A S
Г * Г 5 СЕДОВ
АКМАЛЫЛЫ*
-БЗЛЗҺЕ«
к	'
U Ш Г Û b И 2 A Л T
e Cp e - 1 9 '• 7

А. С. ГРИБОЕДОВ
АКЫЛЛЫЛЫК БӘЛӘҺЕ
ШИҒЫР МЕНӘН ЯҘЫЛҒАН
КОМЕДИЯ,
ДҮРТ ШАРШАУҘА
Ғ. ЩАМУКОВ ТӘРЖЕМӘҺЕ
ӨФӨ - БАШГОСИЗДАТ — 1947,

БЕРЕНСЕ ШАРШЛУ
1	КҮРЕНЕШ
Ҡупак бүлмәһе, ҙур сәғәт; унда Софг.япыц йоҡо бүлмәһенә инә
торған ишек, унан форғеппано менән флейта тауыши ишетелә һәм
бер эҙҙан һун ул тынып ҡала. Лизя бүлмә уртаһындағы креслола
ултырған килеш йоҡлай.
(Яҡтырып килә)
Лнза (Ҡапыл уянып китә,
креслонан тороп, я ҡ-я ғына ҡарана)
Ах! Яҡтыра!.. Тел нисек тиҙ
Үтеп китте һиҙелмәйенсә!
Бөгөн төнөн йоҡлайым тип
Рөхсәт һорағайным кнсә.—
Бирмәнеләр.
«Бер дуҫ ҡайта, һин күҙ-ҡолаҡ бул» тинеләр.
Йоҡлама төшкәнсе ауып ултырғыстан.
Яны йоҡлап киткәйнемсе,
Шул арала тан да атҡан!..
Әнтәйемсе. (Софьянын ишеген шаҡый)
Әфәнделәр, эй, Софья Павловна, етте.
һүҙегеҙ бик күпкә китте,
һаңраулаидығыҙмы әллә? — ишетмәйҙәр.
Эй, Алексей Степаныч тием!
Туташ!.. — Ҡурҡа ла белмәйҙәр! (И ш е к¬
т ә н китә)
Саҡырылмаған ҡунаҡ, тиҙ булығыҙ,
Килеп инер атайығыҙ?
йә, хеҙмәт ит инде бына
Ғашиҡ булған бай ҡыҙына! (Тағ'ы
ишеккә бара)
Хушлашығыҙ инде зинһзр.
Тан атты бит. Ни тинегеҙ?
5

Софья тауышы
Сәғәт 11НСӘ?
Лиза
Барыһы ла уяндылар.
Софья (бүлмәһенән)
Сәғәт ниСә?
Лнза
Ете, һигеҙ,
Туғыҙынсы.
Софья (шунан уҡ)
Дзрөҫ түгел.
Лнза (ишектән китә)
Ах! Н инә Һун ләғнәт һуҡмай был Амурын!
Ишетәләр, илтифат итмәйҙәр һнс бер,
Асһалар ни була тәҙрә ҡапҡастарын?
Нч булһа ул, күсерәйем сәғәт телеп
Уйнатайым. (Ултырғысҡа баҫып, сәғәт
телен күсерә, сәғәт һ у ғ а, у й п я й).
2	КҮРЕНЕШ
Лнза менән Фамусов.
Ах! Бай ағай!
Фамусов
Эййе, шулай, бай ағайын.
Сәғәттең музыкаһын туҡтата.ҙ
Ниндәй шаян бит һин ҡыҙыҡай.
Аптыраным бит, ни хикмәт тнем был, ғ.айҙзн?
Бер тыңлаһаң флейта моңы, бер тыңлаһаң
Фортспнапоға оҡшап яңғырап китә;
Софья тиер инең иртә.
6

Лиза
Юк, әфәндем,., янлыш ҡына...
Фамусов
Яңлыш ҡына,
һеҙҙең арттан ҡарап тор шул йыш-йыш кына,
Берәй уй менәндер әле. (Уға йылыша,
tu а я р га)
Ай һин, шаян, ай зәһәрле.
Лиза
һеҙ үҙегеҙ шаян, килешәме был һеҙгә!
Фамусов
һалына үҙе әҙәплегә,
Ә башында йыйын юҡ бар
Шаянлыҡтар, аҙғынлыҡтар.
Лиза
Ебәрегеҙ, аҙаһығыҙ һеҙ үҙегеҙ.
Туҡтағыҙ, һеҙ нишләйһегеҙ.
Ҡарт башығыҙ менән...
Фамусов
Энне, ҡартҡа яҡын.
Лиза
Берәү инһә, Табэлмабыҙ ҡасыр урын.
Фамусов
Әй кем инһен бында? Софья Йоҡлайҙыр бит?
Лиза
Йоҡлап китте әле гсиә.
Фамусов _
Әле гена
Ә һун тәнен?
2

Лиза
Уҡып яны
Фамусов
Бына һиңә!
Ниндәй ғәҙәт китте!
Лиза
Үҙенең бүлмәһендә
Ҡысҡырып француз китаптары уҡый көн дә.
Фамусов
һин әйт утл, бөтөрмәһен юҡҡа күҙен.
Әллә ни файҙа ю к унан:
Француз китабына биреп бөтә күнелен
Айырылған йоҡоһонан,
0 мин үлеп йоҡланым рус китабынан
Лнза
Торғас әйтермен, әфәндем. Иә, китегеҙ
Ҡуркам, йоҡоһон бүлерһегеҙ.
Фамусов
Иокһон бүлерһшеҙ? Үҙең
Сәғәт телен күсерәһең.
Квартал буйына симфония яңғыратаһың.
Лнза (мөмкин ҡәҙәр ҡатыраҡ ҡысҡырын.)
Ай ҡуйығыҙ!
Фамусов (уның, ауыҙын ҡанлай)
Сеү, нисек аҡыраһың.
Шаштыңмы әллә аҡылыңдан?
Лнза
Ҡурҡам берәй нәмә сыҡмаһын тисм бынан
Фамусов
Нәмә?
3

Лиза
һун белергә тейешһегеҙ.
Инде ваҡыт, һеҙ бит бала тү< елһегеҙ.
Ҡыҙ йоҡоһо нескә була тан алдынан,
Аҡрын ғына шнек шығырҙатһаң да,
Хатта бик һаҡ ҡына бышылдашһа и да
Игиетеп ала...
Фамусов
Нисек алдай.
Софья тауышы
Әй, Лиза!
Фамусов (ашығып)
Тс? (А я ҡ осо менән генә еыгып кнтэ).
Лиза (яңғы ҙ)
Киттесе... Ай!
Алыҫыраҡ булған яҡшы был байҙарҙан,
һәр саҡ бәлә көт уларҙан,
Бөтә афәттәрҙән б игра к. раббым алла,
Бай асыуы, бай мөхәббәтенән һаҡла.
3	КҮРЕНЕШ
Л н э а, ҡулына шом тотҡан Софья, уның артынан Молчалип
Софья
Ни булды, Лиза, кем һөжүм итте һиңә?
Шаулайһың...
Лиза
Бик ауырҙыр айырылыу һеҙгә?
Таңғаса бикләнеп ултырҙығыҙ бергә,
һаман да аҙ?
9

Софья
Ах! Ысынлап та тан атҡан! (Ш а м е н
һүндерә)
Тағы һағыш. Төн тигәнең ниндәй йылдам!
Лнза
Ҡайғырышығыҙ, нәмә һеҙгә?
Бына миңә тура килә интегергә.
Әле генә атайығыҙ инде бында.
Ҡойолоп төштөм ҡарт алдында,
Ары-бире борғоландым,
Әллә ниҙәр ялғанланым,
Нәмә ҡатып тораһығыҙ, .
Баш әйегеҙ, йә барығыҙ,
Тиҙерәк,
Үҙ урынында түгел йөрәк;
Сәғәткә күҙ һалығыҙсы,
Ана ҡарағыҙ урамға;
Күптән унда халҡ ташҡын булып аға.
Өйҙә шаҡ-шоҡ, аяҡ тауышы,
йыйыштыра, дөборҙәйҙәр.
Софья
Бәхетлеләр ваҡыт тикшермәйҙәр.
Лиза
Тикшермәгеҙ, был һеҙҙең ихтыярҙа,
Тик шуныһы, миңә төшә һеҙҙең яза.
Софья (М олчалиигә)
Йэ, барығыҙ,
Көн буйына һағыш телһен бәғерегеҙҙе.
Лнза
Хоҙа булһын юлдашығыҙ,
йә, алығыҙ ҡулығыҙҙы. (Уларҙы айыра.
М о л ч а л и н ишектә Фамусов ме¬
нән бәрелешә.)
/о

4	КҮРЕНИШ
Софья, Лиза, Молчалин, Фамусов.
Фамусов
Бил ниндәй әкәмәт!
Молчалин дуҫ, был һинме, әйт?!
Мин,
Молчалин
Фамусов
Ни өсөн инден бында? был сәғәттә?
һин Софья!.. Һаумы, Софья, әйтһәнә зинһзр,
Нииә былай торҙон иртә'
Ни ҡайғың бар?
Был ваҡытта хоҙа нисек тап килтерҙе?
Софья
Әле генә килеп керҙе.
Молчалин
Һауа еҫкәп йөрөгән ерҙән,
Фамусов
Дуҫҡай, һауа еҫкәү өсөн был тирании
Алыҫыраҡ китһәң һәйбәт булмаҫмы икән?
Ә һин, ҡыҙыҡай, тороуына түшәгеңдән
Күрешәһең йәш егет менән!
Бик килешә ҡыҙ кешегә1 Төн буйына
Ваҡытын әрәм итә шайтан һабағына.
Бына юҡ-бар китаптарҙың шомло емеше1
Бары Кузнецкий мост, шул француздар эше,
Унан килде мода, муза, яҙыусылар;
Кеҫә ҡоротҡос, күңелдәрҙе боҙоусылар!
Раббым алла,
Ҡасан ғына
Ҡотҡарырһың беҙҙе шулар һата торған
1JJ ләләләр, чепчикгәрҙән.
Эләктергес,
һәм ҡаптырғыс.
Китап, бисквит пэта торған лавкаларҙан.
и

Софья
Рөхсәт итегеҙсе, атай, баш әйләнә;
Ҡурҡыуымдан саҡ ауманым тайып нҫтәи,
Ҡапыл югереп индегеҙ ҙә иҫкәртмәҫтән,
Мин бөтөнләй ҡаушап ҡалдым,
Фамусов
Рәхмәт һиңә,
Ашығып ингәнмен! Ҡамасаулағанмын!
Мин ҡурҡытҡанмын, ҡоттарын алғанмын!
Үҙем дә, Софья Павловна,
һис бер дауа табалмзйым ярһыуыма,
Көн буйына ял итмәйем,
Шашҡан кеүек югергеләп тик йөрөйөм.
Мәшәҡәт әҙме эшемдә.
Хеҙмәтемдә,
Тегеһе килә, быныһы, йәбешә бөтәһе лә!
Ләкин көттөммө' мин яңы бәлә?
Уйланыммы алданырмын тип уҡ былай...
Софья (йәш аралаш)
Кем алданы атай?
Фамусов
Һына хәҙер битәрләрҙәр,
бер ҙә юҡҡа тотоп әрләй тип әйтерҙәр,
Дөрҫөн әйтәм мин, түкмәҫе күҙ йәшеңде
һине тәрбиәләү өсөн саф күңелдән
Тырышманыҡмы беҙ йәштән. Бишеген дәл’
Әсәкәйен үлде: ҡарау өсөн һи;-е
Тәрбиәсе ҡатын алдым.
Ысын әс-э булды һиңә Розье ханым.
Бик аҡыллы, йыуаш, бик тәртипле ине
Тик бер яғы менән генә насар итте:
Биш йөҙ артыҡ биреүсегә күсеп китте
Хәйер эш ханымда түгел. Күҙ алдында
Үҙ атайын бар сағында
Кәрәх түгел үрнәк эҙләү әллә кайҙап.
Ал Һин үрнәк атайыңдан:
Ҡиәфәтем бик үк шәптән тил әйтмәйем;
Шулай ҙа ныҡ әле, шөкөр, бирешмәйем,
12

Ғүмер иттем сал кергәнсе сәстәремә. .
Тол йәшәнем, хужа булдым үҙ-үҙемо...
Монах кеүек торҙом, аҙып йөрөмәнем!..
Лиза
Батырсылыҡ итеп әйтәйем, әфәндем.
Фамусов
Тик тор! Был иинлэйен заман!
Ауыҙыңды асалмайһын! бөтәһе лә
Йәше йәшкә етмәҫ борон күпте белә.
Бигрәк тә йәш ҡыҙҙар, хәйер беҙгә таман
Үҙебеҙ артыҡ хуш күңелле,
Шуға бар ҙа үткер телле!
Өйҙән енгә йөрөгән йыйын килмешәкте
Аҡса түләп килтерәбеҙ өйөбөҙгә.
Ҡыҙҙарыбыҙ йыр, бейеүгә,
Нескәлеккә, матур итеп көрһөнөргә
Өйрәнһендәр тибеҙ.
Әйтерһең ДО беҙ уларҙы әҙерләйбеҙ
Ҡатын итеп биреү өсөн кәмитсегә! һин
әфәндем? Ниңә бында? Н иң? инден?
Нәҫелһеҙҙе ғаиләмә килтереп керттем:
Ассссорлыҡ чине бирҙем.
Үҙен секретарем иттем;
Мәскәү ҡалаһына — бында
Күсеп килдең минең ярҙам аркаһында.
Мин булмаһам, Тверҙә төтәп ятыр инең.
Софья
Был ярһыуҙың сәбәбенә төшөнмәйем.
Ксшс шул уҡ өйҙә тора, харап икән!
Башҡа бүлмәгә тип янлыш бында ингән.
Фамусов
Ингәнме,
Инергә теләгәнме?
Ниңә һеҙ икегеҙ бергә9
Осраҡлы хәл түгелдерлә
13

Софья
Былай булды: Лиза менән һеҙ икегеҙ
Бзя бында ингәйнегеҙ,
Һеҙҙең тауышығыҙҙы ишетеп, бик ныҡ ҡурктым,
Иләҫ м н ләҫ югереп сыҡтым,
Фамусов
Бөтә бәлә минен өҫкә!
Артыҡ иртә ҡысҡырғанмын.
Тауышым менәм борсоғанмын!
Софья
Мин борсолдом шомло төшкә,
һөйләп бирһәм, аңлашылыр бөтәһе лә.
Фамусов
Ниндәй төш ул?
Софья
һөйләнемме/
Фамусов
Әйҙә. Һөйлә. (Ултыра.)
Софья
Рәхим итең... былай булды...
Матур болон имеш, сәскә менән тулы.
Эҙләп йөрөйөм бер үлән,
Ниндәй үлән, хәҙер сыҡҡан хәтеремдән.
Ҡапыл пәйҙә булды бер һөйкөмлө егет,
һәр көн осрай торған — бик, бик таныш кеүек:
Бик яғымлы, бик аҡыллы, тик ҡыйыуһыҙ...
Беләһегеҙ, егет ярлы булһа — малһыҙ,.,
Фамусов
Ах! балаҡай, хәнйәреңде
Үлтергәнсе сәнсмә инде!
Ярлы тиңдәш түгел һина
м

Софья
Шунан барыһы ла юҡ булды ҡапыл ғына:
Болон һәм күк — беҙ бүлмәлә, ҡараңғыла,
һәм был хәлдең аҙағында, иҙән асыла
Унан имеш һеҙ үрмәләп менәһегеҙ,
Мәйеттеке тәҫлө аппаҡ‘йөҙҙәрегеҙ,
Үрә торған сәстәрегеҙ.
Шунан һуң ишекте тартып ҡайырҙылар,
Кеше тиһәк кеше түгел,
Йыртҡыс тиһәң йыртҡыс түгел
Әллә кемдәр инеп беҙҙе айырҙылар
һәм егетте тотондолар ғазапларға.
Миңә ул ҡәҙерле имеш һәр нәмәнән,
Мин ынтылам имеш уға, —
Ә һеҙ тартаһығыҙ мине үҙегеҙ менән.
Артыбыҙҙан аҡыралар, баҡыралар,
Шарҡылдайҙар, әсе итеп һыҙғыралар!
Егет ниҙер ҡысҡырғанда мин уяндым,—
Әллә кемдең һөйләнгәнен ишетеп ҡалдым:
һинең тауыш, нишләй ул тием таң алдында?
Югереп сыҡтым — икеғеҙҙе күрәм бында.
Фа MvciiR
Эййе, күргән тешең насар,
Әгәр алдамаһаң, бында барыһы ла бар:
Мөхәббәте лә, ҡурҡыныс, ендәре лә,
Гөлдәре лә.
Йә, әфәндем, ә һнн?
Молчалнн
Тауышығыҙҙы ишеттем мин,
Фамусов
Ҡыҙыҡ икән.
Минең тауыш ишетелгән.
Ниндәй тауыш һун был миндә? бөтәһем да
Ҡуҙғалырға мәжбүр итә ярты төндә’
Тауышымды ншетеп кнлден? Әйт ни өсөн?
/5

Молчалнн
.Мил ҡағыҙҙар алып килдем.
Фамусов
Шулар ғына етмәй пне. йэ, әйгһәнә,
Нисек былай кнпәт кенә
Бирелеп кпттен яҙыу-һыҙыу эшгәрснә? (Тора)
һине мин, ҡыҙыҡайым.
Артыҡ борсомайым:
Була ундай ғәжәп төштәр,
'•>ндә була тағы ла ғәжәберәк эштәр.
'һин болонда үлән эҙләп йөрөгәнһен.
Шунда йәш егеткә тура килгәнһең;
Башындағы ахмаҡ уйҙы ташла зинһар;
Рәт булмай ул мөғжизә эштәр булған ерҙә.
Ят түшәккә, йоҡла һнн, бар. (Молча¬
ли н г ә)
Киттек ҡағыҙ тикшерергә.
Молчалнн
Инеп килә ннем мин уҡып күрһәтергә.
Карап сыҡмай мөмкин түгел ебәрергә,
Ундай бындай ҡаршылыҡтар,
Килешмәгән урындар бар.
Фамусов
Үлеп куркам бер нәмәнән;
Автык йыйылып кнтеүснән;
Күмәрһегсҙ әгәр һеҙгә форсат бирһән;
М;шә килһэн.
Килешәме, килешмәйме, ғәҙәтем шул:
Ҡуйҙыңмы ҡул,
Эше бөткән.
Өҫтән төшкән. (Молчалнн менән сы¬
ғып китәләр. Ишектән сыҡҡан¬
да М о л и а л и о д е» алдан үткәрә.)
16

5	КҮРЕНЕШ
С о ф ) я. Л Л л .1
Ллза
Бына һиңә килә байрам!
Ғәжәп ҡыҙыҡ булыр, һәр кем кллыр .xaiipai;1
Шулай 73 юк, хтҙср эшгэр көлкө түгел,
Күҙ алдарым томаланды.
Үлдем, көскә алам тылды,
Гонаһы сүл, кеше белһә ямин түгел,
Софья
Белһә ни? тик белә бирһен.
Теләгәнсә Һөйләп йөрөһөн.
Тик атайым уйланырға мәжбүр итә,
һис тынғыһыҙ, мыжыҡ, ҡапыл туҙып китә.
Ул гел шулай, хәҙер инде бигерәк тә.
Уйлап ҡара...
Лита
Уйламайым, күргәнем бар.
һеҙҙе бикләр, мине ҡыуыр;
Минең менән генә бөтһә, ҡыуа бирһен,
Юкһа алла һаҡлай күрһен,
Молчалингә, миңә, бөтәбеҙгә бергә
Тура килеүе бар йорттан һөрөлөргә.
Софьи
О, был бәхет тигәндәре
Шундай көйһөҙ, шундай кире!
Бынан насарырағы ла
Үтеп китә бит ул ҡай саҡ ш ом а ғына;
Музыкаға бирелеп юйҙыҡ зиһенебеҙҙе,
Ваҡыт нисек үткәне лә һиҙелмәне.
Әйтерһең лә яҙмыш үҙс һаҡлай беҙҙе.
Борсолманыҡ, башҡа һис бер шик килмәне...
Ләкин бәлә сыға икән аяҡ аҫтан
Лита
Лна шул-шул, минең һүҙгә һис бер ҡасан
Аҡыллылыҡ бәләһе.
Ҡолаҡ һалмайһығыҙ бына,
Бәпә килде ҡапыл ғы	- ,
е т О

Минән Һиҙгер әүлняны
Табалмаҫһың. Мин бит быны
Ҡат-ҡат әйттем: был ғишыҡтан
Мәғәнә сыҡмаясаҡ тинеь һнс бер ҡасан.
Бөтә Мәскәү халҡы ниндәй,
Атанығыҙ һеҙҙен шундай:
Ул кенәүҙең йондоҙлоһон
Теләп йерей, ҙур чинлеһен,
Ә йондоҙло кешеләрҙең һәр ҡайныһы,
Бай булалмай, уҙ арала ҡалһын быныһы,
Тимәк чине менән бергә бай ҙа булһын,
Бал мәжлестәр ныя алһын;
Бына полковник Скалозуб, серегән бай,
Генераллыҡ чнненә лә бик самалай,
Софья
Харап инде, таптың тағын!
Уның фрсшиар.
Тигеҙ сафтар
Тураһында лығырҙауын
Бик тыңлағым килеп тора; ғүмерендә бер
Аҡыллы һүҙ әйтмәгәндер, —
Уға сығыу — һыуға төшөү икеһе бер.
Лиза
Эййе, былай йомарт һүҙгә.
Ләкин тапҡыр түгел, әйтеп булмай уныһын;
Хәрби булһын, статский булһын,
Тик Александр Андреич Чацкий га
Етмәҫ инде! Ул тиң түгел һис бер кемгә.
Тәрән хисле, шат күнелле,
Ғәжәп тапҡыр, үткер телле.
Һеҙҙе борсоу өсөн түгел, үткән бөткән.
Ләкин һаман хәтерләйем, сыҡмай иҫтән...
Софья
Иә, хәтерләнһен нәмәһен?
Оҫта итеп көлә белә кешеләрҙән,
Миңә ҡыҙыҡ тынлау уның мәҙәктәрен;
Көлөшөргә мөмкин бит ул һәр кем менән.
16

Лиза
Фәҡәт көлөшөргә генә? ай, белмәйем.’*
һеҙҙең менән айырылғанда, меҫкенкәйем,
Ҡайнар йәштәр түкте... — Нинә илайһығыҙ,
Әфәндем, — тием, — шат булығыҙ, йылмайығыҙ.
Ә ул: •— «Мин, Лиза,— ти, — юҡҡа йәш түкмәйем,
Кем белә бит, мин ҡайтҡансы ниҙәр булыр?
Китеп, бәлки бар шатлығым юғалтамдыр»?
Меҫкенкәйем,
Өс йылдан һун нн булаһын белгән кеүек...
Софья
Ҡара әле, телеңә һин бирмә иркенлек.
Мин ихтимал ҙур насарлыҡ ҡылғанмындыр,
һәм үҙемде ғәйепләй ҙа торғанмындыр;
Ләкин улай шелтәләрлек
Мин хыянат ҡылғаным юҡ һис бер кемгә.
Дөрөҫ, беҙ Чацкий менән бергә үҫтек,
Тәрбиәләнеләр бергә.
Көн дә бергә булғанлыҡтан
Бала саҡта бик дуҫ инек; ә һуңынан
Беҙҙән китте. Беҙҙә уға ҡыҙыҡ бөттө.
Килеүен дә һирәкләтте.
Унан тағы йөрөгән булды мине һөйөп.
Ҙур талаптар ҡуйған булды һәм үкенеп’!
Тапҡыр ул, аҡыллы, ғәжәп үткер телле,
Дуҫтарҙан да бик бәхетле,
Тик шуныһы, үҙен ҡуя әллә кемгә...
Сәйәхәткә китте сығып ент илдәргә.
Ах! Берәүҙе өҙөлөп һөйә икән берәү,
Ниңә кәрәк ситкә китеп аҡыл эҙләү?
Лиза
Хәҙер ҡайҙа йөрөй икән? Ҡай илдәрҙә?
Шифалы һыу ҡоя торған шишмәләрҙә
Дауаланып йөрөгән тиҙәр, сирҙән бигерәк,
һағыштандыр инде, — унда иркенерәк.
Софья
Ысынын да,
Уға рәхәт мәзәк халҡ күп урында.
Молчалив башҡалар өсөн
19

Әҙер оноторға үҙен,
Тупаҫлыҡ ка ул хас дошман.
Оялыу са н, тзртыныусан...
Иә, кр.м менән шулай бергә
Мөмкин тәндә үткәрергә?
Ултырабыҙ, ә ҡараһаң.
Таң һыҙылған әллә ҡасан.
Нишләп ултырғандыр тиһен?
Лиҙа
Туташ, минең эшме ни ул? Алла белһен?
Софья
Ҡулдарымды ала, ҡыҫа күкрәгенә,
Ул корһәнә, ут ҡапҡандай йөрәгенә.
Артыҡ бер һүҙ ыскындырмай,
һәм оҙон тол үтеп китә ана шулай.
Ҡулдан ҡулын, күҙҙәремдән күҙен алмай. •
Көләһең'5 Был яранмы ин? Әйтсе, ниңә?
Ширҡыл.тэрлыҡ млн нп әйттем әле һиңә?
Л И за
Миңә?..
Апайығыҙ иҫкә төштә, йәш французы
Ҡасып киткәс, күңелендәге ҙур ярһыуҙы
Йәшерергә тырышып йөрөгән булды меҫкен.
Тик булдыралманы: сәсен
Ҡаралтырға онотоп ҡуйған,
Өс көн үткәйне, сәстәре ап-аҡ булған.
(Келәүендә дауам итә)
Софья (ҡ айғырын)
Шслай мчнәи да көлөрҙәр әле бер саҡ.
Лиза
Зинһар кисерегеҙ мине,
Валлаһи тием, -шулай көлөп ахмактарса
Ннәт һеҙҙән күңелегеҙҙе асыу ине.
Мин,..
X»

6	КҮРЕНЕШ
Софья. Лил, Хеҙмәтсе. унык »ртыка« Чаи к кА
Хеҙмәтсе
Александр Андреевич Чацкий чилде (К кт?.)
7	КҮРЕНЕШ
Софья, Лиза, Чацкий
Чацкий
Таң атыуға баҫҡанһығыҙ һеҙ аяҡҡа:
Мин дә һеҙҙеп ая к оста. 1Д"ә р т менә и
ҡулдарын ү й ә.)
И э, үбегеҙ инде, көтмәкәгеҙ?
һөйлоһоҙ! Шатланаһығыҙмы? Ю к?
Йөҙөмә карағыҙ, йә. Ғәжәпләнәһегеҙ?
Тик шул ғына? Бына мисек ҡаршы ала!
Әйтерһең үтмәгән әле бер аҙна ла,
Әйтерһең дә кисә генә айырылғанбыҙ,
Бер-беребеҙҙе сиктән сығып туйҙырғанбыҙ.
Тамсы тиклем юҡ мөхәббәт!
Гәжәп һәйбәт!
Ә млн ҡырҡ биш сәғәт йоммай күҙҙәремде
Ете йөҙ саҡрымдан артығыраҡ ерҙе
Ярһып саптым ел-дауылда
Сикһеҙ бәхет күреп алда
Бар нәмәне сәсеп Счттөм,
Нисә тапҡыр осоп төштөм —
Ҡаршылайҙар шуның өсөн нисек һине!
Софья
Ах! Чацкий, мин бик шаг.
Чацкий
һеҙ шат! Рәхмәт инде:
Ләкин былай саф күңелдән кем шаглаиа?
Хәҙер күрәм, осонғанмын юкъа ғына.
Тынғы бирмәй кешеләргә, аттарыма
Үҙ-үҙемде фәҡәт йыуатҡанмын ғына
?/

Лиза
О, әфәндем, валлаһи тисм, әгәр ҙә һеҙ
Ишек төбөндә булһағыҙ,
Биш минут та үтмәгәндер, якы ғына
Иҫкә алдыҡ. Туташ, һөйләгеҙ үҙегеҙ.
Софья
Әле генә түгел, һәр ваҡытта. —
Ниңә мине шелтәләргә бер ҙә юҡҡа?
Ҡай сағында алыҫ илдән
Берәй юлсы ҡапҡабыҙға 'туҡтай нкән.
Теләһә моряк булһын, бары бер югереп Сығам,
һгзҙе ҡайҙа булһа шунда,
Берәй почта арбаһында
Күрмәнеме мҡән ткем, һораштырам.
Чацкий
Ярай, шулай булһын әйҙә. Кем ышана,
Был донъяла сикһеҙ рәхәт, йылы уға! —
Раббым, Раббым! Тағы ла Мәскәүҙәме мин
һеҙҙәме мин!
Нисек таныйым мин һеҙҙе?
Ҡайҙа китте ул ваҡыттар?
Пак күңелле сабый саҡтар!
Ҡайсаҡ шулай оҙон төндә
Икәү бергә югереп сығабыҙ,
Унда-бында инеп ҡасабыҙ,
Уйнайбыҙ, дыу килеп шаулайбыҙ,
Өҫтәл, ултырғыстан ырғыйбыҙ.
Бер саҡ атайығыҙ мадам менән унда
Пикет уйнап ултырғаида,
Беҙ ҡараңғы бер мөйөшкә йәшендек,
Бына бында буғай хәтерегеҙҙәлер^
Шыгырҙаһа өҫтәл, ишек
Дертләп китәбеҙ...
Софья
Балалыҡ’
Чацкий
Эййс, ә хәҙер
Ун ете йәш, тамам сәскә атҡанһығыҙ.
Тинһеҙ һылыу, гүзәлһегеҙ
22

һәм быны һеҙ үҙегеҙ ҙә беләһе;еҙ.
Шуға әҙәп һэҡлаиһығыҙ.
Ғишыҡ тотмайһығыҙмы икән бәрәйһснә?
Яуап бирсе уйламай-нитмәй тиҙ генә.
)1ә, аптырамағыҙ илде.
Софья
Бындай һорау,
Текләп ҡарау
Аптыратыр әллә кемде...
Чацкий
'һеҙгә текмәй, ҡайҙа тегәйем күҙемде?
Ниндәй яңылыҡ бар миңә был Мәскәүҙә?
Был бул! әндыр кисә, булыр иртәгә лә.
Был йәрәшкән — тимәк уяу егет булған,
Ә тегеһе ауыҙ асып тороп ҡалған.
Шул уҡ фекер — шул уҡ һүҙҙәр,
Альбомдарҙа һаман шул бер үк шиғырҙар.
Софья
Мәскәү насар. Бына бит ул ситтә йөрөү,
Донъя күреү!
һәйбәтерәк һуң ҡай илдә?
Чацкий
Беҙ юҡ ерҙә.
Атайығыҙ нисек? Ҡәбергәсә шунда
Членме әле һаман Инглиз клубында?
Олатайығыҙ үҙенен
Тамамланымы әле ғүмерен?
Теге ннсек әле үҙе,
Төрөкмө, грекме? Ер кеүек ҡара йөҙте,
Торна ботло ҡотһоҙ бәндә,
Исеме нисектер, белмәйем, һэр урынға
Моронон тыға,
һәр саҡ ашхана ла, ҡунаҡ бүлмәһендә,
Ул ни хәлдә? Ә теге өс әҙәм,
Ғүмерҙәрен бульварҙа үткәреүселәр,
Илле йылдан бирле гелән
Тәтәйләнел һәм йәшәреп йөрөүселәр’
Ҡәрҙәш-ырыуҙарҙы мильон, һеңлеләрен
23

Ситкә биреп, бөтә Европа илдәрен
Туғай-ҡәрҙәш итеүселәр? Тағы унда,
Кем һун үҙе, теге беҙҙең кояшыбыҙ.
Хазинабыҙ,
Театр, маскарад һүҙе маңлайында.
Өйө тулы йәшел гөлдәр, урман кеүек,
Үҙс йыуан, артистәрс бөткән кибеп,
Хәтерегеҙҙәлер, бер шулай, бал ваҡытында
Күреп ҡалдыҡ, бер бүлмәлә, ширма артында
Берәү ҡасып, йәйге йырсы былбыл булып
һалҡын ҡыш көнөндә һайрай һуҙып һуҙып,
Чахоткалы теге ҡәрҙәшегеҙ тағы,
Хас дошманы китаптарҙың. Ғилми
комитеткә инеп урынлашып
һәр кемдән аҡырып-баҡырып,
Уҡыу-яҙыу өйрәнмәҫкә
Ант итеүен талап итеп йөрөгән бәндә?
Улар менән тағы бер ҡат күрешергә
Яҙған икән тәҡдиремдә!
Тиҙ туйҙырыр улар, хәйер кемдә генә
Кер табылмаҫ эҙләгәндә?
Бер аҙ ситтә йөрөгәндән һуң ҡайтһаң илгә,
Илкәйеңдең төтөнө лэ
Шундай татлы
һәм яғымлы,
Була икән ул күңелгә!
Софья
Ултыртырға һеҙҙе апай менән бергә,
Бөтә таныш-белештәрҙе хәтерләргә.
Чанкии
Апайығыҙ? Һаман да ҡыҙ, Минсрвамы?
һпман да беренсе Екатсринаньщ
һарайҙағы туташымы?
Тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар,
Эттәр менән тултырғанмы бөгә өйөн?
Лх! Тикшерәйек тәрбиә мәсьәләһен.
Иыялармы уҡытыусылар
Һаман электәге кеүек.
Һан яғынан бик күп итеп,
Хаҡы менән арзанлыһы'»0
21

Һә.м уларҙың һәр ҡайнының
Ғйлме тәрәп бутмаһа ла,
Россняла, беҙгә штраф һала һала,
Географ һәм тарих белгес галчм пте»
Таныталар этеп-төртөп!
Беҙҙең менторыбыҙ.
Теге уҡытыусыбыҙ,
Хәтерләйһегеҙҙер калпак һәм еләнен.
И мәй бармак төбәгәнен,
Тағы башҡа енлем бирсу билдәләрен,
Шулар
Беҙҙең башты нисек бутанылар,
Немсцтэрҙән башҡа беҙгә
Йәшәү мөмкин түгел беҙгә
Тигән фекер нисек иртә
Урынлашты мейебеҙгә!
Э Гилъоме француз.
Теге утыҙ туғыҙ?
Ойләнмәнеме әле1
Софья
Кехн ә?
Чацкий
Шунда берәй княгинягә.
Әйтәйек ти Пульхерии Лчдрсҡнагә''
Софья
Мөмкинме һуң! Танцмейстерга!
Чацкий
Ниңә? Кейәүлеккә лә ул бик ҡулайлы.
Беҙгә гена бит ул чинле, именьеле
Булыу кәрәк, ә Гильоме’
Уға нәмә?
Йэла шундай хәҙер бында.
Оло баноамдарҙа бергә йыйылғанда
Беззә һөрә әле хөкөм
Нижсгород теле менән француз телен
Бергә бутау.
Софья
25
Телдәр бутау?

Чацким
Эййе, шулай, Ике
телде, унһыҙ булмай
Лиза
Тик уларҙың иксһснән Сығырмы икән
Ъеҙҙекенә тиңдәш бер тел?
Чацкий
Нисек булһа ла, шапрына торған түгел.
Бына ғәжәп’ — Файҙаланып мин ваҡыттан,
һеҙҙе күреү шатлығынан,
Артыҡ һүҙгә бирелеп киттем. Ғәйепме ни?
Молчалиндән
Ахмағыраҡ сағым минсн булмаймы ни?
Әле ҡайҙа ул? Үҙенең
Тел йәшереп шым йөрөүен
һаман ташламанымы әле?
Күреп ҡалһа әгәр яңы йыр дәфтәре.
Йәбешә инде: рәхим итсе күсерергә Хәйер
Ул менәсәк дәрәжәгә
Күҙһеҙҙәрҙе һөйәләр бит беҙҙә хәҙер
Софья (ситкә)
Кеше түгел йылан' (Ҡ ы с ҡ ы р ы п һәм
үҙен-үҙе мәжбүр ni еп)
/ Шуны һорамаҡсы булам-
Ҡасан булһа, шаярыпмы
йәки яҙып-янлышыпмы,
Кем хаҡында булһа ла бер юнлерәк һүҙ
Булдымы икән әйткәнегеҙ?
Хәҙер түгел икән, элек бала саҡта?
Чацкий
Күнел шулай йомшаҡ, керһеҙ, гаҙа саам
Ниңә әллә ҡасангыны
Хәтерләргә? Әле яцы
Көнө-төнө ҡыңғырауҙар шылтыратып
Ҡарлы ялан буйлап ашығып
Саптым бында һеҙҙең ячга
26

пэм ни хәлдә күрәм һеҙҙе.? Ғәжэг. эре1
Ярты сәғәт инде бына
Туңам һеҙҙең күңелегеҙ һалҡынынан;
йөҙҙәрегеҙ ғибәҙәтсе лзге йөҙҙө’..
Әммә шулай ҙа мин һеҙҙе
Шашып һөйәм аҡылымдан. (Ҡыҫҡа ғына
тынлыҡ)
Сәнсәме ни һәр бер һүҙем, әйтсе зинһар?
Итәме ни берәй зарар?
Әгәр улай булһа, тимәк:
Тынышмайҙар, аҡыл, йөрәк.
Кемдә булһа күренеп ҡалған әкәмәттән
Көләм дэ бер, шундуҡ бөтә, сыға иҫтән:
Бойороғоҙ хәҙер мвнә,
Ашҡа барған кеүек инәм ут эсенә.
Софья
Янһағыҙ шәп тә бит, янмаһағыҙ әгәр?
8	КҮРЕНЕШ
Софья. Лиз э, Ч лики й. Фанусов
Фамусов
Тағы береһе!
Софья
Атай төшөм тура килде (К н г ә)
Фамусов (уның артынан ярым тауышта)
Ул төшөңдө һуҡһын ҡәһәр!
9	КҮРЕНЕШ
Фамусов, Чацкий (Софья сыҡҡ-ИГ ншекко караган)
Фамусов
Иллә сәйерһең дә инде!
Өс йыл йөрөп ике һүҙ яҙманың ситтән»
Әйтерһең лә ҡапыл килеп төштөң күктән (Ҡоса «♦
лашалар.)
һаумы, дуҫҡай, һаумы, туған!
Алып ҡайтҡанһыңдыр бик күп мөһим хәбәр3
Ултыр, тиҙерәк һөйләп ебәр.
Йә. (У л т ы р а л а р.)
Чацкий (т я р к а у)
Софья Пасловнз ниндәй матурланған!
Фамусов
һе? йәштәрлең күренмәй шул күҙҙәренә
Ҡыҙҙарҙағы гүзәллектән башҡа нәмә.
Ауыҙынан бер йылы һуҙ ысҡыныуға;
Янды өмөт, сихырланып киттең шуға!..
Чацкий
А! Юҡ: өмөг тигән нәмә
Улай шаяртмаған мине.
Фамусов
Ул бит .миңә
«Төшөм тура килде» тине
Ана шуға һ н нең күнел...
Чацкий
Мннеи:'һис то!
Фамусов
Кемде күргән һуң ул төштә?
Был ни хикмәт?
Чацкий
Төш юраусы түгелмен мин.
Фамусов
Бушты һөйләй, ышанма һин.
28

Чацкий
Мин ышанам күҙҙәремә; һис бер ерҙә
Гүзәллектә тин булырлыҡ
Ҡыҙ күрмәнем, әҙер хатта ант итергә!
Фамусов
һаман үҙенекен туғый. һөйлә инде.
Ҡайҙа булдың? Ҡайҙа йөрөнөп шундай оҙаҡ5
Хәҙер ҡайҙан?
Чацкий
Хәҙер мөмкинме һуң! Аҙаҡ.
Ннәт бар донъяны гиҙеп сығыу ине;
Йөҙҙән берен күрәл.мәнеы. (То р а, аш иғи п.)
Кисерегеҙ мин өйөмә лә инмәнем,
Ҡабаландым һеҙҙең менән күрешергә,
йә, хушығыҙ! Бер сәғәттән киләм һеҙгә,
Бәйнә-бәйнә һөйләрмен мин башлап һеҙгә.
Ә һеҙ уны һөйләрһегеҙ бөтә ерҙә. (Ишектән.)
Ниндәй гүзәл! (Кптә.)
10	КҮРЕНЕШ
Фамусов (я ц ғ ы ҙ)
Сеү, ҡайныһы был икәүҙен?
«Атай, тура килде төшөм!»
Ул ҡысҡырып әйтә шуны тартынмай ҙа!
Туҡта Яңлыштым һун ҡанҙа?
Бая шикләндерҙе мине
Молчалине.
Ә хәҙер,.. Ялҡынға инә сығып уттан:
Уныһы бер хәйерсе, ә был ҡупшы егет
Юкҡа-барға аҡса түгеп,
Шуҡлыҡ менән дан ҡаҙанған!
Ни мәшәҡәт, раббым хоҙа.
Ата булыу еткән ҡыҙға! (К и т ә).
(icficucc шаршау такл.ч.
?р

ИКЕНСЕ ШАРШАУ
1	КҮРЕНЕШ
■ Фамусов, хеҙмәтсе
Фамусов
Петрушка, был ни Эш, көн дә Яңы
йыртыҡ терһәгеңдә, йә, ал әле
календәрҙе;
Уҡы, ләкин хәтерләтмә понамарҙе.
Тойғо менән, аңлап ҡына.
Асыҡ итеп, яйлап ҡына.
Туҡта, сеү — яҙып ҡуй шунда
Киләһе аҙна ҡаршыһына:
Дүшәмбегә мине Прасковья Федоровна
Саҡырғайны ашҡа — бағры балығына.
Донъяны әйтәм, ғәжәп ҡыҙыҡ яратылған!
Фекер итһән, зиһенеңде ҡаплай томан;
һаҡланаһың, тағы ашҡа саҡырылаһың.
Ашайһың өс сәғәт, әммә ашағаның
Өс көн буйы һеңмәй йөрөй эскәйеңдә.
Билдәләп ҡуй тағы шунда, шул уҡ көндә...
Юҡ, юҡ, түгел. Кесе аҙнаға
Саҡырылдым йыназаға.
Ох, һин әҙәм заты! Үлгәс һор кайһыбыҙ
Ултырмаҫлыҡ,
Тора алмаҫлыҡ
Шул уҡ тар ләхеткә инеп урнашабыҙ.
Гүмер итеп ҙур дан менән ҡай берәүҙәр
Тырышалар ҡалдырырға иҫтәлектәр.
Мәрхүм дә хөрмәтле бер камергер 1 ине,
I Камергер — югары һарай чине.
30

Лсҡыс такты, улына алып бнрҙе;
Үҙе бик бай ине, элды ҙур бай ҡыҙын;
Балаларын өйләндерҙе.
Балалары балаларын
Башлы-күҙле ител бөттө;
Инде бына үлеп китте;
һәр кем уны йәне һыҡрап иҫкә ала;
Кузьма Петрович! Хуш инде, тыныс йоҡла'
Ниндәй туздар йәшәй, үлә был Мәскәүҙә!
йә, яҙ әйҙә:
Кесе аҙна көн, шул уҡ көндө була инде,
Булмай икән йома көндө,
Унда ла булмаһа тағы шәмбе көндө,
Тол ҡатынға, мәрхүм доктор ҡатынына
Барып, исем ҡушаһым бар — балаһына.
Былай әле ул балаһын талмаған да.
Ләкин минең иҫәбемә ҡарағанда.
Инде күптән
Уға табыр ваҡыт еткән.
2	КҮРЕНЕШ
Фамусов, хеҙмәтсе, Н а и л й
Фамусов
AI Александр Андреич, үтенәм,
Ултырығыҙ,
Чацкий
һеҙ эш менән
Фамусов (хеҙмәтсегә)
Бар сыҡ.
(Хеҙмәтсе сы г <з ,
Эййе, йыйын сүп-сар.
Ваҡ-төйәкте шунда хәтер дәфтәренә
Яҙайыҡ тип ултырғайныҡ әле гена
Онотолоп ҡуйыуы бар.
31

Чацкий
Кәйефегеҙ юҡ әллә ниңә?
Әйтегеҙ, ни булды һеҙгә?
Мин ваҡытһыҙ килдемме әллә.
Ни бэр? Софья Павловкаға
Берәй нәмә булдымы әллә?
Ҡарашығыҙ, торошоғоҙ
Борсолоулы.
Фамусов
Ах. ярабби! Тапҡанһығыҙ,
Мин кәйефһеҙ!.. Ошо йәштә һикереп төшөп
Бейей алмам инде, туған, сүгеп-сүгеп
Чацкий
Бейетергә уйламай бер кем дэ бында.
Тик Софья Павловна тураһында гына
һораным мин, сирләмәйме?
Фамусов
Тфу, билләһи! һаман шул уҡ бер нәмәне
Ҡабатлай ҙа ҡабатлай ул, һис иренмәй!
йә Софья Павловна менән
Тиңләшер ҡыҙ табып булмай ер йөҙөнән.
Йә Софья Павловна сирләй.
Әйт, төштөмө әллә күҙен?
Гиҙеп сыҡтың донъя йөҙөн;
Әллә хәҙер ниәт инде әйләнергә?
Чацкий
Уныһы ниңә кәрәк инде Һеҙгә'
Фамусов
Кәңәш һорау зарар итмәҫ ине минән.
Мин ҡыҙыма ҡәрҙәш тәһә бер аҙ ғына,
Әпьмисаҡтан бирле ата исеме менән
йөрөтмәйҙәр буғай бер }о юҡҡа ғын
Чацкий
Яусыларға килһәм, һеҙ ни әйтерһегеҙ?
32

Фамусов
Әйтер инем: беренсенән
Хыялланма юҡ-бар менән.
Хаталанмай идара ит нменьенде,
Бигерәк тә шул; бар хеҙмәт ит.
Чацким
Бик шатланып хеҙмәт итер инем дә бнт,
Ялағайлың ерәндерә.
Фамусов
Шул-шул тәкәбберлек башты өйләндерә!
Аталарҙың нишләгәнен һорарға ине,
Ололарға ҡарап үрнәк алырға ине:
Бына минән, йәки минең ағайымдан,
Мәрхүм Максим Петровнчтәп.
һауыттары көмөш түгел, саф алтындан;
йөҙ хеҙмәтсе югереп торҙо ҡаршыһында.
Орден тулы күкрәгендә;
Теҙеп еккән атта үтә ине көндә;
Гел һарайҙа, һарайҙың да ниндәйендә!
Бөгөнгөләй түгел ине ул заманда,
Хеҙмәт итте Әбей Батша хызурында!
Ул саҡ халҡ бик тәкәббер, төҙ, олпатлы'
Ҡырҡар ботло...
Баш эйәһең, сәстәре лә ҡыймылдамай.
Ул түбәндән күтәрелгән булһа, бигерәк,
Башҡаларға һис оҡшамай,
Уның ашау-эсеүе лә икенсерәк.
Ә ағайым!
Князең, графың нәмә уның эргәһендә?
Уйсан йөҙлө,
Ғәжәп ғорур тәбиғәтле.
Әммә яҡшы күренергә кәрәгендә,
Хатта ул да бөгөлә ине, нисек кенә!
Батша ҡабул иткән көндө ул һөрөнә,
Бахыр шундай итеп ҡолай:
Саҡ-саҡ ҡына башын ярмай;
Ҡарлыҡҡан ҡарт ыигыраша;
Шул саҡ уға Әбей Батша
Бүләк итә йылмайыуын,—
Ҡарап көлә: ә ул? Тора әкереи гсил,
3. Аҡыллылыҡ бәләһе.	33

Ипләп кенә төҙәтенә.
Тәғэнм менән уға башын эймәк була,
Тағы йығыла —
Инде юрый, — көлөү яңғырай тағы көслө,
Ул әсенсе тапҡыр ҡолай тап шул төҫлө,
Йә? һеҙҙеңсә нисегерәк?
Ә минеңсә башлы — зирәк.
йығылып тәнен ауырттырҙы,
һау сәләмәтләнеп торҙо.
Ә уның урынына
Карта уйынына
Саҡыралар ине кемде?
Кем һарайҙа яғымлы һүҙ ишетә ине?
Максим Петрович. Ә кемде
һәр кем хөрмәт итә ине?
Максим Петровичте. Уйынмы ни!
Дәрәжәгә кем мендерә?
Пенсияларҙы ке*) бңрә?
Максим Петрович. Ул! Ә һеҙ.
Был замандағылар, нәғеҙ!
Чацкий
Ҡарағанда һеҙҙен заман күҙлегенән,
Әйтеү мөмкин: халҡ хәҙер ахмаҡланды;
Нисек сағыштырмак кәрәк ул заманды
Хәҙер беҙҙсн заман менән.
Әле яңы, күптән түгел,
Ләкпн ышанмай һис күиел.
Кемдәр күберәк баш эй-әндәр,
Шулар данлы күренгәндер;
Яу ҡырында түгел, бы.гда
Маңлай менән эш иткәндәр,
Ьнс ҡыҙғанмай бәрә-бәрә иҙәндәргә!
йомош менән килгәндәргә
Улар эре тәкәбберҙәр,
банда аунаһындар тегетәр;
Өҫтөндәргә ғәжәп ҙур оҫталыҡ менән
Үрелә селтәр ялағанлыҡ ептәренән,
Гел буйһоноу, ысын ҡурҡыу дәүере булған,
һәм бөтәһе падншаға
Тоғро хеҙмәт шаршауына уратылған.
Ағайығыҙ тураһында, һөйләмәйем,
Уның рухын борсорға һис теләмәйем;
34

Ә шулай ҙа кем генә һун был заманда.
Онотолһа ла ҡоллоҡ дәрте менән пнып,
Кеше көлдөрөргә тырышыл, халҡ алдында
Башын ергә бәрер икән батырланып?.
Ә ул ваҡыт шунда булҙан,
Пәштәшенең ҙур шәрәфкә ирешкәнен
Ҡарап торған
Икенсе ҡарт, саҡ йөрөтһә ла һөйәктәрен
Уйлағандыр әле эстән:
Эх! Үҙем дә шулай итһәм!
Ундай эшкә әүәҫ халҡ хәҙер ҙә бар,
Тик хәҙер көлөүҙән ҡурҡып тетрәй улар,
Оят тота; юҡҡамы ни улар өсөн
Падишалар һаранлатты мәрхәмәтен.
Фамусов
Ах! Яраббв! Ул фетнәсе!
Чацкий
Юҡ. Хәҙер халҡ ундай түгел.
Фамусов
Хәтәр кеше!
Чацкий
Инде һәр кем иркен һулай,
Ашыҡмайҙар хәҙер улай
Шут булырға,
Фамусов
Ннмә һөйләй' Яҙамы нн!
Чацкий
Химәйәге өйөнә килеп,
Эс бошоуҙан ауыҙҡайын сәйгә элеп
Ултырырға өндәшмәй бер ни.
Үксәләрен шарҡылдатып баш эйергэ,
Ултырғыстар килтерергә,
Төшөп киткән ҡул яулыҡты күтәрерю.
Л5

Фамусов
Азатлыҡҡа видай бит был!
Чацкий
Кем ауылда, кем бирелгән сәйәхәткә...
Фамусов
Хөкүмәтте танымай ул!
Чацкий
Кем кешегә түгел, эшкә хеҙмәт итә...
Фамусов
Ебэрттермәҫ инем бындай әҙәм затын
Баш ҡалаға мылтыҡ етер ерҙән яҡын.
Чацкий
Иә, тынысланығыҙ, бөттөм...
Фамусов
Сыҙам бөттө, бөттө сабыр, о, ни ғәрлек!
Чацкий
Быуатығыҙҙы битәрләнем, тамам теттем,
Бирәм инде һеҙгә ирк:
Ырғытығыҙ бер өлөшөн,
Беҙҙең заманға ла төшһен,
Булған булһын, мин иламам.
Фамусов
һеҙҙе беләһем дә килмәй,
Боҙоҡлоҡто енем һөймәй.
Чацкий
һүҙем тамам.
Фамусов
Яҡшы, тыҡтым ҡолағымды.

Чацкий
Ницэ, мин бит һүгенмәйем.
Фамусов (ҡыҙыу итеп)
П IpQjJV JJ
Юҡты бушҡа тейәп алыҫ сит илдәрҙә,
Ҡайтҡас тәртип көт уларҙан.
Чацкий
Мин туҡтаным,.,
Фамусов
Зинһар ҡыҙған.
Чацкий
Был бәхәсте мин һуҙырға теләмәйем.
Фамусов
Үлмәҫ борон тәүбә ҡылып өлгөрәйем!
3	КҮРЕНЕШ
Хеҙмәтсе (и н а),
Полковник Сҡалозуб.
Фамусов (бер н н күрмәй һәм ишетмәй.)
Туҡта, ҡаптырырҙар,
Суд алдына баҫтырырҙар.
Чацкий
Кемдәр килгән өйөгөҙгә
Фамусов
Тыңламайым, судҡа!
Чацкий
Ту хта.
Унда берәү доклад менән килгән һеҙгә,

Фамусов
Тыңламайым, судҡа, судна!
Чацкий
Әйләнегеҙ, кемдер көтә.
Фамусов (ә й лә н ә).
Күптән бәлә көтә инем.
Нимә? Фетнә?
Хеҙмәтсе
Полковник Скалозуб, ҡабул итергәме?
Фамусов (урынынан тора)
Ах, ишәктәр! Әллә мең кат әйтергәме?
Бар, ҡабул ит, саҡыр, үтен, өйҙә тиген,
Бик шат тип әнт. Ләһәт бул, бар.
(Хеҙмәтсе китә.)
Инде һин, әфәндем, зинһар
һағыраҡ һөйләш уның менән
Мәшһүр кеше, мөһабәтле
Орденде лә бик күп итеп эләктергән;
Үҙе йәп-йәш, ә ниндәй ҙур дәрәжәле.
Генерал да булыр әле,
Бөгөн түгел икән, нртән.
Ул бар саҡта зинһар әҙәплерәк ҡылан.
Эх! Александр Андреевич, насар, туган!..
Ул миңә йыш ҡына килә;
Беләһең бнт, көләс йөҙөм кем кнлһә лә.
Мәскәү халҡы бергә биште ҡушып һөйләй;
Имеш ул, Сонькаға әйләнергә теләй.
Буш һуҙ! Бәлки ул бнк теләйҙер ҙә.
Мәғәнәһен күрмәйем бер ҙә,
Ашыҡмайым ҡыҙ бирергә;
Бит Софья йәш. Ә хәйер беҙ
Хоҙа хөкөмөн емерә алмайбыҙ.
Зинһар уның менән бергә
Ултырғанда киреле-мороло бәхәсеңде
Ҡалдырып тор һәм был ялған идеякды
34

Ташла. Был ни! Ниңә оҙаҡланы һун был.-.
Әһә! Миңә, теге яҡҡа ингәндер ул.
[Ашығып сығып китә.)
4	КҮРЕНЕШ
Чацкий
Нисек югергеләй! Ниндәй
Ә Софья? Был кейәү түгелме ысынден?
Бит ҡасандан бирле улар
Сит күрәләр мине барыһы, ятһыналар.
Уға ниңә ултырмаҫҡа минең менән’..
Был Скалозуб кем һун бында?
Был бәндәгә ҡарт мәкнббән,
Ә бәлки ҡарт ҡына түгел, ҡыҙының да...
Ах! Кем дә кем
Өс йыл ситтә йөрөп, күмһен мөхәббәтен.
5	КҮРЕНЕШ
Чацкий, Фамусов, Скал«ауб.
Фамусов
Сергей Сергеич, инегеҙ,
Бында йылы, рәхим итегеҙ;
Туңғанһығыҙ, йылынығыҙ;
Мейес ҡапҡасын асырбьҙ беҙ.
Скалозуб (ҡалын тауыш м »н эп)
Ниңә үҙегеҙ сығаһығыҙ!..
Мнн намыҫлы офнцергә был уңайһыҙ.
Фамусов
Ниңә?
Атламаҫҡамы һн миңә
Дуҫым өсөн өс-дүрт аҙым.
Сергей Сергеич, аҡыллым?
Шләпәгеҙҙе, ҡылысығыҙҙы бирегеҙ бында,
Бына софа, ял итегеҙ ятып шунда.
39

Скалозуб
Ҡайҙа мөмкин, мннә ултырырға ғынэ.
(Өсәүһе л э ултыралар. Чацкий ситтәрәк.)
Фамусов
Axi Туғанҡай, онотҡансы, һоранымсы;
Ҡәрҙәш-ҡорҙаштарҙы нҫкә алайынсы,
Мираҫ булеу осон түгел, былай ғына;
һеҙ белмәгәнһегеҙ икән, ә ми:; күптән,
Ағайығыҙ әйтеп бирҙе, рәхмәт төшкән,
Настасья Ннколаевнаныд, әйтһәгеҙ лә,
Ҡәрҙәшлеге нисек һеҙгә?
Скалозуб
Мин белмәйем, кисерегеҙ;
Уның менән бергә хеҙмәт итмәйек беҙ,
Фамусов
Сергей Сергеич, һеҙме был! Юҡ, мин үҙем
Осрай ҡалһа ҡәрҙәштәрем,
Улар өсөн йығылып үләм;
Булһын диңгеҙ упҡынында,
Белеп ҡалһам, бары бер эҙләп табып менәм
Миндә хеҙмәт иткәндәрҙең аргһында
Яттар һирәк,
һенле, йәки балдыҙ балалары күберәк;
Ситтән бары Молчалин, бео үҙе генә,
Ул да тнк эшлекле булған өсөн генә.
Пә ордеигә,
Иә урынға
Кеше билдәләгән саҡта, нисек инде
Мәхрүм итеп ҡалдыраһың ҡәрҙешеңдт?
Туғанығыҙ әйткәйне бер һөйләткәндә
Һеҙҙән бик күп файҙа күргән хгҙмәтенд--’
Скалозуб
Ун өсөнсө йылды беҙҙе
Күтәрҙеләр икебеҙҙе
Утыҙынсы егерскийҙә.
Унан һун ҡырҡ бишен?\*г
4П

Фамусов
Көнләшерһең ундай уллы ата бәхетен!
Ордене лә бар шикелле ул егеттең?
Скалозуб
Ул осонсо август өсөн,
Икәү тошол ултырғайныҡ траншеяға;
Ҡустым алды таҫмалыны, млн муйынға,
Фамусов
Унан теге ҡәрҙәшегеҙ бик яғымлы,
'һәйбәт егет, сос, булдыҡлы.
Скалозуб
Ләкин яны бер эш тапты баш ватырға
Тейеш яңы чин алырға;
Китеп барҙы хеҙмәтенән ҡапыл ғына
Инде китап уҡый, китте ауылына.
Фамусов
Бына йәшлек! Ой, уҡырға’.. Ә аҙаҡтан...
һеҙ тәртипте боҙманығыҙ, ныҡ ул яҡтан.
Әллә ҡасан полковник, □ бит үҙегеҙ
Күптән түгел генә хеҙмәт итәһегеҙ.
Скалозуб
Иптәштәрҙән бәхет булты,
Буш урындар сығып торҙо;
Ҡайһын бәреп төшөрәләр,
Ҡайныһының тамам зшеи бөтөрәләр. *
Фамусов
Эйе, бирә хоҙа бирәм тигәненә,
Бәхете бар үрләй генә’
Скалозуб
Минән бәхетлеләр була.
Ана беҙҙең ун бишенсе дивизияла.
Миҫал өсөн бригаданың
Алайыҡ беҙ генералын.
41

Фамусов
һөйләмәгеҙ, нимә етмәй һеҙгә тағы?
Скалозуб
Зарланмайым, былай мәхрүм итмәнеләр,
Ә шулай ҙа полковниклек чине артынан
Тап ике йыл йөрөттөләр.
Фамусов
Күпме ни ул полковниклек чине өсөн’
Әммә бына башка яҡтан
Етеү ҡыйын һеҙҙсн арттан.
Скалозуб
Юҡ, корпуста минән өҫтөн
Кешеләр бар, мәғлүм уныһы.
Мин һигеҙ йөҙ туғыҙынсы
Йылдан башлан хеҙмәт итәм;
Чин алыуҙың юлдары бик күп тә учын.
Мин был хаҡта философтан фекер йөрөтәм,
Алырға ине фәҡәт генсраллык чинен.
Фамусов
Бик шәп уйлайһығыҙ, һаулы к
Бирһен хоҙа, генераллы’;;
Артыҡ һуҙмай ул сағында.
Генеральша тураһында
һүҙ башларға мөмкин булыр.
Скалозуб
Әйләнергә?
Ҡаршы килмәйем мин бер ҙә.
Фамусов
Ул саҡта ни? Кемдең һеңле,'
Кемдең ҡыҙы, ҡәрҙәше бар,
Кәләш бөтмәҫ, Мәскәү тулы.
Нимә? йыл да тыуып тора,
Иә, туғанҡай, әйтегеҙсе,
Беҙҙең Мәскәүебеҙ төҫлө Хайран
ҡалырҙай баш ҡала
Табылырмы икән был донъяла'?
<2

Скалозуб
И; кипкес киң дистанциялары.
Фамусов
Лл һин уның матурлыҡты аңлау яғын,
Ғәҙәттәрен — йолаларын,
һәр нәмәнең уҙ законы.
Ал һин шуны,
Борондан уҡ килгән йола:
һәр егеткә ҡәҙер, хөрмәт
Атаһының кемлегенә ҡарап була.
Өтөк кенә булһын, ләкин ике меңләп
Душҡа хужа була икән
Кенәү һиңә бына тигән.
Башҡа берәү ниндәй үткер, сос булмтһын,
Нейҙәр генә ҡыланмаһын.
Аҡылы менән сыҡһын даны,
Ә шулай ҙа бары бер уны
Ғаиләгә индермәйҙәр;
Дворянлектө бит хәҙер тик бында ғына.
Мәскәү ҡалаһында ғына
Изге »тел һаҡлайҙар, кер тейҙермәйҙәр.
Ул ғынамы? Халҡыбыҙҙың
Алайыҡ ҡунаҡсыллығын:
Кем килергә теләй беҙгә, килһен re:ia.
Ишек асыҡ һәр ҡайһына,
Саҡырып килгәненә, саҡырылмағанына,
Бигерәк тә ент ■илдекенә;
Намыҫлымы, намыҫһыҙмы, бары ла тигеҙ,
Барыһын да хөрмәтләйбеҙ.
Мәскәү халҡын баштан аяҡ тикшерегеҙ,
Һәр ЯҒЫЙ1ӘН
Башҡаларҙан
Айырымлығын күрерһегеҙ.
Алып ҡарағыҙ йәштәрен,
Егеттәрен, үҫмерҙәрен,
Шелтәләйбеҙ, ә тикшерһәң, күҙең күрер,
Ун биш йәштә мөғәллимгә дәрес бирер!
Ә ҡарттары? Ҡзй сағында
Һ\ҙ ҡуҙғатып эш турында
Ҡыҙып китеп, тәнҡит игеп
Бар нәмәне һала тетеп.
43

Бары ла дворян, тормай улар ҡурҡып ҡарал,
Ҡайсаҡ хөкүмәт тураһында
Шувдай һүҙҙәр була унда,
Берәү тыңлап торһа... харап!
Яңылыҡҡа ынтылыуҙан түгел улар.
’һнс юҡ, алла һаҡлай күрһен!.. Сөн табалар,
Уга-быға бәйләнәләр күп ваҡытта
Алйотлоҡтан бер ҙә юҡҡа,
Шаулашалар, даулашалар,
Шунан... арып таралалар.
Аҡылдары менән улар, ’
Булып үткән канцлерҙар!
Әле улар хөкүмәткә баш түгелдәр,
Күрәһең ваҡыты етмәй,
Шулай ҙа, уларҙан башҡа бер эш бешмәй.
Ә ҡатындар?
Ҡулға алып ҡара һин бар,
Бар нәмәгә хаким улар, бөтә ерҙә,
Үҙҙәренә хаким булып булмай бер ҙә,
Карта уйнал ултырғанда ҡанслҡ улар
Китә ҡыҙып бары ла берҙәм, бунт ҡуҙғала,
Түҙем гепә бирһен алла,
Ҡатын менән торҙом бит мин, татыған бар.
Фронтың менән етәкләрҙәр, ебәр гепә!
Тот та илтеп ултырт сенат мәжлесенә!
Ирина Васильевна! Лукерья Алексевп!
Татьяна Юрьевна! Пульхерия Андре di а!
Кемдәр күрә ҡыҙҡайҙарыи,
һелкәләр тик башҡайҙарын!
Прус короле килгәйне, ул туташтарҙың
Үҙҙәренә ҡарап түгел, инсафтарын
Күреп тамам ҡалды хайран;
Ысынлап та, туташтарҙың ундайҙарын,
Ныҡ тәрбиә алғандарын,
Табып булмаҫ һис бер ҡайҙан!
Ғәжәп оҫта кейенәләр,
Хәтфәләргә, ебәктәргә төрөнәләр,
Ьнс берәүе бер һүҙ әйтмәҫ ябай ғына,
Гел наҙланып, ҡупшы борғоланып ҡына,
Француз романстарын йырлайҙар шәп итеп,
'һуҙалар бик нескә итеп,
Хәрби кешеләргә шундай яғылалар, 1
Туған илде һөйгәнле-ктән шулай улар.
44

Бәхәсләшә алам, ихлас
Мәскәү кеүек баш ҡаланы табып булмаҫ.
Скалозуб
Ә минеңсә янғын уға
Бик күп ярҙам итте яңырыуға.
Фамусов i
һейләмэгеҙһәиә зинһар,
Ә бит күлме һуҡраналар!
Унан бирле йорттар, юлдар, тротуарҙар
Барыһы яны ысул менән һалындылар.
Чацкий
Йорттар яны, фекер, йола нҫкз әле,
Ҡайғырмағыҙ, һәм уларҙы
Ҡыйрата алмаҫ йылдары ла,
Модаһы ла, янғыны ла.
Фамусов (Ч а ц к н й г ә)
Эй, онотмаҫ әсен тойөн төйнәр инен,
Өндәшмәүең үтенгәйнем.
Ауыр хеҙмәт түгел дәһә. (G к а л о з у б ҡ а.) Рөхсәт
итсе,
Тәҡдим нтәм мәрхүм дуҫым
Андрей Ильич Чацкий улын,
Танышығыҙ:
Хеҙмәт итмәй, йәғни файҙа тапмай унан,
Ә теләһә: бик булдыҡлы.
Мин ҡыҙғанам, бнҡ ҡыҙғанам,
Бгет башлы,
'һәйбәт яҙа, тәржемәгә ғәжәп оҫта.
Мөмкинме һуң ҡыҙғанмаҫҡа,.
Шундай зиһен була тороп..* t
.Чацкий
Баш ватығыҙ
Башҡа берәү өсөн, мөмкин булһа этәр.
Ғәрләндерә мине һеҙҙең маҡтау ығыҙ.
46

Фамусов
Бер мин генэ түгел, күптәр ғәйепләйҙәр.
Чацкий
Ғәйепләүсе-әрләүселәр кемдәр улар?
Күптән ғүмере уҙғанлыҡтан /
Азатлыҡҡа мәцге дошман
Ҡарт-ҡоролар,
Ҡырым илен буйһондорған,
Очаковты яулап алған йылда сыҡҡан
Иҫке газеталарҙан йыйған фекерҙәрен
Закон итеп йөрөтөүселәр;
Мәңге юҡҡа мығырҙаусы, әрләүселәр,
Йырлайҙар шул бер үк йырҙы, һөрһөгәнен,
Күпме иҫке, шул тиклем хөрт икәнлеген
һиҙмәй улар, шуға етмәй аҡылдары.
Ҡайҙа? Зинһар күрһәтегеҙ,
Туған илдең аталары,
Ҡайһыларын үрнәк итеп алайыҡ беҙ?
Йыйын талап байыусылар,
Дуҫ-иш, ҡәрҙәш ярҙамында
Судтан ҡотолоп ҡалыусылар;
Шу ларҙымы? Енәйәттең аҙағында,
һалып ғәжәп матур һарай,
Гиш-ғөшрәткә түтә ташып байлыҡтарын,
һайланыусы сит ил халҡы пҫкә алмай
Уның үткән ғүмеренең бысраҡ яғын.
Хәйер был Мәскәүҙә балдар, һыйланыуҙар
Кемдең ауыҙын япманылар?.
Бер әҙәм бар,
Шуға, миле әллә ниңә
Сабый саҡта баш эйергә '
Алып бара торғайнылар;
Үрнәк алайыммы ни мин
Ошо хеҙмәтселәр менән уратылған
Шаҡшы йәнле аҡ һөйәктәр башлығынан?
Хеҙмәтселәр, уның эсеп һәм туҡматып
Йөрөгән саҡтарында, тырышып,
Татып төрлө ҡыйынлыҡтар
Бнк күп тапҡыр намыҫын, йәнен ҡотҡарҙылар,
Ул шуларҙы
Өс бурҙайға алмаштырҙы!!!
46

Шулар инде
Тоғро
Хәҙер
Урын,
Ә, бәлки, крелос гной балет ойошторған
Оҙон йөк арбаһы менән,
Айырып ата әсәһенән,
Йәш балалар иыиҙырггырған
Мәшһур әҙәм үрнәк булыр* Бөгә аҡылын
Төбәл Зефир, Амурҙфға
һәм күрһәтеп уләрҙын саф матурлығын,
Мәжбур итте бар Мәскәүҙе ша к ҡатырға!
Ләкин үҙенең көттөрә алман бирәсәген.
Амурҙарын. Зсфирҙәрсн Берәм-берәм
һатып бөткән!!’
Бына шулар салланғансы ғүмер иткән
Өлкән ҡарттар1
Шулар инде беҙҙең быуын кеше юҡтан
Хөрмәтләргә тейеш булған
Ғали заттар!
беҙгә баһа биреүселәр,
көкөм итеүселәр!
йәштәр араһынан,
чинға табынмаған,
Берәү сығып, ҡомһоҙланып ан белемгә,
Бөтә аҡылын бирһә фәнгә,
йәки хоҙа үҙе уның хыялында
Ижад уты тоҡандырһа,
Уның кунслсн бөйөклөккә ашҡындырһа.
Ул езгында
Тегеләр ҡапыл һөрэн һала:—
Пожар! — Ҡысҡыралар улар.
Теге бахыр, хәтэр уйҙар
Таратыусы исемен ала.
Мундир! Ҡоро мундир! Ул электән
Өҫтөндәрҙең рухани ярлылыҡтарын,
'һәм аҡылға һайлыҡтарын
Үҙенең ыҫпайлығы менән ҡапыл килгән:
Беҙгә лә шул.
Бәхетле юл!
Ҡатын-ҡыҙҙар мундир күрһә тая иҫтән!
Ә һун үҙем. күптэнме ваз кистем унан?!
Хәҙер инде балаланмам
Ул саҡ мөмкин инеме һуң эйәрмәҫкә7
Һарайҙағы гвардиянан ҡайберҙәрен
Күргәйнем мин бер саҡ бында килгәндәрен
Ҡатын-ҡыҙҙар шашып ура ҡысҡырҙылар
һәм һауаға чепчиктәрен ырғыттылар!
«7

Фамусов (Ү3-Ү?еиә.)
Моғайын был бәлә килтерә башҡайыма. (Ҡ ы с ҡ ы»
р ы п.)
Сергей Сергеич, мин сығам,
һеҙҙе унда кабинетта көтөп торам 1Китә.)
6	КҮРЕНЕШ
Скалозуб, Чацкий
Скалозуб
Миңә оҡшай әле бына
Яны әйткән һүҙҙәрегеҙ.
Шәп әйттегеҙ
Беҙҙең Мәскәү ҡалаһының
Гвардияға, бөтә гвардиялыларға
Ихтирамын, уны үлеп яратҡанын.
Уларҙағы алтындарға, уҡаларға
Ҡояш итеп ҡарағанын!
Ә беренсе армияның ҡайһы яҡтан
Артта ҡалғалы бар? Ҡасан?
Шундай ыҫпай, билдәләре лә шундай уҡ тар,
һәм офнцерҙэрҙеп һеҙгә
Аҫылдарын мөмкин һанап күрһәтергә,
Хатта француз телен белеүселәр ҙә бар.
7	КҮРЕНЕШ
Скалозуб, Чацкий, Софьи, Лиза.
Софья (т ә ҙ р ә г ә югерә.)
Ах! Яраббп! йығылып төштө, ул имгәнде! (һу ш тан
тая )
Чацкий
Кем? Кем ул?
С калозуб
Ә? кем башына бәлә килде?
Н

.Чацкий
Ҡурҡыуынан тамам үлде!
Скалозуб
Кем ул? Ҡайҙан?
Чацкий
Нишләп имгәнде ул?
Скалозуб
Туҡта,
Берәй нәмә булманымы беҙҙең ҡартҡа?
Лиза (туташ п н ы нд а булаша.)
Ҡасып китеп булмай тиҙәр яҙмышыңдан,
Молчалин атланды атҡа,
Аяҡ тыҡты өҙәңгегә,
Аты үрә тороп баҫҡас арт аяҡҡа
Башы менән барып төштө ҡаты ергә.
Скалозуб
Теҙгенен ныҡ тартҡан, юнһеҙ, эшкә инмәгән.
Ҡарайымсы, нисегерәк төшкән икән,
Күкрәккәме, әллә янбаш менәнме икән?
(К и т ә.)
8	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ Скалозубтан башҡа.
Чацкий
Ярҙам итәйек ни менән? Йә, әйт тиҙерәк
Лиза
Бүлмәһендә һыу бар унда.
(Чацкий югереп һыу йлып инә. Алдағы
Сәхнә, Софья һушына килгәнсе ярым
тауыш м ейә н ге н э.)
4. Аҡыллылыҡ бәләһе. Р

Лиза
Йә, Һалығыҙ стаканға.
Чацкий
Бына һаддым. Таҫмаһын еж, буша’г әҙерәк
Сикәһен ыу һеркә менән йәһәт кенә,
Ә,хәҙер һыу бөрк, Ана:
Тыны иркенәйә төштө, үҙгәрҙе төҫ.
Нимә менән елпейек?
Лнза
Бына елләткес.
Чацкий
Ана ҡара тәҙрә үтә Молчалинде,
Әллә ҡасан аяғына баҫҡан инде!
Ә Софья ның ҡото осҡан
Бер ҙә юҡтан.
Лиза
Эййе: холҡо шундай уның.
Кешеләрҙең ҡолағанын
Ситтән тороп ҡаран алмай.
Чацкий
Тағы ла борх. Бына шулай
Тағы, тағы.
Софья (тәрәй Һулап)
• Кем бар бында минең янда?
Мив төш күрел я’Там төҫлө ятағымда. (Ашығып
һәм ҡысҡыра төшөп)
Ҡайҙа ул? Әйтегеҙ зинһар, ул нишләне?
Чацкий
Ниңә һындырмаған муйынын?
һеҙҙе бит саҡ үлтермәне.
50 •

Софья
Ҡотон осор күрһәң уның һалҡынлығын,
һеҙгә ҡарап,
һеҙҙе тынлап
Торор өсөн
Етмәй көсөм.
Чацкий
Уның өсөн әллә өҙгөләнергәме?
Софья
Унда, унын эргәһенә югсрергә.
Чацкий
һеҙҙе япа-янғыҙ ташлап китергәме?
Софья
һеҙ нимәгә кәрәк минә?
Дөрөҫ: һеҙгә ят бәләһе көлкө генә,
Имгәнһә лә ғәзиз туган атайығыҙ,
һеҙгә бары бер. (Л и з а ғ а)
Киттек, югерәйек тиҙ унда.
Лиза (уны ситкә алып китә.)
Айнығыҙ! Сеү, ҡайҙа бараһығыҙ?
Тере ул, сәләмәт, үҙенен аяғында.
Ана ҡарағыҙ тәҙрәнән.
(Софья тәҙрәгә тығыла.)
Чацкий
Ҡаушай! Ҡурҡа! Тая иҫтән
Ҡабалана! Асыулана!
Былай була кеше үҙенең
Ҡәҙерлеһен, берҙән-берен
Мәңге юйған саҡта ғына.
Софья
Бында инәләр, ул ҡулын күтәрә алмай.
Чацкий
Теләр инем унын менән имгәнергә...
5/

Лиза
Компазияға эйәрепме шунда бергә?
Софья
Кәрәк тугел, теләп кенә ҡалығыҙ шулай,
9 КҮРЕНЕШ
Софья, Лиэ1, Чацкий. Скалозуб, Молчалин
(кулын бәйләгән)
Скалозуб
Терелде ул, һау-сәләмет, ҡулын ғына
Имгәткән ул бик аҙ ғына,
Хәйер бер ҙе юҡҡа ғауға ҡуптарғандар.
Молчалмн
Мин ҡурҡыттым һеҙҙе, кисерегеҙ зинһар
Скалозуб
Белмәгәйнем шундай буштан
Ошо тиклем ҡурҡалыр тип.
Шашып кнлел индегеҙ биг.
Беҙ терт иттек, һеҙ ауҙығыҙ тайып һуштан
Ә ҡараһан бер ҙә юҡтан.
Софья (бер кемгә лә ҡарамайынса'
Лх1 Бик беләм бер ҙә юҡҡа икәнлеген —
Ә шулай ҙа әле һаман дерелдәйем.
Чацкий (үҙ а л д ы н а)
Молчалингә ник бер һүҙ әйтһен*
Софья (элеккесә.)
Ә шулай ҙа үҙ хаҡымда шуны әйтәйем
Млн һис ҡурҡаҡ түгел. Ҡайсаҡ
Каретабыҙ менән ауһаҡ.
Торғоҙғас та мин янынан
Елдерергә әҙер торам;
5?

Әммә кеше йығылғанда, әллә ниңә.
Ҡотом оса, нисек кенә йығылмаһын,
Ул тиклем ҙур бәхетһеҙлек тә булмаһын,
Күҙ күрмәгән кеше булһын, бары бер мпнә
Чацкий (үҙ алдына)
Ғүмерендә кемделер ул бер кыҙганған,
Шунын өсөн хәҙер ғәфү һорай уған1
Скалозуб
Рөхсәт булһын, һөйләйем бер яны хәбәр
Княгиня Ласова тигән
Бер әкәмәт ҡатын бында йәшәй икән,
Ат өҫтөндә йөрөй тиҙәр,
Үҙе тол ти, ләкин бергә сабышырға
Капалерҙәр сыҡмаған ти бер тапҡыр ҙа
һәм ул ҡатын йығылып селпәрәмә килгән,
Жокей1 тотол ала алмаған,
Ахры себен һанап барган,—
Электән дә бик килбәтһеҙ нәмә и«ән,
Хәҙер инде ҡабырғаһы етмәй тиҙәр,
Тотоп йөрөү өсөн кейәү эҙләй тиҙәр.
Софья
Axi Александр Андреич, ишетәһегеҙ,
Күрһәтегеҙ бер изгелек:
Яҡындарға килгән сакта бәхетһеҙлек
һеҙ бит һалҡын гына үтеп китмәйһегеҙ.
Чацкий
Эйе, уны әле генә мин күрһәттем
Бөтә күңелем менән тырышып,
һыуҙар бөркөп, сикәләрегеҙҙе ыуып,
Кем өсөндөр, ләкин һеҙҙе мин герелттем. (Ш л ә п ә
һен ала ла сығып кита.)
‘Жокей — ат йврвтеүге.
53

10 КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ, Чаикнйҙәк башҡа
Софья
Килерһегеҙ бәген кисен?
Скалозуб
Иртәме?
Софья
Иртәрәк, дуҫ-иш килә беҙгә,
Фортепианоға бейеп күпсл асыу өсөн.
Матәм тотабыҙ, ярамай бал бирергә.
Скалозуб
Киләм. Мине атайығыҙ көтә унда,
Кисерегеҙ,
Софья
'һау булығыҙ.
Скалозуб (М о л ч а л и н д с н ҡулын ҡыҫа)
Хеҙмәтсегеҙ. (Китә.)
П КҮРЕНЕШ
Софья, Лиза, Молчалив
Софья
Молчалин! Мин нисек олс үҙ айымда!
'һеҙҙең өсөн беләһегеҙ,
Нисек тетрәп йэрогәнсмдс!
Никә улай һаулыҡ менән шаярырға?
йә әйтегеҙ, ни булды һуң ҡулығыҙға?
Берәй дауа бирәнемме?
Ял итмәйһегеҙме? Доктор саҡыртайыҡ,
Уйын түгел.
Молчалин
Бәйләп алғас яулыҡ ыенан,
Туҡтағандай әрнеүенән.
54

Ля:*
Бәхәсләшеп әйтәм һеҙгә, бер нәмә юҡ.
Килештереү әсен генә тимәһәгеҙ,
Бәйләмәгеҙ, нл теленә төшәһегеҙ.
К&т тә тор, Чацкийсц мыҫҡыл итеп көлөр,
Ә Скалозуб кикереген бора-бора
'һуштан тайыу ваҡиғаһын һөйләп йөрөр
Йөҙләп биҙәк өҫтәр уға,
Ул да оҫта шаярырға.
Хәҙер шаярмай кем генә’
Софья
Иҫем китмәй һис береһенә.
һөиәрибн дә, һөйләрмен дә.
Молчалин! Мин әйтерһең дә
Үҙ үҙемде көсләмәнем?
ғһеҙ индегеҙ, өндәшмәнем,
Улар барҙа мпл ҡыйманым, тын алырға.
Хәлегеҙҙе һорашырға, күҙ һалырға.
Молчалин
Юҡ, Софья Павловна, бит һеҙ
Бик турынан бәрәһегеҙ.
Софья
Күнелдәген йәшерергә
Ҡайҙан аланым көс? Кемдән?
Әҙер инем тәҙрәнән
һеҙҙен янға һикерергә.
Ни эшем бар һун уларҙа? башҡаһында?
Бөтә фани донъяһында’ »
Көлкө икәп — әйҙә көлһөн, шаярһындар,
Хурлыҡ нкән — әрләһендәр, хурлаһындар
Молчалин
Был асыҡлыҡ зарар итмәҫме икән беҙгә?
Софья
һеҙҙе Саҡырырҙармы икән ни дуэлгә?
55

Молча лии
Ах! зәһәрле уҫал телдәр
Пистолеттан хәтәрерәк йәрәхәттәр
Лиза
Улар атайығыҙ менән ултыра унда,
Әгәр ҙә һеҙ көләс йөҙлө, тыныс, ғәмһеҙ
Күбәләктәй осоп инеп күренһәгеҙ
Күнел теләй торған нәмә тураһында,
Әйтелһен ул юри генә, —
Ышанаһын шик килтермәй һис күңелгә!
һеҙ Александр Андреичтсн эргәһендә,
Ҡағыла биреп үткәндәргә,
Бергә булған ҡыҙыҡтарҙы, бөтәһен д<
Иҫкә алып һүҙ башлағыҙ әле бергә1
Бер йылмайһаң,
Яғымлырак бер һүҙ ҡушһан,
Ғашиҡ егет
Китә иреп.
Молчалии
һеҙгә кәңәш бирергә мин ҡыя алмайым. (У н ы и
ҡулын үбә
Софья
Теләйһегеҙ!.. Ярай, улайһа барайым,
Иәш аралаш яғымлылыҡ күрһәтергә:
Ләкин кесөм етерме икән был мәкергә?
Ниңә юлыҡтырған бында
Бьп Чацкийҙе раббым хоҙа! (К и т г '
12	КҮРЕНЕШ
'' о л ч а л н и. Л и ; а
Молчалии
һин ниндәй шат! Ниндәй дәртле!
Лиза
Ебәреге,
Минһеҙ ҙә Һеҙ икәүһегеҙ.
56

Молчалин
Ниндәй һинең йөҙкайҙәрен'
һине нисек һойәм, бәғрем!
Лнза
Ә туташты!
Молчалии
Уны бурысым ҡушҡанлцҡтан,
һине... (Ҡосаҡларға итә.)
Лнза
Әсең бочдканлы ктан.
Ҡулдарығыҙ һаташмаһын әле зинһар?
Молчалнн
Өс нәмәм бар:
Бер туалет ғәжәп матур, шәп эшләнгән,
Тыштан көҙгө,
Эстән КӨҘГӨ,
Ситән һырлап алтын менән биҙәкләгән,
Сәйлэн менән сиккән, матур кескәй мендәр
Ынйы тартма, эсе тулы в а к-тейәктәр.
Энә ҡабы, кескәй бәке бик һәйбәттәр?
Кершән менән төйгән ваҡ ынйылар!
Ирен буяуҙары, тағы еҫле майҙар,
Ин һәйбәттәренән; йәсмин, резедалар
Лиза
Беләһегеҙ, байлыҡ өсөн китмәй иҫем.
Әйтсе шуны: һе? пи өсөн
Туташ эргәһендә меҫкен,
Аҫрау менән һөйләшкәндә артыҡ иркен-
Молчалнн
Бөгөн сирләйем мин, шуға
Ҡарылмайым яулығыма,
Минең янға ннеп ултыр төш ваҡытында,
Анлатырмкн эштең төбөн. (Ян ишеккә
и н е п китә.)
57

13	КҮРЕНЕШ
Софья, Лиза
Софья
Атайымда булдым, бер кем дә юҡ унда.
Кәйфем насар, ашарға сыҡмайым бәген.
Молчалинде саҡыр, инһен.
Инеп минең хәлде белһен, (Үҙ бүлмә¬
һенә китә.)
14	КҮРЕНЕШ
Лиза
Aii! Кешеләр бында, әйтәйемсе һиңә!
Быныһы уға, уныһы мнцә,
Ә мнч... берәү әсен үләм,
Әҙелен һөйәм, янам, көйәм!
һөймәү мөмкинме һуң уны,
Ашсы егет Петрушканы!
Икенсе шаршау тамам.
5S

өсөнсө ШАРШАУ
i күренеш
Чацкий. һунынаи Софьи.
Чацкий
Көтөп алам да, һөйләргә мәжбүр игәм.
Ҡайһы һөйкөмлөрәк икән?
Молчал инме? Скалозубы мы? Ҡайныһы.
Молчали» бит шундай тиле
Ҡыҙғаныс бер махлуҡ ине!..
Әллә юҡһа аҡылы артҡанмы? Ә быныһы —
Хырылдауыҡ,	i Быуған
мәйет, тыңҡыш фагот , Маневр һәм
мазурканан. Уҙа алмаған сеп-сей наҙан!
Мөхәббәттең яҙмыш шулай Күҙен бәйләп
ҡасыш уйнай.
т	Миңә...	(Софья
инә.)
Килдегеҙме? Бик шатмын мин.
" ләнем мин быны.
Софьи (үҙ алдына)
Бик урынһыҙ ләкин.
Чацкий
_ Әлбиттә, һеҙ мине эҙләп килмәнегеҙ?
1 Фагот — насар тауышлы, нғастаи яһалған музыка кор
59

Софья
Эҙләмәнем.
Чацкий
Белеү мөмкин булмаҫмы нкэт
Бик урынлы булмаһа ла һорап үтәм
Кемде һөйәһегеҙ?
Софья
Ах* Ярабби! Бар донъяны.
Чацкий
Бигерәк тә кем
һөйкөмлөрәк һеҙҙең өсөн?
Софья
Байтаҡ улар.
Ҡәрҙәштәр бар.	.
Чацкий
һәм бөтәһе минән артыҡ?
Софья
Ҡай берҙәре.
Чацкий
Өмөт итәм һуң ни гена,
Бөтәһе булгас көндәй асыҡ?
Миңә үлем, уға бары көлкө гена.
Софья
Әйтәйемме дөрөҫөн гена? Кемда булһа
Сәйерерәк берәй нәмә күренеп ҡалһа,
Уйынығыҙ һыймай әҙәп кәртәһенә,
Шундуҡ әҙер уға бер һүҙ үткер гена
Ә үҙегеҙ...
Чацкий
Үҙем? Иә ҡайһылай?
Көлкө, шулай түгелме ни?
со

Софья
Шулай.
Уҫал ҡараш, һүҙҙә артыҡ киҫкенһегеҙ,
Был сифаттар һеҙҙә сикһеҙ.
Күҙ һалғылау үҙ-үҙеңә
Файҙаһыҙ уҡ булма» тейҙәр.
Чацким
Сәйерме мин? Сәйер түгел һун кем генә?
»һәр бер юлар.
Аңраға оҡшаусымы Молчалиндәй?
Софья
Яңы миҫал түгел; һеҙҙең кәйеф шундай.
Үс алырға әҙер һәр бер осрағандан,
Мни ҡамасауламаҫ әсен китәм бынан.
Чацкий (уны тота)
Туҡтағыҙ, сеү! (Ситкә) Ғүмерҙә бер
Рияланып ҡарайымсы.
(Ҡ ы с ҡ ы р ы п.)
Был бәхәсте ташланыҡсы.
Молчалнн тураһындағы минең фекер
Дөрнҫ түгел, мин ғәйепле; бәлки хәҙер
Улай түгелдер, өс йылда үҙгәргәндер.
Бар донъяла ошондай ҙур үҙгәрештәр,
Үҙгәрәләр хөкүмәттәр,
Климат, аҡыл һәм ғәҙәттәр;
Шундай эре кешеләр бар, ана шулар
Аҡылһыҙлыҡ менән нлдэ дан алғандар,
Ҡайһы насар офицер булып,
Ҡайһы насар шағир булып,
Ә ҡайныһы... ҡурҡам инде исемләргә,
Ләкин хәҙер танылғандар бөтә илгә,
Бигерәк тә был һуңғы йылда
Ултырғандар ти аҡылға.
Әйҙә үткер аҡыл булһын Молчалнндә,
Даһи булһын, ләкин унда
Бармы икән һуң шундай тойғо? Шундай ялҡын?
һеҙҙән башҡа бар донъяһын
Шулай сүпкә һанаймы икән?
61

һәм йөрәге һеҙҙе һоноп.
Ғишыҡ ялҡынында КӨЙӨН
Шулай ярһып ҡағамы икән?
һеҙҙе — бөтә эштәренең,
Бөгә уй, фекерҙәренең
Рухы итеп һанаймы икән?
һиҙәм шуны, ләкин әйтеп бирә алманым;
Хәҙер мние ашҡындырған,
Елкендергән, ҡоторондорған.
Зәхмәтте ннл дошманыма теләмәйем.
Ә ул?.. Өндәшмәй, тнк тора башын һалып.
Сабыр, әлбиттә, шаярмай ундай халъ;
Хоҙай белһен, ниндәй серҙәр барҙыр унда;
һеҙ ул бәндә тураһында
Әллә ниҙәр уйлайһығыҙ, уның мәңге
Башына ла килмәгәнде.
Бәлки бирелеп уға булған гншкыгыҙга.
Үҙегеҙҙең бик күп сифатларҙы у га
Йәбештерәһегеҙҙер; һәм уны бер ҙә
Урып юҡтыр ғәйепләргә.
Ғәйеплелер, бәлки, мең ҡат һеҙ үҙегеҙ.
Юҡ! Юҡ! бик аҡыллы булһын,
Сәғәт һайын аҡылы артһын,
Ләкни шуны һеҙ әйтегеҙ,
Тиң булырлыҡ мы ул һеҙгә?
Юғалтыуға ҡарау өсөн еңелерәк,
Уның тиңлегенә ышанырға кәрәк;
йәштән бергә,
Уйнап үҫкән бер дуҫ итеп, туған итеп
һеҙ ышандырығыҙ мине дәлил килтереп;
Унан инде мнн шашыуҙан һаҡланырға
Мин юл алырмын; китермен алыҫтарға
һыуынырға һәм айнырға.
Уйламаҫҡа мөхәббәтем тураһында, Ил гиҙермен,
юнәлермен унда-бында. Мөмкин булыр онотолорға,
йыуанырға
Софья (ү ҙ үҙенә)
Шаштырҙым Һис теләмәҫтән! (Ҡысҡырып.)
Рияланыу ниңә кәрәк? Молчалинден
Юғалтыуы мөмкин ине бая ҡулын,
Уны күреп, мин ҡыҙғандым саф йөрәктән-
Ә һеҙ шунда тура килеп аңышмаҫтан
62

Онотҡанһығыҙ башығыҙға килтерергә
һәр кешегә рәхим шәфкәт күрһәтергә
Мөмкинлеген кемлегенә ҡарамаҫтан.
Хаҡлыҡ барҙыр бәлки һеҙҙең шигегеҙҙә
Ярһын яҡланым МИН у НЫ:
Ниңә улай. әйтәйемсе һеҙгә шуны,
Артыҡ ирк бирәһегеҙ телегеҙгә?
Кешеләргә ниңә ошо тиклем нәфрәт?
Иң баҫынҡы кешегә лә юҡ бит шәфҡәт!.
Берәү ҡуйһа унын исемен телгә алып.
Яуа үткер йәшен булып
һеҙҙен зәһәр
Шаян һүҙҙәр.
Гел шаярыу! Гүмер буйы көләһегеҙ!
Ялҡырға ла белмәйһегеҙ!
Чацкий
Ах! Я рабби! Шулай уҡ мин ер йөҙөндә
фәҡәт көлөү өсөн генә
йәшәүселәр йөмләһенәнме икән?
Ирмәгерәк кешеләрҙе күрәм икән,
Миңә ҡыҙыҡ,
Ә күп ваҡыт
Әсем генә боша минең улар менән.
Софья
Юҡҡа; быны башҡаларға һеҙ әйтегеҙ,
Уның менән яҡыныраҡ танышһағыҙ.
Эс бошорға булырмы икән ваҡытығыҙ?
Чацкий
Нисек улай бик ентекләп беләһегеҙ?
.	Софья
Мин Һис тырышманым, беҙҙе
Тап килтерҙе хоҙа үҙе.
Һеҙ күрегеҙ, өи эсендә
Яҡын дуҫ ул һәр кешегә;
Өс йыл хеҙмәт итә, атай эргәһендә,
Атан бпк ныш тейешһеҙгә
Асыулана, тотоп тиргәй,
Ә был һүҙһеҙ генә, һис бер яуап бирмәй
*>

Лйныта лэ куя уны арыуынан,
Ғәфү итә ҡартты күңеле хушлығынан.
Шаярыуҙы булдыра алыр ине ул да,
Ул юҡ.- сыҡмай атлап ҡарттар тупһаһынан
Беҙ шаярабыҙ, көләбеҙ, ә ул һаман
Көн буйына теләйме, юҡмы ултыра,
Уйлай шунда...
Чацкий
Уйнай көн буйына китмәй!
Әрләгәндә һүҙһеҙ тора! (биткә.)
Уны ул һис хөрмәт итмәй.
Софья
Әлбиттә, ул мәхрүм ҡалған
Кемгә даһи, ә кемдәргә чума булған
ҙур аҡылдан,
Ундай үткер, ундай йылдам.
Бик тиҙ күңел ҡантарырлык,
Берәй фекер әйтһен өсөн үҙ хаҡында
Бөтә илде эттән алып һүгә алырлык
Ҡыйыу аҡыл юҡ шул унда.
Килтерерме бындай аҡыл
Ысын бәхет семьяһына.
Чацкий
Сатирамы, моралме был? (биткә)
Иҫәпләмәй уны хатта бер тейенгә.
София
Ләкин ул иҫ киткес һәйбәт тәбиғәтле;
Юл ҡуйыусан, шым, әҙәпле.
Борсолоуҙың әҫәре юҡ йөҙҙәрендә,
һис бер төрлө боҙок уй ҙа юҡ күңелендә
Йыҡмай һуғып кешеләрҙе уңға-һулға,
Яратам мин уны шуға.
Чацкий (<? ит к ә.)
!Ок, шаярта, яратмай ул уны бер ҙә
Н

(Ҡысҡырып.)
Ярҙам итермен мин үҙем
Тамамларға һеҙгә Молчалннден рәсемен.
Ә Скалозуб? Бына ҡарап туймаҫ бәндә!
Ғәскәр өсөн үлә, ауыҙ һыуы ҡорой.
Кәүҙәһенең төҙлөгөнә,
Тауышана һәм йөҙөнә
Ҡарағанда ысын герой-
Софья
Минең романдыҡы түгел.
Чацкий
■һеҙҙең романдыҡы түгел? Кемгә генә
Тәрән сер, табышмаҡ түгел һеҙҙең күңел?
2	КҮРЕНЕШ
Чацкий, Софья, Лнза.
Лиза (бышылдап.)
Туташ, әйҙәгеҙ тиҙ гена,
Молчалнн инәсәк хәҙер бүлмәгеҙгә.
Софья
Кисерегеҙ зинһар, тейеш мин китергә.
Чацкий
Ҡайҙа?
Софьл
Парикмахергә.
Чацкий
Әйҙә, бер аҙ көтһөн.
Софья
Юҡ, ҡыҫҡыстар һыуына унда.
Чацкий
Ятыуына бирһен.
Ь. Аҡыллылыҡ ûaflahe.	65

Софья
Юҡ, булмай, ҡунаҡтар килә бәген кисен.
Чацкий
Улайһа барығыҙ, һаман
Шул уҡ табышмағым менән тороп ҡалам.
Ләкин зинһар йәшерел булһа ла бер ген»
Индерегеҙ бүлмәгеҙгә, әҙгә геиә;
Уйын эсендәге һауэ, стеналар —
Бөтәһе лә яҡын, йәнгә яғымлылар!
Иҫтәлеге кире ҡайтмаҫ көндәремдең
Ярһыу йөрәккә ял булыр,
Тулған күңелем
Йылыныр һәм ҡанатланыр!
Оҙаҡ тормам,
Тик бер-ике минут, унан,
Мнн бит член Инглиздәр клубында
Оҙон көндәр буйы һөйләрмен мин унда
Молчалинден аҡылып-зиһенен,
Скалозубтыц нескә күңелен.
(Софья иңбаштарын йыйыра, бүлмәһен^
инеп биклән», Лиза ла улын а р т ы ч а ч
и н ә.)
3	КҮРЕНЕШ
Ч а п к н й, һунынан МоЛЧалнн.
Чацкий
Ах! Софья! Ысынлап та шул
Молчалтшде һайлағанмы ул?
Хәйер ярамаҫлыҡмы ни ир булырға?
Аҡылы ғына таҡырыраҡ;
Ләкин бала булдырырға
Аҡыл етмәй кем йөрөгән һуң аптырап?
Күндәм, йыуат, йөҙө алһыу, ни етмәгән?
(М о л ч а л м я инә.)
Апа килә аяҡ осо менән гена,
Телгә лә бай түгел, ниндәй енхыр менән
Урнәша алган һуң ҡыҙҙың йөрәгенә!
(У г а өндәш ә.)
66

Бсҙ, Алексей Степаныч, ултырып бергә
Һөйләшкән юҡ әле бер ҙә.
йә, тормоштар нисегерәк?
Борсомайҙыр ундай-бындай ҡайғы-хәсрәт?
Молчал ин
Элеккесә.
Чацкий
Элек нисек йәшәнегеҙ?
Молчании
Көндәребеҙ
Үтә ҡыуып берһен берһе,
Кисәгсләй бөгөнгөһө.
Чацкий
Карта уйынын ташлап ҡәләм алаһығыҙ.
Ҡәләмдән һун карта?
Билдәләнгән ваҡыт барып ҡайтаһығыҙ?
Молчал ин
Хәлдән килгәнсә, эш былай һәйбәт кенә-
Ингән көндән бирле архив бүлегенә,
Өс мәртәбә бүләкләндем.
Чацкий
йәлеп итепме исем, хөрмәт эйәләрен?
Молчалин
Юҡ. һәр кемдең үҙ таланты...
Чацкий
Ә һеҙҙеке?
Молчалин
Ике:
Баҫынҡылыҡ һәм йыйнаҡлыҡ.
Чацкий
Иҫ киткес шәп икоһе лә!
Беҙҙекенең бөтәһенә тора алырлыҡ.
67

Молчалнн
Эштә берәй уңышһыҙлыҡ сыҡтымы әллә?
Чнн теймәгән һеҙгә.
Чацкий
Чинде кеше бирә,
Ә кешеләр янлышалар ара-тирә.
Молчалнн
Б еҙ тамам аптырап ҡалдыҡ!
Чацкий
Ни бар бында аптырарлыҡ?
Молчалнн
Бик ҡыҙғандыҡ -һеҙҙе.
Чацкий
Борсолмағыҙ юҡҡа.
Молчалнн
Татьяна Юрьевна шулай Петербургка
Барып ҡайтҡас һейләп торҙо һеҙҙең хаҡта,
Министрҙар менән бик ныҡ бағланып та
Боҙолошҡанһығыҙ икән аҙағында.
Чацкий
Уның ян эше бар унда?
Молчалнн
Татьяна Юрьевпаныңмы?
Чацкий
Танышым да түгел, белмәйем мин уны.
Молчалнн
Татьяна Юрьевипнымы?
68 '

Чацкий
Ғүмер осрашҡаным да юҡ;
Әйтәләр бер шалтырауыҡ.
Молчалив
Ай ҡуйығыҙ, башҡалыр ул.
Татьяна Юрьевна!!! Бында бик мәшһүр ул.
Хеҙмәттәге чинлс кешеләр
Вөтәһе лә уга дуҫтар, ҡәрендәштәр;
Татьяна Юрьевнаға һеҙ
Берәй барып күренегеҙ.
Ниңә?
Чацкий
Молчалиң
Шулай: беҙ йыш ҡына унда
Ҙур урынға үрмәләргә уйлағанда
Уға барһаҡ, итә беҙгә бик ҙур ярҙам.
Чацкий
Ҡатын-ҡыҙға мин дә барам,
Тик ул йомош менән түгел.
Молчалин
Шундай яйлы!
Хуш күңелле! Кешелекле! Бик яғымлы!
Балдар бирә рождествонан постҡа тиклем *,
Һый яғынан тиңләшә алмай уға һис кем,
йәйен дә гел байрам уның дачаһында.
Ниңә һеҙгә лә был Мәскәү ҡалаһында
Хеҙмәт ител, шунда ғүмер үткәрмәҫкә?
Наград алып, уйпап-кэлэл типтермәҫкә?
Чацкий
Эштә Саҡта мин уйындан тамам биҙәм,
Тилерергә икон инде — мин тилерәм,
Ике терло был һөнәр.ҙе бутаусылар
Минән башҡа ла күп улар.
Ә мин ундайҙарҙан түгел.
1 Постт. а т и к л с м — ураҙаға тиклем
69

Молчалив
Кисерегеҙ;
Хәйер бында мин енәйәт күрмәйем һис;
Ана үҙе Фома Фомич,
Уны беләмеһеге??
Чацкий
Белһәм?
Молчалин
©с министр ҡарлыһында
Бүлек башы булын торған.
Хәҙер бында күсерелде...
Чацкий
Эшем ҡырған!
Шыр тилеләр донъяһының
И я юнһеҙе.
Молчалин
Ах, ҡуйығыҙ! Бында унын
Үрнәк итен йөрөтәләр яҙыу рәүешен,
'һеҙ уҡығанығыҙ бармы?
Чацкий
Уҡыманым мвн сүп-сарҙы,
Бигерәк тә үрнәк итеп йөрөтөлгәнен.
Молчалин
Уҡып сыҡҡайным мип һалып ихлас күнсл,
Үҙем мин яҙыусы түгел...
Чацкий
Күренеп тора.
Молчалин
Үҙ фскерсмде-әйтә алманы?!,
Батырсылыҡ итә алмайым.
Ч	ацкий
Ннцә улай йәшерен?
7<)

Молчалин
Минең йәштәгеләр
Уй-фекерҙән тыйылырға тейешлеләр.
Чацкий
Ах, ҡуйығыҙ, баламы ни беҙ? әйтһәнә,
ниңә беҙгә
Башҡаларҙың фекерен генә
Тәсбих итеп йөрөтөргә?
Молчалин
Кәрәк тәһә бәйле булыу начальниктан.
Чацкий
Ниңә кәрәк?
Молчалин
Дәрәжәбеҙ түбәнлектән.
Чайкин (ярым ҡысҡырып)
Шундай хистәр, шундай шаҡшы күңел менән
Ул һөйөлә*.. Алдаҡсы ҡыҙ көлгән минән’
4	КҮРЕНЕШ
К нс. Софья бүлмәһенән башҡа бөтә ишектәр асыҡ. Лртҡы
планла яҡтыртылған бер нисә бүлмә күрелә. Хеҙмәтселәр югергсләп
йзроП. шулзрҙын береһе, башырагы, һөОләП:
Эй, Филька, Фомка, тиҙ булығыҙ!
Карта оҫтәлдәре, аҡбур, шәмдәр ҡуйығыҙ!
Тиҙ Йөрөгоҙ! (Софья бүлмәһенән
ишеген шаҡый.)
Әй, Лизапета, туташ ка белдерегеҙ.
Наталья Дмитревна килде.
Улын ире.
Тағы ла бер карета туҡтаны килеп.
(Таралалар, Чацкий я к г ы ҙ ы гына ҡ ә л з.)
71

5	КҮРЕНЕШ
Чацкий, Наталья Дмитриевна (йаш лакым.)
Наталья Дмитриевна
Янлышмайыммы!.. Ул үҙе,
Уның һыны, уның ЙӨҘӨ—
Axi Александр Андреич, был һеҙме?
Чацкий
Шнхкә сумып бик ентекләп
Ҡарайһығыҙ шундай текләп
Был вс йылда мин шул тиклем үҙгәрҙемме3
Наталья Дмитриевна
һеҙ Мәскәүҙән алыҫтыр тип уйлай инем.
Күптәнме?
Чацкий
Тик бөгөп генә ҡайтып индем
Наталья Дмитриеана
Оҙаҡҡамы?
Чацкий
Әйтә алмайым әло уныһын.
Шулай ҙа кем һеҙгә ҡарап шаҡ ҡатмаһын?
Иомороланыл, матурланып киткәнһегеҙ;
һеҙ йәшәрә, һылыулана төшкәнһегеҙ.
Йөҙөгөҙ көләс, алһыуланып янып тора.
Ҡайҙа баҡма, дәрт һәм ялҡын аңҡып тора
Наталья Дмитриевна
Иргә сыҡтым.
Чацким
Күптән шулай тиҙәр уны!
Наталья Дмитриевна
Ирем — бына тигән, лпер, күрерһегеҙ.
Теләһәгеҙ таныштырам?
72

Зинһар.
Чацкий
Наталья Дмитриевна
Алдан белеп торам,
һеҙгә оҡшар, күрерһегеҙ, әйтерһегеҙ.
Чацкий
Мин ышанам! һеҙгә лайыҡ ирҙер инде.
Наталья Дмитриевна
О, юҡ, мин әйтмәйем уныһын,
Үҙен әйтәм, аҡылын, холҡон.
Платон Михайлыч ул минеи берҙән-берем,
Тинһеҙ йәрем!
Хәрби ине, инде китте хеҙмәтенән;
Электән үк уны белгән
Дуҫ-иштәре әйтә берҙәм.
Был таланты, батырлығы, аҡылы менән.
Ул хеҙмәтен дауам иткән булһа әгәр,
Мәскәү коменданты булыр ние тиҙәр,
6	КҮРЕНЕШ
Чацкий. Наталья Дмитриева а. Платом МихаЯлоен*
Наталья Дмитриевка
Бына минец Платонҡайым.
Чацкий
Ай хоҙайым!
Иҫке дуҫ, бсҙ күптән таныш,
Бына яҙмыш!
Платон Михайлович
һаумы Чацкий, туған!
Чацкий
Платон,
Дуҫҡай, маҡтайым үҙенде,
Шәп, афарин, юлдан ситкә тайпылмянын
7J

Платон Михайлович
һуң шул инде:
Мәскәү халҡы булдым, туған, ҡатын да алдым.
Чацкий
Оноттоңмо тамам лагерь тауыштарын,
Дуҫ-иштәрен, туғандарың?
Ятаһыңмы тыныс ҡына ялҡауланып?
Платон Михайлович
Юҡ, бөтөнләй тик ятмайым,
Ҡайсаҡ шулай флейта алып
Теге дуэт А-мольныйҙы 1 ҡабатлайым.
Чацкий
Биш йыл элек ҡабатлаған нәмәңдеме?
Хәйер күңел югертмәүең унда-бында,
һәйбәт, ирҙең ин шәп яғы ана шунда,
Платон Михайлович
Өйләнгәс тә мине нҫкә төшөр туған!
Бер үк көйҙө һыҙғырырһың эс бошоуҙан.
Чацкий
Эс бошоуҙан? Бошона ла башланыңмы?
Наталья Дмитриевна
Ҡыҙыҡтыра һаман минең Платонымды
Онотолорға тейеш булған төрлө эштәр:
һыбай сабыу, өйрәтеүҙәр, тикшереүҙәр...
Ҡайсаҡ шулай иртәләрен бошонғолай.
Чацкий
Һуң кем ҡуша тик торорға һинә, дуҫҡай?
Полкка бар һин, тапшырырҙар бер эскадрон.
һин штабмы, оберме? *
1 А-мольныЛ — музыка термине. Музыка әҫәренең ниндәй
тонда тоҙәлеүеи күрпәгә.
а Штаб йәки обе р — «обер-офлцерз. <штаб-офнцер> һүҙҙә¬
рен ҡыҫҡартып һойләшеү. Ул заманда прапорщиктан алып калиташа
тиклем чиндәрҙе обе р офицер, майорҙан алып полковниккә тиклем
штаб офицер тип Лерәткәндәр.
74

Наталья Дмитриевка
Платой
Сирләй бит ул.
Чацкий
Сирләй! Күктәнме?
Наталья Дмитриевна
Шул,
Рюматизм һәм башы менән яфалана.
Чацкий
Күберәк хәрәкәтләнергә кәрәк уға.
Бал ауылға, йылы яҡҡа,
йышыраҡ атлан арғымаҡҡа,
Йәйен йәннәт бит ул ауыл.
Наталья Дмитриевна
Платон Михайлыч ҡаланы ярата ул,
Киң Мәскәүҙе; ул ни өсан
Ғәзиз гумерен ҡараңғыла харап итһен!
Чацкий
Ҡала, Мәскәү... шаштыпмы әллә аҡылыңдан?
Ә бит элек хәтереңдәме?
Платон Михайлович
Эййе, тугаи,
Хәҙер улан түгел инде...
Натальи Дмитриевна
Л х, һөйөклөм!
Бында һалҡын, 1ши аскаиһын иҙеүҙәрең,
Ыскындырғанһың бар жилет төймәләрең
Платой Михайлович
Хәҙер туғап, мин элекке түгел инде..
Наталья Дмитриевка
Тыңласы бер генә, бәғерем,
Ҡаптыр тиҙерәк төймәләрен.
75

Платон Михайлович (тыныс ҡына)
Хәҙер.
Наталья Дмитриевна
Кит ишектән, ситкагрәк кит,
/\рт яғыңдан ел өрә бит!
Платон Михайлович
Мни элекке түгел хәҙер...
Наталья Дмитриевна
О, фирештам,
Хоҙай есөи кит ишектән.
Платой Михайлович (к үҙ ҙ ә р е н күккә т е к » п.)
Ах! Я рабби!
Чацкий
Хоҙай үҙе итер хеком;
Шул арала үҙгәргәнһең ошо тиклем;
Әле ҡасан, былтыр көҙмө һине полкта
Күргәйнем мин? Таң атыуға арғымаҡта,
Агкан укгай оса пиең.
һис бер ҡасан
Иҫең китмәй ине һинең.
Теләһә алдан, теләһә арттан
Күкрәп иҫһен асы елдәр...
Платон Михайлович (көрһөнөп.)
Эх! туғанҡай! Эх, бар ине рәхәт квндәр.
7 КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ, князь Т у г о у к о в е к и й һәм алты хо?ык эйарткян
княгиня.
Наталья Дмитриевна (бик псскә тауыш менән)
Князь Петр Ильич, княгиня! Ярабби!
Князь ҡыҙҙары Зизи! Мими!
(С ү п-с ү п үбешәләр: шунан ултырышалар'
■ҙа бср-бсрсһсп баштан аяҡ ентекләпЦ
ҡарап сығалар.)
76

1-	се князь ҡыҙы
Күрсе, ннидәй матур фасон менән теккән!
2-	се князь ҡыҙы
Ниндәй ыҫпай итеп бөккән!
1-се князь ҡыҙы
Суҡтар менән әҙелләигән.
Наталья Дмитриев на
А юу, һеҙ күрһәгеҙ ине
Минең атлас тюрлюрлюие!1
3-	сө КНЯЗЬ ҠЫҘЫ
Ағай миңә ниндәй эшарп5 итте бүләк?
4-	се князь ҡыҙы
Ах! Ниндәйен йомшаҡ ебәк!
5-	се князь ҡыҙы
Ах! Иҫ киткес!
6-	сы князь ҡыҙы
Ах! бик һәйбәт
Княгиня
Сс! — Кем ул булмәлеи арғы мөйөшөндә
Башын эйҙе беҙ ингәндә?
Наталья Дмитриевна
Ул Чацкий, ҡайтты ситтән.
Княгиня
От-став-ноймы!
’ Тюрлюрлю — французса, ҡатын-киҙ кейеме.
! Эш ар л — шарф.
77

Наталья Дмитриевна
Эйе, ҡайтты сәйәхәттән
Княгиня
' '■ ҡа-тын-һыҙ-мы?
Наталья Дмитриевна
Эйе, өйләнмәгән.
Кня! ння
Князь, князь, килсе — йәһәтерәк.
Князь (уға тыңлай торған торбаһын
ю п ә л т ә.)
0-һм1
Княгиня
Бар тиҙерәк,
Наталья Дмитриевна к ы ц танышына,
Саҡыр: ана үҙе, ана!
Кесе аҙнага беҙгә балға рәхим итһен.
Князь
И һм!
(Китә. Чацкий тирәһендә уранғылай,-
ю т к е р г е л ә й.)
Княгиня
Бына бит ул, балаҡайҙар! Уларға бал,
Ата кеше баш энергә һөйрәлеп бар;
Ул камер-юнкерме? 1
Наталья Дмитриевна
Түгел.
Княгиня
Ә баймы ул?
» Камер-юнкер — т^банге һарай чин Д эрей ең береһе,
78

О, юҡ!
Наталья Дмитриевна
Княгиня (бөтә көсө менән аҡырынып.)
Князь, князь! Кире борол!
8 КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ һәм графиня Хрюминалар, Әбсй графиня һай
униц улының ҡыҙы Л ә ш г р а ф н н я.
Иәш графиня
Ах! гранд маман! 1 Кемдәр килә бында Л иртә!
Беҙ беренсе! (Ҡырҙағы бүлмәгә инеп
юғал а.)
Княгиня
Беҙҙе нисек хөрмәт итә
Ул беренсе, беҙ бер кем дә түгел уға!
Эсе зәһәр уның шуға.
Ҡыҙ көйөнсә үткәрә ул ғәзиз ғүмерен.
Хоҙа ярлыҡаһын үҙен.
Иәш графиня (к и р е н н еп үҙе ис н пко
быялалы лорнетонЧацкийгә ю н ә л-
Д е р ә.)
Мсье Чацкий! Мәскәүҙәме һеҙ! һаман шул уҡ,
һис бер төрлө үҙгәреш юҡ.
Чацкий
Нниә мннә үҙгәрергә?
' Йәш графиня
Өйләнмәнегеҙме?
t> Чацкий
t	’ Кемгә ейләпергә?
•Граяв манап — французса оласәП.
»

Йәш графиня
Ситтә йөрөгәс кемгә булһын! 0! бик күптәр
Ентекләмәй-нитмәй, унда әйләнәләр,
һәм боҙ
Ҡәрендәшлеле ебе менән бәйләнәбеҙ
Мода оҫталары менән.
Чацкий
Бисаралар! Оригиналды күсермәнән
Артыҡ күргән өсөн меҫкен егеттәргә
Шул уҡ оригиналға эйәреүселәрҙән
Тура килә ниндәй шелтә ишетергә!
9	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ һ ам башҡа бик күп ҡунлҡглр килеп тула Улар арлһннод
Загорецкийҙә бар. Ирҙәр килеп ннеү менән үксәләрен бғр-
беренә бәреп, нҫәнләшалар ҙә башҡа бүлмәләргә пиеп китәләр. бүл-
маларҙен береһенән бсрсһснә күсәләр. Софья бүлмәһенән сығиу
MHiaii бота ҡунлҡгар уны ҡаршылайҙар.
йәш графиня
А, хәйерле кис! Кемде күрәм! һеҙ ашыҡмайһығыҙ
һәм һәр ваҡыт беҙҙе көттөрәһегеҙ.
Загорецкий (G о ф ь я ғ а.)
Иртәгә кис уйналасаҡ спектаклгә
Бнлетегеҙ бармы һеҙҙең?
Софья
Юҡ.
Загорецкий
Улайһа тапшырырға рөхсәт итсе.
Был бурысты алған булһа башҡа әҙәм,
Көсөн генә итер ине юҡҡа әрәм,
• Ҡайҙа гына ҡағылманым!
Контораға индем — бөткә^
Шунан икенсе көн иртән
Директорға,—әшнә булғас тартынманым —
Барып керҙем сәғәт биштән!
М

Тнк булманы, күптәр алалмагап кистән;
Улан иттем, былач иттем,
Барыһын әлһерәтеп бөттөм;
Шунан көсләп тартып алдым берәүҙежен,
Ул ҡаҡшаған бер ҡарт шунда, эшнә кешем,
Гел өйөндә ята, әйҙә ята бирһен.
Софья
Рәхмәт Һеҙгә билет өсөн,
Тырышып йөрөгән өсөн тағы ла бер тапҡыр.
(Тағы ла бер ннсә ҡунаҡ килеп ннә.
Шул арала Загорецхмй ирҙәр яйына
китә).
Загорсцкий
Платой Михайлыч...
Платон Михайлович
Кит! Ана,
Бар ҡатындар араһына,
һни уларҙы алда, улар башын ҡатыр;
Шундай хаҡ һүҙ әйтермен мин һинең хаҡта,
Ялғандан да насарыраҡ булыр. (Чацкийгә.)
Бына,
Таныш бул! Хурламай ғына.
Хөрмәт менәнерәк телгә алған саҡта,
Нисегерәк атайҙар һун бындайҙарҙы?
Свет кешеһе, бик ентһыҙ.
Алдау менән сыҡҡан даны.
Антон Аитоннч Загоренкий һәм шуны
Әйтеп ҡуям. Һаҡ була күр, бик ғәйбәтсе.
Карта уйнама бергә: һатыр.
Загоренкин
Ғәжәп кеше
Сәпси, ләкин уҫаллыҡ юҡ йөрәгендә.
Чацкий
Ғәрләнһәгеҙ көлкө булыр был һәр кемгә,
йән аҙығы намыҫ ҡынамы ии ерҙә?
Тетеп әрләһәләр бында.
Рәхмәт яуҙырырҙар унда.
8. Аҡиллылых бәләһе.	81

Платон Михайлович
О, юҡ, туған! Бөтә ерҙә
Үҙе юҡта эт итәләр,
Осрағанда яғымлы йөҙ күрһәтәләр.
(Загорецккй халк араһына бутала.)
10	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ һәи Хлсстооа.
Хлестова
Еңелме ни? Алтмыш бишкә еткәс йәшем
һөйрәтелеп һиңә киләм, ҡәрендәшем, —
Яфа, михнәт!
Тап бер сәғәт буйы килдек Покропканан.
Арып хәлдән тайҙым тамам;
Төн тигәнең — тап ҡыямәт!
Юлда эс бошмаһын тинем:
Ғәрәп ҡыҙым, көсөгөмдө алып килдем. —
Иркәм, унда әйтсе, зинһар,
Икеһен дә туйҙырһындар. —
Княгиня, һаумыгыҙ! (Ултыра.) Ай Софьяҡай,
иркәм,
М инен аҫрау — ғәрәп ҡыҙын курһән икән.
Бөҙрә сәсле! Дуға һыртлы!
Үҙе уҫал! Етеҙ, бесәй тәбиғәтле!
Шундай ҡара! Осор ҡотоң!
Яратҡай бит хаҡ тәғалә шундай тоҡом!
Ысын шайтан; ул тегендә, теге яҡта;
Саҡьтрайым.мы?
Софья
10 к, кәрәкмәй, бүтән саҡта.
Хлестова
Кү; йлдыиа килтер- ул халҡты унда...
Алыҫ торөҡ ҡалаһында,
йәнлек кеүек йөрөтәләр ти алып сыгып
Беләһегеҙме кем бирҙе миңә табып?
Антон Антоныч Загорецкий. Ул харап.
(3 а г о р е ц к п й уның ҡаршыһына
С Ы Ғ Л.)
82

Бик ялғансы,
Карт уйнаусы,
Үҙе ҡараҡ.
(За горенки й юғала.)
Маиге кертмәм тигәйнем дә,
Күңел табыу оҫталығы бар үҙендә:
Миңә, һенлем Прасковьеға йәрминкәнән
Ғәрәп малайҙары табып алып ҡайтҡан;
һатып алдым тигән була, ялғандыр,
Карта менән алдап-йолдап алғандыр;
Ярай, ммнә бүләк булды, рәхәт күрһен!
Чацкий (кәлеп Платон Михайловичкә.)
Был маҡтауҙан рәхәт күрерме икән меҫкеи,
Үҙе лә түҙмәне, ҡасты оятынап.
Хлестова
Был ниндәй шат егет? Ниндәй фамильянап?
Софья
Быныһымы? Чацкий.
Хлестова
Йә, ниндәй ҡыҙыҡ тапҡан?
Ниндәй көлкө? Нп шатлыҡтан теш ыржайтҡан?
Көлөү гонаһ ҡарт кешенән.
А, хәтеремдә: (С о ф ь я ғ а.) Бала саҡта уның
менән бейей инен,
Ә мин уныц ҡолаҡтарын бора инем,
Аҙыраҡ булған.
11	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ һәм Фамусов
Фамусов (ъысҡыры п.)
Кннзде көтәбеҙ беҙ унда,
Петр Ильичте, ә ул бында!
Тороп ҡалғанмын мнн рәсем бүлмәһендә.
Ә Скалозуб ҡайҙа, Сергей Сергеич? Ә?
Юҡ. ысынлап та юҡ буғай. —
Ул билдәле кеше былай.
Сергей Сергеич Скалозуб.
Sî

Хлестовл
Ах, я хоҙай!
Боргомо ни'.’. Ҡысҡыра бит ҡолаҡ
ярып!
12	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ, С к з л о з ) й, һунынан Молчалин
Фамусов
Сергей Сергеич, килдегеҙ һуңға ҡалып,
Ә беҙ бында һеҙҙе коттөк,
Көттөк, коттөк, йөҙәп ЙӨТТӨК.
(Хлестова эргәһенә алып килә.)
Тәҡдим итәм һөйгәнемде,
һеҙҙең хаҡта уга һөйләгәйнем инде.
Хлестова (ултырған килеш|
һеҙ бит элек хеҙмәт иткәйнегеҙ бында .,
Нисеҡ әле... гренадерҙэр полкында?
Скалозуб (ҡ а л ы н тауыш менән.)
Батша туганыпыкында.
Ново Землянский мушкетерҙар полкында,
Тип әйтмәксе инегеҙ буғай?
Хлестова
Ғәскәр төрөн а н ырмайым да мин улай.
Скалозуб
Билдәләр бар ҙаһа-, мундирҙарҙа канттар
Петличкалар бар, погондар.
Фамусов
Әйҙә, иркәм,
Көлдөрәйем бер ҡыҙыҡтан;
Карта өҫтәле янындағы беҙҙең төркөм
Ғәжәп ҡыҙыҡ. Әйҙәгеҙ князь беҙҙең арттан1 (К н я а п
менән и к е һ е л алып с ы г ы н к и т а.)
»4

Хлестова (G о ф ь я ғ а.)
Ух! элмәктән ҡотолдо бит муйынҡайым;
Алйот та һуң атаҡайын:
Өс саженле оҙон егет алып килгән, —
Таныштыра минең менән,
Оҡшаймы, юҡмы? Ул һорап тормай минән.
Молчалин (уға карта б п р ә.)
Мин партияғыҙҙы ойошторҙом инде:
Фома Фомич һәм мин, тағы Кок әфәнде.
Хлестова
Рәхмәт, иркәм! (Тор а.)
Молчалин
Этегеҙ бик һәйбәт икән,
Үҙө уймаҡ һымаҡ ҡына;
һыйпап торҙом: ебәк кеүек, йомшаҡ ҡына!
Хлестова
Рәхмәт, йәнем.
(Китә, ә уның а р т ы п а н Молчалин һәм
ҡайһы бер ҡунаҡтар китә.)
13 КҮРЕНЕШ
Чацкий, Софья һәм ҡунаҡтарҙан бер иисә кеше. Сахил бар¬
ған паҡытга улар әкренләп таралып боғалар.
Чацкий
А! Таратты бит болотто...
Софья
Мөмкин булмаҫ инеме и.кән туҡталырға’
Чацкий
Мин ни менән алдым әле һеҙҙең ҡотто?
Был ҡунаҡтың ярһыу күңелен йомшартҡанға
Егеткәйҙе телән инем мин маҡтарға.
S5

. Софья
Агыулы һуҙ өҫтәп уныц аҙагына.
Чайкин
Ни уйлағанымды әйтәйемме? Тынлэ:
Бик тиҙ ҡоторон китә бит ул ҡарсыҡ халҡы,
Шуға күрә был атаҡлы
Ҡойроҡ була белгән егет
Йәшен тартҡыс тимер кеүек
Улар асыуын баҫа икән, был бик һәйбәт,
Молчалин! Кем барһын яйлап шунцгййәһәт!
Шундай тыныс, гәжәп ыҫпай?
Ваҡытында этен һыйпай!
Карта бирә ваҡытында!
Юҡ, Загорецкий һис үлмәй йәшәр унда!
һананығыҙ бая унын сифаттарын
Тик онотҡанһығыҙ ахры күп яҡтарын.—
Шулаймы’ Ә?
(К и т ә.)
14 КҮРЕНЕШ
Софья, һукыяхн Н. әфәнде.
Софья (үҙ алдына.)
Ах! Гел генә
Ошо әҙәм тейә минен ҡәйсфемә!
Хурлай, сәнсә;
Эре, уҫал, үҙе көнсв!
Н. әфәнде (у п ы ц эргәһенә килә.)
Ниҙер уйлайһығыҙ?
Софья
Чацкий тураһында.
Н. әфәнде
Был ҡайтыуҙа ниндәй үҙгәреш бар унда?
Софья
Үҙ аҡылында түгел дә ул,
»

Н. әфәнде
Әллә шашҡан!
Софья (ө н д ә ш u ә fi торғандан һун.)
Бөтөнләй үк түгел.
Н, әфәнде
Ләкин тилергәндәй
Күренәме әллә ҡайбер яҡтан?
Софья (уға текләп ҡарай.)
Шулай һымаҡ.
Н. әфәнде
Мөмкинме был? Шундай йәшләй!
Софья
Нишләйһең бит! (Ситкә.) Был тамам ышанып
бара!
А, Чацкий, һин үҙең гелән
Келәһен бит кешеләрҙән,
Иә әле бына татып ҡара! (Китә)
15	КҮРЕНЕШ
Н. әфәнде, һунынан Д. әфпнде.
Н. әфәнде
Шашкан тиген!.. Туташ һиҙгән, бына хикмәт!
Юҡҡамы ни шулай! Тимәҡ...
Ҡайҙан белгән һун ул! Ишеттеңме туған?
Д. әфәнде
Ни бар?
Н. әфәнде
Чацкий тураһында?
-Д. әфәнде
Нимә булған?
97.

Ш ш>эн!
Н. әфәнде
Д. әфәнде
Буш һуҙ.
Н. әфәнде
Һуң мнн сығарманым быны
Кеше һүҙе.
Д. әфәнде
һин таратаһыңмы шуны’
Н, әфәнде
һорашайым, беләлер ҙә кем дә булһа. (Китэ.|
Î6 КҮРЕНЕШ
Д. афәнде, һунынан ЗагорецкиЯ.
Д. әфәнде
Ышан ләпслде-ккә! Бер һүҙ ишетел ҡалһа,
Шундуҡ сәсә бөтә илгә!
Чацкий тураһында һин ишеттеңме?
Загорецкнй
йә?
Д. әфәнде
Шашҡан!
Загорецкнй
Ә, ишеттем, беләм, хәтерләйем
Нисек инде мин белмәйем?
Яуыз бер ағаһы уны
Ҡоторған тип, бисараны,
һары йортҡа, аҡылһыҙҙар араһына
Илтеп тыҡты бығау һалып.
Д. әфәнде
Ҡуй, әле ул бында ине яңы гына
8S

Загорецкнй
Ебәргәндәр тимәк бында
Сылбырынан ысҡындырып.
Д. әфәнде
Айһай, дуҫҡай, һин барында
Газетач бер яҡта торһон,
Тукта, хәҙер йәһәт кенә сығып унда
һораштырам, ләкин шым бул! Таралмаһын.
17	КҮРЕНЕШ
Загорецкнй, һунынан йзш графиня.
Загорецкнй
Ҡайныһы Чацкий һуң бында? —
Фамильяһы таныш. Ниндәйҙер Чацкийҙе
Ҡасандыр мин белә инем дә, таныш ине.
Ишеттегеҙме әле уның тураһында?
Иәш графиня
Кем турында?
Загорецкнй
Чацкий тураһында. Әле
Яны ғына бында ипе.
Йәш графиня
Эййе, белә.'
Мин һөйләштем уның менән.
Загорецкнй
Улай булһа тәбрик итәм. Ул ҡоторға>
Йәш графиня
Нимә?
Загорецкнй
Шашҡан аҡылынан
ал

йэш графиня
Ысынлап та,
М ин дә һиҙҙем, Бәхәсләшә алам хатта,
Минең уяҙы әйтәһегеҙ.
18	КҮРЕНЕШ
Шуләр уҡ һәм эбен граф н н я.
Йәш графиня
Аһ! Гранд мамай!
Бына хикмәт! Бына ҡайҙа ул яңылыҡ!
Ишетмәнегеҙме, бында эштәр яман?
Тыңлағыҙ. Иҫ киткес хәбәр! Бына ҡыҙыҡ!..
Эбей графиня
Ҡолаҡтарым тонған, иркәм,
Ҡысҡырыбыраҡ әйтһәң икән...
Иәш графння
Ваҡытым юҡ! Ул һөйләп бнрер барыһын д а.
Барып һорайым тиҙ гепә. (Китә.)
19	КҮРЕНЕШ
Загорецкий, абей графння.
Эбей графиня
Нимә? Нимә?
Янғын фәлән юҡмы бында?
Загорецкий
Ю к, фәҡәт Чацкий сәбәбсе был янъялға.
Әбей графння
Ә, зинданға? Чацкийҙемс? Кем яптырған?
Загорецкий
Тауҙар араһында башын яралаған,
Шашҡан хәҙер шул яраһы асылгапга,
90

Эбен графиня
Писек? Фзрмазонга барған?
Сыҡҡан тиһен басурманга?
Загорецкий
Төшөндөрөп булмаҫ.
(Кит э.)
Эбей графиня
Литон Литонии! Ах’
Быныһы ла ҡасты ҡурҡып, килеп ах-вах.
20	КҮРЕНЕШ
Ә 6 е й г р я ф н н я. янязһ Т у г а у х о о с к н й.
Эбен графиня
Князь, князь; ах, был ҡартлас, һәр көн бал
мәжлестә,
Үҙе тынын ала коскә!
Ишеттегеҙме, князь?
Князь
Ә, һм?
Эбей графиня
Ул бер нәмә
Ишетмәй. Полип ме йстрҙе әле генә
Күреп ҡалманығыҙмы тнем бында?
Князь
Э-һм?
Эбей графиня
Төрмәгә тлем Чацкийҙе кем
Ллып китте икән?
Князь
И-һм?
91.

Эбей графиня
Ҡылыс таҡтырырға, муҡса аҫтырырға,
'һалдат итеп оҙатырға!
Уйыимыин! Ә! Хаҡ динде алмаштырған!
Князь
У-һм?
Эбен графиня
Эййе!.. Басурмапға сыҡҡан!
Лх! Вольтерьянец! Ах, ләғин!
Ә? һаңрау; торбағыҙҙы алығыҙ тлем.
Ох! Был һәңраулыҡ, ниндәйен ҙур кәмселек,
21	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ, Хлестова, Софья, Молчали н, Плато ci
Михайлович, Наталья Д ы к г р it e и н а, й ә ш графи¬
ня, ҡыҙҙарын эйәрткән княгиня, Загорецкий, Ска¬
лозуб, һунынан Фамусов һзм башҡа бик күп ҡунаҡтар ккл^п
тула.
Хлестова
Шашҡан тиген! Бына һиңә!
Көтмәгәндә! Кинәт кенә!
һин, Софья, ишеттеңме?
Платон Михайлович
Кем әйтте элек?
Наталья Дмитриевна
Ах, һөйөклөм, һәр кем һөйләй!
Платон Михаилович
һор кем әйткәс, ышанаһың ирекһеҙҙән
Ә шулай ҙа мин шикләнәм.
92

Фамусов (инеп.)
Ә, ни нәмәнән?
Чацкий хаҡыпдамы һүҙең?
Ул ниндәй шик? Мин беренсе белдем, үҙем!
Ғәжәпләнәм, ниңә мәйтәм, бәйләмәйҙәр?
Бар, хөкүмәт тураһында һорап ҡара
һөйләй бит ул әллә ниҙәр!
Йәки кемгә булһа башың эйеп ҡара,
Теләһә кемгә булһын, ана батшаға эй
Барыбыр ул ҡәбәхәт ти!..
Хлестова
'һәр бер нәмә көлкө уға;
Ниҙәр әйткәйнем: тотондо шарҡылдарға.
Молчалин
Мәсноү архивенән кит ти миңә.
Йәш графиня
Модистка тил исем такты миңә!
Наталья Дмитриевна
Луылға кит ти иремә.
Загорецкнн
Шашҡанлығы күренеп тора әллә ҡайҙан.
йәш графння
Күҙенән үк күргәйнем дэ.
Фамусов
Әсәһенә оҡшап тыуған;
Ул да шул, Анна Алексеева ла, бахыр.
Аҡылынан шашты теүәл һигеҙ тапҡыр.
Хлестова
Был донъяла булмай тиһен ниҙәр генә!
Аҡылын юйҙы йәшләй генә!
Йәштән эскәндөр.
Княгиня
О! Шулай...
93

Нэш графиня
һуң шул инде.
Хлестова
Шампапскийҙе стаканлап сүмрә ине.
Наталья Дмитриевна
Бутыжалап, бик ҙурынан.
Заг орецкпй (дәртләнеп.)
Юҡ, мискәләп, ҡырҡар биҙрә һыйышлынан
Фамусов
Таптығыҙ Һүҙ! Харап икән,
Ир кешенең әсеүенә иҫегеҙ киткән!
Уҡыу, укыу! Бына зәхмәт,
Хәҙер бигерәк күбәйҙеләр юләр кешеләр.
Ахмаҡ фекер, ахмаҡ эштәр.
Хлестова
Ысынлап та шаштырырҙар
Пансиондар, мәктәптәре, лицейҙәре,
Туҡта нисек тиҙәр әле...
Ланкартса бср-берсиде уҡытыуҙар.
Княгиня
Юҡ, Петербург ҡалаһында институт бар,
Пе-да-го-гнк тиҙәр буғай: ана шунда
Динһеҙлеккә өйрәтәләр профессорҙар!!!
Уҡып сыҡты шунда минең туғаным да,
Хәҙер тот та
Аптекаға бир өйрәнсек малайлыҡҡа!
Ҡатын-ҡыҙҙы һис яратмай, хатта мине!
Белергә лә теләмәй чин-дәрәжәие!
Ботаник, химик ул хәҙер,
Князь Федорҙы әйтәм, ошо ҡәрҙәшемде.
94

- Скалозуб
Шатландырайым улайһа: күптән инде
Илдә йөрөй шундай хәбәр,
Лицей, мәктәп, гимназиялар тураһында
Проект бар ти, хәҙер унда
Беҙҙеңсә уҡытасаҡтар:
Бер, нке, өс: ә китаптар
һаҡланасаҡ имеш фәҡәт ирмәк өсөн.
Фамусов
Сергей Сергеич, юҡ инде, бөткәс бөтһөн,
Яуызлыҡтың төбөн-тамырын ҡороторға:
Китаптарҙың барыһын өйөп яндырырға.
Загорецкнй (шымып ҡын а.)
Юҡ, китаптың китабы бар.
Әгәр мине цензор итеп ултыртһалар
Мәҫәлдәрҙе ҡырыр инем;
Ох! Мәҫәлде һөймәй енем!
Көләләр бит унда һаман
Сәмруғ ҡоштан! Арыҫландан!
Теләһәгеҙ ни әйтегеҙ, ә бит улар
Хайуандарҙан булһалар ҙа, падишалар.
Хлестова
Ғәзиздәрем, зарар килгәс зиһененә
Бары бер инде, әсеүҙәнме, китаптанмы,
Шулай ҙа Чацкий йәл минә.
Христиандарса ҡараған саҡта уны
Ҡыҙғанырлыҡ, егет башлы, тапҡыр ние,
Өс йөҙ душлы именьеһе лә бар пне.
Фамусов
Дүрт йөҙ.
Хлестова
Өс, әфәндем.
Фамусов
Теүәл дүрт йөҙ.
ю

Хлестова
Юҡ! Өс йөҙ тием.
Фамусов
Минең календарҙа яҙған...
Хлестова
Календарҙар бары ла ялған.
Фамусов
Теүәл дүрт йөҙ, нисек бәхәсләшә бит ул1
Хлестова
Юҡ! Өс йөҙ душ! Кешеләрҙең утарҙарын,
Унда күпме байлыҡ барын
Белмәй йөрөй буламдыр шул!
Фамусов
Дүрт йөҙ, зинһар аңлағыҙ тием.
Хлестова
Юк өс йөҙ, өс йөҙ, өс йөҙ тием.
22	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ һәм Чацкий.
Наталья Дмитриевна
Ана үҙе.
Йәш графиня
Шш!
Бөтәһе лә
Шш! (Унан ҡурҡып сигенәләр
Хлестова
Хәҙер юләр баштан
Ҡотороп китһә, барыбыҙҙы иҙеп ташлар!
S6

Фамусов
Эй хоҙайым! Үҙең ҡотҡар
Бе? гонаһлы ҡолдарыңды! (һанланып
ҡына.)
Ғәзизкәйем! Һинең кәйефен насарланды.
Юлдан ҡайтҡас йоҡлар инек.
Пульсен нисек, ҡана. Хәлен насар һинең
Чацкий
Эййе, һис түҙерлек түгел.
Ммльон ғаҙал менән телгеләнә күңел.
Дуҫтар ҡосағынан ватылып күкрәк һыҡрай,
Үксәләрҙе бәргеләүҙән аяҡ һыҙлай,
'Колаҡ шаулай аһ-ваһтарҙан.
Бигерәк тә ба?д сатнай йыйын сүп-сарҙан. (Go-
фья эргәһенә б е р а.)
Әллә ниндәй хәсрәт игәй, һыҙыла күнел,
Кәйефем генә боҙҙом хзлҡ араһында.
Юҡ’ Мәскәүҙән мин һис рнза түгел
Хлестова
Күфҙеңме, бар ғәйгл Мәскәү ҡалаһында.
Фамусов
Ситкәрәк кит. (G о ф ь я ғ а Ымлай!
һм, Софья — Юҡ, ҡарамай бит.
• •
Софья (Ч а ц к и н г ә.)
Әйтегеҙ, был тиклем һиҙҙе ни ярһыта*
Чацкий
Юҡ, әллә нн түгел, былай теге яҡта
Бордо ҡалаһынан килгән
Өтөк француз, түшен киргән.
Вече ҡәҙәр халҡ йыйған як яғына,
Россияға, вәхши халҡ араһына
Юл тоторға ниәтләгәс, ҡурҡҡаңлығын,
Нисск илай илай юлға йыйынғанын
һөйләп тора: кн.теп төшһә, иҫе китә -
7. Аҡыллылыҡ бэләһг	9?

Улы һәр кем хөрмәт игә;
Рус телендә исмаһам бер һүҙ ишетһә,
Русҡа оҡшаш кеше күрһә,
. i Әйтерһең дә ватанында
Дуҫ-иштәрө араһында
Үҙ иленең төбәгендә.
Ҡарайһың, ул кистәрендә
Үҙен кескәй генә батша итеп һиҙә;
Ҡатын-ҡыҙҙын тап шундай ук фекерҙәре,
Тап шундай уҡ кейемдәре...
Уға рәхәт, ләкин рәхәт түгел беҙгә,
һөйләп бөттө, уны тыңлап тороусылар
Көрһөнөргә, ухылдарға тотондолар.
Князь ҡыҙҙары, ике туған
Бала саҡта әсәләре ҡабатлаған
Дәрестәрҙе телгә ала:
'Ах! Франция! һинән дан ил юҡ донъяла!
Ҡайҙа ғына ҡасайыҡ князь ҡыҙҙарынан?
Ситтән ҡарап, һораным мин бер хоҙанан,
Шул әшәке һуҡыр кнлеш эйәреүсең
Ҡоротһон тип тамырын, төбөн;
һәм үҙенең һүҙе менән, эше менән
Ерәндергес сит ил һөйөү тойғоһонан
Дилбегәләп беҙҙе һаҡлап ала торған
Таҙа рухлы бер кәшенен саф күн еленә
һал раббым, тип, изге осҡон!
Әрләһендәр ынтыла тип боронғоға;
Беҙҙен төньяҡ бар нәмәне өр-яныға
Үҙгәрткәс тә: туған телде,
Бөтә изге ғәҙәттәрҙе,
һәм мөһабәт кейемдәрҙе
Шамаҡайҙар кейеменә
Алмаштырған көндән бирле.
Мен мәртәбә насарыраҡ күренә мннә.
Артта ҡойроҡ, алдан уйған әкәмәтләп,
Ахмаҡтарса, ҡапма-ҡаршы табиғәтҡә,
Ирек бирмәй хәрәкәткә,
Үҙе килешмәй ҙә рәтләп.
Ғәжәп көлкө шыр яланғас ҡарт әкиәттәр.
Оҡшап кейем, сәс һәм ҡырған һаҡалдарға
Ғәжәп ҡыҫҡа аҡылдар ҙа!..
Ах! Тыуғанбыҙ икән ‘инде
Ситтән алыу өсөн генә
98

Ҡытайҙарҙан үрнәк алыу кәрәк ине,
Эйәрергә уның ситте белмәүснә.
Айнырбыҙмы ент моданан ҡасан булһа
Саф аҡыллы дәртле халҡым ,
Үҙенең улын
Теленә Ғенә ҡарап булһа ла исмаһа,
Немец тиеп белмәһен мине.
«Сағыштырып буламы һуң беҙҙең илде
Европаға
Мин бик ғәжәпләнәм быға!
Ал һин телде,
Мадам һүҙен, мадмуазелде
.Нисек итеп күсерәһең беҙҙен телгә?
Туташ типме!» — мығырҙаяы әллә ҡайһы...
Күҙ алдына килтерегеҙ шул саҡ барһы
Тотондолар минә төбәп көлөшөргә.
«Туташ! ха! ха! шәп, һоҡланғыс!
Туташ! ха! ха! Был ҡот осҡос!» —
Мин ярһыным, үҙ-үҙемдө ләғнәтләнем.
Барыһын көл итерлек яуап әҙерләнем;
Ләкин барыһы
Минең яндан китеп барҙы, —
Шундай хәлгә осраным мин,
Был яңылыҡ түгел ләкин;
Мәскәү, Петрбургта, бөтә Россияла
Бордо ҡалаһынан килгән кеше бары'
Ауыҙ ғына асһын, барыһы танға ҡала,
Уны һөйөп, йотолоп тыңлай князь ҡыҙҙары.
Әммә ситтән килтерелгән кешеләргә,
Татлы телгә, тәтәй йылтыр биҙәктәргә
Нәфрәт менән ҡараусының,
Петрбургта булһын, Мәскәү ҡалаһында,
Бәхетһеҙлегенә ҡаршы үҙ башында
Биш-алтылап таҙа уйы-фекере булһа,
һәм ул шулай
Фекерҙәрен бүлешергә ниәт ҡылһа,
Ҡэрай...
(Боролоп ҡараһа бөтәһе лә ты р ы шып¬
ты р ы ш ы п вальс бейейҙәр. Ҡарттар карта
өҫтәлдәренә таралғандар.)
Әсәнсе шаршау тамам.
99

ДҮРТЕНСЕ ШАРШАУ
Фамусовтар йортонда парадный ишеге алды; икенсе ҡаттан ҙур
баҫҡыс теша. Баҫҡысҡа килеп тоташҡан антресолдар (тапашак бүл¬
мәләр) курена. Аҫҡы ҡатта, сәхнәнән ун яҡта, тышҡа сыға торгам
интек һәм уның янында швейцар бүлмәһе; һул яҡта, шул уҡ алан¬
да. Молчалнн бүлмәһе.
Тей.
Сәхнә тоноҡ ҡына яҡтыртылған. Лакей-
ҙәрҙең ҡайһы берҙәре а р л ы-б ирле йөрөй,
ҡ а Г» һ ы берҙәре хужаларын көтөп йоҡлап
яталар.
1 КҮРЕНЕШ
Әбей графил я. йәш графиня, алдярышц лакей.
Лакей
Графиня Хрюмнна каретаһы.
Иэш графин» (кейендергән арала.)
Бына мәжлес! Фамусовы» әйтер инем,
Саҡыра белгән ҡунаҡтарҙы, ташҡа үлсәйем!
Йыйын ғәрип, теге донъя халҡы барыһы,
Бер кешеһе юҡ бейерлек,
һойләшерлек.
Әбей грэфпня
Киттек, иркәм, әлһерәнем, сыҡтым эсптән
•ҡасан булһа бал-мәжлсстәң
Оҙатырҙар туры мине ҡәберемә,
100

2	КҮРЕНЕШ
Платон Михайлович мспэп Наталья Ди «три «ина-
Лах«й?»рҙең берсЬс былар янында булаша, икеиҫеһе тИИҠн
ишектән ҡысҡыра-
Горнч каретаһы.
Наталья Дмитриевна
Пак фирсштәм, йәнем.
Иөрәк бәғрем, тиңһеҙ кәрем,
Нннэ былай күңелең бойоҡ? (Иренен маңла¬
йын а п ү б ә).
Фамусовта бөгөн ҡыҙыҡ,
Бик күңелле булды лаһа.
Платон Михайлович
Наташа — һөйөклөм, мин бит бал-мәжлестә
йоҡлайым, ултырам көскә,
Балды үлеп яратмайым,
Шулай ҙа ҡарыша алмайым.
Хеҙмәтселәй төн буйына һине көтәм,
Й0ҘӘП бөтәм.
Ҡапсаҡ һинең кәйефең өсөн,
■һин ҡушҡанда йыйып көсөм.
Бейергә лә төшөп китәм.
Наталья Дмитриевна
Ҡыланаһың, тик шәп сыҡмай был һөйәрең;
Булыр икән ер йөҙөндә
Ҡартайырға йөрөгән бәндә.
(Лакей менән сығып китә.)
Платон Михайлович (ҡыҙмай гына)
һәйбәт тэ ул бал тигәнең,
Ләкин бына иркһеҙлек кертә гүргә;
Кем генә һуп көсләй беҙҙе әйләнергә!
Ҡаса алмай бит әҙәм яуыз яҙмышынан
Лакей (күтәрмәнән)
Карета, унда бика
Асыулана, һеҙҙе тетә
Платон Михайлович (к ө р һ з н ө п)
Хәҙер, сығам. (Китә.)
Ю1

3	КҮРЕНЕШ
Чацкий, аллынан лакей килә,
Чацкий
Ҡыекыр, тиҙерәк каретаны килтерһендәр.
(Лакей к и .т ә.)
Бына кен дә үтел китте, елкендергән
Бар хыялдар,
Өмөттәрем төтөн булып таралдылар:
Мин ии көттөм?
Бынан ниндәй йәп аҙығы өмөт иттем?
Ҡайҙа күрешеү ялҡындары?
Кем өҙөлөп ҡаршы алды?
Шау-шыу! Шатлыҡ!
Ҡосаҡлаштыҡ!
Барыһы ла буш, ҡай саҡтарҙа
Пововкаға ултырып алаһың да яйлап,
Бараһың киң ялан буйлап,
Күренә төрлө матур күренеш алыҫтарҙа.
Төрөнгәндәр улар күкһел томандарға,
йәмле, яҡты; бараһың, бер сәғәт үтә,
Ике сәғәт, ниһайәт төн килеп етә.
Ялға туҡтайһың бер заман.
Ҡайҙа ҡарама, киң ялан,
төпһөҙ бушлыҡ,
Ҡәберҙәге кеүек тынлыҡ.
Күп уйлаған һайын нығыраҡ әрни йөрәк.
(Лакей боролоп ин а.)
Булдымы?
Лакей
Күсерҙе табалмайҙар унда.
Чацкий
Бар тап тиҙерәк,
Ҡунмам бит инде мин бында.
(ЛакеЙ янынан сығып китә.)
102

4	КҮРЕНЕШ
Чацкий, Репетилов (тышҡы ишектән югереп инә; тап
ишек төбеиә абынып йы> шла һәм шунда уҡ тороп төҙәтенә.)
Репетилов
Тьфу! Абындым. — Ай, хоҙайым!
Сеү, һөртмәйем күҙҙәремде;
Ҡайҙан былай? Нән дуҫҡайым!..
Йөрәккәйем! Иркәм! Mon cher!.. * Бына кәмит!
Әллә ҡанҙан һиҙәмен бит,
Был буш боғаҙ, ахмаҡ, наҙан,
Ырымдарға ышаныусан,
Бер ҙә юҡты һөйләй тиген,
Ләюпн күңелем һиҙә минең.
Белгән кеүек ашығз-ашыға саптым бында,
Әле бына буҫағаға абындым да,
Килеп төшөп һуҙылып яттым иҙән буйына.
Көл һин минән, көл, Репетилов ялғанлай.
Ул бер ҡатлы, юнһеҙ, тиген, әрлә дуҫҡай,
Ә мин һине өҙөлөп һөйәм әллә ниңә,
һинең өсөн әҙер хатта йәп бирергә,
Әллә ниндәй һүнмәҫ тойғо күкрәгемдә,
Бөтә ер йөҙөнән ҡыҙырып эҙләһәң дә,
Миндәй дуҫты таба алмаҫһың бер ерҙән дә.
Табалмаҫһын, валлаһи тием;
Айырылып ҡатынымдан.
Балаларҙан,
Ҡалайым бер үҙем, йәтим,
Ташлап китһен дуҫ иштәрем,
Хоҙай һуҡһын, ошо ерҙә сыҡһын йәнем
Чацкий
Етәр, һөйләмәҫе юҡты.
Репетилов
Мине бит һин
Яратмайһың, һәм мин быны тәбиғи тием:
Башҡа төрлө халк менән
Мин былай ҙа, тегеләй ҙә итә алам,
һинең менән ғәйрәт етмәй, килмәй хәлдән.
Меҫкен, әҙәм көлкөһө мин, алйот, наҙан
* Mon cher >— ҡәҙерлем (французса)
103

Чацкий
Был ни хурлау уҙ-үҙеңде! —
Репетнлов
Әрлә мине, үҙем дэ мин йәш ғүмеремде
Юҡҡа әрәм лтеүемде
Төшөргәндә хәтеремә
Ләғнәт уҡыйым үҙемә!
Әйтсе сәғәт ниса икән? —
Чацкий
Ҡайтып йоҡлар ваҡыт еткән;
Әгәр балға килгән булһаң,
Әйҙә кире борол.
Репетилов
Бал нәмә ул, туған?
Төн буйына таңға тиклем
Тотҡон булып тик йөрөйһөң юйып нркең.
Уҡыныңмы? Бер китап бар...
Чацкий
Ә һин үҙен
Уҡыныңмы? Ҙур мәсьәлә минең өсөн:
һин Репетнловмы?
Репетнлов
(Вандал тиген миңә.
Лайыҡмын мин ул исемгә.
Иҫем китеп йөрөнө йы.йын ел ҡыуарға!
Ғүмер буйы ашҡа йөрөнөм, саптым балға!
Балаларым онотоп, юйып аҡылымды
Алдап йөрөнөм ҡатынымды!
Карт уйнаным! Күп отторҙом! Хәҙер инде
Ғәҙел закон опекаға алды мине!
Бейеүсе ҡыҙ тоттом! Берҙе түгел: өстө!
Үҙем сәнселгәнсе эстем!
Йоҡламаным туғыҙар төн!
Бар нәмәнән ҡул һелтәнем:
Закондарҙан? Намыҫымдан.
Иманымдан!
104

Чацкий
Ҡара әле, һип борсағыңды,
Лакин аҙыраҡ бел самаңды;
Тапҡанһың рух төшөрор намә.
Репетилов
Ҡотла мине,
Индем хәҙер аҡыллылар араһына’! —
Аҙып-туҙып йөрөмәйем төп буйына.
Чайкин
Ә һуң бөгөн?
Репетилов
Бер көн нәмә? һаналмай ул. Ә һнн һәра.
Бөгөн ҡайҙа булдың тиген.
Чацкий
һиҙеп торам,
Клубта булғанһыңдыр инде?
Репетилов
Англайскийҙә.
Ярай, әйтәм инде һиңә;
Ҡайтып киләм мин шау-шыулы ултырыштан
Ләкии зинһар өсөн, туган.
Ыскындырма башҡаларға,
Мин һүҙ бирҙем сер һаҡларға,
йәшерен йәмғиәт бар беҙҙен
йыйылышып һәр кесе аҙна көн.
Бик, бик йәшерен союз...
Чацкий
Ай-Һай'
Ҡурҡам бынан мин, туғанҡай
Нисек? Клубтамы ул?
Репетилов
Баҫтың тап оҫтөна
105

Чацкий
һай, ғәҙәттән тыш саралар, бына һиңә!
Бөтә йәшерен серҙәрегеҙ менән бергә
Ҡыуып сығарырға бәреп елкәгеҙгә.
Репетнлов
Юҡҡа ҡурҡаһың һнн улай,
Ҡыскырып һөйләйбеҙ, бер кем дә аңлай алмай.
Үҙем дә мин камералар, присяжныйҙар,
Байрон, тағы башҡа мөһим материялар
Тураһында тотонһалар ҡыҙып-ҡыҙып,
Бик йыш шулай тыңлап торам ауыҙ асып,
Ләкин зиһен етмәй, туған;
Аңралығымды үҙем дә һиҙеп торам.
Ах, Александр! һнн генә юҡ арабыҙҙа;
Зинһар, иркәм, исмаһам бер
йыуат мине, әйҙә хәҙер
Китәбеҙ ултырабыҙ ҙа;
Кейенеп тораһы юҡ, әҙер;
Кемдәр менән таныштырам бит мин һине,
Ниндәй халҡ!!! Минең ишә түгел инде.
Егеттәре ниндәй, mon cher егеттәре!
Саф аҡыллы йәш быуындың үҙәктәре! —
Чацкий
Ҡайҙа барайым мнн? Ниңә?
Ярты төндә? Йоҡом килә, ҡайтам өйгә.
Репетнлов
Әй! Ҡуй әле! Хәҙер йоҡлай һуң кем генә?
Етәр. Тәүәккәллә инде һүҙһеҙ генә,
Ә беҙ!.. Унда беҙҙең халҡ бик ғәйрәтле,
Ҡысҡырабыҙ шундай көслө,
йөҙ кешелек янъял төҫлө!..
Чацкий
Ниң* улай ҡотораһығыҙ?
Репетнлов
Шаулайбыҙ, дуҫ, шаулайбыҙ...
106

Чацкий
Тик шаулайһығыҙ?
Репетилов
Гишөндөрөп таралмайым, урыны түгел,
Ваҡыт та юҡ, шулай ҙа бел:
Дәүләт эше тикшерелә, тик әлегә
Киленмәгән һөҙөмтәгә.
Булмай ҙаһа кинәт кенә
Ниндәй халҡ mon cher, тәрән көрмәй генә
һөйләп бирәйем мин һинә:
Берһе уның Григорий князы! Шундай ҡыҙыҡ,
Кәмит инде! Ул көлдөрә үлтерә яҙып!
Гел инглиздәр менән, инглиз булып бөткән,
һөйләгәндә тешен ҡыҫа улар һымаҡ,
Сәстәре лә шартын килтереп ҡыҫҡартылған,
'һиңә таныш түгелме? О! Таныш, нркәм.
Унан Воркулов Евдоким, күрһәң икән,
Уның нисек йырлағанын
Бармы һинең, тыңлағаның?
О! Иҫ киткес! Тыңла, иркәм,
Ғәжәп моңло уның һөйгән бер йыры бар
«Ташлап китмә мине зинһар!>
Тағы унда
Ике егет, бер туғандар:
Борис, Девон, шәп малайҙар!
Бер пи әйтеп булмай улар тураһында;
Әгәр даһи кәрәк булһа, уныһы ла бар:
Удушьев Ипполит Маркелыч!!! һин уның
Ҡай бер әҫәрҙәрен бармы уҡығаның?
Ваҡ төйәген булһа ла? һин уҡы, дуҫҡай,
Тик ул бер нәмә лә яҙмай;
Шундайҙарҙы тотоп алып ярырға ине,
Һуҡҡан һайын: Яҙ, яҙ тнеп торорға ине;
Шулай ҙа һин журналдарҙан табыр инең
Өҙөктәрен әҫәренең,
Бер ҡарашын, ниндәйҙер нәмәһен шунда,
Ни яҙғайны һуң ул унда? — Барыһын да.
Ул белмәгән нәмә булмаҫ ер йөҙөндә,
107

Ул егетте һаҡлайбыҙ беҙ ҡара көнгә.
Башлығыбыҙ! Рәсәйҙә юҡ ундай кеше.
Исеме кәрәк түгел, былай танып була;
Юл баҫыусы, дуэль ҡошо,
Ситкә һөргәйнеләр, булды Камчаткала,
Алеуттан ҡайтты бында,
Унан ҡулы ла тнҡ тормай;
Башлы кеше унһыҙ булмай;
һүҙ башлаһа намыҫ, выждан тураһында,
Ғифритме ни, ғәжәп көслө тәьҫир яһай,
Бите уттай, күҙҙәрен ҡан баҫа, харап,
Үҙе илай,
Беҙ ҙә илап ебәрәбеҙ уға ҡарап.
Бына кешеләр, бармы икән тнем уларға тик?
Юҡтыр, улар араһында
Әлбиттә бик түбәнмен мин.
Артта ҡалдым шул аҙ ғына,
Ялҡаумын шул, ҡурҡып китәм төшһә иҫкә’
Ә шулай ҙа аҡылымды ҡушһам эшкә,
Бер сәғәт тә ултырмайым, ҡапыл ғына
Бер каламбур килеп сыға матур ғына.
Ә башҡалар барыһы бергә
Йәбешәләр миндә тыуған был фекергә,
Алты кеше водевилгә өйләндерә,
Алтау уны музыкаға һалып бирә,
Ә башҡалар
Уйнағанда ҡул сабалар.
Көл, туғанҡай, ләкин һәйбәт, һәйбәт инде
Талант бирмәһә лә хоҙа,
Помшаҡ иткән күңелемде,
Ана шуға
Яраталар һәр ҡайныһы,
Ялғанлаһам да кай саҡта
Ғәфү итәләр.—
Лакей (н ш е к т э н.)
Скалозуб кареүаһы.
Репетилов
Ә, кемдеке?
108

5	КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ һәм Скалозуб (баҫҡыстан тошөп к;:лә).
Репетилов (ҡаршы мен ә.)
Ах! Скалозуб, йәнем, туҡта;
Ҡайҙа киттең? Күрһәт дуҫлығыңды, туган, (Ҡо с а ҡ-
л а й.)
Чацкий
Ҡайҙа ҡасайым шуларҙан? (Швейцар
бүлмәһенә инә)
Репетилов (С к а л о з у б ҡ а.)
Тауышың да, тының да юҡ; әллә кемдәр
һине полкка китеп барған тигәйнеләр
Танышмы һеҙ? (Күҙҙәре менән Чацкийҙе
эҙләй.)
Ах! Тиҫкәре! Китеп барған!
Кәрәго юҡ, осраттым бит тонтомалдзн,
Киттек минең менән бергә,
■һылтау тапма, хәҙер үк князь Грнгорийгә
Халк унда, күрһәң, туган, иҫең китер,
Беҙ ҡырҡ кеше, күпме аҡыл, күпме феке;.’
Ул төн үтә бәхәс менән,
һис ялҡмайһың; беренсенән
Үлтергәнсе шампанский эсерәләр,
Унан шундай нәмәләргә өйрәтәләр,
Уйлай-уйлаи сәнселһәк тә икәү бергә.
Беҙҙең аҡыл етмәй ундай белемдәргә.
Скалозуб
һаташтыра алмаҫһың өндәп аң-белемгә,
Башҡаларҙы саҡыр, көсөң түкмә юҡҡа,
Бик кәрәкһә, һеҙгә һәм князь Григорийгә
Бирермен бер фельдфебелде Вольтерлеккз.
һәм ул есәр-өсәр теҙеп ҡуныр һеҙҙе,
Сәпссһәгеҙ, шундуҡ ябыр ауыҙығыҙҙы.
[09

Репетнлов
Башында гел хеҙмәт һннен,
Mon cher, зинһар ҡара әле тием:
Млн дә чингә үрелер инем,
Бәләгә тап булдым шул мин,
'һәйбәт хеҙмәт итә инем,
Тинләшә алмаҫ ине һис кем.
Барон фон-Клоц ул ваҡытта
йөрөй ине министрлек эләктерергә,
Ә мин, алйот, ҡараманым алға-аргҡз,
Кейәү булдым уға; кәрт уйнаным бергә
Күпмә ыскындырҙым уға, хатыныиз,
Уныһын белә алла ғына!
Фонтанкала тора ине ул, ҡаршыһына
Мин йорт һалдым,
Колонналап! Бик ҙур ител!
Хисапһыҙ күп аҡса түгеп!
Шунан уйын ҡыҙый алдым,
Приданлығы: майлы күкеш,
Хеҙмәтемдән: — тәтемәме
Ҡайным немец, бер нәмә лә бирҙермәне,
Шелтәләүҙән ҡурҡа имеш.
Ярҙам итһә ҡәрҙәшенә!
Ҡурҡты, ҡаҙалғыры, еиелме нн миңә?
Ул секретарҙәре хамдар, йыйын һатлыҡ,
Йыйын ҡағыҙ бысратыусы, шаҡшы ха.тк,
Барыһы затлы хәҙер, әллә кем булдылар.
Асыл ҡара ана адрес-ҡа лендарҙе.
Тьфу! Хеҙмәте, дәрәжәһе, миҙалдары
Йән әрнеткес яфа гына фәҡәт улар;
Лахмотьев Алексей хаҡлы ысындан да,
Тапҡыр әйтә; көслө дарыу кәрәк бында,
Юҡһа быны
Артыҡ үткәрә алмай хәҙер аш ҡаҙаны.
(Был һөйләгән лрала китеп барған С к
лоэуб у р ы н ы п а Зогорецкий торғанды к
рел туҡтап ҡала)
но

6	КҮРЕНЕШ
Релетилов, Загорецкий.
Загорецкнн
Әйҙә, дауамлағыҙ зинһар,
Үҙем дә мин бик либерал, пеҙҙең һыңар!
Уйҙарымды туры әйтәм, иҫем китмәй,
Күп юғалттым шуның менән!,.
Релетилов (коне п.)
Бары ла китә.
Әйтмәй-НИТМӘЙ:
Күҙҙән юғалыуға береһе,
Сығып тайҙы иконсеһе.
Бында ине Чацкий, юҡ булды,
Унан ҡапыл Скалозубы.
Загорецкнн
һеҙ ни уйлайһығыҙ Чацкий тураһында?
Релетилов
Башлы егет, әле тура кнлел шунда
Уны быны һойләп алдыҡ,
Водевилгә лә ҡағылдыҡ.
Эй йо? Водевиль шәп нәмә,
Ҡалған бетә нәмә сүп-сар.
Икәүләшеп... беҙ гел гепә...
Бер үк төрлө уй-ҡарашта.
Загорецкий
Ә һиҙҙегеҙме һуп уның
Бик ныҡ зәғифлэпгәнлсген аҡылынын;
Релетилов
Инпдәй буш һүҙ!
Загорецкий
Һәр кем шулай уйлай.
Релетилов
Ялған,
HL

Загорецкмй
һорашығыҙ башҡаларҙан.
Репетилов
Ғәйбәт.
Загорецкий
Ана князь Петр Ильич сығып килә,
Княгиня һәм князь ҡыҙҙары, бары ла беле
Репетилов
Борсаҡ.
7	КҮРЕНЕШ
Pc л сти л ов, Загорецкий, кляэь һәч алты ҡыҙый
sil эртк»и к н л г н п ч Бер аҙҙан Хлестова парад баҫҡысынан
тота; Молчалин juu стоклоп кил». Лпкейҙәр буталып йероП
Загорецкий
Туташҡайҙар,
Шашҡанмы Чацкий, юҡмы, әйтегеҙ зинһар'
>
1-	te князь ҡыҙы
Бында һуң ниндәйен шик бар?
2-	се князь ҡыҙы
Бэтә донъя белә бит был ваҡиғаны
3-	се князь ҡыҙы
Скачков, Варлянсҡгй, Хворовтар һәм Дрянскм’
4-	се князь ҡыҙы
1ч’ Был нҫке хәбәр кемдәр есеи яны
5-	се князь ҡыҙы
Кем шикләнә’
Загорецкий
Бына ышанмай...
Щ.

6-сы князь ҡыҙы (Р С п с т п л о В к а.)
һеҙ!
Барыһы бергә
Мсьё Репетнлов! һеҙ!
Мсьё Репетнлов! Һеҙ писак улан! Был ни?
Бар халҡҡа ҡаршы барыу яраймы пя!
Н Н СәбәПТСИ?
Оят, көлкө.
Репетнлов (ҡолаҡтарын тыға)
Кисерегеҙ, мин белмәйем.
Бигерәк шаулы хәбәр икән.
Княгиня
Шаулы булмай, ҡотон оса һөйләшкәндә,
Күптән ултыртаһы бәндә.
Харап уның һүҙҙәренә һалһаң, ҡолаҡ.
Сәнсә бармағы ла беҙҙән аҡыллыраҡ
Хатта князь Петрҙан да!
Минеңсә^ ул якобинсе *,
Чацкпйегеҙ!!! Китәйсксс,
Князь, Катиште алыр инен үҙ янына,
йә Зизиҙе, ә беҙ алты урынлыға.
Хлестова (баҫҡыстан)
Княгиня, көрт бурысығыҙ!
Княгиня
Миндә булыр, ҡәрендәшкәй.
Барыһы ла (бербереһенә)
һау булығыҙ.
(Князь фамилияһы китә, улар а р т ы н а п
Загореикий ҙә китә.)
• Якобинец — политик пркле уйлаусы, революцион фекерле
кешеларҙе шулай атап йереткэиләр.
8. Аҡыллылыҡ бэлаһе.	U3

8	КҮРЕНЕШ
Репетилов. Хлестов!, Молчалив.
Репетилов
Раббым! Анфиса Ниловна!
Ах! Чацкий! Меҫкенем? быиа!
Ни ул беҙҙен бөйөк аҡыл,-зиһенебеҙ!
Мен мәшәҡәт, тырышыуҙар!
Ниңә һуң, әйтегеҙ зинһар,
Был донъяла ошо тиклем көсәнәбеҙ!
Хлестова
Хоҙа ҡушҡан уға, хәйер
Дауаларҙар, бәлки әле ул рәтләнер;
Ә һин рәтләнерлек түгел, өмөт бөткән.
Ваҡытына килеп еткән! —
Молчалнн, йә, ана тора солансығын.
Сығып йөрөмә; бар кит инде, рәхмәт яуһын.
(Молчалнн бүлмәһенә инеп китә.)
һау булығыҙ, ҡәрҙәшкенәм;
Ваҡыт инде туҡталырға емләнеүҙән.
(Китә)
9	КҮРЕНЕШ
Репетилов үҙенен лакейе менән.
Репетилов
Инде ҡайҙа юл тоторға?
Күп ҡалманы тап атырға ла.
Ултырт мине каретаға, _
Алып бар әйҙә ҡайҙа булһ’а ла.
(Кит ә.)
10	КҮРЕНЕШ
һунгы лампа һүнә.
Чацкий (ш в е й ц а р бүлмәһенән сыға)
Был ян! Үҙ ҡолағым менән ишеттемме?
Көлөү түгел, был, үг итеу. Мөмкинме,
Ни мөғжизә? Ниндәй ырым аркаһында
т

Минең хаҡта бары ла юҡты туғый бында?
Берәүҙәргә әйтерһең Дә был тантана.
Берәүҙәре ҡайғырышҡандан ҡылана...
О! Кешенең әсеңә инһәң ине,
Зәһәре ҡайҙа икәнлеген белһәң ине.
Күңелендәме?
Телендәме?
Кем сыгарган был хәбәрҙе!
Ышанғандар юләрҙәре,
Улар һөйлән башҡаларға,
Ҡарсыҡтары шуидз уң күтәрә ғауға.
Бына һиңә йәмәғәттең саф фекере!
һәм был мииен
һағынып ҡайтҡан тыуған илем...
Юҡ, был ҡайтыуымда, — һиҙәм.
Тиҙ туярмын ахры Һинән.
Ә Софья беләме икән?
Әлбиттә, һөйләгәндәрҙер, белгәндер.
Мине мыҫҡыл итмәһә лә көлгәндер.
Дөрөҫмө был, әллә түгелме.
Бары бер уға Мннме, тегеме.
Ҡайғырмай ул бер кем өсөн, дөрөҫөн әйтһәк
Ләкин ниңә йығылды Һуң танып иҫтән?
Ҡыланыуҙан, көйһөҙлөктән,
Бер юҡ ҡына нәмә кәй&фтәрен ҡыра,
Ниндәйҙер сүп осондора, шатландыра.
Мин ҙур тойғо тип уйланым, тамсы ла юҡ,
Яңлыш шунда ңем дә булһа
Эт, йә бесәй ҡойроғоңа баҫып ҡуйһа,
һуштан тайған булыр цне ул шулай уҡ.
Софья (икенсе ҡатта баҫҡыста, ҡулында
Ш ә м.)
Молчалин, һеҙме был? (Ашығып ишекте
кире яба.)
Чацкий
Ул! Ул үҙе!
Ах! Әйләнә башым, ҡайнай ҡаным,
Шашып тибә тамырҙарым
Сыҡты ла, юҡ булды! Күҙемә күрендеме?
Әллә ысынлап уҡ шаштым — тилеоҙемме?
Әйтерһеп был көтөлмәгән
ГГ5

Шак ҡатырғыс хәлдәр юрый әҙерләнгән,
Юҡ, был хыял түгел, улар
Күрешергә алдан вәғәҙә ҡуйышҡандар.
Ниңә алдайым үҙемде? Молчалин ти,
бүлмәһе һуң был түгелме?
Лакей (баҫ к ы с т а.)
Карста...
Чацкий
Сс! (У н ы тортоп сығара.)
Бында ҡалам,
һыҙылһын тан, керфек ҡаҡмай шунда торам.
Ҡайғы йотаһым бар икән,
йотайым бер юлы, тартып-һуҙыу менән
Бэлә китмәҫ баш өҫтөнән.
Ишек асыла.
(Колонна аргына йәшенә.)
И КҮРЕНЕШ
Чацкий ышыклангпн; Лиза, ҡулында шам
Лиза
Лх! Ҡурҡыныс, үләм!
Черелдән теҙ йыуындарым,
Ярты төндә ишек алдын
Ҡыҙырып йөрө бер янғыҙын!
Шомландыра йорт эйәһе, пәриҙәрҙән.
Ҡотоң оса хатта тере әҙәмдәрҙән,
Тсңкә ҡоротҡос туташ, ләғнәт төшмәгәне.
Күҙгә төшкән талтай булды был Чацкийс;
Имеш күренеп ҡалған уға аҫҡы ҡатта.
< Карана.)
Бик кәрәктер! йөрөмәй тағы шунда юҡҡа!
Әллә ҡасан сығып киткәндер ишектән,
Мөхәббәтен һаҡлап килер көнгә
Инде күштән
йоҡлайҙыр ул түшәгендә.
Шулай ҙа, йән киҫәгемә
Ҡағыл тигәйне бит миңә.
(Молчал инлең ишеген шаҡый.)
U6

Тыңлағыҙсы, рәхим итеп уянығыҙ.
Туташ саҡыра, туташ көтә, ҡуҙғалығыҙ.
Тиҙерәк бул, тиҙерәк, зинһар,
Һиҙеп нитеп ҡалмаһындар.
12 КҮРЕНЕШ
Чацкий колонна артында, Лнэа, Молчалин (кар«л«, иҫаөд.)
Софья (боҫоп ҡына өҫтән аҫҡа теше.)
Лнэа
һеҙ, таш, әфәндем, боҙ.
Молчалин
Ах! Лнэаҡай, һин үҙеңдән килдеңме, ҡыҙ5
Лиза
Юҡ, туташтан.
Молчалин
Ошо алһыу яңаҡтарҙа
'һөйөү хисе уйнамауын,
йөрәгендә әле ғишыҡ уянмауын
Кем уйлаған! Кеше йомошо менән Г*иә
йөрөү ҡыҙыҡмы ни һиңә?
Лиза
һеҙгә, кәләш эҙләүсегә,
Былай йоҡо һимертмәҫкә
Кәрәк ине; туйға ҡәҙәр йоҡламаған
'һәм туйғансы ашамаған
Уяу кейәү һөйкөмлөрәк була ти бит
Молчалин
Ниндәй туй? Кем меиән?
Лиза
Туташ менән һуң?
117

Молчалин
Кит,
Алда бик күп өмөтөбөҙ,
Туйһыҙ ҙа көн үтҡәрербеҙ.
Лнза
Был ни ти төй һүҙ, әфәндем! Әйтсе, беҙгә
Тағы кемде кейәүебеҙ тип белергә?
Молчалин
Мнн белмәйем. Ҡотом оса тик бер уйҙан,
Дер-дер кйләм ҡурҡыуымдан,
Бит Павел Афанасьич ҡасан да бер
Икебеҙҙе эләктерер.
Ҡыуыр, ҡарғар!.. Әллә юҡһа йөрәгемде
'һиңә асып бирәнемме?
Мин Софья Павловнала һис иҫ китерлек
Эш күрмәйем. Ғүмере үтһен байлыҡ менән,
Ҡасандыр Чацкийҙе һөйгән,
Мин» лә ул ташлаясаҡ унын кеүек.
Ах, фирештәм,
һиңә булған саф тойғомдоң
Тнк яртыһын
Уға бирә алһам икән;
Үҙемдә ни ҡыҫтап ҡарайым, булмай, юҡ,
Әҙерләнәм хнсле булайым тип сикһеҙ,
Күрҙемме, һыуынам шундуҡ.
Софья (ситкә)
Ниндәй түбәнлектәр!
Чацкий (колонна артынан)
Битһеҙ!
Лиза
Оят түгелме был һеҙгә?
118

Молчалин
Лтам васыят итте мина;
Әүүәл башлап ярай бел тип һәр кешегә.
Яра тино тора торған үҙ хужана,
Бергә хеҙмәт итә торған баштыгыңа,
Уның кейем таҙартыусы кешеһенә,
Ундай-бындай бәлә тыуҙырмаһын өсөн,
Швейцарына, дворнигенә,
һәм иркәлә тине дворннгенең этен
Барғас тешләмәһен өсөн.
Лиза
Яҡлаусығыҙ бик күп икән, донъя тулған!
Молчалин
һәм мин шундай ҙур кешенең
Ҡыҙыҡайына ярар өсөн
Ғашиҡ булып йөрөгән булам...
Лиза
Ашата һәм эсерә тип,
Ваҡытында чин бнрә тип?
Әйҙәгеҙ, бик күп һөйләндек.
Молчалин
Меҫкен кәйҙең ғишҡың бүлешергә киттек.
Саф күңелдән ҡосаҡлайым, килсе иркәм.
(Лиза бирелмәй.)
Нинә ул Һнн түгел икән?
(Китергә итә, Софья ебәрмәй.)
Софья (ярым бышылдап, бета сәхнә
ярты тауышта бара.)
Шунан да уҙмағыҙ, етте. күп ишеттем,
Û, ҡот осҡос әҙәм’
Мин оялам стенанан, үҙ-үҙемдән.
Молчалин
Нисек был Софья Павловна...
119

Софья
Хоҙай всей
һүҙ әйтмәгеҙ,
Хәҙер мин һор эшкә әҙер, өндәшмәгеҙ.
Молчалнн (тубыҡлана, Софья уны этеп
ебәрә.)
Ах) Хәтерләгеҙ! Ҡыҙмағыҙ, күҙ һалығыҙ’..
Софья
Юҡ, хәтерләмәйем бер ял, йөҙәтмәгеҙ.
Хәтерләргәме һуң миңә!
Үткер бысаҡ бит ул минең йерәгемә.
Молчалнн (у и ы н аяҡ аҫтында үрмәләй.)
Ҡыҙғанығыҙ...
Софья
Рияланмағыҙ, тороғоҙ.
Алдан белел торам, алдаясаҡһығыҙ .
Молчалнн
Шәфҡәт итегеҙ.
Софья
Юҡ, юҡ, юҡ.
Молчалнн
Мин уйнап әйттем,
Мнн бер ни әйтмәнем, фәҡәт...
Софья
Китегеҙ тием,
Юҡһа хәҙер ҡысҡырам мнн,
Бөтә ейҙе уятырмын, тормам ҡарап
һеҙҙе лә, үҙемде лә итермен харап.
(Молчалнн тора.)
Был сәғәттән һеҙҙе мин белмәйем, белмәм.
Үпкә, шелтә, күҙ йәш менән
Өмөт та ртмәгеҙ,
Уға лайыҡ түгелһегеҙ;
Юғалығыҙ беҙҙен өйҙән таңға ҡәҙәр,
һеҙҙең хаҡта ишетмәйем бер нн хзйбар
120

Молчалин
Һеҙ әйткәнсә булыр.
Софья
Юҡһа ғәрлегемдән
Барыһын да атайыма һөйләп бирәм.
Үҙ үҙемде ҡыҙғанмауым беләһегеҙ!
Бар китегеҙ, —
Туҡтағыҙ, тнх ҡыуанығыҙ
Тәндәрендә осрашҡанда минең менән.
Кеше күҙ алдындағынан, көндөҙгөнән
Күп мәртәбә ҡурҡыбыраҡ ҡыландығыҙ,
һеҙҙә ҡыйыулыҡтан бигерәк
Мәкер күберәк.
Шуға һөйөнәм,
Барыһын белдем тенлә менән;
Көндөҙ — һуштан тайғандағы кеүек, бында
Битәрләүсе шаһиттәр юҡ күҙ алдында.
Бая бит Чацкий...
Чацкий (улар араһына ташлана)
Ул бында, алдаҡсы ҡыҙ.
Лиза, Софья
Axi Axi
(Лип ҡурҡыуынан шәмен төшөрөп
ебәр»; Молчалин үҙ бүлмәһенә
ҡаса.)
13 КҮРЕНЕШ
Шулар уҡ. Молчалиндаи башҡа
Чацкий
Тинҙерәк һуштан тайып йығылығыҙ
Хәҙер ул модаға кергән,
Уның. өсөн сәбәп тә ҙур көндөҙгөнән,
Тапты яуап ахыр Сиктә табышмағым!
Бына мин кем өсөн ҡорбан!
Нисек тыйылып торҙом һун мин ярһыуымдан!
/2/

Күрҙем, ҡарап торҙом, үҙем ышанманым!
У егеткәй, уның өсөн Нҫко дуҫың,
Ҡыҙҙар ҡурҡаҡлығын, барыһын
Онотҡанда һөйгән йәре.
Яуап биреү ҡурҡыуынан
Ышыҡлана ишегенә.
Ах! Был яҙмыш уйынына
Нисек итеп төшөнөргә?
Саф күңеллеләрҙе ҡыуа, бирә яза! —
Молчалиндәр рәхәт курә был донъяла!
Софья (йәшкә быуылып)
Дауам иттермәгеҙ зинһар,
Мнн үҙемде ғәйепләйем бөтә яҡтан.
Ошо тиклем мәкерле тип кем уйлаған?
Лиза
Шаҡылдайҙар! Шаулашалар!
Ах! Бөтә йорт бында саба дөбөр-дөбөр.
Атайығыҙ, бына рәхмәт уҡыр хәҙер.
14 КҮРЕНЕШ
Чацкий, Софья, Лиза, Фанусов, ҡулдарына шәмдәр тотҡан
бер тйркөм хеҙмәтселәр.
Фамусов
Бында! Мнннең арттан! Тиҙерәк!
Тиҙерәк! Шәм, фонарҙәр күберәк!
Хеҙмәтселәр ҡайҙа киткән?
Абау! Таныш халҡ икән!
Кыҙыҡан, һин, Софья Павловна! Был нн рисуай’
Битһеҙ? Ҡайҙа! һәм кем менән!
Тап әсәһе. Ул да шулай, мәрхүмгенәм,
Күҙ алдыңдан юйып ҡуйһаң аҙға ғына,
Йылыша ине шундуҡ берәй ир янына!
Хоҙайҙан ҡурҡ, ннсек? Әйтсе, йөрәгеңде
Нимә менән елкендерҙе?
Шашҡан исеме таҡтың үҙең!
К>к! Мин юләр, һуҡырайған минең күҙем.
Был һүҙ берләштереү бар ҙа,
Барыһы ла бер һүҙҙә, ул да, ҡунаҡтар ҙа.
Нина бындай яза мннә?..
/fc

Чацкий (G о ф ь я ғ aj
Был зәһәрле
Ялғандың да төбө һиндәме ни әле?
Фамусов
Маташтырма, егет, бары бер мнн алданмам,
һуғышһағыҙ ҙа ышанмам,
һин, Филька, һин күҙле бүкән,
Ошо ялҡау бүҙәнәне швейцар нтәм,
Бер ни белмәй,
Бер ни һиҙмәй,
Ҡайҙа булдың? Ҡайҙа сыҡтың?
Ул соланды һин бикләргә ниңә оноттоң?
Ниңә күреп бөтөрмәнең?
Ниңә тыңлап еткермәнең?
Эшкә, эшкә, имениегә ысҡынығыҙ.
Мине һуҡыр бер тингә лә һатырһығыҙ,
һин йылғыр күҙ, һинең шуҡлығыңдан былар,
Бына Кузнецкий мост, бына ул модалар;
һөйәркәләр ҡауыштырыу һәнәреңде
Унда йөрөп өйрәндеңме?
Сабыр ит мин төҙәтермен: марш аҙбарға
Көтөүсе бул ҡош-ҡорттарға:
һиине лә ҡыҙыҡайым, иркәм,
Мин өлөштән мәхрүм итмәм
Сабыр ит тә бер ике көн,
Унан әйҙә юлға йыйын:
Урын бөттө һиңә Мәскәү ҡалаһында,
йәшәү бөттө рәтле кешеләр араһында;
Был сос егеттәрҙән алыҫ, апайыңа,
Саратовҡа, ҡараңғыға!
Ултырырһың кирге киреп, ҡайғы Йотоп,
Күҙҙәреңде йома-йома доға уҡыл.
һеҙ әфәндем, юнләп һорайым мин, үтеп тә,
һүтеп тә
Уның эргәһенә барып йөрөмәгеҙ;
Күрәм бик мут күренәһегеҙ,
Бынан һуң һәр кемгә ишек бикле булыр:
Набат һуғырмын мнн, бөтә донъя ҡубыр,
Ҡала буйлап ҡубыг ғауға,
Ҡысҡырырмын бар халҡҡа:
Барып етермен сенатҡа,
Мниистрҙәргә, батшаға.
ПЗ

Чацкий (бер аҙ тынлыҡтан һ у н j
Уйҙарымды йыя алмайым,
Ғәйеплемен, тыңлайым да аңламайым.
Әле һаман миңә улар
Аңлатырға тырышалар,
Тарҡау бөтә фекерҙәрем...
һаман ниҙер көтәм үҙем. (Ярһыулы.)
һуҡыр! Бар хеҙмәтем өсөн кемдән
Бүләк көтмәнем мин һыуһап саф күңелдән’
Ҡабаланды м!..
Ҡанатландым!
Дерелдәнем!
Яҡты бәхетем бына яҡын инде тинем.
Кем алдында, әле бына
Яңы гына.
Дәртле һүҙҙәр сәсеп юҡҡа түбәнһендем!
Ә һеҙ! Раббым, раббым! Кемде һайланығыҙ3*
Кемде минән өҫтөн итеп һананығыҙ!
Ниңә мине юҡҡа алдап йөрөттөгөҙ3*
Беҙҙең бөтә үткәндәрҙең
һеҙгә хәҙер көлкө генә икәнлегең
Ниңә туры әйтмәнегеҙ?
Ҡасандыр һәр икебеҙҙең йәш йөрәген
Елкендергән саф хистәрҙең
Хәҙер Һеҙгә әҫәре лә ҡалмағанын
Ниңә туры әйтмәнегеҙ миңә барып
Әммә минең
Ул хистәрем
Сит ерҙәрҙә йөрөгәндә лә,
Күп ер, хытур күргәндә лә,
һыуынманы, мин йәшәнем улар менән,
Бер минутҡа сығарманым йөрәгемдән'
Минең былай көтмәгәндә ҡайтыл төшөүе х;,
Ҡиәфәтем, әйткән һүҙем
Мннен бөтә ҡылыҡтарым
һеҙҙә нәфрәт уятҡанын
Әйтеү кәрәк ине, һәм мин китер мием,
Аралағы бәйләнеште киҫер инем,
һәм мин инде ул сағында,
Мәңгелеккә айырылғанда,
Ул һөйкөмлө кешегеҙҙең кем икәнен
Бик ул тиклем төпсөп нитеп тормаҫ инем. (М ы ҫ-
ҠЫЛЛЫ)
124

Ә һе? килешегеҙ уйлап эштең төбөн.
Үҙ үҙенде ботөр имеш, һәм ин өсөн!
Уйлап -карағыҙсы шуны,
һеҙ бит уны,
һәр саҡ биләп, бәйҙә тота алаһығыҙ,
йомош-юлға ҡушып йөрөтә алаһығыҙ.
йомошсо ир.
Ҡатынының пажы булын йөрөүсе пр.
Бөйөк идеалы Мәскәү ирҙәренең —
Етәр1.. Ғорурланам мин үҙемдең
һеҙҙән айырылыуым менән.
һеҙ, әфәндем, чин-дәрәжә өсөн үлгән
Ата кеше,
Шикләнмәгеҙ, килмәҫ минән һеҙгә днмее,
Башҡа берәү, холоҡлораҡ.
Сос, ялағай булдыҡлыраҡ,
Сифаттары менән ҡайын атаһына
Лайыҡлыраҡ берәй бәндә табылыр шунда.
Айныным мнн хәҙер тамам.
Осто хыял, күҙҙәремдән китте томан;
Хәҙер барыһын берҙән: ҡыҙын һәм атаһын,
Ап-аңра һөйәркәһен, бар донъяһын
Үс ҡанғансы тетһәң ние.
Мнн бәйләнгәнмен кем менән1 Яҙмыш мнне
Ҡайҙа атҡан! Ғазаплаусы зобаныйҙар,
Мәхәббэткә хыянатсы,
Дошманлыҡтан айнымаусы,
Шашып ғәйбәт һатыусылар.
Мәңге ипкә кермәҫ аҡыл эйәләре. Мәкер
эсле аҡылға бер төрлөләре.
Убыр' төҫлө ҡарт ҡарсыҡтар.
Юҡты уйлап кәкерәйеп бөткән ҡарттар.
Барыһы берҙәм һине ҡыуа!
Өҫкә ҡарғыш, ләғнәт яуа!
Бер тауыштан шашҡан был тип ҡысҡырҙығыҙ,
Хаҡлыһығы ҙ:
һеҙҙең менән бер генә көн бергә йәшәп.
Боҙоҡ һауағыҙҙы еҫкәп,
Үҙенең аҡылын юймай ҡалған.
Кеше генә иҫән сығыр был тамуғтан
Ҡас Мәскәүҙән!
Хәҙер бында мәңге килмәм
125

Артыма ла ҡарамайым мин югерам,
Мыҫҡыллаиған хистәремә
'һыйыныр урын эҙләп1 кдпәм ер йөҙенан! —
Карета, эй, карета бирегеҙ мина! (Китә.)
15 КҮРЕНЕШ
Чацкнйҙан башҡалар.
Фамусов
йә, ни тиһең? Күрмәйһеңме әллә унын
Аҡылынан шашканлығын?
Әйтсе, нимә тураһында
Ярма ярҙы һуң ул бында?
Ҡайын атай ҙа ялағай!
Мәскәү тураһында шундай ҡот осорҙай
Үлтерергә уйлағайныңмы әллә мине?
Ҡыҙғанмай кем ҡаран алыр яҙмышына-
Эй хоҙайым! Хәҙер ни тип әйтер инде
Княгиня Марья Алексеевна!
Тайам.
/26

йөкмәткеһе
8 3 8
Беренсе ш .ршау 	5
Икенсе шаршау 	t
Әсәнсе шаршау 	«
Дүртенсе шаршау	«	. «	(

А. С. ГРИБОЕДОВ
ГОРЕ ОТ УМА
(На башкирском языке)
Тәржемәсеһе Ғ. Ш ам у ков.
Редакторы Экр. Вали.
Техредакторы В. Львов.
Наборға бирелде 05.06.47. Баҫырға кул « 'йылды 2400.47.
һлләме S,0 басма табак. Тиражы W0U. Изд. As 3SÛ
Заказ № 803	»
П ÛÛQ35, „Ведомости Верховного Совета СССР' типография¬
һында (Мәскәү калзһы) әзарләнгәи матрицаларҙан Куйбы
шеи кзлаһыида Мягн исемендәге ти кзераф ала баҫылды.