début du XIVe ;
puis (ff . 39-86) , un Commentaire sur l'Apocalypse , suivi du Liber
contra Manicheos qui occupe les ff. 72ra-86vb . Cette deuxième
partie, certainement du plein XIIIe siècle , n'offre aucune carac-
téristique méridionale sans pour cela en présenter de nordique .
Le document n'a plus de feuillets de garde anciens , sur lesquels
pourraient se trouver des inscriptions effacées et aucun vestige
de celles-ci n'apparaît au début ou à la fin de chacune des deux
1 Ph. Lauer, BN. Catalogue général des manuscrits latins, t . I , Paris, 1939,
p. 241. Voir A. DONDAINE , Nouvelles sources de l'histoire doctrinale du néo-
manichéisme au Moyen Age , dans Rev. des Sc . philos . et théologiques, t. XXVIII ,
1939, p. 486-488 . On doit aux recherches de l'érudit dominicain la découverte de
ce manuscrit et des traités de Durand de Huesca .
28
INTRODUCTION
sections. D'écriture gothique, il porte quelques notes de cursive
courante . Au bas du fol . 38 il faut lire , non pas Martini Guillelmi ,
mais «<<Petrus Martini humillimus » , d'une main de la fin XIIIe-
début du XIVe siècle. Au fol . 85 , on lit une signature : « P. Del-
mas », du début du XVIIe s. , de la même main que celle des
annotations inscrites en marge et en bas de ce folio et du fol . 58 ′ ,
cette dernière peu compréhensible.
Le BN. lat. 689 provient de la Bibliothèque royale (Regius
39552 ) et du fonds Charles- Maurice Le Tellier, archevêque de
Reims. Il appartient en effet au lot de manuscrits donnés au
roi Louis XIV par le prélat, vers la fin décembre 1700 et dont,
probablement en personne , Nicolas Clément , garde de la librairie ,
a dressé la liste . C'est ainsi qu'il y figure sous la rubrique des
Libri latini manuscripti au no 6, avec le titre : Apocalypsis, cum
duplici commentario anonymi1 . Clément avait déjà établi , en
1682 , le catalogue de la Bibliothèque du Roi et enregistré dans
la partie des AUCTORES SACRORUM , in folio parvo , au no 3955 ,
des Epistolae canonicae et Apocalypsis , cum glossis 2. Il avait pris
pour règle de grouper les volumes par matière et par format .
Faute de numéros intercalaires disponibles qu'il avait laissés
ailleurs pour des acquisitions futures, il inscrivit , dans le
catalogue déjà rédigé de la Bibliothèque royale , le codex de Le
Tellier sous ce numéro , avec le chiffre 2 additionnel . Le sujet étant
à peu près identique , il en modifia légèrement le titre : Apoca-
lypsis cum glossis et commentario anonymi 3. C'est pourquoi,
l'ouvrage porte le no 39552 dans le catalogue de 1682 , bien qu'il
n'appartint pas encore , à cette époque , à la Bibliothèque royale .
-
D'où Charles -Maurice Le Tellier le tenait-il ? Des nombreux
documents qu'il avait collectionnés , certains venaient de l'abbaye
de La Grasse , un grand nombre de Saint-Michel de Tournai dont
les deux catalogues n'apportent aucune lumière 4. On ne peut
1 Ms. Paris BN. lat. 9369, f. 8 , éd . H. OMONT, Anciens inventaires et catalogues
de la Bibl. Nationale, t. IV, Paris, 1913, p. 375 (6) .
2 H. OMONT, op. cit., t. III, 1910, p. 365-366.
3 H. OMONT, ibid. Voir L. DELISLE, Le cabinet des manuscrits de la Bibliothè-
que impériale (Hist. gén . de Paris) , t. I, Paris, 1868, p. 264, 290-291.
4 Aucun manuscrit de ces abbayes signalé par DELISLE (op . cit. , p. 305-306)
n'a trait au sujet . Il en est de même pour les catalogues . Le premier, du XIIe s.
(éd. DELISLE, op. cit., t. II, Append., p. 487-492), est antérieur au traité ; le
second a été édité, en 1615 , par A. SANDERUS (Bibliotheca belgica manuscripta,
Lille, 1615, p . 91-149) . Les Glossae in Apocalypsim indiquées p. 118, no 52 ne
concernent point notre document.
EXAMEN DES TÉMOINS
29
davantage repérer sa provenance des fonds Moreau et Faure ;
seul, celui de Ch . de Montchal, archevêque de Toulouse, pourrait
être envisagé. On sait que, à la mort du prélat († 1651 ) , dont la
bibliothèque était réputée , les héritiers ayant inutilement pres-
senti la reine de Suède pour l'acquisition des manuscrits , Fouc-
quet les avait achetés à bon compte. A sa disgrâce (20 décembre
1664) , une bonne partie d'entre eux échurent à l'archevêque de
Reims 1. L'Apocalypsis était-il de leur nombre ? On ne peut
l'affirmer. Le catalogue de la bibliothèque de Montchal publié
par de Montfaucon ne révèle rien , si ce n'est au codex LXXIV, 5,
un Opus latinum pro religione catholica contra haereticos qui ne
peut être retenu 2. D'autre part , celui que Ch.-M. Le Tellier fit
imprimer de sa bibliothèque , en 1693 , n'est pas plus explicite 3.
A priori , l'hypothèse n'est cependant pas à écarter, vu que le
diocèse de Toulouse avait été le témoin des polémiques dont le
Contra Manicheos transmet l'écho . En tout cas , sous le titre
Apocalypsis, le manuscrit de Paris recouvre, dans l'inventaire
du XVIIe siècle, ce dernier traité, une partie du moins, sans que
l'on puisse préciser à quel moment les deux sections du codex ont
été réunies.
MANUSCRIT
DE PRAGUE .
Le manuscrit de Prague, re-
couvert d'une reliure ancienne et
simple, se compose de 130 folios
de format 265 × 185 mm. Il renferme de nombreux traités contre
les hérétiques déjà publiés , ou édités de nos jours. Tels : la
Summa quadripartita d'Alain de Lille (ff . 70ra-88vb) ; le Contra
Patarenos de Georgius (ff. 89 ′ -95 ′) ; la Summa contra haereticos
de Prévostin (ff. 96гa- 110v) ; le De erroribus Catharorum de Jacques
de Capellis (ff. III -130rb) . Seul, le Contra Manicheos (ff . 38ra-
68rb) , d'écriture plus anguleuse que celle du BN. latin 689 , était
encore demeuré inédit 1.
1 L. DELISLE, op. cit., t. I, p. 271-273, 304.
2 B. DE MONTFAUCON , Bibliotheca bibliothecarum manuscriptorum nova , t . II,
Paris, 1739, p. 900.
3 Voir Bibliotheca Telleriana , Paris , 1693 .
4 AD . POTERA-ANT. PODLAHA, Soupis ruxopisů knihovny metropolitní kapitoly
Prázské, t. I , Prague, 1910 , p. 301. J.-N. GARVIN -J. -A. CORBETT , The Summa
contra haereticos ascribed to Prepositinus of Cremona (University of Notre Dame ,
Publications in Medieval Studies, XV) , Notre Dame, 1958 , p. XXI- XXII . Voir
A. DONDAINE, Durand de Huesca et la polémique anti-cathare, dans AFP, t . XIX ,
30
INTRODUCTION
Ce document appartient à la Bibliothèque capitulaire de la
Cathédrale, no 527 (cote CXCV) et serait non pas du XIVe siècle ,
comme l'indique le catalogue , mais du XIIIe.
COMPARAISON
ENTRE LES TÉMOINS .
Les deux recensions connues du
Contra Manicheos seraient donc
à peu près contemporaines, elles
n'en offrent pas moins bien des différences . Alors que, dans le
codex parisien, le texte du fol. 72ra commence directement :
Incipit prologus in libro contra Manicheos . Cum Deus omnipo-
tens... ; dans celui de Prague, l'ouvrage est dédié au cardinal Léon
par les Pauvres Catholiques : Reverentissime columpne ecclesie
Christi domino Leoni tituli sancte Crucis in Iherusalem presbytero
cardinali, pauperes Katholici gratiam in presenti et gloriam in
futuro 1 . D'autre part , après un prologue assez prolixe, le manu-
scrit de Paris se limite à un quart du traité, malgré l'annonce de
trente-quatre chapitres dans une table qui fait suite au Prologue ;
l'autre, qui n'en prévoit que vingt-et-un, les groupe tous en un
premier livre et , à l'explicit, en annonce un second 2. Le modèle
primitif semble avoir été plus compact : il y a donc eu remanie-
ment de l'œuvre qui finalement comporterait deux volumes ;
pour l'instant on ne connaît que le premier , transmis en entier par
le document de Prague. Ainsi , la version parisienne , tronquée ,
serait légèrement antérieure .
D'autres éléments militent en cette faveur. En dehors de
l'adresse dédicatoire inscrite au début de la seconde version,
omise dans la première , les deux manuscrits désignent, en fin
de prologue, le cardinal Léon Brancaleone comme protecteur.
Mais , tandis que le document de Paris le mentionne seul correc-
teur et , à l'égard du polémiste , fait état de l'amitié de six car-
dinaux nommément désignés , celui de Prague restreint la formule
et réunit dans l'anonymat tous les bienfaiteurs , au même titre
que le cardinal Léon 3 . La nomination personnelle de chacun des
cardinaux , amis du Prieur des Pauvres Catholiques, aurait-elle
1959, p. 241 et notes. Les éléments nous ayant manqué , nous n'avons pu recher-
cher les origines de ce manuscrit .
1 CM, p. 66, 2-4.
CM, p. 86 et notes ; p. 336, 18-19. A l'« Incipiunt capitula » p. 86, 1, l'additif
« libri primi » de C, omis dans P, indique déjà le remaniement effectué dans la
version de Prague.
3CM,p.66,2;82,27;84,1sq.,n.Cfrinfra,ch.I,p.36-37.
L'AUTEUR
31
diminué d'intérêt ? En outre, quand l'auteur, au cours de son
prologue, apostrophe les prélats, il le fait directement (vobis...
rectoribus) dans la version parisienne et indirectement dans
l'autre, sous le terme générique : negligentibus ... rectoribus.
Atténuée, la protection spécifique de la hiérarchie s'avèrerait
aussi moins nécessaire et l'alerte à donner au clergé, moins impé-
rieuse 1.
Copie inachevée , le BN. latin 689 traduit une première expres-
sion très voisine de l'original , dont la seconde version s'est déjà
un peu éloignée . Toutefois , l'exposé littéraire présenté sur double
colonne reste identique dans les deux documents, pour les cinq
chapitres qui leur sont communs. Ensuite, dans le codex de
Prague, la compilation cathare se limitant à dix-neuf chapitres,
l'auteur ajoute deux sections complémentaires visant l'origine
de l'âme et la prédestination , sujets qui ne figurent pas à la table
du codex parisien et rappellent des controverses antérieures .
Enfin, la présentation extérieure du Contra Manicheos est
beaucoup plus soignée dans le manuscrit de Prague. Dans les
deux documents, le libelliste introduit le texte incriminé par la
rubrique : De compilatione Manicheorum et le termine par les
mots : huc usque. Il entreprend ensuite sa démonstration annoncée
par Responsio, suivie de Nos autem. Pour attirer l'attention du
lecteur, le manuscrit de Prague offre une particularité : le copiste
signale chaque fois par un dessin spécial le début et la fin des
chapitres hérétiques 2 .
L'auteur .
L'auteur est un ancien vaudois , converti au cours d'une con-
férence contradictoire tenue à Pamiers , en 1207 , entre les disciples
de Valdès et l'évêque Diègue d'Osma, probablement accompagné
du sous- prieur Dominique Guzman. Le chroniqueur Guillaume de
Puylaurens en témoigne et atteste non seulement que les vaudois
1 CM, p. 72, 15, n. A signaler toutefois que, dans la version de Prague (p.
80, 8) , l'auteur met l'accent sur les sacerdotes (om . P) ou rois, qui périssent sur les
monts de Gelboé.
2 Voir la description plus complète de la présentation du Contra Manicheos
dans notre étude : Un traité cathare inédit du début du XIIIe siècle d'après le
'Liber contra Manicheos' de Durand de Huesca (Bibl . de la Revue d'hist . eccles . ,
37), Louvain, 1961 , p. 26-28 . Voir les planches p . 64-65.
32
INTRODUCTION
s'acharnaient à discuter avec les cathares , mais encore que, après
sa conversion, le nouveau Prieur des Pauvres Catholiques « a
composé des écrits » : il le nomme Durandus de Osca1 .
Originaire d'Aragon , Durand a en effet déjà combattu les
hérétiques du Languedoc dans le Liber Antiheresis 2 et sait à quoi
s'en tenir à leur égard . Fort de l'appui de la papauté qui a donné
à sa communauté le droit de prédication sous contrôle diocésain 3,
fidèle à la parole donnée et soucieux de rester orthodoxe , Durand
de Huesca s'oppose à l'hérésie, mais s'abstient d'approfondir
certains problèmes 4. En outre , il se propose de soumettre son
traité à la censure de Léon , cardinal-prêtre de Sainte-Croix de
Jérusalem, son protecteur (Yperaspistem) . La version parisienne
du traité ajoute les noms de plusieurs cardinaux dont l'auteur
se recommande : Pélage , Nicolas , Étienne , Guala , Jean Colonna 5.
Respectueux de la hiérarchie , tel apparaît l'ancien disciple de
1 GUILLAUME DE PUYLAURENS, Chronicon , éd . J. BEYSSIER (Univ . de Paris,
Biblioth. de la Fac. des Lettres XVIII ) , Paris, 1904. Prologus, p. 119 ; ch. VIII ,
p. 127 : « Sedem apostolicam adierunt, et penitentiam habuerunt , data sibi
licencia vivendi regulariter, ut audivi ; in quibus Durandus de Osca fuit prior,
et composuit contra hereticos quedam scripta ».
2 A. Dondaine, Aux origines du valdéisme , dans AFP, t . XVI, 1946, p. 203-
213 et p. 232 à 235 ; Durand de Huesca controversiste (Xo Congresso intern . di
sc. stor., Roma, 1955, t. VII) , Florence, 1956, p. 218-222 ; Durand de Huesca et
la polémique anti-cathare, dans AFP, t . XXIX , 1959 , p. 228-248 . Voir nos études :
Le « Liber antiheresis » de Durand de Huesca » (RHE, t. LV, 1960, p. 130-141 ) ;
La profession trinitaire du vaudois D. de H. (RTAM , t. XXVII , 1960 , p . 267-289) ;
Controverses vaudoises-cathares à la fin du XIIe siècle (AHDLMA, t. XXVII ,
1960, p. 137-227) .
3 INNOCENT III , Epist. , XI , 196 : 18 décembre 1208 (PL CCXV, 1510. POTT-
HAST 3571 ) : « Ejus exemplo ...-( 1512 B) Praedicationem necessariam valde et
laudabilem esse credimus ; tamen ex auctoritate vel licentia summi pontificis
vel praelatorum permissione illam credimus exercendam » ; Ep . , XII , 69 : 5
juillet 1209. (PL CCXVI , 75 C. POTTHAST 3769) : « Gravem contra vos... -man-
dantes quatenus memores legis divinae , secundum quam positi extra castra
propter maculam leprae sine judicio sacerdotis non reducebantur ad illa » .
Sur tout ceci voir : Un traité cathare, p. 22-23 et notes correspondantes ; spéciale-
ment p. 22 , n. 2 : toutes les bulles d'Innocent III. A. DONDAINE , Durand de
Huesca (AFP, t. XXIX, 1959) , p . 234-235 et notes.
4 CM, p. 323, 8-9, n. : « Unde non debemus nimium cogitare super illa, ne in
heresim incidamus ».
CM, p. 82, 27 ; 84 , 2, notes . L'origine du cardinal-protecteur serait-elle
due à Durand de Huesca , et non à François d'Assise, comme on l'a toujours
pensé ? Voir P. BERNARDINO DA SIENA, Il Cardinale protettore negli Istituti
Religiosi, specialmente negli ordini francescani , Florence, 1940 , p. 15-16 , p. 23 ,
n. 33. S.-L. FORTE, The Cardinal-protector of the dominican Order (Inst. hist. de
S. Sabinae. Dissert. hist., XV) , Rome, 1959, p. 9-10.
L'ŒUVRE
33
Valdès qui, cette fois , tient en mains un Traité cathare où s'expri-
me la pensée dualiste controversée trente ans auparavant.
L'opuscule hérétique reproduit en partie les sujets présentés
jadis , par chapitre, au livre II du Liber Antiheresis , mais dissé-
minés cette fois sous des titres plus ou moins adéquats . Cette
dispersion, voulue par l'adversaire , rend l'œuvre presque invul-
nérable à la critique des hérésiologues . Il fallait toute la sagacité
et l'expérience de Durand de Huesca pour en révéler l'astuce qui
l'oblige, du coup, à suivre dans sa réplique l'ordre initial.
SON OBJET.
L'œuvre .
Le Contra Manicheos est ainsi
la réfutation de ce traité cathare
que l'auteur intègre dans sa composition . Son objet est de repro-
duire un à un les chapitres du libelle hérétique , parfois désigné
Antifrasis 1, contre-vérité , d'en exposer successivement les thèses
pour les passer au crible, en déceler l'erreur et lui substituer les
vraies notions de la foi chrétienne . Rédigé en fonction de l'œuvre
adverse , ce traité n'a pas , dans son ordonnance , la rigueur de
l'Antiheresis où l'on peut nettement distinguer les sections théo-
logiques, christologiques , morales et institutionnelles. Ici , le
polémiste n'est pas maître de son plan et suit pas à pas l'interlo-
cuteur dans l'enchevêtrement de ses théories , éparses à travers
les dix -neuf chapitres du volume I. Il en résulte une compilation
un peu lourde, compacte, où le lecteur, si appliqué soit-il (stu-
diosus) 2 , a parfois de la peine à trouver le fil conducteur . A
l'exception des deux derniers chapitres supplémentaires, con-
sacrés à l'origine des âmes et à la prédestination que le vaudois
converti accepte désormais , il ne faut donc pas s'attendre à
un ordre logique dans un schéma déterminé, mais à un ensemble
un peu touffu commandé par les subdivisions du traité cathare.
LES THEMES .
Les grandes lignes se dégagent
cependant , toutes centrées sur
les problèmes essentiels , que l'hérétique résout à sa façon et que
le Prieur des Pauvres Catholiques scrute et explique à la lumière
1 CM, p. 124, 23 et note.
CM, p. 322, 2-3 . Voir note I page suivante.
34
INTRODUCTION
des vérités révélées. A la profession dualiste des deux principes
coéternels , créateurs de deux mondes irrémédiablement hostiles,
le polémiste oppose la croyance en un seul Principe, Tout -Puis-
sant , Trine dans son unité, alpha et oméga, créateur de l'univers
visible et invisible. Entre ces deux empires de Lumière et de
Ténèbres que suppose l'hérétique, l'homme n'est pas un esprit
déchu incorporé par Satan . Seule créature raisonnable (avec les
anges), il est un microcosme, médian entre les deux mondes
visible et invisible . En leur double nature , l'homme et la femme
composés d'un corps et d'une âme sont , par création et par puis-
sance, l'œuvre de Dieu . Au fur et à mesure de leur formation ,
Dieu infuse aux corps les âmes quotidiennement créées . La concu-
piscence n'existe pas dans le monde, ignorant de la superbe ;
elle naît dans le cœur humain où Satan l'introduit avec tous les
vices. Car, dans sa prescience , le Tout - Puissant a laissé à l'homme
le libre -arbitre auquel la prédestination , jadis fatale pour le
vaudois, ne fait pas obstacle.
COMPARAISON
AVEC L'ANTIHERESIS.
Pour présenter son œuvre à
ses << lecteurs et auditeurs » 1,
Durand de Huesca reprend , par-
fois avec les mêmes phrases, tous les alinéas du Prologue de
l'Antiheresis et les amplifie ; seul manque , spécial à celui-ci , le
passage relatif à Valdès . Il dirige ensuite son arme contre les
anciens hérétiques : Manichéens , Nicolaïtes , et , parmi ses con-
temporains , les Passagiens, Spéronistes, Roncarii ou Pauvres
Lombards et les évêques cathares , mais ne critique pas les vau-
dois. A l'un des paragraphes antérieurs il ajoute, aux noms des
sept promoteurs d'hérésie antiques , ceux de Marcion , Manès,
Donat, Arius 2. Durand ne se contente pas de réfuter le traité
cathare, il répond aussi aux objections et arguments discutés
trente ans plus tôt, de vive voix . En fait , la matière est prête : les
éléments lui en sont fournis par l'Antiheresis , surtout au livre II
de la version madrilène et aux sections correspondantes du codex
parisien 3. Se sert-il directement de son premier traité ? A n'en
1 Voir infra, p. 39, n. 2.
2 Voir notre étude La profession trinitaire ( RTAM, t . XXVII, 1960 , p. 284,
28-30, p. 285, 3-10) ; CM, p. 80, 12-13 ; p. 74, 14 ; p. 76, 1. Voir la traduction du
Prologue et les notes.
Voir Controverses, p . 137-138 ; 141 ; 203-205.
LA DATE
35
pas douter. La preuve en est fournie par les nombreux parallé-
lismes relevés au cours de l'édition présente que ce soit dans
les thèmes repris et développés , cette fois avec plus d'ampleur ,
appuyés au besoin sur de nouveaux apports patristiques , ou dans
le recours aux multiples citations, déjà groupées en faisceaux
pour soutenir une thèse déterminée .
GARANTIE
D'AUTHENTICITÉ .
De ce fait , les éléments histo-
riques de l'œuvre présentent une
double garantie d'authenticité ;
d'autant plus que l'auteur se défend de céder à la simple suspicion
et de ne rien imputer aux cathares qu'il n'en soit certain c'est-
à-dire qu'il ne l'ait ouï « de leur bouche ou lu dans leurs écrits » 1 .
A plus d'un quart de siècle d'intervalle il y a donc, par deux fois ,
attestation de la pensée dualiste par le même réfutateur, qu'il
soit vaudois ou catholique . Il ne dit que ce qu'il a vu ou entendu
personnellement : valeur incontestable d'un témoignage sincère.
Et comme ses adversaires appuient leur doctrine sur la Bible ,
il n'aura de guerre lasse qu'il n'ait fouiné dans les bibliothèques
de Rome ou d'ailleurs 2 , pour repérer, dans les diverses recensions
scripturaires, les formes littéraires des textes susceptibles de
fournir les garanties de son interprétation d'où une exégèse
minutieuse et scrupuleusement documentée.
CIRCONSTANCES
HISTORIQUES .
La date .
La date approximative du
Liber contra Manicheos, supposée
d'abord entre 1223 et 12303,
peut être mieux précisée . Aragonais, attaché aux fiefs d'Aragon
et par conséquent aux pays d'Elne et de Carcassès, Durand de
Huesca appelle Gothie ' l'une des régions hérétiques où il
circule. Pour lui , l'ancien Bas-Languedoc , du marquisat de
Gothie, n'est pas encore passé sous la domination du royaume de
France par le traité de 1229. Sans tenir compte des acquisitions
faites par les de Montfort, il considère toujours le pays comme une
1CM, p. 82, 10-11 ; 119, 14-15 ; 210, 30-31 ; 256, 11 ; 302, 10 ; 304, 4. Voir
A. DONDAINE, Durand de Huesca (AFP, t. XXIX, 1959) , p. 243 et n. 40.
CM, p. 91, 5-6.
Voir Traité cathare , p . 28 .
36
INTRODUCTION
entité régionale où la maison d'Aragon, dont il relève, n'a pas
encore perdu tous ses droits 1.
Un autre fait historique est encore à signaler : quand Durand
rédige son traité , « Jérusalem, écrit-il, est encore sous la domina-
tion sarrasine >> ; l'ouvrage est donc antérieur à février-mars 12292.
Les noms des hérésiarques et des cardinaux permettent de
mieux serrer le problème. Au nombre des premiers, celui de Vigou-
reux, guère connu avant 1223 par la lettre du cardinal Conrad 3,
trahit les agissements quelque peu antérieurs de l'hérétique, soit
aux alentours de 1220/22. Vers la même période, le traité ca-
thare, composé, semble-t-il, sous l'impulsion de Bartholomé de
Carcassonne, amène sa réfutation immédiate, que l'on fasse
intervenir ou non l'appel du légat contre l'hérésie a .
LE CARDINAL-
PROTECTEUR
ET LA CURIE .
D'autre part, en admettant
que le cardinal Léon († en 1230 ?)
soit devenu, dès l'origine , le
protecteur de la communauté,
on ne le voit plus réapparaître à la Curie après le 23 mai 1224 5,
comme signataire d'actes pontificaux. Le tableau des bulles
majeures permet de déceler la présence au Latran des autres
cardinaux cités. Au cours des trois voyages officiellement connus
de Durand de Huesca pour solliciter l'appui du Saint-Siège :
septembre 1207-fin 1208 ; juillet 1209 -mai 1210 ; printemps 1212 6
se trouvent à Rome : Léon , Pélage et Guala dont le Prieur obtient
déjà l'amitié 7. Si l'on accepte que Nicolas de Clermont et Étienne
de Fossanova soient parmi les bienfaiteurs du converti , le pre-
mier, frère Nicolas, signe un acte du 7 août 1219 8, le second est
1 CM, p. 119, 15, note.
* CM, p. 152, 1, note. Cfr A. DONDAINE, op. cit., p. 242, n. 38.
Voir Traité cathare, p. 30 sq., n. 5. A. DONDAINE, op. cit., p. 243, n. 39.
4 Cfr Traité cathare, p . 28, 33.
5 POTTHAST 7261 .
•Voir supra, p. 32, n. 3, les bulles de décembre 1208, juillet 1209. INNOCENT III ,
Ep. XIII, 78 : 12 mai 1210 (PL CCXVI, 274. POTTH. 3998 ) : « Cum inaestimabile
pretium... (274 C) . Quapropter venientes dudum ad apostolicam sedem di-
lectos filios Durandum de Osca ... etc. » . Voir les bulles de mai 1212, Ep . XV, 82,
92, 90 (601, 608, 607. PоTTH. 4504, 4506, 4515).
Au cours de ces trois périodes, Léon et Pélage sont ensemble à Rome en
1208 (POTTHAST 3576) ; · 1209 (POTTH. 3621 ) ; 1210 (POTTH. 4156) ; et
-
avec Guala, voir PоTTH. 3856 ( 1209) ; 3899, 3974 ( 1210) .
8 POTTHAST 6112. Nicolas de Romanis signe encore le 31 mars 1219 , POTTH .
6029.
LA DATE
37
constamment dans l'entourage d'Honorius III depuis le 12 août
12161 . Quant à Jean Colonna , pris par ses nombreuses légations,
il apparaît le 15 mars 1212, puis trois fois en 1217 à la Curie,
d'où il est absent jusqu'en 12222. Pour l'année 1223 , on ne
relève aucune signature de ces cardinaux3 et, par la suite ,
Nicolas disparaît après le 9 mai 1226, Guala et Étienne après
les 30 juin et 23 septembre 1227 a.
Or, dans la version parisienne du traité , la plus proche de l'ori-
ginal , Durand de Huesca précise son choix du cardinal Léon com-
me correcteur et remercie Dieu d'avoir bien inspiré le cœur des
autres cardinaux , nommément cités. Par la suite , aurait- il obtenu
de ses hauts protecteurs le même contrôle ? La recension com-
plète de Prague supprime les noms de ces derniers désignés , on
l'a vu, sous un vocable général : Reverentissimos fratres ... cardi-
nales et les qualifie de correctores 5. Comme, d'après le tableau
des actes de curie, tous ces prélats sont présents à Rome en
mai 1224, plus spécialement les 17 et 19, avant la dernière signa-
ture connue de Léon (du 23 ) o , l'année 1224 paraît la plus vrai-
semblable à considérer, même s'il « n'est pas exigé que l'auteur
les ait connus en même temps » 7. Si , d'après le plus ancien témoin ,
Léon devait être, en premier , le seul correcteur, il fallait l'atteindre
avant juin, en tout cas, avant de remettre le Libelle aux autres ,
dont la correction offrait moins d'intérêt et , de préférence , en une
période où leur présence à Rome était à peu près simultanée : de
toutes façons , mai 1224 répond à ces impératifs . Du fait que la
réfutation du traité cathare aurait suivi de près la publication de
1 POTTHAST 5327. Pour ces deux cisterciens, voir D. WILLI , Päpste, Kardinäle
und Bischöfe aus dem Cistercienser-Orden, Bregens, 1912 , p . 22, no 33 ; p. 24,
n° 41.
- 5482 , 5522, 5526.
2 POTTHAST 4405 ;
POTTHAST 6911-7133 : 2 janvier-fin 1233 : aucune souscription de ces car-
dinaux. Peut-être n'y a-t-il pas eu aussi de bulles majeures enregistrées cette
année-là.
• POTTHAST 7568, 7951 , 8039. Sur les déplacements des divers cardinaux, voir
H. ZIMMERMANN, Die päpstliche Legation in der ersten Hälfte des 13 Jahrhunderts,
Paderborn, 1913. Léon : p. 36, 39, 47, etc. Pélage : p. 44, 75, 84 etc. Nico-
-
-
las de Clermont : p. 77, 79. Étienne n'est jamais envoyé en légation. Guala :
Jean Colonna : p. 45, 74, 81, etc.
-
P. 38, 40, etc.
CM, p. 84, 2-3 et note. Cfr supra, p. 30.
• POTTHAST 7245 : 13 mai 1224, Jean est absent ;
7261
-- 7254-7255 : 17 et 19 mai ;
23 mai, tous présents, sauf Jean qui signe le 9 décembre, PоTтн. 7330 .
' A. DONDAINE, Durand de Huesca (AFP, t. XXIX, 1959), p. 243, fin de la
note 39.
3
8
I
N
T
R
O
D
U
C
T
I
O
N
celui-ci (c. 1220) 1 , tout semble concorder pour dater assez appro-
ximativement le Contra Manicheos . Durand le rédige vers 1222-23
et se propose de le soumettre ensuite à la correction de la Curie,
ce qui a probablement lieu au cours du premier semestre 1224.
1 Cfr supra, p. 36, n. 4.
CHAPITRE II
CONSIDÉRATIONS LINGUISTIQUES
Riche d'expressions inusitées, la langue de Durand de Huesca,
fort rébarbative à première vue et que l'orthographe de l'auteur
complique à souhait , doit-elle être corrigée ? Les anomalies sont-
elles des erreurs ou répondent-elles à des normes locales, à une
tradition linguistique digne de respect ? C'est le problème que
se pose un médiéviste soucieux de reproduire , avec toute la
rigueur scientifique exigée de nos jours, une œuvre dont la graphie
est hérissée d'imprévus .
Caractères généraux .
TEXTE ÉCRIT.
Le Contra Manicheos est-il
un traité écrit ou dicté ? Durand
de Huesca dit tout au long : « Prenons, tournons , dressons , diri-
geons ... la plume » 1 . Toutefois , il compose son travail en vue non
seulement de ses lecteurs, mais aussi de ses auditeurs , qu'il inter-
pelle d'ailleurs tous très fréquemment par : « Nota , lector » ou
« Nota lector vel auditor » 2 ; la formule change parfois . Il déclare
lui-même diviser en deux le chapitre XVI « qui est écrit » , afin de
1CM, p. 72 , 16 : « calamum apostrophando converto » ; p. 99, 8: << ad hoc
oblocutionis calamum erigamus » ; 122 , 5 : « calamus convertendus ; 182 , 17-18 et
263, 18-19 « calamum reflectamus » ; 219 , 21 et 256, 7 : « calamum dirigamus » ;
226, 8-9 : « calamum antifrasice convertamus ». Voir encore l'emploi de «< calamo ,
calamum » avec les verbes « repetamus, recurramus , revocamus , etc. , » p . 275, 30-
31 ; 288, 27 ; 336, 17. Sur la méthode ancienne des Romains, voir N.-I. Herescu,
Le mode de composition des écrivains (« dictare » ) , dans REL, t. XXXIV, 1956,
p. 132-146 ; complément à l'article de A. ERNOUT, Dictare « dicter » (ibid.,
t. XXIX, 1951 , p. 155-161 ; reproduit dans Philologica II , Paris , 1957 , p . 185-
191 ), où l'auteur concluait à « l'usage latin de composer en dictant » .
2CM,«lector»,p.92,16;186,3;195,25;203,25;291,26;296,18;301,3;
322,3; lectorvelauditor»,p.101,1;127,22;192,30;236,26;245,23-24;
274, 17.
40
INTRODUCTION
ne pas engendrer l'ennui dans l'âme de son auditeur 1. Comme
dans l'Antiheresis , où le vaudois en appelait aussi à son « prudent
lecteur ou auditeur » 2 , l'exposé de sa controverse sera donc
l'objet de lectures autant que d'entretiens et de discussions .
Est-ce à dire que certaines sections auraient été dictées ?
Quelques fautes seraient-elles à ce point révélatrices ? On lit en
effet : epigomando pour epitomando (p . 194 , 10) ; anima pulvis es,
réminiscence biblique et liturgique , au lieu de pulvis est (309 , 1 )
qu'exige le contexte ; semel pour simul (318 , 1 ) ; natum et non
tantum (318, 4) ; os pour eos (322 , 13 ) d'ailleurs corrigé par le
copiste ; vanes sunt au lieu de vane sunt (328 , 6) , etc. Mais tout
ceci ne constitue pas un argument sérieux et déterminant en
faveur de fautes auditives : le Contra Manicheos est bien un
traité écrit .
FAUTES DE COPIE.
Les divers états du texte
laissent apparaître un assez grand
nombre d'erreurs de transcription , que le scribe a , de lui-même,
rectifiées . Un rapide coup d'œil sur l'apparat paléographique de
l'édition permet d'en juger. De nombreux exemples prouvent
que , dans les deux documents , le copiste s'est relu3 , tout en
demeurant fantaisiste. A-t-il conscience d'une erreur au mot
sepulchra ? (195 , 27 ) Il exponctue le h qu'il emploie souvent à
mauvais escient . Malgré cette révision , bien des fautes de-
meurent à son actif. On relève notamment des :
Fautes de lettres : a) par omission : Arfaxth ( = Arfaxath , 169,
12-13 ) ; cocessisse (con- 166, 14) ; imprudentum (-tium, 171 , 17 ) ; Nab-
zardan (Nabuzardan , 257, 15 ) ; miseatur (misceatur, 315 , 10-11 ) ; ta
(ita, 199 , 14) ; ou par haplographie : adei pour ad Dei ( 318, 25-
62) ; converunt (convener-, 251 , 24 ) ; magnicavit (-ficavit , 196, 4) .
b) par confusion : a pour o et inversement : abiecerunt (cbi- 174,
1 CM, p. 254, 20-21 : « ne ... capitulum istud , quod scriptum est, generaret te-
Idium in animo auditoris ».
2 Liber Antiheresis II , 2 , M 55ra (Controverses III , p. 170. Append . p . 211 ) .
* Comme l'attestent les sigles pP, þC. Pour le manuscrit de Paris, par ex .
voir p. 134, 1, n. : « demonstramus » ; 126, 22, n. : « erat », om. pP, add. sup. lin.
SP. Pour le manuscrit de Prague, p. 157, 9 : « happhendūņt », le n déjà indiqué
par le trait supérieur précédent a été exponctué. Le scribe corrige « facit » en
«fecit»; met «fiat» au singulier; écrit «quidam» pour «quidem» (p.126,24;
235, 2, 18) ; ajoute 'a' sup. lin. à « uctore » (p. 206, 6), etc.
4♦ CM, p. 70, 13 , C écrit « sabahot », P « sabaoht », contrairement à l'ortho-
graphe normale : sabaoth .
CONSIDÉRATIONS LINGUISTIQUES
4I
16) ; ob omnibus (ab- 267, 10) ; — i pour o : iherosiliman (-soliman ,
152, 2).
c) par inversion malencontreuse : calvem (cla- 242 , 16 ) ; scluptili
(sculp- 267, 3).
d) par syllabe supplétive : congruere (congrue, 150 , 11 ) ; fililiis
(filiis, 194, 16) .
Fautes de termes, dont quelques-unes peuvent conduire à des
contresens felix (filii , 249 , 17) ; finem (femine , 167, 32) ; portionem
(positionem, 269, 8) ; per (propter, 318, 27 ) ; satiantur (salvantur,
322, 24) ; par homoioteleuton : dicunt misticunt (dic-misticum,
149, 21), etc. 1.
Bien des formes , apparemment fautives , ne sont pas cependant
imputables au copiste qui , dans l'ensemble, paraît transcrire assez
fidèlement le texte original que Durand de Huesca a rédigé de
son propre chef. Sous la plume de celui-ci , on peut lire par ex.
babtismo, chatari, hanelat, graphies de prime abord insolites mais
que les conditions historiques justifient 2 .
HABITUDES
PALÉOGRAPHIQUES.
L'étude comparative des deux
documents, traité catholique,
opuscule cathare, que renferme
le Contra Manicheos , a permis de déceler rapidement la différence
de style entre leurs auteurs, à l'avantage du cathare qui possède ,
semble-t-il aussi, une meilleure orthographe 3. Cette remarque
suffit à elle seule pour reconnaître que le réfutateur respecte
l'individualité du livret qu'il transcrit , tout en gardant ses
caractères propres, apparentés d'ailleurs à ceux de son adver-
saire. Tous deux présentent en effet les traits spécifiques de
l'orthographe latine hispano- catalane du début du XIIIe siècle ,
mais avec une accentuation plus marquée chez le polémiste
orthodoxe, d'origine aragonaise . Durand de Huesca se meut ,
en outre, dans la région d'Elne en Roussillon , ou comté de
1 Voir l'apparat paléographique. On peut encore ajouter de uno (divino) ;
patris (partis) ; Scelerino (Secundino), pp. 313, 8 ; 315, 22 ; 316, 19, etc.; ou
encore detrahis (-hitis 188 , 29) ; pessim (-mo 241 , 3) ; sit creatura (sint -re
201 , 29) , etc... Les fautes relevées ici le sont à titre d'exemples . Nous avons cru
inutile de signaler certains cas, ex. : p . 155 , 19 et 156 , 2 : « decendere ..., decen-
des », pour descendere... descendens , etc.
2 Voir infra, p. 46, 49, 52.
3 Traité cathare, p. 40.
42
INTRODUCTION
Barcelone, uni depuis 1137 au royaume d'Aragon 1 : c'est dire
qu'il ne saurait contrarier son orthographe naturelle et originale.
Loin d'être incorrecte, comme on pourrait le croire au premier
coup d'œil, celle-ci reproduit au contraire la prononciation
latine de l'auteur, tant il est vrai que « l'orthographe du latin
suit de près l'évolution phonétique ». La graphie, qualifiable de
vulgaire par les non-avertis , trahit le langage usuel de l'époque ,
spécialement dans la Marche d'Espagne et représente une « tra-
dition vivante » du latin médiéval 2 , celle déjà manifestée vers
la fin du VIIIe , début du IXe siècle , par la Bible de Cava dont le
Contra Manicheos rappelle bien des singularités 3.
AGGLUTINATIONS
ET MOTS DÉCOMPOSÉS .
En premier lieu , l'agglutination
des mots, fréquente dans la gra-
phie espagnole et catalane
comme en témoignent le codex Cavensis et la section du manus-
crit de Perpignan (BN. lat. 321) éditée par S. Berger , est ici
un fait à peu près constant , déjà signalé dans le Traité cathare ".
Au fol. 38va reproduit plus loin 5 on lit aisément :
subumbra, insecreto ( 1. 3 ) ; evestigio ( 14-15 ) ; adcorrectionem ( 16) ;
incaptivitatem (17 ) ; anequiciis neperirent ( 18 ) ; adviam ( 19 ) ; adeviis
(20), etc. Ailleurs , par ex. p. 169 , on rencontre : inscriptura (26) ;
intali (28) ; - p. 170 : inapostolis (2) ; incordibus (6) ; inactibus (12) ;
demanicheis ( 16 ) ; inquibus ( 17 ) , etc.; ou encore p . 174 : intriti-
cum (1 ) ; inquibus (2 ) ; adcreationem (4) ; inlibro (6) ; inevangelio (7) ;
adsententiam ( 10) ; inveritate ( 12, 15) , etc.
-
1 GUILLAUME DE PUYLAURENS, éd. BEYSSIER, ch. XVI, p. 132 : « regem
Aragonum, ad quem Carcassone principale dominium sub rege Francie perti-
nebat ». Voir CM, p. 119, 15 et note ; Traité cathare, p. 41.
2 CH . MOHRMANN , Études sur le latin des chrétiens, t . I ( Storia e letteratura,
65), Rome, 1958. La latinité de saint Benoît, p . 409, 405. ( = Rev. Bénéd. t.
LXII, 1952, p . 108-139) .
3 S. Berger, Histoire de la Vulgate pendant les premiers siècles du moyen âge,
Paris, 1893 , p. 14-15 . Le codex Cavensis est « un pur manuscrit visigoth ». Par
ses caractères d'indépendance, d'unicité, il représente le meilleur exemplaire
hispanique auquel on puisse confronter le Contra Manicheos . Voir T. AYUSO
MARAZUELA , La Biblia visigótica de la Cava dei Tirreni , dans Estudios biblicos,
t. XIV, 1955, P. 49-65 ; 137-190 ; 355-414 ; t. XV, 1956, p. 5-62, cfr p. 5-6,
37-38 et 57.
4 S. BERGER, Un ancien texte latin des Actes des Apôtres, dans Notices et extraits
des manuscrits de la B. N., t. XXXV, 1, 1896, p. 169-208 ; cfr p. 183. AYUSO,
op. cit., dans Est. bibl., t. XIV, 1955, p. 149 (16)., Traité cathare, p. 41-42.
CM, p. 76, 6 sq.; p. 78, 5sq. Voir les planches et p. 64-65.
PHONÉTIQUE
43
Les mots décomposés apparaissent aussi , mais beaucoup plus
rarement, car le copiste les réunit souvent à l'improviste ; il
écrit en effet à peu d'intervalle :
ab solute et absolute (125, 5, 7) ; non nulli et nonnulli (170, 6, 7) ;
aux fol. 38va ne fande (12), 38vb nefande (5) ; ob locuturus (1), etc. 1. On
relève encore : super vacaneos (p . 70 , 1 ) ; de hortacionibus et dehort-
(147, 5 et 240, 8) ; de clarate (183, 27).
A l'accoutumance le texte devient lisible, même quand la
préposition est accolée au mot déterminé . Certaines expressions
n'empêchent cependant pas le lecteur de trébucher, quand il lit
par ex. :
malepaccatus (268, 25 ) ; insupplicunt pour in supplicium (282 , 30) ;
et que dire de cette phrase : estatem et vertu plasmastiea ( 176 , 21 ) au
lieu de estatem et ver tu plasm-ea ?
A côté de cet aspect initial, l'examen attentif de la graphie,
qui doit être à tout prix respectée ici , confirme l'appartenance
indiscutable du traité à l'ancienne orthographe wisigothique. Des
altérations déjà plus évoluées font de cette œuvre un témoin
authentique du latin hispano-catalan de l'époque , rempli de
vulgarismes généralement acceptés , mais où Durand de Huesca
imprime sa marque particulière .
Phonétique .
I. Vocalisme.
DIPHTONGUE .
Contrairement à ce que l'on
pourrait prévoir , l'auteur ne suit.
pas toujours des formes vulgarisées en latin sous l'Empire et
passées dans la latinité du moyen âge où l'on rencontre souvent ,
par exemple, a résultant de « au prétonique devant une syllabe
contenant un u » 2. A l'inverse , Durand écrit une fois prothoplaus-
tus , cas de reconstruction savante visible chez Huguccio , mais que
1CM, p. 78, 2 ; 82, 11 et 8. Planche.
-
2 J. FONTAINE , éd . Isidore de Séville , Traité de la nature, Bordeaux, 1960,
P. 94. Voir A. CARNOY, Le latin d'Espagne d'après les inscriptions, Bruxelles ,
1906, p. 92-95 . M. NIEDERMANN , Phonétique historique du latin , Paris, 1953 ,
§ 34, p . 89, note . C. BATTISTI , Avviamento allo studio del latino volgare, Bari,
1949, p. 106.
44
INTRODUCTION
les lexicographes antérieurs : Papias , Osbern et même ses contem-
porains , Ébrard de Béthune, le chroniqueur Pierre des Vaux-de-
Cernay, n'ont pas suivie, en écrivant chacun pour leur compte
protoplastus 1 . Néanmoins , en accord avec eux , loin d'obéir aux
règles orthographiques jadis fixées par les grammairiens, le
Prieur trahit l'évolution que la phonétique du latin parlé impose
au latin écrit 2 et n'observe pas les conseils encore très précis de
Guillaume de Conches († post 1154) .
Le maître chartrain recommande en effet l'emploi des diph-
tongues ae , oe, bien que, à la prononciation , on ne perçoive plus
que le son de e. « Parce que les ignorants entendent prononcer
tout ce qu'ils voient , avoue-t-il , les modernes ont décidé de n'écrire
que la seule voyelle qui résonne, avec une cédille indiquant la diph-
tongue » 3 . Confondue avec é en syllabe atone dès la République ,
puis sous l'Empire, maintenue jusqu'au XIIe siècle , la diph-
tongue ae encore très vivace dans la Bible de Cava où elle est
une «de ses plus célèbres caractéristiques » , tend cependant à s'at-
ténuer même dans ce codex et à disparaître, comme dans la plu-
part des manuscrits espagnols et même catalans 5. Et Durand ,
selon les habitudes acquises à son époque, écrit par exemple :
ceci (113, 8) ; celibem (142, 4) ; celus et ses dérivés : celeste (141, 14 ;
142, 2) ; celitus (84, 5 ; 155, 23), etc.; eneis (aen- 82, 26) ; enigmate
(155, 8) ; equiparari (68, 9) ; equipollet (220, 17) ; ereum (221 , 20) ;
ethrali (66, 11 ) ; Hebrei (-braei 265 , 31 ) ; leticia (laet- 151 , 3 ) ; meandros
(maean- 66, 13 ) ; mestificantes (maes- 265, 27) ; nevum (naev- 78, 7) ;
sans parler du constant Manicheos .
1 CM, p. 66-67, 12 etnote ; p. 270, 9-10, n. Mais on lit « prothoplastus », p. 211, 17.
Voir F. BLATT, La latinité de la Vie de saint Honoré, dans Eranos, t. XLIII,
1945, P. 74, n. I.
2 CH. MOHRMANN, op. cit., p. 409.
E. JEAUNEAU, Deux rédactions des gloses de Guillaume de Conches sur Pris-
cien, dans RTAM, t. XXVII , 1960, p . 230-232 ; 242 : « in quibusdam ultima
tantum (sonat) ut ae, oe ... Sed ' a' et ' e' unum solum (sonum) habent : unde
in eadem sillaba non possunt simul pronunciari . Sed , quamvis una pronunciatur
sola, tamen debet utraque scribi . Propter imperitos qui volunt quicquid vident
scriptum pronunciare, instituerunt moderni ut illa sola que ibi habet sonum
scribatur, sed tamen ei virgula que sit ditongi nota subscribatur ».
A. CARNOY, op . cit., p . 70, 77-78 . C.-H. GRANDGENT, An Introduction to
vulgar Latin, Boston, 1907, § 210. M. NIEDERMANN, op . cit., § 30, p. 83. F. Blatt,
op. cit., p. 75. C. BATTISTI, op. cit., p. 104-105.
AYUSO, op. cit., dans Estudios biblicos, t. XIV, 1955, p. 151, I (1) ; 155, 5 (2).
C'est à cette étude que nous nous référons désormais . Voir S. BERGER, Notices,
p. 184. M.-C. Díaz y Díaz, Movimientos foneticos en el latin visigodo, dans Emerita,
t. XXV, 1957, P. 375.
PHONÉTIQUE
45
Il supprime aussi la diphtongue oe au profit de e, ex. : ameni-
tatem (amoen- 233 , 9 ; 262 , 8-9 ) ; fedaverat (foed- 68, 6) ; mechum
(moech- 74, 2).
E=I.
Est-ce dû à l'instabilité du
timbre ? Pour les voyelles simples,
parfois il substitue e à i , phénomène archaïque assez fréquent
dans le codex Cavensis , autant que l'inverse (ie) . Ces deux
leçons communes au manuscrit de Perpignan, lisibles dans le
Contra Manicheos avec trapezeta (-zita, 335 , 3) , rediculum (rid-
311 , 15 ) par ex. , apparaissent comme des erreurs de graphie
imputables, depuis longtemps, à la confusion de sonorités entre
ces deux voyelles provoquée , notamment en Espagne , par les
mouvements vocaliques d'ouverture du timbre 1 .
I=Y.
Tout autre paraît être l'usage
de y pour i . Serait-ce « la manifes-
tation d'une tendance savante » dont on ignore encore les prin-
cipes ou le résultat d'une imprécision phonétique ? Signe carac-
téristique de l'écriture espagnole et catalane en tous genres de
mots, y s'insinue dans les textes médiévaux d'Occident — on le
voit dans la Vie de saint Honoré, composée au XIIIe siècle —
et devient habituel à Durand de Huesca avec une incohérence
telle qu'il ne saurait être le fait du copiste 2.
Soit le mot idolum et ses dérivés . On observe , presque voisins :
ydolum , id est idolum ... (221 , 19 ) ; au début du traité : ydolatria
commun à PC (68 , 8) ; ydolatre (P) idolatre (C 110 , 16) , suivi de
idolatrarum , idolatris , idolatras (110 , 19 , 22 et 111 , 3 ) . La voyelle y
serait-elle l'apanage d'une seule version ? Pas du tout . Par deux
fois on lit kathary et katary dans P, kathari et katari dans C
(89, 2 ; 105 , 21 ) , mais ignis dans le premier et ygnis dans le
second (78, 14) qui, peu après, porte igne (80, 3) . A peu d'inter-
valle , on remarque sur le manuscrit de Prague : synagoga et sina-
gogis (95 , 18-19 ) ; plus loin Silo (Sylo P, 97 , 12 ) ; ailleurs hyrci
1S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 155, 5 (3) et 160, 9 (6). Voir
A. CORNOY, op. cit., p. 27-34. C. BATTISTI, op. cit., p. 113. J. FONTAINE, op. cit.,
p. 91. Sur l'ouverture du timbre provoquée par l'usage des textes liturgiques ,
cfr M.-C. DÍAZ Y Díaz, op. cit . , p. 370, 373 sq., spécialement p. 377-378 .
2S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 160, 9 (8) et 164, 22. Voir
F. BLATT, op. cit., p. 69, 71 et 75.
4
6
I
N
T
R
O
D
U
C
T
I
O
N
(172, 18 ). Les noms propres donnent lieu à la même fantaisie .
On voit Yob (P) et Iob (70 , 8) dans C qui mentionne plusieurs
fois, très rapprochées , le nom du prophète Isaïe, Ysaia, Ysayas
(89, 8, 12 , 24) , que P transcrit à la fin Ysaias. La même variété
se manifeste avec l'emploi de i pour y : tels les cas de abisso ,
abissis (100, 8 ; 105, 20), abissum et abyssi (C 68, 20 ; 70, 3) ; ou
de zelotipi (-typi 72 , 5 ) identique dans les deux codex .
Enfin quand i prend la valeur de semi-consonne, il s'écrit tou-
jours i (ou Y comme on l'a vu pour Yob), ex. : iubilos (72, 6) ;
preiudicium, iniuriis (72 , 11 , 12) , etc. Mais devant i voyelle , il
disparaît, comme c'est d'ailleurs souvent le cas en latin classique,
ex.: eicere (eiic- 70, 22) ; obicient (obiic- 94, 30 ; 332 , 4) ; obici-
mus (148, 26).
OJU
Généralement , l'auteur dis-
tingue les voyelles o et u. Serait- ce
l'effet d'une contraction de vocales vélaires uo, pratiquée dès
Cicéron ? En rapport toutefois avec l'écriture hispanique et
catalane, il omet à langore le u médian (-guore 177 , 29) , comme on
le voit déjà chez Tertullien 1.
Rempli d'incorrections apparentes , le vocalisme de Durand
de Huesca manifeste , à vrai dire , l'état du latin usité en Aragon
et en Catalogne au début du XIIIe siècle.
B:p,v.
2. Consonantisme.
Là où, normalement depuis
le Ve siècle , l'occlusive sonore b
devient p, par assimilation glottale devant l'occlusive sourde t2,
apparaît un cas typique de dissimilation dans la graphie babtisma
pour baptisma. En effet , Durand de Huesca écrit babtisma suivi
en toutes lettres de baptizati (112 , 25 ; 155 , 13 , 14) ; ailleurs baptis-
mate et, presque aussitôt babtismate, babtismo , baptisma (237, 10 ,
12 ; 238, 7, 10) . Cette forme a d'ailleurs sa préférence , comme on le
verra maintes fois plus loin 3 . Il y a donc confusion entre b et p,
--
1 S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 163, 20 (2). A. CARNOY, op. cit.,
p. 64. C. BATTISTI, op. cit., p. 103. TERTULLIEN , Adversus Marcionem, IV, 8
(éd. Ae. KROYMANN, CCSL 1, 1954, p. 557, 22).
2 M. NIEDERMANN, op. cit., § 68, 69, p. 183, 185.
3CM,p.242,20:«babtismate ;293,4; 297, 19:«babtisma»; 329, 18:
« babtismo », etc.
PHONÉTIQUE
47
confusion reflétée par les deux versions du Contra Manicheos .
On lit correctement dans C : aptata et obtinet (70, 21 et 125, 8) ,
altérés dans P (abtata et optinet) qui transmet normalement opta-
bunt, erroné dans C (obtabunt , 108 , 4) . Ce ne saurait être le fait
de copistes et l'Aragonais conserve ici la graphie espagnole , bien
connue dans la Bible de Cava et le manuscrit de Perpignan 1 .
De même , l'auteur supprime parfois b , parce que « toute occlu-
sive labiale tombe devant s suivi d'une autre consonne » 2. C'est
le cas de astinere (abst- 240, 2) .
Est-il adepte du bétacisme ? Cette inversion du b en v, phéno-
mène archaïque bien connu du monde latin depuis les premiers
siècles du christianisme , et devenu le caractère typique des
manuscrits wisigothiques et catalans, n'est cependant pas le
fort du Prieur qui en offre deux cas l'un, avec confirmavit (-mabit ,
105 , 26, 27 ) , l'autre à l'initiale : Vehemoth (Beh-, 78 , 22 ) , fait
d'ailleurs assez rare 3.
C: c/t
Il est au contraire partisan de
l'assibilation (ci pour ti) , apparue
dans les documents des IIe et IIIe siècles , et généralement apa-
nage des codex hispaniques et catalans . Ici encore , domine
la fantaisie de l'auteur qui ne l'emploie pas uniformément,
comme on le voit à travers les deux versions. Celles- ci transmet-
tent, en effet , d'une manière identique les formes suivantes dans
les sections communes :
divicias (-tias 109 , 21 ) ; flagiciis (-tiis 76 , 10) ; imitacione ( 110, 8 ) ;
irreciunt (78, 22) ; iusticie (78, 10) ; lacius (107, 29 ; 148, 25) ; maliciam
(107, 11) ; nequiciis (78, 8) ; pocius (109, 2) ; quaciatur (74, 8) ; senciunt
(110, 10) ; stulticiam (111, 2) ; vicia, viciis (107, 13 ; 110, 21, 26).
MaisonlitdansC:
absencium (-tium 104, 11 ) ; ignorancia, -ciam , -cium ( 109 , 13 ;
1S. BERGER, op. cit., p. 183. AYUSO, op. cit., p. 153, 2 (4). Cfr supra, p. 44, n. 5.
2M. NIEDERMANN, op. cit., § 101, p. 229.
S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 153, 2 (5) ; 163, 20 (3). Voir
A. CARNOY, op. cit., p. 128-141 . M. NIEDERMANN, op. cit., § 42, p. 117-119.
C. BATTISTI, op. cit. , p. 153-154. Ch. MOHRMANN, Études, t. I, p. 411-412 . J. FON-
TAINE, op. cit., p. 97.
' S. BERGER, op. cit., p. 183. Ayuso, op. cit., p. 154, 3 (6). Voir A. CARNOY,
op. cit., p. 141-148, C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 276. C. BATTISTI, op. cit., p. 151 .
CH. MOHRMANN, op. cit., p. 413.
4
8
I
N
T
R
O
D
U
C
T
I
O
N
110, 15, 19, 20) ; perdicionem ( 106, 10) ; pertinencium ( 104, 12 ) ;
precium (82, 2) ; porcionem ( 125 , 8) ; racionabilibus (66 , 8), etc.,
contre absentium, ignorantia ... perditionem, etc. , dans P.
Est-ce à dire que ti est exclusif au manuscrit parisien ? Pas
du tout . A côté de sapienciam , on voit dans le codex de Prague :
sapientiam (66, 9-10 et 68, 20) et, par ex . pestilentiosiorem (76, 12) ;
refragantium (74 , 7) ; sacerdotium (72 , 20) , etc. , contre la graphie
en ci de la version parisienne. Si , aux chapitres communs, on lit
également dans les deux documents : essencialiter (96, 27, 31) ;
potencialiter (96, 29 ; 97 , 8 ) ; à peu d'intervalle C porte à la fois pre-
sencialiter (96, 28 ; 97, 7) et presentialiter (97, 1) . Ailleurs, on re-
marque essentiam et potenciam (97, 27-28) ; substanciam vel
essentiam (224, 10) et, indifféremment , largicione (253 , 8) ; pacie-
tur (150 , 13) ; species ( 194 , 23 ) , etc. ; très rapprochés concionator
et contione ( 194 , 5 , 6) et , très significatif dans la citation de I Tim.
4, 4 gratiarum actione, que Durand commente ensuite sous la
forme grat-accione (235 , 23 et 236 , 9-10) .
Les exemples de l'assibilation foisonnent à travers le Contra
Manicheos où, parallèlement, se maintient l'orthographe clas-
sique.
cc c/g.
c/q c/s.
Le redoublement de l'occlusive
sourde c, usuel en pays espagnol
et catalan 1 , n'est pas étranger à
l'auteur, comme l'indiquent les mots occulis (100 , 10) ; peccunia
(pecu- P 121, 2) ; placcans (72, 23), etc., bien que le contraire,
c'est-à-dire la réduction de cc, lui soit également connu , ex. :
ocidere (occ- 167,25 ) . En cas de confusion entre deux occlusives
palatales , l'une sonore g , l'autre sourde c , il donne la préférence à
celle-ci dans castrimargie , à l'encontre d'Alain de Lille (gastr-) 2 .
Le même choix le guide aux dépens de l'occlusive vélaire qu , selon
les normes wisigothiques et il écrit : scamis (squa- 76 , 7) , calitas
(103 , 14) et locor ( 127, 9 ; 278, 30) au lieu de qualitas loquor,
visibles dans P où apparaît condam, alors que C, par trois fois
successives fidèle à quondam (97, 10 , 15 , 17) , porte ailleurs secuntur
1 S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 153, 3 (1).
2 CM, p. 76, 9 et note . DU CANGE , Glossarium mediae et infimae latinitatis ,
Niort, t. II, 1883, p. 213 et t. IV, 1885, p. 42, donne les deux formes. Voir A. CAR-
NOY, op. cit., p. 153. C.-H. GRANDGENT, op. cit. , § 263. M. NIEDERMANN, op. cit. ,
§93, p. 216. C. BATTISTI, op. cit., p. 157.
PHONÉTIQUE
49
pour sequuntur (248, 8) 1 . Est-ce le fait d'une erreur phonétique
par assimilation de c à ss ? Les deux versions mentionnent
Colocensibus (Coloss- 90 , 16 ; 109, 6) 2.
c /k.
Bien plus importante est , par
sa fréquence, la substitution de
k à c, graphie d'origine grecque, recommandée au IVe siècle,
devant la voyelle a par les grammairiens Victorinus et Audax et
qu'Isidore avait plus tard déconseillée 3. Ce grécisme orthogra-
phique, une des curiosités du codex Cavensis , s'apparente d'ail-
leurs chez Durand à un souci de précision dans le choix des
termes, ce qui amène sous sa plume bien des mots de racine
hellénique. Mais, une fois de plus, l'uniformité graphique est
contraire à son tempérament . C'est ainsi qu'il écrit à plusieurs
reprises karitas , karitate (103 , 13 ; 170, 22 ; 216, 5 ) et, presque
sur la même ligne caritate et kar- (218, 5 , 6) ; ailleurs, cari-
tatem (172, 1) ; tout proches karitate et car- (221, 33, 35 ; 222, 1).
On remarque de même : kachologorum (72 , 7) ; kathedram ( cath-
P 95, 7) ; katholica, katholici (94, 19 ; 286 , 20) ; indifféremment :
katari (105, 21), kathari (89, 2), katharorum (154, 23 ; 193, 26)
et chatari (272, 10), Cathari (165, 5 ; 169, 12 ; 280, 29), catharo-
rum (137, 7).
D, d/t.
Devant une occlusive vélaire
sourde , qu'elle soit pure (c) ou
labialisée (qu) , il maintient parfois la dentale sonore d. Aussi , le
préfixe ad n'est - il pas toujours assimilé en ac . Ce fait , connu de la
Bible de Cava 5, apparaît dans le Contra Manicheos aux termes :
1 S. BERGER, op. cit., p. 183. AYUso, op. cit., p. 153, 3 (5). M. NIEDERMANN,
op. cit., § 42 et 93 , p. 116 et 216 : « qu perd son appendice labial et se convertit
en vélaire pure c » . Pour H.-H. JANSSEN, qu et gu en latin . Hommages à M. Nieder-
mann, dans Latomus, t. XXIII , 1956 , p . 184-190 , qu n'est pas une consonne
unitaire avec appendice labio -vélaire , mais un groupe de deux consonnes dis-
tinctes.
2 Voir C. BATTISTI, op . cit . , p . 164 , mais il s'agit plutôt ici de groupe consonnan-
tique.
C. BATTISTI, p. 144 et 145-146. J. FONTAINE , Isidore de Séville, t . I, Paris,
1959, p. 92 et notes.
AYUSO, op. cit., p. 160, 10 (1). On ne le rencontre pas dans le ms. de Perpi-
gnan.
Voir M. NIEDERMANN, op. cit., § 83 (1o) et 93 ; p. 204 et 216. AYUSO, op. cit.,
p. 154, 4 (2) . Cfr ci-dessus, n. 1, sur qu labialisé.
50
INTRODUCTION
adcepta (acc- 281 , 29) ; adquirenda (acqu- 121 , 2) , etc. C'est encore
une forme de préverbe non assimilé que l'on trouve devant la
nasale n, ex. adnichilantur (ann- 195 , 18) .
Mais il n'échappe pas à la confusion des homonymes dt,
par rotation consonantique, apparue dès l'Empire en position
médiane ou finale. Ce phénomène, qui a fort préoccupé Isidore , est
très caractéristique de l'orthographe en Espagne et au Roussillon :
il y a interversion entre les occlusives dentales sonore et sourde 1 .
On le remarque dès le premier mot du Contra Manicheos , au codex
de Prague Reverentissime (-dissime 66 , 2 ) et plus loin : inquid
(-quit 94, 24 ; 102, 7) , reliquid (167, 33), etc.
Le cas de sed retient l'attention . Généralement abrégée (B) ,
la forme set typiquement catalane , très fréquente dans le manus-
crit de Paris 2, l'est beaucoup moins dans la version de Prague .
Après le signe habituel (B) , celle-ci laisse-t-elle surgir exception-
nellement la graphie set (288 , 22 et 23 ) ? En réalité, à la suite et
au milieu d'abréviations accoutumées (114, 15 , 16, 26 ; 260 , 7,
12 , 15 , 26) , elle ne manque pas d'offrir plus souvent le mot sed en
toutes lettres (114, 23 et 260 , 23) .
F , flph.
Visible dans le manuscrit de
Perpignan, le f simple n'est pas
plus incorrect dans le Contra Manicheos avec les expressions :
afectionum , efulcire, oficiunt (308 , 12 ; 106,7 ; 183 , 26) , etc. que le f
géminé de affatim, affatus par ex. , usités aux dépens d'un latin
plus correct , où les graphies adfatim , adfatus 3, avec d non assi-
milé sont plus fréquentes .
La mutation consonantique de ph devenu ƒ, assez courante dans
les manuscrits wisigothiques , explique blasfemiam , Efesiis de C
(blasph - Eph - P 116, 5 ; 110, 11, 14) , etc. Comme Isidore,
--1S. BERGER, op. cit., p. 184, 185. Ayuso, op. cit., p. 154, 4 (3) et 163, 19 (1).
Voir A. CARNOY, op. cit., p. 173-175 . C.-H. GRANDGENT, op. cit., §. 282.
C. BATTISTI, op. cit., p. 59-60. J. FONTAINE, Isidore, t. I, p. 87 ; éd. Traité de
la nature, p. 97-98.
2S. BERGER, op. cit., p. 185. Pour le manuscrit de Paris, CM, p. 98, 27 ; 132,
18, etc.
3 S. BERGER, op. cit., p. 184. M. NIEDERMANN, op. cit., § 46, p. 125. CM :
«<affatim», p. 166, 26; 276, 5; «affatus», p. 235, 15. Voir infra, p. 55: «exu-
flanda ».
M. GRAMMONT, Traité de phonétique, Paris, 1939, p. 169. AYUSO, op. cit.,
P. 155, 6 (2).
PHONÉTIQUE
51
Durand de Huesca serait-il indifférent aux variations graphiques
ph /f des mots d'origine grecque où le intervient ? En tout
cas, il emploie celui-ci dans certains mots latins. Il écrit aussi
bien nefande, nefariam (neph- P 78, 2 ; 136, 2) , que nephas (190 ,
24) et , à peu d'intervalle , nefarium et nepharie (128, 18 ; 129, 2) .
Sa préférence pour les graphies compliquées reste cependant
notoire : multiphariam (70, 21 ; 260, 15) , multipharie (-farie P 113 ,
22) ; phedere (313 , 14) , etc. , répondent à ces considérations ,
visibles encore dans apostrophando, apostrophantes que, de ce fait,
il écrit correctement. L'Aragonais demeure vulnérable aux in-
fluences helléniques, auxquelles Marius Victorinus Afer avait
paru moins sensible 2.
G: ch, d.
Après la transcription grecque
dexenklatin(=ch)auIVe
siècle 3 , la gutturale aspirée ch devient la sonore g, d'où la graphie
tegnosus pour technosus , de réxvn (66 , 12 ) . Comme devant f1 , ad est
assimilé devant g dans aggrediar , au lieu de adgrediar (87 , 8) .
H.
La lettre h pose des problèmes
beaucoup plus complexes. A vrai
dire cette aspirante qui , en position intervocalique , a pour simple
fonction de marquer la prononciation bisyllabique, tend à s'affai-
blir depuis le IIIe siècle avant J.-C. Cet effacement s'accentue au
cours des siècles au point que nihil, par ex . , devient nil . La tradi-
tion établie amène aussi la chute de h initial devant une voyelle ,
dès la fin de la République , et ces altérations se prolongent au
début de notre ère jusqu'au jour où, par réaction contre le vul-
gaire , les classes sociales plus élevées rétablissent l'aspirante
initiale. Cette tendance , manifestée dans les inscriptions chré-
tiennes antiques, prélude à l'écriture scolastique médiévale 5. La
synthèse de cette évolution éclaircit l'incohérence graphique,
finalement de bon aloi , du Contra Manicheos. Lit-on nettement
1 C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 145, 146 et 332. C. BATTISTI, op. cit., p. 178-
180. J. FONTAINE, éd . Traité de la nature, p . 99-100.
CM, p. 72-73, 16, note, Victorinus écrit : « apostrofat » ; p. 106, 5 ; 256, 7.
' C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 144, 145 et 332. M. NIEDERMANN, op. cit.,
§ 40, p. 113-114. C. BATTISTI, op. cit. , p. 179.
Voir ci-contre, p. 50.
A. CARNOY, op. cit., p. 246. C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 250, 251 , 252.
M. NIEDERMANN, op. cit., § 50, p. 136-137 . C. BATTISTI, p . 135-136.
52
INTRODUCTION
nil (275, 27) ? Par ailleurs michi et nichil apparaissent constam-
ment . Les exemples suivants donnent un aperçu des différents
sorts, faits à la lettre h, par Durand de Huesca .
A. Tendance vulgaire.
H omis à l'intérieur des mots, ou en hiatus syllabique, ex. :
abstraendo (abstrahe- 187 , 9 ) ; Ateniensibus (Athe- 134 , 22) ; Corin-
tios (-thios, 176 , 17 ) ; debaccantibus (debacch- 82, 6) ; iniantes (inhi-
76, 10) ; pulcra, pulcritudine, pulcritudo (pulchr- 151 , 11 ; 158, 29 ;
146, 13), etc.
H initial omis, ex. :
agiographis (hag- 279 , 30) ; ebetare (heb- 175 , 2) ; ebrayce (heb-
144, 13) ; Ebreos (229, 33 et 198, 22) non loin de hebreis (198, 29) ;
esitatio (hes- 166, 32) , etc. ; esterna ( 179 , 6) ; istorice , istorie (257 11 ;
258, 2) ; ordeum (205, 13 et 16) ; ortantur (147, 8 ; 154, 21), mais
le scribe a corrigé précédemment avec un h suscrit : hortantur (89, 6)
et on lit ailleurs hortatus ( 127 , 3) ; ortorum (70, 7 ) ; ypocrisantes
(147 , 4), etc.
B. Graphies savantes, par réaction .
-
H supplétif initial, ex. :
habundabit, habundantia, habundantius ( 170, 21 ; 98 , 15 ; 172 , 24) ,
comme chez les écrivains de basse époque qui ont doté d'un h initial
abundare, devenu l'augmentatif de habere 1 ; happrehendunt (157,
9) ; haspides, haspidum (78 , 15 ; 209, 18 ) ; hodio, exceptionnel,
d'ailleurs aussitôt suivi de odit ( 118 , 10 , 11 ) et des formes régulières
odio, odientes (131, 14-132, 3) ; honagri ( 172, 15) ; honus (310, 17) et
le mot hostium (ostium) , maintes fois répété ( 153 , 14, 16 ; 166, 26 ;
260, 18 ) , etc. , prêtant à confusion avec son homonyme parfois voisin
(331, 9 et 13), etc.
H supplétif intervocalique , ex. :
abhominatione (abom- 80 , 6) ; archana, archu (arca- 111 , 8 ; 70, 20
et 118, 4) ; cathaclismum (68, 4) ; cathena (68, 19) ; Danihel (138, 1),
Danihelis (137, 21 ; 138, 23), Danihele (137, 24 ; 119, 1), parfois fautif :
Daniehlem (250, 22) ; Iheremiam (138, 6 ; 250, 28) ; Nicholaus (76, 1) ;
prothoplasmati (66, 12 ) ; prothoplastus (211 , 17 ; 270 , 9-10 ) , etc.
H est parfois interverti :
hanelat, hanelavit (anhe- 208, 8 ; 107, 11 et 280, 1).
Les deux versions correspondent en général . Cependant, en bien des
1 A. ERNOUT, (H) abundō- habeō, dans Studi in onore di Gino Funaioli , Rome,
1955 , p. 37-39, et Philologica II, p. 222-224.
PHONÉTIQUE
53
cas, C est meilleur que P où on lit : coheternum (89 , 10 , 14) ; cohope-
ratus (131, 1) ; de ortatur (114, 8) ; exalans (76, 13) ; hoderunt (121, 13),
etc. , mots corrects dans le manuscrit de Prague 1, où persiste toute-
fois la fantaisie , par ex . avec les graphies Lucas (95, 12 et 25) et
Luchas (93, 3 et 218, 27) ; Lucam (93, 25) et Lucham (93, 18 ; 296,
10), etc.
Omise ou supplétive , placée au début ou au milieu d'un mot ,
la lettre h est un signe typique de l'orthographe wisigothique et
catalane 2 , à laquelle répond celle de Durand de Huesca .
L: dl, ll.
L'assimilation de l'occlusive
dentale sonore d suivie de la
latérale , forme de latin archaïque , subsiste dans alludentes
(adl- 88, 34 ) , cependant que l double, faussement géminé, visible
dans les manuscrits hispaniques, apparaît aussi dans le Contra
Manicheos avec mallens , (145 , 11 ) ; pellicatui (76, 9) 3 , etc.
M.
La même occlusive suivie de m
(dm) , aboutit à mm dans : am-
miniculante (adm- 226 , 6) , amminiculatur (114 , 24) ; ammirabilis
(adm- 114, 6) ; ammisceri (adm- 317, 6) où, peu après, la géminée
se réduit à m simple : amisceri (318 , 21 ) . Le fait se renouvelle
plusieurs fois en des cas divers d'occlusive double intervocale.
Ex.: comentate (comm- ( 198 , 5 ) ; cominando et , tout proche, com-
minando (266, 4 et 12 ) ; cominatione ( 149 , 24 ) ; cominus (206, 10) ;
commiserint et comisisse (267 , 13 , 14 et 298, 1 ) ; commixti et
comixti (142, 25 et 146, 11 ) ; comodum (254 , 25) ; consumans,
consumantes, consumatione (90 , 2-5 ; 199 , 16 ; 146, 15-16 et 156,
31) ; Flamini et Flamminis (74, 4 et 217, 19) ; stema (68, 12) , etc.
Cette réduction de mm en m caractérise d'ailleurs l'écriture wisi-
gothique et catalane . La substitution de m à n, peu fréquente,
1 CM, aux mêmes lieux : « coeternum, cooperatus, dehortatur, exhalans,
oderunt ».
2 S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 156, 8-158. Sur l'orthographe
de certains mots cités ici : « ortus, habundare, hanelare, agiographus », etc. ,
voir K. STRECKER, Introduction à l'étude du latin médiéval, trad . Paul Van de
WOESTIJNE, Lille-Genève, 1948 , p . 34 ; trad . R.-B. PALMER, Berlin, 1957, p . 60.
M. NIEDERMANN, op. cit., § 43 et 77, p. 119-120 et 197. C. BATTISTI, op. cit.,
P. 57-58. Ayuso, op. cit., p. 160, 11.
M. NIEDERMANN, op. cit., § 75 et 63, p. 193-194 et 164. Voir aussi S. BERGER,
op. cit. , p. 184. M.-C. Díaz y Díaz, Movimientos fonéticos en el latín visigodo,
dans Emérita, t. XXV, 1957 , P. 379-380.
54
INTRODUCTION
ex. amfracte (254 , 14) , mais ailleurs anfracta ( 122 , 3) , se voit
néanmoins dans la Bible de Cava 1.
N.
Quelquefois apparaissent des
cas << d'assimilation consonantique
insolite de m en n », devant les occlusives palatale ou dentale.
Ex.: inprudentes (imp- 78 , 16) ; pessundant (-sumd- 144 , 8) ;
quandam (82, 12 ; 210, 21 ) 2 , etc. Mais, par recomposition analo-
gique de la nasale dentale n , qui s'était assimilée à la nasale
labiale m , dans les cas où le préfixe négatif in précède un mot com-
mençant par m, on voit aussi : inmaniter , inmortali , inmutabilis,
etc. 3
A la suite de nasales et liquides géminées, intervocaliques,
la confusion phonétique amène la simplification de l'une d'entre
elles, ex. anullatum, anullentur (ann- 122 , I ; 280, 26) ; n seul
subsiste aussi dans concinando (-cinnan- 78, 15-16).
P
.
En position identique, la réduc-
tion d'une consonne double , fait
connu au moyen âge , notamment en Catalogne , explique opidum ,
au lieu de oppidum (68 , 22) 4. S'il faut attribuer à l'influence du
latin populaire le p intercalé entre les nasales m n, ex. : columpne,
columpnis (66, 2 ; 82, 25) ; sompno (72 , 3) ; d'autre part cette
occlusive parasite intervient aussi entre les éléments m t, ex. :
verumptamen (185 , 4) 5 , etc.
R.
La simplification de r répond
aux lois phonétiques habituelles,
déjà considérées pour les doubles consonnes on l'observe dans
horibilem (horr- 197, 1 ) ; mais le vieux latin réapparaît avec la
non assimilation de nr en rr, ex .: conregnare (corr- 269 , 11 ) o.
1Ayuso, op. cit., p. 160, 12 (1).
2M. NIEDERMANN, op. cit., § 87, p. 208-209. Ayuso, op. cit., p. 161, 13 (3).
J. FONTAINE, éd . Traité de la nature, p. 101 .
CM, p. 96, 5; - 114, 12; 280, 15 ; 99, 16. M. NIEDERMANN, op. cit.,
§ 89, p. 212. Ayuso, op. cit., p. 161, 13 (2).
S. BERGER, op. cit., p. 184. M. NIEDERMANN, op. cit., § 63, p. 164, sur la
simplification de consonnes doubles .
5M. NIEDERMANN, op. cit., § 95, p. 219-220.
M. NIEDERMANN, op. cit., § 78, p. 197-198. Cfr ci-dessus n. 4. Dans le ma-
nuscrit de Perpignan, on voit aussi v pour vr, S. Berger, op. cit., p . 185.
PHONÉTIQUE
55
S.
De même, les formes exuflanda,
exuflantes (96, 5 ; 98, 6) , exufla-
tur, exufletur (104, 20 ; 191 , 19) ; exurgent (170 , 14) ; résultent de la
simplification phonétique de la géminée x s, fréquente dans les
codex hispaniques et catalans : la labiale sourde, s, tombe1 . La
réduction normale de s , dans le cas de trois consonnes, peut
parfois représenter une valeur sémantique. Les verbes expectare
(exsp- 279, 7 ; 285, 21, 28), expectemus (159, 29), par ex., ont
ici le sens d'attendre , et non celui de spectare : il s'agit d'une
simplification classique devant une consonne 2 .
T.
Assez sporadique , le redou-
blement consonantique de l'occlu-
sive sourde t entre deux voyelles laisse persister la forme primi-
tive de la consonne simple , telle qu'on la voit dans les manuscrits
catalans . C'est pourquoi on remarque l'écriture variée de com-
mitebant et comittebant (266 , 15 et 303 , 25) ; literam et litteram
(150, 9, 23 ; 304, 21) ; literati et litterati (242, 11 ; 243, 17) ;
mitam ; omitentes (252 , 17 ; 189 , 22 ) , etc. Parfois , le redoublement
est aux dépens de l'aspirante, ex. : Atteniensibus (Ath- 122 , 14) .
Z.
Lettre grecque , la fricative
dentale sonore z se maintient
dans certains mots de même origine 4. Elle peut aussi résulter
d'une altération à l'intervocalique ou à la finale . C'est le cas
pour le z médian de cathezizans (de catechizo, katηxíčew ), alors
que le second z correspond à 【 (68 , 14) . De 【 aussi provient le z
intervocalique de bizanzena ( 105 , 2) alors que le second n'est
peut-être que la confusion de z pour s , suite d'une mauvaise lec-
ture comme en font preuve certains témoignages graphiques
antérieurs au Ve siècle 5. En tout cas, serait-ce même depuis
l'époque de Sylla , z est parfois assimilée à di , comme le
-
1S. BERGER, op. cit., p. 185. Ayuso, op. cit., p. 163, 18 (3). M. NIEDER,
MANN, op. cit., § 63, p. 167. On lit aussi CM, p. 76, 3 ; 198, 5-6 : « exsufflatum-
exsufflatores ».
2 A. ERNOUT, Philologica II, p. 202. J. FONTAINE, op. cit., p. 96.
S. BERGER, op. cit., p. 185. M. NIEDERMANN, op. cit., § 60, p. 160-161.
♦ CM, p. 68, 14 et note. M. NIEDERMANN, op. cit., p. 14.
A. CARNOY, op. cit., p. 156. C.-H. GRANDGENT, op. cit., § 246 et 338. C. BAT-
TISTI, op. cit., p. 146.
56
INTRODUCTION
remarque Isidore, ce qui explique la forme zabulus (diab- 166 ,
30, 172, 19) 1.
COMPLEXITÉ .
A l'exemple du vocalisme, le
consonantisme de Durand de
Huesca est , on le voit , fidèle soit à une écriture locale , d'origine
catalane ou hispanique , soit à une tradition plus lointaine, wisi-
gothique, fruit de l'évolution phonétique du latin . Les aperçus
de cette évolution peuvent justifier l'orthographe du Contra
Manicheos, sans en éclaircir tous les aspects insolites. Aux in-
fluences typiquement régionales dont l'Aragonais est empreint,
s'ajoutent la prédilection marquée de l'auteur pour l'écriture cor-
respondant à l'étymologie des termes et une recherche un peu
pédantesque des formes savantes. Le tout aboutit peut-être à
une incohérence graphique assez déroutante , mais révèle au lec-
teur attentif une langue vivante, aux contours imprévus et riche
des saveurs du terroir .
Morphologie et Syntaxe .
La forme des mots qu'emploie Durand de Huesca dans son
traité confirme-t-elle ces considérations ? Sans entreprendre ici
une étude morphologique, divers aperçus peuvent être signifi-
catifs. Tel celui du démonstratif pluriel au nominatif : hii et aux
datif et ablatif : hiis. La graphie géminée, hii due au « croisement
de hi et ii », particulière à la Bible wisigothique de la Cava, au
manuscrit de Perpignan , apparue en « Espagne dès Priscillien »,
au milieu du IVe siècle, se propage au point d'être à peu près
constante chez le Prieur 2. Bien souvent, il n'hésite pas à employer
des formes verbales archaïques : enfiteri, pellicent, veterescunt,
inveterescent, etc. 3
1 C.-H. GRANDGENT, op. cit . , § 339. C. BATTISTI , op. cit. , p . 184. J. FONTAINE,
Isidore, t. I, p. 92-93, note 3 ; éd. Traité de la nature, p. 98.
2 S. BERGER, op. cit., p. 184. Ayuso, op. cit., p. 159, 9 (3). J. FONTAINE, éd.
Traitédelanature, p.107.Voir CM,p.70,11sq.; 102, 2 :« etdehiisque» ; 112,7 :
<< In hiis verbis ... » ; 148 , 24 : « super hiis inferiis » ; 164, 12 : « Hiis auctorita-
tibus»,etc.,p.170,27;199,14;248,8;275,21,etc.
3CM,p.70,1;147,8; 154,9et281,1,5et7,etc.
MORPHOLOGIE ET SYNTAXE
57
LIBERTÉ
DE LA SYNTAXE .
Cette langue assez coriace,
notamment au Prologue et à
certaines sections qui précèdent
divers chapitres du Traité cathare, ne suit pas toujours les
règles classiques de la syntaxe latine. Fréquemment , elle adopte
les normes de la Vulgate ou les coutumes des Pères ; ainsi ,
apparemment défectueuses, ses formes grammaticales ne sont
pas fautives : elles traduisent la liberté que les chrétiens ont
toujours pratiquée envers le latin.
Certaines tournures , dues à des emprunts bibliques ou prati-
quées depuis le haut moyen âge et signalées par Ch . Mohrmann 1,
ne sont pas rares sous la plume de Durand de Huesca . Selon la
Vulgate, il utilise le substantif adjectivé Israeli , qu'il s'abstient
peu après de décliner 2. Comme Isidore de Séville , l'auteur garde
une leçon grecque à l'accusatif, ex . : in Apocalipsin , au lieu de
l'ablatif exigé , avec désinence en i3 , fait visible aussi dans une
homélie wisigothique 4 .
Bien d'autres exemples méritent d'être cités. Lorsqu'il y a plu-
sieurs sujets , l'auteur accorde le verbe avec un seul , souvent celui
au masculin, ou avec le substantif attribut , aux dépens du sujet
au pluriel, par ex.: ut asserit b. a. Petrus et Paulus (106, 9-10) ; –
intellectus et nota ... cassandus est et... exuflandus ( 282 , 17-18 ) : les
adjectifs verbaux prennent le masculin singulier de intellectus et
non le féminin de nota ; - propter corruptionem et deteriorationem
que inflicta est (208 , 9-10) , etc. Avec un collectif, il met le verbe
tantôt au singulier, tantôt au pluriel, ex .: oves populus erat .....
cognitus ... divisus (290 , 18-19 ) ; - de populo illo hebreo ... quia
1 CH . MOHRMANN, Études sur le latin des chrétiens , t. I (Storia e Letteratura , 65) ,
Rome, 1958. Traits caractéristiques du latin des chrétiens, p . 35-41 ( = Studi e
Testi, 121 , p. 937-966) ; Le latin , langue de la chrétienté occidentale , p. 57-66
( = Aevum, 24, 1950 , p. 133-161 ) ; La latinité de saint Benoît , p. 415-425 (cfr
supra, p. 42, n. 2) ; Études, t. II (Storia e Letteratura, 87) , Rome, 1961. La langue
de saint Benoît , p . 328-338 . Voir en outre : Les éléments vulgaires du latin des
chrétiens, dans Vigiliae christianae , t. II , 1948 , p . 89-101 ; 163-184 .
CM,p.278,30et279,3;292,10,12.Onlitàlafois:«populoIsraeli»,et
« oves domus Israel ».
Le cas est surtout visible dans l'Antiheresis (Controverses II , 12. Append .
p. 216, 11 , 17 ; 222 , 29 ; 226, 31 ) : Presque toujours dans le Contra Manicheos,
le copiste donne l'abréviation : « in Apocal. », mais à p. 131, 23 on lit dans P :
a<< -calipsin ». Voir J. FONTAINE, éd. Traité de la nature, p. 108 et n. 2.
M.-C. DÍAZ Y Díaz, Anecdota Wisigothica I, Salamanque, 1958, p . 82 ,
70.
5
8
I
N
T
R
O
D
U
C
T
I
O
N
temptabant (277, 5-6) , etc. , accords acceptés par la Bible et par
bien des auteurs chrétiens 1.
Dans deux phrases voisines , à peu près similaires , il met le
complément au datif dans l'une, à l'accusatif dans l'autre, selon
qu'il le fait accorder avec les verbes deferendo ou cognovisse 2.
Ailleurs , Durand mêle les temps du subjonctif : plus-que-
parfait et imparfait, par un souci de pure variation plutôt que
d'exactitude , ex . : si ignis descendisset ... consumeret ... perderet...
consumpsisset (296 , 19-20) 3. Ou bien , il emploie l'infinitif futur
avec ut et le subjonctif, fait connu dans la patristique , ex. :
omnes... orasse creduntur ... habituros (au lieu de ut abirent) , ut...
possent* ; et n'hésite pas à transformer un verbe transitif ( notare)
en intransitif, ex . : ad quod nequiter notaverunt 5, etc.
D'autre part , le polémiste introduit fréquemment les subor-
données au moyen de locutions conjonctives de renforcement :
ad hoc (99 , 8) ; ob quid (98 , 21 ) et surtout ob hoc en corrélation avec
quod, parfois même en tournure inverse . Au lieu d'une propo-
sition infinitive, il construit aussi des phrases complétives à
partir de quia dépendant de patet 7, et même à partir de que à la
place du quod classique . C'est « l'affaiblissement du quod » en
quia, déjà visible aux premiers siècles , plus tard chez Isidore et
qui aboutit, on le voit, au que roman 8.
1 A. BLAISE, Manuel du latin chrétien, Strasbourg, 1955 , p. 124, § 200-203.
2 CM, p. 134, 1-2 : « demonstremus Domino Ihesu Christo, qui Deus est , hunc
mundum deferendo maxime cognovisse » ; p. 134, 16-17 : « in quibus aperte
innuitur hunc mundum cognovisse Dominum Ihesum Christum » .
A. BLAISE, op. cit., p. 136, § 232, donne divers exemples où, chez les Pères,
le plus-que-parfait commence à s'employer avec la valeur d'un imparfait .
4CM, p. 261, 28-262, 1. Voir A. BLAISE, op. cit., p. 184, § 332.
CM, p. 209, 21-22. Voir A. BLAISE, op. cit., p. 127, § 210.
• CM, p. 93, 6-7 : « Quod ipsum templum manufactum specialis domus Dei
esset et ob hoc veneranda » . Voir note suivante.
...
?Onlitparex.p.138,9:«Undepatetquod»;p.142,11-12:«Patetergo
quod » et p. 165, 12 ; mais aussi, p. 128 , 14-15 : « Unde patet quia amici eius sunt,
quia sic... » ; 155, 3 : « que ob hoc Iherusalem dicitur quia... » ; p. 114, 26, 28, 30 :
« Sed quia iuxta Sapientiam ... quia summe mali sunt effecti ... et ob hoc... ».
Ailleurs on remarque, p. 103 , 10 : « Et sciendum est quia... ». Voir C.-H. GRAND-
GENT, op. cit., § 82. A. BLAISE, op. cit., p. 150, § 262.
...
• CM, p. 155, 18, 19 : « sed ob hoc dicitur... que ». C.-H. GRANDGENT, op. cit.,
§ 168. M.-C. Díaz y Díaz, Antologia del Latin vulgar, Madrid, 1950. Formulae
Andecavenses (VIe s .) , p . 208, 3-7 : « Rogo te utique coticis puplici patere
iobeatis, qua ( = quia) habeo, quid apud acta prosevere debiam » . Ici , le qua
annonce déjà le que roman . A. ERNOUT , Philologica I , p. 17. J. FONTAINE,
éd. Traité de la nature, p. 114.
MÉTHODE ET PRÉSENTATION DE L'ÉDITION
59
CONCLUSION .
Ces considérations générales
un peu succinctes sur la langue
de Durand de Huesca , jointes à l'étude analytique de la graphie ,
permettent de mieux comprendre la complexité de l'écrivain ,
de le situer dans son monde propre de la Catalogne . Son traité
porte les caractères distinctifs du latin local, enrichi par les
exigences intellectuelles d'un auteur soucieux de la propriété des
termes, attentif aux nuances exprimées par une graphie parti-
culière et originale . Avec la personnalité si spéciale de l'Aragonais ,
le Contra Manicheos reflète aussi les traditions hispano-catalanes
et témoigne du latin usité sur les deux versants méditerranéens
des Pyrénées, au début du XIIIe siècle .
Méthode et présentation de l'édition .
RESPECT
DU TEXTE ORIGINAL .
Dans ces conditions , la néces-
sité s'impose pour l'historien de
respecter ce langage pétillant et
cru que traduit une orthographe apprêtée, certes, mais dont la
corruption apparente trahit en fait tout un processus d'évolution
linguistique. Publier ce document jusqu'ici totalement inconnu ,
en gardant à cette langue spontanée la graphie primitive que
transmettent les manuscrits et rendre cependant le texte lisible
au lecteur, tels sont les principes directeurs qui ont inspiré la
méthode employée dans cette édition .
Les deux codex présentent la controverse en continuité , sauf
aux débuts des chapitres et à chaque insertion correspondante
du Traité cathare . Celui -ci est publié selon la première édition.
que nous en avons donnée, mais avec quelques améliorations et
modifications : les corrections orthographiques (sigles [ ] >>
placées dans le texte disparaissent , ainsi que le troisième apparat ,
disposé pour montrer les rapports entre les citations bibliques
employées par les cathares et celles des hérésiologues de l'époque .
La ponctuation , très approximative des manuscrits , a du être
complètement remaniée pour la rendre intelligible et l'on a
introduit ici , avec les majuscules opportunes , les alinéas et la
division en paragraphes .
Des deux témoins, le choix du manuscrit de Prague était iné-
vitable, non qu'il soit le plus ancien des deux - la version pari-
60
INTRODUCTION
1-
sienne semble quelque peu antérieure 1 — mais parce qu'il
offre d'abord le texte intégral des vingt -et-un chapitres. Ensuite ,
dès le Prologue, on relève dans P des omissions dues au copiste ,
qui saute plusieurs fois une phrase, notamment dans la longue
déclamation : « Ubi est zelus » 2 ; fait qui se renouvelle encore par
la suite, alors que les oublis de C sont rares et minimes 3.
-
L'édition, établie d'après la version de Prague, en reproduit
généralement l'orthographe, améliorée au besoin dans les sec-
tions communes par les leçons appropriées du texte parisien -
qui n'est guère supérieur à l'autre ou, en cas de fautes gros-
sières , amendée de notre fait ; bien que les copistes se soient
relus, un certain nombre d'erreurs subsistaient à leur actif et
exigeaient une correction 5. On ne saurait normaliser ou rectifier
des leçons authentiquement fidèles à une tradition bien connue,
dont les témoins ont la valeur manifeste des codex wisigothiques :
leur réalité linguistique intéresse le philologue. Pour faciliter
toutefois la lecture du document , on se contente ici de supprimer
les agglutinations (idest, ineis, etc. ) , d'unir les mots décomposés
(ad versus, in corruptibiles, etc. ) . Un même sort n'est pas réservé
aux lettres ramiques , uniformes à cette époque : i = j ; u = v.
Selon l'habitude courante des médiévistes , on garde l'uniformité
graphique du moyen âge entre i et j, avec sa double valeur de
voyelle ou de semi-consonne , mais on distingue les u des v 7 .
MAINTIEN
DES ANOMALIES .
Ceci dit, toutes les anomalies
graphiques susceptibles de répon-
dre à une tradition explicite sont
maintenues telle la monotongue e, constante dans les deux
versions . On conserve l'assibilation , c pour t, continuelle dans
1 Traité cathare, p. 27. Cfr supra, ch. I, p. 30.
2CM,p. 72, 22-23; 74, 1-2etn.
* CM, p. 111, 8-9 ; 112, 14-15 ; 118, 1-2, etc. Pour C cfr p. 123, 25-26.
Voir supra, ch. II, p. 45 (i-y) ; p. 47-48 (c-t) . Pour les textes de Pet C voiraussi
par ex., pp. 66, 68, apparat 1o.
Voir supra, p. 40.
Voir supra, p. 42-43 .
' Par ex., voir p. 137, 19 : « iniustis, periuris, eius » ; 137, 20 : « visibili, invisi-
bili»;p.137,15:«voluerit»;p.137,18:«avaris»,etc.
Le pronom relatif que répond à la fois au neutre pluriel, accusatif ou nomi-
natif, ex. p. 100, 8-9 : « multa ... que Deus ... fecit. Eorum autem que possunt
videri » ; et au féminin, nominatif singulier ou pluriel : p. 154 , 12 : « meretricem
que corrumpit » ; 154, 12 : « locuste... qne ibi homines cruciarent » etc.
MÉTHODE ET PRÉSENTATION DE L'ÉDITION
61
C qui mêle aussi la graphie classique 1 . On retient les altérations
phonétiques de y pour i et inversement, b pour p , k pour c . On
a résolu l'abréviation constante de B en donnant la préférence
à sed, plus fréquemment écrite en toutes lettres dans la version
de Prague que set, laissé néanmoins quand ce terme apparaît
(ex. p. 288, 23 ) . Enfin on ne corrige pas le dédoublement ou non
des consonnes (ex. comovebitur, literam, occulus) . L'aspirante h
suscite des difficultés plus notoires, surtout quand , en position
initiale, son ajout ou son omission altère la valeur sémantique
du mot, ex. hostium pour ostium.
L'étude minutieuse de la graphie du Contra Manicheos a
permis au lecteur de se familiariser avec toutes ces anomalies,
que seul peut expliquer le processus de détérioration du latin
classique, analysé plus haut et conforme à l'évolution phonétique
de la langue courante. Le lecteur doit donc s'attendre à des
bizarreries d'écriture.
Le vocabulaire lui paraîtra obscur. Il se heurtera à des mots
doubles inusuels , mais connus cependant à l'époque , tels : flocci-
facientes (257 , 8) , floccipendi (102, 1 ; 234 , 6 ; 295 , 29) ; iuncipen-
dendus (290, 21) ; naucipendi (76, 10-11 ; 219, 18 ; 237, 6-7;
291 , 22) , etc.; perisologici ( 226, 8) , etc. ; à des expressions dé-
rivées : folociniis floccifactis (301 , 7) . Il se trouvera en présence
de néologismes , fabriqués par l'auteur : apocalista (70, 23 ; 153 , 7) ,
apocalistica (151 , 27) ; de diminutifs inédits : glosulata (253 , 12 ) ;
ou de mots assez rares : stultizantes (319, 21) ; zima (231, 7) ;
zimantes (244, 4) ; parfois d'origine grecque : tegnosum (66 , 12 ;
230, 12) ; zamia (68 , 26) , etc. A ce vocabulaire assez recherché
s'ajoutent des locutions archaïques : augmentantur (72, 4) ;
erratile (76, 2 ) ; recidivati (70 , 8) ; venustata (70 , 25 ) , etc.
DOCUMENTATION .
Or, de même que la graphie de
Durand de Huesca dépend d'une
tradition, sa terminologie parfois insolite répond toujours à une
recherche philologique de l'auteur , sensible à l'étymologie exacte
de son verbe 2. En tout cas, aucun mot , si ardu soit-il, n'est resté
ici inconnu chaque difficulté rencontrée et elles sont nom-
breuses a, en fin de compte, trouvé sa solution . Pour nous
1 Voir supra, p. 47-48 .
2 Ces questions seront étudiées ailleurs.
62
INTRODUCTION
aider, à côté des dictionnaires usuels de QUICHERAT , H. GOELZER,
F. GAFFIOT (éd . de 1959 ) , nous avons eu encore en mains le
Dictionnaire latin de G. FREUND , dans les éditions française
(N. THEIL, 3 vol . Paris , rre éd . 1855 ; — 1882-1883 ) et anglaise
(CH.-T. LEWIS CH . SHORT, New York, 1re éd . 1879 ; — 1957) ;
celui des auteurs chrétiens de A. BLAISE - H. CHIRAT (Paris,
1954) ; le Dictionnaire étymologique de A. ERNOUT — A. MEIL-
LET (4o éd. 1959-60) , et ceux en cours de publication : J.-F. NIER-
MEYER, Mediae latinitatis lexicon minus (Leyde, 1954 sq . ) ;
F. BLATT , Novum glossarium ... (Copenhague , 1957 sq .; L.-M) ;
le Mittellateinisches Wörterbuch... (Munich, 1959 sq.; a-adc.) et
le Glossarium mediae latinitatis Cataloniae de M. BASSOLS DE
CLIMENT ... (Barcelone , 1960-1962 sq .; a-bene) 1 , etc.
Lorsque les collections spéciales : FORCELLINI (4o éd . 1940) ,
DU CANGE ( 1883-1887 ) , Thesaurus (1900 sq . ) , ne nous ont pas
donné satisfaction, nous avons consulté le Corpus glossariorum...
de G. GOETZ (Leipzig, 1888-1923 ) , les Glossaria latina (Paris ,
1926-1931 ) , le Recueil de lexiques de M. RoQUES (1936-38) , le
Bulletin Du Cange (1924 sq .) . Enfin , nous avons eu recours aux
lexicographes du moyen âge : PAPIAS , OSBERN DE GLOUCESTER ,
HUGUCCIO, A. De Villedieu , JEAN DE GÊNES , etc. Ces patientes
recherches , recueillies en notes, éclairent le lecteur sur la signifi-
cation d'un vocabulaire rébarbatif, mais en fait logique et expli-
cable .
Les travaux de CH. THUROT (1868), S. BERGER (1896), A. CAR-
NOY (1906) , C.-H. GRANDGENT (Boston, 1907 ) ; les études de
M. NIEDERMANN ( 1953 ) , F. BLATT ( 1945 ) , C. BATTISTI ( 1950) ,
A. ERNOUT ( 1946-1957 sq . ) , E. LÖFSTEDT ( 1959 ) ; le manuel de
K. STRECKER , édition belge de P. VAN DE WOESTIJNE (1948)
et , mieux encore , la revision , complétée d'une bibliographie
importante, par R. B. PALMER (1957) ; le manuel de A. BLAISE
(1955 ) ; les publications en cours de AYUSO , DÍAZ Y Díaz et
CH . MOHRMANN , celles-ci réunies en partie dans les Études sur le
latin des chrétiens ( I , 1958 ; II , 1961 ) , nous ont initié à la compré-
hension générale de ce latin : graphie et langue que, récemment
encore, on aurait pu qualifier de ' vulgaire ' .
1 Sans parler du lexique de J.-H. BAXTER..., Medieval Latin_Word-list .....,
Oxford, 1939 ; 1947 ; du Mittellateinisches Glossar de E. HABEL-F. Gröbel...,
2o éd., Paderborn , 1959 , etc. Pour tout ceci et la suite, se reporter à la Bibliogra-
phie.
MÉTHODE ET PRÉSENTATION DE L'ÉDITION
63
CITATIONS ET APPARATS.
Les citations scripturaires tex-
tuelles , celles approximatives et
les allusions bibliques sont présentées en italique ; les autres
citations , entre guillemets . Selon les exigences de la critique
moderne, le texte est dépourvu d'appels de notes. L'apparat
linéaire, fournit trois éléments :
D'abord, les annotations paléographiques précisant les états
successifs des deux témoins (pP, sP ; pC , sC) , leurs omissions ,
additions et variantes ; — les amendements nécessaires (correxi,
supplevi) et , dans les cas intéressants , les leçons scripturaires
différentes de la Vulgate mais en accord avec certaines familles
de codex 1.
Le second apparat groupe les sources bibliques et patristiques ,
celles -ci localisées surtout aux deux derniers chapitres. Les
allusions scripturaires ou citations approximatives sont désignées
par confer, conferatur ( = cfr) .
Le troisième apparat , de beaucoup le plus important, groupe
les éclaircissements sur les particularités du texte . Il réunit les
explications d'ordre philologique pour les termes difficiles, dont
on trouvera le glossaire général en Index ; - d'ordre historique
pour les noms propres et les précisions qu'impose le sujet ;
d'ordre littéraire pour les témoignages antérieurs ou contempo-
rains, apparentés à la pensée de Durand de Huesca . Des notes
complémentaires montrent les rapports fréquents entre les deux
œuvres de l'auteur : l'Antiheresis et le texte édité 2. Enfin ,
certains commentaires appropriés et la traduction de quelques
passages difficiles éclairent divers aspects de la controverse .
1 Ces familles sont indiquées d'après les sigles habituels relevés dans Biblia
sacra et J. Wordsworth , Novum Testamentum latine . Le sigle 2, par ex.,
désigne les Correctoires du XIIIe siècle et le signe → indique un ensemble
de familles de manuscrits qui, par leur variantes, évoluent dans la ligne de ces
Correctoires. La critique des sources et celle des variantes, déjà élaborée , fera
l'objet d'une publication ultérieure sur l'exégèse de Durand de Huesca .
Vu le parallélisme d'une masse de citations bibliques entre le Liber Anti-
heresis et le Contra Manicheos , nous nous sommes limité à ne signaler qu'un
peu plus d'une centaine de cas similaires, afin de ne pas alourdir l'apparat.
Voir supra, p. 32, 34-35 . Ces cas renvoient à notre étude des Controverses
vaudoises-cathares... (AHDLMA, t. XXVII , 1960 , p. 137-227 ) . A propos de
ce travail, nous regrettons de n'avoir pu assurer, à notre gré, la correction des
épreuves typographiques, et déclinons la responsabilité d'un certain nombre
d'errata .
64
INTRODUCTION
Dénuée de tout ornement littéraire, la transcription à peu près
littérale en français du Prologue, permettra au lecteur de se
familiariser avec le sujet.
cruptorum , concepte dolovein 7 uid eß: bezribilem
er unwiembićparer ungratë.Lotuarbin eifi ille coli
ter rescuefur qin donar kabumbra inferrero calami .
au con fufile papaerū formallefe privab: & spunt
lalicer retourence, gautų planos ao symole, fupbie:
phil.agie.conownie.castmange pollicinu neghgène,
Aliifqi flaginys munwes 7obk duuna mifkia naua
pendi, ur nom drï enoznië blafphóng, sgelaťne
nemus sili fere berolianbai: 7rup inuamií,príkilën
ohiorem &fertvilion spin evtulanf, pora Sichard
WlLawn Gauælım.brandı te sunoma. vigorli
w bachona qvr ne fance herefeor 7oplică cop A
exprabití ivar pré m.tyrmi imponuar, Dés aué q
Siuer& m mla qua fi trafatur plingto, die ú cuố
nguoteregar un fuă, macio emaclare affertang.
fié abworrectione hebra på př fua feeleza -neuli
ingrinidime mcapricitatë ducenichirmfir fuo fuo“
pphaf ur car street,anejaze.neyučï, delhnavar
́ic ear angloc panc q úbo parte zeremplo acruzã
wifnate deumítuærent.S; of 002 capitisoop in
durarú éqi lapis7malletto:ifincuf. f ethnop
minare pelle ilpardne umetarë, – indiarum é
cơ pharious. fup sag :magar indum difage
mans.Etq: plagin granduuf eĩa cez nemora iš
onur. iiypuf hyen ,fentiam ingue womïiano
spací ponur anollme, auase hafywerlafañoä
nantoīslamā „ismdā ur callidíˆ ifiaanriprudé
res que fuifdpdengennıb:pumînıır, qi fubnie lán:
mim lecôzzzzur.Si enti sos Lahana aīnu itp)“
blafphemus zerrvit. yaller tali energia zītem.
in maline efugeë motipipla berehi deo -Các omibe
evola,qui dofirem ozhodová regredi quâ pena“
abdicart.7wa Teunabili ih azpi wehemoch co
new, mfuum luä treenint inertricabiluje fun
gibarder. Ereñi ir ṁu dipnamen conors forof
Falsh fourartane, nee Laluandi þhait íkinuri.
miro: ǹ i meriro framvemtone cop.qua rõne crediā
afLamanı fi opus diaboh obuzmir -dŵr è con
arpom comburumur tones boies evrur.aî ñ mhæ
igne coupe zĩa aburmuNoñ { ffani -÷bruaî lêlū
po parer cor. lucknaflime cimus. Ho & Mor
pelhfertsnenne refactifsūabhommmone alola
nõi qdã ṁ Iloo sæ cresée rucamur. Durando
monter Gellobe ubi proloz regera .Laændres er
pplicondic defingimur, montes soos oft gui
faamm ur ab ipfaudi &tœn, rĩ offendam'inie
nb; lubnas comulents .Emomi Crnatumanof
auftodire 7oblamú tabiem Manicheop nuteliæær
mebolamaz. Lafligronī. Spernú . Ramchajroky.
Tomiñ ezthatove from fuffuroy , calleam'ogiobny
sar derfte,crudakp uulpnú colligaaf diduẻ zab
unuifiṛ kachologas, opomb; auginare. Drano fiɖoë
Aceve^ĵojaché 7caritarismistinetu.ope faů cernens, wa
vinare gesno spendiofű oprseim ä fluï unelim yie
puanonem sprucey møtenos Tueenara (protá
Katheroy honorë lë « mdundue imeans ve qin
Velo euafaccenfifuerit phbanf tobaccanınıb: rehngan.
sēmmaní autrosumes facili muenit crififlibs i
T
lewape thaumtur. Ob launuır'ımq; tañae oor allu
dento follern loop parriî energie.fi deferă cos i alıq
fufjeanse.f,inbuf ein que difputanto ab ore here
farchay giadùm.ut'innaamaid; eos: reppi notam
nequit #nefiuite Compilatorie à qħdam sīvu: 79°
pbare ǹ funt sĩa duphou éë,7 diabolú quaaiq; from
uifibila feaffe1pm dṁ une mucito ée.quã balebá
pmab.cplinm išprie dignü dun poftfenop
ursophu pai qin hë daise Ħʼn dignabitur hot
um fumű any whimû vennlate.S; quibušk
Tuônóid; much reez pfeni ʼn in ki amaroZ MIEILIT EA
que fernt utbifeffudim meton senrêne añ ferre
vrēdama :deumaiscaptêntis pdry 7gefhelolic con
cavullisb; exploficlogice gepers aïus lenlu xpoz
penr^abhstento liłacower rheologw,regour decoréé
hic aducem zeñtű Sip &ih opuklo reprű für
{chignil.infufficere deputenir hiïme Suping
mü. durne gie peni”sarbatur.Er qi nenti Luo 17urte
posun avuû kiñ . que colīpnafawers -:angentciltre?".
- eburnal-ferrersarcïfular.Yerafpiskem ufm dūm
Leonse. ÈÈ.Sc cruae iibetin phrm andmalem , au
her opusprofumi aeftorāti -Reùentsliner frið auf
set romane code antiinaler! affertiombs vīrseligur,“
onvetore, ging agenrer offe dilo crearen oni adomne
untũ.optimal zonie zonú gfth qui cozoik; coz artır”
infþremur itt nøl armenfnur ipi'wienna yanow.
Er fica lomi facumî ceo placenc. faciar oor paanajes
mfuturo keep nor facum à pola cplače ur wa mem
aŭ sās meina hamudme aguadere . Expher pro
logus . Inapunn cxpunila dibri jun.
Deimao trace mamehcop inquopimnenem fuá
conegun mamkeste.1.
De inias rerectomí 7 intellecni emz. 11.
Deduobusfecubs, 113.
Deduob; mundự . 1114.
Deduobi regins.11987.
Decelonouoerútra. V1.
Deproprijfin mique ueme, VII,
DeLinone diaboli magro.V71)-
De diel bon zmalis. Vinj .
De tonds¬make mirta em epib:. V.
Dedupha curanone, 11,
De omni quod omma duplaser chanm.XI.
De michilo.V.
De bona azmone. XIII.
Detvrta noua , vv.
De estem .VV!
Decelo nouo. VITI .
De obrtomusthrť. Vei .
De her warto retrieve, vynuj.
De engine anarum , VY-
De predeshnanone , vvi.
Josipa yunun caplin mhbwengu azvita
Anomme parrif-klú • lặc lá11009 eunucheos,
cum requikis Tartareif cerrunuruf, quia non nulli elanı
culail nullifú primrose officunr monfeste.Theocho
con rötse lähl inauriki imaocarito, zoti enhetore :
fuffiagu geshento.campai aggreduar tracbono-firm .
Ms. Prague , Chapitre métropolitain 527, fol. 38va-vb (intra p . 76-87 )
r
Et quia mes est nenehaoy oma antere melhun dulcedi
ne Minne, ne fecfnfmoeniferum maretur, iðursbur
fax:pronúi ebionite incspute nacomilin ýpu'fim prẻ
Wenter, Lachitir 7canda letlié infioume erbaustores.
Âu và phun cônline onmapa . trinh n
136.7 from abdicare faune arborozum . ——
kam in si nulli ædiuifopily, atq; creatunfnol male
umpene,to circo ea que inte lentem übelrende panë
che femurqobkyme carlum nos ignovéimpugnum,
lucidi”rei umaré cognofcentespapiant. Imfung
to fíímo ac íí pař stři murme deferun"y que ælú
árm marv tomïa que inerf& facta fuifle legun'ac
audu unë qësphinx afumat astimoia ,nounq;ref
taiñen aucrsenmiw plenî'winonfort.Sie kaq sple
Affpapham fuiiýlum aur.Ego pm- ego noithm.
mamusq meafundaur iyon 7 arian men tira é orie!
Er thum Ecce ego avocetum nouű víninouam .
Erangle inapeal Timere chíni 7dare illi honorem
quɛe hoza tuchaj eus ♬ onze ei qui feë crlum
zim murqoia que ined¿.Er tèm,yenifi feruore,
Digrî es drie scapeglám zbonorê zúzurë.qu ru menf
ti dazapē nam uolunrarë crane terenen ture. seem
puukufrbarnabaf macrbi. vin að ber fanes&nof
morraieffunî” fimuler uob hoïer, anuncuMAT uobis
abbní11antívůz aðdṁ unnū tueri.q feč celú rīvi
mur7oïa que meif's Silk mastem zreloj aplí.
Drienu qui feash celum rhum .marevoĩa que merf
únþrem paulissinerßem. Dë qiu ferr müdü.roia &
mæoô hư cel tère cú fær dŵfñi i manu factsreplie
habuar.Er ft . Benedien uor adivie of fear orlum
Tim Erinnocal Grangló exle laodineforbe.H
duë arñ reftusfizetu ziur, quičproprů arvature dei .
hisitaq; reshmomýs.alırsq; qîn plimmesœedmif
sipm din.œlum ham mawe mundú voŭ qmeo
i belle pari ræcaffe.”; cria, 1.In ha pino ciplółuc
coplinome comegunt manodei fii apostati
mn-Einsegnab: čeregunt manifeste. —.
os autem a fihum inha piurib, umaremur,
qui inröcione caudilmagifquam úbaiudicar
femmenago lepe légié mamfolie.
DCozepané ¬úbvpdiensvæstudents allucérec,
pulo fenfin con folùṁ ventamur.Auadrirates enti
ionefurrine.a fpu féð pora færplae.L; fas
arte off Haeban of jchen reflunoïa urment”fiu es
puzpofuerë, vi avdun ner untelligë jetutor refte”
slide deuzfibilib; nob avaruıf dirik qualerinm"
mbæ mainto.f; infurfquanauhe Hefiorae fuorp
want onrumur, quiajos uuden en bæ mimoavŋ
abolo &kaū. Avpmli g' wellmóti ilac acobram.
gỗsồivenvìanhítđến dọn từ uicứ dữph
Tegonexssun.cũ ardát a vialolił coeřmi.Obch
nefaf”, soulus erià cogitare.etroe maolabił „tñdanú
ዋ
illund die crearen amés queure, príē. q line ima
?mes a cocinu.Quncɖo eni 7 7 fubfifter crepen let
inarare, carina ē¬meal habuit.7qoå parťovecā
rum afpere firtë habeber ingeñe reteunt. Di uñ
qiu non mutanır nec umana. postqin illa ficfim
enn pmanebir.Erutte le nowflimum spelluur.Est
erala mno.Ipv é pmî 1.maxurî' olum aunur.cui
magmaono si folum abhonfils ii ý phendi £; ʼn enam
abanglica creatura.Jje etiá nouithm' faceˆé iafliyo
buintate decane uuginil før poffiolsDi té vírvas
wille pliganto unomat duens “Servinî'aï -ñi en Al'
perrufneq; droz.sur color & nouifsimiï uavy ¬¿ÉO
ortāpní.1.sum fup oža ...: nomiflum"fude`ola,serin orrúa
drānto regento suskuento zomïa arribanto.Et fieß
alpha er w.wë pm2 znow:firm'umani oir gratuur tam
anglia qinhumane tam orlofufqin irens - fundalumni“
inftov uucia 7protāji fuufcelinée f;slumasomie lu
qamıí si rönabıkı aranına.Er fie t enâ inuni eis loru
opis.7 fauf. fumās, in eifq le tsofholocau Pai dño offe
rentescaudam ti onneento fraktare eufumtuli imp.
nuntur.Er wa amigir shine ulq; æfinïë kant zomis
hauri difponit.Erhé qò diỹ.Ego fú príˆzegonoruf
fui. maî'q mea fuydaun ini.7ć. Þæ të ppha Ad́er
aplé mamfeftaur.Ju mqunë dise inpnapio ārā fun
sinh -epmau ra 5 h IP:piêunhẹ pha
nef.Er milibro baruch noraru fá henne pphebicê
teue në qui fear écum mifempino tp247répleur cam
rpahb: - ĝdrupedib: - notučb;.Er aplé mepla 2000
læceñ.}nfilio ben’retempriorie ziemiflione prcéduz 17
pule pè.q umplo sonas unifa mælis`rmim anfi
bilia - mufibilia.from dňfpjí.ayam Ego fea ñam,
erhoïem fé enn arau ego,hui'ů nucto;naafýlyje
qin benia impie capló pofuerit. Ego aw celű nouû
kam .infertiVicapló folutione lector íuerer &
cluaci,Įrem, audact̃ difomfaliaf ancronitates pl
ciprafquib; dì di sia foɑfle.ñ deviffe und zurklin ma
mcheox em æinuifibilib: f; enă cornfibilib: creaturs?
Oblanaíautorove doo infequiènib; ofbentetur..llü
ducir aplin diriffe, dúi qui feë müdü.drif∞ fur
siffe evilla ferirentia -li pronoñi temouthanuri buč
Si el haberur mlibrií bñ corrects.Dé é q fæë bune
nnūchỉ zoïa quei co §. Od home - trunku slyfsxhus
inbibliorheaf legun'abimo feprit ; enlibrefnietsep
E.; esmi nonlif benzkhi tm túc. Cô môi
mîf; qua mhú ē 5 puū muellim 002.pothein andierī
fibi obra , de furfcodiab; abrisenā ha anỡ që fequiar
mlerétia, ai fir drif coli vine tíinmanufactstëpic ba
bint, normir hana neqë pule.Duaữ enikqë mudi
jann. fī babane urmamuifactsréplif.1.5 hõib, qæfař
exclufmanufacaf hæeir ydeuore.Er iza nemiñe avdur
posse fúzii cu ń rèplâï fjë få éē.é p’abdre- fidem zaú
cú qmecchiîmañalıb; puascomofeïvír áñds. Catho
Ian Em Deo op arblent on ac . Do đi .Scủa
énora cozz, dés fi habtraur i drio ibu ý. neq: lyphys qui
réplo Lilomomf minufið marime deruleř, neq;ima
rurgie głóla neq; inaptif? no inaliýï fols of exclá
mamufaaasfacekum oftrin i es drio fuzebär.Ci
éabhommamo Alics . des omîn grofa &file onfily
weettano Quali unë sã phe wienna zhonore
da zefered.the temple, longum éer num. 1 1 capló æ
möshare, E; amotus læro; i lépnfcor vingū uoluma
ne zibeltespròr muemre. Hos ú æ nouîi reŵañaī
folück womaṁ.S; objaendú é f'pido fenfia eov
.n3
•
Ms. Prague . Chapitre métropolitain 527 , fol . 3gra-rb (infra p. 87-92) .
SOMME ANTI- CATHARE
C38ra
PROLOGUS
REVERENTISSIME COLUMPNE ECCLESIE CHRISTI DOMINO LEONI TITULI
SANCTE CRUCIS IN IHERUSALEM PRESBYTERO CARDINALI , PAUPERES
KATHOLICI GRATIAM IN PRESENTI ET GLORIAM IN FUTURO.
P72ra5
INCIPIT PROLOGUS
IN LIBRO CONTRA MANICHEOS
Cum Deus omnipotens vidisset cuncta que fecerat esse bona, dato
libero arbitrio racionabilibus creaturis, ille speciosus , quo cedri non
fuerunt altiores in paradiso Dei, cor suum elevando perdens sapien-
10 ciam suam in decore suo , ex tunc factus Sathahel, proiectus est in
terram . Sciens etiam examussim se ab ethrali orchestra merito exu-
lasse invidendo prothoplasmati, sonticum et tegnosum filium, id
est mendatium, genuit , quo ipsum primo pellicens mille per mean-
dros, deinceps venena nequitie sue in ipsius posteritatem infudit.
Videns autem Dominus Deus, qui omnia disposuit sub regula ,
pondere et mensura, diligens iusticiam et odiens iniquitatem, quod
15
2-4 Reverentissime in futuro om . P 5-6 Incipit Manicheos om. C
7 fecerat cum codd. ital. et ss (Biblia sacra I, p. 145) ] fecit Vg.
creatis P II ab ethrali ] a betrali pC a bethrali C ab etrali P
plasmati] prothoplasmasti pC P 13 pellicens] pellices P
meandeos P
8 creaturis]
12 protho-
meandros]
7Gen.1,31
15-16 Cfr Sap. 11, 21
15Gen.6,5
16-68,2 Gen. 6, 5
8-9Ez. 31,9,8 9-11 CfrEz.28,17
16CfrPs.44,8;Hebr.1,9
10 Sathahel dérive de Satanaël : Satan . Le mot est employé par les Bogomi-
les. Voir le mythe des Bogomiles, selon ZIGABÈNE , Panoplia dogmatica XXXVII ,
6-10 (PG CXXX, 1293 , D- 1307 C) . Cfr H.-Ch. PUECH-A. VAILLANT, Le traité
contre les Bogomiles de Cosmas le Prêtre, Paris, 1945 , p . 189 , n . 3. E. TURDEANU,
Apocryphes bogomiles et apocryphes pseudo- bogomiles, dans RHR, t . 138, 1950 ,
p. 38-42 . Durand a déjà défini le terme dans le Liber Antiheresis I, 12 , P1 64▾
(Controverses, Append . p . 217) : « Diabolum quippe ipsum vocat Luciferum
qui modo dictus est Satahel ».
II examussim : selon la règle .
regulariter ». OSBERN , p . 201 :
PAPIAS , f. h ( 8 ) rb : « diligentissime, sine fraude,
regulariter ; nam amussis dicitur regula per
quam examinatur an rectum opus surgat ». — Corpus gloss. lat . V, 66 (Placidus) :
dicimus regulam ».
" ...
II ethrali, pour aethrali, de aether [aieńp], ciel céleste, BLAISE -CHIRAT,
PROLOGUE
A LA RÉVÉRENDISSIME COLONNe de l'Église du Christ le seigneur
LÉON DU TITRE CARDINAL - PRÊTRE de Sainte -Croix en Jérusalem ,
LES PAUVRES CATHOLIQUES (SOUHAITENT ) GRÂCE POUR LE PRÉSENT
ET GLOIRE POUR LE FUTUR.
COMMENCE LE PROLOGUE
AU LIVRE CONTRE LES MANICHÉENS
Comme Dieu tout- puissant avait vu que tout ce qu'il avait fait était
bon, ayant donné le libre arbitre aux créatures raisonnables, cet être
merveilleux en comparaison duquel il n'y a pas de plus beaux cèdres dans
le jardin de Dieu, gonflant son cœur d'orgueil , perdant sa sagesse à
cause de sa beauté, devenu alors Sathahel, fut précipité sur terre .
Sachant que c'était équitable et juste qu'il ait été exilé de l'orchestre
éthéré, enviant le premier être créé, il enfanta un fils pervers et fourbe,
c'est-à-dire le mensonge, par lequel séduisant d'abord ce premier être
au moyen de mille détours , il infusa finalement le venin de sa perfidie
à la postérité de ce (protoplaste ) .
Le Seigneur Dieu , qui a tout disposé en règle, poids et mesure , aimant
la justice, haïssant l'iniquité, voyant qu'il y avait beaucoup de malice
p . 68. Mot utilisé au VIIIe siècle, en Angleterre, par l'évêque de Scherborne
ALDHELMUS, De laudibus virginitatis VII (PL LXXXIX , 108 C) : « Sancti...
cum Agno pariter per angustam aethralis regni gloriam gradituri » . De laudibus
virginum (ibid. , 280 A) : « Sic virgo felix , aethrali freta triumpho ».
12 prothoplasmati . Cfr Liber Antiheresis, Prologus M 2гa, P1 1r (RTAM, t.
XXVII , 1960, p. 283-284 et p . 269) : « ab etrali orchestra exulari, sonticus ausus
adoriri illud letaliter in primo plasmate perculit ». Voir PAPIAS, f. t (8)ra :
Protoplastus рштопλаσμоs primus plasmatus » . OSBERN, p. 453 : « Plasmo...
formare ... et hic plastus, ti, id est formatus : et componitur protoplastus id
est primus formatus », p. 464, 480. Graecismus VIII , 256 (p. 47) : « Estque
protos primus, hinc protoplastus erit ». PIERRE DES VAUX -DE CERNAY, Histo-
ria Albigensis, § 10 (éd . P. GUÉBIN-E. LYON, t. I, Paris, 1926, p. 10) : « quia
prothoplastis dixit ». Cfr infra, p. 211 , 17 ; 270, 9 et note : « prothoplaustus
Adam»; p. 281, 6.
-
12 tegnosum, de tegna, pour techna [Téxvn], dolus, dolosus : fourbe . Voir
Du CANGE, VIII , 44. Osbern , p . 590 : « tegnosus, fraudulentus ». Terme relevé
dans une lettre du XIe s. (c. 1076 ) ; voir E. MARTÈNE - U. Durand, Veterum
Scriptorum... amplissima Collectio, t . I, Paris, 1724, p . 496 : « tegnas suas me
latere arbitrans ». Aalma, p. 409 : « tegna, ne : baraz, fraude, decepcion ».
--
68
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
multa malicia esset in terra et cuncta cogitatio cordis filiorum hominum
prona esset ad malum omni tempore et quod suggestione colubri tor-
tuosi omnis caro corruperat viam suam, operando iusticiam induxit
super impios cathaclismum .
Veterator postea, animadvertens de superficie terre genus huma-
num quod fedaverat esse abrasum, cernens Noe et filios eius creatori
suo latriam impendisse, stropham letiferam machinatus est qua
posteritatem eorum sibi abradere gestiens , longeva ydolatria se faciens
venerari, equiparari suo pro posse voluit creatori.
ΙΟ Ipse vero, qui numquam misericordia vacat, previdens omnia
antequam fiant, humanum genus a letali inescatione emancipari
desiderans , Abrahe stema eligens ut inde ab Unigenito Suo pro nobis
sumeretur humanitas ipsique per Moysen ut pedagogus foret in
Christo legem conferens, in prophetis persepe cathezizans, tandem
15 in plenitudine temporis suum, ut prelibata zizania Sathane de sub
P 72 rb| celo penitus demerentur luxque eterna splen|| desceret in regione
habitantibus umbre mortis , sinu de suo mittens homousion Filium,
Pater, ex theothoco natum , neci tradendo eum , divisiolum muscipula-
torem excludens vinctum cathena magna per mille annos depulit in
20 abissum. Quibus peractis, ipsa sapientia Patris, Dei et hominum me-
diatrix, attingens a fine usque ad finem fortiter et disponens omnia
suaviter, primulum in apostolis adversus mundi lasciviens opidum,
suam non habentem maculam heretice pravitatis aut rugam dolositatis
sanctam ecclesiam dedicavit .
25 Cum autem foret adulta, Lucifer ille, qui ceciderat de empireo prin-
ceps infidelium, ovili dominico semper invidens, apostasie sue zamia
4 cathaclismum] chataclimum C
arradere C
7 latriam] latinam P 8 abradere]
15 plenitudine] plenitudinem C 20 abissum] abysum P
2-3 Job 26, 13 3 Gen. 6, 12 3-4 Cfr Eccli. 40, 10 15 Cfr Gal.
4, 4 16-17 Is. 9, 2 19-20 Cfr Apoc. 20, 1-3 20-21 Cfr I Tim. 2, 5
21-22 Sap. 8, 1 23-24 Eph. 5, 27 25 Cfr Is. 14, 12
7 stropham : subterfuge. SÉNÈQUE, Epist. 26, 5 (éd . F. PRÉCHAT-H. NOBLOT,
t. I. Coll. G. Budé, Paris, 1945, p. 116) : « quo remotis strophis ac fucis de me
iudicaturus usum » . PAPIAS, f. & 3ra : « conversio ut a medio responsio nequitia
fraus ».
II inescatione, de inesco, inescatus : duperie . PAPIAS, f. m Iva : « Inesco...
illicio ». OSBERN, p . 294 : « inescare, decipere ». Liber Antiheresis, Prologus
(RTAM, loc. cit., p. 284, 2).
-
14 cathezizans, pour cathechizans, de : « catechizo [ Karηxilew ], instruire »,
BLAISE - CHIRAT, p. 138. OSBERN , p . 151 : « Catechizare, confirmare » . Catho-
licon, f. 33 : « Cathezizo, zas id est confirmare, instruere, edocere... Gal . 5, 6 ».
Aalma, p. 53 : « cathecizo, as et cathezizo, as... confermer, instruire, enseigner ».
PROLOGUS
69
sur la terre et que toute pensée du cœur humain était toujours encline au
mal et que , à la suggestion du serpent tortueux , toute chair avait corrompu
sa voie, faisant œuvre de justice déchaîna sur les impies le cataclysme.
Le vieux malin , ensuite, constatant que , de la surface de la terre,
le genre humain qu'il avait souillé avait été supprimé ; voyant Noé
et ses fils rendre un culte d'adoration à leur créateur , machina un
stratagème mortel par lequel, prétendant exterminer leur postérité
et se faisant vénérer par l'ancienne idolâtrie, voulut autant que pos-
sible, être égalé au créateur.
Mais celui-ci, qui jamais ne manque de miséricorde, prévoyant
toutes choses avant qu'elles existent, désirant émanciper le genre
humain de cet appât mortel , choisissant la race d'Abraham d'où son
Fils unique assumerait pour nous l'humanité et lui donnant , par
Moyse, la loi pour qu'elle fut pédagogue dans le Christ , enseignant
fréquemment par les prophètes , finalement , aux temps révolus
afin que l'ivraie semée par Satan soit entièrement extirpée de dessous
le ciel et que la lumière éternelle resplendisse pour ceux qui habitent la
région de l'ombre de la mort, de son sein, le Père envoyant son Fils
consubstantiel, né de la Mère de Dieu , le livrant à la mort , expulsant
le fomentateur de la division , le précipita dans l'abîme, fortement
enchaîné pour mille ans . Cela fait , la sagesse elle-même du Père, média-
trice entre Dieu et les hommes, atteignant avec force d'une extrémité à
l'autre et disposant tout avec suavité, se jouant de la forteresse du monde
édifia d'abord sur les apôtres sa sainte église sans tâche de méchan-
ceté hérétique, ni défaut de fourberie.
Mais comme elle devenait florissante , ce Lucifer qui était tombé de
l'empirée , prince des infidèles , toujours envieux de la bergerie du
16 demerentur, de « demerere, malo sensu . Peccare. Démériter », DU CANGE,
III, 57. Cfr infra, p. 211 ; 19 ; 225, 12.
17 homousion, pour homoousion [óμoovσtos] , consubstantiel . Concile de
Nicée 325. Voir Liber Antiheresis, Prologus ( RTAM, loc . cit., p . 284 , 1. 7) . Comparer
1. 1-8 « Ipse vero, qui numquam divisiolum muscipulatorem interpolavit ».
Durand écrit ailleurs : « sunt nonnulli Dei Filium homousyon negantes »> ; cfr
Lib. Antiheresis I, 7 , M 1ora, P1 49 (Controverses, § V, n. 38).
18 muscipulator : « deceptor, fraudator... factiosus... » , OSBERN , p . 362. Ici,
sens de fomentateur.
22-70,2 comparer avec Liber Antiheresis, Prologus ( RTAM , t. XXVII , 1960 ,
p . 284, 1. 8-13) : « Quo peracto Filius primulum fidem ossilavit et inpostores
effecti ».
26 zamia : « du grec dorien Čāμía, perte, préjudice », ERNOUT-MEILLET, p . 759.
OSBERN, p . 631 : « Et haec zamia , ae, id est genus monstri pilosi ; et dicitur
quandoque pro fraude , et pro qualibet deceptione ; Plautus ' ubi manum inicit,
benigne onerat, ibi aliquam zamiam ' ». PLAUTE, Aulularia 197 (éd . A. Ernout ,
t. I. Coll. G. Budé, Paris, 1932 , p. 160) .
70
LIBER CONTRA MANICHEOS
C38rb||
supervacaneos faciens enfiteri, super sidera posuit tronum suum et,
fide in ipsis etiam pastoribus ossillata, de archa Noe iterum egressus
est corvus qui, fuligine tetre opinionis infectus, puteum abyssi nisus est
aperire ; unde fumum emittens teterrimum , quo obscuratus est sol et aer,
5 pessimavit plurimos impiando . Nam de fumo locuste capillis mulierum
quasi ornate, faciem ovinam pretendentes cum caudis scorpionum
emerse, virorem ortorum et arborum corroserunt. Dathan quoque,
Chore et Abiron , Ieroboham et pseudo tres amici Iob, recidivati de
cauteriata conscientia fetidum sanguinem emanantes, celum , terram ,
10 mare et ipsum aerem corruperunt .
Hii nempe sunt rane memphetice que in suis penetrabilibus coaxare
non cessant . Hii sunt montes Gelbohe caliginosi quos ros celestis gratie
non humectat. Hii sunt filii alieni , filios et filias apostaticos et promp-
tuaria plena habentes eructancia ex hoc in illud , a quorum dextera
P72 va 15 iniquitatis se implorat sancta ecclesia liberari. Hii sunt grex || Deo exo-
sus, post quem incauti sepissime pervagantur, panem abditum et
aquas clandestinas et turbidas avidius haurientes . Hii sunt vulpes vineas
Domini sabahot demolientes, quas custodes precipiuntur a sponso cape-
re vel fullgare. Hii sunt talpe semen fidei de terra suffodientes et superfi-
20 ciem terre deturpantes. Hii sunt vasa mortis in archu Domini preparata,
que aptata ire in interitum, sagittis ardentium debent multiphariam
perforari . Hii sunt atrium foris templum , quod foras eicere et non metiri
iubetur Iohannes apostolus et apocalista. Hii sunt aquila magnarum
alarum ypocriseos, que medullam cedrorum Libani comedit et in Babi-
25 lonem asportat . Hii sunt mulier ornatu meretricio venustata, que
lectum suum, id est doctrinam, funibus nodosorum sensuum intexuit
tapeciisque, id est figmentorum coloribus , stravit, cuius foribus domus
sapientia Dei nos non appropinquare sollicite flagitavit . Hii sunt
cauda drachonis, que stellas celi trahens in terram miserie deicit tene-
30 brarum . Hii sunt porte inferi per quas ingressi stolidi et illecti , ad
6 pre-
20 terre om. C
I vacaneos P 2 in ipsis etiam pastoribus] in ipsis impostoribus C
tendentes] pretendens P 8 pseudo tres] pseudotes C
23 magnarum] magnorum C
3Gen.8,6 3-7 CfrApoc.9,2-3 7-8 CfrNum.16, 1, 5-6,8, 12,24,27
8 III Reg. 11, 26, 28 ; 12, 12, 25 ; 13-14 passim
4,2
17, 46
II Cfr Exod. 8, 3-4 ; Ps. 104, 30
13-15 Cfr Ps. 143, 13, 11
19-20 Cfr Ps. 2, 20
Cant. 2, 15
22-23 Cfr Apoc. 11, 2
Iob 2, II
12-13 Cfr II Reg. 1, 21
17 Cfr Ier. 2, 18
8-9 I Tim.
13 Ps.
17-18 Cfr
20-21CfrPs.7,14;Rom.9,22
25-28 Cfr Prov. 7, 10, 16,
23-24 Ez. 17, 3-4
25, 27 28-29 Apoc. 12, 3-4 30 Mt. 16, 18
PROLOGUS
71
Seigneur, faisant dévier par le préjudice de son apostasie ceux qui
en étaient exempts , posa son trône sur les cieux . Et la foi dans les pas-
teurs eux-mêmes ayant chancelé , de l'arche de Noé sortit à nouveau
un corbeau qui, imprégné d'une pensée abominablement noire , s'efforça
d'ouvrir le puits de l'abîme . De celui-ci émettant une fumée repous-
sante qui obscurcit le soleil et l'air, < Lucifer > en pervertit le plus grand
nombre en les rendant impies . Car , sorties de la fumée, des sauterelles
quasi ornées de cheveux de femmes , montrant une face ovine et des
queues de scorpion détruisirent la verdeur des jardins et des arbres .
Dathan, Coré et Abiron , Jéroboam et les trois pseudo amis de Job, reve-
nus de leur conscience cautérisée, répandant un sang fétide, corrompi-
rent le ciel, la terre et même l'air.
Assurément , ceux-ci sont les grenouilles de Memphis qui ne cessent
pas de coasser dans les endroits les plus retirés . Ce sont les monts téné-
breux de Gelboe que la rosée de la grâce céleste n'humecte pas. Ce sont
les fils étrangers ayant des fils et des filles apostats , des greniers remplis
qui regorgent de toutes sortes de provisions ; de leur droite d'iniquité la
sainte église implore d'être délivrée . C'est le troupeau hai de Dieu
après lequel errent très souvent des imprudents qui absorbent trop
avidement le pain secret et les eaux clandestines et troubles . Ce sont les
renards qui ravagent les vignes du Seigneur Sabaoth et que l'époux
commande aux gardiens de capturer ou de mettre en fuite . Ce sont les
taupes qui détruisent sous terre la semence de la foi et souillent la
surface de la terre. Ce sont les vases de mort qui , futures cibles de l'arc
du Seigneur et destinés à la perdition , doivent être , de toutes parts ,
criblés de flèches ardentes . Ils sont le parvis extérieur du temple que
Jean, apôtre et auteur de l'Apocalypse , a reçu l'ordre de laisser en
dehors et de ne pas mesurer . Ils sont l'aigle aux grandes ailes d'hypo-
crisie, qui mange la malle des cèdres du Liban et la transporte à Baby-
lone . Ils sont la femme parée des attraits d'une courtisane qui a tissé
son lit, c'est-à-dire la doctrine , de cordes aux sens énigmatiques et
l'a garni de tapis, c'est-à-dire des couleurs du mensonge ; des portes
de sa demeure la sagesse de Dieu nous a suppliés avec sollicitude de ne pas
nous approcher. Ils sont la queue du dragon qui, entraînant les étoiles
du ciel sur la terre, la plongea dans la misère des ténèbres . Ils sont les
I enfiteri (pour infiteri) , de enfiteare : nier. DU CANGE III , 267. PAPIAS,
f. h 4rb: « Enfiteari negare ». Cfr infra, p. 165, 12.
2 ossillata, de oscillo : se balancer ; « fide ossillata » : foi vacillante , versatile.
3-5 corvus... Cfr RICHARD DE SAINT-VICTOR, Allegoriae in Vetus Testa-
mentum I, 15 ( PL CLXXV , 643A) . Voir M.-D. CHENU, La Théologie, p . 197-198.
20 in archu Domini, cfr infra, p. 118, 4.
23 apocalista, auteur de l'Apocalypse, cfr infra, p. 153 , 7.
72
LIBER CONTRA MANICHEOS
Tharthara cum diabolo suo capite deducuntur, sed teste Veritate
non adversus sanctam ecclesiam prevalebunt.
Et quia dormitantibus opilionibus sompno multiplici zizania ni-
mium augmentantur et consopitis nautis liburnus Petri sepius nau-
5 fragatur, quia Deus non ex toto depulit Iebuseum, ut zelotipi qui
probati sunt exerceantur in armis , iubilos aptari condecet ad pales-
tram. Nimirum ingrati Dei beneficiis utimur si frivola talium Kacho-
logorum deliramenta neglecta et impunita pretereant. Nam revera,
si in quemlibet nostrum quisquam huiusmodi convicia irrogaret,
P 72 vb || 10 torpor, || ut reor , talionem inferret aut saltem non equanimiter tole-
raret. Nos autem, contra Dei preceptum, in nostrum preiudicium ,
in eius iniuriis quasi benigni sumus, in nostris vero contumeliis odia
exercemus . Unde timendum est et vehementissime formidandum ut
non tantum in futuro sed etiam in presenti multipliciter perluamus.
15 Negligentibus ergo populorum rectoribus et sapientibus loquendo,
modo calamum apostrophando converto.
Ubi est zelus domus Domini quo deberetis esse comesti ? Ubi est
zelus Moysi in virum egiptium Hebreo iniuriantem ? Ubi est zelus
Abraham in quinque reges Loth et substantiam eius captivantes ?
20 Ubi est item zelus Moysi in Chore, Dathan et Abiron sacerdotium
usurpantes ? Ubi est zelus eiusdem in ydolatras et in fornicarios in
suggestione Balaham et in blasphemum lapidibus obruendum ? Ubi
est zelus Phinees iram Domini placcans ? Ubi est zelus Iosue in immun-
dissimas nationes terram Domini maculantes ? Ubi est zelus Sam-
25 sonis in Philisteos ? Ubi est zelus Gedeon contra Zeb et Zebee et Sal-
mana et exercitum eorum ? Ubi est zelus filiorum Israel contra tri-
bum Beniamin in uxorem levite graviter delinquentem ? Ubi est
zelus Samuhelis contra regem Agag et exercitum eius ? Ubi est zelus
David in hostes populi Dei ? Ubi est zelus Helie contra prophetas
3 multiplici] multici pC multi C
4 augmentantur] augmentatur P
8 ne-
17 debe-
6 palestram] paleastram P 7 Kachologorum] cachologorum P
glecta] neglegto C 9 nostrum quisquam huiusmodi ] huiusmodi nostrum P
12 nostris] vestris P 15 Negligentibus ergo] vobis igitur P
retis esse comesti ] debetis esse comenstis P 22-23 Ubi est zelus Phinees
placcans ? om. P 24, 26 Ubi est zelus] Ubi zelus est C
27 delinquentem ] delinquentes C 28 Agag] Agath P
2 ibid.
25et1om.C
5Ios.15,63;Iudith5,20 17CfrPs.68, 10;Ioh.2,17
18 Cfr Exod . 2, 11-12 18-19 Cfr Gen. 14, 9-16 20-21 Cfr Num. 16, 1-33,
passim 21-22 Cfr Exod . 32 , 19-20 ; Num . 31 , 15-16 ; Lev. 24, 14-16 ; Num.
15, 35-36 22-23 Cfr Num. 25, 7-11 23-24 Cfr Ios. 5, 13, passim-12
24-25 Cfr Iud. 15, 3-16, 30 25-26 Ps. 82, 12 ; cfr Iud. 7, 25-8, 21 26-27 Cfr
28-29 Cfr I Reg. 17,
Iud . 19, 16-20, 48 27-28 Cfr I Reg. 15, 32-33
38-II, 7
PROLOGUS
73
portes de l'enfer par lesquelles , une fois entrés, les insensés et ceux qui
ont été séduits sont conduits vers le Tartare avec le diable leur chef
mais, au témoignage de la Vérité, ils ne prévaudront pas contre la
sainte église.
Et parce que, pendant le sommeil des pasteurs endormis , l'ivraie se
multiplie et que la barque de Pierre fait le plus souvent naufrage
quand les matelots sont assoupis ; parce que Dieu n'a pas entièrement
repoussé le Jébuséen , il convient d'appeler les compétiteurs à la pales-
tre, afin que ceux qui sont remplis de zèle et qui ont été éprouvés s'exer-
cent aux armes. Certes , nous userions avec ingratitude des bienfaits de
Dieu , si les délires frivoles de tels détracteurs demeuraient négligés et
impunis. Car vraiment , si quelqu'un infligeait des injures de ce genre à
l'un des nôtres , l'apathie, à mon avis , provoquerait le talion ou , du
moins, ne le supporterait pas d'une âme égale. Mais nous , malgré le pré-
cepte de Dieu, à notre préjudice nous restons quasi bienveillants devant
les injures qui lui sont adressées , alors que nous répondons par la haine
aux outrages personnels ; d'où il est à craindre et très vivement à redou-
ter que, non seulement à l'avenir, mais aussi au présent, nous ne nous
en désintéressions de toutes façons . Donc , m'adressant aux négligents :
recteurs des peuples et sages , je tourne ma plume et passe à l'attaque .
Où est le zèle de la maison du Seigneur qui devrait vous dévorer ?
Où est le zèle de Moyse contre l'Égyptien injuriant l'Hébreu ? Où est
le zèle d'Abraham contre les cinq rois capturant Lot et ses biens ?
Où est de même le zèle de Moïse contre Coré, Dathan et Abiron usur-
pant le sacerdoce ? Où est son zèle contre les idolâtres , les fornicateurs
suggestionnés par Balaam et contre le blasphémateur lapidé ? Où est le
zèle de Phinees apaisant la colère du Seigneur ? Où est le zèle de Josué
envers les nations immondes qui souillaient la terre du Seigneur ? Où
est le zèle de Samson contre les Philistins ? Où est le zèle de Gédéon
contre Zeb, Zebee et Salmana et leur armée ? Où est le zèle des fils d'Israël
contre la tribu de Benjamin gravement coupable envers la femme.
du Lévite ? Où est le zèle de Samuel contre le roi Agag et son armée ?
Où est le zèle de David contre les ennemis du peuple de Dieu ? Où est
le zèle d'Élie contre les prophètes et adorateurs de Baal ? Où est le
7 Kachologorum, de kakoλóyos : médisant, détracteur. H. ESTIENNE,
Thesaurus linguae graecae, t . IV, Paris, 1841 , p . 834. Corpus gloss. lat . II ,
P. 336, 46 : « Kakaλoyos (var . Kakodóyos), vituperator, maleloquax , maledicus ».
Cfr Liber Antiheresis, Prologus (art. cit., p. 285, 5) ; voir infra, p. 82, I.
16 apostrophando , de apostrophare : alloqui , s'adresser à. Voir Du CANGE, I ,
321. BLAISE-CHIRAT, p . 89. MARIUS VICTORINUS AFER, In Epist . ad Galatas II,
26 (PL VIII , 1173 B) : « nunc velut apostrofat ad ipsos ».
17 sq. Zelus., voir JÉROME, In Epist. ad Galatas II, 4, 18 (PL XXVI, 384B-D).
74
LIBER CONTRA MANICHEOS
et cultores Bahal ? Ubi est zelus Danihelis contra falsos testes impu-
dicos ? Ubi est zelus Iohannis Baptiste contra mechum et incestum
Herodem ? Ubi est zelus beati Petri apostoli in Ananiam et Saphi-
ram sancto Flamini mencientes ? Ubi est zelus beati Pauli apostolis
5 in Elimam magum vie Domini resistentem ? Videte, pastores, ne
forte sanguis populi de vestris manibus requiratur.
Licet enim Petri legia vestra negligentia refragantium fluctibus
quaciatur, tamen Dei Filius, qui rogavit Patrem ne fides ipsius deficeret,
surgens imperabit ventis et mari, et faciens tranquillitatem increpabit
P73 ra || 10 feras arundinis quando eum || discipuli rogitabunt. Sed veh hiis qui
debent et ascendere ex adverso et se ponere murum pro domo Israel
contra lupos et vulpes, si negligentia vel timore gregem Domini
dissipari postponunt et vineas eius non curant vulpeculas demoliri.
Talium quondam Cherintus, Ebion et Marchion, Zerohen et Arfaxat,
1 Ubi est zelus Danihelis
9 imperabit ) - ―
pavit vento Vg.
14 Ebion] Ebrion P
- impudicos ? om. P
3 Ananiam] Aniam P
vit) ventis cum multis codicibus S. Script. (W. I, 70)] incre-
9-10 increpabit feras arundinis om . P II et1 om. P
2-3 Cfr Mt. 14, 3-5
5-6CfrPs.9,13 8Cfr
II Cfr II Esdr. 3-4 ;
1 Cfr III Reg. 18,
3-4 Cfr Act. 5, 1, 3-9
Lc. 22, 32
Ier. 15, 20
25-40 Cfr Dan. 13, 45-64
4-5 Cfr Act. 13, 8-11
9CfrMt.8,26 10Ps.67,31
12-13 Cfr Cant. 2, 15
- Miracula Winnoci
-
4 sancto Flamini : Saint -Esprit. Blaise-Chirat, 355.
(MGH, Script . rer. merov. V, 786 , 41 ) : « qui cum Patre et sancto flamine vivit ».
7 legia petit navire. Du Cange, V, 60. Osbern, p. 323 : « Legia, navis ».
Graecismus X, 10 (p. 74). Catholicon, f. 122rb : « Legia , gie... est parva navis
et dicitur a lego, gis quia legat, id est percurrat et transeat aquas » . Aalma,
P. 227 « legia, gie, petite nef ». Abavus, p. 382 : « legia, floibe nef ».
-
14 Cherintus : Cérinthe , hérétique réfuté par Jean l'évangéliste (cfr infra,
p. 237, 16), croyait que le monde est fait non par Dieu , mais par une vertu
intermédiaire ou par des anges . A son sujet, les avis des hérésiologues sont
très partagés. Cfr Act. 15 , 5 sq. IRÉNÉE , Adversus haereses I , 26, 1 (éd . W.-W.
HARVEY, t. I , Cambridge, 1857 , p. 211 , avec numérotation différente des cha-
pitres). III, II, I (éd. F. SAGNARD, SC 34, Paris, 1952, p. 178-180 ; PG VII,
686 A-B ; 880 A) . AUGUSTIN, De haeresibus VIII (PL XLII, 27 ; éd. F. OEHLER, I,
Berlin, 1856, p. 198) . Voir G. BARDY, art . Cérinthe, dans DHGE, t. XII , Paris,
1953 , 169-170 . J. QUASTEN -J. LAPORTE, Initiation aux Pères de l'Église, t. I,
Paris, 1955, p. 290, 173.
14 Ébion n'aurait jamais existé . Secte judéo -chrétienne , post - apostolique
et monothéiste, les Ébionites considéraient le diable et le Christ comme des chefs
établis par Dieu l'un du monde présent, l'autre du monde à venir . Ils niaient
PROLOGUS
75
zèle de Daniel contre les faux témoins impudiques ? Où est le zèle de
Jean-Baptiste contre l'adultère et l'inceste Hérode ? Où est le zèle du
bienheureux apôtre Pierre contre Ananie et Saphire mentant au Saint-
Esprit ? Où est le zèle du bienheureux Paul contre le mage Elymas
résistant devant la voie du Seigneur ? Veillez, pasteurs, à ce qu'on ne
demande pas compte à vos mains du sang du peuple.
-
Bien que , en effet, à cause de votre négligence, la barque de Pierre
soit secouée par les remous de ceux qui la combattent, cependant
le Fils de Dieu qui demanda au Père que la foi de Pierre ne défaillît
point - se levant, commandera aux vents et à la mer et, rétablissant
le calme, menacera les bêtes du roseau , quand les disciples le lui deman-
deront. Mais malheur à ceux qui doivent combattre et se dresser
comme une muraille pour la maison d'Israël contre loups et renards si,
par négligence ou par crainte, ils se désintéressent de la destruction
du troupeau du Seigneur et ne se soucient pas des petits renards qui
dévastent ses vignes . De tels , jadis , Cérinthe, Ébion et Marcion, Zarohen
l'incarnation : Jésus étant pour eux le vrai prophète messianique annoncé lui-
même par Moïse. Cfr IRÉNÉE, op. cit., I, 26, 2 (éd. HARVEY, I, p. 212) ; III, 11,
7; 21, 1 (SC 34, p. 192, 350) ; V, 1, 3 (PG VII, 686-687 ; 884, 946; 1122-1123).
AUGUSTIN, op. cit., X (PL XLII, 27 ; éd. F. OEHLER, I, p. 198). Voir J.-A.
FITZMEYER, art. Ebionites, dans Dict . de Spiritualité, t. IV, Paris, 1958 , 32-40.
H.-J. SCHOEPS , ibid. , dans DHGE , t . XIV, 1960 , 1314-1319 . J. QUASTEN, op. cit.,
I, p. 129 ; B. ALTANER, Patrologie, 6o éd., Fribourg-en-Br., 1960, § 9, 3, p. 55.
14 Marchion : Marcion (cfr infra, p . 237, 15) , au IIe s . rejetait complètement
l'Ancien Testament et n'acceptait que l'évangile de Luc et dix épîtres de Paul
comme seuls fondements de l'Économie nouvelle du salut . Aux dires de Durand
il pratiquait le dualisme absolu , cfr Liber Antiheresis II , 1 , M 44tb (Controverses,
I, 3), et infra, p. 98, 15-18. Cfr IRÉNÉE I, 27, 2-3 (éd. HARVEY, I, p. 214) ;
III, 12, 12;25, 3(SC34,p.240,242;404,406); IV,33,2 (PGVII,688-689;
905-906, 968 ; 1073). AUGUSTIN, op. cit., XXII (PL XLII, 29 ; éd. F. Oehler,
I, p . 200) . Voir A. VON HARNACK, Marcion : Das Evangelium vom fremden
Gottes (Texte und Untersuchungen , XLV) , Leipzig , 2o éd . 1924. E.-C. BLACKMAN,
Marcion and his Influence, Londres, 1948. G. BARDY, art. Marcion , dans Dict.
de la Bible, Suppl., V, Paris, 1957, 862-877. J. QUASTEN, op. cit., I, p. 305-310.
B. ALTANER, op. cit., § 24, 8, p. 114.
14 Zerohen Zarohen et Arfaxat, mages orientaux, adversaires des apôtres
Matthieu , Simon , Jude, blasphémaient contre Moïse (cfr infra , p . 169, 12 ; 237,
22) , et le Dieu d'Israël et, selon Durand , considéraient l'âme comme une partie
de Dieu ; cfr Liber Antiheresis , Prologus (RTAM, t. XXVII , 1960 , p. 284 ,
1. 18-19) et livre II, 4, M 70rb (Controverses, § IV, p. 176, n. 7) . Voir Acta Sancto-
rum, Sept. VI (21 sept.) p. 221 C ; Oct. XII (28 oct .) P. 428-442 . ECKBERT DE
SCHÖNAU, Sermones contra catharos I, 5 ( PL CXCXV, 17 D) .
76
LIBER CONTRA MANICHEOS
C38va||
Ymineus, Manes et apostata Nicholaus, Donatus et Arrius et complices
eorum , didascali extiterunt . Quorum dogma erratile et insanum a
beatis apostolis et aliis sanctis patribus exsufflatum, quoquo tempore
latitans in mentibus || corruptorum, concepit dolorem et nostro tem-
5 pore horribilem et intolerabilem parit iniquitatem .
Leviathan enim ille coluber tortuosus, qui dormit sub umbra in
secreto calami, cuius corpus fusile et compactum scamis sese prementi-
bus, quem operiunt salices de torrente, gaudens prelatorum animos
symonie, superbie, philargie , cenodoxie, castrimargie, pellicatui , negli-
10 gentie aliisque flagiciis iniantes, et ob hoc divina misteria nauci-
pendi, ut nomen Domini enormiter blasphemetur, congestis venenis
omnium fere heresiarcharum et nuper inventis , pestilentiosiorem
et fetidiosiorem spiritum exhalans per ora Sichardi Cellararii ,
I apostata] postata C 2 didascali] didascli P Io iniantes, cfr supra, p, 52A.
4-5Iob15,35; Ps. 7,15
16; 41, 6;cfr40, 17
6Is.27,I;Iob26,13
6-8 Iob 40,
1 Ymineus Hyménée disait que la résurrection a déjà eu lieu . Voir Paul,
I Tim. 1 , 20 ; II Tim . 2 , 17-18 . Liber Antiheresis, Prologus (RTAM, loc. cit. ,
p. 284, 19-20) ; II, 5, M 87vb (Controverses, Append. p. 219 ; et p. 195).
1 Manes : Mani professait une métaphysique dualiste absolue et attribuait
la création du monde visible au principe mauvais . Cfr Liber Antiheresis II, 2,
M 60rb (Controverses, II , 1 ) et infra , p . 237 , 11. Il a été combattu par AUGUSTIN,
De haeresibus XLVI (PL XLII , 34-38 ; éd . F. OEHLER, I, p. 206-211 ) . Contra
Faustum (PL ibid., 207-518 ; éd . J. Zycha, CSEL 25, 1891 , p. 251-797).
Contra Epistulam quam vocant Fundamenti (PL ibid., 173-206 ; CSEL 25, p.
193-248 . ) De Genesi contra Manicheos (PL XXXIV, 173-220) . Voir H.-CH. PUECH,
Le Manichéisme, Paris , 1949. B. Altaner, op. cit ., voir pour la bibliographie
§63,2,p.278;§88,2,e,p.390.
I Nicholaus Nicolas, diacre ordonné par les apôtres , puis sorti de l'Église
(cfr infra, p. 189, 1 ; 237, 18 sq.; Apoc. 2, 6, 15) , méprisait la loi morale, approu-
vait la fornication et la consommation des idolothytes . Cfr IRÉNÉE I , 26, 3
(éd.HARVEY,t.I,p.214);III,1(PGVII,687A;880A;SC34,p.180).Au-
GUSTIN, De haeresibus V (PL XLII, 26 ; éd. F. OEHLER, I, p. 197) . Voir E. Amann,
art. Nicolaïtes, dans DTC, t. XI1 , Paris, 1930 , 499-506.
I Donatus : Donat ne reconnaissait pas l'égalité des trois personnes dans la
Trinité, mais croyait à leur unité de substance. Il subordonnait la valeur du
baptême à la qualité du ministre (cfr infra, p . 238 , 6-8 ) . Il a été réfuté par
AUGUSTIN, De haeresibus LXIX (PL XLII, 43-44 ; éd . F. OEHLER, I , p . 216-
217) ; Retractationes I, 21 (PL XXXII, 617-618 ; éd. P. KNÖLL, CSEL 36, 1902,
p. 97-100) ; Ad Donatistas ... sive Contra partem Donati post gesta (PL XLIII ,
651-690 ; éd . M. PETSCHENIG, CSEL 53, 1910 , p . 97-162 ) . Voir G. BAREILLE ,
art. Donat, Donatisme, dans DTC, t. IV, Paris, 1908 , 1689-1692 ; 1701-1728 .
J. FERRON, art. Donat de Carthage, dans DHGE, t. XIV, 1958 , 649-650 . Cfr
B. ALTANER, op. cit., § 88, 2, f. p. 391.
I Arius niait la co -éternité , la consubstantialité du Fils par rapport au Père,
dans la Trinité et sa divinité . Il a été condamné au concile de Nicée, en 325 .
PROLOGUS
77
et Arfaxat , Hyménée , Manès et les apostats, Nicolas, Donat et Arius
et leurs complices furent les maîtres . Leur doctrine erronée et
insensée, chassée par le souffle des bienheureux apôtres et des autres
saints Pères et , en tout temps, se cachant dans les esprits des hommes
corrompus , conçut la douleur et de nos jours engendre l'iniquité horrible
et intolérable.
Léviathan , en effet, ce serpent tortueux qui dort à l'ombre dans le
secret du roseau, au corps élancé et couvert d'écailles compactes et que
recouvrent les saules du torrent, réjouit les âmes des prélats béant après
la simonie, l'orgueil , la cupidité, la fausse gloire, la concupiscence, le
concubinage, la négligence et autres ignominies : ce qui cause le mépris
envers les divins mystères et fait blasphémer énormément le nom de
Dieu. Ayant accumulé les venins de presque tous les hérésiarques et
de ceux récemment apparus , exhalant un souffle plus pestilentiel et
plus fétide par les bouches de Sicard Cellerier , Gaucelm, Bernard de
Cfr ATHANASE, De synodis 16 (PG XXVI , 708-712 ) . ÉPIPHANE , Pan . LXIX, 7,
18, 56 (PG XLII, 213, 229, 289 ; éd. F. OEHLER, III, p. 596, 612, 680). Voir
X. LE BACHELET, art . Arianisme, dans DTC, t . I, 1909, 1779-1787 . J. QUASTEN,
op. cit., t. II, Paris, 1957, p. 169-170. B. ALTANER, op. cit., § 53 , 2, p. 239-240,
§ 54, 2, p. 243 et notre étude dans RTAM, t. XXVII, 1960, p. 277-279.
2 didascali [4idáσκaλoi] : maîtres. Du CANGE , III , 105 : « dicti Majores
Iudaerorum et sapientiores in Lege Moysis (c . 1181 ) » . Dans un glossaire du
VIIe s. on lit : « 4idasκados : doctor, praceptor, magister » (Corpus gloss . lat.
II, p. 276 , 12 ) ; définition qu'adopte PAPIAS, f. g 4vb : « Didascalus graece
magister doctor ». Le mot apparaît sous la plume de HUGUCCIO , Derivationes,
Praefatio (éd. G. GOETZ, ibid., I, p. 194, 10) : « hic didascali quadruviales » ;
ainsi que dans Graecismus VIII , 113 (p . 35) : « Estque didascalos id Graece quod
doctor apud nos ». Définition que formule aussi JEAN DE GÊNES, Catholicon,
f. 62гa : « Didascalus grece latine magister vel doctor » et que , au XIVe s . traduit
Aalma, p. 104 : « didascalu, li, maistrez ».
5 Comparer avec Liber Antiheresis, Prologus ( RTAM, t . XXVII , 1960 , p . 284,
1. 16-24) .
9-10 voir ibid . , 1. 25-28 . Cfr O. LOTTIN, Le Traité d'Alain de Lille sur les
vertus, les vices et les dons du Saint-Esprit, dans Mediaeval Studies , t . XII , 1950,
p. 20-56. Cfr cap . II , De vitiis, p. 40-49 ; 44 : « Gastrimargia est in his que ho-
mini necessaria sunt excessus et in cibo et in potu et huiusmodi » ; 2o éd. dans
Psychologie et Morale, t . VI , p. 74. Du CangE , III , 213 : « Gulae concupiscen-
tia ».
10-11 naucipendi, de naucipendere mépriser. OSBERN , p. 381 : « Nauci...
Et componitur naucipendo, is, et naucifacio, is , ambo pro parum appreciari » ;
P. 244 , 385, 467 ; Prologus , p. 3, 20 : « tamquam gerroneam naucipendentes
(rééd . G. GOETZ, Corpus gloss . lat . I, p. 199, 18) . JEAN DE GÊNES transcrit la
définition de Osbern, Catholicon, f. 246va.vb, Voir infra, p. 219 , 18 ; 225, 26 ;
237,6-7; 291, 22.
13 Sicard Cellerier, évêque d'Albi ( 1167 , 1185 ) . Cfr GUILLAUME DE PUY-
LAURENS, Chronicon IV, éd . BEYSSIER (Bibi . Fac . Lettres de Paris , XVIII ) , Paris ,
1904, p. 122. Voir A. DONDAINE, Nouvelles sources de l'histoire doctrinale du néo-
78
LIBER CONTRA MANICHEOS
P73rb
Gaucelmi, Bernardi de Simorra et Vigorosi de Bachona episcoporum
nefande hereseos et complicum eorum , inexpiabiliter terrarum partem
maximam impiavit.
ra et
Deus autem, qui dives est in misericordia, qui non irascitur per
5 singulos dies nec e vestigio detegit iram suam, maculatos emacu-
lare affectans, sicut ad correctionem hebrei populi propter sua scele-
nevum ingratitudinis in captivitatem ducendi misit servos
suos, prophetas, ut eos converterent a nequiciis ne perirent, desti-
navit ad eos angelos pacis qui verbo pariter et exemplo ad viam
10 iusticie a deviis revocarent . Sed quia cor capitis eorum induratum
est quasi lapis et malleatoris incus nec potest Ethiops mutare pellem
nec pardus varietatem et induratum est cor Pharaonis , super Gog et
Magog induxit Dominus aquas maris . Et quia plaga grandinis omnia
eorum nemora non contrivit nec ygnis Syon ferrum ungue adaman-
15 tino compactum potuit emollire, evase haspides letiferam conci-
nando insolentiam et infandam ut callidius inficiant inprudentes ,
quia suis culpis exigentibus perimuntur, quasi sub nomine sanctorum
martirum se coniactant. Sic enim eos Sathanas animavit in ipsis
blasphemiis et errore et callet tali energia et intricat ut malint quan-
20 doquidem mori pro ipsa heresi Deo et sanctis omnibus exosa, quam
ad fidem orthodoxam regredi quam penitus abdicarunt et ita inevin-
cibili modo corpori Vehemoth conexi in syrtim suam irreciunt inex-
tricabilius fungibardos.
Et cum ipsi merito dampnaticii corpora propria opus diaboli fore
25 credant, nec salvanda predicant in futurum, miror nec inmerito
8suosom.P
1 Gaucelmi] Guaucelmi P
II incus] in cuius P
pellem] pelle P 13 plaga] plagua C 16 insolentiam] insolerciam P
callidius] callidus P
4Eph.2,4
12Exod.7,13;9,12
9, 14, 18
4-5 Ps. 7, 12 10-11 Cfr Iob 41, 15
12-13 Cfr Ez. 38, 1-39, 11 ; (38, 22)
14 Ier. 17, I 22 Cfr Iob 40, 10 : Behemoth.
11-12 Ier. 13, 23
13 Cfr Exod .
manichéisme au Moyen Age, dans Rev. des Sciences philosoph. et théolog. , t.
XXVIII, 1939, p. 487. Les actes du Concile albigeois de Saint-Félix- de -Caraman
(Miscellanea Giov. Mercati, V ; Studi e Testi, 125) , Città del Vaticano, 1946 , p .
326, 337. A. BORST, Die Katharer (MGH, Schriften XII) , Stuttgart , 1953 , P.
232 et n. 8. Voir notre étude : Un traité cathare inédit du début du XIIIe siècle,
d'après le Liber contra Manicheos de Durand de Huesca, Louvain , 1960, p. 49, n. 6.
I Gaucelm , évêque de Toulouse ( 1203 , 1228) . Voir A. DONDAINE , Nouvelles
sources, p. 487. Les actes, p. 338 et n. 26. A. BORST, op. cit., p. 232 et n. 13.
1 Bernard de Simorre (Gers) , évêque de Carcassonne ( 1203 , 1220) . A. VIlle-
MAGNE, Bullaire du bienheureux Pierre de Castelnau , Montpellier, 1917, p . 128.
Février 1204 : « ubi Bernardus Decimorra hereticorum episcopus ». CERNAY 52,
PROLOGUS
79
Simorre, Vigoureux de Bachona , évêques d'une hérésie criminelle et
leurs complices , il a souillé la plus grande partie des terres d'une façon
inexpiable.
Mais Dieu qui est riche en miséricorde, qui ne s'irrite pas chaque
jour et ne dévoile pas sur le champ sa colère, cherchant à purifier les
impurs, comme pour l'amendement du peuple hébreu qui à cause
de ses crimes et de la vérue de son ingratitude a dû être conduit en
captivité (Dieu ) envoya ses serviteurs les prophètes pour les convertir
de leurs iniquités afin qu'ils ne périssent pas ; ainsi, il dépêcha vers eux
des anges de paix qui, par la parole et par l'exemple, les ramènent de
leur déviation à la voie de la justice. Mais parce que le cœur de leur
chef est endurci comme la pierre et l'enclume du forgeron et que l'Éthio-
pien ne peut changer sa peau , ni le léopard ses taches et que le cœur du
Pharaon s'est endurci , le Seigneur a répandu les eaux de la mer sur
Gog et Magog. Et comme le fléau de la grêle n'a pas détruit toutes leurs
forêts, ni le feu n'a pu amollir le fer de Syon dur comme l'acier, les
aspics échappés en suscitant une insolence meurtrière et abomi-
nable afin de corrompre plus adroitement les imprudents, parce que
leurs fautes exigent leur perte se targuent du nom de saints mar-
tyrs . Ainsi, Satan excita ceux -là mêmes aux blasphèmes et à l'erreur ;
il les rend impitoyables avec une telle énergie et les embrouille d'une
manière inextricable au point qu'ils préfèrent mourir pour l'hérésie,
elle-même haïe de Dieu et de tous les saints, que de revenir à la foi
orthodoxe qu'ils ont entièrement abdiquée ; et ainsi, invinciblement
liés au corps de Behemoth , dans son bas-fond , ils prennent plus inex-
tricablement les stupides dans leurs filets .
-
-
Et comme ceux- ci , condamnés à juste titre, croient que leurs propres
corps sont l'œuvre du diable et prêchent qu'ils ne seront pas sauvés
-
(éd. P. GUÉBIN I, p. 46-47 et n. 4). A. Dondaine, op. cit., A. BORST, p. 233 etn. 21.
I Vigoureux de Bachona (Barcelona ? ) , en 1223 diacre à Agen . Lettre du cardinal
Conrad, 1223 , cfr CH.-L. HUGO, Sacrae Antiquitatis monumenta historica , Etival,
1725 , p. 116. Voir notre étude, Un traité cathare, p. 30-32. En 1229 filius major ;
en 1232 évêque d'Agen ; serait mort en 1233. Cfr AUBRY DES TROIS- FONTAINES,
Chronica (MGH, SS, XXIII, 931). Voir A. DONDAINE, op. cit., A. BORST, p. 235
et n. 33.
9 Verbo pariter et exemplo : Cfr INNOCENT III , Epist. X, 68 : 29 mai 1207 ,
(PL CCXV, 1165 D) : « verbo et exemplo proficere » . Cfr infra, p. 184 , 18.
12-13 Gog et Magog, Apoc. XX, 7. La vision apocalyptique complète la pro-
phétie d'Ézéchiel sur les derniers assauts du paganisme contre l'Église de Dieu .
Cfr AUGUSTIN, De civitate Dei XX, 11 (PL XLI, 676 ; éd . E. HOFFMANN, CSEL 40
1900, p. 455-456 ; éd. G. BARDY- G. COMBÈS , Biblioth . August . t. XXXVII , 1960 ,
P. 244-246).
23 fungibardos, de fungus champignon ; sens injurieux : sot, imbécile ; et
bardus lourd , stupide .
80
LIBER CONTRA MANICHEOS
P73va
super excecatione eorum , qua ratione credunt animas salvari si opus
diaboli comburatur et dicunt, cum eorum corpora comburuntur,
bonos homines exuri , cum non in hoc igne corporeo anima combura-
tur. Unde secundum prefatum et brutum sensum ipsorum patet eos
5 luculentissime ementitos .
Nos igitur, illorum pestiferiis neniis retro iactis, cum abhomi-
nationem desolationis quodammodo in loco sancto crescere tueamur,
devitando montes Gelbohe ubi , proh dolor, reges id est sacerdotes
et populi cotidie defunguntur, ad montes sanctos confugium facia-
10 mus, ut , ab ipsis eruditi et docti , non offendamus in montibus lubricis
cenulentis , sed in omni sana || doctrina nos custodire et oblatrantium
rabiem Manicheorum , videlicet Nicholaitarum, Passagiorum, Spero-
num, Runchayrolorum et omnium orthodoxe fidei sufflatorum , callea-
mus conglobatas acies demetere , caudasque vulpium colligatas diducere
8 proh dolor] prodolor C prohodolor P id est sacerdotes om. P
metere] demtere pC
14 de-
6-7 Cfr Mt. 24, 15
Iud. 15, 4
8CfrIReg.31,1,8 9CfrPs.86,I 14Cfr
3 bonos homines . Cfr Concile de Lombers 1165. MANSI , Concilia, XXII ,
Venise, 1778 , 159 A : « Interrogavit Lodovensis episcopus eos qui faciunt se
nuncupari Boni homines » ; 160 B : « judico istos, qui vocant se Bonos homines,
haereticos esse ». Voir C.-J. Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles, t. V, 2,
Paris, 1913, p. 1006-1010. CERNAY § 13 (éd. P. Guébin, I, p. 14) : « Quidam
inter hereticos dicebant « perfecti » sive « boni homines », alii « credentes here-
ticorum ». Le ' bon homme ' c'est le bos homes du rituel cathare roman, dans la
cérémonie du Consolamentum, conféré à ceux désormais appelés aussi boni
christiani . Cfr A. DONDAINE, Rituel, dans Un traité néo-manichéen , p . 37, 44,
165.Voirinfra, p. 105, 5; 183, 9;238,9 ; 243, 22.
6 sq. cum abhominationem
t. XXVII, 1960) p. 285, 1-4.
-- rabiem, cfr Liber Antiheresis , Prologus ( RTAM,
12 Manicheorum , Nicholaitarum, cfr supra p. 76, 1 , notes.
12 Passagiorum : les Passagiens niaient l'unité de la substance trinitaire,
le Christ n'étant pas l'égal du Père et l'Esprit-Saint sans divinité ; ils voulaient
l'observance rigoureuse de la Loi de Moïse . Cfr bulle Ad abolendam 1184, MANSI,
XXII , 477 A : « Catharos et Patarinos et eos qui se Humiliatos vel Pauperes
de Lugduno falso nomine mentiuntur, Passaginos, Josepinos, Arnaldistas
perpetuo decernimus anathemati subjacere ». PS-BONACURSUS , Manifestatio
haeresis ... Adversus haereticos qui Passagii nuncupantur (PL CCIV, 784-791 ) .
PRÉVOSTIN ( ?) , Summa contra hereticos , éd . J.-N. GARVIN -J. -A. CORBETT (Me-
diaeval Studies, XV) , University of Notre Dame, 1958. Cfr les § A des chap .
V-VIII ; X-XIII ; XV-XX, p. 75 et sq. et dans l'Abrégé (Appendix A), p. 263
et sq . GRÉGOIRE IX, 1229 ; cfr L. AUVRAY, Les registres de Grégoire IX, t. I,
Paris, 1896 , p. 202-203 (332) : « Excommunicamus ... Speronistas et Passagi-
nos... » Decretali V, 7, c. 15. POTTHAST, 8445, 9675. Sur les condamnations
―
PROLOGUS
81
dans l'avenir, je m'étonne à bon droit de leur aveuglement, parce
qu'ils croient que les âmes sont sauvées si l'œuvre du diable est
brûlée et disent, alors que leurs corps sont brûlés , que les bons hom-
mes ' le sont aussi , je m'étonne, parce que dans le feu corporel l'âme
n'est pas brûlée. D'où, selon ce qui vient d'être dit et l'exposé de leur
stupidité, il est évident qu'ils sont de très remarquables menteurs .
Nous donc, leurs plaintes pestiférées étant repoussées, comme nous
observons que l'abomination de la désolation croît d'une certaine ma-
nière dans le lieu saint, évitant les monts de Gelboe où, ô douleur ! les
rois, c'est-à-dire les prêtres et les peuples périssent journellement,
réfugions-nous vers les saintes montagnes afin que , enseignés et instruits
par elles nous ne bronchions pas sur les monts glissants, couverts de
boue. Entraînons- nous (calleamus) à garder en tout la saine doctrine ;
à détruire la rage des Manichéens aboyants , c'est -à-dire des Nicolaïtes ,
Passagiens , Spéronistes, Runcairoles , les pointes acérées (ramassées ) en
boule de tous ceux qui soufflent sur la foi orthodoxe ; à disjoindre les
dont ils ont été l'objet au cours du XIIIe siècle, cfr ILARINO DA MILANO, L'eresia
di Ugo Speroni ..., Città del Vaticano , 1945 , p. 38, n. 1 ; sur ce mouvement,
ibid., p . 436-444 et passim. Ébrard de Béthune, plus tard Anselme d'Alexandrie
(c. 1250) et Étienne de Bourbon (c . 1260) ne les mentionnent pas.
12 Speronum : Speronistes, secte fondée par Speroni , légiste de Bologne vers
la fin du XIIe s . Antisacerdotal , cet hérétique condamnait le baptême, la
pénitence, l'eucharistie et tout culte extérieur . Il croyait à la justification inté-
rieure des êtres mais sous la dépendance de la prescience et de la prédestination
divine. Voir VACARIUS , Liber contra ... errores , éd . ILARINO DA MILANO, op . cit.,
P. 476-583 . SALVO BURCI , Liber supra Stella, éd . partielle . IL. DA MILANO ( Aevum,
t. XIX , 1945) , cfr p . 317 ( 1235 ) : « Speronus fuit caput Speronorum, et hoc
est circa quinquagenta annos » ( = c . 1185 ) ; p. 316. FRÉDÉRIC II , édit de 1220
(MGH , Leges IV, 2 , p . 1086) : « Speronistas ... perpetua dampnamus infamia ».
GRÉGOIRE IX, cfr note précédente . Pour les autres condamnations, cfr IL. DA
MILANO, Ugo Speroni, p. 38, n. 1 ; voir ID.; Il 'Liber supra Stella', dans Aevum,
t. XVII , 1943, p. 139 , n . 3. PIERRE MARTYR, Summa , éd . partielle TH. Kaeppeli,
dans AFP, t . XVII , 1947 , p. 332-333 . ANSELME D'ALEXANDRIE , Tractatus de
hereticis, 18, éd . A. DONDAINE, La hiérarchie cathare en Italie, II (AFP, t. XX ,
1950) , p.324 , l . 8. ÉTIENNE DE BOURBON, De septem donis Spiritus sancti, IV, 7
(éd . LECOY DE LA MARCHE , Anecdotes historiques, Paris, 1877 , p . 281 ) .
13 Runchayrolorum : de Runcarii, DU CANGE , VII , 239. Groupe des Pauvres
Lombards qui, en 1205 , sous la direction de Jean de Ronco se séparèrent de
Valdés et des Pauvres de Lyon . Ils ne voulaient plus observer la pauvreté inté-
grale, mais désiraient travailler, fonder des foyers et avoir des possessions. Voir
SALVO BURCI, op. cit. (Aevum, t. XIX, 1945), p. 317 (1235) : « surrexit Iohannes
de Ronco... circa XXX annos » . Cfr ILARINO DA MILANO, art . cit . (Aevum ,
t. XVII, 1943), p. 98-100 et notes. PIERRE MARTYR, op. cit., p. 333 et 335.
FRÉDÉRIC II, édit. de 1238 (MGH, Leges IV, 2, p. 284) : « Boncarolos >> (Run-
carolos ) . ANSELME D'AlexandRIE , op. cit . , p . 318 : « Bonus Iohannes de Runcho
fuit primus de lonbardis ... ».
82
LIBER CONTRA MANICHEOS
C38vb
et ab universis kachologorum oppositionibus argutare. Divino siqui-
dem accintus oraculo et caritatis instinctu , opere precium cernens ,
recidivare gestio compendiosum opusculum contra pravum intellec-
tum et depravationem Scripturarum modernorum et venenata spicula
5 katharorum ad honorem sancte et individue Trinitatis, ut qui zelo
eius accensi fuerint prelibatis debaccantibus refragari, conterminantes
auctoritates facilius inveniant ex ipsis libris quos se recipere men-
ciuntur. Oblocuturus itaque demencie eorum alludendo sollerti sanc-
torum patrum energie, non deferam eos in aliquo suspective, sed in
10 hiis tantum que disputando ab ore heresiarcharum animadverti vel
in tractatibus eorum repperi notata nequiter et nefande .
Compilationem igitur quandam ipsorum in qua probare nisi sunt
omnia duplicia esse, et diabolum quecumque sunt visibilia fecisse
et ipsum deum sine initio esse, quam habebam pre manibus , capitula-
15 tim interponere dignum duxi et post serio, prout sophia Patris qui
habet clavem David michi dignabitur ostium aperire, fumum eorum
teterrimum ventilabo. Sed , quia in humanis inventionibus nichil
reor perfectum , nec ita sum amator mei ut ea que semel vel bis effu-
derim meliori sententie anteferre contendam, devitatis captentulis
20 predictorum et gesticulosis eorum cavillationibus explosis, logice
expers , a pravo sensu ipsorum penitus abludendo , litteratores theo-
logos rogo ut decorent hunc codicem et emendent . Si quid ergo in hoc
opusculo repertum fuerit indignum, insufficientie deputetur humane,
si quid vero dignum, divine gratie penitus ascribatur.
P 73 vb | 25 Et quia || vetus Salomon in urbe posuit tronum suum, quem colump-
nis aureis et argenteis , eneis et eburneis et ferreis circumfulcit,
Yperaspistem nostrum dominum Leonem tituli sancte Crucis in Ihe-
4 depra-
7 in-
16 os-
I kachologorum ] cathologorum P 2 accintus] accitus C
vationem] depravatione P 6 conterminantes] conterminatas C
veniant] inventant P 9 in2] etiam P 12 probare] probate P
tium] hostium C 26 circumfulcit] circumfulsit P 27-84,1 Yperaspistem
nostrum cardinalem] dominum Leonem presbiterum cardinalem tituli sancte
Crucis in Iherusalem yperaspistem nostrum P
-
15-16 Apoc. 3, 7 25-26 CfrIII Reg. 10, 18 ; II Par. 9, 17
I Cfr Liber Antiheresis, Prologus (RTAM, t . XXVII , 1960 , p. 285, 5-6) .
Kachologorum, cfr supra, p. 72-73 , 7, note.
-
-
3 recidivare opusculum, allusion de Durand à son premier traité, le Liber
Antiheresis. Voir le Prologus et le début du livre I, ch . 1, dans RTAM, loc. cit.,
p. 285, 7-13, 22-23, 29, 35.
5 sq. Trinitatis, cfr Liber Antiheresis, ibid. (ibid., p. 285, 21-24, 34-P. 286, 2),
et infra, p. 102, 17 sq.
16 Cfr Liber Antiheresis II , Prologus, M 44tb (Controverses I, 1 ) .
PROLOGUS
83
queues liées des renards et à réfuter toutes les objections des détrac-
teurs. En réalité , armé de l'esprit divin , animé de charité , discernant
la valeur de l'œuvre, je désire composer à nouveau un opuscule raccour-
ci contre le sens perverti et la dépravation des Écritures (provoquée)
par les dards venimeux des modernes cathares, en l'honneur de la
sainte et indivisible Trinité et afin que ceux qui auront été enflammés
de son zèle, pour s'opposer aux débauches signalées, trouvent plus
facilement les autorités provenant de ces livres même que, menson-
gèrement, ils disent recevoir. Ainsi , sur le point de parler, réfutant
leur folie rusée par l'autorité des saints Pères , je ne les accuse pas sur
une quelconque suspicion mais seulement sur les points que , en dis-
cutant , j'ai entendu de la bouche des hérésiarques ou repérés et notés
dans leurs traités , comme frauduleux et infâmes .
Donc, leur propre compilation que j'ai en mains dans laquelle
ils s'efforcèrent de prouver que tout est double , que le diable a fait
tout ce qui est visible , et que lui-même est dieu sans commencement
j'ai jugé à propos de l'insérer sommairement ; et ensuite, sérieusement ,
selon que la sagesse du Père qui a la clef de David daignera m'ouvrir
l'entrée, je chasserai leur fumée repoussante . Mais, parce que dans
les inventions humaines rien, j'en suis sûr, n'est parfait et que je
n'ai pas une si haute idée de moi-même que ce que, une ou deux fois
j'exposerai , je prétends le préférer à une meilleure opinion, les pièges
des susdits étant évités , leurs sophismes ostentatoires dénués de
logique étant rejetés, en m'éloignant totalement de leur sens dépravé
je demande que les théologiens lettrés honorent ce livre et le corrigent.
Si donc l'on trouve dans cet opuscule quelque chose d'indigne, que ce
soit imputé à la faiblesse humaine, mais si c'est digne que ce soit
attribué à la grâce divine.
Et parce que le vieux Salomon a, dans la ville , posé son trône qu'il
fit à l'entour resplendir de colonnes d'or, d'argent, de bronze , d'ivoire
et de fer, nous choisissons spécialement notre protecteur , le seigneur
16 fumum eorum teterrimum, cfr infra, p. 217, 18.
16-17 Comparer la formule avec celle un peu différente du Liber Antiheresis,
Prologus (RTAM, loc. cit., p. 285, l. 18-19 et p. 270).
20 gesticulosis, de gesticulose, gesticulus, gesticulor-ari : gesticuler . Thesaurus
ling. lat., VI, 2 , p. 1958-1959. On lit dans Ae . DONAT, Comment . Terenti , Eunuchus
903 (éd. P. WESMER, t. I, Leipzig, 1902, p. 462) : « Neque pol servandum tibi
quicquam dare ausim totum garrule et gesticulose ut puellam cum adulescentulo
fabulari videas ».
27 Yperaspistem [ úñeраσπioτýs] protecteur. SEPTANTE , Ps . 17, 3 , 31 (éd .
J-N. JAGER, t. II, Paris, 1855, p. 105, 106) . Voir les glossaires des VII et IX®
siècles : Corpus gloss. lat . , t. II, p . 463 , 6ο : « Υπερασπιτης (υαν. ὑπερασπιστής) ,
protector ; t. V, p. 559 : « Yperaspistis grece, latine protector ».
84
LIBER CONTRA MANICHEOS
rusalem presbiterum cardinalem, cui hoc opus proposuimus desti-
nandum et reverentissimos fratres eius sancte romane ecclesie cardi-
nales, in assercionibus nostris eligimus correctores, gratias agentes
omnipotenti Domino, creatori omnium, a quo omne datum optimum
5 et omne donum perfectum ; quia cordibus eorum celitus inspiravit ut
nobis amicarentur ipsius reverentia et amore . Et si quid boni facimus,
Deo placens, faciat eos participes in futuro, sicque nos faciat sibi
per omnia complacere, ut una mereamur cum sanctis in eterna beati-
tudine congaudere.
ΙΟ
Explicit prologus .
――
2-5 et reverentissimos fratres quia cordibus eorum] specialiter eligo cor-
rectorem. Deus omnipotens, cuius est omne datum optimum et perfectum,
collaudetur omni tempore, qui cordi eius et fratrum ipsius venerabilium domi-
norum cardinalium domini Pelagii, domini Nicholay, domini Stephani, domini
Guale, domini Iohannis de Columpna et aliorum P
4-5 Iac. I, 17
2 Sur les cardinaux , voir Introduction, ch. I, p. 32 , 36-37.
PROLOGUS
85
Léon, cardinal prêtre de Sainte-Croix de Jérusalem, à qui nous nous
proposons de destiner cet ouvrage, et ses très révérends frères cardi-
naux de la sainte église romaine , correcteurs de nos assertions, rendant
grâces au tout-puissant Seigneur créateur de tout par qui est donné tout
le meilleur et tout don parfait, de ce qu'il inspira leurs cœurs d'une
manière céleste afin que par révérence et par amour de lui , ils nous
aient en amitié . Et si , plaise à Dieu, nous faisons quelque chose de
bon, qu'il les fasse participer dans l'avenir et qu'il nous fasse en tout
le satisfaire , afin que nous méritions de nous réjouir avec les saints
dans l'éternelle béatitude.
Fin du prologue.
P74ra
INCIPIUNT CAPITULA LIBRI PRIMI
De inicio tractatus Manicheorum in quo pravitatem suam con-
tegunt manifeste. I
De inicio retectionis et intellectu eorum . II
5 De duobus seculis. III
De duobus mundis . IV
ΙΟ
15
20
De duobus regnis. V
De celo novo et terra. VI
De propriis Christi in que venit . VII
De satione diaboli in agro . VIII
De diebus bonis et malis. IX
De bonis et malis iuxta eos operibus. X
De duplici creatione. XI
De omni : quod omnia dupliciter dicitur. XII
De nichilo . XIII
De bona creatione. XIV
De terra nova. XV
De eodem. XVI
De celo novo . XVII
De ovibus domus Israel . XVIII
De hoc verbo « reddere » . XIX
De origine animarum. XX
De predestinatione. XXI
Io satione] sancione P
12 iuxta eos om. P
23 De predestinatione om . P
Conti-
I libri primi om. P
22 De origine animarum om. P
nuatio rubricarum quas omisit C :
De perversa expositione eorum
De eodem obiectio et responsio
De carnalibus et animalibus hominibus
De Christo, quem misit Pater in similitudinem hominis
De eodem reprisio
De carne Christi oppinio catharorum
De corporibus iustorum, quod sint corpus Christi
De exprobratione procreationis humane
De novo homine et rationali
De regeneratione || novi hominis
De cibo eius spirituali
De ovibus bonis et malis
De principe mundi
De Deo huius seculi opinio Manicheorum
De angelis bonis et malis : quod angeli mali diaboli sunt et boni angeli Dei,
secundum opinionem apostatarum.
C39ra
I
INCIPIT PRIMUM CAPITULUM IN LIBRO
CONTRA APOSTATICOS MANICHEOS
In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti . Cum regulis Tarta-
5 reis certaturus, quia nonnullis clanculo nonnullis vero pernitiose
officiunt manifeste, Theotocon et omnes spiritus sanctos in auxi-
lium invocando et omnium orthodoxorum suffragia gestiendo
campum aggrediar trachonosum. | Et quia mos est veneficio-
rum ora cratere mellita dulcedine delinire ne sequens morti-
10 ferum devitetur, ad instar scorpionum, Ebionite in capite
tractatus sui ypocrisim pretendentes, ventre et cauda letaliter
inficiunt exhaustores.
Sic enim depravata compilatio eorum incipit , qua dementant
incautos et fidem abdicare faciunt orthodoxam :
15 De compilatione Manicheorum .
Quoniam nonnulli de divinis operibus atque creaturis nobis male
improperant, idcirco ea que inde sentimus, verbis et corde pariter
-
2-3 Incipit Manicheos om . P 4 Spiritus] Spiritu P 6 spiritus sanc-
tos] inv. P 8 trachonosum] crachonosum P II pretendentes ] preten-
15 Manicheorum in marg.] hereticorum P
dens P
-
4-12 « Sur le point de lutter contre les méthodes du Tartare parce que,
d'une façon évidente, les hérétiques s'en servent contre les uns clandestinement,
contre les autres pernicieusement , en invoquant l'aide de la Mère de Dieu et
de tous les saints esprits et en désirant ardemment les suffrages de tous les
orthodoxes , j'attaque le camp ténébreux du dragon . Et parce que c'est l'usage
des empoisonneurs de flatter la bouche, au moyen d'une coupe adoucie par le
miel, pour faire accepter le breuvage mortel, les Ébionites, à l'instar des scor-
pions, manifestant l'hypocrisie en tête de leur traité, infectent mortellement
leurs supporteurs, de leur ventre et de leur queue ».
8 trachonosum ténébreux , comme l'antre du dragon. Adjectif dérivé
du substantif : « tracones : cavernae, speluncae » (DU CANGE , VIII , 141 ) , d'où
le mot dragon tirerait lui-même son origine, d'après ÉBRARD DE BETHUNE,
Graecismus IX , 17 (p . 55 ) : « Ast a tracone tu dicas esse draconem ». Jean de
GÊNES dira aussi plus tard dans Catholicon, f. 235ra : « Tracon , conis est meatus
subterraneus . Unde quidam : Terrarum tracones animalia dico dracones ».
Aalma, p. 420 : « tracon ... nis, alees ou voie soubz terre ». L'adjectif semble, ici,
très particulier à Durand .
10 Ébionite, cfr supra, p. 74, 14, n.
―
15 Pour chaque chapitre, cfr édition critique dans notre travail Un traité
cathare, p. 87 sq.; Pour celui-ci voir aussi les planches ci-incluses .
-
88
LIBER CONTRA MANICHEOS
P 74rb|
5
ΙΟ
15
20
25
30
confitemur, ut qui ob hanc causam nos ignoranter impugnant, luci-
dius rei veritatem cognoscentes percipiant.
In primis itaque Deo summo ac vero, Patri omnipotenti, ma-
xime deferimus, per quem celum, terram, mare et omnia que in eis
sunt, facta fuisse legimus ac credimus, iuxta quod prophetarum
confirmant testimonia, novique testamenti auctoritates plenius de-
monstrant. Sic namque ipse Dominus per prophetam suum Ysaiam
ait : Ego primus et ego novissimus , manus quoque mea fundavit terram
et dextera mea mensa est celos . Et iterum : Ecce ego creo celum no ||vum
et terram novam. Et angelus in Apocalipsi : Timete Dominum et date
illi honorem, quia venit hora iudicii eius , et adorate eum qui fecit celum
et terram , mare et omnia que in eis sunt. Et iterum viginti quatuor
seniores Dignus es, Domine , accipere gloriam, et honorem, et virtutem,
quia tu creasti omnia , et propter tuam voluntatem erant et creata sunt.
Item Paulus et Barnabas in Actibus : Viri, quid hec facitis ? Et
nos mortales sumus , similes vobis homines, anunciantes vobis ab
hiis vanis converti ad Deum vivum et verum, qui fecit celum et terram,
mare et omnia que in eis sunt. Similiter in eisdem et reliqui apostoli :
Domine, tu qui fecisti celum et terram, mare et omnia que in eis sunt.
Item Paulus in eisdem : Deus , qui fecit mundum et omnia que in eo
sunt, hic celi et terre cum sit Dominus, non in manufactis templis
habitat. Et David : Benedicti vos a Domino, qui fecit celum et terram.
Et in Apocalipsi : Et angelo Laodicie ecclesie scribe : Hec dicit Amen,
testis fidelis et verus, qui est principium creature Dei.
Hiis itaque testimoniis, aliisque quam plurimis, credimus omni-
potentem Deum celum, terram, mare, mundum et omnia que in
eo sunt, fecisse pariter et creasse . Etc... Huc usque .
In hoc primo capitulo sue compilationis contegunt Mani-
chei suam apostasiam , sed in sequentibus detegunt
manifeste .
Nos autem Dei Filium in hoc pro viribus imitemur, qui inten-
cionem cordis magis quam verba iudicat , sicut in evangelio
sepe legitur manifeste .
Corde pariter et verbo predictis testimoniis alludentes, per-
35 verso sensui eorum solummodo renitamur. Auctoritates enim
10 Apocalipsi] apocalipsis P 23 Laodicie ecclesie] inv. C 27 Huc usque
in marg. C 28-30 In hoc primo manifeste] Explicit primum capitulum
cuiusdam compilationis Manicheorum . In quo contegunt pravitatem sensus sui,
sed in consequentibus retegunt manifeste P
4-5 Cfr Ps. 145, 6 8-9 Is. 48, 12-13
13-14 Apoc. 4, II
20-22 Act. 17, 24
14,7
10, 6
9-10 Is. 65, 17 10-12 Apoc.
19 Act. 4, 24. Cfr Apoc .
23-24 Apoc. 3, 14
15-18 Act. 14, 15
22 Ps. 113B, 15
CAPITULUM I
89
P74va
C39rb
bone sunt et vere a Spiritu sancto per ora sanctorum prolate ,
sed scio certe quod Kathari, qui predicta testimonia in tractatus
sui capite posuerunt , non credunt nec intelligunt predictos ||
testes aliquid de visibilibus nobis creaturis dixisse , quas cernimus
5 in hoc mundo. Sed in suis conventiculis heresiotas suos per-
docent et hortantur quicquid potest videri in hoc mundo, a
diabolo esse factum.
Ad primum igitur testimonium Isaie eis obicimus quod ipsi
vere non credunt Deum dixisse verum cum dixit : Ego primus et
10 ego novissimus , cum credant ei diabolum coeternum, quod
est nefas et scelus etiam cogitare , error intolerabilis et menda-
tium maledictum . Nos vero cum sancto Ysaia vere dicimus
quod ipse Deus , qui illud dixit , creator omnis creature , primus
est, quia sine initio et nichil ei coeternum . Quicquid enim est
15 et subsistit , excepta sancta Trinitate, creatura est et inicium.
habuit et quedam pars creaturarum a specie finem habebit
in genere redeundo . Deus autem, qui non mutatur nec variatur,
postquam illa sic finierint, permanebit. Et ideo se novissimum
appellavit .
20 Est et alia ratio . Ipse est primus, id est maximus omnium
creaturarum, cuius magnitudo non solum ab hominibus non
potest comprehendi sed nec etiam ab angelica creatura . Ipse
etiam novissimus factus est in assumpta humanitate de carne
Virginis tempore passionis . Unde idem Ysayas de illo presagando
25 intonuit dicens : Vidimus eum et non erat aspectus neque decor,
virum dolorum et novissimum virorum , etc. Est etiam primus ,
id est summus, supra omnia, et novissimus , subtus omnia et
extra omnia, dominando , regendo , sustinendo et omnia circum-
dando . Et sic est alpha et w , id est primus et novissimus , inicium
27etom.C
I a om . P II cogitare] cogitasse C
9-10 Is. 48, 12
17;3,14;21,6
25-26 Cfr Is . 53, 2-3 26-90,2 Apoc. 22 , 13. Cfr 1 ,
5 heresiotas , de aipeois , aipeoiú -Tηs : hérétiques . Thes . ling. lat . VI , 3 , 2501 .
BLAISE-CHIRAT, p. 386. Cfr infra, p. 128, 16 ; 206, 24 ; 259, 25 ; 287, 28.
9-10 primus et novissimus : Durand va reprendre les explications déjà présen-
tées dans les deux versions du Liber Antiheresis, voir notes suivantes.
29 alphaetw...,cfrLiberAntiheresis, II, 1, M44vb; I, 2, P17 : Apoc. 21,6;
1, 17. Voir Controverses, I , 6, 11. BONACURSUS, Adversus haereticos (Passagii) , II
(PL CCIV, 788 B) . ERMENGAUD, Contra haereticos XVIII ( PL ibid. , 1271 A) .
Sur le sens de cette formule voir F. CHÂTILLON, Arbiter omnipotens et le sym-
90
LIBER CONTRA MANICHEOS
P74vb|
10
omnis creature tam angelice quam humane, tam celestis quam
terrene, et finis, consumans iustorum vicia et peccata , non
finis desinens sed consumans omnem iusticiam in omni rationa-
bili creatura . Et sic est etiam initium omnis boni operis et
5 finis consumans in eis qui se ipsos holocaustum Domino offerentes,
caudam non omitendo, super altare eius vituli imponuntur.
Et ita attingit a fine usque ad finem fortiter et omnia suaviter
disponit. Et hoc est quod dixit : Ego sum primus et ego novissi-
mus ; manus quoque mea fundavit terram, etc.
Hoc idem propheta David et Apostolus manifestant. Tu, in-
quiunt, Domine, in principio terram fundasti et opera manuum tua-
rum sunt celi ; ipsi peribunt, tu autem permanes. Et in libro
Baruch , notarii sancti Ieremie prophete : Hic est Deus noster,
qui fecit terram in sempiterno tempore et replevit eam reptilibus
15 et quadrupedibus et volucribus . Et Apostolus in epistola ad
Colocenses : In Filio habemus redemptionem et remissionem pec-
catorum , et paulo post : quia in ipso condita sunt universa in celis
et in terra, visibilia et invisibilia. Item, Dominus per Ysayam :
Ego feci terram et hominem super eam creavi ego . Huius vero
20 auctoritatis Ysaye, quam heretici in primo capitulo posue-
runt : Ego creo celum novum et terram, inferius, in sexto capi-
tulo, solutionem lector inveniet declaratam .
Item audacter dicimus omnes alias auctoritates prescriptas
quibus dicitur Deum omnia fecisse, non dixisse iuxta intellectum
25 Manicheorum tantum de invisibilibus sed etiam de visibilibus
creaturis. Quod satis auctore Deo in sequentibus ostendetur.
12 permanes] etc. add. P
5-6CfrLev.3,5,9,II
I, 10-11 ; cfr Ps. 101, 26-27
19 Is. 45, 12
7-8 Sap. 8, 1 8-9 Is. 48, 12-13
13-15 Cfr Bar. 3, 32
10-12 Hebr.
16-18 Col. 1 , 14, 16
21 Is. 65, 17
bolisme de l'Alpha et de l'Oméga, dans Revue du moyen âge latin, t . XI , 1955,
p. 26, n. 37.
8 Liber Antiheresis I, 2, P1 12 ; II, 3, M 61va : Is. 48, 12-13, 10-13 (Contro-
verses, I, 21 ; II, 10).
II Liber Antiheresis II, 3, M 65vb : Hebr. 1, 10-12 (ibid., II, 16).
19 Ibid. II, 3, M 61rb-61va ; I, 3, P1 19rv : Is. 45, 9-13 ; 11-12 (ibid., II, 10, 31).
21 Ibid. II, 3, M 62ra : Is. 65, 17-18 (ibid., II, 13). MONETA DE CRÉMONE,
Adversus Catharos , éd . RICCHINI, Rome, 1743 , P. 52.
21-22 Cfr infra, p. 159, 6 sq.
CAPITULUM I
91
Ad hoc vero quod dicunt apostolum dixisse : Deum, qui fecit
mundum, dicimus eos subtraxisse ex illa sententia hoc pro-
nomen demonstrativum hunc . Sic enim habetur in libris bene
correctis : Deus est qui fecit hunc mundum et omnia que in eo
5 sunt, quod Rome et in multis aliis ecclesiis in bibliothecis
legimus ab initio scriptum et in libris nostris semper est , et
etiam in nonnullis hereticorum libris ipsum hunc scriptum vidi-
mus. Sed quia multum est contra pravum intellectum eorum ,
postquam audierunt sibi obici , de suis codicibus abraserunt .
Hoc autem quod sequitur in sentencia : Cum sit Dominus || celi
et terre, non in manufactis templis habitat, notant heretici ne-
?75ra 10
1-2 Act. 17, 24 10-11 ibid.
4 Cfr Liber Antiheresis I, 3, P 12 : Act. 17, 23-26 (Controverses II, 7) .
A. Dondaine, Durand de Huesca et la polémique anti-cathare (AFP, t . XXIX,
1959), p. 233.
7 La formule hunc mundum (Act. 17 , 24) se trouve dans la bible de Théo-
dulfe, originaire de Gothie , évêque d'Orléans (788-821 ) : c'est le ms. BN. lat .
9380. On la relève aussi dans le manuscrit de Perpignan (BN. lat. 321) en
seconde main ; dans le Gigas, bible de Bohème du XIIIe siècle, mais qui offre
l'exemple d'une version usitée au IVe , et dans diverses lectiones S. Scripturae.
J. WORDSWORTH, Novum Testamentum , I , p . XII ; III , p. 155. Voir E.-A. Lowe,
Codices latini antiquiores, t. V, Oxford , 1940, p. 18 , no 576. L. DELISLE , Les
bibles de Théodulfe, dans Biblioth . de l'École des chartes , t. XL, 1879, p. 5-48 .
S. BERGER, Histoire de la Vulgate, Nancy, 1893 , p. 145-184 ; cfr p. 147 , 161-163 ;
Un ancien texte latin des Actes des Apôtres, dans Notices et Extraits des manuscrits
de la B. N., t. XXXV, 1, 1896, p. 169-208 (om., ici, Act, 17, 24).
Cette leçon n'est pas du tout particulière à Durand , qui l'a déjà utilisée dans
le Liber Antiheresis : elle apparaît en effet sous la plume des hérésiologues catho-
liques de l'époque : BONACURSUS, Adversus catharos I (PL CCIV, 779 A) ;
ÉBRARD DE BETHUNE , Contra Valdenses V, ( éd . de La BIGNE- DESPONT , dans
MBVP, t. XXIV, Lyon , 1677, 1540 D) ; ALAIN DE LILLE, Summa quadri-
partita I, 6 (PL CCX, 313 C) ; PRÉVOSTIN, I. B. p. 26 ; GEORGIUS, Dispu-
tatio inter catholicum et paterinum haereticum I ( éd . E. MARTÈNE - U. DURAND,
Thesaurus novus anecdotorum , t . V, Paris , 1717 , p . 1706 C) . Cfr ILARINO DA
MILANO, Fr. Gregorio O. P. , vescovo di Fano, e la « Disputatio inter catholicum..... »,
dans Aevum, t. XIX, 1940, p. 85 sq.; p. 130, l'éditeur n'a pas reproduit le texte et
s'est mépris sur le nom de l'auteur (cfr A. DONDAINE , Le manuel de l'Inquisiteur,
dans AFP, t. XVII , 1947 , p . 174-180 ) . Au contraire, on ne la trouve pas chez
ERMENGAUD, III (PL CCIV, 1238 D) ; ni dans les Disputationes de J. DE CAPELLIS
(éd . D. BAZZOCCHI , L'eresia catara , Bologne, 1920, Appendice, p . XXXIII) ;
ni chez l'hérétique LUGIO, De creatione, Contra Garatenses , éd. A. DONDAINE,
Un traité néomanichéen du XIII ° siècle , le « Liber de duobus principiis », suivi
d'un fragment de rituel cathare (Institutum hist . Fratrum Praed . Rome . S. Sa-
bine), Rome, 1939, p. 100 (3-4) ; p. 134 (29) . Ces données confirment les attes-
tations de Durand certains milieux ecclésiastiques paraissent suivre la tradi-
tion théodulfienne qui dépend , sur ce point , d'une ancienne version . Voir infra,
p. 122, 16 ; 128, 24.
92
LIBER CONTRA MANICHEOS
C39va
quiter et perverse. Dicunt enim , secundum quod audivimus :
<< non habitat in manufactis templis », id est in hominibus qui
deferunt ecclesiis manufactis fideliter et devote . Et ita neminem
credunt posse filium Dei nec templum Spiritus sancti esse , nisi
5 prius abdicet fidem et cultum quem in ecclesiis materialibus,
quas domos orationis dicimus , catholici christiani Deo omnipo-
tenti exhibent omni die. Ad quod dicimus : si vera est nota eorum,
Deus non habitavit in Domino Ihesu Christo , neque in prophetis ,
qui in templo Salomonis manufacto maxime detulerunt , neque
10 in Maria Virgine gloriosa, neque in apostolis Christi , neque in
aliis sanctis qui ecclesias manufactas faciebant construi et in eis
Domino serviebant : quod est abhominatio diabolica , Deo omni-
potenti exosa et sanctis omnibus detestanda . Qualiter autem
sancti prophete reverentia et honore Dei deferebant templo,
15 longum esset nimis in hoc capitulo demonstrare, sed curiosus
lector in scriptis eorum et in Regum volumine et in Hesdra po-
terit invenire.
Nos vero ad Novum Testamentum solummodo recurramus.
Sed obiciendum est prius perverso sensui eorum || ut stultus
20 appareat universis. Dictum est quod Deus non habitat in templis
manufactis, sed teste Apostolo corpora iustorum sunt templum
Spiritus sancti qui Deus est . Ergo Deus habitat in templo
manufacto quod manus Domini fecit . Absurdum enim esset
dicere vel concedere et omni ratione vacaret diabolum fecisse
25 templum Spiritus sancti . Sed quia scimus eos credere diabolum
non solum sua propria corpora fecisse sed etiam omnium sancto-
rum qui visi sunt in hoc mundo , exceptis paucis , quia iuxta
proverbium : « Cicius est nactus homo mendax quam pede
fractus », sensui stolido eorum obiciamus. Non in manufactis
P 75 rb 30 templis habitat Deus ; sed templum Domini quod Salomon
fecit edificari , cuius exemplo materiales ecclesie sunt constructe,
fuit manufactum, et in ipso habitavit , id est mansit Dominus
Ihesus Christus et apostoli eius . Unde Deus Pater per Malachiam
prophetam : Ecce mitto angelum meum, et preparabit viam ante
8 in om. C 15 curiosus] curiosius P 24 vel vacaret] et omni ra-
tione vacaret vel concedere P 27 exceptis paucis om. P 33 et apostoli
eius sup. lin. P
--
16CfrIIIReg.8;IEsdr.6
cfr 3 , 16 28-29 Non inveni
20-21 Act. 17, 24 21-22 I Cor. 6, 19 ;
34-93, 2 Mal. 3, I
CAPITULUM I
93
faciem meam; et statim veniet ad templum suum dominator quem
vos queritis, et angelus testamenti quem vos vultis . Quod beatus
Luchas in evangelio in Christo fuisse completum aperte ostendit,
quando quadragesimo die purgationis beate Marie Virginis
5 impleto secundum legem Moysi in templo extitit presentatus.
Quod ipsum templum manufactum specialis domus Dei esset
et ob hoc pre ceteris domibus ab omnibus fidelibus veneranda ,
quatuor evangeliste ostendunt , quando mentionem faciunt de
expulsione numulariorum et mangonum de templo ; in quo Dei
10 Filius se maxime contra Iudeos ostendit iratum, cum facto
flagello de funiculis omnes eiecit de templo et numulariorum effu-
dit es et mensas subvertit et dicit eis , teste beato Iohanne :
Auferte ista hinc et nolite domum Patris mei facere domum nego-
ciationis. Et secundum Matheum : Scriptum est quia domus
15 mea domus orationis vocabitur ; vos autem fecistis eam speluncam
latronum. Et secundum Marchum : Scriptum est quia domus
mea domus orationis vocabitur omnibus gentibus ; vos autem fecis-
tis eam speluncam latronum. Et secundum Lucham Scriptum
est quia domus mea domus orationis est . Et hoc notent fideles
20 contra prefatam blasphemiam , quod si aliquid sanctitatis et
Deo placens non esset in templo illo manufacto maius quam in
aliis domibus hominum, ut Saducei contra ecclesiam dogma-
tizant, non Dominus Ihesus Christus illa dixisset vel fecisset
contra Iudeos templum Domini violantes .
25 Item in evangelio secundum Lucam legitur quod, cum esset
Ihesus annorum duodecim, remansit quadam vice in Iherusalem
I templum cum Vg. ] templum sanctum P
10 contra] conatus P
3-5 Cfr Lc. 2, 22, 27
16-18 Mc. 11, 17
24 violantes] violentes p
13-14 Ioh. 2, 16
18-19 Lc. 19, 46
12 es, pour aes : airain, cfr supra, p. 44.
6 specialis] spiritualis P
14-16 Mt. 21 , 13
25-94,6 Lc. 2, 42-43 , 45-46 , 48-49
22 Saducei Saducéens, antagonistes des Pharisiens. Ils ne croyaient pas au
destin l'homme étant maître de son choix du bien ou du mal ; ils niaient la
résurrection, la survivance de l'âme, qui périt avec le corps . A l'inverse des
Pharisiens , ils donnaient à la Loi et à l'Écriture la primauté sur la tradition.
Voir FL. JOSÈPHE , De bello iudaico II , 164-166 (éd . B. NIESE, Opera VI,
Berlin, 1894, p. 186) . ISIDORE, Etymologiae VIII, 4, 4 (PL LXXXII, 297 C ;
éd . W.-M. LINDSAY, Oxford , 1911 ) ; De haeresibus liber LIV (éd . P.-A.-C. VEGA,
Scriptores ecclesiastici hispano-latini , t. V, Escurial, 1940 , p . 36) . Voir Liber
Antiheresis II, 5, M 87vb (Controverses, Append. p. 219, 1 et § V, 3-4, P. 195).
Cfr infra, p. 107, 19 ; 183, 5 ; 228, 4 ; 238, 10-11.
94
LIBER CONTRA MANICHEOS
P75va
5
in templo et non cognoverunt parentes || eius . Et requirentes eum,
post triduum invenerunt illum in templo in medio doctorum , audi-
entem illos et interrogantem eos. Et dixit mater eius ad eum : ' Fili,
quid fecisti nobis sic ? Ecce pater tuus et ego dolentes querebamus te' .
Et ait ad eos Ihesus : ' Quid est quod me querebatis ? Nesciebatis
quia in hiis, que Patris mei sunt, oportet me esse ? In quibus
verbis aperte innuitur templum manufactum Iherosolimitanum,
quod edificavit Salomon , cui principes Iudeorum principabantur,
templum esse Patris omnipotentis et Filii eius Domini nostri
10 Ihesu Christi . Cum autem dixit Veritas : In hiis que Patris mei
sunt oportet me esse, aperte innuit se habitare in eo.
Animadvertat ergo apostata , Scripturarum Dei adulter, se
male notasse prefatam sententiam apostoli Pauli , si in templo
manufacto habitavit Dominus Ihesus Christus . Quod vero
15 Ioseph , alumpnus Christi , et beata Virgo non potuerunt invenire
Salvatorem nisi in Iherusalem et in templo in medio doctorum ,
mistice innuit quod qui vere optat augeri numero sanctorum et
a Spiritu sancto illuminari, non potest invenire veram salutem
nisi in Iherusalem , id est in ecclesia Katholica , que fide recta
20 et sana doctrina et iusta operatione pacem Domini contuetur.
Sed quia omnes secte ab ecclesia precise iactant se Iherusalem ,
id est ecclesiam Dei esse , ut aperte ostenderetur que est illa
Iherusalem, id est ecclesia , in qua vera salus invenitur, post
triduum, inquid evangelista, invenerunt illum in templo, id est
25 percepta fide sancte Trinitatis invenitur in ecclesia , in templo
C 39 vb | in medio doctorum, ut aperte detur intelligi quod vera salus || non
potest inveniri nisi in fide orthodoxa et sana doctrina docto-
rum, qui templa Dei manufacta inhabitant et in ipsis Domino
administrant.
P75vb|
30 Sed, ut reor, obicient nobis a tropologia respondentes : « Non
potest esse vera assertio vestra, nam clerici romane ecclesie ,
pro quibus istud videmini affirmasse, perversi sunt et contra
Deum vivunt et per || eos nomen Domini blasphematur . Unde
3 eos cum codd. Cav., Tolet. et aliis S. Script. (W. I, 321)] om. Vg. 8 edi-
ficavit] edicavit P
9nostriom.P 22idest]idemC
22-23 id
29 administrant] administrat P
tropologia corr.] tropologi CP
31 vestra]
est ecclesiam Iherusalem in marg. P
-
30 obicient] obiceret P
nostra P
10-11 Lc. 2, 49 23-26 Lc. 2, 46
CAPITULUM I
95
P76ra
patet quod vera salus non possit inveniri inter eos » . Ad quod
dicimus, licet alibi proposuerimus lacius respondere : Christus
Dei Filius, sapientia Patris , sciens non nullos prelatorum
iniuste victuros, bona tamen quandoque docturos , ut ostenderet
5 mala doctorum non officere sanam doctrinam ab eis recipientibus ,
turbis pariter et discipulis suis loquens inter cetera dixit : Super
kathedram Moysi sederunt scribe et pharisei . Omnia ergo quecum-
que dixerint vobis , servate et facite ; secundum vero opera eorum
nolite facere ; dicunt enim et non faciunt, etc.
ΙΟ Sed ne prolixitate verborum nimium digrediamur a proposito ,
Ihesum habitasse in templo manufacto iterum ostendamus . Ait
enim beatus Lucas : Ihesus erat diebus docens in templo et omnis
populus manicabat ad eum in templo audire eum . Et alibi : Et
erat docens cotidie in templo. Et ne de mistico templo tan-
15 tum notaretur, ostendit ipse Dominus in evangelio secundum
Iohannem de materiali templo manufacto dictum esse , Anne,
Iudeorum pontifici , inter cetera dicens : Ego semper docui in
synagoga et in templo , quo omnes Iudei conveniunt , et in occulto
locutus sum nichil, etc. Si cotidie et semper docebat in sinago-
20 gis et in templo , quo omnes Iudei conveniebant , liquido apparet
Ihesum habitasse in manufactis .
Necesse ergo est fateantur prefati corruptores Scripture Ihesum
Christum , Verbum Patris et verum hominem , non esse Excelsum,
quod esset nefarium , aut se dampnose prefatam sententiam nota-
25 visse . Item , de apostolis Christi dicit beatus Lucas quod post
ascentionem Domini in celum erant semper in templo , laudan-
tes et benedicentes Dominum . Et in Actibus apostolorum ait :
Petrus et Iohannes ascendebant in templum ad horam orationis
nonam , etc. Hiis auctoritatibus et aliis pluribus sine || nube
30 monstratur Dei Filium et matrem eius et sanctos apostolos templo
I quod2] quos P
16 esse] est P
4 quandoque] quaque P
25 item] idem P
ostenderet] ostenderem P
6-9 Mt. 23, 2-3
26-27 Lc. 24, 53
12-14 Lc. 21, 37, 38 ; 19, 47
28-29 Act. 3, I
17-19 Ioh. 18, 20
2 alibi, cfr infra, p. 104, 24-105, 3 ; 138, 26-29 ; 139, 4-8 -
143, 21 ; 242, 10 sq.
3 sapientia Patris , cfr infra , p . 110, 28, note.
surtout p . 142, 22-
14 Sur l'interprétation mystique du temple voir Y. M.-J. CONGAR , Le mystère
du temple, Paris, 1958.
96
LIBER
C
O
N
T
R
A
M
A
N
I
C
H
E
O
S
C40ra
manufacto quasi domui Patris specialissime non minime detulisse .
Si ergo vera est prefata nota hereticorum , Excelsus non habitavit
in ipsis, quod est abhominatio etiam cogitare .
Cum ergo falsissima sit eorum assercio et a diabolo fabricata
5 et ab omnibus iustis inmaniter exuflanda , illa auctoritas enodanda
est et simplicium mentibus declaranda : Non Excelsus in manu-
factis habitat. Legimus passim, tam in theologis quam in gen-
tilium philosophis, templa ydolorum a paganis fuisse fabricata ,
in quibus erant simulacra eorum inclusa , que deos ipsi dampna-
10 biles vocitabant. Deus autem Excelsus , qui in sua divina natura
incircumscriptus spiritus est, quem celum et celi celorum , terra ,
mare et omnia que in eis sunt capere non possunt, non clauditur
loco nec excluditur, quia totus ubique est , sicut ipse asserit
per prophetam : Celum et terram ego impleo .
15 Preterea sciendum est quod multipliciter dicitur habitare . Est
enim habitatio essentie, gratie, potencie et indigentie . Essenciali-
ter vel presencialiter et potencialiter est et habitat ubique . Unde
in evangelio In mundo erat, quia presencialiter habitat in
creaturis. Unde dictum est : Celum et terram ego impleo . Et
20 Psalmista : Si ascendero in celum, tu illic es ; si descendero in infer-
num, ades. Et Salomon : Si celum et celi celorum capere te non
possunt, quanto magis domus hec quam ego edificavi . Et Psal-
mista : In manu eius sunt omnes fines terre. De habitacione
gratie dicit Apostolus : Spiritus Christi habitet in vobis, scilicet
25 per spiritum adoptionis. Et in Ysaya : Quoniam inhabitabo et
inambulabo in eis .
Tribus modis habitavit in matre Virgine in veritate : essencia-
liter vel presencialiter , et gratialiter perfectius quam in alia
creatura, || et potencialiter quia per potenciam || suam cum Patre
30 et Spiritu sancto formavit sibi corpus , quod induit de carne ipsius
sine commixtione virili et sine corruptione matris . Essencialiter
24 vobis] nobis P
6-7 Act. 7, 48
18 Ioh. 1, 10
11-12 Cfr Ps. 145, 6 ; III Reg. 8, 27
19 Ier. 23, 24
8,27 23 Ps. 94, 4
14 Ier. 23, 24
20-21 Ps . 138, 8 21-22 Cfr III Reg .
24-25 Rom. 8, 9 25 Cfr Col. 3, 16 25-26 Is.
=IICor.6, 16
10-13 Deus autem Excelsus - quia totus ubique est , cfr TERTULLIEN, Adver-
sus Praxean XVI , 6 (éd . Ae. KROYMANN-E. EVANS, CCSL 2, 1954, p. 1181-1182) :
" ... ille qui non habitat in manu factis ... qui totum orbem manu adprehen-
dit... ».
CAPITULUM I
97
vel presentialiter, quia tota divinitas se contulit in Virginem,
quando ex ea Verbum Patris caro factum est : animatum enim
corpus sumens de Virgine nasci dignatus est . Non quod ani-
mam assumpserit de Virgine , id est de substantia Virginis, sed
5 tantum corpus . Gratialiter habitavit in ea plenius quam in aliis
creaturis . Unde Gabriel ait : Ave gratia plena, Dominus tecum.
Habitat etiam in angelis et in sanctis presencialiter, gratialiter
et potencialiter. Unde dicitur : Qui habitas in celis , miserere
nobis. Et Psalmista : Qui habitat in celis irridebit eos. Et sic
10 per collationem gratiarum habitavit quondam in tabernaculo
Hebreorum in hominibus . Unde Psalmista : Repulit tabernacu-
lum Silo , tabernaculum suum , ubi habitavit in hominibus .
De habitatione indigentie dicitur : Deus vel Excelsus non
habitat in templis manufactis , quia non indiget sicut homo vel
15 ut quondam simulacra gentium domo manufacta, ut calorem ,
frigus, ventum et pluviam devitando sicut homo quiescat in ea
vel custodiatur in domo , sicut quondam simulacra aurea et
argentea custodiebantur a suis cultoribus , ne a furibus vel latro-
nibus tollerentur, quia non potest concludi vel includi nec excludi
20 in domo manufacta Deus altissimus et immensus . Propter
quod ipse ait per Ysayam : Quam domum edificabitis michi,
dicit Dominus, aut quis locos requietionis mee est ? Omnia hec
manus mea fecit et ita non habitat , id est non indiget talibus ut
celetur in eis.
25 Est preterea habitacio reverentie. Unde in evangelio ait Chris-
tus : Qui iurat in templo, iurat in eo et in eo qui habitat in ipso,
id est in templo materiali . Et ita Deus omnipotens per essentiam
et potenciam est ubique , et per reverentiam habitat in templis ,
id est in ecclesiis etiam manufactis . Si non esset aliquid sancti-
2 enimom.P
14 templis ] teplis C
22 mee sup. lin. P
inhabitat Vg.
28et aP
8 habitas cum Vg. ] habitat C 10 quondam] condam P
15 ut om. C 15 et 17 quondam] condam P
26 habitat cum multis codicibus S. Script . (W. I, 138)]
27-29 in templo materiali - in templis, id est in marg. P
2 Ioh. 1 , 14 2-3 Breviarium Rom . , In circumcisione Domini, Antiph. I
ad vesp .
77, 60
6Lc.I,28 8-9Ps.122,1-3 9Ps.2,4 II-12Ps.
13-14 CfrAct. 7, 48; 17, 24 21-23 Is. 66, 1-2 26 Mt. 23, 21
19-20 quia non potest concludi
1182 , 1. 44-46.
immensus, cfr TERTULLIEN, op. cit. , p .
9
8
L
I
B
E
R
C
O
N
T
R
A
M
A
N
I
C
H
E
O
S
P76va
tatis magis in templo quam in aliis domibus , ut heretici opinantur,
et ei maior reverentia merito exiben || da, nunquam Christus, via
in exemplo , veritas in promisso , vita in premio , qui nichil decep-
torie fecit, templo tantum Salomonico detulisset neque sancti
5 prophete et apostoli eius.
Nos ergo, antichristi ministros exuflantes, apostolos et pro-
phetas et alios deicolas in quantum vires suppetunt imitemur
in veneratione domorum Dei , id est ecclesiarum, et in aliis, ut
ipse Deus, cuius sunt omnes, in nobis per gratiam suam hic habi-
10 tare dignetur et in futuro cum omnibus sanctis conferat nobis
gaudia sempiterna . Amen .
II
DE INITIO RETECTIONIS ET INTELLECTU EORUM
Velata sub pretextu fidei in primo capitulo sui tractatus leti-
15 fera impietate sua, Marchionite nunc ex habundantia cordis
sui proferre incipiunt in hoc secundo capitulo et in aliis omnia
esse duplicia, finaliter intendentes duo principia esse , boni et
mali . Et quia naturam bene diducere a viciis non noverunt ,
impiati inexpiabiliter, quasi bestia tangens montem rei ex con-
20 tactu Scripturarum, quosque possunt impiare contendunt ; non
intelligentes , mente cecati, ob quid opus secundi diei in libro
Geneseos tacetur bonum fuisse et quia Omnipotens in angelis
suis reperit pravitatem. Hiis igitur auctoritatibus abutendo
dementant instabiles et incautos . Sic enim incipiunt post pre-
25 missa :
De compilatione Manicheorum .
Sed quoniam sunt plures qui de reliquo seculo et de aliis crea-
turis minime curent, preter hec que videntur in hoc seculo nequam,
vana et corruptibilia et prorsus, sicut de nichilo veniunt, in nichi-
3 veritas] veritatis P 6 ergo] autem P 24 incautos] incavetos P
26 De compilatione Manicheorum in marg. ] Ratio hereticorum P
resom. P
27 plu-
2-3 CfrIoh.14,6 15Mt.12,34 19CfrHebr.12,20 22CfrGen.
I, 6-8 22-23 Iob 4, 18
CAPITULUM II
99
P76vb
5
C40rb
lum reversura, nos vere dicimus quod aliud seculum est, et alie
creature incorruptibiles et eterne, in quibus fides atque spes nostra
consistit. Illarum enim substantia est fides, iuxta quod ad Hebreos
Apostolus ait : Fides est substantia || sperandarum rerum, argumentum
non apparentium . Etc ... Huc usque.
Responsio ad predicta .
Nos autem, antequam sententias quas inducunt de duobus
seculis recitemus, ad hoc oblocutionis calamum erigamus. Licet
plures sint qui de futuro seculo parum curent et de gaudio quod
10 sanctorum anime possident post hanc vitam, tamen , Deo auctore,
maxima pars humani generis credit aliam esse vitam, meliorem
hac et eternam , quam fere omnes expectant in futuro seculo
sibi ab omnipotenti Domino elargiri , cuius est presens seculum
et futurum. Et quamvis creature que videntur in hoc seculo sint
15 corruptibiles, mutabiles et caduce, non tamen creator malus
est nec mutabilis , sed inmutabilis et eternus , creator et factor
omnium creaturarum ; hic est Deus noster carens inicio et fine ,
et nichil ei coeternum , et ipse fecit presens seculum et futurum ,
sicut inferius auctore Domino ostendetur.
20 Sunt autem multe creature invisibiles nobis quas Deus fecit,
scilicet novem ordines spirituum, angeli et archangeli et virtutes,
potestates , principatus et dominationes, troni , cherubin et sera-
phin. Fecit etiam omnes celos , ex quibus quidam sunt invisibiles
nobis , et omnes animas fecit et facit, que sunt invisibiles nobis .
25 Unde ipse asserit per prophetam : Et flatus ego faciam. Et ite-
6 Responsio ad predicta] om. P 8 ad] ab P
immutabilis sup. lin. P 17 noster] nature C
12etom.C 16sed
22 seraphin] sepaphin C
4-5 Hebr. 11, I 25 Is. 57, 16
7-8 Après le court chapitre cathare, Durand entame la discussion en un
style ampoulé : « Mais nous, avant de présenter les sentences qu'ils exposent
au sujet des deux siècles, dressons à leur encontre (ad hoc) la plume de la con-
tradiction ».
16 creator et factor, cfr LUGIO, p. 99 (2) ; 101 (29) ; 102-106 passim ; 117 (3),
etc... BURCI (Aevum , t . XIX , 1945) , P. 333. PIERRE MARTYR (AFP, t. XVII ,
1947 ) , p. 320. MONETA, p. 10, 15 , 70. RAYNIER SACCONI , Summa de Catharis,
éd. A. DONDAINE, Un traité néo-manichéen, p. 73 (4) . Sur le sens ambigu et un
peu suspect de la formule , employée par les hérétiques , cfr notre étude, Un traité
cathare, p. 71-72 et notes. Voir infra, p. 202, 18-20, n. ce qu'en pense Durand.
19 Cfr infra, p. 129, 21-22 ; 148, 21-22 ; 150, 1-2 ; 179, 3-4 ; 229, 24-25 ; 234,
17 ; 306, 24-25.
ΙΟΟ
LIBER CONTRA MANICHEOS
rum : Hec dicit Dominus creans celos et extendens eos, firmans terram
et que germinant ex ea, dans flatum populo qui est super eam, et
spiritum calcantibus eam. Et iterum per Zachariam prophe-
tam : Hec dicit Dominus extendens celum et fundans terram , et
5 fingens spiritum hominis in eo et cetera . Et per Ezechielem :
Omnes anime mee sunt ; ut anima patris, ita anima filii mea est :
anima autem que peccaverit, ipsa morietur , etc.
In abisso sub terra et in aquis multa sunt invisibilia mortalibus ,
que Deus omnipotens fecit . Eorum autem que possunt videri
P 77 ra || 10 occulis mortalium , licet sint quedam transitoria , || non fuit tamen
alius creator aut factor nisi ipse Omnipotens , qui predicta invi-
sibilia creavit et fecit et disponit in sua sapientia universa . Et
revera Deus de nichilo omnia creavit ; quibusdam vero eterni-
tatem dedit , quibusdamque adhuc daturus est . Non tamen
15 concedimus aliquam substantiam in nichilum quantum ad sui
essentiam reversuram . Quod inferius in tertiodecimo capitulo
plenius ostendetur.
Item , dixerunt heretici quod fides sua et spes consistit in
invisibilibus creaturis. Quorum perverso intellectui improbando
20 dicimus eos procul dubio male dixisse . Nam fides et spes hominis ,
iuxta Petrum apostolum, in Deo debet consistere vel esse,
qui creator est, non in creaturis , que initium habuerunt . De
creaturis autem tam visibilibus quam invisibilibus inferius
locuturi , sententiam apostoli veram esse dicentes, asserimus
datam esse per causam, non iuxta notam eorum , ab apostolo
promulgatam. Fides enim proprie nulla est substantia visibilis
aut tangibilis , neque creature invisibiles sunt fides , neque in
ipsis fides consistit , nisi in animabus solummodo hominum.
dum in hoc seculo vivunt. Fides quidem post extremum iudicium
30 nulla erit, sed semper erunt invisibiles creature .
25
2et2om.P
bet] deberet C
14 quibusdamque sup. lin. P
22 que] qui C
18inom.C
29 iudicium] in add. P
21 de-
1-3Is.42,5 4-5Zach. 12,I 6-7Ez. 18,4 20-21IPetr.1,21
17 Cfr infra, p. 217, 20 et sq.
21 Sur l'interprétation erronée des textes de Pierre I, 1 , 21 ; 3 , 15 par les
cathares, et leur emploi de la devise : ' fides atque spes nostra ' , voir notre étude
Un traité cathare, p. 73-74 .
23 Cfr infra, p. 119, 12 sq.; 231, 11-232 , 21 ; 274, 20-25.
CAPITULUM II
ΙΟΙ
P77rb
C40va
Querat ergo prudens lector vel auditor quare dixit Apostolus
fidem esse substantiam et argumentum , et si a sanctis doctori-
bus quesierit quomodo intelligenda sunt verba Apostoli , sanum
sensum fideliter suscepturus, animadvertet ea male ab hereticis
5 intellecta. Non enim Apostolus fidem proprie diffinivit, sed
ostendit quid in homine operetur. Fides ergo dicitur ab Apostolo
esse substantia, quia subsistit in nobis . Nam fides manet in
credendo , et fidem habere nichil aliud est quam credere que
pertinent ad veram anime salutem. Fides ergo est substantia ,
10 qua creduntur que non videntur et subsistunt in nobis per fidem,
que nondum sunt per speciem presentia nobis . Sic itaque sub-
stantia illorum est fides , quia per || solam fidem nunc in nobis
subsistunt. Et argumentum est illorum similiter fides, quia per
solam fidem probantur a nobis. Sed quia super hoc satis est
15 a sanctis patribus disputatum , supersedendum est nobis ad
presens.
Si vero vera est nota Manicheorum quod fides substantia ||
sperandarum rerum sit , id est eterne et invisibiles creature, ergo
fides non est in hoc mundo in homine , sed in futuro seculo ,
20 nec est in mente vel in anima, sed extra mentem et animam .
Non enim, ut ipsi asserunt, in ipsis est fides sua , sed in eternis
et in incorruptibilibus creaturis , ergo in angelis et animabus
sanctis in celis existentibus, que sunt invisibiles creature . Et
ita fides eorum , si qua est , in illis creaturis consistit , non in Deo
25 qui non est creatura , nec in mentibus suis, quod est ridiculosum
I ergo prudens ] inv. P 10 que non videntur om. C
Manichieorum P
17 Manicheorum]
2 Hebr. II, I 17-18 ibid.
5 Cfr AUGUSTIN, Enchiridion ad Laurentium de Fide VIII, 2 (PL XL,
234-235 ; éd . J. BARBEL, Düsseldorf, 1960 , p. 30-32 ) ; De Trinitate XIII , 1 (3)
(PL XLII , 1014-1015 ) . PIERRE Lombard , Liber Sententiarum III , 23 , cap. 7-8
(PL CXCII, 806-807 ; éd . Quaracchi, t. II, 1916, p. 658-660) . Hugues de SAINT-
VICTOR, De Sacramentis I, 10 ( 2 ) (PL CLXXVI , 327-328) .
11-14 Cfr Summa Sententiarum I, 1 (PL CLXXVI, 43 A) : « Fides... Substantia
rerum sperandarum quia per fidem in nobis subsistunt speranda. Speranda vocat
bona illa aeterna quae desideramus, ut sunt immortalitas, et caetera quae in
nobis per fidem jam subsistunt, in futuro per experientiam . Argumentum non
apparentium, id est probatio ; quia si quis dubitat inde, non possunt aliquando
probari humana ratione ». Voir R. BARON , Note sur l'énigmatique ' Summa Sen-
tentiarum '. O. LOTTIN, A propos des sources de la S. S. , dans RTAM , t. XXV,
1958, p. 26-41 ; p. 42-58.
102
LIBER CONTRA MANICHEOS
P77va
et debet a fidelibus floccipendi . Fides enim in corde manet ,
que nichil aliud est quam de Deo et de hiis que pertinent ad eum
credere quod non vides . Veritas vero est quod credidisti videre ,
nec in futuro seculo erit fides . Est ergo fides in corde hominis
5 tantummodo in hac vita , qua Deum et Deo credimus et in Deum.
Que non solum est de futuris , verum etiam de preteritis et pre-
sentibus, Paulo teste : Fide, inquid, intelligimus aptata esse secula
verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent, id est ex invisibili
prescientia et dispositione divina fierent visibilia que apparent.
10 Et ita de preteritis est fides.
Similiter credimus Dei Filium incarnatum , passum, mortuum
et sepultum et die tertia surrexisse et in celum ascendisse ;
que omnia preterita sunt in veritate . Et ita credere est fidem
habere. Credimus etiam eum in celis sedere ad dexteram Patris,
15 et hoc est fides de presentibus que subsistit in nobis. Credimus
eum venturum ad iudicium generale et redditurum unicuique
iuxta opera sua . Credimus in sanctam Trinitatem , scilicet tres
personas esse | consubstantiales, coeternales et coomnipoten-
tes, et unum verum Deum, qui est creator omnium et vita
20 eterna. Et ita credere est fidem habere , et hec fides in mente
fidelium consistit in ecclesia Dei . Et ita fides non est solummodo
substantia sperandarum rerum, sed etiam certa et firma credulitas
I floccipendi] floccipedi P 4 hominis notatur in marg. P : Nota quod
fides est in corde hominis 7 aptata] apptata P 8 ex invisibilibus] in
exvisibilibus P 9 prescientia] presentia P 20 hec] est add. P
7-8 Hebr. 11, 3
I floccipendi , sens figuré, injurieux mépriser. TÉRENCE , Eunuchus 411
(éd. J. MAROUZEAU, t. I. Coll . G. Budé, Paris, 1942) : « ego non flocci pendere ».
Au moyen âge les termes sont agglutinés . Cfr PAPIAS, f. i (6 ) гa : « Flocci id est
nihili inde floccipendo id est parvipendo ». OSBERN , p. 446 : « Componitur
nihilominus pendo, parvipendo, is, vilipendo, is , floccipendo, is, naucipendo,
is... iuncipendo, is, omnia pro parum appreciari, et ab omnibus istis verbalia »,
p. 244, 467 ; Prologus, p . 3, 12 : « publicitus ab omnibus floccipendor » (rééd .
par G. GOETZ, Corpus gloss . lat . I, p. 199 , 12) . Jean de Gênes sera plus expli-
cite dans Catholicon , f. 88rb : « Floccipendo , dis a floccus et pendo, dis componitur
et idem quod floccifacio », cfr infra, p. 257 , 8, n. - Abavus, p . 31 : « floccipendere,
-
poi prisier », p. 76, 339. Aalma, p. 147. Cfr Liber Antiheresis I, 14, M 18rb, P1 68v :
<< Sunt nonnulli qui baptismum in qua visibile factum flocipendunt » . Cfr infra,
P. 234, 6.
17 Cfr Liber Antiheresis, De Trinitate, M 5rb-va, P1 6v, dans RTAM, t . XXVII ,
1960, p. 289 ; 279 et supra, p. 82, 5.
CAPITULUM II
103
presentium, preteritarum et futurarum rerum que pertinent ad
salutem . Et sic per illa que quodammodo preterierunt et sunt ,
credimus sperando nos illa bona que futura sunt a Domino
accepturos. Et sic iuxta Apostolum fides est substantia speranda-
5 rum rerum , id est illud per quod speranda subsistunt in nobis.
Non ergo celum, terra , mare , visibile aut invisibile, vel angeli
aut anime fides est , sed hec est fides vera : puro corde credere
Dominum Deum omnipotentem ea omnia creasse de nichilo et
fecisse .
10 Et sciendum est quia, sicut multa pertinent ad fidem Christi ,
sic fides multipliciter legitur in Scripturis . Est enim fides virtus
operans per dilectionem , unde Apostolus : Nunc manent fides,
spes, karitas tria hec. Gratia Dei , unde Abacuch : Iustus meus
ex fide mea vivit. Informis calitas , quam habent falsi christiani,
15 unde Iacobus : Fides sine operibus mortua est ; et Paulus : Si
habuero omnem fidem ita ut montes transferam etc. Motus fidei ,
unde dicitur : « Fides est credere quod non vides ». Subiectum
fidei, unde dicimus : Christus est fides nostra ; unde Apostolus :
II multipliciter : notatur in marg . P : Nota quot modis fides dicitur 12-
13 unde Apostolus karitas om . P 14 calitas] qualitas P
--
11-104,9 ALANUS AB INSULIS , Summa quot modis , s . v.
13-14 CfrHab. 2,4 ; Rom.
4-5 Hebr. II, I
Fides (PL CCX, 790-791) .
1,17 15Iac.2,2026
12-13 I Cor. 13, 13
15-16 I Cor. 13, 2
17CfrIPetr.I,8
8-9 creasse de nichilo et fecisse, cfr supra, p. 99, 16 , note .
II Cfr AUGUSTIN, Enchiridion ... de fide , spe et caritate VIII (PL XL, 234-235 ;
éd . J. BarbeL, Düsseldorf, 1960 , p. 30-32) : « Propter quod apostolus Paulus
fidem, quae per dilectionem operatur, approbat... sine fide » .
15 Cfr AUGUSTIN, Enarratio in Psalmum XXXI, 2 : Sermo ad plebem, 3
(PL XXXVI, 259 ; éd. D.-E. DEKKERS-J. FRAIPONT, CCSL 38, 1956, p. 226-
227) « fides sine operibus mortua esset, et tanquam radix sine fructu sterilis
atque arida remaneret ». De fide et operibus XIV- XV, spécialement § 23 , 25
(PL 40, 212, 214 ; éd. J. ZYCHA, CSEL 41, 1900, p. 61-68, cfr p. 64 et 68).
16-17 Cfr AUGUSTIN, De fide, XV, 25 (PL ibid., 213 ; CSEL ibid., p. 65) ;
In Ioannis evangelium XL, 9 (PL XXXV, 1690 ; éd . R. Willems , CCSL 36,
1954 , P. 355) : « Quid est enim fides , nisi credere quod non vides » . De fide re-
rum invisibilium I , 2 ( PL XL, 172 ; éd . M.-F. McDONALD, Patristic Studies
84, Washington, 1950, p. 84, 1. 31) : « in te mutuo illa sit fides, qua credas quod
in illo non vides ». Sermo CXXVI, I, 2 ; II, 3 (PL XXXVIII, 698 ; 699, éd.
C. LAMBOT, Le sermon CXXVI de saint Augustin sur le thème « foi et intelli-
gence » et sur la vision du Verbe, dans Rev. Bénédictine, t . LIX, 1959, p. 177-190,
cfr p. 183, l. 22-23 ; 184, 1. 38) : « ex eo quod vides, credas quod non vides...
Crede in eum quem non vides, propter ista quae vides ».
104
LIBER CONTRA MANICHEOS
P77vb||
At ubi venit fides iam non sumus sub pedagogo, id est sub lege
Scientia dicitur fides, unde dicitur : « Fides non habet meritum,
cui humana ratio prebet experimentum ». Fidelitas , unde dicitur :
Fecit rex fidem Nabuchodonosor regi Babilonis. Sponsio , causa
5 voti, unde dicitur : « Puer baptizatur in fide patrinorum » . Certi-
tudo dicitur fides, unde sepe dicimus : Fac michi fidem. Collec-
tio articulorum fidei , sicut in tribus simbolis continetur ; unde
dicitur : « Quicumque vult salvus esse, ante omnia opus est ut
teneat catholicam fidem ».
10 Quid autem sit fides plenarie , sancti patres ita diffinierunt :
<< Fides | est certitudo rerum absencium id est invisibilium, ad
unitatem ecclesie pertinencium , supra opinionem posita et infra
scientiam constituta ». De hac fide dixit Veritas apostolis : Ha-
bete fidem Dei . Et Apostolus : Sine fide impossibile est placere
C 40 vb 15 Deo. Hec || namque fides fundamentum est sancte Dei ecclesie
et munimen, tutum refugium vacillancium, religionis sanctissime
fundamentum, caritatis vinculum, amoris subsidium, que sancti-
tatem firmat et sponsam Christi, id est ecclesiam per orbem
diffusam, tenet in unitate spiritus, in vinculo pacis, sine qua
20 omnis religio exufflatur et nulla bona opera sufficiunt ad salu-
tem .
Heretici vero dicunt se fidem Dei habere , quia blasphemum
errorem suum, detestabilem omnibus sanctis , Deo et sanctis
angelis exosum , credunt esse fidem Dei. Fidem autem ortho-
4 Nabuchodonosor ] Nabugodonosor P 6 dicimus] dominus pC
cis] pascis P 20 exufflatur, cfr supra p . 55 ] exsufflatur P
19 pa-
I Gal. 3, 25 13-14 Mc. 11, 22 14-15 Hebr. 11,6 24-105,1 Eph. 4, 3
2-3 GRÉGOIRE le Grand , Homilia in Evangelia II , 26 : lectio s. Ioh . 20 , 19-31
(PL LXXVI , 1197 C) : « nec fides habet meritum, cui humana ratio praebet
experimentum » .
5 ECKBERT DE SCHÖNAU , Contra catharos VII, 9 (PL CXCV, 46C) : « qui-
cumque parvuli ... salvantur per baptismum et per fidem sanctae Trinitatis ...
sicut olim salvabantur per circumcisionem et per fidem patrum ». Alain de
LILLE, Summa quadripartita I , 42 (PL CCX, 349 A) : « puer... cur post baptis-
mum non erit salvandus in fide aliena , scilicet fide patrini vel Ecclesiae ? ».
8-9 Symbolum Quicumque, cfr A. DENZINGER-A. SCHÖNMETZER, Enrichidion
Symbolorum, Fribourg-en-Br., 1963, p . 41 , no 75 (anc. éd. no 39) . A.-E. BURN,
The Athanasian Creed (Texts and Studies IV, 1 ) , Cambridge, 1896 , p . 4-5 . -
Voir Liber Antiheresis, De Trinitate, M 5rb, P1 6v (RTAM t . XXVII , 1960,
p. 289 et 276-279 .
11-13 Summa Sententiarum I, 1 (PL CLXXVI, 43 B-C) : « quare sic diffiniri
potest : fides est voluntaria certitudo absentium supra opinionem et infra scien-
tiam constituta ».
CAPITULUM II
105
P78ra
doxam apostolorum et prophetarum et aliorum sanctorum , quam
romana, ierosolimitana , bizanzena , antiocena , alexandrina eccle-
sia confitetur, dicunt esse errorem et omnes eiusdem fidei zela-
tores credunt esse hereticos infideles , quod nos scimus in veritate ,
5 et seipsos « bonos homines » vel « christianos » a suis faciunt
fautoribus vocitari . Cum igitur ipsi merito dampnaticii , Deo
omnipotenti et angelis eius et omnibus sanctis exosi , credant duo
esse principia, principium boni videlicet et principium mali ,
id est deum bonum et deum malum, coeternos et creatores,
10 quod credunt corde in tractatu suo probare conati sunt , quia
iuxta vocem veritatis non intelligunt Scripturas. Dicunt enim ad
dedecus Dei omnipotentis duo secula esse , unum bonum, alte-
rum malum . Similiter duos mundos , duo regna , duos celos , duas
terras , et sic omnia dicunt esse duplicia .
15 Nos autem cum omni ecclesia Christi dicimus unum solum
esse principium, Patrem ex quo omnia , Filium per quem omnia,
Spiritum sanctum in quo omnia . || Iste verus Deus et vita eterna
sine inicio, solus in tribus personis et una essentiali semper natura,
esse dedit omnibus creaturis que sunt in celis et in terris , in
20 mari et in omnibus abissis , cuius omnia sunt , bona et mala .
Unde in libro Sapientie, quem ipsi Katari inducunt in suo tractatu ,
legitur contra eos : Bona, inquit , et mala, vita et mors , honestas
et paupertas a Deo sunt. Et iterum : Contra bonum malum stat,
et contra mortem vita ; sic et contra virum iustum peccator. Et sic
25 intuere omnia opera altissimi : duo contra duo , unum contra
unum . Nec fecit quicquam deesse et uniuscuiusque confirma-
bit bona. Istis duabus auctoritatibus aperte datur intelligi
unum esse Deum altissimum , cuius sunt omnia, bona et mala,
qui de nichilo spiritualem et humanam condidit creaturam .
6 vocitari] rocitari P 20 omnia sunt] inv. P
stat] est Vg.
26-27 confirmabit] confirmavit Vg.
spetialem P
23 bonum] et add. P
29 spiritualem]
16CfrICor.8,6 17CfrICor.12,8-13passim
26-27 Eccli . 42, 25-26
22-23 Eccli . II, 14
23-26 Eccli . 33, 15
5 bonos homines, cfr supra, p. 80, 3, note.
7-8 Liber Antiheresis II , 1 , M 44va (Controverses, I , 1 ) : «<
scilicet boni et mali asserunt , sine inicio extitisse ».
qui duo principia
16 Liber Antiheresis II, 1 , M 47va : I Cor. 8, 6-7 (Controverses, I, 27).
22-26 Liber Antiheresis II , 3 , M 69ra, 69vb : Eccli. 11 , 14 ; 33 , 15 (Controverses ,
II, 26, 27). Voir infra, p. 215, passim ; 251, I.
106
LIBER CONTRA MANICHEOS
III
DE DUOBUS SECULIS OPINIO KATHARORUM
ET POST RESPONSIO CONTRA EOS
Nunc ad Marchionitarum tractatum manum refragationis
5 apostrophando ad honorem unius solius veri et eterni principii
exoriamur. Sed ut luculentius appareat quibus testimoniis nisi
sunt suam diffidentiam efulcire, per singula capitula eorum dis-
pendium dividatur. Licet enim testimonia Scripturarum bona
sint, tamen, quia perverse intelliguntur ab ipsis, ut asserit beatus
10 apostolus Petrus et Paulus, ad suam suorumque perdicionem
adulterant verbum Dei . Sic enim in compilatione ipsorum sequi-
tur post predicta :
15
P78rb||20
C41ra||
De compilatione Manicheorum .
Filius etiam Dei de duobus seculis locutus est dicens : Filii huius
seculi nubunt et traduntur ad nupcias ; illi vero qui digni habebuntur
seculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent neque ducent
uxores. De seculo huius mundi ait Apostolus ad Galatas : Gratia
vobis et pax a Deo Patre et Domino Ihesu Christo, qui dedit semetip-
sum pro peccatis nostris, ut eriperet nos de presenti seculo nequam.
Et ad Ephesios : Et vos , cum essetis mortui delictis et peccatis vestris,
in quibus aliquando ambulastis secundum seculum || mundi huius.
- he-
18 a Deo]
2-3 titulum om. P
13 De compilatione Manicheorum in marg.]
reticorum P 15 vero] ergo C habebuntur] habebantur P
adeo CP 20 vestris] nostris P
10CfrIIPetr.2,1;3,16
34-35 17-19 Gal . 1, 3-4
10-11IICor.2,17;4,2
20-21 Eph . 2, 1-2
14-17 Lc. 20,
5 apostrophando, cfr supra, p. 72-73, 16, n.
7 efulcire, pour effulcire : « plene fulgere » ( DU CANGE, III , 234) : se manifester
avec éclat. «< Maintenant, écrit Durand (4-11 ) , pour attaquer le traité des Mar-
cionites , levons la main de la contradiction en l'honneur du seul et unique
vrai et éternel principe. Mais, afin que plus clairement apparaissent sur quels
témoignages ils se sont efforcés de manifester leur dissidence, divisons leur
opuscule chapitre par chapitre. Bien que , en effet, les témoignages scripturaires
soient bons, cependant , parce qu'ils en pervertissent le sens, comme l'affirment
les bienheureux apôtres Pierre et Paul, ils adultèrent la parole de Dieu pour leur
perte et celle des leurs ».
CAPITULUM III
107
5
Et alibi ad Romanos : Nolite conformari huic seculo . Et alibi ad
Corintios prima : Sapientiam loquimur inter perfectos, sapientiam
vero non huius seculi , neque principum huius seculi, qui destruuntur ;
sed loquimur Dei sapientiam, quam nemo principum huius seculi
cognovit. Etc ... Huc usque.
Responsio .
―
Nos autem non verbis Christi , que sanctissima sunt , vel aposto-
lorum eius, sed tantum pravo intellectui Manicheorum improbare
volentes, dicimus ad premissa : in nulla predictarum auctori-
10 tatum dicitur presens seculum a diabolo esse factum , ad quod
eorum intentio procul dubio hanelavit . Nam per maliciam qua-
rumdam creaturarum creatori improbare , conviciari , proh dolor,
et maledicere non verentur . Et quia, sicut predictum est , vicia
nesciunt bene a creaturis dividere, que in initio sue creationis bone
15 et bene a Deo create sunt, derogant creatori.
Licet autem Dei Filius de duobus seculis sit locutus , neutrum
tamen illorum diabolus fecit . Cum enim dixit : Filii huius seculi
nubunt, presentem vitam seculum intellexit, in qua consistunt
homines et iumenta . Sed quia Saduceis, qui negabant resurrec-
20 tionem , loquebatur Dei Filius, quia non credebant aliam vitam
esse nisi istam presentem, transitoriam et caducam, stolido sensui
eorum obviare volens , ostendit aliam esse vitam sine sollicitudine.
et dolore , quam seculum appellavit . Filii ergo seculi huius dicun-
tur qui carnaliter nubunt , sed non omnes , quia carnis volupta-
25 tibus vacant , quia presentem vitam et terrena diligunt ultra
modum ; vel quia filios vel filias proprios post se in seculo relin-
quere cupientes, heredes volunt dimittere in res suas, quod potest
fieri sine peccato mortali , teste Apostolo et prophetis. Super
hoc autem, Spiritu sancto rectore , inferius sumus lacius tracta-
5 Huc usque in marg. C 6 Responsio om. P 7 vel] et P II hane-
lavit CP lege anhelavit 12 proh dolor] proh odolor P 18 consistunt]
consistut P 25 presentem] carnis vo ex homoiot . iterat P
om. P
29 autem
I Rom. 12, 2 2-5 I Cor. 2, 6-8 17-18 Lc. 20, 34 19-20 Mt.
28 Cfr I Cor.
22, 23-34; Mc. 12, 18 sq.; Lc. 20, 27 sq.; cfr Act. 23, 8
7. 1-2
19 Saduceis, cfr supra, p. 93, 22, n.
29 L'auteur annonce un exposé sur le mariage que cependant il ne traite
108
LIBER CONTRA MANICHEOS
P78va
C41rb
turi. Et hoc notandum , quia iuxta sententiam Salvatoris
aliud seculum est futurum, quando resurgent mortui incor-
rupti, teste apostolo Paulo, quo illi qui tunc habebuntur digni
non ducent uxores neque nubent, quia non optabunt copulam
5 mulierum . Utriusque tamen seculi unus est Dominus Deus verus.
Item Apostolus ait : Christus dedit semetipsum pro peccatis
nostris, ut nos eriperet de presenti seculo nequam . Hic est paulis-
per insistendum et querendum : quid est presens seculum ne-
quam ? Si celum , terra, mare et ea visibilia que continentur in
10 eis seculum nequam est , ut heretici notant, ergo Dei Filius dedit
semetipsum ut nos eriperet de celo, terra et mari et de omnibus
que videntur in ipsis. Quod licet nugatorium sit , satis , reor , illud
concederent Manichei. Sed celum, terra , mare, volucres, pisces,
arbores et iumenta nequam esse non possunt , cum sit nequitia
15 culpa dampnationis .
Si vero dicunt seculum nequam esse homines peccatores et
infideles, ergo Dei Filius dedit semetipsum, ut apostolos et alios
sanctos eriperet a peccatoribus hominibus et iniustis. Melius est
ergo, si ita est , sanctos absentari in heremo et devitare cohabita-
20 tionem malorum quam degere inter eos. Quod non videtur esse
verum, cum Christus in oratione de apostolis suis et discipulis
dixit Patri : Non rogo ut tollas eos de mundo , sed ut serves eos a
malo. Et apostolus Petrus : Conversationem vestram inter gentes
habentes bonam , ut in eo quod detractant de vobis tanquam de male-
25 factoribus, ex bonis operibus vos considerantes , glorificent Deum in
die visitationis . Et quia, teste Apostolo et propheta, omnes de-
clinaverunt et inutiles erant facti, eos quos Dei Filius eripuit
de presenti seculo nequam dum vixerunt in carne , maluit manere
inter peccatores quam relegari corporaliter ab iniustis . || Ipse
30 enim dixit : Posui vos, ut eatis et fructum afferatis . Ecce ait :
Ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Et discipulis septua-
ginta duobus dixit : Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos.
4 optabunt] obtabunt C
2-3 I Cor. 15, 52
22-23 Ioh. 17, 15
52, 4
29 relegari relagari P
3-4 Lc. 20, 35
23-26 I Petr. 2, 12
30 Ioh. 15, 16
6-7 Gal. I, 4
31 Mt. 10, 16
10-11 ibid.
26-27 Rom. 3, 12; Ps. 13, 3;
32Lc.10,3
pas dans le Contra Manicheos, où l'on peut seulement relever infra, p. 239,
5-6, 29, le grief fait aux cathares de s'y opposer.
CAPITULUM III
109
P78vb
P79ra
Si mali homines infideles et iniusti erant seculum nequam, non
Dominus eos quos elegerat eripiebat ab eo, quin pocius mitte-
bat eos in seculum nequam. Et cum talis intellectus sit merito
respuendus , cum apostoli et alii iusti tunc temporis etiam erepti
5 erant de presenti seculo nequam in hoc mundo manentes, sicut
ostendit Apostolus de Domino Colocensibus dicens : Qui eripuit
nos de potestate tenebrarum et transtulit in regnum Filii dilectionis
sue, et non erant erepti a celo, terra , mari presentibus et ab
hiis que continentur in eis , neque a peccatoribus penitus libe-
10 rati , querendum est diligenter et succincte reserandum quid est
seculum nequam, de quo in hac vita eripuit Christus apostolos
et credentes . Presens seculum nequam nichil aliud debet intel-
ligi nisi ignorancia veri boni et prava vita et vetustissima pecca-
torum, de qua eripit Deus etiam in hac vita iustos et perfectos ,
15 qui mandatis eius et consiliis obsecundant . Si vero non acquies-
cunt heretici ita esse , dicant ipsi quomodo ipsimet erepti sunt de
presenti seculo nequam. Si enim seculum nequam notare volunt
visibiles creaturas, ipsi non sunt erepti in hac vita , nec eripuit
eos Deus. Nam similiter edunt et bibunt terrenos cibos , et terre-
20 nos induunt pannos, et libenter operando et negociando adqui-
runt divicias terrenas , sicut faciebant dum erant in seculo secu-
lares. Non ergo Deus eripuit eos de presenti seculo nequam.
Item , si dicunt quod adhuc non sunt erepti de presenti seculo
nequam, nec erunt donec anima a corpore separetur, ergo sepa-
25 ratio illa anime et corporis erit ereptio, pro qua Dominus Ihesus
Christus dedit semetipsum. Ergo anime iustorum non separa-
bantur a corporibus , antequam Christus dedisset semetipsum
pro nobis ; quod esset ridiculum opinari . Item, si dissolutio
corporis et anime illa ereptio est pro qua Christus dedit semet-
30 ipsum, et corpora sua et omnium iustorum opus sunt diaboli ,
ut ipsi nefarie dogmatizant , ergo corpora iustorum || sunt seculum
nequam . Ergo venit Christus ut animas eriperet de corporibus
8 erant] erat C 14 eripit] eripuit P
6-8 Col. 1, 13
25 illa om. P
20 Cfr infra , p . 120 , 2-121 , 2 et note sur la richesse des cathares, que Durand a
déjà blâmée dans le Liber Antiheresis I, 28 (éd . A. DONDAINE , dans AFP, t. XVI ,
1946, p. 234) : « sed miror quo modo ausi estis dicere vitam apostolicam vos
tenere, cum eorum fidem et paupertatem et opera recusetis ».
IIO
LIBER CONTRA MANICHEOS
C41va
P79rb||
iustorum . Et nos, si res ita se habet , quia debemus Christum pro
viribus imitari , debemus iustorum animas a corporibus separare .
Quicumque ergo occidit corpus iusti hominis, quia eripit animam
de presenti seculo nequam, bene facit , quia imitatur Dominum
5 Ihesum Christum qui , teste Iohanne apostolo , apparuit in hoc
ut dissolvat opera diaboli . Quapropter, si corpus opus diaboli
est , quicumque dissolvit corpus iusti hominis, non malus sed
bonus imitacione Filii Dei ab omnibus debet merito reputari ;
quod manifeste falsum est . Sepeliendus est ergo stolidus intellec-
10 tus eorum , si aliter senciunt quam est superius declaratum .
Item , dicimus ad illud quod dixit Efesiis : In quibus ambu-
lastis secundum seculum mundi huius, quod si subtiliter in-
spicitur auctoritas illa , nichil aliud significat ibi seculum quam
est in predicta ratione superius declaratum. Efesii enim sicut
15 et alii , antequam converterentur ad fidem, in ignorancia veri
boni ambulaverant et peccatis ; erant enim idolatre et multis
flagiciis irretiti . Et ideo dixit Apostolus quod ipsi erant mortui
in delictis et peccatis, in quibus ambulaverant secundum seculum
mundi huius, id est secundum ignoranciam gentium idola-
20 trarum ignorancium Ihesum Christum . Item : Nolite conformari
huic seculo , id est nolite relabi ad vicia et peccata , neque, ut
idolatris placeatis, fidem rectam et latriam deseratis . Si enim
non essent erepti tunc de seculo nequam , non hortaretur eos ||
Apostolus ne vellent ei conformari , sed ut exirent de presenti
25 seculo nequam. Sicut Corinthiis mundum appellans seculum.
dixit : Alioquin debueratis de hoc mundo exisse, id est de viciis.
et peccatis que ibidem Apostolus nominavit .
Item Sapientiam loquimur inter perfectos . Sapientia vera
Christus est . Unde idem Apostolus : Nos predicamus Chris-
I ita] ista P
14 Ephesiis P
20 conformari]
27 que] qui P
5-6IIoh.3,8
12, 2
6opusom.C
13 ibi] sibi P
confirmari C
7 quicumque] quicquam P II et
17 irretiti] irreti P 19 id est] et P
25 Corinthiis] Corintiis pC Chorintiis P
11-12 Eph. 2, 2 et cfr 2, 1-2
26ICor.5,10 28ICor.2,6
17-19 ibid. 20-21 Rom.
29-111,2 I Cor. 1, 23-24
28 Au texte classique (I Cor. 2, 6) de la Gnose, dont se servent les cathares,
émules des hérétiques condamnés par IRÉNÉE III , 2, 1 (PG VII , 846 B ; éd . Sa-
GNARD, p. 98 ; cfr supra, p. 74, 14 ; 76, I et notes), Durand va longuement expo-
ser le thème orthodoxe de la Sapientia Patris qui est le Christ , selon la thèse au-
CAPITULUM III
III
ΙΟ
tum, Dei virtutem et Dei sapientiam , Iudeis quidem scandalum,
gentibus autem stulticiam. Sed heretici male desipiunt , quia
christianos catholicos reputant ut gentiles , idolatras et Iudeos ,
qui Christi commendationem odiunt et blasphemant, quam
5 christiani diligunt . Loquebatur ergo Apostolus sapientiam Patris,
id est ea que pertinent ad utramque Christi naturam , ad divinam
scilicet et humanam, inter perfectos fide et scientia , qui capere
poterant archana Trinitatis et incarnationis Verbi et misterium
corporis et sanguinis Ihesu Christi . Que sapientia non erat huius
10 seculi , id est ignorantie, sed Dei Patris , quia ignorancia et in-
fidelitas Iudeorum et gentium illam sapientiam comprehendere
non valebant. Unde Iohannes : Et tenebre eam non comprehende-
runt. Neque principum huius seculi , qui destruuntur, principes
huius seculi , id est ignorantie veri boni et infidelitatis, erant
15 philosophi et potentes qui in mundo idolatriam statuerunt .
Nam filii Agar inquisitores sapientie que de terra est et prudentie
et negociatores, teste Baruch, veram sapientiam, id est Dei Filium ,
nescierunt et ideo perierunt . Sed loquimur Dei sapientiam in
ministerio Christi , que abscondita est , scilicet Iudeis et gentibus ,
20 non christianis, quam nemo principum huius seculi cognovit.
Dictum est sufficienter, ut reor, quid sit presens seculum
nequam, si bene intelligitur , quod pertinet ad ignoranciam et
peccata. Iniquitas enim et iniusticia sunt que pertinent ad eadem,
secundum quod in Scripturis ostenditur manifeste , cum nichil
25 aliud sit peccatum nisi iniquitas et iniusticia et ignorancia veri
boni . Et hoc vero seculum nequam est , a quo Dei Filius eos qui
voluerunt verbis eius credere liberavit, sicut Apostolus ostendit
--
2 male] mele C
3 gentiles] genti P
5 christiani diligunt] inv . P
8-9 Verbi sanguinis om . P
13 principum] principium C 14 infi-
delitatis] fidelitatis C
17 veram sapientiam] viam autem sapientie Vg.
19 ministerio cum Theodulf . et quibusdam codd. S. Script . (W. II , 183 ) ] miste-
27-112,1 ostendit dicens inv. P
rio Vg.
5-10CfrICor.2,6,7 12-13Ioh.1,5
Bar. 3, 23 18-20 I Cor. 2, 7-8
13ICor.2,6 16-18Cfr
gustinienne (De beata vita XXXIV), inspirée de I Cor. 1, 24. Cfr infra, p. 112, 22, n.
Le sujet devient comme un leitmotiv du Liber . Voir déjà supra , p . 95, 3 et infra,
p. 126, 21-26 ; 129, 29 ; 131, 2 ; 156, 23-24, 32 sq.; 228, 3 ; 297, 6, 13, etc.Voir
G. DELUZ, La Sagesse de Dieu . Explication de I Corinthiens. Neuchâtel , 1959 ,
P. 32-34.
112
LIBER CONTRA MANICHEOS
P79va
dicens : Qui dedit semetipsum pro nobis , ut nos redimeret ab omni
iniquitate et mundaret sibi populum acceptabilem .
|| Nunc videndum est qui principes sint huius seculi nequam .
Et ne ambagibus auditorum animos fatigemus, non queramus
5 alibi nisi in consequentia verborum Apostoli qui , cum dixisset :
Quam nemo principum huius seculi cognovit, addidit : Si enim
cognovissent, nunquam Dominum glorie crucifixissent. In hiis
verbis ostendit Apostolus qui fuerunt principes nequitie , qui Dei
sapientiam non noverunt , quare in evangeliis qui crucifixerunt
10 Dominum Ihesum, et ipsi , teste Apostolo, non cognoverunt
sapientiam Dei . Et nos congrue imitatione ipsorum computamus
ignorantes , reges et imperatores , comites et alios principes qui
Dei Filio credere noluerunt , sed membra eius occidendo variis
tormentis et persecutionibus afflixerunt , in numero principum
15 qui Dei sapientiam non noverunt, ut Neronem, Domicianum,
Dioclecianum , Maximianum , Decium imperatores Romano-
rum et similes eorum, qui Dei Filium nescierunt, sed blasphe-
mantes eum et confessores eius in sua malicia perierunt .
Sed quia, teste Christo , multi reges voluerunt videre sapien-
20 tiam Patris, et postquam venit in mundum, multi ex principibus
crediderunt in eum et postea imperatores et reges , comites , duces
et nonnulli alii principes qui Christo , qui sapientia Dei est,
servierunt humiliter et devote. Non est ergo sententia Apostoli
iuxta sensum Katharorum notanda nec dampnabiliter corrum-
25 penda. Postquam enim ad fidem Christi et babtisma venerunt ,
C 41 vb|| vere Dei sapientiam cognoverunt. || Unde constat fidem rectam
om.P
-
2 acceptabilem] sectatorem (79va) et cetera add. P 9 quare] quere P
II ipsorum] operum C
12et1om.P
14-15 in numero noverunt
15 Domicianum] Damacianum P
22 alii om. P
23 er-
goom.P
24-25 corrumpenda] corrupenda P
25 enim] namque P
25 babtisma] baptista P
1-2Tit.2,14 6-7ICor.2,8 19Lc.10,24.
22ICor.1,24
14-16 L'auteur fait ici allusion aux persécutions qui ont eu lieu sous Néron en
64-65 ; Domitien 95-96 ; Dèce 249-251 ; Dioclétien et Maximien empereurs l'un
d'Orient , l'autre d'Occident, en 303-304 et jusqu'en 311 , bien que ces derniers
aient abdiqué en 305. Voir A. CAPPELLI , Cronologia, Milan , 1930 , p . 208 ; 213 ;
215-216. J. ZEILLER, dans A. FLICHE-V. MARTIN, Histoire de l'Église, t. I, Paris,
1946, p. 290-291 ; 301-302 ; t. II (ibid.), p. 145 sq. ; 463 sq.
22 AUGUSTIN, De beata vita IV, 34 ( PL XXXII , 975) : « Dei Filium nihil esse
aliud quam Dei Sapientiam ». Cfr supra, p . 110, 28, note.
CAPITULUM III
113
P 79,ub
et iusta opera, Deo auctore , filios seculi nequam in Dei filios
transformare. Sola ergo ignorancia, infidelitas et malicia est
presens seculum nequam , quod Deus non fecit . Non enim fecit
mortem, nec delectatur in perdicione vivorum ; de quo seculo
5 nos voluit Dei Filius liberare. Non autem aliqua visibilis aut
tangibilis creatura vel substantia huius mundi est seculum ne-
quam .
O ceci et energumini doctores imprudentium || Manichei ,
qui vultis esse doctores et non intelligitis scripturas neque vir-
10 tutem Dei neque ea que loquimini, neque de quibus affirmatis,
cur non intelligitis quomodo illi quibus loquebatur Apostolus ,
etiam in hac vita erepti erant de presenti seculo nequam. Nam,
quia vicia et peccata reliquerant et ad fidem et cultum Christi
venerant, iam consurrexerant cum Domino Ihesu Christo . Dici-
15 mus itaque in veritate quod nulla premissarum auctoritatum
intellectum Manicheorum adiuvat ad probandum diabolum
fecisse aliquam creaturam. Et licet multa sint secula secundum
varietatem temporum et etatum, que omnia Deus omnipotens
disposuit et disponit , tamen omnia concluduntur in duo , in pre-
20 sens seculum videlicet et futurum , que Deus Pater omnipotens
fecit et regit per suum Filium Ihesum Christum . Quod ostendit
manifeste Apostolus dicens : Multipharie multisque modis olim
Deus loquens patribus in prophetis , novissime diebus istis locutus
est nobis in Filio , quem constituit heredem universorum, per quem
25 fecit et secula . Non dixit : per quem fecit et seculum singulari-
ter, ne de futuro tantum intelligeretur, sed pluraliter dixit : et
secula, ut Patrem Ihesu Christi intelligens fecisse presens secu-
lum , id est mundanam machinam vel vitam presentem pariter
et futuram .
I iusta] iuxta P
om.P
4 delectatur] laetatur Vg. 6-7 est seculum nequam
8 energumini] vergumini C 9-10 virtutem Dei neque om . P
II intelligitis om. P 13 reliquerant] reliquerat P 20 seculum om. C
23 prophetis ] et cetera add . P 23-25 novissime et secula om. P
3-4 Sap. 1, 13 22-25 Hebr. 1, 1-2
21-28 Quod ostendit... Apostolus presens seculum, cfr Liber Antiheresis I,
3, P 13-14" : <«< Paulus enim apostolus... Multipharie et secula. Ecce
habetis testimonium Patrem fecisse secula per Filium suum , id est ad honorem
Filii sui ». Voir Controverses , II, 8.
114
LIBER CONTRA MANICHEOS
P80ra
Triplex namque seculum legimus in Scripturis . Vita presens
vel mundana machina est primum, quod Pater fecit per Filium ,
Paulo teste. Vita futura et hereditas, quam habebunt sancti
in resurrectione post iudicium generale , de quo Christo : Qui
5 digni habebuntur seculo illo , etc. , et Ysaias : Vocabitur nomen
eius, Ammirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri seculi,
Princeps pacis. Vetus vita peccatorum , de qua predictum
superius est et ab ipsa nos beatus Iacobus dehortatur : Quicumque,
inquit, voluerit amicus esse seculi huius, inimicus Dei constitue-
10 tur. Duorum predictorum seculorum idem Dominus Deus rex
est et creator. Unde Apostolus ad Timotheum : Regi seculorum
inmortali, invisibili , soli Deo honor et gloria in secula seculorum .
Non dixit Regi seculi ne notaretur tantum de futuro , sed dixit
Regi seculorum ut neutrum putaretur a suo re||gimine alienum.
15 Sed nequam seculum, id est maliciam, ignoranciam et iniusti-
ciam , non regit Deus, sed diabolus, cui serviunt impii peccatores .
Quod autem omnipotens Deus huius seculi , scilicet mundane
machine, et futuri Rex sit et Dominus, Iohannes apostolus in
Apocalipsi satis ostendit , ubi asserit se audisse in celo sanctos
20 qui cantabant canticum Moysi , servi Dei , et canticum agni dicen-
tes : Magna et mirabilia opera tua, Domine Deus omnipotens ,
iuste et vere vie tue, rex seculorum . Non dicebant : rex seculi
sed seculorum , ut intelligeretur amborum esse Rex et Creator .
Nulla ergo auctoritas suffragatur, bene intellecta , vel ammini-
25 culatur demencie catharorum , qua asserunt Deum malignum
presens seculum creavisse . Sed quia iuxta Sapientiam naturalis
est malicia eorum et cogitacio ipsorum non potest mutari in per-
petuum , quia summe mali sunt effecti , blasphemantes crea-
torem peccant in Spiritum sanctum , in similitudinem pietatis
30 opera eius asserentes opera diaboli esse, et ob hoc, proh dolor,
2estom.P
de ortatur P
5 digni in marg. C
8estom.P
24 suffragatur bene] inv. C
dehortatur]
27 mutari] immitari P
29 similitudinem] similitudine C
2-3 Cfr Hebr. 1, 2
11-12 I Tim. 1, 17
4-5 Lc. 20, 35
20-22 Apoc. 15 , 3
5-7Is.9,6
26-28 Cfr Sap . 12, 10
8-10 Iac. 4, 4
10 sq. rex, cfr J. LECLERCQ , L'idée de la royauté du Christ au moyen âge
(Unam sanctam, 32), Paris, 1959, p. 30 .
24 amminiculatur, de adminiculor-ari : soutenir, aider. Cfr infra, p. 226, 6.
CAPITULUM IV
115
C 42 ra dementant plurimos quos, culpis suis exigentibus , creatorem
faciunt diffiteri . Quos Deus tradidit in reprobum sensum, ut faciant
ea que non conveniunt, secundum desideria cordis eorum. Deus
enim, teste Iohanne, dedit in corda eorum ut faciant quod eis
5 placitum est, ut dent regnum suum bestie, id est diabolo. Qui
coacervant sibi magistros, prurientes auribus , ad desideria sua , teste
apostolo Paulo, et auditum avertunt a veritate et ad fabulas et
falsas insanias convertuntur.
Nos autem predictis sanctorum testimoniis alludentes, unum
10 solum verum omnipotentem Dominum creatorem omnium secu-
lorum , sicut predictum est , devotissime collaudemus, ei cum psal-
mographo concinentes : Regnum tuum omnium seculorum et
dominatio tua in omni generatione et generationem . Amen.
P80rb|
15
IV
DE DUOBUS MUNDIS
Divine bonitati doctores impii derogando presentem mundum
asserunt, id est quecumque possunt videri corporeis occulis ,
malignum , id est diabolum creasse pariter et fecisse . Quod , licet
nulla testimonia Scripturarum insinuent , sed dicant e contrario
20 et affirment Deum omnipotentem hunc mundum fecisse et omnia
que videntur in eo, tamen Marchionite Kathari, homines cor-
I culpis] discipulis P 3 conveniunt ] conveniant P
ciunt pC 6 prurientes] purientes P 15 titulum om. P
4 faciant] fa-
2-3 Rom. 1, 28
4, 3-4
3Rom.1,24
12-13 Ps . 144, 13
3-5 Apoc. 17, 17 6-8 II Tim.
4 eis, dans les deux versions, mais le sens apparaît contradictoire .
16-116,5 Durand s'explique ainsi :
« Les docteurs impies, dérogeant à la divine bonté, affirment que le monde
présent, c'est-à-dire tout ce qu'ils peuvent voir de leurs yeux corporels , a été
également créé et fait par le malin , c'est-à-dire par le diable . Bien que nul témoi-
gnage scripturaire ne l'insinue, mais dise au contraire et affirme que Dieu tout-
puissant a fait ce monde et tout ce qui est visible en lui, les cathares marcionites,
hommes d'esprit corrompu, attirés et séduits par le diable qui se les est asso-
ciés comme ses propres mimes en sorte qu'il se réjouit et exulte de leurs mimiques ,
altérant la sacrée Écriture, corrompent les esprits de beaucoup . Abusant
donc de ces témoignages, ils s'efforcent de prouver leur blasphème maudit ».
--
-
116
LIBER CONTRA MANICHEOS
P80va
ΙΟ
15
rupti mente, pellecti a diabolo et illecti , quos sibi quasi mimos
proprios aggregavit ut in mimithemela eorum gaudeat et
exultet, depravantes sacram Scripturam mentes pessimant pluri-
morum. Hiis ergo testimoniis abutendo probare conantur suam
5 blasfemiam maledictam. Sic enim incipiunt post predicta :
20
25
De compilatione Manicheorum .
De presenti mundo nequam et malo et toto posito in maligno,
Iacobus ait in epistola sua : Adulteri, nescitis quia amicicia huius
mundi inimica est Deo ? Quicumque ergo voluerit amicus esse seculi
huius, inimicus Dei constituitur. Et Paulus : Preterit enim figura
huius mundi. Et Iohannes : Nolite diligere mundum, neque ea que in
mundo sunt, quoniam omne quod in mundo est, concupiscentia carnis
est, etc. Et Christus : Venit princeps mundi huius . Et iterum : Regnum
meum non est de hoc mundo . Et alibi : Non pro mundo rogo. Et alibi :
Pater, mundus te non cognovit. Item de suis dixit : De mundo non sunt,
sicut et ego non sum de mundo . Item : In mundo pressuram habe-
bitis. Item : Si de mundo fuissetis , mundus quod suum erat diligeret.
Item : Mundus eos odio habuit. Et Iohannes : Nolite mirari si || odit
vos mundus . Et alibi : Propterea mundus non novit nos, quia non
novit eum.
Si mundus positus est in maligno et si non est diligendus, neque
ea que in eo sunt. Ergo non est credendum quod sint propria Christi,
quia non sunt ex Patre. Et si non sunt ex Patre, ergo non sunt
Christi. Ipse enim ait ad Patrem : Omnia mea tua sunt et tua mea sunt.
Item, si regnum » Christi « non est de hoc mundo » et si Christus
non rogat pro eo et si sui, qui sunt propria ipsius , « non sunt de
mundo », immo « mundus eos odio habet » et « in eo pressuram ha-
2 ut in gaudeat in marg. P
6 De comp. Man. in marg.] om. P
tituitur corr. cum Vg. ] constituetur CP
om.P
om.P
IO cons-
carnis
mimithemela corr.] mimithilena CP
9 inimica] inimicia pC
12 quoniam] quia C
26 qui] que P
13etc.om.P 16ego]eguoP 21est postSiP
22ineopostsuntP
7CfrIIoh.5,19
est2
8-10 Iac. 4, 4 10-11 I Cor. 7, 31
17, 14
2, 15-16 13 Ioh. 14, 30
17, 25 15-16 Ioh. 17, 16
18-19 I Ioh. 3, 13
13-14 Ioh. 18, 36
16-17 Ioh. 16, 33
19-20 I Ioh. 3, I
11-12 I Ioh.
15 Ioh.
14 Ioh . 17,9
17 Ioh. 15, 19 18 Ioh.
21IIoh.5,19
24 Ioh. 17, IO
2 Mimithemela, mimique, de : « mimus et Ovμèλŋ » lieu élevé, plateau de la
danse : « ars mimica ». Du CANGE, V, 390. Passio S. Genesi , Acta Sanctorum ,
Aug. V (25 août) , p . 122A : « Beatus Genesius cum esset in urbe Roma magister
mimithemelae artis, qui stans cantabat super pulpitum, quod themele voca-
batur, et rerum humanarum erat imitator ».
CAPITULUM IV
117
C42 rb
P80vb1
5
bent et eos et Christum persequitur et debellat, ergo non est cre-
dendum quod sit suus, quia non novit eum nec scit eum.
Quia vero mundum malum esse ita novimus, de seculo illius et
diebus et operibus, et de hominibus et principe et rectoribus et cibo
et potu aliqua, prout poterimus, prosequamur. Etc ... Huc usque.
Responsio .
-
Nos autem , auctore Domino, ad singula responsuri breviter
dicimus quod ille auctoritates bone sunt quas Christus et eius
apostoli protulerunt . Sed in nulla earum dicitur, ut heretici
dogmatizant, diabolum celum, terram, mare et ea que videntur
in eis creasse, nec Christus aut | apostoli eius mundum in
predictis auctoritatibus mundi machinam intelligi voluerunt,
neque aliqua scriptura sanctorum indicat diabolum creasse ali-
quam substantiam aut fecisse . In prima sententia , scilicet
15 beati Iacobi , aperte datur intelligi quodam modo mundum et
seculum idem esse . De seculo autem non necesse credimus ite-
rum scriptitare , cum credamus in precedenti ratione nos ad
destructionem hereseos et ad utilitatem || simplicium satis fecisse.
De mundo igitur hoc capitulum, instruente nos Patris sophia,
20 contra pravum Manicheorum intellectum, ordiendo prescripta
testimonia, prosequamur.
Amiciciam mundi Dei esse inimicam , apostolus manifestat .
Qui mundus, teste Iohanne , non est diligendus quia est positus
in maligno, cuius princeps in Christo non habuit quicquam.
25 Et mundus nec Christum cognovit nec apostolos eius , sed eos
habens odio gratis persecutus est usque ad mortem. Pro
mundo se dixit Filius non rogare, cuius sapientia stulticia
est apud Deum ; de quo mundo regnum suum non esse Dei
3 esse] est C
6 Responsio om. P
22CfrIac.4,4
14, 30. Cfr 1, 10
27-28 I Cor. 3, 19
5 prout corr.] pro ut CP
24 non habuit] inv. C
23CfrIIoh.2,15
Huc usque in marg.] om. P
23-24 I Ioh. 5, 19 24 Ioh.
25-26Cfr Ioh. 17, 14; 15, 25 27 CfrIoh. 17, 9
28-118,1 Cfr Ioh . 18, 36
9-11 Cfr Liber Antiheresis I , 2 ; P1 16o (Controverses, § II , 9 , p. 156) : « Si diabo-
lus vel deus malignus esset factor celi et terrae, ut quidam asserunt... ». Cfr
infra, p. 135 , 12-14.
17 scriptitare : écrire fréquemment. OSBERN , p. 563 : « scriptitare, frequenter
scribere ». Durand insiste, avec pléonasme : « iterum scriptitare ».
19 Patris sophia, cfr supra, Prologus, p . 82, 15 ; infra, p. 274 , 8.
118
LIBER CONTRA MANICHEOS
Filius protestatur. Hunc mundum positum in maligno intel-
ligunt esse romanum episcopum cum omnibus suis subiectis.
Sed quia verbum Dei, teste beato Paulo, adulterant Manichei
et sic sunt vasa mortis in interitum aptata et in archu Do-
5 mini preparata, interiorem occulum fumo putei abissi incu-
rabiliter obscurantes , antequam testimonia exponamus, que-
dam eis obstacula opponamus , ut saltem auditores cognoscant
eorum esse impium intellectum . Veritas ait : Regnum meum non
est de hoc mundo, et : Venit princeps mundi huius, et : Pater
10 mundus te non cognovit, et : Mundus eos hodio habuit. Et Iohan-
nes : Nolite mirari, si odit vos mundus , et : Nolite diligere mun-
dum neque ea que in mundo sunt, et : Mundus positus est in
maligno, et : Non pro mundo rogo et cetera, quibus nituntur
suam demenciam confirmare. Sed non hec dicuntur de machina
15 mundi : hec omnia ad unum mundum pertinere videntur.
P81 ra Quia celum, terra, ma||re, pisces, arbores et iumenta non oderunt
Christum nec apostolos eius , ergo non est princeps huius mundi
ille qui venit ad Ihesum, qui non habuit in eo quicquam . Item,
celum , terra, mare Patrem et Filium veneratione maxima co-
20 gnoverunt, sicut inferius ostendetur. Ergo predicta testimonia
non sunt intelligenda de machina mundi .
Item Nolite diligere mundum. Queratur ab hereticis quo-
modo vel quem esse intelligunt mundum qui diligi non debet .
Si celum, terra, mare dixerint , procedamus in hac questione :
25 quare non debemus diligere illa , cum sint opera omnipotentis
Domini salvatoris et ei serviant in suo esse et benedicant , teste
-
1-2 hunc mundum subiectis om . P Io non supplevi cum Vg. ] om . CP
14-16 dicuntur quia] omnia ad unum mundum pertinere videntur ; quia nec
dicuntur de machina mundi P
24 terra] terram P
-
23 quem] quod C
3IICor.2,17
8-9 Ioh. 18, 36
4-5 Cfr Ps. 7, 13-14 ; Rom. 9, 22-23
9-10 Ioh. 14, 30; 17, 25; 17, 14
11-12 I Ioh. 2, 15
14,30 22IIoh.
12-13 I Ioh. 5, 19
13 Ioh. 17, 9
5Apoc.9,2
IIIIoh.3,13
17-18 Ioh .
2, 15
2 Cfr supra, p. 94, 30-34.
4 in archu Domini, cfr supra, p. 70-71 , 20.
16 sq. Durand a déjà réfuté les objections des cathares sur le Princeps mundi
et la haine de ce monde pour Dieu , dans le Liber Antiheresis II , 3, M 66vb-67ra :
Ioh. 14, 30 ; I Ioh. 5, 19 (Controverses, II, 20).
19-20 cfr infra, p. 134, I sq.
CAPITULUM IV
119
Danihele propheta, et eum laudent , ut ostendit sanctus Spiri-
tus per prophetam Laudent, inquit , eum celi et terra , mare et
omnia reptilia in eis. Et Christus de sole apostolis dixit :
Estote perfecti sicut et Pater vester celestis perfectus est , qui solem
5 suum oriri facit super bonos et malos , et pluit super iustos et iniu-
stos . Si ergo creature Dei sunt et precepto ipsius obediunt,
nescio qua ratione talem mundum odire preciperemur . Sed revera
non ea ita diligere debemus ut eis cultum divinitatis attribuamus ,
sicut faciebant quondam gentiles , qui creaturas pro deo venera-
10 bantur, in eas gloriam Dei , id est latriam, commutantes, sicut
ostendit Apostolus ad Romanos .
Item, si de presenti mundo intelligunt heretici , id est de visi-
bilibus creaturis , et ita debet intelligi , audacter dicimus quod ipsi
consulte faciunt contra illud . Nam ut vidimus et audivimus in
P115 quibusdam par|| tibus Gothie || et Aquitanie provinciarum, et
C42va
I Danihele] Daniahele P 9 pro deo om. P
infra, p. 210, 30) ] et addivimus P om. C
14 et audivimus (cfr
15 Aquitanie] Equitanie C
I Cfr Dan. 3, 57-88
Rom. 1, 23 sq.
2-3Ps.68,35 4-6Mt.5,48,45 IICfr
15 La ' provincia' ou marquisat de Gothie, que les comtes de Toulouse avaient
uni à leurs états en 1088, correspond à une partie de l'ancienne Septimanie ou
Narbonnaise première, soit le Bas-Languedoc circonscrit, dans l'archevêché de
Narbonne, aux évêchés de Carcassonne, Béziers , Lodève, Nîmes, Alès . Voir
A. MIROT, Manuel de géographie historique de la France, 2o éd . t . I , Paris, 1948,
P. 45-46, 59, 92 , 96 et 138. Depuis 1137-1162 , en est exclu le Roussillon rattaché à
la marche d'Espagne ou comté de Barcelone , uni à la maison d'Aragon , de qui
dépendent en outre les fiefs du Razès et du Carcassonnais. Cfr PIERRE DES
VAUX-DE-CERNAY, § 121, 210 (éd. P. GUÉBIN, t. I, p. 124, 208). GUILLAUME DE
PUYLAURENS XVI (éd. BEYSSIER, p. 132) . A. MIROT, op. cit., p. 127.
Par province de Gothie ', Durand détermine ici une entité géographique
et fait abstraction des conditions politiques de son temps. En effet , au cours de
la guerre albigeoise et après le concile du Latran ( 1215 ) , Simon de Montfort a
reçu en 1215 , du roi de France, l'investiture, avec le comté de Toulouse, du duché
de Narbonne et de la vicomté de Carcassonne , soit la ' Gothie' . A sa mort ( 1218) ,
son fils Amaury lui succède et, en 1226 , abandonne ses droits à Louis VIII qui
s'empare de tout le pays. Cfr Cernay, § 573, 612-613 ; t. II p. 264-265 ; 315-317.
PUYLAURENS XXVIII ; XXXII - XXXIII , p. 144 , 148-149 . A. MIROT, op. cit .,
P. 138-139 . Le traité de 1229 entre Blanche de Castille et Raimond VII de Tou-
louse intègre à la couronne de France l'ancien duché de Narbonne et ses dépen-
dances , que revendiquera le roi d'Aragon , jusqu'au jour où le traité de Corbeil
( 1258 ) règlera le conflit, en ne laissant plus à ce dernier que la suzeraineté de
Montpellier. Cfr A. MIROT, op. cit . , p. 143 , 145-146 . Le nom de ' Gothie' a d'ailleurs
déjà disparu comme expression géographique, et son emploi par Durand de
120
LIBER CONTRA MANICHEOS
fere omnibus incolis diocesum in quibus manebant innotuit, quod
ipsi habebant agros , vineas et domos proprias , ergasteria, boves ,
asinos, mulos et runcinos, aurum et argentum et multas posses-
2 ergasteria] ergastria P 3 multas] alias add. P
Huesca semble attester qu'à ce moment le pays n'est pas encore passé sous la
domination française. Voir infra, p. 210, 31.
3 runcinos, de « runchinus, equus minor : jument ou roncine », DU CANGE,
VII, 239.
3 sq. Durand de Huesca s'est déjà prononcé contre l'usure dans le Liber Anti-
heresis I, 24, De usuris (M 30vb-31va ; P1 93 ′-94′) , M 30vb : « Sunt nonnulli qui,
causa cupiditatis, pecuniam male corrogatam, scilicet qui ex usura vel ex prede
habetur, salvacionem posse consequi sibi faventibus, quamvis non reddant
etiam si valeant, predicant ». Il complète ici son premier témoignage (supra,
p. 109, 19-22 et n.) sur la richesse des cathares , que JOACHIM DE FLORE a déjà
formellement accusés d'attirer les pauvres à leur doctrine par l'appât du lucre.
Leur travail forcené , précise Durand , a pour but d'acquérir des biens, que
Joachim prétend communautaires. Expositio in Apocalypsim III , 3, Venise,
1527, f. 131rb : « homines qui mundanas delitias concupiscunt... qui credunt eis...
pro subsidiis temporalibus adheserunt eis... Denique convenientes in unum
faciunt collectas bonorum suorum, et si quos vident inopes anhelare ad divitias
mundi, primo ostendunt eis affectum misericordie et miserationis ... non erat
aliquis egens in ecclesia primitiva ... Ad ultimum fatentur se scire homines qui
servent ad integrum apostolicam fidem, ita ut non sit aliquis inops inter eos et qui
pauper venit ad illos, protinus (inquiunt) efficitur dives... Et tu quoque si vis
esse de credentibus in fidem istam et adherere observantibus eam...... poteris in hoc
seculo esse dives et delitiis affluens... 131va Porro hoc cupidus audiens ista...
trahitur amore divitiarum ... Sicque corruptus verbis et pecunia... pecunia
quidem corrumpunt ». Au début du siècle, les longues diatribes d'ÉBRArd de
BETHUNE Contre la rapacité des hérétiques visent non seulement les vaudois
(ch. X, XXII, p. 1566 F-G) : « si pauper fueris et mendicus... », mais aussi les
cathares (p. 1567) : « in mercimoniis sollicitis estis... Numquid mercatores
estis ?... domos super domos aedificatis... Vos autem nihil datis sed sollicite
mundana acquiritis... Vos autem propria habetis et dicitis : hoc est meum »,
etc.
-
-
-
-
―
-
Vers 1250, SACCONI reconnaît leur avarice (éd. A. DONDAINE, p. 68, 1. 7) : « Item
eleemosynas paucas aut nullas faciunt... ; (l . 11 ) omnes fere sunt avarissimi et
tenaces... » ; leur fortune personnelle, prudente réserve pour les mauvais jours
(p. 68, 1. 12-16) : « quia pauperes eorum qui tempore persecutionis non habent
victui necessaria vel ea quibus possint restaurare suis receptatoribus res et
domos, quae pro eis destruuntur, vix possunt invenire aliquem qui velit eos
tunc recipere, sed divites cathari multos inveniunt. Quare quilibet eorum si
potest divitias sibi congregat et conservat ». Il leur fait grief d'usure (p . 66,
1. 27-30) : « nulli homini restituunt usuram... dicunt usuram nullum esse
peccatum », à l'exemple de DURAND et de CERNAY § 13 (éd . P. GUÉBIN, t. I,
p. 15) : « Credentes hereticorum dediti erant usuris.... credebant sine restitutione
ablatorum... se esse salvandos », et en accord avec MONETA (p. 547) , ÉTIENNE
de Bourbon (p. 306-307) . Un peu plus tard LUC DE TUY, De altera vita fideique
controversiis adversus albigenses errores , III , 5 (éd . de La BIGNE et DESPONT,
MBVP, XXV, Lyon, 1677, p. 242 CD) , opine en ce sens : « illi divitiae augmen-
-
CAPITULUM IV
121
siones terrenas huius mundi , et diebus ac noctibus laborabant et
maximi negociatores erant pro terrena peccunia adquirenda. Si
de hoc mundo visibili intelligenda sunt testimonia predicta ,
ut ipsi dogmatizant , consulte ipsimet faciunt contra apostolum
5 qui dixit : Nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt,
quia diligunt terram et possessiones , et fructus que oriuntur ex
ea. Querant ergo alium intellectum bonum, aut necesse est
fateantur se facere contra illum .
Item, si dicunt quod mali homines huius mundi sunt mundus
10 quem diligere non debemus, auctoritate Christi intellectui tali
obicimus manifeste. Ait enim apostolis Ihesus Christus : Nolite
timere eos qui occidunt corpus. Et alibi : Diligite inimicos vestros ,
benefacite hiis qui oderunt vos et orate pro persequentibus et calump-
niantibus vos, etc. Quod et ipse Christus fecit in passione dicens :
15 Pater, ignosce illis , etc. Ecce aperte innuitur quod Christus
orando pro persecutoribus suis et precipiendo apostolis ut
hostes suos diligerent et pro ipsis orarent , dilexit mundum
malum, si fas est dicere ut ipsi sint mundus . Item dixit Iohannes :
Omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est et concupiscentia
P 81 va || 20 occulorum et superbia vite ; que non est ex Patre, sed ex || mundo
est. Sed omnia que sunt in hoc mundo visibili , id est que conti-
nentur in hac machina mundi , non sunt concupiscentia . Celum
enim , sol , luna et stelle , aer et volucres, terra , fructus , homines
et iumenta et anime iustorum et doctrina Christi, mare et pisces
25 qui continentur in aquis, non sunt concupiscentia carnis et concu-
piscentia occulorum et superbia vite. Nam concupiscentia illa non
est aliqua substantia vel creatura subsistens , sed vicium menti
I laborabant] laborant P
om. C
3 testimonia predicta ] inv . P
7 ergo
12 timere cum Vg.] dimittere P
13 oderunt] hoderunt P
vos sup. lin . P persequentibus] sequentibus C 19 concupiscentia1]
concupicentiam pC
25 qui] que P
27 creatura] creature C
5IIoh.2,15
19-21 I Ioh. 2, 16.
21 hoc sup. lin. P que2 om. C
11-12 Mt. 10, 28 12-14 Mt. 5, 44 15 Lc. 23, 34
--
tabuntur continuo... multas pecunias aggregant, quia furandi et fraudandi
causam accipiunt ab ipis haereticis et dandi aliis ad usuram » ; voir aussi III ,
11 (p. 245 H) . Au début du XIVe siècle les Interrogatoires et les Registres d'In-
quisition ne démentiront pas ces témoignages. Voir P. ALPHANDÉRY, Les idées
morales chez les hétérodoxes latins au début du XIII ' siècle, Paris, 1903 , p. 85-89.
22-26 Cfr infra, p . 241 , 17-21 .
25-27 Cfr infra, p. 190, 10-II.
122
LIBER CONTRA MANICHEOS
prave tantum inolitum quod vera penitudine anullatum penitus
aboletur.
Cum ergo anfracta sit intelligentia catharorum et satis cassa
sapientibus appareat universis, ad sanum intellectum predicta-
5 rum sentenciarum est compendiose calamus convertendus. Et
ut facilius possit etiam a simplicibus intelligi exposicio esse vera,
hoc nomen generale ' mundus' specificando ad utilitatem tam
legentium quam audientium quot modis in divina Pagina acci-
pitur ostendamus.
ΙΟ Est enim mundus materialis, spiritualis , celestis et infernalis .
Materialis duplex : machina mundi vel universitas rerum, id est
celum , terra, mare, aer et ea visibilia que continentur in ipsis, in
quibus est Deus per essentiam et regimen et potenciam in veritate .
De quo apostolus in Actibus apostolorum Atteniensibus ait :
15 Quod ignorantes colitis, hoc ego annuncio vobis . Deus est qui fecit
hunc mundum et omnia que in eo sunt. Et Iohannes : In mundo
erat et mundus per ipsum factus est. Humana natura dicitur
mundus ; unde Apostolus : Deus erat in Christo, mundum
reconcilians sibi . Et Christus : Sic dilexit Deus mundum , ut
20 Filium suum unigenitum daret .
Spiritualis mundus similiter est duplex : humana ratio, a qua
tamquam a parte digniori homo dicitur microcosmus , id est
14 quo sup. lin. P
15-16 Act. 17, 23-24
20 Ioh. 3, 16
17 natura dicitur] inv. pC 21 similiter est] inv. C
16-17) Ioh. I, IO
18-19 II Cor. 5, 19 19-
8 divina Pagina : sur l'emploi fréquent de ce terme au XIIe siècle, voir J. DE
GHELLINK, « Pagina » et « Sacra Pagina ». Histoire d'un mot et transformation de
l'objet primitivement désigné, dans Mélanges A. Pelzer, Louvain, 1947 , p. 35-44.
16 hunc mundum, cfr supra, p. 91, 7, n. et infra, p. 128, 24.
18 Liber Antiheresis II, 3, M 67ra : II Cor. 5, 19 (Controverses, II, 20).
22 ISIDORE DE SÉVILLE, De natura rerum IX, 2 (PL LXXXIII , 978 A ;
éd . J. FONTAINE, Biblioth . de l'École des études hispaniques, t . XXVIII , Bor-
deaux, 1960, p. 207 , 8) : « homo autem micros cosmos , id est, minor mundus
est appellatus » . RÉMI D'AUXERRE , Commentarius in Genesim XXVII (PL
CXXXI, 57 B) : « microcosmos Graece vocatur, id est minor mundus ». La
définition de l'homme, minor mundus, sera reprise par Albert le Grand , Thomas
d'Aquin, etc., cfr R. ALLERS, Microcosmus from Anaximandros to Paracelsus,
dans Traditio, II, 1944, P. 319-407 , cfr p . 345-346 . Voir M.-D. CHENU, La théologie
au douzième siècle, Paris, 1957, § L'homme microcosme, p. 34-43 . Pour Durand,
toutefois, l'expression s'applique seulement à l'humana ratio et non aux quatre
éléments constitutifs du corps humain. Cfr PH. DELHAYE , Le Microcosmus de
Godefroy de Saint- Victor. Voir I, chap. 19, 24, p. 46, 49 ; II, p. 142, 148, 152.
CAPITULUM IV
123
P81vb
C42 vb
minor mundus ; unde mistice de hoc mundo intelligitur illud
evangelicum : Qui illuminat omnem hominem venientem in hunc
mundum , scilicet intellectua || lem, et sic fit demonstratio ad
intellectum . Vel potest apte intelligi iuxta litteram de hoc visi-
5 bili mundo, nam Deus omnipotens, ut predictum est , lumine
diei et solis et visu corporeo illuminat omnem hominem venientem,
id est || nascentem, in hunc mundum, non diabolus ut Katari
dogmatizant . Sancti et iusti dicuntur mundus ; unde Christus :
Non misit Deus Filium suum in mundum ut iudicet mundum, sed
10 ut salvetur mundus per ipsum, id est iusti . In hoc versu primus
mundus significat terram, medius humanum genus , tercius solum-
modo iustos.
Celestis mundus triplex. Sapientia Dei, iuxta quam mundus
factus est, que a philosophis dicitur primus mundus , quasi princi-
15 palis mundi figura ; unde Boecius : Pulcrum pulcherrimus ipse
mundum mente gerens . Celum empireum et angelici spiritus ,
propter mundiciam ; unde in Genesi : In principio creavit Deus
celum et terram . Vita eterna ; unde Christus quasi sub partu
mulieris militantem ecclesiam introducens ait : Mulier cum parit
20 tristiciam habet, quia venit hora eius ; cum autem pepererit puerum
iam non meminit pressure propter gaudium, quia natus est homo
in mundum. Quod scitur etiam iuxta litteram esse verum.
Infernalis mundus duplex . Ignorancia Dei et iniusticia que in se
continet vicia et peccata . Unde Christus : Regnum meum non est
25 de hoc mundo . Et alibi : Venit enim princeps mundi huius .
Et alibi : Ego rogabo Patrem et alium Paraclitum dabit vobis,
qui maneat vobiscum in eternum, Spiritum veritatis, quem mun-
11 medius] mundius P
26 venit alibi om. C
---
20 pepererit] pepere P 21 est om . P
9-10 Ioh. 3, 17
25-
2-3 Ioh . 1,9
15-16 BOETIUS, De consolatione philo-
sophiae III, metr. 9, 7-8 (PL LXIII , 758-759 ; éd. G. WEINBERGER, CSEL 67,
Vienne, 1934, P. 63, 23-24 ; éd. L. BIELER, CCSL 94, Turnhout, 1957, p. 52)
17-18 Gen. I, I
14, 30
19-22 Ioh. 16, 21
26-124,1 Ioh. 14 , 16-17
24-25 Ioh . 18, 36 25 Ioh.
13-16 Le passage paraît être une copie de la Summa quot modis d'ALAIN DE
LILLE : s. v. Mundus (PL CCX , 866 B) : « Dicitur sapientia Dei juxta quam
mundus factus est, quae a prophetis ( = philosophis) dicitur archetypus mundus,
quasi principalis mundi figura ; unde Boetius : Pulchrum pulcherrimus ... gerens » .
124
LIBER CONTRA MANICHEOS
P82ra
dus non potest accipere. Cum dixit Veritas : Regnum meum non
est de hoc mundo , tantumdem valet ac si diceret : Regnum meum
non est de hoc mundo , id est de malicia Iudeorum ; ibi enim ipsa
prepositio ' de' notat integritatem. Licet enim apostoli , qui erant
5 regnum Christi , et discipuli eius fuissent de gente Iudeorum
secundum carnem , sicut ipse ostendit dicens : Ego elegi vos de
mundo, non tamen erant de integritate malicie eorum. Quod
satis evangelica || ratio ostendit. Et quia tocius malicie diabolus
princeps est, id est magistrator , dicitur iuxta quorundam intel-
10 ligenciam princeps esse mundi. Et talis mundus non potest
accipere Spiritum sanctum quia amicicia eius inimica est Deo . De
tali mundo non erant discipuli . Unde Christus : De mundo non
sunt sicut et ego non sum de mundo . Et : Confidite quia ego vici
mundum. Et Apostolus : Michi mundus crucifixus est et ego
15 mundo, quia, ut ait alibi , qui sunt Christi carnem suam cruci-
fixerunt cum viciis et concupiscentiis. Et Christus : Non pro
mundo rogo, ut scilicet augeatur . Et Iohannes : Nolite diligere
mundum, id est iniusticiam et iniquitatem, neque ea que in mundo
sunt, id est vicia et peccata . Et quia talis mundus positus est
20 in maligno, non rogavit Filius pro eo, immo contra eum ut ,
iuxta Apostolum, destruatur corpus peccati et non regnet nec
dominetur peccatum in carne nostra mortali . Et talis mun-
dus per antifrasim dicitur mundus . Et quia contentum con-
8 tocius] tolicius pC
Vg. 12non om.C
II Deo cum aliq. codd . S. Script. (W. III, 255)] Dei
13 et1 om. C 13-14 Et confidite - mundum
13 quia cum quibusd. codd . S. Script. (W.
transl. supra 1. 11 post Deo P
I, 619)] om. Vg.
6-7 Ioh. 15, 19
16, 33 14-15 Gal. 6, 14
19IIoh.2,15
II Iac. 4, 4 12-13 Ioh. 17, 16, 14
15-16 Gal . 5, 24
19-20IIoh.5,19 21Rom.6,6
13-14 Ioh.
16-17 Ioh. 17, 9 17-
21-22 Cfr Rom.
6, 12, 14
I AUGUSTIN, De beata vita IV, 34 (PL XXXII, 975, 976) : « Sed quid puta-
tis esse sapientiam nisi veritatem ?... qui est Dei Filius ? dictum est, Veri-
tas ». Durand emploie souvent le terme Veritas pour exprimer le Christ ou la
parole évangélique, cfr supra, p. 118, 8 et infra p. 127, 9 ; 128, 28 ; 149, 33 ;
156, 32 etc. et passim.
9 magistrator, dérivé de magistratus : charge, magistrature . Mot formé à
partir d'un substantif de fonction pour désigner, ici, celui qui détient le pouvoir
suprême de la malice. Cfr infra, p. 128, 23.
23 antifrasim : contre-vérité. AE . Donat, Ars grammatica III , 6 (éd . H. KEIL,
t. IV, Leipzig, 1864 , p . 402, 3 : « antiphrasis est unius verbi ironia ». ISIDORE,
CAPITULUM IV
125
P82rb
sistit in continente, quandoque hoc nomen ' mundus' complecti-
tur genus hominum, cum semper natura sit a viciis dividenda .
Et licet novem modis mundum dici ostenderimus, tamen in
tribus omnes iuxta sanctorum intellectum credimus comprehendi.
5 Primus est qui absolute solis invisibilibus et spiritualibus virtu-
tum substanciis adimpletur. Secundus est qui prefato opponitur
e diverso quoniam absolute ex visibilibus et corporalibus consti-
tuitur naturis et qui universitatis infimam obtinet porcionem :
et in eo erat Verbum. Tercius est qui ratione medietatis et
10 spiritualium superiorem et inferiorem corporalium in se ipso copu-
lat et de duobus unum facit et in homine solo intelligitur, in quo
omnis creatura adunatur : corpore enim constat || et anima.
De superiori nullam audivimus controversiam. Omnes enim
fatentur se credere ab omnipotente Domino esse factum. Sed de
15 duobus inferioribus dissonant heretici et dissenciunt ab omnibus
C43 ra tam visibilibus quam invisibilibus || creaturis . Et cum de medio
trium predictorum sit alias lacius tractandum , de hoc ultimo , qui
superiorem et inferiorem in se copulat , de quo maxima lis est
inter catholicos et hereticos, hic habundantius disseramus .
20 Dicimus ergo quod humanitas racionabilis mundi non dividi-
tur, sed voluntas . Humanitas enim omnium et substantia tam
visibilium quam invisibilium creaturarum , tam celestium quam
terrestrium, ab uno creatore fuit facta pariter et creata ; sed
voluntas pessima et iniqua degenerat et digreditur a Domino
6 opponitur] oppositio P
9CfrIoh.I,10
13 omnes] omnis P
Etym . I, 37, 24 (éd . LINDSAY) : « Antiphrasis est sermo e contrario intelligendus ».
PAPIAS, f. b (5 )vb : « Antiphrasis : controversia , contrarietas . Anti contra,
phrasi locutio » . OSBERN , p . 5 , 4 : « nonnumquam vero per antiphrasim » (Cor-
pus gloss. lat. I, p. 201, 3) ; p. 32 : « Apostolus... et per antiphrasin hic apostata ».
ALEXANDRE De Villedieu , Doctrinale 2546 (éd . D. REICHLING , P. 171 ) : « anti-
phrasis sermo signans contraria dictis ... ». ÉBRARD DE BETHUNE, Graecismus I,
III (p. 9) ; XI , 92 (p. 94) . JEAN DE GÊNES, Catholicon, f. 12ra : « Antifrasis...
controversia, contrarietas ». Le terme se retrouve dans ALAIN DE LILLE, De
planctu naturae ( PL CCX, 455C) : « Nonne per antiphrasim ... » ; Anticlaudianus
VII,427;VIII,248(=ibid.VII,cap.8,557D;VIII,cap.5,564A;éd.R.Bos-
SUAT, Paris, 1955 , p . 169 , 180) . Le mot revient fréquemment sous la plume de
D.deHuesca,cfrinfra,p.126,8;209,25;217,24-25;226,8-9;256,6;309,5;
336, 17.
3-12 Cfr JEAN SCOT ÉRIGÈNE , Homilia in Prolog. Evang . sec . Ioan . (PL
CXXII , 294 A-B) , avec l'erreur de lecture « invisibilibus » ( = « visibilibus », 1. 7) .
126
LIBER CONTRA MANICHEOS
creatore. Sola ergo malis studiis addita non placeant . Et quia
rationabilis mundus sibi non convenit, hominum namque alii
boni alii vero mali , oportet ut de isto amplius eloquamur.
Sancti et iusti dicuntur mundus , sicut breviter est superius
5 declaratum . Et iste proprie dicitur mundus, quia mundificatus
est. Unde Veritas apostolis ait : Vos mundi estis propter sermo-
nem quem locutus sum vobis . Collectio malorum, quia diligunt
vicia et peccata , dicitur mundus per antifrasim. Unde apostolus
Petrus : Deus non pepercit originali mundo , sed octavum Noe iusti-
10 cie preconem custodivit, diluvium mundo impiorum inducens.
Et Christus apostolis : In mundo pressuram habebitis. Et Apo-
stolus Sapientia huius mundi stultitia est apud Deum. Item
Dominus : Cognoscat mundus quia diligo Patrem , id est tam
Iudei quam gentiles . Et iterum apostolis : Nolite mirari si odit
15 vos mundus . Et iterum, Patri Filius in oratione : Mundus credat
P 82 va || quia tu || me misisti ; ubi aperte rogavit pro mundo , qui non
cognoscebat , nec credebat ei . Et iterum de discipulis Patri : Non
rogo ut tollas eos de mundo , sed ut serves eos a malo . Et post
passionem apostolis dixit : Euntes in mundum universum predi-
20 cate evangelium omni creature, id est tam gentibus quam Iudeis ,
qui ignorabant sapientiam Patris venisse pro salute mundi , et
ideo, sapientia eorum erat stulticia apud Deum. Nam sapien-
tes erant ut facerent mala , bona autem facere nesciebant et
huius mundi Deus sapientiam stultam fecit. Quam sapientiam
25 vocavit beatus Paulus spiritum huius mundi dicens : Nos non
spiritum huius mundi accepimus , sed spiritum qui ex Deo est.
antifrasim mundus C
I placeant] placet P cfr infra , p . 132, 12-13 8 mundus per antifrasim] per
IO mundo impiorum] inv. pC 15 Patri Pater P
22 erat om. pP, sup . lin . post stultitia sP
26exDeoest]estexDeoP
19 universum om. P
erat C 24 fecit] facit pc
23 erant]
6-7 Ioh. 15, 3
13 Ioh. 14, 31
17, 15
9-10 II Petr. 2, 5
14-15 I Ioh. 3, 13
19-20 Mc. 16, 15
11 Ioh. 16, 33
15-16 Ioh. 17, 21
22CfrICor.3,19
12 ICor. 3, 19
17-18 Ioh.
24CfrICor.1,20
25-26 I Cor. 2, 12
I Cfr infra, p. 132, 12.
4 Cfrsupra, p. 123, 8.
8 antifrasim, cfr supra, p. 124, 23, n.
9 Cfr Liber Antiheresis I, 4, 12, P1 31′, 65′ : II Petr. 2, 4-7-9. (Controverses,
III, 40 = Append. p. 217-218 ; IV, 57). Cfr infra, p. 322, 9 sq.
CAPITULUM IV
127
P82vb
C43 rb
5
Spiritus enim talis mundi , id est sapientia , maxime versatur in
voluptatibus et diviciis transitoriis acquirendis . Quod beatus
Iohannes ostendens esse in mundo hortatus est fratres ne dili-
gerent ea.
Acceperunt ergo apostoli non hunc spiritum sed spiritum qui
est a Deo. Primo spiritum acceperunt a Deo, id est humanam
animam rationalem que in Scripturis spiritus vocitatur, quam
Deus confert corpori in matrice . Postmodum verba Christi ,
de quibus ipsa Veritas ait : Verba que ego locor vobis spiritus
10 et vita sunt. Et postea Spiritum sanctum, qui eos illustrans ,
vicia consumens et vehementer accendens eis salutis facundiam
magistrabat . Et quia macerie paries erat in prefato mundo,
quandoque sacra Scriptura solos Iudeos mundum , quandoque
paganos tantum, quandoque utrumque populum appellavit .
15 Utrumque, sicut est superius prenotatum. Gentiles , ut est illud :
Pater, mundus te non cognovit, quia nemo conduxerat eos in
vineam Patris ; et Apostolus : Subditus fiat omnis mundus
Deo. Item, sepe Iudeos tantum notat hoc nomen ' mundus ' ut
ibi, ubi Christus ait apostolis : Ego elegi || vos de mundo , prop-
20 terea odit vos mundus. Et iterum , Patri in oratione dixit : Pro
hiis rogo, quos dedisti michi de mundo . Tui erant et michi eos
dedisti, et sermonem tuum servaverunt . Nota , lector vel auditor,
quoniam antequam converterentur ad Christum erant Patris
Domini || Ihesu Christi . In quo et in aliis multis hiis similibus
25 aperte datur intelligi quod omnes, tam infideles quam fideles ,
tam iusti quam iniusti , Domini Dei sunt : omnes per creationem
et potenciam et victualium largicionem , sed non omnes per cogni-
cionem et gratiam et bonam operationem.
9 locor] loquor P
inv.P ut]neP
inv. P 21 michi de
16nonom.C
15 est superius]
19 ait apostolis]
12 magistrabat ] magistrabant P
esta om. P
mundo] de om. P michi mundo inv. pP
9-10 Ioh. 6, 63 (= 64 Clem.)
3-4 Cfr I Ioh. 2, 15-16
16-17 Cfr Mt. 20, 7
17,9,6
17-18 Rom. 3, 19 19-20 Ioh. 15, 19
16 Ioh. 17, 25
20-22 Ioh.
7 Sur l'origine de l'âme , Durand est cette fois catégorique . Dans le Liber
Antiheresis II , 2 , M 60rb, il avait seulement laissé sous-entendre son opinion
à travers Pseudo-Augustin ( = Gennade) . Voir Controverses , p. 172. n. 32 .
Append. p. 215. Cfr infra, chap. XX et p. 309, 22-310, n.: 316, 317, 26-318, 9.
18 Cfr infra, p. 182, 21.
128
LIBER CONTRA MANICHEOS
P83ra
Item, de eodem mundo apostolis dixit Christus : Plorabitis et
flebitis vos, mundus autem gaudebit. Vos autem contristabimini,
sed tristicia vestra vertetur in gaudium. Tristes enim erant apo-
stoli de nece sui Domini . Iudei vero nimium sunt gavisi ; sed
5 discipulorum molestia in remotionem Christi in gaudium est
conversa ; unde beatus Iohannes : Gavisi sunt ergo discipuli viso
Domino. Et bene dixit : Ego elegi vos de mundo. Non enim
mundus significat ibi machinam mundi, id est celum, terram,
mare, nec gentiles, quia non fuerant de populo illo. Omnes nam-
Io que quos elegit Christus, tam discipuli quam sancte mulieres,
dum permansit visibiliter in hoc mundo, non fuerunt de genti-
libus sed de populo Hebreorum.
Item , cum dicitur : Venit princeps mundi huius, exultant
heretici , quia credunt diabolum exaltari. Unde patet quia amici
15 eius sunt , quia sic eum efferunt quantum possunt . Notant enim
ibi, et suos heresiotas inficiunt tali tabe, diabolum esse Deum
et Dominum huius mundi , id est mundialis machine et omnium
que videntur in ea, quod est nefarium et horrendum . Non || enim
ibi mundus notat machinam mundi, sed maliciam Iudeorum ,
20 qui tunc nimia ducti invidia et odio gratuito contra Christum
mortem eius in quantum poterant machinabant . Et quia
excecavit eos malicia eorum teste Sapientia , in necem Domini
conspirabant . Et ipsius malicie princeps , id est magistrator erat
diabolus manifeste . Et sic hoc pronomen huius facit demon-
25 stracionem non ad occulum sed ad intellectum .
Si vero quis de ipsis Iudeis intelligi vult propter nimiam mali-
ciam eorum, queratur quis erat tunc temporis princeps eorum.
De illo namque alibi Veritas ait : Princeps mundi huius iam iudi-
II gentilibus ] gentibus pC 24 sic] pro1 add . P pro sup. lin. P
1-3 Ioh . 16, 20 3-4 Hymnus de Pascha. In matutinis laudibus : Aurora
lucis rutilat, str. 50 (éd . G.-M. DREVES , Hymnarius Moissiacensis . Analecta Hym-
nica medii aevi, t. II, Leipzig, 1888, p . 47) : « Tristes erant apostoli de nece sui
Domini ».
7Ioh.15,19 13Ioh.14,30 22Sap.
2, 21.
6-7 Ioh. 20, 20
28-129,1 Ioh. 16, 11
5 remotionem == resurrectionem, cfr infra, p. 140, 22.
16 heresiotas : hérétiques, cfr supra, p . 89, 5 , n.
19 Cfr supra, p. 118, 14-16 sq.
23 magistrator, cfr supra, p. 124, 9, n.
24 Cfr supra, p. 91, 7, n.
CAPITULUM IV
129
catus est. Et alibi : Nunc princeps huius mundi eicietur foras,
etc. Genti illi nepharie princeps erat Pilatus , a Tiberio Ce-
sare constitutus . Iste venit ad Dominum Ihesum tempore
passionis, sicut evangeliste ostendunt , et non habuit in eo cau-
5 sam, id est non invenit in eo culpam, sicut dixit Iudeis : Ac-
cipite eum vos et crucifigite, ego enim non invenio in eo causam.
Iste Pilatus, quia flagellavit Dominum et tradidit suis satellibus
occidendum , prout legimus, eodem anno, post ascensionem
Domini in celum, ignominiose perdens principatum eiectus est
10 foras et Romam ductus est captus et a Cesare condempnatus, et
sic fuerunt verba Domini adimpleta.
Si vero quisquam contenciosus velit diabolum mundi , id est
omnium ydolatrarum et blasphemantium Christum, principem
appellari, non super hoc volumus litigare, solummodo dividat
15 bene vicium a natura . Ille enim per mortem Christi et doctri-
nam eius quantum ad ydolatriam de quatuor mundi climatibus
est exclusus et melius et perfectius ab hiis omnibus qui ab infide-
litate et iniusticia conversi crediderunt in Dominum Ihesum
Christum. Revera enim diabolus dicitur principari infidelibus,
P83 rb 20 adulteris , iniustis , cupidis, superbis, rapacibus et immundis,
quia magistrat illa vicia in hoc mundo . Non tamen est creator
vel factor alicuius creature, sed unus Deus omnipotens, qui
creavit omnia de materia invisa , qui per mortem Filii sui victo
forti principe et spolia eius distribuens, teste Iohanne in Apoca-
25 lipsi, cathena magna eum ligari voluit in abissum.
Vita presens dicitur mundus. Unde beatus Iohannes : Sciens
Ihesus quia venit hora eius ut transeat ex hoc mundo ad Patrem,
cum dilexisset suos qui erant in mundo , in finem dilexit eos .
Dicimus etiam, excepta Dei sapientia que Deus est , omnes
C 43 va || 30 mundos || predictos , preter vicia et peccata , Dei esse et creaturam
a Deo omnipotente factam, etiam illum qui Deum non cognovit .
I huius mundi] inv. C 12 mundi om. C
I Ioh. 12, 31
II, 18
4-5 Ioh. 19, 6
25 Cfr Apoc. 20, 1-3
9-10 Cfr Ioh. 12 , 31
26-28 Ioh. 13, I
22-23 Sap .
7 sq. Voir Mors Pilati qui Iesum condemnavit, éd . C. TISCHENDORF, Evangelia
Apocrypha, Leipzig , 1876 , p . 456-458 .
21-22 creator vel factor, cfr supra , p . 99, 16 , note .
130
LIBER CONTRA MANICHEOS
P83va
Unde in evangelio : In mundo erat et mundus per ipsum factus est,
et mundus eum non cognovit.
Sed ad hec solent heretici respondere : Non dixit Deum omnia
fecisse , sed Omnia per ipsum facta sunt , id est ' contra' ip-
5 sum, quia contra Deum credunt diabolum omnia visibilia.
fecisse . Ad quod dicimus : sensus iste falsus est manifeste ; tribus
enim modis ostendi potest esse dampnosus . Primo , quia impossi-
bile est diabolum facere aliquam creaturam. Secundo , quia Deus
omnipotens est Pater et Filius et Spiritus sanctus et , eo invito ,
Io non potest subsistere aliqua creatura , nec est qui resistat ei in
celo nec in terra neque in mari neque in abisso . Unde Psalmista :
Tu terribilis es, et quis resistet tibi ? Et ipse Deus ad Iob : Quis
enim resistet vultui meo ? Et alibi legitur : Non est qui tue possit
resistere maiestati . Tercio , quia ipsa prepositio ' per' in appo-
15 sitione non significat ' contra' . Si enim pro ' contra' volunt
'per' intelligere, audiant quid in sequentibus evangelii dixit
Iohannes Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Ihesum
Christum facta est. Et Apostolus Trinitatem ostendens dixit :
Ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia . Numquid per
20 ipsum ibi notat ' contra' ? Absit.
Et cum prefatus eorum intellectus sit dignus apparitura,
ostendamus breviter quis fecit omnia per Filium et quid ' per'
significat ibi . Factor est Pater omnipotens, sicut Apostolus dixit :
Per quem fecit et secula , sicut in precedenti capitulo demon-
25 stratur. Item , Omnia per ipsum facta sunt : ' per' ibi si-
gnificat comitantiam et causam efficientem . Deus enim
8 aliquam creaturam ] aliqua creatura P
mari P 12 quis1] qui C
от. С
-
II mari abisso] abisso
13 resistet] resistere potest Vg. 14 ipsa
25-26 significat] significet C
1-2 Ioh. I, IO
13-14 Esth. 13, 9-11
I,2
4Ioh.I,3
17-18 Ioh. 1, 17
12Ps.75,8
12-13 Iob 41, I
19 Rom. 11, 36 24 Hebr.
25Ioh.1,3
4 L'ancien vaudois va réfuter avec plus de précision l'ancien argument des
cathares sur le « ' per' ipsum, id est 'contra ' ipsum » exposé dans le Liber Antihe-
resis I, 3, P 13 (Controverses, II, 8) .
21 apparitura, de appareo, ui, itum , ere : apparaître.
23 Liber Antiheresis (ibid. ) , et même citation de Hebr. 1 , 2 .
24 Cfr supra, p. 113 , 25-29.
26 comitantiam, de comitor, ari : accompagner. Cfr Thesaurus ling. lat. III ,
1814 , 12 sq.
CAPITULUM IV
131
P83 vb|
Pater fecit omnia per Filium, quia omnia cooperatus est cum eo .
Filius enim dicitur manus et sapientia Patris, et per sapientiam et
manum suam Pater omnia operatur. Item, quare Dominus suos
ostendens esse etiam illos qui eum intelligere nolebant , ait enim
5 per Ysayam prophetam : Cognovit bos possessorem suum et asinus
presepe domini sui ; Israel me non cognovit, populus meus non
intellexit. Et alibi : Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt
me. Et in evangelio : In propria venit et sui eum non recepe-
runt. Que sunt illa propria in que venit ? Apostolus ostendit
10 dicens : Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Ihesus Chri-
stus venit in hunc mundum peccatores salvos facere , quorum primus
ego sum, id est maximus, quia persecutus sum ecclesiam Dei.
Item, si creatura vel opus diaboli fuisset mundus qui non
novit Deum , sed eum gratis odio habuit et apostolos eius et
15 eos persecutus est usque ad mortem , non orasset Filius Dei
pro eo, neque apostolis iniunxisset ut diligerent eum et orarent
pro eo, neque pro talibus possent esse filii summi Patris . Qui enim
diligit opus diaboli dampnabiliter peccat. Et illud odire preci-
pimur manifeste . Unde Spiritus sanctus per prophetam : Qui
20 timetis Dominum , odite malum. Et alibi : Perfecto odio oderam
illos. Et apostolus Iudas Iacobi in epistola sua ait : Odientes
eam , que carnalis est, maculatam tunicam , id est nequam
conversationem . Et in Apocalipsin dicitur cuidam angelo : Hoc
habes bonum quia odisti facta Nicholaitarum que ego odi. Et
25 in libro Sapientie : Odio est Domino impius et impietas eius.
Illa coniunctio ' et' non tenetur ibi copulative sed expositive, ac
si diceret : Odio est Domino impius et impietas eius, id est impietas
eius vel quia impius est ; nam impietas facit eum Deo exosum ,
non natura . Deus enim , qui fecit impium ad diem malum, teste
30 Sapientia nichil odivit eorum que fecit. Odit enim vicia, non
2 dicitur] Dei C 7 intellexit] macula C 9 illa om . C 22-23 id
est nequam conversationem om. P 24 bonum cum quibusdam codd. S.
Script. (W. III , 431 ) ] om . Vg. 27 impietas eius] inv. P
5-8Is.1,3,2
14 Cfr Ioh. 15, 25
23-24 Apoc. 2, 6
8-9 Ioh. I, II
19-20 Ps. 96, 10
27 Sap. 14, 9
10-12 I Tim. 1, 15
20-21Ps. 138, 22
29 Cfr Prov. 16, 4
12ICor.15,9
21-22 Iudae 23
30 Sap. 11, 25
26 Ae. DONAT, Ars grammatica (éd . H. KEIL , p . 364 , 32 , 36 : « De coniunctio-
ne... Da copulativas . Et... » , Donat ne classifie pas autrement la conjonction ' et' .
132
LIBER CONTRA MANICHEOS
C43vb|
naturam . Sic odivit in Saulo impietatem, non naturam . Sed
iuste || punit propter vicia naturam. Ex premissis liquido mon-
stratur quod peccata tantummodo odit Deus , non animas vel
corpora que creavit .
5 Sed forte dicetur : quare ergo puniet eos in inferno ? Ad quod
dicimus sicut aurifex vel argentarius in fornace conflat aurum
vel argentum, vel ille qui operatur vitrum , non iratus illis que
intromittit in ignem sed ut purgentur et inde postea faciat opus
suum , sic omnipotens Deus quosdam punit ut purgentur, ut
10 postea dignius collaudetur ab ipsis, malos vero, qui digni sunt
morte, ut ostendat se esse iustum. Nam « iusticia est reddere
unicuique quod suum est ». Sola ergo malis studiis addita non
placeant. Nam sic diligendi sunt homines ut eorum non dili-
gantur errores. Aliud enim est amare quod facti sunt et aliud odire
15 quod faciunt .
Sed forte dicent, Iohannes dixit : Omnis qui peccat ex diabolo
est. Ad quod dicimus : Verum est quod propter peccatum se
subdit diabolo et ideo dicitur ex diabolo esse . Sed sane intelli-
gendum est verbum illud . Dicit enim idem Iohannes : Si dixeri-
20 mus quia peccatum non habemus , nos ipsos seducimus et veritas
7 qui om. P 8 faciat] faciant pC
13 homines] omnes P 14 errores post
1-2 sed iuste naturam om . P
10 collaudetur] colladetur P
ut P 16, 133,3, 5-6 Omnis qui peccat, cum Cypr . (W. III, 358)] qui facit
peccatum Vg. 20 quia ; nos ipsos ; cum codd . Theodulf . Perpign. et aliis
S. Script, et traditione patristica (W. III , 342)] quoniam ; ipsi nos Vg.
16-17 Cfr I Ioh. 3, 8 19-133,1 I Ioh. 1, 8
11-12 Notion apparente dans les Écritures : Ps . 61 , 13. Bien avant Mt. 16 , 27 ,
Rom. 2, 6, Apoc . 22, 12 , CICERON, De inventione rhetorici II , 53 (éd . E. Stroebel ,
Leipzig, 1915 , p. 148b) écrit : « Iustitia est habitus animi communi utilitate con-
servata suam cuique tribuens dignitatem ». Voir AMBROISE , De officiis ministro-
rum I, 24, 115 (PL XVI , 57 A) : « Iustitiam , quae suum cuique tribuit ». AUGUS-
TIN, De libero arbitrio I , 13 ( PL XXXII , 1235 ; éd . G.-M. GREEN , CSEL 74 , 1956,
p. 27, 2-3) : « Iam iustitiam quid dicamus esse nisi virtutem, qua sua cuique tri-
buuntur ? » . ISIDORE , Etymologiae II , 24 , 6 (éd . LINDSAY) : « Iusticia, qua recte
iudicando sua cuique distribuunt ». Mais la définition de Durand se rapproche
beaucoup plus de celle inspirée par l'enseignement d'Abélard et tronquée des
termes cicéroniens : cfr Sententiae Hermani Ps.-Epitome theologiae christianae
XXXII (PL CLXXVIII , 1750 C) : « Iustitia est habitus animi reddens unicuique
quod suum est ». Voir PH. DELHAYE, Gauthier de Châtillon est - il l'auteur du Mora-
lium dogma ? (Analecta Mediaevalia Namurcensia, 3) , Namur, 1952. Tableau syno-
ptique IIa. Cfr infra, p. 189, 14, note; 191, 17-18 ; 225, 10-11 ; 286, 16-17 ; 299, 29-30.
12 Cfr supra, p. 126, 1.
=
CAPITULUM IV
133
P 84 ra in nobis non est. Et || Iacobus ait : In multis offendimus omnes.
Et Sapientia : Non est iustus super terram qui faciat bonum
et non peccet. Si ergo omnis qui peccat ex diabolo est, omnes
tam iusti quam iniusti ex diabolo sunt , quod est falsum . No-
5 tanda sunt ergo sane verba beati apostoli Iohannis : Omnis
qui peccat ex diabolo est. Sunt enim peccata venialia , sine qui-
bus hec vita non ducitur, in quibus teste Iacobo offendimus
omnes, pro quibus cotidie dicimus : Dimitte nobis debita no-
stra. Sunt et peccata criminalia vel mortalia, que qui diligit
10 ex diabolo est, non natura sed culpa . Saulus enim , dum erat
blasphemus et persecutor ecclesie Christi, ex diabolo erat ;
sed conversus, non ex diabolo , sed ipso teste servus erat Domini
Ihesu Christi . Patet ergo quod solummodo peccata faciunt
esse homines ex diabolo , et horum similia multa leguntur sepis-
15 sime in Scripturis . Sic ergo qui heri erat adulter, periurus, homi-
cida et rapax et multis aliis criminibus irretitus et ob hoc mem-
brum et filius diaboli erat vere , hodie conversus ad Dominum
toto corde, verbo et opere, filius Dei est et templum Spiritus
sancti et in eo corpus vel anima non mutatur, sed tantum
20 prava voluntas . Non ergo est substantia hominis proprie ex
diabolo sed peccatum , et ita de malo mundo cotidie mundificato
augetur corpus Domini Dei nostri.
Sed quia dicitur quod mundus non cognovit Deum, ut osten-
damus non esse dictum de machina mundi , evangelicis auctori-
15 adulter ] et add. P
IIac.3,2
8-9 Mt. 6, 12
2-3 Eccl. 7, 21
IICfrITim.1,13
3,5-6CfrIIoh.3,8
12-13 Cfr Rom. 1, 1
7-8 Iac. 3, 2
18-19 Cfr
ICor.6, 19
9 AUGUSTIN, Speculum . De libro Act . Apost. (PL XXXIV, 994 ; éd . F. WEI-
RICH, CSEL 12 , 1887 , p. 199) et Enchiridion LXIX-LXXI (PL XL, 265) , distin-
gue les ' peccata crimina et leviora, aut quotidiana' ; formule à peu près sembla-
ble : ' peccata levia et gravia', chez ISIDORE, Sententiae II , 18 , 19 (PL LXXXIII ,
620-622) . Voir PH. DELHAYE , Les idées morales de saint Isidore de Séville , dans
RTAM, t. XXVI , 1959, p. 23. Contemporain de Durand, ALAIN DE LILLE,
Liber penitentialis (PL CCX, 288 B) écrit : « Considerandum est quoque, utrum
peccatum sit de genere venialium, vel mortalium ». Voir P. Michaud -QuentIN,
Le « Liber penitentialis » d'Alain de Lille , dans Cîteaux, t. X, 1959, p. 93-106 ;
A propos des premières Summae confessorum . Théologie et droit canonique, dans
RTAM, t. XXVI, 1959, p. 264-306 ; cfr p. 272.
-
134
LIBER CONTRA MANICHEOS
P84rb
tatibus demonstremus Domino Ihesu Christo, qui Deus est , hunc
mundum deferendo maxime cognovisse . Celum cognovit eum,
quia in ortu suo stellam emisit que magos previa ad Dominum
perduxit. Sol eum cognovit in morte et terra et petre et in-
5 fernus et aer et mortui ; nam condolendo, teste evangelista,
sol obscuratus est, et tenebre facte sunt super omnem terram
a sexta hora usque in horam nonam , et petre scisse sunt, et monu-
menta aperta || sunt, et multa corpora sanctorum qui dormie-
rant surrexerunt. Et infernus, teste propheta , in occursum
10 eius conturbatus est subtus. Demones etiam timebant eum ;
nam legio, teste evangelista, rogabat eum ne sibi preciperet
ut in abissum irent. Mare et venti obediebant ei . Terra etiam
quasi exultando Domino suo in resurrectione tremuit salvatoris,
sicut in evangelio beatus Matheus ostendit . In ascentionem
15 eius nubes suscepit eum et ferebatur in celum. Et multa hiis
C 44 ra || similia || in quibus aperte innuitur hunc mundum cognovisse
Dominum Ihesum Christum. Non est ergo intelligendum de ma-
china mundi : Mundus eum non cognovit.
20
Restat ergo ex quo mundus qui eum non cognovit sed odio
habuit suus est , ut sit suus iste, scilicet machina mundi , qui
eum cognovit et non odivit , quem ipse fecit , sicut multa sancto-
rum testimonia affirmant . Unde Paulus Ateniensibus dixit :
Quod ignorantes colitis , hoc ego annuncio vobis : Deus est, qui
fecit hunc mundum et omnia que in eo sunt . Hic celi et terre cum
25 sit Dominus , non in manufactis templis habitat, nec manibus
humanis colitur indigens aliquo, cum ipse det omnibus vitam et
inspirationem et omnia . Fecitque ex homine omne genus hominum
hunc] habet P 2 deferendo]
12 obediebant] oboe-
15 ferebatur, cum Vg. ] fere-
Monac. S. Script . (W. III,
I demonstremus] demonstramus pP
defferenda P 6 sunt supplevi cum Vg.] om. CP
diunt Vg. 14 ascentionem] ascentione C
bant P 27 homine cum codd. Cav. , Vallic. ,
155)] Vg. om. Cfr infra, p. 173, 7, n.
3-4 Cfr Mt. 2, 1-2, 9
7-9 Mt.
12 CfrMt. 8,27
18 Ioh. I, IO
27, 51-52 9-10 Cfr Is. 14, 9
14CfrMt.28,2
6 Cfr Lc. 23, 44-45 6-7 Mt. 27, 45
11-12 Cfr Lc. 8, 30-31
15CfrAct.1,9;Lc.24,51
23-135,1 Act. 17 , 23-26
1-2 Cfr supra, p. 118, 19-20 et infra, 1. 16-17.
24 hunc, cfr supra, p. 91 , 3-7, note.
26-135,1 Liber Antiheresis I , 3 , P1 12 : Act . 17 , 23-26 ( Controverses, II , 7
lire hunc mundum), Cfr infra, p. 173, 6-8, note.
CAPITULUM V
135
P84va
inhabitare super universam faciem terre, etc. Et Psalmista : Tui
sunt celi et tua est terra , orbis terre et plenitudo eius ; tu funda-
sti aquilonem et mare tu creasti. Et in Actibus apostolorum
legitur quod omnes apostoli unanimiter in oratione dixerunt :
5 Tu Domine, qui fecisti celum et terram , mare et omnia que in eis
sunt, qui Spiritu sancto per os patris nostri David, pueri tui, dixisti :
Quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania. Et paulo
post : Da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum tuum in
eo quod manus tuas extendas ad sanitates , et signa et prodigia
10 fieri per nomen sancti Filii tui Ihesu, etc.
Ecce apertum testimonium Patrem Domini nostri Ihesu Christi
fecisse celum , terram , mare et omnia que in eis sunt . | Et nullum
testimonium sacre Scripture dicit diabolum fecisse aliquam crea-
turam sicut heretici dogmatizant . Unde patet quod dampnabi-
15 liores sunt quam diabolus et angeli eius. Item, teste beato Iohan-
ne in Apocalipsi : Angelus qui volabat per medium celum et
habebat evangelium eternum , clamavit voce magna omnibus gen-
tibus , populis , tribubus et linguis : Timete Dominum et date illi
honorem, quia venit hora iudicii eius , et adorate eum qui fecit celum
20 et terram, mare et omnia que in eis sunt et fontes aquarum .
V
DE DUOBUS REGNIS OPINIO CATHARORUM
ET IRRITATIO EIUS
Et quia post predicta nisi sunt ad dedecus Dei omnipotentis
25 probare duo esse regna , unum diaboli et alterum Dei , intelli-
4 apostoli om. P 7 inania] etc. P 20 et omnia que in eis sunt cum
multis codicibus S. Script. et Patribus (W. III, 522 ) ] om . Vg.
22-23 titulum
от. Р 24 post sup. lin. P dedecus] decus pC
1-3 Ps. 88, 12-13
16-20 Apoc. 14, 7
5-7 Act. 4, 24-25 ; Ps. 2, I 8-10 Act. 4, 29-30
5-8 ibid. I, 3, P1 16o : Act. 4, 24-25 ; 29 (Controverses II, 9).
18-20 Cfr Liber Antiheresis I, 3 , P1 18v : Apoc . 14, 6-7 avec leçon identique
(Controverses, II, 31 ) . Cfr infra, p. 214, 14, n.
24-136,5 « Et parce que, après ce qui précède, ils se sont efforcés , à la honte
136
LIBER CONTRA MANICHEOS
P84vb
C44rb|
gentes hunc mundum et omnia que videntur in eo regnum diaboli
esse, contra tam nefariam intelligencie corruptionem clipeum
fidei opponentes gladio spiritus tam letiferum monstrum, adiu-
vante Domino virtutum, qui caput eorum ligavit quondam,
5 bono animo percellamus. Sed prius capitulum quoddam compila-
tionis eorumdem Manicheorum interponamus , quo dicunt se
credere in celo esse aliud regnum, quod est Dei . Sic enim in trac-
tatu eorum continetur :
ΙΟ
15
20
25
De compilatione Manicheorum .
Credimus quod ibi est regnum, de quo Christus ait : Regnum
meum non est de hoc mundo , etc. , sicut superius in precedenti capi-
tulo. Danihel vero de potestate eius et regno ait : Potestas eius
potestas eterna, que non auferetur, et regnum eius regnum quod non
corrumpetur. Et angelus ad Mariam : Regni eius non erit finis. Dabit
illi Dominus Deus sedem David, patris eius , et regnabit in domo Iacob
in eternum. Et David : Regnum tuum regnum omnium seculorum .
Et Paulus loquens de resurrectione ait : Hoc autem dico, fratres,
quoniam caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt . || Et alibi :
Hoc scitote, quod omnis fornicator aut immundus aut avarus, quod est
idolorum servitus, non habet hereditatem in regno Christi et Dei . Ideo-
que dicimus quod, si presens regnum, cuius regem novimus esse
iniquum, esset regnum Christi et Dei , nunquam tales possessores
haberet nec corrumperetur.
De reliquo vero mundo et de factura eius ait Iohannes in Apo-
calipsi : Factum est regnum huius mundi , Dei nostri et Christi eius.
Ecce hee voces in celo aderant et mundus et regnum . Sed contra
hoc regnum quod celeste est, aliud reperitur regnum, quod est
Sathane, de quo Christus ait : Si Sathanas Sathanam eicit, adversus
9 De compil. Manich. in marg.] om. P
14 corrumpetur iter. P
bus (W. III , 500) ] Domini Vg.
17 fratres pC
13 regnum om. P cum Vg.
25 Dei cum quibusdam Patri-
28 adversus] ad versus P
4 Cfr Apoc. 20, 2 10-11 Ioh. 18, 36
I, 33-32
16 Ps. 144, 13
12-14 Dan. 7, 14 14-16 Lc.
17-18 I Cor. 15, 50
19-20 Eph. 5, 5
25 Apoc. 11, 15 28-137,1 Mt. 12, 26
du Seigneur tout-puissant, de prouver l'existence de deux règnes : l'un du diable,
l'autre de Dieu , reconnaissant que ce monde et tout ce que l'on voit en lui est
le règne du diable, contre une si funeste corruption de l'intelligence opposant
le bouclier de la foi , terrassons énergiquement du glaive de l'esprit un monstre
si dangereux, avec l'aide du Seigneur des vertus qui, jadis, enchaîna leur chef ».
11 Cfr supra, p. 116, 13-14.
CAPITULUM V
137
P85ra
se divisus est, quomodo ergo stabit regnum eius ? Et : Qui filii huius
regni sunt eicientur in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor den-
tium . Etc... Huc usque.
Responsio .
-
5 Nos autem dicimus quod , si predicta testimonia sanctarum
Scripturarum bene intelliguntur et sane , sicut debent intelligi
in veritate , multum obviant pravo intellectui catharorum. Spiritu
itaque sancto magistrante , succincte dicamus quomodo predicte
auctoritates et plures alie Marchionitarum sensum obliterent
10 modernorum .
Prime sentencie huius predicti capituli nos satis respondisse
credimus, cum loqueremur de mundo in capitulo precedenti .
Et verum est quod regnum Christi non est de hoc mundo , id
est de ignorantia et malicia Iudeorum . Si vero quisquam bene
15 intelligendo voluerit quosque in malicia similes mundo eidem
copulare, non est temerarie resistendum . Non enim Deus regnat
per gratiam in hereticis apostaticis et in Iudeis et infidelibus Aga-
renis , aut in homicidis , adulteris , fornicariis , cupidis, avaris ,
iniustis , periuris , rapacibus et immundis . Attamen potestas eius
20 et dominium est inmobiliter in omni tam visibili quam invisibili
creatura .
Ad sentenciam Danihelis prophete dicimus quod luculentis-
sima est et nulla indiget responsione . Sed , quia in hoc quod
dicitur in Danihele : Et regnum eius regnum quod non corrum-
25 petur, volunt notare heretici regnum huius mundi non esse
Dei quia corrumpitur , placet ut contra pravum intellectum eorum
aliquantulum insistamus. Dicimus ergo nulla auctoritas dicit
diabolum fecisse hoc regnum , id est mundum , nec celum , terram,
mare ex diabolo esse ; sed dicunt omnes sancti e contrario mani-
I Qui] alibi P
2suntom.P
4 Responsio om. P
huius cum quib . codicibus S. Script. (W. I , 68) ] autem Vg.
dentium] dencius P
3 Huc usque in marg.] om. P
20 est] eius P
1-3 Mt. 8, 12
7, 14
13 Ioh. 18, 36 16-18 Cfr Ps. 82, 7 24-25 Dan.
11-12 Cfr supra, p. 118, 8 sq.; 123, 24 sq.
17-18 Agareni : « Saraceni », Du Cange, I, 136. Cfr infra, p. 152, 1, n.; 165, 9:
237, I.
138
LIBER CONTRA MANICHEOS
feste . Unde sanctus Danihel propheta , ostendens regnum huius
mundi esse Dei omnipotentis, nequissimo regi Nabuchodonosor
inter cetera dixit : Tu rex regum es , et Deus celi regnum et fortitu-
dinem, imperium et gloriam dedit tibi ; et omnia , in quibus habitant
5 filii hominum et bestie agri volucresque celi, dedit in manu tua et
sub dicione tua universa constituit . Et ipse Dominus per Ihere-
miam prophetam : Ego dedi omnes terras istas in manu Nabucho-
donosor, regis Babilonis , etc.
Unde patet quod regnum huius mundi, id est terra, sua est ,
to ex quo dat eam cui vult, sicut propheta asserit : Tui sunt celi
et tua est terra. Et alibi : Regnum tuum regnum omnium seculo-
rum et dominatio tua in omni generatione et generationem . Si
autem dicunt regnum hominum non esse Dei , quia corrumpitur,
merito possunt convinci quod ipsi non sunt regnum Dei sed
15 diaboli . Nam, teste Apostolo, homines sunt corrupti mente , reprobi
circa fidem. Scimus quoque nos eos credere et detestabili
mendatio confinxisse animas suas et omnium salvandorum in
celum , in quadam terra quam superius esse autumant , fuisse a
diabolo deceptas et eum in hunc mundum abduxisse eas, incor-
20 rigibiliter suos fautores instruere non verentur et ibi mendaciter
opinantur regnum boni Dei esse . Que si vera esse possent , ergo
regnum Dei esset corruptum et a diabolo dissipatum. Falsus est
ergo intellectus eorum in prefata sententia Danihelis . || Que
omnia commenta sunt demonum et figmenta falsitatis , nec sunt
C 44 va 25 nisi ad confusionem eorum digna relatione .
P85rb||
Item , si regnum mundi , id est ecclesia romana , non est regnum
Dei , quia plures sunt in ea corrupti et pravis operibus inoliti ,
ergo regnum eorum, id est ecclesia que malignantium dicitur,
non est regnum Christi . Nam multas scimus habuisse corruptiones
30 et etiam divisi sunt in tres partes et unaqueque pars iudicat aliam
et condempnat . Nonnulli enim eorum obediunt Grecis hereticis,
2Deiom.C
bestias PC
Nabuchodonosor ] Nabugodonosor P
25 relatione] relationem C
13 esse] est C
corr.] inolati Cinolita P
5 bestie corr.]
27 inoliti
3-6 Dan. 2, 37-38 7-8 Ier. 27, 6
144, 13 15-16 II Tim. 3, 8
10-11 Ps. 88, 12
28Ps.25,5
II-12 Ps.
26-27 Cfr supra, p. 94, 31 sq.
31-139,1 Le nom de ces églises, rivales en Asie depuis la fin du Xe -début du XIe
siècle (A. SOLOVJEV, Autour des Bogomiles , dans Byzantion , t. XXII , 1952,
p . 85, 89-90) , apparaît dans les Actes du Concile de Saint-Félix , 1167-1172 (A.
CAPITULUM V
139
5
alii autem Bulgariis et alii Drogovetis . Et ita capita divisa
gerentes caudas habent ad invicem colligatas, et ita regnum
eorum divisum est et corruptum, et ita teste Christo desola-
tione dignissimum , et ideo non est Christi . Romana vero ecclesia,
licet multos habeat pravos operarios et iniustos, nonnullos tamen
habet bonos et iustos et omnes una fide, uno baptismo , non sese
iudicando dampnantes, unum verum omnipotentem Dominum
confitentur . Item : Regni eius non erit finis. Ad hoc dicimus
quod ista sententia idem notat quod predicta auctoritas Da-
10 nihelis, quod Deo auctore inferius ostendetur. Item , cum
dicunt Paulus loquens de resurrectione ait : Caro et sanguis
regnum Dei possidere non possunt, videtur nobis quod velint
in parte suam corruptam intelligentiam operire . Non enim cre-
dunt corpora que gerunt in hoc mundo nec sua nec aliorum sur-
15 rectura in novissima die , sicut sancta ecclesia confitetur . Sed
super hoc, si Dominus permiserit , est alias pertractandum .
I Drogovetis] Dorgovetis P 2-3 et ita
2-3 Cfr Mt. 12, 25
corruptum in marg. P
6-7Eph.4,5 8Lc.1,33
2CfrIud.15,4
11-12 I Cor. 15, 50
DONDAINE, Les actes ..., dans Studi e Testi, 125 , Città del Vaticano, 1946 , p . 326) :
Drogometiae, Bulgariae » ; puis dans le De heresi catharorum (éd . A. DONDAINe,
AFP, t. XIX, 1949, p. 306, 308) : « bulgarie, drugonthie ». Le texte du syno-
dique de Dečani, c. 1221 (SOLOVJEV, p . 88) , parle de « Macédoine bulgare , Philippo-
polis », en Thrace . Vers 1250 SACCONI (éd . A. DONDAINE, p . 70) écrit : « Ecclesia
Graecorum (de Constantinopolim ) . Ecclesia Burgariae. Ecclesia Dugunthiae
et, plus tard, ANSELME D'ALEXANDRIE (éd . A. DONDAINE, AFP, t. XX, 1950 ,
p. 308) « tres episcopos : Drugontie , alius Bulgarie, alius Filadelfie . Postmo-
dum greci de Constantinopolim... ».
Après l'étude , déjà ancienne, de L. LÉGER, L'hérésie des Bogomiles, dans Revue
des questions historiques, t . VIII , 1870 , p. 485 , 493 , 502-503 ; la mise au point déci-
sive de A. DONDAINE , Un traité néo-manichéen , p . 63 , acceptée par H. GRÉGOIRE ,
Précisions géographiques et chronologiques sur les Pauliciens, dans Acad . roy. de
Belgique, Bulletin de la Cl . des Lettres et Sc . morales, politiques , t . XXXIII , 1947 , p .
322-323. A. BORST, Die Katharer, p. 213 , n. 2 ; 244, n. 8 ; la confirmation de A. So-
LOVJEV (art . cit. ) , il s'agit bien des églises grecque de Constantinople ; bulgare de
Bulgarie proprement dite , de croyance dualiste mitigée ; et dragouvite, absolue , de
Thrace et de Macédoine . Pour l'influence de ces diverses tendances sur les milieux
européens , cfr notre article : Hérésie et croisade au XIIe siècle, dans RHE, t. XLIX ,
1954 , p . 855-872 . On voit ici que Durand , bien avant Sacconi, est très bien renseigné.
6 Liber Antiheresis I, 2, P 7 ; II, 1, M 47va : Eph. 4, 5-6 (Controverses,
I, 10, 27) ; I, 13, De unitate ecclesia, M 171a, P1 66o ; I, 14, De babtismo, M 19vb.
20ra, Pl 72. Cfr infra, p. 297, 18-19.
10 inferius, cfr infra, p. 143, I sq. : Dan. 7, 14. Voir supra, p. 137, 24.
16 L'auteur annonce maintes fois un exposé sur la résurrection . Or le
140
LIBER CONTRA MANICHEOS
Nunc vero de regno , tantisper quod tenemus pre manibus
eorum intellectui obloquamur . Dicimus ergo quod sine carne
et sanguine non possumus regnum Dei veraciter possidere.
Christus enim ait : Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et
P85 va 5 biberitis eius sanguinem , non habebitis vitam in vobis. || Si
autem regnum Dei in hoc loco intelligunt ecclesiam Christi
que est in hoc mundo , ergo ipsi non possident illud regnum , quia
carnem habent et sanguinem que credunt a diabolo esse facta .
Si autem illud celeste intelligunt in quo est gaudium sine fine ,
10 probamus eorum intelligentiam esse falsam. Primo , suum falsum.
intellectum eis obicientes quo credunt corpora sua alia remansisse
in regno Dei , cum inde diabolus suas in hunc mundum animas
captivavit, et ipsa sua corpora opinantur animas suas recupera-
turas et illud dicunt futuram resurrectionem. Que omnia vana
15 sunt et irrisione digna . Secundo , quia sine dubio caro et sanguis,
id est corpus quod Verbum Patris assumpsit de carne gloriose
Virginis possidens regnum Dei sedet ad dexteram Patris , ergo
caro et sanguis possident regnum Dei . Quod etiam de carne matris
eius credimus, et de beato Iohanne evangelista nonnulli asseve-
20 rare conati sunt , et etiam de multis aliis legitur in Scripturis, et
de omnium sanctorum corporibus in divina Pagina legitur, sicut
Domino volente plenius ostendetur cum de remotione generali
tractabimus contra illos.
Nunc vero quid sibi velit et qualiter sit intelligenda sane pre-
25 dicta sententia Apostoli ostendamus . Sanguis in Scripturis
sepe ponitur pro peccato , ut est illud Apostoli dicentis in Actibus
apostolorum : Mundus sum a sanguine omnium . Et alibi : San-
19 Credimus post quod P
4-5 Ioh. 6, 53 ( = 6,54 Clem.)
27-141,1 Sanguis propheta in marg. P
-
27 Act. 20, 26 27-141,1 Act . 18, 6
sujet n'est pas traité dans le Contra Manicheos malgré de fréquentes allusions .
Cfr infra p. 140, 22-23 ; 148, 24-25 ; 195, 8-9 ; 281, 27-28 ; 296, 21-22.
22 remotione = resurrectione, cfr supra, p . 128, 5.
22-23 Voir page précédente, 1. 16, n .
25 et sq. Durand reprend ici le thème caro et sanguis , expliqué selon la ' na-
ture ', la ' faute', la ' corruption ', dans le Liber Antiheresis . Il suit plutôt l'énoncé
du ms. de Madrid (II, 5, M 89rb-va), mais, sauf pour I Cor. 15, 50, groupe les
citations d'Is. 40, 6, Ps. 77, 39, Gen. 6, 3, d'après l'ordre du codex parisien (I, 31,
P1 122-122 ) . Il ajoute la ' vindicte' et, à la fin , atteste ' selon la nature ', la pos-
session charnelle du royaume . Voir Controverses, V, 14-16 et Append . p. 220, 224.
25-141,8 Pour le péché, la vindicte, la corruption , cfr quelques rapports
avec ALAIN DE LILLE, Summa quot modis, s. v. Sanguis (PL CCX, 933-934) .
CAPITULUM V
141
C44vb
P85vb|
guis vester super caput vestrum . Et propheta : Sanguis sangui-
nem tetigit. Et in evangelio : Sanguis eius super nos et super
filios nostros. Significat etiam vindictam. Unde in Apocalipsi :
Exivit sanguis de lacu usque ad frenos equorum, id est vindicta
5 sumpta in inferno de peccatoribus in iudicio puniet perversos
rectores qui dicuntur frena equorum, pallidi, rufi et nigri, qui
in eadem Apocalipsi notantur. Caro autem quandoque notat vel
ponitur pro corruptione . Unde sanctus Ysaias || et apostolus Pe-
trus : Omnis caro fenum et omnis gloria eius quasi flos feni.
10 Et in Psalmo Recordatus est quia caro sunt. Et in Genesi :
Non permanebit spiritus meus in homine in eternum , quia caro
est, quod tam peccatum quam fragilitatem vel corruptio-
nem notat. Caro ergo et sanguis , id est peccatum et corruptio ,
non possunt possidere regnum Dei , illud scilicet celeste in quod
15 non intrabit aliquid coinquinatum . Et ita caro iuxta culpam
et corruptionem non possidebit illud . Sed iuxta naturam possi-
debit caro regnum Dei et, sicut superius diximus, illud pos-
sidet in veritate. Caro enim sanctorum, id est corpora in qui-
bus in hoc seculo Domino servierunt , post resurrectionem
20 munda erunt ab omni labe peccati et incorrupta cum animabus
propriis et in eternum , sicut angeli in celo , cum Domino perma-
nebunt . Et hoc ostendit Apostolus in eadem epistola subdens :
Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc
induere immortalitatem. Et Christus : In resurrectione neque
25 nubent neque nubentur , sed sunt sicut angeli Dei in celo . Et ita
sententia Apostoli sane intellecta in nullo Manicheorum sensui
suffragatur.
Item : Omnis fornicator, aut immundus , aut avarus , non habet
hereditatem in regno Christi et Dei . Ad hoc dicimus : Sentencia
2nos]vosP
3 nostros] vestros P
4 vindicta] vindictam pC
20 animabus] ani-
5 sumpta in marg. P 19 servierunt ] servient C
malibus P
23 hoc induere incorruptionem et mortale cum Vg. ] om . P
24 resurrectione] remotione P
1-2Os.4,2
9Is.40,6;cfrIPetr.1,24
2-3 Mt. 27, 25 4 Apoc. 14, 20
Cor. 15, 50
IO
14-15 Apoc. 21, 27
Ps. 77, 39 11-12 Gen. 6, 3
23-24 I Cor. 15, 53
6Apoc.6,8,4,5
13-14 I
24-25 Mt. 22, 30
28-29 Eph. 5, 5
7-16 Cfr AUGUSTIN , Sermo CCCLXII , 15 , § 17 (PL XXXIX , 1622) .
17 Cfr supra, p. 140, 2-3.
142
LIBER CONTRA MANICHEOS
P86ra||
ista Apostoli clara est et nulla hic indiget expositione . Nam illud
celeste regnum, in quo sancti cum angelis vident faciem Patris,
possidere nequeunt impii et iniusti ; sed agant penitenciam et
vitam ducendo celibem illud poterunt adipisci . Ait enim Sapien-
5 tia Averte impios et non erunt, scilicet impii . Unde Aposto-
lus : Fuistis aliquando tenebre, nunc autem lux in Domino.
Ad notam Manicheorum, qua dixerunt quod si presens regnum
esset Dei non haberet tales possessores , dicimus quod regnum
Dei fuit et est in hoc mundo . Quod aperte ostendit Christus
10 Iudeis inquiens : Regnum Dei intra vos est. Et alibi : Auferetur
a vobis regnum Dei et dabitur genti facienti fructus eius . Patet
ergo quod pessimi Iudei habebant Dei regnum , alioquin non
posset ab eis auferri . Quomodo autem vel quando regnum Dei
ablatum fuerit Iudeis , in Actibus apostolorum Paulus et Barna-
15 bas evidenter ostendunt dicentes : Vobis oportebat primum loqui
verbum Dei, sed quoniam repulistis illud et indignos vos iudicastis
eterne vite, ecce convertimur ad gentes ; sic enim precepit nobis
Dominus. Item , dicimus aliud regnum Dei esse in hoc mundo ,
id est ecclesiam Christi , in qua regnat per fidem et gratiam et
20 operationem bonam, quod credimus etiam hereticos , licet de se
ipsis intelligant , non negare .
Iam ostendimus quatuor regna Dei : unum fuit in hoc mundo,
id est corpus Christi ; alia duo, id est sacra Scriptura et ecclesia
militans, sunt procul dubio in hoc mundo, in quo procul dubio
25 mali cum bonis usque ad ultimum ventilabrum sunt commixti ;
quartum est in celesti patria, in quo omne nocivum et omnis.
displicens absentatur, cuius non est particeps infidelis, iniustus,
fornicarius et immundus . Et licet congrue de presenti Christi
ecclesia que est in hoc mundo possit intelligi prefata sentencia
16 repulistis cum quibusdam codd. S. Script. et Patribus (W. III , 127 )] repell-
itis Vg. et sup. lin. P 22 hoc om . P 28 congrue de presenti Christi
ecclesia] congruere de Christi ecclesia presenti C
5 Prov. 12, 7
15-18 Act. 13, 46-47
6Eph.5,8
10 Lc. 17, 21
10-11 Mt. 21 , 43
-
25 mali cum bonis... commixti, cfr infra, p. 146, 10-11 , 20-21 ; 167, 3 sq.
Ventilabrum van, sens de séparation , jugement . Cfr Mt. 3, 12. PAPIAS, f. R 2va :
<<ventilatorium a ventilandis paleis nominatum significat examen iustitiae dei ».
CAPITULUM V
143
C45 ra
P86rb
Danihelis Regnum eius, regnum quod non corrumpetur, et
illud evangelicum : Regni eius non erit finis, quia cotidie mili-
tans ecclesia assumitur in triumphantem, tamen specialiter intel-
ligitur de triumphanti regno quod nulla mutabilitate mutatur .
5 Illi enim, in quibus Dei Filius regnat per gratiam in presenti ,
regnabunt cum eo in perpetuum post labores, et erunt regnum et
sacerdotes Deo et Patri . Sed in omni creatura || regnum habet
ab initio et dominium et plenariam potestatem. Nam teste
propheta : In manu eius sunt omnes fines terre, et ipse dixit ad
10 Iob : Omnia que sub celo sunt, mea sunt.
Item, ad hoc quod dicunt Iohannem apostolum dixisse in
Apocalipsi : Factum est regnum huius mundi , || Dei nostri et
Christi eius, dicimus non esse dictum de regno celesti . Cum
enim dicitur factum est , aperte datur intelligi quod antea non
15 erat , quod de regno celesti intelligi non potest . Semper enim
illud fuit Dei Patris et secundum divinam naturam Filii eius,
Domini nostri Ihesu Christi . Si autem de regno Dei , quod mundus
et celum dicitur, id est de ecclesia Dei que est in hoc mundo,
volunt intelligere quod per mortem Christi et fidem et baptismum
20 et predicationem apostolorum factum est Dei , id est Patris et
Christi , per gratiam et adoptionem, nolumus tali sensui refragari.
Nam quicumque ex Iudeis vel gentibus conversi sunt ad Chri-
stum facti sunt regnum Dei , in quo per gratiam regnat Deus,
quod antea non erant, sicut vas electionis ostendit in epistola
25 ad Corintios dicens : Nescitis quia iniqui regnum Dei non possi-
debunt. Nolite errare : neque fornicarii , neque idolis servientes,
neque adulteri, neque molles , neque masculorum concubitores , neque
fures, neque avari , neque ebriosi , neque maledici , neque rapaces
regnum Dei possidebunt. Et hec quidem fuistis, sed abluti estis ,
I corrumpetur] corrupetur P
om.C 15erat]earatpP
codd. S. Script. et Patres plures (W.
4 mutatur corr.] nutatur CP 9 sunt
17 nostri om. P 29 quidem cum multis
II, 201)] quidam Vg.
IDan.7,14
10Iob41,2
2Lc.1,33 6-7CfrApoc.20,6;1,6
12-13 Apoc. 11, 15 24 Act. 9, 15
9Ps.94,4
25-144,2 I Cor.
6, 9-11
1-2 Cfr supra, p. 137, 24 ; 139, 8.
10 Liber Antiheresis II , 2 , M 53vb : Iob 41 , 2 (Controverses, Append . p . 209
et § III, 14).
144
LIBER CONTRA MANICHEOS
P86va
sed sanctificati estis, sed iustificati estis, in nomine Domini Ihesu
Christi et in Spiritu Dei nostri, etc.
In hac sententia et in multis aliis similibus aperte ostenditur
quomodo regnum huius mundi factum est Domini Ihesu Christi.
5 In quibus aperte datur intelligi naturam hominum , id est corpus
et animam , esse Dei per creationem et potenciam ; sed propter
peccata sponte homines se subtrahunt creatori , et regi omnium
superborum diabolo se pessundant . Sola ergo peccata sunt pro-
prium diaboli , pro quibus tantummodo impii et iniusti regnum
10 ipsius in sacra Pagina vocitantur .
Duplex enim regnum eius legitur in Scripturis : infernus, un-
de dicitur in Apocalipsi de impiis quod habebant super || se regem
angelum abissi , cui nomen ebrayce Abaddon , grece vero Appollion,
latine habens nomen Exterminans . Aliud regnum eius sunt
15 propter vicia tantum omnes infideles , qui credere nolunt Domino
Ihesu Christo , et omnes apostate , qui creatorem omnium blasphe-
mant, et omnes iniqui , iniusti et superbi , sicut ipse Deus ostendit
de diabolo , loquens ad beatum Iob dicens : Ipse est rex super
universos filios superbie . Non quod naturaliter sint sui ; ipse
20 enim nichil habet proprium nisi vicia et peccata . Nam si mali
homines et iniqui naturaliter essent sui et ab ipso creati et facti ,
ut heretici dogmatizant , nunquam possent converti infideles ad
fidem neque peccatores ad veram penitentiam pervenire . Nichil
enim vult Deus quod sit proprium diaboli , sed tantum ut homines
25 illud , id est peccatum , omne deserant et ad ipsum cuius creatura
sunt vera penitudine revertantur . Quod autem boni et mali
naturaliter Dei sint , satis est superius declaratum et adhuc,
auctore Deo, demonstrabitur uberius in hoc libro.
Item solent obicere Manichei illud evangelicum, quando osten-
2etc.om.P
aliis] hiis add. P 6 propter] per P 13 Abaddon
corr. ] labaddon C labaddan P 23 neque] nec P 28 Deo sup. lin. P
12-14 Apoc. 9, II 18-19 Iob 41, 25 29-145,3 Mt. 4, 8-9 ; Lc. 4, 6
II Il s'agit du double royaume de Satan : l'enfer et l'ensemble des humains
infidèles, apostats et corrompus. L'objection du monde double sera abordée
infra, p. 214, 16 sq.
28 uberius, cfr infra, p. 174, 3-5 sq.; 250, 31 sq.
29 sq. Le Traité cathare ne présente pas le thème de la tentation ; mais
Durand rappelle l'objection habituelle des dualistes, Pauliciens et Bogomiles,
CAPITULUM V
145
C 45rb
P86vb
dit diabolus Domino Ihesu Christo in monte excelso omnia regna
mundi et gloriam eorum et dixit ei : Omnia hec tibi dabo si cadens
adoraveris me, quia michi tradita sunt et cui volo do illa . Ecce ,
inquiunt heretici, diabolus dixit se daturum omnia regna mundi
5 et gloriam eorum Ihesu Christo si adoraret eum ; in quo apparet
quod omnia erant sua : quod Christus non negavit . Ad quod
dicimus Dominus Ihesus Christus tunc temporis nolebat diabolo
se ostendere esse Deum, ne salus populi per mor || tem eius futura
impediretur. Nam si vere eum diabolus cognovisset , et principes
10 Iudeorum nunquam eum, teste Apostolo , crucifixissent . Et
ideo mallens Dei Filius Sathan de se reddere suspectum in
temptatione illa noluit eum || dementiri verbo, cum satis in illa
repulsa, quando dixit : Vade Sathana , ostendat bene intelli-
gentibus eum fuisse mentitum et temerarie prolocutum . Si enim
15 tunc dixisset Veritas temptatori : « mea sunt omnia » sicut erant ,
iam se diabolo detexisset et ipse escam cum hamo , quo maxilla
eius perforata est , minime momordisset . Item dicimus : Cum
dixit diabolus Michi tradita sunt, non dixit : « ego feci ea » vel
<< mea sunt ». Si credunt heretici diabolum dixisse verum , dicant
20 a quo erant sibi tradita vel quis tradidit ea sibi . Et si bene nove-
rint quid sibi velint verba illa , non ea sic proferent ad dedecus
creatoris .
Sed forte dicent : Diabolus dixit : Cui volo do illa ; si ergo
non essent sua, non daret cui vellet . Ad quod dicimus clara voce,
25 sequentes Dominum Ihesum Christum, quod diabolus mendax
est et cum loquitur mendacium ex propriis loquitur et ibi men-
titus est manifeste ; non enim regna mundi diaboli sunt , sed
Dei omnipotentis sunt omnia regna terre et cui vult dat illa ,
sicut est superius in eodem capitulo demonstratum. Unde et
2 tibi dabo cum Vg.] inv. C 13 Sathana cum Vg. ] Sathanas C
nime] minimum P 21 illa sup. lin. P 29 est superius] inv. P
monstratum] demostratum P
17 mi
de-
9-10ICor.2,8 13 Mt.4,10 18-23Lc.4,6 25-26CfrIoh.8,44
que les albigeois lui avaient jadis présentée . Voir Liber Antiheresis II , 3 , M
66va-vb (Controverses, II, 17-19) . L'auteur suit le même raisonnement.
14-17 « Si , en effet , le Christ ( = Veritas ) avait alors dit au tentateur : «<toutes
ces choses sont miennes », comme elles l'étaient, déjà il se serait révélé au diable
et celui-ci n'aurait pas du tout mordu l'amorce (escam) avec le croc qui perfore
sa machoire ».
29 Cfr supra, p . 138, 9-10.
146
LIBER CONTRA MANICHEOS
sanctus Iheremias dixit : Hec dicit Dominus Deus : Ego feci
terram et hominem et iumenta que sunt super faciem terre, et dedi
eam ei qui placuit in oculis meis , etc. Et sanctus Danihel pro-
pheta regi Babilonis : Cum bestiis et feris erit habitacio tua : fenum
5 ut bos comedes et rore celi infunderis , donec scias quod dominetur
Excelsus super regna hominum et cuicumque voluerit dabit illa.
Et ipse ait ad Iob : Omnia que sub celo sunt mea sunt, etc.
Diximus superius quatuor esse regna Dei preter machinam
mundi. Primum est Christus vel fides eius . Secundum sacra Scrip-
10 tura. Tercium militans ecclesia sua catholica , in quo mali et boni
comixti sunt donec grana a paleis et mali pisces a bonis in ultimo
Christi examine angelorum ministerio separentur. Quartum
celestis patria, in quo est pax , sapientia , pulcritudo , gaudium ,
vita et sanitas sine fine . De regno Christi , id est de ecclesia eius ,
15 quod est in hoc mundo dixit ipse in evangelio loquens de consu-
matione seculi : Exibunt, inquit , angeli et colligent de regno
eius omnia scandala et eos qui faciunt iniquitatem , et mittent eos
in caminum ignis ; ibi erit fletus et stridor dentium. In hac sen-
tencia Salvatoris aperte ostenditur quod in regno Dei quod
20 est in hoc mundo mali et boni sunt corporaliter coniuncti , in
extremo ventilabro dividendi . De superno , in quo nullum est scan-
dalum vel ruina , dicitur : Adveniat regnum tuum . Et alibi :
Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei . Et alibi : Percipite
regnum paratum vobis ab origine mundi. Et iterum : Beatus
25 qui manducabit panem in regno Dei . Ad quod nos faciat per-
venire Deus Pater omnipotens et Filius et Spiritus sanctus,
cuius est illud delectabile regnum , qui vivit et regnat Deus .
4 et feris sup. lin. P
cipite] possidete Vg.
constitutione Vg.
eius explicit P
9 fides] fideles C
23 per-
24 origine cum quibusdam codd. S. Script . (W. I, 150) ]
NB . Post lineam 15 desinit P nec iam nisi unus superest testis C
1-3Ier.27,5 4-6CfrDan.4,22,29 7Iob41,2 16-18Mt.
13, 49, 41-42, 50
25, 34
22Mt.6,10;Lc.II,2
24-25 Lc. 14, 15
23Lc.6,20. 24Mt.
8 Cfr supra, p. 142 , 22-26.
21 ventilabro, cfr supra, p. 142 , 25 , note .
24 Liber Antiheresis I, 31 , P1 121 suit Vg.: Mt. 25 , 34 (Controverses, Append .
P.223et§V,24.
CAPITULUM VI
147
C45va
VI
DE CELO NOVO ET TERRA OPINIO MANICHEORUM
ET CASSACIO EIUS
Manichei moderni , suam dementem energiam ypocrisantes, in
5 suis conventiculis et clandestinis dehortacionibus et in suis
tractatibus finaliter intendentes hoc celum visibile nobis et
terram, solem et lunam, Deum omnipotentem non fecisse , sic
suos fautores pellicent et ortantur :
ΙΟ
15
20
25
De compilatione Manicheorum .
In illo, inquiunt, seculo credimus esse celum novum et terram
novam, de quibus Dominus populo || suo sic ait in Ysaia : Quia
sicut celi novi et terra nova que ego facio stare coram me , ait Domi-
nus, sic erit semen vestrum et nomen vestrum. Et Petrus in epistola
sua ait : Novos celos et novam terram et promissa ipsius expectamus,
in quibus iusticia inhabitat . Et Iohannes in Apocalipsi : Vidi celum
novum et terram novam . Illic est sol et luna, de quibus Isayas ait :
Non occidet ultra sol tuus et luna tua non minuetur . Et in libro Sapientie :
Sol iusticie non ortus est nobis.
Illic est civitas de qua ait Iohannes in Apocalipsi : Ego Iohan-
nes vidi civitatem sanctam Ierusalem novam . De qua ait : Ipsa vero
civitas aurum mundum sicut vitrum mundum . De qua etiam Aposto-
lus ait : Illa autem que sursum est Ierusalem libera est, que est mater
nostra . Illic est lignum vite, de quo Iohannes ait in Apocalipsi :
Vincenti dabo edere de ligno vite, quod est in paradiso Dei mei . Illic
est fluvius aque vite, de quo Iohannes ait in Apocalipsi : Et ostendit
michi angelus fluvium aque vive, splendidum tamquam cristallum ,
9 De compilatione Manicheorum in marg. C 21 sicut vitrum mundum]
simile vitro mundo Vg. 25 vite cum multis codd. S. Script . et Patribus
(W. III, 587)] vive Vg. Cfr infra, p. 148, 16 et p. 157, 29.
21, I
21, 18
10 CfrApoc. 21, I
17 Is. 60, 20
22-23 Gal. 4, 26
11-13 Is. 66, 22 14-15 II Petr. 3, 13 15-16 Apoc.
18 Sap. 5, 6 19-20 Apoc. 21, 2 20-21 Apoc.
24 Apoc. 2, 7 25-148,3 Apoc. 22, 1-2
3 cassacio, de cassare : briser, casser, Du CANGE , III , 205. Cfr infra , p . 272 , 8.
8 pellicent, forme antique, de pelliceo pour pellicio : flatter, attirer. Catholi-
con, f. 167vb : « Pellicio ... quorum dicitur pellicere quasi pelle decipere ». Cfr
supra, Introduction , p. 56 ; infra, p. 302, 17.
148
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
procedentem de sede Dei et Agni ; in medio platee eius et ex utraque
parte fluminis lignum vite afferens fructus XII, per menses singulos
reddens fructum suum . Illic est curia Patris sancta et angelica, de
qua Danihel ait : Milia milium ministrabant ei et decies centena
milia assistebant ei.
De operibus vero et creaturis que sunt ibi Apostolus ait quod
nec occulus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, que
preparavit Deus hiis qui diligunt eum . Etc ... Huc usque.
Responsio .
-
10 Nos autem ad honorem sancte et individue Trinitatis , non
auctoritatibus renitentes sed tantum perverso intellectui katha-
rorum , dicimus ad premissa : in hoc capitulo notaverunt heretici
octo se credere fore in seculo Dei illo, que corporeis et mortalibus
occulis non videntur : celum novum, terram novam , solem et
15 lunam , civitatem Iherusalem novam, lignum vite, fluvium aque
vite et curiam Patris sanctam. Que omnia sibi , ut reor, videtur
probasse auctoritatibus manifestis ; sed non est verum ut ipsi
opinantur. Audacter enim et non temere affirmamus , non contra
predicta testimonia que sancta sunt et vera in eo sano sensu quo
20 a sanctis apostolis et prophetis prolata sunt , celum novum et
terram novam adhuc non esse realiter nisi in mente Dei , qui
fecit que futura sunt ; que sancti sunt post resurrectionem cor-
porum possessuri , nec erunt donec ista que videntur primulo
exurantur. Sed quia , Deo volente , super hiis inferiis sumus
25 lacius tractaturi , differimus , ne idem sepius iteretur.
Nunc vero sensui eorum obicimus interrogando . Dixerunt se
credere in illo seculo esse celum novum et terram novam et alia
sex et multas alias creaturas . Sed , si in illo seculo sunt illa,
interrogamus quid sit seculum illud in quo est terra nova et
30 celum et illa alia que dixerunt . Si sunt angeli , ergo celum illud
15-16 aque
4 decies] milies add. pC
vite cfr supra, p. 147, 25 et note.
8 Huc usque in marg. C
2,I
4-5 Dan.7,IO 7-8ICor.2,9.
20-21 Apoc. 21, I
24-25 Cfr supra, p. 139, 16, n.
14-15 Apoc. 21, 1, 2
21-22 Cfr Eccl . 3 , 14-15
15-16 Apoc. 22,
27 Apoc. 21, I
27 Objection cathare exprimée dans le Liber Antiheresis I, 3 , P1 17o : Apoc.
21, 1 ; II, 3, M 61vb-62ra-rb: Is. 66, 22, Apoc. 21, 1 (Controverses, II, 12 ; 11 et 13).
27-28 sex i.e. solem, lunam, civitatem, lignum, fluvium, curiam (cfr 1. 14-16) .
CAPITULUM VI
149
45 vb
ΙΟ
novum et terra et illa alia superius nominata sunt in angelis.
Si seculum illud sunt anime sancte vel corpora , ergo celum illud
novum et terra et alia sunt in animabus vel corporibus. Si est
seculum illud aer vel aqua , ergo novum celum et terra est in
5 aere vel in aqua. Si est seculum illud populus Dei , ergo celum
novum et terra , sol et luna , civitas Iherusalem et ille fluvius et
lignum vite et curia sancta Patris sunt in populo Dei et non ipse
populus est in illis. Dixerunt enim se credere omnia illa esse in
seculo illo .
Item , si est seculum illud Dei celum et terra, ergo celum novum
et terra nova sunt in alio celo et alia terra veteribus, quorum
respectu illa dicuntur nova , et ita si vera est credulitas eorum , ||
Deus fecit celum vetus et terram veterem , si illa sunt seculum
in quo celum novum et terra nova consistit et alia que nulla
15 ratione probabilia esse videntur. Item, si in illo seculo dicitur
populo Dei, sicut ipsi superius notaverunt : sic erit semen vestrum
sicut celi novi et terra nova , ergo populus Dei semen habet
in seculo illo . Si dicatur quod arando et serendo agros mate-
riales habeant semen , ergo labor est in seculo illo , cum sine
20 dubio sancti post huius vite labores requiescant, teste apostolo,
a laboribus suis. Si autem dicunt misticum semen esse, id est
verbum Dei quod sancti predicatores seminant in hoc mun-
do , obicimus ita : ergo doctrina que constat in correctione
et instructione, cominatione et promissione , necessaria erit
25 populo illi in seculo illo ; quod est incredibile . Nam, teste beato.
Iohanne , celum plicabitur quasi liber involutus . Et Dominus
per Iheremiam prophetam : Non docebit unusquisque fratrem
suum et unusquisque proximum suum dicens : Cognosce Dominum .
Omnes enim scient me a minore usque ad maiorem eorum, etc.
30 Item, si dicunt quod semen habebunt , videlicet filios et filias ,
in seculo illo , ergo generabunt ibi mares et femine , quod hic ,
scilicet in seculo isto , verbo nimium detestantur. Contra quod
ipsa Veritas ait : Qui digni habebuntur seculo illo et resurrectione
ex mortuis, neque nubert, neque nubentur.
35 Item, cum constet solem et lunam in celo esse et celum illud
21 misticum corr. ] misticunt C
6, 14
16-17 Is. 66, 22 20-21 Apoc. 14, 13
27-29 Hebr.8, 11 ; cfrIer. 31, 34
21-22 Lc. 8, II 26 Apoc.
33-34 Lc. 20, 35 ; cfr Mt. 22, 30
150
LIBER CONTRA MANICHEOS
novum non esse nisi in Deo , qui fecit que futura sunt , cui nichil
est preteritum vel futurum, apparet luculentissime solem et lu-
nam materialiter non esse in seculo illo . Civitas enim illa sancta
superior, in qua semper angeli cernunt et sanctorum anime faciem
5 creatoris, teste beato Iohanne apostolo , non eget solis lumine neque
lune, ergo si adessent, vacarent ibi . Queratur ergo succincte
quid sibi velit premissa sententia Isaye : Non occidet ultra sol
tuus, etc. Et nota quia bene dixit ' ultra ' in quo datur aperte
intelligi, antequam illud vaticinium compleatur iuxta literam ,
Io solem pati occasum et lunam diminutionem ; quod de istis visibi-
libus potest congrue intelligi , quem solem Pater celestis, teste
Christo, oriri facit super bonos et malos , quia post iudicium
extremum et innovationem celi et terre sol non occidet nec pacie-
tur eclipsim nec luna defectum, sed iuxta Ysaiam prophetam
15 luna tunc fulgebit sicut sol modo et sol septempliciter. Sic enim
ait : In die interfectionis multorum, cum ceciderint turres , erit lux
lune sicut lux solis et lux solis erit septempliciter sicut lux septem
dierum, in die qua alligaverit Dominus vulnus populi sui, etc.
Et sic, iuxta sanctorum tradicionem , manebunt fixe et immobili-
20 ter in firmamento celi et terram post combustionem renovatam
sine interpolatione aliqua illuminabunt . Nam , teste Psalmista ,
Deus statuit ea in seculum seculi . Et hic est sensus iuxta
literam predicte sententie Ysaie.
Misticus intellectus, quia non destruit historicum , non est
25 tamen pretermittendus . Dei namque Filius mistice dicitur sol,
quia sicut sol mundum sic Christus fidelium mentes illustrat .
Unde Pater dixit per Malachiam prophetam : Vobis timentibus
nomen meum orietur sol iusticie et sanitas in pennis eius.
Iste sol occidit in cruce tempore passionis moriendo . Unde
30 Salomon, in Ecclesiastico : Orietur sol et occidit et ad locum suum
revertitur . Ortus est enim de Virgine sol iusticie repromissus ,
occidit in patibulo occubendo, ad locum suum reversus est resur-
gendo et celos ascendendo . Et ultra non occidet sol iste ; nam ,
teste Apostolo, Christus resurgens ex mortuis iam non moritur,
II congrue corr. ] congruere C
I Cfr Eccl. 3, 14-15
7-8 Is. 60, 20
Ps. 148, 6
33 Is. 60, 20
3-6 Cfr Apoc. 21, 23
15-18 Is. 30, 26, 25-26 22 Cfr
29 Cfr Lc. 23, 45 30-31 Eccl. 1, 5
2CfrSap.8,8
11-12 Cfr Mt. 5, 45
27-28 Mal. 4, 2
34-151,1 Rom. 6, 9
CAPITULUM VI
151
46 ra | mors illi ultra non dominabitur . || Sol etiam mistice secundum
quosdam dicitur leticia in prosperitate . Unde dicitur : Per diem
sol non uret te . Leticia enim sanctorum , que in mente eorum
quandoque occidit in hac vita , non occidet in futura quia non
5 deficiet umquam ; nam , teste sancto Ysaya : Gaudium et leticiam
obtinebunt et fugiet dolor et gemitus. Cum vero dicitur : luna
tua non minuetur, salvo premisso sensu hystorico , luna mistice
in Scripturis aliquando Christi ecclesia presentis temporis appel-
latur. Unde in Psalmo : Permanebit cum sole, id est quamdiu
10 tempora volvuntur, et ante lunam , id est ecclesiam, ut illuminet
eam sicut sol lunam. Et in Cantico Canticorum dicitur : Pulcra
ut luna. Et Abacuc : Elevatus est sol, id est Christus, in celum
et luna stetit in ordine suo , id est ecclesia Christi . Hec luna
decrescit quandoque et minuitur in hac vita agitata adversitatibus
15 impiorum, vel quandoque aliqua membra apostatant et eam
verbis et opere ut Arrius et Donatus nequiter insecuntur. Sed
luna hec post hanc vitam non minuetur, quia quisquis regnum
celeste meruerit ingredi nunquam illud demerebitur , sed habebit
gaudium sine fine .
20 Item , dixerunt Manichei quod in alio seculo est civitas nova
Iherusalem , pro eo quod dixit Iohannes : Vidi civitatem sanctam
Iherusalem novam . Sed si bene intelligerent qualiter et quo-
modo et qualis fuit visio illa , non ita sensus misticos in historicos
demutarent . Dicimus ergo eis obiciendo : civitas illa dicitur esse
25 nova, et quare nova ? Profecto , respectu veteri dicitur nova.
Dicant heretici que est vetus civitas Iherusalem, cuius respectu
illa apocalistica dicitur nova . Si dicunt quod illa que est in Pales-
tina materiali et visibili , quam prius possiderunt Iebusei et
26 respectu] reptu pC
2-3 Ps. 120, 6
11-12 Cant. 6, 9
5-6 Is. 35, 10
12-13 Cfr Hab. 3 , 11
6-7 Is. 60, 20
9,10Ps.71,5
21-22 Apoc. 21, 12
13-14 luna decrescit . Cfr AMBROISE , Hexaemeron IV , 8, 32 (PL XIV, 204 C ;
éd. C. SCHENKL, CSEL 32, 1, 1897, p. 138, 13). ISIDORE, De natura rerum XVIII,6
(PL LXXXIII, 992 A ; éd. J. FONTAINE, 1960, p. 243, 52-54).
16 Arius et Donatus, cfr supra, p. 76, I et notes.
27 apocalistica, de apocalista, apocaliste, cfr supra , p . 70-71 , 23 , n . et infra,
P. 153, 7.
152
LIBER CONTRA MANICHEOS
postea Iudei, deinde Christiani romani et nunc possident Aga-
reni, quam fere omnes populi Iherosolimam nuncupant , ergo,
prior fuit ista quam illa que dicitur nova. Non ergo iuxta fal-
sam eorum assercionem , diabolus fecit omnia que videntur
5 in hoc mundo ad similitudinem aliorum que viderat in seculo
illo, si prior fuit ista Iherusalem quam illa quam vidit Iohannes .
Si dicunt quod illa nova fuit ante , ergo ista deberet merito dici
nova et illa quam vidit Iohannes vetus , si prius extitit facta .
Item, dixerunt heretici illam Iherusalem novam esse in seculo
10 illo , in quo dixerunt esse celum novum et terram novam. Ad
quod dicimus obviando eis eiusdem sentencie auctoritate . Iohan-
nes dixit : Vidi civitatem sanctam Iherusalem novam, descendentem
de celo a Deo, habentem claritatem Dei , etc. Iohannes asserit
quod descendit de celo civitas illa , et heretici dixerunt se credere
2 Iherosolimam corr.] iherosilimam C
12-13 Apoc. 21, 2, 10, II
1 Iudei. Cfr Ios. 15, 69 ; II Reg. 5, 6-9 ; I Par. 11, 4-6. Cfr A. LEGENDRE,
art. Jérusalem, dans Dict. de la Bible, III , 1903 , 1377-1378 . L.-H. VINCENT,
ibid., dans ibid. , Suppl . IV, Paris, 1949, 910-914 ; 915.
1 Christiani. Jérusalem, prise par Titus en 70. Fl. JosÈPHE, De Bello iudaico V,
VI, passim. Cfr VI , 402-413 sq . (éd . B. NieSE, Berlin, 1894 , p. 565-566) . Cfr
A. LEGENDRE, art . cit. , 1393-1394 . Mais les romains de Titus ne sont pas des
chrétiens. La Palestine ne sera christianisée officiellement par Rome qu'après la
conversion de l'empereur Constantin qui, en promulguant avec Licinius le manda-
tum de février 313 ( = édit de Milan) , accorde aux chrétiens la liberté de conscience
et de culte. EUSEBE , Histoire de l'Église X, v, 2-3 ( éd . G. BARDY, SC 55 , Paris,
1958 , p . 104-105 . Cfr J.-R. PALANQUE, art. Constantin Ier le Grand, dans DHGE,
t. XIII, Paris, 1956, p . 599. E. STEIN, Histoire du Bas-Empire (éd . franc . J.-R.
PALANQUE), t. I, Paris, 1959, p. 88, 92, 98 sq. et t. II, notes correspondantes.
1 Agareni. Jérusalem, tombée aux mains du Khalife Omar, après l'éphémère
domination sassanide (614-638 ) , devait rester possession musulmane jusqu'à
la première croisade . Après l'échec de la tentative byzantine (975) , les conquêtes
des Turcs Seljûqides ( 1076-1079 ) , les nouvelles tentatives des Fatimides d'Égypte
(1098), la ville est prise par les croisés le 15 juillet 1099. Cfr R. GROUSSET, Histoire
des croisades et du royaume franc de Jérusalem , t . I, Paris, 1934, p. II ; XIX-XX ;
XLV ; p. 157-163 . La création d'un royaume latin , les efforts de la deuxième
croisade ( 1147 ) , n'empêchent pas Saladin de reprendre la cité en 1187 (ibid.,
t. I, p. 164-313 ; t. II, p. 225 sq.; 799 sq.). Les Agareni la gardent, malgré la
troisième croisade ( 1190-92) et les péripéties de la quatrième à Constantino-
ple ( 1204) , jusqu'au traité de Jaffa ( 18 février 1229 ) . Celui-ci rétrocède au royau-
me franc la ville de Jérusalem, où l'empereur excommunié, Frédéric II, se cou-
ronne lui-même au Saint- Sépulcre, le 17 mars 1229. ID. ibid. , t. III , p . 8-120 ;
169-173 ; 307 ; 313. Voir J. RICHARD, Le royaume latin de Jérusalem , Paris, 1953 ,
Parties I, II, passim et p . 189-190 . Quand Durand écrit ces lignes, Jérusalem
est donc encore sous la domination sarrasine.
CAPITULUM VI
153
46 rb |||
illam esse in seculo in quo est celum novum ; ergo manifeste dis-
sentiunt a beato Iohanne : si enim descendit de celo , constat eam
esse in terra.
Non ergo bene intelligunt Manichei illa verba Iohannis que
5 in suo tractatu superius posuerunt . Et cum intellectus eorum
sit merito respuendus, notemus succincte quid sibi iuxta sancto-
rum intellectum velit illa sentencia apocaliste quam kathari
orthodoxe fidei obiecerunt . Non enim illa visio sancti Iohannis
fuit enigmatica sed mentalis . Nam in Pathmos insula positus ,
10 ut ipse asserit, propter verbum Dei et testimonium Ihesu Chri-
sti et, cum esset ibi ab impiissimo Domiciano Cesare relega-
tus, fuit in spiritu in ipsa insula , id est in extasi, spiritualiter
mente raptus ad intelligendum statum presentis Christi ecclesie
et future . Unde et ipse postea dixit se vidisse hostium aper-
15 tum in celo, id est Christum in ecclesia , qui de se dixit : Ego
sum hostium ; si quis per eum intraverit , salvabitur . Item dixit
se audisse vocem dicentem sibi : Ascende huc . Et statim, inquit ,
fui in spiritu, non quod spiritus apostoli exiret de corpore
nec quod cum corpore esset raptus, sed totus in extasi positus
20 illa que in libro illo continentur mente perspexerit universa .
Sicut enim prophete priores Dei Filium per Spiritum sanctum
previdebant de virgine nasciturum, sic beatus Iohannes, eodem
Spiritu debriatus , vidit statum presentis Christi ecclesie et
future, diem iudicii et resurrectionem corporum et dampna-
25 tionem omnium impiorum.
Quis enim esset tam amens et delyrus ut estimaret in celo celesti
et in illa beatitudine sempiterna esse puteum abyssi de quo fumus
15 hostium cum cod. Cav., et quibusd. codd. S. Script. (W. III, 449) ] ostium Vg.
9-11 Cfr Apoc. 1, 9
15-16 Ioh. 10, 9 17-18
Apoc. 1, 19-20 ; 20, 12-15
12-14 Cfr Apoc. 1 , 10-11
14-15 Cfr Apoc. 4, I
Apoc. 4, 1-2 21-22 Cfr Is. 7, 14
27-154,2 Cfr Apoc . 9, 2-5
23-25 Cfr
5 Cfr supra, p. 147, 19-20.
7 apocaliste, cfr supra, p. 70-71, 23, n. et p. 151, 27.
11 Jean aurait été relégué à Patmos vers 94-95 , pendant la persécution contre
les chrétiens de l'empereur Domitien qui a régné de 81 à 96. L'apôtre aurait
vécu jusqu'au début du règne de Trajan (98) ; la date de sa mort demeure néan-
moins incertaine. Voir E. MANGENOT, art. Jean (saint) , dans Dict . de la Bible,
III, Paris , 1903 , 1159-1166 ; et L. VENARD, ibid. , dans DTC, VIII1 , 1924, 538.
Voir aussi Dict. encycl. de la Bible ( 1960) , 911. A. CAPPELLI , Cronologia, Milan ,
1930, p. 208-209.
14, 16 hostium, cfr supra, Introduction, p. 52, B.
154
LIBER CONTRA MANICHEOS
ascenderet, unde locuste exirent similes scorpionibus, que ibi
homines cruciarent ? Et quis esset tam vecors ut sentiret in
illo celo esse tres immundos spiritus in modum ranarum et dra-
chonem cum Michaele archangelo preliantem, cum in illo celo
5 nulla sit controversia nec voluntatum ablusio , sed est ibi om-
nium quieta allusio in cogitacione, in verbo et concors ope-
ratio laudum in omnibus illius celi incolis perseverat. Ibi enim
non est fur nec aliquid quod voluntati Domini refragetur. Ve-
ritas enim ait : Facite vobis sacculos qui non veterescunt, the-
10 saurum non deficientem in celis, quo non appropiat fur neque
tinea corrumpit. Item, quis esset tam insipiens , mente captus,
qui reretur in illo celo esse magnam meretricem que corrumpit
terram in prostitucione sua , que dicitur ebria esse de sanguine
sanctorum et de sanguine martyrum Ihesu ? Et multa alia con-
15 tinentur in illa Apocalipsi , que absurdissimum esset etiam
cogitare et nulli sane mentis credibilia in illo celo adesse vel
fuisse, nam illo vivitur in celo concorditer et sine zelo. Alioquin
non docuisset Dominus Ihesus Christus servos suos in oratione
Patri dicere : Fiat voluntas tua sicut in celo et in terra. Si enim
20 in illo celo ruine essent alique aut pugne , ut Marchionite ganniunt
et fautores suos perdocent et ortantur, non esset illud quod docuit
Christus apostolos oratio sed imprecatio manifesta .
Recedant ergo fabule katharorum de ore nostro et ad veritatem
presentis sentencie recurramus . Vidit ergo Iohannes, id est spiri-
25 tualiter intellexit , in celo, id est in Scripturis, statum presentis
ecclesie et future . De quo celo dicitur in eadem Apocalipsi :
5 est sup. lin. C 12 que corr.] qui C
3-4 Apoc. 12, 7 9-11 Lc. 12, 33
19Mt.6,10
12-13 Cfr Apoc .
24-26 Cfr Apoc . 1 , 19-20
3 Apoc. 16, 13
19, 2 13-14 Apoc. 17, 6
5-6 ablusio, désaccord , de : « Abludo- si-sum-dere, cui opponitur alludere, ...
absimilem esse », Forcellini , t . I, p. 13. Par euphonie , l'auteur rapproche les
mots «< ablusio » et « allusio » pour opposer à la discorde des hommes le divertis-
sement tranquille (quieta allusio) , ou quiétude enjouée, des habitants du ciel .
Voir infra, p. 158 , 15-16 ; 194, 26.
9 veterescunt, forme médiévale pour « veterascunt » ( Vg. ) . Voir Introduction,
P. 56.
20 ganniunt glapir. PAPIAS, f. K 3ra : « Gannire vulpium est : sicut latrare
canum ». OSBERN , P. 256 : « Gannio, nis... quod proprie agunt vulpes ; sed
translative refertur ad homines » ; p . 263 : « Gannire, vulpium solet esse, et
dicitur deridere ». Cfr infra , p. 276, 23.
CAPITULUM VI
155
46 va |||
Celum plicabitur quasi liber involutus. Vidit ergo, id est intel-
lexit, civitatem sanctam Iherusalem novam , id est ecclesiam ,
que ob hoc lherusalem dicitur quia mente Domini, qui pax
vera est, cotidie contemplatur . Iherusalem namque visio pacis
5 interpretatur, quod bene congruit sancte ecclesie in suis iustis
membris qui Deum diligunt ex toto corde . Ista Iherusalem,
id est ecclesia, videt pacem, id est Christum, sicut Apostolus
ostendit dicens : Videmus nunc per speculum in enigmate ; tunc
autem facie ad faciem. Que bene dicitur nova, quia sicut
10 aquila iuventus eius renovata et exuto veteri homine cum
actibus suis, iuxta Apostolum, id est infidelitatis errore et pravo
opere depositis, novum hominem Ihesum Christum per fidem et
babtisma et per bona opera est induta . Unde idem Apostolus :
Quicumque in Christo baptizati estis , Christum induistis . Et ita
15 Iherusalem, id est ecclesia militans, ad instar aquile innovata
dicitur de celo descendere , non iuxta hereticos qui dicunt animas
suas in alio seculo peccasse , et ideo in hunc mundum captas
credunt eas diabolum abduxisse ; sed ob hoc dicitur illa Iherusa-
lem de celo descendere, que Christus capud eius et salvator
20 et sponsus , pro salute eius descendit de celo et incarnatus est
et suo precioso sanguine redemit et lavit eam , ut exhiberet eam
sibi ecclesiam gloriosam. Et quia omne bonum quod habet est
sibi celitus datum , dixit beatus Iohannes quod vidit eam de celo
descendentem . Unde || et ipsa Veritas ait : Nemo venit ad me,
25 nisi Pater qui misit me traxerit eum . Non enim potest homo
accipere quicquam nisi fuerit ei datum de celo. Et alibi : Sine
12 Christum corr. ] Christus C 19 et corr.] est C
I Apoc. 6, 14
9-10 Cfr Ps. 102, 5
2Apoc.21,2 4CfrEz.13,16
12 Cfr Eph. 4 , 22-24
Apoc. 21, 2 20 Ioh. 3, 13
14 Gal. 3, 27
23-24 Apoc. 21 , 2 24-25 Ioh. 6, 44
8-9 I Cor. 13, 12
18-19 Cfr
26-156,1 Ioh. 15, 5
15-22 Il y a, dans cette longue phrase, rupture de construction : « Et ainsi,
Jérusalem, c'est-à-dire l'Église militante , renouvelée comme l'aigle descend
dit -on du ciel, non dans le sens des hérétiques, - qui disent que leurs âmes
ont péché dans un autre siècle et croient qu'elles ont été en ce monde amenées
captives par le diable, mais on dit que cette Jérusalem descend du ciel ,
parce que le Christ, son chef, son sauveur, son époux, pour son salut est descendu
du ciel, s'est incarné , l'a rachetée de son précieux sang et l'a purifiée , afin de
se la présenter église glorieuse » . Sur « ob hoc... que » pour « ob hoc... quod »,
cfr Introduction, ch. II, p. 58 et n. 8.
156
LIBER CONTRA MANICHEOS
me nichil potestis facere. Et beatus Iacobus : Omne datum opti-
mum et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre
luminum , etc.
Hec est civitas de qua dicitur : Mons Syon , latera aquilonis ,
5 civitas regis magni , de qua dicta sunt gloriosa . Hec civitas dici-
tur aurum mundum quia divina sapientia resplendet, que in
Scripturis auro frequenter comparatur. Unde dicitur in Psal-
mo : Vivet et dabitur ei de auro Arabie. Superna vero civitas ,
de qua Apostolus ait : Illa que sursum est Iherusalem libera est,
10 que est mater nostra , non est aliud nisi beatitudo eterna in
empireo celo et angelici spiritus et anime sanctorum que , liberate
a presenti miseria seculi huius , illo in Dei presentia gaudio inesti-
mabili perfruuntur. Et illa civitas, que quandoque desertum ,
quandoque domus, quandoque Syon , quandoque Bethleem , quan-
15 doque Iherusalem censetur et multis aliis modis pro multiplici
ratione, non descendit . Que mater nostra dicitur, quia suis bonis
exhortationibus que in Scripturis continentur et precibus et
exemplis sororem suam , id est ecclesiam militantem, generat ,
fovet et nutrit, erudit et informat. Unde , gustato lacte ipsius
20 matris triumphantis, filia ista Iherusalem quam vidit Iohannes
de celo descendentem orat assidue in se voluntatem Patris
fieri, sicut fit in illa matre que in celo servit Domino sine culpa.
In utraque tamen est lignum vite, id est Christus, verbum et
sapientia Patris , sed ibi visibiliter et invisibiliter est in ista .
25 Unde in evangelio dicitur : Assumptus est in celum et sedet ad
dexteram Patris .
Quod autem in ista Iherusalem , id est in ecclesia presentis
temporis, sit in veritate, ipse Christus ostendit dicens : Ubi
sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eo-
30 rum . Et alibi : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque
ad consumationem seculi . Ecce aptum testimonium quod ipsa
Veritas, lignum vite et sapientia Patris , est semper in ecclesia ,
mundans eam per fidem et iusticiam et conferens salutarem
efficaciam sacramentis. Quod autem ipse sit Patris sapientia ,
12-13 inestimabili] inestibili pC
1-3 Iac. 1, 17
6-7CfrSap. 7, 9; cfrProv. 16, 16
21 voluntatem corr. ] voluntate C
4-5Ps.47,3 5Ps.86,3 5-6Apoc.21,18
8Ps.71,15
18-19 Cfr Ephes. 5, 29
23 Apoc.
28-30 Mt. 18, 20 30-31 Mt. 28, 20
22, 2, 14
9-10 Gal. 4, 26
25-26 Cfr Mc. 16, 19
CAPITULUM VI
157
46 vb|||
Paulus apostolus manifestat : Christum Dei virtutem et Dei sapien-
tiam scilicet predicamus . Et ipse in libro Ihesu Filii Syrach :
Ego sapientia ex ore Altissimi prodivi , primogenita ante omnem
creaturam . Et in Parabolis : Dominus possedit me in inicio
5 viarum suarum, antequam quicquam faceret a principio, ab eterno
ordinata sum et ex antiquis , antequam terra fieret. Quod au-
tem ista sapientia lignum vite sit , in eodem libro ostenditur ita :
Beatus homo qui invenit sapientiam. Et paulo post : Lignum
vite est hiis qui happrehendunt eam et qui tenuerit eam beatus .
ΙΟ Hec, inquam, civitas, id est ecclesia presens , aurum mundum
sicut vitrum mundum dicitur , quia divina sapientia fulgens sine
sorte erroris est perspicua sicut vitrum . Lignum autem vite
duodecim fructus affert , id est doctrinas duodecim apostolorum,
in quibus Deum laudare iubemur. Unde sanctus Ysaias : In doc-
15 trinis, laudate Dominum. Et bene dixit : Reddens fructum suum
per singulos menses , id est per duodecim apostolos , qui per menses
intelliguntur, reddit Christus lignum vite fructum suum. Unde
ipse ait eisdem mensibus , id est apostolis : Non estis vos qui
loquimini , sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis . Et
20 alibi : Sine me nichil potestis facere. Et Apostolus : Deus est
qui operatur in vobis. De illo fructu dixit apostolis Christus :
Ego posui vos ut eatis et fructum afferatis , et fructus vester maneat.
Fructus spiritus, ait Apostolus , est gaudium, pax, pacientia,
etc. Fructus || etiam qui manet , quem affert lignum vite , omnes
25 sancti sunt ; de quo Christus ait : Nisi granum frumenti cadens
in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet . Si autem mortuum
fuerit, multum fructum affert.
Item, in eadem Iherusalem id est in ecclesia, est fluvius
aque vite. De quo dicitur : Fluminis impetus letificat civitatem
4 in inicio cum multis codd. S. Script . (Biblia sacra XI , p. 52 ) ] initium Vg.
9 apprehendunt cum codd . Hubert . et Aniciensi ( ibid. , p . 38 ) adprehenderint Vg .
20 Apostolus] Apostolis pC 29 aque vite cfr supra p. 147, 25, n. et 148, 15-16
1-2ICor.1,24,23
3, 13 8-9 Prov. 3,
8 Prov.
14-15 Cfr Is. 24, 15
4-6 Prov. 8, 22-23
21, 18
3-4 Eccli . 24, 5
18 10-11 Apoc .
18-19 Mt. 10, 20
22 Ioh. 15, 16
28-29 Apoc. 22, I 29-158,1 Ps. 45, 5
15-17 Cfr Apoc. 22, 2
2,13;IThess.2,13
24-25
20 Ioh. 15, 5
23 Gal. 5, 22
20-21 Phil.
25-27 Ioh. 12,
10-11 Cfr supra, p. 156, 5-7.
158
LIBER CONTRA MANICHEOS
ΙΟ
Dei, quia Spiritus sanctus veniens letificavit apostolos et cre-
dentes. De quo ipse Dei Filius : Qui credit in me, sicut dicit
Scriptura, flumina de ventre eius fluent aque vive ; hoc autem
dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum , Fi-
5 lius etiam Dei lignum vite est ex utraque parte fluminis, quia
Spiritus sancti doctrina ex utroque Testamento compacta mentes
fidelium lavat et reficit, refrigerat et germinare facit , et hinc
inde Christus lignum vite complectens Scripturas et predicatus
in eis.
Item , dixerunt heretici quod in illo seculo est curia Patris
sancta. Sed cum curia dicatur secundum quosdam a cura, quia
curiales semper sunt curiosi et solliciti circa negocia et pecuniam
consultorum , non concedimus quod illa celestis paradisus in qua
spiritus angelici et anime sanctorum cernunt indefesse laudando
15 faciem Creatoris curia dicatur, cum nulla sit ibi sollicitudo sed
omnia in quiete. Nec concedimus quod proprie illa beatitudo
superna quam modo sanctorum anime possident sit illud futurum
seculum quod erit quando erunt celi novi et terra nova, de quo
Christus dixit : Qui digni habebuntur seculo illo et resurrectione
20 ex mortuis, neque nubent, neque nubentur. Sed finito seculo
isto, postquam mors in sua victoria fuerit absorta , recuperatis
anime propriis corporibus , cum quibus in hac vita bona vel mala
egerunt , renovata facie terre iusti bona duplicia recipient, et
tunc erit seculum seculorum .
25 Item , ad hoc dicunt Apostolum dixisse de operibus illius
seculi et creaturis : Occulus non vidit, nec auris audivit, nec
in cor hominis ascendit, dicimus non esse dictum de operibus
et creaturis materialibus , sed de remuneratione sanctorum et
premiis , de pulcritudine, sapientia , fortitudine , subtilitate , agili-
30 tate, impassibilitate et gaudiis sempiternis , que cor, aures et mor-
3 flumina corr . ] flumine
quo pc
II cura] curia pC
18-19 Christus dixit
2-4 Ioh. 7, 38-39
23 Cfr Ps. 103, 30
5 Apoc. 22, 2
23-24 Cfr Is. 61, 7
19-20 Lc. 20, 35 ; cfr Mt. 22, 30
26-27 I Cor. 2, 9
2-7 Sur l'interprétation diverse de Jean 7, 38-39, voir M. KOHLER, Des fleuves
d'eau vive, dans Rev. de théol. et de philosophie, t. X, 1960 , p. 188-201 ; spéciale-
ment p. 190-194 .
II curia - a cura. Voir ISIDORE, Etymologiae XV, 2 , 28 (éd . LINDSAY) : « cu-
ria dicitur eo quod ibi cura ».
CAPITULUM VI
159
talium occuli non viderunt . Omnem namque sensum mortalium
et omnia scripta excedunt illius felicitatis gaudia sempiterna .
Et quia ab historico sensu manente misticus derivatur, conce-
dimus ecclesiam Christi in suis predicatoribus et contemplativis
5 celum et in activis terram a Domino vocitari . Unde ait per
Ysaiam prophetam : Ecce ego creo celum novum et terram no-
vam . Et Psalmista : Celi enarrant gloriam Dei. De terra dicit
idem propheta sub nomine Dei Genitricis et ecclesie eius :
Terra nostra dabit fructum suum, et : Benedixisti Domine terram
10 tuam, et in evangelio : Semen quod cecidit in terram bonam,
ortum fecit fructum centuplum. Isti celi dicuntur novi et terra
nova respectu sinagoge veteris Hebreorum . Ipse enim populus
celum dicitur, quia Deum celi adorabat et ipsum solum creato-
rem esse omnium asserebat . Terra etiam dicitur populus ille ,
15 quia pro terrenis Domino serviebat et quia terrena nimium dili-
gebat . Audi testimonia quia celi dicantur et terra. Moyses dixit :
Audite celi que loquor, audiat terra verba oris mei . Et sanctus
Ysayas Audi celum et auribus percipe terra , quia Dominus locu-
tus est : Filios enutrivi et exaltavi , ipsi autem spreverunt me.
20 Et sanctus Iheremias : Terra, terra, terra, audi verbum Domini.
Isti sunt veteres in errore et infidelitate et peccatis inveterati .
Sed ecclesia Christi est mistice celum novum et terra nova, quia
creata est verbo Dei in operibus bonis et innovata fide et saluti-
feris sacramentis .
47 ra 25 Et quia ad presens || super hiis que in isto capitulo posita
fuerant a Manicheis nos satis fecisse credimus, sequentia aggres-
suri, cum beato Petro apostolo novos celos et novam terram que
futura sunt et Dei promissa cum fide recta et iustis operibus
expectemus.
12 nova suppl. 20 Terra1] Terram pC
6-7Is.65,17 7Ps.18,1
8,5,8 17Deut.32,I
9-10Ps.66,7; Ps.84,2
18-19 Is. 1, 2 20 Ier. 22, 29
10-11 LC.
27-29 Cfr
II Petr. 3, 13
160
LIBER CONTRA MANICHEOS
VII
DE PROPRIIS IN QUE VENIT VERBUM PATRIS
OPINIO KATHARORUM ET CONTRA EAM
Corruptores sanctarum Scripturarum verbum Dei adulte-
5 rando kathari , homines corrupti mente, nonnullos, proh dolor,
incurabiliter fermentantes , in suo tractatu post premissa volen-
tes ostendere Dei Filium non venisse in hunc mundum, ita fideli-
bus ogganniunt refragando :
IO
15
De compilatione Manicheorum .
Illa, inquiunt, propria de quibus Iohannes ait : In propria ve-
nit, plures hunc presentem mundum esse asserunt. Sed eorum asser-
tioni contrarium est quod idem Iohannes in epistola sua ait : Nolite
diligere mundum. Et alibi : Totus mundus in maligno positus est.
Que propria eius Matrem populumque Dei autenticis testimoniis
esse probamus . Ipsa namque Virgo quod sua sit asserit ad angelum
dicens : Ecce ancilla Domini ; fiat michi secundum verbum tuum.
Etc... Huc husque.
-
Responsio .
Nos autem ad hoc dicimus respondentes : Non est necesse
20 multa testimonia scribi de beata Virgine matre Verbi et de servis
Dei , cum nullus sane mentis ambigat eam esse electam et pre-
electam et etiam dignitatem excedere angelorum et omnes
sanctos , qui populus eius dicuntur esse templum Dei et membra
corporis Ihesu Christi . At tamen nefarius intellectus , quem
25 verbo evangelico imponunt tamquam destructio tocius salva-
tionis , eliminandus est pariter et dampnandus. Si enim Verbum
Dei, natum de Virgine , non venit in hunc mundum, ut heretici
notaverunt, fides christiana nulla est et evangelii verba inania
sunt et sancti prophete et apostoli falsi fuerunt et mendatia
9 De comp. Manich in marg. C 17 Huc usque in marg. C
10-11 Ioh. I, II
23CfrIICor.6,16
12-13 IIoh.2,15 13IIoh.5,19
23-24 Cfr Eph . 5, 30
16Lc.1,38
CAPITULUM VII
161
predicarunt. Quod si concederent , ut iam est murmuratum ,
omnibus sanctis qui Creatori serviunt et adorant supplico corde
devoto eorum genibus provolutus, ut Patri et Filio et Spiritui
sancto suo soli vero Deo eterno omnipotenti devotissime suppli-
5 care dignentur, quatinus tantam blasphemiam debita animadver-
sione percellat.
Nos autem fidem orthodoxam, quam Christus ecclesiam suam
docuit et apostoli et prophete et alii sancti patres nobis in suis
scriptis tradiderunt , corde et ore retinentes, Manicheorum intel-
Io lectum esse dampnabilem divinis auctoritatibus ostendamus.
Dicit beatus Iohannes evangelista de Christo, qui est lux vera :
Lux in tenebris lucet et tenebre eam non comprehenderunt, id
est homines diligentes tenebras peccatorum non receperunt
Christum veraciter diligendo quia, teste Sapientia, excecavit eos
15 malicia eorum. Et paulo post : In mundo erat, et mundus per
ipsum factus est et mundus eum non cognovit. In propria venit et
sui eum non receperunt. Si propria in que venit sunt tantum
Dei Genitrix et populus sanctus , dicant qui sunt illi sui qui eum
non receperunt . In Dei Genitrice et in populo Dei , in illis enim
20 propriis in que venit Christus et non in aliis , erant illi sui qui
eum non receperunt . Preterea illa duo testimonia , que opposue-
runt sano sensui , nichil obsunt nec sensum eorum adiuvant in
hac causa . Si enim dixit Iohannes : Nolite diligere mundum,
non dixit nec credidit : diabolus fecit hunc mundum, vel diaboli
25 est hic mundus , vel Dei Filius non venit in hunc mundum , sed
dixit e contrario manifeste .
Item, cum dixit : Totus mundus positus est in maligno , non
I iam] anima pC 19 populo Dei iter. C
12Ioh.1,5
2, 15
14-15 Sap. 2, 21
27-162,2 I Ioh. 5, 19
15-17 Ioh. 1, 10-11 23 I Ioh.
3 genibus provolutus : à genoux. TACITE, Annales XII , 18 (éd . H. GOELZER ;
coll. G. Budé, t. II, Paris, 1938, p. 321) .
3-10 Comparer avec Liber Antiheresis, Prologus, De Trinitate ( RTAM, t.
XXVII, 1960, p. 285, l. 12-15 ; 21, 29-34.
5 animadversio debita : formule inaugurée à Vérone ( 1184 ) , reprise au canon
3 du Concile de Latran 1215 [cfr Bulle Ad Abolendam , MANSI , XXII, 477 D ;
c. 3 ibid., 986 E] , intégrée dans le Droit canon [ Décrétales de Grégoire IX, V, 7:
c. 9 et 13] et dans les Ordonnances des rois de France (t. XII, p. 319). Voir notre
étude, dans A. FLICHE-V. MARTIN, Hist. de l'Église, t. X, 1950 , p . 294-295 et
p. 300, n. I.
162
LIBER CONTRA MANICHEOS
47 rb dixit mundus diaboli est, vel diabolus fecit | mundum, sed :
ii
positus est in maligno . Quis est ille malignus ? Et quis est ille
mundus qui positus est in eo ? Superius, in quarto capitulo ,
satis reor esse et evidentissime declaratum et ideo nolumus
5 iterare. Item, si mundus positus est in maligno, quis eum posuit
in eo ? Profecto non ipsemet in se ipso , quia ipse non fecit
mundum , id est machinam mundi , nec fecit hominem ut kathari
menciuntur, nec potest facere peccare hominem nisi prius in
mente eius vicium oriatur . Alioquin omnes iustos peccare faceret
10 mortaliter, quia ipse ab inicio peccat . Soli ergo homines, volun-
tarie peccando, ponunt sua prava opera in maligno , cuius sua-
sione ipsi faciunt ipsum mundum qui ponitur in maligno .
Nunc autem errorem Manicheorum et sensum , quem in prefato
verbo posuerunt obiciendo fidei orthodoxe, diabolicum osten-
15 dentes et fidem nostram testimoniis autenticis roborando , Dei
Filium , qui lux vera est et lumen de lumine , venisse in hunc mun-
dum pro salute hominum ostendamus. Ait enim idem Iohannes
apostolus in epistola sua prima fratribus suis, qui erant utique
in hoc mundo : In hoc apparuit caritas Dei in nobis, quia Filium
20 suum unigenitum misit Deus in hunc mundum, ut vivamus per
eum , etc. Hic aperte datur intelligi qualiter ipsemet intellexit
verbum illud evangelicum : In propria venit, cum dixit quod
Deus misit Filium suum in hunc mundum. Patet ergo quod
mundus iste sit Dei propria in que venit . Et Apostolus, vas elec-
25 tionis et doctor gentium in fide et veritate, idem sentiens ait
ad Thimotheum : Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia
Ihesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere.
Et beatissima virgo Martha , soror Marie Magdalene et Lazari
quem suscitavit a mortuis , hospes ipsius Domini Ihesu Christi ,
6 eo corr.] eum C
(W. III, 367)] om. Vg.
20 hunc cum quibusdam codd . S. Script . et Patribus
16-17 Cfr Ioh. 1, 9
24-25 Act. 9, 15
19-21 I Ioh. 4, 9
25ITim.2,7
22 Ioh. I, II
26-27 I Tim. 1, 15
23IIoh.4,9
29 Ioh. 12, 9
3 Cfr supra, ch. IV, p. 117, 23 et sq.
13-17 « Mais maintenant, exposant l'erreur des Manichéens et combien diabo-
lique est le sens qu'ils ont donné à cette parole en l'opposant à la foi orthodoxe,
fortifiant notre foi par des témoignages authentiques, montrons que le Fils
de Dieu qui est la vraie lumière et la lumière de la lumière, est venu en ce monde
pour le salut des hommes ».
CAPITULUM VII
163
47 va
eidem inter cetera dixit : Ego credidi quia tu es Christus , Filius
Dei vivi, qui in hunc mundum venisti, etc. Iudei etiam, ante-
quam eum neci tradidissent , eius propria dicebantur, ad quos
ipse proprie in propria persona venit predicaturus . Ipsi enim, teste
5 Apostolo, secundum electionem fuerunt karissimi propter patres.
Sed quia negaverunt eum, sicut evangeliste ostendunt , depro-
priati sunt quodammodo et ab eius gratia sequestrati , donec per
predicationem Helie ad Dominum revertantur. Unde sanctus
Danihel ait : Occidetur Christus et non erit eius populus qui nega-
10 turus est eum, etc. Et hoc est quod dicitur : sui eum non rece-
perunt. Et ipse Dominus queritur per Ysaiam prophetam :
Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me . Cognovit bos
possessorem suum et asinus presepe domini sui ; Israel me non
cognovit, populus meus non intellexit . Quod autem reversuri
15 sint ad Dominum in fine, ostendit ipse Dei Filius in evangelio
dicens : Helias cum venerit restituet omnia , ac si diceret : Om-
nes Iudeos quos invenerit vivos in carne convertet ad Domi-
num Deum. Et Apostolus ad Romanos : Cecitas ex parte conti-
git in Israel, donec plenitudo gentium intraret , et sic omnis Israel
20 salvus fieret. Et Dominus, per Malachiam prophetam : Ecce
mittam vobis Eliam prophetam et convertet corda patrum in filios
et cor filiorum ad patres eorum. Et sanctus Isayas : Si fuerit
numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquie salve fient.
Item, beatus Iohannes filius Zebedei , qui cum fratre suo
25 Iacobe piscabatur in mari Galileo , quod est sine dubio in hoc
mundo , ostendit item Dei Filium venisse in hunc mundum
dicens : Quod fuit ab inicio , quod audivimus , quod vidimus occulis
nostris, quod perspeximus et manus nostre contrectaverunt de verbo
vite ; et vita manifestata est , et vidimus et testamur et annunciamus
30 vobis vitam eternam , que erat apud Patrem et apparuit nobis,
etc. Quid autem sit ipsa vita que apparuit sibi et coapostolis
suis, idem in epistola ostendit dicens : Scimus quoniam Filius
4 predicaturus corr.] predicatum
1-2 Ioh. 11,27
12-14 Is. 1, 2-3
25-26
Mc. 1 , 19-20
5 Rom. 11, 28
16Mc.9,II
20-22 Mal . 4 , 5-6 22-23
27-30 I Ioh. 1, 1-2
9-10 Dan. 9, 26
17-18 Cfr Lc. 1, 16
Is.10,22;cfrOs.I,10
32-164,4 I Ioh. 5, 20
10-11 Ioh. I, II
18-20 Rom. II,
24-25 Cfr
32 sq. Voir AUGUSTIN, Symbolum fidei : Sermo CCXV, 3-7 (PL XXXVIII , 1073-
1075 ; éd . P. VERBRAKEN, dans Rev. Bénédict., t. LXVIII, 1958, p. 19-24) .
32-164,4 Les leçons hispaniques de I Ioh . 5 , ont été étudiées par T. Ayuso Ma-
164
LIBER CONTRA MANICHEOS
Dei venit, et carnem induit pro nobis, et mortuus est pro nobis, et
resurrexit a mortuis , et assumpsit nos , et dedit nobis sensum
ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius, Ihesu
Christo. Hic est verus Deus et vita eterna, etc. Non solum autem
5 apostolis apparuit , verum etiam omnibus hominibus, id est
tam Iudeis quam gentibus. Unde Apostolus : Apparuit gratia
omnibus hominibus , erudiens nos. Et beatus Petrus filius Io-
hannis, provincie Galilee de civitate Bethsayda , que sunt utique
in hoc mundo , cum quadam die ambularet cum Domino Ihesu
10 in hoc mundo in partes Cesaree Phylippi, interrogatus a Domino
respondit dicens : Tu es Christus, Filius Dei vivi, etc.
Hiis auctoritatibus et multis aliis liquido manifestum est in
hunc mundum Dei Filium advenisse.
15
VIII
DE SACIONE AGRI , ID EST DE ZIZANIA ET
TRITICO OPINIO NEFANDORUM
Bene dixit veritatem vas electionis , prophetando de futuris
apostaticis , qui animales spiritum non habentes sanctum, ho-
mines corrupti mente reprobi circa fidem, discessuri a fide Christi
1-2 et carnem induit - assumpsit nos cum codd. Cav . Tolet. Perp. et multis
codd. hisp. S. Script. (W. III , 378 ; et infra, n .)] om . Vg. 3-4 Ihesu Christo
ibid. (ibid. )] om . Vg.
7-9 Cfr Ioh. I, 42-44 11 Mt. 16, 16
6-7 Cfr Tit. 2, II
9,15 18-19IITim.3,8
17 Act.
RAZUELA, Nuevo estudio sobre el « Comma Joanneum » ; edición crítica del Cap. V. ,
dans Biblica, t. XXVIII, 1947 , p. 83-112 . Cfr p. 111-112 . A. DONDAINE, Durand
de Huesca et la polémique anti -cathare (AFP , t. XXIX, 1959) , p. 232, a signalé
le parallélisme du verset 20 dans le Contra Manicheos et le Liber Antiheresis.
En fait, on retrouve les mêmes leçons hispaniques trois fois, dans le premier
traité de Durand de Huesca, aux sections christologiques et en citations de plus
en plus étendues : I , 6, De incarnatione, M 9vb- 1ora, P1 49г : « Scimus enim, quo-
niam Filius Dei venit et carnem induit nostri causa » . I , 9 , De passione, M 13va,
P1 55 : « Scimus quia F. D. a mortuis ». I, 11 , De Christo ... Deus sine inicio,
M 16va, P1 61 : « Scimus quia vita eterna ». ERMENGAUD DE BÉZIERS , qui
n'est pas étranger à la confection de la deuxième version de l'Antiheresis, em-
ploie la même formule . Cfr Contra haereticos VII (PL CCIV, 1244 B) . Voir nos
études, dans RHE , t. LV, 1960 p . 130-141 et Controverses (AHDLMA, t. XXVII ,
1960) p. 141, 205.
CAPITULUM VIII
165
erant et ab eius ecclesia egressuri . Ait enim ipse Apostolus ad
Timotheum : Spiritus autem manifeste dicit , quia in novissimis
temporibus discedent quidam a fide , attendentes spiritibus errotis et
doctrinis demoniorum , etc. Que verba, si subtili indagine discu-
5 ciuntur, aperta sunt et quasi cornua deferrent Cathari in frontibus .
Possunt auditores, nisi pecuales sint, cognoscere eos a fide Christi
excisos et in corpus diaboli pertransisse . Non enim Iudei moderni
a fide discesserunt, quia numquam aliter fidem Christi habuerunt .
Similiter possumus dicere de Agarenis . De christianis autem
10 populis qui fidem baptismi retinent orthodoxam non potest
illud Apostoli intelligi in veritate, quia numquam discesserunt a
fide. Patet ergo quod soli heretici enfitentes, qui diabolo in-
stigante fidem abdicant nostram quam solebant credere , sunt
illi de quibus dixit Apostolus ad Timotheum . Ipsi enim fidem
15 Christi, quam in baptismate perceperunt , abdicant et blasphe-
mant. Maledicentes enim Deo Patri omnipotenti et sancte matri
ecclesie sic incipiunt post predicta , conantes probare errorem
suum quo credunt diabolum fecisse omnia corpora hominum
huius mundi et etiam animas que non salvabuntur. Aiunt enim :
20 De compilatione Manicheorum .
2
5
Filios huius seculi, qui sunt ex carne peccati , qui nati sunt ex
sanguinibus et ex voluntate carnis et voluptate viri, seminavit diabolus,
sicut Christus ait : Simile est regnum celorum homini qui seminavit
bonum semen in agro suo , etc. Quam similitudinem ipse exposuit
dicens : Qui seminat bonum semen est Filius hominis ; ager vero
mundus ; bonum vero semen hii sunt filii regni ; zizania autem filii
sunt nequam ; inimicus autem qui superseminavit ea est diabolus,
etc.
3 discedent] discendent pC
20 De comp. Manicheorum in marg. C
22 voluptate cum codd . Cavensi et Toletano (W. I, 508 ) ] voluntate Vg.
2-4ITim.4,I 12-14CfrITim.6,9-10 21-22CfrIoh.1,13:«VO
luntate viri ». Cfr infra, p. 168, 4 23-24 Mt. 13, 24 ; cfr 13 , 31 25-27 Mt.
13, 37-39
7 Iudei moderni : il s'agit des juifs contemporains de Durand de Huesca
et qui ne sont pas des apostats puisqu'ils n'ont jamais eu la foi chrétienne .
Il en est de même pour les ' Agareni' (Sarrasins) , tandis que les cathares sont
des chrétiens apostats.
9 Agarenis, cfr supra, p. 137, 17-18, note ; p. 152, 1.
12 enfitentes, cfr supra, p. 70-71 , 1 , note.
166
LIBER CONTRA MANICHEOS
47vb||
5
ΙΟ
15
20
Sed falsi expositores hunc agrum mundum presentem asserunt,
quem Dominus suum esse dixit : quod nobis falsum esse videtur.
In mundo etenim de quo Dominus loquitur, boni prius fuerunt,
postea vero mali ; in presenti autem mundo mali fuerunt prius
et postea boni . Et Iohannes in epistola : In hoc manifesti sunt filii
Dei et filii diaboli . In quo ? Quia alii boni et alii mali. | Preterea
Dominus ait phariseis in evangelio : Nunc vos, pharisei, quod deforis
est calicis et parapsidis mundatis ; quod autem intus est vestrum
plenum est rapina et iniquitate. Stulti et ceci, qui fecit quod deforis
est, nonne etiam id quod deintus est fecit ?
Nos autem credimus quod intus et foris eos unus idemque fece-
rat, sed minus capaces quidam hoc de spiritu simul et carne dic-
tum fuisse latrant, spiritum asserentes intus, carnem autem foris.
Et sic dicunt Dominum concessisse quod, qui fecit carnem , fecit
et spiritum . Sed non est concedendum Christum hoc dixisse phari-
seis de spiritu, qui nec spiritum intus nec foris mundabant . Id autem
quod foris est calicis et catini mundant, qui corpus extra mundantes
ornant . Id vero quod intus est non mundant, qui corda ab inqui-
namentis non purificant. De quibus Dominus ait : De corde exeunt
cogitationes male , homicidia, adulteria , fornicationes, furta, falsa
testimonia, blasphemie : hec sunt que coinquinant hominem. Etc ...
Huc usque.
Responsio contra katharos ad premissa .
Nos autem , Dei semper auxilium exoptantes , pravum intel-
25 lectum eorum viva ratione et divinis testimoniis , prout Deus
nobis dignabitur hostium aperire , affatim diluamus. In primis
dicimus quod regnum celorum assimilatum homini seminanti ,
iuxta expositionem Veritatis, est ipse Dei et hominum mediator ;
ager suus, mundus ; bonum semen , filii regni zizania, filii nequam
30 et superseminator est zabulus manifeste . Nam quod Veritas
per se exposuit alio non indiget expositore , sed est sane et absque
omni esitatione credendum. Quia vero Manichei pessime et impie
intelligunt verba Redemptoris , illis est aliquantulum resistendum.
Christus dixit quod ipse seminavit semen bonum in mundo suo ,
35 et diabolus in eodem mundo Filii hominis super bonum semen
8 parapsidis antiqua forma, cfr Mt. 23-25 (W. I , 139) ] catini Vg.
cessisse corr.] cocessisse C 21 coinquinant] inquinant pC
in marg. C
7-10 Lc. II, 39-40
14 con-
22 Huc usque
19-21Mt.15,19;cfrMc.7,21
34-167,1 Cfr Mt. 13, 24-25
5-6IIoh.3,10
27-30 CfrMt. 13,24-26, 38 ; Mc. 4,3-20 ; Lc. 8,5-15
26 hostium, cfr supra , Introduction, p . 52 , B.
CAPITULUM VIII
167
48ra||
zizaniam, id est nequam filios, seminavit . Non ergo seminavit
in agro suo, sed in agro Christi qui est mundus ; ergo in mundo
Filii hominis sunt boni et mali , quod est verum. Quod de mundo
presenti, in quo sunt nequam filii et filii Christi et de ecclesia
5 Christi que est in hoc mundo, in qua mixtim sunt boni filii et
nequam , debet intelligi in veritate et non iuxta hereticos , qui
opinantur alium mundum esse super firmamentum celi, quem
dicunt esse Dei , in quem fingunt diabolum ingressum et ibi
nequam filios seminasse et inde captas in hunc mundum Dei
10 animas eduxisse . Que omnia commenta sunt demonum et
figmenta falsitatis . Non enim mundus est aliquis supra celum
in quo maneant peccatores aut nequam filii , sed tantum, sicut
diximus , celum empireum in quo cum Deo sancti spiritus et
anime requiescunt . Nec fuit unquam quicquam nequicie ibi
15 postquam Sathanas cecidit et complices eius, antequam essent
homines super terram.
Cum ergo non possit esse vera assercio illorum , sub celo quera-
tur mundus, de quo in premisso capitulo fecimus mentionem .
Non enim sunt filii nequam alibi cum bono semine nisi in hoc
20 mundo presenti . Sed , pro nefas, tantum dementavit eos Sathanas
et, suis culpis exigentibus , Deus tradidit eos in reprobum sensum,
ut non solum sua propria corpora que modo gestant credant esse
opus diaboli , sed etiam corpora omnium sanctorum que fuerunt
in hoc mundo carnali commercio procreata . Quod si verum esset,
25 nullum esset peccatum corpora iustorum ocidere , sed opus
bonum pocius et salutare . Nam opus diaboli destruere bonum est
et multum placet Deo , qui ad hoc misit in hunc mundum Filium
suum , sicut ostendit beatus Iohannes in epistola sua dicens :
In hoc apparuit Filius Dei , ut dissolvat opera diaboli , etc. || Si
30 corpora hominum sunt opus diaboli, ergo Dei Filius ad hoc
apparuit ut dissolvat vel destruat corpora que per commixtionem
maris et femine generantur. Et si ipse venit ad illud , nos debemus
eius vestigia sequi , quia , teste beato Petro , nobis reliquid exem-
7 super corr. Cfr infra , 1. 11 (supra celum) ] semper C 32 femine corr.] finem C
27-28IIoh.4,9 29IJoh.3,
33-168,1 Cfr I Petr. 2, 21
3,5 Cfr supra, p. 142, 25 ; 146, 10-11, 20-21.
9-10 Cfr supra, p. 138, 16 sq.; 140, 10-14 ; 155, 16-18.
18 Cfr supra, p . 160-164 .
168
LIBER CONTRA MANICHEOS
plum ut sequamur vestigia eius . Et ipse apostolis dixit : Exem-
plum dedi vobis . Et apostolus Paulus : Imitatores Dei estote.
Item, si corpora sanctorum nata in hoc mundo ex voluntate
carnis et ex voluptate viri sunt opus diaboli, ut heretici men-
5 ciuntur, ergo principes et tyranni et carnifices , qui corpora sanc-
torum prophetarum et apostolorum et martirum occidebant ,
Dei gratiam merebantur. Si enim, ut Manichei asserunt, corpora
sua et aliorum sunt carceres, compedes et manice , in quibus filii
vel filie Dei , id est anime , capte tenentur a diabolo , et Deus vult
Io recuperare eas et ipse cupiunt dissolvi et esse presentes ad
Deum, manifesta est ratio et aperta quod quicumque pro Deo
illos carceres frangit et dissolvit , liberat fratres Dei et filios, et
servit et placet in hoc Domino Ihesu Christo . Nam ex sola
visitacione in fine premium se daturum in evangelio pollicetur
15 inter cetera dicens : In carcere eram et venistis ad me. Si ergo
mercedem redditurus est tunc, quia venerat ad fratres eius in
carcere constitutos, quanto magis si de carcere eduxerint eos
et expedierint, ut liberi ad suam patriam revertantur ?
Sed quia intencio eorum maledicta est et contra Deum et
20 legem nature et scriptam et omni sane doctrine contraria et
diabolum excolit mendaciter et exaltat, ipsos nugas et lumbos
Sathane relinquentes, ad prefatum testimonium Christi calamum
reflectamus : Filios regni seminavit Filius hominis in agro suo ;
filios nequam seminavit desuper inimicus . Ad hoc dicimus quod
illa satio non fuit animarum vel corporum creatio vel operatio,
nec Christus neque apostoli eius ita intellexerunt . Numquam
enim diabolus corpus fecit nec animam alicuius hominis vel
iumenti , sed Deus omnipotens qui , teste propheta , escam tribuit
omni carni, sicut inferius ostendetur.
25
4 voluptate cfr supra, p. 165, 22 et n. et infra, n. ] voluntate Vg.
1-2 Ioh. 13, 15
47-51
2Eph.5,I
10-11 Phil. 1, 23
3-4 Cfr Ioh. 1, 13
15 Mt. 25, 36
5-6 Cfr Lc. II,
23-24 Cfr Mt. 13, 38-39
28-29 Cfr Ps . 135, 25
au
4 Ioh. 1 , 13. On retrouve encore ici une leçon hispanique, commune
Liber Antiheresis II , 2, M 51rb_va (Controverses, Append . p. 208 et § III , 10. Voir
supra, p . 163-164, note.
20 legem nature et scriptam, cfr infra, p. 292, 15.
27 Voir supra, p . 144, 5-6 et infra , p. 172 , 25-26.
29 Cfr infra, p . 236, 8-12 .
CAPITULUM VIII
169
Cum ergo constet a Deo vero omnes homines esse factos , que-
rendum est quare dixit Veritas nequam filios diabolum seminasse.
Semen multis modis dicitur in Scripturis, et idem illa sumamus
semina que nobis sunt necessaria ad hoc opus. Homines dicuntur
5 semen quod proprie Deus fecit . Unde in libro Sapientie : Deus
fecit hominem rectum, et ipse se infinitis miscuit questionibus.
Et alibi : Deus creavit de terra hominem , etc. Et Christus in
evangelio Ab inicio creature masculum et feminam fecit eos
Deus. Isti duo facti a Deo in hoc mundo prius fuerunt boni .
10 Unde famulus Dei Moyses ait : Vidit Deus cuncta que fecerat et
erant valde bona.
Sed scio quod moderni cathari , sectantes Zerohen et Arfa-
xath , hostes apostolorum Christi , non credunt Moysen esse
salvum. Sed saltem tria predicta testimonia convincant filios
15 falsitatis, quia Deus fecit primum hominem rectum et creavit ab
inicio creature masculum et feminam, et in mentem eorum sine
dubio inimicus zizaniam seminavit eis per serpentem nequiciam
suggerendo, sicut Scripture ostendunt . Et sic prius boni , postea
facti sunt mali. Cum enim dormirent sompno ignorancie et negli-
20 gentie facti Deo inobedientes , seminata fuit zizania super bonum
semen. Item , semen Dei fuit populus Israel bonum et electum ,
in quibus diabolus suggerendo superseminavit idolatriam et
alia vicia et peccata . Unde Dominus per Iheremiam prophetam :
Ego te plantavi vineam electam , omne semen verum : quomodo
48 rb|| 25 ergo conversa es in pravum vinea aliena ? etc. Et quia dixi-
mus quod ille populus quandoque in Scriptura vocatur mundus,
revera, quia semen est verbum Dei ipso teste, seminavit bonum
semen in tali mundo per legem et prophetas et postea, ut pre-
dictum est, inimicus suggerendo in eis zizaniam, id est predicta
30 vicia, seminavit .
Item, diximus quod iusti dicuntur quandoque mundus . Et
6 miscuit cum codex Q et Lib. Antih., M 68bisva (Biblia sacra XI, 159)] mis-
cuerit Vg. 12 Arfaxath corr. ] Arfaxth C 24 Ego vineam add. in
marg. infer. C
-
10-11 Gen. 1, 31
19-21 Cfr
5-6 Eccl. 7, 30 7 Eccli. 17, I
15 Eccl. 7, 30
Mt. 13, 25 24-25 Ier. 2, 21
8-9 Mc. 10, 6
15-16CfrGen.1,27;Mt.19,4;Mc.10,6
27Lc.8,12
12 Zerohen et Arfaxath, cfr supra, p. 75, 14, note.
31 Cfr supra, p. 123, 8.
170
LIBER CONTRA MANICHEOS
quia Christus dixit : qui seminat verbum seminat, ipse seminavit
hoc bonum semen verbi in hoc agro suo, id est in apostolis et
discipulis suis, super quod semen Iudam decipiendo et discipulos ,
qui scandalizati abierunt retro, inimicus zizaniam seminavit .
5 Seminavit etiam Filius hominis per apostolos et discipulos suum
verbum in hoc mundo in cordibus credentium , quorum nonnulli
apostate postea facti , nonnulli vero reversi ad vomitum , id est
ad prava opera, inimici zizania sunt infecti . De quibus beatus
Iohannes ait : Karissimi , novissima hora est, et sicut audistis quia
10 antichristus venit , nunc autem antichristi multi facti sunt ; ex
nobis exierunt, sed non erant ex nobis . De quibus prophetando
Paulus in Actibus Apostolorum maioribus natu ecclesie
inter cetera dixit : Scio quod post discessum meum intrabunt in
vos lupi rapaces, non parcentes gregi . Et ex vobis ipsis exurgent
15 viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se, etc. Ista
manifeste dicuntur de Manicheis et Marchionitis et aliis hereticis
qui iam ab ecclesia recesserunt , in quibus manifeste diabolus
zizaniam blasphemie seminavit .
Preterea sunt alii in mundo , id est in ecclesia militanti , qui post
20 babtismum et bonum semen fidei suggestione diabolica ad carnis
vicia graviter dilabuntur. De quibus ait Christus : Habundabit
iniquitas, refrigescet autem karitas multorum. Et Apostolus :
Demas me dereliquit diligens hoc seculum . Et alibi : Multi
ambulant, quos sepe dicebam vobis , nunc autem et flens dico , ini-
25 micos crucis Christi , quorum finis interitus , quorum deus venter
est, et gloria in confusione eorum qui terrena sapiunt. Et multa
hiis similia in apostolis leguntur. Hee , scilicet iniusticia,
10 autem cum aliq. codd. S. Script. et Patribus (W. III, 352)] om. Vg.
erunt cum traditione patristica (ibid. ) ] prodierunt Vg .
quib. codd. S. Script . (W. III , 177 )] discessionem Vg.
dam Patribus (W. II , 483 ) ] ipsorum Vg.
6-7 Cfr. II Petr. 2, 20-22
29-30
21-22 Mt. 24, 12
27-171,1 Cfr Mc. 7, 21 ; Mt. 15, 19
II exi-
13 discessum cum
26 eorum cum quibus-
9-11 I Ioh. 2, 7, 18-19
23IITim.4,10
13-15 Act . 20,
23-26 Phil. 3, 18-19
12 maioribus natu : aux Anciens de l'Église d'Éphèse .
16 Cfr supra, p. 76, 1 et 75, 14 et notes.
24 sq. Liber Antiheresis I, 2 , P1 1ov : Phil. 3 , 18-19, avec la variante inimicis,
que ne suit pas le Contra Manicheos , fidèle à la Vulgate . Au livre II , chap . 1 ,
M 46vb, la citation est très écourtée . Cfr Controverses , § I , n. 17 et 23.
CAPITULUM VIII
171
48 va
avaricia, fornicatio , cenodoxia , castrimargia et alia vicia hiis
similia, sunt zizania que consentientibus hominibus diabolus
seminavit , pro quibus dixerunt servi domino suo : Vis imus et
colligimus ea ? At ille respondit : Non , ne forte colligentes zizaniam
5 erradicetis simul cum eis et triticum. Nam si omnes peccatores
occiderentur ante tempus , multi iusti futuri saluti anime sue
subtraherentur . Et hoc est quod dixit : Ne forte colligentes ziza-
niam, erradicetis simul cum eis et triticum.
Si enim Saulus occideretur cum persequebatur ecclesiam Dei
10 et erat blasphemus , non posset esse tantus apud Deum postea
tam dilectus Apostolus, vas electionis, magister gentium et
servus Domini Ihesu Christi . Et bene dicitur : Cum dormirent
homines, venit inimicus et superseminavit zizaniam . Nam cum
pastores, qui deberent gregem et agrum domini custodire et dili-
15 genter excolere , dormiunt ignorancie et negligentie sompno et
prava de se subditis exempla transmittunt, diabolus predicta
zizania seminat suggerendo in mentibus imprudentium . Et
ita ipsi sunt zizania , id est zizaniati et inutiles sicut zizania
ad edendum. Semen enim illud , ut fertur, in panem mutatum
20 dementat comedentem, facit tremere corpus, dolere caput ,
turbat visum, provocat sompnum , sed mel comestum solet adiu-
vare et curare zizania conturbatum. Sic facit diabolica suggestio
comedenti , sed mel verbi || celestis expellens zizaniam zizania-
tum reddens sanum convertit in frumentum , sicut fecit Sau-
25 lum , quem convertit in Paulum, qui prius , ut ipse asserit , fuit
blasphemus et persecutor et contumeliosus . Similiter et illos qui-
bus idem Apostolus dixit : Fuistis aliquando tenebre, nunc autem
lux in Domino . Et alibi : Eramus natura filii ire sicut et ceteri .
17 imprudentium corr. ] imprudentum
(W. II, 442)] eratis Vg.
3-8 Mt. 13 , 28-29
IIAct.9,15;
25-26 I Tim. 1, 13
27 fuistis cum quibusdam Patribus
II Tim. I, II
27-28 Eph. 5, 8
12Rom.I,I
28-172,3 Eph.
12-13 Mt. 13 , 25
2, 3-5
I alia vicia, voir GRÉGOIRE , Moralia XXXI , 45 (PL LXXVI , 621 A) ;
ISIDORE, Differentiae rerum II , 40 ; Liber numerorum IX ; Quaestiones in Vetus
Testamentum . In Deut . XVI (PL LXXXIII , 96 A, 189 D, 366 D) ; ALAIN DE
LILLE, De virtutibus et de vitiis II, 1 (éd. O. LOTTIN, p. 41-45 ; 2o éd. p. 68-75).
Castrimargia, cfr supra, Prologus, p . 76-77 . 9 , note . Voir PH. DELHAYE, Les
idées morales de saint Isidore (RTAM, t. XXVI , 1959) , p. 24 .
18, 23 zizaniati, zizaniatum, de zizania : remplis d'ivraie .
―
172
LIBER CONTRA MANICHEOS
Deus autem, qui dives est in misericordia , propter nimiam caritatem
suam qua dilexit nos , cum essemus mortui peccatis , convivificavit
nos in Christo. Et iterum : Nunc autem in Christo Ihesu vos,
qui aliquando eratis longe, facti estis prope , etc. Nonne illi
5 qui natura filii ire fuerant filii erant nequam ? Erant utique.
Ergo secundum prefatam sentenciam Ihesu Christi zizania
fuerant, id est zizaniati , quia idolatria et aliis criminibus corrupti
fuerant et illecti ; sed gustando mel de quo dicitur : Mel et lac sub
lingua tua, conversi erant in frumentum quando eis ista Apo-
10 stolus loquebatur.
Nec miretur quisquam si pessimi homines zizania dicantur
propter vicia et peccata , nam propter illa in divina Pagina
multa nomina sorciuntur. Nam per superbiam dicuntur leones
et aves immunde, per astuciam vulpes, per iram apri vel canes,
15 per rapinam lupi, per accidiam honagri, per castrimargiam
ursi , per immundiciam musce et porci , per avariciam quadrupedia,
per luxuriam, fornicationem et adulterium reptilia dicuntur et
hyrci , et propter levitatem et inconstantiam palee vocitantur.
Et illa vicia zabulus suggerendo seminat , non naturam. Nam
20 si diabolus fecisset naturam, id est animas vel corpora quibus
homines constant, nunquam mali homines et infideles possent
converti ad Dominum nec salvari , quia nullum opus diaboli
potest esse bonum.
Cum ergo constet sic esse in veritate , ostendendum est habun-
25 dantius divinis testimoniis Deum unum solum verum animas et
corpora fecisse. Fecit enim primum hominem de limo terre et inspi-
ravit in eo spiraculum vite. Et in libro Sapientie : Deus creavit
de terra hominem et ad ymaginem sue similitudinis fecit illum
25 unum corr.] vivum C sed lege infra, p. 174, 4 : unus Deus, et 1. 14 : unum...
fecisse
2,7
3-4Eph.2,13 89Cant.4,II
27-173,1 Cfr Eccli. 17, 1 , 5
11-12 Cfr Mt. 13 , 38 26-27 Gen.
15 accidiam , pour acedia : tristesse , anxiété . DU CANGE, I, 46 et 52. PAPIAS,
f. a 4ra : « Accidiari, stomachari, unde accidia : quae est taedium animi vel
anxietas vel contra ». OSBERN , p . 40 : « Ace graece, cura dicitur ; inde accidio-
sus... accidiose... et haec accidia , ae, id est tristitia ». ALAIN DE LILLE , De
virtutibus (1re éd. O. LOTTIN, p. 42 ; 2o éd., p. 71) : « Accidia est animi torpor
quo quis aut bona negligit inchoare, aut fastidit perficere ».
26-27 Cfr infra , p . 313-314 , passim.
CAPITULUM VIII
173
et creavit ex eo ei adiutorium simile sibi . Et Christus : Ab inicio
creature masculum et feminam fecit eos Deus. Omnes homines
qui fuerunt vel sunt secundum carnem, ex semine eius sunt .
Unde in libro Sapientie : Et omnes homines ex semine illius Adam,
5 qui primus formatus est a Deo. Et Apostolus Atheniensibus
ait : Deus dat omnibus vitam et inspirationem et omnia. Fecitque
ex uno homine omne genus hominum inhabitare super universam
faciem terre. Et Ysayas propheta : Nunc, Domine Deus, Pater
noster es tu ; nos vero lutum ; tu fictor noster , et opera manuum tua-
10 rum omnes nos . Et Iob .: Manus tue fecerunt me et plasmaverunt
me totum in circuitu , etc. Et Dominus per Iheremiam pro-
phetam Ego sum Dominus Deus universe carnis : non erit
michi difficile omne verbum . De animabus vero ait idem
Dominus per Ezechielem prophetam : Omnes anime mee sunt,
15 ut anima patris ita anima filii mea est. Anima autem que pecca-
verit, ipsa morietur. Et Moyses et Aaron in oratione dixerunt :
Domine Deus spirituum universe carnis, num, uno peccante, contra
omnes ira tua deseviet ? Et Ysaias propheta : Hec dicit Domi-
nus Deus, creans celos et extendens eos , firmans terram et que
20 germinant ex ea , dans flatum populo qui est super eam et spiritum
calcantibus eam , etc.
Cum ergo constet Deum fecisse omnium hominum animas et
corpora, et sic predictis testimoniis et multis aliis predicatum ,
cautum est et nulli sane mentis ignotum nunquam diabolum ani-
48 vb || 25 mas vel corpora seminasse , sed tantum || infidelitatem suggerendo
et vicia et peccata , quod semen nulla est substantia. Nam vera
penitentia anullatur et penitus aboletur. Et ita illi qui vocantur
3 secundum carnem in marg. C sunt suppl.] om. C 7 homine cum
codd. Cav., Vallic., Monac. S. Script. (W. III, 155. Cfr infra, n. et supra, p. 134,
27, n.)] om. Vg. 9 manuum] manuaun pC IO fecerunt me et plasma-
verunt cum quib. codd. S. Script. → et Lib. Antih. , P1 13', M 66гb (Biblia sacra
IX, 120)] inv. Vg. 12 carnis] carinis pC
1-2 Mc. 10, 6
64, 8
4-5 Cfr Eccli. 33, 10
10-11 Iob 10, 8
6-8
12-13 Ier. 32, 27
Act. 17, 25-26
14-16 Ez. 18, 4
8-10 Is .
17-
18 Num. 16, 22
18-21 Is. 42, 5
I-II Citations empruntées au Liber Antiheresis I , 3 , P1 12V- 13 ' : Mc 10 , 6 ;
Act.17,23-26:«exunoomnegenus»suitlaVulgate;Is.64,8;Iob10,8.
II,3,M61vb,66гa:Is.64,8;Iob10,8(ControversesII,7lire:«huncmundum»;
10 et 16) . Cfr supra, p. 134, 23 sq. et infra, note suivante et p. 316, 5-11, note.
174
LIBER CONTRA MANICHEOS
zizania, id est filii nequam , possunt in triticum converti et filia-
cionem Domini promereri ; in quibus non mutatur corpus vel
anima, sed prava opera et voluntas . Quod autem tam bonos quam
malos unus Deus fecerit et ipse quoad creationem et potenciam
5 Dominus et Pater sit omnium , multis auctoritatibus comprobatur.
Unde in libro Sapientie : Universa propter semetipsum operatus
est Dominus, impium vero ad diem malum. Et in evangelio
Christus turbis Iudeorum qui nequam erant pariter et discipulis
dixit : Unus est Pater vester qui in celis est, etc.
10 Item, ad sententiam evangelicam quam Christus dixit phari-
seis : Nonne qui fecit quod deforis est , etiam id quod deintus est
fecit, dicimus audacter in veritate quod Christus quasi interro-
gando asseruit idem quod superius multis testibus est probatum ,
unum scilicet et eundem Deum animam fecisse et corpus, quibus
15 nequeunt refragari heretici in veritate. Frivolum enim est quod
obiecerunt nec responsione dignum . Pharisei autem mundabant
corpus exterius aqua , sed animas suas interius vera penitudine
non mundabant . Unde idem Dominus per Iheremiam prophe-
tam : Omnes gentes habent prepucium ; omnis autem domus
20 Israel incircumcisi sunt corde. Nos ergo mundemus nos ab omni
inquinamento carnis et spiritus, ut esse Dei filii mereamur.
25
IX
DE DIEBUS BONIS ET MALIS , OPINIO
MANICHEORUM ET POST, RESPONSIO CONTRA EAM
Sapientia Dei dixit : Non respondeas stulto secundum stulticiam
suam , ne videaris similis illi , sed responde stulto secundum stulti-
ciam suam, ne sibi sapiens videatur . Ideo pessimo Manicheorum
13 est post superius pC 16 obiecerunt corr.] abiecerunt C
tudine] plenitudine pC, cfr infra, p . 191 , 1-2 .
17 peni-
6-7Prov.16,4 9Mt.23,9 11-12Lc.II,40
II, 39 18-20 Ier. 9, 26 25-27 Prov. 26, 4-5
16-18 Cfr Lc.
11 Cfr supra, p. 166 , 7-10. - Le Liber Antiheresis I , 3 , P1 12v, s'écarte encore
du Contra Manicheos et omet « etiam id ». Pour soutenir sa thèse que Dieu est
l'unique créateur de l'homme et de la femme, du corps et de l'âme, Durand
CAPITULUM IX
175
ΙΟ
sensui, qui Bulgarenses dicuntur, quo impiant imprudentes
ebetare volentes illum, ad salutem audientium nitimur inspi-
rante Dei gratia obviare. Credunt enim diabolum fecisse omnes
dies, quibus presens vita vel seculum volvitur ab inicio huius
5 mundi , quod subsequentibus sentenciis opinantur probare. Nam
sic in tractatu eorum sequitur post premissa :
15
De compilatione Manicheorum .
Dies etiam huius mundi presentis malos esse dicimus iuxta Pauli
sententiam : Videte, inquit, fratres, quomodo caute ambuletis, non
quasi insipientes sed ut sapientes, redimentes tempus, quoniam dies
mali sunt. Et iterum : Ut possitis resistere in die malo . Et in evan-
gelio : Sufficit diei malicia sua . De quibus ait Psalmista : Dies mei
sicut umbra declinaverunt . Et Iob : Dies mei velocius transierunt
quam a texente tela succiditur, et consumpti sunt absque ulla spe. Qui
positus est in miseriis dierum presentium suspirans ait : Quis michi
tribuat ut sim iuxta menses pristinos , secundum dies quibus Deus
custodiebat me ? De quibus Petrus : Qui vult vitam diligere et videre
dies bonos ? Et alibi : Unus dies apud Dominum quasi mille anni
et mille anni sicut dies unus . Etc... Huc usque.
20 Responsio .
--
Nos autem, auctore Deo qui fecit noctem et diem , qui lucem
appellavit diem et tenebras noctem, ad singula responsuri eos
tamquam fidelium hostes omnipotentis Dei gladio spiritus
aggrediamur. Dicimus ergo Apostolum non dixisse dies per se vel
25 in se esse malos , sed alia de causa , que inferius ostendetur. Dies
enim presentis temporis omnes boni sunt , quia creatura Dei sunt ,
7 De comp. Manich. in marg. C
mille anni add. in marg . infer. C
9 sententiam] sentiam pC
Huc usque in marg. C
19 et
11 Eph. 6, 13
9-11 Eph. 5, 15-16
12Mt.6,34
12-13 Ps.
IOI, 12
13-14 Iob 7, 6
15-17 Iob 29, 2 17-18 I Petr. 3, 10
18-19 II Petr. 3, 8 21-22 Gen. 1, 5 23 Cfr Eph. 6, 17
emprunte à son premier ouvrage toute une suite de citations scripturaires que,
dans son commentaire, il entremêle avec d'autres. Si , dans les deux cas, les
versets de Marc 10, 6 ; Isaie 64, 8 ; Iob 10, 8 sont identiques, il n'en est pas de
même pour ceux de Actes 17, 26 ; Luc 11, 40. Cfr Controverses § II, n. 7 et note
précédente . Voir infra, p . 316, 4-11 , n .
1 Bulgarenses, cfr supra, p. 139, 1 , note.
176
LIBER CONTRA MANICHEOS
49ra||
in quibus homo potest bonum facere aut malum . Bona igitur agen-
tibus boni sunt , mala vero operantibus mali , sicut de quibusdam
rebus in libro Sapientie dicitur : Inicium necessarie rei in vita
hominum aqua , ignis , ferrum, sal || et similago , frumentum et mel,
5 lac et botrus, uve et oleum et vestimentum. Hec omnia sanctis in
bono, sic impiis et peccatoribus in malum convertentur, etc.
Hec omnia Deus omnipotens fecit , que quidem in se bona sunt
et nullam habent maliciam, sed ideo malis convertuntur in malum
quia male utuntur eis . Similiter et dies. Sed nullam fecit diabolus
10 nec Manichei testimonium aliquod possunt invenire. Dicuntur
etiam dies mali propter anxietates et infirmitates , molestias et
infortunia que paciuntur homines in hac vita. Et propter duo
predicta, dixit Apostolus : Dies mali sunt, scilicet male viven-
tibus, et ideo redimendum est tempus quo male viximus, ut bene
15 deinceps vivamus in servicio Ihesu Christi.
Quod autem dies presentis vite boni sint bene agentibus ,
idem Apostolus evidenter ostendit ad Corintios ita dicens : Ecce
nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis , etc. Si ergo sunt
salutis, non fecit eos diabolus sicut kathari opinantur. Et Psalmi-
20 sta : Tuus est dies et tua est nox ; tu fabricatus es auroram et solem ;
tu fecisti omnes terminos terre, estatem et ver tu plasmasti ea.
Et alibi : Confitemini Domino quoniam bonus , et paulo post :
Qui fecit luminaria magna, solem in potestatem diei, lunam et
stellas in potestatem noctis . Et alibi : Posuisti tenebras, et facta
25 est nox, etc. Item : Ut possitis resistere in die mala. Dies iudi-
cii extremi dicitur mala, non ob aliud nisi quia impii et pecca-
tores sentenciam accipient dampnationis eterne. De qua
dicitur per Sofoniam prophetam : Dies illa, dies ire, calamitatis et
miserie, dies tenebrarum et caliginis. De qua ait Apostolus :
30 Dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet. Et alibi : Dies
20-21 Ps.
24-25 Ps.
30IThess.5,2
3-6 Eccli. 39, 31-32
73, 16-17 22 Ps. 135, I
103, 20
25 Eph. 6, 13
30-177,1 I Cor. 3, 13
13 Eph.5,16 17-18ICor.6,2
23-24 Ps . 135, 7-9 ; cfr nota infra
28-29 Soph. 1 , 15
22-24 Durand omet ici, comme dans le Liber Antiheresis , pour la totalité du
Ps. 135 , la séquence quoniam- eius, dont plusieurs psautiers sont dépourvus .
Cfr R. WEBER, Le Psautier Romain , p . 328 , note. Il ne transcrit plus le psaume
entier et supprime, avec le verset 2, l'incise suspecte dans la version parisienne :
'bonorum hominum'. Lib. Ant. II, 4 M 72rb-va ; I, 4, P1 40o. Voir Controverses,
§IVetn.15,61;infra,p.207,1-4;246,28sq.,note.
CAPITULUM IX
177
49 rb
Domini declarabit, quia in igne revelabitur . Quod autem et bo-
nam et malam diem unus Dominus fecerit , in libro Sapientie
ostenditur ita : In die bono fruere bonis , et diem malam preca-
ve ; sicut enim hanc, sic et illam fecit Deus . Item, cum dixit
5 Christus : Sufficit diei malicia sua, non dixit ideo quod dies malus
sit vel malum faciat nec maliciam pro peccato posuit ibi , sed pro
labore et sollicitudine que habet homo pro victualibus adqui-
rendis, quod precedens evangelii racio evidenter ostendit . Dixe-
rat enim Christus : Nolite solliciti esse in crastinum. Crastinus
10 enim dies sollicitus erit sibi ipsi. Sufficit diei malicia sua, ac
si dixisset sufficit homini sollicitudo et labor quem habet
unaquaque die pro necessariis huius vite .
Item, 'dies' in vulgari sermone ponitur pro miseria et angustia,
sicut dicitur ab hominibus quando infortunio vel molestia percel-
15 luntur : << Malum diem, vel malos dies, inquiunt , habuimus. »
Item, dies dicuntur transire sicut umbra vel sicut tela que succi-
ditur a texente, quia tota vita presens comparata eternitati
quasi pro momento habetur. Nec tamen fecit eos diabolus, sed
Deus . Unde beatus Iob loquens Domino dixit : Breves dies hominis
20 sunt; numerus mensium eius apud te est ; constituisti terminos eius
qui preterire non poterunt . Item, ad hoc quod dixit Iob : Quis
michi tribuat ut sim iuxta menses pristinos , secundum dies quibus
Deus custodiebat me, dicimus non esse dictum iuxta sensum
Manicheorum, qui putant eum tunc in alio seculo fuisse et ab illo
25 seculo a maligno seductum in hoc presens seculum abductum .
Sed quia beatus Iob, ut in libro eius manifeste ostenditur, prius
in magna prosperitate fuerat in hac vita et Deus custodie-
bat eum incolumen ; postea , Deo permittente , depauperatus,
amissis filiis et filiabus et gravi langore detentus , optabat ab
3 bono cum aliq . codd. S. Script . et Liber Antih . , M 68bis-va (Biblia sacra XI ,
157)] bona Vg. 12 necessariis corr. ] necessarii C 20 mensium cum mul-
tis codd. S. Script . → ♫ (Biblia sacra IX, 129 ] mensum Vg.
depaupertatus pC
28 depauperatus]
3-4 Eccl. 7, 15
19-21 Iob 14, 5
5, 9-10 Mt. 6, 34
21-23 Iob 29, 2
16-17CfrEccl.8,13;Iob7,6
28 depauperatus, de depauperare : « pauperem facere », DU CANGE , III , 67 .
Voir ALAIN DE LILLE, Liber de Planctu naturae ( PL CCX , 466A) : «< cupido
concutit, et totam mentis depauperat urbem ».
29 langore, de langor : maladie , BLAISE-CHIRAT, p. 485. Voir TERTULLIEN,
178
LIBER CONTRA MANICHEOS
infirmitate liberari et prosperari sicut prius , ut liber ab infortuniis
posset in quiete mentis in Domino delectari . Et ideo verba illa
intonuit : Quis michi tribuat ut sim, etc. Et ita deberet iuxta
literam intelligi in veritate . Sed quia realiter omnia esse du-
5 plicia docent heretici , allegoricum sensum et tropologicum
omittentes , perverso tantum eorum intellectui renitamur.
Item, ad hoc quod dixerunt apostolum Petrum locutum fuisse
de diebus secundum quod Iob fuerat a Domino custoditus , cum
dixit : Quis est homo qui vult vitam, diligit dies videre bonos ,
10 dicimus eos non dixisse verum. Numquam enim apostolus dixit
hoc de illis diebus de quibus beatus Iob predixerat illa que in
ipsa sententia continentur. Et licet hoc nomen ' dies' multis modis
in divina Pagina accipiatur, tamen quod nobis opus est ad expo-
nendum hanc sentenciam capiamus. Dies bona dicitur prosperitas
15 et illustracio virtutum ; unde dicitur : In die bona fruere bonis.
Et Apostolus : Nox precessit, dies autem apropinquavit . Chri-
stus dicitur dies bona ; unde Apostolus : Omnes nos filii lucis
sumus et filii diei, etc. Eternitatis longitudo, quam sancti
habituri sunt post hanc vitam, dicitur dies una quam nulla
20 nox interpolabit ; unde Iohannes in Apocalipsi : Nox enim non erit
ibi . De ipsa die ait propheta : Melior est dies una in atriis tuis
super milia. Sed Apostolus et propheta , ponentes pluralem
pro singulari, dixerunt : dies bonos propter diuturnitates que
sine tedio ibi erunt . Et qui vult Christum diem videre in decore
25 suo et habere illam beatitudinem sempiternam , coerceat linguam
a malo et faciat alia que in eadem sentencia continentur .
Non tamen alius deus fecit hos dies presentes qui transeunt et
alius illos .
17 dicitur dies inv . s. C
3 ibid.
Thess. 5, 5
9Ps.33,13 15Eccl.7,15
20-21 Apoc. 21, 25
16 Rom. 13, 12
21-22 Ps . 83, II
17-18 I
23-26 Cfr Ps.
33, 13-14
Adversus Marcionem IV, 8 (éd . A. KROYMANN, CSEL 47, 1906, p. 438, 22) :
« hic, inquit, imbecillitates nostras aufert et langores portat ».
3 Durand a déjà montré la fausse interprétation, par les hérétiques, de toute
la séquence de Job 29, 2-20 . Cfr Liber Antiheresis II , 2 , M 57vb -58гb (Contro-
verses, III, 24. Append. p. 213). Voir infra, p. 258, 3 sq., note, sur Job 28, 2-11.
14, 18 prosperitas, eternitatis longitudo , cfr ALAIN DE LILLE , Summa quot
modis, s. v. Dies (PL CCX, 768 A, C).
CAPITULUM IX
179
49 va
Item, ad hoc quod dixit beatus Petrus : Unus dies apud Domi-
num sicut mille anni et mille anni sicut dies unus , dicimus quod
non interest rationis de qua loquimur, sed aliud notat . Deo enim
nichil preteritum est vel futurum, et apud illum non est brevius
5 spacium unius diei quam mille annorum et e converso . Unde
propheta Mille anni ante occulos tuos tanquam dies esterna,
que preteriit. Nichil ergo adiuvat hec auctoritas intencionem
Manicheorum quam habent de diebus bonis et malis . Mali enim
non dicuntur dies , nisi illis qui male faciunt et carent veris bonis .
10 De quibus dicitur in libro Sapientie : Omnes dies pauperis mali ;
tales sunt pauperes qui virtutibus carent . Et etiam propter
infortunia, sicut predictum est , et valitudines quandoque dies
dicuntur mali.
Sed forte obicient Manichei : Si dies non sunt mali , quare Iob
15 maledixit diei nativitatis sue ? Ad hoc dicimus : Si Iob male-
dixit diei que illuminatio aeris dicitur universi , sicut est dies
presentis vite quam precedit nox et subsequitur , et imprecationem
optando ingessit , mortaliter peccavit , quia creaturam et opus
Domini maledixit . Cum enim diabolo maledictione dignissimo
20 non debeamus maledicere, quanto minus aliis creaturis. Legitur
enim in libro Sapientie : Cum maledicet impius diabolo , maledicit
anime sue. Et apostolus Iudas Iachobi in epistola sua : Cum
Michael archangelus cum diabolo disputans altercaretur de Moysi
corpore, non est ausus iudicium inferre blasphe|| mie , sed dixit :
25 Imperet te Dominus , etc. Si vero dicitur obiciendo quod Ihere-
mias et alii sancti prophete suis et Dei hostibus multas maledic-
tiones ingesserunt , breviter dicimus eos non eas optantis animo.
sed prophetantis misterio protulisse .
Si quis autem curiosus vult cognoscere veritatem, quam diem
30 beatus Iob et qualiter maledixit , tendat ad Moralium Librum
et ibi inveniet illam diem perfectissime declaratam . Diem autem
istam huius vite, quam precedit nox et subsequitur, que lucet
super terram , Deus omnipotens ordinavit . Unde propheta : In
1-2 II Petr. 3, 8
21-22 Eccli . 21 , 30
6-7 Ps. 89, 4
22-25 Iudae 9
10 Prov. 15, 15 15-17 Cfr Iob 3, 3
33-180,3 Ps . 118 , 89-91
30 Iob 3 , 1-12 . Voir GRÉGOIRE LE GRAND, Moralia, Epistola missoria III
(PL LXXV, 514 A ; éd . R. Gillet-A. de GaUDEMARIS, SC 32, Paris, 1950, p .
119) ; Pars prima IV, 2 et passim (PL ibid. , 634 et sq.).
180
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
eternum, Domine, verbum tuum permanet in celo ; in generatione
et generatione veritas tua ; fundasti terram et permanet ; ordinatione
tua perseverat dies, quoniam omnia serviunt tibi . Quod autem
dies illa extrema in qua plangent se omnes tribus terre Domini
Dei sit satis superius est probatum. De qua sanctus Isayas ait :
Ecce dies Domini veniet, crudelis et indignatione plenus. Et
Apostolus ad Tesalonicenses : Ipsi enim scitis diligenter quia dies
Domini sicut fur in nocte ita veniet. Vos autem, fratres, non estis
in tenebris, ut vos dies illa tamquam fur comprehendat. Et pro-
10 pheta Iohel : Magnus dies Domini et terribilis valde, et quis susti-
nebit eum ? Et Sophonias propheta : Vox diei Domini amara :
tribulabitur ibi fortis, etc.
Nos autem, predictis testimoniis et multis aliis, omnes dies ab
inicio mundi usque in finem, per quos omnia tempora presentis
15 vite volvuntur, ab uno, vero et eterno Deo factos esse et disposi-
tos cognoscentes, eternam beatitudinem, que longitudo dierum
et una dies dicitur, ab uno eodemque Domino factam et dispo-
sitam cum metu et reverentia expectemus.
20
X
DE BONIS ET MALIS OPERIBUS OPINIO
MANICHEORUM ET RESPONSIO CONTRA EAM
Dominus Ihesus Christus, volens servos suos a catharis custo-
dire et eorum pestuosa hortamina devitare , suis discipulis
inter cetera dixit : Attendite a falsis prophetis , qui veniunt ad vos in
25 vestimentis ovium , intrinsecus autem sunt lupi rapaces. Et Apo-
stolus in Actibus apostolorum de eisdem prophetis fratribus suis
dixit : Ex vobis ipsis exurgent viri loquentes perversa , ut abducant
I verbum
6ls.13,9
- permanet] permanet ante verbum pC 6 veniet] venit pC
10-11 Ioel 2, II 11-12 Soph.
24-25 Mt. 7, 15
27-181,1 Act . 20, 30
7-9IThess.5,2,4
I,14. 17Cfr2Petr.3,8
23 pestuosa, de pestis, fléau pestilentiel . OSBERN, P. 476 : « Pesticus et
pestuosus, peste plenus » ; définition reprise par JEAN DE GÊNES, Catholicon ,
f. 172va : « Pestuosus a peste derivatur ; pesticus... et pestuosus... ambo pro
peste plenus ». Cfr infra, p. 197, I ; 231, 7.
CAPITULUM X
181
49 vb|
discipulos post se. Et beatus Iohannes in epistola prima : Karis-
simi, novissima hora est ; et sicut audistis quia antichristus venit,
nunc autem antichristi multi facti sunt. Ex nobis exierunt , sed non
erant ex nobis , etc. Tunc temporis quidam erant apostate, ut
5 Marchionite heretici , pro quibus dixit illa beatus Iohannes , et
non solum propter illos verum etiam et pro omnibus qui a fide
Christi et ab eius erant ecclesia recessuri . Et hoc notate quod
quicumque fidem Christi credunt quam romana ecclesia confi-
tetur non ex hereticis surrexerunt neque ab eis exierunt, sed
10 pocius ipsi discedentes a fide , ut prophetavit Apostolus , exierunt
et recesserunt a catholicis sicut apostatici angeli ab electis . Que
autem sint perversa que locuntur in hoc codice et in suis clan-
destinis coaxationibus satis est manifestum. Et cum creatori
Deo omnipotenti benignissimo nituntur detrahere ob mala opera
15 imprudentium, hiis testimoniis abutuntur. Sic enim in tractatu
eorum sequitur post premissa :
20
25
De compilatione Manicheorum .
Quod vero opera mundi mala sint, Christus ipse asserit dicens :
Me odit mundus, quia testimonium perhibeo quia opera eius mala
sunt. Et iterum : Hoc est iudicium : quia lux venit in mundum et
dilexerunt homines magis tenebras quam lucem . Erant enim eorum
mala opera. Omnis enim qui male agit, odit lucem et non venit ad
lucem, id est ad Christum, qui est lux vera, ut non arguantur opera
eius. Et iterum : Omnis qui facit peccatum , servus est peccati, id est
diaboli qui peccatum dicitur , ut est illud in epistola Iohannis : Qui
facit peccatum ex diabolo est, quia ab inicio diabolus peccat . Sed in
hoc apparuit Filius Dei, ut dissolvat opera diaboli . De quibus operibus
in libro Sapientie scriptum est : Omne opus corruptibile in fine deficiet
et qui illud operatur ibit cum illo . Et Apostolus : Spiritus qui nunc
3 autem, exierunt, cfr supra, p. 170, 10, 11 n. — infra, p. 236, 24. 17 De
compilatione Manicheorum in marg. C
26 quia cum quibusdam codd. S.
Script. (W. III , 358) ] quoniam Vg.
1-4IIoh.2,18,19
I,9
14, 20
19-20 Ioh. 7, 7
24 Ioh. 8, 34
20-23 Ioh. 3 , 19-20
25-27 I Ioh. 3, 8
23 Ioh.
28-29 Eccli.
23-24 Ioh. 3, 20
29-182,1 Eph. 2, 2
13 coaxationibus , de coaxatio-onis, coaxare, coax (xoá ), ranarum Vox,
clamor coassement . Thesaurus ling. lat . III, 1392. DU CANGE , II , 382. Catho-
licon, f. 43rb : « Coaxo... coaxare verbum ranarum, et dicitur a coax , cis » .
Cfr infra, p. 286, 25.
182
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
ΙΟ
operatur in filios diffidentie. Et alibi : Eiusmodi sunt operarii subdoli .
Et Ecclesiastes : Vidi cuncta que fiunt sub sole, et ecce universa vanitas
et afflictio spiritus . Et iterum : Cuncta subiacent vanitati et omnia
pergunt ad unum locum. De terra sunt facta et in terram pariter rever-
tuntur.
De bonis vero atque eternis operibus legimus in libro Sapientie
ita : Omnia opera Domini bona valde. Et iterum : Diligis, Domine,
omnia que sunt et nichil odisti eorum que fecisti ; nec enim odiens ali-
quid constituisti aut fecisti . Et iterum : Cuncta fecit bona in tempore
suo. Et iterum : Didici quod omnia opera que fecit Deus perseverent
in eternum. Et iterum : Omne opus electum iustificabitur et qui illud
operatur honorabitur in illo. Et Apostolus : Deus est qui operatur in
vobis. Etc ... Huc usque.
Responsio .
-
15 Nos autem, quia sic continetur in tractatu eorum, Domino
cooperante finalem intellectum ipsorum ratione veridica et divi-
nis testimoniis retundentes, ad predicta responsionis calamum
reflectamus .
Duas premissas auctoritates recolimus nos sufficienter expo-
20 suisse superius, cum de mundo multiplici tractaremus . Diximus
enim Iudeos tantum quandoque mundum vocitari , qui Christum
oderant predicantem. Unde ipse asserit per prophetam : Cum
hiis qui oderant pacem eram pacificus ; cum loquebar illis , impu-
gnabant me gratis. Et alibi : Odio habuerunt me gratis. Dei
25 namque Filius , qui Iudeis tantum predicabat provocans eos ad
penitenciam dicens : Penitenciam agite et : Nisi penitenciam
habueritis , omnes peribitis , ab eis tantum tunc temporis odio
habebatur. Et bene dixit : Erant enim eorum mala opera. Non
8 eorum] horum Vg.
13 Huc usque in marg. C
7 omnia] universa Vg.
Vg., cfr nota infra
IIICor.11,13
7 Eccli. 39, 21
11-12 Eccli . 14 , 21
15, 25
2-3 Eccl. 1, 14; cfr 2, 17
7-9 Sap. 11, 25 9-10 Eccl. 3, II
12-13 Phil . 2, 13
26Mt.3,2;4,17
9 aut fecisti om .
3-5 Eccl. 3, 19-20
22-24 Ps .
10-11 Eccl. 3, 14
119, 7 24 Ioh.
26-27 Lc. 13, 3 28 Ioh. 3, 19
8, 9 Pour les variantes eorum, aut fecisti, voir Traité cathare, p . 58. Ces
leçons, depuis lors, sont passées dans la Clémentine ; cfr infra , p . 191-192 , 1 , n .
20 L'auteur a déjà exposé le sujet, mais avec des autorités différentes de
celles-ci. Cfr supra, p. 123, 23-124, 23 ; 161 , 11 sq.
21 Cfr supra, p. 127, 13, 18.
CAPITULUM X
183
50 ra
dixit : « Erant enim opus diaboli » , nec « erant opus malum »,
vel << Deus non fecerat eos », ut Manichei delirant . Quid enim Dei
refert si Iudeorum vel aliorum hominum mala sunt opera ? Num-
quid ideo malus est Deus ? Absit ; nefas est enim etiam cogitare.
5 Si autem volunt dicere Saducei quod non essent mali si Deus
fecisset eos, etiam contra suum pravum intellectum assererent,
quo credunt animas suas et non corpus a Deo bono factas fuisse
et in mundo alio peccasse. Sed dicant quis fecerat eos qui se iustos
esse opinantur et bonos christianos se faciunt vocitari, cum erant
10 publicani , consulte mendaces et in hoc mundo periuri , adulteri
et fornicatores ? Si dicunt quod Deus, ut verum est , ergo Deus
fecit homines malos , scilicet corpus et animam . Si dicunt quod
diabolus et est verum, numquam poterunt esse boni nec Dei
gratiam promereri .
15 Audacter enim dicimus nullum opus diaboli esse bonum . Nulla
enim conventio est Christi ad Belial neque aliqua societas luci a
tenebris. Et quia dilexerunt homines magis tenebras, id est vicia
et peccata, quam lucem, id est Christum , dampnati sunt qui-
cumque talibus operibus perierunt . De malis enim operibus nulla
20 est nobis intencio defensare , sed unum, solum, verum Deum omni-
potentem, tam visibilium quam invisibilium creatorem, iustum ,
sanctum , pacientem , misericordem, veracem et commendabilem
predicare. Nam quicumque faciunt iniquitatem hostes sunt
anime sue et in eternum dampnabuntur, nisi vere penituerint ante
25 finem. Et ideo quedam auctoritates premisse nulla indigent expo-
sitione , quia intentioni nostre non oficiunt neque ipsis in aliquo
suffragantur et sunt sufficienter in aliis capitulis || declarate .
Item , ad sentencias libri Sapientie vel Ecclesiastes respondendo ,
dicimus quod multum placet nobis, quia ipsos libros licet abu-
30 tendo in suis tractatibus interponunt. Sed ad illa testimonia
que fidei orthodoxe opponunt responsione facta, sicut Golias
suo gladio percellantur. Vidi cuncta que fiunt sub sole, etc. ,
et iterum Cuncta subiacent vanitati , etc. In primis obicien-
21 quam invisibilium in marg. infer. C
16-17 Cfr II Cor. 6, 15, 14
32 Eccl. 1, 14
17-18 Ioh. 3, 19
21 Cfr Col. 1, 16
33 Eccl. 3, 19
5 Saducei, cfr supra, p. 93, 22, note.
9 bonos christianos, cfr supra, p. 80, 3, note ; 105, 5.
184
LIBER CONTRA MANICHEOS
dum est eis : sub sole que posuit Deus in firmamento celi , sicut
Moyses in libro Geneseos ostendit , fuerunt Ysayas et Ieremias ,
Ezechiel et Daniel , et alii sancti prophete qui Patri luminum
servierunt, qui non erant vanitas, nec ipsa servicia que Domino
5 impendebant . Non ergo omnia que fiunt sub sole vanitas est .
Item, Christus Dei Filius, via , veritas et vita , venit in hunc mun-
dum , sicut est superius in septimo capitulo demonstratum.
Fuit ergo sub sole , baptizatus in Iordane, ieiunavit, predica-
vit, elegit discipulos et instruxit , et docuit eos quecumque sunt
10 necessaria ad animarum salutem. Non ergo omnia que fiunt
sub sole vanitas et afflictio spiritus.
Item, beata Virgo Dei genitrix fuit sub sole in civitate Nazareth,
ubi novum eulogium ab ore Gabrihelis accepit , et in ea et ex
ea Verbum caro factum est, et natum in Bethleem vera carnis
15 nativitate . Non ergo omnia que fiunt sub sole vanitas et afflictio
spiritus. Item , apostoli et discipuli missi sunt in universum
mundum predicare evangelium omnibus gentibus, ut fructum
ferrent qui maneret ; et verbo, miraculis et exempla multos
converterunt ad Dominum et doctrinam vere salutis relique-
20 runt in ecclesia Christi , qui est in hoc mundo, in qua plures
sunt qui serviunt Patri luminum, pro quo, Deo auctore , accep-
turi sunt vitam eternam. Non ergo omnia que fiunt sub sole
vanitas et afflictio spiritus . Ergo aut Ecclesiastes male dixit , aut
male heretici notaverunt.
25 Nos ergo breviter dicamus quid sibi volunt verba Ecclesiastes
in veritate . Ipse enim concionator sapientissimus bene dixit ,
sed heretici male notant . Non enim vanitas semper significat
peccatum, nam tripliciter legitur in Scripturis. Est enim vanitas
II vanitas ante sub sole pC
1-2 Cfr Gen. 1, 17
2,17 9CfrLc.6,13
14 Ioh. I, 14
Ioh. 15, 16
6Ioh.14,6 8CfrMc.I,9
10-11 Eccl. 1, 14
14-15 Cfr Lc. 2, 4-7 16-17 Cfr Mc. 16, 15
8-9 Cfr Mt. 4,
12-13 Cfr Lc. 1 , 26-32
17-18 Cfr
18-19 Cfr Act. 5, 12-14
7 Cfr supra, p. 160, 20, 25-26 sq.
vel cantus.
13 eulogium louange, éloge. PAPIAS, f. h< 7 > va : << responsum divinum , pro-
sapia, bona fama testamentum » . OSBERN , p. 193 : « Eulogium, testimonium
Catholicon, f. 77rb : « Eulogium, gii ab eu bonum et logium et est
eulogium sapientia vel bona fama : vel testimonium, vel cantus ... ».
18 verbo et exempla, cfr supra, p. 78, 9 et note.
--
CAPITULUM X
185
falsitatis , qua se homo spiritualiter interimit dum mala opera
diligit et facit . Unde dicitur : Ut quid diligitis vanitatem et
queritis mendacium ? Vana locuti sunt unusquisque ad proxi-
mum suum. Et alibi : Verumptamen vani filii hominum men-
5 daces, etc. Et est vanitas curiositatis, qua se homo avertit
et secundum hanc imprudens substantiam suam expendit
in mundanis . De qua dicitur : Deus novit cogitationes hominum,
quoniam vane sunt. Et hee due vanitates sine dubio sunt
peccatum et malum . Unde in libro Sapientie : Vani sunt omnes
10 homines , in quibus non subest scientia Dei . Et ille vanitates
fiunt ab hominibus sub sole , et sunt vere afflictio spiritus . Tercia
vanitas est mutabilitatis , qua hominis et mundi preteriit figura.
De qua Apostolus ait : Vanitati enim creatura subiecta est, id est
ecclesia militans vel mens iusti mutabilitati temptacionum sed
15 non volens, vel mutabilitati temporalium miseriarum. Et
hec vanitas, id est mutabilitas, non est peccatum sed pena inflicta
homini pro peccato ; et hec est vanitas de qua dicitur : Cuncta,
scilicet terrena , subiacent vanitati, id est mutabilitati . Unde
propheta Verumptamen universa vanitas, omnis homo vivens.
20 Et alibi : Homo vanitati similis factus est . Non tamen fecit
diabolus ea que mutabilia vel transitoria sunt , sed Deus qui dicit
per prophetam : Ego sum Deus et non mutor. Ipse enim ens
immobilis dat cuncta moveri.
Item, ad hoc quod dixerunt Manichei sequencia de bonis et
25 eternis operibus esse dicta , dicimus quod non solum de sempiter-
50rb | nis operibus Dei , id est de angelicis || spiritibus et animabus ,
sed etiam de visibilibus creaturis premisse auctoritates Sapientie
iure intelligi possunt, scilicet : Omnia opera Domini bona valde,
et iterum Cuncta fecit bona in tempore suo. Sic enim in libro
7 novit cum Ps . Rom . et Hebr. (R. WEBER, Le Psautier
5 qual quia pC
Romain, p. 232)] scit Vg.
2-3Ps.4,3
9-10 Sap. 13, I
20 Ps. 143, 4
3-4 Ps. II, 3
13-15 Rom. 8, 20
22CfrMal.3,6
4-5 Ps. 61, 10
7-8 Ps. 93, II
17-18 Eccl. 3, 19
28 Eccli . 39, 21
19Ps.38,6
29 Eccl. 3, II
23 Cfr BoÈCE, De consolatione philosophiae III , metr . 9 , 3 (PL LXIII, 758 A ;
éd. L. BIELER, CCSL 94 , 1957 , p. 51 ) : « stabilisque manens das cuncta moveri ».
PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel (éd. part. J.-B. PITRA, dans Spicilegium
Solesmense, t. II , Paris, 1855 , p . 15 : « Stabilis enim manes dat cuncta moveri ».
Cfr infra, p. 246, 11-12.
186
LIBER CONTRA MANICHEOS
Ecclesiastes legitur : Vidi afflictionem quam dedit Deus filiis
hominum , ut distendantur in ea. Cuncta fecit bona in tempore
suo, et mundum tradidit disputationi eorum, etc. Nota, lector,
contra hereticos quod Deus, qui cuncta fecit bona, dedit afflic-
5 tionem filiis hominum. Numquid male facit Deus homines
affligendo ? Absit. Nam, quia peccaverunt ei, dedit iuste afflictio-
nem eis. Ante enim quam peccarent angeli et homo , nullam dede-
rat Deus afflictionem eis , sed abutentes libero arbitrio , corrupti
sunt et abhominabiles facti . Nam, teste beato Petro apostolo :
10 Deus angelis peccantibus non pepercit , et homo se miscens in-
finitis questionibus multis miseriis est repletus. Ante enim quam
peccassent boni erant. Et hoc est quod dicitur : Cuncta fecit
bona in tempore suo . Et hoc idem Moyses famulus Dei in libro
Geneseos scripsit : Vidit Deus cuncta que fecerat et erant valde
15 bona.
Item , obiciunt Marchionite predictam sentenciam libri Sapien-
tie Diligis, Domine , omnia que sunt, etc. Hic est paululum
insistendum . Si enim Deus diligit omnia que sunt, ergo diligit
diabolum et omnes kachodemones et omnes infideles , impios
20 peccatores. Quod si concedatur , videbitur obviare prophete
Domino dicenti : Odisti omnes qui operantur iniquitatem. Et
si diligit impios , absurdum videtur eum mittere illos in gehen-
1-3 Eccl. 3, 10-11
7,30 II Iob 14, I
8-9 Ps. 13, I
12-13 Eccl . 3, II
10IIPetr.2,4
14-15 Gen. 1, 31
10-11 Eccl .
17 Sap.
11,25 21 Ps.5,7
19 kachodemones [ Kakodaíuwv] : mauvais démons. Cfr Liber Antiheresis I,
6, De incarnatione Christi, M 7va ; P1 44 : « qui cacodemonium aflatibus imbuti ».
I, 12 , P1 61 : « Quorumdam kacodemones heresim asserentium » ; (Controverses,
Append. p. 215) . H. ESTIENNE, Thes. ling. graec. IV, 829.
D'origine grecque, le mot est utilisé au IVe siècle par FIRMICUS MATERNUS,
Matheseos seu astronomicorum libri VIII , par ex . II , 17 (éd . W. KROLL- F. SKUTSCH,
Leipzig, 1897, t. I, p. 60, 15-16) : « Malum daemonem id est in XII. ab horo-
scopo signum, cacodaemonem Graeci vocant » . Il apparaît sous la plume de
Rufin, de Bède (BLAISE-CHIRAT, p . 120) ; plus tard d'ÉBRARD DE BÉTHune ,
Graecismus VIII , 109 (p . 34) : « Estque sciens daemon , hinc cacodaemon habes ».
Dans la seconde moitié du XIIIe s . JEAN DE GÊNES l'inscrit dans son Catholicon
f. 27ra ; aussi le retrouve-t-on dans l'Aalma, p . 40 : « cacodemon... nis mau-
vaiz angelz ». Le mot fera encore fortune puisqu'il figure dans trois abécédaires
du XVe siècle ; cfr Ulrich STÖCKLIN VON ROTTACH, Reimgebete und Leselieder.
Abecedarius I, V, XII (éd . G.-M. Dreves , Analecta Hymnica medii aevi, VI,
Leipzig, 1889 , p. 110 , 117 , 131 ) : « Kacodaemonibus ; Kaconam daemones ;
Kachodaemonia ». Cfr infra, p. 203 , 5.
CAPITULUM X
187
nam et eternaliter dampnaturum. Cum ergo rationes et auctori-
tates sibi contrarie videantur, cum non sint quia Spiritus sanctus
quo prolate sunt non potest sibi contrarius esse , querendum est
meditullium in quo sentencie possint sibi ad invicem con-
5 venire .
Deus dicitur diligere multis modis. Gratiam apponendo ; unde
in evangelio : Diligebat autem Ihesus Martham et sororem eius
Mariam et Lazarum ; unde Christus : Qui diligit me, diligetur a
Patre meo. Ab ignorantia et infidelitate abstraendo ; unde
10 Christus Sic dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum
daret. Aliquod speciale signum dilectionis ostendendo ; unde
dicitur de Iohanne : Hic est discipulus ille quem diligebat Ihe-
sus . Predestinando ; unde apostolus : Qui dilexit nos ante
mundi constitucionem . Bona temporalia conferendo , vel velle in-
15 quirendi salutem . Et sic secundum Marchum evangelistam intel-
ligitur Ihesus Christus dilexisse adolescentem illum divitem , qui
interrogavit eum quid boni faceret ut vitam perciperet sempi-
ternam. Diligit etiam iustos et perfectos largiendo eis vitam
eternam . Et hoc modo diligit omnes salvos quos ad sue claritatis
20 gloriam introduxit . Diligit etiam aliter Deus omnes creaturas,
celum , terram , mare et omnes creaturas que continentur in ipsis ,
scilicet sustinendo et in suo esse conservando . Et hoc est quod
dixit Sapientia : Diligis, Domine , omnia que sunt, id est in
suo esse sustines et conservas. Nisi enim ita diligeret, etiam insen-
25 sata , in statu suo non subsisterent creature, sed deficerent
penitus et nullam haberent existentiam, sed anullarentur funditus.
et perirent .
Sequitur : Et nichil odisti eorum que fecisti , etc. Si nichil
odivit eorum que fecit Deus, ergo non fecit , dicunt kathari ,
30 impium. Nam in eodem libro dicitur : Odio est Domino impius
15 evangelistam corr. ] evangelista C
7-8 Ioh. II, 5
13-14 Ioh. 17, 24
188,1 Sap . 14, 9
8-9 Ioh. 14, 21 10-11 Ioh. 3, 16
16-18 Cfr Mc . 10 , 17-22
12-13 Ioh. 21, 7
23, 28 Sap. II, 25 30-
4 meditullium milieu . Thesaurus ling. lat . VIII, 4, 581 : « locus in medio
situs ». Corpus gloss . lat . V, 83 (Placidus) . PAPIAS, f. o va : « Medius ... inde
adverbium medie : medietas mediocris , meditullium » . OSBERN , p . 353 : « me-
dius ... et hoc meditullium , lii, id est medietas ».
188
LIBER CONTRA MANICHEOS
50 va
et impietas eius . Et Psalmista : Odisti omnes qui operantur ini-
quitatem . Non ergo fecit Deus eos secundum predictam aucto-
ritatem . Ad quod dicimus : Si diabolus est nichil aut omnes
visibiles creature, ut notant heretici , sicut in sequentibus osten-
5 detur, ergo secundum predictam obiectionem eorum Deus fecit
diabolum et omnes || visibiles creaturas et quicquid est sine ca-
ritate , nam eorum que fecit odivit nichil. Sed quia ridiculosa
est ipsorum assercio, litteram exponendo dicamus quid sibi vult
illa oratio Sapientie . Sic enim debet exponi : Nichil odisti , id est
Io non odisti aliquid eorum que fecisti. Ergo, dicunt Manichei,
Deus non fecit impium quia odit eum . Ad quod dicimus : falsa
est ratio . Nam qui fecit alias creaturas fecit et impium, sicut in
eodem libro Sapientia manifestat : Universa , inquit, propter
semetipsum operatus est Dominus , impium quoque ad diem ma-
15 lum . Si enim Deus operatus est ipsum ad diem malum , ergo
fecit eum . Similiter de operantibus iniquitatem intelligendum
est , quos Deus odisse legitur . Quis enim fecerat Saulum cum ope-
raretur iniquitatem nomen Domini blasphemando et eius eccle-
siam persequendo ? Conversus est ab impietate et nichil in eo
20 mutatum nisi iniquitas, ignorantia et voluntas. Membrum fuerat
diaboli et filius ire , conversus ad Christum factus est vas electio-
nis, membrum Christi et templum Spiritus sancti . Et quis fecit
prodigum filium , qui substantiam suam consumpsit cum meretri-
cibus et postea revertens a patre est cum gaudio receptus ?
25 Similiter et de aliis qui vicia relinquentes Christi vestigia sunt
secuti . Patet ergo quod sola infidelitas et vicia et peccata sunt
que Deus non fecit , que odit in hominibus, propter que punit
creaturam suam , id est animas et corpora impiorum .
O energumini doctores, cur detrahitis benigno Creatori prop-
30 ter vicia iniustorum ? Tribus enim modis Deus dicitur odire,
cum nullum odium sit in eo. Primo non approbando . Unde in
libro Sapientie : Omne execramentum erroris odit Deus . Et
Psalmista Dilexisti iusticiam et odisti iniquitatem. Et in
5 obiectionem corr.] obitionem C 29 energumini] nergumini pC
trahitis corr.] detrahis C 32 execramentum corr.] execrementum C
de-
1-2Ps.5,7
26 , 9-11
30-32
7 Cfr Sap. 11, 25
21-22 Act. 9, 15
25-26 Cfr I Petr. 2, 21
22
13-15 Prov. 16, 4
ICor.6, 15,19
17-19 Cfr Act.
22-24 Cfr Lc. 15,
32 Eccli. 15, 13 33 Ps. 44, 8
CAPITULUM X
189
Apocalipsi : Hoc habes bonum , quia odisti facta Nicholaitarum,
que ego odi . Et tali odio nullam odit creaturam sed tantum
vicia et peccata . Item, odire dicitur malos, id est gratiam suam
non apponere sed subtrahere . Unde ipse dixit per Malachiam
5 prophetam Iacob dilexi , Esau autem odio habui . Tali odio
odivit Saulem . Et pro hiis odiis dicitur : Odio est Domino impius
et impietas eius , quia reprobat vicia et subtrahit peccantibus
gratiam suam . Dicitur etiam odire , id est eternaliter punire ,
secundum quod dicitur odire diabolum et omnes reprobos qui
10 penitenciam agere noluerunt . Dicitur etiam quandoque odire vel
irasci temporaliter puniendo, sicut ostenditur in libro Iob et
sepius in prophetis . Si enim non odiret impios puniendo , tantum
conferret impietas impio quantum iusticia iusto , et ita Deus non
reddendo unicuique secundum opus eius videretur iniustus.
15 Si vero dampnandi opus diaboli sunt , ut heretici dogmatizant
et Deus punit eos eternaliter in inferno , temerarie videtur facere
ut presumptuosus tirannus quia , si fas est dicere , punit eos qui
non sunt sui nec ei teneretur in aliquo pro commissis. Et si sunt
opus diaboli, ad hoc fecit eos, non fas est dicere ut suam facerent
20 voluntatem, nec possunt Dei facere voluntatem ; nullum enim.
opus diaboli potest Domino complacere. Sed falsas insanias
omitentes, sanctorum intellectum in hiis et in aliis hauriamus.
Sensus enim omnium sanctorum est , qui super hoc tractave-
runt, Deum omnipotentem, preter quem non est naturaliter
I bonum cum quibusd. codd. S. Script. (W. III, 431 )] om. Vg.
1-2 Apoc. 2, 6
cfr Rom. 2, 6
5Mal.1,2-3 6-7Sap.14,9 14Mt.16,27;
14 Durand de Huesca revient plusieurs fois , dans le Contra Manicheos, sur
l'idée de justice et d'équitable rétribution ' à chacun selon ses œuvres' . Voir
supra, p. 132, 11, n. ; infra, p. 191, 17-18 ; 225, 10, 11 ; 299, 29-30. Il avait jadis
traité le sujet dans le Liber Antiheresis I, 25 , De futura retribucione, M. 31va-32гa ;
P1 94-95 : « In evangelio secundum Matheum legitur Ihesum Christum dixisse :
Quid prodest homini si universum mundum lucretur, anime vero sue detrimentum
paciatur ? Aut quam dabit homo comutacionem pro anima sua ? Filius enim homi-
nis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis ; et tunc reddet [h]unicuique
secundum opus eius (Mt. 16,26-27 ) . Item, de eodem in Apocalipsi : Ecce venio
cito, et merces mea est mecum , reddere unicuique secundum opera sua ( Apoc. 22,
12) . Et iterum : Scribe : beati mortui qui in Domino moriuntur. Amodo iam dicit
spiritus ut requiescant a laboribus suis ; opera enim illorum secuntur illos (14 ,
13).Etiterum,Apoc.20,12,13;Gal.6,5;ICor.3,8;15,41-42;Ps.61,12-13».
190
LIBER CONTRA MANICHEOS
50vb||
deus, creasse pariter et fecisse corpora et animas omnium tam
salvandorum quam dampnandorum. Et ipse misericorditer salvat
iustos et iuste propter vicia punit iniustos . Et sic , testantibus
sanctis , misericors dicitur et iustus. Et hoc multis sanctorum
5 auctoritatibus comprobatur . Non tamen Deus odit naturam, id
est animam et corpus , licet corruptam per vicia puniat iuste.
Sicut enim si aliquis homo habens filium || vel amicum quem
multum diligeret, tam graviter ipse posset offendere contra eum
quod ipsum haberet et odio , sic quodam modo facit Deus odiens
10 in hominibus vicia et peccata . Sed quia non creatura sunt vel
aliqua substantia in se vel per se existens , non possunt puniri
sine subiecto. Unde, ut Deus appareat iustus, punit propter
vicia substantiam viciatam, qui omnia, ut superius dicitur,
fecit bona in tempore suo, ut intelligamus omnium creaturarum
15 esse artificem Deum.
Omnis autem creatura Dei bona in quantum creatura Dei est ,
et omnis homo in quantum homo est creatura est , non in quan-
tum peccator est . Homo enim constat corpore et anima , que vere
Deus fecit. Est ergo Deus creator corporis et anime , et neutrum
20 eorum malum est in quantum Dei factura est, et neutrum prop-
ter se odit Deus, quia nichil odit eorum que fecit ; sed propter
vicia que non fecit Deus punit iuste animam et corpus, sicut
pater vel bonus prelatus propter homicidium vel adulterium vel
propter intolerabile nephas tollit suam gratiam ab amico et
25 propter iusticiam, quia meruit , punit eum. Et quia animus est.
prestancior corpore et Deus anima et corpore , utriusque conditor
et formator non odit in homine quo existit sed tantum peccatum,
quod est accidens, quod ipse Deus non fecit sed voluntas hominis
prava. Tolle ergo peccatum, dilue vere penitendo et nichil in te
30 est quod odiat Deus. Est autem peccatum hominis vel angeli
inordinatio atque perversitas voluntatis, id est a precautiore
conditore aversio vel ablusio et ad condita inferiora illicita
conversio voluntatis . Odit ergo Deus peccatum , id est reprobat
31 a precautiore corr. ] aprerautiore C
13-14 Eccl. 3, II 21 Sap. 11, 25
I creasse pariter et fecisse, cfr supra, p. 99, 16, note ; 103, 8-9, etc..
10-11 Cfr supra, p. 121, 26-27 et infra, p. 191, 3-4.
13-14 Cfr supra, p. 185, 29.
CAPITULUM X
191
vel improbat et iuste punit naturam peccato viciatam, nisi
vera penitudine emundetur .
Peccatum enim, ut diximus , nulla substantia est vel natura ,
nec res aliqua in se vel per se existens vel in Deo, et ideo non
5 diligitur a Deo nec a Deo factum est , sed est accidens cordi ,
de quo, teste Dei Filio , procedunt cogitationes male et alia que coin-
quinant hominem . Unde in libro Sapientie : Homo quidem
per maliciam occidit animam suam. Figulus autem, qui iuxta
Apostolum habet potestatem ex eadem massa luti facere aliud vas
10 in honorem et aliud in contumeliam, non odit vasa , id est
homines, secundum naturam , id est in eo quod homines sunt ,
sed in eo quod viciosi sunt et corrupti punit eos , ut corrigantur
et solidentur. Quod si facere noluerint dum tempus habent
acceptabile , ut vasa ire aptata in interitum conterentur, quos
15 tamen Deus fecit ad usum correctionis aliorum, ut in eis quasi
lima ferrum iusti et quasi aurum in fornace quia nolunt con-
verti purgarentur, et ipse iustus ostenderetur reddendo eis
iuxta opera sua . Et ut sensus Manicheorum appareat stolidus
et facilius exufletur, et sensus katholicus ut aurum rutilans
20 elucescat , continuationem sententie illius quam de libro Sapien-
tie obiecerunt, in hoc capitulo imprimamus.
Sic enim in libro Sapientie Domino dicitur in premissis : Omnia
in mensura et numero et pondere disposuisti . Quia misereris
omnium, quoniam omnia potes , et dissimulas peccata hominum
25 propter penitentiam . Diligis enim omnia que sunt, et nichil odisti
5 cordi corr.] corda C
6-7 Cfr Mt. 15, 18 7-8 Sap. 16, 14 8-10 Cfr Rom. 9, 21 13-14 Cfr
IICor.6,2 14CfrRom.9,22 16Sap.3,6;cfrEz.22,18sq. 18Ps.
22-23 Sap. II, 21 23-192,2 Sap . 11 , 24-25 .
61, 12
3 Voir ABELARD , Sic et Non CXLIII , Quod peccatum actus sit, non res, et
contra (PL CLXXVIII , 1588 A, C).
17-18 Cfr supra, p. 132, 11, note ; p. 189, 14, note.
23-192,21 Pour prouver la justice de Dieu, implacable envers les impies, mais
bon dans sa miséricorde , Durand n'a eu qu'à puiser dans l'arsenal scripturaire
du Liber Antiheresis II, 4, M 74vb-75va : Sap. 11, 24-12, 16 ; II, 3, M 68bisvb :
Sap. 15 , 1-2 (Controverses, IV, 23 ; II , 26) . Dans les deux traités, les citations
présentent généralement les mêmes variantes mais ici , l'Antiheresis omet comme
la Vg. « aut fecisti » au v. 11 , 25 (M. 75ra) et suit la leçon ordinaire : « iniquorum
'hominum' »» au v. 12, 12 (M 75rb). Voir ci-après, l. 1 et 17 ; infra p. 323, 15-16
21sq. et note.
192
LIBER CONTRA MANICHEOS
51 ra
eorum que fecisti ; nec enim odiens aliquid constituisti aut fecis-
ti. O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus in omnibus !
Ideoque hos qui exerrant partibus corripis, et de quibus peccant
ammonens alloqueris , ut relicta malicia credant in te, Domine. Illos
5 enim antiquos habitatores sancte terre tue, quos exhorruisti quoniam
odibilia tibi opera faciebant per sacrificia iniusta , et filiorum
suorum necatores sine misericordia , et comestores viscerum homi-
num , et devoratores sanguinis, voluisti perdere per manus pa-
trum nostrorum . Sed hiis tanquam omnibus pepercisti et misisti
10 antecessores exercitus tui vespas, ut illos paulatim exterminarent.
Non quia impotens eras eos similiter exterminare ; sed partibus
|| iudicans, dabas locum penitentie, non ignorans quoniam nequam
est natio eorum et naturalis malicia eorum et quoniam non poterat
mutari cogitacio illorum in perpetuum . Semen enim erat maledic-
15 tum ab inicio ; nec timens aliquem, dabas veniam peccatis eorum.
Quis enim dicet tibi : quid fecisti ? aut quis stabit contra iudicium
tuum ? aut quis in conspectu tuo veniet vindex iniquorum omnium ?
Aut quis tibi imputabit, si perierint nationes quas tu fecisti ? Nec
enim est alius Deus quam tu, cui cura est de omnibus. Neque rex,
20 neque tirannus in conspectu tuo inquirent de hiis quos perdidisti ;
cum sis ergo iustus , iuste omnia disponis . Et paulo post : Tu ,
Deus noster, suavis et verus es, paciens et in misericordia disponens
omnia. Si enim peccaverimus in te , tui sumus , scientes magnitudi-
nem tuam, et si non peccaverimus , scimus quoniam apud te sumus
25 computati. Nosse enim te consumata iusticia est : et scire iusticiam
et virtutem tuam, radix est immortalitatis , etc.
In his verbis potest intelligi manifeste qua de causa dicta
fuerint ea que fuerunt ab hereticis opposita ex hoc libro : quia
videlicet bonam fecit Deus naturam, sed prava voluntate hominis
30 est corrupta. Tu ergo , lector vel auditor, si non vis dampnabiliter
errare et scripturam salutiferam depravare, naturam semper
6 per] medicamina et
9 omnibus] hominibus Vg.
17 omnium] hominum Vg. et Liber Antiheresis, cfr
I eorum] horum Vg.
aut fecisti om. Vg.
add. Vg.
8-9 patrum ] parentum Vg.
II similiter] simul Vg.
n. p. 191.
2-9 Sap. 12, 1-6
21-26 ibid. 15 , 1-3
9-19 ibid. 12, 8-9, 10-13
19-21 ibid. 12, 14-15
1 Pour les variantes eorum, aut fecisti, cfr supra, p. 182, 8, 9, n. et note précé-
dente.
CAPITULUM X
193
errantium a viciis divide, ut cognoscas semper naturam hominis,
id est corpus et animam, ab omnipotente Deo salvatore esse fac-
tam, et vicia et peccata ab hominibus per suggestionem diaboli
propagari.
5 Item, obiciunt Manichei : Didici quod omnia opera que fecit
Deus perseverent in perpetuum. Hinc cavillantes dicunt : « Si
omnia opera que fecit Deus perseverant in eternum , videtur
Deum ea que in hoc mundo sunt transitoria non fecisse ». Ad quos
primo cassando falsam opinionem ipsorum dicimus respondendo :
10 Si animas eorum fecit Deus benignus , ut ipsi concedunt, et alia
corpora de quibus exierunt , que se recuperaturos ganniunt in
seculo boni Dei , et anime seducte sunt a maligno in seculo illo
et in hoc mundo abducte, et in hiis corporibus que modo gerunt,
que fore opus diaboli dogmatizant , quasi in quodam carcere sunt
15 retruse opera illa, que Deum benignum fecisse asserunt , in
eodem statu non sunt nec permanent in eternum , quin pocius
mortua sunt illa corpora exanimata , quia non habent animas, si ita
est, que vivificent ea . Sed illa opinio nefaria est et irrisione digna.
Sed quia ipsi depravando sensum soliti sunt sententias mutilare ,
20 ut predicte sententie sensus appareat luculentior , tacita ab eis
nequiter et dolose fideliter inseramus .
Sic enim dicitur : Didici quod omnia opera que fecit Deus perseve-
rent in eternum. Non possumus eis quicquam auferre, nec augere,
que fecit Deus ut timeatur . Quod factum est ipsum permanet ; que
25 futura sunt iam fuerunt ; et Deus instaurat quod abiit, etc.
Prefato etiam sensui et note katharorum obviat Apostolus et
propheta : Tu, Domine, in principio terram fundasti et opera
manuum tuarum sunt celi : ipsi peribunt , etc. Si celi qui
sunt opera manuum Dei peribunt, non omnia opera que fecit
30 Deus perseverabunt in eternum . Videtur ergo Salomon male
23:
I errantium corr.] errantum C divide corr. ] devide C cfr infra, p. 196,
a viciis dividentes II recuperaturos ] recuperatores me pC 23 eternum
cum multis codd . S. Script. → (Biblia sacra XI , 147 ) ] perpetuum Vg. au-
gere cum Theod. ( ibid . ) ] addere Vg. auferre nec augere] addere nec au-
ferre Vg. 28 peribunt] perbabunt pC
5-6 Eccl . 3, 14 22-25 Eccl. 3, 14-15 27-28 Hebr. 1, 10-11 ; Ps. 101, 26-27
22-25 Liber Antiheresis II , 3 , M. 68bis rb : Eccl . 3 , 10-15 : « Vidi afflictionem ...
Didici... in perpetuum ... Quod factum est... quod abiit », suit la Vg. (Controver-
ses, II, 25) .
194
LIBER CONTRA MANICHEOS
51 rb
dixisse aut Apostolus et propheta. Sed neutrum eorum male
dixisse credendum est, sed allusio internorum in externorum
dissonantia est notanda. Liber in quo predicta auctoritas conti-
netur et auctor Ecclesiastes appellatur, cuius verba perplexa
5 sunt et in parte obscura . Ecclesiastes enim concionator inter-
pretatur, et in contione multa sepe dicuntur a sapientibus in
quibus assumunt sepe personas multiplices auditorum. Et in
hiis verbis, Spiritu sancto a quo credimus hoc didicisse instigante,
videtur suscepisse animum phi || sicorum. Omittentes itaque proli-
10 xitatem responsionis , epitomando sensum proprium deproma-
mus.
Duas fecit Deus tantum racionabiles creaturas , scilicet ange-
licam et humanam , ut ipsum timerent et diligerent , et ei latriam
exhiberent . Alias autem creaturas quas fecit in terra subiecit
15 homini. Unde dicitur : Celum celi Domino , terram autem dedit
filiis hominum. Et illis operibus Dei augere quicquam non
possumus nec auferre nec etiam, teste Christo , stature nostre
adicere possumus cubitum unum. Angelicis quoque spiritibus ,
quos fecit Deus ut timeatur, nichil augere possumus nec auferre
20 et ipsi semper erunt . Terre, quam Deus fecit de nichilo , unde omnia
corpora hominum sunt , arbores et iumenta , nichil augere possu-
mus nec auferre . Simile de mari et aliis aquis possumus opinari.
Licet enim inde procreata et nata in species multiplices dividantur,
omnia tamen revertuntur in genus , exceptis corporibus que
25 immensa non permisit pietas consumi a vermibus et corrumpi.
Nam in hoc videtur insipientibus ablusio predictorum, quod
corpora hominum et iumenta et multa que videntur in mundo,
morte resoluta non videntur in eternum perseverare , immo
destrui et consumi.
30 Sed si subtiliter inspicerent super hoc dispositionem Primi-
2 internorum] eternorum pc
infra n.
10 epitomando corr .] epigomando C, cfr
16 filiis corr.] fililiis C
15-16 Ps.113,16 17-18 CfrMt.6,27;Lc.12,25 20 IIMach.7,28
23-24 Cfr Gen. 1, 24-25 ; Sap. 19, 6
10 Epitomando : à la manière d'un faiseur d'épigramme . FORCELLINI , II,
284 Epitomo est in epitomen redigo ».
26 ablusio, cfr supra, p. 154, 5, note.
30-195,1 Primipotentis : Premier-puissant , mot composé, attesté depuis Apu-
lée (IIe s. ap. J.-C.) : «primipotens », d'après ERNOUT-MEILLET, p. 535, s. v. Primus.
CAPITULUM X
195
potentis et fidem adhiberent dictis sanctorum , quos etiam male
intelligendo in auctoritatem inducunt, possent advertere omnia
que Deus fecit semper manere , non in specie sed in genere unde
inicium habuerunt . Unde in libro Sapientie : De terra facta sunt et
5 in terram pariter convertuntur, etc. Licet enim corpora homi-
num incinerentur, non tamen penitus anullantur et in nichilum
rediguntur, immo esse habent in terra, unde corpus primi homi-
nis fuit factum , inde in extremo examine surrectura . De quo infe-
rius, auctore Deo , proposuimus pertractare. Alie autem irrationa-
10 biles creature et insensate que de terra facte sunt in genus suum ,
id est in terra penitus reverse, in ipsam esse semper habebunt .
Sed heretici obiciunt dicentes : Christus dixit : Celum et
terra transibunt ; non ergo , inquiunt , videtur esse verum quod
perseverent in eternum . Sed mente cecati non intelligunt quid
15 transire significat . Non enim transire ibi ponitur pro deesse
vel anullari ; Christus quidem sepe transivit de loco ad locum
et de mundo ad Patrem, et homines transeunt multis modis, non
tamen adnichilantur. Est ergo transire de loco se movendo ad
alium locum ire vel de uno statu ad alium mutare . Et sic tran-
20 sient celum et terra, tamen non omnino desinent esse , sed propter
25
vitia et peccata hominum comburentur et postea innovata
semper immutabilia permanebunt . Unde in Psalmo dicitur Domi-
no creatori Renovabis faciem terre. Et ita, ut predictum est,
que fecit Dominus perseverabunt in eternum .
Et nota, lector, quod eternum quandoque significat tempus
tantum usque ad iudicii diem . Unde dicitur : Dominus regnabit
in eternum et ultra . Et alibi : Sepulcra illorum domus eorum
in eternum . Quod autem Deus corpus hominis de terra fecerit.
et in ipsam postea redegerit , ostendit sapientia in Ecclesiastico
30 dicens : Deus creavit de terra hominem , et secundum ymaginem
5 convertuntur] revertuntur Vg. 24 eternum, cfr supra , p. 193 , 23 , n.
27 sepulcra] sepulchra pC
4-5 Eccl. 3, 20
103, 30
10-11 Cfr Gen. 3 , 19
24 Cfr Eccl. 3, 14
23 Ps.
26-27 Exod. 15, 18 27-28 Ps. 48, 12
12-13 Mt. 24, 35
30-196,1 Eccli . 17, 1-2
4-5 Liber Antiheresis II , 3 , M 68vb-68bis ra : Eccl . 3 , 15-21 ; même variante
au v. 20 « convertuntur » (Controverses, II, 25) ; cfr infra , p . 213 , 9-10.
8-9 Cfr supra, p. 139, 16, note.
196
LIBER CONTRA MANICHEOS
51 va
suam fecit illum. Et iterum convertit illum in ipsam, et potesta-
tem dedit ei eorum que sunt super terram . Et iterum : Omnes
homines de solo et ex terra unde creatus est Adam, et per Dei
sapientiam dividuntur. Et ex ipsis exaltavit et magnificavit
5 Deus, et in multitudine discipline separavit eos et immutavit vias .
Et ex ipsis benedixit et exaltavit et sanctificavit et ad se applicavit.
Et ex ipsis maledixit et humiliavit || et convertit illos a separatione
ipsorum. Quasi lutum figuli in manus eius, plasmavit illos et dispo-
suit. Et beatissimus Iob : Quis ignorat quod omnia hec manus
10 Domini fecerit ? In cuius manus est anima omnis viventis et spiri-
tus universe carnis hominis. Apud ipsum est sapientia et
fortitudo ; ipse habet consilium et intelligentiam . Si destruxerit,
nemo est qui edificet, et si incluserit hominem, nemo est qui ape-
riat. Apud eum est fortitudo et sapientia. Qui revelat pro-
15 funda de tenebris , et producit in lucem umbra mortis . Qui multi-
plicat gentes et perdit eas et subversas in integrum restituit. Qui
immutat cor principum populi, et decipit eos ut frustra incedant
per invium. Palpabunt quasi in tenebris et non in luce, et errare
faciet eos quasi ebrios , etc.
20 Concordet si potest Manicheus predictas sentencias , quas
obiecit stolide fidei orthodoxe, istis subsequentibus , et si Deus
mentis eius occulos voluerit aperire , poterit cognoscere veritatem .
Nos autem, naturam semper a viciis dividentes, tam bonorum
quam malorum animas et corpora ab uno vero et eterno Deo
25 nature facta esse scientes, ad sequentia percurramus .
XI
DE DUPLICI CREATIONE OPINIO MANICHEORUM
Ex premissis , Deo auctore, breviter expediti in sequentibus
pravum intellectum Marchionitarum caute adorientes, tractatus
30 eorum sequentia imponamus, claudentes cum Domino nares ne
4 magnificavit corr. ] magnicavit C 6 applicavit corr. cum Vg. ] exaltavit? C
IO est cum antiq . vers. lat . (Biblia sacra IX, 124 ) ] om . Vg. 13 nemo cum
codd . Corbeiensis, Theod . ( Ibid. , 125 ) ] nullus Vg. 17 populi] terre add. Vg.
18 invium corr.] invivum C
1-2 Eccli. 17, 3
33, 10, 11-13
2-3 Eccli. 33, 10
9-11 Iob 12 , 9-10
3-4 Cfr Eccli. 33, 8
11-14 Iob 12 , 13-14
14-19 Iob 12, 22-25
4-9 Eccli.
14 Iob 12, 16
CAPITULUM XI
197
5
10
15
20
25
fetorem nefandum ipsorum intelligentie pestuosum et hori-
bilem hauriamus. Sic enim sequitur post predicta :
De compilatione Manicheorum .
Et quia creatio quandoque ponitur pro operatione, de creatione
bona et mala aliqua dicamus . De mala itaque sic ait Apostolus :
Christus, assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et per-
fectius tabernaculum non manufactum, id est non huius creationis,
introivit. Et si huius, id est presentis creationis, non est, ergo hec,
id est presens creatio, mala est, cuius non est tabernaculum quod
Christus introivit, quia tabernaculum quod Christus introivit bonum
esse credendum est, quia bone creationis . Teste namque Apostolo
Deus finxit illud et non homo.
Item, in libro Sapientie de creatura mala : Mulieres, inquit, eorum
insensate, nequissimi filii eorum, maledicta creatura illorum . Christo
vero teste, celum de presenti creatura et terra transibunt, id est
penitus deficient et omnia que de eis sunt, sicut beatus Petrus aposto-
lus ait : Latet enim illusores, quod celi erant prius et terra de aqua
et per aquam consistens Dei verbo ; per quod mundus ille aqua inun-
datus periit. Celi autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo repositi
sunt, igni reservati in diem iudicii et perdicioni hominum impiorum,
etc. usque elementa ignis ardore tabescent. De ipsa terra Apostolus
ait : Proferens autem spinas et tribulos, reproba est et maledicto pro-
xima, cuius consumatio in combustionem . De sole vero qui est in
hoc celo, in libro Sapientie scriptum est : Quid lucidius sole ? et hic
deficiet. Etc... Huc usque.
Responsio .
Nos autem , tantas blasphemias equanimiter non ferentes ,
quia dicunt celum, terram et ea que videntur in ipsis male crea-
tionis esse et Scripturas corrumpendo et adulterando notant
30 Christum , Dei Filium , non in presentem mundum introisse vel
venisse, de Dei confisi consilio et auxilio, cuius est presens secu-
lum et futurum, qui cor nostrum contra talia intuetur, eos ad hoc
12 homo corr. ] hco C
3 De compilatione Manicheorum in marg. C
I 7 illusores ] volentes Vg. 20 reservati, perdicioni, cfr infra, p. 203 , 24, n .
22 maledicto] maledictio pC 25 Huc usque in marg. C
6-8 Hebr. 9, 11-12
Petr. 3, 5-7 ; cfr 8-12
13-14 Sap. 3, 12
22-23 Hebr. 6, 8
15 Cfr Mt. 24, 35 17-21 II
24-25 Eccli. 17, 30
I pestuosum, cfr supra , p . 180, 23 , note.
198
LIBER CONTRA MANICHEOS
51vb||
15
dicimus refellentes : nulla auctoritas dicit celum hoc visibile
vel terram mala esse nec male creationis nec a diabolo facta,
sed nocte eorum mendacissi || me sunt et a diabolo, quem in tan-
tum venerantur ut ei dominium celi et terre et aliarum creatu-
5 rarum in cordibus suis et verbis tribuant . Comentate, o ex-
sufflatores Spiritus sancti, cerriti et exheredatores, quantum
in vobis est sancte omnipotentis et individue Trinitatis merito
debetis mimi diaboli vocitari , cui tantum defertis .
Verum Deum creatorem et Dominum deferentes , ad primam
10 sentenciam Apostoli male depravatam ab ipsis et non in sensu
quo dicta fuit ab Apostolo introductam , e vestigio respondemus .
Dixerunt in sua ratione Ihesum Christum non introisse in hunc
mundum, quod manifeste falsum est , sicut superius in septimo
capitulo est probatum. Unde iuxta beatum Iohannem aposto-
lum possunt antichristi merito nuncupari . Sentencia quidem
Apostoli , qua illud probare conati sunt , non refertur ad illud nec
ita Apostolus intellexit ; alioquin contra seipsum dixisset , qui
ad Timotheum asserit Ihesum Christum in hunc mundum venisse
salvos facere peccatores. Nonne bene hic mundus in quo sunt
20 peccatores est huius creationis ? Est utique . Et in ipsum introivit
Filius Dei carnem assumendo de semine David, id est de Virgine
gloriosa . Unde dicit idem Apostolus ad Ebreos : Ideo ingrediens
mundum, dicit: hostiam et oblationem noluisti , corpus autem aptasti
michi, etc. Cum ergo constet Dei Filium , ex semine David,
25 per beatam Virginem hunc mundum intrasse et se visibilem ho-
minibus prebuisse , apparet liquido eos predictam auctoritatem,
Apostoli corrupisse. Non enim Apostolus ibi mundum vel corpus
humanum tabernaculum appellavit sed , loquens fratribus qui ex
Hebreis in Christum crediderant de tabernaculo facto in deserto
30 et sacerdotio levitico et sacrificio et holocaustis , sicut in Exodo et
in Levitico continetur, nitebatur eis in epistola ostendere ipsum
sacerdocium et tabernaculum , sacrificia illa et holocausta, que
erant quasi umbra et presagia futurorum, in Christo fuisse
15-17CfrIIoh.4,2-3;IIIoh.7
10,5 24Rom.1,3
25, 9-27, 8 ; Lev. 16 passim.
18-19 Cfr I Tim. 1, 15 22-24 Hebr.
28-199, 2 Cfr Hebr. 8-10, 18 passim ; cfr Exod .
3 nocte ici, sens figuré d'aveuglement, Blaise -Chirat, p. 559 .
13 Cfr supra, p. 160, 19 sq., 27 sq.
28 sq. tabernaculum, cfr infra , p . 200, 23 , 27 , n.
CAPITULUM XI
199
52 ra
completa, ut mentes eorum penitus removeret a ritu veteri et
cultura. Nec tamen diabolus illa constituit nec mandavit,
sed Deus omnipotens , sicut auctore precurante inferius ostende-
tur. Et quia in continuatione sententie facile potest intelligi quid
sibi velit illud ab hereticis obiectum, precedens ratio hic aposto-
lice sententie imponatur.
Sic enim dicitur : Tabernaculum factum est primum, in quo
erant candelabra, et mensa et proposicio panum que dicitur Sancta .
Post velamentum autem secundum tabernaculum , quod dicitur
10 Sancta sanctorum , aureum habens turibulum et archam testamenti
circumtectam ex omni parte auro , in qua urna aurca habens manna,
et virga Aaron que fronduerat, et tabulc testamenti . Superque erant
cherubin glorie obumbrancia propiciatorium : de quibus non est
modo dicendum per singula . Hiis vero ita compositis, in priori
15 quidem tabernaculo semper introibant sacerdotes , sacrificiorum
officia consumantes ; in secundo autem semel in anno solus pontifex,
non sine sanguine, quem offerebat pro sua et populi ignorancia ;
hoc significante Spiritu sancto nondum propalatam esse sanctorum
viam, adhuc priore tabernaculo habente statum. Que parabola est
20 temporis instantis . Et post paululum : Christus autem, assistens
pontifex futurorum bonorum, introivit per amplius et perfectius
tabernaculum non manufactum , id est non huius creationis , id est
operationis .
Non enim legi Christum introisse secundum carnem taberna-
25 culum illud , quia iam destructum fuerat in adventu eius ; nec
etiam Iudeos post edificationem templi legitur in ipso taberna-
culo hostias obtulisse . Sed in templo salomonico manufacto,
quod est huius creationis, introivit Dominus Ihesus et docuit,
sicut est superius in primo capitulo demonstratum . Et non
30 introivit cum sanguine alieno sicut sacerdotes Iudeorum ,
neque ut pontifex cum sanguine vitulorum et yrcorum et cinere
vitule, sed proprium || semel fudit sanguinem ad multorum
abolenda peccata . Nec negavit Apostolus ibi Christum introisse
3 precurante conjicio ] pricumate C
7-20 Hebr. 9, 2-9
30 Cfr Hebr. 9, 24, 25
27, 28
14 ita corr.] ta C
20-22 Hebr. 9, 11, 12 27-28 Cfr Ioh. 7, 14 29-
31-32 Cfr Hebr. 9, 12-13 32-33 Cfr Hebr. 9, 14,
29 Cfr supra, p. 93, 25-94, II.
200
LIBER CONTRA MANICHEOS
tabernaculum manufactum , sed dixit quod intravit tabernaculum
non manufactum, in quo subauditur manu hominum factum ,
nam omnia tabernacula que Christus introivit manus Dei fecit .
Licet enim intraverit tabernaculum non manufactum , id est
5 celum, sicut idem Apostolus in eadem epistola ostendit, non
tamen dicitur eum non introisse in tabernaculum manufactum .
Licet, sicut predictum est, secundum carnem non intraverit
illud tabernaculum manufactum , quod iubente Domino per
Moysen, Beselehel et Ooliab , viri in talibus peritissimi , fabrica-
10 runt . Et ideo dicitur non huius creationis , id est operationis .
Hec enim pronominalis demonstracio ' huius' non demonstrat
ibi celum et terram, sed creationem, id est operationem , predicti
tabernaculi manufacti secundum quod Apostolus manifestat .
Et ut vere cognoscatur quod dicimus ita esse , eodem Apostolo
15 comprobemus .
Ait enim Non enim in manufactis sanctis Ihesus introivit,
scilicet quando post resurrectionem suam ascendit ad Patrem ,
que sunt exemplaria verorum, sed in ipsum celum , ut appareat
nunc vultui Deo pro nobis. Neque ut sepe offerat semetipsum,
20 quemadmodum pontifex intrat in sancta per singulos annos in
sanguine alieno, etc. Et ex precedenti et ista sententia Apostoli
manifeste datur intelligi qualiter intelligi debeant verba illa .
Sed quia hoc nomen tabernaculum multis modis intelligitur
in Scripturis, ostendamus Dei Filium Dei manu facta tabernacula
25 introisse .
Beata virgo dicitur tabernaculum ; unde in libro Sapientie :
Qui creavit me requievit in tabernaculo meo . Caro Christi ;
unde in Psalmo : In sole posuit tabernaculum suum. Corpus
humanum ; unde apostolus Petrus : Certus sum quod velox est
30 depositio tabernaculi mei , secundum quod Dominus Ihesus
Christus significavit michi. Mens humana ; unde Iob : Deus erat
in tabernaculo meo . Et sacra Scriptura dicitur tabernaculum
9 Ooliab corr.] Eliab C
1-2 Hebr. 9, II
9, 24
8-10 Cfr Exod. 36, 1-2 10 Hebr. 9, II
18-21 Hebr. 9, 24-25 27 Eccli. 24, 12 28 Ps. 18, 6
31 II Petr. 1, 14 31-32 Iob 29, 4
16 Hebr.
29-
27 sq. Caro Christi ... corpus humanum ... mens humana, cfr ALAIN DE LIlle,
Summa quot modis, s . v. Tabernaculum (PL CCX, 965 A-B) : « Dicitur humana
Christi natura... corpus humanum... habitaculum mentis ... ».
CAPITULUM XI
201
52 rb
et protectio divina ; ecclesia presentis temporis ; unde beatus
Iohannes in Apocalipsi : Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et
habitabit cum eis . Celum, id est requies sempiterna ; unde
in Psalmo Domine , quis habitabit in tabernaculo tuo aut quis
5 requiescet in monte sancto ? Et hoc est tabernaculum de quo
dixit Apostolus non manu factum, quod intravit Ihesus quadra-
gesimo die resurrectionis sue , sicut discipuli manifestant . Et pro
omnibus istis tabernaculis dicit Psalmographus ad amorem cele-
stium nos hortando : Quam dilecta tabernacula tua , Domine virtu-
10 tum , etc. Omnia ista tabernacula sine obstaculo manus Domini
fecit . Preterea, in tabernaculo manufacto Veteris Testamenti ,
de quo mentionem fecimus , habitavit Deus ; unde in Psalmo :
Deus repulit tabernaculum Silo , tabernaculum suum ubi habitavit
in hominibus, etc. Nec fecit illud diabolus nec male fuit crea-
15 tionis, sed iubente Domino Deo manu predictorum artificum
fabre factum, sicut in Exodo declaratur .
Item , ad sequentem sententiam Sapientie quam depravant
dicimus quod non celum , sol , luna et sidera , terra , mare et ea que
continentur in ipsis per se sunt maledicta, sed peccatis exigen-
20 tibus maledictionem Dei merentur homines impii peccatores.
Quod satis superius est ostensum et in hac sententia quam habe-
mus pre manibus indicatur, que sic incipit : Qui abiecit sapientiam
et disciplinam infelix est ; et vacua est spes illorum, et labores eorum
sine fructu, et inhabitabilia opera illorum. Mulieres eorum insen-
25 sate, nequissimi filii eorum, maledicta creatura illorum , etc.
Querendum est que sit creatura eorum maledicta et quis male-
dicens creaturam illam et quare . Non potest dici in veritate
quod celum , terra , mare et ea visibilia que continentur in ipsis
sint creature || illorum, cum unus solus sit omnipotens Creator
30 omnium que videntur. Si dicunt quod infantes carnales quos
gignunt sunt maledicta creatura illorum , ergo ipsi habent potes-
tatem creandi infantes, quia creatura illorum sunt si ab ipsis
creati sunt , quod non est concedendum . Multi sunt enim in seculo
divites et potentes qui , si possent , libentissime crearent vel face-
35 rent infantes , sed nequeunt , immo inviti sine liberis moriuntur.
24 inhabitabilia ] inutilia Vg.
29 sint creature corr. ] sit creatura C
13-14 Ps. 77, 60
2-3Apoc. 21, 3 4-5Ps. 14,I 9-10Ps.83,2
15-16 Cfr Exod. 25, 8-27, 21 22-25 Sap. 3, 11-13
202
LIBER CONTRA MANICHEOS
Unde patet quod infantes non sunt creatura illorum vel factura
sed Dei, sicut ostenditur per prophetam : Scitote quoniam Domi-
nus ipse est Deus ; ipse fecit nos et non ipsi nos . Et Ysayas :
Nunc, Domine Deus, Pater noster es tu, nos vero lutum. Tu fictor
5 noster, et opera manuum tuarum omnes nos . Et beatus Iob
Domino ait : Manus tue fecerunt me et plasmaverunt me totum
in circuitu, etc.
ΙΟ
Item, si infantes sunt maledicta creatura eorum, queritur a
quo sit maledicta . Si dicunt a diabolo , nichil est dictu. Non enim
10 diabolus maledicit impios sed, si fas est dicere , pocius benedicit,
quia eius faciunt voluntatem . Si dicunt quod parentes maledicunt
eos vel ipsi maledicunt se ipsos , velut insufficiens potest et frivo-
lum reputari. Si dicunt quod Deus maledicit eos, quod non solent
concedere , scilicet quod Deus benignus quicquam maledicat ,
15 queratur causa cum ipse nichil maledicat iniuste. Ab ipso ergo
dictore horum verborum audiamus causam : non sane ob aliud
nisi quia abiecerunt sapientiam et disciplinam , unde sunt
infelices . Et quia dixerunt cathari in ratione sua quod creare
quandoque pro facere invenitur, quasi concedendo dicimus eis
20 creaturam in hoc loco pro factura vel opere poni. Que est ergo
creatura vel opera illorum maledicta ? Profecto non alia nisi
cogitationes male, verba iniusta et opera iniquitatis , que coin-
quinant hominem . Et talem creaturam maledicit Deus prohiben-
do, reprobando et eternaliter puniendo , sicut est superius in
25 precedenti capitulo exaratum .
Item , ad hoc quod dicunt Dominum Ihesum dixisse de presenti
creatura Celum et terra transibunt, dicimus Dominum vere
dixisse de terra ista quam modo possident impii peccatores et
de celo, non de illo sidereo firmamento in quo posuit Deus stellas,
30 sed de illo celo aereo in quo volitant aves . De quo ait Veritas
I infantes add. in marg. C
2-3 Ps. 99, 3
22-23 Cfr Mt. 15, 18-20
4-5 Is. 64, 8
6-7 Iob 10, 8
17 Prov. 1, 2
27Mt.24,35;Mc.13,31;Lc.21,33
4-7 Liber Antiheresis : Is. 64, 8 ; Iob 10, 8 ; cfr supra, p. 173, 8-11, note et
P. 174-175, n.
18-19 Bien avant Burci , Durand relève l'ambiguïté de la formule 'creare et
facere' dans le raisonnement des cathares . Cfr supra, p. 99 , 16 , note et notre
travail Un traité cathare , p. 71-72 et notes.
25 Cfr supra, p. 188, 29-189, 22 ; 190, 25-191, 13.
CAPITULUM XI
203
52 va
apostolis suis : Respicite volatilia celi , quoniam non serunt, neque
metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester celestis pascit
illa. Nonne vos magis pluris estis illis ? etc. Unde et philoso-
phus : « Celum non animum mutant qui transmare currunt » . In
5 quo celo dicuntur kachodemones habitare. Unde Christus loquens
de semine quod cecidit secus viam dixit : Et volucres celi comede-
runt illud, etc. Ad hoc quod dixerunt ipsi : Celum et terra tran-
sibunt, id est penitus deficient, dicimus eos non dicere veri-
tatem. Nunquam enim celi et terra deficient quin sint semper,
Io licet transeant in meliorem statum post combustionem, sicut
in precedenti capitulo est breviter declaratum. Transibunt ergo
mutatione, unde Apostolus et propheta : Mutabis , inquiunt , eos
et mutabuntur. Et alibi : Renovabis faciem terre . Nam prop-
ter peccata hominum celum et terra et opera que in ea sunt
15 exusta postea innovabuntur, sicut inferius ostendetur. Sed
in hoc nulla controversia quod , Domino ad iudicium veniente ,
ignis precedens eum exuret terras et pontum polumque. Quan-
tum enim aque diluvii occupaverunt in tempore Noe , tantum
ignis in iudicio concremabit .
20 Et hoc ostendit beatus Petrus apostolus dicens : Latet enim eos
hoc volentes, quod celi erant prius , et terra , id est separata de aqua ||
et per aquam consistens Dei verbo , per quem ille mundus tunc
aqua inundatus periit . Celi autem qui nunc sunt et terra eodem
verbo repositi sunt, igni reservati in diem iudicii et perdicioni
25 impiorum hominum , etc. Nota , lector, quod ' celi qui nunc
sunt et terra eodem verbo Dei repositi sunt , per quem tunc
mundus ille aqua inundatus periit' . Unde patet unum eundemque
esse Dominum Deum qui aquis diluvii genus humanum destru-
xit et iudicaturus est seculum per ignem . Celum itaque
6 dixit] duxit pC 15 sicut corr. ] sic C 22-24 quem, reservati, per-
ditioni, cum quibusd . codd . S. Script . (W. III , 329) ] quae, servati, perditionis Vg.
1-3 Mt. 6, 26 3 Philosophus, scilicet HORATIUS, Epist. I, 11 , 27 (éd . F.
VILLENEUVE, coll. G. Budé, 3e éd., Paris, 1955, p. 87)
6-7Lc.8,5
12-13 Hebr. 1, 12 ; Ps. 101, 27
20-25 II Petr. 3, 5-7
28-29 Cfr Lc. 17, 27
13 Ps. 103, 30
29 Cfr Is. 66, 16
5 Kachodemones, cfr supra, p. 186, 19 et note.
10-11 Cfr supra, p. 195, 21-22 et infra, p. 280-281 sq.
15 Cfr supra, p. 195, 21-22 ; et infra, 1. 20 sq.; p. 265, 35 sq.; p. 280, 8-10,
19-22 ; 281, 7 ; 285, 12-19.
204
LIBER CONTRA MANICHEOS
transibit et terra id est in melius mutabuntur. Sicut enim silex
combusta transit in fornace in vitrum, flores volente Deo
labore apum in favum et mel, mena relegata face in argentum ,
sic celum aereum et terra munda per ignem , ablatis omnibus
5 impiis et nocivis, erunt nova. Pro quo idem apostolus in subse-
quentibus dixit : Novos vero celos et novam terram secundum pro-
missa ipsius expectamus , etc.
Celi enim novi et terra illa de qua locutus est Petrus nondum
sunt nisi in dispositione Dei , qui teste Sapientia fecit que futura
10 sunt, nec erunt donec ista que modo sunt comburantur. Nec
aliam facturus est Deus terram, sed eliminatis impiis et peccato-
ribus, a peccatorum sordibus et immundiciis emaculata eadem
renovabitur immobiliter permansura . Nunquam enim desinet
quin semper sit in substantia sui . Unde Sapientia : Generatio
15 preteriit et generatio advenit , terra autem in eternum stat. Et
in Psalmo dicitur : Qui fundasti terram super stabilitatem suam ,
non inclinabitur in seculum seculi, id est non desinet esse in
hoc seculo neque in futuro . Si terra illa nova modo est materialis
et celi novi, ut kathari dogmatizant, dicant que est terra vetus
20 cuius respectui illa dicitur nova . Si concedunt quod hec materialis
et visibilis nobis , ut est verum, ergo prior fuit ista quam alia et
ideo dicitur vetus. Si dicunt : « Quando fuit facta ista, et illa » ,
ergo contemporanee sunt , nec potest iure dici illa terra nova
magis quam ista si fuerunt insimul facte . Si dicunt quod celum
25 novum et terra nova prius fuerunt facta quam ista , et est verum ,
ergo pocius terra ista deberet dici nova quam illa , et ita , secun-
dum notam eorum , fecit Deus hanc terram invisibilem et non
illam . Si autem concedunt , sicut verum est , hanc terram transito-
riam primam esse, dicimus et nos illam terram novam et celum
30 novum nondum esse nisi in dispositione Dei , qui fecit que futura
sunt. Quod beatus Iohannes prophetando in Apocalipsi evidenter
ostendit dicens : Vidi celum novum et terram novam ; primum
enim celum et prima terra abiit, et mare iam non est, etc. Et
I silex] felix pC
6-7 II Petr. 3, 13
103, 5
9-10 CfrEccl. 1, 9 14-15 Eccl. 1, 4
32-33 Apoc. 21, I
16-17 Ps.
3 mena: « fodina, mine » (de métal), Du Cange, V, 337. Cfr infra, p. 280, 11.
CAPITULUM XI
205
52 ub
ideo dicimus terram illam novam materialem, quam sancti pos-
sessuri sunt post iudicium , nondum esse . Et quia Apostolus
ostendit eam esse futuram dicens : Non enim angelis subiecit Deus
orbem terre futurum, de quo loquimur : si futurus est , ergo
5 nondum est, et si est non est futurus , salva previdentia Dei .
Ad hoc autem, quod opponunt quod de terra ista dictum sit
illud Apostoli : Proferens spinas et tribulos , reproba est et maledicto
proxima, cuius consumatio in combustionem, dicimus et nos :
si ista terra reproba est et maledicto proxima , dicant cathari quis
10 reprobavit et maledixit eam . Si dicunt quod diabolus , ergo non
erat reproba vel maledicta antequam ipse reprobasset eam , et si
reprobat et maledicit proferentem spinas et tribulos , videtur
quod debeat benedicere , si potest, proferentem ordeum et
frumentum . Si dicunt quod Deus reprobat eam , ergo quia profert
15 spinas et tribulos eam reprobans maledicit , ergo benedicit profe-
rentem uvas et ordeum et frumentum , et ita Deus omnipotens
benedicit et maledicit , quod non || concedunt cathari gothi .
Sed revera ipse iustos misericorditer benedicit et iuste impios
maledicit , sicut Moyses in Genesi ostendit Deum dixisse primo
20 homini post peccatum : Maledicta terra in opere tuo, spinas et
tribulos germinabit tibi , etc. Et bene dixit in opere tuo , non « in
opere meo » .
Item , si hec verba Apostoli de terra hac visibili intelligunt esse
dicta, necesse est fateantur, secundum precedentia verba Apo-
25 stoli, eandem terram visibilem a Domino benedictam . Ait enim
Apostolus Terra enim sepe super se venientem bibens imbrem
et generans herbam oportunam illis a quibus colitur, accipit bene-
dictionem a Deo. Proferens autem spinas et tribulos reproba est,
etc. Et quamvis congrue possit intelligi utrumque de hac terra
30 visibili frugifera et infructuosa , quarum neutram fecit diabolus
sed Deus omnipotens sanctus et verus, tamen propter preceden-
tem rationem que in eadem epistola legitur , de mentali terra non
incongrue illud possumus intelligere esse dictum . De qua terra ait
24 dicta corr.] dictum C
3-4 Hebr. 2, 5 7-8 Hebr. 6, 8 20-21 Gen. 3, 17, 18 26-28 Hebr.
6, 7-8
17 Durand précise bien que ce sont les cathares de Gothie , c'est-à-dire ceux
du Bas-Languedoc. Cfr supra , p . 119, 15 : Gothie.
206
LIBER CONTRA MANICHEOS
Christus : Semen quod cecidit in terram bonam ortum fecit fructum
centuplum. Ipsa enim terra, bibens imbrem divine gratie et
predicationis sancte, accipit benedictionem. Illa autem terra
mentis humane , que spinas profert malarum cogitationum et
5 tribulos viciorum , reproba est et maledicto proxima , etc. Et quia
auctore Domino inferius ad opposita de terra sumus in parte
aliter tractaturi, nunc de terra tacendo minus dicta distulimus
respondere .
Ad hoc autem quod obiecerunt de sole visibili , qui est in hoc
10 celo illud Sapientie esse dictum, cominus respondemus : sol
iste visibilis defecit quando obscuratus est in obitu Salvatoris ,
sicut evangelista ostendit , et multociens eclipsim paciens dicitur
defecisse ; et in iudicium Dei Filio veniente , sicut evangeliste
ostendunt, sol obscurabitur et luna non dabit lumen suum . Et
15 licet hoc mistice possit apte intelligi , tamen immensitate clari-
tatis Domini Ihesu Christi obscurabitur sol et luna, sicut splendor
solis modo redderet obscurum lumen accense scindule in aperto .
Non tamen penitus desinet esse nec ' deficere' ibi Sapientia posuit
pro anichilari vel anullari , sed sicut dictum est pro eclipsi ; sed
20 quia non bene litteram intelligunt , sensum destruunt et corrum-
punt. Et cum creatorem Deum verum oderint , quasi cecus pal-
pando, queritant occasiones intolerabiles quibus eum satagant
blasphemare. Solem enim istum licet defecerit et deficiat , sicut
predictum est , non fecit malignus sicut Manichei heresiotas
25 suos impiant et dementant , sed Deus omnipotens , qui bonus est
6 auctore] uctore pC
1-2Lc.8,8
24, 29
2-5 Cfr Hebr. 6, 7-8 10-11 Cfr Lc. 23 , 45
1
4
M
t
.
5-7 Cfr infra, sur la terre, p. 246-248, passim.
9-10 Tractatus, cfr supra, p. 197, 24 : Eccli, 17, 30.
17 scindule, pour scandula : poutre ; ici , brindille de bois , chandelle . ISIDORE,
Etymologiae XIX, 19 , 7 ( éd . LINDSAY) : « Scindulae, eo quod scindantur, id
est dividantur ». PAPIAS, f. y 3va : « Scindulae dictae que scindantur id est
dividantur Scandulae vulgo » . Osbern , p. 566 : « Scindilae, candelae, eo quod
saepius scindantur ». · Catholicon , f. 206гa . Selon Durand (1. 14-19 ) : « Bien que
cela puisse être très bien compris mystiquement, cependant, à cause de l'immense
lumière du Seigneur Jésus -Christ, le soleil et la lune seront obscurcis comme
maintenant la splendeur du soleil rendrait obscure la lumière d'une chandelle
allumée en plein jour ».
24 heresiotas, cfr supra, p . 89, 5 , note.
CAPITULUM XII
207
53 ra
vere, cuius misericordia in eternum . Unde in Psalmo : Confitemini
Domino quoniam bonus, quoniam in seculum vel in eternum
misericordia eius. Et paulo post : Qui fecit luminaria magna,
solem in potestatem diei , lunam et stellas in potestatem noctis, etc.
5 Ipsius enim est sol et ipse facit eum oriri . Unde ipsa Veritas in
evangelio suis discipulis ait : Estote perfecti , sicut et Pater vester
celestis perfectus est, qui solem suum oriri facit super bonos
et malos, et pluit super iustos et iniustos .
Si autem volunt Manichei notare , diffugia queritantes , solem
10 esse Christum , quia dicitur Deum Patrem dixisse per Malachiam
prophetam Et orietur vobis timentibus nomen meum Sol iusti-
cie, et impii, teste Sapientia , in fine dicturi sunt conquerendo :
sol intelligentie non ortus est nobis , notent quia non nisi timenti-
bus eum ortus est Sol iusticie , Ihesus Christus . Et tamen Sol ipse
15 defecit in cruce moriendo. Unde dicitur per prophetam : Defecit
sol in meridie, quod de utroque sole potest intelligi , id est de
Christo et de isto sole qui illuminat diem . Unde beatus Matheus
in passione Salva|| toris legitur dixisse : A sexta autem hora tenebre
facte sunt per universam terram usque in horam nonam. Et
20 alius evangelista ait : Et obscuratus est sol, et terra mota est,
etc. Sed uterque resumpsit splendorem , divina potencia operante .
Sol enim iusticie , paciens pro nobis eclipsim, in defectu dedit
effectum salutis omnibus qui crediderunt vel credituri sunt in
eum , qui devicta morte surrexit et ultra non deficiet umquam .
25
XII
DIFFUGIUM HERETICORUM DE HOC NOMINE
<< OMNI » , QUOD DICUNT DUPLICITER TENERI
Dominus dicit in evangelio : Attendite a falsis prophetis , qui
veniunt ad vos in vestimentis ovium , intrinsecus autem sunt lupi
30 rapaces, etc. Quia ovis simplex est animal, per vestimenta
2 in seculum cum Ps. Rom. (éd. R. WEBER, p. 328)] om. Vg. Cfr n. infra
15 defecit ] occidit Vg.
1-3 Ps. 135, I
II-12 Mal. 4, 2
20 Lc. 23, 45
3-4Ps.135,7,8,9
13Sap.5,6
Mt. 27, 51
6-7 Mt. 5, 48
16Amos8,9
28-30 Mt. 7, 15
7-8 Mt. 5, 45
18-19 Mt. 27, 45
1-4 Cfr supra, p. 176, 22-24, n.; et infra, p. 246, 28 sq., note.
208
LIBER CONTRA MANICHEOS
ovium notans Christus ypocrisim significavit velamen malicie
libertatem. Si enim que dicunt Marchionite omnia essent mala,
facilius cogniti vitarentur, et si omnia que docent vel predicant
essent bona, non a fide abluderent orthodoxa. Miscendo itaque
5 amarum dulci et lucem tenebris involvendo, imprudentes pessi-
mant et incautos . Volentes ergo duos creatores , unum bonum
et alterum malum, ostendere , ad quod in omnibus rationibus
sui libri eorum hanelat intencio, quia auctoritatem sacre Scrip-
ture non inveniunt , moliuntur propter corruptionem et deteriora-
10 tionem , que inflicta est quibusdam creaturis propter vicia homi-
num et excessus, ostendere omnes duplices esse realiter creaturas,
et has que videntur temporales a maligno esse creatas , contuma-
citer latrant . Et cum eis auctoritates sanctarum Scripturarum
obiciuntur in quibus dicitur Deum creasse omnia et fecisse, ad
15 instar Prothey vel leporis divorcia et sicut anguilla lapsus multi-
plices queritantes, dicunt et ita in suis tractatibus interponunt :
20
25
30
De compilatione Manicheorum .
Sed quoniam plures ignorant quod Scriptura sacra ' omnia' vocat,
nos vere dicimus quod plerumque omnia bona tantum et spiritualia
dicit, quandoque etiam mala tantum et peccata . De bonis ac spiri-
tualibus dictum esse creditur quod Apostolus ait ; Quia in ipso
complacuit omnem plenitudinem divinitatis corporaliter habitare, et
per ipsum reconciliari omnia, pacificans per sanguinem crucis eius
sive que in celis, sive que in terris sunt in ipso.
Non autem est credendum quod omnia que in hiis terris sunt
per Christum in ipsum reconciliarentur, nam in maxima discor-
dia cuncta hec fere existere videntur. Similiter Dominus sola bona
ac spiritualia omnia vocavit cum dixit : Et ego, si exaltatus fuero
a terra, omnia traham ad me ipsum . Christus namque a terra exal-
tatus non traxit ad se omnia que sunt in hoc mundo, in quo sunt
I significavit corr. ] signicavit C 17 De compil . Manich. in marg. C
21-24 Cfr Col. 1, 19-20 ; 2, 9 28-29 Ioh. 12, 32
8 hanelat, pour anhelat. Voir Introduction, ch. II, p . 52 B. Cfr supra, p.
107, 11; infra, p. 280, 1.
13-16 « Et lorsque on leur objecte les autorités des saintes Écritures selon
lesquelles Dieu a créé et fait toutes choses , à l'instar de Protée ou des zigzags
du lièvre et comme l'anguille cherchant constamment de multiples dérobades,
ils parlent et s'expriment ainsi dans leurs traités » .Ꭰ
14 creasse... et fecisse, cfr supra, p. 99, 16, note ; p. 202, 18-20, n.
CAPITULUM XII
209
53rb
5
10
15
plurima inmunda et prorsus fugienda et cavenda. Et idem alibi :
Omnia michi tradita sunt a Patre meo. Et Iohannes in evangelio :
Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nichil . Quod autem
de spiritualibus et bonis hoc dixerit Iohannes, subsequenter adiungit :
Quod factum est, in ipso vita erat.
Similiter, omnia esse dicuntur de malis et peccatis, iuxta quod
Apostolus ait : Omnia detrimentum feci et arbitror ut stercora, ut
Christum lucrifaciam. Et Salomon : Vanitas vanitatum et omnia
vanitas . Et iterum : Vidi cuncta que fiunt sub sole, et ecce universa
vanitas et afflictio spiritus . Et iterum : Cuncta subiacent vanitati
et omnia pergunt ad unum locum . Sic itaque probatur quod omnia
quandoque in divinis Scripturis eterna esse dicuntur, quandoque
temporalia, et ideo hoc nomen ' omnia' dupliciter accipitur, iuxta
illud Sapientie : Omnia duplicia : unum contra unum . Etc ... Huc
usque.
Ad premissa responsio .
Nos autem , auctore Spiritu sapientie , in hiis sicut in aliis decep-
tionem notam eorum, quam sicut venenum haspidum infundunt
cordibus imprudentum , diluere opinantes, dicimus ad pre-
20 missa Nullus litteratorum ignorat significationes huius dictionis
'omnia' , sed nichil valet nota eorum quoad hoc ad quod nequiter
notaverunt . Licet enim in Scripturis multis modis accipiatur, non
tamen alicubi in veritate accipitur ut creatione vel potencia
Dei excludat aliquam visibilem aut invisibilem creaturam , sicut
25 heretici in sua antifrasi notaverunt . In omni enim sua positione
' omnia', id est ubicumque ponitur congrue, per subiectum suum
subsequens vel precedens vel ex ipsa ratione iuxta posita
cognosci potest quid significet vel qualiter teneatur.
Ad primam sentenciam Apostoli dicimus eis non dixisse Apo-
30 stolum de bonis et spiritualibus tantum . Boni enim spiritus angelici
non fuerunt reconciliati Deo , quia nunquam cum eo in aliqua
discordia extiterunt, nec malos spiritus angelicos , in quibus Deus
14 Huc usque in marg. C 21 ad add. sup. lin. C
23 ut]utviapC
3,8
42, 25
2Mt.11,27;Lc.10,22 3Ioh.1,3 5Ioh.1,3-4
8-9 Eccl. 1, 2 9-10 Eccl. 1, 14 10-11 Eccl. 3, 19-20
18-19CfrPs.13,3;Rom.3,13
7-8 Phil .
14 Eccli.
20-22 « Aucun lettré n'ignore le sens de ce mot ' omnia', mais la remarque
(des hérétiques) ne vaut rien quand au sens abusif qu'ils lui ont attribué ».
Sur la construction de cette phrase, voir Introduction , ch. II, p. 58, n. 5.
210
LIBER CONTRA MANICHEOS
reperit pravitatem, sibi voluit reconciliari . Constat ergo solum
humanum genus, id est peccatores qui ad fidem et opera Christi
conversi sunt, per mortem Christi fuisse reconciliatos. Apostolus
enim ait : Christus pro impiis mortuus est. Et Petrus ait quod
5 ipse Christus iustus pro iniustis mortuus est, ut nos offeret Deo.
Patet ergo quod boni tantum et spirituales non debeant intelligi
ibi, in hac dictione ' omnia' , cum dixit Apostolus : Et per ipsum
reconciliari omnia. Christus enim dixit : Non veni vocare iustos
sed peccatores ad penitentiam . Boni namque et spirituales viri
10 reconciliati erant Deo per fidem et operationem bonam . Quod
autem sequitur : Pacificans per sanguinem crucis eius, sive que
in celis, sive que in terris sunt in ipso , clarum est et apertum .
Humanum enim genus tam propter originale quam actualia
peccata in maxima discordia erat cum Deo et angelis sanctis ,
15 quam Christus per sanguinem suum removens, ut idem Apostolus
ostendit, pacem inter Deum et homines et angelos reformavit ,
qui in eum credere voluerunt . Et hoc est quod dicit Apostolus
quod Pater voluit omnia per Filium reconciliari, id est humanum
genus , quod alibi dicitur omnis creatura . Unde Christus apo-
20 stolis : Predicate evangelium omni creature, id est omni homini ,
per quem facta est omnis creatura que sub celo est et quandam
habet similitudinem cum omni creatura.
Ad hoc autem quod notant kathari maximam discordiam esse
in cunctis fere que in hiis terris existunt , et ideo quasi probare
25 intendunt ea Dominum non fecisse , dicimus : Si hec est proba-
bilis ratio Deum, qui bonus est , non fecisse ista temporalia que
videntur, quia discordia est in quibusdam, eadem ratione proba-
bile est Deum benignum non fecisse animas katharorum, quia
inter se dissenciunt et se ipsos ad invicem condempnant, sicut nos
30 et maxima pars populi , tam clerici quam layci , vidimus et audivi-
mus ab ipsis in Carcassonensi , et Tolosanensi , Albiensi diocesibus
4Rom.5,6
11-12 Col. I, 20
I Petr. 3, 18
7-8 Col. 1, 20
18-19CfrIICor.5,18,19;Col.1,20
8-9 Lc. 5, 32
20 Mc. 16, 15
31 Durand a déjà parlé des provinces de Gothie et d'Aquitaine (supra, p . 119,
15 sq., n .) . Cette fois , il délimite l'hérésie aux diocèses de Carcassonne , Toulouse,
Albi. Dans les divisions ecclésiastiques de la France mérovingienne et carolin-
gienne, l'évêché d'Albi dépendait de la Première Aquitaine, archevêché de Bour-
ges ; ceux de Carcassonne, Toulouse, de la Première Narbonnaise, archevêché de
Narbonne. Au début du XIIIe siècle , malgré les transformations politiques de
ces régions, les cadres ecclésiastiques subsistent, et les trois diocèses ressortissent
CAPITULUM XII
211
manifeste. Preterea Greci manichei dissenciunt a Bulgariis
et ab utrisque dissonant Drogovethi . Si discordia ergo ostendit
Deum non fecisse ista que videntur in mundo , manifesta ratio
erit Deum non fecisse eos. Quod si verum est , nunquam salvari
5 poterunt in eternum . Si enim est aliqua creatura quam Deus
non fecit , nunquam regnum Dei poterit adipisci . Nos autem,
irridendo merito stulticiam ipsorum, dicimus unum Deum fecisse
omnes visibiles et invisibiles creaturas.
Item, ad hoc quod dicunt Christum dixisse de bonis et spiritua-
10 libus : Omnia traham ad me ipsum, dixisse non concedimus ita .
53 va
Ipse enim bona et spiritualia secundum divinitatem omnia
habebat cum Patre et Spiritu sancto ; sed traxit ad se peccatores
pro quibus venerat, sicut dixit . Sed hoc ad humanitatem potest
referri sicut et illud : Omnia michi tradita sunt a Patre meo .
15 Nam secundum naturam divinam omnia creavit et fecit cum
Patre et Spiritu sancto , tam visibilia quam invisibilia , et omnia
erant sua. Sed quia prothoplastus Adam, cui Deus potestatem
et dominium dederat eorum que sunt super terram, peccando
gratiam Dei demeruerat et se amico serpenti subdiderat et rerum
20 amiserat potestatem, necesse fuit ut homo sine peccato nasceretur
in terra, qui ipsum serpentem fortem armatum contereret, vinceret
et alligans eum spolia tolleret et obsessam civitatem sua
sapientia liberaret . Et ita ipsi homini Ihesu Christo , qui ita mira-
biliter triumphavit per mortem crucis , expulso principe iniusto,
25 tradita est potestas omnium celestium, terrestrium et inferno-
rum . Et sic Christus exaltatus in cruce sua sponte traxit
ad se non solum salvanda , sed etiam potestatem et dominium
omnium rerum quam semper habuit secundum deitatem . Unde
frequenter legitur quod apostoli et discipuli eius in nomine Christi
21-
7-8CfrCol.1,16 10Ioh.12,32 14Mt.11,27;Lc.10,22
22 Cfr Apoc. 20, 2 23-26 Cfr Phil. 2, 8-11 29-212,2 Cfr Ioh. 14, 13 ;
Act.16,18;19,13etsq.
toujours à leurs métropoles respectives. C'est pourquoi , l'auteur a bien marqué
précédemment que l'hérésie infecte la province d'Aquitaine, où se trouve la
circonscription diocésaine d'Albi. L'évêché de Toulouse , démembré en 1295,
restera attaché à la province ecclésiastique de Narbonne jusqu'en 1317. Voir
A. MIROT, Manuel, t. II, p. 313-317.
I Sur les trois églises d'Orient , cfr supra, p. 138, 31-139 , 2 , note.
17 prothoplastus, cfr supra, Prologus , p . 66-67 , 12 , note.
19 demeruerat, cfr supra, ibid. , p . 68-69 , 16, note.
212
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
imperabant inmundis spiritibus et fugabant verbo serpentes et
dira animalia mitigabant et multa hiis similia faciebant . In
quibus manifeste apparet Christum traxisse ad se non solum
salvanda, verum non salvandorum etiam potestatem.
Item , ad hoc quod dicunt Iohannem dixisse : Omnia per ipsum
facta sunt tantum de bonis et spiritualibus, dicimus quod non
est ita. Non enim sola spiritualia fecit , sed etiam animalia et
terrestria fecit , omnia visibilia et invisibilia in celis et in terra ;
non tantum ea que bona sunt , sed etiam que sunt mala, sicut
Io inferius in decimo quarto capitulo ostendetur. Non dico quod
fecerit ipse peccata, sed substancias malas , id est vicio viciatas.
Bona enim et mala, teste Sapientia, a Deo sunt . Et Christus :
Si vos, cum sitis mali , nostis bona data dare filiis vestris, quanto
magis Pater vester celestis dabit spiritum bonum petentibus se.
15
:
Item, ad hoc quod dicunt Apostolum dixisse de malis et pec-
catis Omnia detrimentum feci, etc. , dicimus non Apostolum
vocasse ' omnia' vicia et peccata sine aliquo additamento mani-
festo . Nec ibi ' omnia' est positum pro peccatis , quod etiam conti-
nuatio sentencie evidenter ostendit, sed ritus Iudeorum qui se
20 gloriabantur de carnali nativitate , quia fuerant de generatione
Abraham , Isahac et Israel , et de circumcisione carnali et ceteris
legis carnalibus observanciis , que carnaliter observata post
Salvatoris adventum nichil conferunt ad salutem. Similiter
omnes divicias mundi estimavit esse detrimentum, ut Christum
25 lucrifaceret. Et hoc est quod dixit : Omnia detrimentum feci,
id est omnia predicta de quibus mentio facta est iudicavi esse
detrimentum , id est impedimentum ire volentibus ad Deum, cum
in solo Ihesu Christo totam spem suam ponere debeant et amo-
30
rem .
Item , dicimus Salomonem non vocasse vicia tantum et peccata
'omnia', cum dixit : Et omnia vanitas , sed mutabilia que viden-
I serpentes] serpentis pC
386)] de celo Vg.
14 celestis cum uno cod. S. Script. (W. I,
5-6 Ioh. 1, 3 13-14 Lc. 11, 13 16 Phil. 3,
19-23 CfrMt.3,9;
Lc.13,28;Rom.9,7-8 25Phil.3,8 31Eccl. 1,2
10 Cfr infra, ch. XIV p. 228 sq.
25 Liber Antiheresis II, 3, M 67vb : Phil. 3, 8 (Controverses, II, 22) ; cfr pages
suivantes, notes.
CAPITULUM XII
213
tur, sicut subsequens ratio eiusdem libri ostendit . Quid habet,
inquit, homo amplius de universo labore suo quo laborat sub sole ?
Generatio preterit et generatio advenit, terra autem in eternum
stat, etc., que non de peccatis sed de mutabilitate rerum
dicuntur. Item, ad hoc quod sequitur : Vidi cuncta que fiunt sub
sole, etc. , et : Cuncta subiacent vanitati , etc. , nos recolimus
sufficienter superius in decimo capitulo respondisse et ideo
nolumus iterare. Omnia pergunt ad unum locum, scilicet que
de terra fiunt ; unde ipse quod dixerat exposuit dicens : De terra
53 vb | 10 facta sunt et in || terram pariter convertuntur.
Et sic hoc nomen adiectivum ' omnia ' ubicumque in theologia
ponitur exclusive, perfecte aut distributive, per subiectum adiunc-
tum declaratur quid significet , aut in ipsis que ibidem continentur
rationibus declaratur . Ubicumque autem sit collective , faciens
15 mentionem de creatione , operatione et potencia Dei , ut ibi :
Omnia per ipsum facta sunt, et ibi : Qui omnia creavit, Deus
est, nulla creatura vel substancia visibilis aut invisibilis , corporea
aut incorporea , celestis aut terrestris , transitoria aut perennis
adimitur, nec in talibus exclusive tenetur aut distributive, sed
20 tam terrena quam celestia comprehendit , parva et magna , ab
homine usque ad vermiculum vel formicam, a leone usque ad
cirogrillum, ab aquila usque ad vespertilionem , a cedro usque
ad vitulamina vel vepres que in campestribus fruticantur, a
ceto qui vivit in mari magno usque ad gobionem vel cancrum .
25 Unde Psalmista : Ipsius est mare, et ipse fecit illud , et aridam fun-
2 homo amplius cum codex Q1 (Biblia sacra XI , 139 ) ] inv . Vg. IO con-
vertuntur] revertuntur Vg.
II sic] si pC
25 aridam fundaverunt
cum Ps. Rom . (éd . R. WEBER, p. 235) ] siccam... formaverunt Vg.
1-4 Eccl. 1, 3-4 5-6 Eccl. 1, 14 6 Eccl. 3, 19
16 Ioh. 1, 3 16-17 Hebr. 3, 4
8 Eccl. 3, 20
25-214,1 Ps. 94,5
9-10 Eccl. 3, 20
5-7 Cfr supra, p. 183, 32 sq.
9-10 Liber Antiheresis II, 3 , M 68va : Eccl . 1 , 9-11 ; 68vb-68bis ra : Eccl. 3, 15-21
(Contrverses, II , 25 ) . Cfr supra, p. 195, 4-5 .
II sq. Durand reprend et amplifie son exposé sur Omnia, terme dont il avait
expliqué le sens biblique, à la fois universel et particulier, dant le Liber Anti-
heresis II , 3 , M 67vb (Controverses, II , p . 161-162 ) .
22 cirogrillum : « vide Chirogryllus [κotpoуpúλios ] id est ericius » : porc-
épic. Terme biblique : « Chaerogrillus », Lev. 11, 5 ; Deut. 14, 7. Du CANGE, II,
342 et 310. Cfr Thesaurus ling . lat . III , 1010 et 1014. NIERMEYER, p . 182 et
p . 176 : <<marmotte, hérisson ».
214
LIBER CONTRA MANICHEOS
daverunt manus eius. Et alibi : Hoc mare magnum et spaciosum
manibus : illic reptilia quorum non est numerus , animalia pusilla
cum magnis, etc. De terra vero ait sanctus Ysaias : Hec dicit
Dominus Deus, creans celos et extendens eos firmans terram et que
5 germinant ex ea, dans flatum populo qui est super eam et spiri-
tum calcantibus eam : Ego Dominus vocavi te in iusticia , etc.
Et in Iheremia : Deus fecit terram in sempiterno tempore et reple-
vit eam reptilibus et quadrupedibus . Unde dixit Moyses, famu-
lus Dei, qui teste Apostolo fidelis erat in tota domo eius : Et
10 fecit Deus bestias terre secundum species suas, iumenta et reptilia,
et omnia que moventur in terra secundum species suas. Et
Dominus per Ysayam : Ego sum Dominus, faciens omnia, exten-
dens celos solus , stabiliens terram , et nullus mecum . Et in Apoca-
lipsi : Adorate eum qui fecit celum et terram, mare et omnia que in
15 eis sunt, et fontes aquarum.
Item, ad hoc quod apponunt de libro Sapientie : Omnia du-
plicia, unum contra unum, dicimus quod ista auctoritas nec
ad litteram nec ad sensum dicit quod ipsi nefarie et diabolice
machinaverunt in cordibus suis ad dedecus Creatoris . Ipsi enim
20 credunt et credentes suos hoc incurabili veneno dementant diabo-
lum fecisse omnia que sunt in hoc mundo, exceptis animabus et
spiritibus qui salvantur , ad similitudinem aliarum creaturarum
quas in alio seculo , ut asserunt , fecit Deus. Quod nullus eorum
credidit qui in veritate et iusticia Domino placuerunt . Nec illud
25 dixit aliqua auctoritas ex agiographis sed e contra. Si hoc
nomen ' omnia' significat bona tantum aut mala , ut ipsi dixerunt ,
ergo ibi, bona tantum aut mala sunt duplicia ; sed perversus
est sensus eorum. Quid ergo dicit auctoritas illa : Omnia duplicia,
fecit] preparavit Vg. sempiterno] eter-
14-
7 in Iheremia] inieremias pC
no Vg. 8 reptilibus] pecudibus Vg. 13 stabiliens] stabilens pC
15 et omnia que in eis sunt cum multis codd. S. Script . et traditione patristica
(W. III, 522 ; cfr supra, p. 135, 20)] om. Vg. 27 ibi] ergo add. C
7-8 Cfr Bar. 3, 32
12-13 Is. 44, 24
8-9 Cfr Hebr.
14-15 Apoc. 14, 7
28-215,3 Eccli . 42 , 25-26 ; cfr 33 , 15
1-3 Ps. 103, 25 3-6 Is. 42, 5-6
3,5 9-11CfrGen.1,25,26
16-17 Eccli . 42, 25
3 sq. Liber Antiheresis I, 3, P1 19′ ; II, 3, M 61гa.rb : Is. 42, 5 (Controverses,
II, 31 et 10). Voir infra, p. 307, 4 et p. 306, note. -
12-15 Liber Antiheresis I, 2, P1 8г, 9v : Is. 44, 24 ; I, 3, P1 18v Apoc. 14, 7
avec leçon identique (Controverses, I , 13 , 14 ; II , 31 ) .
CAPITULUM XII
215
unum contra unum , duo contra duo, et non fecit quicquam deesse .
Et uniuscuiusque confirmabit bona. Et quis saciabitur videns
gloriam eius ? In hac sentencia aperte asseritur quod unus
idemque Dominus fecit omnia ipsa duplicia, quorum unum est
5 contra unum et duo contra duo , sicut in eodem libro alibi demon-
stratur : Contra bonum , inquit , malum stat et contra mortem vita,
sic et contra virum iustum peccator, et sic intuere omnia opera
Altissimi , etc. Nec sunt ipsa duplicia in celo celesti neque
in terra viventium , quam daturus est Deus iustis post resurrec-
10 tionem , sed modo sunt in hoc mundo ipsa duplicia que fecit
omnipotens Deus , non in illo celo in quo nichil est per contrarium
duplum neque in alia terra, nisi in ista que est sub sole, quia non
est desuper alia terra, ut kathari menciuntur.
ΙΟ
Sunt ergo in hoc mundo tantum ipsa duplicia que fecit Deus ,
54 ra 15 sicut in eodem libro dicitur : Contra bonum malum stat, id
est contra bonos angelos , qui sunt in ministerium missi propter
eos qui hereditatem capiant salutis , mali angeli ad temptandum .
Unde Christus dixit : Ecce Sathanas expetivit vos , ut cribraret
sicut triticum. De quibus dicitur in libro beati Iob : Ecce
20 qui serviunt Deo non sunt stabiles, et in angelis suis reperit
pravitatem . Similiter peccator est contra iustum quandoque
animo, quandoque verbo , quandoque facto , quandoque malo
exemplo , et tamen iustum et impium fecit Deus . Similiter aves,
pecudes et pisces, unum contra unum , duo contra duo , et omnia.
25 fecit unus Deus, sicut perfecte fides sanctorum et Scripturarum
testimonia manifestant , et unius Dei sunt omnia . Unde in eodem
libro Sapientie : Bona et mala, vita et mors , honestas et paupertas
6 et 15 contra bonum malum] contra malum bonum Vg. stat] est Vg.
20 sunt add. in marg. C
6-8 Eccli. 33, 15 15 ibid. 18-19 Lc. 22, 31 19-21 Iob 4, 18
24 Eccli. 33, 15 27-216,1 Eccli. 11, 14
6 Liber Antiheresis II, 3, M 69vb, suit Vg. Eccli. 33, 15 : «Contra malum
bonum est, et contra mortem vita, et contra virum Altissimi, duo duo, unum
contra unum » (Controverses, II, 27). Cfr supra, p. 105, 22 sq.
-
19 Liber Antiheresis II, 2 , M 53ra : Iob 4, 18 (Controverses , III, 14. Append .
p. 209) .
24 Cfr supra, p. 105, 25.
27-216,2 Liber Antiheresis II , 3 , M 69ra : Eccli . 11 , 14, 17 (Controverses , II,
26). Cfr supra, p. 105, 22 ; infra, p. 251, 1, 23, etc.
216
LIBER CONTRA MANICHEOS
a Deo sunt. Datio eius permanet iustis, et profectus illius succes-
sus habebunt in eternum. Et ipse Dominus ad beatum Iob :
Omnia que sub celo sunt, mea sunt. In celo enim non est unum
contra unum , sed sunt omnia que in eo sunt consonantia
5 in karitate , pro quo ipsa Veritas orare nos docuit sic dicens :
Fiat voluntas tua sicut in celo et in terra, quam in nobis facere
dignetur omnipotens Deus , qui creavit omnia ex materia invisa .
Amen.
XIII
IO DE HOC NOMINE ' NICHIL' OPINIO PERFIDORUM
Spiritu sapientie operante , in duodecim capitulis relegavimus
fucum mechanicum sanctis Scripturis a Manicheis diabolice
super inductum, quo mentes inficiunt plurimorum . Nunc in
nomine ipsius qui dixit apostolis : Ego dabo vobis os et sapientiam ,
15 cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri,
tractatus eorum sequentia repetamus . De hoc igitur nomine
negativo ' nichil ' quod ipsi ogganniunt inseramus . Sic enim inci-
piunt post premissa :
20
De compilatione Manicheorum .
Quia vero illud quod est in mundo, id est de mundo, nichil esse
dicatur, Apostolus declarat cum dicit : Scimus quia nichil est ydo-
lum in mundo . Et iterum : Si habuero prophetiam , et noverim misteria
omnia, et omnem fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non
I profectus corr. cum Vg . ] perfectus C
compilatione Manicheorum in marg. C
2 habebunt] habebit Vg. 19 De
1-2 Eccli. II, 17
21-22 I Cor. 8, 4
3Iob41,2 6Mt.6,10
22-217,1 I Cor. 13 , 2
14-15 Lc. 21 , 15
3 Liber Antiheresis II , 2 , M 53vb : Iob 41 , 2 (Controverses, III , 14. Append. ,
p. 209).
Tout le long du chapitre XII , Durand reprend et développe , dans ses commen-
taires, les thèmes exposés dans le Liber Antiheresis, où il puise bon nombre de
citations . La dualité dans le monde n'est qu'apparente , car tout procède de Dieu,
créateur unique au ciel tout concorde dans la Caritas . Le vaudois converti,
parti de démonstrations rationnelles , aboutit avec plus de fermeté qu'aupa-
ravant à la croyance de la fusion universelle dans l'Amour divin .
CAPITULUM XIII
217
5
ΙΟ
habeam, nichil sum . Unde patet quod, si Apostolus sine caritate
nichil esset, omne quod est sine caritate nichil est. Hinc etiam Ysayas
ait : Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo et quasi nichilum
et inane reputate sunt ei . Et Psalmista : Ad nichilum deduces omnes
gentes . Et alibi : Ad nichilum deductus est in conspectu eius malignus.
Et in Ezechiele dictum est principi Tyri : Nichil factus es et non eris
in perpetuum. Et Isayas : Ecce vos estis de nichilo et opus vestrum ex
eo quod non est ; abhominatio est qui elegit vos. Et Iohannes in evan-
gelio Sine ipso factum est nichil.
Si omnes mali spiritus et mali homines et omnia que possunt
videri in hoc mundo nichil sunt quia sunt sine caritate , ergo sine
Deo facta sunt. Non ergo Deus fecit ea, quia sine ipso factum est
nichil, et teste Apostolo : Si non habuero caritatem, nichil sum.
Huc usque.
15 Responsio .
20
Nos autem, eo illustrante qui relegatis tenebris lucem diem
appellavit, et illuminat omnem hominem interius qui venit in
mundum intellectualem, fumum eorum teterrimum vento sancti
Flamminis excludamus .
Quidam estimant hoc nomen ' nichil' aliquid significare , scilicet
aliquam substantiam corpoream et incorpoream et omnes
visibiles creaturas , ut Manichei , id est moderni Kathari qui
in Albiensi et Tolosanensi et Carcassonensi diocesibus com-
morantur, et complices eorum, sicut in sua compilatione an-
25 tifrasica notaverunt . Alii dicunt peccatum vel idolum esse
6 eris] eis pC 14 Huc usque in marg. C 22 visibiles corr.] visibi-
los C 23 Albiensi corr . ] Albiennium C
3-4Is.40,17 4-5Ps.58,9
27,36 7-8 Is. 41, 24
16-17 Cfr Gen. 1, 5
9Ioh.1,3
17-18 Cfr Ioh. 1, 9
5Ps.14,4
12-13 ibid.
6-7Ez.28,19;cfr
13 ICor.13,2
18 fumum teterrimum , cfr supra , p . 82 , 16-17.
18 sancti Flamminis , cfr supra, p. 74 , 4, note.
23 Cfr supra, p. 210, 31 et note.
25-218,1 ALAIN DE LILLE, Summa quot modis, s . v . Nihil (PL CCX , 874 C) :
« Nihil, ponitur pro non (cfr Sap . 5 , 8 ; Prov. 11 , 4) . Dicitur peccatum unde
Joannes : Et sine ipso factum est nihil, id est peccatum . Peccatum dicitur nihil
vel quia... Dicitur idolum , quia ... nihil est ; vel illud idolum quod nullam habet
similitudinem cum re naturali dicitur esse nihil, id est nullius rei naturalis
gerens similitudinem ; quod insinuat Glos . super illum locum Joannis : Et
sine ipso factum est nihil, id est peccatum vel idolum » . Voir infra, p. 221 , 17 , sq .
Liber Antiheresis I, 3, P1 13o (Controverses, II, 8). Voir infra, p. 223, 3.
218
LIBER CONTRA MANICHEOS
54 rb
nichil. Nonnulli vero diabolum dicunt esse nichil . Quorum
opiniones , salva reverencia tantum orthodoxis viris debita , nunc
strenue diluamus.
Si peccatum vel idolum aut diabolus aut mali homines vel
5 quicquid est sine caritate est nichil, ergo illud ' nichil' proderat
Apostolo sine karitate. Ait enim : Si distribuero in cibos paupe-
rum omnes || facultates meas , et si tradidero corpus meum ita ut
ardeam, caritatem autem non habuero, nichil michi prodest, etc.
Dicant Marchionite , si sciunt , quid est illud ' nichil ' quod proderat
10 Apostolo sine caritate. Item, si celum, terra , mare et ea que viden-
tur in eis sunt nichil, ut autumant Manichei, ergo apostoli pote-
rant illa facere sine Christo. Sic enim ait apostolis ipse : Sine me
nichil potestis facere. Item, si peccatum vel idolum et homines
peccatores vel quicquid est sine caritate est nichil, ergo Aposto-
15 lus cum fratribus suis omnia illa intulit in hunc mundum ; sic
enim ait ad Timotheum : Nichil intulimus in hunc mundum ;
haud dubium quia nec auferre quid possumus. Item , si mali ho-
mines , peccatum, idolum et quicquid est sine caritate est nichil,
ergo omnia ista sunt nova . Unde Salomon : Nichil sub sole no-
20 vum . Item, si quicquid est sine caritate est nichil , ergo sub
terra est illud nichil . Unde beatus Iob de Domino loquente ait :
Qui extendit aquilonem super vacuum et appendit terram super
nichil. Item , si mali homines vel diabolus aut idolum vel
peccatum aut quicquid est sine caritate est nichil, ergo Ihesus
25 Christus Dei Filius, in illis quadraginta diebus et quadraginta
noctibus in quibus in heremo ieiunavit , manducavit omnia illa ;
sic enim beatus Luchas in evangelio asserit dicens : Ieiunavit
quadraginta diebus et quadraginta noctibus et in illis diebus nichil
manducavit, etc. Si celum, terra , mare et alia que videntur in hoc
30 mundo que non habent caritatem sunt nichil, ut heretici nota-
verunt, ergo Filius Dei in quadragesima manducavit omnes
I nichil' add. supr. lin. C
6-8ICor.13,3 12-13Ioh.15,5 16-17ITim.6,7
I,10 22-23Iob26,7 25-26CfrMt.4,2
19-20 Eccl.
27-29Mt.4,2;Lc.4,2
31 sq. Tout ce raisonnement par l'absurde peut paraître puéril . Peut être
Durand se met-il à la portée de son auditoire ; ne dit -il pas plus loin qu'il va
procéder rationis via ? (infra, p. 219, 21).
CAPITULUM XIII
219
peccatores et peccata et idola et diabolum et terram et omnia.
que videntur. Quid ergo manducavit alio tempore quo mansit in
terra, si talis et tanta in ipso ieiunio manducavit ? Obmutescat
ergo et abradatur de cordibus audientium falsa nota eorum et
5 irrisione digna .
Item, sine ipso factum est nichil. O beate Iohannes, in
veritate et bene dixisti . Sed si illud dixisses quod discipuli Mar-
chion et tui inimici notant , certe male et contra sanctissimum
Magistrum tuum dixisses . Ait enim ipse Iudeis : Cum exaltaveritis
10 Filium hominis , tunc cognoscetis quia ego sum et a me ipso facio
nichil, etc. Ita dico , o apostole Dei , te male dixisse , si ' nichil'
illud est quod heretici notaverunt . Dicant ergo ipsi , si sciunt ,
quis dixit vere , Christus aut Iohannes . Christus enim dixit : A me
ipso facio nichil, et Iohannes : Sine ipso factum est nichil.
15 Si enim quicquid est sine caritate est nichil aut peccatum et
Christus fecit illud , ergo non est factum sine ipso . Sed has am-
bages omittentes, quibus mentem perstitimus ut notam et intel-
lectum katharorum cassaremus et naucipendendum legere
et audire volentibus monstraremus, ad sanum et verum intellec-
20 tum, quo debent intelligi sententie ab ipsis depravate, expositio-
nis calamum dirigamus. Alia namque querenda est rationis via,
postquam eorum assercio est penitus anullata .
In primis ergo querendum est qualiter hoc nomen ' nichil'
debeat exponi. Negativum enim est et non subponit aliquid , nec
25 apponit sicut ' nullum' et ' nemo ' , sed privat , quia nullam signi-
ficat substantiam visibilem nec invisibilem , nec transitoriam
nec eternam . ' Nichil' est nomen indeclinabile, apocopatum ab
eo quod est ' nichilum '. 'Nichil' autem et ' nichilum ' a ' non' et
'hilum ' est compositum, quod sine dubio nomen est . ' Hilum '
30 enim pro ullum ' vetustissimi accipiebant ; unde patet quod
'nullum ' eius compositum negativum est . Similiter ' nichil' com-
27 apocopatum corr. ] apocapatum C, vide infra, n.
est C
30 quod corr. ] quod
6Ioh.I,3 9-11Ioh.8,28 13-14Ibid. 14Ioh.1,3
18 naucipendendum : méprisable. Cfr supra, p. 76-77, 10-11 , n. ; infra, p. 225 ,
26;237, 6-7; 291, 22.
27 apocopatum, apocopare , de : « алокÓTтELV abscindere », Du CANGE , I,
313 ; NIERMEYER, p . 49 : « couper, tronquer ».
220
LIBER CONTRA MANICHEOS
positum est ex ' non' et ' hilum' . Nos autem ' hilum ' granum quod-
dam in capite fabe, dum tenera est , aut medullam in penna esse
dicimus. Cum ergo ' nichil' compositum sit ex ' non ' adverbio
54 va negandi et ' hilum ' | et Iohannes dicat : Sine ipso factum est
5 nichil, notat quod illud vilissimum quod est in capite fabe et
illud levissimum quod est in penna non stent sine Deo facta .
Cum ergo illa vilissima non sint facta sine Deo, constat sine dubio
maiora et utiliora non esse facta sine Deo. Sicut enim quod dici-
tur : Nemo per se bonus , vel : « nullum factum est sine factore » ,
10 ipsa nomina negativa quoad sensum non apponunt aliquam
substantiam nec supponunt sed privant , sic cum dicitur : Sine
ipso factum est nichil.
Si queritur cum aliquid eorum que ab hereticis notata sunt
non possit significare ' nichil' , quomodo debeat exponi , dicimus
15 quod ita : Sine ipso factum est nichil, nichil est, id est ' aliquid non
est factum sine ipso ' , vel ' extra ipsum' secundum Grecos.
'Nichil' enim equipollet huic nomini negativo ' nullum', id est
6 Deo add. sup. lin. C
4-5 ibid. 9 Cfr Lc. 18, 19
I hilum point minuscule à l'extrémité de la fève . P. FESTUS, De verborum
significatu (éd . W.-M. LINDSAY, Leipzig, 1933) , p . 90. Cfr DU CANGE, IV, 207.
ERNOUT-MEILLET, p. 294.
2 medullam in penna : moelle de la plume . Voir ISIDORE , Etymologiae X,
185 (éd. LINDSAY) : « Hilum autem Varro ait significare medullam eius ferulae
quam Graeci dopódelov vocant >>.
9 Cfr infra: 'per se', p. 229, 14-15.
15-16 Durand suit son raisonnement de jadis . Cfr Liber Antiheresis I , 3 , P1 13′ :
« Quod autem nichil sine ipso Dei Filio factum sit, Iohannes apostolus et evan-
gelista asserit, dicens : In principio erat verbum , etc. Omnia per ipsum sunt, et
sine ipso factum est nichil, id est ' aliquid non est factum sine ipso' . Cfr la suite
dans Controverses , II , 8.
16 La version littérale des Évangiles grecs est en effet kwpis avтoû (extra
ipsum) et non avev avtoû (sine ipso) . Cfr JEAN SCOT ÉRIGÈNE , Homil . in Prolog.
Evang. sec. Ioan . (PL CXXII , 287 D) : « Et sine ipso factum est nihil : hoc est
nihil extra ipsum est factum, quia ipse ambit intra se comprehendens omnia ,
et nihil ei coaeternum vel consubstantiale intelligitur vel coessentiale , praeter
suum patrem, et suum spiritum, a patre per ipsum procedentem . Et hoc faci-
lius in graeco datur intelligi : ubi enim Latini ponunt sine ipso, ibi Graeci κwpis
avToû, hoc est, extra ipsum. Similiter et ipse dominus discipulis suis dixit :
Extra me nihil potestis facere . Qui per vos , inquit, extra me fieri non potuisti,
quid extra me facere potestis ? Nam et ibi non avev, sed κwpis , hoc est, non sine,
sed extra, Graeci scribunt ».
CAPITULUM XIII
221
' non ulla res' , vel ' non aliquid' . Nulla ergo substantia parva nec
magna, corporea vel incorporea , facta est sine Deo nec proprie
potest esse nichil . Quod enim semel est aliquid , non nichil esse
potest . Cui semel esse datur nunquam non esse licebit , sed mutat
faciem et novat esse suum. Quodque valet tangi , non dicas ,
kathare , nichil . Quod autem dicunt quidam hoc nomen negati-
vum ' nichil' in bono quandoque et quandoque in malo accipi ,
verum dicunt, sed non intelligunt quod nichil sit aliqua creatura ;
sed tunc significat non esse vel non posse id quod fuerat vel
10 potuerat vel voluerat ipse de quo agitur in premissis . Sic enim
dicunt Nichil bonum, id est bonum est non esse in peccatis
vel cum diabolo . Nichil malum , id est malum est non esse in vir-
tutibus et cum Deo. Sed quia in declaratione sentenciarum quas
obiecerunt heretici melius apparebit , ad illarum proprium sensum
15 e vestigio properantes exoriamur.
Ad primam sentenciam Apostoli ab ipsis obiectam , scilicet :
Nichil est idolum in mundo , respondemus eis ; non enim sen-
tenciis obviamus , sed perverso intellectui katharorum . Nichil
est ydolum, id est idolum non est aliquid . Licet enim sit lapideum
20 vel ligneum aut ereum vel argenteum vel aureum, in eo quod
lignum est aut lapis sive metallum non est nichil, immo substan-
tia a Deo facta ; in eo vero quod effigiata est in aliqua similitu-
dine mechanica arte , ut ei latria impendatur a stultis qui credunt
ipsam ymaginem deum esse et sibi prodesse posse aut obesse,
25 nichil est , id est non aliquid, quia nulla est deitas in simulacro
30
nec potest obesse vel prodesse , sicut quondam a gentilibus puta-
batur. Et ob hoc et non ob aliud , sicut sequens ratio ostendit ,
dixit Apostolus illud verbum : Scimus , inquid , quod nichil est
idolum in hoc mundo , et quod nullus Deus nisi unus .
Item , ad secundam sentenciam Apostoli dicimus : Cum dixit.
Apostolus : Si non habuero caritatem , nichil sum , non habuit
respectum ad corpus vel animam que non possunt, ut diximus ,
esse nichil, sed de excellentiori via loquens, id est de karitate sine.
qua adulti non possunt celestem beatitudinem adipisci , voluit
35 ostendere sine caritate aliquam virtutem non sufficere ad salutem .
17ICor.8,4 28-29Ibid. 31ICor.13,2
17 Cfr supra, p. 217, 25 sq. et note.
28-29 La citation I Cor. 8 , 4 est complète dans le Liber Antiheresis II, 1 ,
I, 2, P1 7 (Controverses, I, 27 et 10).
M 47ra;
222
LIBER CONTRA MANICHEOS
54vb ||
Ipsa enim sola est que continet in se omnia bona ; nam in cari-
tate, id est in dilectione Dei et proximi, universa lex pendet et
prophete. Et quia fides sola non salvat adultos, nec spes sine
caritate, nec prophetia nec scientia nec ieiunium nec castitas nec
5 oratio vel alia hiis similia, ideo dixit Apostolus : Nichil sum, id
est non aliquid sum quoad salutem eternam . Nichil sum, id est
non aliquid prosum . Et ita ' nichil' ubicumque ponitur negat , et
aut penitus omnem || substantiam tam corpoream quam spiri-
tualem excludit, ut ibi : Sine ipso factum est nichil, aut om-
10 nem actum , ut cum dicitur : Nichi facio, aut aliquam circum-
stantiam rei de qua agitur circa dicta. Sic enim salvationem
exclusit Apostolus cum dixit : Nichil sum.
Item, ad notam Manicheorum qua dixerunt quod , si Apostolus
sine karitate esset nichil, patet quod quicquid est sine karitate
15 nichil est , dicimus quod nec patet nec verum est. Celum enim,
terra , mare , volucres, pisces , arbores et iumenta in se karitatem
non habent ; non ideo nichil sunt , immo creature ab Omnipotente
facte. Si autem delirando dicunt omnia ista esse nichil, quia
preterit figura huius mundi , ergo omnia ista defecerunt aposto-
20 lis quando Christus misit eos evangelium predicare . Sic enim
dixit : Quando misi vos sine saculo et pera et calciamentis , num-
quid aliquid defuit vobis ? At illi dixerunt : Nichil, etc. Si nichil
est quicquid potest videri in hoc mundo , ergo celum, terra , mare
et omnia que in eis sunt defuerunt apostolis quando Dominus
25 misit eos . Quod esset ridiculosum etiam dictu.
Item , ad sentenciam Isaye dicimus quod bona est et bene
dicta ; sed non dixit ipse quod omnes gentes sunt nichil , sed quasi
non sint, sic sunt coram eo, et quasi nichilum et inane reputate sunt
ei. Omnis enim fortitudo gencium Dei fortitudini comparata
30 nichil est , id est non aliquid , et ideo quasi non sint omnes gentes
sunt coram eo, et quasi momentum statere et quasi stilla situle
reputate sunt ei , quia nichil est fortitudo, potencia , pulcritudo,
sapientia omnium gencium Dei fortitudini et sapientie compa-
rata , et ideo dixit Isayas : Quasi nichilum et inane reputate sunt
35 ei ; non dixit precise nichilum , sed quasi nichilum .
21 calciamentis] calceamentis Vg.
1-3 Cfr Mt. 7,
19ICor.7,31
Is. 40, 17, 15
12;Rom.13,10
21-22 Lc. 22, 35-36
34-35 Is . 40, 17
10 Cfr Ioh. 8, 28
30-32 Cfr
9Ioh.I,3
27-29 Is. 40, 17
CAPITULUM XIII
223
Item, ad hoc quod obiciunt de Psalmo : Ad nichilum deduces
omnes gentes, dicimus : Si omnia que non habent caritatem
sunt nichil aut idolum vel peccatum , ut heretici notaverunt ,
ergo Deus deducet omnes gentes ad peccatum vel ad idolum vel
5 ad illud quod est sine karitate , quod esset ridiculum dicere . Quid
ergo est quod dixit propheta : Ad nichilum deduces omnes gen-
tes ? Ad nichilum, id est contra nichilum, id est contra idola-
triam ' nichil' enim est idolatria ; in idolo enim credebatur esse
divinitas cum nulla esset , et ideo dixit Apostolus idolum esse
10 nichil. Deduxit ergo Deus quodammodo omnes gentes ad nichi-
lum , id est contra nichilum illud , quando, per predicationem
discipulorum omnes gentes idolatrie subtrahendo, ad noticiam
et cultum sui perduxit, ut non adorent idola sed unum Dominum
creatorem . Alio modo deduxit et deducit omnes gentes ad nichi-
15 lum, id est ad non aliquid , non quod non sint aliquid , sed quia
moriendo in corpore non sunt de cetero in sua propria potestate ,
nec peccare possunt , nec vivere contra Deum ; et ita deducit
omnes gentes ad nichilum in iudicio . Nichit enim invenient omnes
viri diviciarum in manibus suis . Omnes enim superbi et poten-
20 tes in malicia , humiliati in penis, tam potenciam quam volupta-
tem amittent . Ad nichil namque tendunt et nichil esse queunt,
nec poterunt persequi iustos, quia iam erit ab eis omnis ablata
potestas . Et hoc est quod alibi dixit propheta : Ad nichilum de-
duces tribulantes nos . Et illud : Ad nichilum deductus est in
25 conspectu eius malignus, timentes autem Dominum glorificat.
Quia iusti, cum probati fuerint et purgati in persecutionibus
maligni , glorificabuntur. Unde beatus Iacobus : Beatus vir qui
suffert temptacionem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coro-
nam vite. Diabolus enim et omnes maligni , amissa potestate
55 ra || 30 persequendi, ad nichilum deducentur, || id est ad non esse in
propria potestate.
Item, ad sentenciam Ezechielis de principe Tyri, cui dictum
est : Nichil factus es, respondemus : Princeps Tyri , qui teste
18 invenient] invenerunt Vg.
(W. III, 240) ] quia Vg.
28 quoniam cum multis codd. S. Script .
1-2Ps.58,9 6-7Ibid. 9-10CfrICor.8,4
18-19 Ps. 75, 6
24-25 Ps. 14, 4 27-29 Iac. I, 12 33 Ez. 28, 19
23-24 Ps. 59, 14
3 idolum vel peccatum, cfr supra , p. 217 , 25 et note.
224
LIBER CONTRA MANICHEOS
Ezechiele propheta elevando cor suum in decore suo perdidit
sapientiam suam, qui ambulaverat perfectus in viis suis a die
condicionis sue donec inventa est iniquitas in eo, nichil factus
est in eo quod voluit et putavit , quasi diceret : « non factus es
5 quod volebas ». Amittendo enim sapientiam et decorem, inglorio-
sus factus est et caput superbie et inventor. Et quia Tyrus inter-
pretatur angustia vel tribulatio, mistice significat omnes qui
quoquo modo tribulant sanctos , verbo malo scilicet vel exemplo,
et eos angustiant maliciose, quorum rex in malicia diabolus appel-
to latur. Qui factus dicitur ' nichil ' non quoad substanciam vel essen-
tiam, sed quia equiparari voluit Creatori et non potuit ; factus
est non aliquid quantum ad hoc quod voluit superbire . Sed de
hoc , opitulante Deo, proposuimus latius pertractare inferius suo
loco.
15 Item , obiciunt illud Isaye : Ecce vos estis ex nichilo . Ad quos
dicimus : Si idolum vel quicquid est sine karitate est nichil , ergo
ipsi erant ex idolo vel ex illo quod est sine caritate : quod est
ridiculum. Dicamus ergo qualiter debet intelligi vos estis ex ni-
chilo : quia Deus omnia creavit de nichilo . Unde Sapientia :
20 Tu, Domine, fecisti omnia ex materia invisa et opus vestrum ,
inquit, ex eo quod non est , quia mala opera que impii operantur
non sunt, id est non stant in perpetuum, licet reatus et pena
permaneant semper. Item, si nichil est quicquid est sine caritate,
ergo Deus salvos faciet homines pro eo quod est sine caritate. Ait
25 enim propheta Pro nichilo salvos facies eos . Item , si idolum,
peccatum, diabolus et quicquid est sine caritate est nichil , ut
heretici delirant, ergo melius est et dulcius idolum, peccatum ,
diabolus et quicquid est sine karitate quam timor Dei et respicere
in mandatis eius ; ait enim Sapientia : Agnoscant qui relicti sunt,
30 quoniam nichil melius quam timor Dei, et nichil dulcius quam
respicere in mandatis Domini, et gloria magna est sequi Deum ,
25 eos cum Ps. Rom. (éd. R. WEBER, p. 124)] illos Vg.
1-2 Cfr Ez. 28, 17
19 Cfr II Mach. 7, 28
23, 37
2-3 Cfr Ez. 28, 15
20 Cfr Sap. 11, 18
15 Is. 41 , 24 18-19 Ibid.
25 Ps. 55, 8 29-31 Eccli.
13 Allusion à un développement ultérieur du sujet, omis par la suite. Voir
infra, p. 228, 12-22 , une simple mention du péché des anges et de l'orgueil du
diable, source de la malice dans les créatures .
CAPITULUM XIII
225
55rb
etc .; que a nullo sane mentis concederentur. Item, in eodem
libro Fili, sine consilio nichil facias , et post factum non penite-
bis, etc. Si nichil est quicquid est sine karitate, ergo a Sapien-
tia ammonentur ut faciamus quicquid est sine karitate , vel idolum
5 vel peccatum sine consilio , et postea non penitebimus , quod fal-
sum est manifeste.
Sed forte obiciet quis dicens : Si ablatio potestatis peccandi
est nichil sicut in iuditio fiet , ergo sine Deo fiet , quia sine ipso
factum est nichil . Ad quod dicimus : Non fiet iudicium sine Deo,
10 nam Pater omne iudicium dedit Filio, qui reddet unicuique
iuxta opera sua . Et ipse iuste reddet impiis vindictam et
non eterna bona que peccando demeruerunt, sed ignem eter-
num et mortem gehenne , quia prius sunt mortui in peccatis .
Quam mortem Deus non fecit ; unde Sapientia : Deus mortem
15 non fecit, nec letatur in perdicione vivorum . Creavit autem omnia
ut essent, et sanabiles fecit nationes orbis terrarum , etc. Fecit
ergo Deus omnia visibilia et invisibilia in celis et in terra. Et
hoc est quod dicit Iohannes : Omnia per ipsum facta sunt,
scilicet omnis creatura animata et inanimata , et sine ipso factum
20 est nichil, id est aliquid non est factum sine ipso, id est nulla
substantia vel creatura in celo neque in terra neque in mari . Si
enim nichil esset aliqua substantia vel quicquid est sine caritate ,
ut kathari || notaverunt, discipuli Salvatoris portarent illud in
via ex precepto ipsius qui , mittens eos in predicatione , eis inter
25 cetera dixit : Nichil tuleritis in via, nisi virgam tantum , etc.
Sed quia non solum naucipendenda est super istis autencia
eorum , sed etiam deludenda , finem imponendo istis ambagibus ,
' nichil' pro ' non aliquid' teneamus , ipsum verum Deum nature
II iuxta opera sua cum quibusdam codd. S. Script. (W. I , 109) ] secundum
opus eius Vg.
2-3 Eccli . 32, 24
14-16 Sap. 1, 13-14
25Lc.9,3
10 Ioh. 5, 22
17 Cfr Col. I, 16
10-11 Ps. 61, 13 ; cfr Mt. 16, 27
18 Cfr Ioh . 1, 3 19-20 Ibid.
10 Cfr supra, p. 132, 11, n ; p. 189, 14 ; 191, 17-18 et infra, 299, 29-30.
12 demeruerunt, de demerere demériter, cfr supra p . 68-69 , 16 , note.
26 naucipendenda , cfr supra, p . 76-77 , 10-11 , note .
26 autencia autorité . Corpus gloss . lat . II , p . 250 , 44 : « Avberria, auctori-
tas ». PAPIAS, f. c (6 )rb : « Authentes, avlévτns, dominus auctor ». Voir M.-D.
CHENU, La théologie au douzième siècle (Étude de philosophie médiévale, XLV)
Paris, 1957, p. 353 et note 1.
226
LIBER CONTRA MANICHEOS
indefective colentes , qui creavit et fecit omnes spiritus et animas
et corpora, et omnes tam visibiles quam invisibiles creaturas .
XIV
DE BONA CREATIONE
5 OPINIO KATHARORUM ET POST CONTRA EAM
Gratia Dei nobis amminiculante Manicheorum intricationem
extricavimus in premissis ; nunc, eadem opitulante gratia , ad
sequentia perisologici dispendii apostrofando calamum anti-
frasice convertamus. Sic enim sequitur post predicta :
6 amminiculante, cfr supra, p . 114 , 24 , note.
6 intricationem , de intrico : embrouiller. Graecismus , Proemium (p. 2 , 7) :
« Sed quoniam verborum commixtio, commixtionum intricatio, intricationum
confusio tam rudibus quam provectis taedium parturit et errorem ..... » . PAPIAS,
f. m 4va : « Intricare : implicare ... ». OSBERN , p . 295 : « Intricare, remorari » ;
P. 577-578. Catholicon, f. 236v8, s. v. Trico . Abavus, p. 40 : «< intricare,
entreveschier », p. 173 et 374 .
-
-
8 perisologici, adjectif substantivé dérivé de perissologia : redondance.
QUINTILIEN, Institutio oratoria VIII , 6 , 61 (éd . L. RADERMACHER, Leipzig,
1959, p. 128-129) : « periphrasis , ita, cum in vitium incidit, nepɩoooλoyía dici-
tur ». Ae. DONAT, Ars grammatica III , 3 (éd . H. KEIL, IV, p. 395 , 5) : « Perisso-
logia est supervacua verborum adiectivo sine ulla vi rerum, ut ibant qua pote-
rant, qua non poterant non ibant ». SERVIUS, In Vergilium . , ad Aeneida I , 658
(éd. G. THILO-H. HAGEN, Hildesheim, 1961 , p. 189) : « Faciem mutatus nota
figura est, quod autem addidit ' et ora' , perissologia est » . ISIDORE, Etymologiae II ,
20, 2 (éd. LINDSAY) . Graecismus II , 13 (p . 10) : « Perissologia fiet seu macro-
logia » . Comme Ébrard et ses prédécesseurs , Alexandre de Villedieu , con-
temporain de D. de Huesca et auteur du Doctrinale, met cette figure au nombre
de ' vicia annexa' à éviter (éd . D. REICHLING, Berlin , 1893 , p . 157) , 2364-2368 :
<«< sunt plures aliae scripto vel voce figurae.
hic sunt exempla : pleonasmos, acrylogia,
wwwwww
perissologia, cacenphaton , aleoteta ».
Déjà cité par CH . THUROT, Notices et Extraits de divers manuscrits latins pour
servir à l'histoire des doctrines grammaticales au moyen âge (Notices et Extraits
des manuscrits de la B. N., t. XXII, 2, Paris, 1868), p. 461. Cfr p. 28 sq.
Au XIIIe siècle , le nombre des douze vitia (barbarisme et solécisme compris)
reconnus par les grammairiens antérieurs semble avoir augmenté d'une unité
(aleoteta) . Sur huit d'entre eux, voir la note de J. FONTAINE , Isidore de Séville
et la culture classique, t. I, Paris, 1959, p. 293 , n. I.
8 dispendii , de dispendium : ici, sens de verbiage, verbosité . DU CANGE,
III, 138 « compendio contrarium ». PAPIAS , f. g ( 6 )vb : « damnum detrimen-
tum ». OSBERN, p. 173 : « Dispendium, dampnum vel nimia largitas » ; p. 446, s. v.
Dispendo...: « et hoc dispendium... nimia largitas, quod pro damno dicitur ».
8 apostrophando , cfr supra, p. 72-73 , 16 , note.
8-9 antifrasice, cfr supra , p. 124 , 23 , note. En cet avant -propos (6-9) , Durand
CAPITULUM XIV
227
5
ΙΟ
15
20
25
30
De compilatione Manicheorum .
De bona creatione dicit Apostolus ad Ebreos : Qui omnia creavit,
Deus est. Et Salomon : Qui vivit in eternum , creavit omnia simul.
Item Apostolus ad Colocenses : Quia in ipso condita sunt universa
in celis et in terra, visibilia et invisibilia, sive troni, sive dominationes,
sive principes, sive potestates . Omnia per ipsum et in ipso creata sunt,
et ipse est ante omnes , et omnia in ipso constant, etc. Hoc autem de
spiritualibus fuisse dictum non est hesitandum, cum Apostolus dicat :
sive troni, etc.
Quod vero eadem visibilia et invisibilia dicantur, ipsius verbis
Apostoli patet, cum dicat : Invisibilia enim ipsius a creatura mundi
per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur. Sempiterna quoque
eius virtus ac divinitas . Et in evangelio : Omnia per ipsum facta
sunt et sine ipso factum est nichil. Quod autem de spiritualibus et
bonis Iohannes hoc dixerit, subsequenter adiungit : Quod factum
est in ipso, vita erat. Adhuc ait Paulus de creaturis bonis : Omnis
creatura Dei bona . Si omnis creatura Dei bona , et mundus, ut quidam
dicunt, est creatura Dei et omnia que in eo sunt, qua de causa
non sunt diligenda ? Nam Iohannes prohibet diligere ea . Si mundus
diligendus non est et si ea que in eo sunt non sunt diligenda , non est
fatendum quod sint Dei. Nam omne quod est Dei bonum est, et
ideo diligendum. Nonne mundus presens visibilis ? Aut quid dicitur
mundus nisi celum, terra , aer, mare et omnia que in eis sunt ? Nonne
omne quod est in mundo concupiscentia carnis est et concupiscentia
occulorum ? Quid concupiscit oculus nisi quod videt ? Et quid potest
videri nisi visibile ?
O insensati literati, quis vos fascinavit ista non intelligere ? O
pleni omni dolo et omni fallacia, filii diaboli, inimici crucis Christi
et omnis iusticie, cur non desistitis veritati resistere ? O ceci, duces
cecorum, quid hoc in divinis Scripturis potest clarius esse ? Sed quid
ego vos hereticos ammonendo diucius laboro ? Numquid audivi
Christum venisse in iudicium, ut videntes non videatis, et audientes
non intelligatis ? Audivi utique, et sic de vestra conversione diffido .
Etc ... Huc usque .
I De comp. Manich. in marg. C 6 principes] principatus Vg. 8 hesitan-
dum] esitandum pC 28 inimici corr . ] inimicis C 34 Huc usque in marg. C
2-3 Hebr. 3, 4
I, 20 13-14 Ioh. 1, 3
3 Eccli. 18, I
15-16 Ioh. 1, 3-4
28 Cfr Phil. 3, 18
4-7 Col. 1 , 16-17
16-17 I Tim. 4, 4
29-30 Mt. 15, 14
11-13 Rom.
24-25 Cfr
31-33 Cfr
I Ioh. 2, 15-16
Ier.5,21;Mt.13,13;Act.28,26
fait des jeux de mots pédantesques : « La grâce de Dieu aidant nous avons, en
premier, démêlé l'embrouillamini des Manichéens ; maintenant, avec le secours
de cette même grâce , nous les attaquons et tournons contre la suite de leur
verbiage redondant la plume de la réfutation ».
228
LIBER CONTRA MANICHEOS
Responsio .
Nos autem, ad opposita asinaritis respondere gestientes, Dei
Patris sapientiam imploramus ut, sicut per se ipsum Ihesus
Christus dum per terram incederet convicit Saduceos patres
5 eorum , sic modo fidem suorum fidelium contuendo de celis , per
nos et in nobis expugnet istos modernos filios falsitatis.
Ad primum obiectum dicimus, quia dicunt de bona creatione
Apostolum dixisse : Qui omnia creavit, Deus est, quod revera
et sine dubio Deus omnipotens omnia creavit bona et fecit . Unde
55 va 10 Sapientia : Cuncta fecit bona in tempore suo . Et Moyses || Vidit
Deus cuncta que fecerat, et erant valde bona . Et Apostolus :
Omnis creatura Dei bona. Ante enim quam peccarent angeli,
de quibus dicit apostolus Petrus : Si Deus angelis peccantibus
non pepercit, etc. , nulla creatura erat mala, corporea nec incor-
15 porea, visibilis nec invisibilis , nec homo nec aliquis spiritus erat
malus, nec etiam diabolus diabolus erat . Cum ergo nulla substan-
tia visibilis aut invisibilis esset mala , constat procul dubio tunc
fuisse omnia bona et a bono Deo creata et facta, qui omnes res
fecit et reculas universas . Sed peccantibus angelis in quibus,
20 teste Iob, Deus reperit pravitatem, invidia diaboli mors introi-
vit in orbem terrarum et sic deinde malicia viguit in quibusdam
creaturis . Non tamen fecit eam Deus. Unde in libro Sapientie :
Deus mortem non fecit. Et alibi : Homo quidem per maliciam
occidit animam suam. Item : Qui omnia creavit, Deus est ; hoc
25 non dixit Apostolus tantum modo de bonis et spiritualibus
creaturis, sed etiam de carnalibus et terrenis . Si enim Christus,
Dei Filius, cum Patre et Spiritu sancto non fecit tam ea que sunt
mala quam que bona sunt , non fecit animas hereticorum, etiam
secundum suam credulitatem . Si enim omnis creatura Dei bona
2 asinaritis corr.] asimorritis C. Cfr infra, n.
8Hebr.3,4
13-14 II Petr. 2, 4
10 Eccl. 3, II 10-11 Gen. 1, 31
19-20 Cfr Iob 4, 18
20-21 Sap. 2, 24
12ITim.4,4
23 Sap.
1, 13 23-24 Sap. 16, 14 24 Hebr. 3, 4
2 asinaritis, de asinaricius, asinarius, dérivé de asinus âne. Cfr Thes . ling.
lat. II, 788 ; BLAISE-CHIRAT, p. 100 ; ERNOUT-MEILLET, p. 51 .
4 Saduceos, cfr supra, p. 93, 22, note.
12Cfrinfra,p.229,5-6;235,9,22;236,3sq.,n.
CAPITULUM XIV
229
est , anime ille quas dicunt in terra vivencium peccasse non fecit
Deus, quia peccando et a Deo recedendo, si fas est concedere ,
facte sunt male ; ergo non fecit eas Deus .
Preterea, Veritas ait in evangelio : Nemo bonus nisi solus
5 Deus. Et si nemo bonus, ergo nemo creatura Dei , quia omnis
creatura Dei bona. Et si nemo creatura Dei , nemo salvabi-
tur ; impossibile enim est opus diaboli salvari . Et si malos homi-
nes fecit diabolus, ergo non possunt esse Dei . Sed in libro Sapien-
tie scriptum est : Bona et mala , vita et mors, honestas et pauper-
10 tas a Deo sunt. Cum ergo mala a Deo sint et bona, patet
Deum utraque fecisse iuxta substantiam , que per maliciam est
corrupta. Quod autem dicitur : Nemo bonus nisi solus Deus,
duobus modis intelligitur. Quia omnis bonitas divine bonitati
comparata magna malicia est . Item , cum dicitur : Nemo bonus,
15 subauditur ' per se' vel ' a se'. Nam omnis bonitas a Deo datur,
sed malicia nascitur in corde et suggerente diabolo quandoque
prosilit in effectum, et sic Dei creatura efficitur mala. Et ita boni
et mali per creationem quidem et potenciam Dei sunt , licet per
maliciam non sint sui. Et sic omnis creatura Dei , in eo quod
20 creatura et substantia est , bona est ; non in eo quod est malicia
viciata.
Item, Qui vivit in eternum, creavit omnia simul. Cum dicitur
simul, intelligendum est Deum creasse omnia simul, id est in
dispositione et prudentia sua , in qua non fallitur, cui nichil est
25 preteritum vel futurum . Sed quantum ad nos multa facit coti-
die et operatur que non fuerunt ab initio facta ; unde Christus :
Pater meus usque modo operatur et ego operor . Que autem de
terra procreantur simul facta sunt et creata in genere, de quo
secundum beneplacitum suum Deus postea specificavit corpora
30 multa in varias species producendo. Sed cum Manichei notant
illud Apostoli de bonis tantum esse dictum : Qui omnia creavit,
Deus est, cum Moysi detrahant et Deo qui locutus est ei , eadem
auctoritate Apostoli arguuntur. Sic enim dicitur ad Ebreos :
Io al suppl.] rasura C
4-5 Lc. 18, 19
5-6ITim.4,4
9-10 Eccli . II, 14
12 Lc.
18, 19 22 Eccli. 18, I 27 Ioh. 5, 17 31-32 Hebr. 3, 4
5-6 Ibid.
14-15 Cfr supra, p. 220, 9.
230
LIBER CONTRA MANICHEOS
Sancti fratres, celestis vocationis participes, considerate apostolum
et pontificem confessionis nostre Ihesum, qui fidelis est ei qui fecit
illum, sicut et Moyses fidelis est in omni domo illius. Amplioris
enim glorie iste pre Moyse dignus habitus est, quanto et ampliorem
5 honorem habet domus is qui fabricavit illam . Omnis namque domus
55 vb || fabricatur ab aliquo ; qui autem omnia creavit, Deus est . || Et
Moyses quidem fidelis erat in tota domo eius tanquam famulus,
in testimonium eorum que dicenda erant, etc. Ecce audistis
Apostolum dixisse quod Moyses erat fidelis in tota domo Dei ,
Io qui omnia creavit . Patet ergo quod Moyses erat bonus , si fidelis
erat in domo Dei , qui omnia creavit, sicut ipse asseruit dicens :
In principio creavit Deus celum et terram, etc. Sed forte tegno-
sum subterfugium machinantes dicent : « Non de illo Moyse qui
interfecit Egiptium , qui percussit virga mare Rubrum et divi-
15 sum est, dixit Apostolus illud ». Quibus dicimus confidenter :
Nunquam hec de alio Moyse Apostolum dixisse , nisi de illo
qui quinque libros edidit quos Greci nominant Pentatheuchum ,
cuius ducatu transiit Israel mare Rubrum. Sed super hoc inferius
sumus, auctore Deo, lacius tractaturi .
20 Nunc autem audacter dicimus quod ibi , in illo nomine ' omnia' ,
cum dicitur : Qui omnia creavit, Deus est, nulla tangibilis nec
visibilis nec invisibilis que sit in terra aut in celo aut supra
7 domo] domus pC 12-13 tegnosum corr. ] regnosum C 16 de alio
-- nisi add. in marg. C
1-8 Hebr. 3, I-5 10-11 Ibid. 3, 5, 4 12 Gen. I, I
13-14 Cfr
Exod. 2, 12 14-15 Cfr Exod. 14, 21 21 Hebr. 3, 4
12-13 tegnosum, cfr supra, p . 66-67 , 12 , note.
16 Durand a déjà combattu le thème des deux Moïse soutenu par les cathares .
Cfr Liber Antiheresis II , 4, M 82rb : « Set forte dicent heretici alium esse Moi-
sem » ; I, 4, P1 34 : « Set forte dicent aliqui : Non dicit de illo Moise qui po-
pulum israeliticum duxit in desertum, qui virga percussit mare rubrum, quando
mortui sunt egiptii , sed de alio . Putant enim alium esse Moysen » . Voir Contro-
verses, § IV 42 et 59.
18 Cfr infra, sur Moïse p . 277, 5-7.
21 Liber Antiheresis I , 3 , P1 18 : « Ecce habetis testimonium Deum, qui diligit
iusticiam et hodit iniquitatem, cuius tronus in seculum seculi, fecisse terram et
celos manibus suis , qui perituri sunt. Si enim hoc de sanctis dictum esse erro-
(18 )-neus intelligit, numquam sancti peribunt. Non ergo potest intelligi nisi
de hac terra, que ardenda est ; de qua Dominus in evangelio : Celum et terra
transibunt (Mt. 24, 35 ) . Et iterum ad Ebreos : Omnis namque domus fabricatur
ab aliquo ; qui autem omnia creavit, Deus est (Hebr. 3, 4) » .
CAPITULUM XIV
231
celum aut sub celo aut in aere aut sub terra aut in aquis excipitur
creatura . Nec mente nec verbo Apostolus aliquam substantiam
corpoream ab Omnipotentis creatione exclusit . Sed illud , quod
kathari opinantur cum dicunt de bona creatione illud Apostoli
5 esse dictum estimando duos esse creatores, unum bonum alte-
rum malum, quia malum creatorem esse asserunt, insufflatio
Sathane est et zima mortiferum , quo dementati pestuosi ho-
mines impiare satagunt imprudentes.
Item , ad falsam et abhorrendam notam eorum et abhominan-
10 dum intellectum quem in sequenti sententia Apostoli ponunt ,
dicimus respondentes : Si eadem sunt visibilia et invisibilia , ut
ipsi intelligunt, id est angelici spiritus qui sunt Deo visibiles
hominibus autem invisibiles , et ita intellexit Apostolus cum dixit :
In ipso condita sunt universa in celis et in terra , visibilia et invisi-
15 bilia, fratribus suis Colocensibus sophistice locutus est , ergo
fraudulenter. In libro namque Sapientie dicitur : Qui sophistice
loquitur, loquitur fraudulenter, et Sermo obscurus in vacuum
non ibit. Sed non est putandum Apostolum dixisse talia fra-
tribus suis in Christo cum dixit : In ipso , scilicet in Dei Filio,
20 condita sunt universa in celis et in terra , visibilia et invisibilia.
Si ipsos angelicos spiritus quos postea apposuit , scilicet tronos,
dominationes, potestates et principatus , solummodo intellexis-
set conditos in Filio Dei et non corporeas et visibiles creaturas,
non dixisset visibilia , nec cum dixit in celis adderet et in terra .
25 Celum enim celeste non est in terra , in quo sunt novem ordines
angelorum. Cum ergo dixit Apostolus visibilia et invisibilia, de
visibilibus noluit nominatim et expresse sed generaliter facere
mentionem, quia bene cognita erant . De invisibilibus autem
quedam nominavit expresse , ut certificaremur que sunt invisibilia
14-15 Col. I , 16
I, 16 26 Ibid.
16-17 Eccli . 37, 23 17-18 Sap . 1, II 19-22 Col.
7 zima : levain. Voir Tractatus artis metrice, Ms. Paris BN. lat. 8175 , f. 30o,
signalé par CH. THUROT, op. cit., dans Notices et Extraits, t. XXII, 2, p. 437 :
«<Azimus, nam a zima... », et p. 50. PAPIAS, f. R (11)ra ; « zima id est corruptio,
azima sine corruptione ». Graecismus VIII , 337 (p. 53 ) : « Fermentum zymen
dicas ». ALAIN DE LILLE , Summa quot modis (PL CCX , 1012 D) : « zyma proprie
dicitur fermentum . Dicitur etiam malitia » . Sententiae 24 ( Ibid . 242 B) . Catho-
licon, f. 254ra : « zimus grece : latine dicitur fermentum ». Abavus, p. 68 : « zima,
levains » ; p. 237, 520. Aalma, p. 454. Cfr infra, p. 274, 30.
7 pestuosus, cfr supra, p. 180, 23 , note.
-
19sq. Liber Antiheresis I, 3, P1 18′ : Col. 1, 14-17 (Controverses, II, 12).
232
LIBER CONTRA MANICHEOS
in celis, que sunt in Filio condita et creata . Nam ipse Apostolus
et alii apostoli et prophete alibi plene dixerant et aperte Deum
fecisse visibilia et terrena . Unde Dominus per sanctum Iheremiam
prophetam : Revertatur unusquisque a via sua mala , et dirigite vias
5 vestras. Ego feci terram et homines et iumenta que sunt super
universam faciem terre. Et alibi : Qui fecit terram in sempi-
terno tempore et replevit pecudibus et reptilibus et volucribus .
Et in Psalmo : Ipsius est mare et ipse fecit illud, et aridam funda-
verunt manus eius . Et alibi : Omnia in sapientia fecisti , impleta
10 est terra possessione tua . Hoc mare magnum et spatiosum manibus ;
illic reptilia quorum non est numerus, animalia pusilla cum ma-
gnis. Illic naves pertransibunt ; dracho iste quem formasti , etc.
Et ipse Dominus ad beatum Iob : Omnia que sub celo sunt,
mea sunt. Et cum omnis creatura , teste Apostolo, sit visibilis
56 ra|| 15 Deo, || omnia enim nuda et aperta sunt occulis eius, non ad
visionem Dei habuit respectum Apostolus cum dixit visibilia
et invisibilia, sed ad visionem eorum fratrum quibus epistolam
destinabat, quibus ea que a mortalibus possunt videri in terra
visibilia erant , invisibilia vero ille angelice dignitates. Et ita dici-
20 mus falsam esse et mendosam notam quam faciunt Manichei
in illa sentencia sancti Pauli .
Item, ad sequentem sententiam Apostoli quam opponunt ,
scilicet : Invisibilia ipsius a creatura mundi conspiciuntur,
quam putant suam opinionem confirmare, dicimus manifeste
25 quod in nullo adiuvat illum sensum neque ad hoc fuit ab Apo-
stolo promulgata . Quod satis demonstrat continuatio rationis ;
sic enim ait ad Romanos : Revelatur ira Dei de celo super omnem
impietatem et iniusticiam eorum hominum qui veritatem Dei in
iniusticiam detinent ; quia quod notum est Dei , manifestum est in
30 illis. Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius a crea-
tura mundi, per ea que facta sunt intellecta , conspiciuntur ; sempi-
terna quoque eius virtus ac divinitas ; ita ut sint inexcusabiles , quia,
cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gra-
8-9 aridam fundaverunt, cfr supra, p. 213, 25, n.
4-5 Ier. 18, II
9-12 Ps. 103 , 24-26
I, 16
5-6 Ier. 27, 5
13-14 Iob 41,2
6-7 Cfr Bar. 3, 32
14-15 Cfr Hebr. 4, 13
23 Cfr Rom. 1, 20 27-233,1 Rom. 1, 18-21
6-7 Ibid. II, 3, M 63va : Bar. 3, 32-38 (Controverses, II, 14).
8-9 Ps. 94, 5
16-17 Col.
CAPITULUM XIV
233
tias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, etc. Ex
quibus verbis aperte innuitur sapientes huius mundi , scilicet
philosophos, ex creaturis intellexisse creatorem, ex visibilibus
invisibilia et unum solum verum principium principiorum, non
5 prophetia edocti sed quodam rationis instinctu et naturali scien-
tia sibi a Deo collata, et ita a creatura mundi , id est ab homine,
conspiciuntur mentali ratione invisibilia Dei , id est que occulis
mortalium invisibilia sunt ; nam Deo omnia visibilia , qui novit
omnia antequam fiant. Et ita per speciem et amenitatem visibi-
To lium intelligitur ab homine quod speciosissimus est Creator , sapi-
entissimus, potentissimus et benignus ultra quam scribi potest
aut cogitari, et ex quo tam amena fecit Creator temporalia et
terrena, multo magis fecit pulcherrima et amenissima spiritualia
celestia et eterna ; at tamen unus idemque Deus , et non duo,
15 qui creavit et fecit temporalia et eterna.
10
Item : Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est ni-
chil. Dicimus ad hoc quod sufficit facta responsio super istis ,
et ideo reciprocare nolumus tam frequenter. Ex ipso, ait Aposto-
lus, et per ipsum et in ipso sunt omnia . Ipsi gloria in secula .
20 Amen .
Ad hoc autem quod notant premissa esse solummodo dicta de
bonis et spiritualibus , respondemus quod non est dictum tantum
de spiritualibus, ut ipsi notant cum adiungunt male punctando :
Quod factum est in ipso , vita erat. Male enim punctant illum
8-9 Cfr Dan. 13, 42
I, 3-4
16-17 Ioh. 1, 3 18-20 Rom. 11, 36 24 Ioh.
- Tractatus, p. 227, 13-14.
16 Cfr supra, p. 212, 5 sq.; 219, 6 sq.
19 Liber Antiheresis I, 3, P1 17-18г ; II, 3, M 61гa : Rom. 11, 36 (Controverses,
II, 12 et 10). Cfr infra, p. 254, 11-12, n.
-
23 punctando, punctant, de puncto, are : ponctuer. Du CANGE, VI , 569.
Catholicon, f . 189vb : « Puncto a punctum, cti derivatus puncto ... ctare id est
puncta facere » . Aalma, p . 338 : « puncto, as... ponctoier ».
24 La ponctuation des versets Ioh. 1 , 3-4 a souvent été contestée . Voir Th.
ZAHN , Das Evangelium Iohannes, 5o éd . , Leipzig , 1921. Appendix , p . 708-711 . J. LE-
BRETON, Les origines du dogme de la Trinité, Paris , 1910 , p . 511-514 . Elle soulève
d'abord une double question grammaticale de la coupure de la phrase après
nihil, et d'une brève interruption après in ipso. Durand ne s'occupe pas du
premier cas et suit, comme Augustin, la ponctuation en usage depuis le IVe
siècle (omnia - nihil. ) Seul , l'intéresse le second cas . L'ensemble suscite en outre
divers problèmes théologiques, notamment celui de la préexistence ou non,
en Dieu, du monde incréé : ce que perçoit l'auteur . Les cathares du Languedoc
utilisent la formule gnostique et arienne devenue suspecte . Voir A. ORBE , Hacia
234
LIBER CONTRA MANICHEOS
56rb|
versum et male notant . Si enim , ut ipsi intelligunt, hoc quod in
Deo factum est erat vita , ergo vita erat antequam in Deo esset ;
quod est inaudibile et mendacium maledictum . Si vero dicunt
quod vita erat, id est vivebat , hoc quod factum est in ipso , ergo
5 quod factum est in ipso vivebat antequam esset factum ; quod
similiter est frivolum et floccipendendum. Cum ergo intellec-
tus eorum non sit sanus nec etiam verosimilis, dicamus quid sibi
vult illud evangelicum verbum. Dicimus vere quod , non post
pronomen , debet sic punctari : Quod factum est, in ipso vita
10 erat, ac si aperte Iohannes diceret : Quod factum est , id est
quicquid est factum , erat vita in ipso , id est in Deo , per quem
omnia facta sunt . Ante enim quam quicquam faceret vel fecisset
a principio vita erat in ipso , id est divina prudens sapientia , dis-
ponens omnia que novit antequam fierent , vivebat et erat in
15 Deo, qua prescivit et fecit quod factum est et quod fiendum est .
Unde in libro Sapientie : Domino Deo antequam crearentur ||
cuncta sunt agnita . Et alibi : Qui fecit que futura sunt. Artifex enim
I enim sup. lin. C
9-10 Ioh. 1, 3-4 16-17 Eccl. 23, 29 17 Cfr Eccl. 3, 15
la primera teología de la procesión del Verbo (Analecta Gregoriana, t. XCIX,
Rome, 1958) , p. 501 , n. 42 ; et notes infra. A signaler toutefois la ponctuation
du rituel cathare roman où , parmi les prières latines préparatoires au consola-
mentum, figure le prologue de l'évangile de Jean. Cfr L. CLÉDAT, Le Nouveau
Testament traduit au XIIIe siècle en langue provençale, suivi d'un rituel cathare
(Photolithographie . Bibl . Fac . Lettres de Lyon , IV) , Paris , 1888 , p . 470b :
« Omnia per ipsum facta sunt . Et sine ipso factum est nichil . Quod factum est in
ipso vita erat » ; et celle de la traduction provençale : « Totas causas so faitas per
lui. e senes lui es fait nient . zo qu'es fait en lui era vida e la vida era lutz dels
homes ». (Ibid. , p. 155b, 5-10).
Sur le double mode d'interprétation de la sentence , voir JEAN SCOT ÉRIGÈNE
Homil. in Prolog. Evang. sec. Ioannem ( PL CXXII , 288 B-C) .
6 floccipendendum : méprisable . Cfr supra, p . 102 , 1 , n.
9-10 C'est la leçon augustinienne opposée à celle du manichéisme . AUGUSTIN,
In Ioannis evang. I, 1, 16 (PL XXXV, 1387 ; CCSL 36 (1954), p. 9-10) : « Quod
factum est, in illo vita est . Potest enim sic dici : quod factum est in illo, vita est :
ergo totum vita est, si sic pronuntiaverimus ... sordissima secta Manichaeorum ...
Solent enim delirantes dicere, et cum repressi fuerint et repulsi, quasi de scriptu-
ris proferunt dicentes : Utquid dictum est : Quod factum est in illo, vita est ?
Si enim omnia in ipso facta sunt, omnia vita sunt. Non te abducant : pronuntia
sic : Quod factum est ; hic subdistingue, et deinde infer in illo vita est » . ID . , Ad
Orosium VIII, 9 (PL XLII , 674) . Pour Augustin, le monde existait déjà dans le
Logos, il était vie en lui » (J. LEBRETON, op. cit.). De nos jours, on écrit plutôt :
sine ipso factum est nihil quod factum est . In ipso vita erat.
to
CAPITULUM XIV
235
cuiuslibet artis mechanice facturus aliquid operis disponit in
mente et previdet opus quod facturus est et ita , antequam fiat
opus, vivit in eo, id est ipsa sapientia qua facturus est opus ;
sic sine accidente vita erat in Deo omnium que facta sunt et
5 fienda, id est omnium tam visibilium quam invisibilium creatu-
rarum. Et hoc est quod dixit evangelista : Quod factum est, in
ipso vita erat.
Item, ad sequentem sentenciam Apostoli ab hereticis obiectam ,
scilicet Omnis creatura Dei bona , dicimus quod superius in
10 quartodecimo capitulo , si de creaturis universaliter volunt
intelligere , bene est et evidentissime declarata . Nam , teste Sapien-
tia : Deus cuncta fecit bona in tempore suo . Et alibi : Deus fecit
hominem rectum, et ipse se infinitis miscuit questionibus . Sed
quia, cum Apostolus illa dixit non causa creationis sed causa
15 ciborum qui ab hereticis prohibentur, affatus est Timotheum ,
ad confusionem eorum totum capitulum apponamus. Spiritus,
inquit Apostolus , manifeste dicit quia in novissimis temporibus
discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis
demoniorum, in ypocrisi loquencium mendacium, et cauteriatam
20 habencium suam conscientiam, prohibentium nubere, abstinere a
cibis, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione
fidelibus et hiis qui cognoverunt veritatem ; quia omnis creatura
Dei bona, et nichil reiciendum quod cum gratiarum actione per-
cipitur: sanctificatur enim per verbum Dei et orationem, etc.
25 Ex ipsis verbis Apostoli aperte datur intelligi quod pro cibis
humane vite concessis et contra hereticos , qui carnes , ova et
2 fiat] fiant pC 9, 23 bona] est add. Vg. Cfr supra, p. 229, 6
todecimo suppl. lacuna C 13 miscuit cfr supra, p . 169 , 6 , n.
dam ] quidem pC 20 conscientiam] conscientiam et pC.
10 quar-
18 qui-
6-7Ioh.1,3-4 9ITim.4,4
7, 30 16-24 I Tim. 4, 1-5
12 Eccl. 3, II 12-13 Cfr Eccl.
1-2 L'explication de Durand s'apparente à celle de l'Elucidarium I , 15 (éd.
Y. LEFÈVRE, Biblioth . des Écoles françaises d'Athènes et de Rome , 180, Paris ,
1954, p. 363) : « ' Quod factum est, in ipso vita erat'. In quo patet omnem crea-
turam semper fuisse visibilem in Dei praedestinatione , quae postea visibilis ipsi
creature apparuit in creatione, ut artifex qui vult domum construere prius
tractat quomodo quaeque velit disponere et machina quae post surgit in aedi-
ficio prius stabat in ingenio ».
9-10 Cfr supra, p. 228, 12, n.
15 affatus, de adfor : parler. Voir Introduction, p. 50, n. 3.
236
LIBER CONTRA MANICHEOS
caseos abhominantur, illud fuit per Apostolum a sancto Spiritu
prophetatum .
Cum ergo dixit Apostolus : Omnis creatura Dei bona, tantum-
dem valet ac si diceret : « Omnis creatura ad comedendum homi-
5 nibus concessa bona est, quia omnis substantia creatura Dei est ».
Et ideo omnis creatura Dei bona , id est ad manducandum homi-
nibus a Deo data . Nam , teste Christo, non quod intrat in os
coinquinat hominem, sed quod procedit ex ore. Cibi ergo quos
Deus creavit ut caro sustentaretur inde boni sunt et cum gra-
10 tiarum accione debent percipi , et ipsi cibi sanctificantur per
verbum Dei et orationem . Confitemini ergo Deo celi , qui dat escam
omni carni. Notanda sunt quidem verba Apostoli , ut minus
capaces facilius animadvertant hereticos , qui in Carcasso-
nensi et Tolosanensi et Albiensi diocesibus commorantur,
15 eorum esse complices de quibus Apostolus ad Timotheum quasi
prophetando scripsit . Cum dixit Apostolus : Spiritus manifeste
dicit, intelligitur quia Spiritus sanctus erat ille Spiritus qui ista
in Apostolo loquebatur, qui manifeste, id est aperte , dicebat
quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide . Novissima
20 tempora intelliguntur incepisse tempore apostolorum . Unde
idem Apostolus Corinthiis dixit : Nos sumus in quos fines seculo-
rum devenerunt. Et beatus Iohannes in epistola prima : Filioli,
novissima hora est . Et sicut audistis quia antichristus venit, nunc
autem antichristi multi facti sunt. Ex nobis exierunt, sed non erant
25 ex nobis, etc.
Nota ergo, lector vel auditor, aperi occulos mentis : qui sunt
in hoc mundo , qui discedunt a fide , profecto non Iudei , quia
nunquam aliter quam modo de fide senserunt et ideo non disce-
dunt a fide, quia fidem incarnationis dominice neque sacramen-
30 torum sancte ecclesie numquam veraciter crediderunt . Simile
24 autem, exierunt, cfr supra, p. 170, 10, 11 , n.; 181, 3
seneserunt pC
28 senserunt]
3,6ITim. 4,4
26, 25
7-8 Mt. 15, II
16-17 I Tim. 4, I
9-11 Cfr I Tim. 4, 3-5
21-22 I Cor. 10, II
11-12 Ps. 135,
22-25 I Ioh. 2, 18-19
3 sq. Durand commente longuement le verset paulinien , déjà exposé dans le
Liber Antiheresis II, 3, M 67гa : I Tim. 4, 4 (Controverses, II, 21 ). Cfr supra,
p. 228, 12, n.
14 Cfr supra, p. 210, 31 , note.
CAPITULUM XIV
237
56 va
potest dici probabile de Agarenis : licet enim non possint vere
habere Patrem sine Filio, tamen fatentur publice se credere Deum
Patrem omnipotentem tam visibilium quam || invisibilium crea-
torem et ipsum legem Moysi dedisse , quod et sancta ecclesia
5 veraciter confitetur. Que omnia moderni cathari non solum diffi-
tentur sed etiam horribili et intollerabili blasphemia naucipen-
dunt. Unde patet quod ipsi proprie sunt qui discedunt a fide .
Nam romana ecclesia , cum membris suis inconvulsis radicibus
in fide permanens orthodoxa quam Christus tradidit suis fidelibus ,
Io non discedit a fide quam in baptismate suscipit confitendo . Patet
ergo quod soli sunt apostatici Manichei , qui a fide discedunt ,
quia eam penitus abdicant quam in babtismate perceperunt . Et
hoc est lucidum et apertum.
Et ipsi sunt qui attendunt spiritibus erroris , id est perversis
15 intellectibus priorum hereticorum . Attendunt enim spiritibus
erroris Marchionis et Cherinti et complicum eorum qui tem-
pore beati Iohannis apostoli a fide et ab ecclesia discesserunt .
Attendunt etiam spiritui erroris Nicholaitarum , de quibus
Filius hominis ait in Apocalipsi angelo ecclesie Ephesi : Hoc
20 habes bonum quia odisti facta Nicholaitarum que ego odi . Atten-
dunt etiam spiritui Manicheorum blasphemantium Creatorem.
Attendunt similiter spiritui erroris Zerohen et Arfaxat inimi-
corum Dei et apostolorum Mathei et Symonis et Iude , qui duo
16 Marchionis] Marchionitis pC
14CfrITim.4,1 19-20Apoc.2,6
I Agarenis, cfr supra, p. 137 , 17-18 , note.
6-7 naucipendunt, cfr supra , p. 76-77 , 10-11 , note .
II Manichei, cfr supra, p. 76 , 1 , note . Liber Antiheresis II , 3, M 6ova (Con-
troverses, II , 1-3) .
14-238,4 Tout cet exposé des hérésies antérieures, que Durand fait aux
cathares le grief d'accumuler, reproduit le thème déjà formulé par l'ancien
vaudois, sur les patronos de ses adversaires, dans le Liber Antiheresis I, chap .
28 (éd. A. DONDAINE, dans AFP, t. XVI, 1946, p. 234) . Moneta de Crémone
(Adversus catharos , éd . Th.-A. RICCHINI , Rome, 1743 , p . 411 ) , en reproduit, plus
tard , les données, pour expliquer l'origine des cathares .
16 Marchionis, cfr supra, p . 74-75 , 14, note . Liber Antiheresis II , 1 , M 44rb
(Controverses, I, 1, 3) .
16-18 Cherinti, Nicholaitarum, cfr supra, p. 74 , 14 ; 76, 1 , notes. Liber Anti-
heresis, Prologus, (RTAM, t. XXVII, 1960, p. 284, 16 et p. 269).
22 Zerohen et Arfaxat, cfr supra , p . 74-75 , 14 , note . Liber Antiheresis , Pro-
logus (ibid.) ; II, 4, M 70rb (Controverses, IV, 7).
238
LIBER CONTRA MANICHEOS
maledicti datorem legis mosayce blasphemabant. Attendunt
etiam spiritui erroris Pictagore , qui humanas animas asseruit
post prima corpora alia vel hominum vel animalium vel avium
corpora ingredi , quod Christi ecclesia detestatur. Attendunt
5 similiter spiritui erroris Taciani , qui abhominatus est carnes .
Attendunt etiam spiritui erroris Donatistarum, quia non cre-
dunt aliquem vere esse christianum in babtismo , quem sancta
ecclesia tradit in aqua ad invocationem sancte Trinitatis , nisi
manuum impositionem recipiat ab aliquo suorum , quam dicunt
10 esse Christi baptisma . Attendunt similiter spiritui erroris Sa-
duceorum, quibus dixit Christus : Erratis nescientes Scripturas
neque virtutem Dei, quia dicebant resurrectionem non esse.
11-12 Mt. 22, 29 12 Mt. 22, 23
2 Pictagore, cfr Basilidis fragmentum (Ex Origenis libro V Comment. in
Epist. ad Rom., cap. V ; cfr Appendix ad Irenaei, Adv. haeres., PG VII, 1265 D) :
Pythagoricum dogma : id est, quod animae in alia atque alia corpora trans-
fundantur ». IRÉNÉE , Adversus haereses II , 14, 6 (ibid . , 752-753 ; éd . W.-W.
HARVEY, t. I, p. 296 sq.) . HIPPOLYTE (Ps.-Origène), Contra Haereses I, 2 (PG
XVI3, 3025 A) : « Οὗτος καὶ ψυχὴν ἀθάνατον εἶπε καὶ μετενσωμάτωσιν » . Liber
Antiheresis I, 28 (éd . A. DONDAINE , AFP, t . XVI , 1946, p . 234) : « In libris
paganorum legimus quendam philosophum, qui piccagoras dicitur, quem-
dam errorem instituisse . Dicebat enim animas post mortem hominis alia cor-
pora, vel hominum vel peccorum , vel avium, ingredi et ideo carnes abhomina-
tus est ». Cfr K. PRAECHTER , Die Philosophie des Altertums (Fr. UEBERWEG,
Grundriss der Geschichte der Philosophie, t . I , Berlin , 1926) , p . 61 sq. Bon résumé
du système pythagoricien, dans A. -C CROMBIE , Histoire des sciences de saint Au-
gustin à Galilée (trad. J. D'HERMIES), Maris, 1959, p. 26 (1).
5 Tatiani, cfrIRÉNÉE,op.cit., I, 28, 1 ; III, 23, 8 (PGVII, 690,965 ; éd.W.-W.
HARVEY, t. I, p. 220 ; SC 34, 396) ; ÉPIPHANE, Pan. XLVI (PG XLI, 835 sq. ;
éd. F. OEHLER, t. II, p. 708 sq.) ; PHILASTRE XLVIII (PL XII, 1164-1165 ;
CCSL 9, p. 237) ; AUGUSTIN, De haeresibus XXV (PL XLII, 30 ; éd. F. Oehler,
t. I, p. 201 ) . Liber Antiheresis I, 23 , Quod licitum sit carnes edere, M 30va, P1 92v :
<< Taciani errorem, quem modus adolescere cognoscimus penitus evellentes,
ostendamus non in perceptione carnium esse peccatum set licitum esse ». Voir
G. BARDY, art. Tatien, dans DTC , t . XV1 , 1946 , 59-66 . J. QUASTEN , Initiation ,
t. I, p. 249-257. B. ALTANER, Patrologie ( 1960), § 22, 1, p. 101-103.
=
6 Donatistarum, cfr supra, p. 76, 1 , note.
Manuum impositionem consolamentum. Liber Antiheresis I , 16, De ma-
nuum impositione, M 24ra-rb ; P1 801 - 81a . On connaît , de nos jours, deux rituels
cathares : l'un roman , l'autre latin. Cfr L. CLÉDAT, Le Nouveau Testament, p.
470-482 . A. DONDAINE (Un traité , p . 37-43 et p. 151-165 ) édite le Rituel latin de
Florence, qu'il compare aussi au Rituel roman. Cfr A. BORST, Die Katharer,
p. 195. Cfr supra, p. 233 , 24-234, note, in fine.
10-11 Saduceorum, cfr supra, p. 93 , 22, note. Liber Antiheresis II, 5, M 87vb
(Controverses, p. 196. Appendix , p . 219 ) .
CAPITULUM XIV
239
56vb|
Similiter isti moderni dicunt quod nunquam resurgent corpora
que modo gerimus in hoc mundo.
Attendunt etiam aliis spiritibus erroris moderni kathari. Nam
eucharistiam , proh dolor, dicunt esse veneficia magne meretricis
5 que corrumpit terram in prostitutione sua . Dampnant etiam
coniugium tanquam adulterium aut fornicationem . Dicunt etiam
Teothocon non fuisse de genere Adam terrigene qui peccavit,
et angelum Domini, beatum Iohannem babtistam, asserunt fore
dampnatum et etiam omnes sanctos confessores qui , in fide ,
10 obedientia romane ecclesie permanserunt . Dicimus ex quibus
parte spiritibus erroris attendunt moderni Marchionite quo,
proh nefas, nonnullos clericos stultissimos et maximam militum
multitudinem et multos populos impiarunt.
Et hoc est quod sequitur in auctoritate Apostoli : Et doctrinis
15 demoniorum . Omnes enim predictarum heresum fabricatores ,
diabolico spiritu impingati, conceperunt dolorem et pepererunt
impiam iniquitatem. Et bene sequitur : In ypocrisi loquentium
mendatium. Spiritus enim demoniorum , dicendo per ora moder-
norum Manicheorum : nos ieiunamus , nos oramus, nos caste
20 vivimus , nemini malum pro malo reddimus, sub tali similitudine
boni locuntur mendacium. Dicunt enim duos esse creatores
coeternos , unum bonum et alterum malum, et alia superius
exarata. Et quia illa opera, que videntur || imprudentibus esse
bona, contrahunt plurimos ad errorem quem detegunt , suis catu-
25 lis nudantibus merito mammam lamiis comparantur. Nam de
cauteriata conscientia sua putredinem et fetidum sanguinem
emittentes, plurimos fedaverunt . Et hoc est quod dicit Aposto-
lus, quod demonia , quorum doctrinis attendunt , habent suam
conscientiam cauteriatam . Et quia ipsa demonia nupcias damp-
25 nudantibus add. in marg. C
4-5 Apoc. 19, 2
Tim. 4, 2
14-15 I Tim. 4, I
24-25 Cfr Thren. 4, 3
16-17 Cfr Ps. 7, 15
28-29 I Tim, 4, 2
17-18 I
--
3-10 Durand a déjà exposé toutes ces erreurs des Cathares dans le Liber Anti-
heresis : I, 14, De babtismo, M 18rb-21vb ; P1 68o-75o. — II, 5 ; I, 31 , De resur-
rectione (Controverses, § V, Append. p. 218-227). I, 15, De sacrificio , M 21vb.
24ra ; P 75-80 . I, 20, De coniugio, M 26va-29ra ; P1 85-89o. — I, 6, De
incarnatione Christi , M 7va- 1ora ; P1 44-49 ′. — I , 5 , De Iohanne baptista, M
5va-7va ; P1 40°-44 .
-
16 impingati, de impingo-are-atum : pousser, exciter. BLAISE- CHIRAT, p . 413 .
29 nupcias, voir note suivante sur le Rituel cathare .
240
LIBER CONTRA MANICHEOS
nant et cibos quos Deus creavit , id est carnes, ova et caseos ,
ideo Apostolus adiunxit : Prohibentium nubere, astinere a cibis
quos Deus creavit . Et quia illi soli sunt in mundo in quibus
hec verba Apostoli sunt completa , ita sunt manifeste notati ,
5 quasi dixisset Apostolus : Ipsi ferent cornua in frontibus suis.
Unde patet quod ceci sunt et , suis culpis exigentibus , multum
Deo et omnibus sanctis exosi quicumque talibus apostaticis fa-
vent et eorum clandestinis dehortationibus acquiescunt .
Item , dixerunt : « Si mundus est creatura Dei et omnis creatura
10 Dei bona, qua de causa non est diligendus ? » Ad quos dicimus
quod diligendus est mundus . Pater enim dilexit illum , sicut Veri-
tas in evangelio manifestat dicens : Sic dilexit Deus mundum,
ut Filium suum unigenitum daret. Et Apostolus Deus erat
in Christo mundum reconcilians sibi , non reputans illis delicta
15 ipsorum. Quare ergo dixit beatus Iohannes : Nolite diligere
mundum ? Solutionem sufficientem horum quere superius in
quarto capitulo , ubi satis credimus esse factum .
Item , ad hoc quod dixerunt : « Omne quod est Dei , bonum
est », dicimus eorum intellectui respondentes : Non omnia que
20 Dei sunt bona sunt , etiam secundum opinionem eorum . Aliquis
homo etenim hodie Deum ignorat, adulter et fornicator est,
mendax et periurus, homicida et rapax ; in crastinum vero
cognoscit Deum, vere penitet et dignos facit penitencie fructus.
Quero ego cuius erat heri ille talis nefarius operator ? Credo,
25 dicent quod diaboli erat . Quero etiam cuius est hodie, vere con-
versus ? Reor quod dicunt : Dei est modo si talis est . Quero etiam
adhuc quis fecerat eum cum ita pessimus esset ? Nam alia cor-
pori non datur anima, nec aliud corpus anime confertur, nec
16 quere corr.] quare C per homoioteleuton
2-3ITim.4,3 5CfrApoc.13,I,II 12-13Ioh.3,16
Cor.5,19 15-16IIoh.2,15 23CfrLc.3,8
13-15 II
I Liber Antiheresis I , 23 , Quod licitum sit carnes edere, M 30va-vb ; P1 92-93 ".
Rituel cathare (éd . A. DONDAINE) p . 162 , 1. 22 sq . : « Unde debetis intelligere
quod oportet vos diligere deum... cum castitate ... » p . 163 , 1. 9-11 : « nunquam
comedetis scienter nec voluntarie caseum nec lactem, ovum, nec carnem avium
reptilium nec bestiarum prohibitam per dei ecclesiam ».
9-10 Cfr supra, Tractatus, p. 227, 16-19.
17 Cfr supra, p. 117, 23 sq.
18-19 Cfr supra, p. 227, 21.
CAPITULUM XIV
241
57 ra
aliquid mutatur in eo nisi voluntas et operatio prava . Patet ergo
quod Deus fecerat eum et Dei erat per creationem et potentiam ,
licet voluntate prava et iniusto opere se ipsum diabolo pessimo
dedisset . Nos autem non heretice sed catholice sencientes cum
5 Sapientia asseramus : Bona et mala, vita et mors , honestas et
paupertas a Deo sunt . Et Christus turbis et discipulis dixit :
Unus est Pater vester qui in celis est. Et Dominus ad beatum
Iob Omnia que sub celo sunt mea sunt, etc. Non ergo omnia
que Dei sunt bona sunt . Omnia enim invisibilia et visibilia Dei
Io sunt per creationem et potestatem, licet non omnes per gratiam
et adoptionem et bonorum operum imitationem . Unde Aposto-
lus : Si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius, scilicet
gratia et adoptione.
Item, dixerunt heretici : « Nonne mundus presens visibilis ? »
15 Ad quos dicimus : O perversi doctores stigialis doctrine , male
notatis verba apostoli ; non enim dixit apostolus nec intellexit
sicut vos depravatis : Nolite diligere mundum, etc. Celum enim ,
mare, aer et terra non est ille mundus quem diligere prohibemur ;
neque ea que in eo sunt ; concupiscentia carnis est, et concupiscentia
20 oculorum, et superbia vite : sol enim et luna et stelle non sunt
concupiscentia, sed creatura Dei . In solo igitur homine et femina
concupiscentia ipsa carnis est , que pertinet ad castrimargiam
et mechiam et luxuriam et variam voluptatem ; et concupiscentia
oculorum , que pertinet ad divicias temporales ; et superbia vite,
25 que pertinet ad honores et transitoriam dominationem . In mundo
enim isto visibili est doctrina evangelica || et multi sancti et iusti
viri et femine qui Deo serviunt in iudicio , iusticia et veritate.
Non ergo omnia que sunt in hoc mundo presenti concupiscentia
carnis sunt et concupiscentia occulorum et superbia vite. Patet
3 voluntate corr. ] voluntati C
5-6 Eccli. II, 14
19-20 I Ioh. 2, 15, 16
7Mt.23,9
27CfrIer.4,2
8Iob41,2
12Rom.8,9
28-29 Cfr I Ioh. 2, 16
14 Cfr supra, p. 227, 22.
15 stigialis , pour stygialis , de Styx : infernal . VIRGILE , Ciris, 374 (éd . H.-R.
FAIRCLOUGH , Londres, 1950 , p. 434 ) : « inde Iovi magno geminans Stygialia
sacra ».
20 Cfr supra, p. 121 , 22 sq.
22 castrimargiam, cfr supra, p . 76-77, 9, note .
242
LIBER CONTRA MANICHEOS
igitur quod solum in iniustis et infrenatis hominibus mundus est
qui non est diligendus ; in iniustitia enim eorum qui vera non
tenent nec diligunt omne quod est, aut est concupiscentia carnis,
aut concupiscentia occulorum , aut superbia vite. Celum enim ,
5 terra, mare, sol et luna, sidera, arbores et pisces et alia que
videntur in mundo , exceptis hominibus , non habent concupiscen-
tiam carnis et concupiscentiam occulorum et superbiam vite. Li-
quet ergo notam hereticorum dampnatam esse merito respuen-
dam .
10 Item , dicunt heretici catholicis conviciando : « O insensati
literati, quis vos fascinavit ista non intelligere ? etc. » Ad hec
dicimus quod illi , qui ceci sunt ut noctua aut vespertiliones et
iuxta veritatis vocem nesciunt Scripturas neque virtutem Dei,
qui homines Creatorem suum negando blasphemant , de quibus
15 dixit Dominus per Ysayam Ve qui contradicit fictori suo.
Menciendo vocant insensatos et cecos illos qui habent clavem
scientie et limpidissimo occulo Scripturarum hauriunt veritatem.
Ipsi enim kathari ideo vocant hereticos orthodoxe fidei confes-
sores et etiam insensatos, quia non abdicant fidem Christi quam
20 in babtismate susceperunt , pro suo maledicto errore , lucem pro
tenebris , veritatem pro mendacio et dulcia pro amaris . Et mente
cecati , notant contra christianos ea que specialiter dicta sunt
contra Iudeos Dei Filium blasphemantes.
Gaudeamus igitur, o domini et fratres katholice fidei professo-
25 res, si ab infidelibus et apostaticis heretici vocitamur, cum tenea-
mus catholicam veritatem . Iudei enim infideles , ut beatus Luchas
narrat in Actibus apostolorum, Paulo apostolo , quia credebat
in Dominum Ihesum Christum, similia irrogabant . Unde ipse
Apostolus cuidam presidi de Cesarea Felici nomine, in cuius
30 potestate captus tenebatur, cum accusaretur a Iudeis, inter
cetera dixit : Confiteor autem tibi , quod secundum sectam quam
14 homines corr.] homine C 16 clavem corr.] calvem C
3-4 Ibid. 13 Cfr Mt. 22, 29
31-243,3 Act . 24, 14-15
15 Is. 45, 9 27-30 Cfr Act. 24, 1-9
10 Cfr supra, Tractatus, p . 227, 27.
15 Liber Antiheresis II, 3, M 61rb : Is. 45, 9-13 (Controverses, II, 10).
29 sq. Liber Antiheresis I , 31 , P1 121 : Acta, 24 , 14-16 , même variante (Con-
troverses, p. 200, et Append., p. 224) .
CAPITULUM XIV
243
57rb
dicunt heresim , sic deservio Deo Patri meo , credens omnibus que
in lege et prophetis scripta sunt ; spem habens in Deum quam et hii
ipsi expectant, resurrectionem futuram iustorum et iniquorum,
etc. Si ergo Iudei talia convicia in Apostolum inferebant , quia
5 credens omnibus que scripta sunt in lege et prophetis, et sperans
resurrectionem futuram iustorum et iniquorum , credebat in
Dominum Ihesum Christum, merito nos gaudere debemus , cum
teneamus eandem normam fidei, si pro ea isti nugas apostatici
nomen suum nobis mendaciter putant imponere , quia nolumus
10 a fide recedere orthodoxa . Nam, teste apostolo Petro : Si expro-
bramur in nomine Christi, bene erimus.
Letemur ergo si ipsi blasphematores divine maiestatis nos
insensatos dicunt esse et cecos , quia fidem Christi nolumus abdi-
care. Ait namque ipsa Veritas in evangelio : Beati estis cum male-
15 dixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne
malum adversum vos mencientes , propter me . Gaudete et exultate,
etc. Pro fide siquidem quam illi litterati catholici confitentur,
quos heretici blaphemant , sancti apostoli et prophete et sancti
martires corpora sua diris tormentorum suppliciis tradiderunt
20 et, quia eam nolebant aliquatenus diffiteri , Iudei et Gentiles eos
sine misericordia trucidabant. Fidem autem hereticorum, qui se
faciunt || ' bonos homines' a suis fautoribus vocitari, si fas est
ut fides debeat appellari , omnes sancti prophete et apostoli et
universi successores eorum verbis et factis pariter dampnaverunt.
25 Et nos in hiis et aliis bonis operibus debemus eos sollicite imitari ,
ut eterna premia cum illis assequi mereamur, quod nobis prestare
dignetur omnipotens Deus.
I Deo Patri cum cod . Tolet . (W. III , 200-201 ) ] Patrio Deo Vg.
andem pC
8 eandem]
15 homines cum quibusdam codd. S. Script. (W. I, p. 54)] om. Vg.
23 debeat] debat pC
10-11 Cfr I Petr. 4, 14 14-16 Mt. 5, 11-12
22 bonos homines, cfr supra, p. 80, 3, n ; 105, 5, n.
244
LIBER CONTRA MANICHEOS
XV
DE TERRA NOVA OPINIO MANICHEORUM
ET RESPONSIO CONTRA EAM
Humanam stoliditatem imprudentium zimantes Marchionite
5 dogmatizant duas esse terras realiter in instanti, unam viventium
quam dicunt benignum Deum fecisse , et aliam quam credunt
diabolum, quem deum malignum appellant, creasse pariter et
fecisse, scilicet terram istam quam modo ipsi incolunt et alii
impii peccatores. Et ad probandum diffidenciam suam clericis
10 et sapientibus exprobrando hiis rationibus et auctoritatibus abu-
tuntur. Sic enim in sequenciis tractatus eorum post premissa,
concito, continetur :
15
20
25
30
De compilatione Manicheorum .
Sed vobis sic excecatis et sub peccato conclusis, audiant adhuc
qui habent aures audiendi , quid Spiritus dicat de bonis creaturis,
que sunt utique Dei . Ait enim in Psalmis : Dominus firmavit orbem
terre qui non comovebitur. De quo orbe ait Apostolus ad Ebreos,
quod Deus non subiecit eum angelis, sed Christo filio suo, quem
constituit heredem universorum , per quem fecit et secula. De terra
huius orbis dicit idem Apostolus affirmans prophetiam psalmiste
David : Et tu, inquit, in principio, Domine, terram fundasti . In qua
idem propheta, positus in hac miserie et tenebrarum terra, obtabat
videre bona Domini dicens : Credo videre bona Domini in terra viven-
cium ; ostendens quia non possunt plenarie videri bona Domini nisi
in terra vivencium . Et idem alibi ait : Clamavi ad te, Domine, dixi :
tu es spes mea, porcio mea in terra vivencium . Et iterum : Spiritus
tuus bonus deducet me in terram rectam. Et iterum : Domini est terra et
plenitudo eius orbis terrarum et universi qui habitant in eo.
Hoc non videtur esse dictum de terra, de qua ait ipse David in
persona Israel populi dicens : Quomodo cantabimus canticum Domini
13 De compilatione Manicheorum in marg. C
16-17 Ps. 92, I
23-24 Ps . 26, 13
18-19 Hebr. 1, 2
25-26 Ps. 141, 6
21Hebr. 1,10;cfrPs. IOI,26
26-27 Ps. 142, 10 27-28 Ps.
23, I 30-245,1 Ps. 136, 4
4 zimantes, de zima, cfr supra, p. 231, 7, note.
7 crease pariter et fecisse, cfr supra, pp. 99, 16, n.; 103, 8-9 ; 202, 18-20, n.
CAPITULUM XV
245
5
ΙΟ
15
in terra aliena ? Nec de orbe, ubi habitant magis mala quam bona,
ubi adstant reges terre et principes conveniunt adversus Dominum
et adversus Christum eius, quod prophetavit David . Patet ergo quod
reges et principes et pharisei et omnes qui conveniunt adversus
Dominum et adversus Christum eius non sint eius, cum ipse Christus
dicat : Qui non est mecum, adversum me est. Et item : Propterea vos
non auditis, quia ex Deo non estis . Si ex Deo non erant, non habita-
bant in orbe Domini . Sed numquid Iudei, qui verba Domini non
audiebant, in hoc orbe habitabant ? Habitabant utique .
Orbis ergo iste non est ille de quo propheta locutus est, nec ista
terra et plenitudo eius videntur Domini esse, cum magis in ea regnet
peccatum quam bonum, immo magis videtur esse diaboli . Sed de
hac terra, de qua David locutus est, que est Domini, ait ipse Christus :
Beati mittes, quoniam ipsi possidebunt terram. De qua dixit Iob :
Locus saphyri lapides eius et glebe illius aurum . Etc... Huc usque.
Responsio .
-
Nos autem, predictis auctoritatibus minime refragantes, sed
vulpium notam penitus abhorrentes et a perverso ipsorum intel-
lectu modis omnibus abludentes, ipsum qui habet clavem David,
57 va 20 in quo sunt omnes || thesauri sapientie et scientie absconditi
humiliter imploramus , ut per nos ad premissa respondere ad
honorem sui nominis non moretur, quatinus convicia ab eis sapi-
entibus irrogata supervacanea esse tam a lectoribus quam audi-
toribus cognoscantur et, ipsorum iactancia frustrata sicut oportet,
25 irrita habeantur.
Ad primum testimonium Psalmiste , male ab ipsis punctatum
et intellectum , dicimus quod Psalmographus nec dixit nec intel-
lexit illa verba in eo sensu quo ipsi in suo opusculo notaverunt .
Cum enim dicitur : Firmavit orbem terre, qui non comovebitur,
30 illud nomen relativum qui non ad orbem sed ad Dominum est
relatum qui non comovebitur . Unde ipse asserit per prophetam :
8 orbe corr.] orbem C
corr.] supervacaneos C
2-3CfrPs.2,2
5,4 15Iob28,6
15 Huc usque in marg. C
30 relativum] reatum pc
23 supervacanea
6Mt.12,30;Lc.11,23
19 Apoc. 3, 7
6-7 Ioh. 8, 47
20Col.2,3
14 Mt.
29Ps.92,I
30 sq. Le raisonnement est ici tout à fait personnel à Durand de Huesca .
En fait, selon les commentaires habituels, Dieu : « orbem terrae ... firmavit ac
stabilivit, ut commoveri non possit ». Voir CORNELIUS A LAPIDE , Commentaria
in Scripturam sacram . Supplem . In Psalmos , Paris, 1877 , p . 133 : Ps. 92 ad vers. 2 .
246
LIBER CONTRA MANICHEOS
Ego sum Dominus et non mutor . Sic enim debet exponi : et enim
ille 'qui non comovebitur' , scilicet Dominus, firmavit orbem terre.
Terra namque a statu suo in meliorem movebitur, sed non ipse.
Unde idem propheta : Comoveatur a facie eius universa terra.
5 Dicite in gentibus, quia Dominus regnavit. Et enim correxit orbem
terre, qui non comovebitur. Et ne intelligeretur quod hoc nomen
qui relativaretur ad orbem adiunxit Psalmista : Iudicabit po-
pulos in equitate. Non enim orbis iudicabit orbem terre nec
populos , sed Dominus Ihesus Christus, cui Pater iudicium
10 omne dedit, cui illud nomen qui relativatur. Et alibi : Iudi-
cabit orbem terre in equitate. Ipse enim solus immobilis dat
cuncta moveri ; unde ipse per alium asserit prophetam : Adhuc
semel, et ego movebo non solum terram, sed etiam celum. Dicimus
etiam quod non est verum, ut ipsi notant, Apostolum de illo
15 orbe dixisse quod Deus non subiecit eum angelis , nec est adhuc
realiter nisi in mente divina, cui nichil est preteritum vel futurum
orbis ille de quo fecit ipsi Apostolus mentionem. Quod in ipsis
verbis Apostoli comprobatur : Non enim, inquit angelis subieci,
Deus orbem terre futurum , de quo loquimur . Ex quo Apostolus
20 dixit istum orbem esse futurum , non est credendum illum adhuc
esse factum ; nec dixit Apostolus Deum subiecisse illum orbem
Filio, quem Filius facturus est cum Patre .
Ad sequentem sententiam Apostoli et Psalmiste : Tu in princi-
pio terram fundasti , dicimus non esse dictum de alia terra nisi
25 de ista visibili et calcabili comburenda , in qua fecit Deus homines
et iumenta, nec est alia terra materialis quam fundaret Dominus
in principio operum suorum, nisi ista de qua dicit alibi Psalmi-
sta Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in seculum
7-8 populos corr. ] populo C
aeternum Vg. Cfr infra, n.
28 in seculum cum Ps. Rom. et Carcass.] in
IMal.3,6 4-6Ps.95,9-10
10-11 Ps. 95, 13 12-13 Hebr. 12, 26 ; cfr Agg. 2,7
2,5 23-24 Hebr. 1, 10 ; cfr Ps. 101, 26
7-8 Ps. 95, 10
28-247,1
9-10 Cfr Ioh. 5, 22
14-15, 18-19 Hebr.
Ps. 135, I
11-12 Voir Boèce , Pierre le Chantre , cfr supra, p . 185 , 23 et note.
23-24 Liber Antiheresis I, 3, P1 18′ : Hebr. 1, 8-11 ; II, 3, M 65vb : Hebr. 1,
10-12 (Controverses, II , 16) .
28 sq. La leçon in seculum est celle des psautiers romain , mozarabe et de la Bible
de Carcassonne . Précédemment (supra, p . 207, 2) , Durand l'avait fait suivre de
la leçon ordinaire : ' vel in eternum ' , prouvant ainsi qu'il avait sous les yeux plu-
sieurs textes, probablement un psautier triple. Cependant, l'omission constante
CAPITULUM XV
247
57vb |
misericordia eius. Et paulo post : Qui fecit mirabilia magna
solus , qui fecit celos in intellectu , qui firmavit terram super aquas,
qui fecit luminaria magna : solem in potestatem diei , lunam et
stellas in potestatem noctis , etc. Qualiter autem fundata fuerit,
5 a Moyse famulo Dei in libro Geneseos perspicue demonstratur.
Item , ad hoc quod dicunt heretici prophetam tunc fuisse posi-
tum in terra miserie et tenebrarum , dicimus quod terra ista non
est illa terra miserie et tenebrarum de qua dixit Iob : Dimitte me,
Domine, paululum ut plangam dolorem meum, antequam vadam ,
10 et non revertar, ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine :
terra miserie et tenebrarum , ubi umbra mortis et nullus ordo , sed
sempiternus horror inhabitat, etc. Cum enim in hac terra esset
beatus Iob dicendo predicta et nimia infirmitate corpus confec-
tum , orabat se dimitti ut plangeret dolorem suum , antequam
15 iret ad illam terram miserie et tenebrarum , in qua nullus est ordo
sed horror inhabitat sempiternus. In hac enim terra presenti
est ordo, quia viri ordinati , sancti et iusti , et in ea est sancta
ecclesia Ihesu Christi ut cas || trorum acies ordinata , quod etiam
hereticos credimus non negare , licet nugatorie intelligant de
20 se ipsis. Terra vero de qua locutus est Iob , in qua nullus est ordo ,
non ista est materialis , sed est regio infernalis in qua est miseria
et tenebre, et horror habitat sempiternus . Licet autem terra ista
quodam modo dici possit terra miserie propter miserias et cala-
mitates quas homines paciuntur in ea, et terra tenebrarum propter
25 eos qui lumen fidei et veritatis ignorant et tenebras diligunt
9 Domine cum cod. 2 (Biblia sacra IX, 121)] om. Vg.
Vg. 12 inhabitat (id .) ] in habitans Vg.
II sed (id.)] et
1-4 Ps. 135, 4-9
6,3,9
8-12 Iob 10, 20-22 14-16 Cfr ibid. 18 Cant.
dans les deux recensions du Liber Antiheresis (supra , p. 176 , 22-24 , note) , comme
dans le Contra Manicheos, du répons quoniam-eius à partir du verset 2 , laisse
entendre soit que, délibérément, il ne veut pas se répéter, soit qu'il pratique
aussi l'un des anciens psautiers latins qui en sont dépourvus . La Bible complète
de la Mazarine qui ne répète plus la séquence ne peut être considérée, car elle est
de 1231 , donc postérieure à notre traité. Voir Biblia sacra, t . X, Liber Psalmo-
rum , Rome, 1953 , p. 277 , note ; R. WEBER , Le Psautier Romain (Collectanea
Biblica Latina, t. X) , Rome, 1953 , p. 328 ; H. DE SAINTE-MARIE, S. Hieronymi
Psalterium iuxta Hebraeos (ibid., XI), Rome, 1954, p. 192 et p. IX, X. TH.-AYUSO
MARAZUELA, Psalterium wisigothicum-mozarabicum (Biblia polyglotta Matri-
tensia, VII ; Vetus latina, 21), Madrid, 1957, p. 181.
248
LIBER CONTRA MANICHEOS
peccatorum , tamen in ea multis patet lumen fidei. Et Christus ,
qui est lux vera, apparuit in hoc mundo ; unde beatus Iohannes :
Tenebre transierunt et lumen verum iam lucet. Et licet terra hec
propter predictas causas possit dici terra miserie, non tamen
5 dicitur ab aliquo sane mentis nec in aliqua scriptura sanctorum
continetur a diabolo esse facta , ut heretici delirant , sed a Deo vivo
et vero, qui fecit omnia visibilia et invisibilia et nullus secum .
Super hiis autem que secuntur de terra viventium responsum
differimus, ut presentes auctoritates sequentibus coniungamus.
10 Sed ad hoc quod sinistra interpretatione depravant auctoritatem
Psalmiste, cum dixit : Domini est terra et plenitudo eius, etc. ,
primulum respondemus . Manichei notant illud Psalmiste debere
intelligi non esse dictum de hac terra nobis visibili , nec de hoc orbe
in quo habitant impii peccatores , sed de alia terra et de alio
15 orbe quem opinantur esse, cuius orbis incolas omnes bonos esse
notaverunt, et ideo dicunt : « Hoc non videtur esse dictum de
terra, etc. » ut superius . Sed quamvis eis non videatur, non
ideo minus de ipsa terra aliena , de qua Psalmista loquitur, pre-
dictas constat auctoritates esse dictas . Sicut enim alia terra ,
20 sic ipsa terra aliena creatione, potestate , dominatione Domini
Dei erat . Sed priusquam testimonium proferamus , que est illa
terra que dicitur aliena apercius demonstremus .
Certe propheta , plenus spiritu prophetie , prophetando captivi-
tatem populi Iudeorum , culpis suis exigentibus , Nabuchodonosor
25 in Babiloniam captivandi et ab Ierusalem et confiniis eius que sua
regio erat, in qua Deus colebatur ab ipsis , in predictam terram
abducendi , non in propria persona , quia nunquam interfuit ,
sed in persona populi post futuri prophetando deplanxit : Super
flumina Babilonis , illic sedimus dum recordaremur tui Sion, etc.
6 heretici] eretici pC
5 ab aliquo] abliquo pC
19 auctoritates]
auctoritas pC
24 Nabuchodonosor p. et tertius C] Nabuchodonosos SC
29 dum cum Ps. Rom. (éd. R. WEBER, p. 331 )] cum Vg.
2CfrIoh.1,9
IIPs.23,I
28-29 Ps. 136, I
3IIoh.2,8 6-7IThess.1,9 7CfrIs.44,24
23-27CfrIer.21,7;Ez.1,1-3;2,2;Bar.6,1;Dan.1,I
7 Liber Antiheresis I, 2 : Is. 44, 24. Cfr supra, p. 214, 12-13, note.
16 Cfr supra, Tractatus, p. 244, 29.
18 Liber Antiheresis I, 3, P1 20v ; II, 3, M 68ra : Ps. 23, 1-2 (Controverses, II,
31 et 23).
CAPITULUM XV
249
58 ra
Hanc captivitatem et abductionem vidit sanctissimus Iheremias
propheta , cui predictus psalmus legitur atributus , qui ruinam
Ierusalem et captivitatem populi quadruplici planxit alpha-
beto. In ipsa captivitate fuit sanctissimus Danihel propheta ,
5 qui pro liberatione populi ieiunando multa afflictione Domi-
num exoravit . In ipsa captivitate fuerunt tres pueri Sidrach,
Misach et Abdenago servi Dei excelsi, qui in fornace intro-
missi iussu Nabuchodonosor regis iniqui , comitante sancto
angelo in medio ignis Domino decantabant. In ipsa captivi-
10 tate fuit sanctus Ezechiel propheta et sacerdos, qui iuxta fluvium
Chobar Dei videre meruit visiones . Et in flumine Eufrathen
iussus est lumbare abscondere Iheremias . Et hec sunt flumina
Babilonis , super que fleverunt prophete et populus in captivi-
tatem ductus , sicut liber quartus Regum et Ieremias ostendunt .
Et ipsa est terra que dicitur aliena, cuius indigene magis simu-
lacra quam Dominum adorabant. In qua terra , quia aliena erat
a cultu Dei et idolorum veneratione polluta, filii Israel quia
sine templo et altari et alio cultu Dei et sacerdotibus in vincto cap-
ti in Babilonia et Egipto tenebantur, laudes Dei et cantica inter
20 hostes leto corde non poterant decantare. Et hoc est quod dictum
est prophetando : Quomodo cantabimus || canticum Domini in terra
aliena ? Ecce terra aliena ipsa est Babilonia et Egiptus et Cal-
dea, in quibus Hebreorum populus extitit captivatus. Et iste
est sensus historicus in veritate. Et terra illa dicitur, ut diximus,
25 aliena , quia homines ipsius incole adorantes simulacra a cultu
Dei omnipotentis et noticia alieni erant .
15
Alienus enim multis modis dicitur. Peccata dicuntur aliena ,
quia ex aliena suggestione sunt et quia alienant homines a Deo ;
unde in Psalmo : Ab occultis meis munda me , et ab alienis parce
30 servo tuo . Diabolus dicitur alienus , quia alienatus est a Deo ;
II Chobar, Eufrathen ] Cobar, Eufraten pC
18 et suppl.
17 filii corr.] felix C
6-9 Cfr Dan. 3 , 12-90
12-14 Cfr IV Reg. 23, 29 ;
1-4 Cfr Thren . Pref.
9-11 Cfr Ez. I, I
Ier. 46, 2
4-6 Cfr Dan. 9, 1-19
11-12 Cfr Ier. 13, 4-5
21-22 Ps. 136, 4 29-30 Ps. 18, 13-14
1-4 CASSIODORE, Institutiones divinarum litt. I, 3 (PL LXX , 1114 C ; éd .
R.-A.-B. MYNORS, Oxford , 1937 ) : « Hieremiam vero, qui ' civitatis suae ruinas,
quadruplici flevit alfabeto ' ». Cfr infra, p . 302 , 5-7 .
250
LIBER CONTRA MANICHEOS
unde Iob Sapientibus solis data est terra , et non transibit alienus
per eam . Ydolum, quia extraneum est et vacuum a divinitate,
et ab omni consilio et auxilio alienum ; unde in Psalmo : Non erit
in te deus recens , neque adorabis deum alienum ; et in Regum :
5 Auferte de medio vestri deos alienos : Bahalim et Hastaroth , et
servite Domino Deo soli . Alieni dicuntur impii Iudei, quia ab
amore Dei remoti ; unde in Psalmo : Alieni insurrexerunt ad-
versum me. Heretici dicuntur alieni a fide Christi et ab eccle-
sia eius ; unde in Psalmo : Alienati sunt peccatores a vulva , erra-
10 verunt ab utero. Sapientia : Fons aque vive sit tibi proprius,
et alienus non comunicet tibi . Alienus dicitur quilibet homo
aliunde creatus et natus ; sic et terra dicitur aliena ab aliquo
in qua non natus est vel nutritus. Et tali modo filiis Israel erat
Caldea et Babilonia terra aliena , in qua abducti erant a provincia
15 Palestina.
De cetero testimonia audiamus quod etiam ipsa terra aliena
Dei omnipotentis sit , sicut et alie omnes . Notum est et apertum
quod Babilonia et Caldea sub celo est et Egiptus. Audite ergo
Dominum Deum ad beatum Iob dicentem : Omnia que sub celo
20 sunt, mea sunt. Audiat adhuc specifice heresiarcha Daniehlem
prophetam , confabulatorem sanctorum angelorum Michaelis et
Gabrihelis , regi Nabuchodonosor domino illius terre aliene di-
centem : Tu rex regum es , et Deus celi regnum et fortitudinem
et imperium et gloriam dedit tibi, et omnia in quibus habi-
25 tant filii hominum , et bestias agri volucresque celi dedit in manu
tua, et subdicione tua universa constituit. Et alibi : Cognoscant
viventes quoniam dominatur Excelsus in regnum hominum, et
cuicumque voluerit dabit illud . Item , Dominus per Iheremiam
prophetam Ego dedi omnes terras istas in manu Nabuchodonosor
30 regis Babilonis servi mei, insuper et bestias agri dedi ei ut serviant
ei , etc. Ex premissis apparet quod terra in qua sunt impii
peccatores omnipotentis Dei est , et omnes homines tam boni
2 eam cum cod. Abiascens . (Biblia sacra IX, 132) ] eos Vg.
corr.] hesiarcha C 25 hominum add . in marg. C
20 heresiarcha
1-2 Iob 15, 19
9-10 Ps. 57, 4
2, 37-38 26-28 Dan. 4, 14
3-4 Ps. 80, 10
10-11 Cfr Prov. 5 , 15-17
29-31
5-6IReg.7,3 7-8Ps.53,5
19-20 Iob
Ier. 27, 6
41, 2 23-26 Dan .
19-20 Liber Antiheresis II , 2 , M 53vb : Iob 41 , 2 (Controverses, III , 14) .
32-251,1 boni quam mali, cfr supra, p. 144, 26-27 ; 174, 3-4 et p. sq. 1. 22 .
CAPITULUM XV
251
58 rb
quam mali. Unde in libro Sapientie : Bona et mala , vita et mors ,
honestas et paupertas a Deo sunt.
Versus ergo Psalmiste non illud sonat quod heretici notaverunt,
nec est ita intelligendus. Nec est alia terra materialis quam ista
5 visibilis quam separavit Deus ab aquis , de qua dixit Moyses :
Vocavit Deus aridam terram . Sed quia secundum vocabulorum
diversitatem ab hominibus inditorum divisa est in provincias
et regiones , terras multas legimus in Scripturis que omnes una
sola est sub firmamento celi . Nec est terra super firmamentum
Io celi materialis, sicut heretici dogmatizant . Mistice vero dicitur
multipliciter terra : spiritualis , celestis et infernalis. Sed quia
nostra intencio est Manicheorum errori tantum in hoc opere refra-
gari, qui hanc terram visibilem, in qua ipsi manent et alii impii
peccatores, asserunt a diabolo fore facta et omnia que videntur
15 in ea, et alias terras menciuntur esse super firmamentum calca-
biles et materiales a Deo factas et inde credunt suas animas exu-
lare , de misticis distulimus disputare . Audacter tamen dicimus
cum Psalmista : Domini est terra et || plenitudo eius , orbis terrarum
et universi qui habitant in eo , intelligentes sine pravo intellectu
20 esse dictum de hoc orbe in quo propheta manebat , cum illa verba
contulit et descripsit in quo orbe corporaliter vivunt homines
et moventur, in quo plures sunt mali quam boni . Nam , ut supe-
rius dicit auctoritas sancta , bona et mala a Deo sunt . Ubi asti-
terunt reges terre, et principes convenerunt in unum adversus
25 Dominum et adversus Christum eius. Et est ibi silemsis , pluralis
19 pravo corr . ] prava C 24 convenerunt corr. ] converunt C
1-2 Eccli. 11, 14
23-25 Ps. 2, 2
6 Gen. I, 10 18-19 Ps. 23, I 23 Eccli. 11, 14
1-2 Liber Antiheresis II, 3, M 69ra : Eccli. 11 , 14 (Controverses, II, 26) . Cfr
supra, p. 215, 27 ; infra, 1. 23.
25 silemsis syllepse . Du CANGE , VII, 487 : « du grec σúλλnyois » . Ae. Donat,
op . cit. (éd. H. KEIL , t . IV, p . 397 , 23 : « Syllepsis est dissimilium clausularum
per unum verbum conglutinata conceptio... item syllepsis est, cum singularis
dictio plurali adiungitur ». ISIDORE , Etymologiae I , 36 , 5 ( éd. LINDSAY) . ALEXAN-
dre de VilleDIEU , Doctrinale , 2456-2462 (éd . D. REICHLING , P. 164) . Catho-
licon, f. VIIIrb : « Syllensis est dissimilium conceptio, etc. ». La syllepse,
qui est une des figures de construction « comprises, par Priscien, sous la déno-
mination de alleotheta » serait, au XIIIe siècle, d'après l'énoncé du Doctrinale,
assimilée aux vicia annexa' . Sur ces dissidences, voir CH . THUROT, op. cit.,
dans Notices et Extraits, t. XXII, 2, p. 446. Cfr supra, p. 226, 8, note : « peri-
sologici ».
-
252
LIBER CONTRA MANICHEOS
videlicet pro singulari . Quando enim illa conventio facta est
in Iherusalem in mortem Christi Filii Dei Patris, non nisi Erodes
tetrarcha et Pilatus princeps Iudeorum legitur affuisse . De
terra autem Iherosolimitana , in qua Ihesus Christus fuit fla-
5 gellatus , crucifixus, mortuus et sepultus, in qua convenerunt
principes adversus Dominum et adversus Christum eius , dicimus
quod Domini Dei est . Quod superius in testimonio Iheremie
ostendimus manifeste.
Quod autem sui essent illi malefactores , ostendit ipse , sapientia
10 Patris, inter cetera dicens : Filii matris mee pugnaverunt contra
me. Et in evangelio : In propria venit, et sui eum non recepe-
runt. Et per Ysaiam : Filios enutrivi et exaltavi . Ipsi autem
spreverunt me. Cognovit bos possessorem suum et asinus presepe
domini sui : Israhel me non cognovit ; populus meus non intelle-
15 xit. Et iterum in evangelio , Ihesus Christus : Homo erat pater
familias qui plantavit vineam et locavit eam colonis . Et paulo
post : Mitam , inquit, ad eos filium meum dilectum ; forsan cum
hunc viderint verebuntur . Quem cum vidissent coloni dixerunt
intra se: Hic est heres , venite, occidamus eum ut nostra fiat hereditas.
20 Et apprehensum eum eiecerunt eum extra vineam et occiderunt,
etc. Quis homo ille pater familias est intelligendus, nisi Deus
omnipotens Pater ? Que vinea , nisi illa de qua ait Psalmista :
Vineam de Egipto transtulisti , eiecisti gentes et plantasti eam ?
De qua sanctus Isayas : Vinea , inquid , Domini sabahot domus
25 Israel est. Qui coloni nisi principes sacerdotum et magistri
populi Hebreorum , qui servos Domini , id est prophetas sanctos ,
sunt persecuti de civitate in civitatem et multos occiderunt ?
Quis filius nisi Dominus Ihesus Christus verbum Patris, per quem
omnia facta sunt, qui lapis angularis reprobatus est ab eis edi-
30 ficantibus ? Hic heres patris extra vineam in passione eiec-
18 dixerunt] cogitaverunt Vg. 19 intra se cum quibusd . codd . S. Script.
(W. I, 446)] inter se Vg. venite cum codd. Cav., Tolet. (W. ibid.)] om. Vg.
20 apprehensum eum] om. Vg. 28 nisi suppl . ad sensum
2-3 Cfr Lc. 23, 6-16 sq. Act. 4, 27
11-12 Ioh. I, II
20 Lc. 20, 13-15
12-15 Is. 1 , 2-3
23Ps.79,9
5-6Ps.2,2
15-16Mt.21,33;Lc.20,9
10-11 Cant. I, 5
24-25 Is. 5, 7
17-
28-29 Cfr Ioh. 1, 3
29-30 Cfr Mt. 21, 42 ; I Petr. 2, 5-7
21-23 Cfr infra , p . 283 , 25-26.
CAPITULUM XV
253
58 va
tus, quando pariter clamaverunt : Non habemus regem nisi Cesa-
rem : tolle, tolle, crucifige eum, gravis est nobis etiam ad viden-
dum , qui teste Apostolo extra portam passus est.
Hiis auctoritatibus et multis aliis aperte ostenditur quod ipsa
5 terra, in qua passus est Dei Filius, sua erat . Nam ipse qui Veritas
est dixit Patri : Omnia mea tua sunt, et tua mea sunt. Et ipsi
proditores Iudei qui eum negaverunt sui erant creatione, domi-
natione, potestate et victualium largicione, quia ipse dat escam
omni carni, licet non essent sui fidelitate , dilectione, gratia
10 et debita servitute , quia nolebant credere in ipsum, qui via , veritas
est et vita. Et ita plane intelligenda est auctoritas Ihesu Christi
ab hereticis male superius glosulata , scilicet ista : Propterea
vos non audistis , quia ex Deo non estis. Dei enim erant crea-
tione, potestate , sicut dictum est, ex Deo non erant fidei suscep-
15 tione et gratie adoptione . Quatuor enim modis omnia tam bona
quam mala Domini Dei sunt et dicuntur : creatione, potestate,
dominio, sustentatione. Ipse enim creavit omnia ex materia
invisa ; bona et mala, vita et mors, honestas et paupertas a Deo
sunt. Ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Et Apo-
20 stolus idem : Deus fecit ex homine uno omne genus hominum
inhabitare super universam faciem terre . Hominum preterea
quidam sola familiaritate , || collocatione vel sacramentorum par-
ticipatione Dei esse dicuntur. Sicut quondam Iudei et modo per-
versi christiani , unde dicitur : Si populus meus audisset me , Israel
25 si in viis meis ambulasset , pro nichilo forsitan inimicos eorum
humiliassem , etc. Preterea mali principes dicuntur esse Dei
vindicte exercitatione. Unde Dominus per Iheremiam prophe-
tam : Assur, virga furoris mei. Et iterum : Ego dedi omnes
20 homine cum quib. codd. S. Script. (W. III, 155)] om. Vg. Cfr supra, p. 134,
27, n.; 173, 7, n. ; infra, p. 316, 10 ; 325, 24 22 collocatione] collocationie pC
27 Iheremiam pro Isaiam
1-2 CfrIoh. 19, 15
10-11 Cfr Ioh. 14, 6
II, 14
28Is.10,5
3 Hebr. 13, 12
12-13 Ioh. 8, 47
19 Rom. II, 36
8-9 Ps. 135, 25
18-19 Eccli.
24-26 Ps. 80, 14-15
6 Ioh. 17, 10
17-18 Sap. II, 18
20-21 Act. 17, 26
28-254,1 Ier. 27, 6
Glosulata, diminutif de glossula.
12 superius, cfr supra, p. 245, 6-7.
-
18-21 L'auteur répète ses sources , déjà puisées au Liber Antiheresis : Eccli .
II, 14, supra, p. 215, 27, n.; 251, 1, 23, n.; Rom. 11, 36, p. 233, 19, n.;
Act. 17, 26, p. 173 , 6-8, n.
254
LIBER CONTRA MANICHEOS
terras istas in manu Nabuchodonosor , servi mei . Et Aposto-
lus ait : Non est potestas nisi a Deo . Preterea iusti , qui fide recta
et pia operatione Deo serviunt, Dei sunt melius quam iniusti ,
et illi soli merentur gratiam et filiationem et premia sempiterna .
5 Impii vero et iniusti non sunt Dei hoc modo , et propter hoc
solum dixit Iudeis incredulis Ihesus Christus : Propterea vos non
auditis, quia ex Deo non estis . Non erant ex Deo , ut diximus,
fide integra et karitate ; aliter autem sui erant . Alioquin non es-
sent vera predicta testimonia Scripturarum : Sui eum non recepe-
10 runt, et Populus meus non intellexit, et Apostolus : Omnia ex
Deo, et Ex ipso, et per ipsum et in ipso sunt omnia , ipsi gloria
in secula seculorum. Amen.
Et ita ratione veridica et sano intellectu false note heretico-
rum, amfracte sunt quas in versu davidico notaverunt , et perversa
15 eorum argumenta irrita sunt et veris , Deo auctore , testimoniis
annullata .
20
XVI
DE EODEM ID EST DE TERRA NOVA OPINIO
CATHARORUM ET FALSIFICATIO EIUS
Et ne nimia prolixitate capitulum istud , quod scriptum est ,
generaret tedium in animo auditoris , si sine interpolatione aliqua
notaretur, dignum duximus illud diducere in duo capitula et
notare. Repetentes igitur que omissa fuerant huius rationis Mani-
cheorum, sicut in tractatu eorum sequitur post predicta , ad
25 multorum comodum obscura quedam literaliter enodemus. Sic
enim sequitur post premissa :
12 seculorum cum multis codd. S. Script . et traditione patristica (W. II , 126) ]
om. Vg.
2 Rom.13,I
Cor. 5, 18
6-7 Ioh. 8, 47
11-12 Rom. 11, 36
9-10Ioh.I,II IOIS.I,3 10-IIII
1 Liber Antiheresis II, 3 , M 63гa : Ier. 27, 4-8 (Controverses, II, 14).
11-12 Durand, qui a déjà donné en entier le verset 36 de Rom. 11 , dans le
Liber Antiheresis I, 3, P1 17-18 ; II, 3, M 61гa, et supra, p. 233, 19-20, ajoute
cette fois ' seculorum '.
CAPITULUM XVI
255
58 vb
5
ΙΟ
15
20
25
30
3
3
5
De compilatione Manicheorum .
Et in Zechiele Dominus ait : Tollam quippe vos de gentibus, et
congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram .
De qua Iob ait : Locus saphyri lapides eius, et glebe illius aurum .
Item in Ezechiele : Ibi Assur et omnis multitudo eius ; in circuitu
illius sepulchra eius, omnes interfecti et qui ceciderunt gladio ; quorum
data sunt sepulcra in novissimis locis, et facta est multitudo per girum
sepulcri eius ; universi interfecti cadentesque gladio qui dederant
quondam formidinem in terra viventium . Ibi Elam et omnis multitudo
eius per girum sepulcri sui ; omnes hii interfecti ruentesque gladio,
qui descenderunt cum incircumcisis ad terram ultimam, qui posuerunt
terrorem suum in terra viventium .
Ibi Mosoch et Tubal et omnis multitudo eius, in circuitu illius
sepulcra eius. Omnes hii incircumcisi interfectique gladio, quia dede-
runt formidinem suam in terra viventium. Et nunc dormient cum
fortibus cadentibusque incircumcisis, qui descenderunt ad infernum
cum armis suis sup capitibus suis , et fuerunt iniquitates eorum in
ossibus eorum : quia terror forcium facti sunt in terra viventium . Et
post pauca : Ibi principes aquilonis omnes et universi venatores , qui
ducti sunt cum interfectis, paventes et in sua formidine confisi ; qui
dormierunt incircumcisi cum interfectis gladio, et portaverunt confu-
sionem suam cum hiis qui descendunt in lacum. Vidit eos Pharaho
et consolatus est super universa multitudine sua que interfecta est gladio ;
Pharaho et omnis exercitus eius, ait Dominus Deus ; quia dedit
terrorem suum in terra viventium . Et iterum : Sicut dereliquistis me
et servistis deo alieno in terra vestra, sic servietis diis alienis in
terra non vestra.
Ecce deus alienus , ecce terra nostra et ecce terra non nostra.
De quo ait Dominus in eodem : Sic visitabo oves meas et liberabo
eas de omnibus locis in quibus disperse fuerant in die nubis et caliginis,
et educam eas de populis, et congregabo eas de terris, et inducam eas
in terram suam . De hac terra dicit Dominus in Ysaya : Terra est
scabellum pedum meorum . Et iterum : Ego feci terram, et hominem
super eam creavi ego . Et alibi : Ecce ego creo terram novam . De ipsa
et alibi scriptum est in Ysaya : Aperiatur terra et germinet Salvatorem .
1 De comp. Manich. in marg. C 7 locis] laci Vg.
liam C
II cum incircumcisis] in circumcisi Vg.
18 forcium ] fornicum pC 20 ducti ] deducti Vg .
titudine confusi Vg. 23 consolatus corr.] consulatus
24 dedit] dedi Vg.
taverunt in lacum iter. C
-
26, 27 terra vestra corr. cum Vg.] - am -am C
2-3 Ez. 36, 24
26-27 19-23 Ez.
29-32 Ez. 34, 12-13
9 Elam corr.] He-
15 nunc] non Vg.
formidine con fisi ] for-
gladio ] et por-
C
25 suum] meum Vg.
4Iob28,6
32, 30-31
34Is.65,17 35
5-12 Ez. 32, 22-24
24-25 Ez. 32, 31-32
32-33Is.66,1;cfrAct.7,49
Is. 45, 8
13-18 Ez. 32,
25-27 Ier. 5, 19
3334Is.45,12
256
LIBER CONTRA MANICHEOS
Et Dominus per Iheremiam prophetam : Ego feci terram et hominem
et iumenta que sunt super universam faciem terre, et dedi eam ei qui
placuit in occulis meis. Etc ... Huc usque.
Responsio contra .
5 Nos autem, non in nobis sed in Domino confidentes , ad intel-
lectum catharorum , non contra prophetas in aliquo antifrasice
apostrophantes , calamum dirigamus .
Obiecerunt Marchionite secundum opinionem suam multa
testimonia prophetarum de terra viventium et quia ipsis testimo-
10 niis abutendo notant esse materialiter aliam terram super firma-
mentum celi , secundum quod ab ipsis audivimus , et non solum
unam sed etiam septem, iuxta quod in quodam libro suo secreto ,
3 Huc usque in marg. C
1-3 Ier. 27, 5
12 sq. Il s'agit de la Vision d'Isaïe , apocryphe de la fin du Ier siècle, lue
clandestinement par les hérétiques (cfr infra , p. 287, 29-288, 6) , et que Durand
qualifie de « livre secret » . Ce terme s'applique généralement à l'Interrogatio
Iohannis, apportée de Bulgarie en Italie, vers 1190 , par Nazaire , évêque de Con-
correzzo et mentionnée : « Hoc est secretum hereticorum », dans la version du
manuscrit de Carcassonne ; éd . R. REITZENSTEIN , Die Vorgeschichte der christli-
chen Taufe, Leipzig-Berlin, 1929 , p . 309 [B ] . En regard de ce texte déjà publié
par F. BENOIST (Histoire des Albigeois et des Vaudois ou Barbets, I, Paris, 1691 ,
p. 283-296) , l'éditeur donne, p . 297-309 , la version du ms. 1137 de Vienne [W],
connue de I. VON DÖLLINGER, Beiträge zur Sektengeschichte des Mittelalters,
t. II, Dokumente, Munich , 1890 , p . 85-92 . J. Ivanov , Bogomilski Knigi i legendi,
Sofia, 1925 , p. 73-87, publie les deux textes. Voir E. TURDEANU , Apocryphes
bogomiles et apocryphes pseudo- bogomiles , dans Revue de l'Hist . des Religions,
1950 , t. CXXXVIII , p . 204-213 . Sur Nazaire, voir R. SACCONI , éd . A. DONDAINE,
P. 76.
Durand révèle l'usage de la Vision d'Isaïe , qu'il a vue et lue personnellement,
bien avant Jacques de Capellis, suivi de Moneta (c. 1240 ) . J. de Capellis, Dispu-
tationes nonnullae adversus haereticos, éd . D. Bazzocchi , p. XCIII : « addit quoque
quidam illorum omnes prophetas esse dampnatos preter Ysaiam habent enim
quemdam libellum Ysaiae, in quo continetur quod spiritus Ysaiae a corpore
raptus usque ad VII celos deductus est. Ibique vidit et audivit archana verba,
quem libellum quia tales innectit fabulas carius amplectuntur. Scripturam illam
credo esse apocrifam, a catholicae fidei ortodoxis olim repudiatam , quae apud
illos hucusque retenta est ». MONETA , éd . RICCHINI , p . 218 A.
Les dualistes utilisent en fait les deux apocryphes et l'emploi de la Vision
paraît chez eux plus ancien. Toutefois, si des réminiscences de l'ouvrage pseudo-
isaïque, sur la couronne de justice qui attend l'élu au septième ciel, apparaissent
au chapitre XIX du Traité cathare, les rapports de celui-ci avec l'Interrogatio
CAPITULUM XVI
257
quem vidimus et legimus , continetur , quem nugatorie sub nomine
Ysaye prophete intitulant. De qua terra asserunt clandestine
animas suas et omnes salvandas egressas et inde in hanc terram ,
quam credunt diabolum fecisse , et ab ipso et suo exercitu huc inde
5 abductas, et in illa terra credunt eas peccasse et, ob hoc , ogganiunt
inde captas eas diabolum abduxisse in hunc mundum et in cor-
poribus quasi in quibusdam carceribus detrusisse . Eorum fig-
menta diabolica floccifacientes et opiniones falsissimas dete-
standas, ad testimonia Scripturarum compendiose respondendo,
10 sensum katharorum esse stolidum demonstremus.
Ad primum testimonium diximus Dominum istorice non dixis-
se per Ezechielem illud nisi de dispersione Israelis et Iude , qua
dispersi fuerunt corporaliter et captivati de Samaria a Salmana-
sar rege Assiriorum , qui dictus est Assur ; et a Ierusalem et confi-
15 niis eius a Nabuchodonosor rege Babilonis ; et a Nabuzardan
principe eius, quando captivata est plebs Israel et muri Iheru-
salem a quo quoque principe sunt destructi , sicut quartus liber
Regum et sanctus Iheremias ostendunt . Unde postea , operante
Deo, sub Ciro rege Persarum reversi sunt in terram suam, existen-
20 tibus principibus Iechonia, Esdras et Neemia. Et hoc est quod
dixit , iuxta litteram, Dominus per Ezechielem prophetam : Tol-
lam vos de gentibus , et congregabo vos de universis terris , et adducam
4 fecisse] feccisse pC 15 Nabuzardan corr. ] Nabzardan C
corr.] ples C 17 a quo corr.] aco C
16 plebs
11-18 Cfr IV Reg. 17, 3-6 ; 18, 9 sq.; 25, 8-10 ; Ier. 39, 1-10 ; 52, 4-16
18-20 Cfr II Esdr. 12 , 26 ; Ier. 29, 1-2 21-258,1 Ez. 36, 24
offrent de nombreuses et fréquentes similitudes relevées dans notre étude du
Traité, p . 90-112 passim, et p . 65-66 . La Vision occupe les chap. VI -XI de
l'Ascension d'Isaïe . Traduction de la version éthiopienne, éd . E. TISSERANT, Paris ,
1909, p. 133-215 . Voir le texte moyen-bulgare avec traduction latine dans J. IVA-
NOV, op. cit., p . 135-149 ; l'étude de E. TURDEANU art . cit. , p . 213-218 ; la traduc-
tion et les commentaires de R. NELLI -D. ROCHÉ, La Vision d'Isaïe , dans les
Cahiers d'Études Cathares , 1958, no 33, P. 19-51 .
8 floccifacientes, de floccus et facere : sens injurieux de mépriser. PLAUTE ,
Epidicus 348 (éd . A. ERNOUT, t. III. Coll. G. Budé, Paris, 1935, p. 140) : « meum
tergum flocci facio » . Au moyen âge les termes sont agglutinés . Voir OSBern,
p. 206 : « Item facio componitur ... floccifacio , is, id est parvipendere » ; 244 ,
385, 457. Catholicon, f. 88rb : « Floccifacio , cis id est parum estimare , contemp-
nere, parvipendere et componitur a floccus et facio quia floccus lane parum
valet et fere nullius est precii » . Aalma, p . 147 : « floccifacio ...cis, pou prisier,
despire ». Cfr supra, p. 102, 1, note.
258
LIBER CONTRA MANICHEOS
59 ra
vos in terram vestram. Quod anno captivitatis eorum septuagesi-
mo Dominus adimplevit, sicut istorie manifestant .
Item, ad sentenciam beati Iob quam obiciunt , dicimus : Si
terra illa, quam Manichei asserunt Deum fecisse , talis erat quod
5 locus saphyri lapides eius et glebe illius aurum, ergo panem non
poterat procreare , nec ex ea panis oriri poterat ; nam aurum
metallum est, nec res est humida que , frumentum vel aliud
semen materiale suscipiens , superveniente imbre , possit aliquid
generare . Preterea , terra illa de qua locutus est ibi , destructa est
10 et combusta ; unde ipse dixit : Terra , de qua oriebatur panis, loco
suo igne subversa est , locus saphyri lapides eius , et glebe || illius
aurum. Si igne subversa est, ergo destructa est . Et si terra
viventium igne subversa est , que utilitas est in ipsa maior aut
quid boni plus quam in ista ?
15 Sed nos sensum eorum exuflando , quia istorice non potest apte
intelligi , ad sensum misticum recurramus. Terra , inquit , de qua
oriebatur panis , loco suo igne subversa est, id est sinagoga , id
est plebs israelitica , de qua ortus est nobis panis sanctarum
Scripturarum . De quo dicitur : Parvuli pecierunt panem, et non
20 erat qui frangeret eis. Omnes enim prophete qui nobis de Deo
scripserunt et apostoli de populo illo fuerunt secundum carnem ,
et ideo dicitur : Terra de qua oriebatur panis, loco suo igne sub-
versa est. Quis est locus , nisi consensus peccati , delectatio vite
presentis ? De quo ait Apostolus : Nolite locum dare diabolo . Et
25 in Psalmo Non cognoscet amplius locum suum , id est delecta-
tionem vite presentis . Igne subversa est , scilicet igne cupiditatis,
ire, invidie , infidelitatis et fornicationis. De quo dicitur : Super-
cecidit ignis, et non viderunt solem . Et alibi : Incensa igni et
suffossa. Sapientia : Quis potest abscondere ignem in sinu suo ,
10, 17 panis] in add. Vg. 20 de Deo corr.] dedero C
dere cum SJ (Biblia sacra XI, 46)] inv. Vg.
10-12 Iob 28, 5-6
28, 5
57, 9
29 potest abscon-
16-17 Iob 28, 5 19-20 Thren. 4, 4
25Ps.102,16 26Iob28,5
29-259, I Prov. 6, 27
22-23 Iob
27-28 Ps .
24 Eph. 4, 27
28-29 Ps. 79, 17
3-14 Le raisonnement de l'auteur était à peu près semblable dans le Liber
Antiheresis II, 3, M 66rb-va qui suit la Vg .: Iob 28 , 2-11 (Controverses , II , 17) .
Voir supra, p. 177, 21-178, 3, note, sur Job 29, 2-20.
25 Liber Antiheresis II , 5, M 89vb : Ps. 102, 16 (Controverses, p. 198 et n. 17.
Append. p. 221).
CAPITULUM XVI
259
ut vestimenta eius non ardeant ? Et Iob : Ignis cecidit de celo,
id est invidia a phariseis. Et in evangelio : Petrus calefaciebat
se ad ignem in atrio .
'Locus saphiri lapides eius '. Lapides isti sancti sunt qui fue-
5 runt de gente Iudeorum secundum carnem, de quibus ait Domi-
nus per Isayam : Sternam per ordinem lapides tuos, et beatus
Petrus Ipsi tanquam lapides vivi superedificamini , domos spiritu-
ales , etc. Isti lapides dicuntur locus saphiri. Quid per saphy-
rum, qui colorem habet celesti trono similem, nisi fulgida operatio
10 virtutum et contemplatio celestium gaudiorum ? In ipsis enim
lapidibus talis saphirus erat . Unde in Cantico Canticorum :
Venter eius eburneus , distinctus saphyro , id est humanitas
Christi casta et munda , sed ornata virtutum miraculis. ' Et glebe
illius aurum'. Glebe sunt diversi ordines in ecclesia compacti
15 et per caritatem uniti , quia ecclesia constat ex apostolis et pro-
phetis et aliis ordinibus sanctis . De quibus alibi Iob ait : Glebe
conpinguntur in terra. Dicuntur quoque sancti glebe quia,
sicut glebe vomere vel ligone separantur a terra, sancti sic
predicatione et celesti inspiratione a viciis et peccatis. Ipsi etiam
20 sancti aurum dicuntur, quia divina sapientia splendent . De quo
auro dicitur alibi per beatum Iob : Ab aquilone veniet aurum.
Et sic intelligenda est predicta sentencia beatissimi Iob ab hereti-
cis depravata.
Item, si princeps mundi , ut Manichei dogmatizant et fermentant
25 suos heresiothas , et Assur et Elam et alii quos propheta Eze-
chiel testatur dedisse terrorem in terra viventium , ingressi
sunt terram illam cum exercitibus suis et inde animas populi
Dei captas in hoc seculum abduxerunt , constat earum corpora
ibi exanimata id est mortua remansisse, et sic non magis terra
7-8 domos spirituales
I eius cum aliq. codd. → NJ (id.)] illius Vg.
cum multis codd . S. Script . (W. III, 282 ) ] domus spiritalis Vg.
corr.] movere C 25 Elam corr. ] Elean C
18 vomere
IIob1,16
7-8IPetr.2,5
2-3 Cfr Mc. 14, 54
12 Cant. 5, 14
38 21Iob37,22
4Iob28,6
13-14 Iob 28, 6
25-26 Cfr Ez. 32 , 22-25
6Is.54,II
16-17 Cfr Iob 38,
4 Cfr supra, Tractatus, p. 245, 15 et 255, 4.
13-14 Ibid.
25 heresiothas , pour haeresiotas : hérétiques . Cfr supra, p. 89, 5 , note.
25 sq. Cfr supra, Tractatus, p. 255.
260
LIBER CONTRA MANICHEOS
vivencium debet dici illa quam ista , in qua nos nascimur, vivimus
et recedimus expirando ; quod esse frivolum et irrisione dignum,
ut remur, omnes theologi iudicabunt . Item , Beati mittes, quoniam
ipsi possidebunt terram. Et : Credo videre bona Domini in terra
5 viventium. « Ecce, inquiunt moderni Manichei , terra viven-
cium quam possessuri sunt mittes , Dei Filio protestante,
et ipsam terram credimus Deum fecisse , sed non istam quam
possident homicide et alii scelerati ». Ad quos dicimus : Si
essent mille terre , nulla esset quam Deus omnipotens non fecisset
597b || 10 et in qua non haberet dominium || et plenariam potestatem .
15
Nec est alius factor terre viventium et alius terre morientium ,
sed unus idem atque Deus est factor et iudex vivorum et mortuo-
rum, cui iuxta Apostolum flectitur omne genu celestium , terre-
strium et infernorum.
Sed, quia terra mistice multiphariam accipitur in divina Pagi-
na, de multiplici terra viventium suinum sensum katharorum
iuncipendentes, prout nobis spiritus sapientie et intellectus
dignabitur hostium aperire breviter ordiamur.
Viventes quandoque in sacra Pagina dicuntur generaliter
20 omnes quamdiu in presenti vita in corpore vivunt. Unde in Ysaya
dicitur de Christo : Abscisus est de terra viventium . Unde Apo-
stolus ait Mulier que in deliciis est, vivens mortua est, vivens
scilicet in carne , sed mortua in peccatis . Quandoque viventes
specialiter dicuntur illi qui Dei servicio vacant . Unde in Psalmo :
25 Vivens, vivens ipse confitebitur tibi . Et alibi : Non mortui lauda-
bunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum, sed nos
qui vivimus benedicimus Domino . Et Apostolus : Nos qui
vivimus, qui relinquimur, qui residui sumus, simul rapiemur cum
24 Psalmo pro Isaia
3-4Mt.5,4 4-5Ps.26,13
2,IO 17 CfrIs. 11,2
19 25-27 Ps. 113 , 17-18
12-13 Cfr Act. 10, 42
21Is.53,8 22ITim.5,6
27-261,1 Cfr I Thess. 4, 17, 15, 17
13-14 Phil.
25 Is. 38,
3-4 Liber Antiheresis II, 3, M 68va : Mt. 5, 4 (Controverses, II, 24).
4-8 Cfr supra, Tractatus, p. 245 , 14 ; 244 , 23. Mais ici il y a, en outre, réminis-
cences de discussions orales .
...
17 iuncipendentes, de iuncipendo-ere : mépriser. OSBERN, p. 446, s. v. Pen-
deo : « Componitur nihilominus pendo, parvipendo ... naucipendo . iunci-
pendo, is , omnia pro parum appreciari, et ab omnibus istis verbalia » ; p. 385 ,
s. v. Naucipendere ; p . 467, s . v. Parvipendere. Cfr infra, p. 290 , 21 .
18 hostium, cfr supra, Introduction, p. 52 , B.
CAPITULUM XVI
261
ΙΟ
Christo in aera. Et alibi : Qui vivunt, iam non sibi vivant, sed
ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit . Tali modo erant vi-
ventes sancti prophete et iusti , qui ante adventum Salvatoris in
carne, ipso teste , voluerunt videre et audire que apostoli tunc
videbant. Quandoque dicuntur viventes angelici spiritus et
iustorum anime que , miseria corporum exute , in conspectu
Dei eterna beatitudine perfruuntur.
Dicamus ergo que est terra viventium tali modo que triplex
legitur in Scripturis . Corpus gloriose semper Virginis Marie , quod
10 de terra , de qua factus est Adam a Deo, ab omnibus orthodoxe
fidei professoribus creditur procreatum. De qua terra Psalmo-
graphus cecinit dicens : Veritas de terra orta est, et iusticia de celo
prospexit. Et sanctus Ysayas : Aperiatur terra et germinet
Salvatorem. Non quod Virgo aperiretur mentis vel carnis
15 corruptione , immo , teste sancto Ezechiele propheta , semper exti-
tit clausa ante partum et in partu et post partum. Sed ipsa ,
sancto Spiritu operante, aperuit cor suum et corpus in
omni sanctitate ad suscipiendum Verbum Patris eternum ; de
cuius carne corpus suscepit inmaculatum . Hec est terra viven-
20 tium, quia ex ipsa nobis fructus est ortus , quo vivunt angeli et
etiam omnes sancti et iusti . Corpus dominicum de Virgine natum
est terra viventium, de qua sanctus Iob ait : Terra data est in
manus impii, id est corpus Christi in passione in potestate
iudaici populi . Hec est terra sanctis patribus repromissa , unde
25 lac totius celestis gratie et mel iocunditatis et spiritualis intelli-
gentie fluxit . Et merito terra vivencium dicitur, quia nemo
sine ista dona gratie spiritualis neque vitam eternam habet vel
habuit vel habebit . Unde omnes sancti orasse creduntur animo
24 terra add. in marg. C
45, 8
1-2 II Cor. 5, 15 2-5 Cfr Mt. 13, 17 12-13 Ps. 84, 12
16 Cfr Ez. 44, 1-2 22-23 Iob 9, 24
13-14 Is.
24-26 Cfr Ier. 11 , 5
9-14 Cfr ALAIN de Lille , Summa quot modis, s. v. Terra (PL CCX , 970A) .
16 Cfr AMBROISE , De Institutione Virginis VIII , passim . 55 , IX ( PL XVI 320-
321 ) : « porta clausa... ante et post transitum Domini erit clausa ». ILDEFONSE
DE TOLÈDE, De virginitate perpetua sanctae Mariae III (PL XCVI, 67 A) .
28-262,2 La phrase , assez obscure , peut être traduite ainsi : « On croit que
tous les saints ont prié, avec une ardeur inlassable, pour être transportés sur
cette terre ( = terra viventium ) , afin de devenir les membres de ce corps très
sacré ( = corpus Christi) et de lui être inséparablement unis » .
262
LIBER CONTRA MANICHEOS
indefesso in hac terra se portatione habituros , ut membra huius
sacratissimi corporis esse possent et ei inseparabiliter couniri .
Beatitudo eterna etiam terra viventium dicitur , regio videlicet
celestis paradisi , ubi sanctorum anime cum angelis sanctis faciem
5 Domini sine nube perpetuo contemplantur. Et ipsa habitatio
terra dicitur propter causam, non quod terra sit ibi materialis
et calcabilis ; nulla enim terra est supra celum preter corpora
sanctorum glorificata , sed sacra Scriptura vocat illam ameni-
tatem celestis patrie terram propter amplitudinem et firmitatem
10 et bonorum omnium fertilitatem, et propter pascuarum fecundi-
59 va || tatem et mansionum multiplicitatem , || que omnia intelliguntur
fruitio divinitatis et delectatio aspectus humanitatis Domini
Ihesu Christi et societas angelorum . Et in uno sensu hec est terra
quam mittibus Dominus repromisit . ' Significat enim soliditatem
15 et stabilitatem perpetue hereditatis, ubi anima per bonum re-
quiescit affectum sicut corpus in terra , et inde cibo suo alitur sicut
corpus ex terra' , et de qua non potest evelli , et ibi modo sanc-
torum anime sub altare Dei singulas stolas accipiunt, post resur-
rectionem corporum alias accepturi. Hereditas enim terre illius
20 inmortalitas erit, corporis splendor et gloria resurrectionis
eterne . Et illa beatitudo ineffabilis, de qua prediximus , terra
dicitur propter causas quas ostendimus manifeste .
Nec in illa terra vivencium Assur, nec Elam vel alii principes
terrorem suum dare aliquatenus potuerunt, quia teste Christo
25 illuc non appropinquat fur nec quicquam tinea corrumpit . Et
quia omnes qui in ea sunt regione, sine obstaculo voluntatem
faciunt Creatoris, Veritas suos discipulos docuit sic orare : Fiat
voluntas tua sicut in celo et in terra . Nec in corpore Christi aut
beate Virginis Matris eius, que terram vivencium diximus
30 appellari , prelibati principes terrorem suum dederunt, qui mortui
fuerant multa tempora transacta ante ortum Virginis gloriose,
I habituros corr. ] habuteros C 3 beatitudo] betitudo pC
18-19 Cfr Apoc. 6, 9-11 19-21 Cfr Ps. 36, 18, 34 25 Cfr Lc. 12, 33
27-28 Mt. 6, 10
14-17 Durand recopie textuellement un passage du Liber Antiheresis II , 3,
M 68va (Controverses , II , 24) , inspiré d'Augustin , et l'insère dans tout un long
commentaire sur la Béatitude, ou possession éternelle de la Terre des vivants,
promise aux doux (Mt. 5, 24).
CAPITULUM XVI
263
nisi forte quis mistice per ipsos principes velit intelligere Pilatum
et Herodem et alios principes Iudeorum.
Item, terra dicitur mistice ecclesia Christi que militat in hoc
mundo, de qua dicitur per Psalmistam : Benedixisti , Domine,
5 terram tuam. Et Christus ait : Semen cecidit in terram bonam ,
et ortum fecit fructum centuplum. Hec terra , id est ecclesia ,
est sine dubio in hoc mundo, in qua multi principes nequam
terrorem dedisse leguntur. Que terra potest iure vivencium appel-
lari , quia nemo nisi hic , id est in hoc mundo , in ecclesia Christi
10 fuerit, vitam merebitur sempiternam . Carbones enim vivi de
exteriori altari, et non alienus ignis, in sancta sanctorum per
pontificem ferebantur. Et Veritas ait : Nisi manducaveritis carnem
Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in
vobis . Quicumque enim non fuerit in archa Noe, peribit diluvio
15 regnante. Et ideo sancta Dei ecclesia potest merito terra viven-
cium appellari antequam omnes iusti adquirunt vitam eternam,
sed mistica propter prolixitatem sui omittentes, ad sensum
istoricum , super quo cum modernis katharis cavillamus, calamum
reflectamus .
20 Exponendo itaque sentenciam Ezechielis ab hereticis obiectam
et nimium sensu mechanico depravatam, secundum litteram
eos adoriamur. Recolimus nos superius probavisse iustos , qui
in hoc mundo Deo serviunt , viventes appellari , et tales viventes
erant iusti et prophete qui videre adventum optaverant Salva-
25 toris . Terra ergo illorum tunc non erat alia nisi illa in qua
degentes Domino serviebant et quam corporaliter incolebant .
Nec est alia terra viventium nisi iherosolimitana regio et
Samaria illa in qua predicti principes , quos Ezechiel nominat ,
terrorem dedisse feruntur, sicut libri Regum et Paralipomenon
30 et Iheremias ostendunt . Et ut perspicacius ostendamus ita esse
27 iherosolimitana corr .] iherolimitana C 29 Paralipomenon corr . ] pa-
ralpomeron C
4-5 Ps. 84,2 5-6 Lc. 8, 8 12-14 Ioh. 6, 54 27-29 Cfr Ez. 32, 30-32
3-5 Cfr ALAIN DE LILLE, op. cit., s. v. Terra (PL CCX, 970A).
15-19 : « Et ainsi, la sainte église de Dieu peut, à bon droit, être appelée
terre des vivants, avant que tous les justes aient acquis la vie éternelle ; mais,
omettant les choses mystiques à cause de leur prolixité , au sens historique , au
sujet duquel nous plaisantons avec les modernes cathares, retournons la plume ».
29-30 Cfr supra, p. 257, 11-18.
264
LIBER CONTRA MANICHEOS
59vb||
ut diximus, ipsos principes prefatos non ex visione cordis nostri
sed ex Scripturis autenticis fuisse carnales homines, de genere
Adam terrigene habentes originem , demonstremus.
Certum est enim, ut in libro Geneseos invenitur , Noe qui
5 fabricavit archam precepto Dei, in qua cataclismum evasit
cum filiis suis, Sem scilicet , Cham et Iaphet , ex Adam semine
descendisse. Ex quibus processit omne genus hominum quod
est et postea fuit in mundo. Sem namque filius || Nohe genuit
novem filios , scilicet Elam et Assur et Arfaxath et Lud et
10 Aran et Hus et Hul et Gether et Mosoch. Ex quibus viginti
gentes orte sunt . Iste fuit primus Elam, et iste primus Assur.
Ab Elam orti sunt Elamite ; de Assur , qui edificavit Niniven
civitatem magnam , Assirii exierunt, qui subiectos sibi Assi-
rios vocitavit . Post quem Assur, Belus Niniven construxit et
15 ob amorem Nini filii sui nomen indidit civitati. De Arfaxat
exierunt Caldei . De genere ipsius ortus est Nemroth superbus ,
qui cepit esse potentissimus in terra. Hic fertur turrim Babel
2 ex Scripturis] excpturis pc 3 terrigene] terrigine pC
Hul, Gether corr.] Luth , Hyl, Gothor C
9-10 Lud,
4-7 Cfr Gen. 7, 5-7, 13 8-10 Cfr I Par. 1, 17 ; Gen. 10, 21-23 12-13
Gen. 10, II 16-17 Cfr Gen. 10, 8-10 17-265,2 Cfr Gen. 11 , 1-9
12 La Genèse (10, 10-11 ) attribue-t-elle la fondation de Ninive à Nemrod
où à Assur ? La phrase , non ponctuée de la Vulgate, prête à une double inter-
prétation. Cfr Biblia sacra, t . I, Rome, 1926 , p. 177-178 : « Nemrod ... fuit autem
principium regni eius Babylon et Arach et Achad et Chalanne in terra Sennaar
de terra illa egressus est Assur et aedificavit Niniven et plateas civitatis et
Chale...». D'après JEAN CHRYSOSTOME, Assur, fils de Nemrod , édifia Ninive. Cfr
In Genesim, Homilia XXIX (PG LIII , 272) : « ÈK TŶs Yûs èkeivŋs ¿§îλ0€v ỏ
Ασσούρ καὶ ᾠκοδόμησε τὴν Νινευί... ... τὸν Νεβρώδ, ἄνθρωπον τύραννον καὶ
αὐθάδη, ἔγγονον ἐσχηκότα τὸν ̓Ασσούρ ». Cfr E. PANNIER, art. Nemrod, dans
Dict. de la Bible, IV, Paris , 1908 , 1585-1586 . Nemrod serait plutôt un personnage
légendaire, voir Dict. encycl . de la Bible ( 1960) , 1251. Pour Durand, Assur n'est
pas un terme géographique , mais un nom propre .
15 L'auteur emprunte son explication à JÉRÔME , In Genesim X, 11 (PL
XXIII, 953 C ; éd. P. DE LAGARDE, CCSL 72, 1959, p. 13) : « De terra illa exivit
Assur, et aedificavit Niniven, et Robooth civitatem . De hac terra Assyriorum
pullulavit imperium, quod ex nomine Nini Beli filii , Ninum condiderunt, urbem
magnam , quam Hebraei appellant Niniven ». D'étymologie douteuse, le mot
'Ninive' dériverait, selon d'anciennes inscriptions, du nom de la déesse chaldéen-
ne Nina, assimilée à Ishtar, Vénus assyrienne . Cfr E. PANNIER, art. cit . ( ibid.) ,
1626, 1628. L'état actuel des fouilles ne fournit aucune précision complémen-
taire à ce sujet. Cfr M. RUTTEN-E . CAVAIGNAC-R. LARGEMENT, art. Ninive,
(ibid.) . Suppl . VI , 1958 , 480-506. Voir aussi Dict. encycl . de la Bible, 1256.
CAPITULUM XVI
265
construxisse, qui post labii unius divisionem ad Persas dicitur
pertransisse . Post prefatum Assur, qui primus hoc vocabulum
est sortitus , multi tiranni eodem nomine sunt vocati . De Iaphet
filio Nohe orti sunt Tubal et Mosoch, ex quibus Hyberi et Capa-
5 doces exierunt et alie tredecim gentes. De Cham vero filio
Nohe triginta gentes exierunt . Similiter principes aquilonis
non de alio genere nisi ex genere filiorum Nohe orti sunt . Et
Pharaho Nechao rex Egipti et Sesach non de alio genere
fuerunt . Omnes predicti principes, quos Ezechiel nominavit , non
10 nisi de genere Adam et Nohe orti sunt .
Non enim angeli mali fuerunt secundum opinionem aposta-
tarum , sed homines pessimati , qui terrorem dedisse in terra viven-
cium referuntur. Que terra non alia plane quam terra Israel est,
in qua prophete et iusti Deo viventes Domino ministrabant .
15 Qualiter autem ipsi homines nequam et superbi exercitus eorum
terrorem dederint in terram predictam , sufficienter in istoriis
invenitur. Iudei etiam terrena diligendo terra dicuntur ; unde
Dominus per prophetam : Terra , terra , terra, audi verbum Do-
mini. Et hec est terra cui predicti principes terrorem incucie-
20 bant . Paradisus etiam voluptatis, in quam translatus est Enoch
ne videret mortem , potest dici terra viventium, eo quod in ipsa
nemo moritur ; sed non in illa principes predicti potuerunt ter-
rorem dare , quia nunquam in ea fuerunt.
Item sacra Scriptura mistice dicitur terra, in qua Assur,
25 id est superbi heretici male notando Scripturas et plurimos
corrumpendo , dant quandoque terrorem in terra vivencium
mestificantes in ecclesia Christi mentes fidelium et corrumpentes
fidem credentium orthodoxam. Sed notandum est istud ipsos
Elam et Assur filios Sem non ipsum terrorem dedisse in terra
30 vivencium , sed posteritatem eorum. De Arfaxath vero , fratre
eorum , orti sunt Hebrei, unde ortus est Abraham, Isahac
et Iacob et duodecim patriarche , et de posteritate eorum fuerunt
illi viventes, in quorum terra Elam et Assur , Mosoch et Tubal
et Pharaho terrorem dedisse leguntur. Item terra vivencium
35 materialiter erit terra ista post combustionem post iudicium,
3-5CfrGen. 10,2-5; IPar. 1,5-7 5-6CfrGen.10,6-20;IPar.1,8-16
6Ez.32,30 7-8CfrIer.46,2;25,26 18-19Ier.22,29 20Eccli.
24-26 Cfr Ez. 32, 22-23
33-34 Cfr Ez. 32,
21 Hebr. II, 5
44, 16 ; cfr Gen. 5, 22-24
29-30 Cfr Ez. 32, 22-25 30-31 Cfr Gen. 10, 24 ; 11, 12-26
passim.
266
LIBER CONTRA MANICHEOS
60 ra
quando renovabit Deus faciem terre, et tunc erit celum novum et
terra nova, et filii servorum Dei habitabunt, et semen eorum in
seculum dirigetur, et Deus mutabit celos et mutabuntur. Unde et
Dominus per Ezechielem prophetam cominando dixit Tyro :
5 Porro, cum dedero gloriam in terra vivencium, in nichilum redi-
gam te et non eris, etc. Et ex tunc nullus terror erit in terra
vivencium , sed omnia in quiete . Et ista ad presens sufficiant de
terra vivencium nos dixisse.
Item ad hoc quod obiciunt : Sicut dereliquisti me et servistis
10 deo alieno in terra vestra , sic servietis diis alienis in terra non
vestra, dicimus : istud dixit Dominus per prophetam iudaico
populo comminando , qui peccando contra preceptum Do-
mini in terra sua , scilicet in regione Iherusalem , idolum ado-
rabant , sicut liber Regum et sanctus Iheremias ostendunt. Et
15 propter illud peccatum et alia plura que commitebant in terra
sua ierosolimitana, que est utique in hoc mundo , prophetando
dixit || eis Dominus per prophetam , quod sicut ibi sponte servie-
rant diis alienis , id est idolis , in terra sua, sic ducti in Babiloniam
capti inter ipsos ydolatras cogerentur adorare et servire diis
20 alienis , id est simulacris eorum .
Quorum deorum cultum Deus in lege primum et postea omnes
sancti prophete dehortati sunt et quantum poterant detestati .
Unde sanctus Iheremias : Quomodo confunditur fur quando
apprehenditur, sic confusa est domus Israel, ipsi et principes
25 eorum et reges et prophete et sacerdotes eorum, dicentes ligno :
Pater meus es tu , et lapidi : Tu me genuisti. Et iterum : Dii
1-2CfrIs.65,17;IIPetr.3,13
9-11CfrIer.5, 19;IIIReg.9,9
26-267,2 Ier. 10, II
I Ps. 103, 30
5-6 Ez. 26, 20-21
26-27
2-3 Ps. 101, 29, 27
23-26 Ier. 2,
1-2 Liber Antiheresis II, 3, M 68rb : Ps. 103, 30-32 (Controverses, II, 23) .
9 Cfr supra, Tractatus, p . 255 , 25-27 . Objection ancienne, relevée dans le Liber
Antiheresis II , 1 , M 48rb : « Si obiciunt quod , per Ieremiam, Dominus dicit :
Sicut dereliquistis me et servistis deo alieno in terra vestra, sic servietis diis alienis
in terra non vestra » (5 , 19) . Nos dicimus quod israeliticus populus in terra sua
idola adoraverant ... ». Voir la suite dans Controverses, I, 31 .
II sq . Voir le même raisonnement dans le Liber Antiheresis II , 1 , M 48va-vb :
Ier. 5, 15-25 (Controverses , I , 31 ) .
23-267,2 , 4-6 Les citations de Jérémie sont ici débarrassées de leur contexte
sur le Deus nuncupatus, que Durand avait défini dans le Liber Antiheresis II , 1 ,
M48ra-rb:Ier.2,8-12;26,28; II,3,M62vb:Ier.10,10-16. -I,2,P1IOV:
Ier. 2, 11-12 (Controverses, I, 30 ; II, 14 ; I, 17).
--
CAPITULUM XVI
267
qui celos et terram non fecerunt, pereant de terra et de hiis que
sub celo sunt. Et sanctus Isayas : Confundantur confusione qui
confidunt in sculptili , qui dicunt conflatili : Vos dii nostri.
Item Iheremias : Videte si factum est huiuscemodi , si mutavit gens
5 deos suos, et certe ipsi non sunt dii ; populus vero meus mutavit
gloriam suam in ydolum, dicit Dominus, etc. Que peccata
et multa alia domus Israel , id est iudaicus populus , fecit in hoc
mundo, id est in hac terra visibili nobis et calcabili , sicut historie
referunt et prophete , non in alia terra neque in alio mundo sicut
Io heretici dogmatizant. Nefandum enim est et ab omnibus deicolis
evitandum opinari supra firmamentum celi terram esse aliam
et alium populum Israel, ut ipsi dampnaticii opinantur, qui ido-
latre fuerint et alia peccata ibi commiserint , que sancti prophete
Iudeorum populum arguunt comisisse.
15 Item obiecerunt : Tollam quippe vos de gentibus , et congregabo
vos de universis terris , et adducam vos in terram vestram . Et
alibi : Sicut pastor visitat gregem suum , sic visitabo oves meas,
etc. Ad quod dicimus : Hec duo testimonia Ezechielis prophete
idem significant . Dicamus ergo iuxta litteram verum sensum,
20 licet sint in premissis satis intelligentibus explanata . Sed in
primis sensum heresiarcharum dignum duximus retegendum .
Ipsi enim animas suas et omnes salvandas autumant esse oves
domus Israel et eas in alia terra , quam dicunt esse suam, deceptas
et inde abductas fuisse a principe mundi non dubitant suos
25 complices confederare , et in ipsam terram se per suam simulatam
et falsam penitenciam et fautores suos per suam manuum impo-
sitionem sine aliqua peccatorum confessione et satisfactione
operum recuperaturos non desinunt oggannire . Que nulla
3 sculptili corr.] scluptili C
marg. C
10 ab corr.] ob C 27 peccatorum in
2-3 Is. 42, 17 4-6 Ier. 2, 10-II 15-16 Ez. 36, 24 17 Ez. 34, 12
15-17 Cfr supra, Tractatus , p. 255. 2-3 ; 29.
26-28 Comme en fait foi le rituel roman , avant de recevoir le consolamentum,
les préposés récitent des prières latines : Benedicite, Pater, Prologue de l'Évangile
de Jean (Cfr supra, p . 233 , 24-234 , note, in fine) . Ils font ensuite une confession
générale ou pardonum , suivie d'une pénitence ou servicium . Cfr L. CLÉDAT,
Rituel roman (Le Nouveau Testament ) , p . 471a-472 . Cfr A. DONDAINE , Un traité,
P. 44-45 . Le fragment du rituel latin ne contient pas ces pratiques liturgiques
d'où la confession privée des fautes paraît exclue.
268
LIBER CONTRA MANICHEOS
60rb||
ratione credibilia sunt que omnia quasi venenum mortiferum
debent vitare quicumque sunt orthodoxe fidei zelatores.
Sensus quidem historicus hic est . Deus, omnipotens creator
omnium , qui semen Abrahe filios Israel elegerat ex omnibus natio-
5 nibus terre quas fecerat ipse, ut esset sibi populus peculiaris ,
cui multa mirabilia divina et glorificanda ostendit et legem
contulit ut eis pedagogus foret in Christo, postea iuste, ut
sanctus propheta Danihel in oratione ostendit , eos in manus
gencium plurimarum tradidit , ut historia Regum et Iheremias
10 ostendunt . Venit enim ad eos superbus Salmanazar rex Assirio-
rum, qui propter superbiam suam dictus est Assur, quod inter-
pretatur superbus, et captivavit decem tribus et dispersit eos
in Medos et Assirios, et in terris illis fuerunt longo tempore
captivati . Post ipsum venit Nabuchodonosor rex Babilonis et
15 alias tribus que remanserant captivavit et in Babiloniam et
Caldeam abduxit , sicut quartus liber Regum ostendit . Et
ideo sanctus Iheremias dixit : Grex dispersus est Israel, leones
eiecerunt eum ; primus comedit eum rex Assur ; iste novissimus
exossavit eum, Nabuchodonosor, rex Babilonis , etc. Postea
20 in ipsa captivitate afflicti, penitentes et orantes , ieiunantes ,
Deum clamore valido deprecantes , misertus eorum Deus, si-
cut eis promiserat per prophetas || liberavit et eduxit eos de
captivitate , de omnibus terris in quibus dispersi fuerant a pre-
dictis regibus et eorum exercitibus in die nubis , id est in tempore
25 quo Deus male paccatus de ipsis fuerat propter peccata eorum
et scelera multa . Et post septuaginta annos reduxit eos in
terram suam , sicut in calce secundi libri Paralipomenon et libro
Esdre evidentissime invenitur. Hec est transmigratio Babilonis,
de qua beatus Matheus fecit in primo capitulo mentionem .
28 Esdre pC] Hesdre sC
8-9 Cfr Dan. 3, 32
17-19 Ier. 50, 17
10-14 Cfr IV Reg. 17
19-21 Cfr II Par. 6, 37-38
14-16 Cfr IV Reg. 25
26-28 Cfr II Par. 36, 22-
23;IEsdr.2,1;3,I 28-29CfrMt.1,12
4-7 « Israel elegerat ; legem contulit in Christo » : réminiscence des
...
deux Prologues du Liber Antiheresis (RTAM t . XXVII , 1960, p. 284,3-5) , et du
Contra Manicheos, supra, p. 68, 12-14.
26 Selon la prophétie de Jérémie 25, 11 ; 29, 10.
CAPITULUM XVI
269
Et ita sub Ciro rege Persarum liberavit Deus populum suum de
captivitate , sicut eis promiserat per prophetas .
Item, ad hoc quod dicunt Dominum dixisse per Ysayam de
illa terra Celum michi sedes est, terra autem scabellum pedum
5 meorum, dicimus eos non dicere veritatem. Mistice et non
historice ibi intelligenda sunt verba Domini , non pueriliter neque
stulte . Sedes ergo Dei celum est , id est regnum et regimen maies-
tatis sue, non secundum huius mundi positionem membrorum,
sed quia habet regiam potestatem qua equalis est Patri, et secun-
10 dum hunc modum sedendi Christus sedere dicitur ad dexteram
Patris , id est conregnare equalis ei secundum divinitatem . Dicitur
etiam sedere a dextris eius per humanitatem, id est esse in
potioribus bonis eius . Celum etiam sedes Dei est , id est sancte
anime in quibus docet suos et iudicat iuste ; unde dicitur : Anima
15 iusti sedes est sapientie. Terra scabellum pedum eius est , id
est peccatores , vel activi qui sustentant sanctos predicatores,
8 positionem corr. (Cfr infra, p . 275 , 10) ] portionem C
1-2 Cfr II Par. 36, 22-23 ; I Esdr. I
10-11, 12 Cfr Ps. 109, 1
2 (PL LXXVI , 1283 A)
4-5Act.7,49;cfr Is. 66, I
14-15 GREGORIUS M. , Homilia in Evang. II, 38,
15 Is. 66, I 16-270,1 Cfr Rom. 10, 15
4 Cfr supra, Tractatus , p . 255 , 32-33.
7-13 Cfr ALAIN DE LILLE, Summa quot modis s . v. Sedere, Sedes ( PL CCX,
939 C-D) : « Sedere ... Notat frui potioribus bonis, unde Christus secundum
humanam naturam dicitur sedere ad dexteram Patris omnipotentis. Notat
aequalem esse unde David : Ps . 109, 1 ... id est Deus Pater genuit Filium sibi
aequalem ... Sedes... Dicitur divina majestas, unde Sap . 18, 14-15 ; Is . 66, 1 » .
Cfr infra, p. 275, 9-15.
-
14-15 Anima iusti ... sapientie . Texte communément attribué par les Pères à
l'Écriture, mais qui ne s'y retrouve pas textuellement, si ce n'est ad sensum :
Prov. 12, 23, selon les Septante. AUGUSTIN (In Ps., 46, v. 9. PL XXXVI, 530)
le cite déjà à propos de la ' sapientia Dei' qui a son siège dans l'âme du juste .
EUCHER l'emploie s . v . Sedere (Formulae, PL L , 734 D) , pour exprimer le règne
de Dieu dans l'âme des élus . Sous ce même vocable , Ps . - RABAN MAUR le rapporte,
en expliquant ' mens sancta' dans ses Allegoriae (PL CXII , 1048 A) . Plus près
d'Eucher, GRÉGOIRE LE GRAND le mentionne au sujet du ciel qui est aussi
pour Dieu l'esprit des justes, siège de la sapience (n . ci -dessus et Moral. XXIX,
28, 55 ; PL LXXVI, 508 B) . « Ciel en lequel il se repose », dira aussi HAYMON
D'AUXERRE (In Apocal. I , 1 ; PL CXVII , 945 A) . C'est dans le sens de ciel que
l'emploiera encore BERNARD DE CLAIRVAUX ( Sermo 27 in Cant . , PL CLXXXIII ,
918 A et n. 190 ; - éd. J. LECLERCQ, C.-H. TALBOT, H.-M. ROCHAIS, Opera, t. I,
Rome, 1957 , p . 187 , 27) ; tradition établie, on le voit et qu'adopte finalement
D. de Huesca . Voir encore toute une série de ce dicton signalée par J. DEnk,
Wo steht ' Anima iusti sedes sapientiae ' , dans Theologie und Glaube, t. IX, 1917 ,
p. 649-550 ; spécialement chez Augustin .
-
270
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
qui dicuntur pedes Dei quia ipsum ferunt per mundum. Pes
etiam Dei est divina Christi natura , scabellum vero humanitas
quam assumpsit de terra , id est de Virgine gloriosa . De quo
dicitur Adorate scabellum pedum eius, quoniam sanctum est.
Item, ad ea testimonia Ysaye et Iheremie que obiecerunt Mani-
chei scilicet Ego feci terram , et hominem super eam creavi ego ,
et Ego feci terram et hominem et iumenta que sunt super faciem
terre, dicimus in veritate non esse dictum de alia terra
nisi de ista presenti et visibili nobis , de qua factus est protho-
10 plaustus Adam et posteritas eius. Quod ostenditur evidenter in
hiis que secuntur in sentencia Iheremie . Ait enim : Et nunc ecce
ego dedi omnes terras has in manu Nabuchodonosor , regis Babi-
lonis. Numquam enim ille rex qui , teste Danihele propheta ,
iniquus erat super omnem terram, dominium accepit , nisi in
15 ista terra quam possidere possunt impii peccatores , in qua sunt
homines et iumenta.
Item, ad hoc quod obiciunt illud Ysaye : Ego creo celum no-
vum et terram novam , dicimus : Si materialiter volunt heretici
Deum creare celum novum et terram novam intelligere , male
20 intelligunt nisi hoc verbum creo pro ' innovo' accipiant , quia
celum et terram post combustionem innovabit Deus , sicut
superius est ostensum, nec creabit alios in futurum. Si autem.
mistice volunt intelligere esse dictum de apostolis et aliis sanctis
predicatoribus , qui celum dicuntur iuxta illud : Celi ennarrant
25 gloriam Dei, et terram generaliter ecclesiam, que terra sus-
cepta semine verbi Dei fructum affert in pacientia , poterit sane
talis intellectus merito commendari , quia Deus creavit eos non
de nichilo sed verbo et in terra inspiratione in operibus bonis.
4Ps.98,5
14 Cfr Dan. 3, 32
6Is.45,12 7-8Ier.27,5 11-13 Ier.27,6
17-18 Is. 65, 17 24-25 Ps. 18, 2
13-
6-8 Cfr supra, Tractatus, p. 255 , 33-34 ; 256, 1-2.
6-9 Liber Antiheresis I, 3 , P1 19o : Is. 45, 11-12 (Controverses, II, 31 ).
3, M 61rb-va : Is. 45, 9-13 ; M 65ra-rb : Is. 66, 1 (ibid., II, 10, 15).
I, 3, P1, 13 : Ier. 27, 5 (ibid., II, 14, 7).
-
II,
- II, 3,M63гa;
9 prothoplaustus, cfr supra, p. 66-67 , 12 , n . Durand de Huesca suit l'ortho-
graphe de HUGUCCIO, Derivationes, Praefatio (éd . G. GOETZ, Corpus gloss . lat., t. I,
P. 192, 39). << Cum nostri protoplausti suggestiva praevaricatione ... ». Voir In-
troduction, ch. II , p. 43-44, n . I.
21-22 Cfr supra, p. 195, 20-21 ; 203, 10 sq.; 265, 35-266, 2.
CAPITULUM XVI
271
60 va
5
Sed si hoc Kathari concedunt , sicut est verum, fatebuntur celum
et terram novam, de quibus locutus est Dominus per Ysayam,
esse in hoc seculo et fuisse ; quod eos non credimus confiteri .
Si autem dicunt quod aliud celum et alia terra sit materialis
in presenti tempore quam hec que possunt videri a nobis, in
qua terra sunt corporaliter iusti et heretici et alii impiati , dicimus
quod mendacium proferunt maledictum . Non enim modo sed
post combustionem terre huius || erit , iuxta apostolos et prophe-
tas et alios sanctos, celum novum et terra nova , sicut auctore
10 Deo in sequenti capitulo ostendetur .
Item, ad hoc quod dicunt Assur fundasse terram istam visi-
bilem , tali fundatione quali subsistit modo fundata a Deo super
aquas, et nituntur probare suum errorem illo testimonio Ysaie :
Ecce terra Caldeorum talis populus non fuit , Assur fundavit
15 eam , dicimus quod , si invenissent testimonia que adiuvarent
eos , libenter ea inducerent ad probandum ex quo ea que nichil
eos adiuvant introducunt . Et mente cecati, apostate , maledicti
super omnes alios peccatores , blasphemi et Deo exosi , aut penitus
ignorant Scripturas, aut consulte tam se quam suos heresio-
20 tas ducunt in baratrum dampnationis eterne . Cuncti enim
theologi noverunt terram istam ante diluvium, quod fuit tempore
Nohe, mille annos et eo amplius esse factam . Assur vero non fuit ,
nisi post diluvium Sem , namque filius Nohe genuit eum .
Qui Assur, ut dictum est , edificavit Niniven et plateas eius et
25 Chale, Ressen quoque inter Niniven et Chale. Hec fuit civitas.
magna. Et tali modo dicitur Assur fundasse terram Caldeorum
et erat vir potentissimus et superbus ; unde postea non nulli
principes mistice hoc nomine sunt vocati. Sed primus Assur filius
fuit Sem , fratris Cham et Iaphet . Fratres autem Assur fuerunt
30 Elam , ex quo Elamite orti sunt , et Arfaxath , ex quo exierunt.
I est ] de pC 24 Niniven cum multis codd . S. Script → QJM (Biblia sacra I,
178 ) ] Nineven Vg.
9Is 65,17etcfr§66
24-26 Gen. 10, 11-12
14-15 Is. 23, 13 22-23 Cfr Gen. 10, 22
28-30 Cfr Gen. 10, 1, 22 ; 11, 10-12
8-10 Cfr infra, p. 277, 24 sq.; 281, 7-9 sq.; 285, 12 sq.
Isq. A coups de versets bibliques, Durand a déjà combattu la thèse cathare
de 'Assur fondateur de la terre' : Liber Antiheresis II , 3 , M 60vb (Controverses ,
II, 10).
19 heresiotas, cfr supra, p. 89, 5, note.
24 Assur , fondateur de Ninive, cfr supra, p . 264 , 12, n.
272
LIBER CONTRA MANICHEOS
Caldei , qui fuerunt valde felices . Dicant ergo pseudo-doctores ex
quo fere duo milia anni transierunt a fundatione terre huius
mundi a Deo antequam esset Assur, quomodo ipse fundavit
terram Caldeorum iuxta testimonium Ysaye. Et aliter vere ex-
5 ponere non valebunt quam est a nobis superius prenotatum.
ΙΟ
1
5
20
25
XVII
DE CELIS NOVIS OPINIO MANICHEORUM
ET CASSATIO EIUS
In duobus premissis capitulis nos , auctore Deo , sufficienter
expedivimus ab hiis que de terra obiecerant chatari fac-
tiosi . Nunc, ad ea que de celis male sentiunt apostrophantes,
calamum dirigamus. Sic enim iuxta predicta in tractatu eorum
ilico continetur :
De compilatione Manicheorum .
Et quia de terra bona, quam Deus fundavit in inicio, sufficientia
testimonia diximus de celis, in quibus iusticia habitat et Deus sedere
dignatur, prout ipse nobis paraverit, vera et habundancia testi-
monia proferamus . Ipse itaque Pater ait : Celum michi sedes est.
Et Filius in oratione : Pater noster, qui es in celis. Et iterum Pater
in Ysaya : Sicut celi novi et terra nova, quos ego facio stare coram me,
sic erit nomen vestrum. Et Petrus in epistola : Novos celos expectamus
in quibus iusticia habitat. Et Dominus per prophetam : Manus mee
tetenderunt celos et omni milicie eorum mandavi . Et iterum in eodem :
Ecce ego creo celum novum. Et idem in eodem : Audite, celi, et auri-
bus percipe, terra . Et David dicit Domino : Opera manuum tuarum
sunt celi.
Sed quoniam plures sunt qui de presentibus celis ex cecitate cordis
sui hoc dictum fuisse asserunt, quia propheta adiungit : ipsi peribunt,
14 De compilatione Manicheorum in marg. C 17 prout corr. ] pro ut C
3-4 Cfr Is. 23, 13
Is. 66, 22
24-25 Is. 1, 2
18Act.7,49;cfrIs.66,1 19Mt.6,9
21-22 II Petr. 3, 13 22-23 Is. 45, 12
25-26 Ps. 101, 26 ; cfr Hebr. 1. 10-11
20-21
24 Is. 65, 17
28Ps.101,27;
cfr Hebr. I, II
8 cassatio, cfr supra, p. 147, 3, note.
CAPITULUM XVII
273
60 vb|
5
ΙΟ
15
20
25
30
35
nos, qui de bono thesauro cordis nostri bona proferimus, de melioribus
et omnino non deficientibus celis verius ac credibilius affirmemus.
Nam de presentibus celis ait Petrus : Celi qui nunc sunt et terra
eodem verbo repositi sunt, igni reservati in diem iudicii et perdicionis
impiorum hominum. Et idem post pauca : Dies Domini adveniet ut
fur, || in qua celi magno impetu transient, elementa vero ignis calore
solventur, et terra et ea que in ipsa sunt omnia opera exurentur. Cum
hec igitur omnia dissolvenda sint, quales oportet vos esse in sanctis
conversationibus et pietatibus, expectantes et properantes in adventum
diei Domini, per quem celi ardentes solventur et elementa ignis ar-
dore tabescent . De ipsis etiam celis Dominus ait per prophetam :
Celi sicut fumus liquescent. Et Christus ait de presenti creatura :
Omnis plantacio quam non plantavit Pater meus celestis eradicabi-
tur. Si illa plantatio omnis eradicabitur quam Pater non plantavit,
ergo illa quam Pater plantavit non potest eradicari.
Non est itaque credendum quod hec dicta sint de celis qui sunt
opera manuum Dei , cum omnia opera Dei perseverent in perpetuum .
Nam de celis qui sunt opera manuum Dei dicit David quia peribunt,
postea quia veterescent, demum quia mutabuntur, quod non intelli-
gendum est de presentibus celis, de quibus superius Dominus locutus
est et Petrus . Presentes enim celi , postquam magno impetu transie-
rint et ardentes soluti fuerint et sicut fumus liquefacti, non est
credendum quod inveterescant vel inveterati mutentur. Sed celi
qui perierunt sunt illi quibus Dominus ait, in Ysaya : Audite celi et
auribus percipe terra . Isti celi babent aures quibus audiunt ; nam nisi
audire possent , non diceret eis Dominus : Audite . De istis quod perie-
runt ait Apostolus ad Corintios prima : Et perierunt ab extermina-
tore . Et Dominus in Ezechiele : Quod perierat, requiram . Et idem
requirens ait : Venit Filius hominis querere et salvum facere quod
perierat. Et alibi discipulis : In viam gencium ne abieritis, et in civi-
tates Samaritanorum ne intraveritis ; sed pocius ite ad oves que perie-
runt domus Israel. Et idem : Non sum missus nisi ad oves que perie-
runt domus Israel. De istis recuperatis scriptum est in Psalmo : Celi
enarrant gloriam Dei . Et idem : Celum celi Domino . Et iterum : Celi
celorum laudate Dominum .
Quod autem ipsi inveteraverint qui perierint, ait Iheremias :
6 ignis om . Vg. 26 diceret corr.] dicere C 29 Filius suppl.
12 Is.
24-25 Is. 1, 2
3-5 II Petr. 3, 7 5-11 II Petr. 3, 10-12
18-19 Cfr Ps . 101 , 26-27
29-30 Lc . 19, 10
34 Ps. 113, 16
ICfrMt.12,35
51, 6 13-14 Mt. 15, 13
27-28 I Cor. 10, 10
10, 5-6
35 Cfr Ps. 148, 4
28 Ez. 34, 16
33-34 Ps. 18, 2
32-33 Mt. 15, 24
19 veterescent, cfr infra, p. 281 , 5, 7, note.
30-32 Mt.
34-
274
LIBER CONTRA MANICHEOS
61 ra
5
O Israel, quid inveterasti in terra aliena ? Et David in persona tocius
Israel : Inveteravi, inquit, inter omnes inimicos meos. Quod vero
mutentur, ait Apostolus ad Corintios : Omnes quidem resurgemus,
sed non omnes immutabimur . Et iterum : Mortui resurgent incorrupti,
et nos immutabimur. Et : Hec mutacio est mutacio dextere Excelsi .
Etc... Huc usque.
―
Responsio .
Nos autem , ad premissa responsuri , sophiam Patris habentem
clavem David, qui suis fidelibus confortando promisit se datu-
10 rum os et sapientiam cui non possent resistere omnes adver-
sarii, et sacrum Flamen ab utroque equaliter procedentem
humiliter imploramus, ut fucos omnes istorum kachologorum
Patris sui inimicorum , qui amarum dulci coniungunt et lucem
tenebras ponunt , sua pietate relegare dignetur , quatinus abiectis
15 fucorum tenebris et enervato perverso eorum intellectu quo adul-
terando predicta testimonia fucaverunt , proiectaque fuligine fumi
interiorem oculum obscurante , tam lectori quam auditoribus lux
emineat veritatis.
In primis dicimus eos nichil probasse diabolum presentes et
20 visibiles celos fecisse , aut eos omnipotentem Dominum non fecisse ,
ad quod horrenda eorum intencio laboravit , neque in aliqua
sancta Scriptura poterunt invenire , immo omnes sancti Scriptu-
rarum et divinorum voluminum conditores adorabant ipsum
solum Dominum Deum, omnium visibilium et invisibilium
25 creatorem , qui fecit celum visibile et quicquid celi ambitu conti-
netur. Exploso igitur modernorum Manicheorum errore , cum
omnibus Christi fidelibus eundem Deum et Dominum venerantes
cum omni devocione fideliter collaudemus . Sed propter imperitos
quos peccatis suis exigentibus Deus tradidit in reprobum sensum,
30 quos prefati Marchionite fermentant totam massam zimate
corrumpentes, eorum optantes subvenire saluti et zelatores fidei
6 Huc usque in marg. C
1CfrBar.3,II 2Ps.6,8
5CfrPs.76,II
3-4 I Cor. 15, 51
8-9CfrIs.22,22;Apoc.3,7
4-5 I Cor. 15, 52
II sacrum Flamen, cfr supra, p. 74, 4, note.
12 Kachologorum, cfr. supra, p . 72-73 , 7, note.
30 zimate, de zima : levain, cfr supra, p. 231, 7, note.
CAPITULUM XVII
275
orthodoxe , qui venena eorum ignorant columbina specie serpencia,
premunire, ex caritate cogimur non sentenciis sanctorum sed
catharorum in premissis perverso intellectui refragari .
Ad primum testimonium Isaye in precedenti capitulo nos satis-
5 fecisse recolimus respondendo , et ideo non nobis necessarium
fore videtur omnia in isto capitulo iterare . Succincte tamen dicimus
quod humana natura Filii celum potest non incongrue appellari,
in quo sese divinitas occultando et ipsi sedendo doctrinam nos
docuit salutarem. Non enim illud ' sedere' Dei intelligendum est
10 secundum hominis positionem membrorum, sed quia Verbum
regnat et iudicans iudicabit in ipso corpore sedes Domini appel-
latur . Sedet etiam in omnibus celis per maiestatis sue regimen
atque regnum , et secundum humanitatem in potioribus bonis.
eius. Anima etiam iusti et iudicialis Christi auctoritas dicitur sedes
15 Dei.
Item , ad sequentem sentenciam orationis dominice, scilicet
Pater noster qui es in celis , dicimus : Tres celos materiales esse
legimus in Scripturis , scilicet aereum, de quo dicitur : Respicite
volatilia celi ; sidereum, quod dicitur firmamentum ; empireum,
20 super quod novem ordines sanctorum spirituum sui cernunt
perpetuo faciem Creatoris . Et in hiis tribus celis Deus est in veri-
tate. Non solum autem in ipsis, verum etiam in omni creatura
essentialiter et potentialiter esse , a sapientibus orthodoxe fidei
professoribus predicatur. Preterea , est in sanctis qui celum dicun-
25 tur, per gratiam habitando et regnando ut rex potentissimus in
amicis. Et ita predicta auctoritas sensui catharorum multum
officit et nil confert .
Ad sequentes sentencias, in quibus fit mentio de celo novo ,
superius in sexto capitulo nos recolimus respondisse . Sed quia
30 alibi nos lacius promisimus responsuros , nunc minus dicta calamo
repetamus . Dixit dominus per Ysayam : Sicut celi novi et terra
17 Mt. 6, 9 18-19 Mt. 6, 26 31-276,1 Is. 66, 22
4-5 Cfr supra, p. 269, 3 sq.
9-15 Cfr supra, p. 269, 7-15 et notes.
18-19 aereum..., firmamentum ..., empireum , cfr ALAIN DE LILLE , Summa
quot modis, s. v. Cælum (PL CCX, 744 B, 745 A) . PIERRE LE CHANTRE , Summa
Abel (éd . part . J.-B. PITRA, dans Spicilegium Solesmense, t . II , Paris, 1855 ),
P. 51, 52.
29 Cfr supra, p . 148 sq.
30-31 sq . Durand a déjà discuté les interprétations des cathares et groupé en-
276
LIBER CONTRA MANICHEOS
61 rb
nova que ego facio stare, etc. Et iterum : Ecce ego creo celum
novum et terram novam. Et Petrus apostolus : Novos celos et
novam terram expectamus . Et Iohannes in Apocalipsi : Vidi
celum novum et terram novam . Istis testimoniis opinantur
5 heretici assercionem suam affatim probavisse . Contra quam
dicimus : Si iuxta divinam dispositionem tantum, cui nichil est
preteritum vel futurum, vellent intelligere predicta testimonia
esse dicta , quasi commendabile laudaremus , sed quia non fa-
ciunt, improbamus. Si celum novum et terra nova tunc ade-
10 rant quando predicta verba protulit Ysayas, ut ipsi notant ,
dicimus quod nullo modo ad litteram stare potest , nec etiam
sensus eorum inferius fidei oppositus huic ipsorum sensui conve-
nire. Si enim tunc, quando sanctus Isayas loquebatur in terra,
Deus creavit celum novum, quia sic dicitur : Ego creo celum novum
15 et terram novam , ergo antea non erat . Ergo ante quam esset
Isayas creatum , non erat celum novum et terra nova . Quomodo
ergo stabat coram Deo , si creatum non erat quando dixit : Ego
creo ?
Item , si oves domus Israel quas falso notaverunt celos esse qui,
20 teste propheta et apostolo , peribunt secundum eorum falsis-
simam notam , ante adventum Isaye, id est antequam Isayas
esset, mille anni || transierant quod perierant ipse oves, si verum
est hoc quod ipsi kathari gannierunt et , ipsis hereticis in suo
tractatu testantibus, ipsi celi inveterati erant in terra aliena . Si
25 iam perierant tempore Mosi ab exterminatore , id est ab igne,
et inveterati erant tempore Iheremie , quomodo in tempore
Ysayas Deus creavit eos et novi erant coram Deo ? David enim,
qui dixit Opera manuum tuarum sunt celi ; ipsi peribunt,
precessit Isayam plusquam ducentis annis et Isayas precessit
30 multo tempore Iheremiam . Quomodo ergo sensus hereticorum
1-2 Is. 65, 17 2-3 II Petr. 3, 13
65, 17 28 Ps. 101, 26-27
3-4 Apoc. 21, 1 14-15 Is.
semble les mêmes citations , dans le Liber Antiheresis II , 3 , M 61vb-62ra-rb : Is. 66,
22;65,17;Apoc.21,1; -I,3,P117 :Apoc.21,1 (Controverses,II,11,3et12).
23 gannierunt, cfr supra, p . 154 , 20, note.
27-30 Selon la chronologie ordinaire, on peut établir approximativement les
dates suivantes : David , roi d'Israël de 1010 à 970, voir Dict. encyclop . de la
Bible, Turnhout- Paris , 1960 , 420. Isaïe, début des prophéties : 738 , † c. 690
av. J.-C.; Jérémie début des prophéties : 627 /626, mort bien après 586 av. J.-C.
Cfr V. ERMONI , art. Isaïe , Jérémie, dans Dict . de la Bible, III , 1903 , 941-946 ;
1257-1264 . Voir aussi Dict. encycl. de la Bible, 869 et 919 .
CAPITULUM XVII
277
stare potest , si fere mille annis antequam David esset illi celi
qui sunt opera manuum Dei perierant, ut ipsi mendaciter nota-
verunt ? Hoc autem ad confusionem illorum dicimus , quia illud
Apostoli obiecerunt : Perierunt ab exterminatore . Illud enim
5 in tempore Moysi in deserto fuit factum , quando de populo illo
hebreo, cuius dixerat Moyses quia temptabant Christum , mortua
est maxima multitudo , sicut Moyses et Apostolus ostendunt .
Quomodo ergo post David, tempore Isaye, creavit Deus celum
novum, si iam perierant celi ? Et post mortem Isaye ipsi celi
10 novi in tempore Iheremie inveterati erant ? Si enim ita est ut
ipsi notaverunt et intelligunt verba Psalmiste et Apostoli , secun-
dum prefata testimonia, que ad probandum suum intellectum
nefarium protulerunt , celi ipsi non sunt novi , immo veteres .
Prius enim perierunt , postea creati sunt novi et postea inveterati ,
15 secundum verba et tempora prophetarum. Et ita bis creati : semel
quando de nichilo creavit eos Deus , postea perierunt ; et post hec,
iterum creati novi et postea inveterati . Et sic veteres, non novos
eos possumus merito appellare . Et cum premissa ratio eorum
cassa sit et ab omnibus sane mentis irrisione digna , de celis novis
20 materialibus , de quibus superius mentio facta est , aliquantisper
secundum orthodoxorum sententiam proloquemur.
Deus omnipotens , qui in dispositione sua non fallitur, qui novit
omnia antequam fiant, qui teste Sapiencia fecit que futura
sunt, ostendens celum novum et terram novam quam posses-
25 suri sunt sancti post iudicium nondum esse factam, dicit per
Isayam prophetam : Ego sum Deus, et non est ultra, annuncians
ab exordio novissimum et ab inicio que necdum facta sunt dicens :
Consilium meum stabit et omnis voluntas mea fiet. Et iterum :
17 sic] sic enim pC
-
4I Cor. 10, 10 5-7 CfrExod. 32,28; Num.21,5-6; cfr ICor. 10,
23-24 Cfr Eccl. 3, 15 26-28 Is. 46, 9, 10
8-10
5-7 Forme elliptique de pensée : << Cela, en effet, au temps de Moyse arriva
au désert, quand mourut une très grande multitude de ce peuple hébreu dont
Moyse avait dit qu'ils tentaient le Christ, comme le montrent Moyse et
l'Apôtre ».
26-28 Liber Antiheresis II , 1 , M 46ra-va : Is . 45 , 14-46, 10 (Controverses,
I, 7).
278
LIBER CONTRA MANICHEOS
Oblivioni tradite sunt angustie priores. Ecce enim ego creo celum
novum et terram novam, et non erunt in memoria priora , et non
ascendent super cor. Sed gaudebitis et exultabitis usque in sempi-
ternum in hiis que ego creo , quia ecce ego creo Iherusalem in exul-
5 tatione et populum eius gaudium . Et exultabo in Iherusalem et
gaudebo in populo meo , et non audietur in eo ultra vox fletus et
vox clamoris, etc. Nam teste beato Iohanne in Apocalipsi :
Absterget Deus omnem lacrimam ab occulis eorum . Et Apostolus
ait : Non enim angelis subiecit Deus orbem terre futurum. Si
10 futurus est orbis illius terre , nondum est nisi in dispositione Dei.
Si autem mistice celum novum et terram novam sanctam
ecclesiam que est in hoc mundo intelligere volunt , que per fidem
et babtisma renovatur ut aquila et est creata per Verbum Dei
vivi et permanentis, non contradicimus ea celum appellari et
15 terram et etiam mare , quam in apostolis Christum ordinasse
credimus et fatemur.
Licet eiusdem ecclesie membra fuerint sancti prophete et
omnes iusti qui precesserunt adventum Salvatoris in carne, et
venerabiles patriarche et iusti sunt celi qui enarrant gloriam
61 va 20 Dei , || videlicet apostoli et alii sancti qui de Deo bona nunciare
noverunt , quorum anime et corpora, que in hoc seculo gestave-
runt, non ab alio quam ab omnipotente Deo sunt creata et facta.
Et hii nunquam in celo peccaverunt neque in alia terra antequam
in hoc mundo fuissent, ut heretici opinantur, neque penitentiam
25 egerunt propter peccata que in alio seculo quam in isto visibili
comisissent. Quare autem ecclesia celum dicatur, in sanctorum
tractatibus curiosus scrutator facile poterit invenire .
Item , hoc quod dixit Dominus per Isayam Audite celi et
auribus percipe terra , non est aliud quam illud quod dixit
30 Moyses populo Israeli : Audite celi que locor , audiat terra verba
oris mei, etc. Populus enim ille Hebreorum, cui uterque illorum
suo tempore loquebatur, celum ideo appellatus est quia Deum
celi adorabat , qui creavit celum et terram. Et terra quandoque
appellatur, quia pro terrenis Deum precando in parte mandata
35 eius custodiebat , quandoque respectu et desiderio terrenorum.
1-7 Is. 65, 16, 17-19
18,2 28-29Is.1,2
8Apoc.21,4 9Hebr.2,5
30-31 Deut. 32, I
19-20 Cfr Ps.
1-7 Longue citation d'Isaïe 65 , 18-66, 2 , dans le Liber Antiheresis II , 3 , M
64vb-65rb (Controverses, II , 15 ) .
CAPITULUM XVII
279
Item , dixerunt Manichei in suo tractatu notantes quod in
celis novis iuticia habitat et Deus sedere dignatur. Si ipsi celi novi
modo sunt et ipsi sunt solummodo anime et oves domus Israel
que perierant , et postea innovati enarrant gloriam Dei , cum
5 constet apostolos et discipulos ipsos celos fuisse et esse , qui sunt
illi celi novi et terra quos beatus apostolus Petrus se et fratres
suos expectare testatur ? Et si ipsi erant illud celum novum
et terra nova , que se Iohannes in Apocalipsi vidisse testatur,
ergo Iohannes vidit se ipsum et alios apostolos celum novum et
10 terram novam in alio celo , in quo ostensa sunt ea sibi que in
eadem Apocalipsi edita continentur . Et ita celum novum osten-
sum est sibi in alio celo, veteri vel novo. Si in celo veteri , ergo
duo celi sunt, unum vetus et aliud novum. Quod si verum est ,
ambos celos unus Deus fecit aut non. Si non fecit eos unus Deus,
15 ergo in celo quod non fecit Deus , si fas est dicere , ostensum est
celum novum et terra nova beato Iohanni . Si ambo sunt novi
et a Deo facti , ergo Iohannes vidit celum novum et terram novam
in celo novo . Quod sane mistice de ecclesia et celo et terra
innovandis posset intelligi . Iohannes enim apostolus, unum
20 membrum corporis Christi quod est ecclesia , que est utique in
hoc mundo , vidit mentaliter et intellectualiter quomodo facturus
est Deus celum novum et terram. Et beatus Petrus , eiusdem
coapostolus, in epistola sua eundem habuit intellectum.
Et quia cenodoxam insolentiam eorum, qua se iactaverunt de
25 bono thesauro cordis sui meliora proferre quam viri katho-
lici sapientes, irritam in parte , Deo auctore , ostendimus et
inanem, antequam de futuris celis novis et terra plura testimo-
nia proferamus, ipsorum rationem amplius concassemus . Recipro-
camus itaque eos non probavisse nec etiam unum testimonium
30 ex agiographis invenisse diabolum terram istam materialem et
celum istud visibile vel celos , quos Petrus apostolus asserit transi-
turos, magno impetu creasse aut etiam ordinasse . Ad quod
5-7 Cfr II Petr. 3, 13 17-18 Cfr Apoc. 21, 1-2
3, 1-13 24-25 Cfr Mt. 12 , 35
I Cfr supra, Tractatus, p. 272, 22.
-
22-23 Cfr II Petr.
24 cenodoxam , de « cenodoxus , qui aime la vaine gloire ». BLAISE -Chirat,
p. 142. Gloss. lat., t. II, p. 47 (14) : « qui famam captat vanae gloriae cupidus ».
PAPIAS, f . e 2rb : « inanis glorie cupidus ». Catholicon, f. 36гa . Aalma , p. 57.
24-25 de bono thesauro cordis, cfr supra , Tractatus, p. 273 , 1 .
-
280
LIBER CONTRA MANICHEOS
perversa eorum intentio in omnibus suis capitulis hanelavit .
Licet autem Christus dixerit : Celum et terra transibunt, non
tamen dixit se et Patrem suum non fecisse ea , nec dixit quod
celum et terra esse desinant vel ex toto deficiant , sed transibunt .
5 Transire enim a loco in locum vel a statu in statum mutare, sepius
legimus in Scripturis . Numquam celum et terra penitus deficient
quin semper sint in essentia sui ; nam teste propheta Deus
statuit ea in eternum et in seculum seculi, sed transibunt a
statu suo in meliorem. Et quia propter peccata hominum quasi
Io inveterata sunt et corrupta , in iudicio combusta igne et purgata,
61 vb || sicut || mena vel aurum in fornace , innovabuntur.
Si autem dicunt heretici quod aliquid transire idem est quod
nusquam esse , dicant Dei Filium nusquam esse. Ipse enim sepe
transiit, ut evangeliste ostendunt , a locis ad loca et semel a statu
15 in statum a statu mortalitatis ad statum inmortalitatis . Unde
Apostolus Christus resurgens ex mortuis iam non moritur, mors
illi ultra non dominabitur. Et hoc est quod Iohannes in evan-
gelio protestatur : Sciens Ihesus quia venit hora eius ut transeat
ex hoc mundo ad Patrem. Similiter celi transibunt et terra post
20 combustionem in meliorem statum et sic in perpetuum per-
manebunt , sicut superius in sexto et undecimo capitulo est
libatum. Licet enim dicat beatus Petrus quod celi qui nunc
sunt magno impetu transeant et elementa ignis ardore tabescant
aut solvantur, et terra et ea que in ipsa sunt opera exurantur,
25 non tamen dixit quod Deus non fecit celum et terram , aut quod
anullentur vel in nichilum redigantur, immo de ipsis dixit
Apostolus et Psalmista : Tu in principio, Domine , terram fundasti
et opera manuum tuarum sunt celi : ipsi peribunt , etc.
Quod autem dixerunt cathari hoc non esse intelligendum
30 dictum fuisse de hiis presentibus celis , quia dicitur prius ' peribunt'
2Mt.24,35;Mc.12,31;Lc.21,33
18-19 Ioh. 13, I
cfr Ps. 101, 26-27
8Ps.148,6 16-17Rom.6,9
22-24 Cfr II Petr. 3 , 10-12
27-28 Hebr. 1 , 10-11 ;
II mena : « fodina, mine », métal. DU CANGE, V, 337. Cfr supra, p. 204, 3.
21 Cfr supra, chap. VI, p. 150, 12-21 ; ch. XI, p. 202, 27-203, 15. En termes à
peu près semblables l'auteur reprend , à travers Pierre et le psalmiste, le thème
'transire' déjà expliqué dans le Liber Antiheresis II , 3 , M 62rb -va : II Petr . 3, 7,
10-13 ; Ps. 103, 30, 29 (Controverses, II, 14) .
29-281,1 Cfr supra, Tractatus, p. 273 , 18-20.
CAPITULUM XVII
281
postea ' inveterescent' et demum 'mutabuntur', dicimus quod
non bene dicunt . Sepe enim leguntur in divina Pagina verba
preposterata in eadem sentencia et que prius fiunt , ab eodem
posterius refferuntur . Et ita ordo preposterus est in illa sentencia
5 Apostoli et Psalmiste , cum dicitur : peribunt et veterescent ; modo
enim ex quo peccavit prothoplasmatus Adam usque ad iudicium.
veterescunt , et tunc iuxta predictos testes peribunt per ignem,
id est valde a statu suo ibunt quando fuerint liquefacti et ilico
innovati mutabuntur in meliorem statum quam fuerant , nun-
10 quam peccatoribus et impiis servituri . Non solum celi sed etiam
terra ; unde dicitur : mutabis eos et mutabuntur ; tu autem idem
ipse es et anni tui non deficient, filii servorum tuorum habitabunt,
etc. Si filii servorum Dei habitabunt in ipsis mutatis , apparet
quod et ipsi celi erunt et quod non ipsi celi facti sunt , quia aliud
15 est habitacio et aliud habitator. De terra , quod renovetur , audi
Psalmistam Auferes spiritum eorum, et deficient, et in pulverem
suum revertentur. Emittes spiritum tuum, et creabuntur , et reno-
vabis faciem terre, etc.
Item, ad hoc quod dixerunt de mutacione celorum, quod
20 probare conati sunt apostolica sentencia , cum dicit : Omnes
resurgemus et nos immutabimur, dicimus quod nichil eos adiu-
vat, sed multum obviat eorum sensui et errori, quia non cre-
dunt resurrectionem corporum que modo eorum anime
induunt in hoc mundo. Cum manifeste ergo Apostolus resurrec-
25 tionem corporum describat in epistola , unde ipsi cathari ipsum
testimonium assumpserunt, nullam fecit memoriam de muta-
cione celorum . Et cum alibi proposuerimus contra errorem
eorum de resurrectione corporum pertractare , supersedere duxi-
mus in presenti et, adcepta iterum depericione celorum, calamum
30 recurvare .
Tam propheta quam Apostolus super hoc loquitur de futuro
dicendo ipsi peribunt ; non dicit : ' perierunt' , ut heretici
11-12 Ps. 101, 27-29 ; cfr Hebr. 1, 12 16-18 Ps. 103, 29-30
I Cor. 15, 51, 52
20-21 Cfr
- veterescent ;
1, 5 , 7 inveterescent, forme ancienne pour inveterascent ;
veterescunt, id. Cfr supra, p. 273, 19 et Introduction, ch. II, p. 56 et n. 3.
6 prothoplasmatus Adam, cfr supra, p . 66-67 , 12, note .
20-21 Cfr supra, Tractatus , p . 274 , 3-4 .
27-28 Cfr supra, p. 139, 16, note.
282
LIBER CONTRA MANICHEOS
notaverunt. Sed forte dicent : Mos est prophetarum de futuris
loqui quasi essent preterita et e converso . Ad quod dicimus : Bene
concedimus quod quandoque sancti prophete consueverunt
futura quasi essent preterita nunciare, ponentes preteritum pro
5 futuro , sicut etiam in Apocalipsi sepissime invenitur, sed non
concedimus quod consueverint preterita in eodem nunciare ut
futura . Unde conicimus predicta verba Psalmiste ab Apostolo
repetita non de preteritis fore dicta sed, sicut sonat littera , de
futuris . Alioquin non eisdem temporibus verba prophete Aposto-
62 ra || 10 lus retulisset, sed sicut in aliis locis || sepe tam ipse quam alii
apostoli, prophetarum testimonia assumendo , pocius sensum
quam litteram protulisset . Sed quia quod iam preteriit est impos-
sibile non fuisse et certum est iam fuisse, Spiritus sanctus per ora
sanctorum prophetarum loquendo dicebat futura quasi iam
15 preterissent, ut certificarentur homines ea impossibile non impleri,
sicut certi sunt quod preteriit iam fuisse . Ex predictis liquido
apparet quod intellectus et nota katharorum cassandus est et
tamquam mendacium exuflandus .
Item, ad hoc quod obiciunt illud Isaye : Celi sicut fumus
20 liquescent, dicimus quod liquescere non ibi ponitur pro deficere
penitus aut deesse. Quod satis ostenditur in ipsis verbis Isaye :
Levate, inquit, oculos vestros et videte sub terra deorsum : quia sicut
fumus liquescent, et terra sicut vestimentum atteretur , et habitatores
eius sicut hec interibunt . Salus autem mea in eternum erit, etc.
25 Notate verba quod si habitatores terre interierint sicut celi et
terra, et celi penitus deficient ut numquam de cetero sint , sicut
heretici notaverunt, a simili iuxta prefatum testimonium possunt
dicere habitatores terre deficere, ita ut nusquam sint . Quod si
verum est, nec boni et iusti erunt vel ibunt in vitam eternam ,
30 neque impii in supplicium eternum . Quod est manifeste falsum.
30 in supplicium corr. ] insupplicunt C
19-20, 22-24 Is. 51 , 6
-
4 Même remarque au sujet d'Isaïe et de Jean : « de futuris rebus, quasi
de preteritis loquebantur. Quod seppe in prophetis reperitur », dans le Liber Anti-
heresis II, 2, 3, M 51vb-52гa ; 62ra ; - I, 3 , P1 17′ (Controverses, III, 12 ; II, 13, 12.
Voiraussi, p. 171, n. 26 ; 173, n. 37. Append., p. 208, 26 ; 213, 29-30 ; 216, 33).
Voir supra, p. 281 , 2-4 ; infra, p. 307, 23.
19 Cfr supra, Tractatus, p . 273 , 12 .
CAPITULUM XVII
283
Item, obiciunt : Omnis plantacio quam non plantavit Pater
meus celestis, erradicabitur. Ad quod dicimus : Hoc quod dixe-
runt heretici Christum dixisse de presenti creatura , dicimus esse
mendacium maledictum . Nec precedens nec subsequens ratio
5 ostendit , nec littera , nec sensus illud fuisse dictum de visibilibus
creaturis. Sed nos intellectum eorum in hoc prius ostendamus
esse contrarium sibi ipsis . Si plantacio quam Pater celestis edifi-
cavit non potest erradicari , ut ipsi superius notaverunt, ergo
non plantavit Pater terram quam ipsi notaverunt esse vivencium ;
10 nam igne subversa est terra, teste beato Iob, cuius glebe erant
aurum . Et si subversa est , ergo erradicata . Item , si populus
ille Dei , qui sunt oves domus Israel in terra vivencium, fuit a
diabolo deceptus et anime in hunc mundum abducte cervicibus
et minate, ergo populus ille qui erat plantatio Dei est erradicatus .
15 Et si ita est, plantavit Pater quod est erradicatum . Sed quia
eorum intellectus in hiis et aliis est dampnabilis atque falsus ,
ostendamus Patrem fecisse celum et terram. Ait enim Christus :
Confiteor tibi, Domine, Pater celi et terre , etc. Deus non dicitur
Pater celi et terre propter aliud nisi quia fecit celum et terram ;
20 nam pater dicitur a patrando . Et : Deus in principio creavit
celum et terram, sicut multe sanctorum auctoritates ostendunt .
Quod autem plantacio Dei Patris erradicari possit , divinis
testimoniis comprobetur . Veritas ait in evangelio : Homo quidam
erat paterfamilias , qui plantavit vineam et sepe circumdedit ei,
25 etc. Quis homo iste, nisi Deus Pater omnipotens ? Que est vinea,
nisi illa de qua Patri dicitur per Psalmistam : Vineam de Egipto
II ergo corr.] ego C
1-2 Mt. 15, 13
I,I
10-11 Cfr Iob 28, 5-6 18 Mt. 11, 25
23-24 Mt. 21 , 33 26-284,2 Ps . 79 , 9-10
1 Ibid., p. 273, 13.
20-21 Gen.
-
8 Ibid., p. 273 , 13-15 . Pour l'objection des cathares sur la ' plantation ' et
la ' terre d'or', cfr Liber Antiheresis II , 3, M 65гb , 66гb (Controverses , II , 16 , 17) .
20 patrando, de : « patrare, generare » , engendrer. Du CANGE , VI , 213 .
Gloss. lat. II, 95 (74) : « Patrat generat... ». PAPIAS, f. s 3ra : « Pater patris :
inde dicitur ... patro, as ... » . Catholicon, f. 165vb .
22 Sur la plantation ', Durand répond aux cathares avec les mêmes argu-
ments que dans le Liber Antiheresis II, 3, M 65rb-vb: Mt. 15, 13 ; Is. 5, 1-5, 7;
Ier. 2, 21 ; Ps. 79, 2, 10, 15, 16 (Controverses, II, 16).
25-284,1 Cfr supra, p. 252 , 21-23 .
284
LIBER CONTRA MANICHEOS
62 rb
transtulisti, eiecisti gentes et plantasti eam . Dux itineris fuisti
in conspectu eius, et plantasti radices eius , etc .; et paulo post :
Ut quid destruxisti maceriam eius et vindemiant eam omnes qui
pretergrediuntur viam ? Exterminavit eam aper de silva , et singu-
5 laris ferus depastus est eam . Quid maceria , nisi munitio et
protectio Dei ? Quid aper, nisi Salmanasar rex Assiriorum qui
decem tribus captivavit ? Quid singularis ferus , nisi Nabuchodo-
nosor rex Caldeorum , qui Iudam et Beniamin captivando
civitatem Iherusalem destruxit ? Et Isayas : Vinea Domini
10 exercituum domus Israel est. Et Dominus per Iheremiam : Duo
mala fecit populus meus : me dereliquerunt fontem aque || vive , et
foderunt sibi cisternas dissipatas, cisternas que continere non
valent aquas . Et iterum : Ego autem plantavi te vineam electam ,
omne semen verum ; quomodo conversa es in pravum vinea aliena ?
15 etc. Si conversa est in pravum et facta est vinea aliena , non est
erradicata. Item, Dominus per Iheremiam prophetam : Ecce ego
sum Deus Dominus universe carnis, non erit michi difficile omne
verbum. Ecce quos edificavi , ego destruo ; et quos plantavi , ego
evello, et universam terram hanc, etc. Ostenso quod ea que plan-
20 tavit Pater celestis possunt erradicari , annichilata est nota
hereticorum .
Nunc autem quid sibi velit illud verbum Domini : Omnis
plantacio quam non plantavit , etc. , breviter est dicendum. In
ipsa ratione evangelica continetur quod discipuli non lotis
25 manibus manducabant panem, quod videntes pharisei vitupera-
verunt et dixerunt Domino Ihesu : Quare discipuli tui transgre-
diuntur tradiciones seniorum ? Non enim lavant manus suas cum
panem manducant . Ihesus autem dixit eis : Quare et vos trans-
gredimini mandatum Dei propter tradicionem vestram ? Et
30 paulo post Ypocrite, bene prophetavit de vobis Ysayas dicens :
Populus hic labiis me honorat , cor autem eorum longe est a me. Sine
causa autem colunt me, docentes doctrinas et mandata hominum .
Et convocatis ad se turbis , dixit eis : Audite et intelligite . Non quod
16 erradicata corr.] irradicata C
15 est1] est mihi Vg.
3-5 Ps. 79, 13-14
2, 21
9-10 Is. 5, 7
16-18 Ier. 32, 27
18-19
10-13 Cfr Ier. 2, 13
Ier. 45, 4
13-14 Ier.
22-23 Mt. 15, 13
26-28 Mt. 15, 2 28-29 Mt. 15, 3 30-285,6 Mt. 15, 7-14
6-9 Cfr supra, p. 268, 10-16.
CAPITULUM XVII
285
intrat in os coinquinat hominem ; sed quod procedit ex ore, hoc
coinquinat hominem . Tunc accedentes ad eum discipuli eius , dixe-
runt ei : Scis quia pharisei , audito hoc verbo, scandalizati sunt ?
At ille respondens ait : Omnis plantatio quam non plantavit Pater
5 meus celestis, erradicabitur. Sinite illos : ceci sunt, duces ceco-
rum, etc. In quibus verbis aperte innuitur non de presenti
creatura Dominum dixisse, sed de ritibus et doctrinis scribarum
et phariseorum quas ipsi plantaverant , id est instituerant , et
non Deus. Ipsi etiam pharisei non erant plantati a Patre in kari-
10 tate Christi et ideo facile scandalizabantur. Plantare enim multis
modis dicitur, sed nolumus nunc dicere propter prolixitatem.
Cum ergo constet istos celos materiales, scilicet aereum, quan-
tum aque diluvii tetigerunt et sanctorum corpora, perituros
unum per ignem et aliud per incinerationem et non ab alio quam
15 ab omnipotente Deo esse factos, restat intelligere in veritate
de istis et non de aliis prophetam et apostolum predixisse, in
qua terra et in quibus celis mutatis et innovatis , iuxta prefatum
testimonium prophete , filii servorum Dei habitabunt de cetero
et semen eorum in seculum dirigetur . Et hii sunt celi novi et terra
20 nova, que beatus Petrus tam se quam fratres suos testatur in
epistola expectare . Quod si aliter se haberet , beatus Petrus
non istorum visibilium exustionem operum predixisset. Erit
ergo tunc celum novum et terra nova , secundum quod ratio
ipsa beati Petri ostendit . Non quod alia sint quam modo sunt ,
25 sed erunt alterata et non condentur alii celi et terra , sed hec ipsa
post ignem innovabuntur et sic sine fine manebunt . Et tunc aliter
erunt celi novi et terra nova et non ante iudicium , que se dixit
beatus Petrus apostolus expectare . Quod esse verum , ita continu-
atio rationis epistole procul dubio manifestat . Et tunc erit secu-
30 lum de quo ait Dominus Ihesus Christus : Qui digni habebuntur
seculo illo et resurrectione ex mortuis , non ultra poterunt mori.
Similiter beatus Iohannes in Apocalipsi , que prophetia est
sicut ipse testatur, dicit se vidisse celum novum et terram no-
34-286,1 terram novam corr. ] terra nova C
19-21 Cfr II Petr. 3, 13 30-31 Cfr Lc. 20, 35, 36 33-286,1 Cfr Apoc. 21, 1
19sq .; 32sq . Commentaire plus développé ici des citations II Petr. 3 , 13 ; Apoc.
21 , I , présentées dans le Liber Antiheresis II, 3 , M 62rb-va ; I, 3 , P1 17′ (Controver-
ses, II, 14, 13, 12).
286
LIBER CONTRA MANICHEOS
62 va
vam . Nam sicut prophete inspirante Spiritu sancto previ-
debant incarnationem Verbi , mortem et resurrectionem, missio-
nem Paracliti in discipulos et secundum adventum, sic beatus
Iohannes eodem Spiritu inspiratus previdit || futurum iudicium
5 et innovationem celi et terre que necdun facta sunt, immo fienda ,
sicut in eadem Apocalipsi circa principium bis notatur. Quod
autem iudicium generale ante celum novum et terram novam
fiat, ex ipsis verbis beati Iohannis ostenditur, qui sic ait : Vidi
tronum magnum candidum et sedentem super eum , a cuius con-
10 spectu fugit celum et terra , et locus non est inventus ab eis , scilicet
pristine visionis . Et mare, inquid Iohannes, dedit mortuos qui in eo
erant, et mors et infernus dederunt mortuos qui in ipsis erant, et
iudicatum est de singulis secundum opera ipsorum . Et paulo
post : Et vidi celum novum et terram novam . Primum enim celum
15 et prima terra abiit , et mare iam non est, etc.
In hiis verbis aperte datur intelligi quod prius reddet Filius
hominis unicuique iuxta opera sua, et primum celum et pri-
mam terram abire, sicut predictum est , quam sit celum novum
et terra nova et etiam mare non esse . Et ita intelligunt et credunt
20 omnes sancti katholici tractatores .
XVIII
DE OVIBUS DOMUS ISRAEL
OPINIO HERETICORUM ET CONTRA EAM
Kachologi moderni kathari superius in isto suo dispendio
25 notaverunt et suis clandestinis coaxationibus dogmatizant
quod oves domus Israel que perierunt anime sunt quas diabolus
10 celum et terra cum cod. Toletanus et quibusd . Patribus (W. III , 573 )] inv.
Vg. 12 infernus cum multis codd. S. Script. et traditione patristica (W. III,
575) ] inferus Vg.
8-10 Apoc. 20, II 11-13 Apoc. 20, 13
61, 12
14-15 Apoc. 21, I 16-17 Ps.
dispendio, cfr supra , p . 226, 8 , note.
16-17 Cfr supra, p. 132, 11-12, note.
24 Kachologos, cfr supra, p. 73, 7, note.
25 coaxationibus, cfr supra , p . 181 , 13. note.
CAPITULUM XVIII
287
in terra vivencium seduxit et , iuxta suam falsam opinionem, in
terram huius mundi abduxit et ipsas dicunt omnes salvandas et
non alias. Omnes enim que non salvabuntur et omnia visibilia
nobis credunt diabolum creasse pariter et fecisse , et hoc fer-
5 mento omnes credentes suos , proh dolor, fermentant . Quod
autem ipse oves domus Israel, id est anime , salventur et non alie,
hiis testimoniis abutendo stulticiam suam nituntur asserere et
errorem :
ΙΟ
15
De compilatione Manicheorum .
Ait enim Christus : Non sum missus nisi ad oves que perierunt
domus Israel . Et apostolis ait : Pocius ite ad oves que perierunt domus
Israel. Et in Ezechiele : Ecce ego requiram oves meas, et congregabo
eas de omnibus locis in quibus disperse fuerant. Et iterum : Quod
perierat requiram. Et idem requirens ait : Venit Filius hominis querere
et salvum facere quod perierat. Et alibi : Filius hominis non venit ani-
mas perdere, sed salvare . Et iterum, ad Iherusalem : Quociens volui
congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos
sub alas, et noluisti . Item in Ezechiele : Congregabo vos de universis
terris, etc... Huc usque.
20 Responsio .
Nos autem non in nobis sed in Domino confidentes, pravum
intellectum hereticorum , in hiis auctoritatibus sicut in aliis , esse
supervacaneum ostendamus.
In primis dicimus quod nunquam anime vel homines pecca-
25 verunt in celo novo neque supra celum neque in terra vivencium ,
quam Deus daturus est sanctis et iustis post certamina huius vite,
nec est alia terra materialis super firmamentum , ut ipsi dogma-
tizant suos heresiotas neque probare possunt. Illud enim
quod heresiarche clanculo legunt credentibus suis de septem
9 De compilatione Manicheorum in marg. C
Vg. 19 Huc usque in marg. C
10-11 Mt. 15 , 24
34, 16
36, 24
11-12 Mt. 10, 6
14-15 Lc. 19, 10 15-16 Lc. 9, 56
12 congregabo] liberabo
24 dicimus add sup. lin. C
13-14 Ez.
12-13 Ez. 34, II- 12
16-18 Mt. 23, 37 18-19 Ez.
4 creasse pariter et fecisse, cfr supra, p. 99 , 16 , note et 202 , 18-20 , note .
28 heresiotas, cfr supra, p. 89, 5, note.
288
LIBER CONTRA MANICHEOS
terris, quod falso fingunt Ysayam dixisse, non est verum nec
simile veritati , nec sanctus Isayas talia mendacia cogitavit ,
sed a maligno spiritu in mente alicuius heresiarche fabricatum
fuit et, ut facilius inde dementarentur imprudentes, sub Isaye
5 nomine titulatum . Unde, cum auctore suo liber ille dampnatus
tota hic eius memoria conticescat.
Sed forte, quia diximus quod nemo peccavit in celo, quod non
intelligimus dixisse de ecclesia militanti , que mistice dicitur celum ,
in qua multi peccant , obicient nobis illud evangelicum quod rever-
62 vb || 10 sus prodigus dixit patri : Pater , peccavi in celum et coram te . Ad ||
quod eis dicimus : Prodigus ille luxuriosus infamis erat , et ideo
testis autenticus esse non potest . Non tamen dixit peccavi in
celo, sed in celum . Non enim significat peccasse in loco , sed : peccavi
in celum, id est ' contra ' celum, id est contra omnes sanctos
15 malum exemplum prebendo . Omnis enim qui peccat criminaliter
manifeste peccat in celum, id est contra ecclesiam et omnes sanc-
tos et coram te, id est in secreto conscientie mee, quam soli Dei
occuli contuuntur. Omnis enim machinans cogitationes pessimas
coram Deo peccare dicitur, quia ipse solus novit abscondita cor-
20 dis . Nec illius verbi sensus est ut in celo celesti peccasset, quia
numquam fuerat in eo . Item , recedendo a patre abiit in regionem
longinquam in qua peccavit . Sed illa regio non erat in celo ; ergo
non peccavit 'in celo' set in celum , id est contra sanctos angelos
et contra omnes sanctos qui celum mistice nuncupantur . Et quia
25 de ovibus domus Israel que perierant orsi sumus, catharorum
pessimum intellectum abhorrentes, ad testimonia ab eis obiecta.
responsionis calamo recurramus .
In primis ergo dicendum est quis fuit Israel , et ubi et a quo
nomen istud inditum fuit illi , et quare et que fuerit domus eius .
30 Legimus in libro Geneseos quod , cum Iacob filius Isahac filii
Abraham fugisset in Mesopothamiam a facie Esau fratris sui
12 autenticus corr.] autentibus C 23 set cfr supra, p . 50 et 61
10 Lc. 15, 18 30-289, 2 Cfr Gen. 28, 1-6
4-5 Sur la Vision d'Isaïe, cfr supra, p . 256, 12 sq . note .
14 sq. Ae-DONAT, Ars grammatica, éd . H. KEIL, Leipzig, 1864, t. IV, p. 366,
1. 5 « ' In'... Etiam tum accusativo casui servit, cum significat ' contra' , ut in
adulterum, in desertorem ». Voir Liber Antiheresis II , 2 , M 50va-vb (Contro-
verses, III, 6-8, p. 167-168 . Append. p. 206-207).
CAPITULUM XVIII
289
ad Laban avunculum suum et postea inde rediret , premissa omni
familia sua et omnibus que ad se pertinebant, remansit solus . Et
ecce vir luctabatur cum eo usque mane. Qui cum videret quod eum
superare non posset , tetigit nervum femoris eius, et statim emarcuit.
5 Dixitque ad eum : Dimitte me, iam enim ascendit aurora . Et ille
respondit : Non dimittam te, nisi benedixeris michi . Ait ergo :
Quod nomen est tibi ? Respondit : Iacob. At ille : Nequaquam ,
inquit, Iacob appellabitur nomen tuum, sed Israel. Vocavitque
Iacob nomen loci illius Phanuel, etc. Ibi primum inditum fuit
10 hoc nomen Israel Iacob a Deo per angelum , et quia mentaliter
viderat Deum, hoc nomine est donatus. Is enim ebraice, vir
dicitur latine ; ra , videns ; hel vero Deus ; inde Israel , vir
videns Deum . Unde ipse ait : Vidi Deum facie ad faciem . Et
deinceps tam ipse Iacob quam filii eius et totum genus inde
15 procreatum hoc vocabulo sunt vocati, nec ante ipsum Iacob
quisquam hoc vocabulum est sortitus, sed post mortem eius
hoc nomen Israel tota eius posteritas est adepta.
Domus autem historice nichil aliud est quam cognatio eius et
posteritas que de semine eius et filiorum eius extitit procreata .
20 Quod autem domus familia sive consanguinitas sit , in multis
locis in divina Pagina invenitur. Unde illud : Credidit ipse et
domus eius tota . Et alibi : Eo quod esset de domo et familia
David, etc. Et alibi : Missus est angelus Gabrihel a Deo in
civitatem Galilee, cui nomen Nazareth, ad virginem desponsatam
25 viro, cui nomen erat Ioseph, de domo David, et nomen virginis
Maria. Ex genere prefati Israel fuerunt omnes sancti prophete
II viderat corr. ] videat C
2-8 Gen. 32, 23-28 8-9, 13 Gen. 32, 30 21-22 Ioh. 4, 53
2, 4 23-26 Lc. I, 26-27
22-23 Lc.
11sq . Durand de Huesca emprunte cette définition à JÉRÔME , Liber quaestio-
num hebraicarum in Genesim XXXII , 27-28 (PL XXIII , 988 C ; éd . P. DE LA-
GARDE, CCSL 72, 1959, p. 41) : « Hic enim Israel... Vir vero videns Deum his
litteris scribitur : ALEPH , IOD, SIN, ut vir ex tribus litteris scribatur, et dicatur
IS videns autem ex tribus , RES, ALEPH, HE, et dicatur RAA . Porro EL ex
duabus ALEPH et LAMED : et interpretatur Deus sive fortis... qui Israel virum,
sive mentem videntem Deum transtulerunt » . ID. , Liber de nominibus hebraicis
(PL XXIII , 788 ; CCSL 72 , p. 154 ) . Voir R. MARCUS, The Hebrew Sibilant SIN
and the Name YIŚRA'EL, dans Journal of Biblical Literature , 60 ( 1941 ) p . 141-
150, voir p. 148-150. R. DE VAUX, art. Israël, dans Dict. de la Bible. Suppl. IV,
Paris, (1949), 730. A. VAN DER BORN, ibid., dans Dict. encyclop. de la Bible, 1960,
880.
290
LIBER CONTRA MANICHEOS
63 ra
et maxima pars iustorum qui fuerunt ante adventum Salva-
toris in carne, et etiam omnes tam apostoli quam discipuli qui
quinquagesimo die resurrectionis dominice Spiritum Paraclitum
acceperunt . Populus ergo ille qui a predicti Iacob filiis ortus est
5 domus Israel est vocatus. Unde dixit Iheremias : Omnes gentes
habent prepucium, omnis autem domus Israel incircumcisi sunt
corde.
Et ipsimet oves dicti sunt domus Israel, id est de genere
Israel , ad quos Christus a Patre se asserit esse missum. Ad quos
10 in prima missione tantum apostolos misit dicens : In viam
gencium ne abieritis , et in civitates Samaritanorum ne intraveritis,
sed pocius ite ad oves que perierunt domus Israel. Si ille oves
essent tantum anime humanis corporibus hominum vel volucrum
vel bestiarum incluse, ut heretici dogmatizant , quomodo tunc
15 temporis rudes apostoli possent habere noticiam in quibus cor-
poribus anime ille essent , ut eis tantummodo predicarent , et
in quibus alie anime essent , || ut eis minime predicarent ? Hoc
esset impossibile . Ille enim oves populus erat in carne cognitus ,
ab aliis nationibus fide , circumcisione , lege et moribus divisus .
20 Quod in lege Moysi et in prophetis et etiam in novo Testamento
ostenditur manifeste. Sensus ergo catharorum iuncipendendus
est et merito deridendus . Iudei enim vel alii , mali vel sancti , non
sunt oves nisi quia naturam ovium imitantur. Unde Isayas :
Nos omnes quasi oves erravimus , unusquisque in viam suam decli-
navit. Et Petrus Eratis enim sicut oves errantes . Et notate
quod ovium alie sunt infirme vel debiles , alie egrote, alie erronee,
alie pingues et fortes , que omnia iure possunt hominibus coaptari.
Angeli etiam dicuntur oves et humanum genus , quod in primo
parente periit paratam beatitudinem amittendo ; unde Christus :
30 Nonne dimittit nonaginta novem oves in deserto et vadit querere
eam que perierat. Item Iudei dicuntur oves ; unde dictum est :
25
8 oves] ovoes pC
apatari pC
10 tantum corr. ] tantum ad C 27 coaptari] co-
5-7 Ier. 9, 26
30-31 Lc. 15, 4
10-12 Mt. 10,5-6 24-25 Is. 53, 6 25 I Petr. 2, 25
21 iuncipendendus : méprisable . Cfr supra , p. 260 , 17 , note.
28-292,2 Angeli..., Iudei..., Gentiles ..., cfr ALAIN DE LILLE , Summa quot mo-
dis, s. v. Ovis (PL CCX, 887 A).
CAPITULUM XVIII
291
1Ο
Ite pocius ad oves que perierunt domus Israel. Gentiles dicuntur
oves ; unde Christus : Alias oves habeo , que non sunt ex hoc ovili,
etc. Omnes iusti ; unde dicitur : Nos autem, populus eius et oves
pascue eius ; et Christus Statuet oves quidem a dextris suis,
5 etc. Hereticorum subiecti ; unde dicitur : Oves eorum fetose.
Oves dicuntur heretici propter similitudinem boni ; unde Christus :
Attendite a falsis prophetis , qui veniunt ad vos in vestimentis ovium,
intrinsecus autem sunt lupi rapaces.
Sed quia de Iudeis due premisse sentencie evangelice proprie
10 iuxta litteram dicte sunt , qualiter perierant videamus . Perire
enim multis modis dicitur in Scripturis . Perire enim est angustiam
et inediam pati ; unde dixit prodigus filius in regione longinqua :
Ego autem hic fame pereo . Perire , per peccatum a Deo rece-
dere ; unde pater dixit de regresso filio : Perierat, et inventus
15 est. Perire dicitur mori ; unde in evangelio : Zacharias periit
inter altare et edem . Vel occidere ; unde Apostolus : Et perie-
runt ab exterminatore . Perire , comburi ; unde dicitur : Ipsi
peribunt. Perire , recedere ; unde dicitur : Sicut cera a facie
fluit ignis, sic pereant peccatores a facie Dei . Perire , eternam
20 penam pati ; unde dicitur : Semen impiorum peribit . Perire ,
a memoria vel a mente recedere ; unde dicitur : Periit memoria
eius cum sonitu . Perire , deesse et ab omnibus naucipendi ;
unde Iheremias : Dii qui celos et terram non fecerunt, pereant
de terra et de hiis que sub celo sunt. Oves ergo domus Israel
25 perierunt, id est populus ille ortus de genere Iacob.
Et nota, lector, quod non dicitur perierunt a domo Israel .
Non enim ille oves exierunt relinquendo domum Israel , sed etiam
perite erant domus Israel et Israel . Unde et sanctus Danihel ait
Domino Omnis Israel prevaricatus est legem tuam , etc.; propter
30 quod ducti fuerunt in Babilonicam et Assiriorum captivitatem .
12 longinqua corr. ] longinquam C 23 Iheremias corr . ] Geremias C
IMt.10,6
143, 13
II, 51
67, 3
2Ioh10,16
7-8Mt.7,15 13
16-17 I Cor. 10, 10
20 Ps. 36, 28 21-22
3-4Ps.99,3 4Mt.25,33
Lc. 15, 17 14-15 Lc. 15, 24
17-18 Ps. 101, 27 ; Hebr. 1, II
Ps. 9, 7 23-24 Ier. 10, II
5 Ps.
15-16 Lc.
18-19 Ps .
29 Dan.
9, II
11-13 Perire.., cfr ALAIN DE LILLE, op. cit., s. v. Perire (ibid., 898 B).
22 naucipendi , cfr supra, p . 76-77 , 10-11 , note .
292
LIBER CONTRA MANICHEOS
Quod autem gens Iudeorum sit Israel, aperte in evangelio demons-
tratur. Ait enim Christus cuidam phariseo Nichodemo nomine,
principi Iudeorum : Tu es magister in Israel , et hec ignoras ?
Non enim Nichodemus magister erat in celo, neque in illa terra
5 vivencium, neque in ecclesia Ihesu Christi . Et alibi, de centurione
dixit Dominus Ihesus Christus : Amen dico vobis , non inveni tan-
tam fidem in Israel. Si Israel sunt sole anime que salvantur,
quomodo potest esse ut Deus et Dominus Ihesus Christus non
inveniret in omnibus animabus salvandis tantam fidem quantum
Io in uno gentili ? Et si ipse anime sunt oves domus Israel et Israel ,
et seducte fuerunt in celo vel in curia Dei sancti , ut cathari dogma-
tizant, quare dixit Deus omnipotens per prophetam : Israel me
non cognovit, et populus meus non intellexit ? Dicamus ergo quod
diximus ipsam progeniem Iacob esse oves domus Israel, que
15 perierunt prevaricando legem naturalem et scriptam, non alibi
nisi in hoc mundo.
Sed forte dicent Marchionite obiciendo nobis : Si Iudei sunt
oves domus Israel que perierunt , ad quas Christus et non ad alias
se asserit missum, frustra laborant christiani qui Deo serviunt,
63rb 20 quia Christus non fuit || ad eos missus. Nullus enim salvabitur ,
nisi illi ad quos et propter quos fuit missus . Ipse enim dixit : Nemo
venit ad Patrem nisi per me. Ad quod dicimus : Verum est quia
nemo venit ad Patrem vel ad eternam salutem nisi per Ihesum
Christum, qui via , veritas est et vita . Sed illud est falsum quod
25 nullus christianus salvetur, immo quicumque salvi facti sunt
post passionem Domini christiani fuisse creduntur in veritate .
Nec ipsa missio , qua se Dei Filius asseruit non nisi ad oves domus
Israel esse missum , ita intelligenda est ne ad aliorum salutem
mitteretur, cum ipse in evangelio satis evidenter vocationem
30 gencium ad fidem et opera fiendam per apostolos et discipulos
ante passionem ostendat , dicens : Alias oves habeo que non sunt
14 que corr.] qui C 18 ad alias] alias ad pC
3Ioh.3,10
31-293,2 Ioh. 10, 16
6-7 Mt. 8, 10 12-13 Is. 1, 3 21-22, 24 Ioh. 14, 6
15 legem naturalem et scriptam, cfr supra, p . 168, 20.
31 sq. Liber Antiheresis II , 2 , M 5ova : Ioh. 10, 16 (Controverses , III , 5. Append.
p . 206).
CAPITULUM XVIII
293
ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient,
et fiet unum ovile et unus pastor, etc.
Unum ovile est populus christianus , qui ex populo Iudeorum
et gencium per fidem et babtisma a Domino est adductus . Non
5 quod Dominus Ihesus Christus in propria persona mitteretur
ad gentes predicando et miracula faciendo , sed solummodo ad
Iudeos . Unde non legitur quod , in omni tempore quo mansit inter
homines predicando , Samaritanorum aliquem aut gentilium in
apostolum vel discipulum elegisset , ne populo illi Israel , quibus
10 legem dederat et prophetas , occasionem scandalizandi preberet .
Sed postquam resurrexit , quod ante tempus inhibuerat apostolis
adiunxit dicens : Docete omnes gentes , baptizantes eos in nomine
Patris et Filii et Spiritus sancti ; docentes eos servare omnia que-
cumque mandavi vobis. Et alibi : Euntes in mundum universum,
15 predicate evangelium omni creature , id est tam gentilibus quam
Iudeis. Et post , per predicationem eorum, inspirante Spiritu
sancto , adduxit ad se Dominus Ihesus Christus illas alias oves.
que non erant ex illo priore ovili . Et ita illi duo parietes dissiden-
tes, Iudei scilicet et gentiles quicunque conversi sunt , coniuncti
20 sunt in unum summum angularem lapidem Ihesum Christum ,
in quem qui crediderit non confundetur. Et sic ex utroque
populo conversi ad fidem facti sunt unum ovile sub uno pastore,
Domino Ihesu Christo .
Quando enim dixit discipulis pro Cananithide rogantibus :
25 Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel, aperte
ostendit se in propria persona non esse missum ad predicandum
et miracula faciendum nisi solis Iudeis , licet esset missus pro
salute gencium plurimarum . Unde Pater ait per Isayam prophe-
tam : Posui te in lucem gencium, ut sis salus mea usque ad extremum
30 terre. Et per Osee : Vocabo non plebem meam, plebem meam ,
et non dilectam , dilectam, et non consecutam misericordiam , mise-
31 et non dilectam, dilectam cum quib. codd . S. Script. et traditione patristi-
ca (W. II, 113)] om. Vg.
12-14 Mt. 28, 19-20
Rom.9,33 25Mt.15,24
14-15 Mc. 16, 15 20 Cfr Eph. 2, 20 21 Cfr
29-30 Is. 49, 6 30-294,1 Rom. 9,
25; cfr Os. 2, 24
24, 294,3 sq . Sur le Non sum missus et la Cananéenne voir ALAIN DE LILLE,
Summa quadripartita, I, 17 (PL CCX , 320-321 ) . JACQUES DE CAPELLIS reprendra
plus tard la même argumentation : Disputationes nonnullae adversus haereticos ,
I (éd . D. BAZZOCCHI , L'eresia catara , Bologne, 1920), Appendice, p . IX, 15-17 .
294
LIBER CONTRA MANICHEOS
ricordiam consecutam . Et in Psalmo Populus quem non cogno-
vi servivit michi ; in auditu auris obedivit michi, etc. Et quia
mulier cananea non erat de ovibus domus Israel , id est de populo
Iudeorum , ideo sic respondit discipulis Ihesus Christus. At tamen
5 fide magna , magno desiderio affecta , precibus importunis aporiata
et magna humilitate repleta , salutem filie a vera misericordia
impetravit.
ΙΟ
Sed sicut diximus, in propria persona, dum vixit corpora-
liter in hoc mundo, non ivit ad gentes predicandum, nec in eis
10 multa miracula fecit sicut in populo Iudeorum, et ad eos tantum
misit apostolos ante suam passionem. Quod apostoli , sic intelli-
gentes, ante passionem Christi et etiam post multo tempore
servaverunt . Unde beatus Petrus apostolus , non nisi missus
a Spiritu sancto et ammonitus in visione , ad Cornelium
15 centurionem , quia non erat de populo Israel sed genti-
lis, licet esset iustus et timens Deum cum omni domo sua, voluit
abire, timens ne preceptis Salvatoris ad tempus datis trans-
gressor haberetur. Unde etiam alii fratres qui fuerant de
populo Israel qui erant Iherosolimis et acceperant Spiritum
20 sanctum , cum audissent beatum Petrum apostolum introisse
63 va || domum Cornelii et manducasse cum illo et cum aliis qui ex
gentilibus crediderant , quia non erant de ovibus domus Israel
sed de aliis quas Christus se predixerat adducturum, disputabant
adversus eum , cum venisset ad eos Iherosolimis, dicentes :
25 Quare introisti ad viros habentes prepucium et manducasti cum
eis ? Cuius audita ratione tacuerunt , sicut beatus Lucas in
Actibus apostolorum ostendit , et glorificaverunt Deum dicentes :
Ergo et gentibus Deus penitenciam ad vitam dedit . Et illi quidem
qui dispersi fuerant a tribulatione que facta fuerat sub Stephano,
30 perambulaverunt usque Fenicem et Ciprum et Antiochiam, nemini
loquentes verbum, nisi solis Iudeis, etc. Et sic iuxta Petrum
apostolum misit primum Deus Verbum suum filiis Israel , annun-
cians pacem per Ihesum Christum , hic est omnium Dominus.
Eodem modo illud preceptum dominicum : Pocius ire ad oves que
1-2 Ps. 17, 45
Act. 11, 1-18
Mt. 10, 6
2-7 Cfr Mt. 15, 22-28 13-18 Cfr Act. 10
25-26 Act. II, 3 26-31 Act. 11 , 18-19
18-24 Cfr
34-295,1 Cfr
3 Voir note précédente.
5 aporiata ... paralysée par l'importunité de ses prières.
:
CAPITULUM XVIII
295
perierunt domus Israel, Paulus et Barnabas intellexerunt , quod
in eodem libro Actuum apostolorum ostenditur evidenter. Sic
enim Paulum et Barnabam legimus Iudeis veritatem blasphe-
mantibus condixisse : Vobis oportebat primum loqui verbum Dei ;
5 sed quoniam repulistis illud et indignos vos iudicastis eterne vite,
ecce convertimur ad gentes ; sic enim precepit nobis Dominus,
etc. Et sic, Paulo teste , in epistola ad Romanos : Cecitas ex parte
contigit in Israel , donec plenitudo gencium introeat, et sic omnis
Israel salvus fiat, id est reliquie in finem, sicut Paulus et Isayas
Io ostendunt .
Item , ad hoc quod audivimus Manicheos notasse nequiter et
deceptorie et impie in premissa sentencia Christi : Non sum
missus nisi ad oves que perierunt domus Israel, alios non sal-
vandos nisi oves domus Israel, dicimus quod nunquam illud
15 nec propter illud dixit hoc Filius Dei, nec aliquis sanctorum sic
intellexit verbum Domini Ihesu Christi . Dicimus etiam quod
plures salvi erunt de aliis quam de Israel. Et ut hoc fore verum
ostendamus, beatum Iohannem apostolum et evangelistam, per
Spiritum sanctum futura previdentem in Apocalipsi , in medium
20 proferamus. Audivi, inquit , numerum signatorum , centum qua-
draginta quatuor milia signati , ex omni tribu filiorum Israel ;
et paulo post : Post hec, inquit , vidi turbam magnam , quam dinu-
merare nemo poterat, ex omnibus gentibus , et tribubus, et populis ,
et linguis , stantes ante tronum in conspectu Agni , amicti stolis
25 albis et palme in manibus eorum , et clamabant voce magna dicen-
tes : Salus Deo nostro, qui sedet super tronum , et Agno, etc.
Ex auctoritate ista colligitur manifeste quod multo plures salva-
buntur de aliis quam de Israel . Unde patet notam katharorum
et sensus debere merito floccipendi .
30 Item , ad sentenciam Ezechielis nos recolimus istorice satis
superius in precedenti capitulo respondisse . Item : Venit Filius
8 introeat cum Hieron (W. II , 123 )] intraret Vg. 24 stolis albis cum multis
codd. S. Script. et tradit . patrist. (W. III , 472 ) ] stolas albas Vg.
1-2 Cfr Act. II, 22-26 4-6 Act. 13, 46-47
9-10 Cfr Rom. 9, 27 ; Is. 10, 21-22
7,4 22-26 Apoc. 7, 9-10
7-9 Rom. 11, 25-26
20-21 Apoc.
12-13 Mt. 15 , 24
31-296,1 Lc. 19, 10 ; cfr Ez. 34, 16
12-13 Cfr supra, Tractatus, p. 287, 10.
29 floccipendi mépriser, cfr supra , p . 102 , 1 , note .
31 Cfr supra, p. 257, 21 sq.; 265, 24 sq.; 267, 15 sq.; 276, 19-24 ; 290, 8 à
291,8;291,27sq.
296
LIBER CONTRA MANICHEOS
63vb||
hominis querere et salvum facere quod perierat. Ad quod dici-
mus : Humanum genus , peccante primo parente Adam ex quo
ortum est , periit . Nec est aliud quod perierat nisi humanum genus,
cuius primus pater fuit Adam secundum carnem, quod querere
5 venit Filius hominis et salvare. Et hoc est quod Veritas ait :
Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare . Non quod
anime salventur in iudicio sine corporibus cum quibus Domino
servierunt, sed quia anima dignior est corpore, nomine anime
totus homo intelligitur ; quod aperte in illa sentencia demon-
10 stratur. Sic enim in evangelio secundum Lucham continetur :
Ihesus firmavit faciem suam ut iret Iherusalem. Et misit nuncios
suos ante conspectum suum ; et euntes intraverunt in civitatem
Samaritanorum , ut pararent illi . Et non receperunt eum, quia
facies eius erat euntis in Iherusalem . Cum vidissent autem discipuli
15 eius, Iacobus et Iohannes, dixerunt : Domine, vis dicamus ut ignis
descendat de celo et consumat illos ? Et conversus Ihesus increpavit
illos dicens : || Nescitis cuius spiritus estis . Filius enim hominis
non venit animas perdere, sed salvare, etc. Nota , lector, quod
si ignis descendisset de celo et consumeret illos Samaritas, non
20 perderet animas, sed pocius corpora consumpsisset . Quod autem
anime sine corporibus in iudicio non salventur, in capitulo de
resurrectione ostendetur , auctore Domino , manifeste.
Item Quociens volui congregare filios tuos , etc. Ad hoc dici-
mus : Bene apparet quod kathari ceci sunt, duces cecorum , sicut
25 dixit Christus , et errantes et in errorem alios mittentes , sicut
dixit apostolus Paulus . Sentencia enim illa evangelica non fuit
dicta ad supernam Iherusalem , ut ipsi notant. Nunquam enim
illa Iherusalem occidit prophetas nec lapidavit eos qui ad se mitte-
bantur, nec aliquis fuit missus ad illam ante passionem Domini
30 Salvatoris . Sed Dei Filius loquebatur illa verba dicendo ad habi-
tatores terrestris Iherusalem , que est in hoc mundo , ubi fuit Dei
Filius crucifixus. Sic enim ait : Iherusalem, Iherusalem, que occidis
prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt, quociens volui congre-
17 dicens cum quib. codd. S. Script. (W. I, 375)] et dixit Vg.
sunt cum quib . codd. S. Script . (W. I, 409) ] mittuntur Vg.
6Lc.9,56
33 missi
11-18 Lc. 9, 51-56
25 Cfr II Tim. 3, 13 28-29 Cfr Lc. 13, 34
23Lc.13,34 24Mt.15,24
32-297,1 Lc. 13, 34
22 Cfr supra, p . 139, 16, note.
CAPITULUM XIX
297
gare filios tuos, etc. Qui erant filii Iherusalem nisi habitatores
eius et omnis populus Israel, qui deferentes templo in eo Dominum
adorabant . Si filie Iherusalem iuxta Lucham erant , teste Christo,
mulieres que in passione lamentantes Dominum sequebantur,
5 patet quod filii earum , super quos flere iubentur, filii Iherusalem
erant. Voluit autem Dei sapientia , id est Christus, congre-
gare eos duobus modis , ut qui erant in duo regna divisi , sicut
Regum historia manifestat , corde uno et fide et cultu Dei,
quo erant etiam divisi , congregarentur ad honorem Creatoris ,
10 qui patres eorum eduxerat de Egipto . Item , dispersi fuerant patres
eorum in terris multis sub Salmanazar rege Assiriorum et sub
Nabuchodonosor rege Babiloniorum et longeva captivitate de-
tenti. Ad quos Dei sapientia misit prophetas , ut eos ad peni-
tenciam provocarent . Postea misit ad eos, qui tunc temporis erant,
15 apostolos et sapientes , prophetas et scribas , quorum alium occide-
runt ut Iacobum, alium lapidaverunt ut Stephanum, et per
eos Deus voluit congregare a diversitate multiplici viciorum ,
quibus erant dispersi, populum illum in unam fidem et unum
babtisma et in unum vinculum caritatis, et noluerunt . Et
20 iste est sensus predicte sentencie.
25
XIX
DE HOC VERBO « REDDERE » OPINIO
KATHARORUM ET POST FALSIFICATIO EIUS
VERA MULTIS TESTIMONIIS ROBORATA
Lucem fidei , tenebris de fumo putei abissi pridem emersis ,
cathari moderni nimium confuscantes, ut sensum suum bonum
faciant evideri hominibus imperitis , quo putant animas suas et
3-6 Cfr Lc. 23, 28
Reg. 17, 3-7 ; 24, 10-16
8CfrIPar.12,38;Act.4,32
15-16 Cfr Act. 12, 2 ; 7, 58-59
3-6 Cfr infra, p. 304, 24-27.
18-19 Cfr supra, p. 139, 6, note.
10-13 Cfr IV
18-19 Eph. 4, 5
26 confuscantes, de cum et fusco-are : obscurcir. JEAN DE GÊNES , Catholicon,
f. 93va, s. v.: « Fusco-scare, obumbrare Fusco componitur ut confusco-scas ,
infusco-scas... ». 25-298,5 « Les cathares modernes obscurcissent d'une manière
excessive la lumière de la foi par les ténèbres jaillies récemment de la fumée
du puits de l'abîme , afin de faire apparaître exacte , aux hommes inexpéri-
298
LIBER CONTRA MANICHEOS
ΙΟ
omnes salvandas in alio seculo comisisse , et ob hoc terram viven-
cium et Dei gloriam amisisse, et ibi sua corpora, in quibus anime
secundum eorum opinionem erant, et coronas sibi datas a
Domino reliquisse , que se recuperaturos autumant , dicunt quod
5 reddi non potest aliquid , nisi prius fuerit habitum vel possessum.
Unde etiam illud Apostoli ad Timotheum putant suam stulticiam
confirmare :
15
De compilatione Manicheorum .
Reposita est, inquit, michi corona iusticie, quam reddet michi Do-
minus in illa die iustus iudex. Non solum autem michi, sed et hiis
que diligunt adventum eius . Et illud Psalmiste : Redde michi leticiam
salutaris tui. Et illud Iheremie : Cecidit corona capitis nostri . Veh
nobis, quia peccavimus . Et hiis similia . Huc usque.
Responsio .
Nos autem, ad predicta testimonia respondentes et ' reddere'
esse de non habitis vel possessis, eorum sensum penitus abhor-
rentes, auctore Dei Filio ostendamus.
Dicimus ergo in primis in veritate quod anime que salvantur
nunquam fuerunt in celo celesti , nec illam gloriam habuerunt
64 ra || 20 quam preparavit Deus diligentibus se , || antequam ab hiis corpo-
ribus egrederentur , que in hoc seculo gestaverunt. Alioquin
non est verum quod dixit in prima epistola sua Iohannes filius
Zebedei. Ait enim : Karissimi, nunc filii Dei sumus ; sed nondum
apparuit quid erimus . Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei
25 erimus et videbimus eum sicuti est, etc. Si tunc nondum appa-
ruerat quod futuri erant apostoli et fratres eorum, patet non ani-
3 opinionem corr. ] opinione C 8 De compilat . Manicheorum in marg. C
13 Huc usque in marg. C 23 sed cum aliq . Patribus (W. III, 356-357)]
25 et cum aliq . Patribus (ibid . ) ] quoniam Vg.
et Vg.
9-11 II Tim. 4, 8
Ioh. 3, 2
11-12 Ps. 50, 14 12-13 Thren. 5, 16 23-25 I
mentés , leur interprétation. Ils pensent, en effet, que leurs âmes et toutes celles
qui doivent être sauvées ont failli dans un autre siècle ; qu'elles ont pour cela
perdu la terre des vivants et la gloire de Dieu ; qu'elles y ont abandonné leurs
corps dans lesquels, d'après eux, étaient leurs âmes et les couronnes qu'elles
avaient reçues du Seigneur et qu'ils prétendent récupérer, parce que, disent-ils,
ne peut être rendu que ce qui, auparavant, était tenu ou possédé ».
CAPITULUM XIX
299
mas eorum fuisse in celo vel in terra vivencium, ut heretici
dogmatizant , nec felicitatis eterne gaudia amisisse ; si visuri erant
Deum sicuti est et nondum apparuerat, quia Deum nemo vidit
umquam, patet animas non illam gloriam habuisse . Et Isayas
5 ait : Occulus non vidit, Deus, absque te, que preparasti expectantibus
vel diligentibus te, etc. Si occulus non vidit, nec auris audivit,
nec in cor hominis ascendit , que preparavit Deus diligentibus se ,
liquet insanias esse falsas hoc quod cathari dogmatizant, esse
videlicet supra celum in terra Dei corpora sua , que ibi anime
10 seducte a diabolo reliquissent . Si enim verum esset quod anime
salvandorum cum aliis corporibus a Deo factis fuissent in illa
gloria, quam ipsi kathari recuperatores se dicunt , predicta testi-
monia et multa alia vera nullatenus esse possent.
Nunc, illud irrisione dignissimum exuflantes, quod ' reddere'
15 sit de non habitis ostendamus. Legimus in evangelio Ihesum
Christum dixisse quod pater familias , facta conventione cum
operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam . Et
postea dixit procuratori suo : Voca operarios, et redde illis merce-
dem , etc. Ecce ' reddere ' non de habitis, sed de promissis. Nun-
20 quam enim illos denarios habuerant antequam in vinea laboras-
sent. Nec est denarius ille aliud nisi eterna quies et habundan-
cia omnium bonorum et gaudium sine fine, que beatus Iacobus
coronam vite et Paulus coronam iusticie appellavit . Sed non
ideo dixit Apostolus illam coronam sibi et suis fratribus Domi-
25 num redditurum quod eam antea habuissent , sed quia, ut audistis ,
cum operariis vinee , quorum unus fuit Apostolus, fecit Dominus
sponsionem . Et ideo dixit Veritas in alio loco evangelii quod
Filius hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis,
et tunc reddet unicuique secundum opus suum , id est secun-
30 dum quod meruerit in hac vita . Si enim precepta eius servaverint
10 reliquissent] relinquissent pC
9389(W. I, 109 etp. XI)] eius Vg.
20,
5-6 Cfr Is. 64, 4
29 suum cum cod. Evang. BN . lat
6-7ICor.2,9
22-23 Iac.1,12 23 IlTim.4,8
15-17 Cfr Mt. 20 , 1-7
28-29 Mt. 16, 27
18-19 Mt.
་
14 sq. Reddere ', succinctement expliqué dans le Liber Antiheresis II , 2 , M
51ra_rb II Tim. 4, 8 ; Mt. 20, 8 ; Mc. 12, 17 ; Rom. 13, 7 (Controverses, III, 9,
p. 168. Append. p. 207). Cfr infra, p. 305, 8-22.
29-30 Cfr supra, p. 132, 11, n.; 189, 14, n. etc.
300
LIBER CONTRA MANICHEOS
bene in vineam laborando denarium sibi promissum, vel coronam
iuxta Iacobum, reddet illis in novissimo die . Dominus enim pro-
misit coronam vigilantibus. Unde beatus Iacobus ait : Beatus vir
qui suffert temptationem , quoniam cum probatus fuerit, accipiet
5 coronam vite quam repromisit Deus diligentibus se. Et quia
apostolus Paulus unus erat diligentium Deum , illa corona sibi
fuerat repromissa ; et ob hoc nichil aliud dixit Apostolus sibi
coronam Dominum redditurum . Quod hoc verbum ' reddere ' de
promisso sit intelligendum, ex verbis etiam Psalmiste potest mani-
10 feste intelligi , ubi ait : Reddam tibi vota mea que distinxerunt labia
mea.
Item, ad hoc quod obiciunt cathari, scilicet : Redde michi
leticiam salutaris tui , dicimus Rex ille David, quando illa
verba protulit, contra Deum et contra proximum grave peccatum
15 comiserat in Betsabe uxorem Urie, eidem militi mortem postea
machinando . Quocirca Deus , iratus contra David , astute redar-
guit eum per prophetam suum Nathan graviter deterrendo . Unde
David penitens et molestus Dominum precabatur ut super tanto
facinore veniam inveniret, quatinus indulgencia impetrata gra-
20 tiam Dei, quam pro tanto peccato amiserat, ipse Deus sibi reddere
dignaretur. Sed non in celo neque in alia terra quam in ista,
visibili et calcabili , leticiam illam salutaris Dei habuerat vel
amisit.
Item , ad testimonium Iheremie obiectum ab hereticis
25 respondemus : Cecidit corona capitis nostri , etc. Cadere dicitur
64 rb || proprie aliquid cum subito et abrupte in in || fimo declinatur. Si
ergo, iuxta notam hereticorum, corone de suis capitibus cecide-
runt, constat eas esse sub terra vel etiam in inferno , si ipsi superius
remanserunt . Si enim , ut ipsi notant , corone superius remanserunt
4 quoniam cum multis codd . S. Script. (W. III , 240)] quia Vg.
3-5 Iac. 1, 12
II Reg. 12
2-3 Dominus
10-11 Ps . 65, 13-14 12-13 Ps. 50, 14 13-21 Cfr
25 Thren. 5, 16
— vigilantibus, cfr Breviarium Rom. , Invitatorium ad Matut.
Dominicae in quadragesima .
3-5 Leçon hispanique semblable dans le Liber Antiheresis I, 31 , P1 123" :
Iac. 1, 12 (Controverses, V, 27, p. 201. Append. p. 225).
12-13 Cfr supra, Tractatus, p . 298, 11-12.
24-25 Cfr supra , Tractatus, p. 298, 12.
CAPITULUM XIX
301
et anime inferius sunt collapse, non est verum coronam capitis
sed animas cecidisse et coronam superius remansisse ; ergo ipsi
ceciderunt et non corona . Et nota, lector, quod non plures corone ,
sed una dicitur cecidisse et unam Deus se diligentibus repromisit,
5 quam Iacobus vite et Paulus coronam iusticie nuncupavit . Una
est ergo corona, quam Deus daturus est omnibus membris suis .
Sed nos, hereticorum folociniis floccifactis, ad Iheremie testi-
monium revertamur. Ieremias propheta , quando illa verba lamen-
tabili voce descripsit captivitatem populi Hebreorum et destruc-
Io tionem Iherusalem et templi a Nabuchodonosor rege Babilonis
et a Nabuzardan principe eius factam , conquerendo Domino
est locutus. Caput ergo mentem significat ibi , sicut in
evangelio dicitur : Unge, inquit Christus, caput tuum cum
ieiunas, et faciem tuam lava. Corona autem victoriam solet si-
15 gnificare unde etiam victores quondam coronabantur . Cultus
ergo legis , quem populus Israel in Iherusalem in templo Deo exhi-
buerat, propter quod sepe victores inimicorum extiterant , et
omne gaudium de capite , id est de mente , ceciderat propter capti-
vitatem predictam et angustiam , dedecus et laborem . Et iste est
20 sensus literalis predicte sentencie Iheremie . Sicut enim corona
decorat caput exterius, ita gaudium de bonis ornat et decorat
mentem interius . Et in ipsis verbis prophete talis ostenditur esse
sensus Versa est, inquit , in luctum cithara mea. Et iterum :
Senes de portis defecerunt, iuvenes de choro psallentium . Defecit
25 gaudium cordis nostri, versus est in luctum chorus noster. Cecidit
corona capitis nostri . Veh nobis quia peccavimus ! Propterea mestum
factum est cor nostrum, etc. Hec autem nunquam in celo neque
in alia terra facta sunt , ut heretici opinantur , nisi in hoc mundo .
Sed forte nobis illud obicient Iheremie : Quomodo obtexit
30 caligine in furore suo Dominus filiam Sion ; proiecit de celo in
terram inclitam Israel , et non est recordatus scabelli pedum suorum
in die furoris sui , etc. Ad quod dicimus : Non propter aliud
5Iac.1,12;IITim.4,8
39;40, 1-6;43, 10-13; 52,4-34
8-11CfrIer.6; 13,18;25,9-11;27,6-22;
11-12 Thren. passim
23 Iob 30, 31 24-27 Thren . 5 , 14-17
IV Reg. 25 ; Ier. 21, 3-7
13-14 Mt. 6, 17
29-32 Thren. 2, 1 32-302,3 Cfr
7 folociniis, de follis : ballon , soufflet et cinis : cendre. Floccifactis : mépriser,
cfr supra, p. 257 , 8 , n .: faire peu de cas de leurs discours , pareils à des bille-
vesées .
8 sq. Cfr supra, p. 248, 23-249, 14 ; 257, 11 sq.; 268, 9 sq.; 284, 6 sq.
302
LIBER CONTRA MANICHEOS
64 va
historice dixit Iheremias nisi propter babilonicam captivitatem
predictam a Nabuchodonosor factam, sicut in calce quarti li-
bri Regum et Iheremia evidentissime declaratur. Sed tamen ,
propter deceptionem quam inde faciunt Manichei, hec verba
5 non sunt omnino sine discussione linquenda . Certe sanctus Ihere-
mias propheta , unus de sacerdotibus Anathot, flevit captivi-
tatem populi quadruplici alphabeto et destructionem templi
planxit et Iherusalem inclite Israel civitatis, que quasi corona et
gaudium fuit populo illi , dum in pace illam incoluit et possedit .
10 Recordor me sepe audisse ab ore quorundam heresiarcharum,
qui, sibi et fautoribus suis scioli videbantur , non solum sensum
predicte sentencie sed etiam litteram corruptam . Dicebant
enim Proiecit de celo in terram inclitam Israel, quasi ‘ Israel'
esset ibi accusativi casus et subiectum huius adiectivum ‘incli-
15 tam ', et ita faciebant hoc nomen ' Israel' femininum. Quod licet
sit irrisione dignum , tamen ad sensum stolidum destruendum,
quo imprudentes pellicent , tantummodo revertamur . In predicto
testimonio notant Israel fuisse in celo et inde eum fuisse proiec-
tum ; non enim iuxta veritatis vocem intelligunt Scripturas . Cum
20 enim dicitur : Proiecit de celo in terram inclitam Israel , non est
' Israel' feminini generis nec accusativi casus, nec huius adiectivi
' inclitam ' est substantivum, immo semper est masculinum
'Israel' , et est ibi genitivi casus , sed subintelligenda || est ibi alia
dictio subiectiva civitas vel plebs, ut sit sensus : « proiecit de
25 celo in terram inclitam civitatem vel plebem Israel » .
Querendum est ergo quomodo proiecta sit de celo plebs Israel,
et quod est illud celum de quo proiecta est , et quis proiecit eam
et quare. Non enim de celo empireo vel sidereo , quod dicitur fir-
mamentum, locutus est ibi Iheremias. Non enim ibi fuerat Israel,
12 sentencie corr. ] sentenci C
14 et infra 21 accusativi corr.] accu-
sati C 15 femininum corr.] feminium C 21 feminini corr.] feminii C
6CfrIer.I,I 13Thren.2,I
6 Anathot<h >, berceau de Jérémie : ville de la tribu de Benjamin , attribuée
aux prêtres ; située à quatre kms au N.-E. de Jérusalem . Cfr A. LEGENDRE , art .
Anathoth, dans Dict. de la Bible, I ( 1895), 550-552. Voir Dict. encycl. de la Bible
(1960), 84.
6-7 CASSIODORE , cfr supra, p. 249 , 1-4, note.
17 pellicent, cfr supra, p. 147, 8, note.
20 sq. Inclitam Israel, même raisonnement dans Liber Antiheresis II , 2, M
56ra-rb Thren. 2, 1 (Controverses, III, 21 , p. 170. Appendix, p . 211 ).
CAPITULUM XIX
303
et ideo proici non potuit inde . Nec est nec fuit ille Israel anime,
ut notant moderni Marchionite , de celo vel de alia terra rapte ;
sed erat populus carnalis, in quo erant viri et mulieres, senes, pueri ,
adholescentes , iuvenes, servi et ancille , quem, sicut predictum
5 est, rex Babilonie captivavit . Cum ergo dixit : Proiecit de celo
in terram inclitam Israel, tantumdem valet ac si diceret : Deus
tradidit inclitam plebem Israel in manus inimicorum suorum
propter peccata sua , quia peccaverat graviter contra eum, ydola
colendo, iniuste iudicando, innoxium sanguinem fundendo , adul-
10 terando et multa alia pessima committendo . Et quia male vivendo
in magna prosperitate et diviciis multis et illicito gaudio , cor
suum extulerat, populus ille circa Dei beneficia ingratus, peccatis
suis exigentibus , sub Nabuchodonosor humiliatus est et captivus,
sicut in libro eiusdem Iheremie legitur manifeste . Et hoc est
15 quod dicitur : Proiecit de celo, id est de magna prosperitate et
rerum habundancia et de elatione in ipsis prosperitatibus , in
terram, id est in magnam eiectionem infirmavit et contemptum
et penuriam et afflictionem et angustiam et tristiciam magnam.
Quod autem celum quandoque sic intelligitur , in evangelio li-
20 quide demonstratur , ubi Dominus populo exprobrans inter cetera
dixit : Et tu Capharnaum, numquid usque in celum exaltaberis ?
Usque in infernum demergeris . Terra autem quandoque deiec-
tionem et vilitatem significat ; unde superbo homini in libro
Sapientie dicitur Terra et cinis, quare superbis. Et ita Deus
25 proiecit plebem Israel propter peccata sua que comittebant ,
sicut Iheremias et Ezechiel et Danihel sancti prophete ostendunt ,
de magna prosperitate et gaudio in penuriam et vilitatem et
infimationem maximam et contemptum . Et iste est sensus histo-
ricus in veritate. Aliter etiam proiecit eam de celo, id est de cultu
30 legis et laude sua quam ei in templo verbotenus exhibebant , in
terram propter peccata maxima , id est in potestatem iniqui
principis , ubi in laude Dei, teste Danihele, os non poterant ape-
rire, sicut superius in quintodecimo capitulo demonstratur.
21 numquid cum aliq . codd. S. Script . (W. I, 378)] om. Vg . exaltaberis
cum aliq. codd. S. Script . (ibid. ) ] exaltata Vg. 27 vilitatem] vilitantem
рс 33 quintodecimo suppl .] C lacuna
21-22 Lc. 10, 15 24 Cfr Eccli. 10, 9
33 Cfr supra, p. 249, 16-20.
32-33 Cfr Dan. 3, 33
304
LIBER CONTRA MANICHEOS
Item, dicunt Manichei quod in terra illa , de qua anime sue a
diabolo abducte sunt in hunc mundum, reliquerunt vestimenta
sua aurea que habebant, que se adhuc recuperaturos non ambi-
gunt confiteri, et nos ab ore eorum audivimus disputando . Et
5 putant illud Iheremie suam stulticiam confirmare ; ait enim :
Filii Sion incliti et amicti auro primo, quomodo reputati sunt in
vasa testea, opus manuum figuli ? etc. Ad quod dicimus : omnia
ista non supra celum fuerunt neque in alia terra, nisi in ista
que est sub firmamento celi , in quo Deus posuit stellas . Non enim
10 supra celum neque in terra viventium, quam possessuri sunt
sancti post iudicium generale , nunquam facta fuerunt ea que in
Iheremie lamentacionibus continentur. Absurdum est enim et
omni ratione caret , ut super celum Iherusalem celestis a rege
babilonico fuisset obsessa et habitatores eius ita fame afflicti
15 ut infantes suos comederent coctos. Sic enim dixit propheta :
64 vb || Manus mulierum misericordium coxerunt filios suos, facti || sunt
cibus earum in contricione filie populi mei . Et maior effecta
est iniquitas filie populi mei peccato Sodomorum , que subversa est in
momento , etc. , que numquam fuerunt nec esse potuerunt nisi
20 in hoc mundo, in quo habitant impii Manichei et alii scelerati .
Dicamus ergo iuxta litteram quid sibi volunt ipsa verba Ihere-
mie. Sion mons est prope Iherusalem, unde habitatores Iherusa-
lem et Sion dicuntur filii Sion , sicut in verbis Christi datur intelligi ,
que tempore passionis sue dixit mulieribus que lamentando
25 sequebantur eum . Sic enim teste beato Lucha dixit : Filie
Iherusalem , nolite flere super me, super vos ipsas flete et super filios
vestros, etc. Ita simili modo filii Sion dicuntur incole sicut et
Iherusalem , qui amissa prosperitate et diviciis et templo et cultu
divino, capti a rege Nabuchodonosor et principe eius, magno con-
30 temptui habebantur. Moraliter vero quoniam modo vestiti erant
auro, id est Dei sapientia decorati , quando in templo cultum sibi
in lege preceptum Domino exhibebant . Nonne Iheremias, Ezechiel ,
Danihel, Sydrach , Misach et Abdenago et alii sancti et iusti
8 in1 iter. C
6-7 Thren. 4, 2 16-17 Thren. 4, 10
23, 28
17-19 Thren. 4, 6 25-27 Lc.
24-27 Cfr supra, p. 297, 3-6.
CAPITULUM XIX
305
erant sapientia decorati ? Erant utique. Illa ergo sapientia Dei
aurum erat , quo induti erant ; nam sepe sapientia in divina Pagina
aurum appellatur. Et ipsi sancti prophete et alii iusti, in capti-
vitate propter aliorum peccata positi et contempti, non erant
5 cogniti in plateis , in lata videlicet et ampla via Caldeorum et
aliorum Domini ignorantium idolatrarum , et ideo quasi vasa figuli
tempnebantur.
Quod autem reddere' , sicut prediximus, non solum sit de
ante habitis , verum etiam de non habitis vel possessis, adhuc alia
10 testimonia inseramus . Dicimus quod ' reddere' idem est quod
debitum honorem vel servicium alicui exhibere . Unde Apostolus :
Reddite omnibus debita , cui tributum tributum , cui timorem timo-
rem, cui honorem honorem . Et alibi : Iuvencule discant mutuam
vicem reddere parentibus . Item, 'reddere' idem est quod talio-
15 nem alicui inferre ; unde Petrus apostolus : Non reddentes malum
pro malo, vel maledictum pro maledicto . Item , ' reddere ' est
meritam mercedem , sicut prediximus, dare ; unde in libro
Sapientie Reddet Deus mercedem laborum servorum suorum ,
etc. Item , ' reddere' est emittere ; unde sepe dicitur terra reddere
20 fructum . Item , ' reddere' est ostendere vel proponere ; unde in
Actibus apostolorum : Paulus cepit ad plebem reddere ratio-
nem . Ex premissis apparet liquido quod testimonia ab hereti-
cis obiecta et nequiter depravata nichil eis conferunt , neque iuxta
sensum ipsorum intelligenda sunt testimonia vel notanda.
2 induti] inducti pC
tionem corr.] ratione C
7 tempnebantur corr. ] tempnabantur C 21-22 ra-
2-3 CfrProv.3,14;8,10-11;Sap.7,9
ITim.5,4
26, I
15-16 I Petr. 3, 9
12-13 Rom. 13, 7
18 Cfr Sap. 10, 17
13-14 Cfr
21-22 Cfr Act.
rb 8 sq. Cfr supra, reddere, p. 299, 14 sq. Voir Liber Antiheresis II, 2, M 51г .
: Rom. 13, 7 (Controverses, III, 9, p. 168. Append. p. 207).
17 Cfr supra, p. 299 , 18-19.
306
LIBER
C
O
N
T
R
A
M
A
N
I
C
H
E
O
S
XX
DE CREATIONE VEL DE ORIGINE ANIMARUM
TAM CONTRA KATHAROS QUAM CONTRA OMNES
ALIOS ADVERSARIOS FIDEI ORTHODOXE
5 Quia vero sepe superius diximus modernos katharos credere
animas salvandas in alio seculo peccasse et a principe tenebrarum
ibi deceptas fuisse , quod predictis testimoniis de ovibus Israel
probare conati sunt , nunc , quia dogmatizant omnes factas fuisse
ante mundi constitutionem , restat ut et in hoc sicut in aliis eorum
10 perverso intellectui renitamur. Et quia fuerunt alii heretici qui
dixerunt animam partem esse divine substancie vel nature, et
alii qui dixerunt animas sicut corpora ex traduce descendere vel
oriri, contra generaliter est dicendum et katholicus intellectus
sancte ecclesie ratione verissima et divinis auctoritatibus robo-
15 randus.
Veritas ait in evangelio : Pater meus usque modo operatur, et
ego operor, etc. Et licet tota Trinitas Deus noster individue
operetur, tamen Patri attribuitur creare, id est de nichilo aliquid
facere , Filio redimere et regere , Spiritui sancto vivificare et creata
65 ra | 20 in suo esse conservare . Operatur ergo Pater usque modo , id est ||
semper vel assidue multis modis animas creando , Filius recrean-
do, Spiritus sanctus vivificando . Sed forte obicient illud Sapien-
tie : Qui vivit in eternum creavit omnia simul. Ad quod dicimus :
Divina sapientia, que Deus est , cui nichil est preteritum vel
25 futurum, qui novit omnia antequam fiant in sua prescientia ,
cui nichil accidens est , omnia creavit , etiam ea que nondum facta
sunt . Unde ipse ait per Ysayam prophetam : Ego sum Dominus
II nature] naturare pC
16-17 Ioh. 5, 17 23 Eccli. 18, I 25 Dan. 13, 42 27-307,3 Is. 46, 9-10
5 Cfr supra, p. 257, 3 sq.; 267, 22 sq.; 287, 24 sq.
27-307,6 On retrouve ici plusieurs citations du Liber Antiheresis avec soit
des similitudes, soit des différences dans les variantes, à signaler : I, 2, P1 9r :
Is.46,8-9 nonestultrameDeus.I,3, P1 19r: Is.42,5 germinantinea;II,3,
M61ra-rb,ibid germinantexea (Vg.). II,3, M 61va: Is. 49, 5. II, 1, M 45vb:
Is. 45, 1-8 (Controverses, I, 13; II, 31, 10 ; I, 7). Voir supra, p. 214, 3 sq., n.
CAPITULUM XX
307
et non est ultra me Deus, nec est similis mei. Annuncians ab
exordio novissimum et ab inicio que necdum facta sunt, dicens :
Consilium meum stabit et omnis voluntas mea fiet. Et alibi :
Hec dicit Dominus creans celos et extendens eos, firmans terram et
5 que germinant ex ea , dans flatum populo qui est super eam et spiri-
tum calcantibus eam : Ego Dominus vocavi te in iusticia, etc.
Si Deus dat flatum, id est animam, populo qui est super terram
et calcat eam , patet mendacium esse maledictum animas a diabolo
ante ingressionem corporum fuisse deceptas et in corporibus
10 humanis ab eodem quasi in quibusdam carceribus retrusas, ut
kathari dogmatizant .
15
Item Ysayas in persona Domini Ihesu Christi : Hec dicit Domi-
nus formans me ex utero servum sibi, ut reducam Iacob ad eum, et
Israel congregabitur ; et glorificatus sum in oculis Domini , etc.
Dei Filius, qui secundum divinam naturam nec creatus est nec
factus neque formatus, dicit se secundum humanam naturam a
Domino esse formatum, que profecto natura ex anima constat
et corpore, quod Pater ex utero virginali formavit creans
animam superexcellentem omne creatum, quam sanctissimo
20 corpori mirabiliter infudit . Et hoc est quod Pater dixit per eum-
dem Isayam prophetam : Aperiatur terra et germinet Salvatorem ,
et iusticia oriatur simul . Ego Dominus creavi eum, etc. Ibi,
sicut mos est prophetie, preteritum posuit pro futuro : creavi,
id est creabo ; nondum enim Christus Ihesus Patri factus fuerat
25 ex semine David secundum carnem. Et bene dixit : Ego Domi-
nus creavi eum . Nam iustus ille Salvator creatura est secundum
animam et corpus sed materia corporis de carne Virginis
14 Israel] Israel non Vg.
4-6 Is. 42, 5-6
25-26 Is. 45, 8
12-14 Is. 49, 5-6 21-22 Is. 45, 8 25 Ioh. 7, 42
14 ' Israel congregabitur' serait, à l'origine, une mauvaise lecture, pas seule-
ment propre à Durand . CORNElius a Lapide , Commentaria in Scripturam sacram ,
t. XI, Isaïe, Paris, 1877, p. 584 : « perperam alii pro lo per aleph, id est non,
legunt lo per vau, vertuntque contrarie, et congregabitur », ce qui dénature,
on le voit, le sens de la phrase.
23 preteritum ... pro futuro, cfr supra , p . 282 , 4-5, note.
27 animam et corpus Christi, cfr AUGUSTIN, De Genesi X, cap. 18-20 ( PL
XXXIV, 421-424 ; éd. J. ZYCHA, CSEL 28, 1, 1894, p. 319-324). Summa
Sententiarum I, 16 ( PL CLXXVI , 72-73 ) .
-
308
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
gloriose ex patrum semine descendentis , sicut est satis in septi-
mo capitulo demonstratum ; anima autem eius non de aliqua
materia sed de nichilo creata , propter quod dicitur a Patre : Ego
Dominus creavi eum .
Unde sanctus et venerabilis beatus Ambrosius in sermone
de purificatione beate Marie : « Non alterius nature erat caro
Christi quam nostra ; nec alia illi quam ceteris mortalibus anima
est inspirata a principio , cum excelleret non diversitate generis
sed sublimitate virtutis . Nichil enim carnis sue habebat adversum ,
10 nec discordiam desideriorum gignebat compugnancia volun-
tatum . Sensus corporei vigebant sine lege peccati , nec varietas
afectionum sub moderamine deitatis erat et mentis , nec tempta-
batur illecebris , nec cedebat iniuriis . Verus homo vera humanitas
est Deo, nec secundum prius existentem animam deductus est e
15 celo , nec secundum carnem creatus ex nichilo ; eandem gerens
in Verbi deitate personam, et tenens comunem nobiscum corporis
animeque naturam, etc. » Hiis verbis aperte ostenditur corpus
Christi fuisse formatum de carne Virginis Marie et animam de
nichilo creatam. Et ita iustus Salvator formatus est secundum
20 corpus et secundum animam est creatus.
Item, quod omnes anime Dei sint per creationem et potenciam ,
ipse ostendit per Ezechielem ita dicens : Omnes anime mee sunt;
ut anima patris ita anima filii mea est . Anima autem que peccaverit,
ipsa morietur, etc. Si ergo omnes anime Dei sunt , patet dia-
25 bolum nullam fecisse, ut factiosi kathari dogmatizant . Item , di-
cunt moderni kathari quod Deus non loquitur, id est carni , sed
anime tantum , nec caro loquitur quicquam sed anima tantum ;
quod non concedimus sed negamus . Deus enim dixit Ade post
peccatum : Pulvis es et in pulverem reverteris. Et Christus ait
65 rb 30 Petro : Tu es Simon , || filius Iohanna . Et alibi : Simon Iohan-
1-2 septimo suppl .] C lacuna
Leo 8aom.Leo
7 alia] alio Leo
cum] quae Leo
13 vera humanitas] vero unitus Leo
5-17 PS .-AMBROSIUS =
mortalibus] hominibus
II nec varietas] et veritas Leo
LEO MAGNUS , Epistola XXXV, 3 (PL LIV, 809 A ;
ed . E. SCHWARTZ , in Acta conciliorum acumenicorum, t . II , 4 , Berlin, 1932,
no5,p.8,1.13-21) 22-24Ez.18,4 29Gen.3,19
30-309,1 Ioh . 21 , 17
2 Cfrsupra, p. 160, 19 sq. et chap. XVI, p. 261, 9 sq.
30 Ioh. I, 42
CAPITULUM XX
309
nis, amas me ? etc. Numquid anima pulvis est, aut in pulverem
revertitur ? Absit . Nonne Petrus secundum carnem filius erat
Iohannis ? Erat utique. Ergo Deus loquitur carni. Et Abraham
dixit Deo : Loquar Domino meo , cum sim terra et cinis. Et multa
5 hiis similia in divinis libris inveniuntur. Sed ipsi in sua antifrasi
erubescant si enim Deus anime tantum loquitur, ante corpus non
est anima formata. Ait enim Dominus per Isayam prophetam :
Hec dicit Dominus , redemptor tuus et formator tuus ex utero : Ego
sum Dominus, faciens omnia , extendens celos solus , stabiliens
10 terram, et nullus mecum. Et sancto Iheremie : Priusquam te
formarem in utero, novi te. Et Psalmista : Quoniam tu posse-
disti renes meos , orsusque es me in utero matris mee . Et paulo
post : Informem adhuc viderunt me occuli tui, etc. Hiis verbis
datur intelligi quod non erant anime antequam corpora in ma-
15 trum uteris formarentur. Et Ihesus , filius Syrach : Honora patrem
tuum et matrem tuam ; memento quod nisi per illos non fuisses,
etc. In hoc datur intelligi quod , nisi corpus fuisset formatum in
matris utero , anima non fuisset .
Item Psalmista Populus qui creabitur laudabit Dominum ,
20 etc. Sed caro modo nulla creatur nec creata fuit ab inicio , id est
de nichilo facta, sed de limo terre a Deo formata , nec per se laudat
Deum sine anima . Constat ergo animas a Deo cotidie creari ,
I est corr. ] es C II quoniam cum Ps. iuxta Hebraeos ] quia Vg.
12 orsusque es me in ( id . ) ] suscepisti me de Vg. 13 Informem adhuc
(id. ) ] Inperfectum meum Vg. Cfr infra, n. 16 matrem tuam] gemitus
matris tuae Vg. illos] illos natus Vg. 18 anima] animam pC
4 Gen. 18, 27
13,16=
8-10 Is. 44, 24 10-11 Ier. I, 5 11-13 Ps. 138,
Ps. iuxta Hebraeos 139 , 13 , 16 (ed . H. DE SAINTE -MARIE , p. 196-197)
15-16 Cfr Eccli. 7, 29, 30 19 Ps. 101, 19
8-10 Liber Antiheresis I, 2, cfr supra p. 214, 12-15, n.
11-13 Les variantes du psautier hébraïque ( 139 , 13 , 16) : quoniam ; orsusque
es me in; informem , sont aussi textuelles dans le Liber Antiheresis II , 2 , M. 59va :
Ps. 138, 1 , 10-16 (Controverses, III , 30 , p . 171-172 , p. 214) .
22 Durand reprend les idées exposées jadis dans le Liber Antiheresis II , 2,
M 59rb.va (Controverses , p. 171-172 . Append . p . 214) et répète, ici, le thème de
la création quotidienne des âmes . Son créatianisme formel s'oppose aux thèses
cathares, alors que « sur l'origine immédiate de l'âme humaine, nul enseignement
précis, nul texte décisif n'apparaît dans la Bible » ( J. BAINVEL, art. Ame , dans
DTC, I, 1910, 971 ) . Pour IRÉNÉE, Dieu donne une âme à chacun ; cfr Adv. haeres.
II, 33, 5 (PG VII, 833 B ; éd. HARVEY, I, p. 380) : « Sed quemadmodum unus-
quisque nostrum suum corpus per artem Dei sumit, sic et suam habet animam ».
C'est aussi la doctrine d'AUGUSTIN , Ep . CLXVI : De origine animae hominis IV, 8
310
LIBER CONTRA MANICHEOS
ut illud impleatur : Populus qui creabitur laudabit Dominum.
Quod autem anime sanctorum antequam corporibus miscerentur
per coitum generatis non essent , nec celestem beatitudinem
habuissent, ut kathari dogmatizant , in verbis beati Iohannis
5 apostoli manifeste ostenditur, qui in prima sua epistola dixit :
Karissimi, nunc filii Dei sumus, sed nondum apparuit quod eri-
mus, etc. Si nondum apparuerat, patet non eos celestem
beatitudinem habuisse vel amisisse. Quod vero non peccassent
anime nec bonum egissent antequam de matribus cum corporibus
10 nascerentur, in verbis Apostoli datur aperte intelligi, qui ait
in epistola ad Romanos : Cum Isahac nondum nati fuissent, nec
aliquid boni aut mali egissent, ut secundum electionem propositum
Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei : Quia
maior serviet minori, etc. Si ergo aliquid boni aut mali non
15 egerant Iacob et Esau antequam Ysahac nati essent de Rebecca ,
patet non animas eorum antea peccasse neque etiam extitisse .
Item, Dominus per Zachariam prophetam : Honus verbi Domini
super Israel. Dicit Dominus extendens celum et fundans terram
et fingens spiritum hominis in eo. Item, Dominus per Isayam
20 prophetam : Spiritus a facie mea egredietur , et flatus ego fa-
ciam , etc. Flatus non pro alio aliquo ibi ponitur nisi pro ani-
mabus humanis , quas Pater usque modo operatur ; non tamen
sine Filio et Spiritu sancto. Et ex hiis auctoritatibus aperte
datur intelligi animas non esse antequam corpora generentur.
6 sed cfr supra, p. 298, 23, n.
9 corporibus] operibus pC
12 boni
aut mali cum aliq. codd . S. Script . et Aug. (W. II , 110) ] bonum aut malum Vg.
1 Ibid.
20-21 Is. 57, 16
6-7 I Ioh 3, 2 11-14 Rom. 9, 11-13
22 Ioh. 5, 17
17-19 Zach . 12, 1
(PL XXXIII , 724 ; éd . A. GOLDBACHER, CSEL 44 , 1904, P. 557) : « singulas ani-
mas, singulis nascentibus etiam modo Deus faciat ». Toutefois énumérant di-
verses opinions, Rufin dit à JÉRÔME, Apologia adversus libros Rufini II , 8 (PL
XXIII, 430 B) : « Alii asserunt, quod , formatis in utero corporibus, Deus quoti-
die faciat animas et infundat » ; doctrine que Jérôme confirme dans le Contra
Ioannem Hieros. 22 (PL XXIII, 372 B) . Cfr infra, p. 319, 5-11) . Tout le long du
chapitre Durand va chercher à étayer sa croyance . Selon l'Elucidarium, II , 34
(éd. Y. LEFÈVRE , P. 420-421 ) , les âmes, créées dès le début dans la matière
invisible ne sont plus que « formées chaque jour » (formantur quotidie) . Gennade
est beaucoup plus formel. Voir supra, p. 127, 7, note ; infra, p. 317, 26-318, 9
et Controverses, p . 172 et 215 .
11-16 Voir Liber Antiheresis II , 2 , M 59rb : Rom . 9 , 10-13 , « Ecce audistis quod
Iacob et Esau , antequam nati essent, nec bonum nec malum fecerant » (Con-
troverses, III, 29, p. 171. Append. p. 214).
CAPITULUM XX
311
Probato divinis testimoniis et rationibus animas non fuisse
creatas ante mundi constitucionem , ut heretici fingunt, restat
ostendere non eas ex traduce, sicut corpus ab Adam , descendisse .
Constat enim , ut in libro Geneseos ostendit Moyses famulus Dei ,
5 Deum inspirasse in faciem primi hominis spiraculum vite , et factus
est, inquit, homo in animam viventem. Et de costa Ade dor-
mientis formavit corpus Eve , quod non de virili semine fuit
generatum , nec inanimatum permansit ; non ergo anima Eve
in spermate Adam erat . Constat itaque modo simili Deum inspi-
10 rasse in faciem mulieris animam vivificantem. Et si anima
est in semine per coitum sicut corpus generata, ut quidam
blasphemi dixerunt , vel anima nascitur ex anima, unusquisque,
in corpore proprio in matrice cremento hominis seminato , habebit
duplicem animam e traduce de viri et mulieris animabus vel
65 va 15 seminibus | factam, quod est ridiculum dictu. Item, si anima
est in semine humano , tot anime pereunt et annullantur cotidie
quot crementa egrediuntur de viris sive vigilantibus sive dormien-
tibus , ex quibus non filii aut filie generantur ; quod nephas est
etiam cogitare , cum sit anima , ex quo esse incipit, quantum ad
20 sui essenciam immortalis et non possit quoquo modo anullari .
Corpus ergo tantum ex Adam descendit tocius humani generis
ex comixtione maris et femine procreatum, excepto Eve corpore
et Domini nostri Ihesu Christi.
Anime vero , non ex traduce , sed a Deo omnipotente create de
25 nichilo, corporibus infunduntur modo nobis indicibili et occulto .
Unde in Ecclesiasten sapientia dixit : Quomodo ignoras que sit via
spiritus et qua ratione compingantur ossa in ventre pregnantis ,
sic nescis opera Dei , qui fabricator est omnium. Item, Ambrosius :
« Si anima traduceretur ex Adam sicut corpus , nunquam homo
30 se recognosceret » , sed semper voluntati Dei contraria esset vo-
luntas anime , sicut est lex carnis , id est fomentum peccati ;
anima enim Adam peccavit, et non ex anima anime , sed ex
15 ridiculum corr. ] rediculum C 32 non ex] ex non pC
6-7 Cfr Gen. 2, 21-22 26-28 Eccl. 11, 5 29-
4-6 Cfr Gen. 2, 7
30 PS .-AMBR. , cfr AMBROSIASTER, In Ep. ad Romanos VII , 22 (PL XVII, 114) :
« Si enim anima de traduce esset numquam se cognosceret homo ».
6-7 Voir AUGUSTIN, De Genesi IX, cap. 13 (PL XXXIV, 402 ; CSEL 28, 1 ,
p. 284) « mulier viro de latere facta est ». Summa Sententiarum III , 3 (PL
CLXXVI, 92 C-94 A).
-
24-28 HUGUES DE SAINT-VICTOR , Summa de sacramentis I , vII , 30 ( PL
CLXXVI , 299-301 ) .
312
LIBER CONTRA MANICHEOS
corpore eius corpora traducuntur, et ideo quia ex corrupto
semine peccati fomentum in mortali corpore regnat . Quod autem
non patres carnales generent animas, in verbis Apostoli datur
intelligi manifeste. Ait enim ad Ebreos : Patres carnis nostre
5 habuimus eruditores et reverebamur eos , qui secundum voluntatem
suam erudiebant nos ; quomodo non multo magis obtemperabimus
Patri spirituum et vivemus ? etc. Hiis verbis innuitur patres
carnales non esse generatores spirituum, id est animarum huma-
narum . Non est ergo anima in cremento virili . Et quia constat
10 sanctos prophetas ita et sanctos apostolos credidisse et sic Christi
ecclesia confitetur , nunc ad aliorum sanctorum , qui voce consona
Dominum laudaverunt , testimonia accedamus , qui de animarum
creatione modo simili senserunt.
Licet enim Manichei et alii dampnaticii non recipiant eos, scili-
15 cet doctores , sicut nec Iudei evangelium nec apostolos, non sunt
idcirco a nobis minus in aliquo venerandi . Ait enim beatus Iero-
nimus in quodam tractatu ' De fide katholica ad dominum pa-
pam ' : « Animas a Deo dari credimus, quas subito a Deo et
sub ipso facta dicimus , anathematizantes eos qui animas quasi
20 partem divinitatis habere dicunt . Eorum quoque condempnamus
errorem , qui animas ante peccasse vel in celis conversatas fuisse
dicunt, quam in corporibus mitterentur » . Item , Augustinus in
primo libro Retractationum : « De animo dixi quod sit ' redi-
turus in celum '. Iturus autem quam ' rediturus' dixissem securius ,
25 propter eos qui putant animos humanos pro meritis peccatorum
suorum de celo lapsos sive deiectos in corpora ista detrudi . Sed
ita dixi ' in celum' tanquam dicerem ' ad Deum' , qui eius est con-
ditor . Sicut beatus Ciprianus et Iohannes Crisostomus conati
sunt dicere : ' Nam corpus de terra , spiritum possidemus e celo'.
30 Et in libro Ecclesiastes dicitur : Spiritus revertatur ad Dominum ,
-
18 subito om . Pelag.
-
a Deo ipso] ab ipso Pelag.
20 divinitatis
26-27 Sed ita] Sed hoc ego
28 et Iohannes Crisostomus]
- dicunt] divinae dicunt esse substantiae Pelag.
propterea non dubitavi dicere, quia ita Aug.
om . Aug.
4-7 Cfr Hebr. 12, 9, 10, 9 18-22 PS.-HIERONYMUS, Epist. XVI = PELA-
GIUS, Libellus fidei ad Innocentium papam 9 (PL XLV, 1718 A) ; = PS .-AUGUS-
TINUS, Sermo CCXXXVI , 6 (PL XXXIX , 2183. - Vide etiam PL XLVIII , 491 A)
23-313,5 AUGUSTINUS, Retractationes I, 3 (PL XXXII , 587 ; ed . P. KNÖLL,
CSEL 36, 1902 , p. 15-16)
29 CYPRIANUS, De dominica oratione XVI (PL
IV, 529C ; ed. G. HARTEL, CSEL, 3, 1, 1868, p. 278) 30-313,1 Cfr Eccl. 12, 7
CAPITULUM XX
313
65vb||
qui dedit illum . Quod utique sic intelligendum est, ut non resi-
stamus Apostolo dicenti nondum natos nichil egisse boni vel
mali. Sine controversia ergo quedam originalis regio beatitudinis
animi Deus ipse est , qui eum quidem non de se ipso genuit, sed
5 de nulla re alia condidit illum » .
ΙΟ
Item , beatus Hylarius super Psalterium CXXIX : « Deus ad
ymaginem suam faciens hominem ex humili natura celestique
composuit , animam videlicet et corpus. Et animam quidem divino
illo et incomprehensibili nobis virtutis sue opere constituit . Non
10 enim cum ad ymaginem Dei eum fecerit , tunc et corpus effecit .
Sed sumptum corpus formatumque de pulvere dehinc in animam
viventem per inspirationem Dei factus est , et naturam hanc,
scilicet terrenam atque celestem , || dicimus quodam inspiratio-
nis phedere copulatam ». Item , beatus Augustinus : « Corpus
15 de limo terre formavit Deus, cui animam inspiravit vel sufflavit ,
non quod faucibus insufflaverit vel manibus corporeis corpus
formaverit spiritus enim Deus est , nec lineamentis membrorum
compositus ». Non ergo carnaliter putemus Deum corporeis
manibus formasse corpus vel faucibus animam inspirasse , sed
20 pocius hominem de limo terre secundum corpus formavit volendo,
iubendo , id est voluit et verbo suo iussit ut fieret ita, et inspiravit
in faciem eius spiritum vite, id est substanciam anime in qua
viveret creavit, non de materia aliqua corporali vel spirituali, sed
de nichilo.
25 Non sunt ergo audiendi qui putant animam esse partem Dei.
Si enim hoc esset , nec a se nec ab aliquo decipi posset , nec ad
malum faciendum nec paciendum compelli , nec in melius vel in
deterius mutari . Flatus ergo , quo hominem animavit , factus est a
Deo, non de Deo, nec de aliqua materia , sed de nichilo. Item, de
30 eodem sapientissimus Bruno, doctor ecclesie , super Genesim :
8 divino corr.] de uno 10-11 effecit. Sed sumptum] effecit. Genesis docet
longe postea, quam ad imaginem Dei homo erat factus , pulverem sumptum Hil .
2-3 Cfr Rom. 9, 11 6-14 HILARIUS, Tractatus super psalmos CXXIX ,
5(PLIX, 720 C-721 A ; ed A. ZINGERLE, CSEL 22, 1891, p. 651) 6-12 Cfr
Gen. 2, 7 14-18 Cfr AUGUSTINUS, De Genesi VI , cap . 12 ; VII, cap 1
(PL XXXIV, 347-348 ; 356 ; ed. J. ZYCHA, CSEL 28, 1, 1894, p. 185-187 ;
201) 24, 28-29 Cfr Sap. 2, 2
14-18 Voir Jérôme , Contra Ioannem Hierosol . 15 , 18 , 21 ( PL XXIII , 367 B,
369 C, 371 D) . · Summa Sententiarum III , 2 (PL CLXXVI , 92 A-B)
-
314
LIBER CONTRA MANICHEOS
<< Totus homo ex anima constat et corpore, sed corporis quidem
materiam posuit Moyses, anime vero non posuit . Et plura quidem
sunt, quorum nos materiam ignoramus ; plura quoque, que non
de aliquo, sed ex nichilo creavit Deus . De qua enim materia facti
5 sunt celi ? De qua terra ? Unde aque ? Unde angeli ? Cum igitur
anime creationem ignoramus, illud tamen pro certo sciamus,
quia quamvis a Deo inspirata sit , eius tamen, ut quidam heretici
fingunt, pars non est , neque enim partem sui eternis posset damp-
nare suppliciis. De homine dicitur quod eum de limo terre Deus
10 fecerit, deinde subinfertur quod in faciem eius spiraculum vite
inspiraverit, ad cuius similitudinem si ceteri quoque animas
habeant non est inconveniens » .
Item, Augustinus in libro Veteris et Novi Testamenti
CXXIII : << Inhonestum puto animas generari, ut anima nasca-
15 tur ex anima. Nam , si cum semine anima existit et exit ex anima ,
multe anime cotidie pereunt cum fluxo semine . Quod non ita
esse manifestius declarat Moyses dicens : Si quis mulierem in
utero habentem percusserit et abhortaverit , siquidem formatum
fuerit, reddet animam pro anima ; si vero informatum fuerit,
20 pecunia mulctetur, manifeste declarans non esse animam ante
formatam , etc. »
Sed videtur contrarium quod legitur in Genesi : Omnes anime
domus Iacob, que egresse sunt de femore eius et ingresse sunt Egip-
tum , fuerunt septuaginta quinque, quod utique non est verum nisi
25 duo filii Ioseph, qui nati sunt in Egipto, ceteris annumerentur.
Sed ad hoc dicimus quod femur ibi pro genere ponitur et anime
2 Moyses om. Bruno posuit. Et plura] posuit . Pene enim ubique super
omnes est. Et plura Bruno 6 pro certo] profecto Bruno 8 eternis om .
Bruno
9 suppliciis. De homine] suppliciis . Utrum autem
tamen homine Bruno 10 fecerit] creaverit Bruno
bant pC 26 ponitur corr. ] proonitur C
- De primo
12 habeant] habe-
1-12 BRUNO ASTENSIS , Expositio in Genesim II [ 8 ] ( PL CLXIV, 161 C- 162)
9-11 Cfr Gen. 2, 7 13-21 Cfr Ps .-AUGUSTINUS ( = Ambrosiaster) , Quaestio-
17-19 Cfr Ex . 21 , 22-23 22-25 Cfr Gen. 46,
nes Veteris et Novi Testamenti XXIII , 1-2 (PL XXXV , 2229 ; ed . A. SOUTER,
CSEL 50, 1908, p. 49-50)
26-27 ; Act. 7, 14
24 , 315,25 Sauf réminiscence des Actes ( 7, 14) , le chiffre soixante-quinze, ré-
pété deux fois ici, est inspiré à Durand par le commentaire de Jérôme sur les
Septante qu'il cite ensuite .
CAPITULUM XX
315
66 ra
pro corporibus tantum in egressione ; in ingressione autem Egipti
tam anime quam corpora intelliguntur . Sepe enim in Scripturis
anime pro corporibus ponuntur. Unde beatus Ieronymus :
« Hoc quod anime dicuntur exisse de femoribus Iacob » , sic debet
5 intelligi secundum corpus tantum exisse homines de femoribus
patris , etc. Non enim, ut dictum est, credere licet animam
humanam in spermate esse , quod semen inmundum dicitur ,
cum sit anima ex quo esse incipit semper et anullari non possit
nec in pulverem redigi sicut corpus ; munda enim et bona
10 creditur a Deo creari, et talis est antequam corpori mi-
sceatur. Unde legitur in libro Sapientie : Sortitus sum animam
bonam. Et cum essem magis bonus , veni ad corpus incoinquina-
tum. Et scivi quod aliter non possum esse continens , nisi Deus
det, etc. Cum ergo dicitur omnes anime que egresse sunt ex
15 femore Iacob, melius dicitur quam si dixisset ' omnia corpora' ;
nam per hoc daretur intelligi corpora inanimata fuisse nata de
genere Iacob. Si autem dixisset ' omnes femine', masculi videren-
tur exclusi ; si vero dixisset ' omnes viri' , nulla interfuisse femina
videretur. Nunc autem cum dicitur omnes anime, utriusque
20 sexus corpora denotantur, que de matribus nata sunt animata.
Et sic pars pro toto ponitur et a privilegio melioris et dignioris
partis , id est ab anima a Deo creata de nichilo , || quia infunditur
corpori et vivificat illud , animas pro corporibus nominavit . Est
ergo sensus : Omnes anime que egresse sunt , id est omnes ex semine
25 vel genere Iacob egressi vel orti , fuerunt septuaginta quinque qui
Egiptum intraverunt . Item, cum dicitur : Omnes anime quas
fecerat in Haram , etc. in propria locutio est . Facere enim ibi
pro gignere posuit Moyses et animas pro corporibus tantum. Sed ,
quia corpora non nata sunt de matribus sine animabus, Moyses
30 animas dixit.
Nemo enim preter Deum potest animam creare nec facere
10-11 misceatur corr. ] miseatur C 12-13 incoinquinatum corr. cum Vg .]
coinquinatum C 22 partis corr. ] patris C 27 etc. postea brevem lacu-
nam, exhibet C
4-5 Cfr HIERONYMUS , In Genesim XLVI , 26 ( PL XXIII , 1001-1002 ; ed . P.
DE LAGARDE , CCSL 72 , 1959 , p. 49-50) , ad sensum 11-14 Sap . 8, 19-21
14-15, 24 Cfr Gen. 46, 26 26-27 Cfr Gen. 28, 1-14 ; 29, I, 4-30, 24
6-7 Cfr supra, p. 311, 7-12.
316
LIBER CONTRA MANICHEOS
humanam nec corpus hominis in matrice , alioquin multe steriles
fuissent fecunde, et quamplures viri fecissent filios, qui contristati
sine liberis moriuntur . Solius ergo Dei est creare animas et corpus
facere in matrice . Unde in Psalmo : Scitote quoniam Dominus ipse
5 est Deus, ipse fecit nos et non ipsi nos. Et beatus Iob : Manus
tue fecerunt me et plasmaverunt me totum in circuitu , etc. Et
Isayas Nunc, Domine Deus , Pater noster es tu , nos vero
lutum; tu fictor noster , et opera manuum tuarum omnes nos.
Et beatus apostolus Paulus in Actibus apostolorum : Deus fecit
10 ex uno homine omne genus hominum inhabitare super universam
faciem terre. Et beatus Ieronimus in epistola contra Rufi-
num : « Nasci de adulterio non est eius culpa qui nascitur, sed
illius qui generat » . Et paulo post : « Inter secreti ventris angu-
stias Dei manus semper operatur, idemque corporis est creator
15 et anime. Noli despicere bonitatem figuli , qui plasmavit et fecit te
sicut voluit. Ipse est enim Dei virtus et Dei sapientia, qui in utero
Virginis Marie sibi domum edificavit, etc. »
De origine vero anime beatus Gregorius, in Registro scribens
Secundino servo Dei incluso , opiniones quorundam notans inter
20 cetera dixit : « De origine anime inter sanctos patres non parva
questio est versata . Sed utrum ipsa ab Adam descendat an certe
singulis detur, incertum remansit , eamque in hac vita insolu-
bilem fassi sunt esse questionem. Sed si de eadem substancia
anima cum carne nascitur, cur non etiam cum carne moritur ?
25 Si vero cum carne non nascitur, cur in ea carne que de Adam
prolata est obligata peccatis tenetur ? etc. » Sed beatus Gregorius
10 homine] om. Vg., cfr supra, p. 134, 27, n. 19 Secundino corr.] Sceleri-
no C 21 questio est versata] requisitio non parva versata est Greg. 23 fassi
corr.] passi C
questionem. Sed si] quaestionem. Gravis enim est questio,
nec valet ab homine comprehensi, quia si Greg.
de eadem] de Adam
Greg.
4-5 Ps. 99, 3 5-6 Iob 10, 8 7-8 Is. 64,8 9-11 Act. 17, 26
12-17 HIERONYMUS , Contra Ioannem Hierosolymitanum 22 (PL XXIII , 373 A-B)
20-26 GREGORIUS M., Epist. IX, 52 (PL LXXVII, 989 D-990 A ; MGH, Epist. II,
P. 147-148)
4-11 Durand , qui a déjà formulé sa croyance en un seul Dieu créateur du corps
et de l'âme dans le Liber Antiheresis I, 3 , P1 13′ (Controverses, II , 7 ) et supra
au chapitre VIII (p. 173 , 1 sq. , n . ) , la réitère avec les mêmes citations scriptu-
raires Ps. 99, 3 ; Iob 10, 8 ; Is. 64, 8 ; Act. 17, 26. Cette fois il illustre sa dé-
monstration de textes patristiques et médiévaux .
CAPITULUM XX
317
questiones quorundam patrum referens non negavit animas coti-
die a Deo singulis dari. Quod verum esse predictis testimoniis
aperte et sequentibus declaratur.
Unde Augustinus in libro Veteris Testamenti : « In Adam
5 exemplum datum est , ut intelligamus quia iam formatum corpus
accepit animam . Non oportuit animam limo terre ammisceri
et sic formare corpus, sed primum oportebat domum compaginari
et sic animam habitatorem induci . » Item : « Anima est facta
similis Deo, quia Deus fecit eam inmortalem, indissolubilem,
10 que de nichilo facta est . » Item, sicut elementa pura non habent
aliqua preiacencia vel actu vel natura ex quibus naturaliter
componantur, ita nec anima. Item Augustinus . Et Gennadius ' De
dogmate christiano ' : « Anima humana non cum carne moritur,
quia, ut dictum est , non cum carne seminatur, sed formato in
15 ventre matris corpore , Dei iudicio creari et infundi , etc. » Quidam
dicunt animam extra corpus , alii vero in corpore creari expo-
nentes verba illa : Inspiravit in faciem eius spiraculum vite,
id est animam in corpore creavit , que totum corpus animaret ,
faciem tamen specialiter expressit , quia hec in sensibus ornata
20 est ad intuenda superiora . « Sed quicquid de anima primi hominis
estimetur, de aliis certissime est sciendum quod in corpore creen-
tur ». Creando enim infundit eas Deus et infundendo creat.
Dicendum est et animam illam non sic esse creatam ut presciam
operis futuri iusti vel iniusti.
25 Item, Augustinus ' De fide ad Petrum' : « Animas hominum
non esse dicimus ab inicio inter ceteras intellectuales naturas, nec
9 indissolubilem corr. ] non indissolubilem C
Gradius C
12 Gennadius corr . ] En
4-8 PS. -AUG. ( = AMBROSIASTER) , Quaest . Veteris Testamen . XXIII , 3 (PL
XXXV, 2229 ; CSEL 50, p. 50)
CLXXVI , 92 A)
8-10 Summa Sententiarum III , 2 (PL
13-15 PS. -AUG . - GENNADIUS, De ecclesiasticis dogmatibus
20-22 Cfr Summa Sententiarum III, 2 (PL
25-318,9 Ps . -Aug. - GENNADIUS, op. cit. , XIV (PL LVIII ,
XVIII (PL LVIII , 985 A)
CLXXVI , 92 A-B)
984 B)
I Grégoire ne le nie pas mais, en fait, il ne pose pas la question .
8-10 Cfr AUGUSTIN, De quantitate animae II , 3 (PL XXXII , 1037 ) .
20-22 Cfr AUG., De Genesi VII, cap. 5 (PL XXXIV, 358 ; CSEL. 28, 1, p. 205).
25-318,9 Durand recopie sa citation du Liber Antiheresis II , 2 , M 60rb (Contro-
verses, p. 172, n. 32. Append., p, 215) avec le même rejet final de la phrase :
«< creationem vero nosse ». On n'a relevé ici, avec le texte même de Gennade,
que les principales variantes (de termes , non de mode ou de graphie) .
318
LIBER CONTRA MANICHEOS
66rb||
simul creatas, ut Origenes fingit , neque in corporibus per coitum
seminari, ut Luciferianus et Cyrillus et aliqui Latinorum presu-
mentes affirmant , quasi natura consequencie serviente . Sed dici-
mus corpus tantum per coniugii copulam seminari , Dei vero
5 iudicio coagulari in vulva et fingi atque formari ; formato vero
iam corpore , animam creari et infundi, ut vivat in utero homo ex
anima constans et corpore egrediaturque vivus ex utero plenus
substancia ; creationem vero anime solum Creatorem animarum
nosse . » Item, Augustinus : « Solum hominem et feminam
10 credimus habere animam substantivam, ex qua corpus vivit et
rationem suam et ingenium vivaciter tenet . Pecudum vero anime
non sunt substantive , sed cum ipsa carnis vivacitate nascuntur et
ideo non ratione reguntur et cum carne moriuntur. Anima vero
humana non cum sanguine moritur , quia non carnis semen est .
15 Sed formato Dei iudicio corpore , credimus et dicimus eam creari
et infundi, ut vivat homo intus in utero et sic nativitate procedat
in mundo. »
Item, beatus Isidorus in primo libro de Summo Bono :
<< Animam non esse partem divine substancie vel nature credimus,
20 nec eam esse priusquam corpori misceatur, sed tunc eam creari
quando et corpus creatur, cui amisceri videtur » . « Anima enim
hominis non est homo , sed corpus , quod ex humo factum est , id
tantum homo est . Inhabitando autem in corpore , anima ex ipso
participio carnis hominis nomen accepit , sicut Apostolus dicit
25 interiorem hominem animamque non carnem conditam esse ad
Dei ymaginem. Male ergo a quibusdam creditur animam hominis
esse corpoream, que propter id ad Dei ymaginem facta est , ut
si non incommutabilis ut Deus, tamen incorporea ut Deus exi-
I simul corr.] semel C
Genn.
7 plenus] plenus
25-26 ad Dei corr.] adei C
4 tantum corr. ] natum C
humana Genn.
5 fingi] compingi
9 et feminam om. Genn.
27 propter corr. ] per C
19-
9-17 PS .-AUG . -GENNADIUS , op. cit. XVI -XVIII (ibid., 984 D-985 A)
319,1 ISIDORUS , Sententiae I , cap . 12, § 4 et 2 (PL LXXXIII , 562-563)
25 Cfr Rom. 7, 22
9-17 Ce texte de Gennade, emprunté par Durand et qui reprend à la
fin un énoncé précédent (p . 317, 13-15 ) , paraît suivre ici un codex différent de ce-
lui de Migne. (Comparez par ex. p. 317, 13-15 ; p. 318, 15-17 avec les notes de
Migne sur d'autres versions) .
CAPITULUM XXI
319
steret . » Item , « beatus Ieronimus : Qui finxit , inquit propheta,
singillatim corda eorum ; hic satis innuit propheta quod non
animam de anima facit Deus , sed singillatim animas de nichilo
creat ». Et alibi : « Hoc certe sentis , singulas animas singulis
5 nascentibus modo Deus facit ». Item, Ieronimus ad Augusti-
num , in quodam libro qui sic incipit : De reliquis que ad fidem
pertinent « An certe quod Ecclesiasticum est secundum elo-
quium Salvatoris Pater meus usque modo operatur, et ego
operor. Et illud Isaye prophete : Qui format spiritum hominis
10 in ipso. Et in Psalmo : Per singulos corda eorum , cotidie Deus
fabricat animas et corporibus infundere non cessat » .
15
XXI
DE PREDESTINATIONE CONTRA MODERNOS
MANICHEOS ET CONTRA OMNES ALIOS QUI
DISSENCIUNT A KATHOLICA VERITATE
Sed quia terminis, quos sancti patres posuerunt, nolunt esse
contenti kathari factiosi , ut suis fautoribus se sapientes faciant
evideri et errorem suum et nescientiam de ovibus domus Israel
que perierant astucius infigant cordibus auditorum, quia dicimus
20 omnes humanas animas ab uno Deo omnipotente creari et dari ,
contra Scripturas sanctorum stultizantes queritant secreta Dei
inscrutabilia cur Deus faciat animas que dampnantur, contra
Apostolum quasi querentes plus sapere quam oportet, et cum
6 reliquis corr. ] relinquis C
1-4 Summa Sententiarum III, 3 ( PL CLXXVI, 94 B)
1-2 Ps. 32, 15
4-5 Augustinus apud PS . - HIERON . Epist . XXXVII , De origine animarum IX (PL
XXX , 266 C) 5-11 HIERON . Contra Ioannem Hieros . 22 (PL XXXIII ,
8-9 Ioh. 5, 17
16 Prov. 22, 28
372 D-373 A)
9-10 Is.
23 Cfr Rom. 12, 3
=Zach.12,I 10CfrPs.
32, 15
1-4 Voir AUGUSTIN, De Genesi X, cap. 6, § 10 (PL XXXIV, 412 ; CSEL 28, 1
p. 802).
4-7 Voir supra , p . 309,22-310, note .
21 stultizantes , de : «<Istultizare, insanire », DU CANGE, VII , 620 : être fou ,
insensé . Catholicon, f. 224va : « Stultizo , zas id est stulte se habere : a stultus
dicitur ». Aalma, p . 398 : « stultizo , zas ... foloier ».
-
320
LIBER CONTRA MANICHEOS
66 va
5
universe vie Domini sint misericordia et veritas , et nubes et ca-
ligo sint in circuitu eius , debuissent ex parte videre sicut Apos-
tolus per speculum in enigmate ea tantum que sunt necessaria ad
salutem .
Licet enim omnes anime Dei sint per creationem et potentiam,
non tamen omnes salvantur, quia recepto libero arbitrio abutun-
tur et || peccando , teste Domino , moriuntur. Unde ipse per Eze-
chielem prophetam ait : Omnes anime mee sunt, ut anima patris,
ita et anima filii mea est. Anima que peccaverit, ipsa morietur.
10 Et famulus Dei Moyses , qui teste Apostolo fidelis erat in tota domo
eius, Domino loquens inter cetera dixit : Domine Deus spirituum
universe carnis , num uno peccante contra omnes ira tua deseviet ?
Et Dominus ait per Iheremiam prophetam : Ego sum Dominus
Deus universe carnis ; non erit michi difficile omne verbum. Et
15 sanctus Isayas : Hec dicit Dominus , creans celos et extendens eos,
firmans terram et que germinant ex ea , dans flatum populo qui est
super eam et spiritum calcantibus eam : Ego Dominus vocavi te in
iustitia . Et apostolus in Actibus apostolorum : Deus dat omni-
bus vitam et inspirationem , etc.
20 Manichei autem infirmare nituntur secundum suam fraudu-
lentam astuciam sententias prelibatas . Sed nos, cum in multis
sanctorum auctoritatibus habeamus unum solummodo Deum
creatorem esse omnium humanarum animarum et corporum,
qui mortem non fecit , nec letatur in perdicione vivorum,
25 nec vult mortem peccatoris , sed ut convertatur et vivat, cuius
sapientia et sensus incomprehensibilis multa etiam bona voluit
in hac vita contegi ne vilescant, non solum hominibus verum
etiam spiritibus angelicis , precaveamus ne superflue simus in
pluribus que nobis nichil ad salutem conferunt curiosi , ne forte
30 tangentes lignum vetitum moriamur et pecus nostrum, id est
insufficiens capacitas, montis tangens altitudinem lapidibus
obruatur. Defecerunt enim scrutantes scrutinio et, teste sapientia
1-2CfrPs.96,2 3CfrICor.13,12 8-9Ez.
11-12 Num. 16, 22
1CfrPs.24,10
18, 4
10-11 Hebr. 3, 5
15-18 Is. 42, 5-6
Gen. 3, 2-3
32Ps.63,7
18-19 Act. 17, 25
25 Cfr Ez. 33, II
13-14 Ier. 32, 27
30 Cfr
31 Cfr Ps. 103, 32 ; II Mach. 9, 8 31-32 Cfr Exod. 21, 28
15-19 Liber Antiheresis : Is. 42 , 5-6 ; Act. 17, 25, cfr supra, p. 307, 4 sq.
n.; 173, 6, n.
24 Cfr infra, p. 326, 2-3.
CAPITULUM XXI
321
Dei, qui investigator est maiestatis a gloria opprimetur. Et
quia, teste Apostolo ad Romanos incomprehensibilia sunt iudi-
cia Dei et investigabiles vie eius , stulta temeritas est manifeste
subtili indagine perscrutari mentem Dei in hiis que non possunt
5 divinis testimoniis comprobari.
Multa enim sunt opera Dei de quibus, nisi quia ipse vult ita ,
nullam aliam iustam potest homo reddere racionem. Unde ait
sapientissimus Salomon in Ecclesiasten : Apposui cor meum ut
scirem sapientiam et intelligerem distinctiones, et intellexi quod
10 omnium operum Dei nullam possit homo invenire rationem eorum
que fiunt sub sole ; et quanto plus laboraverit ad querendum , tanto
minus inveniet, etc. Non ergo expedit nos in multis esse ipsius
operibus curiosos , quia non etiam apostolis voluit omnia demon-
strare. Unde ipse Dei Filius post resurrectionem discipulis dixit :
15 Non est vestrum nosse tempora vel momenta que Pater posuit in sua
potestate. Et Apostolus in epistola ad Corinthios prima : Vide-
mus nunc per speculum in enigmate, tunc autem facie ad faciem .
Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus
sum . Et Christus in evangelio loquens de consumatione seculi
20 inter cetera dixit : De die illa et hora nemo scit, neque angeli
celorum , nisi Pater solus. Et sanctus Ysayas , glorie Domini
speculator, dixit se vidisse Dominum exercituum sedentem super
solium excelsum , et cherubin duabus alis velabant faciem eius,
I investigator] scrutator Vg.
1 Cfr Prov. 25, 27 2-3 Rom. II, 33
16-19 I Cor. 13, 12
8-12 Eccl. 8, 16, 17
20-21 Cfr Mc. 13, 32
15-
22-322,1 Cfr
16Act.1,7
Is. 6, 1-2
2-5 Comme dans le Liber Antiheresis, Durand se défend de scruter les desseins
de Dieu . L. Ant . I, 27, De predestinatione (cfr A. DONDAINE , Aux origines du
valdéisme , dans AFP, t. XVI, 1946 , p. 210 ) : « Non enim ignoramus eum omnia
scire, sed nobis minime de Dei scientia disputandum est ». Mais cette fois il
craint de tomber dans l'hérésie . Cfr infra , p . 323 , 8-9.
6-7 Voir JÉRÔME , Commentarius in Ecclesiasten VI , 10-11 ; VIII , 16-17 (PL
XXIII, 1060 A-C ; 1079-1080 ; éd . M. ADRIAEN , CCSL 72 , 1959 , p. 299-300 ;
320-321 ).
23-322,5 Ce verset d'Isaïe 6, 2 a donné lieu à une double interprétation, égale-
ment valable. Pour certains , notamment Jean Chrysostome , les séraphins voilent
leur face et leurs pieds ; pour d'autres : Cyrille, Pierre Damien, Jérôme, ils
voilent la face et les pieds de Dieu . Voir CORNELIUS A LAPIDE , Commentaria
in Scripturam sacram , t. XI , Isaïe, Paris, 1877 , p . 170-171 . JEAN CHRYSOSTOME ,
322
LIBER CONTRA MANICHEOS
et aliis duabus velabant pedes eius, et duabus volabant. Quid
autem velacio faciei Domini et pedum significet , si studiosus
lector in explanationibus sanctorum quesierit diligenter, poterit
manifeste perpendere vera esse que diximus de occultis iudicio-
5 rum et operum sancte et individue Trinitatis .
Sed kathari, qui talia offendicula ponunt mentibus impruden-
cium, dicant si noverunt ad quid vel quare Deus omnipotens
fecit angelos qui peccaverunt . Nam, teste beato Petro apostolo :
Deus angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni
66 vb || 10 detractos in Tartarum tradidit in iudicium || cruciandos reserva-
ri. Et in libro beati Iob : Ecce qui serviunt Deo non sunt stabi-
les, et in angelis suis reperit pravitatem , etc. Si sui erant , ergo
fecerat eos. Et beatus Iudas , Iacobi frater, in epistola sua ait :
Ihesus angelos qui non servaverunt suum principatum , sed dere-
15 liquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei vinculis eter-
nis sub caligine reservavit. Item , dicant quare Deus formavit
drachonem ad disperdendum . Sic enim dicitur in Psalmo : Dracho
iste, quem formasti ad illudendum ei. Item , dicant quare elegit
Iudam in cathalogo apostolorum, quem ex sua previdencia ,
20 qua novit omnia antequam fiant, sciebat furem et proditorem
et magnum scandalum generaturum ecclesie sue sancte. Et cum
ad opposita aliud verius non poterunt respondere quare Deus
illa fecerit, nisi quia sic sibi placuit , simili modo nos de creatione
animarum que non salvantur debere sibi noverint respondere.
Item, adhuc super eodem obicimus perverso sensui illorum. Si
Deus omnipotens Salvator, ut ipsi asserunt , fecit animas que
25
24 salvantur corr.] satiantur C
13 eos] os pC
9-11 II Petr. 2, 4 II-12 Iob 4, 18
103, 26 20 Dan. 13, 42
14-16 Iudae 6 17-18 Ps.
In Isaiam VI, 2 (PG LVI, 70) : « velabant pedes suos, facies suas ». JÉRÔME
dit au contraire, Epist. XVIII, ad Damasum 7 (PL XXII , 365 ; éd . I. HIlberg,
CSEL 54, 1910, p . 82-83 ) : « velabant faciem non suam sed Dei ... velabant
pedes , non suos, sed Dei », expliquant notre ignorance du passé et du futur
dans les desseins de Dieu et notre seule connaissance du présent . Idée que
reprend la Glossa ordinaria, Is. 6 , 2 ( PL CXIII , 1243 C) . C'est la démonstration
de Durand sur le secret des jugements et des œuvres de la Trinité .
:
8-11, 13-16 Ce sont les objections présentées jadis par les cathares et réfutées
dans le Liber Antiheresis II , 2 , M 50rb II Petr. 2 , 4 ; Iudae 5-6 (Controverses,
III, 2, 4, p. 167. Append., p. 206) ; I, 4, 12, P1 31′, 65′-65o ; II Petr. 2, 4-9, 4-7;
Iudae 5-6 (ibid., IV, 57 ; III, 40, p. 191, 174. Append., p. 217-218).
CAPITULUM XXI
323
salvantur in manibus suis , quas dicunt esse oves domus Israel que
perierant, quare ipse Deus , si novit omnia antequam fiant , non
fecit eas tales ut peccare non possent neque ab eo recedere nec
perire ? Et si bene cogitaverint super sua mendacissima et fallaci
5 opinione, poterunt Deo volente animadvertere quare Deus fecit
angelos qui peccaverunt et Adam primum terrigenam qui peccavit ,
et quod multa sunt opera Dei de quibus non potest sciri certa
racio in hac vita. Unde non debemus nimium cogitare super illa,
ne in heresim incidamus. Hinc enim Ihesus, filius Sirach, in
10 Ecclesiastico ait : Altiora te ne scrutatus fueris, et forciora te ne
quesieris. Sed que precepit tibi Deus , illa cogita semper, et in pluri-
bus operibus eius ne fueris curiosus. Non enim est tibi necessarium
ea que abscondita sunt videre occulis tuis. Et in libro Sapientie
legitur : Quis enim dicet tibi : quid fecisti ? aut quis stabit contra
15 iudicium tuum ? aut quis in conspectu tuo veniet vindex iniquorum
omnium ? aut quis tibi imputabit, si perierint naciones quas tu
fecisti ? Neque enim est alius Deus quam tu , cui cura est de omnibus.
Neque rex neque tirannus in conspectu tuo inquirent de hiis quos
perdidisti. Cum ergo sis iustus, iuste omnia disponis , etc. Item
20 beatus Iob : Quis potest dicere Deo : cur hec facis ? Et sanctus
Isayas Veh, ait Dominus , qui contradicit fictori suo , testa de samiis
terre ! Numquid dicit lutum figulo suo : quid facis, et opus tuum
absque manibus est ? Veh qui dicit patri : quid generas, aut mulie-
ri : quid parturis ? etc. In quibus verbis aperte innuitur quod
25 kathari sunt maledicti, qui de Patre omnium creatore dicunt ,
quasi exprobrando ad decipiendum imprudentes, quare Deus facit
animas non salvandas , et de partu mulieris , id est matris catholice
que sponsa est Salvatoris, plurima delirant .
Item , de eodem beatus Apostolus in epistola ad Romanos :
9 in1 suppl.
23, n., 192, 17.
16 omnium] hominum Vg. et Lib. Antih., cfr supra, p. 191,
1-2 Cfr Mt. 15, 24
20Iob9,12
10-13 Eccli. 3, 22-23
21-24 Is. 45, 9-10
14-19 Sap. 12, 12-13, 14-15
8-9 Cfr supra, p . 321 , 2-5 . L'ancien vaudois n'a pas oublié son état anté-
rieur, et craint d'y retomber. Cfr Introduction, chap. I, p. 32, n. 4.
14-19 Cfr supra, p. 192 , 16-21 , n. et note suivante.
21-324,6 Même raisonnement sur la justice miséricordieuse de Dieu , dans le
LiberAntiheresis II, 3 , M 61rb : Is. 45, 9-13 (Controverses, II, 10). II, 4, M 74vb sq.
Rom. 9, 14-21 ; Sap. 11, 24-12, 16 (ibid., IV, 23). Cfr supra, 191, 23 sq.
324
LIBER CONTRA MANICHEOS
Deus cui vult miseretur et quem vult indurat. Dicis itaque michi :
Quid adhuc queritur ? Voluntati enim eius quis resistit ? O homo,
tu quis es qui respondeas Deo ? Numquid dicit figmentum ei qui se
finxit: Quid me fecisti sic ? An non habet potestatem figulus luti
5 ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero
in contumeliam ? etc. Que sunt vasa ista, nisi illa de quibus
idem Apostolus ait ad Timotheum : In magna domo non solum
sunt vasa aurea et argentea, sed etiam lignea et fictilia ; et quedam
quidem in honorem , quedam vero in contumeliam . Si quis autem
10 emundaverit se ab hiis, erit vas in honore, sanctificatum et utile
67 ra Domino, ad omne opus bonum instructus , etc. || Si vas factum
in contumeliam in magna domo potest mundare se et esse vas
in honore , sanctificatum et utile Domino, ad omne opus bonum
instructum , patet diabolum non fecisse malos , quia numquam
15 possent esse vasa sanctificata et utilia Domino Deo nostro. Fecit
ergo eos Deus omnipotens, ut qui converti noluerint puniantur,
et sic Deus, qui misericordia et iusticia est , appareat hominibus
iustus in puniendis et misericors in salvandis . Ipse vero ,
qui summa bonitas est , omnes homines fecit ad laudem nominis
20 sui . Unde sapientissimus Salomon in fine Ecclesiastes : Finem
loquendi omnes pariter audiamus . Deum time et mandata eius obser-
va; hoc est omnis homo, id est ad hoc factus est omnis homo, ut
Deum timeat et mandata eius observet . Si volueritis , inquit
Dominus per Isayam , et audieritis me, bona terre comedetis. Quod
25 si nolueritis et me ad iracundiam provocaveritis , gladius devorabit
vos, etc.
Ecce in voluntate nostra ostenditur esse utrum velimus esse
boni . Et hoc est liberum arbitrium a Deo homini datum.
I cui cum multis codd . S. Script . et Patribus (W. II , 111 ) ] cuius Vg.
structus] paratum Vg.
1-6 Rom. 9, 18-21
23-26 Is. I, 19-20
II in-
18 misericors] et add. C
12 magna corr. ] magno C
7-11 II Tim. 2 , 20-21
20-22 Eccl. 12 , 13
17-18 Cfr AUGUSTIN, Sermo XXII , 5 (PL XXXVIII , 151-152) .
28 Durand n'a jamais nié le libre arbitre, puisque c'est au nom même de la
liberté humaine qu'il avait, jadis, attaqué la doctrine cathare et réprouvé la
prédestination . Cfr Liber Antiheresis I, 27 (A. DONDAINE , Valdéisme, p. 210 et
209) : « non tamen credendum est ipsum (Deum) ita malos ad dampnationem iudi-
casse ut si a via sua prava conversi fuerint et penitenciam egerint , salvari non pos-
sint ; nec bonos ad salvationem ut si a via sua recta ceciderint et flagiciis se impli-
CAPITULUM XXI
325
Item sapientia Dei ostendit in Ecclesiastico Ihesu , filii Syrach ,
quare Deus fecit hominem et ad quid ; sic enim ait : Deus creavit
de terra hominem, et secundum ymaginem suam fecit illum . Et
iterum convertit illum in ipsam, et secundum se vestivit illum virtute.
5 Numerum dierum et tempus dedit illi et potestatem eorum que sunt
super terram. Posuit timorem illius super omnem carnem , et domi-
natus est bestiarum et volatilium . Creavit ex ipso adiutorium simile
ipsi, consilium , et linguam , et occulos , et aures , et cor dedit illis
excogitandi et disciplina intellectus replevit eos . Creavit in illis
10 scientiam timoris sui, sensu implevit cor illorum , et mala et bona
ostendit illis. Posuit occulum suum super corda illorum , ostendere
illis magnalia operum eius ; ut nomen sanctificationis eius collau-
dent et glorientur in mirabilibus illius, et ut enarrent magnalia
operum eius , etc. Hiis testimoniis et multis aliis aperte osten-
15 ditur Deum fecisse omnes homines , ut eum timeant et
mandata eius observent . Sed quia eum non timent omnes nec
mandata eius observant , non ex Deo est , sed ex vicio carnis
corrupte et suggestione diaboli temptatoris . Piger enim, ut ait
Sapientia, vult et non vult, vult scilicet bona a Deo recipere,
20 sed non vult suam pravam voluntatem neque illicitam relinquere
voluptatem . Sed licet nolit abnegare se ipsum, et crucem tollere
Christi, et carnem crucifigere cum viciis et concupiscenciis , non
tamen fecit eum diabolus , sed omnipotens Deus . Unde Apostolus
in Actibus apostolorum : Deus fecit ex uno homine omne genus
25 hominum inhabitare super universam faciem terre. Et multa
super hoc testimonia sunt prescripta.
Sed quia probari non potest diabolum fecisse aliquam creatu-
ram, nobis predicta et similia respondentibus fautoribus katha-
rorum obiciunt quedam impedimenta verborum. Si Deus fecit
10 timoris sui] spiritus Vg . et Lib. Antih . M 69rb
21 voluptatem corr. ] voluptate C 24 homine om .
II suum corr. ] ipsorum C
Vg., cfr supra p. 173, 7, n.
18-19 Cfr Prov. 13, 4
24-25 Act. 17, 26
21Mt.16,24 22Cfr
2-14 Eccli. 17, 1-8
Gal. 5, 24
caverint, dampnari non possint ... Numquid cassa videtur illorum assercio, qui
dicunt quod Deus ita predestinavit unumquemque ut nullo modo possit salvari ,
nec opera bona agere nisi predestinatus fuit ab origine mundi ».
2-14 Sur la Sapience de Dieu à travers Eccli . 17, 1-8 , cfr Liber Antiheresis II ,
3, M 69rb, avec la leçon « scientiam ' spiritus' » au v. 6 (Controverses, II , 26) .
24-25 Répétition fréquente de Act. 17, 26, cfr supra, p. 134, 27 sq.; 173, 6-8 ;
316, 9-11.
326
LIBER CONTRA MANICHEOS
67 rb
omne genus hominum , paucos fecit ad salvationem et plurimos
ad dampnationem. Ad quod dicimus : Deus mortem non fecit,
nec letatur in perdicione vivorum ; creavit autem omnia ut
essent ; et sanabiles fecit nationes orbis terrarum et nemini man-
5 davit peccare, nec vult mortem peccatoris , sed ut conver-
tatur et vivat. Item, dicunt fautores Manicheorum et non solum
ipsi, sed etiam quidam qui fingunt se orthodoxe fidei professores :
Non possumus esse boni, nisi Deus dederit potestatem . Et
nacta inde quadam pestifera dilatione convertendi, dicunt :
10 Christus dixit : Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me,
traxerit eum . Et Iohannes : Non potest homo accipere quic-
quam , nisi fuerit ei datum de celo . Et Iacobus : Omne datum
optimum et omne donum perfectum de sursum est, descendens a
Patre luminum. Et in libro Sapientie : Scivi quod aliter non
15 possum esse continens nisi Deus det. Et hoc ipsum erat sapientie :
scire cuius esset hoc donum , etc. Ad quod dicimus : Testimonia
sancta sunt et vera, sed non sunt intelligenda male ,
sione illorum est ab aliquo penitencia differenda.
neque occa-
Ad primam sententiam nobis satis facit beatus doctor ecclesie
20 Augustinus. Ait enim : « Magna gratie commendatio : Nemo
venit nisi tractus . Quem trahat et quem non trahat Pater,
quare illum trahat et illum non trahat , noli velle iudicare si
non vis errare. Semel accipe , et intellige : non traheris ? Ora ut
traharis. Quid hic dicimus, fratres ? Si trahimur ad Christum ,
25 ergo inviti credimus ; ergo violencia adhibetur, non voluntas
excitatur ». << Si invitus venit quis, non credit ; si non credit ,
nec venit . Non enim ad Christum currimus ambulando , sed cre-
20 Magna corr . cum Aug. ] Magne C
om . Aug.
21 Pater om . Aug.
26 quis
3-4 Sap. 1, 14 4-5 Cfr Eccli. 15, 21 5-6 Cfr Ez. 33, II IO-II Ioh.
6, 44 11-12 Ioh. 3, 27 12-14 Iac. 1, 17 14-16 Sap. 8, 21 20-
327,7 AUGUSTINUS, Tractatus in Evangelium Ioannis XXVI , 2, 3, 8, 9 (PL
XXXV, 1607, 1608, 1610 ; ed. R. WILLEMS, CCSL 36, 1954, p. 260, 261, 263,
264) 20-21 Cfr Ioh. 6, 44
2-3 Cfr supra, p . 320, 24.
6-8 Comparer avec le Liber Antiheresis I , 27 , M 36va-vb, P1 103v- 104" : «Sunt non
nulli non solum hereticorum verum etiam catholicorum, qui pestifera calviacione
correpti, de predestinatione vel fato discernentes animas simplicium pellicentes
si non predestinatus quem vel fatum ad Dei regnum fuerit minime salvari ,
asserunt ».
CAPITULUM XXI
327
dendo ». « Quid igitur, fratres ? Si omnis qui audivit a Patre et
didicit , ipse venit ad Christum, Christus hic nichil docuit ? Sed
Christus docet eum qui audit verbum suum et intelligit , et illum
docet Pater qui audit Verbum eius » , quod est Filius. « Quid est
5 trahi a Patre , nisi discere a Patre ? Quid est discere a Patre , nisi
audire a Patre ? Quid est audire a Patre, nisi audire Verbum
Patris ? Ille ergo trahitur qui audit Verbum Dei et facit illud,
etc.
Item , non potest homo accipere quicquam , subauditur boni ,
10 nisi fuerit ei datum de celo . Vicia vero et peccata non de celo
veniunt, sed ex corde procedunt, teste Domino Ihesu Christo.
Si enim a nobis esse non habemus , nec per nos subsistere possumus,
neque nos ipsi fecimus nos , quomodo a nobis ipsis bona habere
possemus ? Hoc nulli sane mentis dubium est , quia omne bonum a
15 Deo est. Sed Deus , qui dedit homini esse , contulit illi fidem et
cognicionem quod Deus est iustus et misericors . Et si iustus
et misericors , ergo debet homo intelligere quod Deus vult eum
esse iustum et misericordem, et ab ipso corde et ore debet illa
cotidie postulare et avertere se a sua prava voluntate . Teste enim
20 Dei Filio regnum celorum capiunt violenti . Sed quia non nulli,
nimia et superflua subtilitate aut carnis voluptate corrupti,
grandi naso et toto merito in Dei sacerdocium reprobandi, de
divina prescientia disputant et dicunt quod salutem impedit
animarum, nos , ipso auctore, qui non vult mortem peccatoris
25 sed ut convertatur et vivat, aliqua obstacula opponamus.
Dicunt ipsi : Deus , teste Apostolo , quos prescivit, et predestinavit
conformes fieri ymaginis Filii sui ; et quos predestinavit, hos et
vocavit; et quos vocavit, illos et iustificavit, etc. Si ergo, inquiunt,
ille , qui in sua prescientia non fallitur , prescivit aliquem salvan-
30 dum , predestinatus est ad salutem ; non ergo potest mutari quin
salvus fiat. Si vero prescitus et predestinatus non est, nichil sibi
2-3 Sed Christus- intelligit ad sensum Aug. 20 capiunt] rapiunt Vg.
7CfrLc.8,21
Iac. 1, 17
Ez. 33, II
9-10 Ioh. 3, 27
16CfrPs.111,4; 114,5
26-28 Rom. 8, 29, 30
10-11 Cfr Mt. 15 , 19
19-20 Cfr Mt. 11, 12
14-15 Cfr
24-25 Cfr
16 Cfr AUGUSTIN, Sermo XXII , 5 (PL XXXVIII, 151-152 ) .
22 grandi naso ... reprobandi : avec grand mépris ... devant être réprouvés.
29-328,1 Cfr Liber Antiheresis cit. supra , P. 324 , 28 , note.
3
2
8
LIBER
C
O
N
T
R
A
M
A
N
I
C
H
E
O
S
67 va
conferret a peccatis et voluptatibus abstinere. Ad quod dici-
mus : Sapientia Dei dicit : Occasiones querit qui vult recedere ab
amico . Et quis amicus hominum, nisi Deus ? Stultissima est
cogitacio talis, que mentem humanam avocat a servicio Ihesu
5 Christi. Et vere , teste Apostolo et propheta , novit Dominus cogi-
taciones sapiencium , quoniam vane sunt. Quid enim vanius
quam cogitare Deum esse causam dampnationis humane ? Sic
namque humana temeritas cogitando vult sicut Adam culpam
dampnationis sue in Dominum retorquere. Neminem enim fecit
10 Deus ad hoc ut dampnaretur, sed teste Ieremia propheta proposuit
homini viam vite et viam mortis ad quod voluerit extendat
manum suam et quod sibi placuerit dabitur ei . Et beatus aposto-
lus Petrus in secunda epistola ait : Deus non vult aliquos perire,
sed omnes ad penitenciam converti, etc. Si Deus non vult aliquos
15 perire, videtur quod ipsius prescientia et disposicio non sit causa
perdicionis hominum dampnandorum . Non enim Deus, apud quem
non est transmutacio , || velle potest contra prescientiam et
disposicionem suam.
Item, si predestinavit quos prescivit, videtur quod omnes
20 tam malos quam bonos predestinavit , quia omnes prescivit futu-
ros esse ; ergo omnes salvabuntur, quia predestinatio tantum
intelligitur in salvandis . Sed Apostolus dixit : Quos Deus prescivit,
et predestinavit, vocavit, iustificavit et magnificavit. Sed Iudam
Scarioth vocavit in cathalogo apostolorum ; ergo prescivit et
25 predestinavit eum , iustificavit , exaltavit et magnificavit illum,
quia in principio sue vocationis aliquanto tempore bonus fuit .
6 vane corr.] vanes C 14 converti cum Aug. et aliis (W. III , 330 ) ] rever-
ti Vg. 23 magnificavit cum multis codd . S. Script . (W. II , 105) ] glorifica-
vit Vg.
16-17 Iac. 1, 17
2-3Prov.18,I 5-6ICor.3,20;cfrPs.93,II 10-11CfrIer.21,8
13-14 Cfr II Petr. 3, 9
19 Cfr Rom. 8, 29
Rom. 8, 29, 30
22-23 Cfr
nus -
13-18 Liber Antiheresis I , 27 , M 37гa, P1 104 : « Ecce omnes ad se Veritas vocat
et omnes vult salvos fieri, teste beato Petro apostolo qui ait : Non tardat Domi-
ad penitenciam reverti ( II , 3 , 9) . Ecce audistis quod omnes vocat et omnes
vult ad penitenciam redigi. Si ita esset quisque predestinatus, ut quidam asse-
runt, non Deus omnes vocasset, nec omnes vellet ad penitenciam reverti, alio-
quin voluntas eius, quod absit, esset contra propositum suum ». Comme précé-
demment, Durand affirme que la volonté de Dieu ne peut s'opposer à sa prescien-
ce, mais celle-ci n'est plus , pour l'auteur, cause de perdition.
CAPITULUM XXI
329
5
Et si prescientia et predestinatio Dei est tantum causa salvationis
et dampnationis hominum, videtur quod , sicut Deus dat velle
et gratiam iustis ut bene operentur, sic conferat pravam
voluntatem impiis et iniustis . Quod nefas est etiam cogitare .
Quid autem sit predestinatio, accipitur de presenti , scilicet
pro gratie appositione , per quam preparatur aliquis ad recipien-
dum Verbum Dei . « Predestinatio est preparacio beneficiorum
Dei, quibus certissime liberantur quicumque liberantur »><.
« Predestinatio est gratie preparatio, que sine prescentia esse non
10 potest ; sed sine predestinatione potest prescientia esse. Prescivit
enim Deus ea que non est ipse facturus, id est omnia mala ; pre-
destinavit autem in gratiam suam, preparavit illis quos sibi servi-
turos prescivit . Quocirca predestinatio Dei , que in bono est ,
gratie preparatio est ; gratia vero est predestinationis effec-
15 tus . » Et alibi : « Justus, si a iusticia recesserit et defunctus
in impietate sua fuerit , in penas ibit ; si autem tunc mortuus esset
quando iustus erat , tunc requiem invenisset » . Item , Augusti-
nus libro primo De babtismo parvulorum : « Dei gratia est que
bonas hominum adiuvat voluntates. Nullius culpe humane in
20 Deum refferas causam ; viciorum namque humanorum causa
superbia est . Ad hanc convincendam et auferendam Deus humilis
descendit » .
Item Iohannes Crisostomus in epistola ad Ebreos : « Si vo-
luerimus stare firmi et immobiles, non commovebimur. Quid
25 ergo ? Nichil Dei ? Omnia quidem Dei sunt , sed ita ut liberum
arbitrium non ledatur. Si ergo Dei sunt omnia , quid nos culpare ?
2-3 Cfr Phil. 2, 13
XLV, 1014
7-15 AUGUSTINUS , De dono perseverantiae XIV, 35 (PL
15-17 Cfr Ez. 33 , 18 , 19 ; 18 , 24. AUGUSTINUS, De praedestina-
tione XIV, 26 (PL XLIV, 979) 18-22 AUGUSTINUS, De peccatorum meritis
et remissione (De baptismo parvulorum ; Ad Marcellinum ) II , 17 ( PL XLIV,
167, 168 ; ed. URBA-ZYCHA, CSEL 60, 1913, p. 99 l. 6, 19 sq.) 23-330,15 Cfr
CHRYSOSTOME , In Epistolam ad Hebraeos VII , 12 , 3 ( PG LXIII , 99-100)
7-15 Cfr AUGUSTIN , De praedestinatione sanctorum X, 19 ( PL XLIV, 974-975,
passim).
9 sq. Sur prescience et prédestination voir PIERRE LOMBARD , Sententiae I,
dist. 38 et 40 Prolog. et sq. (PL CXCII, 626-629 ; 631-632 ; éd. Quaracchi, 1916, I,
P. 240-245 249-253 ) et la Summa Sententiarum I , 12 ( PL CLXXVI , 61-64) .
Durand paraît s'en inspirer ; en tout cas , cette fois , il est allé « jusqu'au bout de
l'enseignement » paulinien (A. Dondaine, Valdéisme , p . 209) , comme la suite va
le démontrer.
18-22 Cfr JEROME, Dialogus adversus Pelagianos III , 19 ( PL XXIII , 588-589).
330
LIBER CONTRA MANICHEOS
Propterea dixi : ut nostrum liberum arbitrium non ledatur . Opor-
tet nos quidem primum eligere que bona sunt , et tunc ipse, que
ab ipso fiunt, introducit . Non antecedit nostras voluntates, ut
nostrum arbitrium non ledatur. Cum nos elegerimus bona, tunc
5 introducit Deus auxiliacionem . Quomodo , inquit Paulus ? Quia non
est volentis neque currentis , sed miserentis est Dei . Primum quidem
non sicut propriam sentenciam introduxit , sed ut ex hiis que
imposita erant , hoc collegit . Dixit enim : Scriptum est : Miserebor
cui miserebor. Est igitur neque volentis neque currentis.
10 Secundum illud dicendum est , quia cuius est amplius, totum
eius esse dixit . Nostrum enim eligere tantum est et velle, Dei au-
tem efficere et perducere ad perfectum . Quia ergo illius est
amplius, eius dixit esse universum. Verbi gratia : vidimus domum
edificatam et dicimus quia totum opus artificis est , et tamen non
15 omne opus est, sed etiam operariorum et qui materiam tribuit,
etc. »
Quod autem in observancia mandatorum Dei , ad quod , sicut
diximus, factus est omnis homo , salvacio sit , ex verbis Verita-
tis ostenditur manifeste, qui ait : Si quis sermonem meum serva-
20 verit, mortem non videbit in eternum. Et iterum : Si quis diligit
me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget cum . Et
alibi : Venite ad me, omnes qui laboratis et honerati estis, et ego
3 Non corr.] nam C
vult C
antecedit corr.] antecedet C
7 ut corr.]
5-6 Cfr Rom. 9, 16
19-20 Ioh. 8, 51
8-9 Cfr Exod. 33, 19 ; 9, 15 11-12 Cfr Phil. 2, 13
20-21 Ioh. 14, 23 22-331,3 Mt. 11 , 28-29
17-18 Cfr supra, p . 324 , 22-23 et 325 , 15-16 . Mais Durand réfère plutôt au Liber
Antiheresis I, 27, De predestinatione, M 36vb, P1 104 : « Ex istis auctoritatibus
(Ioh. 14, 23 ; 8, 51-52 ; Mc. 3, 35 ; Lc. 8, 21) datur intelligi quod tota inobservacione
mandatorum Dei continetur salvatio ». Il avait alors ajouté : « Ier. 18 , 8-10 ;
Apoc. 2, 5 ; 3, 11 ; Rom . 11 , 18-23 . Istis autem auctoritatibus et aliis pluribus,
datur intelligi non secundum predestinationem set secundum opera quemquam
iudicari » . C'était l'époque où il déclarait : « In operibus ergo sive salvatio sive
dampnatio, et non in predestinatione fatali continetur » (ibid. , A. DONDAINE,
op. cit., p. 210) . Désormais, Durand de Huesca a compris le mystère de la grâce
divine agissant dans l'homme, prédestiné , mais toujours maître de son libre
arbitre (Cfr infra, p. 333, 6-7 ; · - p. 332, 6-8, 14-15 ; p. 335 , 24-25) . Aussi fait-il
sienne la définition augustinienne de la prédestination , commentée par P. Lom-
bard prescience élective , infaillible et gratuite avec libération de l'homme .
Voir J. SAINT-MARTIN, art. Prédestination , dans DTC , XII2, 1935 , 2896.
CAPITULUM XXI
331
67ub||
reficiam vos. Tollite iugum meum super vos , et discite a me quia
mittis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus ve-
stris. Et iterum : Qui perseveraverit || usque in finem , hic salvus
erit, etc. Non dixit : nemo , nisi prescitus et predestinatus fu-
5 erit, salvus erit , sed quicumque audit verbum Dei et facit illud ,
ille meus frater et soror et mater est. Et discipulis dixit : Pre-
dicate evangelium omni creature ; qui crediderit et baptizatus
fuerit, salvus erit, etc. Non dixit : qui predestinatus est , credet
et salvus erit . Et in Apocalipsi : Ecce ego sto ad hostium et pulso :
10 si quis audierit vocem meam et aperuerit michi ianuam, introibo
ad eum , et cenabo cum illo et ipse mecum. Et in Parabolis : Qui
me audierit, absque timore quiescet et habundancia perfruetur,
hostium timore sublato, etc. Non dixit : qui prescitus et pre-
destinatus fuerit , sed : Si volueritis et audieritis me, bona terre
15 comeditis ; bona ergo merita hominum , gratia tamen Dei pream-
bula et sequente , contingunt eos Domino aut mala disiungunt .
Quod ostendit Dominus per Ezechielem prophetam dicens : Si
impius egerit penitenciam ab omnibus peccatis suis que operatus
est, et custodierit omnia precepta mea , et fecerit iudicium et iusti-
20 ciam, vita vivet et non morietur . Omnium iniquitatum eius , quas
operatus est, non recordabor . In iusticia sua vivet quam operatus
est. Numquid voluntas mea mors impii , dicit Dominus , et non ut
convertatur a viis suis et vivat ? Si autem averterit se iustus a iusticia
sua et fecerit iniquitatem secundum omnes abhominationes quas
25 operari solet impius , numquid vivet ? Omnes iusticie eius, quas ope-
ratus est , non recordabuntur . In prevaricatione sua qua prevari-
catus est, et in peccato suo quo peccavit morietur. Et Dominus
in evangelio : Dico vobis : nisi penitentiam egeritis , omnes peri-
9 ego cum quibusdam codd. S. Script. et Patribus (W. III , 447 ) ] om . Vg.
12 timore cum cod . Sangallensi (Biblia sacra XI , p . 34 ) ] terrore Vg. quies-
cet cum quib codd . S. Script . et miss . rom . (ibid. ) ] requiescet Vg. 13 hos-
tium] malorum Vg. 25-26 operatus est ] fecerat Vg. 28 egeritis (sup.
lin.) cum veter. versions S. Script. (W. I , 404 ) ] habueritis Vg.
3-4 Mt. 10, 22
9-11 Apoc. 3, 20
18, 21-24
5-6CfrLc.8,21;Mc.3,35
11-13 Cfr Prov. 1, 33
28-332,1 Lc. 13 , 3
6-8 Mc. 16, 15-16
14-15 Is. 1, 19 17-27 Ez.
5-6 Cfr note précédente .
hostium, cfr supra, Introduction, p. 52, B et p. 153, 14, n.
17-27 Liber Antiheresis I, 27, M et P1 : Ez. 18, 21-24 avec la leçon de la Vul-
gate quas 'fecerat' » au v. 24 (A. DONDAINE, op. cit., p. 210).
332
LIBER CONTRA MANICHEOS
bitis, etc. Si omnes peribunt nisi egerint penitenciam , videtur
prescientia et predestinatio nichil obfuisse saluti hominum , sed
impenitencia et persistencia in peccatis.
Item , obiciunt quidam : Qui non est inventus scriptus in libro
5 vite, missus est in stagnum ignis. Ad quod dicimus : Liber
vite non pueriliter debet intelligi, cum non sit aliud nisi memo-
rialis dilectio Dei , in quo scripti sunt omnes qui duo precepta
karitatis custodiunt , de quo delentur impii peccatores . Unde
dicitur Deleantur de libro vivencium , etc. Et Moyses, orans
10 pro populo , Domino dixit : Aut dimitte eis hanc noxam , aut dele
me de libro tuo quem scripsisti . Et Dominus Ihesus in Apoca-
lipsi : Si quis diminuerit de verbis prophetie libri huius , auferet
Deus partem eius de libro vite et de civitate sancta , etc. In
quibus verbis datur intelligi tunc quemque scriptum esse in libro
15 vite cum vere Deum diligit et mandata eius custodit ; et
tunc quemque obliterari de libro quando ad vomitum rela-
batur. Quod evidenter ostenditur in verbis Domini per Iheremiam
prophetam dicentis : Repente loquar adversus gentem et adversus
regnum, ut erradicem , et destruam, et disperdam illud. Si autem
20 penitenciam egerit gens illa a malo suo, quod locuti sunt adversum
13 libro cum quib . codd . S. Script . et Patribus (W. III , 596) ] ligno Vg.
20 locuti me] locutus sum adversum eam Vg.
-
4-5 Apoc. 20, 15 ; cfr 20, 12
12-13 Apoc. 22, 19
9Ps.68,29
16 Cfr II Petr. 2, 22
14-15 Cfr Mt. 19, 17 ; Ioh.
18-333,5 Ier. 18, 7-10
10-11 Exod . 32 , 31-32
14, 15 ; Apoc. 20, 12
5-8 Durand a déjà ainsi défini le 'Mémorial de Dieu ' dans le Liber Antiheresis
I , 27 (A. DONDAINE, op. cit . , p . 210 ) : « Set revera quisque predestinatur ad vitam
et in libro vite scriptus est, quem Dei memoriam intelligimus, cum prava deserit
et Dei servicio toto corde mancipatus est. Cum vero quis bona deserit et pravis
operibus mancipatur , tunc proculdubio de libro vite aboletur ». Pour le prieur
des Pauvres Catholiques, est désormais inscrit sur le Livre de Vie quiconque aura
pratiqué les deux préceptes de charité .
14-333 , 29 sq . En fonction de son principe du Livre de Vie, Durand reprend les
mêmes citations de l'Antiheresis, mais pour prouver cette fois que , si l'on est sauvé
selon ses œuvres, la prédestination n'est plus un obstacle au libre arbitre . Liber
Antiheresis I , 27, P1 104o : I Tim. 2 , 4, avec la leçon « agnicio novi veritatis », dans
M 37ra ; - M 37va-38ra, P1 105-106 : Ier. 18, 8-10, l'auteur suit P1 et la Vulgate
au v. 9 facerem] edificem M ; Apoc. 3, 11 ; Rom. 11, 18-23, selon la Vulgate,
mais avec les trois additifs de P1 et de M : timeo (v. 21 ) ; et non crediderunt,
tu (v. 22 ) . Durand semble bien avoir sous les yeux l'ancien chapitre, De pre-
destinatione, du traité vaudois , auquel il emprunte le texte final de Grégoire sur
la fatalité astrale .
CAPITULUM XXI
333
68ra||
me, agam et ego penitenciam super malo quod cogitavi ut facerem
eis. Et subito loquar de gente et regno, ut edificem et plantem illud.
Si autem fecerit malum in occulis meis , ut non audiat vocem meam,
penitentiam et ego agam super bono quod locutus sum ut facerem
5 eis, etc. Mira et laudabilis pietas Creatoris : quasi more humano
loquitur, ut populum ad penitenciam provocet et ut liberum
arbitrium non ledatur.
Item, Apostolus ait ad Timotheum : Deus vult omnes homines
salvos fieri et ad agnicionem veritatis venire. Si ergo Deus obfir-
10 mavit prescientiam suam in perdicione multorum, ut quidam
asserunt, voluntas eius contra suam prescientiam demonstratur.
Quod non concedimus . Item , Apostolus ad Romanos : Noli
gloriari adversus || ramos . Quod si gloriaris, non tu radicem portas,
sed radix te. Dicis ergo : fracti sunt rami ut ego inserar . Bene ,
15 propter incredulitatem fracti sunt . Tu autem fide stas . Noli altum
sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit,
timeo ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem et severitatem
Dei: in eos quidem qui ceciderunt et non crediderunt , severitatem ;
in te autem bonitatem Dei , si tu permanseris in bonitate , alioquin
20 et tu excideris . Sed et illi , si non permanserint in incredulitate,
inserentur : potens est enim Deus iterum inserere illos . Et angelo
ecclesie Philadelphie ait Filius Dei : Ecce venio cito ; tene quod
habes, ut nemo accipiat coronam tuam , etc. Si vera esset assertio
Katharorum et eorum qui dicuntur predestinati , superflua et
25 vana predicta testimonia viderentur .
Item , sunt non nulli fatui , qui fata dicunt esse aliquid inmuta-
bile , et fere omnia hominibus accidencia fata fuisse asserunt suo
ortu . Contra quos beatus Gregorius in homilia de Epiphania
Domini invehitur dicens : « Sciendum nobis est , quod Priscil-
17 timeo om. Vg.
27 fata corr. ] fatata C
18 et non crediderunt om . Vg.
29 nobis om . Greg.
19 tu om. Vg.
8-9 I Tim. 2, 4 12-21 Rom. 11, 18-23
22-23 Apoc. 3, II
29-
335,11 GREGORIUS M. , Homiliae in Evangelia X, 4 , 5 (PL LXXVI , 1111-1112),
cum aliq. transposit .
9-12 Cfr supra, p. 328, 16-18.
29-335,11 Durand retranscrit la citation du Liber Antiheresis I, 27,
38va, Pl 106-107 : GRÉGOIRE LE GRAND , op. cit. (ibid.).
M 38гa.
29-334,1 PRISCILLIEN , Epistola , dans OROSE, Commonitorium 2 (éd . G. SCHEPSS ,
CSEL 18 , 1889, p. 153 ) : « Haec prima sapientia est in animarum typis divina-
334
LIBER CONTRA MANICHEOS
lianiste heretici nasci unumquemque hominum sub constitu-
cionibus stellarum putant ; et hoc in adiutorium sui erroris
assumunt , quod nova stella exiit cum Dominus in carne apparuit,
cuius fatum fuisse eandem que apparuit stellam putant. Sed si
5 evangelii verba pensamus, quibus de eadem stella dicitur : Usque
dum veniens staret supra ubi erat puer, dum non puer ad stel-
lam , sed stella ad puerum cucurrit , si dici liceat , non stella fatum
pueri, sed puer fatum stelle his qui apparuit fuit . Sed absit a
fidelium cordibus ut esse fatum aliquid dicant . Vitam quippe
to hominum solus hanc conditor qui creavit amministrat. Neque
enim propter stellas homo , sed stelle propter hominem facte sunt.
Et si stella fatum hominis dicitur, ipsis suis ministeriis homo
subesse perhibetur . Certe cum Iacob, egrediens de utero, prioris
fratris plantam teneret manu , prior perfecte nequaquam egredi
15 potuit , nisi et subsequens incoasset ; et tamen, cum uno tempore
eodemque momento utrumque mater effuderit , non utrique una
vite equalitas fuit . Sed ad hoc solent mathematici respondere
quia virtus constellationis in ictu puncti est . Quibus e diverso
nos dicimus quia magna est mora nativitatis . Si ergo in ictu puncti
20 constellacio permutatur , necesse iam erit ut tot dicant fata quot
sunt membra nascencium. Fateri autem mathematici solent
quod, si quis in signo Aquarii nascitur, in hac vita piscatoris
ministerium sorciatur. Piscatores vero , ut fertur, Getulia
15 incoasset] incohasset pC
utriusque vitae qualitas Greg.
-
16-17 effuderit equalitas] fuderit, non una
18 virtus corr.] unitus C 22 in1 om. C
5-6 Mt. 2, 9 13-14 Cfr Gen. 25, 25
rum virtutum intellegere naturas et corporis dispositionem, in qua obligatum
caelum videtur et terra omnesque principatus saeculi videntur adstricti ; sancto-
rum vero dispositiones superare. Nam primum circulum et mittendarum in
carne animarum divinum chirographum, angelorum et dei et omnium animarum
consensibus fabricatum patriarchae tenent ». Cfr OROSE, ibid . , (p . 153-157) .
AUGUSTIN, De haeres . LXX (PL XLII , 44) . B. ALTANER, Patrologie, 6o éd . , 1960,
§82,6,p.336.
23 Getulia Gétulie , pays des Gétules . Voir PLINE L'ANCIEN , Naturalis
historia V, 4, 30 (éd. L. IAN-C. MAYHOFF, t. I, Leipzig, 1933, P. 372) : « et tota
Gaetulia ad flumen Nigris ». Au moyen âge, cette ancienne contrée d'Afrique,
aujourd'hui le Bled -ul-Djerid (pays des dattes) , limitée au nord par l'Atlas
n'avait point de pêcheurs, comme l'écrit encore JEAN DE GÊNES, dans la seconde
moitié du XIIIe siècle . Cfr Catholicon, f . 96va : « Getulia... quadam terra hinc
getulus... nomen gentile a quo getulicus... et ut fertur getulia piscatores non
habet ».
CAPITULUM XXI
335
68 rb
non habet . Quis ergo dicat quia nemo illic in signo Aquarii
nascitur, ubi piscator omnino non habetur ? Rursum, quos
nasci sub signo Libre asserunt , trapezetas futuros dicunt ; et
trapezetas multarum gencium provincie ignorant . Ergo necesse
5 est fateantur , aut hoc in eis signum deesse, aut effectum fatalis
stelle nichil esse et nullo modo habere. In Persarum quoque
Francorumque terra reges ex genere prodeunt ; quibus profecto
nascentibus, quis estimet quanti eisdem momentis horarum ex
servili condicione nascantur ? Et inde regum filii uno eodemque
10 tempore nati, cum servi, qui secum fuerant nati, in servitute
moriantur, etc. » Patet ex premissis quod fata nichil sunt et
quod solus Deus creator omnium disponit et regit omnia secun-
dum beneplacitum suum .
Non ergo debemus illa signa metuere sed solum Deum, qui
15 potest perdere et liberare . Unde Iheremias propheta ait : Audite
verbum Domini quod locutus est super vos, domus Israel : || Iuxta
vias gencium nolite incedere , et a signis celi nolite metuere que
timent gentes , quia leges populorum vane sunt. Et Dominus
ipse in lege Moysi populo precipit : Non augurabimini , nec obser-
20 vabitis sompnia, neque ab ariolis nec divinis aliquid sciscitemini ,
ut polluamini per eos . Ego Dominus , etc. Et quia omnia illa
errores gentilium sunt , ab omnibus Christi fidelibus sunt vitanda .
Item, verum est quod sine Deo nichil boni possumus, quia per
nos sine Deo facti non sumus . Sed vult Deus omnes homines
25 salvos fieri , si ipsi voluerint facere que precepit . Si enim Deus
non posuisset in voluntate hominis , non dixisset adholescenti :
Si vis esse perfectus, vade , etc. Et alibi per prophetam : Con-
vertimini ad me , et ego convertar ad vos , ait Dominus . Et beatus
-
I signo] stella Greg. 3 sub om. C 6 stelle et om . Greg. 8 ho-
rarum ] horarum ac temporum Greg.
9-10 eodemque cum] eodemque
sidere cum servis nati, ad regnum proficiunt cum Greg. 17 incedere]
discere Vg.
12-13 Cfr Dan. 4, 32
20-21 Lev. 19, 31
I,3
15-18 Ier. 10, 1-3
23CfrIoh.15,5 27Mt.19,21
19-20 Lev. 19, 26
27-28 Zach .
" Trapezeta ,
3 trapezeta : « vel trapezita, monetarius », DU CANGE , VIII, 158. PAPIAS,
Trapezitae mensularii colobistae » . OSBERN, p . 591 :
nummularius » : changeur.
f. (6)rb :
336
LIBER CONTRA MANICHEOS
Iohannes Crisostomus in Matheum : « Quia in via vadit pec-
catorum , ad diabolum vadit , quia diabolus nullam habet pote-
statem in te, si declinaveris a via que ducit ad illum . Unde non
imputes perdicionem tuam diabolo, quasi ille te traxerit ad se,
5 sed tibi, quia ivisti ad illum » , etc. Convertere ergo , homo , ad Do-
minum et pete ab eo ut dirigat vias tuas, quia non donum Dei
optimum et perfectum pigris et negligentibus datur . Gratia enim
Dei adiutorium est infirmitatis humane. Adiutorium autem non
dormientibus datur, sed laborantibus et festinantibus et pugnan-
10 tibus impertitur. Preoccupemus ergo faciem Domini in confes-
sione et non queramus ea scire que non sunt nobis necessaria
ad salutem. Ait enim apostolus Paulus : Non plus sapere quam
oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem .
Et quia magnam digressionem fecimus in hiis duobus capitulis
15 ab hiis que scripta continentur in compilatione katharorum,
nunc, adiuvante Spiritus sancti gratia , ad ea que omissa fuerant
antifrasice calamum revocamus.
Explicit liber primus . XXI capitula sunt in eo . Et totidem
in sequenti .
1-5 Cfr Ps .-CHRYSOSTOMUS , Opus imperfectum in Matthaeum , Homil . XVIII
(PG LVI, 735) : « Similiter nec incurrit - quia tu ivisti ad illum »
Ps. 94, 2 12-13 Rom. 12, 3
10-11 Cfr
INDEX SCRIPTUAIRE
ANCIEN TESTAMENT
GENÈSE
IO, I
271, 28-30.
2-5
265, 3-5.
I,I
123 , 17-18.
6-20
265, 5-6.
230, 12.
8-10
264, 16-17 .
283 , 20-21 .
II
264, 12-13 .
5
175 , 21-22 .
II-12
271 , 24-26.
217, 16-17.
21-23
264, 8-10.
6-8
ΙΟ
98, 22.
22
271 , 22-23 .
251, 6.
271, 28-30.
17
184, I.
24-25 ...
194, 23-24.
24
II, I-9
265, 30-31.
264, 17-
25
214, 9-10.
265, 2.
26
214 , II.
27
169, 15-16.
IO- 12
12-26
271, 28-30.
265, 30-31.
31
66, 7.
14, 9-16
72, 18-19.
169, 10-11. 18, 27
309, 4.
2,7
186, 14-15. 25, 25
228, 10-II. 28, 1-6
172, 26-27.
311, 4-6.
1-14
334, 13-14.
288, 30-
289, 2.
315, 26-27.
313, 6-12.
314, 9-11.
29, 1, 4-30, 24
23-28
315 , 26-27.
289, 2-8.
311, 6-7. 32, 30
46, 26
289, 8-9.
315, 14-15 ,
18
19
21-22
3, 2-3
17
320, 30.
205 , 20-21 .
205 , 20-21 . 46, 26-27
195, 10-II.
24.
314, 22-25 .
EXODE
308, 29.
5 , 22-24
265, 20.
2, II-12
72, 18.
6,3
141, II-12.
12
230, 13-14.
66, 15.
66, 16-68,1
7, 13
78, 12.
8, 3-4
70, II.
12
7, 5-7
13
8,6
68, 3.
264, 4-7.
264, 6.
70, 3.
9, 12
78, 12.
14
15
18
78, 13.
330, 8-9.
78, 13.
338
LIBER CONTRA MANICHEOS
14, 21
15, 18
21 , 22-23
28
25, 8-27, 21
9-27, 8
32, 19-20
28
...
230, 14-15.
195, 26-27.
JUGES
314, 17-19.
320, 31-32 .
7, 25-8, 21
15, 3-16 , 30
72, 25-26.
72, 24-25.
4
80, 14.
19, 16-20, 48 ......
139, 2.
72, 26-27.
201 , 15-16.
198, 28-
199, 2.
72, 21-22.
277,5-7.
31-32
33, 19
332, 10-II .
330, 8-9.
I, 7,3
36, 1-2
200, 8-10.
...
15, 32-33
17, 38-II, 7
Rois
250, 5-6.
72, 27-28.
.... 72, 28-29.
3,5
9
LÉVITIQUE
31, I
90, 5-6.
I
I
,
8
I, 21
12
90, 5-6.
II
90, 5-6.
I
I
I
,
8
16, passim
198, 28-
27
199, 2.
19, 26
9,9
335, 19-20.
31
24, 14-16
335, 20-21 .
10, 18
80, 8.
80, 8.
70, 12-13.
300, 13-21.
92, 16.
96, 11-12,
21-22 .
266, 9-11 .
82, 25-26.
72, 21-22.
I
I
,
26
70, 8.
28
7
0
,
8.
NOMBRES
12, 12
15, 35-36 ....
72, 21-22.
16, 1-33 passim
72, 20-21 .
I
70, 7-8.
5-6
8
70, 7-8.
25
13-14 passim
25-40
1
8
,
IV, 17
3-6
70, 8.
70, 8
.
7
0
,
8.
....
268,
74, I.
10-14 .
257, II -18.
70, 7-8.
3-7
297, 10-13.
12
70, 7-8.
18,9 sq.
257, 11-18.
22
173, 17-18.
23, 29
249, 12-14.
320, II-12.
24, 10-16
297, 10-13.
24
27
21, 5-6 ...
70, 7-8.
25
268, 14-16.
70, 7-8.
277, 5-7.
25, 7-11
31, 15-16
DEUTERONOME
8-10 .
72, 22-23.
301, 32-
302, 3.
257, 11-18.
72, 21-22.
PARALÉPOMENON = CHRONIQUES
I,
32, I
159, 17.
278, 30-31.
I, 5-7
8-16
17
II, 6, 37-38
265, 3-5.
265, 5-6.
264 , 8-10.
Josué
5, 13, passim 12
15, 63
72 , 23-24.
72, 5.
9, 17
12, 38
36, 22-23
268, 19-21.
82, 25-26.
297, 8.
268, 26-28.
269, I-2.
INDEX SCRIPTURAIRE
339
ESDRAS
5-6 ....
258, 10-12.
283, 10-11.
I,I
2,I
269, I-2.
6
245, 15 .
268, 26-28.
255, 4.
I
I
,
3,I
6
3-4
12, 26
268, 26-28.
259, 4.
92, 16.
259, 13-14.
74, II.
29, 2
... 175, 15-17.
257, 18-20.
177, 21-23.
JUDITH
30, 31
5, 20
72, 5.
37, 22
38, 38
ESTHER
40, IO
13, 9-11
16
130, 13-14.
17
Јов
41, I
2
I, 16
2, II
3,3
4, 18
..
259, I.
178, 3.
200, 31-32.
301, 23.
259, 21 .
259, 16-17.
78, 22.
76, 6-7.
76, 8.
130, 12-13.
143, 10..
146, 7.
7
0
,
8
.
216, 3.
179, 15-17.
232, 13-14.
98, 22-23.
241, 8.
215 , 19-21.
228, 19-20.
6
321, II-12.
15
7,6
9, 12
IO, 8
175, 13-14.
25
177 , 16-17.
323, 20.
24
261, 22-23.
173, 10-II. 2, I
202 , 6-7.
2,2
316, 5-6.
20-22
247, 8-12.
247, 14-16 .
4
12, 9-10
196, 9-11.
20
13-14
16
22-25
196, 11-14. 4, 3
196, 14.
5,7
PSAUMES
250, 19-20.
76, 7.
78, 11.
144, 18-19.
135, 7.
245, 2-3.
251, 23-25.
252, 5-6.
97, 9.
70, 19-20.
185, 2-3.
186, 21.
196, 14-19.
188, 1-2 .
14, I
5
15, 19
35
26, 7
186, II.
6,8
177, 19-21 . 7, 12
250, I-2.
76, 4-5.
14
218, 22-23.
15
13
68 , 2-3.
76, 6.
9,7
28, 5
258 , 16-17.
13
13-14
274, 2.
78, 4-5.
118, 4-5.
70, 20-21 .
76, 4-5.
239, 16-17.
291 , 21-22 .
74, 5-6.
258, 22-23. II, 3
185, 3-4.
258, 26.
13, I
186, 8-9.
340
LIBER CONTRA MANICHEOS
3
108, 26-27.
13
209, 18-19. 63, 7
14, I
201, 4-5. 64, 8 ...
217, 5.
65, 13-14
223, 24-25. 66, 7
17, 45
46
18, I
2
...
294, I-2. 67, 3
225, 10- II.
320, 32.
316, 7-8.
300, 10-II.
159, 9.
291, 18-19.
70, 13.
31
74, IO.
159, 7.
68, 10
72, 17.
270, 24-25.
29
273, 33-34.
35
278, 19-20. 71, 5
6
200, 28.
15
13-14
249, 29-30. 73, 16-17
23, I
244, 27-28. 75, 6
248, II.
8
251, 18-19. 76, II
24, IO
320, I.
77, 39
25, 5
138, 28.
60
26, 13
244, 23-24.
260, 4-5. 79, 9
32, 15
319, 1-2.
9-10
319, 10.
33, 13 ....
178, 9.
13-14
13-14
178, 23-26.
17
332, 9.
119, 2-3.
151, 9-10.
156, 8.
176, 20-21 .
223, 18-19.
130, 12.
274, 5.
141, 10.
97, II-12.
201, 13-14.
252, 23.
283, 26
284, 2.
284, 3-5.
258, 28-29.
36, 18
262, 19-21. 80, 10
250, 3-4.
28
291 , 20.
14-15
253, 24-26.
34
262, 19-21. 82, 7
137, 16-18.
38, 6
44, 8
185, 19.
12
66, 16.
83, 2
188, 33.
II
45, 5
157, 29- 84, 2
158, I.
47, 3
48, 12
156, 4-5.
195, 27-28. 86, I
50, 14
298 , 11-12 .
300, 12-13.
3
88, 12
52, 4
53, 5
108, 26-27.
12-13
55, 8
250, 7-8.
224, 25.
89, 4
92, I
12
72, 25-26.
201 , 9-10.
178, 21-22.
159, 9-10.
263, 4-5.
261, 12-13.
80, 9.
156, 5.
138, 10-11.
135 , 1-3.
179, 6-7.
244, 16-17.
57, 4
250, 9-10.
245 , 29.
9
258, 27-28. 93, II
185, 7-8.
58,9
217, 4-5.
223,I-2; 94,2
328, 5-6.
336, 10-11.
6-7.
4
96, 23.
59, 14
223, 23-24.
143, 9.
61, 10
185, 4-5.
5
213 , 25-
12
191 , 18.
286, 16-17 .
214, I.
232, 8-9.
INDEX SCRIPTURAIRE
341
95, 9-10
ΙΟ
13
96, 2
98, 5
99, 3
246, 4-6.
246, 7-8.
246, 10-II.
118, 89-91
179, 33-
178, 3.
119, 7
320, I-2. 120, 6
ΙΟ
131, 19-20. 122, 1-3
270, 4.
135, I
202, 2-3.
291 , 3-4.
316, 4-5.
IOI, 12
19
26
...
175 , 12-13.
4-9
309, 19.
7
310, I.
7-9
244, 21.
8
246, 23-24.
9
272 , 25-26.
25
26-27
90, 10-12.
193, 27-28.
273 , 18-19 .
26
276, 28. 136, I
280, 27-28.
4
27
203, 12-13.
266, 3.
272, 28.
138, 8
291 , 17-18.
13
27-29
281 , 11-12 .
16
29
266, 2-3.
22
182, 22-24.
151 , 2-3.
97, 8-9.
176, 22.
207, I-3.
246, 28-
247, I.
247, I -4.
207, 3-4.
176, 23-24.
207, 3-4.
207, 34.
168, 28-29.
253, 8-9.
236, 11-12.
236, II.
248, 28-29.
244, 30-
245, I.
249, 21-22.
96, 20-21.
309, 11-12 .
309, 13.
131, 20-21.
102, 5
103, 5
155, 9-10. 141, 6
244, 25-26.
16
258, 25.
142, 10
244, 26-27.
204, 16-17. 143, 4
20
176, 24-25.
II
24-26
232, 9-12.
13
25
214, 1-3.
26
322 , 17-18 . 144, 13
29-30
30
281 , 16-18.
158, 23.
195 , 23.
145, 6
203, 13.
266, 1.
32
320, 31.
148, 4
6
104, 30
109, I
4
III ,
113B, 15
16
17-18
114, 5
327, 16.
70, II.
269, 10-II,
12.
327, 16.
88, 22.
I,2
194, 15-16.
273 , 34.
33
3, 13
PROVERBES
185, 20.
70, 13-15.
70, 13-14.
291, 5.
115, 12-13.
136, 16.
138, 11-12.
8
8
,
4-5.
96, 11-12.
273 , 34-35.
150, 22 .
280, 8.
202, 17.
331, 11-13.
157, 8.
260, 25-27.
14
305, 2-3.
18
157, 8-9.
342
LIBER CONTRA MANICHEOS
188, 13-15.
...
156, 6-7.
328, 2-3.
319, 16.
5, 15-17
6, 27
7, IO
250, 10- II.
258, 29-
15
259, I.
19
70, 25.
16
70, 26-27.
25
70, 27-28.
19-20
27
70, 27-28.
8, 10-11
305, 2-3.
20
157, 4-6.
...
142, 5.
325, 18-19. 7, 15
...
179, 10.
174, 6-7.
22-23
12, 7
13, 4
15, 15
16, 4
16
18, 1
22-28
131, 29.
234, 17.
277, 23-24 .
183, 33.
185, 17-18.
213, 6.
182, 3-5.
209, 10-II.
195, 4-5.
213, 8.
213, 9-10.
177, 3-4.
178, 15.
133, 2-3.
169, 5-6.
169, 15.
186, 10-11 .
235 , 12-13 .
177, 16-17 .
21
30
8, 13
25, 27
321, I.
16-17
321, 8-12.
26, 4-5
174, 25-27. II, 5
12, 7
ECCLÉSIASTE
I,2
209, 8-9.
212, 31 .
13
23, 29
311, 26-28
312, 30-
313, I.
324, 20-22.
234, 16-17.
3-4 ...
213, I-4.
4
5
9
204, 14-15 .
CANTIQUE
150, 30-31.
204, 9-10.
ΤΟ
218, 19-20.
I,5
2, 15
14
182, 2-3.
183, 32.
4, II
184, 10-II. 5, 14
252, 10-II.
70, 17-18.
74, 12-13.
172, 8-9.
259, 12.
247, 18.
151, II-12.
247, 18.
209, 9-10. 6, 3
213, 5-6.
9
2, 17
182, 2-3.
3, 10- II
186, 1-3.
II
182, 9-10.
SAGESSE
185 , 29.
186, 12-13. I, II
190, 13-14.
13
228, 10.
14
235, 12.
182, 10-II.
13-14
14
193 , 5-6.
2,2
195 , 24.
14-15
148, 21-22.
150, I.
21
193, 22-25. 2, 24
231 , 17-18.
113, 3-4.
228, 23.
225, 14-16.
326, 3-4.
313 , 24,
28-29.
128 , 22.
161, 14-15.
228 , 20-21.
INDEX SCRIPTURAIRE
343
3,6
191 , 16.
11-13
201, 22-25.
12
197, 13-14.
5,6
147, 18.
207, 13.
17
30
...
215 , 27-
216, I.
229, 9-10.
241 , 5-6.
251, 1-2.
251, 23.
253, 18-19 .
216, 1-2 .
181, 28-29.
182, 11-12 .
188, 32.
326, 4-5.
169, 7.
172, 27-28.
195, 30-
196, I.
325, 2-14.
196, 1-2.
173, I.
197, 24-25.
227, 3.
229, 22.
306, 23.
179, 21-22.
7,9
8,I
8
19-21
21
90, 7-8.
156, 6-7.
305, 2-3.
68, 21-22.
14, 20
150, 2.
21
315, II-14. 15, 13
326, 14-16.
21
10, 17
11, 18
305, 18.
1
7
,
129, 22-23 .
224 , 20.
I-2
253 , 17-18.
21
66, 15-16.
1-8
191 , 22-23.
3
24-25
191 , 23-
5
25
192, 2.
131, 30.
1
8
,
I
182, 7-9.
186, 17.
187, 23, 28. 21, 30
188, 7.
23, 37
224, 29-31.
190, 21.
24, 5
157, 3-4.
1
2
,
1-6
192 , 2-9.
12
200, 27.
8-9
192, 9-19. 32, 24
225, 2-3.
ΙΟ
114, 26-28. 33, 8
196, 3-4.
12-13
323, 14-19 .
IO
173, 4-5 .
14-15
192 , 19-21 .
196, 2-3.
323, 14-19.
196, 4.
13, I
185, 9-10.
II
196, 5.
14, 9
131, 27.
187, 30-
12-13
15
196, 6-9.
105, 23-26.
188, 1.
189, 6-7.
15, 1-3
192, 21-26 .
16, 14
191 , 7-8.
19, 6
3, 22-23
7, 29, 30
IO, 9
II, 14
228, 23-24. 37, 23
194, 23-24. 39, 21
ECCLÉSIASTIQUE
31-32
40, IO
323 , 10-13. 42, 25
309, 15-16.
303, 24.
105, 22-23.
215, I.
215, 6-8 ;
15.
215, 24.
231 , 16-17.
182, 7.
185, 28.
176, 3-6.
68, 3-4.
209, 14.
214 , 16-17 .
214, 28-
215, 1.
344
LIBER CONTRA MANICHEOS
25-26
26
44, 16
...
215 , 2-3.
265, 20.
105, 26-27.
224, 15 ;
18-19.
42, 5
100, 1-3
173, 18-21 .
ISAÏE
5-6
I,2
131, 78.
159, 18-19 .
17
272, 24-25. 44, 24
273, 24-25.
278, 28-29.
2-3
163, 12-14. 45, 8
252, 12-15 .
3
131, 5-7.
254, IO.
292, 12-13 .
9
....
19
19-20
5,7
6, 1-2
7, 14
9,2
6
10, 5
.
21-22
321 , 22-
68, 16-17.
114, 5-7.
253, 28.
295, 9-10.
331, 14-15.
9-10
324, 23-26.
12
90, 19.
252, 24-25.
284, 9-10.
322, I. 46, 9, 10
133, 21-22.
48, 12
12-13
22
163, 22-23. 49, 5-6
II, 2
260, 17.
6
13, 9
180, 6.
51, 6
14, 9
134, 9-10.
12
68, 25.
22, 22
274, 8-9. 53, 2-3
23, 13
271 , 14-15 .
6
272, 3-4.
8
24, 15
157, 14-15. 54, II
27, I
76, 6.
57, 16
30, 25-26
150, 16-18 .
26
35, 10
150, 15.
60, 20
151, 5-6.
38, 19
260, 25.
40, 6
141, 9.
15
222, 31.
17
217, 3-4.
61, 7
64,4•
222, 27-29;
8
30-32 ; 34-
35. 65, 16
41, 24
217, 7-8.
17
214, 3-6.
307, 4-6.
320, 15-18.
267, 2-3.
214, 12-13.
248, 7.
309, 8-10.
255, 35.
261, 13-14.
307, 21-22 .
307, 25-26.
242, 15.
323, 21-24.
255, 33-34.
270, 6.
272, 22-23.
277, 26-28.
306, 27-
307, 3.
89, 9-10.
88, 8-9.
90, 8-9.
307, 12-14.
293 , 29-30.
273, 12.
282, 19-20,
22-24.
89, 25-26.
290, 24-25.
260, 21 .
259, 6.
99, 25.
310, 20-21 .
147, 17.
150, 7-8 ;
33.
151 , 6-7.
158, 23-24.
299, 5-6.
173, 8-10.
202, 4-5.
278, I.
8
8
,
9-10.
INDEX SCRIPTURAIRE
345
90, 21.
159, 6-7.
1
7
,
15, 20
I
74, II.
14.
255, 34.
18, 7-10
266, I-2.
270, 17-18.
II
7
8
,
332, 18-
333, 5.
232, 4-5.
271, 9.
21, 3-7
301, 32-
272 , 24.
302, 3.
276, 1-2 ;
7
14-15.
8
17-19
66, passim
I
278, 1-7. 22, 29
271,9.
255, 32-33. 23, 24
248, 23-27.
328, 10-II.
159, 20.
265, 18-19.
96, 14.
269, 4-5 ;
96, 19.
15.
25, 9-11
301, 8-11.
272, 18.
26
265, 7-8.
I-2
16
97, 21-23. 27, 5
146, 1-3 .
203, 29.
232, 5-6.
22
147, 11-13.
256, 1-3.
149, 16-17.
270, 7-8.
272, 20-21.
6
138, 7-8.
275, 31-
250, 29-31.
276, I.
JÉRÉMIE
253, 28-
254, I.
270, 11-13.
I,I
5
2 , 10-II
13
18
21
26-27
4,2
5, 19
241, 27.
255 , 25-27.
266, 9-11. 46, 2
227, 31-33.
8-11. 50, 17
301 ,
174, 18-20.
21
6, passim
9, 26
IO, 1-3
II
290, 5-7.
52, 4-16
6-22
301 , 8-11.
302, 6.
29, 1-2
257, 18-20.
309, 10-II. 31, 34
149, 27-29 .
267, 4-6. 32, 27
173, 12-13 .
284, 10-13.
284, 16-18 .
70, 17.
320, 13-14.
169, 24-25. 39, passim
301, 8-11.
284, 13-14.
I-10
257, 11-18.
266, 23-26. 40, I-6
301, 8-11.
43, 10-13
301, 8-11.
45, 4
284, 18-19 .
249, 12-14.
265, 7-8.
4-34
335, 15-18.
266, 26-
267, 2.
291 , 23-24.
II, 5
13, 4-5
261 , 24-26.
passim
Pref.
249, II- 12. 2, I
LAMENTATIONS
268, 17-19.
257, 11-18.
301, 8-11.
301, II-12.
249, I-4.
301, 29-32.
18
301 , 8-11.
23
78, 11-12. 4, 2
302, 13 .
304, 6-7.
346
LIBER CONTRA MANICHEOS
3
6
....
239, 24-25. 33, II
258, 19-20.
304, 17-19 .
ΙΟ
304, 16-17.
5, 14-17
301 , 24-27. 34, II-12
16
298 , 12-13 .
300, 25 .
BARUCH
3, II
274, I.
23
III, 16-18. 36, 24
18, 19
12 ...
12-13
16
320, 25 .
326, 5-6.
327,24-25 .
329, 15-17.
287, 12-13.
267, 17.
255, 29-32.
273, 28.
287, 13-14.
295 , 31-
296, I.
255, 2-3.
..
32
90, 13-15.
214, 7-8.
257, 21-
258, 1.
232, 6-7.
6,
267, 15-16.
248, 23-27.
287, 18-19 .
ÉZÉCHIEL
38, 1-39 , II
44, I-2
78, 12-13.
261 , 16.
I,I
I-3
2,2
13, 16
17, 3-4
18, 4
249, 9-11.
248, 23-27.
248, 23-27.
DANIEL
155, 4.
I,I
70, 23-24.
100, 6-7.
2, 37-38
173, 14-16. 3, 12-90
308, 22-24.
320, 8-9.
32 ...
21-24
331, 17-27.
24
329, 15-17.
33
57-88 ...
22, 18
191 , 16.
4, 14
26, 20-21
266, 5-6.
22
27, 36
217, 6-7.
29
28, 15
224, 2-3.
32
17
66, 9-11.
7, 10
224, I-2.
14
19
217, 6-7.
31,9,8
32, passim
223, 33.
66, 8-9.
9, 1-19
....
248, 23-27.
138, 3-6.
250, 23-26.
249, 6-9.
268, 8-9.
270, 14.
303, 32-33.
119, I.
250, 26-28.
146, 4-5.
146, 4-6.
335, 12-13.
148, 4-5.
136, 12-14.
137, 24-25.
143, I.
249, 4-6.
265, 33-34.
II
291, 29.
22-23
265, 24-26.
26
163, 9-10.
22-24
255, 5-12. 13, 42
233, 8-9.
22-25
259, 25-26.
306, 25.
265, 29-30.
322, 20.
26-27
255 , 13-18.
45-64
74, I.
30
265, 6.
30-31
255 , 19-23 .
OSÉE
30-32
263, 27-29.
31-32
255, 24-25. I, IO
163 , 22-23.
INDEX SCRIPTURAIRE
347
2, 24
4, 2 ....
293, 30-
294, I.
141, I-2.
I,3
12, I
...
JOEL
ZACHARIE
335 , 27-28.
100, 4-5 .
310, 17-19.
319, 9-10.
2, II
180, 10-II.
AMOS
MALACHIE
8,9
207, 16.
I, 2-3
3,I
HABACUC
6
2,4
3, II
103, 13-14.
151, 12-13.
189, 5.
92,34-93, 2
185, 22.
246, I.
4,2
150, 27-28.
207, II-12.
SOPHONIE
5-6
163 , 20-22.
I, 14
15
180, 11-12 .
176, 28-29.
MACHABÉES
AGGÉE
II, 7, 28
194, 20.
224, 19.
2,7
246, 12-13.
9
,
8
320, 31.
NOUVEAU TESTAMENT
MATTHIEU
45
... 119, 4-6.
150, 11-12 .
I, 12
2, I-2
268 , 28-29.
207, 7-8.
134, 3-4.
48
119, 4-6.
134, 3-4.
207, 6-7.
334, 5-6.
6,9
272, 19.
3,2
9
4,2
8-9
...
182 , 26.
275 , 17.
212 , 19-23.
184, 8.
ΙΟ
146, 22 .
218 , 25-26.
154, 19.
216, 6.
144, 29-
145, 3.
ΙΟ
145, 13.
17
182, 26.
2
4
3
3
12
262, 27-28.
133 , 8-9.
17
301, 13-14.
26
203, I-3.
184, 9.
275 , 18-19 .
5,4
245, 14.
260, 3-4.
3
1
/
3
2
27
194, 17-18 .
34
175, 12.
II-12
243, 14-16.
177, 5, 9-
44
121 , 12-14.
IO.
348
LIBER CONTRA MANICHEOS
7, 12
15
222, I-3.
180, 24-25.
14, 3-5
15, 2
74, 2-3.
207, 28-30.
3
284, 26-28.
284, 28-29.
291 , 7-8.
7-14
284, 30-
8, 10
292, 6-7.
285,6.
12
137, 1-3.
II
26
74, 9.
13
27
134, 12 .
10, 5-6
273, 30-32.
290, IO- 12.
14
6
287, 11-12 .
18
291, I.
18-20
16
20
294, 34-
108, 31.
157 , 18-19 .
331, 3-4.
19
295, I.
236, 7-8.
273, 13-14.
283, 1-2.
284, 22-23.
227, 29-30.
191, 6-7.
202, 22-23.
166, 19-21.
170, 27-
171,1.
327, 10-II.
22
22-28
294, 2-7.
28
II. 12
121, II -12.
24
273, 32-33.
327, 19-20.
287, 10- II.
25
283, 18.
27
209, 2.
211, 14.
28-29
330, 22-
331, 3. 16, 15
293, 25.
295, 12-13.
296, 24.
323, I-2.
293, 14-15.
12, 25
139, 2-3.
16
164, II .
26
136, 28-
18
70, 30.
137, I.
72, 2.
30
245, 6.
24
325, 21.
34
98, 15.
27
189, 14.
35
273, I.
225, IO-II.
279, 24-25.
299 , 28-29.
13, 13
227, 31-33. 18, 20
156, 28-30.
17
261, 2-5. 19, 4
169, 15-16.
24
24-25
165, 23-24.
17
332, 14-15.
166, 27-30.
21
335, 27.
166, 34- 20, I-7
299, 15-17.
167, I.
7
127, 16-17.
25
169 , 19-21 .
8
299, 18-19.
171, 12-13. 21, 13
93 , 14-16.
28-29
171 , 3-8.
283, 23-24.
31
165, 23-24.
33
252, 15-16.
37-39
165, 25-27.
42
252, 29-30.
168, 23-24.
43
142, 10-II.
38
166, 29-30. 22, 23
172, II-12.
23-34
41-42
146, 16-18.
29
49
146, 16.
238, 12.
107, 19-20.
238, 11-12.
242 , 13.
50
146, 17-18.
30
141, 24-25.
INDEX SCRIPTURAIRE
349
149, 33-34.
158, 20.
23, 2-3
95, 6-9.
15-16
9
174, 9.
19
184, 16-17.
210, 20.
331, 6-8.
156, 25-26.
241, 7.
21
37
24, 12
97, 26.
Luc
287, 16-18.
170, 21-22. I, 16
163, 17-18.
15
80, 6-7.
26-27
289, 23-26.
29
206, 14.
26-32
184, 12-13.
35
195, 12-13.
28
97, 6
.
197, 15.
32
136, 14-16.
202, 27.
33
136, 14.
280, 2.
139, 8.
25, 33
291, 4.
34
146, 24.
38
36
168, 15.
2,4
27, 25
141, 2-3.
4-7
45
134, 6-7.
22
207, 18-19.
27
143, 2.
160, 16.
289, 22-23.
184, 14-15.
93, 3-5 .
93, 3-5.
51
207, 20.
42
93, 25-26.
51-52
134, 7-9.
43
94, I.
2
8
,
2
134, 14.
45-46
94, I-3.
19-20
20
293 , 12-14.
46
94, 23-26.
156, 30-31 .
48-49
49
MARC
3,8
4,2
94, 3-6.
94, 10-II.
240, 23.
218, 27-29.
I,9
184, 8.
6
145, 3, 18,
19-20
163 , 24-25.
23.
3, 35
331, 5-6.
5, 32
4, 3-20
166, 27-30. 6, 13
7, 21
166, 19-21.
20
210, 8-9.
184, 9.
146, 23.
170, 27-
8,5
171, I.
9, II
10, 6
163, 16.
5-15
169, 8-9.
8
169, 15-16 .
173, 1-2.
17-22
187, 16-18.
II
II, 17
22
93, 16-18.
12
159, 10- II.
203, 6-7.
166, 27-30.
159, 10-II.
206, I-2.
263, 5-6.
149, 21-22.
169, 27.
104, 13-14.
21
327, 7.
12, 18 sq.
31
13, 31
107, 19-20.
331, 5-6.
280, 2.
30-31
202, 27.
9,3
134, II-12.
225, 25.
32
14, 54
321 , 20-21 .
51-56
296, 11-18 .
259 , 2-3.
56
287, 15-16.
16, 15
126, 19-20.
296, 6.
350
LIBER CONTRA MANICHEOS
10, 3
15
22
II, 2
12, 25
...
108, 32.
303, 21-22 .
209, 2.
....
....
211 , 14.
35, 36
24
112, 19.
21, 15 ...
146, 22.
23
13
212, 13-14.
33
23
245, 6.
37
39
174, 16-18.
38
39-40
166, 7-10. 22, 31
40
174, II-12 .
32
47-51
168, 5-6.
35-36
51
291 , 15-16. 23, 6-16 sq.
194, 17-18.
28
33
154, 9-11.
262, 25.
34
13, 3
182, 26-27.
44-45
331, 28-
45
332, I.
28
212 , 19-23.
34
296, 23.
24, 51
296, 28.
53
296, 32-
297, I.
14, 15
146, 24-25.
15, 4
290, 30-31 . I, 3
17
18
291, 13.
288 , 10.
291 , 14-15.
24
114, 4-5.
149, 33-34.
158, 19-20.
285, 30-31.
216, 14-15.
280, 2.
202, 27.
95, 12.
95, 12-13.
215 , 18-19.
8.
7
4
,
222, 21-22 .
252 , 2-3.
297, 3-6.
304, 25-27.
121, 15.
134, 6.
150, 29.
JEAN
206, 10-II.
207, 20.
134, 15.
95, 26-27.
130, 4.
130, 25.
209, 3.
212 , 5-6.
30-32
188, 22-24.
213, 16.
17, 21
27
18, 19
19, 10
46
47
20, 9
142, IO.
203, 28-29.
220, 9.
229, 4-5.
229, 12.
273, 29-30.
287, 14-15.
295, 31-
296, I.
296, I.
93, 18-19.
217, 9, 12-
219, 6.
219, 14.
220, 4-5.
222, 9.
225, 18,
13.
19-20.
227, 13-14.
233, 16-17.
252, 28-29.
95 , 12-13.
3-4
209, 5.
252 , 15-16.
13-15
252 , 17-20.
27 sq.
107, 19-20 .
34
107, 17-18.
34-35
35
106, 14-17.
5
227, 15-16.
233 , 24.
234, 9-10.
235, 6-7.
III, 12-13.
108, 3-4.
161, 12.
INDEX SCRIPTURAIRE
351
9
123, 2-3.
162 , 16-17.
53
181, 23.
54
217, 17-18.
63
248, 2.
7,7
ΙΟ
.... 96, 18.
14
117, 24.
38-39 ...
122, 16-17.
42
125, 9.
8, 28
130, I-2.
134, 18.
IO-II
161, 15-17.
34
II
131, 8-9.
44
326, 20-21 .
140, 4-5.
263, 12-14.
127, 9-10.
181 , 19-20.
199, 27-28.
158 , 2-4.
307, 25.
219, 9-11 ;
13-14.
222, IO.
181, 24.
145, 25-26.
160, 10-II .
47
245 , 6-7.
162, 22.
163, 10-11 .
252, II-12.
254, 9-10.
51
10, 9
13
165 , 21-22 .
16
14
168, 3-4.
97, 2.
184, 14. II, 5
17
130, 17-18.
27
42
308, 30.
12, 9
42-44
2, 16
17
3, 10
13
16
72, 17.
292, 3.
155, 20.
122 , 19-20.
187 , 10-11 .
164, 7-9.
93 , 13-14.
1
3
,I
240, 12-13 .
15
17
123, 9-10. 14, 6
19
182, 28.
24-25
31
32
253, 12-13.
254, 6-7.
330, 19-20.
153, 15-16.
291, 2.
292 , 31-
293, 2.
187, 7-8.
163, 1-2.
162, 29.
157, 25-27.
129, I.
129, 9-10.
208 , 28-29 .
2II , IO.
129, 26-28.
280, 18-19.
168, 1-2.
98, 2-3.
184, 6.
253, 10-II.
292, 21-22,
19-20
20
27
183 , 17-18.
23-24.
181 , 20-23.
181
,
24.
326, 11-12 .
13
211 , 29-
327, 9-10 .
212, 2.
4, 53
5, 17
289 , 21-22.
15
332 , 14-15 .
229, 27.
16-17
123, 26-
306, 16-17.
310, 22.
21
124, I.
187, 8-9 .
319, 8-9.
23
330, 20-21.
22
225, 10.
30
245, 9-10.
6, 44
155 , 24-25.
326, 10-II.
116, 13.
117, 24.
118,9.
118 , 17-18.
352
LIBER CONTRA MANICHEOS
31
15, 3
5
123, 25.
36
128, 13.
126, 13.
...
126, 6-7.
155, 26-
156, 1.
116, 13-14.
117, 28-
118, I.
118 , 8-9.
123 , 24-25.
136, 10-11.
157. 20.
137, 13.
218, 12-13. 19, 6
129, 4-5.
335, 23.
16
108 , 30.
15
20, 20
253, I-2.
128, 6-7.
157, 22.
184, 17-18 .
21, 7
17
...
19
116 , 17.
187, 12-13.
308, 30-
309, I.
124, 6-7.
ACTES
127, 19-20.
128
,
7.
I,7
25
117, 25-26. I, 9
131, 14.
3,I
182, 24.
4, 24
321 , 15-16.
134, 15 .
95, 28-29.
88, 19.
16, 11
128 , 28-
24-25
135 , 5-7.
129, I.
27
252, 2-3.
3
2
3
3
20
128, 1-3.
29-30
21
123, 19-22.
32
116, 16-17. 5, I
124, 13-14.
3-9
126, II.
12-14
17, 6
127, 21-22. 7, 14
9
116 , 14.
48
117, 27.
118, 13.
49
124, 16-17.
127, 20-21 .
135, 8-10.
297, 8.
74, 3-4.
74, 3-4.
184, 18-19 .
314, 22-25.
96, 6-7.
97, 13-14.
255, 32-33.
269, 4-5.
272, 18.
IO
116, 24.
253, 6.
58-59
297, 15-16.
9, 15
14
116, 18.
117, 25-26.
143 , 24.
162, 24-25.
164, 17.
171, II.
118, 10.
124, 12-13.
188, 21-22.
15
108, 22-23. 10, passim
294, 13-18.
126, 17-18 .
42
260, 12-13.
16
116, 15-16. II, 1-18
294, 18-24.
124, 12-13 .
3
294, 25-26.
21
126, 15-16.
18-19
294, 26-31 .
24
187, 13-14.
22-26
295, I-2.
25
116, 15.
118 , 9-10.
127, 16.
12, 2
13, 8-11
297, 15-16.
74, 4-5 .
18, 20
95, 17-19 .
46-47
142, 15-18.
295, 4-6.
INDEX SCRIPTURAIRE
353
14, 15
16, 18
17, 23-24
23-26
....
88, 15-18. 5, 6
210, 4.
211, 29-
6,6
124, 21.
212, 2.
9
150, 34-
....
122 , 15-16.
134, 23-
135, I.
12
24
88, 20-22.
14
91, 1-2, 10- 7, 22
II. 8,9
92, 20-21.
97, 13-14.
25
25-26
320, 18-19 .
173 , 6-8.
2
2
8
26
253, 20-21.
20
29
3
3
0
151, I.
280, 16-17.
124, 21-22.
124, 22.
318, 25.
96, 24-25.
241, 12.
185, 13-15.
327, 26-27.
328, 19.
328, 22.
327, 27-28 .
328, 23.
212, 19-23.
316, 9-11.
325 , 24-25.
18, 6
140, 27-
9, 7-8
141, I.
II
313, 2-3.
19, 13 sq.
211 , 29-
11-13
310, 11-14 .
212, 2.
16
330, 5-6.
20, 26
140, 27.
18-21
324, 1-6.
29-30
30
170, 13-15.
21
191 , 8-10.
180, 27-
22
70, 20-21 .
181, 1.
191 , 14.
23, 8
24, I-9
107, 19-20.
22-23
118, 4-5.
242 , 27-30 .
25
293, 30-
14-15
242 , 31-
294, I.
243, 3.
27
295 , 9-10.
26, I
305, 21-22 .
33
293, 21.
9-11
188, 17-19. 10, 15
269, 16-
28, 26
227, 31-33.
270, I.
ÉPÎTRE AUX ROMAINS
II , 18-23
333, 12-21 .
25-26
163 , 18-20.
I,I
133, 12-13.
171, 12.
28
295, 7-9.
163, 5.
3
198 , 24.
33
321 , 2-3.
17
103, 13-14.
36
130, 19.
18-21
232, 27-
233, I.
20
227, 11-13.
232, 23.
12, 2
23 sq.
119, II.
24
115, 3.
3
28
115 , 2-3.
2,6
3, 12
189, 14. 13, I
108, 26-27.
7
13
209, 18-19.
IO
233 , 18-20.
253, 19.
254, II-12.
107, I.
IIO, 20-21.
319, 23.
336, 12-13.
254, 2.
305 , 12-13 .
222, 1-3.
19
127, 17-18 .
12
178, 16.
354
LIBER CONTRA MANICHEOS
PREMIÈRE AUX CORINTHIENS
12, 8-13 passim
13, 2
.. 105, 16.
103 , 15-16.
I1,20
126, 24.
216 , 22-
23
157, 2.
217, I.
23-24
IIO, 29-
III, 2.
24
II2, 22.
3
157, I.
12
2,6
110, 28.
III, 7-10.
III, 13.
13
6-8
107, 2-5.
15, 9
7
III, 5.
50
7-8
III, 18-20.
8
112, 6-7.
217, 13.
221, 31.
218, 6-8.
155, 8-9.
320, 3.
321 , 16-19.
103, 12-13.
131, 12.
136, 17-18.
139, II-12.
141, 13-14.
145 , 9-10.
51
274, 3-4.
148, 7-8.
281 , 20-21 .
158, 26-27.
52
108, 2-3.
299, 6-7.
274, 4-5.
12
126, 25-26.
281, 21.
3, 13
176, 30-
53
141, 23-24.
177, I.
16
92, 21-22 .
DEUXIÈME AUX CORINTHIENS
19
117, 27-28.
126, 12. II 2, 17
126, 22.
106, 10-II .
118, 3.
20
328, 5-6.
4,2
106, II.
5, IO
II0, 26.
5, 15
261, 1-2.
6,2
176 , 17-18 .
18
254, IO-II.
9-11
143, 25-
210, 18-19.
144, 2.
19
122, 18-19.
15
188, 22.
210, 18-19.
19
92, 21-22 .
240, 13-15.
133 , 18-19 .
6,2
191 , 13-14.
188, 22.
14
183 , 16-17.
7, I-2
107, 28.
15
183, 16.
31
116, 10- II.
16
96, 25-26.
222, 19.
8,4
216 , 21-22 .
II, 13
221 , 17,
28-29.
6
10, 8-10
ΙΟ
223, 9-10.
105, 15.
277,5-7.
273 , 27-28.
I, 3-4
4
277, 4.
291 , 16-17.
3, 25
160, 23.
182, 1.
ÉPITRE AUX GALATES
106, 17-19.
108, 6-7,
IO-II.
104, I.
27
155 , 14.
II
236, 21-22. 4, 4
68, 15.
INDEX SCRIPTURAIRE
355
26
147, 22-23. 3, 8
209, 7-8.
212 , 16.
5, 22
24
6, 14
156, 9-10.
157, 23.
124, 15-16.
18
325, 22.
18-19
124, 14-15.
ÉPITRE AUX ÉPHÉSIENS
212, 25.
227, 28.
170, 23-26.
ÉPÎTRE AUX COLOSSIENS
109, 6-8.
2, 1-2
1, 13
106, 20-21 .
14
IIO, II-12,
16
17-19.
90, 16-17.
2
3
181 , 29-
182, 1.
171 , 28.
78, 4.
172, 1-2.
5
172 , 2-3.
90, 17-18.
183, 21.
211, 7-8.
225 , 17.
231 , 14-15.
231, 19-22 ,
26.
232, 16-17.
13
173, 3-4.
20
293, 20.
16-17
19-20
227, 4-7.
4,3
104, 19.
20
5
139, 6-7.
297, 18-19.
208, 21-24.
210, 7-8.
210, 11-12 .
210, 18-19 .
22-24
155, 12.
2,3
27
5,I
258, 24.
168, 2.
9
3, 16
245 , 20.
208, 22.
96, 25.
5
136, 19-20.
141 , 28-29 .
8
142, 6.
171,27-28. I I, 9
PREMIÈRE AUX THESSALONICIENS
248, 6-7.
15-16
175, 9-II.
2, 13
157, 20-21 .
16
176, 13.
4, 15
27
6
8
,
23-24.
17
260, 28.
260, 27-
29
156, 18-19.
261, I.
30
160, 23-24.
5,2
176, 30.
6, 13
175, II .
180, 7-8.
176, 25.
4
180, 8-9.
17
175, 23.
5
178, 17-18.
ÉPÎTRE AUX PHILIPPIENS
PREMIÈRE À TIMOTHÉE
1, 23
2, 8-11
168, 10-II. I 1, 13
133, II.
211 , 23-26.
171 , 25-26.
ΙΟ
13
260, 13-14.
157, 20-21 .
182 , 12-13.
15
131 , 10-12 .
162 , 26-27.
198 , 18-19 .
329, 2-3.
17
114, II-12.
330, 11-12 .
2,4
333, 8-9.
356
LIBER CONTRA MANICHEOS
5
68, 20-21.
IO-II
90, 10-12.
7
162, 25.
193 , 27-28.
4,I
165, 2-4.
236, 16-17.
272, 25-26.
280, 27-28.
237, 14.
II
239, 14-15.
272, 28.
291 , 17-18.
1-5
235, 16-24.
12
203, 12-13 .
2
70, 8-9.
281 , II-12.
239, 17-18. 2, 5
239, 28-29.
3
3-5
240, 2-3.
205, 3-4.
246, 15,
18-19.
236, 9-11.
278, 9.
4
227, 16-17. 3, 1-5
228, 12.
4
5,4
6
6,7
9-10
229, 5-6.
235, 9.
236, 3.
305, 13-14.
DEUXIÈME À TIMOTHÉE
230, 1-8.
213, 16-17.
227, 2-3.
228, 8.
228, 24.
229, 31-32.
230, II.
260, 22.
218, 16-17.
230, 21.
165, 12-14.
5
214 , 8-9.
230, 10- II.
320, 10- II .
4, 13
232, 14-15 .
III,II
2, 20-21
171, II.
6, 7-8
205, 26-28.
324, 7-11.
206, 2-5.
3,8
138, 15-16.
8
164, 18-19.
13
4, 3-4
296, 25.
115, 6-8.
8, II
8
ΙΟ
298, 9-11.
299, 23.
170, 23.
301, 5.
ÉPITRE À TITE
12-13
14
2, II
164, 6-7.
24
14
I12, I-2.
HÉBREUX
10, 18, passim
9, 2-9
II
II-12
197, 22-23.
205, 7-8.
149, 27-29.
198, 28-
199, 2.
199, 7-20.
199, 20-22.
200,1-2 , 10.
197, 6-8.
199, 31-32.
199, 32.
199, 29-30.
200, 16.
200 , 18-19.
25
199, 30.
I, I-2
113, 22-25.
200, 20-22.
2
114, 2-3.
27
199, 32.
130, 24.
28
199, 32-33.
244, 18-19. IO, 5
9
ΙΟ
66, 16.
244, 21.
246, 23-24.
I
I
,
I
198, 22-24.
99, 4-5.
IOI, 2, 17-
18.
INDEX SCRIPTURAIRE
357
243, IO-II.
3
5
6
12, 9
•
10
20
26
13, 12
104, 14-15 .
312, 4-5,
6-7.
312, 5-6.
103, 4-5 .
4, 14
102, 7-8. II,
265, 21 .
I, 14
2,I
•
200, 29-31.
106, 10.
186, 10.
5
98, 19.
246, 12-13 .
253, 3.
20-22
22 ....
228, 13-14.
322, 9-11.
126, 9-10.
170, 6-7 .
332, 16.
3, 1-13
279, 22-23.
5-7
197, 17-21.
203 , 20-25 .
JACQUES
7
273, 3-5.
8
175, 18-19 .
1, 12
223, 27-29.
179, 1-2.
299, 22-23.
180, 17.
299, 22-23.
8-12
197, 17-21 .
300, 3-5.
9
328, 13-14.
301, 5.
10-12
273, 5-II.
17
84, 4-5.
280, 22-24.
156, 1-3.
13
147, 14-15.
326, 12-14.
159, 27-29.
327, 14-15.
204, 6-7.
328, 16-17.
2, 20
26
103, 15.
103, 15.
3,2
133, I.
133, 7-8.
4,4
114, 8-10.
16
266, I-2.
272, 21-22.
276, 2-3.
279, 5-7.
285, 19-21 .
106, 10.
116, 8-10.
117, 22.
JEAN
124, II .
I, I, 1-2
8
163 , 27-30.
132 , 19-
PIERRE
133, I.
2,7
170, 9.
I, 1,8
21
24
2,5
5-7
103, 17.
8
248, 3.
100, 20-21.
15
117, 23.
141, 9.
118 , 11-12 .
259, 7-8.
252 , 29-30.
12.
108 , 23-26.
21
167, 33-
168, I.
188, 25-26.
25
290, 25.
3,9
305, 15-16.
15-16
116 , 11-12 .
ΙΟ
175, 17-18.
18
210, 5.
127, 3-4.
227, 24-25.
118, 22.
121, 5.
124, 17-19.
160, 12-13.
161 , 23.
240, 15-16.
241 , 19.
358
LIBER
C
O
N
T
R
A
M
A
N
I
C
H
E
O
S
16.
121 , 19-21 .
17 ....
241 , 19-20 .
19-20
241 , 28-29 .
242, 3-4.
2,6
18-19 ...... 170, 9-11.
181, 1-4.
236, 22-25.
7
3,I
116, 19-20. 3, 7
2
298, 23-25.
310, 6-7.
8
110, 5-6.
II
132, 16-17.
14
133, 3, 5-6.
20
167, 29.
4,I
181 , 25-27.
I-2
...
89, 26-29.
153, 23-25.
154, 24-26.
131, 23-24.
189, 1-2.
237, 19-20.
147, 24.
82, 15-16.
245, 19.
274, 8-9.
333, 22-23.
88, 23-24.
331 , 9-11.
153 , 14-15.
153, 17-18.
ΙΟ
13
•
166, 5-6.
II
8
8
,
13-14.
116, 18-19. 6, 4
141, 6.
118, 11.
5
141, 6.
126, 14-15.
8
141, 6.
4, 2-3
198, 15-17.
9-11
262, 18-19.
9
162, 19-21 .
14
162, 23.
167, 27-28. 7, 4
5, 19
116, 7.
9-10
116, 21.
9,2
117, 23-24.
2-3
118, 12-13.
2-5
124, 19-20.
160, 13.
II
161, 27- 10, 6
162, 2. II, 2
20
163, 32-
15
164, 4.
149, 26.
155, I.
295, 20-21.
295, 22-26.
118, 5.
70, 3-7.
153, 27-
154, 2.
144, 12-14.
88, 19.
70, 22-23.
136, 25.
143 , 12-13.
II, 7
198, 15-17. 12, 3-4
70, 28-29.
7
JUDE
13, I
II
6
321, 14-16. 14 7
9
179, 25.
154, 3-4.
240, 5.
240, 5.
88, 10-12.
135, 16-20.
23
131, 21-22 .
214, 14-15 .
13
149, 20-21 .
APOCALYPSE
20
1,6
8
9
IO-II
15, 3
16, 13
143, 6-7.
89,29;90, 17
,
6
2.
17
153, 9-11.
153, 12-14.
19, 2
141, 4.
114, 20-22.
154, 3.
154, 13-14.
115 , 3-5.
154, 12-13.
239, 4-5.
INDEX SCRIPTURAIRE
359
155 , 18-19 .
20, I-3
68, 19-20.
129, 25.
2
136, 4.
3
211 , 21-22 .
4
6
II
....
143, 6.
6
286, 8-10.
12
332, 4-5.
ΙΟ
332, 14-15.
II
155, 23-24.
201, 2-3.
278, 8.
89,29;90,
2.
152, 12-13.
152, 13.
12-15
153, 23-25.
12
151, 21-22 .
13
286, 11-13.
18
15
332, 4-5 .
147, 20-21 .
156, 5-6.
2
1
,
I
147, 10.
147, 15-16.
23
157, 10-II.
150, 3-6.
148, 14.
25
178, 20-21 .
148, 20-21 .
27
141 , 14-15.
148, 27.
2
2
,
I
148, 15-16.
204, 32-33.
157, 28-29 .
276, 3-4.
I-2
147, 25-
285, 33-
148, 3.
286, I'
2
148, 15.
286, 14-15.
156, 23.
I-2
279, 17-18.
157, 15-17.
2
147, 19-20.
148, 15.
152, 12-13.
155, 2.
3
4
9
19
158, 5.
89,26-90,2.
156, 23.
332, 12-13 .
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX
cités dans le texte et notés dans les apparats.
Aalma, 67, 68, 74, 77, 87, 102, 186,
231, 233, 257, 279, 319.
Abavus, 74, 102, 226, 231.
Abecedarius, 186 .
ABÉLARD, Sic et Non, 191 .
ALAIN DE LILLE, Anticlaudianus,
125.
-
De planctu naturae , 125 , 177.
De virtutibus, 171 , 172.
Lib. penitentialis , 133 .
Summa quadripartita, 29, 91,
104, 293.
Summa quot modis , 103 , 123 ,
140, 178, 200, 217, 231, 261, 263,
269, 275, 290, 291.
ALDHELMUS , De laudibus virgini-
tatis, 67.
· De laud. virginum , 67.
Alexandre de Villedieu, Doctri-
nale, 125, 226, 251 .
AMBROISE, De Inst. Virg., 261 .
-
-
· De offic. ministr. , 132 .
· Hexaemeron, 151 .
AMBROSIASTER, In Epist. ad Rom .,
311.
(= Ps.-Aug.), Quaest. Veter... Test.,
314, 317.
ANSELME D'ALEXANDRIE, Tract. de
hereticis, 81, 12, 13 ; 139.
ATHANASE, De Synodis, 77.
Athanasian Creed , 104.
AUBRY DES TROIS-FONTAINES ,
Chronica, 79.
AUGUSTIN, Ad Donatistas , 76.
· Ad Orosium, 234.
Contra Epist... Fundamenti , 76.
Contra Faustum, 76.
—
De beata vita, III, 112, 124.
De civit. Dei, 79.
De dono persever., 329.
De fide et oper., 103 , 15-16.
De fide rerum invisib., 103 .
-De Genesi ad litt., 307, 311, 313,
317, 319 .
De Genesi contra Manich., 76.
De haeresibus, 74, 75, 76, 238,
334.
- De libero arbitrio, 132.
- De peccat... remiss . (De bapt.
parvul.), 329.
De praedest., 329.
De quant. animae, 317 .
De Trinitate, 101 .
Ennar. in Ps. XXXI , 2, 103 ;
XLVI, 269.
Enchiridion, 101 , 103 , 133.
Epist. CLXVI , 309 .
Retract. I, 76, 312.
Sermones XXII , 324, 327 ;
CXXVI, 103 ; CCXV,
CCCLXII , 141 .
Speculum, 133.
163 ;
Tract. in Ev. Ioann. , 103, 234, 326.
PS .-AUG. = AMBROSIAST.
Ps . -AUG. , Sermo CCXXXVI , 312.
Basilidis fragm. (Ex Orig. Comment.
in Epist. ad Rom.) , 238.
BERNARD DE CLAIRVAUX , Sermo
27 in Cant., 269.
BOÈCE, De consol. philos . , 123 , 185,
246.
(Ps .) - BONACURSUS ,
haeres., 80, 89, 91 .
Manifestatio
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX
361
Breviarium Rom. , 97, 300 .
BRUNO ASTENSIS, Expos. in Genes.,
314.
CASSIODORE , Institutiones, 249, 302.
CHRYSOSTOME , In Ep. ad Hebr . VII ,
-
-
Hom. XII , 329.
In Genes. Hom . XXIX, 264.
In Is. VI, 321-322.
PS.-CHRYSOSTOME , Op . imperf. in
Matt. Hom. XVIII , 336.
CICERON, De invent. rhet. , 132.
Corpus gloss. latin., 66, 73, 77, 83,
187, 225.
CYPRIEN, De domin . orat. , 312 .
De heresi catharorum , 139.
DONAT (Ae.), Ars grammat., 124,
131, 226, 251 , 288.
Comment. Terenti, Eunuchus, 83.
DURAND DE HUESCA, Liber Anti-
heresis, Prologue, 34, 67, 68,
69, 73, 75-77, 80, 82, 83, 161, 237,
268.
I, I 82, 102, 104, 117, 248.
2 89, 90, 117, 139, 170, 214,
217 , 266, 306, 309.
3 90, 91, 113, 130, 134, 135,
148, 173, 174, 202, 214, 220,
230, 231, 233, 247, 248, 253,
254, 270, 276, 282, 285, 306,
316.
4 126, 139, 176, 247, 322.
5 239.
6 164, 186, 239.
9 164.
II 164.
12 66, 126, 186, 322.
13 139.
14 102, 139, 239.
15 239.
16 238.
20 239.
23 238, 240.
24 I20.
25 189.
27 321, 324, 326, 327, 328, 330,
331, 332, 333.
28 109, 237, 238.
31
II, I
2
140, 146, 239, 242, 300.
75, 89, 102 , 104, 105, 139,
170, 221 , 237, 266, 277, 306.
40, 76, 127, 143 , 168, 178,
215, 216, 250, 282, 288, 292,
299, 302, 305, 309, 310, 317,
322.
3 90, 104, 118, 122, 145, 148,
173, 191 , 193, 195, 202, 212,
213, 214, 215, 232, 233, 236,
237, 242, 246, 251 , 253, 254,
258, 260, 266, 270, 271 , 276,
278, 280, 282, 283 , 285, 306,
323, 325.
4 75, 176, 191 , 230, 237, 247,
323.
5 76, 93, 140, 238, 239, 258.
ÉBRARD DE BETHUNE , Contra Val-
denses, 91, 120.
Graecismus, 67, 74, 77, 87, 125,
186, 226, 6, 8; 231.
ECKBERT DE SCHÖNAU, Serm . contra
Catharos, 75, 104 .
Elucidarium, 235, 310 .
Enchiridion Symbolorum , 104 .
EPIPHANE, Panarion , 77 , 238.
ERMENGAUD DE BÉZIERS, Contra
Haereticos, 89, 91 , 164.
ÉTIENNE DE BOURBON, De septem
donis , 81 , 120.
EUCHER , Liber formularum , 269.
EUSEBE , Hist . de l'Église X , 152 .
Evangelia Apocrypha, 129.
FESTUS (POMPEUS) , De verb . signif. ,
220.
FIRMICUS MATERNUS , Matheseos . ,
186.
FRÉDÉRIC II , Constitutiones, 81 , 12 ,
13.
GENNADE, De eccles. dogm ., 127,
310, 317, 13, 25 sq., 318.
GEORGIUS, Disput. inter Cathol.
et Paterinum. , 29, 91 .
Glossa ordinaria, 322 .
362
LIBER CONTRA MANICHEOS
Glossaria latina, 279, 283 .
GRÉGOIRE LE GRAND, Epist. IX ,
316.
-
-
Epist. missoria, 179 .
Hom. in Evang. II, 26, 104, 269,
333.
Moralia, 171 , 179, 269.
GRÉGOIRE IX , Epistolae, 80.
GUILLAUME DE PUYLAURENS, Chro-
nicon, 31-32, 42, 77, 119.
HAYMON D'AUXERRE, Expos . in
Арос. , 269.
HILAIRE, Tract. sup. Psalmos , 313 .
HIPPOLYTE (Ps. -OrigÈne ), Contra
haeres., 238.
HORACE, Epist. I, 203 .
HUGUCCIO, Derivationes, Praef., 77,
270.
HUGUES DE SAINT-VICTOR, Summa
de Sacramentis, 101 , 311.
Hymnarius Moissiacensis , 128.
Ildefonse de TOLÈDE , De virginit.
perp. S. Mariae, 261 .
INNOCENT III , Epistolae, 32 , 36, 79 .
Interrogatio Iohannis, 256.
IRÉNÉE , Adv. haereses , 74, 75, 76,
110, 238, 2, 5 ; 309.
ISIDORE DE SÉVILLE , De haeres. , 93 .
- De natura rer., 122, 151 .
Differentiae rerum , 171 .
Etymologiae, 93 , 124-125 , 132 ,
158, 206, 220, 226, 251 .
--- Liber numerorum , 17 ] .
Quaest. in Vet. Test., 171 .
Sententiae, 133 , 318.
JACQUES DE CAPELLIS, Disputa-
tiones, 29, 91 , 256, 293 .
JEAN DE GÊNES , Catholicon , 68 , 74 ,
77, 87, 102, 125, 147, 180, 181,
184, 186, 206, 226, 231, 233, 251,
257, 279, 283, 297, 319, 334.
JEAN DE LUGIO, Liber de duobus
princip., 91 , 99 .
JEAN SCOT ÉRIGÈNE , Hom. in
Prolog. sec. Ioann. , 125 , 220, 234.
JÉRÔME, Apol. adv ... Rufini, 310.
·Comment. in Eccles. , 321-322.
Contra Ioann. Hieros. , 310, 313 ,
316, 319.
-
-
――
- Epist. XVIII ad Damasum, 322 .
· Dialog. contra Pelag. , 329.
In Epist. ad Galatas, 73.
Lib. quaest. hebr. in Gen. , 264 ,
289, 315.
Liber interpret. hebr . nom. , 289.
PS- JÉRÔME, Epist. XXXVII , De
orig. anim., 319.
JOACHIM DE FLORE , Expos . in
Арос., 120.
JOSÈPHE (Fl. ) , De bello iudaico, 93,
152.
LÉON LE GRAND , Epist. XXXV, 308.
LUC DE TUY, De altera vita, 120.
MARIUS VICTORINUS , In Epist. ad
Galatas, 51 , 73 .
Miracula Winnoci, 74.
Moneta de CRÉMONE , Adv. catha-
ros, 90, 99, 120, 237, 256.
Nouveau Testament en provençal,
234, n.
OROSE, Commonit . de errore Priscill.
333-334
Osbern de GLOUCESTER, Panormia,
66,67,68,11,14;69,18,26;74,
77, 102, 117, 125, 154, 172, 180,
184, 187, 206, 226, 6, 8 ; 257, 260,
335.
PAPIAS, Vocabularium , 66, 67 , 68,
7, II; 71, 77, 102, 125, 142, 154,
172, 184, 187, 206, 225, 226, 6, 8;
231, 279, 283, 335.
Passio S. Genesi, 116.
PÉLAGE, Libellus fidei, 312.
PHILASTRE , Liber de haeresibus, 238.
PIERRE DE CASTELNAU , Bullaire, 78.
PIERRE DES VAUX-DE-CERNAY ,
Hist. Albigensis , 67 , 78 , 80, 119,
120.
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX
363
PIERRE LE CHANTRE , Summa Abel,
185, 245, 275.
PIERRE LOMBARD , Sententiae, 101,
329.
PIERRE MARTYR, Summa contra
Patarenos, 81, 12, 13 ; 99.
PLAUTE, Aulularia, 69 ; Epidicus,
257.
PLINE L'ANCIEN , Naturalis historia,
334.
PRÉVOSTIN, Summa contra hereti-
cos, 29, 80, 91 .
PRISCILLIEN, Epistola , 333.
Psalterium juxta Hebraeos , rom.,
mozarab.; cfr Index onomastique .
QUINTILLIEN, Institutio oratoria,
226 .
PS .-RABAN-MAUR, Allegoriae in...
S. S., 269.
RÉMI D'AUXERRE , Comment. in
Gen., 122.
RICHARD DE SAINT-VICTOR, Alle-
goriae in V. T., 71.
Rituel cathare 240 ; cfr Cathares.
SACCONI (RAYNIER ) , Summa de
Catharis, 99, 120 , 139, 256.
SALVO BURCI, Liber supra Stella,
81, 12, 13, 99.
SÉNÈQUE, Lettres à Lucilius, 68.
Sententiae Hermani , 132 .
SERVIUS, In Vergilium. , ad Aenei-
da, 226.
Summa Sententiarum , 101 , 104,
307, 311, 313, 317, 13, 20; 319,
329.
Symbolum 'Quicumque vult , 104.
TACITE, Annales , 161 .
TÉRENCE, Eunuchus, 102 .
TERTULLIEN, Adversus Marcion,
46, 177-178 ; Adv. Praxean, 96,
97.
Tractatus artis metrice , 231 .
VACARIUS , Liber contra ... errores, 81.
VIRGILE, Ciris, 241 .
Vision d'Isaïe , 256-257 , 288 .
ZIGABÈNE , Panoplia dogmatica , 66.
INDEX DES MOTS LATINS
Sont relevés ici :
1) les mots et les expressions qui ont motivé des notes explicatives dont,
en cas de répétitions de termes , l'italique indique le lieu .
2) le vocabulaire spécial de l'auteur susceptible de constituer un glos-
saire (en caractère gras) .
3) divers thèmes traités par lui en allégories (en petites capitales) .
4) certaines définitions ou sujets intéressants, mais dont le relevé n'est
pas exhaustif (en italique) .
Avec les pages, on indique les lignes qui, en cas de notes, ont leur corres-
pondance à l'Apparat3. Un trait (-) sépare les pages signalant l'Introduc-
tion, de celles de l'édition.
ablusio (abludo) 154, 5-6 ; 194, 26.
accidia (= acedia) 172 , 15.
affatus 50, n. 3 ; — 235, 15.
Agareni ( = Saraceni) 137 , 17-18 ;
-
152,1-2;165,9;237,I.
ALIENUS 249, 27 250, 13.
allegoricus (sensus) 178 , 5.
alpha et w 89, 29.
amminiculor 53 ;
226, 6.
- II4, 24-25 ;
anima iusti sedes est sapientie
269, 14-15 n.; cfr 275 , 14.
animadversio debita 161 , 5 .
antifrasis 33 ; 124, 23 ; 126, 8 ;
209, 25 ; 217, 24-25 ; 226, 8-9 ;
256, 6; 309, 5; 336, 17.
apocalista 52 B, 61 ; - 70-71,
23;153,7.
-
apocalistica 61 ; — 151, 27.
apocopatum 219, 27.
aporiata 294 , 5.
apostropho 51 ; - 72-73, 16 ;
106,5;226,8;256,7;272,11.
apparitura (appareo) 130 , 21.
arbitrium (liberum) 186, 8 ; 320,
6;324,28;330,1,4.
asinaritis (asinaricius) 228 , 2 .
archu (in ... Domini) 52 B ;
70-71, 20 ; 118, 4.
auditor 254, 21 ; cfr lector.
augmentor 61 ; 72 , 4.
autencia 225, 26.
boni homines (vel christiani) 80, 3 ;
105,5;176,n.;183,9;243,22.
calamus 38; 72, 16; 99, 8;
122,5;168,22;182,17;219,21;
226,8;256,7;263,18;275,30;
288, 27 ; 336, 17.
caritas , Karitas 49 ;
-
216, 5;
218, 5-30; 219, 15 ; 221, 31, 33,
35;222, I, 14, 16; 223,2,5;
224, 16-17, 23-24, 26-28 ; 225,
3-4, 22; 259, 15; 297, 19 et
passim.
caro, cfr sanguis .
cassacio 147 , 3 ; 272, 8.
castrimargia 48 ; - 76-77, 9 ; 171 ,
I; 172, 15; 241, 22.
cathari, Kathari 41 , 45 , 49 ; - 89,
2 et passim ; cfr Cathares.
INDEX DES MOTS LATINS
365
cathezizans (catechizo) 55 ;
68, 14.
catholici 125, 19 ; 181, 11 ; 242, 10;
c-christiani 92 , 6 ; katholice fidei
professores 242 , 24 ; catholicam
veritatem 242 , 26 ; litterati ca-
tholici 243 , 17 ; viri katholici
sapientes 279, 25 ; sancti katholici
tractatores 286, 20 .
CELUM 270, 22 ; 275 , 17-26 ; 288,
8, 23.
cenodoxus 279, 24.
christiani 292 , 19, 25-26 ; chromani-
152, 1 ; populus christianus 293 ,
3 ; perversi christiani 253 , 23-
24. Cfr boni homines.
cirogrillus 213 , 22 .
coaxatio (coax) 181 , 13 ; 286 , 25.
comitantiam (comitor) 130, 26.
concupiscentia 121 , 22-122 , 2 ; 241 ,
21-242 , 7 et passim ; cfr vicia.
confusco (cum fusco) 297, 26.
coniugium 239, 5-6 ; cfr nubere .
consolamentum 80, n. 3 ; 234, n.;
238, n. 9; 267, 26, n.
manuum impositio .
contra, cfr in, per.
corvus 70-71 , 2.
Cfr
creare et facere 103 , 8-9 ; 190, 1 ;
202, 18-20 ; 244, 7 ; 287, 4.
creator et (vel) factor 99 , 16 ; 129,
21-22 .
curia Patris 148, 16 ; 149, 7 ; 158,
10-11, 15 ; C-Dei 292, II.
demerere 68-69, 16 ; 211, 19 ;
225, 2.
depaupero 177 , 28 .
Deus fecit presens seculum et futu-
rum 99, 18 ; 148, 21-22 ; 150,
I-2 ; 234, 17.
didascali 76-77 , 2.
DIES 178, 12-28 ; 179, 12-13.
diligere (Deus dicitur) 187 , 6-27 .
dispendium 226, 8 ; 286, 24.
doctor, doctores 94, 16, 27 ; 95, 5 ;
113,9;312, 15;313,30;326,
29; sancti ΙΟΙ, 2; ener-
-- impii
gumini 113, 8 ; 188, 29 ;
115, 16 ; perversi 241, 15 ;
pseudo 272 , 10.
dominium et potestas 137, 19-20 ;
143,8; 211, 17-18, 27; 248, 20;
253, 7-8, 16-17 ; 260, 10.
DOMUS 289, 18-290, 4.
ecclesia alexandrina, antiocena ,
bizanzena 105 , 2.
------
-
christi 140, 6 ; 142, 19, 28-29 ;
153, 13; 159, 4; 167,4-5; 184,
20;263,3,9;265,27;292,5.
- gloriosa 155 , 22 .
iherosolimitana 105, 2 .
- katholica 94, 19.
militans 123 , 19 ; 142 , 23-24 ;
143,2-3;146,10;155,15;156,
18; 170, 19; 185, 14; 263, 3;
288, 8.
presens 156, 27 ; 157, 10.
romana94,31;105,2;138,26;
139,4;181,8;237,8;239,10;
episcopus romanus 118, 2 .
triumphans 143, 3-4.
ordines in ecclesia 259 , 14 ; cfr
Iherusalem .
enfiteri 56 ;
epitomo 40 ;
erratile 76, 2.
es (aes) 93, 12.
et 131, 26.
70-71, 1 ; 165, 12.
194, 10.
ethrali 66, 11 .
eulogium 184, 13 .
examussim 66, 11 .
FIDES 100, 20 sq. et n.; 101 , 2 sq.;
103, 10-104, 9 ; 104, 10-105, 6 ;
222, 3 ; fides et spes 100, 18 sq.
Flamen (sanctus) 53 ; -74,4 ; 217,
19 ; 274, II.
floccifacio (floccus, facere) 61 ;
257,8;301, 7.
floccipendo (floccus, pendere) 61 ;
102,I;234,6;295,29.
folociniis (follis, cinis) 61 ; — 301 , 7 .
fungibardus (fungus, bardus) 78-
79, 23.
366
LIBER CONTRA MANICHEOS
gannio 154, 20 ; 276, 23.
gesticulosis (gesticulor) 82-83 , 20.
Getulia 334, 23.
glosulata 61 ; - -253, 12.
Gog et Magog 78-79, 12-13 .
HABITARE 96, 15-98 , 5 .
hanelat , hanelavit 52 B ; - 107,
II;208,8;280, 1.
heresiotas 89, 5 ; 128, 16 ; 206,
24;259, 25; 271, 19; 287,28.
hilum 219, 29 ; 220, I.
historia, historicus, historice 150,
24;151,7,23;159,3;249,24;
257,11;258,2,15;263,18;
265,16;267,8;268,3,9;269,
6;289, 18;295, 30; 302, I;
303, 28-29 ; cfr sensus.
homousion 68-69, 17.
hostium52B;61;
166,26;260,18;
hunc mundum (Act.
-153,14,16;
331, 9.
17,24)91,7;
122, 16; 128, 24; -huius 128,
24; 200, II.
--
idolum 45 ; 217, 25 ; 218, 4, 13,
18,23;219,1;221,17,19;223,
3, 4, 9; 224, 16-17, 25, 27; 225,
4 et passim ; cfr peccatum.
Iherusalem 151 , 20-153, 25 ; 154,
23-157, 29 et passim. Iher.
ecclesia Dei 94, 21-23.
impingo 239, 16 .
=
in (= contra)288, 14,23,24;cfrper.
inescatione (inesco, inescatus) 68 ,
II.
in ipso vita erat (Ioh. 1, 3-4) 233,
24-235, 7 n.; cfr sine ipso.
inseculum (Ps. 135, 1) 207, 2 ; 246,
28 sq.
intricatio (intrico) 226, 6 .
inveteresco 56 ; 281, I.
Israel57etn.2; 288,28-289,2;
289, 11 sq.; 302 , 21-25 et passim ;
domus Israel 290, 4-7, id
—
est iudaicus populus 267, 7 ;
populus peculiaris, pedagogus
in Christo 268, 4-7 ; Israel
congregrabitur 307, 14 ; -proie-
cit... inclitam Israel 302, 13-303,
18 ; cfr oves.
Iudei127,13,18;137,17;152,I;
165,7; 182, 21; 242,26-243,4;
253,23;265,17;291,10-11;
gens iudeorum est Israel 292 , 1 ;
captivitas Iudeorum 248, 24-
249, 14 ; 249, 18-249, 23 ; 257,
13-15; 268, 10-269, 2 ; 291, 30 ;
301,19;302,I;303,5;304,29.
iuncipendo 61 ; -260, 17 ; 290,
21.
iusticia est reddere unicuique quod
suumest132,11,12;189,14;
191, 17-18 ; 225, 10-11 ; 286, 16-
17 ; 299, 29-30 .
Kachodemones 186, 19 ; 203, 5.
Kachologos 49 ; -72-73, 7 ; 82,
I; 274, 12; 286, 24.
langor 46 ; - 177, 29.
lector39; ·92, 16; 186,3; 195,
25;203,25;291,26;296,18;
301,3;322,3.
lector vel auditor 39 ; IOI, I ;
127,22;192,30; 236,26;245,
23-24 ; 274, 17 ; 322, 3.
legia 74, 7.
lex nature et scripta 168 , 20 ; 292, 15
littera (iuxta litteram) 123 , 4 ; 150,
22-23;188,8;257,21;263,21;
267, 19; 282, 8, 12; 283, 5;
291,10;302,12;304,21;sensus
litteralis 301, 20 ; - et passim.
longitudo eternitatis 178 , 18.
luna, cfr sol ; luna decrescit 151 ,
13-14.
machina mundi 113 , 28 ; 114, 2,
17-18 ; 117, 12 ; 118, 14-15, 21 ;
121,22;122,11;128,8,17,19;
133,24;134, 18,20; 146,9-10;
162, 7 etc.
magistrator 124, 9 ; 128, 23 .
manuum impositio 238 , 9 ; 267 ,
26-27 ; cfr consolamentum.
INDEX DES MOTS LATINS
367
meditullium 187 , 4.
medulla in penna 220, 2 .
mena 204, 3 ; 280, II.
microcosmus 122, 22.
mimithemela (mimus, vuédn)
116, 2.
misticus, mistice 95 , 14 ; 123 , 1 ;
149,21; 224, 7; 150, 24, 25;
151,1,7,23;159,3,22;206,15;
251,10,17;258,16;260, 15;
263,1,3,17;265,24;269,5;
270,23;271,28;278,11;279,
18 ; 288, 8, 24 ; cfr sensus.
MUNDUS 122, 7, 10-125, 12 ; 126,
4-127, 3. Voir ' hunc mundum '.
muscipulator 68-69, 18 .
nasus (grandi naso) 327 , 22.
naucipendo 61 ; 76-77, 10-11 ;
219, 18;225, 26;237,6-7;291,
22.
nihil 217, 20 sq.; 219, 23-221, 15,
18 ; 222, 7-12, 14-15, 30, 32;
223, 8 sq. 21 ; 224, 10 et passim
cap. XIII.
venialia 133 , 6 ; mortalia 133,
----
9; cfr idolum, vicia.
pelliceo 56 ; - 147, 8 ; 302, 17.
per ( contra) 130, 4-26 ; cfr per
se;in.
PERIRE 277, 4 sq. ; 280, 30-281, 10 ;
291 , 10-25.
perisologici (perissologia) 61 ; -
226, 8.
perse220,9;229,15.
pestuosus 180, 23 ; 197, 1 ; 231, 7.
plantacio Dei 283 , 1-284 , 21 .
philosophi 96, 8 ; 111, 15 ; 123, 14 ;
233,3;
203, 3.
philosophus Horace
potestas voir dominium.
preteritum pro futuro 282 , 4-16 ;
307, 23; cfr 281, 2-4 et passim.
primipotens 194, 30.
primus et novissimus 89, 9-10.
princeps mundi 118, 9, 17 sq .;
124, 8-10 ; 128, 13-24 ; 259, 24
et passim .
professor ... orthodoxe fidei 275 ,
23-24 ; 326, 7.
nubere 107, 24-29 ; cfr coniugium prothoplasmatus 52 B ;
nupcias 239, 29 .
odire (Deus dicitur) 188 , 30-189 , 12.
omnia 213, II sq.; 214, 26 sq. et
passim cap . XII .
ossillata (oscillɔ ) 70-71 , 2 .
OVES (domus Israël ) 290 , 8-291 , 8 ;
id est de populo iudeorum 294, 3 .
8;
Pagina (divina , sacra ) 122,
140,21;144, 10;172,12;178,
13;260,15,19;281,2;289,21;
305, 2.
patrare 283 , 20.
peccatum, peccata III, 23-25 ;
129,30;132,3,17;133,20-22;
140,26; 141,II; 144,20,25;
172, 12; 189, 3; 190, 10, 30-
191,2;191,3-5;203,14;212,
11,17,18,30;213,4;217,25;
219,1,15;224,26,27;225,5;
258, 23 ; 327, 10 ; peccata
12;281,6.
― 66-67,
prothoplaustus 43 ; 44, n. I ;
52, B; 66-67, 12; 211, 17;
-
270, 9.
puncto 233, 23.
qu48; 49, I.
que (conj.) 58 et n. 8.
que (pron.) 60 et n. 8.
quia58etn.7,8.
qui non comovebitur 245 , 29-246, 10.
quod58etn.7.
--
ratio199,5;202,18;213,1;221,
7;232,26;268,1;321,7;
humana ratio 122 , 21 ; humanam
animam rationalem 127 , 6-7 ;
rationabilis 125, 20 ; 126 , 2 ;
ratione mentali 233 , 7 ;
nis instinctu 233 , 5 ;
via 218, n.; 219, 21.
recidivati 70, 8.
ratio-
rationis
368
LIBER CONTRA MANICHEOS
REDDERE 299, 14, 19 ; 300, 8
305, 7-22.
regnum Dei 138, 26-27 ; 142 , 22-
28 ; 146, 8-27.
regnum diaboli 144, 11-26.
remotio (= resurrectio) 128, 5 ;
139, 15-16 ; 140, 22-23 ; 148, 24-
25; 195, 8-9; 281, 27-28; 296,
21-22.
rex (Deus) 114 , 10 sq.
runcinos (runchinus) 120, 3 .
SANGUIS (caro et) 140, 25-141 , 27.
sapientia (Patris, Dei) 68 , 20 ; 95,
3; 110, 28-111, 20 ; 112, 19-26 ;
121, 21-26; 126, 21; 129, 29;
131 , 2 ; 156, 23-24, 32 sq.; 174,
25;228,3;297,6,13;304,31;
305,I;306,24; 316, 16;325,
I,n.2;328,2etpassim.
scindula 206, 17.
SECULUM 114, 1-16 ; cfr Deus fecit
presens seculum ...
sed(=set) 50;61.
SEDERE (sedes Dei ) 269, 7-15 ;
275, 9-15.
sensus allegoricus 178, 5 ;
-
-
-
catharorum 260, 15 ; 275, 26 ;
Icatholicus 191 , 19 ;
historicus, cfr historia ;
litteralis, cfr littera ;
mecanicus, 263, 21 ;
misticus, cfr misticus ;
tropologicus 178, 5.
scriptitare 117 , 17 .
silemsis 251, 25.
-
sine ipso (Ioh. 1, 3) 219, 6-14 ;
220, 4-16; 233, 16; in ipso
(Ioh. 1, 4) 233, 24.
SOL (et luna) 149, 35 sq.; 150, 5 sq.;
150, 24-151 , 19 ; 206, 9-10, 14-
Sol iusticie
16n.;207,5,9sq.
207, 14-24.
sophia Patris 82, 15 ; 117, 19 ; 274,
8.
stigialis 241 , 15 .
stropha 68, 7.
stultizare 61 ; — 319, 21.
TABERNACULUM 198 , 28-200 , 15 ;
200, 23-201 , 16.
tegnosus 51 ; — 66-67 , 12 ; 230,
12-13.
TERRA (viventium) 251 , 10-11 ;
258, 16-19 ; 260, 15-16 ; 261 , 8-
263, 19 ; 265, 24-266, 8 et passim
cap. XV, XVI.
theologi, theologia 82 , 21 ; 96, 7:
213,11;260,3;271,21.
trachonosus (tracones) 87 , 8.
TRANSIRE 195 , 12-24 ; 203, 7 sq.
280, 5-9, 12-28.
trapezeta 45 ; · 335, 3.
tropologia 94, 30.
tropologicus (sensus) 178 , 5.
VANITAS, 184, 27-185 , 20.
Vehemoth 47.
ventilabrum 142, 25 ; 146, 21 .
venustata 70, 25.
verbo... et exemplo 78-79, 9 ; 184,
18.
Veritas 118, 8; 124, I; 126, 6;
127,9;128,28;145,15;149,33;
155,24; 156, 32; 166, 28, 30;
169,2;202,30;207,5;216,5;
229,4;243,14;253,5;262,27;
263,12;283,23;296,5;299,27;
306, 16 ; 330 , 18 et passim.
veteresco 56 ; ·154, 9 ; 273, 19 ;
281, 5, 7.
vicia 76, 9-10 ; 123, 24 ; 129, 20-
21,30;131,30; 132,2;144,
15, 20, 25 ; 170, 27-171, 1 ; 172,
12 sq.; 188, 25, 26 ; 189, 3 sq.;
190,3,6,10,13;193,1,3;212,
17, 30; 258, 26-27; 327, 10 et
passim ; cfr peccata .
VIVENTES 260, 19-261 , 7.
Yperaspistem 32 ; -82-83, 27.
zamia 61 ; 68-69, 26.
Zelus 72, 17-74, 4.
zima , zimantes 61 ;
244, 4; 274, 30.
--231, 7;
Zizianati (Zizania) 171 , 18 , 23.
INDEX ONOMASTIQUE
L'Index, qui exclut les noms d'auteurs, englobe l'Introduction . Pour
le texte édité, il se limite aux noms scriptuaires offrant quelque intérêt ;
il comprend les noms propres commentés et ceux mentionnés dans les
notes.
Adam protoplaste 211 , 17 n.; 270,
9-10;281,6;296,2,4;323,6;
- sa postérité 264, 3-265, 10 ;
corps d'A. 311, 3, 6, 9, 21 ; 316,
25 ; 317, 4; âme d'A. 311,
29, 32 ; 316, 21 ; faute d'A.
328, 8.
Alain de Lille 29, 48.
Albert le Grand 122, n. 22.
Albi77,n.13;210,31n.;217,23;
236, 14.
Albigeois 145 , n .
Alès 119, n. 15.
Alexandre de Villedieu 62 .
Anathoth, berceau de Jérémie 302,
6.
Ancien Testament, 75 , n. 141.
Angleterre 67, n. 11 .
Aniciensis (codex, Le Puy) 157, n. 9.
Anne, pontife des Juifs 95, 16.
Anselme d'Alexandrie 81 , n . 12a .
Apocalypse de saint Jean 27, 28, 29.
Apulée 194, n. 30.
Aquitaine 119, n. 15 ; 210, n. 31 ;
211, n.
Aragon 32, 35, 36, 42, 46 ; 119,
n. 15.
Arfaxath fils de Sem , petit-fils
de Noé 264, 9, 15 ; sa postérité
265, 30-34 271 , 20 sq.
Arfaxat, Arphaxat, mage 74-75 ,
14n.4;169,12;237,22n.
Arius 34; 76, I n.; 151, 16.
Asie 138, n. 31.
Assur fils de Sem, petit-fils de Noé,
fondateur de Ninive 264, II-
13n.;265,2,29;271,24,28-29;
272, 3-4 ; et non ' fondateur de
la terre' 271, 11 sq. n.
Assyriens 264, 13 ; 291 , 30.
Audax 49.
Augustin 233, n. 24; 234 n. 9;
262 n. 14.
Babylone, Babylonie 248 , 25 ; 249,
13,19,22;250,14,18;257,15;
266, 18;268, 15, 28; 291,
30.
Barcelone (comté de ) 41-42 ;
115, n. 15.
Bartholomé de Carcassonne 36.
Bède 186, n. 19.
Benjamin (tribu de ) 302 , n. 6.
Berger (Samuel ) 42 .
Bernard de Simorre, évêque cathare
de Carcassonne 78, I n.
Béziers 119 , n. 15.
Bible de Carcassonne 246 n. 28.
de la Mazarine 247, n., cfr
de la Cava, cfr Cava.
Bibliothèque du Roi 28 .
Blanche de Castille 119 , n. 15 .
Bled-ul-Djerrid 334, n. 23.
Bogomiles 66, n. 10 ; 144, n. 29.
Bohème 91, n. 7.
Bologne 81, n. 12.
Bourges 210, n. 31 .
Bulgarie 256, n. 12.
370
LIBER CONTRA MANICHEOS
Bulgares (hérétiques) 139, I n.; 175
I; 211, I.
Cananéenne 293 , 24 n.
Cathares89,2; 100,n.21;105,21;
-
106, 2 et passim : factiosi
kathari 308, 25 ; 319, 17 ;
cathari gothi 205 , 17 ;
cionite 115, 21 ; ―
- mar-
moderni 169,
12;217,22; 237, 5;239, 3;
24;297,26;306,
perversus intellec-
263, 18 ; 286,
5;308,26;
tus 221 , 18. · Divitias (richesse
des) 109, 20-21 et n .; 120, 2-121 ,
2 et n. Rituel roman et latin
80,n.3;234,n.;238,n.9;240,
n. 1 ; 267, n. 26. Voir : consola-
mentum, manuum impositio, sen-
sus catharorum.
-
Carcassès 35.
Carcassonne 78, n. 1 ; 119 n. 15 ;
119,n.15;210,31n.;217,23;
236, 13 ; 256, n. 12. Voir Bible de
C.
Catalogne 46, 54, 59.
Cava, Bible de (Cavensis ) 42 et
n.3;44,45, 47, 49, 54, 56;
94,n.3;134,n.27;153,n.14;
164,n.1;165,n.22;173,n.7;
Chaldée, chaldéens 249 , 22 ; 250,
14,18;268,16;272,1,4;305,5.
Cérinthe 74-75 , 14 n1 .; 237, 16.
Cicéron 46.
Clémentine (vulgate) 182 , n . 8.
Concorrezzo (Italie) 256, n. 12 .
Conrad de Porto, cardinal , légat en
Languedoc 36 ; - 79, n. I.
Constantin 152 , n . I.
Constantinople 139, n.; 152 , n. 1 .
Corbeiensis (codex ) 196 , n. 13 .
Corbeil, traité de ( 1258) 119, n. 15.
Corneille, centurion 294 , 14-24.
Croisades 152 , n. I.
Cyprien 133 , n . 16.
Cyrille 318, 2 ; 321, n. 23.
Cyrus, roi des Perses 257, 19 ; 269, 1 .
David 276, 27 n.; 277, 1, 8 ; 300,
13-21.
Dečani (synodique de, c. 1221 ) 139,
n.
Dèce 112, 16 n.
Delmas (P. ) 28.
Diègue, évêque d'Osma 31.
Dioclétien 112, 16 n.
Dominique Guzman 31 .
Domitien 112, 15 n.; 153, 11 n.
Donat 34; -76, I n3.; 151, 16.
Donatistes 238, 6.
Dragouvite (église hérétique ) 139,
I n.; 211, 2.
Durand de Huesca, Prieur des
Pauvres Catholiques 27, n. I ;
32etn.5;33,34,35,36etn.6;
37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49,
5o, 52, 56, 57, 58, 59, 61, 63 et
n.I; 66,n.10etpassimdans
les notes .
Ebion, Ebionites 74, 14 n2.; 87,
Io n.
Ébrard de Béthune
n. 122.
44; -
Égypte 249, 19, 22 ; 250, 18.
Elne, pays d' 35, 41.
Ephèse 170, n. 12.
.
8
1
,
Espagne 40, 50, 56 ; marche d'
42; 119, n. 15.
de Bourbon
8
1
,
n.
Étienne
122.
Étienne de Fossanova, cardinal-
prêtre des Douze Apôtres 32,
36,37etn.4; 84n.2.
Ézéchiel 79, n. 12.
Fatimides d'Égypte 152 , n.
Faure (fonds) 29.
Félix (César) 242, 29.
Foucquet (Nicolas) 29 .
I.
France 335, 7; royaume de
couronne de 119, n. 15 ;
35;
-mérovingienne et carolin-
gienne 210, n. 31 .
François d'Assise 32, n. 5 .
Frédéric II 152, n. 1.
Gaucelm, évêque cathare de Tou-
louse 78, I n.
INDEX ONOMASTIQUE
371
Gelboe, monts de 31 , n. I.
Gennade 127, n. 7; 317, n. 25;
318, n. 9.
Georgius (Ps.-Fr. Gregorius ) 29.
Gétulie (Afrique) 334, 23 n.
Gigas, bible de Bohème, XIIIe s.
91, n. 7.
Gnose 110, n. 28 ; 233, n. 24.
Gothie35;91 n.7; 119, 15n.;
205, 17 n.; 210, n. 31.
Grecs 220, 16 et n. (Évangiles
grecs ibid.) ; 230, 17.
Grecs hérétiques 138 , 31 n.;
manichéens 211 , I.
Grégoire le Grand 317, n. I.
Guala Bicchieri, cardinal-diacre de
Sainte-Marie en portique 32, 36
etn.7,37etn.4; 84,n.2.
Guillaume de Conches 44.
Guillaume de Puylaurens 31 .
Hébreux , issus d'Arfaxath fils de
Sem 265, 31 sq.; 278, 31-35 et
passim ; - captifs 249, 23 , cfr
Iudei .
―
Hérode, tétrarque 252, 2.
Honoré (Vie de saint) 45 .
Honorius III 37.
Hubertianus (codex) 157, n. 9.
Huguccio de Pise 43 , 62 .
Hyménée 76, 1 n .
Inquisition (Registres d ') 121 , n .
Interrogatio Iohannis 256, n. 12.
Isaïe 46; -276, 29n.; 277, 8-9;
282, n. 4.
Ishtar, Vénus assyrienne 264, n.
15.
Isidore de Séville 49, 50 (bis), 56 ,
57, 58.
Israël 57 ; cfr index latin .
Italie 256, n. 12.
Jacques de Capellis 29 .
Jaffa (traité de, 1229 ) 152 n. I.
Jean Colonna , cardinal-prêtre de
Sainte-Praxède 32, 37 et n. 4,
6; 84n.2.
Jean de Gênes 62 .
Jean de Ronco 81 , n. 13.
Jean l'Évangéliste 73 , n. 141 ; 153,
9-25etn.11;158,n. ;282,n.4.
Évangile de, 267, n. 26.
Jérémie 266, n. 23 ; 276, 30 n.;
277, 10 ; 302, 5-6 n.
Jérusalem 36 ; 152, n. 12, 3;
153, 15 n.; 302, n. 6 et passim.
Voir Iherusalem.
Joachim de Flore 120, n. 3.
Joseph, père nourricier du Christ
94, 15.
Jude, apôtre 75 , n. 142.
Juifs ' modernes' (contemporains
de l'auteur) 165, 7 n.
233, n. 24.
Languedoc 32 ;
Bas-Languedoc 35 ;
205, n. 17.
119, n. 15;
La Grasse (abbaye) 28 , n . 4.
Latran, concile de (1215) 119, n. 15 ;
161, n. 5.
Le Tellier (Charles-Maurice) , arche-
vêque de Reims 28, 29.
Liber Antiheresis 32 , 33 , 34-35 ,
2;----et
40,57,n.3;63,n.
passim . Cfr Auteurs : Durand de
Huesca .
Liber contra Manicheos 27, 29, 30,
31, 33, 35, 38, 39, 40, 41, 42 et
n.3;45,47,48,49,50,51,53,
56,57,n.3;59,61,63,n.2et
passim .
Lodève 119, n. 15.
Léon Brancaleone, cardinal-prêtre
de Sainte -Croix en Jérusalem
(†c.1230)30,32,36etn.7,37;
82, 27.
Licinius 152, n . I.
Livre de Vie 332, n. 5, 14.
Logos 234, n. 9 .
Lombers, concile de (1165) 80, n. 3.
Louis VIII 119, n. 15.
Louis XIV 28.
Louis - Philippe 28 .
Luc 75, n. 141.
Lucifer (de Cagliari) 318, 2 .
372
LIBER CONTRA MANICHEOS
Macédoine bulgare 139, n.
Manès, Mani 34 ; — 76, I n2. Voir
Manichéens .
-
-
Manichéens 34 ; 80, 12 n. et
passim . qui Bulgarenses di-
cuntur 174, 27-175 , 1 ; — apostati
manichei 237, 11-12 ; moderni
manichei147,4;239,18;260,5;
274, 26 ; id est moderni Ka-
thari 217, 22. Voir Manès.
Marcion 34; 75, 14 n.; 219, 7;
237, 16.
Marcionites 98, 15 ; 106, 4 et n. 7 ;
115,21; 137, 9; 154,20; 170,
16; 181, 5; 186, 16; 196,29;
208,2;218,9;244,4;256,8;
274, 30 ; 292, 17 ; modernes
marcionites 239, 11 ; 303, 2.
Marius Victorinus 51 et n. 2 ; 73,
n. 16.
Matthieu 75, n. 142 .
Maximien 112 , 16.
Maximus Victorinus 49.
Mazarine (Bible de la, 1231 , NM)
247 n. 91. Voir Bible.
'Mémorial de Dieu ' 332, n. 5.
Milan, édit de (313) 152, n. I.
Mohrmann (Ch . ) 57 .
Moïse74-75,n.142,4;80,n.12;
230, 16 n.; 277, 5-7 n.
Monacensis (codex) 134, n. 27 ;
173, n. 7.
Montchal (Ch . de) archevêque de
Toulouse, † 1651 29.
Montfaucon (B. de) 29 .
Montfort (de) 35 ; Simon 119, n. 15 ;
Amaury ibid.
Montpellier 119, n. 15 .
Moreau (fonds) 29.
Nabuchodonosor, roi de Babylone
248,24;249,8;257,15;268,
14; 284, 7; 297, 12; 301, 10;
302,2;303,5;304,29.
Narbonnaise première 119, n. 15 ;
210, n. 31.
Narbonne 119, n. 15 ; 210, n. 31 ;
211, n.
Nazaire, évêque cathare de Con-
correzzo 256, n . 12 .
Néchao Ier, roi d'Égypte (VIIe s .
a. J.-C. ) 265, 8.
Nemrod 264, 16, n. 12.
Néron 112, 15 n.
Nicée, concile de (325) 76 , n. I.
Nicolaïtes 34 : 80, 12 n.; 237,
18. Voir Nicolas .
Nicolas 76, I n3.
Nicolas Clément 28.
Nicolas de Clermont, cardinal-
évêque de Tusculum 32, 36, 37
etn.4; 84,n.2.
Nicolas
-
de Romanis, cardinal-
évêque de Tusculum 36 et n. 8.
Nîmes 119, n. 15.
Nina, déesse chaldéenne 264, n. 15 .
Ninive 264, 12 n. , 15 n.
Noé, ses fils, sa descendance 264,
4-265, 10.
Origène 318, 1 .
Omar (Khalife) 152, n. 1.
Orléans 91 , n. 7.
Opus latinum... contra haereticos 29.
Osbern de Gloucester 44, 62.
Palestine 152, n. 12 ; 250, 15.
Pamiers 31.
Papias 44, 62.
Paris, manuscrit de (BN. lat. 689)
27-29, 31 et passim.
Paris, traité de (1229) 35 ; - 119,
n. 15.
Passagiens 34 ; 80, 12 n.
Patmos 153 , n. 11.
Paul 75, n. 141 ; 242, 27 sq.
Pauliciens 144, n. 29.
Pauvres Catholiques 30, 32, 33 ;
332, n. 14.
Pauvres de Lyon 81, n. 13.
Pauvres Lombards 34 ; _______ 81, n. 13 ;
Voir Roncarii .
Pélage Galvani, cardinal-évêque
d'Albano32,36etn.7;37et
n.4; 84,n.2.
Perpignan, manuscrit de (BN. lat.
INDEX ONOMASTIQUE
373
321)42,45,47,49etn.4;50,
54etn.6;56;
n. 20; 164, n. 1.
<Petrus Martini 28 .
91,n.7;132
Pharisiens 93, n. 22.
Philippopolis (Thrace) 139, n.
Pierre Damien 321 , n. 23.
Pierre des Vaux-de-Cernay 44 .
Pierre Lombard 330, n. 17 .
Pilate (Ponce) 129, 2, 7 ; 232, 3.
Prague, manuscrit de (Chapitre
métropolitain 527) 29-30, 31 ,
37, 40, n. 3 et passim.
Prévostin 29.
Priscien 251, n. 25 .
Priscillien 56 .
Priscillianistes 333 , 29-330, I.
Protée 208, 15.
Psautier hébraïque 185, n. 7 ; 309,
n. 11-13.
Psautier mozarabe 246, n. 28 .
Psautier romain 185 , n. 7 ; 207, n. 2;
213,n.25;224,n.25;246,28n.;
248, n. 29.
Pyrénées 59.
Pythagore (Pictagore) 238 , 2 n.
Raimond VII, comte de Toulouse
119, n. 15.
Razès 119, n. 15.
Romains39etn.1;
112, 16 et n.
Rome37;-
- empereurs
129, 10 ; 152, n. 12.
Bibliothèques de 35 ; 91 , 5.
Empire de 43 , 44 , 50. République
de 44, 51.
Saint-Michel de Tournai (abbaye) .
28, n. 4.
Saint-Sépulcre 152, n. 1.
Saladin 152, n. 1.
Salmanasar, roi d'Assyrie (surnom-
mé Assur) 257, 13-14 ; 268 , 10-11 ;
284, 6; 297, II.
Salvo Burci 202 , n. 18.
Sangallensis (codex) 331 , n. 12.
Sarrasins 137, n. 17 ; 165, n. 7.
Satan 34; 66, n. 10 et passim.
Satanaël, Sathahel 66, 10 n.
Secundinus 41 , n. 1 ; 316, 19 n.
Septante 83, n. 27 ; 269, n. 14;
314, n. 24.
Septimanie 119, n . 15 .
Sherborne (Angleterre) 67 , n. II .
Sicard Cellerier, évêque cathare
d'Albi 76-77, 13, n.
Simon, apôtre 75, n. 142.
Sion 304, 22-23 , 26.
Spéronistes 34 ;
Styx 241, n. 15.
Sylla 55 .
Tartare 87, 4 n.
Tatien 238, 5 n.
Tertullien 46 .
80-81, 12 n.
Théodulfe , évêque d'Orléans 91 ,
n. 7 ; tradition théodulfienne ibid. ,
in fine.
Theodulfianus (codex) III , n . 19 ;
132,n.20;193,n.23;196,n.13.
Thomas d'Aquin 122, n. 22.
Thrace 139, n.
i Tibère (César) 129, 2, 10.
Roncarii ou Pauvres Lombards 34 ; Titus 152 , n . 1 .
80-81 , 13 n.
Roussillon 41, 50 ; - 119, n. 15.
Rufin 186, n. 19 ; 310, n.; 316,
II.
Sacconi (Raynier) 120, n. 3.
Saducéens 93, 22 et n.; 107, 19 ;
183, 5 ; 228, 4 ; 238, 10-II.
Saint-Félix de Caraman (concile
hérétique de 1167 , 1172 ) 138 ,
n. 31.
Toletanus (codex) 94, n. 3 ; 164,
n.I;165,n.22;252,n.19;286,
n. IO.
Toulouse 29;―― 78, n. I; 119,
n. 15; 210, 31 n.; 211, n.; 217,
23 ; 236, 14.
Trajan 153, n. II.
Turcs Seldjûqides 152 , n. I.
Tyr, prince de 223 , 32-224 , 10.
|Valdès31,3234; -81,n.13.
374
LIBER CONTRA MANICHEOS
Vallicellanus (codex) 134, n . 27 ;
173, n. 7.
Vérone, décret de (1184) 161, n. 5.
Victorinus, voir Marius V.; Maxi-
mus V.
Vicia annexa (figures grammaticales
défectueuses) 226 n. 8 ; 251 , n. 25.
Vienne (ms. 1137 de) 256 n. 12.
Vigoureux de Bachona, diacre ca-
thared'Agen36; -79,In.
Vision d'Isaïe 256, 12 n. ; 257, n.;
288, 1-5.
-
Vulgate 57, 63 ; 170, n. 24 ;
173,n.1;264,n.12;331,n.
17.
Zarohen, Zerohen, mage 74-75, 14,
n';169,12;237,22n.
2, Correctoires (codex de la famille
Oméga)63,n.1;66,n.7;169,
n.6;173,n.10;177,n.20;193,
n.23;213,n.2;247,n.9;258,
n.29;259,n.1;271,n.24.
TABLE DES MATIÈRES
PRÉFACE
SIGLES ET ABBREVIATIONS
BIBLIOGRAPHIE
I. Sources manuscrites . II . Sources imprimées .
7
9
II
III. Ouvrages cités
INTRODUCTION
CHAPITRE I. ASPECT LITTÉRAIRE
Examen des témoins
L'auteur
18
4
27
31
L'œuvre
33
La date
35
CHAPITRE II . CONSIDÉRATIONS LINGUISTIQUES
39
Caractères généraux
39
Phonétique : I. vocalisme
43
2. consonantisme
46
Morphologie et Syntaxe
5
6
Méthode et présentation de l'édition
Planches
59
64-65
SOMME ANTI -CATHARE
Liber contra Manicheos . Prologus
Capitula Libri primi
8
8
8
6
66
86
CAPITULUM I. De initio tractatus Manicheorum in quo
pravitatem suam contegunt manifeste
87
376
LIBER CONTRA MANICHEOS
I
I
.
De initio retectionis et intellectu eorum
9
8
III . De duobus seculis
106
IV. De duobus mundis
115
V. De duobus regnis ...
135
VI. De celo novo et terra ...
147
VII. De propriis in que venit Verbum Patris
160
VIII.
IX. De diebus bonis et malis
--
De sacione agri, id est de zizania et tritico
164
....
174
X. De bonis et malis operibus
XI. De duplici creatione
XII. De hoc nomine 'Omni'
XIII. De hoc nomine ' Nichil'
180
196
207
216
XIV . De bona creatione
-
XV. De terra nova
XVI . De eodem
-
XVII . De celis novis
-
226
244
254
272
XVIII. De ovibus domus Israel
286
XIX . De hoc verbo ' Reddere'
297
XX . De creatione vel de origine animarum
XXI . De predestinatione
306
319
INDEX SCRIPTURAIRE
INDEX DES AUTEURS ANCIENS ET MÉDIÉVAUX
INDEX DES MOTS LATINS
337
360
364
INDEX ONOMASTIQUE
369
TABLE DES MATIÈRES
375
IMPRIMERIE DES ÉDITIONS J. DUCULOT, S. A. , GEMBLOUX (Imprimé en Belgique).
SPICILEGIUM SACRUM LOVANIENSE
Rue Juste Lipse , 18 , LOUVAIN (BELGIQUE)
VOLUMES PARUS :
I et 2. Saint Jérôme , sa vie et son œuvre. Première partie,
deux volumes, par Ferdinand Cavallera, professeur à l'Institut
Catholique de Toulouse.
3. Pour l'Histoire du mot « Sacramentum » : I. Les Anté-
nicéens , étude lexicographique par Émile DE BACKER, Jean Pou-
KENS, S. J., Fernand LEBACQZ , S. J. et Joseph de Ghellinck, S. J.
4. Paul de Samosate , étude historique par Gustave BARDY.
5. La Somme des Sentences , œuvre de Hugues de Mortagne
vers 1155 , par Marcel CHOSSAT, S. J., avec préface et introduc-
tion par Joseph DE GHELLINCK , S. J.
6. La Réforme Grégorienne : I. La formation des idées gré-
goriennes , par Augustin FLICHE, professeur à l'Université de
Montpellier.
7. Richard de Middleton , sa vie , ses œuvres , sa doctrine, par
Edgard HOCEDEZ, professeur au Collège Théologique S. J. de Lou-
vain et à l'Université Grégorienne de Rome.
8. Le problème de l'Église et de l'État au temps de Philippe
le Bel , étude de théologie positive par Jean RIVIÈRE , professeur
à l'Université de Strasbourg.
9. La Réforme Grégorienne : II . Grégoire VII , par Augustin
FLICHE .
10. La controverse sur le péché originel au début du XIVe siècle .
textes inédits publiés par Raymond M. MARTIN , O. P. , professeur
au Collège Théologique O. P. de Louvain.
II. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle) :
I. Les Manuscrits , par Michel ANDRIEU, professeur à la Faculté
de théologie catholique de l'Université de Strasbourg.
12. Les Disputationes de Simon de Tournai , texte inédit publié
par Joseph WARICHEZ, archiviste de l'évêché de Tournai.
13. Œuvres de Robert de Melun : I. Questiones de divina pagi-
na , texte inédit publié par Raymond M. MARTIN, O. P.
14. Écrits théologiques de l'école d'Abélard , textes inédits publiés
par Arthur LANDGRAF, professeur de théologie à Bamberg .
15. Plotin et l'Occident , par P. HENRY, S. J.
16. La Réforme Grégorienne : III. L'opposition antigrégorienne ,
par Augustin FLICHE .
17. Maître Simon et son groupe , De Sacramentis , textes inédits
publiés par H. WEISWEILER, S. J., p ofesseur au Collège théolo-
gique de Valkenburg (Hollande) . Appendice : Pierre le Mangeur ,
De Sacramentis , texte inédit publié par R. M. MARTIN , O. P.
18. Œuvres de Robert de Melun : II. Questiones [theologice]
de Epistolis Pauli , texte inédit publié par Raymond M. MARTIN,
O. P.
19. Le symbole du XIe concile de Tolède . Ses sources , sa date ,
sa valeur , par J. MADOZ.
20. Œuvres grammaticales et théologiques de Godescalc d'Or-
bais , par C. LAMBOT, O. S. B.
21. Œuvres de Robert de Melun : III . Sententie , vol. I, texte
inédit, publié par Raymond M. MARTIN, O. P.
22. Caritas , Étude sur le vocabulaire latin de la charité chré-
tienne , du IIe au Ve siècle , par H. PÉTRÉ.
23. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle) :
II. Les Textes (Ordines I-XIII ) , par Michel ANDRIEU.
24. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle) :
III. Les Textes (Ordines XIV-XXXIV), par Michel Andrieu .
25. Œuvres de Robert de Melun : III . Sententie , vol . II, texte
inédit publié par Raymond M. MARTIN , O. P. († ) et Rob.- M
GALLET, O. P.
26. Eusèbe d'Émèse , Discours conservés en latin : I. La col-
lection de Troyes (Discours I à XVII ) , par Éloi M. BUYTAERT,
O. F. M. , professeur au Franciscan Institute à S. Bonaventure,
N. Y.
27. Eusèbe d'Émèse , Discours conservés en latin : II . La collec-
tion de Sirmond (Discours XVIII à XXIX) , par E. M. BUYTAERT,
O.F.M.
28. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIIIe -Xe siècle ) :
IV . Les Textes (Ordines XXXV- XLIX), par Michel ANDRIEU
29. Les Ordines Romani du haut moyen âge (VIII - Xe siècle ) :
V. Les Textes (Ordo L) , par Michel ANDRIEU (†) .
30. Grégoire Palamas , Défense des saints hésychastes . Intro
duction , texte critique, traduction et notes. I (Triades I, 1-3 et
II, 1-2 ) , par Jean MEYENDORFF, chargé de cours à l'Institut de
théologie orthodoxe Saint-Serge, Paris .
31. Grégoire Palamas , Défense des saints hésychastes . Intro-
duction, texte critique, traduction et notes. II ( Triades II , 3 et
III, 1-3), par Jean MEYENDORFF .
IMPRIMERIE DES ÉDITIONS J. DUCULOT, S. A. , GEMBLOUX (Imprimé en Belgique) .
UNIVERSITY OF MICHIGAN
3 9015 07837 2847