RESİM Lİ - HARITALI

MUFASSAL

OSMANLI TARİHÎ
★
BİR HEYET TARAFINDAN H AZIRLA N M IŞT IR

C ilt: IV

Baha â fa tb u s ı

196Û

«İ s t a n b u l)

BU
S A L A H İY E T L İ

fcltt

ESER

İÇİN

HEYETLE

Ç A L IŞ A N L A R :

METİN VE İL Â V EL E R: MUSTAFA CEZAR
(T A RİH ÖĞRETM ENİ)
R EDA KSİY ON : S ER V E R R. İSKİT V E Z a RÎF
ORG U N {TOPKAPI S A R A Y I M ÜZESİ ESKİ
M ÜTEH ASSISLARIN DA N ) V E N A İL İN AL

★
R E S İM L E R

H A K K IN D A

İZ A H :

P adişah ların portreleri: İk in c i Sultan Mahm-ud'a
kadar olan k lâsik oval seri; Ü çün cü S ultan Selim
zam anında ressam K&pıdağlı Kost&utin’e y a p tı­
rılm ış ve hnnun iğin m evcut vesikalara, gtere
Ü çün cü Ahm ed zam anında A vrupalı b ir ressama
y ap tırıla n to p lu şecere resmînden faydalam lm ıştır. D iğer portrelerin ekserisi T opkapı sarayı m ü
zesi resim galerisindeki taolblolardan alın m ıştır
İk in c i Sultan M ustafa’ya k adar olan daire şeklin­
deki küçük tire resimler ise In g iliz dip lo m atı Ricaiatrıvuıî ik i-c ilt olarak alm ancaya çev rilip 162 4
ve 1701 de basılan m eşhur tarihînden nak le d il­
m iştir, Bu seriler dışın dak i portrelerle vak*> re­
simleri m u h te lif müze, arşiv, alb üm ve b ita p la r ­
dan alınm ış olup, b âzı vakaların canlandırılm ası
ve tetk ikin in kolaylaştırılm ası iç iîî de ressamla­
rım ızla h arita cım ızın fırç a ve kalemlerinden faydalanılm ıatır.
Resimlerden, icabedenlerin altın a nereden a lın ­
dığı veya-kime a it o lduğu y azılm ıştır.

★
O r ijin a l yazı ve re sim le rim iz in
her h a k k ı
m a h fu z d u r.

O s m a n lı

D e v le tin in

" K u r u lu ş Devri'* itib a r

ed ile n I2 S S - 1 45 3 senelerine a lt v e k a y i b ir in c i
c iltt e
v e r ilm iş ve yine a y n ı
c iltt e
“ Y ü k se lm e
D e v ri” k a b u l ed ilen 1 4 5 3 - 157S
se ne lerin in de
F a t ih ’in ö lü m ü n e k a d a r o la n k ısm ı n a k le d ilm iş tir .
İk in c i c iltte de “ Y ü k s e lm e D e v r i" n in K a n u ­
n î S ü le y m a n tn ö lü m ü n e k a d a rk i bttliim ü y a z ılm ış tı.

o la n

Ü ç ü n c ü c iltt e
“ Y ü k s e lm e D e v r i" nifl s o n u
S o k u llu n u n
ö lü m ü
ve
ondan
so n ra da

“ D u ra k la m a D e v r i" a d d e d ile n İ S 78 - 16B 3 y ılla r ı
o la y la r ın d a n 1 6 1 7 t a r ih in e k a d a r o la n la r v e r ilm iş ­
t ir .
Bu

d ö rd ü n c ü

c iltt e

İse,

" D u r a k la m a

D e v ri’’

ile ve m ü te a k ip d e v ir o la y la r ın a d e v am e d ile c e k ­
t ir .

B irin ci

M u s tafa'n ın tuğrası

BİRİNCİ

MUSTAFA

( ilk saltanatı)

★
Birinci Mustaia'mn cülusu — Dartissaade ağasının padişahın vaziyetini devlet erkânına açıkla­
ması vc buna bir an evvel çare bulunması tavsiyesi — Mustaianın halline gidilmesini isteyenler
ve buna muarız olanların faaliyeti — Padişahın hal‘1.

★

------- BİK1MCİ MUSTAFA
Saltan Birinci Ahi
cildi. Halbuki
Trıed tahta
geçtiği
tan Ahmed öldüğü
Babası : Üçüncü Mehmed
zaman, yaşmuı kü­
zaman en büyük oğAnnesi : (İsmi tarihlerde kaydedilmemiş­
tir.)
çüklüğü
sebebiyle
Lu Osman,
ondört
henüz çocuğu bıılunyaşma yeni basmış­
Doğduğu tarih : Hicri 1000 (M: 1591/1592)
'nadığından. Kardeşi
tı. Yani
Osman’ın
Padişah olduğu tarih ; 22 kasım 1617
Mustaia
hakkında
yaşı, babasının tah­
T a h t ta n in d ir ild i ¿ i ta r ih ■ 26 ş u b a t 1618
Fatih kanunnâmesi
ta geçtiği zamandaki
Ç ocukları : Y o k
tatbik
edilmiyerek
yaşından hemen he­
w
hayatta bırakılmış­
men onbir ay kadar
Veziriazam ı : H a lil Paça.
tı. Bilâhare
erkek
noksandı. Bu ba­
çocukları olduktan
kımdan
Osman’ın
sonra,
Hammer’e
yaş durumu
tahta
(C: 8, S: 172) göre: kardeşi Mustafa’yı
geçmesine engel addedilemezdi. Esasen
öldürmeyi tasarlamışsa da bunu tatbike
bununla ilgili bir kanun da yoktu.
fırsat bulamamıştır. Osmanlı tarihlerin­
Birinci Mustafa’nın tahta geçmesiy­
de sarih bir işaret bulunmamakla bera­
le, saltanatın intikal şeklinde mühim bir
ber, Sultan Ahmed’in böyle bir niyetini
değişiklik meydana
gelmiş oluyordu.
icraya, kardeşi Mustafa’nın şuurunun ye­
Şimdiye kadar, saltanat tamud-ı nesebi»
rinde olmaması bakımından, kendisine
denilen tarzda, yani babadan oğula in ­
saltanatta rakip addedilemiyeceğini te­
tikal etmişti. Bu defa ise, amüd-ı nesemin suretiyle devlet erkânı mâni olmuş
bîye riayet edilmiyerek «ekberiyet sis­
olabilir.
temi» ne geçilmekteydi.
Osmanlı tarihlerinde, tahta Musta­
Sultan Ahmed’in cülûsunda şehzade
fa’nın iclâsı ile ekberiyet sistemine gi­
Mustafa’ya dokunylmaması, muhakkak
dilmesinde kimlerin âm il olduğuna dair
ki mühim bir hâdise idi. Fakat bundan
sarih bir bilgi mevcut değildir. Sadnçok daha mühimm i onun ölümü üzeri­
âzam Halil Paşa o sırada tran seferi ile
ne vukua geldi- Sultan Ahmed’in oğlu
meşgul olduğu cihetle, hükümet merkedeğil de kardeşi Mustafa tahta geçi-

zindeki en mühim şahsiyetler, bilhassa
mevkileri bakımından. Sadaret kayma­
kamı Sofu Mehmed Paşa ile Şeyhülis­
lâm Hoca Esad Efendi idi. Onun içindir
ki. Mustafa'nın padişah yapılmasında
bunların tesir ve rolüne işaret ederi ta­
rihçilere rastlanır. Bu arada hatırlanma­
sı icap eden bir şahsiyet de. Birinci Ahmed'in meşhur zevcesi Mâhpeyker Kösem
Sultanadır. İlerde pek çok işlerde nüfuz
ve rolüne işaret edeceğimiz bu kadının,
Mustafa’nın tahta geçmesinde kendi oğuiian Murad, Kasım ve İbrahim'in is­
tikballeri bakımından fayda mülâhaza
edip perde arkasından Mustafa lehinde
nüfuzunu kullanmış olabilir. Zaten bazı
batılı tarihçiler bu noktaya dikkati çe­
kerler. Bunların tahminlerine göre: A k­
len zayıf bir kimse olan Mustafa hüküm ­
darlık tahtına oturduğu takdirde, oğlu
Murad'ın saltanatım temin etmek üzere
daha rahat çalışacağım ve bu hususta
muvaffakiyete ulaşacağını hesaplıyan
Kösem Sultan, Birinci Ahmed’i ölüme
fîötüren hastalığından itibaren faaliyete
geçmiş, baaı devlet erkânına paralar da­
ğıtıp bazılarım da şahsî nüfuzu iie elde
etmek suretiyle, Mustafa'nın padişahlı­
ğına âmil olmuştur.
Sultan Ahmed’in on dört sene süren
saltanatı sırasında iki üç odalık bir yer­
den ibaret dairesinde, daima, öldürülece­
ğini düşünerek ve bu yüzden ecel terle­
ri dökerek yaşıyan Mustafa'nın akli m u ­
vazenesi iyice bozulmuş
bulunuyordu.
Onun için tahtta fazla tutulmadı.
Kâtib Çelebi’nin «Fezleke» sinde
kaydedildiğine göre: Mustafa’nın muva­
zenesinin bozukluğunu gösteren birtakım
halleri müşahede edilmiştir. Garip kaçan
arzulan ifade suretiyle
türbeleri gez­
mek, denizde balıklara altun atmak ve
abes yere yoliara para saçmak gibi ha­
reketleri görülmüştür. Yine Fezleke’de
kaydedildiğine nazaran; Sultan Ahmed
zamanında nüfuzlu bir şahsiyet olup
Mustafa’mı; tahta geçmesiyle bu mevkii­
ni muhafaza eden Darüssaade ağası (K ız­
lar ağası) Hacı Mustafa Ağa, «Sultan
Mustafa’nın bu gayri tabiî hallerinin hal­
kın malûmu olduğunu, gizlenecek tarafı

kalmadığım, bu yolda ihmal gösterildiği
takdirde hâzinenin boşalacağını, sonra
pişmanlığın fayda vermiyeceğim, onun için. bir an önce buna bir çare aranması­
nı» Sadaret Kaymakamı Sofu Mehmed
Paşa ile Şeyhülislâm Hoca-zâde Esad
Efendiye haber venniş. neticede Birinci
Mustafa’nın hal’îne karar verilmiştir. Bu
ifadeye nazaran, Darüsaade ağası Mus­
tafa Ağa memleketin lehine düşüncelere
sahip bir kimse sıfatiyle hareket ve faa­
liyette bulunmuş demektir.
Müverrih Haşan Bey-zâde'ııin kay­
dettiğine göre de: Sultan Mustafa’nın
mevkiinde kalmasına taraftar olan ulema
ve nıeşayihten bazı kimseler, onun akli
muvazenesinin bozukluğuna ve bu duru­
ma bir çare bulunmasına dair sadaret
kaymakamı ve Şeyhülislâma hsber gön­
deren darüssaade ağasının saraydan uzaklaştırJması için Valide Sultana baş­
vurmuşlardır. Fakat zeki bir adam olan
Mustafa Ağa ise, yolladığı ilk haberden
sonra gevşek davranan sadaret kayma­
kamı ve şeyhülislâmı telâşa düşürmek
için, padişahın bütün şehzadeleri katlet­
mek üzere olduğunu, bunun tahakkuku
halinde Osman-oğulları soyunun inkıra­
za uğrayacağına dair ikinci bir haber
yollayınca. Sultan Mustafa’nın hal’edilmesi için faaliyete geçilmiştir.
Bu hususta karara varılınca kapıku­
lu askeri mevacib tevzî’i bahanesi ile sa­
raya toplanmış ve bu arada Sultan Mus­
tafa’nın oturduğu oda veya dairesinin
kapısı üzerine kapanıp kilitlenerek, Sul­
tan Ahmed’in şehzâdelerinin en büyüğü
olan Osman dairesinden çıkarılıp kendi­
sine biat edilmiştir. Böylece Birinci Mus­
tafa’nın 3 ay 7 günden ibaret olan ilk
saltanatı nihayete ermiştir. Üç ay gibi
kısa bir zamanda askere iki defa üçer
milyondan altı milyon cülûs bahşişi da­
ğıtıldığından hazine bir hayli fakirleş­
miştir.
Sultan Mustafa’nın üç aylık ilk sal­
tanatı sırasında, padişahın tayasını tezviç
şartlyle Silâhdan Mustafa Ağaya Mısır,
Çuhadarına Şam, Doğancıbaşıya da Ka­
raman eyâletleri tevcih olunmuştur.

★
1797

İkinci Osman'ın tuğrası

İKİNCİ

OSMAN
★

P a d işa h ın oüLûsu — İran harbi ve Serav m uahedesi — İk in ci O s m an 'ın H û tin seferi ve m u a ­
hedesi — P ad işah ın

bazı düşünceleri ve hareketleri — Y eniçerilerle
îk in e i O s m a n 'ın ta h tta n in dirilm esi.

sip ah ilerin

ay aklanm ası,

★
nazaran
Osman’ın
------ İK İN C İ O SM A N ----A klî muvazenesi­
annesi
Mahfirûz
nin bozukluğu sebe­
Babası : B irin c i A hm ed
(Mahfirûze) Sultan
biyle hal’edilen Bi­
Annesi : M a h iirü z S u ltan
aslen yunanlı olup
rinci Mustafa'nın ye­
D o ğ d u ğ u ta r ih : 3 k asım 1604
asıl adı
«BasiHie.;.
rine tahta geçirilen
P adişah o ld u ğ u ta rih : 26 şubat 1618
İkinci Osman, o sı­
d:r Osmanlı kay­
Tahttan, in d ir ild iğ i ta r ih : 19 m a yıs 1622
rada henüz on dört
naklarında rastlanÖ lü m ü : 20. m ayıs 1622
yaşının
içindeydi.
mıyan ve Madame
B ilin e n zevceleri: M ey likay a (M elek sim a).
Dört sene dört ay
de Gomez’de görülen
A k ile (U k a y le ), P ertev P aşan ın k ız ı.
hükümdarlığı müte­
bu son noktanın doğ
Ç o cu k ları : M ustafa, Zeynep. Ömer,
akip askerî bir aruluğu kabul edildi­
*
yaklanma neticesin­
ği takdirde, Sultan
V eziriazam ları : H a lil P a şa —* — İS ocak
Osman’ın yunancayı
de tahttan indirilip
1619, azil. Ö k ü z (D a m a d ) M ehm ed Paşa
annesinden öğrenmiş
öldürülecek olan î(ik in c i sadareti) 18 ocak 1619 — 23 ara­
olacağı düşünülebi­
kinci Osman’ın, pa­
lık 1619. azil. Güzelce A li P aşa 23 a r a lık
1619 — 9 m a rt 1621, ölüm . O h r ili H üse.
lir. Arapça ve Fars­
dişahlığı
sırasında
y in P aşa 9 m a rt 1621 — 17 ey lül 1621.
ça zaten o devirde
teşebbüs ettiği şey­
azil. D ilâ ver P aşa 17 e y lül 1621 — 19 m a­
yıs 1622» öld ürülm e .
şehzadelere öğretil­
lere ve icraatına ba­
meğe
çalışıldığı,
kılınca,
kendisinin
Sultan Osman’ın da
hayli zeki ve yaşma
zekâsının işlekliği ve şahsi kabiliyeti sa­
göre erken inkişaf etmiş olduğu anlaşıl­
yesinde bu dilleri erkence
kavraması
maktadır.
m üm kün görülebilirse de, lâtince ve italİstanbul'a birbiri arkasına gelmiş üç
Fransız elçisinin raporlarına ve sair m u­ yancavı da bu yaşta ve diğerleri ile bir­
asır vesikalara istinaden, Onsekizinci as­ likte öğrenmiş olması, herhalde çok za­
yıf bir ihtimalden ileri gidemez.
rın başlarında «Histoire d’Osman» adı
Genç yaşta tahta geçen ve yine genç
ile Sultan İkinci Osman hakkında iki
ciltlik bir tarih yazmış olan Madam de yaşında tahttan indirilip öldürüldüğü iGömere göre; Sultan Osman Arapça, çin «Genç Osman» diye de anılan İkinci
Osman, padişah olunca, bir buçuk asırlık
Farsça, Lâtince, Yunanca ve İtalyanca
bilmekteymiş. Yiııe Madame de Gomez’e geleneğe uyularak kapıkulu askerine cü1796

lûs bahşişi verildi. Üç ay içinde iki defa
bahşiş almış olan -asker bu halden mem­
nundu. Yine yerleşmiş bir adete uyula­
rak Sultan Osman da cülûs münasebe­
tiyle selefleri gibi Eyüb türbesini ziya­
retle kılıç kuşandı. Oradan dönüşünde
ecdadının türbelerini ziyaret etti.

d’in asabiyeti daha fazlalaşmış ve K ırım
hanının kardeşlerinin hapsini emretmişti.
Bunun üzerine Mehmed Giray İstanbul’a
götürülerek Yedikuleye hapsedilmiş, Kili’de bulunan kardeşi Şahin Giray ise,
hapsedilmek üzere yakalanmak isterken
kaçıp kurtulmuştu.
İşte, Sultan Osman’ın cülûs günü
Yedikule’den kaçan K ın m şehzadesi, o
K ırım şehzadesinin Y edikule’den
hâdiseden beri m a­
kaçması
iyeti halkı ile birliktf burada bulu­
Sultan Osman inan Mehmed Giray’çin cülus merasimi
dı. Mehmed Giray,
yapıldığı gün.
K ı­
cülûs günü münase­
rım şehzadesi Mehbetiyle
mirzalarını
nıed Giray, hapis
-bindirmek için otuz
bulunduğu Yedikuk ırk -at istemiş ve
le:den kaçtı.
bunları
mahbesin
Birinci Sultan Ahavlusunda atlandırmed 1614 senesinde
mıştı. Bu arada ka­
Edirne'de bulundu­
le dizdarının bir kaç
ğu sırada bir av par­
dakikalık dalgınlı­
tisi tertip ettirmişti.
ğından istifade ede­
Padişahın maiyetin­
rek hep beraber ka­
de bulunan Sadra­
pıdan fırlamış ve
zam Nasuh Paşa,
sür’atle Kırım yolu­
kendisinin
şahsan
nu tutmuşlardı.
tuttuğu K ırım şeh­
Sadaret kaymaka­
zadesi Mehmed Gimı Sofu Mehmed
ray’ı hanlığın tevci­
Paşa bunu duyunca,
hine bir fırsat düşer
karadan
İskender
ümidiyle davet etti­
ğinden (Hammer, C:
Paşa’yı takibe gön­
derirken Karadeni8. s: 155), o da bu
ze de küçük ve sü­
av topluluğuna da­
ratli bir gemi çıkar­
hil bulunmaktaydı.
mıştı. İskender Pa­
Sultan Ahmed avda
şa, Bulgaristan ara­
iken, çalılıktan bir
zisinde
Pravadi’de
doğan çıkıp kendi
İklîicı Osman
şehzadesine
doğanının
üzerine (Avrupalı bir ressamındır. Aslı Top kapı Kırım
yetişerek, kendisini
hücum ettiğini gö­
Sarayı Müzesi’ndedir)
yakalayıp İstanbul’a
rünce müthiş kızmış
getirdi. Mehmed Giray Yedikule’ye eski­
ve
« benim
avımı
aldıran küstah
sinden daha sıkı şekilde kapatıldı.
k im d ir?» diye söylenerek o tarafa
Suitan Ahmed zamanında K ili’de ya­
doğru ilerlemişti. Doğanın avı yaka­
kalanmak istenen diğer şehzade Şahin
ladığı yere yaklaşınca mükemmel silâhlı
bir takım Çerkeş süvarisi görmüştü. Bun­
Giray İran’a kaçmıştı. İran hükümdarı
lar K ırım hanının kardeşi Mehmed GIŞalı Abbas, Osmanlı tahtında vuku bu­
lan değişikliği, K ırım şehzadesine bizzat
ray’ın maiyetine dahil
süvarilerdendi.
Mehmed Giray, padişahı asabiyete sevkehaber vererek memleketine
gitmesine
müsaade etmişti. Şahin Giray İran’dan
den halden dolayı itizarda bulunmuştu.
Lâkin, o sırada bazı kimseler, Nasuh Pa­
ayrılırken Şah Abbas onun üzengisini tu ­
şanın Kırım şehzadesini Osmanlı tahtına
tarak (Naimâ C: 2. s: 164) ata bindirmiş
iclâs için getirtmiş olduğu şeklinde bir
ve o arada:
ithamda bulunduklarından Sultan Aiıme— Hanzâdem, eğer Osmanlılar seni

1799

serdar tayin ederlerse bizim üzerimize
gelir misin?
Demiş, Şahin Giray ise cevaben:
— Gelirim.
Deyince Şah Abbas:
— Ya benim askerime kıhç çeker m i­
sin?

Sualini sormuş, ona da :
— Şüphesiz! ,
Cevabın: vermiştir. Lâtife şeklinde
cereyan ettiği kaydolunan bu konuşmayı
müteakip Şahin Giray, İran’dan ayrılıp
Kırım'a gitmiştir.

1615 - 1618 OSMANLI — İRAN HARBİ
İranlılarla 1612 de yapılan İkinci İs­
tanbul muahedesinin temin ettiği sulh
devresi üç sene sürmüştür. Muahede ge­
reğince İranlılann göndermesi icap eden
ikiyüz yük ipeği yollamamaları harbin
yeniden açılmasına sebep olmuştur.
İran’ın meşhur hükümdarı Şah Abbas’ı, muahedenin bu şartına riayetsizli­
ğe sevkeden esas âmilin, kendisini kuv­
vetli görmekten başka bir şey olmadığı
anlaşılmaktadır. İcra ettiği askerî ısla­
hatla İran’a hakikaten kudret kazandı­
ran Şah Abbas, bundan önce bir hamle­
de Azerbaycan ve Kafkasya’daki OsmanLı fetihlerinin çok büyük kısmını istir­
dat ederken nasıl kuvvetine güvenerek
meydana atılmışsa, şimdi de ikiyüz yük
ipeği gönderm em et.;e teşebbüs ederken
de, ayni şeye istinattan başka bir şey
düşünemezdi. Onun içindir ki 1612 Osmanlı - İran sülhü âdeta bir mütareke
mahiyetini
andırmaktan ileri gideme­
miştir.
1612 İstanbul muahedesini aktetmek
üzere Nasuh Paşa ile Osmanlı hükümet
merkezine gelen İran elçisi Kadı Han,
hükümeti namına muahedeyi imza edip
İran’a dönmüştü. Kadı Han memleketine
giderken Dergâh-ı âli çavuşlarından İn­
cili Mustafa Çavuş da onunla beraber İran’a gönderilmişti.
Osmanlı tarihinde
zarif nükteleri ve hazır
cevaplığı ile
meşhur olan İncili Mustafa Çavuş’dan iki seneden beri haber çıkmaması ve bu
müddet zarfında İranlılann ipek vergi­
sini göndermemeleri, ayrıca Şah Abbas’m Gürcistan'a asker şevketmiş olması
yeni bir harbin sebebi addedilmiştir.

Öküz (Dam ad) Mehmed Paşa’nın
İran seferine hareketi

(Kara) Mehmed Paşaya ferman gönde­
rerek, sefer için gereken hazırlıklara gi­
rişilmesini istemiştir.
İran seferi serdarlığı kendisine tev­
cih edilmiş olan Öküz Mehmed Paşa ha­
zırlıklarını bitirince, Gürcü Mehmed Pa­
şayı sadaret kaymakamı olarak İstan­
bul'da bırakıp 22 mayıs 1615 de Üskü­
dar’a geçmiştir. Üsküdar’da yirmi gün
kaldıktan sonra yola çıkan serdar Öküz
(Damad) Mehmed Paşa yollarda yavaş
ilerlemiş ve 1024 şabanında (26 ağustos
/24 eylül 1615) Halep’e varmıştır. Sul­
tan Selim cami’i muvakkit) müneccimbaşı Derviş Tâlib Efendi’yi de yanında
götüren Mehmed Paşa, bu adamın tertip
ettiği zâyieenin tesirinde kalarak seferin
icrasını ertesi seneye bırakmıştır. B u ­
nun üzerine ordu efradını Maraş, Ma­
latya, Sivas ve Karaman mıntıkalarına
kışlaklara dağıtmıştır. Osmanlı ordusu­
nun bu durumu İranlılann işine yara­
mış, Şah Abbas esaslı şekilde hazırlana­
bilmek için bol bol vakit kazanmıştır.
Sadrıâzam Öküz Mehmed Paşa H a­
lep’te kışlarken, o sırada buranın valisi
bulunan Ekmekçi-zâde Ahmed Paşa İs­
tanbul’a gönderilerek kendisine sadaret
kaymakamlığı tevcih edilmiştir.
Sadrıâzam Öküz Mehmed Paşa Halep'e yaklaştığı sırada, Şah Abbas’m
elçi tayin ettiği Kasım Bey adında bir
şahıs İncili Çavuş ile birlikte Revan’a
geldiğini haber vermiştir. Lâkin sefer
niyetiyle yolun mühim kısmı katedilmiş
olduğundan kendisine aldırılmamış, îraıı elçisi ise, doğruca İstanbul’a gel­
miştir. Fakat ne hediyesi ne de nâm e­
sine itibar
gösterilmeyip tevkif olun­
muştur.

Sultan Ahmed, İranlılara karşı harp
açılmasını emredince Sadrıâzam Öküz
1800

1616 senesi harekâtı
Kış mevsimini Halep’te geçiren Sad-

rıâzam Öküz Mehmed Paşa. 1616 nisa­
nının 18 inde Gök-meydan denilen yere
çadırım kurdurarak
karargâha çıkmış
ve kışlakta bulunan askerin Erzurum ta­
rafına hareketlerini emretmiştir. Serda­
rın otağa çıkışından bir hafta sonra Maraş ve Halep beylerbeyleri Birecik üze­
rinden Erzurum’a doğru harekete geç­
mişler, Mehmed Paşa’nm kendisi de yola
koyulmuş ve Göksün yaylâsmı
geçip
Akşar sahrasına ulaştığı sırada Rumeli
beylerbeyi Davud Paşa eyâleti askeriy­
le birlikte serdara m ülâki olmuştur. E r­
zurum’a varıldığı zaman kalesinden ye­
di top alınmış, burada iken Anadolu.
Karaman ve Sivas eyâletleri askerleri
serdara iltihak etmiştir.
Sadnâzam' Mehmed Paşa Erzurumdan hareket etmek üzereyken Diyarbekir beylerbeyi Dilâver Paşa ile Van bey­
lerbeyi Tekeli Mehmed Paşa’vı Revan üzerine göndermiş. Şahı şaşırtmak gayesi­
ni gözettiğinden Bağdad valisi Mustafa
Paşr.’vı Musul beyi Seyyid Kaıı ve sair
Kürt beyleriyle birlikte Nihavend üze­
rine şevketmiş, kendisi de geri kalan
kuvvetlerin başında olduğu halde Kars’a
gitmiştir.
Öküz Mehmed Paşa, bundan önceki
harpte İranlılar tarafından tahrip edile­
rek bir harabe haline getirilmiş olan
Kars’ı tamir etmek istemiştir. Bu niyet­
le bir hafta süren çalışmalar neticesinde
evlerin bir çokları oturulabilecek hâle
getirilmiş, tahkimatının da ikmalini m ü ­
teakip muhafazası için 4300 asker bıra­
kılmıştır.

Revan muhasarası
Sadnâzam Öküz Mehmed Paşa Kars­
ın tamir ve tahkiminden sonra Revan’a
doğru ilerlemiş ve şehrin önüne gelince
siperler hazırlanarak muhasaraya baş­
lanmıştır. 1604 senesinde İranlılar tara­
fından zaptedilmiş olan Revan muhafız­
lığında o sırada Em ir Güne Han bulun­
duğu cihetle, şehrin müdafaası bu şa­
hıs tarafından organize ve idare edil­
miştir. Revan kuşatılırken Şah Abbas
Gökçe göl veyahut da Nahcivan tarafın­
da bulunduğu cihetle, şehrin zaptı işi
hayli çetinlik arzetmiştir.

Serdar Öküz Mehmed Paşa Revan’ı
kuşatırken, muhasara ordusuna karşı gi­
rişilecek bir baskm hareketini önlemek
gayesiyle Van beylerbeyi Tekeli Meh­
med Paşa’yı karakol hizmetine memur
etmiştir. Van beylerbeyi bu vazifedey­
ken üzerine hücum eden bir kaç
bin
kişilik bir İran kuvvetini mağlûp edip
bin kişi öldürmüş ve beş yüz kişi de
esir (Naimâ, C: 2, S: 143) almıştır.
Revan kuşatılması esnasında evvelâ
Kale 20 gün müddetle top ateşine tutul­
muş, bunda muvaffakiyet sağlanamayın­
ca toprak sürülmek suretiyle kaleye yak­
laşılıp içerisine girilmek istenmiştir. Lâ­
kin gündüz yığılan toprak geceleri içe­
riye çekildiğinden
bundan da müsbet
netice elde edilememiştir. Revan önünde­
ki çarpışmalar sırasında Osmanlı ordusu
bir hayli şehid de vermiştir. Yeniçeri ağası Muslu Ağa da şehit düşenlere da­
hildir. Muhasaranın uzaması neticesin­
de mevsimin ilerlemesi, ayni zamanda
top mermisi ve barut mevcudunun bitercesine azalması üzerine 25 şevvalde
(5 kasım) Erzurum’a ricat kararı veri­
lerek muhasara kaldırılmıştır. Ekseri
kaynaklar bu muhasaranın 44 gün sür­
düğünü söylerse de 55 hattâ 60 gün sür­
düğünü zikreden eserler de mevcuttur.
Sadnâzam Öküz Mehmed Paşa Re­
van muhasarasını kaldırırken İranlılar
tarafından yapılan sulh teklifini kabul
ihtiyacını hissetmiştir. Müverrih Naimâ
(C: 2, S: 143) bu noktayı şu şekilde an­
latır: «toplar çekilüp muhasaradan fera­
gat ve canib-i Rum ’a avdet mukarrer
oldukta, zaruri sulhe rağbet lâzım gelüp
Nasuh Paşa ile m ün’akid olan sulhde ve­
rilecek hediye ve haririn (ipek) nısfı ve­
rilmek üzre tecdid-i sulh ettiler».
Öküz, Mehmed Paşa bu şekilde İran­
lIlarla anlaştıktan sonra Erzurum’a doğ­
ru yollanmış, kış içinde Soğanlı yaylası­
nı geçerken bir hayli insan soğuktan do­
narak ölmüştür.
Öküz Mehmed Paşa’nm Revan’ı ala­
mamış olması aleyhinde sözler söylen­
mesine vesile teşkil etmiş, Revan gibi
toprak bir kaleyi zaptedemeyişi hizmet
kusuruna atfedilmiştir. Onun için sada­
retten azledilerek mühr-ü hüm âyun İs­
tanbul’da bulunan H alil Paşa’ya teslim
edilmiştir (17 kasım 1616),

1801

H a lil Paşa’nın serdarlığı
H alil Paşa sadrıâzam olunca İran
serdarlığıyle de vazifelendirildi. Bu ara­
da K ın ın ham İkinci Canbey (Canı-bek)
Giray hana da harcırah gönderilip sefe­
re iştiraki emrolundu, Haljl Paşa lüzum ­
lu hazırlıkların
ikmalini müteakip 15
haziran 1617 de Üsküdar’a geçti. Mesa­
fenin uzunluğu nazarı itibara alınarak
askerin yorgun şekilde harbe sokulmama­
sı için sadrıâzamm Diyarbekir’de kışla­
ması kararlaşmıştı. Bu sebeple Halil Pa­
şa Ağustos içinde Diyarbekir’e ulaşma­
sına rağmen daha ileri gitmedi. Sadrıâzam Diyarbekir’e doğru ilerlemekteyken,
Kırım hanından gelen haberde. İran arazisiııe yaklaştığı bildirilmekteydi- S;ıdrıâzam bu haberi alınca. İran toprağına
akın etmesi için kendisine emir verdi­
ğinden, Kırım hanı maiyetindeki 40 bin
tatar süvarisi ile Gence. Nahcivan ve
Culfa taraflarını vurduktan sonra Diyar­
bekir’e geldi. Halil Paga Canbey Giray’ı
merasim ve iltifatla karşıladı. Eskiden
Cezire-i İbni Ömer diye anılan Cizre
kasabası Kırım
askeri için kışlak yeri
olarak seçildiğinden Canbey Giray as­
keriyle birlikte Cizre’ye gitti.
Veziriâzam’m Diyarbekir’e gelişin­
den sonra Gürcistan’daki Guril beyi bir
mektup göndererek, İranlIların İmerethi
(A çık-baş), Gurya (Guril) ve Dadyaıı
gibi Osmanlı hâkimiyetinde kalan kısmı
tazyik ettiklerini bildirmişti. Bu haber
üzerine oraların muhafazası için Batum
beylerbeyi Ömer Paga, Çıldır beyi Murtaza Bey ve Sefer Paşa’nm eyâlet ve
sancaklarının askerleri ile, Gürcistan’ın
mevzuubahis sahasına gitmeleri emrolunduğu gibi, Erzurum ve Trabzon’daki ye­
niçerilerin de (Naimâ, C: 2, S: 152) git­
meleri bildirildi.
Sadrıâzam Halil Paşa Diyarbekir’de
kışlamaktayken Sultan Ahmed vefat ederek yerine Birinci Mustafa padişah
oldu. Üç ay sonra da İkinci Osman tahta
geçirildi.
Saltanat değişiklikleri vesilesiyle
sadaret ve serdarlık makamlarında bir
değişiklik yapılmadığından Halil
Paşa
1618 senesi mayısında Diyarbekir’de otağa çıkıp bir müddet sonra harekete
geçti. Sadnâzamın niyeti Bitlis ve Van
üzerinden Tebriz’e gitmekti. Van’a var­
1802

dığı sırada tatar hanı da gelip sadrıâzama m ülâki oldu- Burada yapılan bir
toplantıda, o sırada Şah Abbas'm bulun­
duğu Erdebil üzerine yürünmesine ka­
rar verildi.

Serav muharebe ve muahedesi
Osmanlı ordusu İran’a doğru yürü­
yüşe geçtiği zaman
İran şahı Tebriz'i
boşalttırıp halkını Erdebil’e nakletmişti.
Şahın kendisi Tebriz halkının Erdebil'e
yerleştirilmesiyle meşgulken ordusunun
idaresini Azerbaycan valisi Karca kay
(Karçıgay) Han'a .vermiş bulunmaktan­
dı.
Vaziyet böyleyken iki taraf arasında
bir takım elçiler gidip gelmekteydi. Osmanlı ordusu Tebriz önlerindeyken Erdebil’den dönen Hâkim (Hekim) Osman
adındaki bir Osmanlı elçisi, Karçakay
H an’ın Tebriz muhacirlerini muhafaza ile uğraştığını, sür’atli bir yürüyüşle Erdebil’e ilerlendiği takdirde büyük muvaf­
fakiyetler kazanılacağını söylemesi üze­
rine Kırım Hanı ve bir kısım beylerbey­
lerinin derhal ileriye gönderilmesine ka­
rar verildi. Defterdar Bâki Paşa ile ba­
zı tecrübeli ihtiyarlar böyle bir hareke­
tin hata ve tehlikesinden bahsettilerse
de sözleri dinlenmedi. Neticede Kırım
Han’ı tekmil tatar askeri ile, Diyarbekir,
Van, Sivas, Halep ve Rumeli beylerbey­
leri Erzurum beylerbeyi Haşan Paşa’nın
idaresine verilerek ileri gönderildi. Bun­
lar sekiz günlük mesafeyi iki buçuk gün­
de katederek Tebriz ile Erdebil arasında
ve İkincisine daha yakın mesafede bu­
lunan Serav (Serab) ovasına geldikleri
sırada Karçakay H an’ın hücumuna ma­
ruz kaldılar. Karçakay H an’ın yerleştir­
diği pusudan çıkan İran askeri, bitkin
denecek derecede yorgun olan Osmanlı
askeri üzerine yüklenince şiddetli bir
muharebe başladı ve iki saatlik çarpış­
ma sonunda Osmanlı kuvvetleri bozguna
uğradı. Serav
ovasının Pül-i-Şikeste
mevkiinde cereyan eden ve tarihe daha
ziyade Serav muharebesi diye geçen bu
çarpışmada Erzurum beylerbeyi Haşan,
Rumeli beylerbeyi Arslan, Diyarbekir
beylerbeyi Mustafa Paşa’lar şehid, ayrı­
ca iki Paşa da esir düştüler. K ırım hanı
çok tehlikeli vaziyete düşmüşken yeni­
çerilerin sebatı ve tranlıları şiddetli tü-

fenk ateşi ile geriletmesi sayesinde kur­
tuldu.
Sadnâ 2 am H alil Paşa Serav’da v u ­
ku bulan bozgun'üzerine derhal bir harp
meclisi tophyarak vaziyeti görüştü. R i­
cat edildiği takdirde, vaktiyle Ciğala-zâde Sinan Paşa kuvvetlerinin uğradığı âkıbete maruz kalınabileceği hesaplandı­
ğı cihetle Erdebil üzerine harekete ka­
rar verildi. Böyle bir karara varılmasın­
da hakikaten isabetli davranılmıştı. Erdebil’e yürünmekte askerin maneviyatı
yükselmiş, buna m ukabil İranUara da
ürperti verilmiş oluyordu. Esasen Seravda mağlûp olan kuvvetler Osmanlı ordu­
sunun tamamı da değildi. Gerçi Karçakay Han. Serav galibiyetini müteakip 70
bayrak ile idam ettirdiği beş yüz esirin
başmı gönderince Erdebil'de sevinç his­
sedilmesine sebep olmuştu
ama, Şah
Abbas. Osmanlı
ordusunun tamamının
yenilmediğini nazarı itibara alarak Se­
rav muvaffakiyetini gözünde fazla bü ­
yültmüyordu. Onun için Sadrıâzam Ha­
lil Paşa’m n emrindeki ordu Erdebil isti­
kametinde yürüyüşe
geçince, İranlılar
Sultan İkinci Osman
üzerinde tehlike tesiri yaptı. Onun için
(Kapıdağlı Serisinden)
İranlıların sulh teşebbüsünde bulunduk­
ları görüldü. Burnunun büyüklüğünden
dolayı «Burun Kasım» namını taşıyan
eyâleti teklif edildi, fakat kabul etmibir elçi Osmanlı karargâhına geldi. Er- yerek Üsküdarlı Aziz Mahmud Efendi
debil’e bir konak mesafedeki Serav’da
zaviyesinde bir hücreye kapandığı içiıı
cereyan eden müzakereler neticesinde,
kendisine dokunulmadı.
Nasuh Paşa sulhünün hemen aynı olan
Bir müddet sonra. Serav’da İran na­
bir muahede imzalandı (26 eylül (1618).
mına muahedeyi imzalamış olan Burun
Serav muahedesinin Nasuh Paşa muahe­
Kasım elçilikle İstanbul’a geldi. Nâme­
desinden farklı tarafı iki yüz yük ipek
sinde Yadigâr A li Sultan unvanı oku­
haracının yüz yük ipek, kumaş ve sair
nan İran elçisi, beraberinde yüz yük ipek
metalara indirilmesiydi. Sulh imzalanın­
vergisi ile dört fil, bir gergedan ve da­
ca Şah Abbas Osmanlı ordusuna sekiz
ha bazı hediye de getirmişti. İran elçi­
yüz katar deve yükletip çeşitli zahire ve
sinin bu gelişi Serav muahedesinin tas­
ayrıca bazı paşalara da hediyeler gönder­
dikini hedef tutmaktaydı. Yadigâr Ali
di. Halil Paşa da bazı hediyeler yolla­
Sultan, muahedenin padişah tarafından
mak suretiyle buna mukabelede bulun­
tasdiki mahiyetinde bir nâme-i hümâyun
du.
alıp
(29 eylül 1619) gitmeden önce, kar­
Serav muahedesinin aktinden sonra
şılıklı olarak bir hudut tashihi işinde de
Osmanlı ordusu Erzurum’a hareket etti.
anlaşmaya varıldığından muahede son
Halil Paşa’m n kendisi ise Tokat’a gitti.
ve kat’i şeklini aldı. Buna göre:
Buraya vardığında padişahın seferin ne­
1 — Kanunî Süleyman zamanında­
ticesinden memnuniyet izhar eden bir
ki sulh muahedesinde tayin edilen sımr
fermanını aldı. Tokat’ta fazla kalmayan
iki devlet arasında esas olacak,
Halil Paşa İstanbul’a geldiği zaman sa­
2 — Hudutta yapılan bir tashih ile
daretten azledilerek (18 ocak 1619) ÖAhıska eyâletinin OsmanlIlarda kalma­
küz Mehmed Paşa ikinci defa- sadnâsına mukabil Bağdad eyâletinin Deme
zam yapıldı. O arada Halil Paşa’ya Şam

1803

ve Dertenk sancakları İranlIlarda kala­
cak.
3 — traıüılar her sene haraç olarak
yüz yük ipek, kumaş ve sair kıymetli
eşya gönderecek.
4 — Esirler karşılıklı olarak iade ed ilecek.

5 — Iranlılar, Osmanlı hâkimiyetin­
de bulunan Dağıstan şamhalma taarruz
etmivecek.
6 — İranlılar Ebubekir, Ömer, Os­
man'dan ibaret üç halife ile Hazreti A y­
şe’ye sebb-ü-şetm etmivecek.

LEHLİLER İLE HARP
Birinci Alımed zamanında, Lehliler
tarafından kazakların, Osmanlılar tara­
fından da Kırım tatarlannjn akın ve te­
cavüz hareketleri yüzünden iki devlet arasında çıkan harp, padişahın ölüm ün­
den bir kaç ay önce sulhe bağlanmıştı.
Bu sulh gereğince. Osmaıilılar tatarla­
rın, Lehliler de kazakların
akm lanna
mâni olmayı ve Osmanlı himayesindeki
Erdel. Eflâk, Boğdan işlerine karışma­
mayı taahhüt etmişlerdi. Lâkin, bir m üd­
det sonra cereyan eden hâdiseler bilhas­
sa Lehlilerin muahede şartlarına riayet
etmediklerini gösterdi. Bu riayetsizlik­
ten de yeni bir harp safhası açıldı. Leh­
lilerin, 1617 sulhüne riayetsizliklerine.
Boğdan voyvodası Gratiani'nin Türklere
ihaneti hayli müessir oldu.
İskender Paşa’nın himaye ettiği bir
şahıs olan Gratiani, evvelce bir iki defa
İskender Paşa ile birlikte elçilikle Avustur-'a’ya gönderilmiş, bu hizmetlerine
karşılık, önce Nakşa (Naxos) adası du­
kalığı (Naimâ. C: 2, S: 179) iltizam su­
retiyle kendisine verilmiş, sonra da Boğ­
dan voyvodalığına getirilmişti. Gratia«)
Boğdan voyvodalığına tfilip olduğu za­
man, İskender Paşa onun doğrulukla
hizmet edeceğine kefil bile olmuştu.
işte bu şartlar altında yükselerek
Boğdan voyvodalığına nâil olan Gratiani,
Kazak ve Lehlerin hareket ve tecavüz­
lerde dair Erdel kıralı Bethlen Gabor’un Osmanlı hükümetine yazdığı mek­
tupları ele geçirerek, vaziyetten Kazak
ve Lehlileri haberdar etmiştir. Bunun
üzerine Gratiani’den intikam almaya ye­
min eden Betîılen Gabor, onun voyvo­
dalıktan azline müessir olmaya çalıştı.
Zaten Osmanlı hükümeti de Gratiani’nin
hıyaneti karşısında hareketsiz, kalmayıp,
kendisini azil ile yerine eski voyvoda
Aleksandr İlyaş (İlya) ı tayin etti (1620).
Gratiani ise, azli kabul etmiyerek fiilî

muhalefete kalkarak asker topladı ve
Lehlilerden de yardım alarak m ühim bir
kuvvetin başında mücadeleye hazır va­
ziyette Yaş şehrinin karşısına geçti.
Kâtib Çelebi’nin «Fezleke» si ile Peçevi’ye istinaden mücadeleyi pek tafsi­
lâtlı şekilde anlatan
NaimâT
ya
göre;
Gratiani'nin emrinde 50-60 bin kişilik
kuvvet birikmişti.
Gratiani’ye karşı, onun yükselmesi­
ne âmil olan eski koruyucusu ö zi bey­
lerbeyi İskender Paşa serdar tayin olun­
du. İskender Pasa, yalnızca Gratiani ile
değil onu koruyup kuvvet tahsisi sure­
tiyle fiilen destekleyen Lehlere karşı
çarpışacaktı. Bu arada K ınm hanı Canbev Giray seferberlik emrini alınca kar­
deşi Kalgay Devlet Giray’ı İskender Paşa’nın maiyetine gönderdi. Rumeli bey­
lerbeyi Yusuf Paşa, Niğbolu sancak be­
yi Tiryaki (veyahut Sarımsak) Mehmed
Paşa, Mihal-oğuIIan ahfadından Vidin
sancak beyi Koca H ızır Paşa ve ayrıca
Nogay beyleri ile Kantemir Mirza da
İskender Paşa’va iltihak emrini aldılar.
İskender Paşa’nın emrindeki Osman­
lI kuvvetleriyle Gratiani ve Leh kuv­
vetleri arasındaki muharebe Yaş şehri
civarında cereyan etti. 19 eylül 1620 de
vuku bulan ilk temasta öncü kuvvetle­
ri arasında çarpışmalar oldu. Esas şid­
detli muharebe ise ertesi gün cereyan
eyledi. İskender Paşa şöyle bir harp n i­
zamı aldı: sağ cenaha Rumeli beylerbe­
yi Yusuf Paşa'yı, onun önüne Devlet
Giray emrindeki K ın m kuvvetlerini, sol
cenaha Niğbolu sancak beyini ve nogay lar kumandasında olmak üzere Kante­
mir Mirza’yı koyup kendisi de ordunun
merkezinde mevki aldı.
Muharebe pek şiddetli cereyan etti.
Bir aralık piştar kumandanlarından Mihal-oğullanndan
H ızır Paşa pek ileri
giderek tehlikeli
vaziyete düşmüştü.

1804

Tiryaki (Sarımsak) Mehmed Paşa bunun
farkına varınca serdardan emir almayı
beklemeksizin beşyüz yiğit askerle im ­
dada koştu ve ihtiyar Hızır Paşa’vı kur­
tardı. Muharebenin şiddetli bir anında
İskender Pasa ön hatlarda çarpışan kalgay Devlet Giray’a, han ailesinin yegâ­
ne mümessili olması bakımından, tehli­
keye maruz ön hatlar yerine geride dümdar kuvveti halinde vazife görmesini b il­
dirdi. Lâkin Devlet Giray buna razı ol­
madı. Serdarın ikinci defa haber gön­
dermesi üzerine, ön hatlarda çarpışarak
düşmana haddini bildirmek arzusunda
olduğunu, gayet geriye çekilmesi husu­
sunda yine İsrar edilirse tatar askerini
alıp çekilip gideceğini söyleyince, İsken­
der Paşa bir daha ayni şeyi tekrarlama­
dı.
Muharebenin şiddetle cereyanı sı­
rasında bir aralık Hızır, Hüseyin ve Tir­
yak: Mehmed Paşalar fazlaca ilerliyerek
her taraftan düşman kuvvetleri tarafın­
dan san İdil arsa da tatar ve nogaylann
pervasızca hücumlarını müteakip tehli­
keli vaziyetten kurtuldular. Bu arada
Lehliler hayli zayiata uğradılar. 20 eylül
günü cereyan eden çarpışmalar netice­
sinde Lehlilerin zayiatı Naimâ’ya (C: 2,
S: 182) göre 10 bin, Hammer'e (C: 8, S:
189) göre 2 bin kişi idi. Ayrıca yakala­
nan esirlerin serdarın çadırı önünde bo­
yunları vuruldu. Gratiani kaçarak canı­
nı kurtarmış ve kazanılan muvaffakiyet
sayesinde bir çok ganimet ele geçmişti.
Leh başkumandanı bu günki mağlûbiyet
ve zayiatı müteakip mev2İe girdi ve bu
günden sonra 17 gün daha süren çarpış­
malar hep mevzi harbi şeklinde cereyan
etti.
Leh başkumandanı işi mevzi harbi
şekline dökmek üzereyken İskender Paşa’ya haber göndererek: «Biz yalnız eski
düşmanlarımız olan tatarlarla uğraşaca­
ğımızı sanıyorduk, bizzat vezir ile m u­
harebe edeceğimizi bilmiyorduk. Kiralın
yeğenini ve diğer asilzadeleri size rehin
olarak vermeye hazırız; şu şartla ki siz
de Kan temi r Mirza ile Hüseyin Paşa'yı
bize gönderirseniz, Dniestr’in öte tara­
fında rehinler mübadele olunarak her­
kes sükunetle yerlerine avdet eder*- de­
di. Aynca serdara yüzbin altun flori pa­
dişaha da senelik vergi vereceğini bil­
dirdi. Leh başkumandanının bu teklîfle-

ri karşısında İskender Paşa bir
harp
meclisi toplıyarak müzakereye koyuldu.
Harp meclisine silâhlı olarak ve yırtık
kalpakla iştirak eden Kantemir Mirza
rehin meselesini duyunca hiddetten yu­
valarından fırlayan gözlerini serdara di­
kerek:
«— Kâfirin malına tapıp kâfir ol­
muşsun! ben otuz yıldır bunlara kılıç
urup anaların oğulların öldürmüşüm.
Niçin özümüzü ellerine vereyim? tâ ki be­
ni diri diri şişe geçinip büryan etsinler!
Bunlar kâfirdir; bizim bunlarla barışığı­
mız yoktur; bunlara hemaıı kılıç um ruz
başka sözümüz yoktur» dedi. Hüseyin
Paşa da rehin gitmeyi reddedince İsken­
der Paşa Lehlilerden gelen adamı hap­
sederek mücadeleyi devam ettirdi.
Onyedi günlük çarpışmalar esnasın­
da tatarlar bir hayli esir aldılar. Mah­
volmaktan kurtulmak isteyen Leh baş­
kumandanı ordusunun önce süvarisini, onun arkasından piyadesini Dniestr’den
geçirmek isterken başgösteren karışık­
lıktan faydalanan Türkler Leh ordusunu
lam mânasiyle ezdiler. N aimâ’ya
göre
{C : 2, S: 184), 60 binlik Leh ordusun­
dan sadece dört yüz kişi kurtulabildi.
Başkumandan
Stanislas
Zülkiyevski
(Zolkiewskv) nin başı ordugâha getirilip
teşhir olunmak üzere İstanbul’a gönde­
rildi. Kumandanlardan Kalmovski Prut
suyunda boğuldu; Koniekapolski esir edilip İstanbul’da hapsedildi. Harbin m ü­
sebbibi Gratiani ise firarı sırasında bir
köylü tarafından öldürüldü.

Şehzade Mehmed ’in
Öldürülmesi
İskender Paşa Yaş civarında Lehli­
lere karşı kesin bir zafer kazandığı sı­
rada sadaret makamını işgal eden G ü­
zelce (Çelebi, îstanköylü) A li Paşa, mev­
kiinde tutunabilmek
için tatbik ettiği
müsadere siyaseti ile, bir de ikinci Os­
man’ı Lehistan seferine teşvik etmiş bir
şahsiyet olarak nazarı dikkati celbeder.
Genç hükümdar sefer için karara var­
dıktan sonra feci bir işe teşebbüs etmiş
ve böylece namını lekelemiştir. Bu feci
iş, kardeşi Mehmed’i idam ettirmesiydi.
Şehzadenin idamı için ortada hiç bir se­
bep mevcut olmadığına göre Sultan Os­

1805

man'm Lehistan seferine çıktığı zaman
meye mecbur olmuş, İngilteıe sefiri Sir
arkasından kuvvetli ve sevilen bir şah­
John Eyre’in tavassut teklifi de redde­
dilmişti.
siyet bırakmak istemediği anlaşılmakta­
dır. Şehzade Mehmed’in idamına dair bir
İkinci Osman'ın
Lehistan seferine
sebep zikretmeyen Osmanlı müverrihle­
bizzat iştirak kararı vermesine Sadrırinin, idamın, padişahın sefere iştirak
âzam Güzelce Ali Paşa hayli müessir ol­
kararından sonra icra edilmiş olmasını
muştu. Fakat, padişahı sefere teşvik eden
müttefikan belirtmeleri, bu sebebin, on­
ve sefer hazırlıkları için etrafa emirler
larca üstü kapalı şekilde anlatılışı diye
gönderen bu adamın, sefer mevsimine
tefsir mümkündür.
ulaşılmadan 9 mart 1621 de ölmesine
İkinci Osman, kendisinden iki yaş
rağmen İkinci Osman buna ait niyetinde
veya daha büyük ihtimalle dört ay kü­
hiç bir değişiklik yapmamıştı. Güzelce
çük olan kardeşi Mehmed’i öldürmeye
A li Paşa'dan sonraki Sadrıâzam Ohrili
karar verdiği zaman evvelâ şeyhülislâm
Hüseyin Paşa, bostancıbaşılıktan yeni­
Hoca-zâde Esad Efendı’den fetva istediy­
çeri ağalığına, ondan Rumeli beylerbey­
se de Esad Efendi istenen fetvayı verme­
liğine ve vezirliğe, dördüncü vezirlikten
di. Lâkin padişahın gözüne girip şeyhül­
birdenbire sadrıâzamlığa yükselmiş bir
islâmlık makamına ulaşmayı gözeten
kimseydi. Bilgi ve tecrübesi kıttı. Padi­
Rumeli kazaskeri Kemalüddiıı Efendi bu
şahın gençlik ve tecrübesizliğinden do­
fetvayı verdi. «Şakayık-ı Numaniyye» ve ğacak noksanlıkları
kapatacak kıratta
«Mevzuat-ül-ulûms> adlı eserlerin meş­
bir adam değildi.
hur m üellifi
Taşköprülü-zâde Ahmed
Madame de Gomez’in «Histoire d ’OsEfendi’h in oğlu olan Kemalüddin Efenman» isimli eserindeki kayıt ve mütadi’nin bir ilim adamına yakışmıyan fet­
lealara nazaran; İkinci Osman, Lehistan
vasını müteakip zavallı şehzâde boğula­
üzerinden Baltık denizine çıkmak, ora­
rak öldürüldü. Şehzâde Mehmed, kendi­
da bir donanma meydana getirerek hırissini öldürmeye gelen cellâdları kargısın­
t;vaıı Avruparyı hem Akdeniz’den, hem
da görünce:
de kuzeydeki denizlerden tehdit ve sı­
—
Osman, Allahdan dilerim ki ömr-ü
kıştırmalarla
Avrupa’ya hâkim olmak
devletin berbad olup beni ömrümden n i­
gibi fikirler beslemekteydi. Halbuki, o
ce mahrum eyledin ise sen dahi behredevrin şartları hesaba katılırsa, böyle
mend olmayasun! demişti.
bir fikri tahakkuk ettirmek maddeten
Osmanlı müverrihlerinin ittifakla
imkânsızdı.
Hayal
sayılması gereken
belirttiklerine göre, Şehzâde Mehmed pek
böyle bir fikrin arkasından Kanunî S ü ­
güzel ve sevilen bir gençti. Müverrih
leyman bile koşmamıştı. En evvelâ, İk in­
Kaim â (C; 2, S: 188); «kendi biraderleri
ci Osman zamanındaki Avrupa devletle­
iken ol şelızâde-i bigünaha raiım etmeri Kanunî devrindekiııden daha üeri ve
yüp nahak yere şehid etmekle gaddar­
daha kuvvetliydi. Buoa m ukabil Osman­
lık ettiler» cümlesiyle, kendi yaşadığı
lI devleti, ne ordu ne de devlet adam­
devirdeki şartlara göre, İkinci Osman'ı
ları bakımından Kanunî devrinin kudre­
ağır bir şekilde tenkid etmiş addedile­
tini haiz değildi. Bu derece g'eniş şeyler
bilir.
düşündüğü söylenen padişah, tasavvur­
larının muayyen bir parçasını dahi ta­
hakkuk ettirebilmek için ordu ve dev­
İkinci Osm an’ın Hotin
let adamlarının cân-u gönülden gayreti­
seferi
ne muhtaçtı. Halbuki gençlik ve tecrü­
besizliği yüzünden ordu, halk ve ilmiye
İskender Paşa’n m Yaş civarında Leh
sınıfı arasında güceniklikler yaratmıştı.
ordusunu ezmesine rağmen iki devlet aHassaten cimri olan İkinci Osman sipa­
rasındaki harp hali devam etmekteydi.
hilerin mütedahil maaşlarını verdirme­
Gerçi, Yaş muharebesinin mağlûbu olan
mek suretiyle askerleri, ilmiye sınıfının
Lehliler sulhe kavuşmak istemişlerse de
arpalıklarını kesmek suretiyle (Ravzat buna muvaffak olamamışlardı. Nitekim
ül-ebrar, S: 541) ilmiye sınıfını gücenbu gaye ile Osmanlı hükümet merkezi­
dirmişü. Sultan Osman’ın hatalı hare­
nin yolunu tutmuş olan bir Leh elçilik
ketleri bu kadarlıkla da kalmadı. Hamheyeti' Küçük Çekmece’den geriye dön­
1806

mer (C: 8, S: 203) in elçi raporlarına is­
tinaden bildirdiğine göre; cepheye git­
mekteyken kazak esirlerini ve hattâ m u­
hafızlarından bazı kimseleri ııışan talim ­
lerinde oklarına hedef yaparak onları
öldürmesi askerlerin kendisinden iyice
soğumasına sebep olmuştur. Yine
bu
arada yeniçerilerin firarlarına ait riva­
yetler üzerine onların subaylarına itimad
etmiyerek neferleri birer birer önünden
geçirterek bizzat sayması subay sınıf üzerinde de fena tesir bırakmıştır.
İşte, onun çocukea ve nihayet şıma­
rıkça hareketleri kargısında beliren so­
ğuk hava dolayısiyle Lehistan seferinin
aleyhinde bulunan erkâna da rastlanmış­
tır ki. Şeyhülislâm Hoca-zade Esad Efen­
di bunlardan biridir.
Padişahın sefere
çıkmasının aleyhinde bulunanların fik ri­
ne göre, Lehistan işi sulhe bağlanmalı,
veyahut da sefer ancak iyi bir serdarın
idaresinde icra edilmelidir.

Padişahın İstanbul'dan
hareketi
İkinci Osman
Sefer için lüzum lu ilk hazırlıkları
(Macarca “A Magyar Nemzet Törtcnete”
müteakip padişahın otağı 29 nisan 1621
adlı kitaptan)
(7 cemaziyülahır 1030) de Davudpaşa
sahrasına kuruldu. Bundan dokuz gün
ferde bir netice husule gelmek m üşkül­
sonra da İkinci Osman otağa çıktı. Pa­
dür deyu nice kelimat söylemigler».
dişahın emrinde sefere katılacak asker
Davudpaşa’da toplanmakta devam eder­
Bir kaç gün gecikmesinde bir m ah­
ken kendisine vezaret tevcih edilen Pir
zur bulunmadığı halde, daha işin baş­
Mehmed Paşa (Ravzat-ül-ebrar’da M ı­
langıcında maneviyatın sarsılmasına âm il olan Sultan Osman Davudpaşa’dan
sır’dan mazul vezir Ahmed Paşa) İstan­
bul m uhafızlığı ile vazifelendirildi. Pa­
hareketinin onuncu günü Edirne’ye va­
sıl oldu. Burada kaldığı onbeş günlük
dişah Davudpaşa karargâhında iken gü­
neş tutuldu. O devrin itikadına göre, kümüddet zarfında yeniçeri ve topçulara
suftan bir kaç gün önce ve sonrası «ey- nişan talimleri ve atışlar yaptırarak de­
yâm-ı nahss. denilen uğursuz günlerden
rece alanlara ihsanlarda bulundu. Edir­
sayılırdı. Fakat İkinci Osman bu inanı­
ne’den ayrıldıktan sonra şiddetli yağm ur­
şa ehemmiyet vermiyerek harekete geç­
lar yağdığından Yanbolu’ya kadar olan
tiği cihetle, bu hal halk üzerinde ürper­
kısa mesafenin katedilmesinöe epeyce
ti yarattı. Nitekim bu husus N aim â’ (C:
müşkilât çekildi. Miktarı yüz bin' kişiyi
bulduğu tahmin edilen ordunun yürüy ü­
2, S: 89) m n dilinde şöyle anlatılmakta­
dır: «kusufdan evvel ve sonra bîr kaç
şe devamı sırasında kazakların A kyolu’günedek eyyâm-ı nahsattan madud olup
ya baskın hareketinde bulundukları ve
iskelesini yaktıkları öğrenildi. Padişa­
sulh şehr günü bile nahs olup, hususa
küsuf ola bir kâra şürûğ etmek kat’a tec-. hın emrinde ilerliyen ordu 12 temmuzda
viz olunmamış iken gaflet ile Davudpa­
Dobruca’da İsakcı kasabasına vasıl ol­
şa menzilinden göçülüp böyle bir sefer-i
du. Tuna’mn sağ sahilinde ve Tulcea
azîme müteveccih olması nâmünasib idi.
(Tulçi) niıı otuz kilometre kadar batı­
Lâkin kaza ve kader hükm ünü icra ede­
sında bulunan İsakçı’da bir köprü ku­
cek idi. Ol vakitte nice üstadlar bu se- rulması için faaliyete geçildi. Köprü in­
1807

şaatı ikmal edilinceye- kadar geçen m üd­
det zarfında, yeniçeri ve sipahilere pa­
dişahların ilk seferlerinde verilmesi mutad olan sefer bahşişi (Naimâ; C: 2, S:
191) dağıtıldı. Bu arada Özi beylerbeyi
Hüseyin Pa'şa’nın onsekiz şayka ile Özi
sahilini talana gelen kazakları mağlûp
ettiği öğrenildi ve Hüseyin Paşa’nın ya­
kaladığı kazak esirleri padişahın huzu­
runda idam olundu.
Ordu Isakçı’da iken, şehzâde Mehmed’in idamına fetva vermiş olan Rume­
li kazaskeri Taşköprülü-zâde Mehmed
Kemalüddin Efendi vefat eyledi. Nâşı
İstanbul’a nakledilen Kemalüddin Efen­
dinin yerine Habeşî Hadım Molla Ali
Rumeli kazaskerliğine tayin edidli.
Büyük işler tasarlıyan ve böyle şey­
lere bizzat teşebbüs eden genç hüküm ­
dar, ok ve silâh kullanmakta da üstün­
lük hevesini tatmine çalışmaktaydı. Bu
neviden bir hareket olarak bir defasın­
da Tuna’nm öte tarafına bir ok yetiştir­
meye muvaffak oldu. Ve okun düştüğü
yere bir sütun dikilmesini emretti. A y­
rıca İsakçı’da bir kale yapılmasını em­
retti. Padişahın emri üzerine inşa olunan
kale ondoku 2uncu asır ortalarına kadar
mevcudiyetini muhafaz etmiştir. İkinci
Osman Isakçı’da iken Kaptan-ı derya
Halil Paşa padişaha m ülâki oldu. H alil
Paşa donanma ile Karadeniz’den gelirken

Osmaniı ordusunun Hotin seferinde yolda
cereyan eden bir olay (Ricaut’dan)

bir kazak filosuna rastlamış, bunlardan
beş şayka batırmış ve onsekiz şayka zap­
tedip şaykaları kullananlardan
ikiyüz
kazağı esir etmişti. Ordugâha getirilen
kazak esirleri gayrı insani şekilde öl­
dürüldüler.
Köprü inşası için onsekiz gün İsakçı'da bekleyen ordu 29 temmuzda köprü­
den geçti. İki gün sonra Kefe beylerbe­
yinin yakaladığı üç yüz kazak esiri or­
dugâha getirildi. Bunlar da evvelkiler
gibi idam edildi. Ağustosun birinde K i­
rim hanından haber geldi. Canbey G i­
ray 50 bin kişi ile Özi (Dniepr) suyunu
geçtiğini bildiriyor ve orduyu humâyuna
nerede iltihakının
emredildiğim soru­
yordu. Bundan bir hafta sonra Diyarbekir beylerbeyi Dilâver Paşa eyâleti as­
keri ile, Eflak voyvodası Radu Mihne 6
bin Ei'laklı ile orduya iltihak etti. Agustosun 12 sinde düşman
ordusunun
vaziyetine dair ilk haber geıdi: bu ha­
berde 50-60 bin kişilik tüfenkdaz kuv­
vetinin Hotin önünde metris ve tabya
hazırladığı, ayrıca «kıral-oğlu» idaresinde
ikinci bir kuvvetin de geleceği bildiri­
liyordu. Bu arada Erdel beyi Bethlen
Gabor’dan imparator askeriyle bir kaç
çarpışmada aldığı bayraklar ve esirler
geldi. K ın m hanının veziri Mirza Bey
ordugâha gelerek düşman arazisine akın yapmak üzere izin istediği cihetle
Ağustosun 20 sinde bu izin
kendilerine verildi. Yine bu
günlerde Silistre beylerbeyi
ile Boğdaıı beyi orduya ilti­
hak eyledi. Ağustosun 24 ü n ­
de, yeniçerilerin yansı kal­
madı diye bir şayianın çık­
ması üzerine İkinci Osman
yeniçeri neferlerini teker te­
ker huzurundan
geçirtmek
suretile yoklama
yaptırdı­
ğından bu hareket yeniçeri
subaylarının hayli gücenme­
sine sebep oldu. Bu arada
yolların iyi tamir edilmemiş
olmasından dolayı
Boğdan
voyvodası Aleksandr İlyaş
azledilerek
yerine
Stefan
Tomşa ikinci defa voyvoda
yapıldı.
Ağustosun 26 smda Kırım hanı, Tur­
la .(Dniestr) suyunu geçmiş olan kazak­

1808

lara karşı vuruşmak üzere yardım iste­
diğinden kendisine bir miktar kuvvet ile
25 top gönderildi. Lâkin bunlar hanın
yanma ulaşıncaya kadar kazaklar bu­
lundukları yerden kaçmışlar ve büyük
kuvvetlere iltihak etmişlerdi. Ağustosun
29 ve 30 unda da münferit bazı düşman
kuvvetleriyle ileriye gönderilmiş Osman­
lI askeri arasında çarpışmalar cereyan
etti, ve düşmandan az miktarda esir aIındı.

O rdunun H otin önlerine
muvasalatı
Padişah İkinci Osman’ın idaresinde­
ki Osmanlı ordusu, Peçevî’ye göre 1 ey­
lülde, Kâtib Çelebi ve N aimâ’ya göre
2 eylülde Hotin önlerine vasıl oldu.
Dniestr nehri kenarında ve nehrin sağ
sahilinde olan Hotin
şehri, Türk!erin
Kamaniçe dedikleri Kaminiek (Kamenec-Podolsk) şehrinin 20-25 kilometre
kadar güneyindedir. Türk kuvvetleri bu­
raya geldiği zaman Leh kuvvetlerinin
bir kısmı başkumandan Chodkîewics idaresinde Dniestr kıyılarında, 60 binlik
kısmı da Leh veliahdı Ladislas'm ida­
resinde Kamaniçe kalesinin
altında
müstahkem ordugâhtaydı. Başkumanda­
nın tuttuğu mevki, bir tarafında yalçın
kayalar bir tarafında da uçurumlar ihti­
va eden ormanlık bir saha idi. Bu ba­
kımdan Dniestr kıyısındaki yer de, müs­
tahkem mevki derecesinde Lehler için
müsait bir şekil arzetmekteydi. Birbiri­
ne yakın iki müsait sahaya yerleşmiş
Leh kuvvetleri Hammer’e göre 72 bin,
bazı Batı kaynaklarına nazaran ise 102
bin kişiydi. Türk kaynakları kesin bir
rakam kaydetmemekle beraber Osman­
lI ordusu, K ın m tatarlariyle birlikte 100
binden aşağı değildi. Netice itibariyle,
muharebe, aşağı yukarı denk kuvvetler
arasında cereyan edecekti.
Ordunun Hotin önlerine vasıl oldu­
ğu gün K ırım hanı Canbey Giray da gel­
di. Padişah tarafından kabul edilmek üzere otağa girerken belindeki tirkeşi
sadrıâzam tarafından alındığı cihetle, k ı­
sa bir müddet için korkuya kapıldı. Fa­
kat belinden çıkarılanın yerine muras­
sa bir tirkeş ve bir murassa kılıç takıl­
dığını, bir samur kürk ve murassa eğer­

li bir at ihsan olunduğunu görünce kor­
kusunun yersizliğini anladı.

Hotin önündeki çarpışmalar
Hotin önünde Osmanlılarla Lehliler
arasındaki muharebe esas itibariyle 3
eylülde (16 şevval) başladı.
Lehliler,
kendileri için pek müsait bir mevkie yer­
leşmiş olduklarından. Türk ordusu ya­
rım daireye yakın şekilde ve muhasaraya
girişir tarzda bir tertip aldı. Nihayeti
nehre istinat etmek üzere sağ cenaha
Anadolu, Kaıaman, Sivas ve Diyarbekir
beylerbeyleri, sol cenaha da Şam ve H a­
lep beylerbeyleri ile Eflak voyvodası ve
Kırım hanı; merkeze de yeniçerilerle ka­
pıkulu sipahileri yerleştirildi. Sağ cena­
hın ucunun nehre uzanmasına mukabil
sol cenabın ucu da ormana uzanıyordu.
İlk güne ait çarpışmaların en şid­
detlisi ormana doğru uzanan kısımda ce­
reyan etti. Araziye yerleşişlerindeki hâ­
kim durumları dolayisivle Türklerin sı­
kıştırmasına kolaylıkla mukavemet eden
Lehliler Orman içinden çıkmamakta ıs­
rarlı davranarak buradan açtıkları tüfenk ateşi ile Türklere b ir hayli zayiat
verdirdiler. Bosna beylerbeyi de bugün
ağzından vurularak şehitlere karıştı.
Muharebenin ilk gününde zayiatla
karşılaşılınca ferdası gün toplar tabiye
edilip yeniçeriler metrise girdi. Böylece muharebeyi uzatacak bir yol tutulmuş
oldu. Düşmanın işgal ettiği mevkiin üs­
tünlüğü yüzünden, Türk kuvvetleri, bi­
raz da, böyle davranmaya mecburiyet
hissetmiş vaziyetteydi. Maamafih 4 eylü­
le rastlıyan muharebenin bu ikinci g ü­

1809

Hotin kalesinin bugünkü halinden
bir görünüş

nünde Leh ordusundan bazı birliklerin ileriye çıktıkları
hücumlarla şaşkınlık
yaratmak istedikleri, hattâ bir aralık bir
kaç Türk topunu zaptetmek için cesurane teşebbüslerde bulundukları görüldü.
Lâkin Lehlilerin bu teşebbüsleri
hep
akamete uğratıldığı gibi epeyce zayiat
da verdirildi.

T ürklerin m üteaddit um um î
hücum da bulunm aları
Çarpışmalar mevzi harbi şekline dö­
külmüş olduğu cihetle, Lehlilerin yerleş­
miş bulundukları sahadan sökülüp atıl­
ması, umumî bir hücumun icrasına bağ­
lı görüldüğünden, 8 eylülde umumî ta­
arruza kalkıldı. Öğleye doğru çarpışma­
lar iyice şiddet kesbetti. Düşmanın yer­
leşmiş bulunduğu tahkimli mevzilerden
bir kaç tanesi zaptedildi. Bu arada 12
top, 130 bayrak, 2 büyük sancak ele ge­
çirildi ve düşmandan bin kişi öldürül­
dü.
Nogay beylerinden Kantemir Mirza
bir kaç gün önce akına gönderilmişti.
Cesaret ve gayreti ile temayüz eden Kantemir Mirza bugün esir ve ganimetler­
le ordugâha dönünce, padişahın iltifatı­
na nail oldu ve kendisine Özi beylerbey­
liği tevcih edildi.
İlk umumî hücumdan düşmanın va­
ziyetini değiştirecek bir netice elde edi­
lemediğinden ertesi gün umumî hücum
ayni şekilde tekrarlandı. Lâkin Lehliler
çok sıkı top ve tüfenk ateşi açtıklarından
mevzilerine yaklaşılamadı. 11 eylülde ic­
ra edilen üçüncü um um î hücum, bir ön­
cekinden daha tertipli ve daha şiddetli
olduğu ha!de yine
düşmanı yerinden
sökmek m üm kün olamadı ve akşam ka­
ranlığının bastırmasiyle askerler çadır­
larına döndü.
Esas cephedeki umumî hücumlardan
müsbet bir netice çıkmadığı sırada Kırım
Ham Kamaniçe mıntıkasına akına gönde­
rilmişti. Düşmanı açlığa mahkûm etmek
için „yapılan bu akında tatar askeri Lehfilerin yüz zahire anbarını bastı, yolları
kesti ve epiyce esirle ordugâha döndü.
Eylülün 12 sinde yeniçeri ağası azle­
dilerek istikamet Efendi'nin damadı Ali
Ağa yeniçeri ağalığına tâyin edildi.
Eylülün 14 ünde icra edilen dördün­
cü hücum diğerlerinden daha şiddetli şe­
1810

kilde cereyan etti. Düşmanın mevzilerin­
den sökülmesini istiyen padişahın ken­
disi bile karşısında bulunan kazak alayı­
na karşı bizzat taarruza kalktı. Bugünkü
muharebenin en dikkate değer hadisesi
Budin Beylerbeyi Karakaş Mehmed Pa­
şanın çarpıştığı kısımda vuku buldu. Avusturyalılardan Vaç <Waitzen) ı zaptederek şecaat ve becerikliliği ile temayüz
etmiş olan Mehmed Paşa ordugâha bir
gün önce gelmişti. Bu şeci kumandan
hücüma kalktığı mıntıkada düşman mev­
zilerine girdi. Lâkin geriden tam zama­
nında desteklenmediği için, o kısımda te­
min edilen muvaffakiyet boşa gittiği gibi
kendisi de vurularak şehit düştü. Müver­
rih Haşan Bey-zâde’nin kaydettiğine gö­
re, Karakaş Mehmed Paşanın muvaffaki­
yet kazandığını gören Veziriazam Ohrili
Hüseyin Paşa, onun sayesinde zafere kavuşulduğu takdirde sadrazamlığın elden
gideceğini düşünmüş, bu sebeple arka­
sından takviye göndermiyerek şehadetine âmil olmuştur.
Neticesi bakımından bir ihanetten
başka bir şey olmıyan bu hareketinden
dolayı Hüseyin Paşa sadnâzamlıktan az­
ledilerek (17 eylül) ikinci vezirliğe in­
dirilmiş ve köprü inşa ettirerek nehrin
karşı tarafına geçmekle vazifelendirilmiştir. Hüseyin Paşa azledilince Diyarbekir
valisi Dilâver Paşa sadrıâzamlığa getiril.di.
Turla (Dniestr) üzerinde kurulma­
sına çalışılan köprünün inşaatı 21 eylül­
de tamamlandığından Hüseyin Paşa kar­
şıya bir m iktar asker ile 30 top geçirdi.
Ertesi gün bu toplarla düşman mevzile­
rinin iç kısımlarını döğmeğe
başladı.
Turla’vı geçen kuvvetlerin ateşinden m ü ­
teessir olan bir kısım Leh kuvvetleri
mevzilerinden çıkarak daha yukarıya
ormanlık içine girdiler. Ertesi gün vezir
Ohrili Hüseyin Paşa, Çerkez Hüseyin
Paşa ve Erzurumdan mazul Doğancı A li
Paşa bunlan muhasaraya çalışırken Leh­
ler nehrin aşağı tarafından dolanarak ge­
celeyin harbe tutuştular. Üe saat devam
eden çarpışma
esnasında Doğancı Ali
Paşa gehid düştü, Bolu beyi yaralandı;
Hüseyin Paşa ise bir çıplak beygire b i­
nerek kendini güg kurtardı. Turla kar­
şısına gönderilenlerden Eflak voyvodası
o sırada köprü üzerinde bulunduğundan
(Naimâ, C: 2. S: 203) bir zarara uğrama-

di. Peçevî’ye göre; Nc^ay beyi Kantemir
Mirza'nın yetişmesi ve düşmanı bozma­
sı sayesinde. Lehlilerin gece baskınının
bir felaket halini alması önlenmiş oldu.
24 eylül günü yapılan beşinci h ü ­
cum sırasında Kırım iıanı Canbey Giray
ve Rumeli beylerbeyi
Yusuf Paşanın
gayretleri sayesinde Leh tahkimatının iki katı, yâni birinci sıradan sonraki ikinci sıra da ■zaptedilmek üzereyken ge­
riden düşmanın zinde kuvvetleri çıkarak
muharebeye tutuştu. îş bu dereceye ka­
dar gelmişken yeniçerilerin gayretsizlik­
leri yüzünden bir netice elde edilemedi.
Yeniçerilerin böyle davranışlarına âmil
olan şahıs da Padişahın bizzat kendisiydi. Zira daha Hotin önünde çarpışmala­
ra başlanmadan yeniçerileri gücendirmiş
olan padişah, mücadele
esnasında da
cimri davranıp, ecdadının, muvaffakiyet
gösteren askere bahşiş verme usulüne
riayetsizlik göstermek suretiyle, bu gü­
cenikliği beslemiş oluyordu.
27 eylülde (11 zilkade)
altıncı ve

son hücum icra edildi. Umumî hücum
emrini müteakip gönüllü ve serdengeçtiler en ön saflarda ileriye atılırken ordunun diğer efradı da ayni şeyi tatbike ça­
lıştı. Bu darbenin başlangıcında ilk an­
larda düşman askerleri mevzilerinden dı­
şarı fırladıysa da biraz sonra yine her­
kes mevzilerine girerek şiddetle karşı
koymaya devam etti. Böylece altıncı uaıuıtıi hücumdan da bir şey elde edile­
medi. Naimâ (C:2. S: 204) ya göre bu­
günkü muharebede Türk ordusu insan
ve at bakımından hayli zayiat verdi.
Altıncı umumî hücumun muvaffakıyetsizliğe uğraması üzerine Padişah bü­
tün vezirleri yanına çağırarak kendile­
riyle görüştü ve onlara:
«— Feth-ü teshir aksây-ı muradım­
da'! lâzım gelirse ihzar-ı zehâir
edüp
katımda kışlamak dahi caizdir.
Şöyle
bilüp ana göre takayyüd idesiz» dedi.
İkinci Osman’ın bu sözlerini m üte­
akip «otuz gün oturaks> ilân edildi; ya­
ni otuz gün müddetle orada kalınacağı

Osmaıılı ordusunun Hotin’e bir hücum’u (Rieaut’dan)
1811

tün bunlardan dolayı Sultan Osman da
bildirildi; bu münasebetle umumî hücum ­
sulhe yanaştı. Harbin devamı sırasında
lara da nihayet verildi. Taarruzlara son
Eflak voyvodası bulunan ve sulhü m ü­
verilince Kırım hanının ikinci veliahdı
demek olan «Küredin Sultan» akma gön­
teakip Boğdan voyvodalığına tayin edi­
len Radu Mihne’nin tavassutta bulunm a­
derildi. K ırım askerinin yaptığı akınlar
neticesinde, Türk kaynaklanıra göre yüz
sı, iki devletin sulhe gitmesinde epeyce
müessir oldu.
bin esir alındı; esir sayısının çokluğu
Osmanlı - Leh sulh muahedesi 6 eyüzünden esirler pek ucuza satıldı.
kim 1621 de imzalandı. Bu muahede şu
Ordunun Hotin önünde kaldığı gün­
ler zarfında mücadele sadece Kırım sü­
şartlan ihtiva etmekteydi :
varilerinin akıncı gönderilmesine inhisar
1 — Hotin kalesi Osmanlı hâkimiye­
tinde bulunan Boğdan voyvodalığına (is­
etmedi. Otuz eylülde Turla’nm öte tara­
fına akan Kantemir Mirza, Leh ordusu­ yan eden Boğdan voyvodası Hotin’i Leh
kiralına vermiş, Lehliler de şehrin kale­
nun zahiresinin hıfzedildiği Palankayı
sine muhafız kuvvet koymuşlardı) iade
muhasara etti. Ayrıca Hüseyin Paşa da
Leh ordugâhının varoşunda tahribatta 4 edilecektir.
2 — Kanunî Süleyman devrindeki
bulundu.
hudut esas olacaktır.
3 — Lehliler eskidenberi K ırım ta­
Osmanlı -Leh sulhü
tarlarına vermekte oldukları yıllık kırk
Osmanlı ordusunun bir hayli zorla­
bin altun floriyi yine ödemekte devam
edeceklerdir.
masına rağmen Leh ordusu yerinden sö­
4 — Kazaklar Osmanlı arazisine,
külüp atılamamıştı. Türk kuvvetleri müs­
tahkem mevkilere taarruz ettiği cihetle K ırım tatarları da Leh arazisine akın et­
meyecektir.
epeyce zayiat vermekle beraber Lehle­
rin zayiatı da çok fazlaydı. Üstelik K ı­
5 — Kırım ham Lehistan toprakla­
rım süvarilerinin akınlan neticesinde pek
rından ordu geçirmek istediği takdirde
geçtiği yerlere zarar vermiyecektir.
çok Leh esir edilmiş ve civarda bir hay­
Sultan ikinci Osman’ın arzu ettiği
li tahribat meydana getirilmişti. Vaziyet
derecede bir zafer kazanılmamakla bera­
böyle gittiği takdirde Lehlerin uğrıyaber, mevzi muharebelerinde düşman or­
caklan zarar çok daha büyük olacaktı.
dusu eritildiği ve sonunda da gayet açık
Onun için 29 eylülde Lehlilerin sulh te­
şebbüsünde bulundukları görüldü. Naişekilde üstünlük ifade eden bir muahe­
rriâ’m n (C: 2, S: 204) diliyle: «yüz kadar
de imzalandığı cihetle, Hotin karargâ­
kâfir alayı bayrağıyle Eflak voyvodası­
hından her tarafa zafemameler gönderil­
miş ve geceleri İstanbul’un tenviri em­
na geldiler ve barışıklık arzusu şayi ol­
redilmiştir.
du». Lehlerin teşebbüsü bununla da k al­
ikinci Osman’ın idaresindeki ordu imadı. Bir hafta sonra gelen yeni bir he­
le daha büyük ve kesin bir zafer kaza­
yet sulh arzusunu tekrarladı.
nılması m üm kün olduğu halde, padişahın
Lehlerin bu talepleri karşısında Sul­
tan Osman nihayet sulhe razı oldu. Ger­
yarattığı güceniklik; Veziriâzam Ohrili
Hüseyin Paşanın cehaleti ve bir aralık
çi kendisi zaferin kazanılması hususun­
Karakaş Mehmed Paşaya karşı duyduğu
da ısrar göstermekle beraber, muharebe­
nin verdiği netice ortadaydı. Esasen her şiddetli kıskançlık; K ırım hanının Nogay
beyi Kantemir Mirza’yı kıskanışı; cahil
geçen gün kışın biraz daha yaklaştığını
ve harpten anlamıyan bir kimse olan
haber veriyordu. Karakaş Mehmed Pa­
Darüssaade ağası Süleyman Ağanın pa­
şanın şehadetinden sonra askerin istek­
dişahı tesir altında bırakışı ancak bu ıussiz muharebe edişinin de herkes farkın­
bette bir neticenin alınmasına müessir
daydı. Müverrih
Haşan Bey-zâde’nin
olan âmillerdir.
kaydına nazaran;
Veziriazam Hüseyin
Paşa ile darüssaade ağasının sui niyetle
hareketlerinden doğan aksaklığı yeni Ve­
Padişahın İstanbul’a dönüşü
ziriazam Dilâver Paşa telâfi edememişti.
Müverrihin diliyle:
«muktezay-ı akl-ı
Sulh muahedesinin aktinden üç gün
selim üzere hareket edemedi». İşte bü­
sonra Hotin önünden harekete geçen pa­
1812

dişah İkinci Osman yolda iken bir oğ­
lunun dünyaya geldiğini öğrendi. Padi­
şah Edirne’ye vardığı zaman, iki aylık
kadar olan Ömer adındaki bu küçük
şehzâde aslen Rus ve çok güzel bir ka­
dın olan annesi tarafından oraya getiril­
miş bulunuyordu,
Lehistan seferinden

umduğu neticeyi istihsal edememekten
üzgün olan padişahın teessürü bu şehzâdesinin verdiği sevinç sayesinde bir hay­
li hafiflemişti.
İkinci Osman 25 ocak 1622 de alay­
la İstanbul’a dahil oldu. Bu münasebetle
şehirde üç gün üç gece genlik yapıldı.

DAHİLİ DURUM VE SULTAN OSM AN’IN TAHTTAN İNDİRİLMESİ
İkinci Osman zamanında memleke­
tin idare, iktisadi, m alî ve kültürel du­
rumunda, seleflerinden Üçüncü Mehmed
ve Birinci Ahmed zamanına nisbetle
farklı bir vaziyet mevcut değildi. Hâdi­
se olarak m ühim fark, Celâli isyanları
gibi büyük bir gailenin mevcut bulun­
mamağıydı. Kanunî zamanında son şek­
lini almış olan devlet teşkilâtında bir
değişiklik mevcut olmadığı gibi, Üçüncü
Murad zamanında bozulmaya başlamış
olan devlet nizamlarında iyiliğe doğru
giden bir taraf da görülmüyordu. Dev­
let adamlarının İdarî zihniyetinde bu bo­
zuk düzenin havası hâkimdi. İkinci Os­
man pek genç yaşta tahta çıkmış olduğu
cihetle elbette yakınlarının tesiri altın­
da kalacaktı. Ancak aradan iki sene ka­
dar zaman geçtikten sonra kendisinde
fikir istiklâline teveccüh, vesayet ve m ü­
dahalelere mukavemet yolunda bir te­
mayül görülmeye başladı. Bu temayül
zaman geçtikçe, gittikçe kuvvetlenmeye
doğru yöneldiyse de, 14 yaşının içinde
tahta geçen ve 4 sene 2 ay 21 gün tahtta
kalmış olan Sultan Osman’ın yaşı yine
de küçük sayılırdı. Onun için saltanatı­
nın son gününe kadar maiyetinin tesi­
rinden sıyrılmış değildi. Maamafih, te­
şebbüslerine bakılınca, genç hükümdarın
zeki, ayni zamanda aklî kabiliyetlerinin
erkeıı inkişaf ettiği görülmektedir. Yine
gerek kendisinin gerekse maiyetinden
bazılarının icraatına bakılınca, bu genç
hükümdarın en m ühim şahsi kusurunun
paraya düşkünlük, yersiz cimrilik ve za­
mansız sertliklere kapılış hareket ve va­
sıflarından ibaret bulunduğu müşahede
olunmaktadır.
Osmanlı padişahları arasında tahtın­
dan indirilip öldürülen yegâne hükümdar
olan İkinci Osman’ın, bu feci sonuca yu­
varlanışı ile ilgili hadisenin ve padişa­

hın yapmak istediği şeylerin iyi anlaşı­
labilmesi için, bununla ilgi kurulabilecek
bazı noktaların tetkik ve tahlili gerekir.
Osmanlı tarihlerinde «vak’a-i Osmaniye»
diye zikredilen bu hâdise, bir taraftan
İkinci Osman'ın yenilik yapmaya niyetli
bir hükümdar halinde tarihe geçmesine
vesile teşkil etmekle kalmıyarak, bilhas­
sa memleketin o zamanki idari zihniye­
tinin, İçtimaî ve askerî dertlerinin teş­
rihine de imkân vermektedir.
İkinci Osman’ın bizzat kendisinin ve
bazı erkânının birtakım hareketleri h ü ­
kümdarın etrafında kırgın bir havanın
teessüsüne, veyahut da bazı şahsiyetle­
rin padişaha karşı gücenik durmasına
âmil olmuştur. Bu neviden hareketler
şöyle sıralanabilir.
Sultan Osman, babasının ölümünden
sonra Birinci Mustafa’nın padişah yapıl­
ması münasebetiyle Sadaret kaymakamı
Sofu Mehmed Paşa ve Şeyhülislâm Esad
Efendi’ye gücenmişti. Bunun için Sofu
Mehmed Paşayı sadaret kaym akamlığın­
dan uzaklaştırdı ise de şeyhülislâmı az­
letmedi; fakat ilmiye sınıfının azil ve
nasb selâhiyetini elinden alıp bu selâhiyeti hocası Ömer Efendi’ye devretmek
suretiyle şeyhülislâmın vazifesi yalnızca
fetva vermekten ibaret kaldı. Daha son­
ra Esad Efendi’nin kızı Akile (Ukayle)
hanım ile evlendiyse de, şeyhülislâmın
padişaha karşı duyduğu güceniklik tam
manasiyle zail olmadı.
İkinci Osman’ın devlet erkânı ara­
sında güceniklik yaratacak hareketlerde
bulunan şahsiyet Veziriazam Güzelce Ali
Paşadır. Padişahın paraya düşkünlüğün­
den istifadeye çalışan A li Paşa, hâzine­
ye daha çok varidat temin edeceğini vadetmek suretiyle Öküz Mehmed Paşanın
yerine veziriâzam oldu. Sadrazamlığı el­
de edince, çeşitli bahaneler icadı suretiy­

1813

ı

le müteaddit müsaderelerde bulundu.
Güzelce Ali Paşanın müsadere hareketi­
ne ilk plânda yakasını kaptıranlardan bi­
risi de selefi Mehmed Paşa idi. Sadrazam­
lıktan uzaklaştırılınca Halep valiliğine ta
vin edilen Öküz Mehmed Paşa yeni va­
zifesine gitmezden önce otuz bin altun
vermeye mecbur edildi. Yeni sadrazam
bu parayı tahsil için bir günde beş defa
kapıcılar kethüdasını göndererek tama­
mını almadan onun arkasını bırakmadı.
Ali Paşa, bir çok senedenberi yeni­
çerilerin et müteahhitliğini yapan Skarlati isminde bir yahudiyi çağırarak, m ü ­
teahhitliği zamanındaki koyunlann de­
risinin hesabını istedi; yahudi tüccar de­
rilerin bedelini ödemeden yakasını kur­
taramadı. Kiliselere metropolit tevcihi
münasebetile 011 senede üç yüz bin duka
almış olduğu hesaplanan Rum patriğin­
den bir hayli para istiyen A li Paşa, on­
dan da yüz bin duka istedi ve Hammer’e
(C: 8. s: 194) nazaran 30 bin kuruş ko­
pardı. Mısır valisi Câfer Paşaıım tere­
kesinden de 15 bin altun tahsil etti. Sad­
razamın istirdat politikasını tasvip etme­
yen Defterdar Bâki Paşa’nın servetinden
iki milyonluğunu hazine namına zaptet­
tikten başka kendisini de Yedikule’ye
hapsettirdi. Bu şekildeki istirdatlarla ha­
zîneye para temin eden A li Paşa padişa­
ha da bazı hediyeler takdim ediyordu.
Sadrıâzam Ali Paşa aynca bazı k im ­
selerin nüfuzlarını kırmaya da çalıştı.
Bu cümleden olarak padişahın hocası ve
şeyhülislâm ile işbirliği etmek suretiyle
Darüssaade ağası Mustafa Ağayı padişa­
hın gözünden düşürerek Mısır’a sürdür­
düğü gibi servetinden iki buçuk milyon
altunu da hazine namına zaptetti.
Tabiî Sadrazam Güzelce Ali Paşa’nın
istirdat siyaseti, mağdurların kendileri,
uzak ve yakınları tarafından sadece sad­
razamın aleyhinde değil, onu tutan padi­
şahın aleyhinde de bir cereyanın vücu­
duna yol açıyordu.

İkinci Osm an’ın T ürk kızları
ile evlenmesi
İkinci Osman. Lehistan seferinden
döndükten sonra, kendisine meşru zevce
olmak üzere üç kız seçti. Üçü de Türk
olan bu kızlardan bir tanesi Pertev Pa­
şanın, birisi de Şeyhülislâm Esad Efen­
1814

n v C.IVIE

dinin .kızı Akile (Ukayle) Hanım idi. Pa­
dişahın ilk zevcesi aslen Rus olan bir ka­
dındı. ikinci Osman'ın nikâh etmek su­
retiyle aldığı bu ilk zevcesi Murad Pa­
şanın cariyesinden idi. Hükümdarın, Çi­
mer adındaki ilk oğlu bu haseki sultan­
dan dünyaya gelmişti. Sultan Osman Le­
histan seferinden döndükten sonra şen­
likler tertip edilmişti. Şenliklerin yapıl­
dığı sahaya getirilmiş olan küçük şehza­
de bir tüfeğin kazaen ateş alması üzeri­
ne yaralanarak ölmüştü.
İşte ilk zevcesi olan bu kadından son­
ra nikâh ettiği kızların üçü de Türktür.
Osmanlı sarayında bir buçuk asırdan be­
ri cariye istifragı yerleşik bir âdet hali­
ne gelmiş olduğu halde ikinci Osman’ın
bu âdete aldırmıyarak Türk kızlarım n i­
kâh etmesi, şüphesiz onun lehine kayde­
dilecek bir noktadır. Fakat onun bu ha­
reketi o zaman için pek de hoş görül­
memiştir. Nitekim H am m erin Venedik
kaynaklarına istinaden bildirdiğine gö­
re, Şeyhülislâm Hoca-zâde Esad Efendi,
evvelki padişahların sadece cariye aldık­
larını beyanla kızını vermemek hususun­
da peşinen mukavemet bile etmiştir. On­
dan önce Pertev Paşanın zevcesi olan
bir sultanın büyük kızım nikâh ederken
de devlet adamları muhalefetlerini ifa­
deden geri kalmamışlardır.

İkinci Osm an’ın ıslahat fikirleri
ve akıl hocalarının zihniyetleri
Osmanlı imparatorluğunda ıslahata
ilk teşebbüs eden şahıs ikinci Osman 0 lup, bu uğurda hayatını veren ilk şahıs
da kendisidir, ikinci Osman’ın ıslahat
niyetlerini tahakkuk
ettirememesinde,
genç ve tecrübesiz oluşunun, kendisine
fikir veren kimselerin zayıflığının çok
büyük hissesi mevcuttur.
İkinci Osman’ın ıslahat fikirleri ve
feci ölümüyle son bulan hâdise üzerin­
de bir hayli durulmuştur. Bu hususta ka­
lem oynatan yerli ve yabancı müellifler,
ya Sultan Osman’ı olduğundan daha bü ­
yük göstermişler, veyahut da ıslahat me­
selesi üzerinde lâyıkı veçhile durmamış­
lardır. Onu olduğundan büyük gösterme
yolunu tutanlar, padişahın bazı hareket
ve sözlerinden de ıslahat meselesi lehin­
de manalar çıkarmışlardır.
«İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi»

isimli eserinde, kitabının hacmma nishı esas itibariyle Lehistan seferine çık­
betle İkinci Osman hadisesine fazla say­
ması hususunda tesir altında bırakmış­
falar tahsis eden İsmail Hami Daniştır. Padişahın başına felâketler geldiği
mend, genç hükümdarın ıslahat yapmak
sırada sadrıâzam bulunan Dilâver Paşa­
istediği noktalan şöyle sıralamaktadır : nın faaliyet şekline dair
kaynaklarda
fazla bir şey bulunmadığı cihetle, onun
1 — Tereddi ve tefessüh etmiş koz­
tesir ve rolünün zikre değmiyecek dere­
mopolit bir cemiyet haline gelen yeniçe­
cede ehemmiyetsiz olduğu anlaşılmak­
ri ve sipahi ocaklarını tamamiyle ilga ve
tadır. İkinci Osman, saltanatının başla­
imha ederek onların yerine Anadolu, Su­
rında annesinin tesiri altında kalmışsa
riye ve Mısır Türkleriyle Türkmenlerin­
da, bilahara ona esas akıl hocalığı eden­
den m illî bir ordu -kurmak.
lerin, hoca Ömer Efendi ile darüssaade
2 — Payitahtı İstanbul’dan Anado­
ağaları olduğu görülmektedir. İlk Da­
lu’ya nakledip kozmopolit bir muhitten
rüssaade ağası Hacı Mustafa Ağa sadrim illî bir muhite geçmek.
âzam Güzelce Ali Paşa’nm tesiriyle M ı­
3 — İlmiye sınıfının siyasî ve malî
sır’a sürüldükten soııra darüssade ağa­
kudret ve nüfuzunu kırarak artık bozul­
sı olan Süleyman Ağa padişah üzerinde
maya başlıyan bu zümreyi devlet işlerin­
pek çabuk ve kuvvetli tesir meydana
den el çekmiş bir din ocağı haline getir­
getirmiştir. Esasen bu yönden zikredil­
mek.
mesi gereken esas şahsiyet de budur.
4 — Kozmopolit saray an’anelerini
Peçevî tarihinde (C: 2. S: 376) b u .şah­
değiştirerek Harem-i Humâyunu tasfiye
sın padişah üzerindeki nüfus derecesini
etmek ve hanedanın Türk ailelerinden
izaha medar olacak şu satırlar okunmak­
nikâhla kız almasına yol açmak.
tadır: «saadetlü padişaha andan mukar5 — Kıyafette değişiklik yapmak.
reb kimse yoğ idi. Veziriâzamdan, belki
6 — Fatih »ile Kanunî’nin
eskiyen
validesinden takarrübü artuk idi; araba­
mevzuatı yerine yeni hayat şartlariyle
ya girse bile girer: tahtı revana binse
mütenasip kanunlar tedvin etmek.
bile binerdi; belki her saat saadetlü pa­
Bir memlekette ıslahat yapmak ve­
dişahı böyle hoş âmed sözlerle mağrur
ya mevcut nizamları değiştirerek eskileider idi». t
rin yerine yenilerini koymak, muhakkak
İste padişaha bu derece yakın olan
ki çok güç bir meseledir. İcraatta isabet ve üstelik onun gururunu da mütemadi­
ve muvaffakiyet temin edebilmek için yen kabartan Süleyman ağanın fikir ve
memleket realitelerini iyi kavramış ol­
bilgi derecesini ölçmeye yanyacak şöyle
mak, fikirce olgun, şahsiyetçe kudretli
bir hâdise (Fezleke, C: 2. S: 4 ve N aimâ
müşavir ve yardımcılara sahip bulunmak
C: 2, S: 207) anlatılır:
lüzumu aşikârdır. İcra m akam ının ba­
Veziriâzam O hrili Hüseyin Paşa, h u ­
şında bütün kudreti elinde tutan padişah
dut ve düşman meselelerinde fikir ve
bulunduğuna göre, en geniş fikir olgun­
mütaleasmdan faydalandığı vezir Debluğunun onda bulunması, veyahut da bu
bağ-zâde Mehmed Paşa’yı sever ve oolgunluğa sahip müşavir ve yardımcıla­
nunla bu meselelere dair konuşmalarda
rın hükümdara doğru yolu göstermesi
bulunurdu. Lehistan seferine gitmeden
lâzımdır. İkinci Osman’ın zekâsının ya­
önce sadrıâzam, Debbağ-zâde’yi padişa­
şma nisbetle erken inkişaf ettiği muhak­
hın huzuruna çıkarmış bu vesile ile D a­
kaksa da, kanaatımızca ona, sayın İsmail
rüssaade ağası Süleyman Ağa da kendi­
Hami Danigmend’in dediği şekilde «dâ­
siyle tanışmıştı. Bu tanışmadan sonra
hi» vasfım, kondurmak fazla mübalâğa
bir gün Süleyman ağa Debbağ-zâde ile
etmek olur.
görüşürken, :
Padişaha akıl veren ve tesir altın­
— Leh kıralı padişaha mukabeleye
da bırakan kimselere gelince; bunların,
gelir mi ve gelmeye iktidarı var mıdır?
Validesi Mahfiruz Sultan, ilk DarüssaDiye sormuş, Debbağ-zâde Mehmed
ade ağası Süleyman Ağa, hoca Ömer
Paşa ise:
Efendi, biraz da sadrıâzamlardan G ü­
— Biz gelir diyerek tedarik gprelim,
zelce Ali Paşa ile Dilâver Paşa olduğu
gelirse tedbirde kusurumuz bulunmaz;
görülmektedir. Güzelce Ali Paşa padişa­
gelmezse devlet padişahındır.
1815

Diye makûl bir cevap vermiştir. Fakat Debbağ-zâde’nin bu sözünü beğenmeyip canı sıkılan Süleyman Ağa:
— Biz seni ehl-i vukuf bir kimse
sanırdık, dünyadan bihaber imişsin. Leh
kıralı ne köpektir ki Al-i Osman padi­
şahına kargı dura, onun ne denlü askeri
olsa gerek.
Demesi üzerine
Debbağ-zâde, onu
yine makul bir cevapla aydınlatmaya
çalışarak:
— Sultanım, düşmanı hor ve hakir
görmek olmaz; cümle küffar bir millet
hükmündedir. Nemçe. Moskov, Kazak,
Macar belki İspanya, Françe, Papa ve
sairleri' kimi asker, kimi mal ile imdat
ederler ve aralarından namus-ı din gö­
zetirler»
Dedi. Lâkin buna rağmen kendi gö­
rüşünde ısrar eden Süleyman Ağa üste­
lik bir de:
— Böyle bunakların tedbirinden ne
hayır gelir!
Cümlesi ile muhatabım istiskal yo­
luna sapmıştır, işte Sultan Osman’ı te­
sir altında bırakanlardan habeşî bir ha­
dım olan Süleyman Ağa böyle bir şah­
siyetti. Binaenaleyh ondan kıymetli f i­
kirler pek beklenemezdi. Nitekim m ü ­
verrih Naimâ bu konuşmayı anlattıktan
sonra: «İşte böyle ahval-i rûz-u kârdan
gafil hoş-amed ve müdahaneye mail, hak
sözü dinlemez, vaz’ma hoş gelmeyen
doğru kelâmı anlamaz, mağrur ve nâdar.
mukarribler gice gündüz hoş-amed ile
cenab-ı padişahiyi dahi gurur ve gaflete
düşürmüşler idi. Derakap semeresi zâhir
olup, hilâf-ı me’mul hayf ve ye'se sebep
oldu» mütaleasını eklemektedir.
Padişahı geniş şekilde tesirinde bu­
lunduranlardan Hoca öm er Efendi’nin
bilgi derecesini ölçmeye yarıyacak bu­
nun gibi bir misale malik değiliz Maamafih onun Süleyman Ağa kadar bilgice
zayıf olmadığı muhakkak ise de, Hammer’in (C: 8, S: 208) tavsifi veçhile ha­
rislik sıfatına müstahak
bulunduğunu
belirtecek deliller göstermek m üm kün­
dür.
İkinci Osman'ı tesir altında bırakan
şahsiyetleri tanıdıktan sonra onun yap­
mak istediği ıslahatın hakiki mahiyetine
gelince; bu, kapıkulu askeri yerine M ı­
sır, Suriye ve Anadolu halkından yeni
bir asker meydana getirmek diye hulâsa

edilebilir. Merkezi hükümeti İstanbul’dan
Anadolu’ya nakletmek, ilmiye sınıfına
devlet işlerinden el çektirmek, kıyafette
değişiklik yapmak gibi meseleler, bazı
müelliflere, padişahın bazı söz ve hare­
ketlerinden istihraç edilen neticelerdir.
Bunları isbatlıyacak deliller kâfi olma­
dığından üzerlerinde geniş çapta müna­
kaşalar yapılabilir. Hele Fatih ve Kanu­
nî devrinin mezuatı yerine yeni kanun­
lar tedvin edilmek istendiğine dair, o
zamanın kaynaklarında ufacık bir işa­
ret dahi mevcut bulunmamaktadır. İkin­
ci Osman zamanının ve onyedinci asır­
da yaşamış müverrihlerin
eserlerinde
müttefiken üzerinde durulan mevzu, ka­
pıkulu askerlerinin ortadan kaldırılması­
na desteklik edebilecek yeni bir asker
sınıfının teşkilinin düşünülmesidir. Bu
mesele, hâdiselerin bir kısmının bizzat
içinde yaşadığı anlaşılan; Solak Hüseyin
Tuği’nin «İbretnüma^
isimli eserinde
(Belleten sayı: 43) en sarih ifadesini
bulmaktadır. Hüseyin Tuği, darüssaade
ağasının padişaha mütemadiyen: <•Yeni­
çeri tarifesinin tüfenk atmakta ve sipah
halkının cündilikte ve cenk günlerinde
meharetleri meydandadır; bu kul yeni­
çeri ve sipahi kulluktan çıkmıştır. Kul
olursa asker olursa Mısır ve Şam cündileri gibi ve tüfenk atmakta Anadolu
sekbanı gibi olmalıdır. Evvelce Hotin
seferinde düşmanın taburunu bozmağa
kadir olmadılar, Hünersiz, marifetsiz,
dırıntı. madrabaz ve erbab-ı maaş kul
olur mu?» dediğini kaydetmektedir.

Sultan Osman vak’asın a
tekaddüm eden günler
Sultan Osman, tahayyül ettiği zafe­
ri temin edemeden İstanbul’a dönünce
hocası Ömer Efendi ile Darüssaade ağası
Süleyman Ağa mütemadiyen kendisini
tahrik etmişler ve kapıkulu askerinden
kendisini soğutmuşlardı. Bunların teşvik
ve telkinleri neticesinde Sultan Osman
Hacca gitmek üzere hazırlıklar yapılma­
sını emretmişti- Görünüşe nazaran padi­
şah Anadolu üzerinden Hicaza gitmek
tasavvurundaydı. Tuği’nin «İbretnüma»
smda kaydedildiğine (Belleten sayı: 43,
S: 393) göre, padişahı Anadolu’ya geçir­
mek istiyenler arasında hocası Ömer Efendi’nin yanında Sadrıâzam Dilâver Pa­

1816

şa da vardı. Tâ başlangıçtan beri müşev­
viklere dahil bulunmadığı anlaşılan Dilâver Paşa, padişah üzerinde tesir icra eden kimselerin otoriteleri karşısında se­
sini çıkaramamış ve padişah, hazırlıklar
yapılmasına dair emir verince sesini çıkaramayıp onlara taraftar görünmüş ol­
malıdır.
İkinci Osman’ın Hicaz’a gitmesiyle
ilgili hazırlıklar meyanında Hoca Ömer
Efendi’nin kardeşi Karabaş Efendi Mek­
ke kadılığına gönderilmiş, fakat Mekke
şerifi Karabaş Efeııdi’yi yakalayıp as­
mak istemişti. Padişah Mekke’ye götü­
rülmek istenirken. Mekke şerifinden in ­
tikam alınması için de bahane ediliyor­
du. Halep, Şam ve Mısır taraflarına Ka­
rabaş Efendi'den başka memurlar da
gönderilmişti. Zahire temin etmek sözüile Halep ve Şam tarafına Eski Yusuf adında birinin gönderilmesi bu neviden
bir hareketti. Anlaşıldığına göre, Eski
Yusuf sekban yazmakla vazifeli k ılın­
mıştı.

F aö'şam n rüyası
Sultan Osman, otağ-ı hümâyunun
Üsküdar’a geçirilmesi için emir verme­
sinden bir kaç gün önce bir rüya gör­
müştü. Rüyasında: bir taht üzerinde oturup Kur'an-ı kerim okurken birden­
bire Hazreti Peygamber karşısında be­
lirir ve padişahın elinden K ur’an-ı keri­
mi ve sırtından cüppesini alır, ondan
sonra bir sille vurup yere düşürür. Sul­
tan Osman, Peygamberin ayağına kapan­
mak isterse de bunu yapamadan uya­
nır.
Padişah bu rüyadan dolayı endişe­
ye kapılır ve hocası Ömer Efendiye an­
latır. Ömer Efendi, tokat, hacca gitmek­
te tereddüte düşmeniz dolayısiyle bir
ihtardır der. Rüyanızda ayağına yüz süremediyseniz inşallah merkadine
yüz
sürmeniz .nasib olur sözlerini ilâve eder.
•Ömer Efendi’nin tabirinden
sonra
hacca gitmek
hususunda daha ısrarlı
davranan Sultan Osman’ın merakı tam
mânasiyle zail olmadığından, bir de ay­
ni rüyayı imamı vasıtasiyle Üsküdarlı
Şeyh Aziz Mahmud Efendi’ye tabir et­
tirmek ister. Şeyh de tabirini yazarak
padişaha gönderir, bunda: «okuduğunuz

Sultan İkinci Osman’ın kendi adına ya­
pılan Şehname’deki bir minyatürü (Aslı
Topkapı Sarayı kütüphanesindedir)
kelâm-ı izzet, hükm-i rabbanidir ve ona
imtisal lâzımdır ve oturdukları taht cübbe-i vucuttur; bu rüya ziyade korkulu
ve muhataralıdır. Allah bilir bu korkulu
vak’a yakın günlerde olur ve tövbe ve
istiğfar üzere hak sübhanehu ve tealâmn
evliya kullan merâkid-i şeriflerinden ve
kubur-ı münirelerinden istimdat talep
buyurun ki beliyyeler def’ ola» sözlerinin
yazılmış olduğu görülür.
Aziz Mahmud H üdai’nin tabirinden
sonra Eyyub türbesini ziyaretle fukara­
ya sadaka dağıtan Sultan Osman koyun
ve sığırlardan
kurbanlar
kesilmesini
emretti. Padişahın emrini yerine getir­
mek üzere faaliyete geçen bostancılar
Edimekapı ve Raragüm rük’te araba sı­
ğırlarını cebren sahiplerinin ellerinden
alarak üç bin akçelik çift kayvamna bin
akçe ödemişlerdir. Tabi’i bu hareket
memnuniyetsizlik ve dedikoduya sebep
olmuştur.

1817

ı M m n v cavın

Hoca Esad Efendi’nin
fetvası
Sultan Osman, rüyanın tesirinden
kurtulur gibi olunca otağı hümâyunun
Üsküdar’a geçirilmesini emretti. H üküm ­
darın Hacca gitmesine taraftar olmayan
şeyhülislâm Esad Efendi söz ile onu fik ­
rinden caydıramayınca: «padişahların
Kabe’ye gitmesi farz değildir, adalet üz­
re ahalinin ahvalini görmek evlâdır» d i­
ye fetva gönderdi. Sultan Osman bu fet­
vayı dinlemedi. Hüseyin Tuği’nin ifadesivle: «gazaba gelip amel eylemedi». Y i­
ne mezkûr müellifin kalemiyle: «Sonra
meşayih-i kiram ve ûlemay-ı izamın ek­
serisi haberler gönderüp men etmek is­
tediler. Amma padişahı alıkoymak m üm ­
kün olmadı. Bu hususta sadrıâzam da
ulema tarafından olup çok takayyüd ey­
ledi. Amma neylesün başı ve mansıbı
korkusundan Hoca Ömer Efendi’ye ve
Süleyman Ağaya mütabaat eyledi».
İşte padişahın
Hacca gitmek için
böyle ayak diremesi üzerine 18 mayıs
1622 çarşamba günü kapıkulu askerinin
ayaklandığı görüldü.

Askerlerin ayaklanm asının
u m u m î sebepleri
ikinci Osman’ın hacca gitmek iste­
yişinden şüphelenip kendi ocaklarının
kaldırılmasının
düşünüldüğünü
sezen
yeniçeri ve sipahilerin ayaklanışlannm
bir takım sebepleri vardır. Sultan Os­
man’a karşı birikmiş memnuniyetsizlik
âmillerinden ibaret bulunan bu sebep­
ler. Naimâ tarihinde (C: 2, S: 209) Kâtib Çelebi, Haşan Bey-zâde ve Tuği, ta­
rihlerinde derlenerek şöyle sıralanır:
1 —■Sultan Osman’ın Lehistan se­
feri sırasında «in’am bahanesizle» yeni­
çeri ve sipahileri yoklama yapıp onları
gücendirmiş olması:
2 — Hotin muharebelerinde Karakaş Mehmed Paşa’mıı şehid düştüğü gün
yeniçeri ve sipahileri şiddetli sözlerle
tekdir etmiş olması.
3 —■Sultan Osman Lehistan seferi­
ne gitmeden önce Bostancıbaşı Pîr Meh­
med Ağa ve yeniçeri ağası Yusuf Ağa
ile birlikte şehir içinde tebdil gezerek
meyhane ve yasakçı odalarını basıp i­

çerisinde rastladığı sipah ve yeniçerileri
değnekle döğdürmesi, bazılarım da taş
gemilerinde küreğe vurdurması;
4
— Lehistan seferi sırasında düşman­
dan baş ve dil getirenlere az bahşiş ve­
rilince, bunların «bu bir altun nedir?
biz padişah uğruna bezl-i cân edüp baş
alırız» dedikleri zaman hükümdarın musahib ve mukarriblerinin «getirdiğin baş
bir akçe değer mi» cevabiyle onları tenfir edip gücendirmeleri;
5 — Yine ayni harp sırasında aske­
rin gayretsizlik ve gevşekliğine hamle­
dilerek açıkça nefret ifade eden bazı
hareketlerde bulunulması;
6 — Hotin harbinde muvaffak olunamayışmın sebebi kapıkuluna affolu­
narak, bunlara ulufe vermeye değmez d i­
ye sözler söylendiğine ve Mısır tara­
fından cündi yani süvari askeri yazılmak
istendiğine dair bir şayianın asker ara­
sına yayılması;
7 — Bu fikrin tatbiki ile ilgili olmak
üzere, aslında sekban yazmak için Es­
ki saray baltacılarından Eski Yusuf is­
minde birinin zahire cem’i . bahanesiyle
Şam ve Halep’e gönderilmiş olması,
8 — Ve nihayet zahirde Hacca git­
mek bahanesiyle, padişahın «raht ve taht
ve cümle hâzinelerini Üsküdar’a geçirt­
mek üzere» olması.
Naimâ, Solak Hüseyin Tuği, Kâtib
Çelebi, Haşan
Bey-zâde ve Peçevînin
savdığı bu sebeplere, daha yukarda ye­
ri geldikçe zikredilmiş olan, padişahın
rüşvet kabul edecek dereceyi bulan pa­
ra hırsı dolayısiyle itibarının askerden
başka halk arasında da sarsılmış olması;
arpalıklarını kestirmek suretiyle ilmiye
sınıfını gücendirmesi; askerin aidat ve
bahşişlerini kısmas: ve kendisinin fazla
gururunun yarattığı güceniklikler de ilâve edilebilir.

K ap ık u lu askerlerinin
A tm eydam nda toplanması
Yeniçeri ve sipah zümresinden ib a ­
ret askerler 18 mayıs 1622 (7 receb 1031)
çarşamba günü, evvelâ Süleymaniye cam i’i avlusunda toplandılar. Burada, Naim â’nın (C: 2, S: 213) ifadesiyle: «pa­
dişahın bu tarikle Hicaz’a gitmesi, mücerred bizden nefretine mebni olup, gay­
rı mucibi yoktur. Nizâm-ı âlem için pa­

1818

dişahlar hace-ı şerifi terk edegelmişlerdir; düşman zuhuru ve a’dâm n şerr-ü şûru ihtimali var iken Memalik-i Mahruseyi koyup gitmek hatadır, bu kârdan
feragat etmek gerekir» diye söyleştiler.
Tuği’nin İbretnümasmda (Belleten, sayı:
4, S: 493) kaydedildiğine göre, Süleymaniye avlusunda toplanan kalabalık ara­
sında sipahi ve yeniçerilerden başka çe­
şitli zümreden halk da mevcuttu.
Bu
kalabalık oradan Atmeydamna (Sultanahmed meydanı) geldi. N aim â’ya naza­
ran, buradaki kalabalık arasında ilmiye
sınıfının alt kademelerinden bir hayli
kimseler de vardı. Atmeydanmda bü­
yük bir insan topluluğu meydana gelir­
ken çarşıdaki dükkânların bir kısım da
kapandı. Atmeydamndaki insan kalaba­
lığından «padişahımızı Kâbeye gitmek
nâmı ile Anadolu’ya götürmek istiyeıılcri isteriz ve padişahı Anadolu’ya geçmek­
ten vaz geçirmek isteriz» sesleri yükse­
lirken İstanbul surlarının kapıları ka­
patıldı. Bu arada sadrıâzam tarafından
Atmeydamna gönderilen çavuşbaşı Halıcı-zâde oradakiler tarafından taşlana­
rak kaçırıldı.

Şeyhülislâm a yapılan müracaat
Atmeydamndaki kalabalığın sinirleri
gerilmeye yüz tutarken içlerinden yaşlı
ve tecrübeli kimselerden mürekkep bir
kaç kişi «bu maslahatı şer’ ile görelim»
diyerek şeyhülislâma gittiler. Ve şey­
hülislâm Hoca-zâde
Esad
Efendi’den
şöyle bir fetva aldılar:
«Sual — İslâm padişahını
azdırıp
bevt-ül-malin itlafına sebep olup padi­
şaha hacca gitmek lâzım değil iken böy­
le fetret ve fitneye sebep olanlara ne
lâzım gelir?
Cevap — Elcevap, fitne uyduranla­
ra katil lâzım olur».
Bu fetvanın suretini alan yeniçeri
ihtiyarları dönüp
toplantı
mahalline
geldiler. O arada sadrıâzam tarafından
kalabalığa nasihat etmek üzere gönde­
rilmiş olan yeniçeri ağası île bölük ağa­
la n mevdandakiler tarafından taşlanarak
kaçırıldılar. Bu sırada Beşiktaş’tan Yedikule’ye gitmekte olan donanmanın ef­
radı Sultanahmed meydanındaki toplu­
luğun farkına vararak gemileri kıyıya
yanaştırdılar've kapılar kapalı olduğun­
1819

dan surlardan aşıp şehre girerek kala­
balığa dahil oldular.

Âsilerin Hoca Öm er Efendi ve
Sadrıâzantm konağına gitmeleri
Sultanahmed meydanındaki topluluk,
padişahı Hacca gitmekten vazgeçirmesi için Hoca Ömer Efendi’ye müracaat ka­
rarma vardığı cihetle, hükümdar üzerin­
de büyük tesiri bulunan "bu zâtın evine
gittiler. Fakat Hoca Ömer Efendi kala­
balığı görünce kendisini öldürmeye gel­
diklerini zannederek evden kaçtı. Bu­
raya gelenler evdeki hizmetçilerden ho­
canın saraya gittiği cevabını alınca, ka­
pıyı kırarak içeri girdiler ve evi yağ­
maladılar. Ondaıı sonra sadnâzamm ko­
nağına gitmeye yöneldiler. Tuği’ye (Bel­
leten sayı: 43. S: 494) göre; bunların
niyeti «padişaha bu toplanışın sebebi­
nin bildirilmesi, Süleyman Ağanın kat­
line ferman buyrulmasmın ve padişahın
kâbeye gitmekten feragatinin temini» idi.
Sadnâzamm konağının önüne gelen
kalabalık binanın bütün kapılarının ka­
palı olduğunu gördü ve bu yüzden de
içeriye kimse giremedi. O sırada, sadn­
âzamm hizmet ve muhafazasında bulu­
nan kimseler içeriden ok atarak bir kaç
kişinin ölüp yaralanmasına sebep • olun­
ca kalabalığın asabiyeti birdenbire ço­
ğalıverdi. Oraya silâhsız gelmiş olduk­
larından ok, yay, kılıç vesaire gibi harp
âleti temin etmek için sipahi çarşısına
koştular. Fakat esnaf bunlara karşı çıkıp
yalvardığı ve o aralık artık hava da
kararmaya yüz tutmuş olduğu cihetle
ertesi gün silâhlı gelmeye karar vererek
dağıldılar.

Padişahın Hacdan vazgeçmesi
Sultan İkinci Osman cereyan eden
hâdiseleri biraz sonra duymuştu. Onun
için ulemanın büyüklerini saraya davet
ederek askerin niyet ve arzusunun ne
olduğunu sûrdu.
Kendisine:
«Kâbeye
gitmekten vazgeçmesi, Hoca Ömer Efen­
di ile darüssade ağasının nefvedilmesi»
ni istediklerini bildirdiler. Euna karşı
padişah:
«— Kâbeye gitmekten vazgeçtim.

amma istedikleri adamları şehirden sür­
mek değil mansıblannı bile kaldırmak
olmaz» dedi.
Asker ise, ertesi gün Atmeydanında
j^eniden toplanmak hususunda kararlı idi. Yeniçeriler kışlalarına gittikten son­
ra, bunların arasında «padişahın bütün
bostancılar: ve saray halkını silâhlandır­
mış olduğu, hattâ on tane darbzen topu
getirttiği» şeklinde' bir söz şayi oldu.
Yeniçerilerin heyecanlanıp daha sıkı şe­
kilde harekete azmetmelerine sebep oIan bu şayiaya mukabil saray ve bahçe­
lerdeki bostancılar arasında da «donan­
ma efradının silâhlanmış olduğu ve ka­
dırgalardan çıkarılan toplan tâ’biye edip bahçe hisarından yürüyüş yapacak­
lar» şeklinde mukabil bir şayia dolaştı.
Tabı'i bu şayia bostancı ve diğer saray
hizmetlilerinin korkuya
kapılmalarına
yol açtı.
Yeniçerilerin hıncı kabarır ve erte­
si gün için silâhlı olmaya karar verir,
bun a mu kabil bostancılar da korkuya
kapılıp kendilerine verilecek emirleri
tatbik cesaretini kaybetmek üzereyken
padişahın hareketsiz kalarak herhangi
bir tedbire tevessül eylemediği görül­
mektedir. Sarayı tehdide maruz kalmış
olan sadnâzamm bu muhataralı geceyi
nasıl ve nerede geçirdiğine dair de kaynaklanm ızda bir bilgi görülmemekterir.
Binaenaleyh onun da padişah gibi tebbirsiz kaldığına hükmetmek gerekir.

A yaklanm anın ikinci günü
19 mayıs perşembe günü sabahleyin
erkenden yeniçeri ve sipahiler evvelâ odalar meydanında toplanıp oradan Fatih
csmi’ine gittiler. Sonra Camiden dönüp
silâhlanarak muazzam bir kalabalık ha­
linde Sultanahmed meydanına doğru yü­
rüyüşe geçtiler. Tuği’nin «îbretnüma»
smdaki kayda göre; yeniçeri ve sipahi­
ler Et meydanında iken padişahın emri
üzerine; Kâtib Çelebi’nin «Fezleke» sin­
de ve Naimâ tarihindeki kayda nazaran
da Fatih Camiine doldukları sırada ken­
dilerinin daveti üzerine şeyhülislâm Esad Efendi, nakib-üleşraf Şerif Efendi,
iki kazasker, Şeyh Ömer, vaizlerden
Şeyh Sivasî, Şeyh İbrahim, Kadı-zâde,
Şeyh Derviş Efendiler bu kalabalığa:

*— Bu toplantınızdan muradınız ne­
dir?»
Diye sorduklarında, hepsi birden it­
tifakla altı kişinin idam lannı istedikle­
rini bildirdiler ve buna ait bir liste ver­
diler. Listede padişahın hocası Ömer Efendi, Darüssaade ağası Süleyman Ağa,
Sadrıâzam Dilâver Paşa, Kaymakam Ahmed Paşa, Defterdar Baki Paşa, Sekbanbaşı Nasuh Ağanın isimleri vardı.
Ulema heyeti, listede isimleri bulunanlann suçlarının ne olduğunu sorun­
ca: Hoca Ömer Efendi ve darüssade ağa­
sının padişahı hacca gitmeye teşvik et­
miş oldukları; sadrıâzamm sarayına va­
rıldıkta maiyetinin bir kaç yeniçerinin
ölüm ve yaralanmasına sebep olduğu;
defterdann askere züyûf akçe vermekten
suçlu bulunduğu; kaymakamın padişah
seferde iken İstanbul’daki oturak ve ko­
rucuların maaşlarını eksik verdiği, hat­
tâ bu yüzden kendisinin taşlandığı, korucubaşı Salih Ağayı bu arada azletti­
ği, sekbanbaşı Nasuh Ağa’m n da o sıra­
da kaymakamla işbirliği etmekde -bulun­
duğu bildirildi.
Âsi vaziyete geçen askerin ileri sür­
düğü istekler, artık kendilerinin gemi
azıya almaya başladıklannı ve işlerine
gelmiyen şahsiyetleri basit sebeplerle
öldürmeye niyetlendiklerini gösteriyor­
du.

Ulema heyetinin padişah ile
görüşmesi
Ulema heyeti âsilerin isteklerini b il­
dirmek üzere saraya geldi. Padişah ile
vaki görüşmede Sultan Osman:
—■Katli talep olunan adanılan ver­
mem!
Dedi. Lâkin genç hüküm dann bu
şekildeki celâdetinin hiç bir müstenidatı yoktu. M ühim şahsiyetlerin başım is­
teyen askeri değil dağıtmak, gözlerini
korkutmak için bile hiç bir tedbir alın­
mamıştı. Onun için ulema rica ve nasi­
hat yollu konuşarak:
—
Cumhura muhalefet iyi değildir,
ecdad-ı izamın zamanında da olagelmiş­
tir; bunlar istediklerini yaparlar; sonra
vaziyet güç olurî
Dediler. Sultan Osman ise fikrinde
yine sebatta devam eylediğinden, ulema,
«ehvenişer olanın tercihi lâzımdır» tar­
zında nasihat yollu konuştu. Sultan Os­

1820

man bu arada asker topluluğu için de:
— Siz aldırmayın, onlar başsız as­
kerdir, tez dağılır.
Dedi. Halbuki padişah bu mütaleasında yanılıyordu. Askerler başsız gibi
görünmekle beraber, bir gün önceki top­
lantıdan sonra bugün silâhlı şekilde ye­
niden toplanışları ve isteklerini de buna
göre çoğaltıp ağırlaştırmaları azimli bu­
lunduklarını gösteriyordu. Fakat padişah,
gençliği sebebiyle tehlikeyi iyice kavrıyamadı. Muhtemelen o sırada karşısında­
ki ulema heyetine de pek itimad edemi­
yordu. Mamafih ulema heyeti padişahın
inadında ısran karşısında yine nasihat
yollu konuşmaktan geri kalmayınca bu
defa padişah asabileşerek;
— Onların işi görülmüştür, onların
haklarından gelindikten sonra sizin da­
hi içinizden haklarından gelinecekler m a­
lûmdur, dedi.
Bunun üzerine ulema heyeti padişa­
hın huzurundan ayrıldı..

Âsilerin saraya girmesi
Sultanahmed'dc toplanan âsi asker­
ler bir müddet bekleyip ulemadan haber
gelmediğini görünce saraya
yürümeye
karar verdiler. Fakat bir taraftan da
bostancıların silâhlandırılmış olabilecek­
lerini düşünerek tereddüte kapıldılar. Bu
arada Dideban Ömer Bey namındaki şa­
hıs sarayın avlusunu görebilmek için Ayasofya minarelerine adam çıkarttı. M i­
narelere çıkanlar ulemadan hiç kimse­
nin gelmediğini, ayni zamanda
saray
bahçelerinde silâhlı hiç kimsenin bulun­
madığını müşahede ederek vaziyeti top­
luluğa bildirince askerler derhal saraya
girmek için ilerlediler ve o sırada kapı­
yı açık bulduklarından kolaylıkla içeriye
daldılar. Askerler birinci avludan gir­
mekteyken kapıcılardan bir kaç kişi «ga­
fil olmayın, tedbirli bulunun» diye ihtar­
da bulunduğundan beş yüz kadar silâhlı
yeniçeri ve sipahiyi kapıya bekçi koydu­
lar. Silâhı olmıyan yeniçeri, topçu, cebe­
ci, acemi oğlanı ile şehir halkının ayak
takımından olup askerin arasına karış­
mış silâhsız kimseler sarayın odun anbann a İlerliyerek ellerine birer odun aldı­
lar. Askerlerden bir kısmı «şehirli ara­
mızdan çıksın» diye seslendiği için, şe­
hir halkı «biz askerden ayrılmayız» ce-

Sultan İkinci Osman’ın diğer bir resmi
vabıyle, onlarla birlik olduklarım sözle­
riyle de tekid eylediler.
Birinci avludan sonra ikinci avluya
doğru ılerliyen âsilerden b ir grup Kubbealtı, bir grup m atbah-ı âmire önüne
yürüyüp daha büyük bir grup da Arzodası önünde bir müddet beklediler. Bu­
radakiler:
«padişahımızdan altı nefer
kimseleri istedik cevap gelmedi. Şer’ ile
davamız ve elimizde fetvamız vardır»
diye bir çok defa söylendilerse de ne ses
çıktı, ne bir cevap veren oldu. N aimâ’ya
göre askerin bu şekilde beklemesi
üç
saat devam etti, yine ayni müellifin
kaydına nazaran, askerler Divan’ı h ü ­
mâyun, mutfaklar ve arzodası önlerin­
de büyük bir kalabalık halinde ve söy­
lenerek beklemekteyken evvelce saraya
gönderilmiş olan ulema heyeti de iç ka­
pı önünde oturmaktaydı. Rivayete göre
bir aralık nakibüleşraf Gubari Efendi’nin:
—
Bizim sözümüz geçmedi siz ken­
diniz girip söyleyin!
Demesi üzerine askerler de derhal

1821

I /AfTin v t ı v ıt

Ş id d e tli kış y ü z ü n d e n İs ta n b u l B o ğ a zın ın donm ası
( İ lâ v e :

S u ltan İk in c i Osm an zam anınd a pek
şiddetli gecen b ir kış m e vsim inde İs­
tanbul^ Boğazı buz tu ttu . İk lim i m u te d il
elan İsta n b u l'u n böyle bir kış geçirm e­
si, h a k ik a te n fevkalâde sayılacak b ir ta.
b ia t hadisesi ile k arşılaşılm ası dem ekti.
O n yedinci asırda yaşam ış O sm anlı m ü ­
verrihleri, gerek bu d o n du ru cu kışı, ge­
rekse S u lta n O s m an ’ın sa lta n a tın ın feci
şekilde sona erişini vesile ittih az ederek,
onun talih sizliğin e işaret niyetiyle., zam a­
n ın d a v uku b u lm uş bazı ta b ia t hadisele­
r in i de b ir b ir i ar kas m a sıralarlar. B o ğa­
zı d on du ran soğuk lar kadar n a d ira tta n ve
fevkalâde
say ılm ası gereken
hadiseler
ş u n la r d ır :
a) 1618 senesi H aziran a y ın d a M a­
caristan'd a M ut nehri k ıy ıla rın a m eteor
taşları düşm üştür. B u hadiseyi bir tezke­
re ile d iv ana arzeden Bu d in valisi Karakaş M ehm ed Paşa, taşların
şiddetli bir
y a ğ m u ru m ü te ak ip yere d ü ş tü ğ ü n ü ,
bir
kaç zira' k adar d ü ş tü ğ ü yere göm üldüğün ü , bazısının ta r tıld ıg m ı ve üç k a n ta r a.
g ır lığ ın d a g eldiğini b ild irm iştir.

so ğu ğu n daha şiddetlen diğin i ve G a la ta ile
İs ta n b u l. İs ta n b u l ile Ü sküdar
a ra sın ın
tam am en buz
tu ttu ğ u n u ,
İsta nbu ldan
Ü sk üdar'a y ü rüy erek geçenler bulundu*
ğ u n u da rivayet en kaydeder. S u lta n Os­
m a n zam an ın d a yaşam ış olan m ü e llifle r­
den T u ğ i ise daha kesin b ir ifade İle:
«1030 senesinde B oğaziçi dondu, Ü sküdar
ve B eşiktaş a ra sı kara olup, üzerinde a.
dam lar gezip. Ü sk ü da rdan İs ta n b u l’a y ü ­
rüy erek gelirler id î» der.
T a b ii b u g örülm em iş derecedeki şid­
detli k ış İsta n b u l'a pek p ah alıy a m a l ol.
m u ştu r. S o ğ u ğ u n şiddetli devresinde nak.
lîy a t d u r d u ğ u n d a n şehirde erzak fiy a tla ­
rı pek y ükselm iştir. Y etm iş d irhe m ek­
m ek b ir akçeye, etin okkası onbeş akçe­
ye çık m ıştır.
B u şiddetli k ı§ için b ir ço k
şairler
şiirler yazm ış ve m a nzu m ta r ih le r dü ­
şürm üşlerdir. Ş a ir N e şa tî'n ln şu ş iir i B o­
ğazın h a lin i de pek güzel tasvir etm ek­
tedir :
E m r j H a k ile S ıta n b u ld a olan k ış b u sene
Belki d ü n y a d u ra lı o lm adı bu resme sitâ
Ü sk üd a r ile S ıta n b u l arası do n du kam u
R ûy_i d e ry a y ı gören kimse san ırdı sahra
B u n u k im gördü k i deryada b uzun üstünde
K ara yer gibi gezerler niceler bîperva
M üncem id oldu dehende nefesi insanın
Nice m a h lu k u h elâk eyledi berd-i serma
Lafzan-ü-ma'nen a n a de N eşâti tarih
Be m eded dondu bin otuzda soğuktan
derya

b) B ir k üsu f yani güneş tu tu lm asın ı
ta k ıp eden h a fta içinde S u lta n O sm an tah ­
ta geçmiş. H o tin seferine hareket edece­
ğ i günlerde de y in e güneş tu tu lm u ştu r.
c) 1618 senesinde b ü y ü k b ir y ang ın
çık m ış ve Bedesten y anm ış, ertesi sene
de çarşının başka ta ra fla rı yine bir yan­
g ın d a h arap olm uştur.
d) 1620 de İsta n b u l'd a üç g ün şiddet­
li y a ğ m u r y a ğ m ış ve sellerden b ir çok
evler y ık ılm ış , A k saray
ta ra fın d a k i bir
m ahallede mescidler bir ay m üddetle su
içinde kalmıştı*

B oğazı do n d u ra n şiddetli k ış h a k k ın ­
da en güzel m a nzum tarih i d ü şü re n şair
de H â ş im i Ç e le b i'd ir. O nun şu güzel m ıs­
raı b u k ıştan bahseden b ü tü n Osm anlı
ta lih le rin d e yer alır.

e) 1620 senesi b aşlarınd a veba salgını
olm uş ve yaz o rtaların a kadar süren has.
ta lik y üzünden epeyce ölenler olm uştur.
f) Ve nih ay et 1621 şu b atın d a
b u l Boğazı don m uştu r.

116)

Y o l oldu Ü s k ü d a r’a bin o tu zda Akdeniz
dondu.

îstan*

M üverrih N a im â , 24 ocaktan S şuba­
ta kadar dev am lı şekilde k ar y a ğ d ığ ın ı
ve o g ün so ğu ğu n şiddetinden
denizin
buz tu ttu ğ u n u .
ancak boğazda
ak ın tı
m ın tık a s ın ın ortasında k ü ç ü k b ir nehir
gen işliğinde acık yer k a ld ığ ın ı kaydeder.
O n d an sonra ertesi g ü n , yani S şubatta

B îb liy o g ra fy a : N a im â ; T a rih , C : 2
Solak-zâde: T arih.
Karaçelebi-Zâde Abd ü la z iz :
Ravzat-üLebrar.
H a m m e r (M .
A ta ): Devîet-ı O sm aniye
T arih i. C : 8.
T u ğ i: İb r e tn ü m a
(B elleten, sayı: 33).
İsm ail H a m i D am şm en d; İz a h lı Osm anlı
T a rih i kronolojisi.

1822

üçüncü kapıdan içeri dalmışlardır. (Tuğfnin «Îbretnüma» srnda
ulemanın iç
kapı önünde oturduğuna dair bir şey
söylenmediği gibi, nakibüleşrafın adı da
daha önce Şerif Efendi diye kaydedilir.)

Sultan M ustafa'nın
malıbesinden çıkarılm ası
Bu sırada askerlerden birisi «Sultan
Mustafa’yı isteriz!» diye
bağırmış ve
kalabalık da bunu derhal yüksek sesle
tasvip ve tekrar eylediğinden bir anda
askerin dikkati Mustafa’nın bulunması
işi üzerine çevrilmiştir. O arada zülüflü
baltacılardan birisi harem tarafını işaret
etmiş, Mustafa’yı ortaya çıkarmak iste­
yenler de hareme doğru teveccüh eyle­
mişlerdir. Lâkin Mustafa'nın bulunduğu
yere açılan kapının iç taraftan kapalı
olduğunu görmüşler. Bunun üzerine b i­
nanın üstüne çıkarak kubbeyi balta ve
kazmalarla delmeye başlamışlardır. As­
kerler kubbeyi delmeye uğraşırken bir
kaç hadımın onlara ok attığı görülmüş
ve hadımlar yakalanarak hemen oracık­
ta parçalanmıştır.
Kubbeyi delenler ip sarkıtarak içe­
riye girdiklerinde Sultan
Mustafa’nın
bir minder üzerinde oturduğunu, karşı­
sında iki cariyenin divan durduğunu, ya­
ni ayakta hürmetkar tavırla kendisini

beklediklerini görmüşlerdir. Üç günden
beri aç ve susuz bırakılmış olan Sultan
Mustafa’nın ilk sözü bir bardak su is­
temek olmuştur. Kubbeden giren üç as­
ker: «padişahım askerler dışarda
size
muntazırdır» demişler ve kendisine su
verilmesini müteakip kubbeden sarkıtı­
lan ip ile Mustafa’yı yukarıya çekmişler­
dir. Bu sırada Mustafa’nın Eskisarayda
bulunan annesine müjdeciler gitmiştir.
Sultan Mustafa avluya çıkarılınca bir ata bindirilmiş, fakat at üzerinde, dura­
madığı görüldüğünden attan indirilmiş
ve Arzodasma konulmuştur.

D ilâver Paşa’nın öldürülm esi
Sultan İkinci Osman âsilerin iç ka­
pıdan dühullerini öğrenince müthiş he­
yecana kapıldı ve Tuği’nin tabiriyle «can
başına sıçrayıp, tiz Dilâver Paşa’yı bu­
lun» dedi. Sadrıâzam Dilâver Paşa, va­
ziyetin nazik safhaya girmekte olduğunu
sezince kaçmıştı. Onu
aramaya giden
bostancılar kendisini Üsküdar’da Şeyh
Aziz Mahmud Hüdai Efeııdi’nin tekkesin­
de bulup bir kayığa koyarak getirdiler.
Dilâver Paşa saraya getirilinceye kadar
âsiler, Mustafa’yı malıbesinden çıkarmış
olduklarından tam
mânasiyle iş işten
geçmişti. Fakat Sultan Osman, sadnâzam ile darüssaade ağasını «işte istediği­

Askerin saraya hüeumu ve mukavemet eden harem hizmetkârlarım öldürerek
Birinci Mustafa’yı aramaları (Ricaut’dan)
1823

• ^

niz adamlar» diyerek hadımlar vasi tasiyle dışarıya bıraktırdı ve kızlar dai­
resinin kapısını kapattırdı. Âsiler der­
hal ikisini de parçaladılar; bir müddet
sonra da cesetleri
alıp
Sultanahmed
meydanına götürüp bıraktılar.
Âsilerin istediği kimselerden iki kişi
öldürülmüş olmakla
beraber askerler
kendilerini tatmin edilmiş saymadılar.
Daha doğrusu Mustafa’yı mahbesinden
çıkardıktan sonra onun hükümdarlığını
kavileştirmeye uğraşmaktan geriye kal­
madılar. O arada ulema heyetinin Sul­
tan Osman lehindeki söz ve hareketleri
hiç bir tesir icra etmedi. Neticede S u l­
tan Mustafa’ya biat edilip kendisi Eskisaraya nakledildi. Tuği’nin İbretnümasmda bu cihet şöyle anlatılmaktadır:
«Sultan Mustafa’yı Arz odasının kapısı
önünde biraz oturtup oradan Esad Efend i’nin atma bindirip, zindandan çıkmış
adam gibi zaaftan oturmağa mecali yok
idi; bu cihetle yine Arz odası karşısına
oturtup burada Sultan Osman tarafın­
dan şeyhülislâm ve kazaskerler ve kibar
- ulema ve meşayih cumhurun içine gel­
diler ve padişahınız Sultan Osman size
selâm edüp istedikleri adamları verdim,
diğerlerini de bulayım, her ne muradları var ise verelim, Sultan Mustafa’yı b ı­
rakın dursun ve biz dahi bu hususta ke­
fil olalım; istedikleriniz ne ise m uradı­
nızı yaptırıverelim dediler. Cumhur da
«bu söz evvelce gerekti, biz istediğimizi
bulduk» dediler. Bu mahalde
Sultan
Mustafa orta kuşak ile oturuyor ve üze­
rinde ferace yok idi. Ulemadan ferace

İM İ

istediler kimse ferace vermedi. Sonra:
«Sultan Mustafa’ya biat edin» dediler.
Ulema cevap verdiler ki; «henüz Sultan
Osman tahtta oturur biat câiz değildir»
diye ahali cumhuru ulemâ ile bir saat
kadar nizâ eylediler. Sonra herkesten
evvel kethüda Mustafa Efendi biat eyleyüp bunun üzerine ulema ve meşayih
cümleten biat ettiler ve şehr-i İstanbul
içine dellâllar çıkarup «Sultan Mustafa
padişah oldu» diye ilân ettirdiler. Bu
biat gürültüsünden Kaf-zâde Faizi Efen­
di fücceten vefat eyledi. Sonra cumhur
dediler ki «padişahım, sen burada otur­
ma. Sultan Osman sana hatâ eder, seni
eski saraya götürelim». Amma Sultan
Mustafa’nın orada oturmağa bile iktida­
rı yok idi; dışarıdaki hastalar arabasına
bindürüp iki cariye ve valdesi ve Der­
viş adındaki bir gulâmı arabaya bindiril­
diler. arabaya her taraftan ipler takılıp
bir birine el ele tutup arabayı çekerek
Eskisarava getirdiler».

S-ultan M ustafa’nın
O rta cam iine nakli
Sultan Mustafa’ya yapılan biat ile
kendisinin ikinci defa hükümdarlığı' ke­
sinleşiyordu. Fakat ortalıkta tam mânasiyle bir disiplinsizlik ve karışıklık ha­
vası esmekteydi. Mustafa’ya biat edil­
mekle beraber Sultan Osman henüz sa­
rayda idi. Lâkin isyancı askerin tazyiki
saatler geçtikçe her tarafta daha fazla
hissedilir olmuştu. Âsiler sadece Musta­
fa’yı tekrar padişah yapmakla ve bu

İkinci Osman (1618 - 1622) zamanındaki hükümdarlar
(İlâve : 117)

★
A vusturya : İk in c i M athias
İk in c i F erdina nd 1619 —
.

— .1619.

I^ehistan : Ü çün cü Z igism und
—>

—^ ■
İsveç : G üstav A d o l f _> —

(Vasa)

F ransa O n üçün cü L u i
İsp an ya ; Ü çün cü F ilip
D ö rd ü n c ü F ilip 1621 —
.

P ortekiz : İkin ci
Ü çüncü F ilip 1621 —

1621.

R usya : M ih a iî R o m an o v

.

İran : B irin c i Abbas _^

.
—

Filip
.

P apa la r : B eşinci P ol
beşinci G reguvar 1621 —

.

İngiltere : B irin ci J a k _ > —

1 V I— 1 V 1 1 _

.
— 1621, On.
.
^ .

Özbek H a n lığ ı : îm a m K u lu B a h adır
M ehm ed —^
.

1621,

1824

£

arada Dilâver Paşa ile üarüssaade ağa­
sını öldürmekle kalmadılar. Hâkimiyeti
ellerine aldıklarını hisseder etmez bir
bölüğü gidip İstanbul, Galata, ve tersa­
ne» zindanlarını açarak içerisindekileri
salıverdiler. Başka gruplar da başlarım
istedikleri şahısların veya onlarla ilgile­
ri bulunan kimselerin evlerini yağmaya
koştular. Bu cümleden olarak
büyük
bir kalabalık Baki Paşa’nın evini, baş­
ka bir bölük Hoca Ömer Efendi’nin oğlu
olan İstanbul kadısı Abdullah Çelebi’nin
evini yağmaladı. Bu sırada Sultan Os­
man Yeniçeri ağalığım
Kapıcıbaşı Ali
.Ağaya verdi. Ali Ağa Sultan Osman’ın
elini öpüp evine geldi ve yeni rütbesine
uyacak bir kıyafetle girebilmek üzere
elbisesini değiştirir ve yeniçerilere ihsan
edilmek üzere otuz kese akçe ve bölük
ağalarına ihsan edilmek üzere h il’atler
hazırlatırken evi baskına uğradı. Gelen
âsiler bir anda evi tamtakır hâle geti­
rirken Ali Ağa evinden kaçarak başına
bir iş gelmekten kurtuldu.
Âsiler gruplar
halinde zikredilen
şahısların evlerini basıp yağmalar yaparken. Sultan Mustafa'nın götürülmüş
olduğu Eskisaray muhitinde, Sultan Os­
man'ın bostancılarla
Eskisaray’ı basıp
Sultan Mustafa’yı öldüreceğine dair bir
şayia dolaştı. Bunun üzerine âsiler en­
dişeye kapılarak yeni hüküm darın m u­
hafazası hususunda münakaşaya tutuştu­
lar. Bunlardan bir kısmı «bu gece Eskisarav’da Sultan
Mustafa’yı bekliyelims> derken diğer bir kısmı «Fatih cam i’ine götürüp orada bekliyelim» diyor­
du. İçlerinden Feridun Efendi namını ta­
şıyan şahsiyetin Orta cami’ine götürme
fikrini ortaya atması üzerine, bu husus
diğerlerinden daha fazla emniyet telkin

edici bulunduğundan derhal bir araba
hazırlandı. Kendisine sahip olamıyacak
derecede mecnun bulunan Sultan Mus­
tafa, annesi ve iki cariye arabaya bindi­
rildi. Saray ağası. Derviş namındaki adamı yaya olarak arabanın yanında yü
rümek suretiyle akşam namazından son­
ra Orta cami'ine varıldı.
Naimâ (C: 2, S: 221) da kaydedildi­
ğine göre; Sultan Osman’ın yeniçeri ağalığma tâyin ettiği Ali Ağa’ya, yeni va­
zifesini tebrik etmek isteyen bir kaç k i­
şi: «Bu ne haldir? Asker Sultan Mus­
tafa'yı padişah ettik diyorlar» deyince,
A li Ağa gafil bulunarak: «Bir şey yok,
erazilden bir kaçı toplanmış; inşallah bu
gece iş basılır» cevabını vermiştir. Sul­
tan Osman’a sadık görünen A li Ağa’nın
bu sözleri işin fecaatini tam mânasiyle
kavrıyamadan sarfettiği anlaşılıyor. Z i­
ra yine N aimâ’nın ilâve ettiğine göre,
bu sözleri sarfedişinden biraz sonra evi
askerlerin taarruzuna uğradığı cihetle,
kendisi ancak kaçmak suretiyle canını
kurtarabilmiştir.
Sultan Osman’ın birden bire feci akıbete mahkûm vaziyete düşüşünde ted­
birsizliğin, burnunun ucunu göremiyecek
kadar hâdiselerin ne yolda inkişaf edebileceğini tahmin edememenin
çok
büyük rolü olduğu bütün hâdise boyun­
ca göze çarpmaktadır. Tedbirde kusur
edip ilerisini göremiyen en başta Sultan
Osman olmakla beraber, maiyeti halkın­
dan da vaziyeti kavrıyamıyanlarm mev­
cudiyetine şahit olunmaktadır. Kapıcıbaşılıktan yeniçeri ağalığına tayin edilen
Ali Ağa’nm en kritik devrede sarfettiği
sözler, işte buna delil olarak gösterile­
bilir.

1825

BİRİNCİ MUSTAFA
(ik in c i saltan atı)

★
B irin ci M u s ta ia 'n ro ta h ta geçirilm esi — Z o rbalar iıa ftm iy e U — Sultası O s m a n 'ın ieci a k ıb e ti —
• A baza M ehm ed P a s a 'n m isy anı — S u lta n M u s ta fa ’n ın ta h tta n indirilm esi.

★
--------- B İ R İ N C İ M U S T A F A
------- ğil ben anda neyle­
Âsilerin mahbesrim»
mütaleasiyle
ten çıkardığı Birin­
Padişah o ld u ğu ta rih : 19 m a yıs 1622
gelmedi ve «padişah­
ci Mustafa kendisine
T ah ttan in d ir ild iğ i ta rih : 10 e y lü l 1623
lık kimde karar iyapılan biat netice­
Ö lü m ü : 20 ocak 1639.
derse sonra ana va­
sinde ikinci defa h ü ­
*
ralım» dedi.
Daha
kümdar oldu. Mus­
sonra odabaşılardan
V e ziriazam ları : K a ra D av u d Paşa 20 m a.
tafa’ya biat edildiği
yıs 1622 — 13 haziran 1622, azil. Mere H ü .
bir kaç tanesi yanı­
gün
İkinci Osman
şeyin Paşa 13 h a zira n 1622, — 8 tem m u z
na giderek «Eğer
sarayda bulunmak­
1622 (ilk sad areti), azil. L efkelî M ustafa
P aşa 8 tem m u z 1622 — 21 e y lül 1622. azil.
biz isteyip dilersek
la beraber maiye­
G ürcü (H a d ım ) M ehm ed Paşa 21 ey lül 1622
elbette gelirsin» de­
tinde bir kaç kişiden
— 5 şu bat 1623, azil. Mere H üseyin Paşa
(ik in c i sadareti) 5 şubat 1623 — 30 ağus­
mesi üzerine, işin
fazla adam kalma­
tos 1623, azil. K em ankeş K a ra A li Paşa
fenaya varabileceği­
mış, ve hükümdarlık
30 Ağustos 1623 —
.
ni hesaplıyan A li Aotoritesi fiilen elin­
ğa kalkıp Orta Ca­
den gitmişti. Sultan
miine geldi ve yeni hükümdarın elini
Mustafa cinnet halinde olduğu cihetle
öpüp h il’at giydikten sonra Ağa-kapısıbütün kudret bugün âsilerin elindeydi.
na yani yeniçeri ağalığı dairesine gitti.
Tahtını kaybedip hemen hemen yalnız
A li Ağa yatsı vaktından biraz sonra Adenecek derecede yardımcısız kalan Sul­
ğa-kapısma vardığı zaman Sultan Os­
tan Osman hüküm darlığını kurtarabil­
man’ı orada buldu. A li Ağadan tahminen
mek için hadiselerin akış seyrine kapıl.dı ve neticede tahtım kurtaramadığı gi- beş on dakika önce buraya gelmiş olan
Sultan Osman’ın Ağa-kapısma sığınma­
,bi hayatını da kaybetti. Sultan Musta­
sı şöyle cereyan etmişti.
fa’ya biat ve onun orta camiine götürül­
mesinden sonraki hadiseler aşağıda an­
Naimâ’ya (C: 2, S: 221)
nazaran
latıldığı tarzda cereyan etti.
Sultan Mustafa’ya biat edilip Eskisaraya, oradan da Orta Camiine götürüldü­
Sultan Osm an’ın Ağa-kapısına
ğü zaman Sultan Osman vüzeraya izin
vermiş, diğerleri evlerine gittiği halde
sığınması
ikinci vezir Ohrili Hüseyin Paşa yanın­
Sultan Mustafa Orta camiine götü­
da kalmıştı. Tuği’ye (Belleten sayı: 43,
sayfa: 500) nazaran ise, Sultan Osman,
rüldüğü zaman eski yeniçeri ağası Ali
Ağaya yeniçeri Ağalığı tevcih edilerek Mustafa’nın Orta Camiine götürüldüğünü
duyunca can başına sıçramış ve derhal
Orta Camiine çağrıldı. Sultan Osman’ın
Hüseyin Paşa’yı davet edip mühr-ü h ü ­
yeniçeri ağalığına getirdiği şahıs ile ay­
nı adı taşıyan A li Ağa bu davet karşı­ mayunu ona vererek şimdi ne yapılması
gerektiğini görüşmeye koyulmuştur.
sında: «Ne Sultan Osman’a ve ne de Sul­
Sultan Osman'ın, Hüseyin Paşa ve
tan Mustafa’ya varırım, vüzera anda de­

1826

Bostancıbaşı Pir Mehmed Ağa ile yaptı­
yu arz etmekle
mütehayyir kaldılaı
ğı görüşme neticesinde, vardığı karar ve
Nefsinde bu kaziyeyi terkip ve istih
takip ettiği hareket tarzı şaşkınlığın akâmda ittifak iden erkân, lâzım olan u
çık bir örneğidir. Hüseyin Paşa Sultan
muru. mukaddemce görüp, padişah he
Osman’ın yanma ' gelince: «kendi kendi­
nüz gaflette kendü âleminde iken leva
mize inadımızla acayip iş işledik, şimdi
zım-ı maslahatı tertip etmişler idi. Hat
tedarik nedir, ne dersiniz?» demiş. H ü­
tâ iskelelerden kebir ve sagir kayıkla,
seyin Paşa ve Pir Mehmed Ağa da:
bile kaçırmışlar idi; bu suretle havre
«madem ki Sultan Mustafa Odalara va­
ve telâş elverüp bâ’de harab-ül-basr;
rıp sığındı, biz de
tedbire şüruğ eyle­
Ağa-kapısına vara­
diler».
lım»
mutaleasmda
Neticede on ke­
bulunmuşlardır. On­
se altun flori alaı:
ların bu tekliflerine
Sultan Osman, H ü ­
karşılık Sultan Os­
seyin Paşa ve Pîı
man: «yok bu, söz
Mehmed Ağa ya­
değildir. Eğer yalnız
nında olduğu halde
yeniçeri olsaydı on­
yatsıdan sonra Ağa
lara söz geçerdi. Ulema ve sipah da âMüverrih Naimâ’nm
silerle
beraberdir»
(C: 2, S: 222). «Hü­
sözleriyle, daha aseyin Paşa’nın tezk’ kıllıca konuşmuştur.
recisi Sadık Efendi'Sultan
Osman bu
den menkuldür ki scümlesinin arkasını:
kaydivle bildirdiği­
«Hâlâ iki yüz kise
ne göre; bunlar Abağlıdır; bir kaç yüz
ğa-kapısma giderken
tevabiimizle kayık­
Hüseyin Paşaya yak lar müheyya edüp
laşarak : «Sultanım,
Anadolu’ya geçelim
yeniçeri Sultan Mus­
sonra tahtgâh-ı ka­
tafa’yı padişah ettik
dim Bursa’ya vara­
derler iken padişa­
lım; kul yazalım, yı­
hı onların kapusuğmak yapalım göre­
na götürmeniz m a­
lim ne zuhur eder»
kul müdür?» deyin­
Birinci Mustafa
diye bağlamıştır. Fa­
ce Hüseyin Paşa .
kat Hüseyin Paşa ve (Avrupalı bir ressamındır. Aslı Topkapı «Hay efendi, devlet
sarayı müzesindedir)
Pir Mehmed, Sultan
hangisinin ise anın
Osman’ın
teklifini
yerinde bulmamışlar ve «padişahım, bu
makul değildir, kapıya varmamız yeğdir»
diyerek Ağa-kapısma sığınmayı Anado­
lu’ya geçme işine tercih eylemişlerdir.
Fakat Naimâ (C: 2, S: 222), iskelelerde
kayık ye kayıkçı bulunamadığı için Ağakapısına sığınmaktan gayrı çıkar yol bu­
lunamadığına işaret olmak üzere «riva­
yet-; sahihe» kaydı ile şu bilgiyi de ververmektedir:
«bostancıbaşı Hacı Mahmud Ağayı çağırıp kayık tedarikin fer­
man etti. Tâ ki bir m iktar hazine yükledüp Üsküdar’a geçe. Bostancıbaşı h â­
lâ neferden kimesne kalmayup firar ey­
ledi ve iskelelerde kayık bulunmaz de1827

olur, tek nizâm-ı âleme halel gelmeyip fitne def olsun»
şeklinde cevap vermiştir. Fitnenin def
olmasını ve sükûnetin teessüsünü iste­
mek bir devlet adamı için iyi bir düşün­
ce addedilebilirse de, cinnet halindeki
bir adam hükümdar bulundukça sükû­
netin avdet edemiyeceği muhakaktı. Bı;
bakımdan Hüseyin Paşa’nm son demin­
de Sultan Osman’ı Ağa-kapısma götür­
me fikrinde samimî olmadığı, bu ada­
mın, ne bir delinin ve ona hükmeden
zorbaların elinde memleketin harabiyete sürükleneceğini: ne de Ağa-kapısma
gitmekle Sultan Osman’ın hayatının teh­
likeye girebileceğini düşünmeyip kendi

T A R IH V E M ]

şahsını kurtarmak için uğraştığı: veya­
hut da hâdiselerin süratle aksi istika­
mette inkişafı yüzünden fazlaca telaşa
kapılıp bu ihtimalleri hesaplıyamıyacak
derecede belalıatla hareket ettiği anla­
şılmaktadır.
Yeniçeri Ağası A li Ağa, Ağa-kapısı
yâni yeniçeri ağasının dairesine geldiği
zaman Sultan Osman'ı orada bulunca
kendisiyle görüşmeye
başladı, varılan
karara göre, yeniçeri ağası sabahleyin
erkenden yeniçeri odalarına giderek odabaşıları davet edecek, yeniçerilere el­
lişer altun in ’am ve mor çuha, sipahile­
re onar akçe terakki verileceğini bildi­
recek ve kendilerini yumuşatıp gönülle­
rini yaparak Sultan Osman’ın hüküm ­
darlıkta kalmasını temin eylıyecekti.
Yeniçeri
ağası A li Ağa 20 mayıs
1622 cuma günü sabahleyin erkenden ye­
niçeri, odalarına gitti ve odabaşılaröan
yirmi beş tanesini davet ederek, gece aIınan karar gereğince onlara ihsan vaadlannda bulundu. Ağayı dinliyenler d i­
ğer odabaşıların da bunu duyması için
ötekileri de çağırttırdı. Neticede (Naimâ C: 2, S: 223) hepsi birlikte: «Sözle­
riniz doğru, fakat biz neferata söylesek
belki itimad etmezler, kendiniz Orta cam i’ine gelüp bu cevabı söyleyin, umumen sipah ve yeniçeri işitsünler, üm it­
tir ki hayır ola» dediler. Yeniçeri ağası
odabaşıların istek ve tavsiyeleri üzerine
Orta Cami’inin cümle kapısının merdi­
venlerine çıkıp:
«— Ağalar, yoldaşlar,
padişahınız
mübarek ola, amma Sultan Osman da
ocağınıza düştü, kapuya geldi, size sı­
ğındı».
Dedi. Bu sözünün arkasından in’am
ve ihsan vaatlanm sıralamak isterken:
«— Urun! söyletmen!»
Sesleri yükseliverdi ve bir sipahi eteğinden çekerek yere düşürdüğü gibi
bir çok kişi üzerine yüklenip adamcağı­
zı kılıçlariyle parça parça ettiler, sonra
cesedini sürükleyip Aksaray’da dört yol
ağzına bıraktılar. Yeniçeri ağası bu şe­
kilde can verirken âsilerden bir grup
derhal evini yağmaya koştular. Ayrıca
başka bir grup gümrük emini Murad
Çavuşun, diğer bir grup da Hacı Subaşımn evini talana, daha büyük bir top­
luluk da Sultan Osman’ı bulmak üzere
Ağa-kapısma gittiler.

Davud Paşa’nın Sadrsâzanı
tay in edilmesi
Yeniçeri ağası Kara A li Ağa’ııın öl­
dürülmesini takip eden saatlerde ocak
ağalarından kethüda bey, zağarcı başı ve
yedi sekiz kişi Sultan Mustafa’nın anne­
sinin yanma giderek sadrıâzam tayini işini görüştüler. Bu ağalar Valide S u lta n ­
ın damadına karşı meylini anlıyarak or.u ileri sürdüler. Böylece Sultan Mus­
tafa’nın anne baba bir kız kardeşinin
kocası olan Kara Davud Paşa, takdir
kabiliyetleri zayıf ve tayin selâhiyetleri mevcut olmayan kimseler vasıtasitrle
saarıâzamlığa getirildi. Naimâ’nm (C: 2,
S: 224) kaydına nazaran Valide Sultan,
huzuruna çıkan şahıslara:
«— Aranızda iyi
yazı yazan var
rr:ı?»
Diye sorunca, içlerinden biri ileriye
çıkmış, Davud Paşa’nın sadareti ile bir­
likte oıısekiz kişiye dağıtılan mansıblara
ait emir yazılmıştır. Tabi’i mansıblara
konanlar meyanına Valide Sultan’ın h u ­
zuruna gelmiş olanlar da dahildir. Osmaıılı tarihinde kara bir leke olan Boş­
nak
devşirmesi Kara Davud Paşa’nın
sadrıâzainlığmm yanında bugün mühim
mevkie sahip olanlardan birisi de. Topkapı sarayından Sultan Mustafa ile bir­
likte getirilmiş bulunan ve bir gün ön­
cesine kadar bir iç-oğlanından başka bir
şey olmayan Derviş Ağa’dır.
Topkapı
sarayından Eski saraya gelince silâhdar,
ertesi gün de yeniçeri ağası olmuştur.
Bu tayinlerden sonra askerler padi­
şaha bir istida sunarak, eski kanunları
değiştirip yenilerini ihdasa kalkanların
idamlarını ve işlerin düzgün yürümesi için bir takım şartlara riayet edilmesini
istediler. Askerlerin tatbikini istedikle­
ri peyler: yeniçeri ağasının ocak subay­
larından olmaması, padişah ile ilgili iş­
lere .»sdrıâzamdan gayrisinin karışma­
ması. rüşvet alınmaması, her hizmetin
ehline verilmesi. Katli talep olunanlar
meyalımda ise; Kaymakam Ahnıed Paşa,
Hoca Ömer Efendi, Defterdar Baki F î şa Sokir-anbaşı Nasuh
ve Ayas Ağa­
nın isimleri mevcuttu.

1828

Veziriâzam O h rili Hüseyin
Paşa’n ın Öldürülmesi
Yeniçeri ağası Kara A li Ağa’nın öl­

dürülmesini müteakip
Sultan Osman'ı
bulmak üzere Ağa-kapısma koşan grup
buraya gelip de padişahı ararken, H ü ­
seyin Paşa binadan dışarıya çıkıp kaç­
maya başladı. Lâkin âsi askerler arka­
sını bırakmıyarak kendisini kovaladılar.
Bir aralık bir tanesi yetişerek kılıcını
salladıysa da Hüseyin Paşa’mn üzerinde
iki kat zırh bulunduğundan kılıç işle­
medi: Hüseyin Paşa da biraz daha kaç­
masına devam etti. Bir taraf kaçıyor,
bir taraftan da: «yoldaşlar, padişahımız
ocağınıza sığındı; mürüvvet sîzindir; pa­
dişahımızı bu hakarete lâ 3'ik görmeyin»
diye yalvarıyordu. Fakat onun yalvarmaJaı. boşa gittiği gibi bu kaçışla kurtul­
ması da m üm kün olmadı. Nihayet Saka­
lar kârhanesi önünde kendisine yetişerek
oracıkta öldürdüler ve başını kesip Orta
cemime getirdiler. Sultan Osman’ın kinci defa sadrıâzam tayin etmiş oldu­
ğu, fakat Sultan Mustafa’ya biattan son­
ra kendisine mühr-ü hümâyun tevdi edilmekle beraber hiç bir icraatta bulu­
namadığından, ekseri müverrihlerce bu
son bir günlük sadareti nazarı itibara
alınmayan Hüseyin Paşa’ya yeniçeriler
kırgındı. Bu kırgınlık da: Sultan Osman
Hotin seferinde iken Hüseyin Paşa, h ü ­
cum tekliflerinde bulunduğu zaman, ye­
niçeri ihtiyarları bunların bazısını lü ­
zumsuz addederek askerin kırılacağını
beyan edince: «padişaha kul mu eksik
d u r, topal eşeğin yerine sağlamım bağ­
larız» demişti. Ayni sefere giderken usul
gereğince sancağı şerifin yanında Kur’anı
kcıim okunurken
birkaç kişi Hüseyin
I’iiss’nm medlıini yapıyormuş. Bunun üzerine hafızlardan biri: «benim sulta­
nım, kelam-ı şerif okunurken tahfif-i
kur’an eylemeyin» demiş, o da: «asker­
lik halidir, bazı yerde tilâvet, bazı yer­
de de şekavet olur» cevabını vermiştir.
İşte tarihlerin kaydettiğine göre Hüse­
yin Paşa’nm yeniçerilere karşı işlediği
suç bu sözlerden ibarettir. Hüseyin Paşa’nın böyle bir sebepten öldürülmesine
mukabil. Sultan Osman ile Ağa-kapısma
gelmiş olan Bostancıbaşı Pîr Mehmed Ağaya dokunmadılar. Zira bu ağa, Sultan
Osman’ın meyhanelerin basılıp yakala­
nanların öldürülmesi için emir verdiği
günlerde bir kaç yüz yeniçeri ve sipahiyi
öldürmevip azad etmişti.

Sultan Osm an’ın O rta
canıi’ine getirilmesi

Sultan Osman’ı ele geçirmek için A¿a-kapısma gelmiş olan âsiler, padişahı
saklanmış olduğu hatunlar dairesinden
bulup çıkardılar. Sırtında bir beyaz en­
tari ve başı açık olan hükümdarı kötü
bir beygire bindirdiler. Tuği bu noktayı
anlatırken der ki:
«Kadınlar yanında
Sultan Osman'ı bulup çıkardılar ve bir
beygire bindirdiler.
Başında arakiyesi
bile yok, kâkülü perişan o mazlum-ı
merhumun gözlerinden yaşlar akar. Orada Panaz-oğlu namında bir sipahi acıyıp kendinin dülbendini padişaha giy­
dirdi».
Zavallı genç hükümdar için artık hiç
bir Osmanlı padişahının maruz kalmadı­
ğı hakaretli saatler başlamıştı. Tuği, bu
hakaretin başlangıcını
şöyle
anlatır:
«Sultan Osman’ı Ağa-kapusundan
bir
beygire bindürüp enva-ı teşhir ve teşn i’ ile yola çıkardılar. Yolda ona söyle­
dikleri herze ve hezeyan ve şutum-i ga­
lize söylense insana gam getirir».
İnsaf ve utanmayı ortadan kaldıran
âsiler padişaha ağızlarına geleni sövlüvor ve hınçlarını
ortaya dökü\'ordu.
Bunlardan bir tanesi:
—
Canım Osman Çelebi, meyhane
basıp, sipah ve yeniçeriyi taş gemisine
kovmak, deryaya atmak olur mu?
De?ken, Tuği’nin «deııî ve müptezel
ve mülevves-i bi'itibars- diye tavsif et­
tiği Altuncu-oğlu namındaki şahıs da
padişahın baldırlarını edepsizcesine sı­
kınca Sultan Osman ağlamaya başladı
ve:
«— Behey edepsiz, padişahınız de­
ğil miyim? Tazelik başınızdan geçmedi
mi?»
Diyerek gözyaşı döktü. Padişahın bu
haline rağmen askerler edepsizlik ve ha­
kareti elden bırakmadı. Âsilerden bazı­
ları, onun sekban yazmak için Anadoluya geçme arzusuna telmihen:
«— Ecdadın sekban ile mi vilâyetler
fetheyledi? Anadolu vilâyetinde sekban
eşkiyasmm tuğyanında vilâyet elden gidüp pederin Sultan Alımed zamanında
sekiz sene babanı uğraştıran Kalender oğlu, Canbolad ve bunlara benzer eşkiya
sekban eşkiyası değil m i idi?» Diyordu.
Böyle söylenerek götürürlerken kendisini

1829

t a r ih

dursun; sonra nice iktiza ederse öyle ol­
sun.
Dışardan böyle sesler geldiği halde.
Sultan Mustafa'nın eniştesi olan Sadrıâzam Kara Davud Paşa el çabukluğu ya­
pıp velvele devam ederken Sultan Os­
man’ın vücudunu ortadan kaldırmak is­
temekteydi. Tabi’i bu
niyetini tatbike
çalışırken gerisindeki desteği, hâdisele­
re bilfi'il karışmasına rağmen ismini ta­
rihlerin kaydetmediği Sultan Mustafa’nın
annesi idi. Davud Paşa, askerlerin bağ­
rışması üzerine Sultan Osman’ı pencere­
den gösterince dışarıda sesler kesildi.
Nainıâ'nın, hâdiselerin bizzat içinde
yaşamış ve Mustafa’nın annesinin emriy­
le Davud Paşa’nın sadrıâzamlığa tayini­
ne ait emri yazmış olan Kara Mezak’tan menkuldür ki kavdiyle bildirdiğine
göre; Sultan Mustafa Orta
cami’inde
mihraba oturtulduğu sırada onun yerin­
den ayrılmaması için ik i cariye iki tara­
fından eteklerini tutuyordu. Fakat Mus­
tafa dışardan sesler duyunca yerinden
kalkıp cariyelerin elinden kurtuluyor ve
paıcereve koşarak pencere demirlerin­
de’', sıkıca yapışıyordu. Deli padişah böy­
le yapınca annesi zoruzar ile onu penct-reden ayırıp yerine oturtmaya uğra­
şıyordu. Cami’in bir köşesinde bulunan
Sultan Osman:
«— Bakıp görün hey derdmendler
padişah ettiğiniz adamı! Bu
devletin inkırazına sebep olup kendi ocağınızı söndürür­
sünüz: siz yakında
pişman
olursunuz».
Dedi ve daha bazı sözler
sarfını müteakip
başındaki
köhne destan çıkarıp atarak
ağlamaya başladı ve ağalara:
«— Bilmezlik ile size ce­
fa ettim ise affedin; siz et­
meyin! D ün sabah padişah-ı
cihan idim şimdi üryan kal­
dım: merhamet edip, halim ­
den ibret alın; dünya size da­
hi kalmaz. Hangi padişahın
k ullan padişahlarına bu ih a­
neti etmiştir?»
Dedi vebu sözleriyle ya­
nındakileri ağlattı. Padişahın
haline müteessir olan turnaSultan İkinci Osman’ın Ağa-kapısı ndan
cıbaşı keçesindeki
tülbendi
Orta cajni’ine götürülüşü (Ricaut’dan)
çıkanp:

Hüseyin Paşa'nm cesedinin
yanandan
geçirdiler; Sultan Osman bunu görünce:
«—■Bu mazlum bigünah idi; her za­
man kul hakkında bana iyilik söylerdi.
Eğer onun sözleriyle hareket etsem ba­
şıma bu hal gelmezdi. Beni ızlâl eden ho­
ca île darüssaade ağası idi».
Dedi. Padişah bunları söylerken bir
taraftan da gözlerinden yaşlar dökülü­
yordu. Lâkin âsilerde insafa dair hiç bir
işaret mevcut değildi. Nihayet bu şekil­
de Orta cami’ine getirildi ve ondört ce­
maatinden Haseki San Mehmed Ağa’\ı
padişahın yanma bekçi koydular.
Sultan Osman’ın Orta
cami’indeki
durumunu Tuği’den biraz farklıca anla­
tan Naimâ (C: 2, S: 227) ya göre: Sul­
tan Osman da Sultan Mustafa da Orta
cami nde iken dışarıda askerler:
— Sultan Mustafa Han'ı görelim.
Diye bağrışınca, Mustafa'nın yanın­
dakiler kendisini pencereden dışarıdakilere gösterdiler. Askerler de padişahı gö­
rünce tekbir getirip alkışladılar. O ¿ün
cuma olduğu cihetle minarelerden cuma
salası verilince âsiler Sultan Osman’ın
katlolunduğuııu zannederek bağrışmayn
başladılar:
— Zinhar Sultan Osman’a kasd o lu n­
maya ve vücuduna zarar erişmeye uza­
mı?. yoktur. Şim dilik
Sultan Muştu Ca
Han padişahtır. Sultan Osman mahpus

«— Padişahım
pâkçedir, mübarek
başınıza sarın»
Diye tülbendi verdi, Sultan Osman
önce almak istemeyip sonra alıp başına
sardı. İşte bu esnada Davud Paşa gel­
di, onun emir ve işaretiyle hareket eden
yanında bulunan cebecibaşı Sultan Os­
man'a bir kemend attı. Sultan Osman
kemendi yakalayıp boynuna geçmesini
önlediğinden o dakikada ölümden kur­
tuldu. Orada hazır bulunan ocak ağala­
rı :
«— Neylersiz? Şimdi dışarıda duyu­
lursa cümlemizi kırarlar»
Diyerek Sultan Osman'ın öldürülm e­
sine mâni olmak istediler. Sultan Osman
o anda hain Davud Paşa’ya dönerek:
«— Behey zâlim! Ben sana neyledim?
îki defa mucib-i kati cürmünü affedip
öldürmedim, mansıb verdim, bana düş­
manlığın nedir?»

Diye söylendikten sonra ocak ağala­
rı yani yeniçeri subaylarına dönüp:
«■
— Bu zâlim beni sağ koymaz, öl­
dürür!»
Dedi, ocak ağalan ise:
«— Yok padişahım hatırınızı hoş tu­
tun; ortalık bir miktar sükûn bulsun,
yine padişahımı- sîzsiniz»
Şeklinde teselli verici sözler söyle­
diler. Lâkin Sultan
Osman'ı ¡:o:ıııııak
fikrinde samimi olup olmadıkları sarih
şekilde anlaşılamıyan ocak ağalarına
karşı Sultan Mustafa’nın annesi :
«— Siz bilmezsiniz bu ne yılandır!
Buradan sağ kurtulursa bizden ve sizden
kim se^om azb
Dedi, işte tam bu sırada Kara D a­
vud Paşa’nm işaretiyle Cebecibaşı bir
daiıa kemend attı ve ocak
ağalarının
müdahalesiyle bu İkincisi de
önlendi.
Valide Sultan (Bazı hâdiselere bilfi'il ka­

'yorıfıoıı d,'O sm an!

Sultan İkinci Osman'ın Ağa-kapısı'ndan hareketle Orta cami’ine götürülüşiinü
tasvir eden bu resini de “Moeurs et usagres dcs Tıırcs” adh eserden alınmıştır.
1831

I AVKI r i V t l V I t

rışmasına rağmen Birinci
Mustafa’nın
anesinin adı tarihlerde kaydedilmemiş­
tir. İngiliz tarihçisi Alderson Birine:
Mustafa’nın Sultan Ahmed ile kardeş oluşunu nazaıı itibara alarak annesinin adıııı Handan Sultan diye kaydetmişse de
yanlıştır. Zira Handan Sultan 26 kasım
1605 te ölmüştür.) Ocak ağalarına söyle­
diği sözlerle. Sultan Osman’a karşı n i­
yetini tam mânasiyle beili etmişti. Ga­
leyan devam etmekteyken Sultan Os­
man’ın vücudu kolaylıkla ortadan kaldı­
rılabilir diye düşündüğü, damadı olan
Yeziriâzam Davud Paşa’nın da bu fikre
iştirak ettiği anlaşılıyordu. Kalabalığın
helecanını yatıştıracak ve Sultan Os­
m an’ın mazlumluğuna dair hisler uyan­
dırmağa uğraşacak kimseler yoktu. Onsekiz yaşındaki zavallı genç tek başına
kalmıştı. Bu arada Sultan Osman yanın­
da bulunan Mehmed Ağa’ya:
«— Sen ocakta ne idin?»
Diye sordu. Mehmed Ağa da:
«— Haseki kulun idim»
Cevabını verdi. Osman devamla:
«— Ya yeniçerilik kethüdalığını kim
verdi?»
Sualini tevcih edince, o:
«— Sultan Mustafa verdi»
Dedi. Sultan Osman bu defa:
«— Ya onun hükmü nafiz olur mu?
) divanedir, kendi ismini bilmez: iç şu
pencereyi ben c.ıe kullarıma söyliyeyim».
Mehmed Ağa bu
söze
mutavaat
göstererek pencereyi açtı, Sultan Osman
da dışarıda bulunanlara:
«— Benim sipahi ağalarım, yeniçe­
ri ihtiyarlan babalarım! Tazelik belâsivle m ünafık sözüne uydum; beni bu
vech ile hakaret ile getirmekten nolaydı orada öldüreydiniz»
Sonra kalabalığa şöyle seslendi:
«— Beni istemez misiniz?»
Bu suale yükselen cevap:
«— Seni hilâfete kabul etmeyiz, fa ­
kat katline de rızamız yoktur*.
Seslerinden ibaretti. Bunun üzerine:
«— Mademki beni katle razı değil­
siniz. o halde beni Sultan Mustafa’nın
olduğu odaya hapsedin»
Diye yalvardı. Sultan Osman asker
tarafından istenmediğini ve yalvarmala­
rının da para etmediğini son olarak bir
daha duydu. Askerin toptan red sesle­
rinden cesaret almış olmalı ki Davud

Paşa'mıı işaretiyle cebecibaşı bir daha
kemend attı. Naimâ’ya göre bu kemen­
di Haseki Mehrr ed Ağa önledi; Tuğiys
nazaran da «Mehmed Ağa, yeniçeri ket­
hüdası A li Ağa ve başçavuş Ahmed Ağa yetişüp cebecibaşıya yumruk üşürüp
taşra eylediler».
Cebecibaşmm bu teşebbüsünden b i­
raz sonra Sultan Mustafa’yı annesi ve
iki cariyesi ile birlikte bir arabaya bin­
dirdiler ve Topkapı sarayına götürerek
tahtına iclâs ettiler. O gün (20 mayıs
1622 cuma) Sultani Osman ve Sultan
Mustafa’nın bulunması sebebiyle Orta
cami'inde namaz kılınmadı. Diğer cami­
lerde kılm an cuma namazında hutbe
Sultan Mustafa namına okundu.

Sultan Osm an'ın Y edikule’de
öldürülm esi
Sultan Mustafa’yı Topkapı sarayına
götürdükten sonra Orta cami'ine avdet
eden Veziriazam Davud Paşa, yeniçeri
ağası Derviş Ağa Sultan Osman’ı
bir
pazar arabasına koyarak Yedikule've gö­
türdüler. Naimâ’ya (C: 2, S: 230) göre
Sultan Osman’ın Yedikule've nakli «azîm
cemiyet ile» vuku bulmuş ve subaşı ket­
hüdası Kalender (Kilindir) uğrusu de­
nen şahıs da — ihtimal padişahı tut­
mak için — arabaya bindirilmiştir. Tu­
ği ise, Saray-ı Âmire’deıı Orta cami’ine
dönenler ve Sultan Osman’ı Yedikule’ve
götürüp hapsedenler meyanmda veziri­
azam ve yeniçeri ağasından başka diğer
vezirlerle ocak ağalarının bulunduğunu
da bildirir. Binaenaleyh Sultan Osman’­
ın ikindiden sonra Yedikule’ve götürülüşünün bir kaç kişiden ibaret küçücük
bir toplulukla değil büyücek bir toplu­
lukla cereyan ettiği kesin şekilde anla­
şılmaktadır. Solak-zâde tarihinde (say­
fa 718) Sultan Osman’ın
Yedikule’ve
götürülüşünün «eşhas-ı nâm a’dud enva-ı
şetm ve cefalar ile» cereyan ettiği söy­
lenirse de, Solak-zâde’ye nisbetle hâdi­
seyi tafsilen anlatan diğer eserlerde şetm
ve cefadan bahsedilmez.
Sultan Osman’ın âdi bir mahkûm gi­
bi Yedikule’ve
götürülüp
hapsedilişi
hayra alâmet değildi. Bu gidişin ölüme
işaret olduğu besbelliydi. N aimâ’ya na^
zaran. Sultan Osman Yedikule’ve götürü­
lünce Veziriazam Davud Paşa, kethüdası

1832

Öm er Ağa, cebecibaşı ve daha bir kaç
kişi orada kalıp kapıyı kapatm ışlardır.
Tuği tarihinde ise bu nokta; «o gece y at­
sı vaktinde sadrıâzam ve kethüdası ve
cebecibaşı varıp S ultan Osm an'ı1 katle
başlayıp» cümlesiyle ifade edildiğinden.
Veziriazam ve sairlerinin orada m ı ' k a l­
dığı. yoksa k alab alığın dağılm asını m ü ­
teakip tekrar dönüp m ü geldiği sarih şe­
kilde anlaşılam am aktadır.
S ultan Osm an'a O rta camiinde ke­
rnend atmış olan cebecibaşı burada da
ayni m arifeti işledi. Genç ve yiğit bir
kimse olan S ultan Osman mücadele et­
m ek için davrandıysa da o sırada K a ­
lender (K ilin d ir)
uğrusu
nam ındaki
m el’un hay alarını sıkm ak suretiyle ö lü ­
m ü n ü tem in etti. Böylece bazı hususla­
rına rağm en kıym etli tarafları daha iis-

tüıı olan genç h ü k ü m d arın hayatı sön­
d ü ve ona yapılan hareketler de Osman
lı tarihine kara bir leke halind e geçti
Topkapı sarayında
«Sultan M üstafa’y.
isteriz» sesleri yükselinceye kadar azçok
şuurlu olan bu ayaklanm a, o dakikadan
itibaren şuursuzlaşarak meşru h ü k ü m ­
darın feci şekilde .öldürülm esi ve tan:
m ânasiyle deli bir
şahsiyetin Osmanlı
tahtında kalm ası neticesini verdi. H a l­
buki ayaklanm anın başlangıcında Sultan
M ustafa'nın talıta çıkarılm ası hatırlarda
bile yoktu: M ustafa’ya Arzodası önünde
biat edildikten sonra meydanı ■boş b u ­
lan âsi topluluğu, Osm an'ın geçnA teki
hatalarını dahi hesaba katarak, bundan
doğan k ırg ın lık ve k üsk ün lük le rin i onu
tahttan m ahrum etmek ba kım ından de­
ğerlendirmeye çalıştılar.

Saltan ikinci Osman'ın Yedikule'de boğuîuşu.
(Not: Ricaut’datt alınan bu resimde yanlış olarak Osman'ın ölümü zehirle gös­
terilmiştir) .
1833

Gürültü ve heyecanın devamından
faydalanarak Sultan Osman'ın öldürül­
mesini hazırlıvanlar meyamnda Sultan
Mustafa’nın annesi ile Davud Paşa’mn
rolü şüphesiz hayli fazladır. Fakat Sul­
tan Osmanı öldürme günahı yalnız bun­
lara da mahsus değildir. İleride işaret edileceği veçhile, Davud Paşa ile cebecibaşma cinayeti işliyebilme cesaretini ve­
ren kuvvet sadece Valide Sultan değil,
onlardan daha önemli olarak kazasker­
lerin verdiği fetvadır.
Sultan Osman’ın böyle bir hadise
neticesinde öldürülmesi yüreklerde de­
rin tessür izleri bırakmasına sebep ol­
du. Bu yüzden birtakım mersiyeler ya­
zıldı. Bunların arasında en güzeli «Nev'i»
mahlaslı Hüseyin İbni Sefer’in aşağıda­
ki şi’iridir;
Bir şâh-ı âlî-şân iken şâh-ı cihâna kıy­
dılar
Gayretli genç arslan iken şâh-ı cihâna
kıydılar
Gazi bahadır han idi âli neseb sultan
idi
Nâmiyle Osman Hân idi şâh-ı cihâna
kıydılar.
Niyet edip haccetmeğe komadı kullar
gitmeğe
Kulak gerek işitmeğe şâh-ı cihana kıy­
dılar
Hükmetmeğe kaadir iken emr-i hakka
nâzır iken
Haccetmeğe hâzır iken şâh-ı cihâna kıy­
dılar
Ol bir şeh-i âlâ iken hep cümleden evlâ
iken
Şer'i şerif icra iken şâh-ı cihana kıydı­
lar
Eşrât-ı saattir bu dem devr-i kıyamettir
bu dem
Bize nedamettir bu dem şâh-ı cihana
kıydılar
«Nev’i» ciğerler oldu hun derdim bir iken oldu on
Kan ağladı ehl-i fünün şâh-ı cihana kıy­
dılar.

Sultan Osm an’ın cenaze merasimi
Sultan Osman Yedikule’de öldürül­
dükten sonra cenazesi geceleyin Topkapı sarayına nakledildi. Ertesi gün (21
1834

mayıs 1622) sabahleyin teçhiz ve tekfi­
ni yapıldı, padişahların cenaze namaz­
ları usulen şeyhülislâmlar
tarafından
kılduılm akla beraber, Sultan Osman’ın
kayınpederi olan Şeyhülislâm Esad Efendi o gün cenazeye çıkmadı ve nama­
zı Zekeriya-zâde Yahya Efendi tarafın­
dan kıldırıldı. Sultan Osman’ın cenaze­
si hazin bir törenle Topkapı sarayından
alınıp Sultanahmed cami'ine götürülerek
babası Birinci Ahmed’ie türbesinde ha­
zırlanan mezara defnedildi.
Y e n i tâ y in le r ve c ü lû s bahşişi
Saltanat değişikliklerinde umumiyet­
le vuku bulan yeni tayinler bu defa da
görüldü. Saltanat değişikliği bir askerî
ayaklanma neticesinde vuku bulduğu ve
başta da deli bir padişah bulunduğu ci­
hetle; tayin ve azilde askerin nüfuzu âm il olmakta ve veziriazam ile perde ar­
kasında kalan Valide Sultan da mansıbları bu tesirle tevzi eylemekteydi.
Sultan Mustafa’nın tahta iclâsı ile
vuku bulan en mühim tayinler şunlar­
dı: Sultan Osman’ın cenazesine çıkma­
yan Esad Efendi mazul addedildiğinden
onun yerine şeyhülislâmlığa Zekeriya zâde Yahya Efendi getirilmiş; daha son­
ra Mustafa Efendi Rumeli kazaskerliği­
ne; Bostan-zâde Mehmed Efendi Anado­
lu kazaskerliğine, Çeşmi Efendi İstanbul
kadılığına tayin edilmiştir. Ayrıca Ömer
Ağa sekbanbaşı olmuş, Haşan Paşa def­
terdar, yeni' hükümdarın silâhdarı
da
Mısır valisi yapılmıştır. Bu arada altı
bölük ağalarının ekserisi değiştirilmiştir.
Yeni cülûs dolayısiyle tatbiki gere­
ken en mühim mesele askere cülûs bah­
şişi verilmesi işiydi. 22 mayıs günü si­
pahilere, bir kaç gün sonra da yeniçeri­
lere cülûs bahşişleri tevzi edildi. Sipa­
hilere tevziat yapılırken yeniçeriler
«hurda para istemeyiz, altun isteriz» d i­
ye tutturduklarından onlarınki bir kaç
gün gecikti. Neticede bu iş için hâzine­
den bir buçuk milyonluk sarfiyat yapıl­
dı. Para sıkıntısı çekildiğinden sipahile­
re, bahşişleri karşılığında haraç defter­
leri verildi; sipahiler bu vergi defterle­
rini Fatih cami’inde kim fazla verirse
ona sattılar.

H üküm et ve İstanbul’un
um um î durum u
Birinci Mustafa’nın bu ikinci salta­
natı müddetince hükümet çevresinde ve
İstanbul'da bir türlü huzur teessüs ede­
medi. Bu tarihe kadar Osmanlı hüküm e­
ti bu derece ehliyetsiz ve üstelik de bir
kısmı kara ruhlu olan kimselerin elinde
kalmamıştı. Huzurun teessüs edememe­
si gayet tabi’i idi. Başta bir deli hüküm ­
dar mevcut bulunduğu, ehliyetsiz ve ka­
ra ruhlular mühim mevkiler elde etti­
ği, ortalıkta zorbalık ruhu hâkim olduğu
müddetçe huzurun teessüsü beklenemez­
di. Bütün bu haller, bir hükümdarın
tahttan indirilip feci şekilde öldürülme­
sinden doğmuştu. Sultan Osman'ı öldü­
renlerin cezalandırılması ve kendilerin­
den intikam alınması işini bir dava ha­
line getirmeye çalışanlar görüldü. Cahil,
menfaatperest vezirlerden bir tahrik âmili rolünü oymyanlar oldu. Bu yüzden
yeni karışıklara şahit olundu. Velhasıl
umumî manzara «hükûmetsizlik» kelime-

sivle tavsif
edilecek bir şekil arzetti.
Sultan Mustafa'nın 16 aya yaklaşan pa­
dişahlığı müddetince altı defa veziria­
zam değişti. İstanbul halkı huzur duy­
madıktan başka bilhassa Anadolu’da da
huzur kayboldu: Sultan Osman’ın öldü­
rülmesi ve Sultan Mustafa'nın saltana­
tının yarattığı başsızlık. Celâli hareketi­
nin yeniden kımıldanması sebepleri ara­
sında da yer aldı.

Şehzâdeiere suikast rivayeti
11
haziran 1622 günü yeniçeri ve si­
pahiler söz birliği
ederek, Sultan Os­
man vak'ası günü idamlarını istedikle­
ri şahsiyetlerden Hoca Ömer Efendi,
Kaymakam Ahmed Paşa, Kara Ali Ağa,
Nasuh .Ağa, Avas Ağa ve sabık kethüda
Hüseyin Ağa’nm idamlarına ait talep­
lerini tekrarladılar. Halbuki hâdise gü­
nünden beri hâli firarda olan bu şahsi­
yetler arkalarına adam konmasına rağ­
men henüz yakalanamamışlardı.
Ayni günün gecesinde Topkapı sa­

Suîtan Birinci Ahmed Camii. Sağ tarafta görülen kubbeli bina Ahmed’le oğlu
İkinci Osman'ın gömülü bulunduğu türbedir.
1835

ı « r \ ı n v C . 1V1 C,

rayındaki iç-oğlaıılan
elbirliği ederek
kapı-ağasım öldürmüşler ve Ağa-kapısı
yani yeniçeri ağalığı dairesine bir tezkere
göndererek, bu cinayeti, kapı-ağasının
şehzadelere suikast yapmak.istemesinden
dolayı yaptıklarını bildirmişlerdir. Sul­
tan Osman’ın öldürülmesi umumî nefre­
ti mucip olduğu cihetle, böyle bir hava­
dis heyecana sebep olmuştur. Bunun için
yeniçeriler Veziriazam Davud Paşaya
giderek: «Sultan Osman'ın acısı yüreği­
mizde iken bir de şehzadelere mi gadret­
mek istersiniz?» diye sıkıştırınca, böyle
bir şeyden haberi olmadığına dair yemin
etmesi üzerine kendisine dokunmamışlardıı*. Bilâhara. şehzadelere suikast me­
selesinin bir töhmetten ibaret olduğu,
ehliyetsiz ve zâlim kapı-ağası iç-oğlaıılanna eziyet ettiği için, onu öldürme igini meşru gösterebilmek gayesile, iç-oğlanlarınm böyle bir şey uydurmuş olduk­
ları meydana çıkmıştır. Tuği’nin «İbretnüma»sı;ıda kapı-ağası şahsiyeti hakkın­
da: «Amma en doğru söz budur ki mak­
tul olan ağa acemi idi: yirmi yıl daha
sarayı beklese
kapu-ağalığı yolu bile
gelmezdi. Birden bire kapu-ağası olmak
için nevan mağrur olup o yolsuz işlere
başladı; sair ağalar hazmedemediler» de­
mektedir.

Veziriazam D avud Paşa’nın azli
Veziriâzam Kara Davud Paşa sada­
rete yükselişini kapıkulu askerinin ayak­
lanmasına medyundu. Ayrıca Sultan
Osman'ın da katiliydi. Bu yüzden kapıkuluna karşı başı eğikti. Osman’ın öldü­
rülmesi askerin arzusu hilâfına vuku
bulduğundan, Davud Paşa onların sesle­
rini çıkarttırmamak için mütemadiyen
para döküyor ve her türlü arzularını
yerine getirmeye bakıyordu. Bu şekilde­
ki yatıştırma siyaseti yüzünden hâzine­
nin tamtakır olması pahasına maliye ve
evkaf defterlerini onlara vermişti. Ken­
disinden bir şeyler isteyen serseri takı­
mına bile: «kendine münasip bir hizmet
bul. verelim» demekte ve hakikaten de
her istiyene mevki, makam ve iş dağıt­
maktaydı. Askerleri bu yolla tatmine ça­
lışmakla beraber halkın dili durmamakta
ve kendisine kargı duyulan nefret de azalmıyordu. Halk «padişah katili» diye
ağzına geleni söylüyor, kendisine karşı

her taraftan nefret hisleri yükseliyordu.
Bu yüzden sadrıâzamlığı müddetince an­
cak bir defa divan toplantısına İştirak edebilmişti. Sadnâzamlık edecek zerre ka­
dar otoritesi kalmamıştı.
Umumî vaziyet böyleyken Mısır va­
liliğinden mazul Mere Hüseyin Paşa
Şeyhülislâm Zekeriya-zâde Yahya Efendi ile gizlice görüşüp, ıslâhat yapmak
istiyen bir kimse rolünü
oynamıştır.
Zekeriya-zâde Yahya Efendi ise, V ali­
de Sultan’a giderek, şimdiki gidişin ya­
ratacağı tehlikeye işaretle, Davud Paşa­
nın azlini, İlere Hüseyin Paşa’mn sadrıâzamlığını temin
etmiştir (13 haziran
1622). Padişah katili Kara Davud Paşa'mn sadrıâzamlığı 24 gün sürmüştür.

Mere Hüseyin ve Lefkeli Mustafa
Paşa’ların Sadrıâzam iıkları
Türkçeyi iyi bilmiyen bir Arnavut
olan Hüseyin Paşa, huzurundan kaldırı­
lıp hapis ve katlolunmasmı emretmek is­
tediği zaman arnavutça «alın!» mânası­
na «mere» dediği için kendisine Mere
Hüseyin Paşa demişlerdir. Satırcı Mehmed Paşa’nm aşçısı iken bilâhara sipa­
hi, Çavuş, kapıcı, ikinci emiriahur ol­
muş, ve nihayet İkinci Osman zamanın­
da bir buçuk sene kadar Mısır valiliği
etmiştir. Bu cahil veziriâzam askeri sus­
turmak ve sadaret makamının otoritesi­
ni tesis bahanesiyle bu makama gelmek­
le beraber, böyle bir şeyi tahakkuk et­
tirmeğe ne zaman ne de Hüseyin Paşa’nın şahsiyeti müsaitti. Selefi Kara Da­
vud Paşa nasıl devJet hâzinesinin boşal­
masına aldırmıyarak zorba takımına dal­
kavukluk etmişse, Mere Hüseyin Paşa
da hemen hemen ayni şeyi yapmıştır. Adetâ âmirane bir eda ile maaşlarına zam
isteyen askerlerin söylenmesini önlemek
için devlet hâzinesinin- tamtakır boşalma­
sına sebep oldu.
Veziriâzam Mere Hüseyin Paşa’nın
«koyun akçası» namı ile verdiği parayı
bölüşmek için
Sultanahmed
cami’iîie
toplanmış olan sipahi ve silâhdarların
mülâzımları bu yüzden münakaşa eder­
lerken (21 haziran), bir elinde bıçak bu­
lunan birisi içeriye girmiş:
—- Sultan Osman’ı ne yaptınız?
Diyerek önüne gelene bıçak sapla­
maya başlamıştır. Osmanlı tarihlerinde

1836

bir meczup şeklinde tasvir edilen
bu
adamın, Sultan Osman’ın katillerinden
intikam almak isteyen bir fedai olması
muhtemeldir. Bir kaç kişiyi yaralayıp
mülâzım basıyı öldürmüş olan bu adamın
üzerine üşüşen askerler tabiatiyle ken­
disini ¡saklamışlardır.
Mere Hüseyin Paşa’nm sadrıâzamlığı zamanında 24 haziran günü Sultan
Mustafa cuma
raiıtı gayesiyle camiye
çıkmıştır. Padişah cuma selâmlığına çık­
tığı bu gün kıyafet ve maiyet alayı ba­
kımından sadeliği tercih etmiyerek eski
debdebeyi ihya eylemiştir. Sultan Mus­
tafa kendini idare edemiyecek derecede
aklen malûl olduğuna göre, onu böyle
bir olay ve kıyafetle camie götürenlerin
Sultan Osman.ın izlerini silmeye çalış.ıl.ıannda şüphe yoktur.
Sultan Mustafa’nın padişah yapıldı­
ğı gün yanında bulunan adamı Derviş
Ağa yeniçeri ağası yapılmıştı. Mere H ü­
seyin Paşa buna Karaman eyâletini ver­
mek suretiyle İstanbul’dan uzaklaştır­
mak istedi. Derviş Ağa MudanyaVa var­
dığı gün İstanbul’da onun katledildiğine
dair bir şayia dolaşması üzerine yeniçe­
ri ve sipahiler derhal toplandılar ve sa­
raya bir istida verip «bu adam ağamızı
öldürdü, bizi de birer ikişer öldürür» d i­
yerek azil ve katlini istediler. Oğlunun
deliliği yüzünden devlet işlerine h ü k ­
meden Valide Sultan, askerlerin dileğini
duyurmak üzere saraya gelen yirm i ki­
şiyi baş örtüsüyle kabul etti. Neticede
Mere Hüseyin Paşa azledildi (8 temmuz)
1622). Naimânın (C: 2. S; 238) bildir­
diğine göre, Mere Hüseyin Paşa azledi­
lince. Davud, Gürcü Mehmed, Lefkeli
Mustafa Paşalardan hangisi istenirse onun sadnâzam yapılacağına dair bir
hatt-ı hümâyun çıkmış, bunun üzerine,
askerlerden her grup kendi işlerine ge­
len adamın sadrıâzamlığmı tercih ettik­
lerinden aralarında anlaşamamışlar, ne­
ticede sadnâzam olacak şahsı padişahımız
seçsin diyerek bir kenara çekilmişlerdir.
Neticede Lef keli Mustafa Paşa sadrıâzam yapılmıştır.
Padişahın dadısının kocası olan ve
dördüncü vezirlikten sadrıâzamlığa ge­
tirilen Lefkeli Mustafa Paşa âciz ve eh­
liyetsiz bir kimseydi. Kendisi, Derviş ağanın İstanbul’dan uzaklaştırılması me­
selesi yüzünden sadnâzam olduğundan,

Sultan Birinci Mustafa
(Kapıdağlı serisinden)
bu makama geçer geçmez ilk işi, onu ge­
riye getirttirmek ve eski vazifesi olan
yeniçeri ağalığına iade etmek olmuştur.
Lefkeli Mustafa Paşa’nm sadiıâzamlığı da iki selefi biçiminde kısa sürmüş­
tür. Padişah Davudpaşa kasrına çıktığı
sırada sipahiler Lefkeli’yi irtikâp ve irti­
şada bulunmakla itham edip azlini iste­
diler. Hattâ «Biz bu veziri istemeyiz, ga­
yet yumuşaktır» diyenler ve onun gev­
şekliğini açıkça belirtenler vardır. Bu
yüzden 21 eylülde Lefkeli Mustafa Paşa
azledilerek Gürcü Mehmed Paşa sadrıâzam tayin edildi.

G ürcü Mehmed Paşa’nın
Sadareti
Kuvvetli bir şahsiyet olmamakla be­
raber Sultan Mustafa devrinde sadnâzamlığa tayin edilenlerin en iyisi budur.
Bir hadım olan Gürcü Mehmed Paşa ev­
velce üç defa sadaret kaymakamlığında
bulunmuş olduğu cihetle devlet muame­
lâtına ait bilgisi iyiydi. Sadnâzamlığa
geçtiği zaman, devletin içinde bulunduğu

1837

t a r ih v e is

buhrana çare bulacak ve bozuklukları
düzeltecek bir şahsın iş başına geçtiğine
dair halkta bir miktar üm it uyandı.
Uzun zamandan beri hükümet mer­
kezinde âşayiş bozulmuş, geceleri hırsız­
lık ve katil hâdiseleri görülmeye başla­
mıştı. Gürcü Mehmed Paşa bu duruma
bir çare bulmak niyetiyle vüzera ve ulemayı toplıyarak meseleyi müzakere et­
ti. Göze çarpan bozukluklar sadece âsayiş meselesiyle ilgili şeyler değildi. Bir
çok işlerde sakatlıklar ve düzensizlikler
göze çarpıyordu. Meselâ en yakın bir
hâdise olarak, Mere Hüseyin Paşa’nm
evkaf mütevelliliklerini sipahilere ver­
mesi bir hayli düzensizlikler yaratmıştı.
Divan-ı hümâyun kâtiplerinden bir çok­
ları istifa ederek evkaf mütevellisi ola­
bilmek için sipahi yazılmışlardı. Ağaların
hizmetinde çalışanlardan bazı kimseler
ise hiç sipahilik etmeden mülâzım ya­
zılarak mütevelliliğe konmuşlardı. Bu işe girenler çabucak servet teminine m u­
vaffak oluyorlardı. Sadnâzam
Gürcü
Mehmed Paşa bu meseledeki bozukluğu
önliyecek bir tedbir olmak üzere mülâzım lıklann saç sakal ağartmış sipahiler­
den başkasına
verilmemesini emretti.
Tabi’i böyle bir tedbir gençleri memnun
etmedi ama yaşlı sipahiler memnun kal­
dılar.
Gürcü Mehmed Paşa’mn sadrıâzamlığı sırasında Karadeniz donanmasının
zafer şenlikleriyle îstanbula dönmesi, bo­
zuk düzen giden hâdiseler arasında h a l­
kın maneviyatını düzeltici bir tesir bı­
raktı. Lehistan ile yapılan muahedede
Kazakların Karadeniz kıyılarına tecavüz­
lerini meneden maddeler konmakla be­
raber Osmanlı hükümet
merkezindeki
hâdiselerden cesaret bulan kazaklar es­
ki huylarını bir daha tekrarlamışlardı,
işte bunların tecavüzleri üzerine vezaret
payesiyle Karadeniz serdarlığma tayin edilen Damad Eeceb Paşa 600 şaykalık
Kazak denizcileriyle muharebeye tutuş­
muş, Kazak şaykalarının pek çoğunu ba­
tırmış, 3 karamürsel 18 şayka zaptedip
500 esirle İstanbul’a dönmüştü (1 ekim
1622). Bundan onbir gün sonra da Kaptan-ı derya Halil Paşa da Akdeniz’den
döndü. Her yaz yapılması mutad olan
dolaşmalar nevinden olan bu sefer sıra­
sında donanma gemileri dört büyük fır­
tına atlattığından epeyce sarsılmıştı.
1838

Bu arada (8 ekim) Sultan Mustafa'­
nın cülusunu tebrik için İstanbul'a gelen
Aga Pjza adındaki İran elçisi yeni padi­
şaha bir takım hediyeler de getirmişti.
Ekim ayının 14 ünde yeniçeri ağası
Derviş ağa azledilerek miranur berber
Mustafa Ağa yeniçeri ağası yapıldı. Para
getirecek işlere kendi adamlarını gön­
deren Derviş Ağanın bu hareketine ye­
niçeriler kanuna m uhaliftir diye itiraz
edince, o «lânet ocağınıza da, size de!»
demiş ve Derviş Ağanın bu şekilde küfranı nimet edişine içerliyen yeniçeriler
padişaha başvurarak azlini temin etmiş­
lerdir. Derviş Ağa’nm böyle nankörlük
edişi karşısında zamanın şairlerinden
biri şöyle demiştir:
Pir ocağında yiyüp nan-ü nemek
M ünkir olmayup "beyim hizmet gerek
Tiz hükme kor mizan-ı felek
Uyuz olur inine üren köpek.

Bazı valilerin durum u ve
Abaza Mehmed Paşa
Sultan Osman’ın tahttan
indirilip
öldürülmesinin yarattığı huzursuzluk Aııadolu’ya da tesir etmekte gecikmedi.
Anadolu’da onbirlerce insanın hayatının
mahvolması pahasına ancak Birinci Ahmedin son zamanında sükûnet teessüs
edebilmişse de, yine de merkezin emri­
ni hafife alıp dinlememe temayülünde
olan valiler göze çarpmaktaydı. Sultan
Osman hâdisesi ise bu neviden temayül­
lerin sarihçe açığa vurulmasına sebep
oldu. Erzurum valisi olan Abaza Mehmed
Paşa Sultan Osman’ın sağlığında Erzu­
rum kalesindeki yeniçerileri kaleden çı­
karmış ve sekban yazmaya başlamıştı.
Mehmed Paşa, yeniçerilere karşı böyle
davranırken. Sultan Osman’ın kapıkulu
askerine karşı takındığı tavırdan cesaret
bulduğundan şüphe
edilemez. Sekban
yazışını ise. Sultan Osman’dan verilen
gizli bir emir ihtimaline bağlıyan m üver­
rihler, bu noktada yanlış bir tahminde
bulunmasalar gerektir.
Yeniçeriler aleyhine faaliyetle
işe
koyulup, bilahara Sultan Osman’ın kan
davası ile muhalefe kalkan ve nihayet
bir isyancı şekline bürünen Abaza Meh­
med Paşa hâdisesi bir hayli uzun sür­
müştür. Bunun tafsiline girişilmeden di­

ğer bazı valilerin durumlarına göz at­
mak daha isabetli olacaktır.
Abaza Mehmed Paşa gibi yeniçerile­
re muhalefetini ifade edenlerden biri de
Trablusşam beylerbeyi. Seyf-oğlu Yusuf
Paşa’dır. Maraş Türkmenlerinden olan
Seyf-oğlu Yusuf Faşa Sultan Osman'ın
katlinden sonra eyâleti dahilindeki ye­
niçerileri tarderek sekban yazmış ve
böylece sekbanlara istinat edince eyâle­
tinde müstakil yaşar gibi bir tavır takın­
mıştır. Yeniçerilere karşı. Erzurum ve
Trablusşam vâlilerininkinden daha açık
bir nefret ifadesine Antepte rastlanmaktadır. Antep kadısı Abdulbaki Efendi,
Sultan Osman'ın
yeniçeriler hakkında
imha emri vermiş olduğundan bahisle
halkı ocaklılara karşı ayaklandırmış ve
orada bulunan pek az miktardaki kapı­
kulu askerinden birkaç kişi katledilmiş­
tir.
Yeniçerilere karşı takınılan bu ta­
vırlarda. Sultan Osman’ın
öldürülüşü­
nün Anadolu halkı üzerinde bıraktığı acı tesirin akislerini görmek mümkün ol­
duğu gibi, üçüncü Mehmed ve Birinci
Ahmed zamanındaki Celâli isyanlarında
kapıkulu halkına ve devşirme devlet er­
kânına kargı sezilen kıskançlıktan doğan
kinin devamını da hissetmek m üm kün­
dür.
Abaza Mehmed ve Seyf-oğlu Yusuf
Paşalar gibi yeniçerilere nefret zaviye­
sinden işe başlamayıp doğrudan doğruya
serkeşliğe kalkanlar da vardır. Marag
beylerbeyi Kalavun Yusuf Paşa ile Kon­
ya beylerbeyi Safer Paşa bu neviden va­
lilere idhal edilebilir.
Irkan Abaza olan Mehmed Paşa B i­
rinci Ahmed devrinin meşhur celâlîlerinden Canbolad-oğlu’nun hazinedarı idi. Canbolad-oğlu mağlûp olduğu zaman
Abaza Mehmed yakalanmış ve yeniçeri
ağasının şefaati sayesinde hayatı bağış­
lanmıştı. H alil Ağa (Paşa) bilhara kaptan-ı derya olunca, Abaza’ya bir kalyon
kumandanlığı vermişti. Sadrıâzam olun­
ca da Marag valiliğine tayin
etmişti.
Böylece Paşa rütbesine yükselen Abaza
Mehmed daha sonra Erzurum valiliğine
getirilmişti. Sultan Osman Hotin seferi­
ne gittiği sırada Abaza Mehmed Paşa
Erzurum valisi bulunuyordu. Bu arada
Sultan Osman’ın, yeniçerileri imha etme­
si hususunda Abaza Mehmed
Paşa’ya

gizliden emir gönderdiğine dair İstan­
bul’da bazı rivayetler (Naimâ, C: 2, S:
240) dolaşmıştı. Bu rivayetin doğruluk
derecesini tespit m üm kün değildir.
Abaza Mehmed Paşa’nın yeniçeriler
aleyhine faaliyete geçişine, onun adam­
ları ile yeniçeriler arasında bir mesele­
den dolayı kavga çıkmasının başlangıç
.teşkil ettiği söylenir. Kavga
sırasında
yeniçerilerden üç, paşalı denen Abazan’m adamlarından beş kişi ölmüştü. İşte
bu hâdise üzerine Abaza Mehmed Paşa
yeniçerileri katle niyet etmiş, yeniçeri­
ler de kendilerini koruyabilmek için iç
kaleye girmişlerdir. Mesele daha kötü
bir şekle bürünmeden sabık Erzurum va­
lisi Hüseyin Paşa’nm aracılığı sayesinde
iki taraf arasında biraz anlaşma olmuş,
bunun üzerine Abaza Mehmed Paşa ye­
niçerileri çıkanp iç kaleye kendisi gir­
miştir. işte Abaza’nın hâdiseyi daha faz­
la büyütmesi bundan sonradır. İç kalede
kuvvetle yerleşince
sekban
yazmaya
başladığı görülmektedir. Erzurum kale­
sinden koğulaıı yeniçeriler İstanbul’a
geldiği zaman, eski Diyarbekir valisi
Mustafa Paşa Erzurum, Abaza Mehmed
Paşa da Sivas valiliğine tayin edilmiştir.
Fakat Abaza Sivas’a gitmeyip mütesellim ini göndermiştir.
Abaza Mehmed Paşa’nm Sivas’a gitmeyişinin, hükümetin emirlerine kargı
gelmek olduğunu söylemeye lüzum yok­
tur. O, böyle yaparken, tahtta Sultan
Mustafa gibi bir zavallının bulunması
yüzünden zaten devlet idaresinde zorba­
lar hâkim vaziyete gelmiş ve İstanbul’un
intizam ve disiplini bozulmuştu. Ana­
dolu’da ise eşkiya kımıldanışlarına şahit
olunmaktaydı.
Erzurum kalesinden çıkarılan yeni­
çeriler 17 kasım 1622 de İstanbul’a gel­
dikleri zaman Abaza Paşa’dan şikâyet
ettiler. Bundan bir ay sonra topluca Divan-ı humâyun’a gelerek, Abaza Meh­
med paşa’nm sekbanları çoğaltmaya ça­
lıştığını, yeniçerileri kovmaları için Kars
ve Ahıska Paşalarına emirler yazmış ol­
duğunu bildirdiler. Bunun üzerine, eski
koruyucusu H alil
Paşa Abaza’ya bir
mektup yazarak bazı nasihatlarda bulun­
du ve kendisinden kaleden çıkarak yeni
tayin olunan valiye teslim etmesini rica
eyledi. Halil Paşa böyle bir teşebbüste
bulunduğu halde İstanbul’daki yeniçeri­

TA R IH VE f
ler 23 aralık 1623 de sadnâzamm sara­
yına giderek: «Abaza'nın isyanına sebep
İstanbul'da Gürcü Mehmed Paşa ile H a­
lil Paşa’dır. Abaza onlara istinat etmek­
tedir; zira. o. sadrıâzatnın biraderi H ü ­
seyin Paşa’nm damadı ve H alil Paşa’nın
da oğulluğudur» dijrerek gürültü çıkard-?ar. Bereket versin ki o sırada subay­
ları araya girerek bir mesele çıkmasına
mani oldular. Oradan dönerlerken Kaptan-ı derya H alil Paşa’ya rastlayıp et­
rafını çevirdiler ve: «Veziriazam senin
hatırın için Abaza’yı
cezalandırmıyor.
Abaza sana istinad etmek suretiyle böy­
le yapıyor» dediler. Bu sırada da sadrıâzam kethüdası Çeşteci Ali Ağa yetişe­
rek yeniçerilerin dağılmalarını temin su­
retiyle, vukuu muhtemel müessif bir h â ­
diseyi önledi. Ertesi divan gününde de
yine Divan-ı hümâyun önünde toplana­
rak Abaza’nın katlolunması için bağrıgırlarken subayları araya girdi. Yeniçe­
rilerin böyle meselenin üzerinde ısrarla
durmaları kargısında «Erzurum beyler­
beyini azlettim. H alil Paşa’nm bu husus­
ta medhali yoktur, onu
incitmeyiniz»
mealinde bir hatt-ı hümâyun çıktı. B u­
nun üzerine yeniçeriler huzursuzluk çı­
karmaktan vazgeçtiler. O arada hıristiyan çocuk devşirmek üzere Zağarcıbaşı
Bayram Ağa yanına Mehmed ve Korkud
Ağa’ları da alarak Rumeli’ne, baş hase­
ki de Anadolu’ya (Naimâ C: 2, S: 247 ve
Hammer C: 8. S: 241) gittiler.
Istanbulda yeniçeriler Abaza Meh­
med Paşa’ya karşı duydukları infiali yer
yer yangınlar çıkarmak suretiyle gös­
termekte devam ederken o. Mustafa Paşa'nın mütesellimine (vali vekili) şehri
teslim etmiyerek sekbanlarını çoğaltma­
ya devam ediyordu. Nihayet İstanbul’­
dan tahkik için gönderilen bir yeniçeri
subayı, Abaza’nın, sancakları kendi adamlarıııa verdiği; reayaya hane başı­
na biner akçe vergi saldığı ve 15 bin
kadar askere sahip olduğu haberini ge­
tirdi. Hükümete karşı is*an için Sultan
Osman’ın katli hadisesini bahane yapan
Abaza Mehmed Paşa’nm yanına ilk plân­
da Biber Solak, Çolak Bekir, Kör Haz­
nedar, Küçük Abaza ve Sarhoş bölükbaşı gibi sergerde reisleri toplanmıştı. As­
kerleri arasında Sultan Osman’ın in ti­
kamcısı olmak üzere sekban yazılıp onun
emri altma koşan eski Celâli sekbanla­

rının artıkları da mevcuttu.
Abaza Mehmed Paşa'mn ilk tecavüz
hareketi Şebinkarahisar
üzerine vuku
buldu. Buradaki
sancak beyi Murtaza
Paşa peşinen ona muhalefet ettiğinden.
Abaza, bu kasabayı on gün müddetle
muhasara etti. Sonra teslim olmak mec­
buriyetinde kalan Murtaza Paşa teslim­
le birlikte onun tarafına geçti. Şebin­
karahisar’ı zaptedince askeri fazlalaşan
ve nefsine güveni artan Abaza daha son­
ra Sivas ve Ankara üzerine yürüdü. Bir
taraftan da etraftaki sancak beylerine
daveti mutazammuı mektuplar gönder­
di. Kendilerine mektup yollanan sancakbeyleriniıı çoğu Abaza'ya iltihak eyledi.
O arada Maraş beylerbeyi Kalavun Y u­
suf Paşa da gelip Abaza’ya m ülâki oldu.
Sıvas valisi Tayyar Mehmed Paşa ise
kendi rızasiyle ona iltihak etti. Fakat
Kalavun Yusuf Paşa’dan şüphelendiğin­
den Zile’de onu idam ettirdi. Kayserili
bir şeyh Abaza'ya «Seni bu kavim zâ­
limler (yeniçeriler kastedilmiş olmalı)
üzerine musallat etmiştir, korkma fırsat
şenindir» diye lıitab etmek suretiyle Abaza'ya manevî kuvvet telkin etti; o da
batı istikametinde yürüyüşünü uzatmak­
tan geri kalmadı. Çorum’dan Kayseri’ye
vardığı zaman Nogay Paşa istikbaline
çıkıp ziyafet verdi. Abaza Mehmed Paşa
uğradığı yerlerde rastladığı yeniçerile­
rin m allarını alıp kimini katlettirdi, k i­
m inin de tabanına nal çaktırarak işkence
içinde öldürdü.
Abaza’nın emrinde toplanan kuvvet­
lerin miktarı kısa zamanda 40 bin kişi
gibi, bir âsî paşa için muazzam sayılacak
dereceyi buldu. Abaza Mehmed Pasa bu
kadar kuvvetle Ankara üzerine yürüdü
ve şehri muhasara etti. Bunun üzerine
Anadolu beylerbeyi îlyas Paşa ve K a­
raman beylerbevisi eyâletleri askeri ile
Abaza’nın tenkiline memur olundu. A y­
rıca İstanbul’dan Ciğala-zâde Sinan Paşa’nııı oğlu vezir Mahmud Paşanın em­
rine 4 bin yeniçeri ve atlı kapıkulundan
dört bölük halkı verilerek Abaza’ya kar­
şı serdar tayin olundu. Mahmud Paşa
önce Bursa’ya gidip oradan Ankara’ya
teveccüh etti. Beypazarı’na geldiği za­
man Abaza’nın kuvvetlerinin çokluğunu
öğrenerek Bursa’ya geri döndü- Üç ay
müddetle Ankara’yı kuşatan Abaza Meh­
med Paşa ise Ankaranm iç kalesini ala­

1840

m adı ve kışlam ak üzere Niğde'ye gitti.
ne gibi ellerde ve nasıl bir zihniyetin
1623
eylülü içerisinde B irinci M us­
hâkim iyeti altında bulu n du ğu n u göster­
tafa hal'' edilerek D ördüncü M urad ta h ­
mesi ve bilhassa im paratorluğu çök ün ­
ta geçirildi. Yeni padişahın k üçük lüğ ü
tüye götüren bazı sebeplerin iyi a n laşıl­
dolayısiyle kapık ulu askerlerinin h ü k ü ­
masına im k ân vermesi
bak ım ın dan em et
m erkezindeki
serkeşlikleri uzun
hem m iyet arzeder,
m üddet devam etti. B u arada Bağdad'da
1
ocak 1623 (28 safer 1032) günü sipa­
da Abaza isyanına taş çıkartacak yeııi
hiler Divan-ı h üm ây u n önünde toplana­
hâdiseler ortaya çıktı.
Gerek Bağdad,
rak g ü rü ltü çıkardılar ve:
gerekse A baza meselesinin h a lli D örd ün ­
«— Dışarda kuzât-u reaya bize kacü M urad zam anında m ü m k ü n olacaktır.
atil-i sultan devu ta ’ıı ederler, elbette
kim katlettiyse h ak k ınd an gelinsin!»
Diye bağrıştılar; o arada b ö lü k aSultan Osm an’ın
ğaları araya girerek g ü rültüy ü b astırd ı­
katillerinin idam ları
lar. S ipahiler oradan O rta cam rine gi­
derek bir yerde toplanıp «Taşrada geze­
Sultan O sm an’ın tahttan in d ir ilir in ­
den sonra hakaretsiniz m uam eleye tâbi
cek h alim iz kalm adı; bizim padişah k a t­
tutularak öldürülm esi, halk vicdanında
linde sun’um uz yoğ iken bu töhm eti ka­
derin yaralar açmış ve padişahın ö lü ­
bul etmeyiz» diyerek, bu sözlerinin pa­
m üne sebep olan k apıkuluııa kargı u m u ­
dişaha duyurulm ası için subaylarım vem î bir nefrete sebep olmuştu. K a p ık u ­
ziriâzam a gönderdiler. Ve bilhassa «Elu askerleri kendi ocaklarını bu ağır töh­
ğer padişah ferm an eylediyse kendi bilir,
m etin zilletinden
kurtarm ak
isterken
ve illâ kaatili katleylesin ki bu b ü h ta n ­
halk padişahın k atilleri aleyhine ağzına
dan k u rtu lalım » dediler. S ipahilerin top­
geleni söylüyor, h a ttâ yeniçeri ocağını
la n tıların ın ferdası günü Ahi-zâde H üse­
toptan suçlandırıyordu.
Meselâ, Mere
yin R um eli. Bostan-zâde Y ahya Efendi
Hüseyin Paşa ilk sadaretinde, yeniçeri
A nadolu kazaskerliğine
tayin edildiler.
ağası Derviş A ğa'yı İstanbul’dan uzak­
B ugün (2 ocak) sipahiler yine Divan-ı
laştırm ak gayesiyle K aram an eyâletine
iıum âyun önünde
toplandılar, o sırada
tayin ettiği ve onun M u d any a’ya m u v a­
sipahi ihtiyarlarından beş on kişi S u lta n
salatı sırasında, İstanbul'da onun idam
O sm an’ın k atillerinin id a m ı için şey hül­
edildiğine dair bir şayianın dolaşması üislâm dan fetva istediler. Ş eyhülislâm da
zerine, yeniçerilerin
saraya m üracatla
«bu husus padişaha arzolunm alıdır; eğer
ferm an etmediyse, katline hükm -ü ger’i
sadrıâzam m azil ve k atlin i istemiş o lm a­
larını telm iheıı
(N aim â C: 2, Sr 238),
icra olunsun» şeklinde haber gönderince
halk:
sipahiler dağıldılar.
«— B ir doğancı Çelebiyi (Derviş aH alk ın
k apık ulu nu
suçlandırması
ğa sarayda doğancılıktan yetişm işti) v e­
devam ettiği, sipahilerin daha önceki
ziriazam n için k atletti diye davaya k a l­
toplantılarının neticesi de henüz a lın m a ­
k arlar da veli nim etleri olan b ir padidığı için, sipahiler Divan-ı h ü m ây u n öşah’ı azim üşşanın n im eti h a k k ın ı gözet­
nüııde b ir daha toplanarak (3 ocak 1623)
meyip, hasm ı eline sureta em anet v e ril­
S ulta n Osm an’ın katillerinin idam edil­
m işken gadr ve zu îm ile katline sükût
mesine dair isteklerini tekrarladılar. Bu
ederler».
arada (N aim â C: 2, S: 248); «biz Orta
Diye söylenmekteydi. M ütem adiyen
camie emanet vermiş id ik ne temessük
ha lk ın acı tarizlerine m aruz kalan k a p ı­
ile katlolundu» diye bağrıştılar.
k u lu askerleri de nihayet bu sözlerden
Sipahilerin istek ve
sözleri saraya
endişe ve huzursuzluk duym aya başladı­
bir telhis ile arzedilince, şu m ealde bir
lar. O n u n içind ir k i k ap ık u lu askerlerine
hatt-ı h üm ây u n u n çık tığı görüldü: «Ben,
dahil sipah züm resinin S ultan O sm an’ın
Sultan Osm an katlolunsun demedim. Dâkatillerin id am larını
istemek suretiyle
vud Paşa öldürdü, katiller kim ise h a k ­
kendilerini temize çıkarm aya çalıştıkla­
larınd an gelinip katlolunsun».
rı görülür. B u hâdiselefle ilg ili bazı n o k ­
S ultan O sm an’ın k atli hakkında bir
taların tafsili yeknazarda lüzum suz gibi
hatt-ı h üm ây u n ve fetva olm adan onun
görünürse de, o sırada devlet idaresinin
öldürülm esi im kânsızdı. B una m u k ab il
1841

T A R IH V E M ]
Birinci Mustafa’nın akİi durumu da or­
tadaydı. Binaenaleyh daha önce onun
'adına idam hattını yazdıranlar şimdi de
yine o malûl padişahın adı altında yalan
söylüyorlardı. Padişahın
hatt-ı hüm â­
yununda birinci derecede suçlu olarak
Davud Paşa gösterildiği ve katillerin öl­
dürülmesi hususunda da müsaade çıktı­
ğı için sipahiler:
— Tez katiller bulunsun!
Diye bağrışıp dağıldılar ve katilleri
aramaya koştular.' O gece evvelâ katil­
lerden Cebecibaşı yakalanıp boynu vu­
ruldu. Böylece Sultan Osman öldürüldü­
ğü zaman kulağını kesip Valide Sultan’a
götürmüş olan Cebecibaşı cezasmı buldu.
O sırada Davud Paşa saklanmıştı. M ü j­
de parası almak isteyen yakınlarından
birisi onun saklandığı yeri haber verdi.
Bunun üzerine Eyub civarında Topçular’da Hamza Bey isminde bir sipahinin
samanlığında bulunup
yakalandı. S ır­
tında nefti bir kapama bulunan Davud
Paşa bir arabaya konarak saraya geti­
rildi. oradan da Yedikule’ye gönderilip
hapsedildi. Sultan Osman’ın katillerinden
Kalender (Kelender, Kilindir) Uğrusu
denilen şahıs da yakalanıp Yedikule’ye
gönderildi. (7 ocak 1623 - 5 rebiülevvel
1032). Davud Paşa ertesi gün divan top­
lantısını müteakip idam edilecekti.
Davud Paşa Yedikule’ye gönderilin­
ce Sultan Mustafa’nın kızkardeşi olan
zevcesi onu kurtarmak için derhal fa­
aliyete geçti. Yeniçeri ve sipahilerin ele
başlarına paralar dağıttı. Ayni zaman da
Cellâtbaşı Usta Süleyman da ağır dav­
ranması için elde edildi. Ertesi gün D a­
vud Paşa sarajr avlusuna getirilerek idam edilmek üzere çeşme önüne çöker­
tildi. Tuği’nin «İbretnüma» smdaki ifa­
desiyle:
«Tamam bu tedarik görülüp ertesi
gün Divâıı-ı hümâyunda o kadar adam
toplandı ki mahşerden bir nişan verdi.
O gece zikrolunan cumhur ki ihsan al­
mışlardı. divan halkının önünde durup
«bakalım zaman ne yüzden hareket eder»
derken Davud Paşayı kapıcılar odasın­
dan çıkarıp çeşme önünde siyaset mey­
danına çökerttiler. Cellâd ileri gelüp
Davud Pagan’m başından bin naz ve is­
tiğna ile dülbendini çıkarıp kâh kolunu
sıvavup kâh kılıcı çıkarup omuzundaki
peştemaiıııa silüp oyalanırdı. Bu m ahal­

de Sadrıâzam Gürcü Mehmed Paşa m uh­
zır ağayı gönderüp “tiz padişahın emri
verüne gelsün boynu urulsun” diye m ah­
zar gelüp cellâdı yerinde bulamadı, cel­
lâdı bekledi. Cellâd geldiğinde nerede idüıı deyince “diğer kılıcı getirmeğe git­
tim " dedi. Muhzır ağa "tiz şimdi masla­
hatın gör” dedi. Cellâd emir padişahın
deyüp kılıcı kınından
çıkarup Davud
Paşa’nın başı üzerinde döndürüp Davud
Paşanın başına indirmek üzere
iken
mahud ihsandideler “sakın urma” diye
çağrışıp diğer cumhur “elbette ur" diye
çağrıştılar».
Cellâdın kılıcı mahkûm un boynuna
ineceği zaman
etraftan «sakın urma!»
diye sesler yükselmesinin sebebi vardı.
Sebebi izah eden bu nokta N aimâ’da (C:
2, S: 249) şöyle anlatılır: «şemsîri nivamından çıkarup çalacak mahalde Davud
Paşa kovnundan hücceti ki, kendi veziri­
âzam oldukta Sultan Osman’ı katlettik­
ten sonra Rumeli ve Anadolu kazasker­
leri kethüda Mustafa Efendi ve Yahya
Efen d f d en alup ve cevab-ı katl-i Os­
man Han babında ikisine de imza ettirüp
temessük edinmiş idi. Anı ve Sultan
Mustafa H an’dan husus-u mezkûr için
aldığı hatt-ı çıkarup eliyle yukaru kaldırup “ben bu
temessükler île şer’an
K a t i ettim” deyu feryada başladı. Ol za­
man zikr olunan ihsan dideler cellâda
“urma görelim” deyu çağrıştılar»,
îşte bu sırada askerlerden bazıları
«ur öldür!» bir kısmı da «urma, göre­
lim aslını!» diye bağırırken yeniçeriler­
den Kul-oğlu
namındaki şahıs Davud
Paşa’vı siyaset meydanından kapıp kal­
dırmış, böylece idam işi o gün tahakkuk
edememiştir. Cellâdın kılıcının altından
kaldırılan Davud Paşa bir ata bindirile­
rek Orta camie götürülmüştür. Sipahiler
fetvalar sebebiyle idam işini tehir et­
mek, yeniçeriler de üzerlerindeki lekeyi
silebilmek için Davud Paşanın hemen
katlini arzuladıklarından, az daha kan
dökülecek derecede iki sınıf asker bir­
birine girecek hale gelmişlerse de, ara­
ya girenler sayesinde böyle bir şey vu­
ku bulmamıştır.
Davud Paşa siyaset
meydanından
kapılıp götürülürken devlet erkânı şaş­
kınlık, onu kaçıranlar ise sevinç için­
deydi. Davud Paşa’yı götüren askerler-

1842

deıı Iıer biri onu kurtarmakta rolü oldu­
ğunu ısbat ile ihsanlara konabilmek için
elbisesinden birer parça
koparıyordu.
Orta cami’ine yaklaşıldığı sırada sipahi­
lerden birisi başından destarmı çıkarıp
getirdi, birisi feracesini verdi. Bu hal ile
Orta cami’ine varılınca bazıları müjde
götürmek üzere onun evine koştular. Davud Paşamı kalabalık alay halinde ge­
tirenler onu cami mimberinin ikinci ba­
samağına oturttular. Başına bir mücevveze geçirip sırtına bir h ü ’at giydirdiler
ve kendisini veziriazam ilân ettiler. O da
etrafındakilere
makamlar
dağıtmaya
başladı.
Davud Paşa kaçırılınca Veziriâzam
Gürcü Mehmed Paşa önce cellâdı çağıra­
rak onu kimin meydandan götürdüğünü
sordu ve sipahilerin kaçırmış oldukları
cevabını aldı. Bu defa sipahi reislerini
çağırdı; onlar bizim haberimiz yok; ce­
vabını verdiğinden veziriazam tam bir
şaşkınlığa kapıldı. Bu sırada kapıcılar
kethüdası Rahiki damadı Ahnıed
Ağa
sadrıâzamın yanına yaklaşarak «emredildiği takdirde Davud Paşa’nın idamı
işini halledeceğini» bildirdi. Veziriazam
lüzumlu muvaffakatı verince Ahmed Ağa
yanına ikiyüz kapıcı alarak Orta cami­
ine gitti. Camie girinci Davud Paşa’nın
etrafındaki kalabalık kendiliğinden da­
ğıldığından Ahmed Ağa Davud Paşa’nm
yakasından tutup derhal dışan çıkardı
ve Sultan Osman'ı Yedikule’ye götürmüş
olan arabaya bindirdi. Kapıcılar arabanın
etrafını çevirdi ve böylece Yedikule’ye
götürülüp hapsedildi. Ertesi günü yani
9 ocak 1623 (7 rebiülevvel 1032. Tuği’nin
İbretnümasmda 3 rebiülevvel gecesi de­
niliyor) günü Yedikule’de boğulup öldü­
rüldü.- Sultan Osman’ın katillerinden Kelender (K ilindir) Uğrusu da onunla be­
raber boğuldu ve cesedi denize atıldı.
Tuği’ye göre, Davud Paşa’nm cesedi arabaya konup saraya getirildi ve teçhiz
ve tekfinim müteakip A tik A li Paşa cam i’i harimine gömüldü. Davud Paşa ve
Kelender Uğrusu’mm idamından sonra
Sultan Osman’ın katillerinden olup o sı­
rada Budin beylerbeyi bulunan Derviş
Paşa ile Köstendil sancak beyi olan
Meydan Bey’in idamları için idam emri­
ni hamil kapıcılar gönderildi.

Mere Hüseyin Paşa’mn
ikinci sadareti
Veziriazam Gürcü Mehmed Paşa
Sultan Osman’ın katillerini temizleyince
ortalığa biraz sükûnet geldi. Halk epey­
ce tatmin olmuş gibiydi. Sadnâzam bun­
dan istifade ederek hükümet işlerine dü­
zen vermek istedi. Gürcü Mehmed Paşa
ivi niyetlerle bazı gayretler sarfetmekteyken Mere Hüseyin Paşa boş durma­
makta ve sadrıâzamın aleyhinde çalış­
maktaydı. Seksenlik bir ihtiyar
olan
Gürcü Mehmed Paşa’nın Valide Sultan
ile anlaşarak iş görüşünü telmihen ye­
niçeriler «devleti iki kocakarı idare ediyors' demekteydi. Mere Hüseyin’in en
şiddetli
taraftarlarından sipah zorbası
Arnavut Süleyman para kuvvetiyle asker arasında bir fitne tertibini taahhüt
etti. Mere Hüseyin bu arada sipah taife­
sine bir kaç kese flori gönderdi. Sipah
ocak ağalan Tophaneli Ahmed Çelebi’nin
evine her gece odabaşılan toplayıp her
odaya yirmi beşer bin akçe ve odabaşıların her birine beşer bin akçe, bazıla­
rına ise ikişer yüz flori, iki bölük başıya
da onar bin altın dağıttılar.
Böylece, para kuvvetiyle Mere H ü ­
seyin Paşa lehinde bir hava meydana ge­
tirilmiş oldu. Sultan Osman, aleyhine ilk
hareket gününden beri zorbalıkla hayli
şeyler yapmış olan sipahi ve yeniçeriler
bu defa da yine zorbalıkla Gürcü Ahmed
Paşa’yı düşürmek
istediler. Bir divan
günü çorba içmediler ve Veziriazam G ür­
cü Hadım Mehmed Paşa’ya: «Sen bizim
evvelce bazı arkadaşlarımızı öldürmüş­
tün; biz seni istemeyiz; tevaşi taifesinin
vezarette alâkası olduğuna razı değiliz;
yok dersen hançer üşürüp seni paralarız»
dediler. Bu red ve tehdidin arkasından
da: «biz Mere’yi isteriz; hemen şimdi
divana gelmelidir» sözlerini ilâve etti­
ler. Böylece Mere Hüseyin Paşa’nm ter­
tibiyle cereyan eden ayaklanma m u ­
vaffak olmuştu. Gürcü Mehmed Paşa işin daha fazla büyümesine meydan ver­
meden mühr-ü hümâyunu çıkanp kapı­
cılar kethüdasına verdi ve nazikâne şe­
kilde divanı terketti. Hadiseden habersiz
rolünü ' oynıyan Mere Hüseyin Paşa’ya
derhal haber giderek saraya gelmesi te­
min olundu. Böylece ikinci defa mühr-ü
hümâyunu elde eden (5 şubat 1623) Me-

1843

1 r t l \ l

İkinci Osman ve Birinci Mustafa zamanındaki Veziriazamlar
(İlâve : 118)
★
H A IÂ L

PAŞA
di etm iştir. H a lil P a ş a 'n m sadrıâzamiığı. o sıra d a sadaret k ay m ak a m ı b u lu n a n
Ekmekci-zâde A hm ed P aşa için haya l su­
k u tu n a u ğ ra ta n b ir
sürp riz teşkil et­
m iştir. S u lta n
A hm ed
sa d rıâzam ı de­
ğiştirm eye k a ra r verince
şey hülislâm ı
çağırarak fik r in i sorm uş, o da «kaide-i
teselsül ic a b ınca Ekmekci-zâde*nin olm a,
sı lâzım gelir» de m iştir. B u n u n üzerine
padişah: «v akıa k a y m a k a m d ır; lâ k in b ir
kaç defa y a la n söylediğine m u tta li ol­
du m ,
sad rıâzam y alan söylem em elidir»
diye k onu şm uştu r. Ş ey h ülislâm da h u de.
fa H a lil P a ş a ’y ı ileri sü rm ü ştür. S u ltan
A hm ed, şey h ülislâm dan sonra Ekmekçizâde’y i y a n ın a ç a ğ ır m ış ve ay nı sual­
le ri ona sorunca, m u h a ta b ı «zât-i saha,
neleri irade b u y u ru rla rsa y o lu n u zd a ca.
n ım ı ve ba ş ım ı feda ederim » demiş., pa­
dişah da hiç b ir şey söylem iyerek h u ­
zu rdan çık m a sın a iz in verm iştir. S ultan
A h m ed’in susm asını m ü h r .ü h ü m â y u n u n
kendisine
verileceğine dair son işaret
k a b u l eden Ekmekci..zâde evine giderken
S u lta n A hm ed de m ü h r_ ü h ü m â y u n u H a­
l i l P aşa’y a g önderm iştir.
H a lil
Paşa
sad rıâza m lığ a ta y in in i
öğrenir
öğren­
mez b ir
çavuş
göndererek reisülk üt.
tab H a m z a
E fe n d İy 'I
çağ ırm ıştır. B u
çavuş. H a m za E fe n d i’y i Ekmekci-zâde’n in
evinde y em ek yerken
bu lm u ş ve «sizi
sadrıâzam ister» deyince, H am za E fe n ­
di Ekmekci-zâde’y i göstererek «İşte sadr ıâ z a m !» dem iş, bu söze k a rş ılık çavuş
da «sadrıâzam H a lil P aşa1dır» cevabını
verm iştir. Böylece Ekmekcİ-zâde’nin ha­
yalleri a ltü s t o lm u ştu r. H a lil Paşa sad.
rıâza m o lu nca Ekm ekci-zâde’y i m ü ş k ü l
d u ru m d a b ıra k m a k ta n geri k a lm ıy a ra k onu sadaret a y m a k a m lığ ın d a da tu tm a m ış
ve B u d in valisi S o fu S inan P a ş a ’y ı sadaret k ay m a kam ı y a p m ıştır.
H a lil P aşa sa d rıâ z a m o ldu k tan son­
ra İran ordusu serdarlığıy le vazifelendi­
rilm iş, O sm an lı kuvvetleri S erav 'da m a ğ ­
lu p o ld u ğ u h alde E rd e b il üzerine y ü rü ­
yüşe geçtiğinden, İra n lIla r bir m uahede
im zalam ıy a m ecbur k a lm ış la rd ır
(1613).
H a lil P aşa İr a n
ordusu
serdarlığıy le
m eşgulken B irin ci
A hm ed ölm ü ş, onun
yerine geçen B irinci M u s ta fa da üç ay
sonra h a l’ e d ild iğ ind e n İk in c i O sm an tah-

B irin c i S u lta n A h m e d 'in son sadrı,
âzam i olan H a liî Pasa, B irin c i M usta­
fa ’n ın üç ay süren ilk saltanatı esna­
sın d a m e vk iin i m u h a fa za e ttiğ i gibi5 y i­
ne a ray a fasıla verm eden İk in c i O s m an '­
ın ilk sad rıâzam ı sıfatiy le de o n b ir ay
m ü ddetle m e v k iin i
m u h a fa za
etm iştir.
D ö rd ü n c ü M u r a d
zam anınd a b ir defa
d a h a sadaret m a k a m ın ı işg al edecek o.
lan H a lil P aşa'n m , b irb iri ark as ın a üç
h ü k ü m d a r devrine rastlıy an ilk sadare­
ti 2 sene üç ay sürm üştür.
K ayse ri civarında Zey tu n veya R us.
van k ö y ün d e d ün yay a gelm iş bir erm e­
ni o lan H a lil, devşirm e o la ra k İs ta n b u l’a
g e tirilm iş ve saraya alın arak enderunda
y etişm iştir. Ü çün cü
M u ra d ’m m usah ib i
beylerbeyi M ehm ed P a şa’n m k ü ç ü k k a r­
deşi o lan H a lil saray da Ç akırcıbaşı iken
1607 de M ary o l H üsey in P aşa’n m yerine
yeniçeri ağası ta y in e d ild iğ in d e n taşra
hizm etine çık m ıştır. K u y u cu M u ra d P a.
ş a 'n m C elâli tenkilinde yeniçeri ağası sıfa tiy le hizm et eden H a lil P asa, S a d rıâ.
zam K u y u c u M u r a d ın İs ta n b u l’a avdeti
s ıla s ın d a k a p ta n .ı derya ta y in edilm iş­
tir. H a lil P a ş a ’n m bu ilk kaptan-i der­
y a lığ ı m u v affak iy e tli geçmiş, M alta ve
F io ransalı korsan gem ileri ile çarp ışm ış­
tır. A v ru p alIların « k ırm ız ı kalyon», Türklerin «K a ra cehennem» a d m ı verdikleri
M alta şövalyeleri k a p ta n ın ın k a ly o n u n u n
zap tedilip İs ta n b u l’a getirilm esi padişa­
h ı m e m n un e tm iş ve b u n u n üzerine H a ­
lil Paşa"ya vezaret
payesi tevcih edil,
m iştir.
H a lil P a şa 'n m 1609— 1611 y ılla rı ara­
sındaki ilk kaptan-ı d e ry alığınd an sonra
bu m a k a m ı ık î sene kadar Ö k üz M eh­
m ed P aşa işgal etm iş, o n u n arkasından
H a lil P aşa yine kaptan-ı derya olm uş­
tu r. H a lil P aşa, ik in c i kaptan-ı d ery alı­
ğ ı zam anınd a M a lta 'y a b ir a k ın h areke­
tind e b u lu n m u ştu r. Bu a ra d a d ik k a ti çe­
ken faaliyetlerinden birisi de* Isp an ya’y a
karşı Felem enk ve Fas ile ittifa k k u r ­
m a ya çalışm asıdır.
S ad rıâzam Ö k üz
M ehm ed
P aşa’n m
^ r a n seferinde m u v affak olam am ası üzerine B irin ci A h m ed sadrı â za m i azle­
dip m ü h r .ü h ü m â y u n u H a lil P aşa'ya tev­

—>
1844

—
ta geçirilm iştir. B inaen aleyh H a lil Pasa
u m B irin ci M u stafa ve İk in c i O s m a n ’ın
p a d işah lık ları işinde m ü h im bir ro l oy­
nam am ış olm ası lâzım gelir.
K a ili P aşa İran seferinden İs ta n b u l’a
d ö n diık ten sonra m a tlu b a m u v a fık h iz­
met görem ediği
iç in
azledilm iş, hattâ
kendisi m ü rid i o ld u ğ u
Ü sk üd arlı A ziz
M ah m u d H ü d a i E fe n d i’n in dergâhına, çe­
kilm ek m e cbu riy etini
hissetm iştir. Aziz
M ah m ud E fe n d i’n in tavassutu sayesinde
nadişahla arası düzelen H a lil P aşa 1620
ta-i hinde ü ç ü n c ü defa kaptan-i deryalı
ira g etirilm iş, bilah are altı a y lık b ir ay
n lıg ı m ü te a k ip d ö rd ün cü defa kaptan.»
derya olm uştur.
B irin ci M u s ta fa 'n ın ik in c i saltanat*
sırasında
k e n d isin i
yeniçeri ve sipahi
z o r b a la rın ın tesirinden uzak ta tu ta n H a ­
lil Paşa s a d rıâza m lığ a ta y in i h a k k ın d a
padişahın annesi ta r a fın d a n y a p ıla n tek
lifleri reddetm iştir.
B irin c i M u s ta fa 'n ın
b u h ra n lı salta­
n a t y ılla n geçtikten sonra H a lil P aşa idare ve siyaset sahnesinde y ine m ü h im
rol o y nam aya başlam ış ve H a fız A hm ed
P aşa’n ın ilk sadaretini m ü te ak ip ikinci
defa s a a n â z a m olm u ştu r. D ö r d ü n c ü Mura d za m a n ın a rastlı y a n bu ik in c i sada­
retinde A b aza M ehm ed
P aşa’ya karşı
g iriştiğ i h arekâtta
m u v a ffa k o lam adığı
iç in azledilm iş, b u n d a n b ir sene sonra
da ö lm ü ş tü r (1629). T ürbesi, şeyhi A ziz
M ah m u d H ü d a i E fe n d i’n in Ü sk ü d a r’da­
ki d e rg âh ın ın y an ın d ad ır. H a lü P a şa ’n ın
F a t ih ’te M ille t k ütüp h anesi civarın d a ca­
m i. çeşme ve sebili vardı. Y ık ılm ış olan
çeşm esinin kitabesi T ü r k ve İs lâm eser­
leri m üzesinde
hıfzedilm ek tedir. Ü sk ü­
d a r ’daki türbesin in altın d a k i çeşme ve
sebili
S ultanahm ed
c a m i’İnin m im a rı
M ehm ed A ğ a ’n m eseridir. H u d a i dergâ­
h ın ın y a n ın d a k i kapıcı tekkesini de H a­
lil Paşa y ap tırm ıştır.

sonra S u lta n O s m a n 'ın ta y in ettiği „ilk
sad n i z a m olan Ö k ü z M ehm ed Paşa, S u l.
tan A hm ed devrindeki ilk sad areti vesi­
lesiyle üçüncü c ildim izin 1776 m c ı say­
fasında 114 n u m a r a lı ilâvede a n la tılm ış ­
tır.
GÜ ZELCE ALİ PAŞA
T unus beylerbeyi îs ta n k ö y ’lü A h m e d
Paşa n ın o ğ lu d u r. Bu sebeple îs ta n k ö y ’lü A li Paşa diye de a n ılır. K a y a P a ş a ’­
n m k ızı olan ann esin in soy itib a riy le şe­
riflerden y a n i peygam ber
sülâlesinden
g eldiği sÖ57lenir. Babası
Ahm ed
P aşa,
T rablusg arb'da m e h d iü k iddiasında b u ­
lunan Y ah y a b in Y ah y a a d ın d a k i kim se
İle çarpışarak
ö ld ü ğ ü z a m a n o h e nü z
b u lu ğa ermemiş çağd a idi. Ç o cu k lu ğu ve
g en çliğ i denizlerde geçen A li P a ş a 'n m
babasının m esleğine intisab eylediği ve
y etişkin hale g e ld iğ i zam an
b a basının
k atilin d e n in tik a m alm ak d uy g usu bes­
lediği m üşahede e d ilir. D im y a t sancak­
beyi ve
m üteak iben
Y e m e n ve T u nu s
beyler bey lig in d e b u lu n m u ş tu r. H a lil P a ­
şa'm n İkinci kaptan-i d e ry alığından az­
lin i m ü te ak ip sonra bu vazifeye g e tirile n
(1617) Güzelce A li Paşa, B irin c i M u s ta ­
fa 'n ın ilk saltan a tı
sırasınd a kaptan-i
dery alıkta n azledildi. O n u n yerine ta y in
olunan K a ra D av u d P a g a'nın arkasından
ik in c i defa kaptan-ı derya o ldu .
İk in c i kaptan-ı
d e ry a lığ ı sırasında
k a ra k o l hizm eti if a ve ko rsanları tedip n i ­
yetiyle çık tığ ı Akdeniz seferlerinin so­
nu n cu su n da altı düşm an gem isi y a k a la ­
dı ve k ü lliy e tli m ik ta rd a g anim et elde
etti. G anim e te d a h il ik iy üz e sirin s ır tın a
birer kese k u ru ş koyarak padişaha ta k ­
dim e ttiğ i zam an,
paraya d ü ş k ü n bir
kim se olan S u lta n Osman b u n d a n pek
m e m n u n k a lıp A li P aşa y ı h i l ’a t ve a l­
tın zencir ile ta ltif eyledi. O sırada Ve­
ziriazam Ö küz M ehm ed Paşa, kaptan-ı
dery anın
getirdiğ i
g a n im e t
m a lın ın
F ran sız ve V enedik tü c c a rların a ait o l­
d u ğ u n u söylem iş ve V enedik elçisi
de
divana şikâyette bulu n m u şsa da b u n dan
bir netice çık m am ıştır. F a k a t S u lta n Os­
m a n 'ı m e m n un b ıra k a n ve padişaha, h â ­
zineye daha fazla g elir te m in edeceğini
söyüyen Güzelce A li Paşa sad rıâza m lığ ı
elde e tti (1613).

A v ru p alı m üelliflerin, itid a l ve adaletperverliğinden bahsettikleri H a lil P a­
şa kaptan-ı d e ry a lığ ın d a um u m iy e tle m u ­
vaffak olm uş, sa d rıâ za m lığ ı sırasında idare e ttiğ i seferlerde zafer
k aza n a m a ­
mışsa da b ü y ü k h a ta la r da işlem em iştir.
S a d rıâ z a m lığ ı esnasındaki ic ra a tın a ba­
k a rak b ir h ü k ü m verm ek icap ederse, or­
ta derecede b ir h ü k ü m e t b a lk a n ıy d ı de­
m ekle h atay a düşülm ez.

Güzelce A li P a ş a ’n m sad areti m ü ­
saderelerle dolu geçti. A li P a ş a müsadere
y olu yle hâzineye para te m in in e u ğraş­
m a ktay dı. O nun
m üsadere
siyasetinin
m a ğ d u rla r ı arasında defterdar B aki P a ­
şa, Hersek-zâde A hm ed P aşa ah fadınd a n

ÖKÜZ MEHMED PAŞA
B irin c i A hm ed ve B irin c i
M ustafa
z a m an ın d an in tik a l eden H a lil P aşa’ dan

1835

IA K IH V L M t

bir za t ve k e n d isin in velinim eti olan k ız.
lar ağası M ustafa A ğ a , h a ttâ selefi Öküz M ehm ed P aşa gibi kim seler de var­
dı. P ara ve m a lla rın ı m üsadere e ttiği ad a m la rm ekserisini sürg üne de gön d e ri­
yordu. A li Paşa b ir çok kim seleri böyle
m a ğ d u r ve perişan hale getirirken asla
sert davranm az güler y ü z lü ve çelebice
d a v ranarak y ap a rd ı. O n a ta k ıla n «G ü­
zelce» ve «Çelebi» la k a p la rı da zâten bu
halin d e n m ü te v e llittir.
Avrupa
tarihçilerine göre A li Paşa
İs ta n b u l'd a k i A v ru p a devletleri m üm es­
sillerine soğuk ve sert dav ranm ıştır. G ü ­
zelce A li P aşa h a k k ın d a böyle b ir h ü k ­
m e v a rılm a sın ın sebebi. Venedik elcili­
mi birinci te rcüm anın ı id am ettirm esin­
den ile ri gelse
gerektir. İd a m ettirilen
tercüm an. L eh istan île O sm an lı devleti
arasında harp çık m asına sebep olan Boâdan voyvodası G r a tia n i’n in k ay ın pede­
ri idi
Güzelce A li Paşa S u ltan O sm an 'ı L e­
h istan seferine teşvik etti. F a k a t padişah
‘ sefere çık m adan önce mesane h a sta lığ ın ­
dan ö ld ü (9 m a rt 1620) ve B eşiktaş'ta
Y a lıy a E fe ndi türbesi y a k ın ın d a k i tü r ­
besine defnedildi. A li P aşa n m B oğazı,
çînde Y en iköy 'de ve S a k ız’da birer cam i'i v ard ır. K a sım p aşa'd a
K u lak s ız'd a
Saçlı E m ir E fe n d i tekkesi köşesinde de
bir çeşmesi m evcuttur.

OHRİLİ HÜSEYİN PASA
Aslen A rn a v u t olan H üsey in
P aşa
A rn a v u tlu ğ u n O hri kasabası halkındand ır. B ostancı ocağında yetişm iş ve bostancıbaşı olm u ştur. Bostancıbaşı
ike n.
B irin ci Ahmed., s a d ra z a m la rın d a n N asuh
P a şa'n m id a m ın a bu n u
m e m u r etm iş.
H üseyin A ğa da y a n m a y üz kadar bos­
tan cı alarak Nasuh P aşa'y ı kendi odasm da boğm ugtur.
Ö k üz M ehm ed P aşa’n m R evan sefe­
ri sırasında yeniçeri ağası M uslu A ğa­
n ın ö lü m ü üzerine O h rili H ü se y in bostan.
c ıb a şılık ta n yeniçeri a ğ a lığ ın a (1516) ter­
fi e ttirilm iştir. D ah a sonra k ısa bir m ü d ­
det R u m e li
beylerbeyliğinde b u lu n m u ş
ve bilahare vezir rütbesiyle Divan- h ü ­
m â y u n a d ah il olm uştu r. Yeniçeri a t a lı­
ğ ın d a n sonra s ü r 'a tli sayılacak şekilde
yükselm esine
rağm en o nun bu arada
m ü h im b ir h izm etine veya h e rh ang i b ir
v a k ’ada göze batacak rolüne r a s tla n ıl­
m am aktadır.
Güzelce A li P a şa 'n m v efatını m ü te ­
akip dördüncü vezirlikten sadrıâzam lığa

y ükseltilen O h r ili H üseyin P a ş a ’m n ha.
y a tın ın en fazla bilin e n ta r a iı, a ltı ay
devam eden sadnâzam ] iğ i ile ö lü m ü n e
tek addüm eden son g ü nle rine m ü n h a s ır ­
dır. S u ltan O s m a n 'ın L eh ista n seferine
s a d n âza m sıfatiyle iştirak eden H üsey in
P aşa H o tin ö n ü n d e k i m uharebe ler es­
nasında B u d in beylerbeyi K arak aş M eh­
m ed P a ş a y a y a rd ım etm iyerek şehid
düşm esine sebep olm asından do lay ı az­
ledilm iş, fa k a t p a d işa h ın kendisine k a r­
şı teveccühü
dolayısiyîe gadre uğratılm ıy arak ik in c i vezirlikte b ır a k ılm ış tır.
S u lta n O sm an v a k'a sının ilk
günü
S a d n â z a m D ü â v e r P a ş a 'n ın âsiler ta r a ­
fınd an ö ld ü rü lm e s i üzerine S u lta n Osm an
ta ra fın d a n kendisine ikinc i defa mühr-ü
büm ây u n teslim edilmişse de. o saatler­
de B irin ci M u sta fa ’y a biat e d ilm iş o ldu ­
ğu ve dolayısiyîe S u lta n M u sta fa 'ya h ü k ­
meden zo rb a la rın
h âk im iy e ti başladığı
cihetle O h r i'lin in sadareti sözde k a lm ış ­
tır. O n u n iç in d ir k i ekseri m üverrihlerce
H üseyin P aşa n ın b u bir g ü n lü k sada­
reti hesaba katılm az.
H üsey in Paşa,
S u lta n Osm an v a k ‘a sın m ik in c i g ü n ü p a d iş a h ın Ağa.kapısm dan O rta c a m i'ine na k lin d e n b ira z önce
âsiler ta r a fın d a n ö ld ü rü lm ü ş tü r.
A lm a n tarihçisi
H am m e r V enedik
k a y n a k la rın ı esas tu ta r a k onun h ak kın ,
d a : «m üıeassıp b ir m ü s lü m a n , dünyada
hiç tecrübe görm em iş b ir nevi vahşi id i;
kürre-i arzd a p a d işah tan başka h ü k ü m ­
dar y o k tu r, cih a n ın geri kalan y erlerin­
deki im p a ra to r ve k ıra lı ar ancak o nu n
keyfiyle h ü k ü m e t eder fikrinde idi» şek­
lin d e b îr h ü k m e v arm aktadır.
H üsey in P aşa n ın m ezarı B eşiktaş'ta
Y a h y a E.'endi T ü rbesi
m e za rlığ m d a d ır.
Cırağan saray ının b u lu n d u ğ u yerde
bir
mevlevihane, kendi m em leketi
o lan Oh_
r i’de de bazı eserler y a p tırm ıştır.

D İHAVER PAŞA
Aslen H ırv a t olup en derundan ye­
tişm iş ve
ç a şn ig irb aşılık ta n saray dışı
hizm ete çık m ıştır. B ilâh ara beylerbeyliğe
yükselm iş olan D ü âv e r P a ş a y ı. V eziriâzam
Ö k üz M ehm ed P a ş a 'n m İr a n serdarlıgı
sırasında D iy arbek ir
valisi o la ra k gör­
mekteyiz. M ehm ed Paşa 1615/1616 k ışını
H alep ’te geçirdikte n sonra O rd u n u n esas b ü y ü k k ısm ın ın başına geçm ek üze­
re E rz u r u m 'a hareket e ttiğ i zam an. Di_
y arb e k ır beylerbeyi D ilâv er P aşa ile V an
beylerbeyi Tekeli M ehm ed P aşa'ya P„evan
üzerine y ü rü m e le rin i em retm işti. D ilâver

m ir a h u r M u sta fa A ğ a yı m ir im ir a n lık ile
m ü m ta z ve b ir h a fta d a n so n ra h e r ö irin i
vezaret ile serefraz eyledi. S u lta n M eh .
med H an
d u h terlerinden bire r su lta n
d ah i tezviç o lu nm ak la m ü k e rre m o ld u ,
lar». O arada böyle
k o la y lık la y üksek
m a k a m la ra k o n a n la r b u i k i k işiden ib a ­
ret olm ayıp dah a başkaları da vardı. On u ıı içind ir k i N a im â «herkes b ilâ m u c ip
bu iltifa tla ra h a y ra n k a ld ıla r» der.
1605 senesinde T avil H a lil ve S a çlı
ad la rın d a k i eşk ıyala r h a k k ın d a İs ta n b u l’a
şikây etçiler gelince, S u lta n Ahm ed, b ü ­
tü n devlet e r k â n ın ın k a rşıs ın d a D a v u d
P aşa y ı C elâîilere k a rşı serd a rlık la v a z i­
felendirm ek istem iş, fa k a t o bizzat p a d i­
şaha karşı izhar-ı acz edince b u vazife
A n a d o lu beylerbeyi Gej d e h a n A li P a ­
şa'y a havale o lu nm u ştu r.
U zu n m ü d d e t kubbe
veziri o la rak
vazife g ö rd ü ğ ü a n la şıla n D avud
P aşa,
bilah a re R u m e li ve Siîistre beylerbeyliki erinde b u lu n m u ştu r. Ö k ü z M ehm ed P a ­
şa’n m İra n se rd a rlığ ı sıra sınd a R u m e li
beylerbeyi olarak;
g ö rd ü ğ ü m ü z D av u d
P asa 1616 b a h a rın d a R u m e li eyaleti aske­
ri ile b irlik te S erdar V eziria za m Ö k ü z
M ehm ed P a şa ’y a G ö k s ü n 'u n ile risin d e k i
A ksar sahrasında m ü lâ k i o lm uştu. D a v u d
P aşa’n m R u m e li beylerbeyliğinde fa z la
k a lm a d ığ ı a n la ş ılm a k ta d ır. Z ira 1617 se­
nesi yazında B osna beylerbeyi İskender
P a ş a 'n m Leh
k aza k la rın ı tedib e tm e k
üzere R u m e li eyâleti
pâyesiyle serda r
ta y in edildiği
görülm ekted ir.
S u lta n O sm an v a k 'a s m a lâ k a b ı g ib i
kara şekilde geçm iş o la n D avud P aşa ,
âsile rin zoru neticesi S u lta n M u stafa’ya
bia t edilm esinden
sonra k a y ın valid esi
olan p adişahın annesi ta r a fın d a n
sadrıâ z a m lığ a g e tirilm iştir.
S a d n â z a m lığ ı 24
g ü n süren
D a v u d P aşa, b u vazifeye
g e tir ild iğ i ilk
günün
gecesinde
S u l­
ta n
O s m an ’ı
Y e d ik u le ’de
b o ğ m u ştu r.
Sadaretten az lin d e n a ltı b u ç u k ay so n ra
id a m edilm ek suretiyle padişah k a tilli,
ğ in in cezasını b u lm u ş tu r. K abri A k s a ­
ra y 'd a M urad P a şa m e za rlı tın d a d ır . İ h ­
tifa le ! M. Z iy a Bey in « İs ta n b u l ve B o ­
ğ aziçi» isim li eserinde y a z d ığ ın a
g öre
b u m ın tık a d a k i y o l gen iş le tild iğ i z a m a n
k a b r in i m e ydan a getiren m erm er lâ h id
açılınc a iskeletinin başsız o ld u ğ u g ö r ü l,
m ü ştü r.

P aşa b ir ara h k D iy a r beki r v aliliğ in d e n
a y rılm ıştır. O a r a lık S u lta n
O s m a n 'ın
cülûsu üzerine İr a n seîeri ile m eşgul o.
lan orduya cülûs b ah şişi g ötüre n Mus­
tafa A ğ a önce yeniçeri a ğası sonra Di­
yar bekir valisi
o lm u ştu r. B u v a lin in
Ser av m uharebesinde şehid düşm esinden
sonra D ilâv er P aşa ik in c i defa D iy ar be.
k ir valisi ta y in e d ilm iştir. Serav muftarebesinden sonra O sm an lı ordu su Erde.
b il üzerine y ürüy üşe geçtiği zam an Qsm a n lı k a ra rg â h ın a
gelen B u r u n K asm ı
a dın dak i İr a n elcisi ile m üzakerede b u ­
lu n a n e rk ân arasında D ilâv e r P aşa da
vards.
D îlâv er P aşa b u n d a n sonra sa d n âz.
zam o luncaya k a d a r D iy a rb e k ir v aliliği,
n i m u h a fa za etm iştir. S u ltan O s m an 'ın
L ehistan seferinde,
o rdunu n Is a k ç ı’dan
geçtikten sonra T a taran m e vkiine ulaş,
t ığ ı sırad a padişaha m ü lâ k i oîan D ilâv er
P a ş a 'n m ey âletinin süv arisi teçh izatın ın
düze n liliğiy le göze ça rp m a k ta y d ı.
H o tin m uharebesi
esnasında Oforili
H üseyin P aşa'y ı azleden S u lta n Osm an
o nu n yerine D iy a rb e k ir
valisi
D ilâver
P aşa’y ı veziriazam ta y in etm iştir.
S u lta n O sm an vak'ası g ü n ü Veziri âzam D ilâv e r P aşa Ü s k ü d a rlı Aziz Mahm u d HücLai E fe n d im in
d e rg â h ın a kaçıp
sığın m ışsa da, p adişah sıkışınca onu a.
ra tıp b u ld u rm u ş ve âsilere te s lim ettiği
anda derh al p arçalan arak ö ld ü rü lm ü ştü r.
D ilâv er P a şa 'n m m ezarı Ü s k ü d a r 'd a M is.
k in ler tekkesi k arşıs ın d ad ır.

KARA BAVC» PAŞA
Aslen B o s n a lı o îan K a ra D a v u d P a.
şa enderundan y etişm iştir. S a ray d a kap ıcıb aşîlığa k adar
y ükselm iş ve sonra
ta şra hizm etine ç ık m ış tır. Y em işçi H a ­
şan P aşa’n m sadaretinde 1603 y ılı içinde
v u k u b u la n sipahi a y ak lan m as ı esnasın,
da kap ıcıbaşı idi. M ezk ûr hâdisede yeni­
çerilere is tin a t ederek
vaziyete h âk im
o lan Y e m işçi H aşan P aşa k ap ıcıb aşı D a.
v ud A ğ a ’y ı y an m a ça ğ ırıp , şey hülislâm .
, Iık ta n azledilm iş olan S u nullah E fe n d i’yi
R odos’a nefyetm e işiy le vazifelendirmişti. D av u d A ğa s a d rıâza m m e m ri üzerine
y a n m a k ır k k a p ıc ı a lıp şe y h ü lis lâm ın evine gitm iş, fa k a t S u n u lla h E fe n d i k a ­
çıp sa k la n d ığ ın d a n onu b u lam am ıştı.
D avud A ğa b ilah are başkapıcıbası ol­
m uş ve S u lta n A h m e d 'in
sa lta n a tın ın
b aşların d a hiç sebep yokken birdenbire
yükseliverm iştir
(1604).
N a im â (C : l â
S : 408) b u noktay ı şöyle a n la tm a k ta d ır;
«başkapiçîbaşı D avud P aşa’yı ve b ü y ü k

M E R E H Ü S E Y İN PAŞA
İlk i D avud P a ş a ’n m a z lin d e n so n ra
d iğe ri de G ü rc ü M ehm ed P a ş a ’n m is ti­
fasın ı m ü te a k ip ik i defa sadrıâzam o lan

1847

ı «r\ ın v

—>
in cülu su n dan iki h afta sonra saray a ğ a lı­
ğ ın d a n k a p ı a ğ a lığ ın a te rfi e ttirilm iştir.
B u nd an sekiz ay kadar sonra y a n i 1604
senesi Ağustos a y ın d a
bazı kim selere
m ü h im terfii er ta n ın ırk e n G ürcü M ehm ed
A ğ a da h aso d ab a şılıkta n
birdenbire üçü n c ü vezirliğe yükselm iştir. B u n u n üze­
rinden belki b ir ay bile geçmeden H a ­
d ım G ü rc ü M ehm ed
P aşa M ıs ır valisi
ta y in edilm iş ve v a lilik m ın tık a s ın a k a ,
dırga ile g itm iş tir. K endisind en önceki
v ali H acı İb r a h im P a ş a ’y ı katledenleri
y ak alatıp idam e ttirm iş, M ıs ır'd a asayişi
le m ın eylediği g ib i hazine işlerin i de d ü ­
zene: k oym uştur.
G ürcü M ehm ed
P aşa 1014 m u h arre,
inin d e (1605 m a y ıs/h a z ira n ) M ıs ır v a lili­
ğinden azledil d iğ i için İs ta n b u l'a gelmiş,
bu defa kendisine B elgrad ve T una k ıy ı,
l a n m u h a fız lığ ı k aydiy le B osna beyler­
be y liği v erilm iştir. D a h a sonra üç defa
sadaret k a y m a k a m lığ ın d a b u lu n m u ş tu r.
O n un sadaret k a y m a k a m lığ ın ın ilk i 1609
y ılın d a başlar. K u y u c u M u ra d ve N asulı
Paşa")arın
sadaretlerinin b ir k ısm ında
k a y m a k a m lık eden G ürc ü M ehm ed P a ­
şa. D am ad (Ö k ü z ) M ehm ed
P asa’n m
sa d rıâzam lığ ı za m a n ın d a ik in c i vezirliğe
y ükseltilm işti". S adaret
k a y m a k a m lık la ­
rın d a n b iris i Ö k ü z
M ehm ed ve H a lil
P a ş a la r ın sadaretleri
z am a n ın a rastlar.
Leh
k abak ların a k a rşı m u v affak iy etler
kazanm ış o lan Bosna beylerbeyi İskender
P aşa yı k aza kla rla
çarpışacak kuvvetle­
rin serdarlığ ın a ta y in eden G ü rc ü Meh­
m ed P asa’d ır.
G ürcü M ehm ed Paşa. S ultan O s m a n 'ın
H o tin seferi esnasında otağ-i h ü m â y u n
ve hazine m u h a fa za sınd a
bu lu n m u ştu r.
M üv errih N a im â , S u ltan O sm an’ın H o tin
seferinden dönüşünde D ivan.ı h ü m â y u n ­
da b u lu n a n vezirleri sayarken, V eziriâzam
D ilâv er P a şa ’dan sonra s ıra ile H üsey in
(O h rilı), G ürc ü M ehm ed,
M ehm ed, A h ­
m ed, Çerkeş Mehm ed. Receb Paşa,, isim ­
lerin i dizm ektedir.
L ef k eli M u s tafa P a ş a 'n ın a z lin i m ü ­
teak ip
s a d rıâ z a m lığ a
getirile n G ü rc ü
Mehmed Paşa, o sırada m evcut bo zu k ­
lu ğ u düzeltm ek için bazı gayretler sar.
fetm iştir. Fak at, yeniçeri ve sip a h i zor­
b a la rın ın ta zy ik le ri devam e ttiğ i, Mere
H üseyin g ib i b ir m ü fs id in ta h rik ve k a ­
rıştırm a la rı da b u n a in z im a m ey lediğin­
den
sa d rıâ z a m lık ta fazla k a lam a m ıştır.
M aam afih S u lta n O s m a n ’ın k a tille ri b u ­
n u n sadareti za m a n ın d a ö ld ü rü lm ü ş tü r.
D ö rd ü n c ü M u ra d zam an ın d a üçüncü
defa sadaret
k a y m ak a m ı
ta y in edilen
G ürcü M ehm ed P aşa, yeniçeri zorbalari-

ve ik i defadaki sadareti yedi bu çu k ay
tu ta n Mere H üsey in Paşa aslen Arnavu ttu r. Ü çüncü M ehm ed zam an ın d a M a
ca ristan s e rd arlıs ın d a
bu lu n m u ş
olan
Satırcı M ehm ed Fasa'n m ah çısı ike n o.
nu n sayesinde k a p ık u lu süvarisi olmuş,
bilahare çavuş, çavuşbaşı, kapıcı başı ve
m ir a lıu r lu k e tm iştir.
S u ltan O sm an 'ın
eü lü sundan sonra M ıs ır valisi ta y in edil­
m iş ve M ıs ır ’da k a ld ığ ı b ir bu çu k sene­
lik m ü d d e t zarfında. M ıs ır’ın y ıllık ver.
gisi olan 600 b in a ltu n d a n başka b ir de
b u n u n y a rıs ı k ad ar kendi n a m ın a ta h ­
sila tta b u lu n m u ştu r.
D av u d P aşa n ın azlinden sonra sadr ıâ z a m h ğ a getirilen Mere H üsey in ehli­
yetsiz, âdi ayni zam anda iki y ü z lü idi.
D ö r d ü n c ü .M u rad 'ın h ü k ü m d a r lığ ı sıra­
sın d a 1624 tem m uzu n da idam edilm iş olan Mere H üseyin P a s a 'm n k ab ri Ü sk ü­
d a r'd a M iskinler tekkesi civarındadır.

JLÜFKELÎ MUSTAFA PAŞA
Mere H üsey in Paşa nın 25 gün sü­
ren b irin c i sadaretinden sonra kendisine
m ü h r .ü h ü m â y u n tevdi edilm iş olan Lefkelî M u s ta fa P aşa da kendisinden önce­
ki ik i k işi g ib i s a d rıâza m lık edecek eh­
liy e ti b u lu n m a y a n b ir kim se idi. L âk in
B irinci M us tafa'n ın
zam a n ın d a k i zorba
h â k im iy e ti devrinde, o nların zoru ne ti­
cesi. ehliyetsiz
sad rıâzam lar
listesine
Def k e li de eklenm iştir.
N a m ın d a n da an laşılacağı üzere B ile­
cik vilây etinde ki Defke kasabası h a lk ın ­
dan olan M u stafa Paşa., irk e n T ü r k oldu ­
ğ u halde ö k ü z Meiımed* P aşa gibi her
nasılsa E nderuna g irip orad an yetişm iş­
tir. S ilâ h d a r ike n 161? a r a lık a y ın d a M ı­
sır valisi ta y in edilm iştir. B irin c i M us.
ta fa ’n m tay asın ın kocası o lan M ustafa
P a ş a n ın ik i bu çu k ay süren sadareti
o nu n çok âciz b ir kim se o ld u ğ u n u m ey­
dana
koym uştur.
Sadaretten azlinden
sonra daha bir h ay li yaşayıp 1648 y ı­
lın d a Ölen L efkeii M u s ta fa P a g a n ın k a b ­
r i D iv a n y olu 'n d a
E ski A li Paşa cam i'i
kab ris tan ın d ad ır.

GÜRCÜ MEHMED PASA
B irin ci M ustafa
zam anınd a sadaret
m a k a m ın ı işgal edenler arasın da ehil b ir
kimse diye gösterilebilecek yegâne şah­
siyet olan G ürcü M ehm ed Paşa, K a n u ­
nî *nin son z a m a n ın d a k i sad rıâzam lardan
Sem iz Ali P asa’n ın kölelerindendir. A k
h a d ım la rd a n olan G ü rc ü M ehm ed, Sem iz
A li P a şa ta ra fın d a n saraya verilm iş, sa­
ray hizm etlerinde b ulu n m ak tayk en , Naim ây a (C: İ S : 377) göre. B irin ci Ahmed-

—>

-»
1848

l . ıvı

re Hüseyin Paşa subaylara hil'atler giy­
dirip neferlere koyun akçesi adı altın­
da paralar. Ağa-kapısına da bin kelle
şeker- gönderdi, Orta cami'ine de ipek
halılar döşetti. Bunu müteakip eski Sadnâzam Gürcü Mehmed Paşayı Bursa’ya. Kaptan-ı derya H alil Paşayı Malkaraya sürdürttü. Karadeniz’de Kazak şay­
kalarına karşı
muvaffakiyet kazanmış
olan Receb Paşayı kaptan-ı deryalığa
getirdi.
Para kuvvetiyle ve zorbalara istina­
den mühr-ü
hümâyunu elde eden ve
sadnâzam olur olmaz da yeniçeri ve si­
pahileri yine para vasıtasiyle memnun
bırakmaya bakan Mere Hüseyin
Paşa
Kır.m hanlığında da d-eğişiklik yaptı. Ro­
dos'ta bulunan Mehmed Girav’ı getirtip
han tayin eyledi. Mehmed Girav’ın han­
lığa tâyini üzerine kardeşi Şahin Giray
da kalgay oldu. Mehmed Girayın selefi
Canbey Giray ise K ırım ’dan getirtilip
Rodos’a gönderildi. Bu sırada bir seneden
beri saklı olan Sultan Osman’ın hocası
Ömer Efendi ulemanın şefaati neticesi
meydana çıktı ve Mekke’ye şeyhülharem

oldu. Onun oğlu Abdullah Efendiye de
Menemen kazası arpalık olarak verildi.
Mere Hüseyin Paşa’nm sadareti zu­
lüm ve israfın bir numunesi halinde te­
zahür eyledi. Askere yaranmaya bakan
Mere Hüseyin onların arzularım tatmin
edebilmek için hâzineyi son demine ka­
dar açık tuttu. Bu yüzden bir çok rezil
zorbanın cebi para ile doldu. Askere böy­
le dalkavukluk eden Mere Hüseyin Pa­
şa halka ve sair devlet erkânına karşı
hayli zalim
davranmaktaydı. Bir gün
beylerbeyi rütbesinde namuslu bir şalisi
divanda dayak altında öldürdü. Yine onun gibi doğru ve muamelâtı kusursuz
olan bir kadıya dayak attırdı. Mere’nin
sertliği ecnebi devlet mümessillerine b i­
le dokundu; yabancı devlet elçilerinin
zevcelerinin şehir surları dışında araba
ile (Hammer. C: 8. S: 255) gezmelerini
menetti.

nm baz: id d ia la rı neticesi haksız yere bo­
ğ u lm u ş tu r (A ğustos 1626). Ö ld ü r ü ld ü ğ ü
sırada 90 y aşların da o ld u ğ u rivayet edilen G ürcü M ehm ed P aşa h a k k ın d a b ü ­
tü n k ay n akların verdikleri h ü k ü m onun
leh m d e d t'. M üv errih N a im â : «ak ıl, na m .
d a r, mehil) ve vekar sah ibi id i» der. K a b ­
r i E y ü p c a m i'in in ik in c i avlusund adır.

ritesi kuvvetlendiği, yeni h ü k ü m d a r ın da
çocuk oluşundan fa y d a la n a ra k kendisine
hasım ve rakip g ö rd ü k le rin i bazı bahane­
lerle hapis, ne fiy ve h a ttâ k a tlettirm esi
düşm an k azanm asın a sebep oldu.
Bu
arada ç irk in ve k ö tü bir iş olan rüşvet
alm ay a d a b aşladı.
Ş e y h ülis lâm Y a h y a
E fe ndi ikazda bulunduysa d a b u h u y d a n
vazgeçeceğine
Ş e y h ü lis lâm ı
azle ttird i.
B u nu n üze-ine d üşm an la rı daha da fa z ­
lalaştı. Neticede hasım ları onun katline
m u v a ffa k o lm u şla rd ır (n is a n 1624). K a b ­
ri D ivan y o lu 'u d a
E ski A li Pasa c a m i'i
kafor 3st anındadır.

KEM ANKEŞ

ALİ

PAŞA

A y n i zam an d a «K ara» lâ k a b ı ile de
a n ıla n K em ankeş AH P aşa Is p a r t a lı bir
T ürk tür. Sarayda yetişm iş, vezirlikle taş­
ra hizm etine çık m ıştır. D iy a rb e k ir; B ağ.
dad ve M ıs ır v a lilik le rin d e
bulunm uş,
ayrıca h ü k ü m e t
m erkezinde kubbe ve­
zirliğ i etm iştir. Mere H ü se y in P aşa nın
ikinci sad aretin i m ü te a k ip d ö rd ün cü ve­
z irlik te n sad rıâzam lıg a g e tirilm iştir.
K em ankeş A li P a g a 'm n y a p tığ ı
en
iy i iş, d eli h ü k ü m d a r B irin ci M u s ta fa 'n ın
ta h ttan
in d irilm e sin i te m in etm ek ol­
m uştur. B u suretle S u lta n M u s ta fa 'n ın
son D ö rd ü n c ü M u r a d 'ın ilk veziriazam ı
d u ru m u n a geçm iştir.
K e n d isi becerikli
ve iş b ilir b ir kim se îd i. L â k in S ultan
M u s ta fa 'y ı ta h tta n in d ir d iğ i zam an oto­

Fatih cam i’inde Ulema
ayaklanması
Sultan Osman’ın katil

ve

Birinci

B ibliyografya :
H a m m e r (M, A ta ) ;
Devlet-i
O sm aniye ta rih i C : 8, 9. N a ­
im â : T arih. Solak-zâde: T a rih . Selâniki
M u s ta fa ; T arih. Feçuylu İ b r a h im ; T a­
rih . M eh m ed
S üreyy a; Sicil-i Osm ani.
Osman-zâde
T a ib ;
Hadikat-ül-vüzera.
K â lib C elebi;
Fezleke. A tâ y i; Ş a k a y ık
zeyli. İb r a h im H ilm i
T a n ış ık ; İsta nbu l
çeşmeleri. H üsey in
A y v a n sa ra y ı: H adikat-ül-Cevami. M . Z iy a ; İs ta n b u l ve B o ­
ğaziçi. K araçelebi.zâde
A b d ü la z iz : Ravzat-ül-ebrar. M iineecim başı;
Sahaif-ül ahbar. îs lâ m A nsiklopedisi.

1849

M ustafa gibi m ecnun bir kim senin pa­
dişahlığından dolayı m evcut huzursuz­
luğa Mere H üseyin Paşa’m n zu lm ü ve
hazîneyi bitirm esi tuz biber ekmişti. Son
defa, b ir kadıya reva görülen haksızlığı
ulema sınıfı kendi meslekleri için ağır
bir hakaret saymışlardı. Dayak yiyen k a­
dı atla kapı kapı dolaşarak ulem ayı ve­
ziriâzam aleyhine tahrik edince bir gün
ulem anın kalab alık şekilde Fatih cam i­
inde toplandığı görüldü. N a im â’ya (C: 2,
S: 256) göre; ulem aya A nadolu kazasker­
liğinden m iitekaid
Bostan-zâde Y ahya
Efendi önderlik etmekteydi. Mere H üse­
y in Paşa’n m M ısır v aliliğ i sırasında söy­
lemiş olduğu bazı sözleri de ele alarak,
kendisini k ü fr ve dalalet ile itham ve bu
töhm etinden dolayı azl ve katline fetva
verdiler.
T uği’ye
(Belleten, sayı 43,
sayfa: 510) nazaran da; peşinen padişah
ve sadrıâzam m
durum unu
beraberce
m ünakaşa edip: «padişahın ak im d a hiffet
vardır, im am eti câiz değildir: tasarrufa
kudreti yoktur; saltanattan h a l’ olunsun
ve sadrıâzaîm da istemeyiz, tahfif-i u le ­
ma eylem iştir, defaatle küfrüne fetva
vardır» diye konuştular. B ir karar m a ­
hiyetini haiz olan bu konuşm adan sonra,
«sadnâzam kise kise flori çıkartup kula
verüp ve kendi sarfedüp hâzineyi harap
eyledi ve beytülm al tam am oldu» diye
Şeyhülislâm ve kazaskerlere de adam
gönderip F atih cam i’ine getirttiler.
Y ine İNTaima’n ın
kaydına
nazaran
şeyhülislam Zekeriya-zâde Yahya E fen­
di geldikten sonra «veziriazam
gelsin
dâvam ız görülsün, hükm -ü şer’i icra olunsun» diyerek,
veziriazamın camiye
celbini talep ettiler. Y ahya Efendi b u n ­
lara karşı: «M ademki Mere H üseyin P a­
şa veziriazamdır, o veziriâzam b u lu n d u k ­
ça
buraya
gelmez.
A zlolunm aaıkça
hükm -ü şer'iniıı icrası da m üşk üld ür, On u n için siz burada beklerken ben gidip
padişaha keyfiyeti arzedeyim. M ere’nin
azlinden sonra dâvanız görülsün» diyerek
Fatih cam iinden çıkm ak üzereyken, si­
pahi zorbalarından olup o gün m av i bir
atlas giyerek ulem anın arasına karışm ış
bulunan Bıçakçı-oğlu
nam ındak i şahıs
«zinhar salıvermeyin! Yoksa hepiniz katloııursunuz» diye
bağırdıysa da buna
pek aldıran olmadı.
Ş eyhülislâm
Yahya Efendi saraya
gittiği sırada, F atih cam iinde cereyan e-

deıı şeylerden haberdar olan Veziriâzam
Mere H üsevin Paşa ise Ağa-kapısı (ye­
niçeri ağasının dairesi) na gidip yeniçe­
ri ocağına iltica etti. Ve derhal m u k a ­
bil tedbir ittihazına koyuldu. B u cüm ­
leden bir hareket olarak kazaskerleri ve
şeyhülislâm ı da Ağa-kapısına
getirtti.
S ipahi zorbalarından Bıçakçı-oğlu ve
daha birkaç kişi sureti haktan görüne­
rek ulem a cem iyetinin arasında k a lm a k ­
ta devam ederken
camideki k alabalık
dalıa da çoğalmıştı. Mere Hüseyin P a­
şa şeyhülislâm ın Ağa-kapısına gelmesi­
ni m üteakip orada bulunanlara: «Fatih
camiîadeki ulem a
toplulu ğu n u n d a ğ ıl­
m alarını padişah ve bilhassa V alide S u l­
tan hazretleri arzu etmektedir» dedi. Bu
sözünün arkasından da ulem aya
ocak
ağalarından Deli K asım ve Pirinççi Mehraed adında ik i kişi gönderdi. Bunlar. İs ­
tanbul kadısı Haşan Efendiye, ulem a âsi­
lerini cam iyi terkettirmesi için para yo l­
layınca, H aşan Efendi abdest tazelemek
bahanesiyle camiden dışarı çıktı. Biraz
sonra da Deli K asım camiden içeri g ir­
di. O sırada m ihrapta topluluğa hitabetmekte olan Bostan-zâde Y ahya Efendi
«bunlar yalan söyler, bre vurun!» diye
bağırınca bazıları etrafına üşüşüp başla­
rına vururlarken, ulem anın n ü fu z lu la rın ­
dan birkaç kişi «elçiye böyle şey y apılır
m ı?» d i y e r e k , daha fazla dövülm elerini
önleyip camiden dışarı çıkardılar. B u n ­
lar da geriye dönüp başlarına gelen şe­
yi aynen naklettiler.
O sırada Bıçakçı-oğlu ile ulem adan
bazı kimseler yeniçeri odalarına gitm iş­
ler ve odabaşılara: «S ultan M ustafa'nın
saltanat etmek için ik tid arı yoktur; h ü ­
küm et başkalarının elindedir, başka bir
hüküm d ar cülus ettirmek üzere bizim le
olur m usunuz?» demişler, onlar da «ule­
m a efendilerim iz hangi tarafta ise bizler de onlarla beraberiz» cevabını ver­
m işlerdi. Böylece Mere Hüseyin
Paşa
ortalığı karıştırarak kendini hak lı çık a­
rabilm ek için m anevrasında m u v a ffa k i­
yet tem in etmek üzereyken, Bıçakçı-oğlu
gibi kimseleri kendilerinden zannederek
yeniçerilerin işb irliği yapacaklarına in a ­
nan ulem a toplulu ğu ise,
daha m etih
davranm ak hevesine kapılm ıştı.
U lem anın durum u böyleyken sadrıâzam onları m uslihane sözlerle d a ğıtm a­
sı için n akibüleşraîı gönderdi. B ir taraf -

1850

tan da yeniçeri ve acemi oğlanlarının,
silâhlanıp hazır olm aları için haber y o l­
ladı. N akîbüleşraf öğleden sonra camie
gelerek m evcut topluluğa nasihatlarda
b u lu n d u ve dağılm a larım bildird i. S öz­
lerinin tesir etm ediğini görünce koynuadan bir hatt-ı hum ayun çık arıp okum a­
ya başladı. Fakat ulem a topluluğu, p a d i­
şahın bunu yazmaya m uk tedir olm adı­
ğını. yazının başkalarının eseri o ld uğu­
nu söylediler. N a im â'n m bildird iğine gö­
re; o sırada m ihrap yanında duran A k
Şem seddinin tacını alıp bir s ın ğ ın ucu­
na koydular ve F atih devrinin meşhur
şahsiyetinin bu tacım kendilerine bay­
rak ittihaz edercesine hürm etle etrafına
toplanıp cam inin dışına çıktılar. O ara­
da tekke ve türbelerin sancaklarım da
toplayıp getirdiler.
Silâhsız ulem a bu durum larına bak­
m adan dağılm am akta ısrar ederken, Tuği'ye göre bostaııcıbaşı vasıtasiyle başka
bir hatt-ı hum ayun daha geldi. Fakat
ikindi de geçtiği halde toplu lu k da ğıl­
m ayınca yeniçeri ağası ve yeniçeri ket­
hüdası Çeşteci A li A ğ a yeniçeri ve ace­
m i oğlanlarını alarak F atih camiine g it­
mek üzere yola koyuldular. T uğ i’ye n a ­
zaran: sadnâzam , şeyhülislâm , kazasker­
ler de onlarla beraberdi. Beri taraftan
O rta camiden silâhlı askerin
harekete
geçtiğini haber alan ulem adan bir kıs­
mı, yarın yine geliriz deyip birer baha­
ne üe oradan sıvıştılar. Yeniçeri ağası,
Şehzâde camii önüne gelince akşam n a ­
m azını orada k ılm a k için kaldıysa da,
sabırsızlık gösteren devşirme acemi oğ­
lanlarından bir kısm ı, M arvol ve Am avutlar pürsilâh vaziyette F atih camiine
gidip silâhsız ulem aya hücum ettiler.
Birçok kimseyi yaralayıp ondokuz kişiyi
öldürdüler. Ö lenlerin dokuzu talebe-i ulûm dan diğerleri de m üderris, kadı ve
şeyh gibi kim selerden m ürekkepti. Ö l­
dürülen kimselerin şahsiyetleri belli ol­
masın diye cesetleri cami avlusunda b u ­
lunan b ir kör kuyuya doldurup ağzım
kapattılar.
Bövlece deli padişah ve Mere H üse­
y in ’in kötü idaresi aleyhine vukubulan
silâhsız ayaklanm a, sad nâza m ın çevirdi­
ği m anevrada m u v affak olması, şeyhül­
islâm ve kazaskerler gibi ulem a reisleri­
nin pek çabuk şekilde sadnâzam a u y m a­
ları neticesinde h içb ir m üsbet netice

vermeden müessif ve kanlı şekilde ka­
pandı. Hâdise dalla ziyade halk vicda­
nında akisler uyandırdı. Bundan m üte­
essir olanlardan BursalI M eyli E fendi nin
yazdığı şiirin şu ilk parçası, hâdisede rol
oynayanlara ne gözle b a k ıld ığ ın ı
ifade
etmesi bak ım ın dan dikkate değer:
Şüphem iz var şol güruhun dinine
im anına
K im gire nahak yere erbab-x ilm in
kanm a
Kadıaskeı! ile m ü ftü n ü n de şîndir
şanına
B ir yezidin ram olup
dünya için
ferm anına
G ird iler çok âlim -ü âl-i resulün
kanm a
Döndü «Sahn-ı Han-ı Mehmeds
kerbelâ m eydanına

f

Mere Hüseyin PaşaTnın azli
Mere Hüseyin Paşa bu hâdiseyi m u ­
vaffakiyetle
atlatınca zulm ü daha da
arttı. H am m er’in Venedik kaynaklarına
istinaden bildirdiğine göre; etrafındaki­
lerden bir tak ım ın ı nefyettirdi, b ir takı­
m ını denize attı, bir tak ım ın ı da sebebsiz yere dövdürdü.
Ulema ayaklanm asının bastırılışını
takip eden günler zarfında onlara ön­
derlik edenlerden Y ahya Efendi, Şerif
Efendi, A li Çelebi-zâde gibi kimselerle
birlikte sekiz m üderris, birkaç kadının
nefyedilmeleri için ferm an istihsal etti.
Böylece Yahya Efendi Bursa’ya sairleri
de m u h te lif yerlere sürüldü. Bazı kim se­
ler Mere'nin hışm ına
uğram a m a k için
bir m üddet saklanm ak ihtiyacını hisset­
ti. İnsafsız sadrıâzam dışarda ulem adan
birini görse, hâdiseyi telrnihen ona iğ ­
neli sözler sarfetmekten geri kalm azdı.
Tabii bu arada kendisinin kurtuluşunu
hazırlıyaıılarj m ük âfatlan dırm ayı ihm al
etmedi. Bu cümleden olarak yeniçeri ağasma M ısır v a liliğ in i tevcih edip, ket­
hüdası Çeşteci A li A ğa yeniçeri ağası.
Bayram Ağa da kethüda oldu.
Mere H üseyin Paşa kendisini kuvvet­
li hissedince ân i ve cesurane bir hareket­
le sipahilerin zorba tak ım ın dan da k u r­
tulm ak istedi. B unun için saray bostan­
cıları ile em niyet ettiği yeniçerileri k u l­
lanm ayı tasarladı. Mere’n in p lân ın a gö­
re. sipahi zorbaları eîçi kabul merasim i

1851

bahanesiyle saray bahçesine toplanacak
ve o arada âni bir hareketle silâhlı bos­
tancılar ve em niyetli yeniçeriler tarafın­
dan kırılacaktı. Fakat araya bayram ın
ginnesi bu plânın tatbikini uzattığı için
bazı kimselerin
gevezeliği
yüzünden
Mere’n in tasavvurları
anlaşıldı. Bunun
üzerine sipahiler divanda Mere Hüseyin
Paşaya hücum ederek; «Sen bizi k ırd ır­
m ak istiyorsun, biz de senin sadrazam­
lığını istemeyiz» dediler. Bu vaziyet k a r­
şısında müessif hadiselerin
cereyanına
meydan verilmeden işi basit tarafından
halletm ek isteyen Valide Sultan ile kız­
lar ağası Mere’ye istifa tavsiyesinde b u ­
lundular. Fakat bu tavsiyeye uym ak is­
temeyen Mere H üseyin Paşa, onlara,
mühr-ü hum âyunu verecek olursa ancak
yeniçerilere vereceğini bildirdi. Mere'niıı
■bu ce%7abı pek calibi dikkattir. K endisi­
nin sadrazamlığa tayinine fiile n âm il ol­
muş bulunan ve ulem a ayaklanm asından
m uzaffer çıkarak m evkiinde kalm asını
■sağlıyan yeniçeriler, Mere Hüseyin P a­
şanın indinde en yüksek m akam ı temsil
etmekteydi. H akikat da bu merkezdey­
di. Zira her şeyde yeniçerilerin kuvvet
ve nüfuzu rol oynam aktaydı Mere’niıı.
m ühr-ü hum âyunu ancak yeniçerilere ve­
rebileceğine dair sarfettiği
sözler, igte
bu hakikatin, bir sadrazam tarafından
resmen kabul ve ilân edilişi sayılabilir.
Tabii Mere Hüseyinin hakiki inaksadı, sadrazamlık m akam ında bir m üddet
daha kalabilm ek endişesinden ibaretti.
Bunun için, vaktiyle Yemişçi Haşan P a­
şanın yaptığı gibi, yeniçerileri sipahiler
aleyhine ayaklandırm ayı düşünerek Ağakapısuıa iltica etti.

Yeniçerilerin bir kısmı Mere H üse­
yin'i tutm ak taraftarıydı. Fakat yeniçeri
kethüdası Bayram Ağa, Mere H üseyiniıı
sırf kendi m enfaatini düşündüğünü, onun
uğrunda sipahilerle çarpışm anın doğru
olam ıyacağını. zira sipahilerin yeniçeri­
lerin arkadaşı olduğunu, Mere Hüseyinden para alaıı subayların sözleriyle ha­
reket etmenin de tavsiyeye değer olm a­
dığını, netice olarak kendisinin bu h u ­
sustaki fikri sorulursa bitaraf bir sadra­
zam istemenin en doğru yol olacağım
söyledi. B u sözler yeniçerilere tesir etti;
o arada Mere V e taraftar yeniçeri subay­
ları da seslerini çıkaram adı. Böylece par­
tiyi kaybetmiş olduğunu anîıyan Mere
Hüseyin Paşa da m ühr-ü hum âyunu şey­
hülislâm a teslime m ecbur oldu. Şeyhül­
islâm da tabii herhal padişaha gönderdi.
Mühr-ü hum âyun sabık Bağdad Valisi
olan dördüncü vezir Kemankeş A li P a­
şaya verildi.

B irinci M ustafa’nın hal’i
Kemankeş A li Paşanın ilk işi, aklen
m alûl bulunan S ultan M ustafa’yı taht­
tan indirmeye teşebbüs -etmek oldu. S u l­
tan Osm an’ın tahttan indirilm esinden be­
ri m emleket her gün biraz daha harabiyete sürüklenmekteydi. Davud ve Mere
H üseyin
P aşal«| önlerine gelene para
dağıtm ak suretiyle hazîneyi tam takır
hale getirmişti. Padişahın aklî malûliyetinden. K ara Davud ve Mere Hüseyin
gibi ahlaksız veziriazamların
karakter
zayıflığından istifade eden yeniçeri ve
sipahiler her şeye hâkim vaziyete geç­
mişlerdi- Osm anlı
tarihinde âdeta bir
«zorbalar
hâkim iyeti»
faslı açılmıştı.

Birinci Mustafa’nın ikinci saltanatı (1622 - 1623) zamanındaki hükümdarlar
(İlâve

:

119)

★
—^
A vusturya : İk in c i Ferdinand

—

Lehistan : Ü çüncü Zigism und

(Vasa)

İspanya :

D ö rd ü n c ü

F ilip

—

P ortekiz : Ü çü n cü F ilip

,

R usya : M ih a il K om anov
İsveç ; G üstav A d olt

.

F ransa : O n üçün cü L u i
İngiltere : B irin c i Ja k

.

P a p a la r : ö nb e şin e i G reguvar
.

İra n : B irin c i Abbas

.

1623.
.

Ö zbek H a n lığ ı : İm a m K u lu B ah adır
Meiımed. _ > —
.

—±

1852

Tahtta deli bir padişah bulundukça bu
zorbalığın nihayete ermesi, veyahut da
hiç olmazsa bu n u » zararlarının azaltıl­
ması m ü m k ü n değildi. İşte yeni veziriâzara Kemankeş A li Paşa bu vaziyete bir
çare bulm ak üzere şeyhülislâm , kazas­
ker ve bazı devlet bü y ük lerini bir top­
lantıya çağırdı. Y apılan görüşmede dev­
let işlerini görmekten âciz olan Sultan
Birinci M ustafa’m a tahttan indirilm esi­
ne karar verildi. Sultan M ustafa’n ın du ­
rum undan zâten herkes haberdardı. Mere Hüseyin Paşanın
sadaretinde Fatih
camim deki ulem a ayaklanm asında, S ul­
tan M ustafa’nın onları sükûnete davet
eden bir hatt-ı hum âyunu okunduğu za­
man, oradakiler: «padişahım ızın tasarru­
fu yoktur, aklında hiffet vardır; hatt-ı
hum âyun dedikleri Reis Ham za E fendi'nin saraya verdiği Sanavber nam cariyenin yazısıdır»
diyerek, hük üm d arın
yazı yazrnıya ik tid a n olm adığı son defa
bir topluluk tarafından ilân edilmişti.
T uği’nin «Ibretnüm a» smda (Belle­
ten, sayı: 43, sayfa: 513) kaydedildiğine
göre; sadrazamın
riyasetinde toplanan
heyet Sultan M ustafa’nın annesine h a ­
ber göndermişler ve: «yarınki gün oğlun
Sultan M ustafa H an hazretleri taht-ı âlisinde otururken şer'an sualim iz v a r­
dır; Evvelâ adın nedir? ve k im in oğ lu ­
sun ve bu gün günlerden ne günd ür so­
ralım; sonra bunlara cevap verirse emirül-m üm inin padişahrmızdır; ana yavuz
nazarla bakan kör olur ve illâ değilse
imameti şer’an câiz değildir. S abinin imameti câiz, m ecnunun değildir» dem iş­
lerdir. Valide S ultan ise işin ciddiyeti
karşısında hakikati olduğu gibi itira f ih ­
tiyacı hissederek «Ahvali belli, kaadir
olm adığı muayyen» cevabını vermiştir.

Sultan M ustafa’n ın annesi h a l’in kesin­
leştiğini anlayınca: sEmr. şer’i şerifin­
dir, ben dahi şer’e m utiim ; nihayet oğ­
lum u katleylemeyin, S ultan Osman gibi
olmasın» demiş. Sultan M ustafa’yı hal,
eden heyet de: « lıaşa ki b ir zarar erişe,
onun n â z ın AHahdır. O nu öldürm ek is­
teyen Sultan Alım ed id i ve Sultan Os­
m an idi, her biri katline tasaddi eyledik­
çe başlarına her hal geldi, yine yan ınız­
da dursun» cevabı ile tem inat verm işler­
dir.
S ultan M ustafa tahttan indirileceği
zaman devlet erkânını
düşündüren en
m ühim mesele, yeni cülûs m ünasebetiy­
le askere bahşiş verilmesi işiydi. Cülûs
bahşişi verildiği taktirde devlet hizm e t­
leri büsbütün duracaktı. O nun için ye­
niçeri ve sipahilerin erkânından bahşiş
istemiyeceklerine
dair tem inat alındı.
Tuği’ye göre yeniçeri ve sipahiler «yemin
edelim in ’am nam ım
anm ayalım » bile
demişlerdir.
Böylece bahşiş işi de halledilince, o
sırada Davudpaşa’öaki sarayda bulunan
Sultan M ustafa Topkapı sarayına geti­
rilm iş ve oradaki dairesine kapatılm ıştır
(10 eylül 1623). Birinci Mustafa, ikinci
defa hal, edilince Sultan A hm ed’in ha­
yattaki oğullarının en b ü y ü ğ ü olan ve
o sırada onbir buçuk yaşında bulunan
Dördüncü Murad (Osm anlı tarihlerinde
Birinci M ustafa’n ın h a l’i ile Dördüncü
M urad’ın tahta geçiriliş g ününün ta rih in ­
de ittifak yoktur. Solakzâde «sayfa 737»
4 zilkade, K âtib Çelebi 4 zilkade pazar.
N aim â «C: 2, S: 263» 4 zilkade pazar,
Tuği 22 zilkade pazar, Karaçelebi-zâde’ııin Ravzat-ül-ebrar’m da «sayfa 555» 14
zilkade) tahta geçirilmiş ve böylece dev­
let deli bir hüküm dardan kurtulm uştur.

1853

Dördüncü Murad ın tuğrası

DÖRDÜNCÜ

MURAD

S a lta n M u r a d 'm cülus-ı — İs ta n b u l'd a zorba askerlerin h âk im iy e ti — A n ado lu ahvali
K ı­
r ım İsy anı — Î tse h a rb i — P a d işa h ın idareyi ele alm ası — S ultan M u ra d ’m Revan seferi —
— S u ltan M u r a d ’ın Bağdad seferi — İra n 'la Kasr-ı Ş irin m uahedesi — S u lta n M u r a d 'm ölü m ü.

BÖKDÎİNCt' MOfcAO

sirte çıkardığı sıra­
da kapfağalarm dan
b irin in
taarruzuna
Annesi : Kösem S u ltan (M ahpeyker)
uğram ış, fakat diğer
D o ğd u ğu ta rih : 27 tem m u z 1612
ağaların m üd ahale­
P adişah olduğu ta r ih : 10 eylül 1623
si sayesinde k en di­
Ö lü m ü : 8/9 şubat 1640 gecesi.
sine bir zarar gel­
Ç o cukları : A lâad d in , M ehm ed, Ahm ed,
Süleym an. R uh iy e, Safiye. Gevherhan,
mesi önlenmiştir.
K aya İsm ihan. Ayşe, Hafise.
Ekseri m üv e rrih ­
ler, S ultan
Osm an
V eziriâza m la n :
K em ankeş A li Pasa
v ak ’asınm tahaddü__ 3 nisan 1623, idam . Çerkeş M eh­
sünde, ondan sonra
m ed P aşa 3 nisan
1623— 28 ocak 1625,
oliim . Müezzin-zâde H a fız A hm ea P aşa 8
hal’i ile B irinci Ahda M ustafa’n ın tah t­
şubat 1625 — 1 a ra lık 1626. azil. H a lil
m ed’in
en
büyük
tan in d irilip M urad­
Pasa 1 a ra lık 1626 — 6 nisan 1628 (ik in ,
ei sadareti), azil. Husrev Paça 6 nisan
şehzadesi olan M u ­
ın iclâsm da Kösem
1626 — 25 ekim 1631, azil. Müezzin-zâde
radın tahta geçiril­
S ulta n ’m rol ve par­
H a fız A hm ed Paşa (ik in ci sadareti) 25
ekim 1631 — 10 şubat 1632, yeniçeriler
mesine karar v eril­
m ağından şüphe etarafın d an öldürülm e. Topal Reeeb Pasa
mesi üzerine D ör­
dçrler. Kösem Sul10 şubat 1632 — 18 m ayıs 1632. idam .
Tabanı.yassı
M ehm ed
P aşa 18 m ayıs
tan ’m, D ö r d ü n c ü
düncü M urad padi­
1632 — 2 şubat 1637. azil. B ay ram Pasa
M urad
ve
S ultan
şah oldu. İstanbul
2 şu bat 1637 — 26 ağustos 1638, ö lüm .
T ayyar M ehm ed Paşa 27 ağustos 1638 —
İb rahim zam anında
Boğaziçindeki istav­
23 ara lık 1638. şehit.
K em ankeş
K ara
çok iyi şekilde te­
roz
bahçesinde 27
M ustafa P aşa 23 a ra lık 1638 ---- .
bellür eden entrika­
temm uz
1612
de
cı şahsiyeti gözönüdünyaya gelmiş one getirilirse, nıüverihlerin bu hususta­
lan D ördüncü M urad, tahta geçtiği sıra­
ki tahm in ve şüphelerine nisbeten hak
da 12 yaşının içinde bulunuyordu. O
vermek gerekir.
tarihe kadar en k ü ç ü k yaşta tahta ge­
D ördüncü M urâd,
tahta
geçişinin
çen padişah kendisiydi. Rivayet e d ild i­
ferdası günü, m evcut an ’aneye uyarak
ğine göre; S ultan Osman v a k ’asında Ü s­
Evub türbesini ziyaretle k ılıç kuşandı.
küd ar’a geçirilm ek üzere sarayın bahçeB irinci Mustafanrn son sadrıâzamı
olan Kemankeş A li
Paşa’n m
m üh r - ü
h üm ây u n u teslim al­
m asından bir hafta
kadar sonra, m ühim
devlet erkânının b a ­
zılarının iştirakiyle
aktettiği toplantıda,
Sultan M ustafa’n ın

Babası

B irinci Ahm ed

1854

Çocuk hük üm d ara kılıç kuşatan şahsi­
Yahya Efendi olm uştur. B ir güıı veziriyet Ü sküdarlı Şeyh Aziz M ahm ud Hüdai
âzamrn kendisini ziyarete gelmesinden
Efendi idi.
faydalanan Ş eyhülislâm Yahya Efendi,
Tahta geçtiği sırada babası Sultan
söz arasında bir münasebet düşürerek
Ahmed gibi
sünnetsiz olan D ördüncü
rüşvet ve irtikâb ına işaretle, bu hususta
Murad. cülûsunun beşinci .günü sünnet
veziriStoma nasihat
yollu bazı şeyler
edildi.
söylemiştir. Şeyhülislâm ın bu sözleri kar­
Hazînenin para sıkıntısı çekmesi doşısında uyan ık lık gösterip hatadan geri
layısiyle. S ultan M ustafa tahttan in d iri­
dönmesi gereken
Kem ankeş A li Paşa
lirken k ap ık u lu as­
b il’akis aksine tav ır
kerleri cülûs bahşi­
tak ınıp Ş eyhülislâ­
şi istemiyeceklerine
ma k in bağlam ıştır.
dair söz vermişlerdi.
Şeyhülislâm ın şöyL âkin
subaylarının
Iediği şeyleri k a y ın ­
tahrikiyle sözlerin­
pederi olan A n a d o ­
den cayıp cüiûs b a h ­
lu kazaskeri Bostan
şişi talebinde b u ­
zâde Y
lund uk ların dan eııd i’ye açtığı zaman,
derûnda bulu n an alonun da: «Yahya Etun ve güm üş eşya
fendi
Şeyhülislâm
darphaneye gönde­
kalırsa seni bir tu ­
rilerek para kesildi
zağa düşüreceğinden
ve E k im ayı içinde
jüphe
etme!» diye
askerlere
dağıtıldı.
kışkırtıcı
şekilde
Bu arada yeniçeri
konuşması, veziria­
kethüdası
Bayram
zam ın f i’ilen h are ­
A ğa yeniçeri ağası
kete geçmesine yol
tayin edildi. B ay­
açm ıştır.
Böylece,
ram A ğ a ’n m selefi
Şeyhülislâm ı m e v k i­
olup kendisine M ı­
inden düşürm eyi ak ­
sır eyâleti tevcih eim a koyan A li P a­
dilm iş bulun an Çesşa, çocuk h ü k ü m d a ­
teci A li Ağa İsken­
rı
onun
aleyhine
deriye’ye vardığı za­
tahrike
koyulm uş­
m an K ara M ustafa
tur. B ir gün p ad işa­
Paşa M ısır’a sokma­
ha: «Y ahya
EfenDördüneü Murad
dığından K ıbrıs üd i’n in
sizin tahta
( Avrupalı bir ressamındır. Aslı
zerinden İstan bul’a
geçmenize r ı z a s ı
Topkapı sarayı miizesindedir)
dönmek m ecburiye­
yoktu! ulem a ay a k ­
tinde kaldı.
lanmasında. u le m a ­
n ın niyeti Sultan M ustafa’yı h a l’ ve si­
Kemankeş A ii Paşa’nm bazı
zi iclâs olduğu halde, Y ahya Efendi Mere Hüseyin Paşa ile
b irlik olup bunu
kimseleri suçlandırması
önledi, "bugün bile zorbalarla el altınd an
Sultan M u rad’ı tahta geçirmekte m u ­
işbirliği halindedir» tarzında sözler söy­
vaffakiyet tem in etmiş olan Veziriâzam
leyince, Veziriazam a inanan padişah, ZeKemankeş A li Paşa’n ın bu işten dolayı
keriya-zâde Yahya E fendi’y i azlederek,
gurur ve cür’eti artm ıştı. O nun için, hem
Hoca-zâde Esad Efendi’yi Ş eyhülislâm ­
etrafını k üçük görüp rakip saydığı kim ­
lığa getirm iştir. Bu arada Sultan M u s­
seleri suçlandırarak m evkilerinden uzak­
tafa zam anında ik i defa sadaret m a k a ­
laştırm ak, hem de rüşvetle iş görm ek yo­
m ını işgal etmiş olan Mere Hüseyin P a ­
lu na sapmıştı.
şa yakalanarak katlolunm ugtur.
N a im â’m n (C: 2, S: 264) tafsilen an­
Sadrıâzam
Kemankeş A li Paşa’m n
lattığına göre; V eziriazam ın bu halinin
suçlandırdığı şahsiyetler roeyanmda d i­
ilk m ağduru Şeyhülislâm Zekeriya-zâde
ğer m ühim iki kişi de, sabık sadnâzam-

1S55

lardaıı G ürcü
M ehmed Paşa ile H alil
Paşa idi. A li Paşa bunların her ikisini
de sadarette kendisine rakip addetm ek­
teydi. N aim â’n m kaydına nazaran; 3ostan-zâde’n in iğvaatıyle hareket eden Aîi Paşa, bu ik i eski sadrıâzam için. A b a­
za Mehmed Paşa’ya gönderilirken yak a­

lan m ıştır diye ik i mektup uydurm uş vg
bunlara istinaden her ikisini de kendi
saraylarında hapsetmiştir. Fakat kısa bir
zaman sonra bunun iftira olduğu m ey­
dana çık tığın dan Gürcü Mehmed ve H a­
lil Paşa’la n serbest bırakm ıştır.

ANADOLU AHVALİ VE ABAZA MEHMED PAŞA İSYANI
Sultan M u rad ’m 1623 ten 1640 sene­
sine kadar devam eden saltanatı esna­
sında bir takım isyan ve zorbalık h â d i­
selerim m üh im seferler ve daha bazı önem li şeyler cereyan etmiştir. O n u n için
D ördüncü M urad zam anı tarihî hâdise ve
meseleler yönünden pek hareketli devir­
lerden addedilir. Bu hareketli devrin h a ­
dislerinin m üh im bir kısmı
D ördüncü
M uradım çocukluk yıllarına rastlam ak­
tadır. Padişahın, devlet işlerine tam mânasiyle h âk im vaziyete gelmesine kadar
geçen m üddet on seneyi bulm aktadır. Bu
on senelik m üddet zarfında A nad olu’da
cereyan eden hâdiselerin en m ühim m i
Abaza Mehmed Paşa’n m isyanıdır.
Birinci Ahm ed zam anında Sadrıâzam
K uyucu M urad Paşa, A nadolu’da Celâlileri tenkil ederken şiddete
niüracatla
kan ve ateşe istinat etmiş, C e lâliliği doğğuraîi sebepleri teşhis ile onlara çare
bulm aya uğraşm amıştı. O nun için, İk in ­
ci Osman'ın' tahttan in d irilip öld ürülm e­
siyle başlıyan ve S ultan M urad’mJsaltan atınm ilk on senesinde de devam eden
zorba tegallübü
devrinde, bazıları az
m iktarda şekil ve m ahiyet değiştirmek
suretiyle C elâlilik yeniden meydana çık­
m ıştır. D ördüncü M urad zam anında dev­
leti bir hayli
uğraştırm ış olan Abaza
Mehmed Paşa da bir nevi Celâliden baş­
ka bir şey değildir.
Abaza M ehm ed Paşa’n ın aslı, S u l­
tan O sm an’ın katillerinden in tik am a l­
m ak bahanesi ile isyana kalkışı, Şebin­
karahisar’ı zaptettikten sonra A nkara üzerine yürüm esi ve burasını üç ay m ü d ­
detle muhasarası, nihayet k ışm bastır­
ması üzeıine N iğde’ye çekilişinden B i­
rinci M ustafa devri hâdiseleri meyanında bahsedilmişti. Yeniçerilerden Sultan
O sm an’ın in tik am ın ı alacağını söyliyerek
ortaya atılm ış olan Abaza M ehmed Paşa,
B irinci M ustafa’n ın tahttan indirilm esi­

ne rağmen isyana devamdan vazgeçme­
di. Ve isyanında, peşinen söylediği şe­
kilde Sadece yeniçerileri de hedef tu t­
madı. A n laşıldığın a göre Abaza Mehmed
Paşa, Sultan Osm an’ın k atli doiayısiyle
A nadolu halk ınd a yeniçerilere karşı d u­
yulan k ırgınlık, belki de nefreti istis­
m ar ile bu müessif meseleyi taraftarla­
rım artırm ak için bir silâh olarak k u lla n ­
m ayı da ihm al etmemekteydi.
Abaza M ehmed Paşa 40 bin kişilik
kuvvetin başında bu lunduğu cihetle, dev­
let erkânına k orkulu günler yaşatacak
durum daydı. D ördüncü M u rad ’ın tahta
geçmesini sağlıyanlardan Kemankeş A li
Paşa, rakip addettiği kimseleri ortadan
kaldırm ak isterken etrafında bir basım ­
lar grupunun toplanm asına sebep olmuş
ve nihayet bu grup onun idam ına sebep
olmuştu (3 nisan 1624). Kemankeş A li
Paşa’dan sonraki sadrıâzam Çerkeş M eh­
med Paşa’va tevdi edilen ilk m üh im iş
Abaza M ehmed Paşa üzerine sefere çık­
m ak idi.

Abaza Mehmed Paşa’nın
Yeniçeri kethüdasına m ektubu
Çerkeş M ehmed Paşa m ühr-ü h ü m â ­
yunu aldıktan kısa bir m üddet sonra Abaza üzerine yapılacak seferin h azırlık ­
larına başladı. B u arada hazırlık em ri­
ni alanlardan yeniçeri kethüdası Mihaliçli Sarı M ehmed Ağa, her gün sabah­
leyin yeniçeri odabaşılarına: «Bu sefer
yeniçerinindir. A baza’nın
başkaları ile
husumeti yoktur; ancak yeniçerinin hasm ı canıdır. B u kadar çorbacı ve nefer­
leri katletti; siz de ona göre direnip gay­
ret edin, göreyim sizi'» diye tenbihatta
bulunm aktaydı. A baza M ehm ed Paşa ye­
niçeri kethüdasının bu sözlerinden ha­
berdar olunca kendisine bir m ektup yaz­
dı. Abaza’nın, S ultan Osm an vak’asma

1856

temasla bu hususta yeniçerileri suçlan­
dıran m ektubu (Fezleke C: 2. S: 55 ve
,Naimâ C: 2, S: 314) aynen şöyleydi:
«İzzetlû karındaşım yeniçeri kethü­
dası Mehmed Ağaya;
selâmdan sonra:
evvel baharda Abaza üzerine seferimiz
vardır, sadrıâzam ile gideriz, bu sefer
heman yeniçeri seferidir. Sipahi ve beğlerden bize im dad yoktur; A baza’nın der­
di bizim ledir, göreyim ne kadar yeniçe­
ri çıkar deyû odahaşılara m uhkem teııbih
edermişsin. Sen berhüdar ol, padişahın
ekmeği sana helâl olsun. Ş im di gayret
çekmeden ise padişah-ı m azlum ocağını­
za dahil düştük de gayret çeküp Yedik ule’ye göndermeyüp sarayda haspoiunsa siz m üttehem olm azdınız behey gay­
retsiz b ia ıia r ’. K endü ağanızı O rta ca­
m ide kati ideler siz bakıp durasız. Eğer sipahi ile karındaşlarız dirseniz, si­
pahi kubbealtı m enasıbm dan gayn tev­
liyete ve cibajrete varınca bir şey komayup hep aldılar Size ne değdi? Siz on­
lara yardım etmeseniz yalnız onlar yine
kaadir idi. Ehl-i ırzın ve âyân-ı devletin
hanelerini yağm a etmeği faide m i kıyas
ettiniz? Memalik-i islâmiyeyi yıkm ağa
sebep siz oldunuz. Sultan Osm an H an si­
pahi kapusuna varsa böyle olmazdı. Eğer in ’am için eyledik derseniz, pad i­
şah-! m azlum size ellişer altun vereyim
dedi; g'erçe S ultan M ustafa’nın valdesi
Abaza olup bizim le karabeti olduğu hay­
siyetten padişahlığına biz mesrur olmak
görünürdü. L âk in aynım da değidir, hak
alim d ir ki ancak padişah-ı
m azlum un
kanı için gayret-i h ak galebe ve zuhur
eyledi; heman nekadar neferin var ise
var kuvveti bazuya getür. Buhtunnasr
Hazreti Yahyay-ı m azlum un kanı için
Beni Israiliden yetmiş bin Yahudi k a t­
lettiği gibi ben dahi damen-i dermeyan
edüp padişah-ı m azlum un kanı için ye­
niçeri katlini yetmiş bine varınca eriş­
tirm ek üzereyim. Sipahiden size yardım
olur mu? A nlar sizin im dadınız ile birer
ata kaad ir değil iken çifte yedek ve k ö­
çek sahibi oldular; behey ahm aklar siz
neye vasıl oldunuz? A ncak kaatil-i sul­
tan olduğunuz kaldı. Benim ruhum H a ­
lil Paşa yeniçeri ağası iken ben silâhdarı idim , bilürsüz. îm d i m alûm unuzdur
ki ağalık şöyle dursun ocakta söz yeni­
çeri kethüdasım ndır;
bu babda bezl-i
m akdur id üp cümle
neferinle gelesiz.

Y ahut katil Davud Paşa idi, bizim m e t­
halim iz yoktur dirseniz ol maddede medlıali olanlardan M ehmed Ağa ve Haşan
Ağa ve neferden Altuncu-oğlu ve Aşçı
Haşan ve Duacı Mehmed ve G ürcü Ali
ve Bckcu M urad ve Kuru-oğlu ve K ayık­
çı Mustafa ve Çavuş-oğlu ve bunların
emsali eşfciyayı kati idesin, cezaların gü­
reler vesselâm.»

Çerkeş Mehmed Paşa’tım
serdarlığı
Veziriâzam Çerkeş Mehmed Paşa ilk
hazırlıkları m üteakip 28 mayıs 1624 de
Üsküdar’a geçti, H aziranın 17 (1 ram a­
zan 1033) sinde de hareket etti. Ramazan
bayram ını Akşehir’de
geçirmekteyken
A nadolu beylerbeyisi İlyas Paşa ve Ka­
ram an beylerbeyi si ile daha bazı beyler­
beyleri veziriâzama m ü lâ k i oldular.
Veziriazam Çerkeş M ehmed Paşa Abaza’ya karşı yola çıkarken G ürcü Meh­
med Paşa İstanbul’da sadaret kaym aka­
mı kalm ış Kaptan-ı derya Topal Eeceb
Paşa ise donanma ile Karadeniz’e çık­
mıştı.
Abaza Mehmed Paşa
Sadnâzam ın
kendi üzerine geldiğini duyunca hazır­
lıklara girişip toplıyabildiği kadar aske­
ri biraraya getirerek Sivas civarından
harekete geçip serdara doğru ilerlemeye
başladı.
Sadrıâzam Çerkeş Mehmed Paşa'ıım
Anadolu içine ilerlemesinden önce, iki
bin kişilik sekbanına istinat edip zulüm
ve serkeşlikten geri
kalm ıyan Konya
beylerbeyi Sefer Paşa, A baza’nın adam ­
larından Çopur Bekir tarafından öld ü­
rülm üştü. O sırada N iğde’ye h âk im olan
Çopur Bekir, kendisini orada bastırmak
isteyen Sefer Paşa’yı
E reğli’n in ileri­
sindeki Çiftehan (N aim â C: 2, S: 318)
da yakalayıp öldürünce, Abaza’dan al­
dığı talim ata uyarak başını Niğde hisa­
rına dikmişti.
Abaza Mehmed Paşa Sivas Üzerin­
den harekete geçtiği sırada Çopur Bekir
de N iğde’de birtakım tedbirler ittihaz ederek mücadeleye hazır
vaziyet aldı.
Sadrıâzam ise K onya’ya varınca A baza'­
ya b ir m ektup yazarak b ir takım nasihatiarda bulundu ve kendisini itaata da­
vet etti. L âkin Abaza bu m ektuba al­
dırm adı ve Kayserili Şeyh veya Abaza

1857

Şeyhi diye tanınan Sarıbaba-zâd-e Abdu rrahim adındaki adam ının teşvikleri­
ne kapılarak m ücadeleyi tercih etti. B u ­
nun. için veziriazam da E reğliîden son­
ra yürüyüşüne devam la N iğde’ye geldi.
O sırada Çopur Bekir Niğde kalesine ta­
hassun etmişti. Kaleye b ir kaç top atıldıysa da Çopur Bekir dayandığından orada fazla v akit kaybedilm iyerek erte­
si gün yine yürüyüşe devam edildi. O r­
du Kayseri yak ın ın dak i Karasu k öp rü­
süne vardığı sırada, veziriazam ın Abaza
ile b irlik olup yeniçerileri kırdıracağına
dair bir şayia dolaştı. A baza’n ın casus­
ları ijasıtasiyle çıkarılm ış olan bu şayia­
dan heyecana kapılan yeniçeriler subay­
larının telkinleriyle yatıştırıldı.
Abaza M ehm ed Paşa veziriazam ile
çarpışm ak için harekete geçerken, m ü ­
verrih N aim â (C: 2, S: 320) n ın ifade-siyle: «Kayseriye ve Sivas ve ol hava­
lide olan eiıl-i -haymeden T ürkm an u lus­
ların a ve aşiret ve boy beylerine haber­
ler gönderüp, m uavenet ve m üzakeret
talep idüp vaad ile herbiritıi kendüye
m ünkad etmişti. A n lar dahi mukabele
ve cenk g ünü v ardım etmeğe ahd idüp,
A baza asıl onların ianetine üm itv a r olm ağla m ukabeleye cür’et ve serdar-ı zişana karşu Kayseriye sahrasına azimet
ettis>.
Çerkeş M ehmed Faşa em rindeki h ü ­
k üm et kuvvetleri ile A baza
M ehm ed
Paşa arasındaki m uharebe 1824 y ılı Ağustosuııun sonlarına doğru cereyan et­
ti. İlk gün ik i tarafın öncüleri birbirine
girip de m uharebe kızışm aya yöneldiği
sırada yeniçeri ağası Boşnak Husrev Ağk, k a p ık u lu askerlerine: «Bre kom an
gaziler devlet düşm anlarını, gayret ey­
len!» diye haykırarak kendilerini gayre­
te getirdi. A baza’n ın sıkıştırm ası netice­
sinde kendisine iltih a k etmiş olanlardan
eski Şebinkarahisar sancak beyi Murtaza Paşa ile Sivas beylerbeyi
Tayyar
M ehmed Paşa harbe girileceği g ü n ü n ge­
cesinde birbiriyle anlaşarak sabahleyin
veziriâzam tarafına iltih a k ettiler. B u n ­
la rın birdenbire h ük ü m e t cephesine ilt i­
hak la A baza
kuvvetlerine karşı silâh
kullanm ası onun m ağlûbiy etin i h ızlan ­
dırdı. A baza M ehm ed Paşa askerinin bo­
zulm aya yüz tu ttu ğu nu görünce etrafa
at koşturarak bozgunu önlemeye çalış­
tıysa da buna m uvaffak olamadı.

Abaza çenginde babası ile birlikte
silâhdar bölüğünde bulunan K âtib Çele­
bi bu m uharebeyi müşahedelerine isti­
naden «Fezleke» sinde (C: 2. S: 55-62)
tafsilâtlı şekilde anlatır. H arbin en şid­
detli devresinin b ir saat sürdüğünü söy­
leyen K âtib Çelebi, harbiiî kayb ed ildi­
ğini anlayınca A b aza’nın derhal hazine
sandıklarını alarak
kaçtığını
bildirir.
Yine ayni m üellif, bu arada Abaza’nın
sahip olduğu bir kaç topun muharebe
m eydanında k aldığım , bun ların elde edilip serdara getirildiğini, zaferin k a f il iği tebellür edince o gece serdarın em ­
riyle m um donanması ve şenlikler y a ­
p ıld ığ ın ı kaydeder.
Abaza M ehm ed Paşa bir kısım sü­
vari! Bri ile kaçarken, onun çocukları ile
hâzinesinin N iğde’de b ulun duğun u Çer­
keş M ehm ed P aşa y a haber verdikleri .ıden, serdar derhal oraya, R um eli bey­
lerbeyinin emrinde bir m ik tar kuvvet
şevketti. B u n lar ik i gün ik i gece d u r­
m adan yol alarak Niğde önüne ge ldik ­
leri sırada, daha önce ılgar ile buraya ulaşan Çopur B ekir’in gerek kendi, ge­
rekse A baza’nın m al ve k arışım alarak
Sivas’a doğru gitm iş olduğunu öğrendi­
ler. B u n u n üzerine
R um eli beylerbeyi
derhal Çopur Bekir'in arkasından süva­
riler şevketti. B u n lar yolda eşkiyalara
yetişerek üç yüz tanesini yakalayıp ö l­
d ürdükleri gibi Abaza M ehm ed Paşa’nuı
karısı ve kızını da ele geçirdiler.
V eziriâzam Çerkeş M ehmed Paşa
Kayseri önünde b ir kaç gün kaldıktan
sonra Sivas’a geldi.
Tayyar
Mehmed
Paşa’n ın özür dilemesi üzerine onu yine
Sivas beylerbeyliğinde bıraktı. A baza’­
n ın karısı ve ele geçirilmiş olan m a lla ­
rını Sivas kalesinde hıfzettirdi. Abaza
M ehmed Paşa esas beylerbeylik merkezi
olan E rzurum ’a gitm iş
bu lunduğundan
V eziriâzam Çerkeş Mehmed Paşa da onuıı arkasından Tercan’a kadar ilerle­
di. A rtık kış
yaklaşm aktaydı. B u b a ­
kım dan A b aza’n ın E rzurum kalesinde
muhasarası hayli zahm eti icap ettirecek­
ti. O sırada A baza’dan affı için m ektup
ve adam lar gslmesi, böyle b ir zahmete
ihtiyaç bırakm adı. Abaza M ehm ed P a ­
şa affedilerek bazı şartlarla yine E rzu­
rum beylerbeyliğinde
ikam e
olundu.
N aim â (C: 2, S: 326) n ın bildirdiğine
göre bu şartlar: «Erzurum k al’asma tü-

1858

fenkçi yaz' olunup
A baza taarruz et­
meye, B ir haseki, on bölükbaşı ve k ifa ­
yet kadar yeniçeri neferatı vaz's nidan
ibaretti. Çerkeş M ehmed Paşa, A baza işini bu şekilde hallettikten sonra k ış­
lam ak üzere Tokat'a döndü.
A baza isyanı ç ık tığ ı sırada B ağdad’da da Bekir Subaşı hadisesi patlak ver­
m işti. A baza isyanım
m uvaffakiyetle
bastırdıktan sonra T okata’ çekilen V e­
ziriazam Çerkeş M ehm ed Paşa’n ın niye­
ti ertesi baharda Bağdad üzerine y ü r ü ­
mekti. L âk in Tokat’a m uvasalatından on
onbeş gün kadar sonra hastalanarak ö l­
düğünden. Bağdad
hâdiselerinin halli
vazifesi D iyarbekır beylerbeyi Hafız Ahmed Paşa’ya tevdi edildi.

Cennet-oğlu isyanı
D ördüncü M urad
devrinde devlete
kafa tutup isyan edenlerden birisi
de
Cennet-oğlu veya Ceıınet-karı-oğlu de­
nen şahıstır. Aslen b ir sipahi olan Cennet-oğlunun çıkardığı isyan Abaza M eh­
m ed Paşa ve Bekir Subaşı’n ın k i kadar
uzun sürmemiştir.
B ir h ü k ü m d a r sülâlesine m ensubi­
yetinden dem v u ru la n Cennet-oğlu K a ­
resi (Balıkesir) tarafların da başına bir
sürü kuvvet toplamış, evvelâ reâyâyı ko­
rum ak bahanesiyle işe koyulup onun ar­
kasından da açıkça isyan etmiştir. İsya­
nı ciddileşince A y d ın ve S aruhan taraf­
larını da istilâ etm iştir. B uralardaki h ü ­
küm et kuvvetlerini m a ğlu p edince, en ­
dişe yaratır bir h â l alm ıştır. B unun üzerine Cemıet-oğlu’m m tenkili içiıı sa­
daret kethüdası K an lu M ehmed A ğaya
paşalıkla serdarlık tevcih edilm iş, eski
Anadolu beylerbeyi
Dişlenk
Hüseyin
Paşa da ona m uav in verilm iştir. İstan­
bul'dan bir m ik tar kuvvetle hareket eden bu kum an dan lar Bergama, M id illi
ve İç-el tarafından da asker tem in edip
ondan sonra Cennet-oğlu üzerine y ü r ü ­
m üşlerdir. İk i taraf birbiriyle Manisa ovasmda karşılaşm ış ve bilhassa D işlsnk
H üseyin Paşa’n ın gayretiyle Cennet-oğlu m ağlu p olm uş ve D enizli’ye kaçm ış­
tır. Fakat arkası boş bırakılmıj-arak ya­
kalanm ış ve işkencelerle öld ürülm üştür
(.Aralık 1624). Cennet-oğlu’n u n ele geçen
adam larından bazıları kazığa v urulm uş­
tu.
1859

Abaza Mehmed Paşa’nın
ikinci isyanı
Padişahın affına m azhar olup Erzu­
rum beylerbeyliğinde
bırakılan Abaza
Mehmed Paşa, hüküm ete itaat n iy e tin ­
de sam im î
olm adığından, bir müddet
sonra hak ikî hüviyetini tekrar gösterme­
ye başladı. V alilikte ipka edildiği zaman
lev-îiıd ve sekbanları yanından ayırm a­
dığından; bunlara istinaden etrafı tazyi­
ke ve yeniçerileri öldürm eye koyuldu.
Abaza Mehmed Paşa’n m , işi daha b ü ­
yüteceği belli olm aktaydı.
O
sırada hüküm e ti meşgul eden en
m ü h im mesele Bağdad hadiseleri idi.
Bağdad önünde kesin bir m uvaffakiyet
tem in edilemezken, İran sınırının kuzey
bö lüm ü yak ın ın da da âşâyişin bozulm a­
sı, devleti çok m üşk ül durum a d üşüreb i­
lir ve icabında Bağdad tarafından vazi­
yet daha fazla O sm anlIlar aleyhine dö­
nebilirdi. B un un için, Abaza Mehmed
Paşa meselesi bir önceki kadar b ü y ü ­
meden çaresine bak ılm ak istendi. Bu ga­
ye ile 31 aralık 1626 da sadaret k ay m a­
kam ı Receb Paşa’n m sarayında Ş ey hü l­
islâm Yahya Efendi, ulem a ve vüzeranın
iştirakiyle bir toplantı yapılarak H alil
Paşa’n m sadrıâzam lığa
tayinine karar
verildi. H a lil Paşa'nm
Abaza’n ın eski
ham i’si oluşu gözönüne getirilerek, ken­
disinden çekineceği, ayrıca bu yaşlı ve­
zirin tecrübesinin de âsi v alin in itaatini
teminde işe yarıvacağı
hesaplanmıştı.
H alil Paşa ya sadaret tevcih edilince da­
ha bazı m akam larda da değişiklikler ya­
pıldı. Bu cümleden olarak; İstanbul def­
terdarı Bekir Paşa defterdarlığa, Çavuşbaşı A li A ğa da yeniçeri ağalığına tayin
edildi.
Y eni Sadrıâzam H a lil Paşa, bir;,an
önce ordunun başında b u lu n abilm e k için, kış soğuklarının şiddetine rağmen
3 ocak 1627 de Ü sküdar’a geçti,. H alil
Paşa İstanbul’dan ayrılm ak
üzereyken
şeyhi Ü sküdarlı Aziz M ah m ud H ü d a i Efe n d i’yi ziyaret edip, serdarlık hizrnetiv1„' vazifelendirîldiğini bildirdi. Aziz Mshm ud Efendi, bu n a kar-şı nsA beyim, isü
defa daha serdar olm uştun» deyip baş­
ka bir şey söylemedi. D aha önceki muvaffakiyetsizliğine telm ihen istihza h a ­
vası taşıyan bu sözden H a lil Paşa müte-

essu' olurken, şeyhe pek fezla hürm et
gösteren bazı kimseler de sadnâzam m
yeni bir m uvaffakıyetsizliğe uğrıyacağını istidlal ettiler.
H alil Paşa İstanbul’dan hareket et­
tiği zaman soğuklar o derece şiddetliy­
di ki, N aim â (C: 2, S: 402) ya göre, as­
kerlerin nefesleri sakal ve bıyıklarında
buzlar meydana
getirmekte idi. H attâ
askerlerden donanlar vardı. H alil Paşa
K onya’ya vardığı zam an kapıcılar ket­
hüdası da H afız Ahm ed Paşa’dan m üh r -ü
hüm âyu n u getirerek teslim etti.
H alil Paşa sadrıâzam tayin edilm ek­
le beraber, sadrıâzam lıktan yeni ayrılan
Selefi H afız Ahm ed Paşa padişahın te­
veccühünü muhafaza eylemekteydi. N ite­
k im , sadaret vazifesi H alil Paşa’ya tev­
cih edilirken Hafız Ahmed Paşa da îstanbula’ çağrılm ıştı. Bu tebligatı alınca
yeniçeri ağalığından m azûl vaziyete d ü ­
şen Husrev A ğayı beraberine alarak 2
m art, 1627 de H alep’ten hareket ederek
b ir ilâ bir buçuk ay kadar sonra İstan­
b u l’a ulaştı. Eu sırada B irinci A hm ed’in
kızlarından Ayşe Sultan ile evlendirile­
rek hanedana damad oldu ve ikinci ve­
zirlikte istihdam edildi. O nunla beraber
gelen eski yeniçeri ağası Husrev A ğ a ’m ıı
şecaatma m ükâfaten
vezirlik
verildi.
Böylece her ikisi de kubbenişin oldular.
H a lil Paşa 24 m artta H alep’e vasıl
oldu; 4 temmuzda da otağa çıktı. Bu
arada yeniçeri ağası
hastalanıp vefat
ettiğinden, süvari
m ukabeleciliğinden
kanun h ilâfın a
bölük ağası olan H alil
A ğaya (N aim â C: 2, S: 403) yeniçeri ağalığı tevcih edildi- Şimdiye kadar ye­
niçeri ağalığına m irialeın; kapıcıbaşı ve
bilhassa büyük m irahurlardan tayin ya­
pılırken bir bölük ağasından yeniçeri ağası yapılması ilk defa vuku buluyordu.
Bu hususta usul ve kanunların çiğnenişi
S ultan Osman vak'asm dan beri göze
çarpmaktaydı.
H alil Paşa Halep’e müteveccihen İs­
tan bu l’dan ayrıldıktan sonra, o sırada
B alıkesir’de oturan eski Anadolu bey­
lerbeyi Dişlenk Hüseyin Paşa’ya vezaret
tevcih olunarak serdara iltih ak ı emredildiğinden. Cennet-oğlu
isyanını bas­
tırm akla nazarı dikkati celbeden mezkûr
Paşa H alep’te serdara m ü lâk i oldu.
Veziriazam H alil
Paşa, H alep’ten
kalkarak Diyarbekir’e doğru y o lla n ö ıî:

sııada, G ürcistan’da O sm anlılar elinde­
ki Ahısha (Ahıska) kalesine bin kadar
İran askerinin girdiği haber alındı. B u ­
nun üzerine serdar H alil Paşa, Diyarbekir, Küm eli, Halep, Maraş valilerini Anadolu beylerbeyi Dişlenk H üseyin Paşa’n ın emrine vererek A hısha üzerine
gönderirken Abaza Mehmed Paşa*yâ da
Bostan Paşa ile haber yollıyarak Ahısha’n ın im dadına koşmak üzere Dişlenk
Hüseyin Faşa'ya iltih ak etmesini b ild ir ­
di.
A baza Mehmed Paşa ise Bostan Pa­
şa’ya itibar göstermekle beraber, sadrıâzama b ir m ektup yazıp, kendi sekbani arının yeniçerilerden korktuğunu, b u ­
nun için A hısha’ya ilerliyen kuvvetlerin
Muş üzerinden gitm elerini, ayni zam an­
da seraskerliğin de kendisine verilm esi­
ni istedi. Sadrıâzam ise cevaben
birm ektup yazıp, N aim â (C: 2, S: 405) n m
ifadesiyle: «bu tarafta kul senin seras­
ker olduğuna razı değildir: heman hasbelemr bu sefere çıkup bîr hizm et v ücu ­
da getirmeğe sâi idesin; inşaüaiv.ı tealâ
curm ün afv olunup
padişah
yanında
m rk b u 1 olursun» dedi.

Abaza’nın baskınla
kazandığı muvaffakiyet
Abaza Mehmed Paşa’n m Ahıska’nm
im dadına çağrılm ası, onun aleyhine h a ­
zırlanan plânın
tatbikatiyle
ilgiliydi.
Kendisi bu vesile ile E rzurum kalesin­
den ayrılınca yakalanıp
öldürülecekti.
A baza’nın yakalanıp öldürülm esi p lâ n ı­
n ın ayrı bir safhası halinde İstanbul’dan
sekiz yüz yeniçeri gönderilm işti. Dişlenk
Hüseyin Paşa’ya
iltihak
bahanesiyle
Trabzon üzerinden gelmiş olan bu yeni­
çeriler, Dişlenk Hüseyin Paşa’dan daha
önce E rzurum ’a ulaşm ışlar ve G ürcü k a­
pısı civarına çadır kurm uşlardı. Abaza
Mehmed Faşa vaziyetten şüphelenm ek­
teyken nihayet casusları vasıtasiyle aleyhindski plândan haberdar oldu. B u ­
nun üzerine derhal tertibat alarak bir
sabah erkenden 3'eniçerilere baskın y a ­
pıp hepsini kılıçtan geçirdi. A baza’n ın
kılıcından ancak b ir kaç kişi kurtulabildi. Bunlardan b iri halk kıyafetine b ü rü ­
nüp Dişlenk Hüseyin Paşa’n m b u lu n d u ­
ğu yere giderek yeniçerilerin başına ge­
len şeyi bildirdi. Bu fena haber paşala­

1860

şa yarı cansız vaziyette yükletildiğ'i bey­
rı endişeye sevkettiğinöes Divarbekir’e
gir üzerinde can verdiğinden cesedi yogeri dönrneye karar verdiler. O arada
yeniçerileri m ahvetm iş olan Abaza Mehla bırakılm ıştır. Esir aldığı yeniçeri, su­
med Paşa, Dişlenk H üseyin Paşa k u v ­
bay ve paşaların hemen hepsinin canına
vetlerini yakalam ak gayesiyle harekete
kıyan Abaza Mehmed Paşa sadece Bos­
tan PaşaŞ'a
d o k u n m a m ış tır .
Paşaları
geçmiş bulunuyordu.
Yeniçerilerin başına gelen felâket­
boğdurarak öldüren Abaza, yeniçeri su­
ten bir gece yarısı haberdar olan Dişlenk
baylarını dörder parçaya böldürerek Er­
Hüseyin Paşa derhal em rindeki kuvvet­
zurum kalesi bedenlerine astırmıştır. Bu
leri harekete geçirmiş ve bü tün gece yol
galibiyeti üzerine iyice gemi azıya alan
yürünm üştü. Ertesi gün
kuşluk vakti
Abaza Mehmed Paşa Erzurum civarında
yakaladığı yeniçerileri derhal öldürtm üş­
bir dağ geçidi Önüne gelindiği sırada D iş­
tür. Abaza’n ın gazabı yüzünden, yeniçe­
lenk Hüseyin Paşa askere m ola verm iş­
ti. Fakat böyle bir yerde istirahata çeri olm ıyanlardan bazı kimselerin de ye­
niçeri zannı ile hayatlarına son veril­
İtilmenin doğru olm adığını takdir eden
miştir.
Maraş valisi Ziver Paşa. Dişlenk H üse­
yin Paşa’ya, m üverrih N aim â (C: 2. S:
407) m n ifadesiyle: «devletlu bunda ko­
Halil Paşa’nın E rzurum ’u
nulmaz. Abaza bu fezahatı ettikten son­
muhasarası
ra yerinde durm az ardım ızca gelür, hem an gidelim , bari derbendi geçüp anda
Veziriazam H alil Paşa, Abaza üze­
konalım» demiş, Dişlenk Hüseyin Paşa
rine sevkettiği Anadolu beylerbeyi Diş­
ise «oğlum mahfede hastadır, zahmet çe­
lenk Hüseyin Paşa’nm başına gelenleri
ker, elbert3 konarız!» cevabını vermiştir.
öğrenince, hayli
müteessir oldu. Ayni
Bu vaziyet karşısında Ziver Paşa m ai­
zamanda şaşkınlığa uğradı. Abaza'nın eyet erkânından bir m ik tar iıısan ile b ir ­
sir ettiği kimselerin tam am ını öldürm e­
likte Dişlenk Hüseyin Paşa'daıı ayrılsi veziriazamın em rindeki askerlerin m a­
iniştir.
neviyatını da sarsmıştı. Tabi’i o arada
Dişlenk Hüseyin Paşa’n ııı emrindeki
A h ısk a’ya da im dat edilem ediğinden îkuvvetlerin yol yürdükleri gece şiddet­
ran lıların eline
geçmiş ve kalesindeki
li yağm ur yağdığından, askerler ve eşya­
Osm anlı askeri İran lılar tarafından katlar ıslanmış, bu yüzden istirahata ge­
Iolunmugtu.
çildiği sırada eşyalar kurutulm ak üzere
işte vaziyet böyle fena bir manzara
güneşe serilmiştir. O arada Dişlenk H ü ­
arzetmekteyken H a lil Paşa E rzurum Öseyin Paşa da ıslanmış elbisesini ve hat­
nüne gelerek şehri kuşattı. Sadnâzam .
tâ zırhını bile çıkararak yeşil atlas bir
şehir muhasarasına yarı
yolda karar
zıbııı ile kalm ıştır. İşte vaziyet beyley­
vermiş olduğundan yanında b ü y ü k top
ken birdenbire Abaza
Mehmed
Paşa
yoktu. N aım â’ (C: 2. S: 416) ya göre;
kuvvetleri bastırıvermiştir. Dişlenk H ü ­
veziriâzam m yanında İran lı
K arçikay
seyin Paşa em rindeki hük üm e t kuvve; - H an’ı öldüren G ürcü beylerinden Magleri kendisini toparlam aya fırsat b u la ­
rav H an’ın getirdiği b ir balyemez to­
m adan
askerlerden b ir kısmı esir .bir
pundan gayrı top
yoktu. B ilahara iki
kısmı da şehid düşm üştür. Paşaların ço­
top da O ltu kalesinden getirildi. Böyleğu da esirler arasındadır. O arada Diş­
ce Sadrıâzam H a lil Paşa, âdeta toptan
lenk Hüseyin Paşa’nın üzerine hücum
m ahrum kuvvetleriyle Erzurum kalesi­
eden birisi m ızrağını Paga’n ın boğazına
n i muhasaraya girişti. Şehrin m uhasara­
saplamış, m ızrağın ucu boğazından g i­
sı yetmiş gün sürdü. L âk in bu m uhasa­
rip ensesinden çıktığı anda Hüseyin P a­
radan hiç bir müsbet netice elde edeme­
şa yere y ıkılm ış ve can çekişmeye baş­
di. Birdenbire kar yağm aya başlaması
lamıştır.
üzerine 25 kasım 1627 (16 rebiülevvel
17
ağustos 1627 günü cereyan eden
1037) de muhasarayı
çözerek T okat’a
bu baskın hareketi neticesinde k at’i bir
çekildi. Ordu Tokat’a gelirken kış bas­
zafer kazanan Abaza Mehmed Paşa esir
tırdığı ve şiddetli soğuklar hüküm sür­
aldığı paşaları beygirlere b ind irip E rzu­
düğünden askerlerin arasında bir hayli
rum yolunu tutmuş, D işlenk H üseyin P a ­
donanlar oldu.
1861

A baza’n ın hakkından geimesi için
sadnâzsm yapılan H alil Paşa, becerik­
sizliğinden dolayı bir şey başaramadığı
gibi üstelik bir de hem çarpışm alar sı­
rasında, hem de soğuklar yüzünden pek
çok insanın hay atlarını kaybetmesine se­
bep olm uştu. Bu vaziyet İstanbul’da öğ­
renilince H alil Paşa sadaretten azledil­
di.

Husrev Paşa’nın
serdarhğı.
H alil Paşa’n ın serdarlığı yüzüne gö­
züne bulaştırm ası üzerine.
İstanbul’da
şeyhülislâm,
vezirler,
kazaskerlerden
m üteşekkil bir meclis toplanarak, vazi­
yeti düzeltecek bir serdarın başa geçi­
rilmesi iğini görüştü. Şeyhülislâm Y ah­
ya Efendi, kısa b ir m üddet önce kubbe
vezirliğine getirilm iş olan eski yeniçeri
ağası Boşnak Husrev Paşa’dan epey şey­
ler um duğundan, bunun
sadnâzam lığa
getirilm esini padişaha tavsiye etti. H us­
rev Paşa, kubbe vezirlerinin en kıdem ­
siziydi. B unun için evvelâ kendisi Diyarbekir valiliğine tayin edildi. Böyle
bir kadem enin icadından sonra Husrev
Paşa İstan bul’dan çıkıp İzm it'e vardığı
sırada arkasından
kapıcılar kethüdası
Haşan A ğa ile m ühr-i hüm ayun gönde­
rild i (6 nisan 1628).
Husrev Paşa m ühr-ü hum ayunu tes­
lim alınca, baharda sefere hazır olm a­
lar; hususunda icap eden kimselere e*
m irle! verdikten sonra Tokat’a ulaşm ak
üzere yoluna devam ile 1 haziranda To­
kat’a vasıl oldu.
Husrev Paşa sert ve insafsızdı. K u ­
sur işliyenleri hak h u k u k
dinlemeden
derhal idam ettirirdi, N ahnâ (C: 2, S:
421) göre; id am ını em rettiği adam ların
boynunu kendi çadırının önünde
v u r­
durur ve o sırada kendisi de bir iskem ­
leye oturarak id am ın icrasını bizzat ta­
kip eylerdi. Z ulm ünden bahsedilen M a­
nisa sancak beyi H acı Paşa’n m id am ını
em rettiği zaman, m ezkûr Paşa’yı ö ld ü ­
recek cellâdın b ir sa*t gecikmesi m ü n a ­
sebetiyle id am m icrasını m üteakip cel­
lâdı yere yık tırarak beşyüz değnek vurdurmuştu.
Husrev Paşa Tokat’ta iken yeniçeri
k âtibi M ehmed Efendi vasıtasivle İstan­
1862

b u l’dan gönderilen yüz yük akçe serda­
ra teslim edildi. O arada ayrıca 12 adet
top gemilere konarak Sam sun’a sevkedilm işti. Toplar Sam sun’dan sonra kara
yolundan Tokat ve Sivas üzerinden E r ­
zurum ’a doğru yollandı.
Husrev Paşa Tokat’tan hareket et­
meden önce R um eli beylerbeyi İlyas P a ­
şa. A nadolu beylerbeyi Ziver Paşa ile
Maraş, Sivas ve K aram an valilerini E r­
zincan’a sevketmişti.
B u n lar o tarafa
doğru ilerlem ekteyken A baza’nın adam ­
ları Husrev Paşa’m n sertliğini duym uş
ve bu yüzden içlerinde biraz korku be­
lirm işti. O n u n için adı geçen valiler Eı>
zincan’a gelince
Abazan’m oradaki adam ları çarpışm adan şehri teslim etti­
ler.
Bu sırada A baza Mehmed P a şa m a
E rzurum ’u teslim etmek üzere İranlIlar­
la anlaşmış bulun duğun a dair bir şayia
çıktı. Bu şayia karşısında Husrev Paşa
22 temm uz 1628 güııü Tokat’tan hareket
etti. Sivas’a varılınca askere zahire ve­
rildi; bu arada topların
oraya kadar
nak li işi de başarılm ıştı. Topların
da
ordunun beraberinde olması tem in edi­
lince Husrev Paşa 2 ağustosta Sivas’tan
hareket etti.
Abaza M ehm ed Paşa E rzurum
ve
çevresine h âk im
bulun m ak la beraber,
kendisine itaat
ettiremediği yeıier de
vardı. Hasan-kale böyle bir yerdi.
B uran ın m uhafazasında bulunan es­
ki A vlonya sancak beyi
Yusuf Paşa
arada b ir Hasan-kale’den çıkıp A baza’­
ya ziyan vermekteydi. Buna bir son ver­
m ek isteyen Abaza
M ehmed Paşa ise
Hasan-kale Önüne gelip geliri kuşatm ış­
tı. Yusuf Paşa m etanetle
dayanm akla
beraber, nihayet adam larının takati t ü ­
kenip teslim olacak hâle gelmişti. H a ­
san-kale m üd afileri böyle tehlikeli g ü n ­
ler yaşam aktayken, Abaza, Serdar H us­
rev Paşa’n m harekete geçmiş olduğunu
duymuş ve m uhasarayı bırakarak E rzu­
rum kalesine sığınm aya
hazırlanm ıştı.
Abaza M ehm ed Paşa,
serdarın, ancak
yirm i g ü n sonra E rzu ru m ’a ulaşabilece­
ğini hesaplıvarak işlerini buna göre £yaıiam ıştı. Hasan-kale
m üd afii "Vusul
Paşa, A baza’n ın hesabından haberdar olunca süratle serdara adam lar yetiştire­
rek durum u ona lıaber vermişti.
Veziriİzarîî Husrev Paşa bu haberi

alınca, topların arkadan acele yetiştiril­
mesi için Defterdar Bekir Paşa'ya sıkı
emirler verip, bir an önce
E rzurum ’a
yetişmek gayesiyle dört g ü n lü k yolu ik i
günde katedecek süratle ilerliyerek, 30
ağustos 1628 de E rzurum önüne ulaştı,
iki gün sonra da toplar ve askerin geri
kalan kısmı yetişti.

Abaza’nın teslim olması
Veziriâzam Husrev Paşa ordu ile
geldiği zam an E rzurum ’un Tebriz k a p ı­
sının önünden geçip, kalenin güney ta­
rafında ileride
Deve-boynu m ahalline
konmuştu. İcap eden h a zırlık la rın sür'atle ik m alin i m tüeak ıp N aim â (C: 2, S:
435) ya göre 5 eylül gecesi (6 m uharrem
1038) metrise girip şehri
m uhasaraya
başladı.
Abaza M ehmed Paşa, serdarın, tah­
m in etm ediği bir sür’atle gelmesi sebe­
biyle. E rzurum kalesine pek acele şe­
kilde dahil olmuş ve içeriye lüzum u k a ­
dar zahire, m üh im m a t ve h a ttâ asker
dolduram am ıştı. Esasen Husrev Paşa’nın pek disiplinli şekilde hareketi k ar­
şısında, bu vaziyetten çekinen bazı k im ­
seler daha önce A baza’ya itaattan vaz­
geçip serdara iltih a k etmişlerdi. ■Şim di
bir de h azırlık la rım
tam am lıyam adan
kaleye girmeye m ecbur olduğu cihetle,
hem askerlerinin hem de kendisinin m a ­
neviyatı iyi değildi. E rzurum kalesi top­
larla sıkı şekilde d ö v ülüp bazı yerlerde
yık ıntılar da m eydana getirilince A b a­
za ve em rindekilerin m aneviyatı biraz
daha sarsıldı. Beri taraftan Husrev P a­
şa ise E rzurum kalesinin m etanetini göz
önünde bulundurarak, kaleyi içten fet­
hedebilmek için içeriye gizlice naberler
gönderip, kendisine iltih ak eyliyecekleri af ile b ölük vereceğini, y ân i süvari
bölüklerine kaydedeceğini bildird i. H us­
rev Paşa’n m sertliğinin yarattığı korku
ile bu vaad yanvana gelince A baza’n ın
askerlerinden bir kaç yüz kişi kaleden
çıkarak orduya iltih a k ettiği görüldü.
Husrev Paşa o arada sözünde durarak
gelenleri süvari bölüklerine kaydetti.
Askerlerinden
b ir kaç yüz kişinin
kaçması üzerine
A baza'nın m aneviyatı
daha da sarsıldı. N ihayet kendisinin ak ıl hocası olan Abaza Şeyhi diye m aruf
Sevyid A bdurrahim E fendi’yi âlim
ve
1863

Sultan Dördüncü Murad
(Kapıdağh serisinden)
şeyhlerinden, altı kişi ile birlikte H us­
rev Paşa’ya gönderdi. G elip geçmiş cürm ü affedilerek can ve m alın a do k u n u l­
m am ak şartivle teslim olacağını bildiröiHusrev Paşa ise bu şartları kabul eyle­
di. Abaza M ehmed Paşa, yeniçeri oca­
ğın ın nüfuzlu ağası olan ve M im ar Ağa
damada diye m aru f Hoca M uslihiddin
A ğ a’n m kaleye gönderilmesi, ancak bu
adam geldiği takdirde kaleden çıkacağı­
nı söylemesi üzerine, isteğine göre hare­
ket olundu.
Yeniçerilerin akıl kâhyası
durum undaki kurnaz K oca M uslihiddin
Ağa içeri gönderilince Abaza Mehmed
Paşa adam ları ile birlikte Gürcü kapı­
sından çıkarak (22 eylül 1628) sadrıâzam ile buluştu. Husrev Paşa kendisini
ayağa kalkarak karşıladı. V aadi veçhile,
ağalarını süvari bölüklerine, altıyüz ne­
fer adamır® da cebeci ocağına kaydettir­
di.
Bövlece, bü y ük ve kuvvetli b ir âsi
vali olaıı Abaza M ehm ed Paşa ilk defa
hük ü m e t reisi bulun an sad nâzam ın eline geçmiş ve neticede isyanı da sona
ermiş oluyordu. Abaza M ehmed Paşa’yı
sadrıâzam gibi padişah da affettiğinden
kendisine Bosna v aliliğ i tevcih edildi.

Abaza'dan boşalan E rzurum valiliği
Tayyar Mehmed PaşaVa verildiyse de.
padişah, yeniçeri ağası H a lil
A ğam ın
M ısır valiliğine tayinine dair sadrıâzamm dileğini k abul etmeyince, Erzurum
eyâleti H alil A ğ a ’ya verildi.

A baza’nın İran şahma
m üracaatının neticesi
Sadrıâzam Husrev Paşa’nııi Tokat’­
tan hareket etmek üzereyken. A bazanın
E rzurum ’u teslim etmek için İranlIlarla
anlaşmış olduğuna dair duyduğu
şey
tam am en asılsız değildi. Abaza Mehmed
Paşa. Husrev Paşa’n m sert ve disiplinli
şekilde hahreket etmekte olduğunu d u ­
yunca korkuya kapılm ış ve İran şahın­
dan yardım istemek üzere (N aim â C: 2,
S: 423, 434, 438) kethüdasını. Ç opur Be­
k ir'i ve K üçük Abaza diye tanınan adam m ı şaha göndermişti. Osm anlı top­
raklarını ele geçirmek için çeşitli im k â n ­

lardan faydalanm aya bakan İran şahı ise. bunu iyi bir fırsat sayarak, Şemsi
Han adındaki ku m an dan ının emrine bir
kaç bin kişi verip E rzurum ’a gitm ek üzere yola çıkarm ış. Çopur B ekir’i de y a ­
n ında alıkoym uştu.
Şemsi H an E rzurum ’a doğru yol a l­
maktayken buranın veziriazam tarafın­
dan m uhasara edildiğini duyunca geri
dönm üştü. Şemsi H an Revaıra avdet et­
m ekteyken Kars tarafım
tahrip ötmek
istediğinden o tarafa doğru teveccüh ey­
lemişti. İşte bu arada İran k um an dan ı­
n ın niyetlerinden
haberdar olan Kars
valisi Köse Sefer Paşa (Ç opur B e k in »
N iğde’de idam ettiği Köse Sefer Paşa
başka bir şahıstır)
eyâleti askeri ile
Kars kulunu yanına alıp sü ra tle bunun
üzerine gitm iş ve îr a n lıla n gafil yakalıyarak çoğunu k ılıçtan geçirmiştir. Bu
arada esir ettiği Şemsi H an ’ı da serda
getirerek, serdarın iltifat ve ihsanlarına
n ail olmuştur.

BAGDAD HADİSELERİ

O naltm cı asrın sonlarından itibaren
Osm anlı devlet idaresinde başlıyan bo­
zulm a, elbette sadece merkez teşkilâtına
m ünhasır değildi. Devlet m erkezinde bo­
zukluk ve düzensizlikler arttıkça, bazı
eyâletlerde de disiplinsizlik ve tegallüb
hareketleri göze çarpar olmuştu. Ü çü n ­
cü Mehmed ve B irinci Ahmed zam an ın ­
daki C elâli isyanları, zulüm ve tegallübe
m eyyal bazı eyâlet valilerine, niyetleri­
ni tatbik için fırsat ve cesaret verdiği
gibi, bilhassa B irinci A hm ed’den sonra
saltanatın iktidarsız ellere geçmesi eyâ­
let idarelerinin daha fazla bozulmasına
yol açmıştı. İşte, B irinci M ustafa zam a­
nında başgösterip D ördüncü M urad za­
m an ında da devleti meşgul 6den E rzu­
rum 'da Abaza M ehmed Paşa ile Bağdadda Bekir S ubaşrnm çıkardığı hâdiseler,
valile rin tegallüb hareketlerine en açık
birer m isaldir. Bağdad
hâdiseleri 1623
yılında başgöstermiş ve yalnızca eyâlet
sın ırlan içinde kalmıyarak* Osm anlı İran harb in in de başlam a sebebini teş­
k il eylemiştir.

Bekir Subaşı’n m Bağdad’a
hâkim olması
M üverrih N a im â’m n «tahtgâh-ı huiefay-ı kiram ve burc-u evliyay-ı âzam»
şeklinde bahsettiği Bağdad şehrinde 1623
yılında Y usuf Paşa ism inde bir
vezir
vali bulunm aktaydı. O sırada Bağdad’da
m evcut 12 bin yerli k ulu ile kale azap­
ların ın kum andanı Bekir Subaşı ism in­
de birisiydi. O tarafın yerlilerinden ve
eşraftan olan Bekir Subaşı, hem uzun
m üddettenberi bu vazifeyi ifa ettiği, hem
de bir hayli m al m ü lk sahibi b u lu n d u ­
ğundan fazlaca itib ar ve şöhrete sahip­
ti. K endi adam larını çorbacı ve gedikli
yaptığından b ü tü n otoriteyi elinde top­
lam ış ve N aim â (C: 2, S: 266) ııın ifa-desiyle: «Bağdad’m deruıı ve birununa
m usallat olmuş
beylerbeyinin bir adı
kalm ıştı». Kudret ve otorite fiile n Bekir
Subaşı’nın elinde
bulunduğundan vali
Yusuf Paşa iç kaleye çekilmişti.
Bu kadar kudret ve itibarın a rağ­
m en Bekir Subaşı’n m
m uhalifleri
de

1864

vardı. A zaplar yüzbaşısı M ehmed Ağa
bunlardan biriydi. Bekir Subaşı bir gün
kendisi ile ayni adı taşıyan başka bir
m u h alifin i yaklam ak üzere Bağdad d ı­
şına çıktığı sırada, azaplar yüzbaşısı onun oğlunu
öldürm ek istedi. A zaplar
yüzbaşısı Mehmed A ğa bu gaye ile ha­
zırlanıp faaliyete geçtiği zaman, Bekir
Subaşım n B ağdad’da kalan oğlu Mehmed
buııdan haberdar oldu. A zaplar yüzba­
şısı Mehmed Ağa. Bekir S u başrn ın ket­
hüdası Öm er A ğayı kendisine
taraftar
zannedip bazı vaadlerde de bulu n u p p lâ ­
nı tatbik etmek isterken Öm er A ğa vazi­
yeti Bekir Subaşı'm n oğluna bildirdi.
B unun üzerine B ekir
S ubaşı'm n oğlu
Mehmed derhal tertibat alarak azaplar
yüzbaşısına karşı hücum a geçti. O
da
m ağlup
olduğundan iç kaleye girerek
vali Yusuf Paşaya sığındı. Bekir S uba­
şı’n m oğlu M ehmed ise bu defa iç k a ­
leyi m uhasara ederek azaplar ağasının
teslim ini istedi. B ir taraftan da babası­
na acele haberciler gönderdi. O sırada
m uhalifi Bekir Ağayı m ağlûp edip kaçı­
rarak Bağdad’a
dönm ekte olan Bekir
Subaşı m aiyetindeki
adam lar arasında
bulunan yüzbaşının
oğlunu
öldürttü.
Bağdad’a yetişince de ic kaleyi m uhasa­
ra etti. îvaim â’ya göre, «bu hususta se­
n in sun’un olm adığı m alum um uzdur; l â ­
kin hasm-ı canımız olan yüzbaşıyı bize
ver, bizim sana
m azarratım ız yoktur»
diye Y usuf Paşalfea haber gönderdi. V a­
li Yusuf Paşa ise; kendisine sığınm ış bir
kimseyi teslim etmeyi k üçü k lü k adde­
derek yüzbaşıyı onların eline vennediBekir Subaşı,
Bağdad iç
kalesini
m uhasaraya devam eylerken, cesur bir
adam olan Y usuf Paşa yanm a bir m ik ­
tar asker alıp kaleden çıkışlar yapar ve
önüne gelen Bekir Subaşı kuvvetim k ı­
rarak A raplar tarafından gönderilen za­
hireyi içeriye alırdı. Böyle b ir kaç defa
çıkışlar yapan Y usuf Paşa
gündüzleri
kaleden top ve tüfenk y ağ d ırır,. geceleri
de sıkı emniyet tedbirlerine başvururdu.
Bir cuma sabahı Bağdad kalesinin
İmam-ı âzam kapısı tarafındaki burcun­
da durup topçulara nişan talim i y ap tı­
rırken kalenin m azgal deliklerini hedsf
futan Bekir Subaşı tüfenkendazlanm n
attığı kurşunla kaşından vurularak b i­
raz sonra öldü. Y usuf Paşa ölünce yüz­
başı Mehmed- Ağa m ukavem et cesareti

gSsteremiyerek,
aman dileyip kaleden
dışarı çıkarak teslim oldu. Yüzbaşı, am an verilmesini m üteakip dışan çık tı­
ğı halde Bekir Subaşı insaniyet kaidele­
rini çift katlı olarak çiğnedi. Yüzbaşı
Mehmed Ağa ile ik i oğlunu Dicle neh­
rinde bir kayık içine bağlayıp oturta­
rak üzerine neft döküp ateşletti. O nlar
alev alev fecî şekilde yanıp
ölürken,
.kendisi, oğlu ve maiyeti halkı ile bir­
likte bunu seyretti. Daha sonra iç kaleye
girerek hazine ve cebehaneyi zaptetti.
Gerek kale dahilinde
gerek
dışarıda
kendisine m uhalefet edenleri öldürttü.
B unları yaparken, durum una meşruiyet
süsü vererek h alk ı kendisine ba ğlıy ab il­
mek için, Bağdad v a liliğ in in kendisine
tevcih olunduğuna dair uydurm a b ir va­
lilik emri tanzim ettirerek halka okuyup
ilân etti ve uydurm a em irle paşa u n v a ­
nını da takındı (1623).
Bekir Subaşı bu şekilde B ağdad’ııı
tamamen hâk im i
kesilirken, İstanbul'a
karşı da yalana başvurarak, Yusuf Pa­
şa’n m gadr ve kastına uğradığı iç in bu
neticenin hasıl olduğunu yazdı. Naim â:
(C: 2. S: 271) ya göre; Bekir Subaşı'n ın k âğıdı İstanbul'a geldiği sırada Mere H üseyin Pasa veziriazamdı.

Hafız Ahmed Paşa’n m Bekir
Subaşı*ya karşı serdarlığı
Bekir Subaşı'm n du rum u İstan bul’un
m alûm u olunca Diyarbekir valiliğinden
m azûl Süleym an Paşa’ya Bağdad eyâle­
ti tevcih edilerek, tayin edildiği vazife­
ye çabucak yetişmesi
bildirild i. O da,
% w elâ A li Ağa ism indeki m ütesellim ini
Bağdad'a yolladı.
Fakat Bekir Subaşı
m ütesellim i şehre
sokmadı. Süleym an
Paşa M ard in ’de iken, mütesellim , Bekir
Sutfifeı’m n y ap tık ların ı kendisine an la­
tınca, vaziyet acele İstan bul’a aksettiril­
di. B unun üzerine Diyarbekir beylerbevisi Vezir Hafız A hm ed Paşa, Bekir S u ­
başı üzerine serdar tay in olundu. Maraş, Sivas, Musul, K erkük valilerine H a ­
fız Paşan’ın enirine girm eleri teb liğ edildi.
H afız Ahm ed Paşa serdarlık em rini
alınca Diyarbekir surlarının Dağ-kapısı
önüne çadırını kurdurarak asker topla­
maya teşebbüs ederken, b ir taraftan da
tecrübeli kimseleri yanm a çığararak ken­

1865

dileriyle görüştü. Bunlar. Bağdad lıalkı
arasında şrile rin b u lu n d u ğun u ve b u n ­
ların İra n ’a m eyyal olduklarını; Bekir
Subaşı’n ın sıkışınca İran tarafına geçe­
bileceğini: Şalı
Abbas’ın da B ağdad’]
zaptetmek için fırsat
gözettiğini ileri
sürdüler. M ak u l ve ileri
görüşlü bir
kimse olan H afız A hm ed Paşa da bu
noktaları belirterek, şim d ilik Bağdad v a­
liliğ in in Bekir Subaşı’ya tevcihinin m ü ­
nasip olacağını İstanbul’a yazdı. L âk in
teklifi kabul edilmeyip, asker ile Bağdad’a yürüm esinde ısrar olundu.
H afız A hm ed Paşa bunun üzerine
kendi eyâleti askeri ile harekete geçip
M u su l’a gelerek bu ra nın valisi Yekçeşm
Hüseyin Faşa’ya m ü lâ k i oldu. O aralık
Sivas valisi Tayyar M ehm ed Paşa
da
askeri ile geldiyse de, îstanbuldan a lı­
nan yeni bir emirle. A baza’ya karşı çar­
pışacak kuvvetlere katılm ası b ild ir ild i­
ğinden geriye döndü. D iğer yerlerdeki
askerlerin toplanması için M usul’da bir
aydan fazla zam an geçiren H afız Ahmed Paşa dalıa sonra oradan hareketle
K erk ük ’e geldi. Burada, kendisine B ağ­
dad eyâleti tevcih edilmiş bulun an S ü ­
leym an Paşa ile K erk ük valisi Bostan
Paşa’yı ileriye gönderdi. B u n lar Bağdad
civarında bir yere geldikleri sırada Bekir
Subaşı askerinin bir kısmı ile kaleden
çıktı ve üzerlerine geldi. A ralarında ce­
reyan eden çarpışm ada Bekir Subaşı’n m
tarafı üstün gelir gibi olduğundan paşa­
lar biraz geri çekildiler. Ertesi gün H a ­
fız A hm ed Paşa da yetiştiğinden h ü k ü ­
met kuvvetlerinin m ik tarı daha da art­
tı. Bu defa Bekir Subaşı’n m başında b u ­
lu n d u ğu Bağdad kuvvetleri m ağlû p ol­
du. O aralık Yekçeşm H üseyin
Paşa
H afız Paşa’ya hemen Bağdad üzerine y ü ­
rüm esini teklif ettiyse de,
İran lıla rın
taarruz ih tim a li düşünülerek, böyle bir
acele harekete tevessül olunm adı.
Bu
m üh im nokta h ak k ınd a m üverrih ISTnimâ
(C: 2, S: 275) şöyle demektedir: «bağzıları, şayet ordu üzerine kızjlbaş gele
diyu tevehhüm ile m ani oldular. Eğer
takip olunsa idi, ehl-i B ağdad’ın gözleri
korkm uş ve Bekir Subaşı’ya zarurî inkıyad etmişler idi; Bekir Subaşı’yı elle­
riyle tu tu p verm eleri m ukarrer id i diyu
bazıları naklederler».
O g ü n k ü galibiyet üzerine H afız Pa­
şanın em rindeki orduda şenlikler y a p ıl­
1866

dı ve ertesi gün için B ağdad'a yürü ne ­
ceği bildirildi. B ağdad’a ilk gireceklere
terakki ve dirlik ler
vadolundu. Fakat
ordudaki yedi sekiz b in sekban onar k u ­
ruş bahşiş verilm eden taarruza kaîkmıyacaklarını açıkladılar.
Neticede sek­
banları H afız Paşa’dan ayırm ak isteyen
Bekir Subagı’m n onlara onar kuruş v er­
m ek istediği öğrenildi. H afız Paşa bö y ­
le bir p lân karşısında sekbanlara beşer.
kuruş vererek
kendilerini teskin etti.
Bu arada Süleym an Paşa vefat eyledi.

H afız Alim e d Paşa’nm
Bağdad’ı muhasarası
H afız A hm ed Faşa sekbanları balışiş
ile tatm in ettikten sonra Bağdada doğ­
ru ilerledi; Dicle nehrinin karşı y ak a­
sına geçti ve şehri «K uşlar kalesi» tara­
fınd an tazyike başladı; Bu arada, kale
kapılarım k apatıp içeride m üdafaaya çe­
k ilm iş olan Bekir Subaşı’ya, yanındaki
paşalardan b irin i
beylerbeyliğe -kabul
ile kendisinin de eski vazifesinde k a l­
m asını tek lif etti. Bekir Subaşı bunu k a ­
b u l etmeyince H afız Paşa B a ğ d a d ın et­
rafını çevirerek kale dahiline zahire g ir­
m esini önlemeye çalıştı. Devletine h iz ­
m et duygusu yeriııe kendi m ev k iini ta h ­
kim den başka b ir şey düşünm eyen Be­
k ir Subaşı bu defa İran şahm a m üracaat
etti. M üverrih N aim â (C: 2, S: 277) m n
ifadesiyle: «Abbas A ğa nam m ukarrebini nâme ile Acem şahm a göııderüp, Osm anlu'dan şekva idüp, eğer gah gelüp
Osm anlıyı bu canibden def ederse canı­
m ızı düşm andan tahlis etmiş olur: lacerem Bağdad-ı darülislâm kendülere tes­
lim olunur» diye vaadda bulundu.
K udretli bir
h ük ü m d ar olan Şah
Abbas, İran lıların , O naltıncı asır sonun­
da uğram ış
old ukla rı toprak zayiatını
telâfiden başka yeni yerler ele geçirm e­
yi de
gözettiğinden; Bekir Subaşı’n ın
m üracaatını b ir fırsat telâkki etti. Ve
K arçıkay H a n ’ı askerine başkum andan
yaparak emrine 30 bin kişi verdi. İsken­
der Beg M ün şin in «Tarih-i âlam ara-i
Abbasi» sinde (C: 2, S: 695-725) «hân-ı
hânân»; Osm anlı tarihçilerinden Peçevî,
N aim â ve K âtib Ç elebi’ıım eserlerinde:
«hanlar hanı» şeklinde kaydedilen Karçıkay H an ise, evvelâ Hemedan valisi
Safi K u li H a n ’ı önden yollayıp kendisi

asker toplamaya
başladı. Şah Abbas,
K arçıkay han 'ı bu işe m em ur ederken
bir taraftan da derhal Bekir Subaşrya
em irlik alâm eti olarak «tac» ve «rakam»
yâni berat yolladı.
D önekliğinde bile sam im î olm adığı
anlaşılan Bekir Subaşı, B ağdad’ı sıkış­
tırm akta devam eden H afız P aşa y a bir
adam göndererek: kendisinin bu işlerde
bir günahı olm adığım ; padişah hizm etin­
de iken gadre uğram ış olduğunu ifade­
den sonra «siz lütfed ip B ağdad’ı düşm a­
na vermeye sây
eylemeyin, b ir alçak
payelu beylerbeyi gönderin k ab u l ede­
lim » dediğine şahit olundu. B unun üze­
rine Hafız Paşa, Bekir Subaşrdan gelen
elçi de yanında
olduğu halde paşaları
toplayıp meseleyi
görüşürken, Bostan
Paşa ayağa kalkarak B ağdad'ın kendisi­
ne verilm esini istedi. O sırada elçi «se­
ni kabul etmezler» diye bir söz sarfedince Bostan Paşa kızarak kılıcına yapıştı.
O anda Yekçeşm H üseyin Paşa derhal
ayağa kalkıp:
— Edebinle otur, divanda elçiye k ı­
lıç urulmaz.
Diyerek, işe bir
haksızlık örneği
karışm asını önledi. Zaten bu sözlerden
sonra da bir karara v a n la m ıy arak d i­
van bozuldu. Ertesi gün H afız
Paşa
divanı yine topladığı zam an Bekir Subaşı’nın v ali tay in in i istemekten vazgeçti­
ği öğrenildi. Asi subaşının böyle dav­
ranışı sebepsiz değildi. Z ira kendisine
o gün Şah Abbas’dan tac ve berat gel­
mişti.
Böylece mesele iy ide n iyiye karışık
bir hal alm ış ve Ira n m üdahalesi ta^
hak uk uk etme yoluna girm işti. N itekim
Bekir S ubaşfn ın ağız değiştirışinin fer­
dası günü b ir İran elçisi H afız Paşa'ya
K arçıkay H an ın
m ek tubun u
getirdi.
K arçıkay H an bu
m ektubunda; Bekir
H an (Bekir Subaşı) m hâlen İran h im a ­
yesine g irdiğini beyanla, sulhun bozul­
m am ası için H afız Paşa’yı B ağdad
öııünden çekilmeye davet etmekteydi. Bu
m ektup üzerine H afız Paşa İran elçisi­
ne:
— Biz Şahın ülkesinde değiliz, pa­
dişahın bir k ulu âsi oldu h ak k ınd an gel­
meye geldik, sulh niye bozuluyor?
Dedi, elçi ise:

— Bekir Subaşı Şah tan istimdat et1867

Birçok hâdiselere sebep olan Bağdad’da
kale kapılarından birinin yüz sene
evvelki vaziyeti
r

.1

“-

»V

Bağdad’da Şeyh Ömer türbesi
ti: bir kuş bir çalıya sığınsa korunur;
bu lıod şah-ı Acemdir.
H afız Paşa bu söze şöyle mukabele
etti:
— Halen ol kuş bizim kafesimizdedir; eğer kurtulup sizin çalınıza varırsa
hıfzedin, biz dahi talip olm ıyalım .
İran elçisi. H afız Paşarn ın m a k u l ce­
vabı karşısında baklayı ağzından kaçırıp,
İran n iye tini açıkça ortaya koyarak:
— V allahi sözün doğrusu b u d u r ki;
ya kalkar gidersiniz, yahud h an lar ham
K arçıkay otuzbin kızılbaş ile üzerinize
gelmesi m ukarrerdir, halen Şehriban’a
gelm iştir, v aktm ıza hazır olasız.
Dedi, H afız Paşa da :
—■O nlar sulhu bozarlarsa Âl-i Os­
m an m ük âfattan âciz değildir; cezaları­
n ı görüm ler.
Cevabını verdi. Böylece, Bekir Subaşrnın hıyan etinin ik i devleti süra’tle
bir harbe götürm ekte old uğu görülüyor­

du. Tabii Bekir Subaşı meselesinden bir
fcarb sebebi çıkarmak mesuliyeti
tam
mânasiyle ıran Ulara aitti.

Bekir Subaşı ya Bağdad
valiliği verilmesi
Hafız Aiımed Paşa’n ın Iran elçisi ile konuşmasın d an sonra Bağdad'a
üç
yüz tane taçlı kızılbaşm girdiği ve o g ü n ­
lerde Şah Abbas nam ına sikke darbedileceği haber alındı, tran
kuvvetleri
şehre gelmek üzereyken bir de bunlar
yapılırsa, Bekir Subaşı'yı
Bağdad’dan
çıkarm ak işi şurada kalsın şehir elden
gitme tehlikesine maruz kalabilirdi. Bu
vaziyet karşısında Hafız Paşa en isabet­
li yolu, Bekir Subaşrya îran lıiardan yüz
çevirmekte aradı. Bu da ancak onu tat­
m in etmekle olabilirdi- Onun için Bekir
Subaşı’va Rakka eyâleti, oğluna da HilIe sancağı emriııi yazdırarak, onu istim ­
zaç için İmadiye sancağı hâkim i Seyyid
H an ’ı Bağdad'a yolladı. Seyyid Han, Be­
kir Subaşı ile görüşerek, söz arasında
«bir kaç günlük öm re m ağrur olup bu
denlu vebali nice irtikâb edersin?» d i­
ye nasihatte
bulununca Bekir Subaşı:
«bu yaşımdan sonra ııice
olmalıdır?»
şeklinde bir sual tevcih etti. Seyyid Han
tam söylenecek sırayı yakaladığından,
Rakka eyâletini kendisi için, H üle san­
cağını da oğlu için serdardan ahvereceğini bildirdi. Bekir Subaşı ise buna
kızıp Seyyid H an’ı yanından çıkarttırıp
göz hapsine aldırdı.
Nerede ise Bekir
Subaşı’n m âni gazabına kurban gidecek
vaziyete düşen Seyyid Han ertesi gün
kaleden dışarıya bırakıldı; Serdar H a ­
fız Aiımed Paşa da böylece Bekir Subaşı’nm Rakka eyâletini kabul etm ediği­
ni öğrendi. N aim â (C: 2, S: 280) ya gö­
re; Hafız Aiımed Paşa İstanbul’da cü­
lus vaki olduğunu ve Sultan. M uradm
tahta geçtiğini bugün öğrendi. İstanbuldan gelen kapıcılar kethüdası kendisine
kılıç, kaftan ve serdarlık beratını getir­
di. A yni zamanda şiir de yazan Hafız
Ahmed Paşa bu münasebetle «taht-ı sa­
adette sefa Sultan M uradındır» mısraı
ile Dördüncü M urad’m
cülûsuna tarih
düşürdü.
Bekir Subaşı başka bir eyâleti k a ­
bul etmediğine göre, onu tatm in için

Bağdad’ı tevcihten
başka çare yoktu.
Bu sebeple Bağdad valiliğine tayin em ­
rini yazdırıp Harpaıt beyi K üçük İbra­
him Bey ile gönderdi. İbrahim Bey, bir
de serdarın, Bağdad’ı iyi m uhafaza et­
mesi hususunda tavsiyelerini ihtiva eden
m ektubunu da Bekir
Subaşı’ya verdi.
Bekir Subaşı bundan m em nun kalarak
İranlılara müracaat
ettiğinden dolayı
pişm anlık duydu. M aamafih, v alilik be­
ratının yazılm asından bir ik i gün önce
Safi K u li Han Bağdad'a gelerek kaleye
dahil olmuş bulunduğundan, Bekir (Su­
başı) Paşa onu bir kaç gün ziyafetlerle
oyaladı. Nihayet. N aim â (C: 2 S: 280281) n m kavdı veçhile
aralarında şu
muhavereler cereyan etti. Safi K uli
Har. :
— N im et ziyade ola; ziyafet tamam
oldu. Bağdad ki, vaad
ettikleri üzere
teslim olunm ak gerektir; bizi Şah bu
hususa gönderdi.
Bekir Paşa ise :
— Sahııı ve H anın öm ürleri uzun ola; Osmanlı galebesinden
kurtardınız.
Biz şahın edna bendesiyız. Hediye-i fa ­
kiranemiz ile hâzinem izi hakipayi Şaha
ulaştırıp bizden k u llu k arz idesin.
Diye haber yollayınca
Safi K uli
H an kızdı ve
— Bu kongaygidi (pezevenk mânasmdadır) ne herzesin yer! Meğer bizim
şahımız oğlancıkm ıdır ki böyle kelımat
ile firip verir? pes bizi bunda m aska­
ralığa m ı davet eder?
Dediği gibi ayıica vaziyeti Şah Abbas’a da bildirm iştir. Safi K u lu H an’a bu
cevabı veren Bekir Paşa Şah’m gönder­
d iği üç yüz kızılbaşı yanm a getirterek
onların gözleri önünde Şah Abbastan ge­
len tacı tekmeledi. Sonra onlara dönüp:
— Padişalı hazretleri
cürm üm üzü
affedip Bağdad eyâletini bize vermiştir,
varup gidin şahınıza ahvali bildirin. Olm ıya ki Bağdad üzerine asker göndere;
vermek ihtim alim yoktur, sonra nadim
olur, dedi.
Bu sözler karşısında km lbaşlardaıı
bazıları dikçe konuşmaya teşebbüs edince, buna teşebbüs edenlerin k arınla­
rını yardırıp kale bedenine başagağı as­
tırdı. B unun üzerine diğerleri Bağdad’dan çıkıp gittiler.

1868

Bekir Paşa üçyüz İranlıyı böylece
savdıktan sonra Serdar
Hafız Ahmed
Paşa'ya bir m ektup yazarak Bağdad ö-

nünden çekilip
Divarbekir’e gitmesini
istsdi. Hafız Paşa da o gün harekete
geçip M usul’a çekildi.

DÖRDÜNCÜ M U R A D IN SALTAN M İN İN İLK ON
İSTANBUL VE ANADOLU AHVALİ
Oniki yagıııda tahta geçmiş
olan
Dördüncü M uradm onaltı buçuk yıl k a ­
dar devam eden saltanatının ilk on sene­
si zarfında, Anadolu ve İstanbul’da tam
bir sükûn h ük ü m süremedi. İstanbul’da
sükûn mevcut gibi görünürken Anadolu nun her haııgi bir köşesinde; veyahut
da A nadolu’da sükûnet avdet eder gibi
olurken İstanbulda dağdağalı hâdiseler
cereyan etti. A n ad olu’nun sükûnunu bo­
zan hâdiseler m eyalım da, Abaza Mehnıed Paşa isyanı gibi büyük
tegallüb
davaları. Üçüncü
Mehmed ve Birinci
Ahmed zam anındaki Celâliler örneğinde
asilik hareketleri, hattâ kapıkulu askeri­
nin sefer esnasındaki
huzursuzlukları
sayılabilir. İstanbul'daki huzursuzlukla­
rı çıkaranlar da, daha önceki h ü k ü m ­
darlar devrinde olduğu gibi yine k a p ı­
kulu zümresidir.
İsyan, tegallüb ve zorbalık gibi h â ­
diselerin am illerini esas itibariyle, im ­
paratorluk nizam larının
bozulmasında
aramalıdır. Onun içindir ki, bunlara ait
ana sebepler de, üçüncü cildim izin 1398,
1493, 1505, 1674 üncü sayfalarında aske­
rî nizam ların bozuluşu ve celâli isyanla­
rının sebepleri m evzularının dışında k a ­
lan şeyler değildir. Maam afih, işaret sdilen. sayfalardaki
bilgilere Dördüncü
M urad’ın saltanatının ilk on senesinde­
ki hususî durum unda ilâve etmek ge­
rekir.
Biraz yukarda
söylendiği üzere,
Dördüncü Murad oniki
yaşında tahta
geçmiş, olduğu cihetle, devlet işleri baş­
kaları tarafından yürütülm ekteydi. Onun
nam ın* sözlerini geçirenler, annesi K ö ­
sem (Mahpeyker) Sultan ile kızlarağası
Mustafa Ağa idi. S ultan M urad hayli
küçük yaşta padişah olmasına rağmen
devlet işlerine alâka gösterir ve her işi
anlamaya çalışırdı. Zeki, çabuk kavra­
yışlı olan Sultan M urad’ın hafızası da
kuvvetliydi. Osm anlı tarihinde saltanat
ve hüküm et işlerine tesir ve m üdahale­
lerde bulunan saray kadınlarının en dik ­

SENESİNDE

kate değerlerinden biri olan padişahın
annesi Kösem Sultanîn; Sultan M urad’ın yaşm nı küçük olduğu devrede m ühim
şahsiyetlerden
taraftarlar tem inine ehemmiyet verdiği
anlaşılıyor, ihtim al,
kapıkulu askerinin zorbalık yapabilece­
ğini gözönünde bulundurduğu için, To­
pal Keceb Paşa gibi bu sınıf askerin tut­
tuğu adamlara m ukabil, kendisi de ayrı
bir grupu desteklemeyi
lüzum lu gör­
müştür. Kendisi ve oğlunun tuttuğu Ha£:z Ahmed Paşa’nm , Bağdad hâdiseleri­
nin arkasından
azledilince İstanbul’a
getirtilerek kubbe vezirliğinde istihda­
m ını ve Birinci A hm edin kızlarından
Ayşe Sultan ile evlendirilmesini böyle
bir düşünceye bağlam ak m üm kündür.
Dördüncü Murad, kapıkulu zümresi­
nin, zorbalığı eti ileriye götürdükleri bir
devrede padişah olmuştur. Böyle oldu­
ğu halde saltanatının ilk b ir kaç senesi
zarfında, İstanbul halkı ve saray, b u sı­
n ıf askerin zorbalığını Birinci Mustafa
devresindeki kadar çekmemiştir. Bunun
sebebi, Abaza isyanı, Bağdad hâdisele­
ri ve İran harbi gibi meseleler y üzü n ­
den kapıkulu askerinin m ühim kısm ının
İstanbul’dan uzakta
bulunm asındanöır.
L âkin bunların İstanbul’da kalan kısmı
zaman, zaman bazı fesat hareketleri ter­
tiplemekten geri kalm adılar. Meselâ 1625
yılında bir sipahi ayaklanması (N aim â
C: 2, S: 355) sonunda Defterdar Y ahni K apan Abdülkerim Paga idam olundu.
Bayezid imaretinde k a m ın ı doyuran bir
medrese talebesi iken Defterdar Ekmekci-zâde Ahmed Paşa’ya intisap ile onun
vasıtasiyle m alî işlerde uzun m üddet
çalışan Yahni-Kapan A bdülkerim E fen­
di, birincisi S ultan M ustafa zamanında,
İkincisi de Sultan M urad zam anında B a­
ki Paşa’yı m üteakip iki defa başdefterdar olmuştu. İşte bu uzun hizmet y ılla ­
rı zarfında hay li servet de temin etmiş
olan Yahni-Kapan A bdülkerim Paşa idam edileceği zam an parasının yeri söy­
letilm ek için vücudu kızgın demirlerle

1869

hiplerinden çoğu, bile bile hata lı ve k ö ­
dağlatılm ış ve böyiece öğrenilip elde etü işlere tevessül eyliyorlardı. Nitekim.
dilen m alı m îrîye kaydolunm uştur.
M ehmed Efendi do ğru luk la çalışm asına
Başdefterdar Yahni-K apan Abdülbir sene dahi devam edemedi.
kerim Paşa gibi, askerlerin zorb alıkla­
rına kurban giden ik inci m üh im şahıs
Veziriazam Husrev Paşa Abaza M eh­
G ürcü M ehmed Paşa’dır. Ağustos 1626
med Paşa'nm isyanını bastırıp, Abaza'yı
da Receb Paganın tahriki ile ayaklanan
da vam na alarak 9 kasım 1628 de İstan­
sipah ve yeniçeriler, sadaret kaym akam ı
b u l’a geldiği zaman, gösterdiği m uv affa­
G ürcü M ehm ed Paşa'iım Bağdad seferi­
kiyetten dolayı padişahın, fazlaca iltifa ­
tına m azhar olmuştu. Aslında sert tabiat
ne im d at etm ediğini söyliyerek k atlini
istemişlerdir. Z orbaların dilekleri yeri- - lı olan Husrev Paşa bunun üzerine da­
ha da şidd-etli b ir tavır takınm ıştı ki,
ne getirilm iş, fak at daha sonra padişah
b ıi fesatta eli olanlardan sekbanbaşı Mibu arada yeniçeri ağasım azletti. Y eni­
çeri ağasım azledince ocağın iç işlerine
haliçli Sarı M ehmed Ağa, yeniçeri zor­
balarından Lofça’lı Ömer.
Camcı-zâde
tam m ânasiyle karışm aya başladı.
Bu
A hm ed Çelebi ve daha bir kaç kişiyi icümleden olarak yeniçeri
defterlerine
dam ettirmiştir.
vaziyet ederek istediği acemi-oğlanı ve
S ultan M urad, annesinin vesayeti
sair kimseleri ocağa kaydettirm ek iste­
altında b u lu n d u ğu sırada bile devlet iş­
di. Fakat yeniçeri k âtib i M ehm ed E fen­
lerine alâka gösterirken doğruluk
ve
di. sert ve haşin veziriazam a itiraz ede­
düzenin h âk im olm asını isterdi. Meselâ,
rek cesaretle karşı koydu. M üverrih NaHusrev Paşa 1628 nisanında sadrıâzam
im â (C: 2, S: 442) n ın kaydına göre,
olduktan ik i ay kadar sonra ordu ile AVeziriazam Husrev Paşa ile yeniçeri k â ­
n ado lu’da bulunm aktayken yeniçeri k â ­
tibi arasında şöyle bir konuşma cereyan
tibi H üseyin E fendiyi azledip Îstanbuîa
etti-:
göndermişti. O n u ıı yerine üçüncü defa
— Devletlu vezir,
ben
k ulunuza
yeniçeri k âtipliğin e getirilen M ehmed Epadişah hazretleri şöyle tenbih b u y u r­
fen di’ye S ultan M urad, yeniçeri künye­
dular ki; kendülerin m alûm u olm adıkça
lerinin suistimale yol açmıyacak şekilde
deftere vaz'ı kalem etmiveyım.
düzgün tutulm ası hususunda şöyle (N a­
Husrev Paşa buna hiddetlenerek:
m a C: 2, S: 422) demişti T «Malkoç E— Bre herif, ben padişahın m utlak
fendi zamanından,
yeniçerilerin defter
vekili ve veziri değil m iyim ? Elbette ya­
esamileri m uhtel olup m ürde yerine geç­
zacaksın.
m ek çoğalıp. etfa!-i reâya ve ırgad-ı beYeniçeri k âtib i M ehm ed Efendi bu
raya cümlesi yeniçeri defterine
g'eçüp
defa sad nâzam m eteğini öpüp yalvara­
adedleri m evfur ve hızâne-i âmireye za­
rak:
rarları nâm ahsur olmuştu. G örelim se­
— S ulta nım ben başım dan korka­
ni ne güne hizm et edersin. Z in h a r ve
rım , vaz’ı kalem edemem ve kendim i bu
zinhar benim iznim olm aksızın deftere
hizmetten ihtiyarım ile azl ettim. Bu hiz­
bir esame geçürmiyesin. K alem i ve def­
m eti Sahib-i devlet hazretleri b ir gay­
teri bir hoş hıfz ve istikam et üzere eyri dailerine tefviz buyurup bu kulla rın ı
liyesin. Eğer b ir hıyanetin ve emrime
afv etsünler.
m u gayir bir hareketin zuhur ederse ba­
M ehmed Efendi b u sözleri söyliyerek
şını keserim». Padişahın b u sıkı tenbisadrıâ 2 am m arzusuna göre vazifesine de­
hatı ve Mehm ed E fendi’n in de doğru­
v am edemiyeceğini kesin şekilde beyan
lu k la hareket etmesi
üzerine, yeniçeri
edince; usulsüz olarak deftere yazıld ı­
defterlerindeki sahte esamilerin
çoğu
ğından ulufesi kesilenlsr onuıı çadırına
m eydana çıktı.
hücum ile:
Ne çare ki, genç padişahın sıkı em ­
— Bre zalim , padişaha
yaranm ak
rine ve yeniçeri k âtib in in dürüstlüğüne
için bizim ekm eklerim izi kesip ve esa­
rağmen, yeniçeri defterlerindeki sahte­
m im izi ç a ld ın 1
. Senden evvel gelen yeni­
k ârlığ ın tam m ânasiyle düzeltilm esi ve­
çeri efendileri etm edikleri gadri sen ey­
ya doğruluğun uzun m üd det devam ı im ­
ledin.
kânsızdı. Zira, bu dürüstlüğü herkes gös­
Diye bağırdılar. Neredeyse adamcaterm iyor ve bilhassa yüksek m akam sa­
1870

■ğızm canına kıyacaklardı. M ehmed Efen­
di, dürüstlüğü yüzünden işinden, a y rılın ­
ca, sadrıâzam bunu padişaha, «k u l taifesi
istemedi de ondan işinden ayrıldı» d i­
ye aksettirdi. M shm ed Efendimden son­
ra Sadrıâzam kendi adam larından Os­
m an Efendi adındaki şahsı yeniçeri k â ­
tibi yapm ak suretiyle m uradına n ail o l­
du, Osman E fendi yeniçeri defterlerinde
işine geldiği şekilds oynayıp sadrıâzam ın istediği kimseleri defterlere kaydet­
ti.

K apikulıı askerinin mevacifa
yüzünden ayaklanması
Veziriazam
Husrev Paşa B a ğ d a d ı
kurtarm ak üzere serdar tâyin ed ild iğin ­
den 1629 ssnesi m ayısının 11 inde alay
ile Ü sküdar'a geçti
Veziriazam sefere
m em ur edilirken ikinci vezir Receb Pa­
şa İstanbul’da
kaym akam
kalm akta,
K.aptan-ı derya H asaıı Paşa da A kde­
n iz’e çıkmaktaydı,
Husrev Paşa Ü sküdar’dan
hareket
etmeden önce k ap ık u lu askerine m eva­
cib yani üç ayda bir verilen m aaşları
dağıtıldı. Defterdar Ebu-bekir P a şa n ın
verdiği paraların ayarı düşük o ld u ğu n ­
dan, evvelâ sipah zümresi bu n ları k a­
bul -stmiyerek «halis-ül-ayar akça iste­
riz» diye ayaklandı. Askerin ayak lanm a­
sı üzerine gazaba gelen Veziriazam H us­
rev Paşa, zorba başılardan R u m M eh­
med, D ağlar Delisi, M ütesellim Meiımed
ve daha bazılarım katletm ek istedi. A s­
kerin maaş ve küııye defterlerini getir­
terek zorba başıların künyelerini kendi
eliyle bizzat çizip karaladı. L â k in idam
etmek istediği adam ları eîe geçirip ö l­
dürmesi m ü m k ü n olm adı. Z ira birbirini
sımsıkı tutan k ap ık u lu askerleri veziri­
azamın istediği şahısları ortaya çıkarıp
ele vermediler. Husrev Paşa bu defa sipah züm resinin b ü y ü k bir kısm ını k ır ­
m ayı düşündü ise de, sipah zümresinden
geniş çapta yapılacak id am lar karşısın­
da yeniçerilerin harekete
geçmesinden
korktu. Veziriazam, b ir an iç in sefere
çıkarken bu derece gazaplanm anın le­
hinde bir netice verm iyeceğini düşündü
ve şaşkınlıktan
kıvranm asına rağmen,
id am larını em rettiği kimseleri affetti.
Defterleri bir daha getirterek
silinen

k ü n y e le ri' kendi eliyle tekrar yazdı. B u­
nun üzerine saklanan zorbabaşılar gelip
veziriazamın elini öptüler.

Husrev Paşa’m n azüne
yeniçerilerin muhalefeti
B ağdad’ı kurtarm aya m em ur edilen
Husrev Paşa, İstanbul’dan bu gaye ile
hareketinden itibaren geçen iki buçuk
senelik m üddet zarfında bir hay li kan
dökülmesine rağmen m üsbet bir iş gö­
rememişti. Bu bakım d an kendisi azledi­
lerek H afız Alım ed Paşa ikinci defa sadrıâzam lığa,
padişahın m usahibi Haşan
H alife de yeniçeri ağalığına tâyin edil­
di. A zil em rini getiren çavuş Husrev Pa­
şayı D iyarbakır’da buldu. Husrev Paşa,
haşin tabiatlı ve icabında çabucak adanı
öldürtmesine rağm en k apı k ulunun menfaatlarm a dokunm adığı için onların ho­
şuna gitm ekteydi. Bu sebeple, on u n az­
li yeniçerilerin hiddete kapılıp ayaklan­
m aların a yol açtı. N aim â (C: 3, S: 80)
n u ı kaydına göre, yeniçeriler şöyle söy­
lendiler:
«— Bu kadar belâ ve m ihnet çeküp
düşm andan ahz-ı in tik am
edecek m a­
halde senin azline sebep olan k im dir?
Bize benden gayrı serdar gerekmez».
Sonra da em ri getiren çavuşu öl­
dürm ek niyetiyle aradılar, çavuş k açtı­
ğı için bulam adılar. Husrev Paşa İstan­
b u l’dan
uzakta
bulun duğu
cihetle
m ühr-ü hum ayun u yeniden elde etmek
için bir şey yapam azdı. Bu bakım dan
ona yeniçerileri teskin etmek düştü ve:
«— Biz padişaha âsi değiliz, m u h a ­
lefet iy i değildir, em ir kendinindir. Ben
ve siz cümle onun bendeleriyiz; her k i­
m i dilerse istihdam eylesinler» dedi.
Yeniçeriler, «biz seni yine sadrıâzam
y aptırm ak üzere padişaha rica edelim»
dedilerse de, Husrev Paşa onları sü k û ­
nete kavuşturdu- Sonra D iyarbakır va­
lisi Tayyar M ehm ed Paşa’y ı gerine ser­
dar vekili bırakıp, defterhaneyi m ü h ü r ­
leyerek Defterdar Öm er E fendi’n m ida­
resinde kaleye koyduktan sonra D iy a r­
b ak ır’dan ayrıldı.

1871

Sipahi zorbalarının A nadolu’daki
faaliyetleri
S ipahilerin zorba takım ı A nad olu’-

»

nun m u htelif köşesine dağılm ıştı. Bunlar
b ulun duk ları yerlerde halk ı haraca ke­
sip m ın tık a n ın idare adam larım din le ­
m iyorlardı Sipahi zorbaları Husrev Paşa’n ın azlinden sonra faaliyetleri daha
fazla göze batmaya başladı. Husrev Paşa
onları sıkıştırm adığı için sipahiler ser­
bestçe harekete
im k ân
bulm aktaydı.
H albu k i o azledilince arkadan bir sık ılı­
ğın gelebileceğini hesaplıyarak bunun acısım çıkarm aya çalıştılar. Z âten Husrev
Paşa D iyarbakır'dan ayrıldıktan,
sonra
k ap u k ulu askerleri ayaklanarak D efter­
dar Öm er Paşa'dan para istediler. Def­
terdar askerin isteğini yerine getirm e­
di ve bir gece kaçtı. B undan sonra k a­
p ık u lu efradından bazıları
D iyarbakır
halkına eziyete başladılar.
Zorbaların esas azılıları ordunun bir
hay li uzağındaki yerlerde faaliyette b u ­
lunm aktaydı. Sipahi zorbalarının en b ü ­
y ük elebaşısı D ağlar delisi Süleym an adını taşıyan şahıstı. Beyşehri. seydişehri, Bozkır ve Lareııde (Karam an) sipahileri ile sair sergerde takım ı bu adam ı
baş tanım aktaydı. Yaşlıca bir kimse olan
D ağlar Delisi S üleym an ölünce akraba­
sından Deli İlâ h î onun yerine geçerek
Seydişehri’nde oturdu. Deli İlâh i h ü k ü ­
m et em irlerini kat’iyyen dinlemezdi. Y i­
ne sipahi zorbalarından R um Mehmed,
K onya’ya gelerek yerleşti. Ve K onya’yı
A baza M ehm ed Paşa’ya karşı m üdafaa
etmiş olan m erhum K âtib M ustafa Çelebi’n in zevcesini n ik âh ederek taraftar­
larını çoğaltm aya çalıştı. M üv e rrih Kâim a (C: 3, S: 82), R um M ehm ed’in ta­
raftar toplam ak için başvurduğu k u r­
nazca usûle dair tafsilât
vermektedir.
M ezkûr m üv errihin anlattığı m isallerden
R um M ehm ed’in fak ir tabakayı kolay­
lık la avladığı anlaşılm aktadır. R um Meh­
m ed’in ad am larının
m ik tarı
arttıkça
K onya valisinin nüfuzu azaldıkça azaldı.
K âtib Çelebi’nin «Fezleke» sindeki k ay­
da göre, iş sahipleri v a lin in konağı ye­
rine R u m M ehm ed'in evine uğrar hale
geldiler. Z ira her gün m untazam divan
kurup şikâyet dinler ve kendinden em irler verirdi.
' Bu zikredilenlerden başka Baba Çi­
mer ism indeki bir zorba Afyonkarahisar’a, Km alı-oglu n am ındaki şahıs A y ­
dına, K ör A li
Eskişehir ve İn ö n ü ’ne,
Köse Şaban İsk ilip ’e yerleşip etrafına

hükm eder oldular. A sılları devlet hazî­
nesinden maaş alan sipahi
takım ından
olan bu şahıslarla onlara avanelik eden­
ler um um iyetle S ultan Osm an hâdisesin­
den sonra yavaş yavaş faaliyete geçip
bir C elâli zümresi haline
gelmişlerdi.
Husrev Paşa n ın sadaretinde daha rahat
şekilde çalıştıklarından, onun azli işle­
rine gelmemiş, azle sebep olanlara diş
bileyip hak ların d an gelmek ve Husrev
Pâş;g£ı yeniden sadrıâzam yapm aya gay­
ret etmek üzere aralarında haberleşm iş­
lerdi. Böyle bir karara varan sipahi zor­
balarının İstan bul’da da adam ları vardı.

K a p ık u lu askerlerinin
İstanbul'a dönmesi
S ultan M urad’m
tahta geçtiği za­
m andan beri A nadolu tarafında hâdise­
ler eksik olm am ıştı. A baza M ehmed Paşa’ya karşı kuvvet sevkedildiği gibi, b il­
hassa Bağdad hâdiseleri ve buna İra n ­
lIların m üdahalesi daha m ü h im sayıda
askerin Ira k tarafında tutulm asını icap
ettirm işti. İşte bu seferler
dolayısiyle
kapık u lu efradının bü y ük kısm ı da or­
duya iltih a k ettiğinden. İstanbul halkı
ve Saray, B irinci M ustafa zam anında­
ki kadar kapık u lu züm resinin tazyikini
hissetmemişti. F akat Husrev Paşa’n ın az­
linden sonra alınan bir karar üzerine,
İstanbul’un nisbeten sükûnetlice sayıla­
bilecek bu durum u
değişiverdi. Hafız
Ahm ed Paşa sadrıâzam olunca vezirler,
şeyhülislâm , devlet erkânı ve İstanbuldaki ocak subaylarının iştirakiyle vezi­
riazam sarayında bir toplantı
yapıldı.
Padişahın, askerin durum u (N aim â, C: 3,
S: 83) h ak k ınd a sorduğu sual üzerine,
seferdeki askerin vaziyeti m üzakere edildi. A skerin son senelerde İstanbul d ı­
şında kışladığı, bilhassa H em edan sefe­
ri ve Bağdad muhasarası dolayısiyle çok
zahmet çekip zayıf düştükleri için k a­
p ık ulu askerinin İstanbul’a getirilmesine
ittifa k la karar verildi. Neticede 18 kasım
1631 tarih i ile b ü tü n k ap ık u lu n a davet
m ektupları yazıldı. D iy arb a k ır’daki süva­
ri ve piyade b ü tü n k ap ık u lu askerleri
İstanbul'a geldiği gibi, A nad olu’nun m uh
telif köşelerinde bulu n an k ap ık u lu n a da­
hil sipahi zorbaları yanlarındaki sair si­
pahilerle birlik te ve maaş alm ak baha­

1872

nesiyle hük üm e t
merkezine döndüler.
Böylece. N a im â'n m ifadesiyle: «Belde-i
İstanbul m alam al oldu. Hususa, darbhane civarında olan kurşunlu h an ve sair
hanlar. hâli yerler zinde sipahi eclâfı ile
dolup, fitnenin çıkm asına
istidat hasıl
oldu*.

Keceb Paşa’nın tahriki ile
çıkan ayaklanm a
Husrev Paşa’n m azlinden sonra Ha iız Ahm ed Paşa’n ın
veziriazam y a p ıl­
m asını Receb Paşa bir türlü hazmedeme­
di. Esasen Husrev Paşa’m ıı sadrıâzamlığı bile onun pek hoşuna gitm em işti. Z i­
ra kendisi Husrev Paşa’dan kıdem li idi.
H.'.'jİİ Paşa sadaretten azledildiği zaman
bu vazifenin
kendisine t vcih edilece­
ğin: um m uş, fakat H a lil Paşa’yı takiben
sadrıâzam yapılan Boşnak Husrev Pas:;
kendi g'rupuna da h il buias’duğundaıı Sf sin: çıkarm am ıştı. Husrev Paşa’n m az
lin i m üteak ip isp. hem kendisi atlanm ış,
Iıem de rak ip grupa dahil bir şahıs a d ­
dettiği H afız Ahmed Paşa m ühr-ü hum ayuna sahip olm uştu. Husrev Paşa’m n
sadareti sırasında kubbe vezirleri şöyle
bir sıra (N aim â C: 2, S: 441) takip et­
m ekteydi: Receb Paşa ikinci, Hafız Ahmed Paşa üçüncü, H a lil Paşa dördüncü,
M ahm ud Paşa beşinci. B ayram Paşa a l­
tıncı, K enan Paşa yedinci, Hüseyin P a­
şa sekizinci, Kaptaıı-ı derya Haşan P a­
şa dokuzuncu vezirdi. Bu durum a göre,
kubbe vezirleri içinde sadaret m a k a m ı­
na en yakın olanı kendisiydi.
Şayet
m untazam bir sıra takip edilse Husrev
Paşa'dan sonra hakikaten Receb Paşa­
n ın sadrıâzam olması iktiza ederdi. H a l­
buki bir asrı bulan zam andan beri bu
sıraya um um iyetle pek riayet edilm e­
mekteydi. Ü stelik Receb Paşa kubbe ve­
zirliğinde ikinci vezir rütbesini taşırken
kendisinden sonraki sırayı işgal edenler­
den iki kişi Husrev Paşa’dan önce sada­
ret m ak am ını işgal etmiş şahıslardı. Bu
durum a göre; Receb Paşa şahsî ihtiras­
larını tatm in uğruna, m em leket ve dev­
let nizam larının bozulup
çiğnenmesin^
dahi göze alarak meş’um b ir oyuna baş­
vurm uş oluyordu.
O sm anlı m üv errihlerin in
u m u m i­
yetle belirttiklerine göre; sadrıâzam ol­
m ak isteyen Receb Paşa bu arzusunu a ­

çıkça ortaya koymadı. Husrev Paşa’ıu;ı
azlini bahane ederek sipahi zorbaların]
ve Husrev Paşa’nın taraftarlarım tahrik
eyledi. Solak-zâde tarihinde (sayfa: 750)
kaydedildiğine nazaran;
Receb
Paş;
Husrev Paşa’ya m ektup göndererek fe ­
sat tertibi hususunda el altınd an onunla
anlaştı. Bu sırada, sipahilerin zorba ta ­
k ım ı da dahil bulunduğu halde, k apık u ­
lu askerinin süvari ve piyadesi İstan­
bul'a dolm uş olduğundan şehirde tahri­
ke m üsait bir hava m evcuttu. Saka Mehmed. Cin A li. M ahm ud Ağa-oğlu, Salih
Efendi. E m ir Halife, Osman. Bıçakcı-oğlu, K ütahyalı K alem Bey, Nazlı Muslu.
R u m Ahmed ve daha bazı kimselerden
m ürekkep zorba başılar fitne çıkarma];
için bahane aram aktaydılar. Rum eli ta ­
rafından gelmiş olan Saka Mehmed, Sa­
lih Efendi ve daha bazı Boşnak ve A r ­
n avut zorbaları Receb Paşa’n ın adamlarıydı. Zaten Husrev Paşa k ap ık u lu ef­
rad ının gönlüne göre hareket ettiğinden
bu zümre kendisini tutm aktaydı. Bu b a ­
k ım d an Receb Paşa’n m giriştiği tahrik
derhal tesirini gösteriverdi.
1041 senesi recebi (m ilâdi: 23 ocak 22 şubat İ632) içinde k a p ık u lu sipahi­
leri A tm e vd anı’nda toplanarak; «Husrev
Paşa gibi bir veziri — ki sayt ve savleti
Aceme velvele salmış idi — azl ettir­
meğe sebep olanlar padişahın ve devle­
tin dostu değildir» gibi sözlerle velvele
kopardılar. A y n c a şeyhülislâm
Yahya
E fendi (Hoca-zâde Esad Efendi 1625 te
vefat edince yerine
ikinci defa olarak
bu Zekeriya-zâde geçm işti), Sadrıâzam
H afız A hm ed Paşa, o sırada yeniçeri ağası bulu n an
m usahip Haşan Halife,
m usahip M usa Çelebi ile b irlik te onyedi kişinin isim lerini ihtiv a eden bir lis­
teyi padişaha gönderdiler. Ve Husrev
Paşa’vı azle sebep o lanlar bunlardır, b i­
ze teslim edin de pâreliyelim dediler.
Sipahiler A tm e ydam ’nda toplanın­
ca yeniçeriler de onlara iltihak eylediler.
Böylece m eydandaki
asker kalabalığı
m uazzam m ik tarı buldu. H alk da bu va­
ziyetten endişeye k apıldığın dan dü k k â­
n ım kapatan evine çekildi.
S ultsnahm ed’deki kalabalık oradan
harekete geçerek üç gün üstüste saraya
hücum ettiler. Sarayın dış kapısını teşkil
eden Bâb-ı hu m ây u n önüne
geldikleri
zaman, «bugün sabredin yarın cevap ve­

1873

rilir» şeklinde sözlerle savıldılar. Bu su­
retle oyalanan askerler dağılmsyarak ge­
ceyi A tm e ydaııı’n da geçiriyorlardı. N i­
hayet üçüncü gün g ü rü ltü y ü daha fazla­
laştırarak Bab-ı
hüm ây u n d a n sarayın
birinci avlusuna girerek Orta-kapıya ka­
dar ilerlediler ve ulem ayı oraya davet
ettiler.
A yaklanm ış olan asker güruhu saray
avlusuna dolarken Vezir Bayram Paşa.
S ad n âzam H afız A hm ed Paşa’ya haber
göndererek, tehlikeye işaret etmiş ve di.van g ü n ü diyerek saraya gelmemesini,
saklanarak bir yerde oturm asını ve an ­
cak to pluluk dağıldık tan sonra m eyda­
na çıkm asını bildirm işti. Bayram Paşa’daıı haber götüren adam sadrıâzam a aslanhane önünde rastladı, kendisine edi­
len tenbihatı sadrıâzama nakledince; H a ­
fız A hm ed Paşa gülerek:
«—- V ar bizden selâm eyle, zuhur edecek kaza-i m üb re m i rüyam da m üşa­
hede eyledim, ölüm den gam çekmem».
Dedi ve yine atını sürerek Saray-;
âm ireye doğru yoluna devam etti. Bab-ı
h üm ây û n d an içeri
girince oradaki as­
kerler ikiye ayrıldı. H afız A hm ed Paşa,
askerin kendisine selâm vermek gaye­
siyle böyle davrandığını zannederek on­
lara selâm verdi ve ağır ağ ır ilerlem esi­
ne devam etmek istedi. H albuk i askerin
fitn e takım ı
k o y u n ia n n ı ve ceplerini
taşlarla doldurm uşlardı. O arada b ir si­
pahi ileri çıkıp;
«— Bre urun!»
Diye bağırdı ve bir anda taş y a ğ m u ­
runa tutuldu. H afız A hm ed Paşa atın ­
dan yere yık ıld ı; bereket versin ki m a i­
yet hademesi olan şatırlar atik d av ra­
nıp koltuğuna girdiler ve sür’atle hasta­
lar koğuşuna soktular oradan da sara­
yın iç kısm ına kaçırdılar. Sadrıâzam böylece k urtulurk e n yanındaki şatırlardan
biri sipahilerin hançeri altında can ver­
di, biri taşlarla yaralandı, geri k a la n la ­
rı sair paşalar ile birlikte saraya iltica
ettiler.
H afız A hm ed Paşa âsilerin önünden
bu şekilde k u rtarılırken kaftanı y ır tıl­
m ış ve başından mücevvezesi düşm üştü,
içeride bostaııcıbaşım n getirdiği kaftan
ile mücevvezeyi giydikten sonra padişa­
h ın huzuruna çıktı. O lu p biteni an lata­
rak m ühr-ü h üm ây u n u öpüp S ultan Murad’a teslim etti. Padişah duyduğu şey­
1874

lerden müteessir oldu ve gidip saklan­
ması için kendisine izin verdi. H afız A h ­
med Paşa huzurdan çıJnııca doğruca Yalıköşküne indi, kıyafet değiştirip bir k a ­
yığa binerek Ü sküdar’a kaçtı.

Sultan M urad ’ın ayak divanı
yapmaya mecbur kalm ası
H afız A hm ed Paşa hastalar odasın­
dan sarayın iç kısm ına kaçtığı sırada âsi askerler de Orta-kapıdan içeriye gi­
rerek divanı h üm ây u n
Önüne geldiler

ve :

«— Padişaha sözümüz vardır, divana
çıksın!»
Diye bağırm aya başladılar. Böylece
vaziyetin hay li nezaket kesbettiği g ö rü l­
mekteydi. K urnaz ve tedbirli davramlmazsa S ultan Osm an hâdisesine benzer
şeylerin cereyanına
ram ak kalabilirdi.
Bereket versin ki, âsiler padişaha sözü­
m üz vardır diye bağırdıkları sırada iç ­
lerinden birisi. S ultan O sm an v a k ’asmda olduğu gibi şehzadelerden b irin i is­
tiyoruz diye "bağırmadı. M aam afih, S u l­
tan Osm an v a k ’asm daki gibi askere red
cevabı verilm em iş ve onları daha çok
çileden, çıkaracak bir vaziyet ihdas edil­
memişti. Söz ba kım ından böyle tedbirli
davranıldıktan başka b ir em niyet tedbi­
ri olarak da (N aim â C: 3, S: 87) saray
iç-oğlanları silâhlanm ıştı.
U m u m i durum böyleyken askerlerin
bağrışması üzerine hemeııce Babüssaade
(Ak-ağalar kapısı) önüne taht kuruldu.
Sultan M urad gelip tahta çıkarak;
«— K u lla rım m uradınız nedir?»
Diye sordu. Âsiler daha önce söyle­
dikleri şekilde, H afız A hm ed Paşa da­
h il onyedi kişinin
öldürülm ek
üzere
kendilerine teslim ini istediler ve: «bun­
lar devlete ve padişahım ıza dost değil­
dir. Eğer devlete hay ırhah olsalar biz
M u su l’da düşm an ağzında otururken pe­
rakende ettirüp bunca m üh im m a t v e levazım-ı seferin telef olm asına sebep ol­
m azlar idî» dediler. S ultan M urad, âsi­
lerin bu şekilde konuşm aları karşısında
m a k u l cevaplar verip kendilerine nasi­
hatlerde b u lu n d u ise de
dinlemediler.
İsteklerini tekrar edip durdular. H attâ
sözü daha ileri götürerek:
«— Elbette verirsiniz, yoksa iş baş­
ka tü rlü olur!»

Diye büyük bir tehdit savurdular.
Şehzadelerden b irin i h ü k ü m d ar y ap abi­
leceklerine dair tehdit ifade eden
bu
sözlerden sonra padişahın kendisine doğ­
ru yaklaştılar. O zaman sözlerinin d in ­
lenm ediğini gören S u lta n M urad:
«— M adem ki cevaba k ulak vermez­
siniz ve kabil-i hitab değilsiniz, n için be­
ni dışarıya divana davet eylediniz?»
Diye bağırdı, eııdan sonra tahtından
kalk ıp hareme doğru teveccüh etti; enderun ağaları ortalarına alıp kendisini
içeriye götürdüler. O sırada âsi askerlerharem kapısından içeriye dalm ak iste­
dilerse de. harem-i h ü m ây û n hadem e­
leri kapıyı yüzlerine k apattığından b u ­
na m uvaffak olam adılar. Bu vaziyet kar­
şısında hayli sinirlenen âsiler :
«— Padişahım m adem ki bu onyedi
kişiyi bize vermezsin, biz işim izi biliriz!»
Diye bağırdılar. Bu sözleri ile, Naim â (C; 3. S: 88) ıım ifadesi veçhile :
«hal’inden kinaye ve ta’riz edüp ref’i esvat ile zemine zelzele ve asum ana velve­
le saldılar».

îia iız A h n ıe d Paşa’m n âsiler
tarafından parçalanması
Sultan M urad içeriye girdiği zaman,
o sırada orada bulunan Receb Paşa, ağlıyarak padişahın
ayaklarına kapandı.
Osm anlı
m üverrihlerin
belirttiklerine
göre; H afız
Ahm ed
P aşa n ın
hasmı
Husrev Paşa’nın taraftarı olan ve fesa­
dı kendisi terfcp etmiş bulu n an bu adam
suret-i hakdaıı
görünerek: «Padişahım
bu m üfsidleri Keskin lâzım dır.
Başka
türlü cevap verilmesi m ü m k ü n değildir.
Eğer ben k ulunuzu dahi isterlerse ver ki
kul efendisi yoluna k u rban olagelmiştir.
K u l istediğini alagelm iştir. Selefleriniz
olan padişahlardan dahi alagelm iştir. Bir
kaç kulunuz gitm ekle bir şey lâzım gel­
mez. A m a H ak saklasın, eğer bu bedhu ylar teskin olunmazsa ahval m üşkil
olur, nizam-ı devlet m uzm ahil olur» de­
di.
Receb Paşa’m n sözlerinin sonundaki
cümleler bir nevi h a l’e işaret gibi şeyler­
di. Bu bakım dan Sultan M urad vazlye-

Hafız Ahmed Paşa’nın, Sultan Dördüncü Muradın ayak
tarafından parçalanması (Rieaut’dan)
1875

divanında

zorbalar

tin nezaketini tam mânasivle kavnyarak, gu anda onlara dayatm ak suretiyle
üstün gelinemiyeceğini anladı- O nun için, m ü m k ü n olduğu
derecede âsilerin
isteklerini cevaplandırabilm ek gayesiy­
le harekete karar verdi. H afız Ahmed
Paşa’yı getirmek üzere Bostancıbaşı C a­
fer A ğa'yı gönderdi. Derhal bir sandala
atlayan Câfer Ağa, Hafız Paşa Ü sküdar’a
yanaşırken, kendisine yetişti ve «sizi pa­
dişah ister* diyerek kendi sandalına a l­
dı. H afız Ahmed Paşa saraya getirilince
S ultan M urad tekrar Babüssaadevi aç­
tırarak avluya girdi ve doğruca tahta
çıkıp oturdu. Padişahı gören âsiler biraz
geriye çekildiler. Bövlece ikinci
defa
ayak divanı yapm akta olan Sultan M u ­
rad parm ağıyle işaret
ederek yanına
dört k işi istedi. B u n u n üzerine ikisi si­
pahi, ik i tanesi de yeniçeri subayların­
dan olm ak üzere dört kişi tahtın önüne
yaklaştı. Sultan M urad
bunlara esaslı
şekilde nasihat etti.
L â k in âsiler için
mümessil olarak tahtın y anına çağrılan
bunlar:
«askerin
istediği
kimselerin
m utlaka verilmesi
lâzımdır® şeklinde
konuştuklarından, padişah bun ların baş­
ka tü rlü teskin olm ıyacaklarım anladı.
Saraya gelince abdest alarak
fecî
akıbetini bekleyen H afız A hm ed Paşa,
ikinci defa ayak divanına çıkm ış olan
padişahın m üşk ül durum da k aldığın ı gö­
rünce,
Bab-üs-saadeden çıkıp doğruca
Sultan M urad’m yanm a geldi ve k endi­
sine:
«— Padişahım , bin tane Hafız gibi
k u lu n yoluna fedadır. A ncak ricam budur ki, beni sen katletm eyip, bırak bu
zalim ler haksız yere beni şehid etsin­
ler, Lütfedip m eytim i Ü sküdar’a defnet­
tiresin, yetim lerim e lü tu f ve inayetini
rica ederim»
Deyip yer öptükten sonra besmele
çekip kısa bir Âyet-i kerîme okuduktan
sonra, âsilerin içine doğru mertçe y ü rü ­
dü. H afız A hm ed Paşa bu şekilde ilerle­
yince sipahilerden b ir tanesi üzerine h ü ­
cum ettiği anda H afız A hm ed Paşa onun
ağzına bir yum ruk indirerek yere y ık ­
tı. O arada ikinci b ir sipahi iıam le ede­
rek elindeki hançeri paşanın başına in ­
dirince, başını kulağına kadar ik i par­
çaya ayırdı. Tabi’i bu anda paşa yere
yık ılırk en bir üçüncüsü göğsüne k ılıc ı­
nı soktu. B ir yeniçeri de cesedinin üze­

rine çıkıp bıçağı ile boğazından kesti.
Hafız Ahmed Paşa, böyle fecî şekil­
de gözünün Önünde şehid edilirken S u l­
tan M urad m en dilini yüzüne tutarak ağ­
ladı. Bu sırada, m üverrih N aim â (C: 2.
S: 89) m n ifadesiyle: «cümle enderun ağaları ve erbab-ı div anın dideleri giryan ve ciğerleri püryan oldu». Saray
hademeleri şehid
sadrıâzam ın üzerine
yeşil bir örtü örterlerken, Sultan M urad:
«— Bre H aktan korkmaz, peygam ­
berden utanm az, şere ve padişaha mkıyad etmez zalimler»
Diyerek tahttan kalk ıp y ürü d ü
ve
içeriye harem kıSmm a da h il oldu.
Tahrik neticesi k apıkulu askerleri­
nin ayaklanm ası üzerine; S u lta n M u rad ­
ın ayak divanına, çıkm aya mecbur k a l­
ması ve nihayet padişahın gözlerinin önüııde Hafız A hm ed Paşa’ıu n parçalan­
ması hâdisesi, K âtib Çelebi ve Müneccimbaşı gibi m üverrihlere göre 18 receb
pazartesi, o sırada İstanbul'da bulunan
Peçevî ve Nev’i-zâde A taî've göre 19
receb (m ilâdi 10 şubat 1632) günü cere­
yan etmiştir.

Receb Paşa’nm Sadrıâzam
tay in edilmesi
H afız A hm ed Paşa’m n parçalanm a­
sı üzerine S ultan M urad hareme çek ilin ­
ce, saray avlusundaki kalab alık da b u ­
rayı terıketti. F akat âsi askerler kışlala­
rına gitm iyerek
A tm eydanı’nda k a ld ı­
lar. S ultan M urad, H afız A hm ed Paşa’­
m n cenazesini onun vasiyetini gözönünde bulundurarak Ü sküdar’a defnettirdi.
A silerin
öldürülm esini
istedikleri
şahıslar listesinin başında bulunan H a­
fız A hm ed Paşa, bu şekilde terk-i h a ­
yat edince m ühr-ü h üm ây un Receb Paşa’ya verildi. Receb Paşa böylece, m ü ­
verrih N a im â’n m ifadesiyle: «nail-i m e­
ram oldu».
H afız A hm ed Paşa’m n öldürülm esi­
ne ve Receb Paşa’n ın m ühr-ü hüm âyuna
sahip olmasına rağmen âsiler d a ğ ılm ı­
yor ve A tm e ydanrııda toplu bu lu n m ak ­
ta devam ederek şeyhülislâm Y ahya Efendi’n in de idam ını istiyorlardı. Yahya
Efendi için, Husrev Paşa’nın aleyhdan
olan Balıkesirli îlyas Paşa’m n ad am ı­
dır, bir defa hastalığında kendi tabibini
göndermiştir, daim a
kendisine ondan

1876

hediyeler gelir ve onu sadrıâzam yap­
m ak için çalışm aları vardır diyorlar ve
bu sebeple «elbette onu da katlederiz»
sözlerini ilâve ediyorlardı. Böyle söy­
lenen âsi topluluğu Yahya E fendinin evini yağm aya niyet edince kendisi sak­
landı. Nihayet Yahya E fendi’n in azil ve
verine Ahî-zâde
H üseyin
E fendi’nin
şeyhülislâm yapıldığı bildirilince âsiler
dalıa ileri gitmediler. K âtib Çelebi’nin
«Fezleke» sinde
kaydedildiğine
göre;
Yalıya E fendi’n in azlin in tem ini de, Receb Fâşa’n m zorbalan tahrik ve talim i
neticesinde vukubulm uştur.
K apık u lu askerlerinin ayaklanması
böyle bir netice ile atlatılır gibi olur­
ken, şeyhülislâm lıktan başka daha bazı
m akam larda da değişiklikler yapıldı. Bu
cümleden olarak:
A nadolu
kazaskeri
Çeşmi Efendi
R um eli
kazaskerliğine,
S ultan Osman v ak ’asm daıı beri mazûlen açıkta bulu n an Hoca-zâde A bdullah
Çelebi A nadolu kazaskerliğine tayin edildi. İsmi âsilerin idam edilecekler lis­
tesinde bulunan
Defterdar
Prevezeli
Mustafa Paşa kaçıp saklanmış old u ğu n ­
dan H üseyin Efendi başdefteröarlığa,
Sekbanbaşı Deli K asım da
saklandığı
cihetle Suhte (Softa) M usa sekbanbaşıIığa getirildi. Sipahilerin öldürülm esini
istedikleri
şahıslardan
y-eniçeri ağası
Haşan H alife evvelâ kaçıp arkasından
da yeniçeri ocağına iltica etti. Sipahiler
bunun teslim ini istedilerse de yeniçeri­
ler vermedi. H attâ bu yüzden ik i sınıf
askerin arasına soğukluk girdi.
Bu vesile ile rütbesi yükseltilenler­
den Çeşmi Efendi A nadolu kazaskeri iken A nadolu kadıları bu gahsı rüşvet­
çilikle itham etmişler ve
önem li yüz
m ansıbı rüşvet
m u k ab ili ehil olm ıyan
kimselere verdiğinden şikâyetçi olm uş­
lardı. Böyle b ir adam ın R um eli kazas­
kerliğine tayini üzerine A nadolu ve R u ­
m eli kadıları müştereken b ir istida ha­
zırlayıp, Süleym aniye v âızı Ş eyh Kadı-zade vasıtasiyle padişaha sunm uşlar­
dır. B unun üzerine Çeşmi E fendi azle­
dilip Bursa’ya sürülm üş
ve Karaçelebi-zâde Koca
M ehmed Efendi Rum eli
kazaskerliğine tayin edilm iştir.
M üverrih
N aim â,
H afız
Ahmed
Paşa’m n parçalandığı gün âsilerin, h ü ­
küm et işlerinin bozukluklarından da şi­
k â y e t ettiklerini, fakat dillerine doladık­

ları şeylerin esas m üsebbiblerinin k e n ­
dileri olduklarını, meşhur tarih in in
üçüncü cild in in 92 inci sayfasında şu şe­
kilde kaydeder: «Bundan sonra rüşvet
alınm aya, çorbacılıklar (yâni bölük su­
bayları) ve sair meııasıb satılmaya, erbab-ı menasıb bigünah azlolunmaya.
K ılıç ve zeamet ve tım ar sepete girm ek­
le (bu tabir ve mevzu için üçüncü c ilt­
te 1505 ve 1506 m cı sayfalara bakınız)
asker kalmatjı; Reâva ağır tekâliften fa ­
kir oldu. Haraç ve âv an z m a lla n g ittik ­
çe ziyade oldu; bun ların hepsi görülüp
nizâm verile diyu padişaha yeminler v e r­
diler. Alemi harap eden, k ılıç ve zeamet
ve tım arları sepete koyan, fukara ve zııafayı altınd an kalkılam ıyaeak te k âlif ile pâyim al eden kendüleri iken, bu m e ­
zalim ve seyviatı kaldırm ak için padişah-ı âlem penaha yemin vermeleri, ta k ­
bihi gereken kendi hareketleri cüm lesin­
den id i ve bilcüm le hareketleri tavr-ı edebdeıı hariç idi».

Husrev Paşa’nm idam ı
Sultan M urad, Husrev Paşa’n m is­
yanın m uharriklerinden olduğunu b il­
diğinden, ilk ham lede bu adamı ö ld ü r­
mek istedi. Bu m aksatla Ö zi m uhafaza­
sında bulunan M urtaza
P aşa y a
u lak
göndererek İstanbul’a çağırdı ve »H us­
rev Paşa ba’is-i fitne ve fesat olm ağla
kati eyliyesin» diye emir verdi. M urtaza
Paşa, ih tim al işin m üşk ilâtım gözönünde bulu n durup ve belki de kendi b a şın ­
dan korktuğundan peşinen böyle bir v a ­
zifeyi kab ul etmek istemedi. Fakat p a ­
dişahın, «ben senden nice büyük hizm et
beklerken bu kadarcık şeyden âciz o l­
duğun taaccübe değer» demesi üzerine
vazifeyi kabul etti. Padişah, M urtaza P a ­
şa ile bu hususî görüşmesi
sırasında
«Husrev Paşa’n m başını bana getir, m a ­
lı senin olsun» dedi ve eline paşanın idam ına dair bir hatt-ı h ü m ây û n verdi.
Böylece. Diyarbekir beylerbeyliğine ta ­
yin edilip gizlice Husrev Paşa’n m id am ı
ile de vazifelendirilen M urtaza
Paşa
Üsküdar'dan harekete geçti,
İstanbul’da b u faaliyetler vuku b u ­
lurken Husrev Paşa Tokat’ta idi ve n ık ­
ris hastalığından m uztarip olduğundan,
evvelce defterdar iken katlettirdiği O s­

1877

m an E fendinin
evinde
istirahattaydı.
M urtaza Paşa Ü sküdar'dan hareket et­
tikten sonra,
muhtem elen
vaziyetten
şüphelendiği için,
Receb Paşa, Husrev
P aşaya bir m ektup yollıyarak gafil ol­
m am asını ihtar etti.
M urtaza Paşa Osm ancık kasabasına
vardığı sırada. Laz
A hm ed n am ındaki
bostancı vasıtasiyle ikinci bir iıatt-ı h ü ­
m ây ûn geldi. Padişah, bu hattında To­
kat’a sü ra tle yetişmesini em rettiğinden
M urtaza Paşa da buna göre davrandı.
M urtaza Paşa Tokat’a yaklaştığı za­
m an Husrev Faşa’n ın eski ve yeni ket­
hüd aları onun
huzuruna çıkarak: «bu
herif Diyarbekir valisi olup bu kadar
asker ile üzerimize geldiğinden tevehh üm olunur, em rinizle varıp tetkik ede­
lim » dediler, Husrev Paşa da: «Zahir
bize bir kastı olm ak gerektir, gafil ol­
m ayın, ileri varup istihbar edin» şeklin­
de em ir verince, bunlar da bir m iktar
kuvvetle şehir dışına çıktılar.
Husrev Paşanın kuvvetleri M urtaza
Paşa’ııın öncüleri ile karşılaşınca
m u­
harebeye tutuştular ve m ağlu p olup şeh­
re döndüler. O aralık Husrev Paşa’ya ta ­
bi b ü tü n askerler ve lıattâ şehir h a lk ın ­
dan bir çok kimseler silâhlanarak karşı
durduklarından M urtaza Paşanın aske­
rini evvelâ geriye püskürttüler. Bu sıra­
da İstan bul’dan gelen bostancı bir ba­
hane ile şehre dahip olup k a d ın ın yan ı­
na gitti ve Husrev Paşa’n ın id am ı h a k ­
kında Tokat kadısına yazılm ış hatt-ı h ü ­
m âyûnu koynundan
çıkarıp kendisine
verdi. B unun üzerine kadı Tokat kalesi­
ne çıkarak dizdara hatt-ı
hüm âyu n u
gösterip. Husrev P a şa n ın oturduğu b i­
n anın topa tutulm asını temin etti. H us­
rev Paşa’ya karşı, top ateşi açılınca halk
silâhlarını bıraktı ve j^almzca asker ta­
k ım ı m üdafaaya devam etti. M urtaza
Paşa çarpışm alar sırasında nüfus
zayi
olduğunu ve karşısındaki askerin inatla
dayandığını görünce, hem onların azm i­
ni gevşetmek, hem de Husrev Paşa'nın
kaçm asını önlemek için; «Husrev Paşa’n ın başı padişahındır, m alı yağm a edi­
lebilir» diye ilâ n
ettirdi. Husrev Paşa
kurtuluş ü m id i
k a lm a d ığ ın ı» görünce,
mücadeleden vazgeçti ve bir hile tertibi
ile M urtaza P aşayı öldürm ek istediyse
de buna da m uvaffak olamadı. Nihayet
M urtaza Paşa padişahın h attın ı k e th ü­

dası Z ü lfik a r ’a verip yanm a da iki cel­
lâ t katarak Husrev Paşa’n ın yanm a gön­
derdi. S abık sadrıâzam hatt-ı h ü m â y û ­
nu görünce k alk ıp abdest aldı ve iki re­
k ât nam az k aldık tan sonra
cellâtlara
teslim oldu. C ellâtlar kendisini bo ğd u­
lar. Husrev P a ş a n ın vücudu Tokat’ta
defnedilip İstanbul'a gönderilen başı 11
m art 1632 (19 şaban 1041) de lıük ûm e t
merkezine vasıl oldu.

K ap ık ulu n un ikinci ayaklanması
H afız A hm ed Paşanın öldürülm esini
tem in edip onun yerine veziriazam olan
Receb Paşa, m akam ında istikbâl sevda­
sına düştü. Bu niyetini tahakkuk ettir­
m ek isterken padişahın kahrından da çe­
k indiği için, S ultan M urad’ı. kendisine
fik ir verecek m ukarriblerinden m ahrum
etmek istedi. Receb Paşa, sadareti elde
ederken kendi m en faatlan uğrunda h a ­
rekete getirmiş olduğu kapıkulu asker­
lerini el altından bir defa daha tahrik
etti.
Receb Paşa böyle
k ötü
niyetler
kurduğu sırada 19 şabanda (11 m art)
Husrev Paşa’n ın başının geldiği İstan­
b u l’da şâyi oldu.. Receb Paşa. Husrev
Paşa’n ın taraftarı olm akla beraber onun
ölüm ünden m em nuniyet duym uştu. Zira,
k apık u lu tarafından fazlaca tutulan H us­
rev Paşanın ölüm ü , m ü h im bir rakibin
ortadan kalkm ası demekti. Receb Paşa
için h ak ik a t bu merkezde olm akla bera­
ber. o hak iki duygularını ustaca gizliye rek. Husrev Paşa'nın idam ını askeri ayaklandırm ak üzere vesile ittihaz eyledi
Ve
asker
zorbalarının
elebaşılarına
«Husrev Paşa gibi bir vezirin katline
sebep olanlardan in tik am alınm ası ge­
rekir» diye haber gönderip tahrik eylcdi.
Böylece 12 m art 1632 (20 şaban 1041)
günü yeni bir ayaklanm a vuku buldu.
Sipah ve yeniçerilerden m ürekkep ka­
pıkulu zümresi bir ay önceki gibi evve­
lâ A tm e yaan ı’nda toplanıp oradan Topkapı sarayına y ürü düle r ve S u lta n Murad’ı dışarıya davete ayak divam y a p ­
maya m ecbur bıraktılar. Â siler (N aim â
C: 3, S: 98) padişaha:
«— Padişahım ,
sen niçin Husrev
Paşa gibi yarar veziri kati ve kendi dev­
letini rahnedar
ettin? İm di, sen dahi

1878

elbette bize Haşan Halife'yi.
M usahip
Musa Çelebi'yi ve Defterdar M ustafa
Paşa’yı ver pâreliyelim »
Dediler. Padişahtan, bu şahısları is­
teyen âsiler, daha başka ileri geri ko­
nuştuktan sonra:
«— Şehzadeler bizim efendim iz oğullarıdır: gayrı sana itim adım ız k alm a­
dı; haksız yere Husrev Faşa’yı öld ürdün
şehzâdelere de kıyarsın; elbette şehza­
deleri çıkarıp bize göster».
Sözleriyle gehzâdeler üzerinde ısrar­
la durdular. Sultan M urad, âsilerin k ü s­
tahlığı bu derece ileri götürm elerinden
müteessir oldu ve kendilerine:
«— Haşan H alife ve Defterdar n e­
rededir ben bilm em ! M usa’n ın ne g ü n a­
hı vardır ki size vereyim ? Bu derece ne­
zaketsizlik ve hürm eti aradan k aldırm ak
size düşeri m i?»
Dedikten soııra bir takım nasihatlarda bulundu. L â k in âsi gürûhu süku­
nete kavuşm am akta.
hattâ daha ileri
giderek:
«— Bu dediklerim izi bize vermezsen
sen bize padişahlığa lâzım değilsin!»
G ib i ağır bir cümle sarfettikleri gö­
rülm ekteydi. O ara lık askerler arasında
«padişah şehzâdeleri boğmuş!» diye kas­
ti b ir şayia do laştm ld ığm d a n, âsiler:
«— Şehzâdeleri çıkar görelim!»
Diye ayak dirediler. B un un üzerine
S ultan M u rad’ın
emriyle dört şehzâde
dairelerinden ç ık arılıp
oraya getirildi.
Bayezid, Süleym an, K asım ve İb rahim '­
den m üteşekkil şehzadelerin en büyüğü
Bayezid idi. S ultan
M u rad’dan. sadece
üç ay k üçük olan en bü y ük şehzâde B a ­
yezid ve yaşça ondan sonra gelen S ü ­
leym an bir kaç adım ileri çıkıp:
«— Bizden ne istersiz? B izler köşe­
mizde kendi halim ize m eşgul iken h a ­
lim ize bırakm ayıp,
n am ım ızı anıp bizi
lisana düşürm ek nedendir? Yoksa bizi
suçlandırıp ölüm üm üze sebep olm ak m ı
istersiz? A llah d an korkm ayıp padişah
hazretlerinden çekinip utanm ayıp böyle
tuğyan edersiz. A llah-u Teâlâ aşkına b i­
zi halim ize kon. S izin him ayeniz bize
gerekmez» dediler.
Şehzadelerin böyle hâdise yüzünden
dairelerinden
çık arılm aları hiç de iyi
netice verecek b ir hareket değildi. F a­
kat âsiler b un un padişah üzerinde y a ­
ratacağı tepkiyi hesaplıyacak halde de-

Siiltan Dördüncü M urad’ın bu resmi
Macarca «A Magvar Nemzet Törtenete»
adlı tarih kitabından alınmıştır
ğilierdi. Zaten böyle bir şeyi düşünem e­
dikten başka, daha da ile ri vararak:
<s— Biz sana bu efendileri in an m a­
yız. Elbette bunlara zarar etmiyeceğinize bize kefil ver»
Diye bağırdılar. O sırada şeyhülis­
lâ m Alıî-zâde H üseyin Efendi ben ke­
filim dedi; onu takiben S adn âzam Receb
Paşa da kefil olduğunu bildirdi. B un un
üzerine âsiler şehzâdelere dair daha baş­
ka söz sarfetmekten vazgeçtiklerinden
padişahın işaretiyle dairelerine alın d ı­
lar. Şehzâdelerin dairelerine dönm eleri­
n i m üteak ip ayak div anı bittiğind en â ­

1879

siler sarayı terkettilerse de kışlalarına
da dönm ediler. K a tlin i talep ettikleri
M ustafa Paşa. H aşan H alife ve
Musa
Çelebi’yi aram akta devam ettiler. Hafız
Paşa’m n ö ld ü rü ld ü ğ ü gün yeniçeri oca­
ğına iltica etmiş olan H aşan H alife b ila ­
hare onların hıyanetinden şüphe ettiğin ­
den yeniçeri ocağından ayrılıp İstanbul
içinde saklanm ıştı. Nihayet adam cağızı
mehterhanede
b u lu p
yakalıyarak b ir
beygire b ind irip Sultanahm ed m eyd an ı­
na getirdiler. Orada üzerine üşüşen âsi­
ler zavallıyı cansız yere y ıktılar, sonra
da cesedini başaşağı b ir ağaca astılar.
Defterdar M ustafa P aşa y ı da Vefa m ey­
danı tarafında bir evde bulup Sultan'shmed’de veziriazam ın oturduğu İb ra­
him Faşa sarayına getirdiler. B uııun üzerine Receb Paşa derhal saraya koşup
adam cağızın id am ı için hatt-ı h üm ây u n
istihsal ettiği cihetle m eydana ç ık a rılın ­
ca âsiler tarafından boynu v u ru ld u ve
cesedi Haşan H alife nin k i gibi ağaca asıldı. S ultan M u r a d ın sevgili m usahibi
olup Boğaziçinde Bebek bahçesinde yap­
tırdığı v ali ile âsilerin hasedim celbeden
ve padişaha y ak ın lığ ın da n başka bir su­
çu bulunm ayan Musa Çelebi saray bah­
çesinde bir yere gizlenmişti- K âtib Çe­
lebinin tafsilâtlı şekilde an lattığına gö­
re; Receb Paşa, Canbolad-oğlu M ustafa
Paşa yı da kendisine m eylettirm ek su­
retiyle bir takım
hilelere başvurarak
kendisine hiç bir zarar ika edilmiyeceğiııe dair tem inat vermek suretiyle Musa
Çelebi’yi padişahtan aldı ve kendi sara­
yına götürdü. O rada rızası h ilâfın a ve
habersiz şekilde cereyan ediyormuşcasıııa bir tavır takınarak Musa Ç elebi’nin
de öld üı jlm e s in i tem in etti. Sultan M u ­
rad, Musa Çelebi’n in ö lü m ü n ü duyunca
çok müteessir oldu.
M üverrih Naim â;
(C: 3, S: 104) m n ifadesiyle; «padişah-ı
Cihan zaman-ı kahram an S ultan M urad
Han, M usa’n ın k atlim
işittikte, Yarab
bu m azlum a kıyan zalim lerin h ak la rın ­
dan gelmeğe sen ik tid ar eyle deyüp za­
ri zâri ağladı».
Osm anlı tarihinde fazla kan döken
bir padişah olarak dikkati çeken Sultan
M urad'm ruhunda, bü y ük bir ihtim alle
bu hâdiseler derin izler bıraktı. Ve be l­
ki de bu hâdiseler, onun benliğinde y a l­
nızca âsi takım ına karşı in tik am hisle­
rin in birikm esine değil, onun, ileriki g ü n ­

ler için gayri tabiî şekilde insafsız bir
ruha bürünm esine de tesir etmiş olabi­
lir.

Sipahi zorbalarının Sultan M urad’ı
h a l’ etmek istemeleri
Haşan Halife, M ustafa Paşa ve M u ­
sa Ç e le b in in öldürülm elerini takip eden
hafta içinde, yâni 1632 m artının üçüncü
haftası zarfında sipah zorbalarının m ü ­
h im bir kısm ı S ultan M urad’ı h a l’ et­
m ek istediler. Böyle bir niyet gösteren­
ler sipah zorbalarından Saka Mehmed,
Cin A li, S alih Efendi.
Ç alık
Derviş.
M ahm ud Ağa-oğlu, Yemişçi M ustafa ve
daha bazı zorbabaşılardı. B unlar bir top­
lan tı yaparak {Naim â C: 3, S: 105); bu
kadar iş karıştırd ık tan sonra S ultan M u ­
rad tahtta kaldıkça kendilerine hakkı h a ­
yat olam ıyacağını hesaplayıp; padişahı
h a l’ ederek şehzadelerden b irin i tahta
geçirirlerse, hem S ultan M urad’dan k u r­
tulm uş, hem de kendileri sayesinde tah­
ta geçecek kimseyi m em nun etmiş ola­
cakları kararına vardılar. Sipah zorba­
la n böyle bir karara varırken S adnâzam
Beceb Paşa da ayni şekilde düşünmekte
ve bu fik ir zâten on u n işaretiyle revaç
bulm aktaydı. Yalnız bu fik ir ve karara
sipah zorbalarının serçeşmesi yâııi başı
olan Rum Mehm ed yanaşmadı. Ve: «pa­
dişahım ızı iğva
edenlerden istediğim iz
gibi in tik am hasıl oldu. Daha fazla fesa­
da teşebbüs edersek, âlem ayak üzere­
dir. A llah saklasın devlet-i Osmaniye in ­
kıraza yüz tutup herc-ü merc olur. M a­
kul budur ki; bu mertebe ile ik tifa olunas> dedi.
Bu kadar facialardan sonra bir zorbabaşının nihayet devletin inkıraza sü­
rükleneceğini
düşünebilmesi,
kararın
derhal tatbike girişilm esine m ân i teşkil
eyledi. M aam afih, sair zorbalar
Rum
M ehm ed’in böyle konuşması karşısında
teskin olm adılar, yeniçerileri elde edip
beraberce bu işi başarmayı düşündüler.
Bereket versin k i o sırada yeniçeri ağası bulun an Köse M ehmed Ağa, S u l­
tan M urad’a bağlı ve devlet nizam ları­
n ın bozulmasını arzulam ıyan b ir kimse
idi. Ocak k ethüdalığm dan yeniçeri ağa­
sı olmuştu. Sipah zorbalarının niyetle­
rinden haberdar olunca, bir taraftan ye­
niçerileri bu işe karıştırm am aya gayret

1880

etti; öte taraftan da durum u S ultan M u ­
rad’a bildirdi: Receb Paşa'nııı gelip ge­
çen hâdiselerdeki rolünü de ayn ca sa­
y ıp döktü.
Yeniçeriler de böylece işten
uzak
tutulm aya çalışılınca
sipaîı
zorbaları
padişahı lıa l’ için harekete geçemedi.
R um M ehmed ve Köse M ehmed ağa­
ların hal'e yanaşm adıkları saray tarafın ­
dan öğrenilince kendileri in ’am ve ih ­
sanlarla ta ltif olundu. R um M ehm ed bir
ay kadar sonra dönüp Konya'ya gitti ve
orada m evlevî tarikatine girdi, anlaşıl­
dığına göre zorbalıktan da çekildi. O aralık hizm etine m ükâfaten kendisine
Marag beylerbeyliği tevcih olundu.
Rum M ehmed ile yeniçeri ağası K ö ­
se Mehmed Ağa sayesinde hal" işi önle­
nince Sultan M urad zâhiren sipahilerin
günahlarını affetti. Ve böylece. gûya on­
larla barıştı.

Sipalı zorbalarının soygun
ve rezaletleri
Sultan M u r a d ı bir
kaç defa ayak
divanı yapm ıya m ecbur bırakm ış ve n i­
hayet onu tahttan indirm ek için açıkça
tehditte bulunm uş olan zorbaların, taş­
kınlık la rı sadece h ük üm d arı lıedef tu ­
tan bir hareket değildi. K ap ık u lu efra­
dının İstanbul’a getirilişinden beri şehir­
de huzur ve âsâyiş kaybolm uştu. O rta lık ­
ta zorbalar hâk im d i.
K anun ve ııizaın
dinliyen yoktu. S ultan M urad m şehza­
deleri onlara göstermeye m ecbur kaldığı
son ayak divanından itibaren
geçen
üç aylık m üddet zarfında zorbaların
rezaletleri soıı haddini bulm uştu. Sultan
Osman v a k ’asının doğurduğu zorba h â ­
kim iyeti nihayet bu devrede bir reza­
let şekline dökülm üştü. Devlet otorite­
sinin en kuvvetle hissedilmesi icap eden
hüküm et merkezi İstanbul'da asayiş tam
m ânasiyle bozulduktan başka m a l em­
niyeti denen şey de kalm am ıştı.
Türk
cem iyetinin pek hassasiyet gösterdiği if ­
fetler bile zorbaların tehdidine m aruz­
du. M üverrih N aim â (C: 3, S: 108) nın
«zikri müstehcendir» diyerek açıkça bah­
setmekten utanç duyduğu anlaşılan h â ­
diseler oluyordu- Gerçi zorba rezaletle­
rini açık şekilde teşrih ve tafsil eden ;;eıı.iş m alûm ata sahip değilsek de bu dev­

ri yaşamış m üverrihlerden K âtib Çele­
bi. Peçevi ve Mehmed H alife'nin eserle­
rinden zorbaların rezaletlerine ait b ^ ı
şeyler öğrenebilmekte ve dolayısiyle bu
devrin ana meselelerine d a ir bir hük m e
ulaşabilmekteyiz.
Zikrettiğim iz m üverrihlere göre; zor­
baların rezaletleri 1041 senesi R am aza­
nında (m ilâd î 1&32 yılı 22 m art 21 rıisan
arası) son had dini bulm uştur. Ram azan
içinde adetleri daha da artan sipahiler
geceleri yer yer toplantılar yapmışlar,
m üsellah şekilde dolaşmışlar, içkiler içip
rezaletler çıkarm ışlardır. Acaip he ykel­
ler. k u k lalar yapıp geceleri ellerinde
meş’alelerle davul zurnalı gruplar teş­
k il edip bağırıp çağırarak her gece so­
kak ve caddeleri dolaşmışlar. İstanbul’­
un ayak basm adık yerini bırak m am ışlar­
dır. Bu dolaşm aları esnasında İstanbul
halk ınd an seyir ve temaşa akçesi (!) d i­
ye para toplamışlardır.
Hak, hukuk, insaniyet şerefi tamm ıyan zorba grupları vezir, devlet er­
kânı ve şehir halk ınd an pek çok kimseyi
soymuşlardır. Zorbaların
soygun reza­
letlerine dair bilgi veren N aim â (C: 3.
S: 106-108); heykel, kukla ve meş'aleleri ile sokak sokak dolaşan grupların er­
kân ve ekâbirin k a p ıla n önünde durup
davul zurnalarla m ahalleyi u yan dırd ık tan
sonra para, kum aş ve sair eşya iste­
diklerini, yüz kuruşa gücü yeten kim se­
den b in kuruş istediklerini, ev sahibi bu
kadara gücüm yetmez veya birazını şim ­
di vereyim gerisini de yarın tedarik edeyim dediği takdirde zorbaların ellerin­
deki meş’alelerle evin saçaklarım tu tu ş­
tu rd uk larını. bu vaziyet karşısında
ev
sahibinin çarnaçar
elindeki avcundaki
zorbalara teslim ettiğini, sonra da onları
evinin önünden yalvararak uzak laştırdı­
ğım , fakat ev sahiplerinin bununla b e ­
lâyı savuşturmuş olm adıklarını, bir grup
gittikten sonra
arkasından
başka bir
grupun ayni şekilde 2 orlıyarak m al ve
para tahsil etmek üzere evinin kapısına
dayandığını nakleder.
T abi’i bu soygunculuk
neticesinde
İstanbul’u n zenginleri beş on gün z a r­
fın d a para ve eşyalarından
olm uştur.
Zorbaların şerrine m aruz k alanlar sade­
ce zengin kimseler ve devlet erkânı da
değildi. O rta h a lli hattâ fa k ir kim seler­
den de bu şekilde soyguna m aruz k a la n ­

1881

lar da vardı. A leni oruç yem enin hoş
karşılanm adığı bir devirde bun lar içki
âlem leri tertip edip etrafa da tasallutta
bulunuyorlardı. Ram azan boyunca soy­
dukları yetm iyorm uş gibi şeker bayra­
m ında yeni bir soygun faslı tertip e tti­
ler. Naim â.' zorbaların soygununun
bu
kısm ını şöyle anlatır; «Ramazan-ı şerif
ahir olunca, bir gice cemal gezdirm ek­
ten bu guna habaset etmekten hâli ol­
m adılar. Erazıl ve eclâf bu tarihle azîm
m ala sahip oldular. Ve İyd-ı fitirde v â­
si sokaklarda salıncaklar kurup tekrar
cerr sevdasiyle, sadnâzam dan başlayıp
cüm le âyâıı-ı devlet, k ib ar’ı memleketi
balnıum lariyle düğüne davet eder gibi
salıncağa davetle saçı sayısınca k ü lli
m al alırlardı. Salıncaklara yük yük çu­
ha. kum aş sıralar
giderlerdi. Meselâ,
bir vezire ve ekâbirden birine bu kadar
m um gelüp, her m um um üzerinde, bu
filâ n salıncağın m um udur, divü yazılı
kâğıt parçası yaftası var idi. Cümlesin
defter idüp her salıncağa ne verilecek
ise defter idüp, bir kaç yük kuîT.aş ve
çuha, bir kaç kise nukud her devletlüden gfShderilüp bir adam ı tayin o lu n u r­
du; varup her salıncağa defter m u cib in ­
ce çuha ve kum aşları ve n u kud s;raları
teslim ve tevzi ederlerdi. Hüsn-ü rızasiyle m atlubları mertebesi gondermiyenden varup zor ile ahırlardı. A ralarında
nice erazil ve bîedep cahiller ramazan
günleri oruç yeyip, şarap ve sigara içip
envai tü rlü şenaat irtik âb edüp kimse
menetmeğe kadir olamazdı. Aşikâre mec­
lis kurup oyun oynatıp raksederler, şa­
rap içip sokaklarda avret ve oğlana ta­
arruz ötmek m isillû nice kötü halleri ol­
du ki zikri müstehcendir».
N aim â’n ın zikri m üstehcendir diye
üstü kapalı geçtiği şeyler hakkında, o
devri bizzat yaşamış olan M ehmed H a li­
fe. iTarih-i G ılm ânî»
isim li
eserinde
şöyle demektedir: «O zaman k u lun sol
mertebe tuğyanı var idi ki, gündüz ha­
m am dan peştamal ile çıplak avret çık ar­

m ak ve gülâm iyye aldıkları günde S u l­
tan M ehmed (F atih) cam finde d ü hân iç­
m ek ve m ü s lü m a n la n n ırzın pây im âl et­
m ek ve köşelerde ayak üzre zina ve livata etmek ve kan dökmek ve evler ve
saraylar basmak ve bayram günlerinde
salıncak kurup bizzat padişahı ve v a li­
desini ve vüzera ve ehl-i div anı m um la r
ile salıncağa okum ak gibi ve bahusus
kahvehanelerde ve meyhanelerde fiil-i
n âm eşnı etmeleri gibi şol mertebe ki âlem ııizâm-u intizam dan çıkm ış id i ki
vasfa gelmez».
Ram azan bayram ından sonra zorba­
ların bir kısmı topladıkları m allarla An a d o lu jtû geçtiler. Fakat sipah züm re­
si tam am en çekilip gitm iş değildi. İstan­
b u l’da kalan lar otuz kırk kişilik gruplar
halinde dolaşm akta devlet erkânına is­
tediğini y ap tırm ak ta ve arzu ettiğini ko­
parm aktaydı. B un ları padişahın ı-e h a l­
kın başına belâ eden. R-eceb Paşa bile
vaziyetten m em ııun olm am aya başlam ış­
tı. Zira, bir kaç kişinin tesirinden k u r­
tulayım derken, bu gürûh yüzünden b in ­
lerce söz dinlemez kim senin işe karışmasiyle karşılaşm ıştı. Zorbalar hâzinede
kalm ış ne kadar ulûfeleri varsa hepsini
aldıktan başka, seferde çalınanların tas­
h ih i için de buy u ru ld ular istihsal etm iş­
lerdi. Bu para m evzuunda sadnâzam Receb Paşa’nm yaptığı yegâne iyi iş. m u ­
kabeleci M ehm ed E fendi’n in tavsiyesine
uyarak isim lerin tashihini sıkı tutm ası
ve boylece bu yoldan yapılacak suistim alin önüne biraz geçebilmesidir. Şevva­
lin beşinde (N aim â C: 3, S: 109) yâni
25 nisan 1632 de m ülâzım tahriri ferm an
olunca, eski zorbalardan başka, son bir
iki sene zarfında peyda olan yeni zorbabaşılar ve ağalar ortaya atılıp m a n ­
sıp ve hizm et alm ak için gü rültü etm iş­
ler. bu arada eski zorbaların taarruzu ıle karşılaşm ışlardır. Fski zorbaların ye­
nilerini taşa tutm aları ve ağız nizar et­
meleri yüzünden m ülâzim tahriri işi de
uzayıp gitm iştir.

SULTAN M U R A D IN DURUMA H AK İM OLM ASI
Zorbalar kendisini tehdit edip sık ın ­
tılı günler yaşattıkları
sırada S ultan
M ufad yirm i yaşının içinde b u lun uy o r­
du. Y ân i padişah artık vesayetten kur­

tulup şahsi zekâ ve kabiliyetini göste­
recek yaşa gelmiş bulunuyordu. N itekim
21 yaşma pek yaklaştığı günlerde, v a ­
ziyete hâk im olm ak yolunda faaliyete

1882

geçti ve sür atle hâk im iy et tesis etti.
Boylece Sultan M urad’m durum a h â ­
kim olup devlet idaresine bizzat h ü k ­
m ettiği bu de\-ir aşağıda an latıldığı şe­
kilde açıldı.

Receb Paşa’ıun idam ı

Köse Mehmed Ağa, daha
sonra, onun
zorbaları tahrikine da ir mufassal m alû­
m at vermişti.
Bu adam ö ld ü rü ld ü ğ ü takdirde, zor­
balar en önemli
mevkideki
adam- .5
*
larını kaybedecek­

S ultan M urad şahsan zeki bir h ü ­
kümdardı- Zorbaları el altından, ayaklan­
dıran şahsın Receb Paşa olduğunu peşi­
nen sezmişti- Hafız Ahm ed Paşa'nm p a r­
çalandığı gün, saray avlusunda zorbalar
bekleşirken R-îceb Paşa
(N aim â C: 3.
S: 92-931 padişaha
«padişahınım lisa­
nından H afız P aşa y ı Saka Mehmed Ağa
ve sair ağalardan rica edelim, belki m a k ­
bul ola. Zira af etmeleri ih tim a li yo k ­
tur» demiş, böylece fark ınd a olm adan
âsilerin niyetlerinden
haberdar o ld u ­
ğunu ağzından kaçırm ıştı. Yine
ayni
gür. «beni dahi isterlerse ver padişa­
hım » demesi de m ânalı idi. Zira,
bu
sözünden Hafız A hm ed Paşa’nııı harcan­
masını istediğini tahm in m üm k ün dür.
S ultan M urad. ayaklanm anın ilk g ü n ü n ­
den sonra onun rolünü daha geniş şe­
kilde sezebildi. Esasen
yeniçeri ağası

lerdi. Keceb Paşa
ortadan
kalkınca
zorbalar her şeyd-eıı önce
m anevi
bir darbe de yemiş
olacaklardı. Onun
için Sultan M urad
evvelâ bundan işe
başladı. S ipahi ve
yeniçerilerin bay­
ram münasebeti yic
yaptıkları edepsiz­
lik le rin üzerinden
bir ay geçtiği, si­
pahilerin
bazıları
A nadolu'ya
gide­
rek güm bürtü biraz
azaldığı
günlerde
padişah
harekete
Receb Paşa
geçti.
(Macarca tarihten)

Topal .Receb Paşa’mıı padişah tarafından idam ettirilmesi (Ricauf’daıı)
1883

18
m ayıs 1632 (28 şevvali 1041) g ü radıkları
­
şaşkınlık sebebiyle
seslerini
n ü sadrıâzam ı saraya davet. etti.
İçeri
çıkaram am ışlardı. A radan y irm i g ü n k a ­
gireıı Receb Paşa selâmı m üteakip p a ­
dar zam an geçip de uğrad ıkları sersem­
dişahın eteğini öpeceği sırada,
Sultan
lik te n biraz ayılınca 8 haziranda (20 z il­
M urad:
kade) O k m eydanında bir toplantı y ap ­
«— Gel beru topal zorbabaşı»
tılar. Sene sonuna kadar beklemek zor­
Dedi. Nıkristen m uztarip o ld u ğu n ­
du r şeklinde bir bahane uydurarak, ve­
dan topallıyarak yürüyen Receb ■ Paşa
ziriazam dan derhal hizm etlerin tevziinin
bu hitabı duyunca aklı başından gitti.
istenmesini kararlaştırdılar. Ve istedik­
«— H âşâ padişahım , vallah ve billeri hizm etlerin listesini defter ederek
lah padişahım ın rızasından dışarı zerre
sadnâzam a gönderdiler .
kadar vaz’u. hareketim yoktur!»
Sipah zorbalarının
istediği hizmet
Diyerek, yem inlerle padişahı y u m u ­
aslında m ü lâzım denilen bir nevi nöbet­
şatacağım zannetti. Fakat S ultan M urad
çi süvariliği ve em ir subaylığı hizm eti
unuıı daha fazla konuşm asına meydan
K a n u n i S üleym an zam anında seferlere
bırakm ıyarak:
çık ıld ık ça orduda em ir subaylığı yapm ak
«— Bre k â iir abdest al!»
üzere sipah
taifesinden üç yüz kadar
Diye bağırdı. H afız Ahm ed Paşa‘- m ü lâzim yazılırdı. B un lar sefer b ittik ­
ten soııra ordudaki hizm etlerine karşılık
m n ö ld ü rü ld ü ğ ü gün S ultan M urad adivan hizm etlerinden m ünasip birer v a­
3 ral^ divanına çıkacağı sırada Receb P a ­
zife verilirdi. Fakat son senelerde usul
şa, padişaha abdest alıp ondan sonra d ı­
ve kanunlara riayet olunm am ası, sipah
şarı çıkm asını söylemiş, b u cümlesi ile
tak ım ın ın da işi zorbalığa vurm ası y ü ­
h ük ü m d arın öldürülm esi ih tim a li old u ­
zünden m ülâzım lığ a yazılanların m ik tarı
ğunu im â etmişti. A rtık fırsat sırası ken­
onbiııden ziyadeye (N aim â C: 3, S: 119)
disine gelmiş olan padişah sadrıûzam m
çıkm ıştı. Sefer olm ad ığı zam anlarda m ü ­
geçmişteki sözüne tarizde bulunm uş g lâzım yazılm azken b u n a da riayet edil­
luyordu. Sultan M urad daha sonra:
mem işti. M ü lâzım lar
çoğalınca
divan
«— .Şu h a in in tiz başını kesin!»
hizm etlerinden başka havass-ı hüm ây û n
Diye hışım la emretti. O sırada celvoyvodalıkları da bunlara k âfi gelmemiş
lâd hazır b u lun m adığın dan zü lü flü b a l­
evkaf tevliyetleri ve cizye defterleri g i­
tacılar boğdular. Ö lüsünü, boğazjnda kebi fazla para getiren şeyler de ellerine
meııd bu lu n duğu halde bir hasıra koyup
geçmiştir. H âzinenin ağır şekilde zarar
Bâb-ı hüm ây û nd an dışarıya sürükliyerek
görmesine, evkafın harabolm asm a âm il
attılar. Receb Paşa saraya gelirken bazı
olan bu hâdiselere, sipahilere istinat su­
sipah zorba başıları ile beraberce gelir
retiyle m evki kapm ak isteyen bazı haris
ve kendisi içeri girince onlar kapı övezirler bizzat yol açm ışlardı.
nünde beklerlerdi. O gün de yine bir k ı­
îşte sipah zorbalarının son toplantı­
sım zorbabaşılar Bâb-ı h üm u y û n ö n ü n ­
larınd a tevziini istedikleri hizm etler bu
de beklem ekteyken Receb Paşa’nııı ce­
m ahiyette şeylerdi. S adrıâzam Tabanısedi önlerine atılıverince
içlerine
bir
Yassı M ehmed Paşa zorbaların defterini
korku düşüp çabucak dağılıverdiler.
alıp padişaha bir telhisle arzedince S u l­
S ultan M urad, Receb Paşa’yı böyle
tan M urad: «B undan sonra ecdâd-ı iza­
birdânbire ortadan
k aldırınca m üiır-ü
m ım zam anında m üdahale
etm edikleri
h üm ây û n u Mısır valiliğin de n m azûl «Tahizm etler verilmeye» diye bir hatt-ı h ü ­
banı-Yassı» n âm ı ile m âru f
A rnavut
m â y û n çıkardı. Sipah taifesi bundan h a ­
Mehmed
Paşa’ya verdi ve zorbaların
berdar olunca Sultanahm ed C am ii m ey­
hakkından gelmesi hususunda kendisine
danında içtim a ettiler.
tenbihatta bulundu.

Zorbaların son kım ıldanışı

Sinanpaşa köşkü toplantısı

Receb Paşa’n m birdenbire idam ı sıpah zorbalarını sersemletmişti. Bu idam
karşısında in fial duym akla beraber u ğ ­

S ultan M urad zorbaların S u lta na h­
med m eydanında topland ık ların ı d u y u n ­
ca, sadrıâzam ve bir kısım devlet er-

1884

kâm ile görüştükten soııra Saraybum unda deniz kenarındaki Sinanpaşa k öşk ün ­
de bir ayak divanı ferm an etti. Sadrıâzam, vezirler, kazaskerler, şeyhülislâm ,
ııakibüleşraf,
ulem a sınıfından m üh im
şahsiyetler, yeniçeri ve altı bölük ocağı
ağaları ve subayları toplandı.
K öşkün
m ünasip yerine k u rula n tahta, padişah
oturdu; sadrıâzam dalıil diğerleri bahçe­
de kapı önünde ayakta sıralandılar.
Sinanpaşa köşkünde y ap ılan bu ayak
divanı, çeşitli yönlerden ehemm iyet arzedert b ir hâdisedir. L âk in şim diye k a ­
dar bu hâdise üzerinde Mjrıkı derecede
duru lup ta h lili yapılm am ıştır. S in an pa­
şa köşkü toplantısından sonra
Sultan
M urad zorbaları kaldırm ak için açıkça
ve kesin şekilde faaliyete geçmişti. F a­
kat Sinanpaşa köşkü toplantısının taşı­
dığı hususiyet, bir takibata
başlangıç
teşkil ediğinde değildir. Z orb alığın fen a­
lığı ve m em leket için zararları dile ge­
tirilm iş, ad lî ve idarî vazife sahipleri
olan, k ad ıların karşılaştıkları m üşküller,
o sırada m em leketin
bünyesini sarsıp
tahrip eden rüşvet, iltim as ve k a n u n ­
suzluklar b ü tü n açıklığıyle ortaya k on­
m uştur. Herkes kendisine sorulan suale
rahatça cevap vermiş, bazı n oktaların âdeta m ünakaşası yapılm ıştır. Binaenaleyh
Sinanpaşa köşkü toplantısı, m em leketin
hastalığını
teşrih ile buna müştereken
çare bulm aya uğraşan bir meclis heye­
ti biçim inde cereyan etmiştir.
T oplantının safahati şöyle cereyan et­
ti: E vvelâ padişah S ultanahm ed’deki k a­
lab alığa haber göndererek: «Eğer sipahi
k u lla rım m û tî iseler aralarından bir kaç
pır ihtiyar kimseyi seçip göndersinler;
m aksatları her ne ise onlara bildirsinler»
dedi. S ultanahm ed’deki sipahiler evvelâ
bir tuzağa düşm ek endişesiyle m ütered­
dit davrandılar. Sonra b ölük em ektar­
larından b ir kaç kişiyi yolladılar. Naiır,â (C; 3, S: 113) ya göre; sipahi m ü ­
messilleri oraya geldiği zam an, köşkün
önündeki sahil boyu, orada bu lunanlar
kıpırdanam ıyacak derecede insanla d o l­
muştu. E trafı yeniçeriler ihata etmiş ağ a la n önlerinde
olduğu halde sessizce
beklemekteydi. Bu ifadeye nazaran, b iz­
zat çağırılan yeniçeri ve altı bölük su­
baylarından başka, yeniçeri ve sipah n e ­
ferlerinden de gelenler olmuştu.
Sipah m üm essili olan kim selerin o­

#

raya gelmelerinden sonra, S ultan Murad
ocak ağaları ve yeniçerileri önüne doğ­
ru yaklaştırdı, itaatsizliğin
zararlarını
izahla nasihatlarda bulununca, yeniçeri­
ler ve ocak subayları alkış yapıp:
«— D evietlü
padişahım sen bizim
padişahım ızsm , zillu llah sm ve bizim sana
bir veçhile m uhalefetim iz yoktur, dos­
tuna dost, düşm anına düşm anız»
Dediler. S ultan M urad tekrar nasihattan sonra, m adem ki böyle diyorsunuz,
o halde m üfsit ve zorbaları saklayıp h i­
m aye etmemeniz gerekir. Siz itaat ve
k u llu k ta kusur etmezseniz ben de }ıer
birinize rütbenize göre yardım ederim,
dedi. B unun üzerine yeniçeri ağası ve
cümle ocak halkı:
*■
— Padişahım ıza m ûtiviz. Eşkıyayı
him aye etmeyiz. Padişahım ıza gerekmiyen bize de gerekmez» dediler.
B u sözler üzerine m eydana mushaf-ı
şerif çıkarıldı ve bizzat padişah:

«— Vallah mı, billâh mı?»
D iye yem in ettirm ek isteyince bü­
tü n yeniçeriler K e lâm u llah üzerine ye­
m in ettiler. S ultan M urad b u n la n yazdı­
rıp sicile geçirtmesini m üteakip, bu de­
fa sipahilere hitap etti. Padişah peşinen
yeniçerilere yem in ettirm iş olduğu, son
hâdiselerdeki zorbalar da onların arasın­
dan çık tığ ı için, bunlara kargı h ita b ı da­
ha uzun ve sert cereyan etti. Padişah:
«— Size bir veçhile söz tefhim oluıım az ki in k ıy ad idesiz. Sizin m uhalefet
ve fitnecilik etmenizden devlet ve sal­
tanata zaaf gelip, sizin m a lî tek liflerini­
ze taham m ül edilmez oldu. Hem kulunuzuz diye ita ati m üş’ir kelim eler söyler­
siniz, hem irat getiren divan hizm etleri­
ne m usalat olup raiyeti pâyim al ve ha­
rap ettiniz. A ranızda h ak k a k a il olmıvanları him aye etmeniz
yüzünden içi­
nizde serkeş ve insafsız eşkiya çoğalıp,
sizin gibi ih tiy a rla n ve ak lı başm da olanları kaale almaz olup, âlem i soyup
reayayı dağıttılar. Siz k ır k bin adam ol­
dunuz, lâ k in istediğiniz hizm etlerin hep­
si beşyüzü bulm az. lie d e n ulûfe istersi­
niz, reayayı soyup dağıtırsınız? Reaya
olm ayınca hazine nereden toplanıp, u lû ­
fe nereden verilir? Ş u deryadan m ı ulûfen izi vereyim? B u n u nla dahi komayıp
ecdad-ı p âk im ve sair aslıab-ı
hazrat
evkafı tevliyetlerini istilâ ettiniz yine âdedinize kifayet etmedi» dedikten sonra

1885

itaat m evzuu üzerinde durdu. O zaman
sipab subay ve ihtiyarları:
«— Biz padisaiıa karşı âsi n âm ın ı
kabul etmeyiz. Ltostuııa dost düşm anına
düşm anız. Padişahım ızı tazyik edip, terk-i
edep ile m al tedarikine düşenler bizim
rızam ızla
değildir. Biz onların zaptm a
kaaair de ğiliz».
S ipaiı subay ve ihtiy arların ın
bu
sözlerinden sonra S ultan M urad
biraz
nasihati m üteakip,
m üfsit ve eşkiyayı
him aye etm emelerini, böyle kimseleri ara lan n d an çıkarm alarını, usulsüz olarak
iş ve vazife talebinde bulun m am alarını
ve nihayet yeniçeriler gibi sözlerini tu ­
tacaklarına dair yem in etm elerini b ild ir ­
di. Sipahiler de ayni şekilde yem in edince S ultan M urad o aralık «O halde
eşkıyanızı ayırıp veriniz»
şeklinde bir
cümle sarfedince
kalabalık
arasında
m evcut bir kaç sipaiı zorbasının m ır ıl­
danarak başlarını salladığını gören ye­
niçeriler, m üverrih N aim â (C: 3. S: 116)
nııı ifadesiyle: «ol m üfsidleri kapıp h a ­
vaya kaldırıp, h a lk ı yarm ak
m üm kün
olm am ağla, elma gibi başları üzerlerin­
den elden ele red idüp,
söyletmeyüp
meclisten taşra ilettiler».
Sipahiler de yem in ettikten
sonra
S ultan M urad kadı g m p u ııu ön tarafa
alıp kendisine doğru yaklaştırdı. O n la ­
ra: n için ahkâm -ı şer’iyeyi tam tatbik
etm ediklerini, zulm ü defetm ek için n i­
çin uğraşm adıkları ve irtişaya
neden
dü ştüklerini sordu. Ve kendilerinden ce­
vap istedi. İşte bunun üzerine mevcut
kalab alık önünde, memlekette adaletsiz­
lik ve zuhne sebep olan meseleler açıkça teşrih edildi.
K adılar padişahın
sualine şöyle cevap verdiler: «Hâşâ ki
biz rüşvet ile iptal-i hak veya ihkak-ı
batıl edeyüz. Biz K itab u lla h ahk âm ın ic ­
raya m akdurum uz sarf ideriz. A m a neyliyelim , sözümüz sem-i h üm ây u n a eriş­
mez; arzım ız dinlenmez. H izm et nam ıyle
sipahiler gelüp taht-ı kazam ızda hezar
m ü n k ira t ve m ezalim
irtik â b ederler.
K im e şikâyet edelim? A rzlarım ız o k u n ­
maz, am a bir zorba veyahut bir zalim
voyvoda ve cizyedarm
zulmüne, m ani
olm ak istesek mal-i padişahi tahsiline
m an i olup rüşvet aldı, reayayı him aye
etti, bize hizm et zaptm a m ân i oldu deyu hakkım ızda
bühtan ile arz etseler,

keyfiyet-i kaziyye tetkik olunm aksızın
bizi azlederler. Biz de şerlerinden k o r­
kup, bir m elce’ bulam ayup acz ve taksir
ile zillet ve zahmet çekeriz».
Bu u m u m i cevap ve m ütaleayı m ü ­
teakip orada bulu n an H um eli k a d ıla rın ­
dan biri: «Padişahım , falan hizm eti alan
sipahinin zulm üne m ân i olm ak istediğim
için, rüfekasiyle m ahkem em i basıp es­
v aplarım ı ve atlarım ı yağm a ettiler» d i­
ye şahsi bir m isal de verdi. N ihayet k a ­
dılar: h ak ların da inayet gösterilip des­
teklenirlerse, zu lm ü
kusursuz
şekilde
def’e çalışacaklarını
b ildird iler ve so­
n u nda bunu tahakk uk ettireceklerine d a ­
ir yenlin ettiler. K a d ıla rın da yem ini si­
cile işlendi. S ultan M urad burada k o ­
n uşulanları ve yem inleri
allâm e şeyhi
M ehmed E fen di’ye tespit
ettirerek bu
hücceti sadrıâzam .
şeyhülislâm , vezir
Hüseyin ve Bayram
Paşalar ile Şeyhî
E fendi’ye im za ettirdi. Böylece Sinanpaşa köşkü toplantısı son buldu.

Sultan M urad 'm temizleme
hareketine girişmesi
S ultan M urad, Sinanpaşa köşkünde
y aptığı toplantıdan sonra zorbaları o r­
tadan k aldırm ak üzere faaliyete geçti.
Z âten bu toplantının tesiri hemen g ö rü l­
dü. H izm et talebinde bulunanlar, iste­
dikleri şeye n a il olam ıyacaklarım anla­
dık larınd an İstanbul’u terketmek ih t i­
yacım hissettiler.
Böylece toplantının
ferdası gününden itibaren hanlar boşal­
m aya başladı. Ü çüncü gün d iv an top­
lantısı yapıldı. S ulta n M urad, zorbala­
rın bundan böyle fırsat bu lm am aları icin
faaliy'ete
koyulm akta acele etti,
'tatbikata girişm ek üzere sıpah ağası C a­
fer Ağa ile siiâbdar ağası A hm ed A ğ a ­
ya derhal elebaşıları yakalam ak em ri­
n i verdi. A hm ed Ağa bu hususta ızhar-ı
acz edince
S ultan M urad derhal boy­
n unu vurdurdu. A hm ed A ğ a ’n ın başının
gittiğini gören Câfer A ğa bu yolda çalı­
şacağını bildird i. Padişahın işe şiddetle
girişmekte olduğu anlaşılm aktaydı. Bir
ik i gün sonra sadrıâzam m sarayında bir
toplantı yapıldı. N asihat ve y u m u şak lık ­
la zorbaların yola gelmiyeceği. işin uza­
yacağı, bu sebeple fesat yaratanların idam edilm eleri kararlaştırıldı. B urada­
ki toplantıya da katılm ış olan ocak a-

1386

*

ğaiarı, zorbaların hak larından gelinmek
üzere padişahın ferm anı dairesinde hare­
ket edeceklerini söylediler.
Sadrıâzam sarayında toplantı y ap ıl­
dığı zamsn günlerden cum a idi. Zorba­
ların idam yoluyle
tem izlenm eleri işi
öğledes önce karara bağlanm ış ve n ih a ­
yet namaz vakti olm uştu. O sırada bazı
kimseler, «şimdi cum a
n am azını eda
edelim, ondan sonra faaliyete geçelim
dediler. Fakat toplantıda hazır bulunan
şeyhülislâm ile kazaskerler «bu gaileyi
def cum adan elzemdir, âlem böyle herc-ü
merc iken cum a m ı câİ 2 olur» sözleriyle
derhal işe girişilm esini tecviz eylediler.
Sadrıâzam sarayındaki
toplantı kararı
padişaha arzedilince, S ultan M urad tas­
diki m übeyyin hatt-ı h ü m â y û n gönder­
diğinden, hemen o g ü n zorbaların ele­
başılarından S aka Mehmed, G ürcü R ıd ­
van ve daha bazıları yakalanıp boğuldu,
diğerlerinin duyup kaçm am aları için ö l­
dürülenlerin cesetleri denize atıldı. İstan­
b u l’da öldürülen zorbaların en m üh im
m i Beli İlâ h î n âm ın d ak i şahsiyetti. M ü ­
verrih N a im â’n m pek m ufassal şekilde
anlattığı D elî Îlâhî, D ağlar Delisi S ü ­
leym an adındaki sergerdenin kardeşinin
oğlu idi. S ipahiler üzerinde çok k u v ­
vetli nüfûza m alik
olan D ağlar Delisi
Süleym an, Husrev Paşa’n m Bağdad se­
ferinde bulunm uş ve B ağdad’m zaptı ıçin hücum a geçildiği sırada sipahiler de
hücum a kalkarken:
«nereye yürü rsü­
nüz? Osm anlı Bağdad’ı aldıktan
sonra
b ir daha size ne ihtiyaçları kalır? C üm ­
lenizi k ırm aları m u hakkaktır, size h iz­
m et verip iltifa t
etmeleri B ağdad yüzündendir» diyerek onları hücum dan alıkoym uştu. Bağdad seferinden, dönüş
sırasında D ağlar Delisi ölm üş ve Deli
Îlâh î onun yerine k aim olmuştu.
Seydişehri’ne yerleşmiş olan Deli
İlâh î etrafını kasıp kavurm uş, bazı k im ­
seleri öldürm üş, bazıların ı tehdit etmiş
ve bir sürü m al ve para toplam ıştı. B ir
hayli ta ra fta n olan D eli Îlâ h î’den herkes
titrer vaziyete düşm üş; soygun ve taz­
y iki sadece Şevdişehri’ne m ünhasır k al­
m ayıp Beyşehir, Bozkır, Konya, Niğde,
Aksaray’a kadar
uzanm ıştır. Beyşehir
sancak beyi olan Nogay Paşa oğlu Arslan Beyi devre çıkm ış olduğu Şeydişehr i’ne girm ekten menetmiştir.
1887

İşte bu azılı zorba ulufesini alm ak
için İstanbul’a
gelmiş,
ad an ılan ona
şehre girmem esini ihtar
etmişlerse de
aldırm am ıştır.
İstanbul’a dahil olunca
derhal yakalanm ış ve Divan-ı h ü m â y û n ­
da m uhakem esini m üteakip idam o lu n ­
m uştur.
Deli îlâ h î’n in idam ı diğer zorb ala­
rın da çözülm esine âm il olm uştur. M ü ­
verrih N aim â (C: 3, S: 130) bu husus­
ta: «meğer zorbaların ve eşkıya taifesi­
n in tasmim-i tasallutları bozulmuş, bu
zalim in katline m erbut im iş» der. B ilâ ­
hare bunun yerini alan Dereli H a lil de
Çerkeş A hm ed Paşa tarafından ö ld ü r ü l­
m üştür. Saka Mehmed,
G ürcü R ıdvan
ve Deli İlâ h î’tıin itlâfın d a ıı sonra diğe r­
lerinin tepelenmesinin kolaylaştığı görrülm ektedir. Fakat
hepsi de bir anda
yakalanam adığından işin b ir m ik ta r uzadığm a şahit olunm aktadır. Deli İ lâ h î’ye nazaran ikinci derecede katan zorba
basılardan Cadı Osm an Çardak kasaba­
sındaki evinde şarap içerken yakalanıp
öld ürüldü; Yemişçi M ustafa kaçıp izini
kaybetti, Salih Efendi M ısır’a kaçtı ve
ancak S ultan İbrahim
devrinde ö ld ü ­
rüldü. M ahm ud Ağa-oğlu, Sarı M usta­
fa, K el A bdi, Bıçakeı-oğlu M ehmed adm daki elebaşılar da birer köşeye k a ­
çıp saklandılar.
Zorbaların temizlenmesi işine, baş­
lan d ığı şekilde çok şiddetle devam e d il­
di. İstan bul’dan
kaçanların
gittikleri
yerlerde zam anla faaliyete geçmelerine
im k ân bırakılm adı. Takibat, İstanbul’da
da eyâletlerde de ayni sık ılık la y ü r ü ­
tüldü. Kaçıp saklananlar g ü n ü n birinde
yakalanıp cezalarını bulm ak tan k u r tu ­
lam adı. Sadrıâzam M ehmed Paşa, zor­
baların n am d arların m yak alanıp ö ld ü ­
rü ld ü ğ ü günden sonra sık sık İstanbul
sokaklarında tebdil dolaşır, nerede bir
«eğri sarıklı sipahi kıyafetli» adam g ö r­
se derhal öldürtürdü. B u takibata y e n i­
çerilerin de hedef teşkil ettiği görüldü.
L üzum undan fazla tatbik edilen şiddet
neticesinde zorba takım ı tam mânasiyle temizlendi. K orkunç kelimesiyle ta v ­
sif edilebilecek bu takibat sırasında, k u ­
runun yanında yaş da yan ar m isali, g ü ­
nahsız kimselerden de hayatlarını k a y ­
bedenler oldu. Askerler arasında ik i k i­
şi bir araya gelip
konuşacak cesaret
kalm adı. Sultan M urad, zorbalara kar-

■

şı takibata başladığı zaman, paraya ta­
alluk eden suistimallerin önlenmesi için
de bazı tedbirlere başvurdu. Bu cümle­
den bir hareket olarak; sipahilere cizye
defterleri verdirmedi. Ona bedel her ne­
fere altışar kuruş gulâmiye çıkarttırdı,
fakat daha sonra bunu da kalaırttı. Bun­
lara ulûfeden gayrı bir şey
verilmez
oldu.
Çok şiddetle yürütülen takibat ne­
ticesinde. senelerden beri müzminleşmiş
olan, halk ve hükümetin
başına belâ
kesilen şekavet ortadan kalktı. Bövlece
sükûta yaklaşmış olan devlet âsâyiş ve
emniyet bakımından gayesine ulaştı.
Sultan Murad'ın şiddet rejimine rağmen
bu nokta inkâr edilemiyecek bir haki­
kattir. Müverrih Naimâ (C: 3. S: 124)
şöyle der: «Sultan Murad hazretlerinin
hımmet-i âliye ve gayret-i seniyesi sa­
yesinde' satvet-i devlet-i Osmani kuv­
vet bulup, o gürûh-u fitneengiz cümle
tame-i şir-i şemşîri hunriz olup sudur
eden ef’ali kabihalarımn cezasın buldu­
lar».
Bundan başka sair işlerin de düzel­
tilmesi yolunda bazı faaliyetler de gö­
rülmekteydi. Sultan Murad 1632 temmuz
veya ağustosunda Anadolu ve Rumeli
beylerbeylerine tımar ve
zeametlerin
yoklanmasını yaptırarak sepet tımarla­
rını müstahaklanna tevzi ettirdi. Bu
münasebetle sipahi ve yeniçerilerden bir
hayli kimseler ulufelerini
terkederek
tımar aldılar.

İlyas Paşa’nın m ağlubiyeti ve
İstanbul’da idam olunması
Aslen Balıkesir’li olup Solak-oğlıı
diye de tanınan İlyas Paşa, evvelce bu
tarafta eşkiya tedibinde devlete hizmet
etmiş bir kimseydi. Cesur ve gayretli
bir şahıs olan İlyas Paşa, Hafız Ahmed
Paşa’m n maiyetinde Anadolu beylerbe­
yi sıfatiyle Bağdad seferine de iştirak
etmiş, burada da hizmet ve faaliyeti gö­
rülmüştü. Fakat Husrev Paşa ile ara­
sının açık olması sebebiyle Balıkesir’e
çekilmişti, işte bundan sonradır ki IIyas Paşa hükümetin karşısına başka bir
sıfatla çıktı. Balıkesir’de etrafına bir
hayli sanca ve sekban topladı, Kendisi­
ni Husrev Paşa’dan koruyabilmek endi­
1888

11 VII 1 V U IT II m

şesiyle (Naimâ C: 3, S: 134) bu sekban­
ları toplanmasını müteakip etrafına hük­
medecek duruma geldiği görülünce, ve­
zirlik tevcih edilerek Şam’a gönderilmek
istendi. Lâkin vezaret tevcihinden önce
kimseyi dinlemez hâle gelen İlyas Paşa
bir de vezir olunca kudreti daha da art­
tı. Muhitinde kuvveti artınca M idilli adasına da el atmak istedi. Evvelâ Kara
Mahmud namındaki adamını Kazdağı’na
göndererek o tarafın halkını da kendi­
ne bağladı. Sonra San Osman nam ın­
daki adamının emrine bir miktar kuv­
vet tahsis ederek bunları kayıklara dol­
durup M idilli’ye şevketti, ilyas Paşa’nın
kuvvetleri Midilli'ye çıktıktan sonra ha­
kiki niyetleri anlaşıldığı ve orada ilk
karşılaştıkları kimselere de feııa m ua­
mele ettiklerinden
kılıçtan geçirildi­
ler.
İlyas Paşa Midilli'yi ele geçirmeye
muvaffak olamayınca nüfuzunu Anado­
lu toprağı üzerinde genişletmeye çalış­
tı. Bu gaye ile. bir meseleyi bahane edip Manisa üzerine yürüdü. Manisa’yı
kuşatıp aldı. Buranın sancak beyi Bı­
çakçı İbrahim Paşa camnı kurtarmak
üzere kaçınca İlyas Paşa’nın levend ve
sekbanları Manisa şehri ve civarını yağ­
maladılar.
İlyas Paşa, Şeyhülislâm Yahya Efendi ile mektuplaşırdı. Bir defa hasta­
lanmış ve Yahya Efendi’d en tabib iste­
miş, o da hassa tabibi Ömer Efendi’yi
yollamıştı. İlyas Paşa Şeyhülislâmın bu
yardımına karşı hediye ve pişkeşler
göndererek mukabelede bulunmuştu. Bu
hareket o zaman İstanbul’daki zorbaları
kızdırmış. Yahya Efendi’yi itham ile az­
lini istemişlerdi.
İlyas Paşa Şam valiliğine gitmeyin­
ce asiliği açıkça tebeyyün ettiği, esa­
sen o sırada Sultan Murad artık devlet
işlerine hâkim vaziyete geçtiğinden, te­
dibi için üzerine asker sevkedildi. K ü ­
çük Ahmed Paşa serdar tayin olunup
Karaman beylerbeyi Çerkeş Dilâver
Paşa da onun emrine verildi, tlyas Pa­
şa mallarını ve ailesini Bergama kalesi­
ne koyup onbin kadar kuvvetin başın­
da Küçük Ahmed Paşa’nın karşısına
çıktı. İki taraf arasında Alaşehir’de ya­
pılan muharebede
İlyas Paşa mağlûp
olup kaçarak Bergama kalesine can at­
tı. Anadolu beylerbeyi Küçük
Ahmed

Paşa ile Dilâver Paşa kendisini takiple
Bergama önüne
geldiyse de buranın
zaptı kolay değildi. Nihayet affedildiği­
ne dair İstanbul'dan
hatt-ı humayun
getirten Küçük Ahmed Paşa, onun tes­
lim olmasını temin etti. Böylece Balıke­
sir, Kazdağı. Manisa, Avazment,
Ber­
gama, Menemen. Foça ve Alaşehir'e hâ­
kim denecek derecede buraları nüfuzu
altında tutan Îlyas Paşa'yı yanına alan
Küçük Ahmed Paşa beraberce İstanbul’a
geldi. Beylerbeyindeki İstavroz bahçe­
sinde yine beraberce padişahın huzuru­
na çıktı. Sultan Murad kısa bir soruştur­
mayı müteakip îlyas Paşa’nm idamım
emrettiğinden bostancılardan birisi der­
hal oracıkta bıçakla başını kesti (Eylül
1632). Onun idamı
kargısında Küçük
Ahmed Paşa donup kaldığı sırada Sul­
tan Murad Anadolu beylerbeyine döne­
rek:
*— Ya kâfir senin için şikâyetler
geldi, niçin reayaya tekâlif saldın, zulm
ve gadr eyledin?»
Dedi. Padişahın Küçük Ahmed Paşa'ya böyle hitabı, Germiyan reayasının
onun hakkında şikâyette bulunmasın­
dan ileri gelmekteydi. Küçük Ahmed
Paşa müthiş korkuya kapılmakla bera­
ber, halktan topladığı vergiyi askerlere
sarfettiğini, böyle yapmasa îlyas Paşa­
yı huzuruna getirmesinin m üm kün olamıvacağını söyleyince Sultan Murad bi­
raz nasihati a iktifa etti. Kendisini iyi
müdafaa edememiş veya padişahı kızdı­
racak bir cümle sarfetmiş olsaydı, n a ­
hak yere başı uçurulması muhtemel olan Küçük Ahmed Paşa, hiç bekleme­
diği bu tehlikeyi atlattıktan sonra Şam
valiliğine tâyin edildi.

İdam ların çoğalması
Mühim zorba reisleri ortadan kal­
dırıldıkça Sultan Murad’ın şiddeti azal­
mayıp bilâkis daha da arttı.
Padişah
zorbaların
temizlenmesinde o derece
şiddet göstermekte idi ki herhangi bir
şekilde zorba diye adı çıkmış olan ve­
ya kendisinden bu yolda şikâyet edilen
kimseler derhal temizleniyordu.
Tabii
bu takibat sadece İstanbul’a şâmil değüdi; eyâletlerde de ayni sıkılıkla ha­
reket olunmakta, hattâ zalim ruhlu kim ­
seler bu yüzden muhitlerinde korku ya­

ratmaktaydı. Böyleleri hakkında padi­
şaha şikâyet ulaşırsa neticede onlar da
başlarını kaybetmekteydi. Reayaya zul­
mettiğine veya rüşvet aldığına dair hak­
kında şikâyet vâki olanlar, mühim mev­
ki sahibi bulunsalar da idamın pençe­
sinden kurtıtlamıyorlardı. Böyleleri bazan kısa bir muhakemeyi müteakip ba­
zıları da muhakeme olmadan padişahın
gazabına uğruyordu,
Meselâ, etrafında korku yaratanlar
mey anında Yeniçeri ağası Köse Mehmed
Ağa ile halka iyi muamle etmediği
söylenenlerden Defterdar Mustafa Paşa'nın idamları zikre şayandır. Sipahi
zorbalarının idamlarım teminde mühim
hizmeti görülen, yeniçeri ocağındaki
müfsitleri de temizlıyen Köse Mehmed
Ağa idam olunduğu (1633) zaman cese­
di, mühim zorbalara tatbik edilen bir
usulle denize atıldı. Naimâ (C: 3, S: 146)
hakkında:
«Bir mertebe gaddarlık ile
nam verdi ki, birini huzuruna davet et­
seler, abdest alıp ve vasiyet edip bade­
hu anın huzuruna giderdi» demektedir.
İdamların birbirini takip ettiği bu
devrede, kendi idamına ait emri kendi­
si götüren kimselere bile rastlanmaktaydı. Bu şahıs Feridun Efendi namındaki
kimsedir. Osmanlı tarihlerinde suçun­
dan bahsedilmeyip
sadece idam tarzı
anlatılan Feridun Efendi, evvelâ Medi­
ne’de Emir Halife'nin idamı için oraya
hatt-ı humayun götürmüş, bilâhare ken­
di idam fermanını ihtiva eden bir boh­
çayı İstanbul’dan alıp Diyarbekir bey­
lerbey isi Murtaza Paşa'ya ulaştırmıştır.
Murtaza Paşa bohçayı teslim aldıktan
sonra Feridun Efendi’yi derhal katlet­
miştir.
1632
senesi sonlan Ue 1633 senesi içiııde zorbaların çok mühim kısmı öldü­
rüldü. Bu meyanda: Alaybey-oğlu, Hatun-oğlu, Çerkeş Ali Ağa, Mahmud Ağaoğlu. Cin Ali Efendi, Köse Aii Efendi,
Siyavuş Efendi ve Çalık Derviş gibi kim ­
seleri saymak mümkündür. Bunların
bit1 kısmı İstanbul'da bazüan da Ana­
dolu'da yakalanmışlardır. Bu arada Kay­
seri tarafında bazı kimselerin
canına
kıymış olan ve tegallüp
suretiyle bir
hayli mal biriktirmiş olan Türkmen aşiretlerinden Boynu-İnceli
beyi Hacı
Ahmed-oğlu Ömer Ağa, Şam valiliğine

1889

tâyin edilmiş olan Küçük Ahmed Paşa
eyâletine giderken yolda yakalatıp m al­
larının yerini söyletti ve deve üzerinde
çarmıha gererek (Naimâ C: 3. S: 149)
ıztırap içinde öldürdü.

R u m Mehmed’in öldürülm esi
Sipah zorbalarının Sultan Murad'ı
hal' teşebbüsüne iştirak etmemiş, hattâ
böyle bir şeyin fiiliyata inkılâbını ön­
lemiş olan Rum Mehmed'in bu iy iliği­
ne karşılık kendisine Maraş valiliği tev­
cih edildiğinden daha yukarılarda bah­
sedilmişti. Keskinli olan Mehmed genç­
liğinde Defterdar Ömer Efendi’nin ya­
nında hizmetçilik etmiş, bilâhare onun
yanından ayrılmıştı. Sonraları sipah sı*
m fı arasına giren Rum Mehmed, intisab
ettiği asker zümresinin m ühim kısmının
havasına uyarak bir zorba haline gel­
miş, hem de pek nüfuzlu bir zorbabaşı
ola vermişti. Naimâ (C: 3, S: 150) ya gö­
re; sipah zorbaları arasında bir Dağlar
Delisi Süleyman ondan nüfuzlu olup,
bunun dışında hiç kimse ona tekaddüm
edemezdi.
Rum Mehmed Konya’da bulundukça
oranın halkına hiç bir zarar
vermez,
hatta adaletin tecellisi için gayret bile
gösterirdi. Fakat Konya dışındaki yer­
lere büyük zararlar verirdi. Sadrazam
Husrev Paşa’nın Bağdad seferinde Rum
Mehmed de bulunmuş,
Husrev Paşa
Bağdad önünden Diyarbekir’e döndüğü
sırada sipahilere hizmet tevzi ederken
buna da Zile voyvodalığım vermişti. Rum
Mehmed Zile’ve gittiği zaman burasını
soyup soğana çevirip topladığı m allar­
la Konya’ya dönmüştü. Bilâhara kethü­
dasını Kastamonu yakınındaki Küre ka­
sabasına göndermiş ve orasını da soy­
du rmuştu.
Rum Mehmed son defa olarak Kon­
ya'ya geldiği sırada İstanbul’da zorba­
ların temizlenmesine başlanmış bulun­
maktaydı. Saka Mehmed, Cin A li ve De­
li İlâhi gibi zorba reisleri öldürüldüğü
zaman bazı zorbalar Rum
Mehmed’in
yanına kaçıp gelmişti. Bu cümleden olarak; Eskişehirli Kör Ali, Rum Ahmed,
Nazlı Muslu, Kürt Mehmed gibi zorba­
lar vardı.
Rum Mehmed’e Maraş valiliği tev­
cih edildiği sırada Deli Yusuf Paşa’va

da Şam eyâleti tevcih edilmişti. Rum
Mehmed, Yusuf Paşa'vı eyâletine gider­
ken, sekbanlar arasında kavga çıkar ba­
hanesiyle Konya'ya uğratmamış, Deli
Yusuf Paşa’nm arkasından ayni yerin
valiliğine tayin edilmiş olan Küçük A h ­
med Paşayı da yine ayni bahane ile
Ayıntab (Antep) a sokmamıştı.
Sultan Murad zorba namında kim ­
seyi bırakmamaya azmetmiş olduğu ci­
hetle, Rum Mehmed gibi
meşhur bir
eski zorbayı da ayni akibete uğratmak
istedi. Irak'ta İmam Musa kasabasında
kızılbaşlara karşı yapılan muharebede
şecaat göstermiş olan Behisni (Besni) li
Ali Bey bu işe memur edildi. A li Bey,
Rum Mehmed’i Antep’te muhasara edip
epeyce insanın Ölümüyle neticelenen bir
muharebe sonunda esir alıp maiyetinde­
ki diğer zorbalarla birlikte başlarını ke­
sip İstanbul'a yolladı.

Deli Yusuf Paşa'nın idam ı
Şam valiliği Küçük Ahmed Paşa’ya
tevcih edilince Deli Yusuf Paşa dönüp
İstanbul'a gelmişti. Abana Mehmed Paşa'va karşı yapılan harekât
sırasında
Husrev Paşa’ıım çırağ etmiş olduğu De­
li Yusuf Paşa şecaat sar.ibi bir kimsey­
di. Bu bakımdan devlete t peyce hizm e­
ti de dokunmuştu. Fakat kendisinin zul­
müne dair şikâyet vaki olunca, Husrev
Paşa’nın çırağ etmiş
oluşunu da kâfi
bir kusur sayan padişah derhal boynu­
nu vurdurdu (18 mart 1633). Deli Y u ­
suf Paşa hakkında Naimâ (C: 3, S: 153)
şöyle der; «bahadır yiğit idi ve şecaatta naziri yoğidi; lâkin zâlim ve fâsık
olup nâhak yere bir kaç kims^ katlet­
mekle mücazaat vaki oldu*.

İznik kadısı vc Şeyhülislâm
Hüseyin Efendi’nin katli
Sultan Murad mevsimin kış olması­
na aldırmıyarak, Bursa’ya gitmek üze­
re 3 aralık 1633 de İstanbul'dan hare­
ket etti. Bu seyahatta kara yolunu ta­
kip eden padişah İzmit’e vardığı zaman
tütün yasağına riayet etmeyen bir kaç
kişiyi öldürttü. İzmit’ten sonra avlana­
rak İznik’e doğru yoluna devam eden
Sultan Murad, bu taraftaki yolun bir

1890

kısmının bozuk ve heııîiz tesviye edil­
memiş olduğunu görünce, yanında bu­
lunan adamlardan vezir Gürcü Mehmed
Paşa ile kapıcılar kethüdası Nasuhpaşa-zâde Hüseyin A ğa’yı, îznik kadısını
asmalar; için ileriye gönderdi. Bunlar
kadıyı yakalayınca
zavallı adamcağız;
«şevketli padişahımızın
buradan geçe­
ceği haberi dün geldi. Bunun üzerine
hemen şehir kalkmı ve reayayı yollara
çıkardım, fakat padişahımız daha ünce
buraya ulaştı, benim günahım yoktu:1»
diye yalvardıvsa da. bu yalvarlamaları
para etmedi. Onun
sözlerini padişaha
nakil ve affına tavassut cesareti göste­
recek kimse zâten mevcut değildi. Onun için, üzerinde ilmiye sınıfının res­
mî kıyafeti olan cübbesi ve başında des­
tan bulunduğu halde kale kapısına asılmak suretiyle padişahın emri yerine
getirildi. İznik kadısı asılma mahalline
götürülürken bütün şehir halkı seyrine
çıkmıştı; son dakikasında (Naimâ C: 3.
S: 189) halka dönerek: «Müslümanlar,
Hak huzurunda, nahak yere gittiğimin
şehadetini sizden talep
ederim» dedi.
K adı’nın cesedi üç gün kale kapısında
asılı bırakıldı.
Karaçelebi-zâde Abaülâziz Efendi’nin
(Ravzal-ül-ebrar S: 579) -sbîcürm
ve bigünah» asıldığını
söylediği İznik
kadısının idam sebebine dair Kâtib Çe­
lebi (Fezleke C: 2, S: 172); evvelce ka­
dı hakkında padişaha şikâyette bulu­
nulmuş olduğunu, muhtemelen padişa­
hın onu katle niyet ettiği için, kendisi­
ni gafil avlayıp hizmet kusuru atfede­
bilmek niyetiyle îznik’e sür’atle gitmiş
olduğunu kaydeder.
Sultan Murad
İznik’ten
doğruca
Bursa’ya gitti. Bursa’da kaldığı beş gün
zarfında ecdadının türbesini ziyaret et­
ti. Bu arada ufak bir şikâyet üzerine
Bursa tüccarlarından HasarLkeyf’li Meh­
med Çelebi nâmındaki
şahsı
astırdı.
Zenginliği nisbetinde hasis de olan bu
adam hakkında eski tarihlerde şu tav­
sife rastlamnaktadır: «¡Bursa halltından
bir fert ve etraf-ı beldeden bir karye
yoğ idi ki buna medyun olmıya; kuvvet-i sermaye ile ol diyarın vüculı-ı menafi'ine müstevli olup umum halk ona
muhtaç idiler».
Sultan Murad av tertibi suretiyle
Bursa’da daha bir kaç gün kalmak is­

terken. annesinden aldığı bir mektup üzerine derhal yola çıktı. Annesi Kösem
Sultan mektubunda: «Benim arslanmı,
acele üzere gelesiz, cülûs tedbiri için
sözler ve cem’iyetler olmaktadır»
de­
mekteydi. Valide Sultan’m mektubunun
arasında bir de Şeyhülislâmın ona yaz­
mış olduğu mektup çıkmıştı.
Şeyhülislâmı Valide Sultan’a mek­
tup yazmaya sevkeden âmil, İznik ka­
dısının idamı haberinin İstanbul’a ulaş­
ması üzerine ulema sınıfının bundan de­
rin bir teessüre kapılmasıydı. Ulemanın
teessürüne tercüman olan Şeyhülislâm,
bunun tekerrürüne mâni olunması ba­
bında (Naimâ C: 3, S: 19£) şöyle de­
mekteydi: -secdad-ı kiramlarımu etme­
diği şeyden
kendilerinin dahi içtinap
buyurmaları
münasiptir.
Kendilerini
bedduadan sakınırız; memuldür ki siz
kendilerine nasihat buyurup zümre-i ulemanın hayır duasını alasınız; zira he­
nüz âlemin herc-ü merc-i sönmeye yüz
tutmuşken kıyl-ü kale müeddi olacak
ahvalden cenab-ı iıilâfetpenahiyi siyanet ederiz».
Şeyhülislâm Ahî-zâde Hüseyin Efeııdi bu mektubu yazdıktan sonra İlmi­
ye sınıfının bir ziyafetine iştirak etmiş­
ti. İşte bu arada bazı kimseler Valide
Sultana giderek ulemanın padişahı hal’
etmek gayesiyle
toplantı tertip etmiş
olduklarını
söylemiş, o da bu haberi
şeyhülislâmın mektubu ile birlikte oğ­
luna ulaştırmıştı.
Sultan iîu ra d
annesinden
aldığı
mektup üzerine heyecana kapıldı ve
Bursa'va bile uğramadan avlandığı sa­
hadan harekete geçti. Bir an Önce İs­
tanbul’a ulaşmak istediği cihetle, o za­
manın en. süratli vasıtası addedilecek
iyi koşan atlara binerek ilerlemekteydi.
Azmi gibi vücudu da kuvvetli olan pa­
dişahın ilerleyişine herkes tahammül edecek' gibi değildi. Nitekim, N aimâ’nın
ifadesiyle: «tehevvürlerinden bir merte­
be süra't üzere revane oldular ki değ­
me at ve adam kendülere refakat edemeyüp cümle âyân ve hüddam dökülüp
geriiye kaldılar». Bu şekilde ilerleyişle
Samanlı dağlarını aşan "Sultan Murad
ertesi sabah Yalova’nın batı tarafında
Marmara kıyısındaki «Katırlı» m e v k ii­
ne ulaştı. Denizde şiddetli bir fırtına
hüküm sürdüğü halde, gemi gelmesini

1891

Sultan Murad'ın kahvehaneleri kapattırıp tütünü yasak etmesi
(İlâve : 120)

Şedit bir h ü k ü m d a r olan S u lta n M u ­
rad devlet idaresine fiilen h â k im olduğu
senenin fe'dası y ılınd a kahvehaleri k a­
p attırıp tü tü n içilm esini yasak etti. P a ­
d işah ın böyle bîr yasak tatbikinde, o
sırada İstanbul’da çıkan bîr y a n g ın ın ve­
sile ittihaz edilm iş olduğu söylenir.
2 ey lül 1633 (27 sefer 10431 günü Cibali iara fın d a bir gem i kalaiathanesir.de
çık an yangın, civardaki
kayıkhanelere
sirayet etmiş, oradan da İsta nb u l'u n ge­
niş b ir sahasına y ay ılm ıştır. Şiddetli b ir
rü zg âr yüzünden yangın önlenem em iş ve
y irm i dört saat devam etm iştir. Cibalî'den A y akapusu’na kadar sahil boyu yan­
d ık ta n sonra yangın üç kola ay rılm ış­
tır. B irinci kol K adı Çeşmesi
sem tini
y ak tık tan sonra Sultanselim 'e: ikinci kol
sahil boyundan L 'nkapanı’na, oradan da
Zeyrek y okuşuna; üçün cü kol İse F atih
C a m ii etrafını, Saraçhane kısm ına y ak ­
laştıktan sonra Sarıgüzel (Sarı G ürz) e
dayanm ıştır. F atih C am ii m inarelerinde­
ki k ülâh ları yakacak kadar yükselen aIûvler buralardaki binaları kül etm iştir.
Peçevi. K â ü b Celebi gibi bu devirde h a­
yatta olan m üverrihler y anan b üy ük b i­
na, vc konaklar! sayarlar. Sivil m im a ­
rim izin nefis örneklerini teşkil eden b i­
nalar yanarken vezir ve kibar konakla­
rındaki nâd ir yazma eserler de m ahvol­
m uştur.
I§te İstanbul'un beşte b irin in m ahvol­
ması neticesini veren bu yangından son­
ra halk kahvehanelerde y ang ın
h ak kın­
da bir hayli dedikodu
y a p tığ ı ileri geri
söylendiği için, kahve ve tü tü n ü haram
sayan Kadı-zâde M ehm ed E fe n d in in te?vfkl üzerine S u lta n M urad kahvehanele­
ri k ap attırıp tü tü n
içilm esini yasak e t­
m iştir (16 eyjfiZ 1633). M aam afih tü tü n
içenlerin y angınlara sebep
o ldu ğu n dan
bahisle bu yasağın k o nu ldu ğun u söyle­
yenler de vardır. N ite k im Solak-zâde ta­
rihinde su satırlar g ö rü lü r:
«Padişah-ı
âlem penah yang ını görüp
sebebini sual
ettikte: padişahım ekser kahvehanelerde
Lirya ki ler tütün istim al ederken uyuyup,
lülelerinden ates parçaları
tahta ara­
lık la rın a düşüp yangın vâki olm uştun*.
Osm anlI tarihçilerinin bildirdiklerine

<
|

|

I

1892

göre; İsta nbu l'a ilk kahve 1555 y ılın d a
gelmiş ve zam anla kahvehaneler açılarak
kahve içilm esi taa m m üm etm iştir. T ütü n
ise 1009 {m ilâdi 1600-160l j
veya
1014
(m ilâd i 1605-1606) yıl m d a gelm iştir. T ü­
tün ü ilk getirenlerin In g llİ2ler
o lduğu
söylenir.
K ahvehanelerin kapatılm ası
ilk de.
fa tatbik edilen bir şey d e tild i. S ultan
Birinci Ahm ed zam anında sadrazam lardan
Derviş Paşa ve NasuJı Pasa da kahve­
haneleri kapatm ıştı. L âkin,
D ö rdün cü
M u ra d ’ın za m a nınd a ki gibi kahvehaneler
y ık ılm a m ış ve h alk da şiddete m a ruz biTakılm am ıştı. M üverrih N alm â’m n : «mec.
ma-ı zu re iâ olan kahvehaneler
yevm.i
vahidde yer İle yeksan o ldıu dediği k a h ­
vehaneler y ık ılın c a yerlerine bekâr odala­
rı. debbag ve nalbant odaları y apılm ış­
tır.
S u lta n M u rad1m bu sıradaki hareketinin esas dikkati çeken tarafı, kahveha­
neleri y ık tırm a sı ve tü tü n y a s a lın a dair
em ir çık a rm a k la ik tifa etm iyerek b u ve­
sileyle bir çok insanı tildürtm esîdir. N i­
tekim. onun bu mevzudaki m ü th iş şidde.
tine m a na vermiye çalışan bir çok m ü ­
verrihler, tü tü n
y asağım ,
serserilerle
şüp h eli kimseleri tem izlem ek iç in vesile
ittihaz etm iş o ldu ğu neticesine varırlar.
Sultan M urad tü tü n y asağını koyar­
ken. bu yasaâa riayet etm iyerek, haram
telâkki edilen tü tü n ü içmeye devam ey.
liyenlerin k a tlin in vacip o ld u ğ u n a dair
şeyhülislâm ÂhLzâde H üseyin E fe ndi fet­
va vermiştir.
T ü tü n yasağı
yüzünden
katle, şer i b ir veçhe verişinden dolayı,
m üverrih Solak-zâde, şeyhülislâm a k ızm a k ­
ta ve Ottun bîlahara idam edilişi karşı,
sında m em nuniyet İzharı suretisie «ceza­
sını buldu» demektedir.
S u lta n M urad tü tü n y asağım o ka.
dar şiddetle takip erm iştir k i:
nerede
bir tü tü n içen göıse ö ld ü rttü k te n başka,
üstlerinde veya evlerinde tü tü n içmeye
mahsus eşya bu lu n anları da îdam ettir,
m lştir. Yatsıdan sonra fenersiz gezenleri
de aynî akıbete
u ğ ratm ıştır.
B u n la rı
k o ntro l için tebdit-i kıyafetle İsta nbu l so.
k akların da sık sık dolaşmış, h atta rivayete göre, şüphelendiği evlerin damları-

beklemeye tahammülü olma­
dığından batma
tehlikesine
aldırmayıp bir kayığa bindi
ve Gebze’ye geçti. Oradan
a t a binerek
yine. sür’atle
yol alıp akşama doğru Üs­
küdar'a ulaştı, buradan bîr
gemi ile Saraybunurna çı­
kınca ilk işi. Şeyhülislâm
Ahî-zâde Hüseyin Efendi ile
o sırada İstanbul kadısı olan
oğlunun Kıbrıs'a
ııefvedil­
me! erini
emretmek
oldu.
Bursa'dan beri yanında bu­
lunan
Bostancıbaşı
Duçe
Mehmed bunları ayrı
ayrı
gemilere koyarak yola çıkar­
d ı.

Biraz sonra bostancıbar
şıya ikinci bir emir vererek,
Boğazdan çıkmadılarsa geri
getirip öldürülmelerini» çık­
mışlarsa
dokunu İm anı asım
bildirdi, Bostancıbaşı Duçe
Melımed Şeyhülislâma
Bo­
ğazdan çıkmadan
yetişerek
kendisini Ayastefaiıos (Ye­
şilköy)
kıyısına
çıkarttı.

Eski devirlerde kahvehane hayatı ve tü­
tün tiryakileri (Zamanının
gravürlerinden)

—»
na çıkıp bacalarından tü tü n kokusu ge­
lip gelm ediginî
bile k ontrol
etm iştir.
Her sabah İsta nbu l halkı sokaklarda bir
İki cesel g ö rü r hâle gelm iş, yüreklere, bu
yüzden m il ılı is korku sinmekle beraber,
tü tü n ip û ia s ı tam ra an asiyle
önlenem e.

J

mU'tfr.
Bu SJkı takip ve am ansızca idam lar
arasında tabii ku ru n u n y anın d a yaş da
yanm ış, hiç b ir sucu olm adıkı lıalde ca­
nım
kaybedenler g örütm üstür. Meselâ
padişah b ir gece tebdil gezerken HocaPasa m olıanesinden geçitli? ve bu m a­
hallede Hoca-Pasa im am ın ın oğlunu fenersiz giderken
y akalam ıştır.
Cam ide
gcc kalıp evinin y a k ın lığ ı dolayıslle fe­
nere ihtiyaç hissetmeden
evine giden
«snei gören S ultan M urad «Sen benim
te n b îh im î iştim edin m i n icln fenersiz ge­
zersin?» demiş, gene de cevap bu lm ak ta
m ü şk ülâta uğrayınca hemen
katle im İç.
tir,
S ultan M u ra d 'm tü tü n
yasağından
dolayı esas itib ariy le
Istanbuldak İ halk
h ü k üm d arın hışm ına m a ru z kalm akJa be­
raber İsta nbul'a y akın yerlerde de h ış­

m ın kurb anlarına rastlanm ıştır.
Meselâ
Bursa’ya giderken geçmiş o id u £ u İzm ît,
te birkaç tü tü n tiry a k is in i öld ü rtm ü ş , E .
dîrncde bazı kim selerin kahvehane islet­
tiklerin i duyunca bostancnbaşıyı göndere­
rek kahvehaneler E y ık tırm ış ve yasaâa
riayet etm iyenlerl öld ürtm üştür.
P&dişaVıın m a ıa z i dereceyi bulan şidde­
tine rağm en, tütü n tiry a k ilis i
tam am en
ortadan k a lk m a d ığ ı g ib i, bu hususta:
Zararsız birdulıan h akkında neyler
bunca dikkatler
Duhan-ı â h .ı mazlum âns men eylen
hüner oldur
gibi m ısralarla S u lta n M urad a isne haiırııi itirazda bu lu n an la r da eksik oJıtıam istir.
B ibliyograf y a ; K â tib Ç elebi; Fezleke
C: 2. K aîm â: T arilı, C : 3- Solak-zâde
M ehm ed H em dem l; T arih. H am m er (M.
 ta): Devleti Osmaniye ta r ih i C : 9, Feçuy h ı İbrahim-; T arih.
Rica u t; H istoire
de l Em pıre O ttom an C : 14 M ebmed H a li­
fe; Tarîh-i G tlm a ni. KaracelebiJî&de Abdüîöziz: Ravzat.üi-eb^ar.
Sagredo: H is.
toire de I’E m p ire O ttom an.

1893

Ü sırada yanında Abaza Melımed Paşa
olduğu îıalde Yedikule kıyısında bulu­
nan padişah
bostancıbaşıyı görerek u
tarafa ilerledi. Yanlarına varınca «tiz
şimdi katleyle? dedi. Duçc Mehmed ise
Şeyhülislâmı bir saman ai'abasiyle Ayastefanos'uıı cKalabriye» köyüne gö­
türerek boğdu (7 ocak 1634).
Böylece, Osmanlı tarihinde ilk defa
bir şeyhülislâm idam edilmiş oldu. Âlim bir zat olan Şeyhülislâm Ahi-zâde
Hüseyin Efendinin
cesedi, sağlığında
yaptırdığı medresesi civarında hazırlat­
tığı mezara değil de, Florya sahilinde
kumsala defnedildi.
Sipahi ayaklanması sırasında şeh­
zadelerin hayatına
dokunul rmyacağıııa
dair kefil olduğu için Sultan M urad’ın
kin bağladığı bu adamın
ölümünden,
galiba padişahtan başka memnun olan­
lar da vardı. Nitekim Solak-zâde tari­
hinde (S: 753); tütün yasağına dair fet­
va vererek bir çok kimsenin öldürülme­
sine âmil olması
münasebetiyle; «bu
hususta fukaranın duası kabul olup çok
geçmeden Şeyhülislâm Hüseyin Efendi
katledilerek cezasını bulmuştur» denil­
mektedir.

Bağdad voyvodasının idam ı
Birinci Alımed’in saltanatının
ilk
yıllarından bu tarafa Boğdan’da on ta­
ne voyvoda değişikliği olmuştu, üçüncü
cildin 1784 üncü sayfasında kendi­
sinden bahsedilen îstefan Tomşa (1611 1615) yı Aleksandr Movila (1615-1616),
onu da sıra ile Radu Mihne (1616-1619)
ve Gaspar Gratiani takip etmişti. İslâm
Ansiklopedisi’nde
Boğdan
maddesine
göre; Radu Mihne voyvoda tayiıı edil­
diği zaman bir çok İstanbul rumu ile
birlikte Boğdan’a gitmiş, bu rumlar ti­
caret işlerinden başka idari işlere de el
attıklarından Boğdan’da
rumların n ü ­
fuzu fazlalaşmıştı. İkinci Osman zama­
nındaki voyvodaların İkincisi olan Gas­
par Gratiani (1619-1206) evvelce izah

(sayfa: 1804) edilen sebepler dolayısiyle azledilmiş ve onun yerine eski Eflak
voyvodalarından Aleksandr İlyaş (1620
-1621) tayin edilmişti. Sultan Osman'ın
Hotin seferinde yolda padişana iltihak
eden Aleksancir İlyaş, yolları iyi tamir
etmemiş olması sebebiyle (Naimâ C: 2,
S: 195) azledilip, Stefan Tomşa (1621 1623) ikinci defa Boğdan voyvodası ta­
yin edilmişti. Gerek Stefan Tomşa, ge­
rekse onuıı gibi ikinci defa Boğdan voy­
vodası olan Radu Mihne (1623 - 1626)
zamanında İstanbul’da isyanların vuku
bulması ve zorbaların etrafa hükmet­
meleri sebebiyle hükümet voyvodalık­
larla pek meşgul olamamış ve buralar­
da cereyan eden hâdiselere göz yum ul­
muştu. Nitekim Radu Mihne ölünce, onun vasiyeti gereğince (Naimâ C: 3, S:
146) Bemovski voyvoda olmuştu.
Asleıı bir Lehli olan ve Osmanlı ta­
rihlerinde «Bertoska» şeklinde zikredi­
len Bernovski Miron üç sene müddetle
Boğdan
voyvodalığında
bulunmuştu.
Hıyaneti
görülen bu adam bir aralık
Lehistan’a kaçmış, fakat sonra oradan
dönerek İstanbul'un tayin ettiği voyvo­
da olan Aleksandr’ı Boğdan'da barın­
dırmamış, Osmanlı
hükümeti de Bernovski’nin voyvodalığını yeniden kabul
etmek mecburiyetinde kalmıştı (1630).
Bernovski İkinci defa
Boğdana h ü k ­
metmeğe başladığı sırada Abaza Mehmed Paşa Tuna yalıları
muhafazasına
memur edilmişti. Bu sırada Abaza’nın
da tavassutu ile Eflak voyvodası İstan­
bul'a gelerek sadakatini bildirdiği za­
man h il’at ve üsküf ile taltif olunmuş­
tu. İle Bernovski (Bertoska) de bundan
cesaret alarak İstanbul'a gelmişti. Bertöska’nm, zahiren sadakatini arz ih ti­
yacını hissetmiş olması, Osmanlı hükü­
metinin son senelerdeki zaafının silin­
mesinden ileri gelmekteydi. Bernovski
İstanbul’a gelince derhal Yedikule’ye
götürülüp hapsedildi. Evvelce hıyaneti
görülen bu adam bilâhara Dıvan-ı h ü ­
mâyûn önüne getirilerek meydan-ı si­
yasette idam olundu (Haziran 1633)

YEMEN VE CEBELİ LÜBN AN'DAKİ HADİSELER
Osmanlı idaresinde son senelerde
garülen zaaf ve devlet merkezi İstanbul-

da cereyan eden ayaklanmalar, bazı eyâletlerde, nüfuz sahibi yerli reislerin daha

1894

mülâki olduktan sonra Süveyş’ten ge­
milere bindirildi ve Cidde’de karaya çı­
karıldı. Kansu Paşa burada
kendisine
pişkeş sunan Mekke
emiri Şerif Ahmed’İ idam ettirerek onun yerine Mes'ud'u getirdi; bunun arkasından
Şerif
Zevd zuhur edecektir. Kansu Paşa oıadan Muha'va gidince, tüccarların şi­
kâyeti üzerine Aydın Paşayı da katlet­
ti.
Husrev Paşa’nm veziriâzamlığı za­
Yenıen’tleki hadiseler
manında Yemen’e gelmiş olan Kansu
Paşa burada uzun müddet çarpışmalar
Osmanlı idaresinin zaafından fay­
yapmak zorunda kaldı. Mücadeleye gi­
dalanan Zeydı imamı Muhammed. Sul­
rişmek üzere Muha’dan hareket ettik­
tan Murad’ın
saltanatının ilk
yıllan
ten sonra, evvelâ Zübeyd (Zebid)e git­
zarfında bilfiil faaliyete geçti.
Yémen
ti. Ve kendisi Zübeyd’de kalarak ket­
valisi
Haydar Paşa’nın tedbirsizliğin­
hüdası
Yusuf’u imam
Muhammed’e
den. Mısır valisi Bayram Paşa’nın da akarşı şevketti. İmamın
emrindeki 100
lâka göstermemesinden gittikçe kuvvet
bin kişilik kuvvet ile
çarpışan Yusuf
buldu. Ve Kevkeban kalesinde namına
ketdüda, asker arasına
ikilik sokmuş
sikke kestirdi. Fakir ve perişan vazi­
olduğundan mağlup düştü. Dönüp ZÜyetteki araplara
paralar dağıtıp bazı
beyd’e geldiği zaman İstanbul’dan gelen
geçim imkânları sağlamak suretiyle et­
kuvvetlerle, eskiler ve oradan toplanan­
rafına yüz binden ziyade (Naimâ C: 2,
lar arasında anlaşmazlık yüzünden Y u­
S: 445) adam topladı. Sonra da Yemen
suf kethüda askerler tarafından katle­
valisi Haydar Paşa’yı San’a’da muhasa­
dildi; Kansu Paşa bu anlaşmazlığı biraz
ra etti. Bu vaziyet karşısında Haydar
bahşiş dağıtmak suretiyle bir müddet
Paşa İstanbul’dan yardım talebinde bu­
İçin yatıştırabilirdi. Tabi’i bu vaziyet,
lunduğundan Çerkeş Ahmed Paşa bu iş
zeydî imamı karşısında
netice alınaiçin yola çıkarıldı. Lâkin Mısır’a vardı­
mamasına ve mücadelenin
uzamasına
ğı zaman bir ziyafette zehirlenerek öl­
âmil olmaktaydı. Kansu Paşa, bir taraf­
dürüldüğünden, bu defa Haydar Paşa'tan emrindeki askerin çıkardığı hâdise­
ya yardım etmek üzere Mısır ümerasın­
ler ve inzibatsızlıklarmı çeşitli tedbir­
dan Kansu (veya Kansuh) Bey vazife­
lerle örtmeye
uğraşırken bir taraftan
lendirildi.
da sıkıntı içinde zeydllerle mücadelesi­
Aslen Mısır
Çerkeslerinden olan
ne devam etti. Malî muzayeka çekmesi­
Kansu Bey Yemen
beylerbeyine yar­
ne rağmen çarpışmalar eksik olmuyor­
dımla vazifelendirilirken, imdad kuvve­
ti olarak da sipah ve silâhdar zümre­
du. Nihayet Haydar Paşa muhasaradan
sinden on bin kişi, (Naimâ tarihinin 2
kurtulup selâmete ulaştı ama Kansu
nci cildinin 446 ncı sayfasında 10 bin,
Paşa San’a’ya mâlik olamadı.
üçüncü cildinin 154 ncü sayfasında 3
İstanbul’dan gelen askerin disiplin­
bin deniliyor) Yemen kulu yazılarak İdsizliğinden, oradaki askerlerle olan ge­
ris ve Hamza Ağa namındaki şahısların
çimsizliğinden İmam Muhammed hayli
idaresinde gemi ile Mısır’a sevkedildi.
istifade etti ve bu yüzden Kansu Paşa
O
arada Haydar Paşa’nın San’a’da
sıkıntılı günler geçirdi. Bu arada Yemuhasarada, kalması dolayısiyle Ha>ıeş
men’in iklimine dayanamıyan İstanbul’­
beylerbeyi Aydın Paşa yardıma memur
dan gelen askerin bir kısmı hastalık y ü­
edilmişti. Aydın Paşa Muha’ya çıktığı
zünden vefat etti, üç sene tamam olun­
zaman yanında kâfi miktarda askeri ol­
ca sağ kalanlardan dokuz yüz kişiye
madığından Zeydî imamı tarafından âKansu Paşa İstanbul’a gitmeleri
için
ciz vaziyete düşürülmüş, onun için da­
ruhsat verdi. Bunlar âdeta bir eşkiya
ha ileriye gidememişti.
güruhu haline gelmişlerdi;
geçtikleri
İstanbul’dan «Yemen kuhiî nâmı ile
yerleri soygunlarla
harap ediyorlardı.
gönderilen kuvvetler
Kansu
Paşaya
Kara yolunu takip eden bu topluluk H i­
serbest hareket etme ve nihayet merke­
zi dinlememe cesareti göstermelerine âmil olmuştur. Tabi'i bu neviden bir ha­
reket, ancak kuvvete istinat sayesinde
müm kün olacağından, neticede bir İs­
yan doğmuştur. Dördüncü Murad zama­
nında silâhlı çatışmayı İcap ettiren h â­
diseler Yemen ve Cebeli Lübnan’da vu­
ku bulmuştur.

1895

caz bölgesine gelince Mekke şerifi Zeyd
otuz bin Arap toplayıp Cidde beyi Mus­
tafa Bey ile de işbirliği yaparak, bun­
ları müşkül doruma sokmak için yol iizerindeki su kuyularını kapattırdı. Ne­
ticede dokuz yüz Anadolulu ile 30 bin
arabın çarpışması icap etti. Araplar bir
iki tane de top bulmuşlardı. Fakat bu­
nu kullanmasını beceremediklerinden
topu ateşledikleri
zaman
namlusunu
çatlattılar. Hasıl olan karışıklıktan is­
tifade eden dokuz yüz kişilik Anadolu­
lular grupu 30 bin arabı mağlup edip
Mekke'ye girdiler (Mart 1631). Lâkin
kendileri bir eşkıya güruhu manzarası
a rze t tiklerin den Mekke'de yağma
ha­
reketlerinde bulundular. Kendi durum­
larını bildikleri için İstanbul'da ıvi mua­
mele ile karşılaşmıyacaklannı hesaplıyarak İstanbul'a gidip gitmeme mese­
lesini münâkaşaya koyuldular. Neticede
iki grupa ayrılan bu dokuzyüz kişinin
300 ilâ 400 kişisi Basra’ya gitmek üzere
diğerlerinden ayrıldılar ve yollarda Araplar tarafından mahvedildiler. Diğer­
leri kara yolundan İstanbul’a kadar ge­
lerek Dîvar.-ı hümâyûna başvurarak ulüfelerini istediler. Fakat onların bir
eşkiya güruhu durumuna girmiş olduk­
ları İstanbul’da duyulmuş olduğu cihet­
le Divan-ı hümâyûndan kovuldular. Be­
ri taraftan Hicaz’da durumun karıştığı­
nı öğrenen Mısır valisi Halil Paşa işle­
re düzen vermek üzere Koca Kasım Be­
yi gönderdi. Koca Kasım Bey Mekke'de
.barışıklığı izale ve dokuz yü 2 Anado­
lulu Yemen kulunun nasbettikleri Mek­
ke şerifini değiştirerek İstanbul’un tas­
vip ettiği Zeyd’i Mekke şerifi yaptı.
öte taraftan, emrindeki kuvvetlerin
yıpranması ve Anadolulu
gıııpun sağ
kalanlarının da oradan ayrılması yüzün­
den Kansu Paşa Yemetı'de daha uzun
müddet kalamadı. Onun ayrılmasından
sonra ise Zeydi îmamı Yemen’de hâkim
vaziyete geçti.

Cebeli L üb n an ’daki hadiseler
Cebeli Lübnan’da öteden beri hadi­
seler eksik olmamakta, buradaki Ma’n oğullan ailesi bölgede nüfuzlarını kuv­
vetlendirmek ve hâkimiyet tesis etmek
için zaman zaman baş kaldırmakta idi­

ler. Bu aileden geleıı kimselerin Üçüncü
Murad zamanında
çıkardıkları isyanı
Mısır valisi İbrahim (sonradan sadrıâzam olan Damad İbrahim) Paşanın bas­
tırmasından evvelce i Sayfa: 1399) bah­
sedilmişti.
İbrahim Paşa'.ıııı takip ettiği Ma'ııoğlu Korkmadın
1585 te ölümünden
sonra Dürzilerin başına geçen İkinci
Fahreddin kırk sene kadar emirlik et­
ti. Osmanlı devletinin Avusturya ve îran harpleri ile meşgul olmasından is­
tifade ederek «müstakil bir
Lübnan
devletî kurmak» hülyasına bile kapıldı.
Celâli reislerinin yaptıklarından örnek
alarak sekban toplayıp en az onbin k i­
şilik askeri kuvveE meydana getirdi.
Celâli Canbolad-oğlu’ndan
müzaheret
görerek Sayda ve Berut'u ele geçirdik­
ten başka hâkimiyet
sahasını güney
Lübnan'da Safed, Banyas ve
Aclun’a
kadar uzattı. Canbolad-oğlu ile birlikte
Oruç-ovası muharebesine de (C ilt III,
sayfa; 1746) iştirak
eden
Ma'n-oğlu
Fahreddin bu çarpışmada kaçıp kalele­
rinden birine kapanmasına rağmen emellerinin tahakkuku uğrunda çalış­
maktan geri kalmadı. Bu hususta A v­
rupa devletleri ile temastan bile geri
kalmadı. Hattâ Floransa dukalığı ile giz­
li askeri maddeleri bulunan bir ticaret
muahedesi bile aktetti. Kuyucu Murad
Paşa Celâli harekâtında muvaffak ol­
duktan sonra. M a’n-oğlu’nun tedibine
Şam beylerbeyi Hafız Paşa memur edil­
di (1612). Anadolu, Karaman ve Dlyarbekir eyâletleri askerlerini de yanına alarak harekâta girişen Hafız Paşa Dürzileri sarp dağlarda bir hayli sıkıştırdı.
Bu vaziyet karşısında Fahreddin yerine
büyük oğlu A li’yi emirliğe, kardeşi Yunus’u da onun yardımcılığına bırakarak
15 eylül 1613 te Sayda’da bir Fransız
gemisine binerek İtalya’ya gitti. Orada
vardım kuvveti
temini için bir hayli
uğraştı. Neticede buna muvaffak da ol­
du. Beş tane Floransa gemisi Suriye sa­
hillerine asker ve top çıkarırken tenkil
kuvvetleri yetiştiğinden Dürzıler dağla­
ra Freııkler de gemilerine çekildiler. Bu
arada Dürziler bir kaç yerde m ağlubi­
yete uğrayınca reisleri Ma’n-oğlu
Ali
devlete boyun eğdi; Osmanlı hükümeti
de işi daha fazla ileri götürmiyerek bu
kadariıkla iktifa etti.

1896

Bir kaç sene sonra Osmanlı hükü­
meti. emirlik selâhiyeti A li’de kalmak
şartivle Fahreddin’in Lübnan'a avdeti­
ne müsaade etti (1618).
Fahreddin'in
Lübnan'a dönüşünü
takip eden yıllar
Osmanlı idaresinin en zavıf devresine
isabet etmekteydi.
Onun için yeniden
esaslı şçkilde faaliyete koyulduğu gö­
rüldü. Avrupa devletleriyle de münase­
bete girişmiş olan Fahreddin'in istiklâl
uğrunda çalışmalarına devam ettiği bir
daha anlaşılmıştı. Kendisi bu
sırada
Tedmür’den Safed’e kadar uzanaıı saha­
da hükm ünü yürütmekteydi.
Sultan Murad çocukluk devresini
atlatarak idareyi bilfi’il eline aldığı za­
man Cebeli Lübnaıı hadisesini de hal­
letmek istedi. Bunun için, istiklâl pe­
şinde koşan Ma'r.-oğlu İkinci Fahreddiıı’i
nüfuzunu kırarak kendisini tedip eyle­
mek istedi. Bu gaye ile Küçük Ahmed
Paşa’yı Şam valiliğine tayin etti. 1632
senesinin son avları içinde Şam’a giden
Küçük Ahmed Paşa kethüdası İbrahim
Bey ile bir miktar
kuvvet şevketti.
Fahreddin ile yapılan çarpışmada İbra­
him kethüda mağlûp oldu. Bundan son­
ra Ahmed Paşa ikinci defa Cebeli Lüb­
nan’a kuvvet şevketti. Bunlar Fahred­
din’in oğlu emir A linin emrindeki
12
bin kişilik tüfenkendaz kuvvetiyle yap­
tıkları. muharebeyi kazandılar. Çarpış­
malar sırasında yaralanıp yere yıkılan
emir A li’nin başını Şam yeniçerilerin­
den birisi keserek vali Küçük Ahmed
Paşa'ya getirdi. Ahmed Paşa’nın üçün­
cü defa sevkettiği kuvvetlerin başında
yine kethüdası İbrahim Bey vardı. İb­
rahim Beyin bu çarpışmada şehid düş­
mesi üzerine Küçük Ahmed Paşa tek­
mil kuvvetlerini toplıvarak bizzat ken­
disi harekete geçti. Safed civarında ce­
reyan eden çarpışmada Dürzi kuvvetle­
ri bozulup, bir haylisi muharebe saha­
sında can verdi; dürzilerin meşhur emiri Fahreddin kaçtı. Fakat şimdiye ka­
dar devleti hayli uğraştırmış olan Fahreddin’i mutlaka yakalamıya azmeden
Ahmed Paşa onun arkasını bırakmadı.
Fahreddin ise fazlaca sıkışınca oğulla­
rı ile birlikte Cezzin civarında bir m a­
ğaraya girdi. Pek sarp yerde bulunan
mağaraya önden yanaşmak imkânı ol­
madığından Ahmed Paşa mağaranın üs­
tüne isabet eden kayalığa çıktı. Evvelâ

odunlar yığdırıp ateşledi. Şiddetli ha­
raretle taşlar yanarak biraz gevşeyince
üzerlerine sirke döktürdü, Bövlece taş­
ların biraz daha gevşemesini temin edip kiilünklerle gevşeyen kısımları kır­
dırdı.
Arkasından ateş ve sirke işini
tekrarladı. Bövlece kayaların ezilip üst­
ten mağaraya bir yol açılmasını temin
ile buradan içeriye duman sevkedince
Fahreddin. çocukları ve yakın adanıla­
lı ile birlikte teslim oldu. Ahmed Paşa.
Fahreddin'i Hüseyin ve Mesud isimlerin­
deki iki oğlu ile birlikte İstanbul’a şev­
ketti. Fahreddin iki oğlu ile birlikte rikâb-ı hümâyûna çıkınca kendisi lıapsolundu; oğulları ise Galatasarayı'na ve­
rildi. Bir müddet Yedikule’de hapis tu ­
tulan Fahreddin, Sultan Murad’m Re­
van seferine giderken Sivas’tan bir
hatt-ı hümâyûn göndermesi üzerine idam olundu (1635). Böylece. hıristiyaıı-

1897

Sultaıı Dördüncü Murad'ın silâhlan ve
zırhı (Topkapı Sarayı Mu besindedir.)

dası olacak ve bilahara da elçilikle H in­
distan’a gönderilecektir. Ma’n-oğlu H ü ­
seyin'den pek çok şeyler öğrendiğini ve
bilhassa Sultan
İbrahim ve Dördüncü
Mehmed devri vakalarının pek çoğunu
ondan dinliyerek kaleme aluığım söyli.ven müverrih Naimâ, meşhur tarihin­
de (C: 3. S: 179-180) kendisini uzun
boylu methetmektedir.

Lığı kabul ettiğine, idamı sırasında haç
çıkardığına ve göğsünde bir altun haç
bulunduğuna dair rivayetler mevcut olan meşhur Dürzi emirinin maceralı ha­
yatı sona erdi. Galatasarayı’ndaıı soııra
enderuna alınan ve burada iyi bir şekil­
de yetişen Fahreddin’in küçük oğlu H ü ­
seyin, Dördüncü Mehmed zamanında
sır kâtibi, sonra hazine-i âmire kethü­

KJRIM H A N LIĞI İHTİLÂFI VE SİLA H LI ÇATIŞMA
Onyedinci asrın başlarından beri,
Osmanlı devletinin Avusturya ve Iran
harpleri. Celâli ve kapıkulu asker sınıf­
larının isyanları gibi çeşitli
gailelerle
uğraşması ve nihayet, gerek
saltanat
değişiklikleri gerekse nizamların bozu­
luşu yüzünden maruz kaldığı zaaf ve
idaresizlikler, K ın m hanlarının da bu
durumdan istifadeyi düşünmelerine se­
bep oldu. Bilhassa Sultan Osman vaka­
sının yarattığı büyük
sarsıntıyı gözöııünde bulunduran han ailesine mensup
bazı kimseler âsi vaziyet takınma ve
hattâ işi silâhlı çatışmaya kadar götürme
cesareti gösterdiler.
K m m'da ki hâdise
peşinen hanlık
mücadelesi şeklinde
başlayıp bilâhare
isyan manzarası gösterir şekle döküldü.
Bu hadiseler, Osmanlı hükümetinin K ı­
rım hanlarını değiştirme yetkisini, za­
manın icaplarına uygun şekilde kullan­
mamasından doğdu. Bu arada, hüküm e­
te m utî bir han ile onu istemeyen ve
kendi hanlıkları için uğraşan, en niha­
yet hükümete âsi vaziyete geçen iki k i­
şi görülmektedir, itaatkâr olanı Canbey
(Canbek) Giray, âsi durum takınanlar
da Mehmed ve Şahin Giray’lardır. Can­
bey Giray 1610 île 1635 seneleri arasın­
da üç defa hanlığa getirilmiştir.
Canbey Giray’ın ilk hanlığı 1610 1623 senelerindedir. Canbey Giray'dan
önceki Kırım Han’ı Selâmet Giray za­
manında Kafkasya’ya kaçmış ola n ,Meh­
med ve Şahin Giraylar, Canbey Giray’ın hanlığı üzerine Akkerman tarafları­
na gelerek etraflarına epeyce adam top­
lamışlardı. Canbey Giray’ın bundan
kuşkulanarak haklarında şikâyette bu­
lunması üzerine Mehmed Giray elde edilip (1612) İstanbul’a getirilmiş, iki se­

ne sonra da Yedikule'ye hapsedilmiş­
ti. Mehmed Giray’ın
hapse atıldığını
duyan kardeşi Şahin Giray ise o sırada
bulunduğu
K ili’den İran’a kaçmıştı.
Mehmed Giray, Sultan Osman’ın cülus
günü Yedikuleden kaçmışsa da Bulga­
ristan arazisini öteye geçmeden yakala­
nıp İstanbul’a getirilmiş, oradan da Ro­
dos’a sürgün edilmişti.
İşte, Canbey Giray'm ilk haniığı za­
manında bu muamelelere maruz kalan
Mehmed ve Şahin Giraylar muhtemelen
Osmanlı hükümetine karşı kin bağla­
mışlardır. Birinci
Mustafa zamanının
sadnâzamlanndan Mere Hüseyin Paşa,
Mehmed ve Şahin Girayların bıı hissi­
yatını düşünmeden ve bilhassa, h ü k ü ­
metin o sıradaki zaafını da hesaba kat­
madan, Canbey Giray’ı azledip Mehmed
Giray’ı Han tayin
etmiştir.
Mehmed
Giray'ın hanlığa geçirildiğini duyaıı Şa­
hin Giray ise, İran’dan K ınm 'a gelerek
kardeşine Kalgay yani veliaht olmuş­
tur.

Canbey G iray ’uı tekrar han
yapılm ak istenmesi
Mehmed Giray H an’lığa geçince K ı­
rım ’da kendisine m uhalif olanları öldür­
meye koyuldu. Onun bu husustaki icra­
atı merkezin dikkatini çekmekle bera­
ber gaileli bir zamana
rastladığından
ses çıkarılmadı. Lâkin Şahin Giray'ın
asker toplayarak İstanbul üzerine yürü­
yeceğine dair bir şayianın dolaşması
karşısında hükümet hassasiyet göster­
di. Rivayete göre (Naimâ C: 2, S: 330):
müneccimlerden birisi
Şahin Giray’a,
adı kuş adlarından birisi olan bir kim ­
se âleme padişah olup herkese hükme-

1898

Dördüncü Mıırad devrinin Önemli simalarından : Kâtib Çelebi, Koçi Bey, Nef'i
(İlâve: 121)

K A T ÎB

ordu İle H a le p ‘e gelmiş, V eziriazam bu­
rada kışlarken H icaz'a giderek hac vazi­
fesini ifa etm iştir.
H a c 'dan dönüşünde,
o rdu nu n D iy arb ak ır'd a
b u lu n d u ğ u ay.
larda dünlerin i oralarda rastladığı â lim ­
lerle m ünakaşa ve sohbetle
g eçirm iştir.
D ah a sonra S u ltan M urad ın Revan se­
ferine İştirak etmiş. İsta nbul'a avdetini
m ü teak ip , kendi ta b iri ile, a rtık «Cihad-ı
asgar» y a n i harb ve darbdan « e lh a d j
ekber» yani ilim ve irfa n y o lu na dönm ü ştür. Böylece on y ıl kadar, o rd u ile
m u h te lif seferlerde b u lu n d u k ta n
sonra
k endisini b ü s b ü tü n . ilm e verm iştir.

ÇELEBİ

Onyedinci asırda yaşam ış m ü h im bir
ilim ad am ım ız olan K â tib Çelebi n in asil a<n M ustafa olup 1609 şu b atın d a İs­
ta n b u l'd a d ün yay a g e lm iştir. A b d u llah
adım taşıy an babası enderunda yetişm iş
ve s llâ h ta rlık züm resine m ü lh a k b ir va­
zife ile saraydan a y rılm ıştı. K â tib Cele­
bi o nd ört yaşına geldiği zam an babası
kendi ay lığ ın d a n ondört dirhem h arçlık
bağlıy arak y a n m a alm ış. böylece pok
genç yaşta M âliy enin A n adolu m uhase­
besi kalem ine şagird yani m ü lâzım ol.
m uştur 05231. Şeyhler ve âlim le r mec­
lisine devam eden bir zat d a n babası
ona hususi hocalardan
ders okutm uş,
muhasebe kalem ine g ird ik ten son"a bu­
rada halifelerden birin d e n hesap k aide­
lerini ve siyakat yazasım
öğrenm iştir.
Abaza isy anın ı bastırm ak
üze~e giden
kuvvetler arasında babası ile birlikte sİ.
lâh d ar bölüğün de bulu n m u ş, daha sonra
1035 (M : 1625 -1626) y ılın d a B a ğ ö a d se­
ferinde bulunm uş.
bu seferden d ö n ü l,
l ü ’ken M usu l'a g e lin d iğ i zam an babası,
bir ay sonra da N usay bin
y ak ın ın d a
C errahlu m enzilinde
amcası ölm üştür.
O radan D iy a rb a k ır'a gelm iş, bu rada bu­
lu n d u ğ u sırada süvari m ukabelesine tay iu edilm iştir. B ilâhare O rdu ile E rz u ­
rum m uhasarasında b u lu n d u k ta n sonra
1038 (M : 162S - 1629) de İsta nbu l'a gel.
n iş tir .
O
ssrada^ d ü zg ü n ve
müessir bir
lisanla verdiği v aizleri ile İsta nbu l hal.
k ın ı teshir eden K adı.zâde n in derslerine
devam etmişti-. 1Û33 (M ; 1629-1650) da
Husrev P aşa’n m m aiyetinde K em edan ve
B ağdad seferlerine k a tılm ış, 1041 de îs.
ta n b u l’a dönünce tek rard an Kadı-zâde’nin
derslerini takip eylem iştir.
Bu sırada
ondan tefsir, ihya-i ııiü m ,
k elâm dan
m evakıf şerhi, fık ıh ta n D ürer ve bir de
B trgîvt’n in Tarikat-ı
M uham m edi ye'sini
okum uştur. Kadı-zâdenin bilgisinin sathi
oldufiu nu, indi m ü tale alard a b u lu n d u ğ u ­
nu ve akis m a lû m a ta kıym et verm ediğini,
tenkitçi ve araştırıcı zekâya sahip olan
K â tib Çelebi farkederek bu derslerden
pek tatm in olm am ıştır. 1633 te V eziriâzâm
Tabam-Yassı M ehm ed P aşanın em rindeki

\
i
!

H alep 'te b u lu n d u ğ u sırada b ü tü n sa­
haf d ü k k â n la rın ı dolaşarak kita p topîıy a n K â l i b ' Celebi hayatı boyunca kitap
tem in inden geri d u rm a m ış tır. 1047 y ılın ­
da akrabasından zengin birinin
ö lü m ü
üzerine, kendisine k alan birkaç y üz ak­
çelik m iras m ile y ü k ü ile k ita p sa tın al­
mış, gerisi ile de F a tih C am it ile Sul­
tan Selim Camii arasında b u lu n an evini
ta m ir ettirm iştir. A y ni sene içinde evle,
nen K â lib Çelebi fazilet ve
ih atası ile
m eşhur olan A rec M u stafa
E fe n d i’nin
derslerine devamla tefsir ve sair dersler­
den o k u m u ştu r, ş im d iy e kadar derslerini
d inle d iği u lem anın hepsinden ü stü n buld u i u bu zatı* kendisine üstad
edind iği
gibi, o da K â tib Çelebi ye diğer talebe­
lerinden fazla a lâ k a gösterm iştir. Ayrıca
A yasofya'da m üderris K ü r t A b d u lla h Efendi ve Süleym aniye de m üderris olan
K eçi Mehmed E fe n d i'n in derslerini din­
lem iştir. D aha bazı kim selerin derslerini
dinleyen K â tib Çelebi
bık m ad an usan­
m a d an okum aya devam etm iştir. Bazan
bİ7 k ita b ın üzerinde kendisini u n u tu p odasm da güneşin batm asın dan doğm asına
m u m y an d ığı g ünle r olm u ştu r.

■
i

1899

K â tib Celebi bir tara fta n m u h te lif
kim selerin derslerine devam la b ilg isini
arttırm ay a çalışırk en b ir ta ra fta n da tale­
belerine dersler verm iştir. D aha ziyade
tarih, ta ba k at ve vefayat k ita p la rın ı o.
kum aya meyli olan K âtib Çelebi. G irit
seferi m ünasebetiyle h a rita la rın nasıl ya­
p ıld ığ ın ı g örm üş ve coğrafî m evzularla
derin bir şekilde a lâk alanm ış, bir hasta,
lig i m ü teakip de tıb b i eserleri tetkike

|

•

?

1

^

disini "Türkiyenin ilim irtkilâbctsı" diye
yad etmesek bile Türklyede ilim rönesan.
sınm mübefşiri gibi sayabiliriz?.

m erak sarm ıştır. Eüyîece çeşitli ilim ko­
lu ve m evzularda geniş bilgi sahibi ol­
m uştur.
Medrese tahsilini m untazam bir şe­
kilde ikm al etm ediğinden zam anın ule.
ması ona itib a r etmemiş, h a ttâ yan göz­
le bakmıslardar. N itek im b u halin tesir,
leri m em uriyet hayatına a da g örülm üş,
çaJıştıâı kalemde y irm i sene emek ver­
d iği halde h alifeliğe geçirilrnem is, o da
nihayet bu yüzden is û fa etm işti. Uç sene
kadar m em uriyet h ay a tınd an uzakta ya­
şadıktan ser»ra Şeyhülislâm A b d ürrah im
Etendi nin delâletiyle ikinci
halifeliğe
tay in edilm iştir. M aaşa istih kak için hat*
tada bir İki g ün kaleme giden K â tib Çclebi sair zam anlarda m ütem adi şeklide
eserlerini telifle meşgul olmuş, k ita p la­
rın ın copunu bu son y ıllard a
m eydana
getirm iştir.
27 zilhicce 1067 cumartesi
(6 ekim 165?) g ünü sabah kahvesini i.
çerken fenalık hissederek elinden fincan
düşm üş ve vefat eylem iştir. Mezarı Zey­
rek cam iine varm adan m ektebin altın d a­
k i scbil’n b itişiğind eki k üçük hazirededlr. ıiJ53 y ılın d a yeni b ir m ezar y ap tı­
rılm ış ve b ir de kitabe konulm uştur.
U lem a arasında K â tib Çelebi. divan
ehlince Hacı H alife seklinde anılan bu
m ü dekk ik İlim adam ım ız A v ru p alIlar ta­
rafından H acı K alfa diye tanınm aktadsr.
K û tib Ç e le b in in şahsiyeti, iSml hüvviyell ve u m u m i fik irle ri hiç güphesiz
cn iy i şekilde eserlerinden takip edile­
bilir. T ürkiye'de ve B atı da tak d ir edil­
miş, gerek şahsiyeti fîerekse eserleri hak.
k ın d a epeyce şeyler söylenm iştir. O nun
hakkında fazlaca hayran lık beyan eden­
lere m ukabil, onyedinci asır A vrupasın.
da ki fik ir ad am larından
Descartes ve
L elbniz gibi kimseler y anında o k u r yazar
bir m üptediden ile ri gidem iyeceğinl söyliycnlcre de rastlanır. îi r a t ve tefritler
den sakınarak onun hakkında
hüküm
vermeye çalışan A dnan A dıvar, «Osman*
İt T ürlerinde ilim » adla
eserinde şöyle
de": ¿K âtib Celebi, tetebbudaki genişli­
s i ve eserlerinin ço kluğu nazara alınırsa,
M uhtelif ilim lerde behreye m â lik ve bü­
tün tarihte
tetebbunun
zenginîiği ile
m eşhur bir â lim " gibi te lâk k i ve Garb
ve Ş arktaki em sali ile m ukayese oluna­
b ilir. Şurası
m u h a k k a k tır ki, Osm anlI
T ürkiyesizde K û tlb çe le b i, b irin ci defa
alarak Garb Ünal ile sıkı temasa sirm iye
bavlıyan ve bilhassa o ilm in kıym et ve
ehem m iyetini takdir ve G arb
iîm i ile
şark ilm i arasındaki şeddi yi k im y a te.
şebbüs eden zût olm ak dolayisiyle, ken­

K â ıib
Ç e le b in in
zam anının
itim
adam larından a y rıld ığ ı en esaslı nokia
onun taassuptan sıy rılm ası, ilm ! gelişme­
de, araştırm an ın önem ine ve a k lın reh­
berliğine in an m a sıdır. D evrinin medrese
ulem ası cnu «ketebeden» diye sıfa tla n d ı­
rıp, bu sözlerinde küçük görm e edası giz­
lerlerken,
K â tlb Çelebi de o nların askolâstik fik re sahip o ld u k la rım gördükçe
ten kidlerini açık lam akta n geri k alm am ış­
t ı’'. Taassubun her tü rlü sü y le m ücadele
eden K fıtib Celebi,
devrinin taassubu
halk? birbirine düşürecek derece şiddetli
iken tenkittetı y ılm am ış, fa k a t û h ü n ten.
k itleri ara ştırıcı zekâsı ve zengin k ü l­
tü r ü n ü n süzgecinden
seçtifii için, şair
N ef'i gibi bir tehevvüre k urban gitm e­
m iştir. İlm i bir cemiyetin ayakta du rm a­
sına ve devam ına vasıta gören K â tib Çe­
lebi. hadiselerin izahında da ilm in reh­
berliğinden hiç bir zam an a y rılm a m ış,
t iv.
B u çahskan ilim a dam ım ızın y irm i­
den fazla eseri v ard ı t. İslâm Ansiklope­
disindeki iK â t lb Celebi» maddesinde 23
eseri kısaca ta n ıtılm a k ta .
A d nan Adıvar ın «Osm anlI T ürklerinde ilim » adlı
k itabında da coğrafi eserlerine dair k ıy ­
m etli b ilg i verilm ektedir. Eserlerinin en
m ü him ve ta n ın m ışla rı ş u nlardır:
1 — Keşfüz-zunûn an esam iil k ü tü b
vcl-rünun: Arapça yazılm ış b ir bibliyo g ­
rafya k ita bıdır. K â tîb C elebi1nin y irm i
y ılda yazm iş o lduûu bu eserde 14500 ki­
tap ve risale ism i geçm ektedir.
Kısaca
cKesiüz-zunun» dîye tan m a n bu eser 1857
de M ısır da, 1SB2 de İsta n b u l’da,
19411343 te ik in c i defa İs ta n b u l’da basılm ış­
tır. Ayrıca 1&35-1S5S seneleri arasında arapca m etin ve lâtince tercüm esi ile bir­
likte ilk İki cildi L e ib z ıg d e diğerleri de
L o n d :a ‘ da tabedilm lştir,

i

1900

2 — C ih annü m a : K â tib Çelebi co£ra fy a ’ya m e rak e ttiğ i zam an, İslâm mü*
elliklerinin eserlerindeki noksan ve y an­
lışları görm üş, B a tılıla r ın daha
İleride
oldu k larını anlıy&rak aradaki bo şlu ğu dol­
durm ak gayesiie bu m ü h im coğrafi ese­
ri m eydana getirm iştir.
E serini
h azır­
larken *Mercators u n ^Atias M ajör» undan fay d ala nd ığ ı gibi A yrıca Ortelius, Ph.
Cluverius ve K ala b riy ali
Lorenzo
g ib i
B atılılarm eserlerinden de faydalanm ış­
tır. Bu eseri İbrahim M ütefe rrika m a tb a ­
asında basılm ıştır.

I

j

.■
' i — Fezleketü akvaril-ühyar fi ¡imût-lurih veL ahbar: Yüz elli kadar dev.
lettcn bahseden arapça bir umumi ta.
rihtir.
4 — T akvim üt-tevarih: A rapça Fez­
leke İsim li ta rih in Türkçe bir hülâsası­
dır. C lh ann üm a gibi bu eser de İbrahim
M üteferrika ta ra fın d a n tabedilm iştir.

5 ~ Fe2leke: 1592-1655 seneleri ara­
sındaki vukuat) ihtiva eden bir Osm anlı
tarihid ir: ik i cilt üzerine ta b edilm işi îr.
fi — Tuhfet-üî-kibar f i esfar-il-bihar.
1657 y ılın a kadar denizlerle İlgili v u ku a­
tı ihtiva eden bir Osm anlı deni2Ciük ta.
rthidir.
7 — Süllem ül- vüsül İlâ
tab ak ati ifü h û l: T ürk , Arap. Yunan
ulem asının
tereüm ei hallerini ih tiv a eden bir taba.
kat kitabıdır.

8 — Dustur-ül.amel fi İslahJL halel:
Devlet bütçesinin gelir ve m asraflarını,
bütçe a çığ ın ın sebeplerini Incellyen m a­
lî bir eserdir.
9 — Mi2an-ül-hak f i ihtiyar-ül-ahak:
K âtib Ç ele b i'n in en SGn kaleme alm tş o l­
du ğu bu eser, m ü e llifin y aşadığı devir­
deki Kadi-zâdeliler ile S o iiy y u n arasın,
daki m ünakaşa dolayısiyle
yazılm ıştır.
M eşhur bilgin bunda taassubun zararla­
rını teşrih etm ekte ve m üsbet ilim lerin
ehem m iyetine işaret etmekte, cah illik ve
taassuptan k u rtu lm a n ın y o ila n m belirt,
meye çalışm aktadır.

KOÇt BEY
D örd ün cü Sultan M u ra d ve Sultan
İb rah im 'e risaleler sunm uş olan K oci Bey,
bu risaleleri yolîyle mem lekete iy ilik et.
m iş bir kimse olarak tarihlerim izde lâ ­
y ık olduğu yeri alm ası gereken bîr şah.
siy etti.
K endisinden Koci ve K u cî seklinde
bahsedilen bu zatın hakiki ism in in M us.
ta fa olduğunu, Koçi kelim esinin b ir ifikab olabileceğini, bu lâ k a b ın da, onu n
m uhtem elen yü2ün ü n k ırm tz ılığ ın d a n do­
lay ı arnavutea k ırm ızı
m a nâsın a gelen
«kucî- kelimesinden çıkabileceğini, B u r­
salI T ah ir Bey m e rh u m «Osm anlı Müellifleıi» isim li eserinde kaydeder. Koçi Bey
aslen G örice'lidir. K arısı ile o ğlu Seferşah Gorice'de M lrahur îly as Bey cam ii
haziresinde m e diu n dur.
Aslen Görice li bir arnavut devşirme,
si o lduğu n da şüphe bulu n m ay an
Koçi
B eyin hangi tarihte devşirlldiiü, hangi
hizm etlerde bu lu n d u ğu ve hangi tarihte

fild ü iü bilinm em ektedir. O n u n hakkında
b ild iğ im iz şey; kendisinin enderunda ye­
tiştiği ve D ö rd ü n c ü M urad ile S u lta n İb ­
rahim e musahib ve mahrem-i esrar ol­
duğudu r. Esasen onun kıym et ifade e.
den şahsEyet ve hizm eti, vazife ve m a kam ı
b ak ım ın dan de£il, bu ik i h ü k ü m d a ra sun­
du ğu risaleleri ile tebellür ve z am anım ı,
za in tik a l etm ektedir. B u risaleler, ge.
rek m ahiy etleri gerekse su n u ldu ğu dev­
rin taşıdığı nazik şartlar b a k ım ın d a n e.
hem m iyet arzetm ektedir.
Birincisi 1041 (m ilâ d i 1631) y ılm d a
Sultan M u ra d'a sunulm uştur. A rka arka,
ya sıralanm ış bir ta k ım arz tezkirelerin­
den ibareL olan risalede; O sm anlı İm p a­
rato rlu ğu n u n gerileme ve bozulm a sebep­
leri izah olunm uştur. Koçi Bey idare ve
nizam lard aki
bozulm anın.
başlangıcını
K anuni devrine kadar götürm ekte, bo­
zu k lu k ları şahıs, hâdise, rakam , tarih,
yer zikrederek teşrih etm ektedir. B&zan
açıkça tenkidi sert bir dil de k ullanan
Koçi Bey bozuk iş ve n izam la rın nasıl
ıslah olunacağını beyan etm ektedir. K a ­
n u n la r ın çiğnenişi, rüşvet ve iltim a s, ih ­
m al gibi m ü h im hastalıklara
bilhassa
parm ak basar.
Koçi Beyin bu risaleyi hazırlarken
devletin eski k an u n ların ı, geçmişteki iyi
ve k ö tü icraatı esaslı şekilde incelediği
ve devletin o sıradaki d u ru m u n a da iyf
bir şekilde v ukuf peyda e ttiğ i anlaşılm ak­
tadır, Bilhassa devletin teşkilâtına dair
geniş bir v u k u f sahibi o ld u ğ u g ö rü l­
m ekledir.
S ultan M u r a d 'm 1632
y ılınd a işleri
düzeltm ek üzere faaliyete koyuluşu, pa.
dişahıtı düzeltm eğe ça lıştığ ı şeylerin, bir
k ısm ının risalede belirtilen hususlarla m u ­
tab ak a t arzetmesi gözönüne
getirilince;
bu risalenin, h ü k ü m d a r üzerinde müessir
o ldu ğu neticesine varm ak gerekir.
K oçi Bey in S ultan İb a h im 'e tak dim
e ttiği ikinc i risale, gerek m ahiy eti, ge­
rekse ifade tarzı ba k ım ın d a n birincisin­
den fa rk lıd ır. B unda, devlet teşkilâtına,
devlet erkânına nasıl h ita b ve muamele
edileceğine, fermanLarın nasıl yazı laca,
¿m a , m ü lk i taksim ata, vergi ve p ara iş­
lerine, elçi k a bu lüne d a ir b ilg i vermekte
ve yer yer de nasihatlerde bu lu n m ak ta­
dır.
Koçi Bey ne bir â lim , ne b ir
şair,
h a tta ne b ir tarihçidir. Gerçi risaleleri
O sm anlı teşkilât ta rih i b a k ım ın d a n bir
kıym et ifade ederse de. o bunu b ir ta­
rih i eser m eydana getirm ek
niyetiyle

hazırla m a m is tır. Risaleleri, devletin teş­
kilâtına derin vukufunu belirtmesi, h ük ü­
met nizam larının o zam anki bozuk ta ra f­
ları m iyi kavradığını göstermesi ve bun­
ları ıslaha m edar olacak sam imi tavsiye.
Lerltti ihtiva etmesi bakım ından bir ksym et taşım aktadır. K endisi bir devşirme
olduğu. onun y aşadığı devirde ekseri dev­
şirmeler turlii nizam sızlıkların â m ili vadiyetinde hem kendilerim hem
devleti
yeyin bitirm eye çalıştıkları halde, Koçi
Beyin, bu memleketin nef'ine m edar ola.
cak inan d ığı doğru yolu göstermesi, onun şahsının da risaleleri gibi değerli ol­
d u ğun u gösterir.

düncü
M urad
zam anında
konm uştur.
S ol Laii Murad îıaşin bir tabiata m a lik ol­
makla beraber N efT y e karşı sam im i bir
takdir hissi beslemişti. Zorbalara, onlar
la, uzak yakın alâkası bulunan kimsele­
re, em ir ve yasaklarına riayet ermiyenlere karşı pek insafsız olan S ultan M u­
rad ilim adam ı ve şairlere y a k ın lık gös­
termiştir. N e f I bu
y akın lığa en fa2la
m ıil olan bir sanatkâr ise de, bir gaza­
bın k urb anı olm a ktan
kurtulam am ıştır.
Padişahın iradesi ile sadaret kaym akam ı
vezir B ayram Paşa tarafından bozularak
öldürülm üş ve cesedi denize
atılm ıştır
<27 ocak 1635 — 8 şaban 1044).
N e f î n l n idam sebebi değişik şekil­
lerde anlatılırsa da, netice, itibarîyle b ü­
yük şairin Ölüm ü hicivleri yüzünden vu­
ku buim uştur. S a irin haşin bir
tabiata
m a lik olduğu, 2am sn zaman fazla gurura
k ap ıldığı, fazla serbest ve kaba lâtlfeier.
den bile sak ın m adığı
anlaşılm aktadır.
Hiciv sahasında üstadane şiirler kaleme
alm akla beraber kaba ve hatta sîrf k ü ­
fürden ibaret hicivleri de bulunm akta,
dır. O nun icifl, hayatı boyunca
şairin
hasmı eksik olm am ış ve böyleleri fırsat
yakaladıkça kendisine fenalık etmekten
geri durm am ışlardır. Dördüncü M urad bir
gün onun hicivlerden mürekkep «Sihâm-ı
Kaza» isim li eserini okurken saraya y ıl­
d ırım düşm üş, padişah bunu uğursuzluk
addederek N e fT y i
mem uriyetten azil,
ayrıca huzuruna
çağırarak hicve tövbe
ettirm iştir. N e ft padişahın emrine bo­
yun eğmiş ve o arada yazıp
padişaha
gönderdiği bir kasidesinde:

N E F ’Î
Onyedinci asırda Osm anlı İm parator­
lu ğ u idari, askerî, iktisadi sahada gerile,
mekle beraber san'at sahasında bazı de.
¿erli sahsii etlerin yetiştiği görülm ekte­
dir. Bu asırda değer ifade eden kimselerin,
daha ziyade asrın ilk y ansında yetişmiş
olduğuna bakılırsa; bunları İm paratorlu,
jiun parlak devrinin son havasından İsti,
iade eden kimseler seklinde kabul etmek
m ü m k ün d ür. Sultanahm ed camii gibi za­
rafet, güzeîlik ve İhtişamı
bünyesinde
cemeden bir mim arî abidesini
yaratan
m im ar ile divan şiirinde kaside tarzında
kemaline erişmiş şiirler yazan N e f!. gi­
bi bir sair, bu asrın ilk yarasında yaşa­
m ıştır.
Seyhül'slâm Yahya E fendi, N abı, Nev i-zade Atal. N aili, N e f 1.
Azmi-zâde
H aleti gibi he" b iri birer
kıym et olan
onyedlnct ası- sairleri arasında en fazla
dikkate değer olanı N e n dir,

Bugünden ahdim olsun kim seyi hicvet­
m eyim illâ
Vereydin ger icazet hicvedendim baht-i
nâsâzı

Asıl a d ı Ömer alaıt N e n E rzu ru m '­
un Haşan kale kazasında dünyaya gelmiş­
tir. Doğum ta rih i belli olmayan N e fT n in
Ceüncü M urad zam anında dünyay a gel­
diği anlaşılm aktadır.
Ç ocukluğunu
ve
ilk gençliğini nasıl geçirdiğine d air bil.
Çilerim iz hayli eksik ve hatta sağlam de­
ğildir.

N e f î b u tövbesine rağmen d ilin i tu t­
mamış, vezir Bayram Paşa”yı hicvetmiş,
tir. O nun hicivlerine maruz kalan m ü him
devlet adam ları arasında G ürcü Mehmed
Paşa da vardır. Padişah
N e lT y ı hicve
tövbe ettirdiği zam an bunu duyan rakip,
leri

N e f î, m ü him şahsiyet olarak K ırım
H anı ile tanışmış, o da şairi K uyucu Mu~
rad Paça ya tavsiye etm iştir.
N e fT n in
İstanbul'a gelmesinde M urad
Paşa nın
rolü olduğu kabul edüm ektedir. Bu d u ­
rum a tröre, B irinci Ahm ed
zam anında
Is ta nb ula gelmiş olduğu anlaşılm aktadır.

G ökten nazire indi sihâm.ı kazasına
N e f 1 d iliy le u ğ r a d ı h a k k ın

be lâsın a

Dem işlerdi. N eiT nlr. T ürk edebiya­
tındaki yeri hayallerindeki azamet, lisa­
nındaki zenginlik ve şiirindeki emsalsiz
ses ve ahenktedir. D ivan şTirinin kaside
ne vind e en b ü y ük üstad N e fT d ir. N e f i
kaside sahasında, en bü y ük İra n şairleri
ayarında kasideler meydana
getirm iştir.

N e f i İstanbul'a geldikten sonra sa­
ray ta ra lın d a n himaye edilmiştir. Birin,
ci Ahmed, İkinci Osman şairi himaye te­
mekle beraber, û en fazla iltifata D ör­

1902

decektir demiş; müneccime fazlaca kıy­
met veren Şahin Giray böyle bir şahsın
kendisi olabileceğini düşünerek hareke­
te geçmek istemiştir. Fakat meselenin
hakiki veçhesine göre; bu sözlerin
Mehmed ve Şahin Giray’lar aleyhinde
tertiplenmiş bir propoğanda olduğu ve
bunda da Mehmed Giray'ı
istemeyen
kızlarağası Mustafa. Ağanın (Naimâ: C:
2. S: 337) parmağı bulunduğu anlaşılı­
yor. Zira, Kefe’rün işgali sırasında ne
şekilde gadre maruz kaldığını hikâye eden Mehmed Giray, Mustafa Ağanın
Canbey Giray’ı Han yapmak için ken­
disinden ikiyüz bin kuruş rüşvet aldı­

ğını söylemiştir.
Zikredilen rivayetler
çıktığı sırada Sultan Mıırad tahta cü­
lus etmiş olduğuna, onun cülusunu m ü­
teakip Birinci Mustafa zamanına naza­
ran idarede iyiye doğru bir kımıldama
görüldüğüne göre; o sırada iş başında
bulunan devlet adamlarının, hükümete
daha muti bir kimseyi Kırım Haıı'ı yap­
mak, aynı zamanda kendisine muhalif
oldukları için Mehmed Giray'ın şiddet
ve takibatına maruz kalan Kırım rüesasını da onun pençesinden kurtarmak is­
temiş olabilecekleri de tahmin edilebi­
lir.
Caııbey Girav’ın tekrar han yapıl-

Kâtib
Şair Nef'î
Çelebi
Koçi Bey
(Not: Bu resimler zamanlarından sonra yapılmışlardır)
kaza$ isimli eserleri mevcuttur» D ivanı bir
kaç defa basılm ıştır.

Gazelleri içinde hayli güzelleri varsa Oa*
kasideleri kadar m uvaffakiyetli değildir.
Bilhassa kasidelerinde *ahenk» ve «vu­
zuh* a çok d ik kat etmiş.
kelim elerini
böyle bir anlayışla seçip yerlerine yer­
leştirm iştir. Sultan Ahm ed, İkinci Osman
ve S ultan M urad gibi h ük üm darlardan
başka
K uyucu
M urad
Pasa,
Ö k ü2
Mehmed Paşa, Nasuh Paça, Hüseyin ve
Ali Paşa «ibi sadrazam ları metheden ka.
sideleri de mevcuttur.

B ibliyografya:
A. Adnar.
Adıvar:
Osmanlı Türklerinde ilim . B ur salı Meh­
med T ahir; Müverrihindi
Osmaniyeden
A li ve K âtib Çelebi nin tercüm e! halleri.
Bursalı Mehmed T ahir; O sm anlı m üel­
lifleri, O rh a n Saik G ökyay;
K â tib Çele­
bi (Tarih dergisi no.; 11-12).
H am m er
(M . A ta ); D e v le ti Osmaniye ta r ih i e. S
ve ıû- Mehmed Süreyya Sicill-i Osm anî.
îslâm Ansiklopedisi.

Osm anlI sairleri arasında ustaca farisi şiir yazan bir kaç sairden biri de
N efT dir. Tabii onun asıl d e le r i ve bü­
y ü k lü ğ ü Türkçe
gürlerindedir.
Zaten
Türkçe şiirleri farsça şiirlerinden bir hay­
li üstündür.
vanı

N a lm â ;
Tarih C : 3. K âttb
Çelebi;
Fezleke C ‘ 2. N lhad Sam i B a n a rlı; Re­
sim li T ürk Edebiyatı T arihi.
K ö p rü lü .
zâde Mehmed F u a d ; D ivan
Edebiyatı
AfttoloJisE. Ali N’lhad T arlan, N e fT nin
farsça divanı.

N e fT n jn Türkçe ve farsça birer d i­
ile hicivlerini ihtiva eden «S ıh a lîıj

1903

1\II 1 V L m ITIU.

masına karar verilince kendisi Rodos'­
tan İstanbul'a
getirildi. Vezir Haşan
Paşa onun yanına katılarak İstanbul'­
dan dört kadırga ile hareket ettirildi.
Kırım mirzaları; Şirin beylerine de bu­
na dair hükümler gönderildi.
Canbey
Giray. Kırım'a ayak basınca Kefe va­
roşunda bir eve misafir edildi. O sıra­
da Mehmed Giray ve Şahin Giray asker
toplamaya başladıkları gibi Kırım halkı
da Mehmed Giray’m hanlıkta kalmasını
istediler.

Kaptan-ı derya Receb Paşa’nın
K ırım ’a yollanması
Vezir Haşan Paşa vaziyeti İstanbul’a
yazınca. Akdeniz’e çıkmak üzere olan
Kaptan-ı derya Receb Paşa donanma
ile Kefe’ye sevkedildi. Receb Paşa ge­
linceye kadar Kırım
Han’ı
Üçüncü
Mehmed Giray ve kardeşi Şahin G i­
ray kırkbin kişilik kuvvet toplamıştı.
Kaptan-ı deryanın Kefe’ye ulaşmasını
müteakip Receb, Haşan. İbrahim ve Ke­
fe beylerbeyi Mehmed Paşalar araların­
da konuşarak Han’a ve kardeşine nasi­
hat yollu mektuplar yazmaya karar ver­
diler. Receb Paşa kaleme aldığı mek­
tuplarda nasihattaıı
başka kendilerine
Hersek ve Mora sancaklarını teklif et­
ti. Şahin Giray. Receb Paşa’ya verdiği
cevapta (Naimâ C: 2, S: 333); memle­
ketine daha yeni dönmüş olduğunu, or­
tada suç teşkil edecek bir şey olmadı­
ğı halde niçin böyle bir hakarete maruz
bırakıldıklarını beyan ediyor ve tatar
mirzaları ile halkın kendilerini istedik­
lerini ilâveden sonra , askerle buraya
gelmiş olmasına işaretle: «bu diyarı ec­
dadımız küffar elinden alup kuvvetleri
sayesinde tasarruf edegelmişler iken,
hâlâ evlerimizi ve karyelerimizi ateşe
urup kadim yurdumuzdan göçülmek in ­
saf mıdır? Eğer cümlemiz terk-i va­
tan edersek ve Kırım diyarı küffar eli­
ne düşerse, Kefe’niz ve sair kaleleriniz
kalır mı?» diyordu.
Şahin Giray’m
mektubuna karşı,
makûl bir sebep beyan edemiyerek sa­
dece Canbey Giray’ı hanlığa geçirmeye
memur olduğunu beyan eden Receb Pa­
şa, asker ve top tüfenk çoktur diyerek
karşısındaki tehdit edince, onlar da ay­

ni şekilde cevap verdi. Bu suretle iş
yittikçe sarpa sarmıya başladı.

Mehmed G iray’m Kefe’yi
işgal etmesi
İki taraf arasında bu mektuplaşma
cereyan ederken Receb Paşa oııbin ka­
dar askerle Kefe'den çıkıp üç konak me­
safeye kadar ilerledi. Onu Kefe’den çık­
maya daha ziyade Canbey Giray teşvik
etmişti. Zira Kırım arazisinde biraz ilerlendiği takdirde Canbey Giray mirzala­
rın gelip kendisine iltihak edeceklerini
tahmin etmişti. Halbuki tahmini doğra
çıkmadı; Mehmed Giray mühim bir kuv­
vetle karşılarına dikiliverdi. Naimâ’ya
göre; Mehmed Giray’m yanında yüz bin
kişi vardı. Bu kadar üstün sayıdaki
kuvvetlerle başa çıkılamıyacağını anlıyan paşalar, hanlığın yine Mehmed Giray’da bırakılmasına karar verdiler.
Receb Paşa’nın imzası ile buna
dair
mektup yazılınca, bu defa Canbey G i­
ray: «bu emir ve mektup vardığı gibi
elbette beni sizden talep eder; ben ola­
cağı bilirim, iş işten geçti; işte ben gi­
diyorum. sizi Allaha ısmarladım» deyip
kardeşi Devlet Giray ve sair adamları­
nı alarak sür atle Kefe’ye yollandı.
Canbey Giray'ın ayrılması Receb
Paşa’nın emrindeki asker arasında m a­
neviyat bozukluğuna ve dolayısivle kı­
mıldanışa vesile teşkil etti. Karşı taraf
bunu çarpışmaya bir hazırlık hareketi
zannederek derhal hücuma geçti. Tatar
süvarileri âni bir ilerleyişle yayalardan
ibaret bulunan cebebi; topçu ve yeniçe­
rileri çiğniyerek ordugâhı yağmaladılar.
Haşan Paşa ve bir kısım subaylar bu
arada şehid düştü. Yaralı vaziyette Ke­
fe'ye vardıktan sonra orada kalmayıp
derhal gemilere can attılar. Kaçanların
arkasından gelen Şahin Giray rahatça
Kefe’ye girdi. Böylece, Kırım Han’lığı
dışında imparatorluğun mülhak arazisi
mey anında ayn bir beylerbeylik merke­
zi olan Kefe şehri Kırım hanlığının iş­
gali altına düşmüş oldu. Şahin Giray bu
hususta daha da ileri giderek Kefe hal­
kının şehri tahliye ile gemilere geçme­
si için tellâllar bağırttı. Böylece (Nai­
mâ; C: 2, S; 336); «Kefe halkı avret ve
oğlan cümlesi iskele başına
döküldü­

1904

ler; gemilerde suya muzayeka kemalde olmağla haşr-u
neşr günü gibi üç gün bu
hai üzere geçti*.

Mehmed Girey’m
Han'lıkta bırakılması
Receb Paşa, Can bey Girav’ı Han yapmak isteı'ken
üstelik bir de Kefe şehri iş­
gale uğramıştı. Mehmed Girav’m değiştirilmesinde inat
edilse mühim bir sefer ter­
tibine ihtiyaç olduğu anlaşıl­
maktaydı. Esasen böyle bir
şeye mecburiyet
duyulma­
sına âmil olacak ortada h ı­
Macar tarih kitaplarından alınan bu re­
yanetle ilgili bir mesele de
sim, Sultan Mnrad'ı çocuklusunda bir
mevcut değildi. Şimdiki hal­
elçi kabul merasiminde göstermektedir
de en iyi çıkar yol Mehmed
Girayla anlaşmaktı. Onun isül eylediler. Şahin Giray ilk plânda
çin Receb Paşa. Mehmed Subaşı ismin­
muhalifleri ortadan kaldırmak için ken­
de birisini Şalıin Giray’a gönderdi. Şa­
disini iyice serbest hissetti. Mehmed G i­
hin Giray da bu şahsı
Kefe'den dört
ray mütemadiyen askerini çoğaltmaca
saat geride olan Mehmed Giray'a yolla­
çalışırken, onuıı kalgayı olan Şahin G i­
dı. Mehmed Giray ile mezkûr şahıs aray da zulmünü arttırdı. K ırım ’ın, şeci
rasında vaki görüşmede
K ın m Han'ı
beylerinden olan Mirza Bey kethüd iyi
senelerden beri kendisine yapılan hak­
üzerinde Canbey Giray’ın bir mektubu
sızlıklarını uzunboylu anlatırken, Meh­
bulunduğu için öldürttü.
Sultan Os­
med Subaşı Osmanlı askerinin K ırım lı­
man'ın Kotin seferi sırasında başar ka­
larla muharebe için gelmediğini; çarpış­
riyle nazarı dikkati celbetmiş ve bu j üzmaya Kırımlıların sebep olduğunu be­
den kendisine Özi beylerbeyliği tevcih
yandan sonra Kefe'nin tahliyesi, alman
edilmiş olan Nogay Beylerinden Kante­
esir ve topların iadesi gerektiğini, bun­
mir Paşa’m n Kırım'da bulunan karısını,
ları yapmadığı takdirde büyük bir sefe­
oğlunu, evini barkını mahvetti. Kante­
rin tertibine sebep
olacağını bildirdi.
mir Paşanın hamile karısını şişe geçi­
Mehmed Giray
kendisinden
istenen
rip ateş üzerinde (Naimâ C: 2, S: 339)
şeyleri mirzaları ve Nogay beyleriyle
kebap etti. Bu hunharlığın arkasından
müzakereden sonra Subaşınm teklifle­
Mehmed Giray’m talimatı ile bir ordu­
rini kabul etti. Bu
vaziyet karşısında
nun başında Kırım'dan kalkıp Rumeli’­
husumet haline nihayet verilerek Meh­
ye yürüdü. Gayesi, Nogaylarm Mansurmed Giray’m hanlığı hükümetçe bir da­
oğulları kolunun reisi olan
Kantemir
ha tasdik edildi (1624).
Paşayı itaat altına almaktı. Şahin Giray
Tuna bölgesine gelerek. Akkerman. Kili,
Mehmed G ir a y ın şım arıklığı ve
İsmail. Verköğü şehirlerine hücum edip
Şahin G iray’ın zulm ü
yağmaladı. Hattâ Edirne'yi bile aynı akıbete uğratmayı arzuladı.
Mehmed Giray’a hanlık Şahin G i­
raya kalgaylık beratı gönderilerek yer­
K antem ir Paşa’nm Şahin Giray
lerinde bırakılınca, bu makamı kuvvete
ile muharebesi
istinat sayesinde elde etmiş olduklarını
Ailesi efradının gayri insani şekil­
düşünerek şımarıkça hareketlere teves­
1905

de öldürüldüğünü duyan Kantemir Paşa
İstanbul'a kadar gelip Şahin Giray ile
çarpışmak için müsaade istihsal eyledi.
Şahin Giray ise bu arada Tuna nehrini
güneye aşmıştı. Kalitemir Paşa, Silistre
sancağından ve Dobruca’nın sair kısmın­
dan 30 bin kişi topladı. Maiyetinde R u­
meli ümerasından Hacıkey Paşa da var­
dı. Şahin Giray, Dobruca'mn kuzey bö­
lümündeki Babadağ kasabasını da dans
öncekilerin akıbetine uğratmak istemiş­
ti. Fakat kendisine mukavemet edilme­
si hususunda emri humâyım daha önce
ulaşmış olduğundan. Babadağ kuvvetle­
ri de Kantemir Paşa'ya iltihak eylemiş
bulunuyorlardı. Nihayet Tuna kenarın­
da Şahin Giray ile Kantemir Paşa ara­
sında cereyan eden şiddetli muharebede
Şanin Giray mağlûp oldu. Askerinden
mühim bir kısmı muharebe sahasında
can verdi; kendisi de bir kayığa bine­
rek Tuna’dan karşıva geçip
kurtuldu.
(1624).

Canbey G iray’uı tekrar han tayin
edilmesi
Şahin Giray’ın uğradığı mağlûbiyet­
le. hem Kantemir Paşa'nm hem de Receb Paga'nın intikamı alınmış gibiydi.
Bu arada Osmanlı hükümeti daha baş­
ka hareket icrasma lüzum görmediyse
de Mehmed Giray’ı affetmiş de değildi.
Yalnız Kantemir
Paşa ile K ırım hanı
arasında yeni bir hadise çıkmaması için Kantemir Paşa Gümülcine sancağı­
na tayin edildi. Bununla beraber Meh­
med Giray’a ilerde vurulacak darbe için hazırlıklı bulunması da tehbih edildi.
Nihayet 3 haziran 1628 de Canbey
Giray'a Kırım hanlığı, kardeşi Devlet
Giray'a da kalgaylık tevcih
edilerek,
Haşan Paşa’mn emrindeki altmış kadır­
ga, otuz beş fırkateden ibaret donanma
gemileri ile Karadeniz’den Kefe’ye sevkolundu. Kara tarafından da vezir Banyalukalı Hüseyin, Kenan Paşa’larla Kan­
temir Paşa (Mirza) onlara yardıma me­
mur edildi.

Donanma Kefe've varınca Mehmecı
Giray karsı koymak suretiyle merkezi
dinlememe arzusunda olduğunu bir da­
ha gösterdi. Arada çarpışma vuku bul­
duysa da neticede Mehmed ve Şahin G i­
ray'lar selâmeti Lehistan'a firarda bul­
dular.
Kaptan-ı derya Hasaıı Paşa Canbey
G irayı Kırım hanlığına yerleştirdikten
sonra donanma ile Özi nehri önüııe gel­
di. Bu nehir kenarında Özi kalesini ya­
pıp içine asker ve mühimmat
koyup
muhafazasına Hüseyin Paşayı memur
eyledikten sonra İstanbul’a döndü. Kan­
temir Mirza (Paşa) da bu gidişte K ırım ’­
da kalıp keııdi oymağının başına geçti.

Mehmed ve Şahin G iray ’ların
K ırım 'a hücum ları
Mehmed ve Şahin Giray Lehistan’a
kaçtıktan sonra da hanlığı elde etme
işini akıllarından çıkarmadılar. Nitekim
Leh ve Huşlardan aldıkları kırk h in k i­
şi ve kendilerine taraftar tatar kuvvet­
leriyle Kırım üzerine yürüdüler. O nla­
rın böyle ilerlemesi üzerine Canbey G i­
ray da kuvvetlerini topladı. Ferah-Kerman mevkiinde bu kuvvetler arasında
bir muharebe cereyan etti. İlk gün Leh
tüfenk eudazlannm ateşi yüzünden Can­
bey Giray epeyce zayiat verdi. İkinci
gün han kuvvetleri dört koldan şiddet­
li bir hücum yapınca karşı taraf yenil­
di. Rus, Leh ve Mehmed Giray’a bağlı
tatar askerlerinin çoğu kılıçtan geçiril­
di. Mehmed Giray memesinin üzerine isabet eden bir kurşunla yaralanıp öl­
dü (1628). Muharebenin neticesi alının­
ca Mehmed Giray'm cesedini bulduran
Canbey Giray onu «Bahçesarays? mdaki
«Eski yurt» ta ceddi Semiz Mehmed Gi~
rayın yanma gömdürdü.
Şahin Giray ise İran'a iltica etti.
Safi’den Şah Abbas derecesinde iltifat
göremediğinden bir müddet Kumuk ve
Çerkeş ülkelerinde yaşadı. Oralarda da
pek bannamadığından en sonunda Dör­
düncü Murad’a sığınmak ihtiyacını his­
setti. Kendisi Rodos’a sürüldü, bir m üd­
det sonra da idam oltmdu (1634).

1906

KAZAK TECAVÜZLERİ VE S£LT A X M U R A D IN LEHİSTAN
SEFERİNE H A Z IR L IK L A R I
Sultan Osman'ın Lehistan seferi so­
nunda İmzalanalı muahedenin en mühim
tarafı: Lehlilerin Kırım, banlarına y ıl­
lık vergi vermeleri ve bilhassa Kırım
tatarlarının Lehistan’a
Kazakların da
Osmanlı arazisine
tecavüz etmemeleri
hususunun taahhüde bağlanmas vdı. Lâ­
kin bu tecavüzün
önlenmesi meselesi
kâğıt üzerinde kalan bir taahhütten ile­
ri gidemedi.

İstanbul’a gelen Rus ve Leh
elçileri
Sultan Osman’ın Lehistan seferin­
den sonra Ruslar Lehlilerin sıkışık du­
rumunu gözönünde bulundurarak Lehis­
tan'a hücum etmişler; fakat mağlubiye­
te uğramışlardı. îşte bununla ilgili ola­
rak 1622 senesi Kasım ayında (Naimâ
C: 2, S: 245) İstanbul'a bir Rus elçisi­
nin geldiği görüldü. Kefe yoluyla gel­
miş olan Rus elçisi Lehlilere karşı bera­
ber hareket ediimesini teklif eylemek­
teydi. Rus elçisi İstanbul’dayken Leh el­
çisi prens Zibarevski de yediyüz atlıdan
mürekkep kalabalık bir maiyetiyle Os­
manlI hükümet merkezine gelmiş bulu­
nuyordu. ikinci Osman’ın Hotin seferi
sonunda imzalanan anlaşmaya ait aîıidnameyi almak üzere gelmiş bulunan Leh
elçisi sadrazam konağında Rus elçisi ile karşılaşınca aralarında münakaşalar
cereyan etmişti.

Lehlilerin Boğdan ve E flak’a
tecavüzleri
Sultan Osman’ın Hotin seferinde,
OsmanlIların Avrupadaki eski seferleri
biçiminde muvaffakiyet temin edileme­
mesi, Lehlilere muahedeye riayet etmîyerek tecavüzde bulunmak cesareti ver­
mekteydi. Bu durumun bir neticesi ola­
rak Leh kralı 20 bin kişilik bir kuvveti
Boğdan ve Eflâk'ta vurgunlar yapmıva
memur etmişti. Lehlerin hazırlığını da­
ha önceden haber alan voyvodalar Özi
Paşası Kantemir Mirza'dan yardım iste­
diler. Kantemir Paşa mütecaviz kuvvet­
leri mağlup ettikten sonra
Lehistan’a

da akın hareketinde bulundu (Naimâ:
C: 2. S: 246).
îik mütecaviz ve dolayısiyle suçlu
taraf Lehliler olduğu lıalde, Kantemir
Faşa'mn akım üzerine Leh kralı İstan­
bul’a bir elçi göndererek
Kaııtemir’in
Silistredetı kaldırılmasını istedi. Fakat
Sadrazam Gürcü Mehmed Paşa elçinin
isteklerini reddettikten başka anlaşmak
için de güçlükler çıkardı. Nihayet İn­
giliz elçisinin tavassutu ile eski anlaşma
yenilendi. Buna göre: Türkler tatarların
Lehliler de Kazakların
akınlarını önliveceklerdi.

Kazakların Boğaziçi'ne yaptıkları
akın
ikinci Osman'ın Hotin seferinden
kısa bir zaman sonra tahttan indirilip
öldürülmesi, Birinci Mustafa'nın karışık
devrini müteakip küçük yaşta bir kim ­
senin Osmanlı tahtına oturması, Lehli­
lere muahedeleri hiçe sayma
cesareti
vermişti. Onun için Dördüncü Murad’m
çocukluk devresinde müteaddit Kazak
tecavüzüne rastlanır.
Bu tecavüzlerin en cüretkâranesi
1624 yılında vukubuldu.
Mehmed G i­
ray hadisesi vesilesiyle donanmanın Kefe’de bulunmasından istifade eden 150
şaykalık bir Kazak ve Leh kuvveti Karadenizde faaliyete geçerek Tü.rk sahille­
rine tecavüzde bulundular, önce Ereğ­
li’ye taarruz ettiler, ondan sonra Boğa­
za kadar girme cesareti gösterip, Poy­
raz limanı önünde biraz durduktan son­
ra Sarıyer, Tarabya ve bilhassa Yeniköy’e çıkarak etrafı
yağmaladılar, ve
Yenıköy’de bir kaç dükkânı yaktılar
(20 temmuz 1624 - 4 şevval 1033). Bo­
ğaziçi'ndeki bu tecavüze karşı sadaret
kaymakamı Gürcü Mehmed Paşa bos­
tancılar ve yeniçerilerden ibaret bir
kuvvet (Naimâ C: 2, S: 341) gönderdi.
Bunların denizden vak'a mahalline ulaş­
ması üzerine Kazaklar kaçmaya başla­
dı. Bu arada şaykalardan bir kaç tanesi­
ni (Kâtıb Çelebi,
C: 2. S: 61)
ba­
tırdılar.

1907

Karadeniz'de Kara-Harman
muharebesi
Kazak
tecavüzlerinin
önlenmesi
hakkındaki ahidnamelere riayet edilme­
diği görüldüğünden, son senelerde, K a­
radeniz kıyılarım kontrol için
filolar
gönderilmekteydi. Kaptan-ı derya Receb Paşa bu gaye ile 43 parça kadırga
ve kaliteden mürekkep bir kuvvet ile
1625 yazında Karadeniz’e açılmıştı. K a­
zakların esas faaliyet sahaları batı K a­
radeniz kıyıları olduğundan o tarafa
doğru ilerledi. Varna’da kısa bir m üd­
det kaldıktan sonra kuzeye doğ m ilerle­
meye başladı. Balçık, Kilgra, Mankalia.
Kara-Harman önlerinden geçip . Tuna
ağzındaki Sulina (Sünne), Kili tarafla­
rım
tarassuttan sonra daha kuzeyde
Akkerman Boğazından geçip K ılburun’a
kadar ilerledi. Burada 350 şaykalık bir
kazak topluluğunun kıyılarda dolaştığı­
nı öğrendi. Bıı haberi müteakip bir bu­
çuk ay müddetle Akkerman yakınında
(Naimâ C: 2, S: 357); bilâhara etrafı ta­
rassut suretiyle güneye doğru ilerleme­
ye başladı. Köstence’nin kuzey tarafın­
da Kara-Harman önlerine geldiği sıra­
da Kazak şaykaları ile karşılaştı. O sı­
rada kaptan-ı deryanın yanında 21 ka­
dırga mevcut olup diğerleri daha geride
kalmıştı.
Her şaykasında 50 tüfenkendaz bu­
lunan Leh Kazaklan sayılarının çoklu­
ğunu gözönünde bulundurarak cesaretle
muharebeye giriştiler. Çok sakin bir h a ­
vada cereyan eden bu deniz harbinde
her Türk kadırgasının etrafını 20-30 şay­
ka çeviriyordu. Kaptanpaşanm bulundu­
ğu gemiyi üç fenerinden tanıdıkların­
dan onun üzerine daha fazla sayıda şay­
ka üşüşmüş, hatta canını dişine takan ikiyüz kazak kaptanpaşa baştardesine
girmeye muvaffak olmuştu. Bunlarla
gemi içinde vuruşulup öldürüldüler. Bu
arada tersane kethüdası Hacı Memi’nin
gemisi tehlikeli vaziyetler geçirdi. Şay­
kaların iyice yanaşmasından Türk gemi­
leri manevra yapamaz duruma girdiği
sırada çıkan rüzgâr yelkenleri şişirdi­
ğinden manevra kabiliyetinin artmasına
yaradı. Boylece kazak gemileri daha ko­
laylıkla batırılıyordu. Neticede Türk f i­
losu büyük bir başarı kazandı
(Ekim

1625). Üçyüz elli şaykalık kazak kuvve­
tinden ancak 30 şayka kaçıp kurtulabildi (Kâtib Çelebi. Fezleke C: 2, S: 72);
bunun dışında kalan şaykalardan 172 ta­
nesi zaptedildi. 148 tanesi de battı. K a­
zak gemilerindeki insanların çok büyük
bir kısm: ya denizde boğuldu veyahut
da çarpışma sırasında öldü. Esir alınan
insan miktarı ise 781 kişi idi.

Özi suyu üzerinde kale inşa edilmesi
Leh kazaklarının Karadenize çıkış
kapısı olan ö zi suyunun kontrol altına
alınabilmesi düşünüldü. Bunun için, ö z i
suyu üzerinde Doğan-geçidi denilen ye­
rin iki tarafında birer kale yaptırılma­
sına karar verildi. Burada vaktiyle Ka­
nunî Sultan Süleyman bir kale yaptırmış,
fakat zamanla harabolmuştu. ö z i suyu­
nun sol yakasındaki kalenin Kırım ha­
nı tarafından, sağ yakasındakinin de Özi beylerbeyliğine tayiıı edilen Mehmed
Paşa tarafından yaptırılması emredilip,
Eflâk ve Boğdan voyvodalarına da m al­
zeme yardımında bulunmaları emredil­
di.

Leh K iralın ın anlaşma yapmak için
m üracaatı
1626
senesi vazinda Îstanbula gelen
bir Leh elçisi, kiralın kazak akm lannı
bundan sonra önliyeceğini, artık kazak
şaykalarının Karadenize çıkmıyacaklannı beyan etti. Kazak akınlannm önlen­
mesi mukabilinde Lehistan'a akın ya­
pan Kili. Akkerman tarafında
oturan
tatarların kaldırılması ricasında bulun­
du. Neticede iki tarafın halkının da sü­
kûna kavuşması için Leh kiralının rica­
sı kabul edilerek «Bucak Tatarı» deni­
len bu sahanın tatarı nice vıilardanberi
oturdukları
yurtlarından kaldırılarak
(N^ımâ. C: 2, S: 400) K ırım ’a gönderil­
di. Neticede iki taraftan da tecavüzlerin
önlenmesi. Kırım hanına yıllık verginin
ödenmesi, lstanbula gelecek Leh elçile­
rinin hediye getirmesi şartını ihtiva eden eski anlaşma yenilendi.
Anlaşmanın yenilenmesine rağmen
Şahin Giray isyanında
Lehlilerin ona
yardım ettikleri öğrenildiği gibi, bu arada bir kazak filosunun Karadenize çık­

1908

tığı da görülmüştü. Bu vaziyet karşısın­
da Leh kiralına bir mektup yazılarak
(Naimâ C: 2, S: 428. Feridun Bey m ü n ­
şeatı C: 2, S: 433J; Leh hududunu geçen
Şahin Giray'm adamlarının
tutularak
teslim edilmesini, bu yapılmadığı takdir­
de Şahin Giray'ı yakalamak üzere Leh
hududu geçildiği takdirde kabahatin
Türklerde olamıyacağı bildirildi (1628).
Lehlilerle anlaşmanın yenilenmesine
vc kendilerine yapılan tehditkâr tebli­
gata rağmen kazakların yine Karadeııize
çıktıkları görülmüş, bunun için Vezir Ke­
nan Paşa 1629 ekim ayında 14 parça ka­
dırga ile Karadenize açılarak rastladığı
8 kazak şaykası ile muharebe etmiştir.
Lehlilerle yeni bir anlaşma, Özi m u­
hafazasında bulunan Murtaza Paşa vası­
tasıyla yapıldı (1630). İstanbul’un tasdi­
kinden geçen bu anlaşma yedi madde­
lik olup, ihtiva ettiği şartlara göre: ka­
zaklar oturmakta oldukları
adalardan
çıkarılacak. Lehlerin aldığı tatar esirle­
ri iade edilecek, Türkler tarafından gön­
derilecek bir memur kazakların adalar­
dan çıkışını görecek, Lehliler K ırım ha­
nına yıllık vergiyi ödemekte devam edecek, Kırım tatarları ve Akkerman ahalisi Lehistana zarar vermivecekti.

Abaza Mclıraed Paşa’nın K anı anice
şehri önüne kadar ilerlemesi
Bosna valiliğinden az­
linden sonra
Vidin sancak
beyliğine verilip Tuna yalı­
sı muhafazası ile memur k ı­
lman Abaza Mehmed Paşa
çok kısa bir zaman sonra Özi
valiliğine tayin edilmiş bu­
lunuyordu.
Abaza Mehmed
Paşa, imparatorluğun Avrupadaki sınırının, son seneler­
de en hareketli kısmını teş­
kil eden bu sahaya geldik­
ten sonra. Leh kazak taar­
ruzlarının öcünü almak üze­
re faaliyete geçti. Kendi eyaletir.in tımarlı
sipahileri
ile Dobruca tatarlarını, Orak
Mirza, Eflâk ve Boğdan vovvodolanndan da kuvvet al­
dı Bunların başına geçerek

21 ağustos 1633 (15 rebiülevvel 1043)
günü Kamaniçe önlerine geldi. Abaza
Mehmed Paşa Turla (Dniestr) suyunu
geçtiği sırada Lehliler de Kamaniçe’de
asker biriktirerek mevziye girmişti. 24
ağustos günü Kamaniçe Önünde Lehliler­
le çarpışıldı. Bu arada Leh kuvvetleri
müstahkem mevzilere iyice
yerleştiği
cihetle, kale zaptı için topçu kuvvetinin
azlığını nazan itibara alan Abaza Meh­
med Paşa ertesi gün bu şehir önünden
çekildi. Bundan Lehlerin müteaddit pa­
lankalarına ve kazaklar üzerine hücum­
larla (Xaim â C: 3, S: 201-206) bulundu.
Abaza Mehmed Paşa kuvvetlerinden za­
yiat vuku bulmakla beraber Lehliler­
den de pek çok insan kınldı.

Sultan Mıtrad’m Leh seferi hazırlığı
için İstanbul’dan hareketi
Abaza Mehmed Paşa’m n icra ettiği
harekât üzerine Eflâk ve Boğdan voy­
vodalarının da tavassutu sonunda Leh
kıralı bir elçi gönderdi. Müverrih Naimâ'nın «muteber» kelimesiyle tavsif ve
kiralın veziri diye tanıttığı bu elçi, Hamıner’e göre (C: 9. S: 181), Aleksandr
Terzebinski adını
taşımaktaydı.
1634
martının başında İstanbul’a vasıl olan
Leh elçisi «Tekfur Sarayı» ııa misafir edildi.
Leh kiralının sulhe taraftar oldu­
ğunu bildirmesi neticesinde Osmanlı hü-

Sultan Mtırad’ın, Arz-odasında elçi kabulünü gös­
teren diğer bir resim (Macarca “A Magyar Nemzet Törtenete” adlı kitaptan)
1909

kûmet merkezine gelmiş olan bu elçi
Kanuni Süleyman zamanındaki şartlarla
sulh akdetmek niyetinde olduğunu söy­
lemişti. Sultan Murad kendisini kabul
ettiği zaman. Kanuni zamanındaki şart­
lara razı olmadığını, kiralın vergi ver­
mesini ve Dniestr nehri boyundaki is­
tihkâmları yıktırmasını, kazaklan ceza­
landırmasını sövliyerek bu şartlar ta­
hakkuk etmedikçe iyi münasebetlerin kurulamıvacağmı ilâve etti. Leh elçisi ise.
bu ağır tekliflerin kabulünün mümkün
olamayacağını, bunların yerine harbi ter­
cih edebileceklerini bildirdi. Bu vaziyet
karşısında Sultan Murad harbe karar
verdi.
Dördüncü Murad Leh seferine karar
verince Avusturya ve Leh sınırı um uru­
na vakıf eski Budin valisi olan Divarbekir valisi
Mıırtaza Paşa'yı
acele
İstanbul’a getirterek Leh seferine ser­
dar tayin edip (8 nisan 1634) padişahın
bizzat kendisi 15 nisan 1634 günü muh­
teşem bir alayla İstanbul’dan hareket
elti. Edimeye gitmekte olan
padişah.
Kenan Paşa'yı İstanbul kaymakamı, Kara-Çelebi-zâde Abdülâziz Efendi'vi İs­
tanbul kadısı olarak bırakmış. Bayram
Paşa, Halil Paşa, Cafer Paşa ve şeyhü­
lislâm ile kazaskerleri yanına
almıştı.
Sultan Murad. Murtaza Paşa’yı Leh se­
feri serdarlısına tayin edince. Leh h u ­
duduna dair kendisinden izahat almak

üzere Abaza Mehmed Paşa’yı da yanına
çağırmıştı. Padişah Edirne’ye geldiği za­
man Lehlerin Kuşlarla muharebeye tu­
tuşmuş olduğunu, bu sebeple Türklerle
sulhe taraftar bulunduklarını haber ai­
di.
Leh hükümetinin sulhe niyetli bu­
lunduğunu haber almakla beraber, bunun
doğruluk derecesinin tahkiki için Şahin
Ağa namında bir elçi Lehistan'a gönde­
rilmişti. Ondan daha bir haber çıkmadan
Murtaza Paşa Rumeli, Besnas Semendre
ve sair yerlerin askerleriyle Rusçuk’a
gelip buradan karşıya YergÖğü'ne geç­
tiği sırada, Leh kiralının suüı isteğinin
kafiliğine dair Şahin Ağa'dan mektup
yeldi.
Lehlilerle sulh ve harp işinin hallini
Murtaza Paşa‘va bırakmış olduğu cihet­
le. Sultan Murad İstanbul’a avdet etmek
üzere 27 temmuz 1634 te Edirne'den ay­
rıldı.
Padişahın
İstanbul’a dönüşünden
sonra Şahin Ağa Leh elçisi ile birlikte
Murtaza Paşa’nın karagâhına geldi. Ce­
reyan eden, müzakereler sonunda, dört
sene önce yine Murtaza Paşa tarafından
aktedilmiş olaıı yedi maddelik muahede
esasları dairesinde yeni bir muahede im ­
zalandı. Ekim 1634 te bunun Sultan M u­
rad tarafından tasdiki ile Lehistan anlaş­
mazlığı geniş çapta bir harbe girilme­
den halledilmiş oldu.

1623-1634 OSMANLI - İRAN IlA R B l
Bağdad'a hakim vaziyete geçen Be­
kir Subaşı’va Bağdad valiliği tevcih edilmek zorunda kalındığından, bu tev­
cihten Önce Bekir Subaşı'nın İran Şahı­
na müracaat edişinden, «Bağdad hadise­
leri» başlığını taşıyan kısımda verilmiş­
ti. işte. Bekir Paşa’nın İran’a yaptığı bu
müracaat üzerine Şah Abbas’m Bağdad
önüne kuvvet sevketmesi, iki devlet arasmda yeni bir harbin çıkmasına vesile
teşkil etti. Bir Osmanlı memuru tarafın­
dan davet vuku bulmakla beraber, ne­
tice bakımından İranlılar mütearrız du­
rumundaydı. İranlıları böyle bir cür’et
göstermeye sevkeden âmil, son yıllarda
Osmanlı hükümet merkezinde cereyan
eden karışıklıklar ve idare işlerinde gö-

rülen bozukluk ve zaaftan başka bir şey
değildi.

Şalı Abbas’ın Bağdad’ı m uh a­
sara etmesi
Şah Abbas. Karçıkav (Karçıgay)
hanı 30 bin kişi ile Bağdad’a sevkettiği
zaman kendisi de boş durmıyarak sür’atle hazırlıklar yapmıya başlamıştı. Be­
kir Paşa’nııı kat’j şekilde red
cevabı
vermesi üzerine bizzat harekete geçti.
Böylece Bağdad şehri İranlılar tarafın­
dan muhasara edilmeye başlandı (Tem­
muz 1623). Bu sırada Osmanlı tahtında
Birinci Mustafa bulunmakta olup, üç ay
kadar süren muhasara esnasında tahtta

1910

değişiklik vuku buldu.
İranlılar'ın Bağdadi muhasara ediş­
leri o sırada Musul'da bulunan Hafız Ahmed Paşa tarafından İstanbula bildirildiyse de Veziriazam Kemankeş Ali Paşa
gereken hassasiyeti göstermedi. Bağdad’da mahsur kalan Bekir Paşa ise Hafız
Alımed Paşa’nın gelmesini istemediğin­
den Yekçeşm Hüseyin Paşa'dan yardım
istemekle iktifa eyledi. Fakat Hüseyin
Paşa Kızılhan mevkiinde İranlılann m u­
hasarasına maruz kaldı, sonunda da öl­
dürüldü. Bekir Paşa. Hafız Alımed Paşa­
nın Bağdad'a bizzat gelmesini istemez­
ken, o da isyan halinde bulunan Abaza
Melımed Paşa'nın Diyarbakır taraflarına
inmesinden çekinerek kuzey tarafı kol­
lamak ihtiyacını hissediyordu. Bıı sebep­
le Mardin'e gelip iki tarafı kollar va­
ziyette hareketsiz kalırken İranlılar da
serbestiyetle Bağdad’ı sıkıştırıyorlardı.

İran lılar’ın Bağdad’a girmesi
Şah. Abbas üç aydan beri Bağdad’ı
sıkıştırmakla beraber, şehir büyük mah­
rumiyetlere katlanarak dayanmakta de­
vam ediyordu. Muhasaranın son gün­
lerinde iaşe sıkıntısının son haddi bulma­
sı yüzünden kedi ve köpek etleri dahi ye­
nilmişti. Bu arada kaleden bazı kimseler
kaçıp Şah tarafına iltihak etmekte (Naimâ C: 2, S: 286) ve içeride çekilen sı­
kıntıyı da İrartlılara anlatmaktaydı. Bu­
na rağmen mukavemetten vazgeçilmediğiııi gören Şah Abbas hileye başvura­
rak, kaleden kaçan adamlar vasıtasiyle
Bekir Paşa nın oğlu Derviş Mehmede
haber göndererek Bağdad
hükümetini
kendisine vadetti. Böylece el altından
avlanan ve Bağdad iç kalesinin m üda­
faasını deruhte etmekte olan Derviş
Mehmed gizli bir kapıdan İran askerini
içeri aldı (28 kasım 1623 veya 12 ocak
1624).
İran kuvvetleri şehre girince Bekir
Paşa şehir içinde bir yere saklandı ise de
bulunup yakalanarak şahın huzuruna
getirildiği zaman, oğlunu İran hüküm ­
darının yanında oturur gördü. Şah A b­
bas, Bekir Paşa'va itab mahiyetinde bir
eda iler
«— Niçin böyle yaman iş ettin?»
Deyince Bekir Paşa:

«— Şahım, yaman iş ben etmedim,
bu veled-i zina etti s
Cevabı ile oğlunu gösterdi; oğlu da
ona:
«— Sen Bağdad*ı vermeye ahd edip
sözünde durmadın, ben o ahdi yerine ge­
tirip verdim; şimdi ise mal nerede ise
ver de nefsini kurtar ki güzelce şahım
seni azad eylesin* dedi.

Bekir Paşa ve Bağdadlıların basma
gelenler
İranlılar Bağdad'ı zaptedince kale
kapılarını kapıyarak hiç kimseyi dışa­
rı bırakmadılar ve üç gün müddetle şe­
hir halkı ve Osmanlı askerini incitecek
bir muamelede bulunmadılar. Dördün­
cü gün bütün askerlerin gelip silâhların]
teslim ve defterlere isimlerini kaydettir­
mesini ilân ettiler. Askerler, ilk üç gün
zarfında fena muameleye maruz kalma­
dıklarını görerek tereddütsüzce silâhla­
rını teslim ettiler. Aradan böyle iki gün
daha geçince askerlerin bir yere toplan­
ması için tellâllar bağırttılar. Bu defa da
yine endişe duymadan bildirilen yerde
toplanıverdiler. Fakat bu andan itiba­
ren İranlılann muamelesi değişerek ha ■
kiki niyetleri meydana çıkıverdi.
Bir
meydanda biriken askerler esir ilân olundu; ve her Türk askeri bir kaç İran­
l I y a teslim
edildi. Artık Bağdad'daki
Türk askeri ile B ağdadm sünni halkı
için facia günleri başlamıştı. Müverrih
Naimâ (C:2, S: 288) nm ifadesiyle: «Her
dört beş nefere bir kızılbaş tayin olunup
hapse verildi ve varup hâne ve menzil­
lerin mühürleyip cümle mal ve eşyala­
rın defter edüp kendüleriin. habsetmek
üzere tenbih olundu. Bu kadar sünni
müslümanlar rafıziler eliııe girüp hane­
leri mühürlendi. Ertesi sabah bu kadar
bin kızılbaş, mahpuslar ile şehre girip
kapuları kapadılar ve şahın emriyle her
şahıs tutsağına yedi gün işkence edüp,
ekserisi işkence altında öldü; sağ kalan­
ların ekserisi mecruh ve amelmanda
kaldılar».
Bağdad’ın maruz kaldığı facia bu­
nunla bitmedi. Şahın emriyle şehir hal­
kının sünni ve şiileri ayrı ayn yazıldı
ve sünııiler katlolundu. Sünnilerden an­
cak şi’i defterine kaydolunanlar kurtul­

1911

du. Bağdad kadısı Nuri Efendi ile Cami-i kebir hatibi Mehmed Efendi Şallın
emriyle çenelerinden delik açılarak hur­
ma ağacına asıldı.
Bekir Paja'yı evvelâ bir kafes içi­
ne koyarak yedi gün yedi gece uyutma­
dan eziyet ettiler. Sonra soyup bir ateş
etrafında yağı çıkıncaya kadar işkence
ederek bütün malının yerini söylettikten
sonra Dicle'de bir kayığın içine koyup
üstüne neft döküp ateşlediler. Rivayete
göre Bekir Paşa böyle işkencelere ma­
nız bırakılırken oğlu Derviş Mehmed
cnuıı karşısında Şah ile birlikte şarap
içmişti. Şah Abbas, Derviş Mehmed’den
edebileceği istifade kalmayınca: «baba­
sına böyle hıyanet eden insafsız kâfirin
bana ne hayn
olacak?» deyip. Hora­
san'a sürmüştür.
İranlılar. yaşayan sünnilere
kaışı
facialar işlemekten hızlariiıı alanın m ¡ş
olmalılar ki ölülere de ellerini uzattı­
lar. Bu cümleden olarak hanefi nnezlıebinin kurucusu tmam-ı âzam Ebû Hanıfe ve ayrıca Şeyh Abdulkadir Geylâninin türbelerini soyduktan sonra y ıktı­
lar.
Bağdad düştüğü zaman Hafız Ahmed Paşa bir taraftan vaziyeti İstanbul'a
bildirdi; diğer yandan da Diyarbekir'e
çekilerek şehri tahkim ile müdafaa ha­
zırlıkları yaptı.

Musul ve Kerkük tarafının
işgali
Bağdad şehri İranlIların eline ge­
çince. Musul halkından bir heyet Şah'ı
ziyaretle Kör Hüseyin Paşa’nın zulm ün­
den şikâyet ettiler. Bunun üzerine Şalı
Abbas. Kuzey Irak’a Kasım Han idare­
sinde bir miktar kuvvet şevketti. İran
kuvvetleri gelirken Kerkük valisi Bos­
tan Paşa mukavemet edem iveceğin i anUyarak Diyarbekir tarafına çekildiğin­
den. İranlılar harpsiz Kerkük'e girdiler.
Oradan da Musul’a doğru yollarına de­
vam ettiler. Kasım Han geldiği zaman
Musul’da bulunan Kör Hüseyin Paşa’nın kardeşi Ahmed Paşa, şehrin hisarı­
nın köhneliği dolayısivle içeri girmeyip,
şehir önünde üç gün muharebe ettiyse
de neticede Musul da İran işgaline düş­
tü.

Kuzey Irak’ın en mühim şehirleri olan Kerkük ve Musul Iran işgaline düş­
mekle beraber onların elinde fazla kal­
madı. O sırada Küçük AJımed isminde
bir kimse Mardin voyvodalığına tayin
edilmişti. Küçük Ahmed
İstanbul'dan
gelir gelmez beşyüz
sekban yazdı ve
maiyeti halkını da alıp Musul'a doğru
teveccüh etti. Bu sırada sadrıâzam da
Diyarbekir beylerbeyi
Hafız
Ahmed
Paşaya bir mektup
yazarak Musul'u
kurtarmasını
bildirmişti.
İşte Küçük
Ahmed sür’atle Musul’a doğru yürüyün­
ce Iran kumandam Kasım Han bunları
Hafız Ahmed Paşa’m n kuvvetleri zan­
nedip Bağdad'a çekildi. Böylece Musul
zahmetsizce işgalden kuıtulmuş oldu.

Karçıkay H an ’ın Gürcistan’a
gönderilmesi
Şah Abbas Bağdad’a girdiği sırada
Osmanlı devleti müşkül günler geçir­
mekteydi. Başta çocuk bir
hükümdar
vardı. Abaza Mehmed Paşa isyan halin­
deydi; geniş bir sahayı hüküm ve n ü ­
fuzu altında bulundurduğundan devlet
adanılan Abaza isyanını bastırmayı da­
ha önemli addetmişlerdi. Bu sebeple
Bağdad düşer düşmez istirdadı için bü­
yük kuvvetler
sevkedilmedi. İranlılar
da Bağdad’dan sonra Kerkük ve Musul
tarafını işgal,,için çalışmakla
beraber
muayyen bir yerde kuvvet teksifi yap­
madılar, Bağdad’dan sonra buranın hay­
li uzağında kalan Gürcistan'a el atma­
ya çalıştılar. Böyle bir strateji takip edeı'ken, ihtimal Türklerin muayyen bir
sahaya büyük kuvvetlerle yürümelerini
önlemek istiyorlardı. Gerçi Şah Abbas.
İran himayesinde olduğu halde kendi­
sine muhalefette
bulunan bazı Gürcü
beylerini yola getirmek üzere Karçıkay
Han’ı Gürcistan taraflarına yollamıştı.
Lâkin, Karçıkay Han Gürcistan’a gidin­
ce Osmanlı
idaresindeki kısma da el
atmaya çalıştı.
Karçıkay Han 30 bin kişi ile Gür­
cistan'a yürüdü. Bu sırada, zahiren İran­
lIlara sadık görünen Gürci prenslerin­
den Magrav Han. en nüfuzlu
Gürcü
beylerinden olan Tahmuras Han ile giz­
liden anlaşmıştı. Böylece Kartli hâkimi
Magrav'm çevirdiği gizli manevra neti­

1912

cesi GurS, Dadvan,
Açık-baş,
Kara
Kalkan beylerinin hepsi de Karçıkay’ın
istilâ hareketinin önlenmesi babında iş
birliği etmişlerdi. Karçıkay Han. Magrav’dan emin olarak Gürcü arazisinde im­
lerlerken bir boğazda pusuya düşürül­
düğünü gördü. Fakat bunu farkettiği sı­
rada iş işten geçmiş. Gürcülerin kuca­
ğına düşmüştü. Her
taraftan hücuma
geçen Gürcüler îranlıları perişan ettiler
ve böyiece 30 bin İranlıdan ancak 3
bin (Naimâ C: 2, S: 346) kişi kurtulabildi. Ölenlere Karçıkay Han, oğlu Emirgûne Han, Kazgan Han-oğlu Şirvan
valisi Yusuf ila n ve daha bazı mühim
şahsiyetler de dahildi.
Gürcistan'da bu muvaffakiyet kaza­
nıldığı zaman Sadrıâzam Çerkeş Mehmed
Paşa ölmüş, Diyarbekir beylerbeyi Ha­
fız Ahmed Paşa sadrıâzam ve Bağdad’ı
kurtarmak üzere serdar tayin edilmişti.
Magrav Han, serdara haber göndererek,
bu tarafa teveccüh edildiği
takdirde
Gence, Karabağ ve Şirvan taraflarının
kolaylıkla ele geçeceğini bildirdi. Fa­
kat Hafız Ahmed Paşa Bağdad'm kur­
tarılmasını daha ehemmiyetli addede
rek Bağdad seferinden dönmedi. Sade­
ce Batum
beylerbeyi Ömer
Paşa’yı
Gürcistan'a serasker tayin ederek, onun
iki bin kişilik kuvvetine ilâve olmak üzere bir miktar yeniçeri gönderdi. Ay­
rıca o civardaki sancak beylerine emir­
ler göndererek, lüzumu halinde Gürcü
beyleriyle
işbirliğinde
bulunmalarım
bildirdi.

Hafız Ahmed Paşa’m n
Serdarlığı
Abaza Mehmed Paşa gailesini hal­
lettikten sonra, kışlamak üzere Tokat’a
çekilen ve oradan memleketin muhtelif
yerlerine emirler göndererek, Bağdad’ııı istirdadı için hazırlıklar yapılmasını
bildiren Sadrıâzam Çerkeş Mehmed Pa­
şa burada Ölmüştü. Defterdar Baki Paşa
ile yeniçeri Ağası Husrev Ağa mühr-ü
hümâyunu İstanbula' gönderirken, İs­
tanbul’dan gelecek bir sadrıâzamm^ Irak'a gidinceye kadar epeyce zaman
kaybedeceğini, bu mahzurun ortadan
kalkabilmesi için o tarafın ahvalini de
bilen Diyarbekir beylerbeyisi Hafız Ahmed Paşa’m n sadnâzamlık ve serdarlı-

ğa getirilmesi tavsiyesinde bulunmuş­
lardı. Çerkeş Mehmed Paşa’nın Ölümü
İstanbul’da duyulunca eski sadnâzamlardan Gürcü Mehmed Paşa'ya teklif ya­
pılmış, onun kabul
etmemesi üzerine,
Tokat'taki ordu erkânının tavsiyesi de
gözönünde bulundurularak mühr-ü hü­
mâyûn Hafız Ahmed Paşa’ya gönderil­
mişti.
Bilgili bir kimse olan Hafız Ahmed
Paşa mühr-ü hümâyûnu teslim aldıktan
iki ay kadar sonra 5 mayıs 1625 te Diyarbekir'den Cülek
ordugâhına çıktı.
Diyarbekir kalesinden dört tane top çı­
karttırdı. fakat bunların cephanesi bol
değildi. Harekete
geçmeden önce bir
harp meclisi toplıyan Hafız Ahmed Pa­
şa Bağdad işini görüştü. Bu toplantıda
«Bağdad'm anahtarı cebimdedir» diye­
rek büyük lâf eden sadrıâzam, tecrübe­
li kimselerin topların ve kale çengine
ait malzemenin noksanlığı hakkındaki
sözlerine pek aldırış etmedi. Böyiece
Bağdad serdarlığmın daha başlangıcın­
da, umumi bilgisi ve şairliği derecesinde
askerî tarafının kuvvetli olmadığım gös­
termiş oldu.

Hafız Ahm ed Paşa’ıım
Bağdad muhasarası
Hafız Ahmed Paşa Diyarbekir’den
ayrılmadan önce, kendisinin sadnâzamlığa getirilmesini müteakip Diyarbekir
beylerbeyi tayin
edilmiş olan Murad
Paşa ile Anadolu beylerbeyi îlyas Pa­
şayı önden yollamıştı. Her iki Paşa M u­
sul tarafından Bağdad’a ilerlemekteyken
aralarında anlaşmazlık çıktığı için Îlyas
Paşa Musul’da kalmıştı. Murad Paşa
Bağdad önlerine yaklaştığı sırada civar­
da bulunan Iran kuvvetlerinden yedi se­
kiz bin kişi daha Bağdad kalesine gir­
miş ve böyiece içerdeki Iran askerinin
miktarı daha da fazlalaşmıştı. Vaziyet
böyleyken Hafız Ahmed Paşanın kifa­
yetsiz top ve cephane ile Bağdad’a iler­
lemesi hata idi. Naimâ (C: 2, S: 361) ya
göre; Hafız Ahmed Paşa'nın muhasara
muharebesi için kifayetsiz
derecedeki
top ve malzeme ile yola çıkışının sebe­
bi: onun İran içerlerine doğru bir akın
harbi yapmak istemesinden leri gelmek­
teydi. Böyle bir akın hareketi karşısın­
da İranlIların Bağdad’da az kuvvet bı-

1913

rakmıya mecbur kalacaklarını, belki de
tamamen tahliye
edeceklerini tahmin
etmişti. Fakat Hafız Ahmed Paşa, ku­
mandanların peşinen Bağdad'ın kurtarıl­
masını. istemeleri sebebiyle bu plânını
tatbik edemedi. Neticede Hafız Ahmed
Paşa'mn emrindeki ordu 10 safer 1035
(11 kasım 1625) te Azamiye'ye geldi,
îmam-ı âzam Ebu Haııife’nin kabrinin
bulunduğu Azamiye'ye girilince burada
kalan İratılı. muhafızlar idam olundu. İki gün sonra Bağdad kalesi önünde mev­
zie girilerek şehrin muhasarasına başla­
dı. Halep valisi Mustafa Paşa şehrin
Dicle nehri kıyısındaki kısmını tuttu;
veziriazam ve yeniçeri ağası Karanlık
kapıdan Acem burcuna kadar uzanan
mıntıkada yer aidi, Acem burcundan
Ak-kapu semtine kadar uzanan sahaya
da bir kısım beylerbeyleri yerleşti. Sek­
banları ile mevzie giren beylerbeyiler
şunlardı: Rumeli
beylerbeyisi
Gürcü
Ahmed Paşa., Anadolu beylerbeyisi îlyas
Paşa, Maraş beylerbeyi Nogay Paşa,
Sivas valisi Tayyar Mehmed Paşa, K a­
raman beylerbeyisi Çerkeş Haşan Paşa,
Diyarbekir beylerbeyisi Murad Paşa.
Bağdad muhasarası çok uzun sürdü.
Bağdad’ın pek metin olmıyatı hisarı top
darbeleri ile yıkılınca İranlılar hurma
liflerinden yapılmış küfeler içine toprak
doldurup buraları çabucak kapatıyorlar­
dı. Zaten pek kifayetsiz olan topların
yıkıntılarının böyle çabucak kapatıldı­
ğı görülünce lâğım faaliyetine girişildi.
Elli iki yerden lâğım kazıldıysa da İran­
lIlar bunları keşfederek patlamasını ön­
lediler. Bu kadar lâğım ın yeri y an yol­
da İranlılar tarafından keşfedildiğine
göre.herhalde onların casus teşkilâtları
lâğım kazarken bunun gizlenmesinde
hatalar işlemekteydi. Bağdad muhasara­
sının U2ama sebepleri
arasında topun
kifayetsizliğinden başka
kalenin epey
bir müddet için tam mânasiyle muhasa­
ra edilmemesindendir1. Buradan
İran
kuvvetleri içeri girebildiğinden, kaledekiler hem miktar hem de maneviyatça
takviye görmekteydi. Nihayet bu gedik
kısım da kapatılarak muhasara daha sı­
kı hale getirildi.
Muhasaranın yetmiş ikinci günü bir
lâğım patlatıldı. Açılan
gedikten içeri
girilmek üzere umumî hücum yapıldı.
Lâkin buradan
içeriye dalan askerler.

gerisinde bir duvar mevcut olan içi su
dolu bir hendekle karşılaştılar. Bura­
dan geçemedikleri ve duraklama anın­
da kurşun yağmuruna da tutuldukları
için geriye döndüler. Bu hendek ve du­
var muhasaranın başlamasından sonra
İranlılar tarafından yapılmıştı.

Şah Abbas'ın Bağdad
yakınlarına gelmesi
Bağdad muhasarası uzayınca Şah
Abbas kaledekilere yardım etmek üzere
30 bin kişi ile harekete geçti. Bağdad'ın
kuzey doğusunda ve Diyale suyu kena­
rındaki Şehribaıı’a kadar geldi,
(26
mart 1620). Diyale’vi beri tarafa geçin­
ce, kuvvetlerinden on biıı kişi ayırıp
Zeynel hanın emrine vererek Osmanh
ordusuna zaili re nakleden birlikler üze­
rine şevketti. Bunlar. Bosna tarafından
zahire getiren 3 bin
kişilik Osmanlı
kuvvetini esir edip Şehribaıı'a götürün­
ce esirler Şahın emriyle idam olundu.
Şahın Şehriban’a geldiğini, iaşe ko­
lunun vurulup esir alındığını duyan Ha­
fız Ahmed Paşa bütün paşaları, subay
ve bölük ağalarını toplıvarak bir harp
meclisi aktetti. Şahın imdada geldiğini,
barut ve mühimmatın
azaldığını be­
yanla, şimdiden sonra ne yapılması fik ­
rinde olduklarını sordu. Halep beylerbe­
yisi Mustafa
Paşa: «bizim için iki iş
vardır; şimden sonra bize Bağdad kale­
sinden faide yoktur. Kalkalım Şah üze­
rine varalım, yahut dönüp vilâyetimize
gidelim» dedi. Fakat yeniçeri subaylan
bu fikıi kabul
etmiyerek: -¡¡biz cümle
kınlırız. Bağdad alınmadıkça metristen
çıkmak, ihtimalimiz yoktur» deyince,
sipah zorbaları: «siz metriste bekledik­
ten sonra biz taşrada durmaktan elem
çekmeyiz» diye
onları
destekleyince
muhasaranın devam ettirilmesine karar
verildi.
Bu kararı müteakip Tayyar ilehmed Paşa bir miktar kuvvetle Zej’tıel
Han üzerine
sevkedildi; fakat, kendi­
siyle bir çarpışma yapılması mümkün
olmadan Zeynel Han şahın yanma git­
ti.
Sadrıâzam Hafız Ahmed Paşa, Şah
Abbas'a karşı Diyarbekir beylerbeyisi
Murad Paşa ile Anadolu
beylerbeyisi

1914

İlyas Paşayı şevketti. îvaimâ tC : 2. S:
368) ya göre: Şah Ab bas'a karşı sevkedilen askerin miktarı 10 bin .kadardı.
Bunlar Şah ile çarpışınca mağlûp olup
ordugâha avdet ettiler.
Şehriban önünde bekliyen Şah A b­
bas bütün gayretini Osmanlı ordusuna
gelecek zahire ve mühimmatı vurdur­
maya, ayrıca muhasarada kalanlara da
zahire yetiştirmeye hasretti. Bu gaye ile Murad Paşa’nın mağlûbiyetinden son­
ra Şahın kendisi Bağdad'a doğru ilerle­
di. Fakat vuku bulan çarpışmada îran
kuvvetleri vüzgeri edip geldikleri yere
doğru çekildiler. Bu hadiseden kısa bir
müddet sonra Murad Paşa, Bağdad h i­
sarları önüne ve duvarlarına neft yağı
döküp yaktıktan
sonra kaleye girme
imkânını, elde edeceğini bildirmesi üze­
rine. Serdar Hafız Paşa ona bu fikrini
tatbiki; müsaade etti. Lâkin Murad Paşa
muvaffak olamadı.
Muhasaranın haddinden fazla uza­
ması yüzünden Osmanlı ordusu da Bağdad’da bulunan İran kuvvetleri de za­
hire sıkıntısı çekiyordu. Osmanlı ordu­
sunda at ve eşek kalmamış, hepsi yen­
mişti. Bağdad müdafileri de hurmaların
yaprak ve kabuklarını yemiye mecbur
kalmışlardı. Şah Abbas, Bağdad’a zahire
sokmak için çok uğraşıyor, sevkettiği
zahire çok defa yerine vasıl olamıyordu.

Şah ile yapılan muharebe
Şah Abbas bu arada hem Bağdad
müdafilerini sıkıntıdan kurtarmak, ay­
ni zamanda Osmanlı kuvvetlerini iki ateş arasında bırakmak için. Hafız A h ­
med Paşa yı kendi üzerine çekmek is­
tedi. Osmanlı serdarı, şahın plânını an­
ladığından muhasarayı kaldırmadı ve
Bağdad önüne kadar gelen Şah ile m u­
hasarayı gevşetmeden çarpıştı. Şah ile
Osmanlı kuvvetlerinin
üçüncü çarpış­
masını teşkil eden bu muharebede, Türk
kuvvetlerinin bazı
birlikleri
müşkül
anlar geçirdi. Diyarbekir eyâleti aske­
rinin çoğu kılıçtan geçti. Onun arkasın­
dan yürüyen Sivas eyâleti askeri zayi­
at vererek yüz geri etti. Harbin çok k ı­
zıştığı ve askerin bir kısmının sinip si­
perlere kapandığı anlarda Hafız Ahmed
Paşa metanetini kaybetmedi. Bütün
gayretiyle askeri teşci etti, yeniçeri a­

ğası Husrev Ağa da serdar gibi gayret
gösterdiğinden
müşkül anlar atlatıldı.
Ondan sonra sıkışmak ve müşkül anlar
geçirmek sırası Şah tarafına döndü. Sa­
bahtan ikindi vaktine kadar devam ecen muharebenin sonunda Şan Abbas
mağluben Bağdad önünden çekildi. B u­
günkü muharebede her iki taraf da bir
hayli zayiat vermiş bulunuyordu.
Hafız Ahmed Paşa ile yaptığı m u ­
harebeyi kaybeden Şah Abbas Bağdad
önünden çekildikten sonra, oradaki as­
kerine zahire yetiştirme gayretinden ge­
ri kalmadı. Bu gaye ile hareket eden İraıı kuvvetleri, Musul beylerbeyi si Yakub Paşa'nın bulunduğu mıntıkaya bir
baskın yaparak hem OsmanlIlardan binbeşvüz kişi öldürdüler, hem de getir­
dikleri zahireyi içeri sokmaya muvaf­
fak oldular.

Şalım müzakere yoluylc
anlaşmak istemesi
Bağdad önünden mağlubiyetle çe­
kileli Şah Abbas bir müddet sonra m ü ­
zakere açarak anlaşmak istedi. Bunun
üzerine Selâm-çavuşu Muştala Çavuş'un yanına iki kişi daha katılarak Şalı
Abbas’a gönderildi; bir taraftan da m u­
hasara harbine devam ediliyordu. Mus­
tafa Çavuş’uıı gitmesinden bir kaç gün
sonra Osmanlı ordugâhına «Toh t a Han»
adında bir İran elçisi geldi.
Tohta Han evvelâ, şahın Bağdad'ı
bir Celâliden almış olduğunu ve bu şeh­
ri oğluna vereceğini beyanla mücadele­
nin lüzumsuzluğuna
işaret edip, h ü ­
kümdarının bu yolda anlaşmak istedi­
ğini bildirdi. Hafız Ahmed Paşa bunun
m üm kün olmadığını izah etmekle bera­
ber, elçinin dilinin altında başka şeyler
olduğunu sezdiği için müzakereyi kes­
medi. Elçinin Şah ile muhaberesine va­
kit bıraktıktan sonra kendisini tekrar
kabul etti. Bu görüşmede îran elçisi
Bağdad’ı tahliye
mukabilinde îmam-ı
Ali kasabası ve civarı ile Dicle’nin öte
tarafının franlılara terkini istedi. H a­
fız Ahmed Paşa maiyetindeki paşalar ve
sair, erkân ile İran, elçisinin bu talebini
müzakereye koyulunca, yeniçeri Ağası
Husrev Ağa askerin müşkül durumda
olduğunu beyanla
anlaşma
taraftan
bulunduğunu belirtti- Sadrıâzam ise er­

1915

tesi .gün Tohta Han’ı tekrar kabul edince. konuşmasını buna göre ayarladı.
Nihayet Tohta Han Dicle’nin öte yaka­
sının terki talebinden vazgeçerek
1mam-ı Ali. Cevazer ve civarı ile iktifa­
ya razı (Naima C: 2. S: 383-385) oldu
ve müzakere neticesini bir
mektupla
Şah'a bildirdi. Şah selâlıiyetli bîr kim ­
se istediğinden Selâm-çavuşu Mustafa
Ağa (Çavuş) tekrar İran hükümdarına
gönderildi.

Askerin isyanı ve Bağdad
muhasarasının kaldırılması
Mustafa Ağanın gidişinin
ferdası
sabahı asker ayaklandı. «Erzak yok, at
ve eşek bile kalmadı: burada daha ne
otururuz!» diyen kapıkulu zümresi sadrıâzamın çadırını başına
yıktılar. Bu
kadarlıkla da iktifa etmiyerek «sen kızılbaş ile müttefiksin!» diyerek, Imam-ı
Azanı kalesine götürüp hapsetmek üze­
re bir ata bindirdiler. Sadrıâzamın ba­
şına bu işler gelirken OsmanJı ordugâ­
hında bulunan
Tohta Han çadırından
dışarı çıkmış olup bitenleri seyrediyor­
du.
Veziriazam, Imam-ı Azam’a götürü­
lürken (Naimâ C: 2, S: 385) ocak ihti­
yarlan askerlere:
«— Bu adam serdarımız ve padişah
vekilidir. Şahın askerleri ensemizde du­
rurken bu nasıl hapsolunur? Düşman
hücum ederse, baş yok, kim cevap ve­
rir?»
Sözleriyle serdarın
hapsedilmesini
önlediler. Hafız
Ahmed Paşa hapsolmaktan kurtulunca, evvelce Bağdad’ı
almadan buradan ayrılmayız diyen as­
kere dileklerinin ne olduğunu sorun­
ca:
«— Zahire yolları
kesildi, imdat
münkati oldu, bundan
sonra burada
durmağa mecal kalmadı, bir tedarik gör
gidelim»
Dediler. Paşalar, elçimizin şahın ya­
nında olduğunu, onun dönüşüne kadar
beklenilmesini
söyledilerse de askere
dinletemediler.
O devrin müverrihlerinin tahminine
göre: askerin ayaklanması, Iran şahının
el altından giriştiği bir tertibin netice­
si olmalıydı. İhtimal Şah Abbas, tertibi
muvaffak olursa vaziyetin
inkişafına

göre yeni tedbirler almak, olmazsa sulhe yanaşmak
niyetindeydi.
Nitekim,
Bağdad'ın teslimine dair bir nâme ve­
reyim diye Mustafa Ağayı yanına çağı­
rıp eline bir mektup tutuşturan
Şah
Abbas:
Mü kaleme olunan sullı makbulümdür, içeriden çıkan askere zinhar
bir zarar olmaya, ferman eyledim
ki
Bağdad’dan çıkıp gelsinler»
Şeklinde sözler sarfetti.
Mustafa
Çavuş atına binip yola çıkınca ardın­
dan gelen birisi; «Şah mektubu istiyor
içerisine bir şeyler daha ilâve edecek»
diye elinden aldıktan sonra yırtıp attı
ve Mustafa Ağaya:
<— Serdar Bağdad üzerinden kalk­
tı. kendi giden askere kale vermek bi •
zim şanımıza yakışmaz, var git gördü­
ğünü söyle» diyerek kendisini savdı.
Bövlece 8 ay 20 günden beri devam
eden Bağdad muhasarası kaldırılmış (3
temmuz 1526) ve bu kadar uzun m üd­
det zarfında harcanan emekler ve dökü­
len kanlar heder olmuş oluyordu. O r­
du Bağdad önünden kalkıp Musul isti­
kametinde çekilirken ağır eşyalar ya­
kıldı, toplar parçalandı; sadece çok
kıymetli olan ve Sultan Süleyman za­
manında n kalma bir top
toprağa gö­
müldü. Fakat asker arasında bulunan
bir şi'i bunu bilâhare Şah’a haber ver­
diğinden, Şah Abbas topu bulup İsfahan’a
nakletti.

Hafız Ahmed Paşa’nın
Sadrıâzam lıktan azli
Bağdad önünden çekilen Hafız A h­
med Paşa Musul'dan sonra Diyarbakır’a
geldi. Buradan
İstanbul'a bir adamla
son durumu
arzedince Sultan Murad,
Halep'te kışlamasını emrettiğinden Halep’e gitti. O aralık Hafız Ahmed Paşa'nm İstanbul’daki aleyhdarlan kendi­
sini padişaha fitliy-erek azlini temin et­
tiler. Onun azli ile yerine tayin edilen
yeni Sadrıâzam Halil Paşa 1626 aralık
ayında Halep'e gitmek üzere yola ko­
yuldu.

1916

Husrev Paşa’ıun İran
serd arlığı
Halil Paşa Halep’e geldikten sonra

Diyarbakır'a geçti. Buradan Bağdad üzerine gidecek iken Gürcistan hududun­
daki hadiselerle ve Abaza Mehmed Pa­
şa ile meşgul oidu. Halil Paşa'dan son­
ra sadrı âza m tayin edilen eski Diyarbe­
kir valisi ve yeniçeri
ağası
Boşnak
Husrev Paşa Abaza isyanını bastırdık­
tan sonra Bağdad’ı kurtarmak üzere İran seferine memur edildi.
Hafız Ahmed Paşa’nın çekilmesin­
den Husrev Paşa’nın Bağdad muhasara­
sına kadar geçen müddet zarfında Irak
cephesinde kayda değer bir
çarpışma
cereyan etmedi. Bu arada vuku bulan
esas mühim hadise Iran şalıı Abbas’ın
1628 yılı içinde ölümüdür. İran’ın, bu
meşhur ve kudretli hükümdarı ölünce
yerine torunu Şah Safi geçmiştir.
Husrev Paşa, Abaza isyanım bas­
tırdıktan sonra İstanbul'a dönmüş oldu­
ğundan, bilahare, «Hemedan ve Bağdad
seferi» diye isimlendirilen sefere hare­
keti de İstanbul'dan vuku buldu. Hus­
rev Paşa 9 temmuz 1629 da Üsküdar’­
dan yola çıkarken 18 adet büyük top
da kadırgalarla Payas’a sevkedildi. Abaza’ya karşı muvaffakiyet kazanmanın
gururu içinde bulunan bu sert boşnak
Anadolu’da etrafına dehşet saçarak ilerlemiş ve bu arada Koca Durmuş Bey
gibi bir bahadırı ve devlete hayli hiz­
metleri görülen Karaman
beylerbeyi
Magrav Paşa gibi bir şahsiyeti de öl­
dürtmüştür.
Sadnâzara Husrev Paşa yollarda et­
rafla meşgul olarak yavaş ilerlediğinden
1629 vılı dolmak üzereyken Musul’a va­
rabildi (17 aralık 1629). Musul'a ulaş­
tığı zaman artık harekât sahasının he­
men yanı Pasına gelmiş sayılırdı. Zâten
kendisi burada iken emri altına girme­
sini istediği kuvvetlerin toplanma işi de
sona ermişti. Sadrıâzamm, İstanbul’dan
ayrılışından beri niyeti Bağdad’a yürü­
mekti. Fakat kış yağmurları sebebiyle
Dicle ve Zap sulan taşmış, Bağdad ci­
varı bataklık haline gelmişti. Onun için
Bağdad’ın muhasarası imkânsızdı. Sula­
rın çekilmesi için Musul’da beklerken
Erdelan ve Şehriban hâkimi Ahmed
Han'ın toprağının vurulmasına karar ve­
rerek Şehrizor (Şehrizur, Şehrizul, Şehrizol) tarafına ilerledi. Şehrizor beyler­
beyliğinin eski merkezi olup Kanunî Sü­
leyman’ın emriyle
yapılıp Şah Abbas

tarafından yıktırılan «Gülaııber» kale­
sini yeniden yapılırcasına tamir ettirdi.
4 mayıs 1630 da Gulanber’in inşaatı ta­
mamlanıp Şehrizor beylerbeyliğine yine
merkez ittihaz edildikten sonra, Husrev
Paşa Şenrizor ile Hemedan arasındaki
mesafenin hemen hemen orta bölüm ün­
de bulunan Mihrlban kalesi üzerine Ha­
lep beylerbeyi Nogay Paşa idaresinde
bir miktar kuvvet şevketti. Bu kuvvet­
ler Mihriban'ı işgal edince, «han-ı haııan» diye anılan Safevî ordusu başku­
mandanı Zeynel Han 40 bin kişilik bir
kuvvetle Nogay Paşa’nın üzerine yürü­
dü. Osmanlı askeri ile Zeynel Han ara­
sında 5 mayıs 1630 da cereyan eden
Mihriban muharebesi, bilhassa Sivas va­
lisi Halil Paşa’nın gayret ve sebatı ne­
ticesinde kazanıldı. Zeynel Han bu
mağlubiyet üzerine kaçmış olduğu ci­
hetle :dam edilmiş ve yerine Tebriz va­
lisi Rüstem Han tayin edilmiştir.

Kerbelâ civarının zaptı
Bağdad’ı zaptetmek üzere gelmiş
bulunan Husrev Paşa’nın Musul’da su­
ların çekilmesini beklemesi ve nihayet
Şehrizor taraflarına ilerleyerek, oralar­
da bazı harekâtla meşgul olması plânsız
hareketinin bir neticesiydi.
Maamafilı
bu arada Mihriban zaferi ve Kerbelâ
taraflarının zaptı gibi şeyler cereyan et­
mişse de bunlar Husrev Paşa’dan ziya­
de diğer kumandanların eseridir.
Nitekim, Gülanber kalesinin inşaatı
devam ederken, Husrev Paşa’nın Bağ­
dad üzerine yürümekten vazgeçtiğini
bilmeyen Trablusşam beylerbeyi Par­
maksız Mustafa Paşa serdara iliihak n i­
yetiyle Kerbelâ'ya kadar ilerlediği sı­
rada altıyüz kişilik bir İran müfrezesi
ile karşılaşmış ve onlan yenmişti. Bu
durumu serdara bildirdiği zaman, Hus­
rev Paşa hem Mustafa Paşayı takviye
hem do oralann istirdadı gayesiyle, Abaza Mehmed Paşa'nın silâh arkadaşla­
rından cesur ve atılgan bir kimse olan
«Genç Osman» bir miktar kuvvetle yol­
lamıştı. Bunlar Necef, Kerbelâ, Hille ve
Remahiye’yi zaptederek bu tarafı Iran
işgalinden kurtarınca, Genç Osman Ker­
belâ ve civannın muhafazası için o ta­
raflarda kalmıştır.

Husrev Paşa’ıujı Henıedan'a
yürüm esi

Husrev Paşa’mn Bağdad
muhasarası

Mihriban zaferini Gülanber'der.
o
tarafa giderken yolda haber alan Hus­
rev Paşa, bu muvaffakiyeti bir fırsat
telâkki ederek daha ileriye yürümek is­
tedi ve İran’ın meşhur
şehirlerinden
Hemedan'a kadar ilerledi. Osmanlı or­
dusu gelirken Hemedan halkı kaçmış
olduğundan, 9 haziran 1630 da hiç bir
mukavemete rastlanmadan şehre giril­
miştir. Hemedan şehri serdarın emriy­
le taş üstünde taş kalmıyacak derecede
tahrip edilmiştir. Ordu burada bir haf­
ta kadar kaldıktan
sonra Dergüzin’e
(Dergezin) hareket
edilmiştir. Serdar
Husrev Paşa Hemedan’daıı sonra İran'­
ın o zamanki merkezi Kazvin’e yürü­
meye niyetlenmekle beraber, topladığı
harp meclisinde paşalar ve sair erkân
esas gayenin Bağdad fethi olduğunu ha­
tırlatarak en son Dergüzin’e kadar ilerlenmesi fikrini
müdafaa
etmişlerdir.
Boylece 18 haziran 1630 da Dergüzin'e
giren ordu burayı da tahrip
etmiştir.
Husrev Paşa'mn böyle tahripkâr dav­
ranmaktan maksadının Oranlıların ma­
neviyatlarını sarsarak Bağdad’ın tahli­
yesini temin etmek olduğu anlaşılmak­
tadır.

Husrev Paşanın Azamiye'de kaldığı
bir avhk müddet zarfında bazı hazır­
lıklar yapıldı; bu arada, Musul'da b u ­
lunan yirmi adet balyemez topu kelek­
lere konarak Dicle üzerinden Bağdad’a
nakledildi. Nihayet ordu efradı 6 ekim
1630 (28 safer 1040) da mevzie girerek
Bağdad muhasarası başladı. Husrev Pa­
şa. çinilerle süslü Sultan Süleyman ka­
lesi ve saray karşısına yedi tane top
koydurdu. Kuşlar kalesi tarafına da d i­
ğer kısımlardan daha fazla top yerleşti­
rildi. Bağdad'm ikinci muhasarasını teş­
kil eden bu defaki
kuşatmada topçu
kuvveti birincisine nazaran hayli faz­
laydı. Şehire her gün beş yüz adet top
mermisi fırlatılıyordu.
Hafız
Ahmed
Paşa'mn çekilmesinden beri dört sene­
den fazla zaman geçmiş olduğu ve bu
müddet zarfında Bağdad etrafında bir
hareket de vuku bulmadığından İra n lI­
lar gayet rahat bir şekilde Bağdad tah­
kimatını arttırmışlardı.
Bağdad muhasarasında hazır bulu­
nan Kâtib Çelebi (Fezleke C: 2. S: 129)
askerlerin çadırları
önüne mezar gibi
çukurlar kazarak içine girdiklerini, ay­
rıca kelek tulum larının
içine toprak
doldurarak bu mevzilerin önüne koyduk­
larını, kaleden toplar atıldığı ve m ermi­
ler bu mevziler önüne düştüğü zaman
toprak dolu tulum ların yıkılarak mevzi
içindekilerin toprak altında kalıp boğu­
larak öldüklerini, geceleri de bu çukur­
lar içinde geçirdiklerini uzun uzun an­
latmaktadır.
Bağdad muhasarasının ilk ayı top
düellosu ile dolduktan sonra, lâğım aç- •
ma faaliyetine geçildi. Fakat kazılan onyedi lâğım ın hepsi de îranlılar tarafın­
dan sezilerek patlamasına fırsat kalma­
dan ifna edildi. Topçu ateşleriyle Bağ­
dad surları hayli tahrip edilmiş oldu­
ğundan 9 kasımda (3 rebiülahır) Türk
ordusu umumi hücuma geçti. Fakat bir
saat kadar süren hücum esnasında faz­
la zayiata uğranıldığından ordu efradı
geriye çekilip tekrar mevzie girdi. Ge­
milere binerek nehir tarafından um u­
mi hücuma katılanlar şiddetli bir ok ve
tüfenk yağmuruna tutularak suya dö­
küldüler. Kâtib Çelebi’nin bildirdiğine

Dergüzin’den Bağdad’a dönüş
Bağdad’a dönüş kararı verilince
Husrev Paşa ordu ile 21 haziran 1630
da Dergüzin'den ayrıldı. Beşparmak ve
Hülvan üzerinden {Naimâ C: 3, S: 36)
ilerleyip Elveııd dağının eteklerinden
geçtikten sonra Serâbâd, Geçova, Bisütûn ve oradan Tâk-ı Destan, Kasr-ı Ş i­
rin yolunu takiben 16 eylülde Bağdad'ın 4 kilometre kuzey batısındaki Aza­
nı iye’ye ulaştı.
Husrev Paşa Nihavend civarına yak­
laştığı sırada Lûristan hakimi Hüseyin
H an’ın sekiz bin süvari ile 4 bin tüfenkçiden mürekkep 12 bin kişilik bir
kuvveti pusuya yatırdığını haber aldı­
ğından üzerine bir miktar kuvvet şev­
ketti. Çemhal mevkiinde karşılaşan bu
kuvvetler arasında cereyan eden muhabede Türkler üstün geldi ve Hüseyin
Han güçlükle canını kurtarabildi.

1918

göıe, suya dökülenlerden pek az insan
kurtuldu. Bu sırada nehir tarafında bir
duvar üzerine çıkmış
olaıı Genç Os­
man'ın topuğuna bir ok saplandığından
Dicle'ye yuvarlandı. Bu bahadır adam
kendini biraz toparlıyarak suyun yüzü­
ne çıktığı sırada arkadaşlarından biri
başındaki sanğı çıkarıp ucunu
Genç
Osman’a fırlattı. Genç Osman bunun
ucunu tutmaya muvaffak olduysa da
bu defa sarığın diğer ucunu
tu­
tan arkadaşı onu çekerken suya düş­
tü; böylece her ikisi de suların cere­
yanına kapılarak boğuldular. Ayni gün
Murtaza Paşa da Türk bayrağını burç­
lara diktirmek isterken şehid düştü. Bu
umumî hücum günü daha bazı paşa ve
m ühim şahsiyetler şehid düştüler.
Umumi hücumda uğranılan zayiat
ve muvaffakiyetsizlik maneviyatın sar­
sılmasına hayli tesir etti. 14 kasım (8
rebi'ülahır) günü toplanan harp mecli­
sinde, şehrin alınmasının m üm kün olmıyacağı neticesine varılarak zahire tü­
kenmeden avdete karar verildiğinden,
ayni gün Bağdad muhasarası kaldırıldı.
Böylece 39 gün sürmüş olan ikinci m u ­
hasaradan da müsbet hiç bir netice el­
de edilememiş oluyordu.
Bağdad muhasarasına girişmeden
önce Musul ve Kerkük tarafında oya­
lanıp, ayrıca
Hemedan ve Dergüzin’e
kadar uzanarak askeri boş yere yoran
Husrev Faşa, Bağdad muhasarasını kal­
dırdıktan soııra da hata işlemekte de­
vam etti, Mühriban kalesinin fethi sıra­
sında temayüz edip burada gösterdiği
sebat dolayısiyle «Demirkazık» namını
almış olan Dıyarbekir beylerbeyi Halil
Paşa’nın emrine on bin kişilik kuvvet
ve 20 top vererek «Hille» muhafazasına
gönderdi. Naimâ (C: 3, S: 55) m n kay­
dına göre, «bu maslahat su-i tedbirdir,
bu kadar askeri, uzak mesafede, halkı
az çöl içine göndermek, bunları düşma­
na kırdırmaktır» diye hayli
söylenen
olduysa da Husrev Paşa bu hususta fik ­
rini tatbikte ısrar etti.
Husrev Paşa Bağdad muhasarasını
kaldırınca bir hafta kadar Azamiye’de
kaldıktan sonra ordu ile Musul'a geldi.
Burada askerin büyük kısmı kışlaklara
taksim oldu. Yusuf Paşa Rumeli eyâle­
ti askeriyle Urfa'ya,
Besnili Ali Paşa

Sivas askeri ile eyâletine gönderildi.
Yeniçeriler Diyarbekir'e gidip subayla­
rı serdarın vanıııda kaldı,

İranlıların Şehrizor, Dertenk
ve H ille ’yi zaptetmesi
Osmanlı askerinin kışlaklara dağıl­
dığını haber alan İraıılılar derhal faali­
yete geçtiler. Eyâleti tahribe uğramış olan Erdelan hâkimi Han Ahmed evvelâ
Dertenk üzerine yürdü, buranın muha­
fazasına memur edilmiş olan Parmaksız
Mustafa Paşa emrindeki bir avuç asker­
le mukavemet imkânı
bulunmadığını
görünce Şehrizora geldi. Han Ahmed de
Dertenk’ten sonra
doğruca Şehrizor'a
teveccüh etti;
yanında 30 bin kişilik
kuvvet vardı; ayrıca civann Kürt bey­
leri ve aşiret reisleri de onun tarafını
tuttuklarından askerinin miktarı daha
da fazlalaştı. Şehrizor beylerbeyi Arnavud-oğlu Mustafa Paşa bir taraftan,
kürllerin İranlılara taraftarlık etmeleri
dolayısiyle mukavemetin imkânsız oldu­
ğunu serdara bildirirken, diğer taraftan
da bazı tedbirlere tevessül eyledi. As­
kerin disiplini zaten zayıf olduğundan
bir çoklan
kaçıyorlardı. Kaçan askeri
umumiyetle derleyip toparladıktan son­
ra düşmana mukavemet etti. Fakat çar­
pışmalar sırasında şehid düşünce, asker­
ler diğer paşaları dinlemiyerek dağıl­
dılar. Böylece Şehrizor da tekrar İran
işgaline düştü. îranlılar, bir kaç ay ön­
ce yapılmış olan kaleyi yıktılar. Husrev
Paşa, Şehrizor harbinden sağ kurtulup
gelen paşalardan
Parmaksız Mustafa
Paşa, Abdal Paşa ve Ömer Paşa’yı ken­
di kabahatim kapatmak için haksız ye­
re idam ettirdi.
Dertenk ve Şehrizor elden giderken
Şah Safi Bağdad’a gelip Hille muhasa­
rası için kaledeki topları çıkarıp 30 bin
kişi ile şehri muhasaraya başlamıştı.
Hille'ye bırakılmış olan Halil Paşa bu
arada imdat istemiş, serdar da bazı pa­
şalara emir vermişse de bunların yan­
larında askerleri olmadığı için hareket­
siz kalmaktan başka bir şey yapama­
mışlardı.
Bu sebeple Şah Safi rahatça Hille
muhasarasına devam etmiş bulunuyor­
du. Cesur ve muktedir bir kimse olan
H alil Paşa buna rağmen cesaretle karşı

1919

koyup, defalarca kaleden çıkışlar yapa­
rak düşmana zayiat verdirmekte
de­
vam etti. Üç ay siireıı muhasaraya rağ­
men imdat gelmediğini görünce, erzak
ve cephanenin bitişim de hesaba kata­
rak bir yarma hareketi ile kurtulmak
istedi. Bu gaye ile kaledeki süvarileri
yanma alarak kaleden çıkıp
düşman
saflarım yararak selâmete ulaştı. Hille’de kalanlar vire ile yani canlarına
dokunulmamak şartiyle kaleyi teslim et­
tiler. Fakat tranlılar bunların ba­
zılarını öldürdü, diğer kısmı zahmetli
bir yolculuktan
sonra serdara mülâki
oldular.

Husrev Paşa’nın azli
İran seferi serdarlığı bir sürü hata
ve muvaffakiyetsizlikle dolu olan Hus­
rev Paşa, 1631 yılı yazını ne yapacağını
bilemiyecek tarzda bir tereddüd için­
de doldurdu. İstanbul’dan para ve
K ırım ’dan 30 bin tatar askeri
istedi.
Tatar askeri gelinceye
kadar Mardin
yakınındaki Koçhisar ovasında aylarca
bir iş görmeden bekledi. Koçhisar ova­
sına gelmeden önce yegâne hayırlı iş
olarak Musul kalesini tamir ve tahkim
ettirdi. Bir şeye muvaffak olamadan boş
yere vakit kaybeden Husrev Paşa üste­
lik bir sürü paşa ve erkândan kimseleri
de öldürtmüştü. Paşalara kıyan bu adam kapıkulu zorbalarına yüz veriyor
ve onları himaye suretiyle mevkiini m u­
hafazaya çalışır görünüyordu. Nihayet
onun hataları İstanbul’da padişaha an­
latılarak azli temin edildi. Onun yerine
eski Sadrıâzamlardan Hafız Ahmed Pa­
şa ikinci defa sadrıâzam oldu.
Husrev Paşa azlinden bir ay kadar
önce Diyarbekir’e gelmişti. Azil haberi
burada duyulunca yeniçeri ve sipahiler
mevacih bahanesiyle isyan ettiler. Hus­
rev Paşa belki de bu isyanı el altından
tertiplemiş veya
desteklemişti. Fakat
kendisi itaatkâr görünerek Diyarbekir’den Tokat’a çekildi.

Tabanı-Yassı Mehmed Paşa’m n
İran seferi serdarlığı
Husrev Paşa'mn azlini takip eden
«ünlerde alman bir kararla yeniçeri ve

sipahiler İstanbul’a getirilmişti- Bunla­
rın İstanbul’a gelmeleri hükümet mer­
kezinde müessif zorbalık hareketlerinin
vukuuna sebep olmuştu. Sadrıâzam Ha­
liz Ahmed Paşa’m n parçalandığı, padi­
şahın hal' edilmekle tehdit olunduğu bu
devre zarfında
İran işleri ile meşgul
oiunamadı. Nihayet padişah idareyi biz­
zat eline aldığı ve zorbaları temizlediği
zamandır ki yeniden dikkatler İran hu­
duduna çevrilebildi.
Husrev Paşa’m n serdarlığı sırasın­
da Kerkük civarından
Hille’ye kadar
uzanan sahaya hâkim vaziyete gelen Iranlılar daha sonra Gürcistan ve Van
tarafında da genişlemek istediler. Gür­
cistan’da evvelce de bir denemede b u ­
lunmuş olan İranlılar, Osmanlı devlet
merkezindeki karışıklar sebebiyle, âde­
ta hareket
serbestisine sahip gibiydi.
Nitekim Şah Safi 1632 senesi içinde bu­
raya yürüyünce Gürcü beylerinden Tahrnuras Han'ın mukavemetini
kırmaya
muvaffak oldu. İranlılar
Gürcistan’da
kazandıkları başan ile de iktifa etmek
istememiş olmalılar ki büyük bir İran
ordusunun Van’ı muhasara ettiği görül­
dü. Bunun üzerine, Hille’de İran çem­
berini yarıp çıktıktan sonra
Erzurum
valiliğine tayin edilmiş olan Demir-kazık Halil Paşa ile Divarbekir valisi Murtaza Paşa’va Van’ın imdadına yetişme­
leri bildirildi. Bu iki Paşa'mn gelmesi
üzerine İran ordusu o civardaki Kuskun
kıran mevkiine çekildiyse de Osmanlı
kuvvetleri ilerliyerek muharebeye tu­
tuştu. Gündüz başlıyan çarpışma gece
de meş'aleler altında devam etti ve n i­
hayet sabahleyin düşman bozularak çe­
kildi.
İşte, Gürcistan’dan sonra Van kale­
sine de taarruz vuku bulunca Sadnâzzam Tabanı-Yassı Mehmed Paşa serdar
tayin edildi. Mehmed Paşa 15 ekim 1633
günü ordu ile Üsküdar’a geçti. Ayni gün
Van şehri de muhasaradan kurtulmuş­
tu, fakat Sadnâzam yolundan geriye
dönmedi. Yollarda zorba
bakiyelerini
temizJiyerek ilerledi. Halep’e vardığı sı­
rada ulüfe bahanesi ile çıkan bir yeni­
çeri isyanını bastırdı. Burada
Halep
beylerbeyi Nogay Paşa’yı da zorba te­
dibindeki gevşekliğinden dolayı idam
ettirdi.

1920

OardUncil M urad Revan kalesi m uhasarasında (E ski bir tablodan).

SULTAN M U R A D IN REVAN SEFERİ
Senelerden beri devam eden İran
harbinde mevzi’i bazı muvaffakiyetler
kazanılmakla beraber, mücadele, netice
bakımından aleyhimize inkişafta devam
ediyordu. Irak’taki Osmanlı arazisinin
mühim bir kısmının işgale maruz kal­
ması bunun en açık bir delili îdi. Uzun
boylu uğraşmalara rağmen bir türlü
Ba.edad alınaııııyordu.
Bunda kum an­
danların hatalarından başka askerin ka­
litesizlik ve disiplinsizliğinin de tesir­
leri mevcuttu.
1632 mayısında
Receb Paşa’yı ö l­
dürmekle işe koyulup, zorbaları ve on­
ların iz ve tesirlerini ortadan kaldır­
mak için amansız bir mücadeleye gir­
miş olan Sultan Murad, icabında fazla
insafsızlığa kaçmakla beraber yürüdüğü
yolda muvaffak olmuş, disiplin ve dev­
let otoritesi denen şey yeniden teessüs
etmişti. Zorbaların sadece sırtını yere
getirmekle iktifa etmiverek kökünü ka­
zımaya çalışan bu azımkâr hükümdarı
nihayet 1635 yılında İran’a karşı sefere
çıkmış görüyoruz. Padişahın İstanbul’dan
hareketinden bir sene önceki tutumuna
bakılırsa, Iran işini daha evvel ele al­
mak istediği halde araya Leh ve Kazak
meseleleri girdiği için bunu ancak bir
sene sonra tatbike imkân bulduğu an­
laşılmaktadır. Zira, Van’a karşı vukubulan Iran tecavüzünün, defedildiği ha­
beri geldiği halde Sadrıâzam TabanıYassı Mehmed Paşa'nm seferi kuvvetle­
rin başına geçmek ve icap eden hazır­
lıkları yapmak üzere
Halep’e gitmesi
buna delil
addedilebilir. Tabanı-Yassı
Mehmed Paşa’nın serdar sıfatiyle ordu­
nun başında bulunduğu sırada İ r a n l I l a r ­
la fi’ilen temasa gelmeyişi, daha ziyade
disiplinin sıklaştırılması ve asker m ik ­
tarının arttırüması gibi şeylerle meşgul
olması, Dördüncü Murad'ın birinci se­
ferinin hazırlık devresi addedilebilir.

Sultan M urad'm İstanbul’dan
hareketi
Sultan Murad 1634 ağustosunda Edirne’den İstanbul’a döndükten bir ay
kadar sonra Lehistan sulhü tam mânasiyle kesinleşince, gelecek baharda doğu

seferine çıkmak üzere mühimmat ha­
zırlanmasını emretmişti. Bu emri m ü­
teakip Anadolu ve Rumeli tarafındaki
valilere asker toplamaları
hususunda
lüzumlu yazılar yazıldı. 21 aralık 1634
(1 receb 1041) te Cebehane önüne tuğ­
lar dikildi; bu padişahın katılacağı se­
ferin hazırlıklarına
geçildiğinin işare­
tiydi. Sefer hazırlıkları devam ederken
padişah, Bayram Paşa’yı İstanbul m u­
hafazasına memur, Murtaza Paşa'yı da
sefer kaymakamlığına tayin ettiğini bil­
dirdi.
21 şubatta otağ-ı hümâyûn Üskü­
dar'a geçirilip kuruldu. Padişah 10 m art­
ta Üsküdar’a geçti ve 28 mart 1635 gü­
nü de Üsküdar’dan hareket etti. İstan­
bul’dan ayrılırken,
kendisinin haberi
olmadan hiç bir ocak mensubunun oturak (tekaüt) ve korucu (yeniçeri odalarım bekleyen) olarak ayrılmaması
hususunda (Naimâ C: 3, S; 237) şiddet­
li emirler verdi. Erkân ve ulema Malte­
pe’ye kadar gelerek padişahı uğurladılar.

İdam olunan kimseler
Padişahın şiddetli davranacağı
ve
emirlerini çok sıkı şekilde tatbik ede­
ceği belli idi; «Ordu Maltepe’yi geçip
Kazıklı derbendine geldiği sırada, Solakbaşılardan Galatalı
Çelebi nam ın­
daki bir emektar pirin bir şahsı İstan­
bul’da bıraktığı padişahın malûmu olunca bilâ aman çökertip boynun urdu­
lar. Bu kadar emektar iken afv olunmayıp siyaset ettiler» diyen Naimâ (C: 3.
S: 237-252) sonra yol boyunca yapılan
idamları anlatmaktadır. Bu seferde padi­
şahın tatbik ettiği yegâne ceza şekli idam­
dan ibaret gibi görünüyordu. Osmanlı
tarihinde en fazla adam öldürten h ü ­
kümdar olarak dikkati çeken Dördüncü
Murad’ın idamlarını a) zorbaları temiz­
lemek için ilk hamlede yaptırdığı idam­
lar, b) tütün yasağı vesilesiyle yaptır­
dığı idamlar c) saltanatının son beş y ı­
lı zarfında yaptırdığı idamlar, diye üç
kısma ayırmak mümkündür. Bunlardan
birincisinin; memlekette nizam ve asa­
yişin teminine imkân verdiği ve devle­
tin uçurumun kenarından kurtulmasına

1921

âm il olduğu görülmektedir. Ekseri m ü­
verrihler. tütün yasağı yüzünden yapılan
İdamlarda, serserilerle zorba döküntüsü
zararlı kimseleri ortadan kaldırma ga­
yesi gözetildiğini ve tütün yasağının buııa vesile ittihaz olunduğunu söyledik­
lerinden, ikinci bölümde zikretiğimiz bu
idamlar da, belki bir dereceye kadar,
birincisinin tamamlayıcısı şeklinde te­
lâkki edebiliriz. Fakat üçüncü bölüme
ayırdığımız
idamların büyük bir kıs­
mında Dördüncü Murad'ın pek gaddar­
ca davrandığına hükmetmemeye im k in
yoktur. İşte yol boyunca yaptırdığı idamlarda bu hakikat apaçık sırıtmak­
tadır.
Sultan Murad, sefer esnasmda va­
zifesinde ihmal gösterenleri; hakkında
rüşvet aldığı veya zulümde bulunduğu­
na dair şikâyet vaki olanları; evvelce
zorbalık eden veya böyleleriyle ilişiği
bulunanları; hattâ tütüıı
içtiğine dair
ihbar edilenleri idam ettirdi. İstanbul'­
dan Revan’a gidinceye kadar şu kim ­
seleri öldürttü: Karayılan-oğlu isminde­
ki şahsı eski zorbabaşılardan olduğu için, Sefer Bey ve Deli Hamza isimli iki
kardeşi eski zorbalardan oldukları ihbar
edilmeleri neticesinde, Manisa mutasar­
rıfı Deveci Haşan Paşa zorba soyundan
geldiği ve evvelce ihmali vuku bulduğu
için, Karaman beylerbeyisi Celeb-oğlıt
Ali Paşa zorbahktan bu makama gel­
diği için, Kara-ağaç kadısı hizmette tekâsül gösterdiği için, Konya kalesinde
hapiste bulunan Arab-oğlu Mustafa ve
daha birkaç şahıs zorbalardan oldukları
için, sipahi Koca Gürcü Osman evvelce
Sultan Osman vak’asına karıştığı için,
zeametli Çavuşlardan Cevherî-zâde tü ­
tün içtiği için, Kayseri kadısı Bursalı
Gökdereli-zâde orduya zahire tedarikin­
de kusur ettiği için, Beyşehir mirlivası
Keskinli Ali Paşa zulmünden şikâyet edildiği için, bir bostancı neferi hatt-ı
hüm âyûn taklit ederek hileye saptığı için, Konya kadısı Şehla Mehmed Efen­
di hakkında şikâyet vuku bulduğu için,
İzmir kadısı Tevfikî-zâde Mehmed Efendi hakkında şikâyet vuku bulduğu
için, Erzurum valisi Demir-Kazık Halil
Paşa kendisi ile arası açık olan ı'ikâb
kaymakamı Murtaza Paşa’nın padişaha
yaptığı şikâyet ve tesir neticesinde, S i­
vas beylerbeyisi Bosnalı Ali Paşa evvel­

ce bir çok günah ve kusur işlediği için,
ordudaki
sipahilerden Işık Yahya ve
Yeniçeri ocağından Sakabaşı Çavuş-za­
de in'anı alabilmek üzere arkadaşlarını
teşvik ettiği için, Besnili Ali Paşa zul­
mettiği duyulduğu ve serkeşliği sezildiği için, Gtakcıbaşı Rahıki-zâde padi­
şahın gazabını celbedecek harekette bu­
lunduğu içiıı idam
olundular. Sultan
Murad yine bu yolculuk esnasında İs­
tanbul’da hapiste bulunan
Ma'n-oğlu
Fahreddin ile Galatasarayı’na
verilen
büyük oğlu Mesud'u, Budin valisi Câfer Faşa’yı da yoldan emirler göndere­
rek idam ettirmiştir.

Sadrıâzam ın orduya iltihakı
Sultan Murad İstanbul'dan ayrıldık­
tan sonra İzmit - Bozöyük - Eskişehir Seyitgazi - Ilgın - Konya - Bor - Kay­
seri - Sivas üzerinden Erzurum'a geldi.
Sivas'ı geçtikten sonra Anadolu ve R u­
meli askerine bir muharebe oyunu yap­
tırdı; kendisi de bu muharebe oyunu­
na bizzat iştirak etti. Vezir:âzam
Tabanı-Yassı Mehmed Paşa da Erzurum’­
da padişaha m ülâki oldu.
Sadrıâzam Mehmed Paşa Halep'ten
sonra Divarbekir’e geçmiş, sefer için bir
takım hazırlıklar yapmış ve Diyarbekir’in önündeki Cülek sahrasına çıkarak al­
tı ay kadar buiada beklemişti. Veziri­
azamın bütün hazırlıkları Bağdad sefe­
ri içindi. Bir muhasara muharebesi ya­
pılacağı cihetle hazırlıklar buna göre ayarlanmış ve Mehmed Paşa muhasarada
kullanılmak üzere çeşitli malzeme temin
edip birtakım âletler yaptırmıştı.
Fa­
kat seferin Revan üzerine yapıldığını öğ­
renince bu malzemeyi orada bırakarak
maiyetindeki askerle
Erzurum yolunu
tutmuştu. Veziriâzam Mehmed Paşa’nın,
padişahın Kayseri veya Sivas'a teveccü­
hü üzerine seferin Revan’a yapılacağın­
dan haberdar olduğu anlaşılmaktadır.
Sadrtâzam Mehmed Paşa padişahın
İstanbul'dan ayrılışından hayli önce se­
fere memur edilmiş olduğu cihetle ser­
darlara teslim edilmesi âdet olan san­
cağı şerif onun yanında bulunuyordu.
Erzurum’a geldiği zaman tertip edilen
hususi merasimle bunu padişaha teslim
etti Naimâ (C: 3. S: 251). «Âdet üzre
alaylar ile huzur-u bu mâ’.’undan geçüp,

1922

sadnâzam mahalli selâma geldikte atın­
dan inüp ve alem-i Resul-ü Ekrem ssllallalı-ı aleyhi ve sellemi kendi eline alup huşû ile getürüp, padişah dahi dört
beş kadem ilerü gelüp istikbal ediip alemi kendü ellerine alup bir miktar yer
götürüp ba'dehu iç ağalarına teslim edüp
tahta çıkıp oturdular. Vezir dahi padi­
şahın ayağın öpüp bir derece kadar za­
man hürmet vakfesinde kalup baş kaldırup lıuzur-u humâyunda el kavuşturup
durdu».

Revan seferindeki ordunun
insan sayısı
Sultan Murad Erzurum'dan ayrılır­
ken — ihtimal bir kale muhasarası için
askeri pek fazla bulduğundan dolayı —
askerîn bir kısmını vezir Hüseyin Paşa­
nın idaresinde Erzurum'da bıraktı. Ordu
hakikaten pek kalabalıktı. Karaçelebizâae Abdülâziz Efendi •tRavzat-ul ebrar»
isimli eserinin 585 inci sayfasında; ağırlıklarla beraber Erzurum'da kalan as­
kerin 50 bin, Revan'a kadar giden kuv­
vetlerinde 200 insan, 25 balyemez, yüz­
den fazla şahi darbzen topundan mürek­
kep olduğunu söyler. Seferde bizzat bu­
lunmuş olan Kâtib Çelebi ise askerin
çokluğunu «On sene Al-i Osman aske­
ri ile seferlerde bulundum, bu mertebe
kesret üzre camiye!, görmedim*- cümle­
siyle ifadeye çalışır.

Ordunun Revan önüne gelmesi
Sultan Murad
11 temmuz 1035 te
(25 muharrem 1045) te ordu ile birlik ­
te Erzurum’dan hareket etti. Temmuzun
17 sinde Kars civarına gelindiği sırada
Kars valisi Şeyhî Paşa ve Çıldır valisi
Sefer Paşa padişahı karşıladı.
Sultan
Murad ordudan ayrılıp Kars şehrini ve
kalesini dolaştıktan sonra geriye avdet
etti. Kars civarından biraz daha ilerle­
dikten sonra İran arazisine girildi. Tem­
muzun 20 sında (10 safer) Osmanlı or­
dusu Revan önüne vasıl oldu.
Sultan
Murad, otağının kaleden
epeyce uzak
bir yere kurulduğunu görerek sura ya­
kın bir yere naklettirdi ki, sonradan bu­
raya «Hünkâr tepesi» denilmiştir. Padi­
şah kaleyi görmek üzere biraz ilerledi­
ği sırada şiddetli bir rüzgârın kaldırdı­

ğı tozlar yüzünden etraf görünmediği için surlara fazlaca yaklaşmıştı. Bu sıra­
da yanındaki kılavuzlardan biri :
« — Şevketlü padişahım Revan ka­
lesi bu vadidedir. Pek yakın geldik; ama duman sebebiyle görünmez; tevak­
kuf buyurunuz ki arkaçtan asker gel­
sin* Deyince padişah :
« — Bre adam ne korkarsın ecelsiz
adam ölür mü?»
Cevabım verdiği sırada kaleden atılan bir top mermisi hükümdarın ya­
nındaki solak neferlerinin biraz üzerin­
den geçti, fakat kimseye bir şey olmadı.

Revan'm muhasarası ve zaptı
Padişahın çadırı kurulduktan, vezir
ve beylerbeyleri de buna göre çadırla­
rının yerlerini tespit ettirdikten sonra
cebehaneden askere kazma kürek, ba­
rut ve fitil dağıtıldı. 12 safer gecesi as­
kerin metrise girmesi emredildiğinden,
mehtaplı bir gece olmasına rağmen meş’
aleler yakılarak bunların
aydınlığında
askerler siper kazdılar. Bu arada kale­
deki muhafızlar ateş açtıklarından bir
kaç yüz yeniçeri yaralandı. Askerlerle
çok yakından alakadar olan Sultan M u­
rad yaralılara «merhem bahâ» adı ile
paralar dağıtıp, bir kısmının
yarasını
bizîat kendi huzurunda sardırdı. H üküm ­
darın bu alâkası ilk hadiseye münhasır
kalmayıp mücadele boyunca devam et­
ti.
Geceleyin vaki çalışmalar neticesin­
de metrisler hazırlanmış olduğundan 29
temmuz sabahından itibaren Revan mu­
hasarası başladı. Revan seferine iştirak
etmiş olan Kâtib Çelehfnin bildirdiği­
ne göre: Revan kalesi,
yani Revan’m
müstahkem olan kale kısmı İstanbul’da­
ki Eski-saray sahası kadar ancak vardı.
Bu yüzden büyük topların
mermileri
kalenin üstünden aşıp öte tarafa düşü­
yordu. İşte bu fazla saha kaplamayan
kale pek sıkı şekilde muhasara altına
alındı. Paşaların herbiri, veya birkaç ta­
nesi birden muayyen bir kısmın sıkıştırılmasivle vazifelendirildi. Çarpışma­
lar başlarken paşaları toplıyan Sultan
Murad. kendilerini gayrete getirmek için
umumi bir konuşma yaptıktan Daşka bir
kısmına da avrı ayrı hitapta bulundu.

Reva» (Erivan) da bir cami
Bu cümleden olarak
(Naimâ C: 3, 3;
256), Küçük Ahmed Paşaya şöyle dedi :
« Baka Küçük Ahmed! îlyas’j tut­
tuğun taşlan delip Ma’n-oğlii’nu çıkar­
dığın bir gev değildir; erliğin zamanı
bugündür, göreyim seni
din-i mübin
hizmetine uğur-u
humâyunumda nice
merdane sa'i '¡dersin?* Sonra Caııboladzâde Mustafa Paşaya döndü: «Baka Kürdistan Bey-zâdesi! Canbolad-oğuIIuğu
vakti şimdidir; erliğin hükm ün verüp
ırz-ı vezareti tekmil için bugünde cânm
manend-i pulâd olmak gerektir*. Murtaza Paşaya da: «zahire temini için gi­

den at-oğlanlan
kullarımın burunlar;
kanamasın; bir hoşça gözün aç, göreyim
seni* dedi. Paşalardan sonra da yeni­
çeri ağasına döndü: «Baka Ağa! îstanbulda kol gezüp serrıoş ve şehirli düğ­
mek hüner değildir; işte erlik burada
belli olur. Cümle yeniçeri
kullarımla
metriste ne güne cenk edüp Revan'ı al­
makta ne mertebe hizmetin müşahede
olunur, göreyim şems-. Bunlar da padi­
şaha karşı bütün varhklariyle hizmet edeıeklerine dair ayrı ayrı cevaplar ver­
diler.
Sultan Murad böyle sıkı bir şekil­
de kuşattığı
Revan
kalesindeki İran
kuvvetlerinin başında Emirgune-oğlu
Talımasb-Kulu Han vardı. Babası Emirgûtıe’nin ölümünden sonra oğlu Revan
vaüsi olmuştu. Otuz seneden beri bu aile Revan hâkim i bulunmaktaydı. Sultan
Murad’ın Revan üzerine geleceğini an­
ladıkları sırada kaledeki erzak ve m al­
zemeyi
artırmışlardı.
Emirgüne-oglu
şahtan yardım isteyince. Bağdad m üda­
faasında bulunup bir hayli hizmeti gö­
rülmüş olan Mir E'ettah kumandasında
12 bin Itaazenderanlı tüfenkendaz gön­
derilmişti.
Büyük addedilemiyecek bir kale için bu kuvvetler bol bol kâfi idi. L â­
kin Revan'ın ne içindeki askeri ne de
surları muazzam Osmanlı ordusuna kar-

Osmanlı ordusunun Revan kalesini muhasarası (Rieaut’dan)
1924

I

şı uzun müddet dayanabilirdi.
Revan
kalesi şiddetle şıkıştırılıvor. surlar gece­
li gündüzlü
dövülüyordu.
Bazaıı top
gülleleri hisarı aşıp Osm anlı hatlarına
düşüyor fakat neticede
yine Osmanlı
askeri metris değiştire değiştire surlara
yaklaşıyordu. Revan surları top darbe­
leri ile müteaddit yerlerden tahrip edil­
dikçe içerdekiler gedikleri mümkün mer­
tebe kapatmakla beraber kalenin uzun
bir muhasaraya davar.amıyacağı muhak­
kaktı. Muhasara esnasında harekâtı
takip eden padişah altun ve kuruş
keselerini yanma alıp ağızlanın aç­
tırmış ve : düşmandan baş getirenlere
kırkar kuruş, atı ölenlere ellişer flori,
yaralananlara yirmi beşer kuruş, yaralı­
ları taşıyıp getirenlere onar kuruş, düş­
man tarafından atılan
gülleleri bulup
bulup getirenlere birer flori bahşiş ver­
dirdi. Ayni zamanda sık sık :
«— Koman kurtlarım gayret vakti­
dir. şahbazlarım!»
Gibi sözlerle teşciden geri durma­
mıştır.
Kalede büyük gedikler açılınca, gi­
rişilen hararetli hazırlıklardan padişa­
hın umumi hücum emri verdiğini anlıyan, umumi hücuma da dayanılamıyacağını bilen Emirgüne-oğlu
kethüdası
Murad Ağa’yı Osmanlı karargâhına gön­
derdi. Eski tarihlerimizin sünni olduğu­
nu söyledikleri bu adanı evvelâ Küçük
Ahmed Paşa ile karşılaştı, neticede sad­
razamla birlikte padişahın huzuruna gö­
türüldü. Murad Ağa, vire şartı ile kale­
yi teslim edeceklerini bildir­
diğinden padişah, paşalar ve
erkân ile görüşmek için der­
hal Ayak-divanı emretti. Bu
divanda Emirgûne-oğlu'nun
teklifinin kabulü kararlaştı­
ğından, ertesi gün yani 8 ağustos 1635 (23 safer 1045)
günü Revan kalesi Türklerin eline geçti. Bu gün kale­
den çıkan 12 bin Mazenderanlı tüfenkendaz, kuman­
danları olan Mir Fettalı, dört
karısı ve ayrıca beş yüz ki­
şilik maiyeti halkının mem­
leketlerine gitmelerine müsa­
Revan
ade edildi. Vire ile teslim
velki
olanların silâhlarının almma-

sı usulden olduğu halde Sultan Murad
bunların silâhlarını da aldırmadı. Lâkin
bunlar yolda tecavüz hareketine giriştik­
lerinden arkalarından Küçük Alım ed Pa­
şa sevkedildi. Kahraman bir adam olan
Küçük Ahmed Paşa bu defa cesaret ve
atılganlığına güvenerek ihtiyatsızca dav­
randı. Mazenderaıılılar dağlık bir saha­
ya çekilerek muharebeye tutuşmak ce­
saretini gösterdiler. Cereyan eden çar­
pışmada kendisi yaralanıp Beyşehir be­
yi de şehıd düştüğü için geri döndü.

Revan kalesinin bir asır evvelki
durumu
Kalenin hâkimi Emirgûne-oğlu Tahmasb-Kulu Han padişahın hoşuna gitti­
ği içiıı kendisine Yusuf ismini verip vezaretle Halep beylerbeyliğini tevcih et­
ti. Onun kethüdası
Murad Ağa’ya da
Trablusşam valiliğini verdi.
Fetih işi tamamlanınca kapıcılar
kethüdası Beşir Ağa müjde haberini
vermek üzere İstanbul’a gönderildi. A y­
ni güıı otağ-ı hümâyûn önünde sayeban
hazırlanarak sadrıâzam ve şeyhülislâmı
takiben bütün vezirler ve sair erkân pa­
dişaha tebriklerini sundular. Tebrik me-

kalesinin ve etrafının bir asır evdurumuna ait diğer bir görünüş

1925

rasimi sona erince Murtaza Paşayı ka­
Tebriz'e bu altıncı girişiydi. Ordu Teb­
bul eden padişah, kendisini Revan m u­
riz yolundayken
Iran
başkumandanı
hafazasına memur eylediğini tebliğ et­
Rüstem Han'ın sulh için iki defa tema­
ti.
sa geçmek isteyişine şahit olundu. Fa­
kat bu teşebbüslerin Türklerı oyalama
12
ağustosta (27 safer) Revan kale­
hareketinden ibaret olduğu pek çabuk
sinin yıkılan yerlerinin tamirine baş­
landı. Kalabalık sayıda insanlarla işe anlaşıldı.
girişildiğindeıı, tamirat işi çabuk biti­
Tebriz şehri maalesef padişahın em­
rildi. İnşaatın ikmalini müteakip Revan
riyle tahrip olundu. Halk zaten kaçmış­
muhafazası için
(Xaimâ C: 3, S: 264)
tı. Naimâ (C: 3. S: 267) nın bildirdiğine
yeniçeri ve sair askerlerden mürekkep
göre Tebriz’in güzel binalarının gayet
12 bin kişilik kuvvet ayrıldı.
süslü dolap ve pencere kapakları as­
kerler tarafından odun yerine yakıldı.
Sultan Murad, Tebriz’in Sultan Haşan
Sultan M ıırad’m Tebriz’e girişi
cami’mi de tahrip ettirmek istediyse de
Fetihten sonra oııüç gün Revan'da
Şeyhülislâm Yahya Efendi bu eser sünkalan Sultan Murad. Tebriz’e gitmek üni binasıdır diye tahribine mâni oldu.
Böylece Tebriz'in ekseri binaları yıkılıp
zere 20 ağustosta hareket etti. Aras neh­
ri geçilirken maiyetindeki solak neferle­
çarşı ve pazarına ateş verildi. Gerek
rinden birinin suya gittiğini gören pa­
Tebriz'e, gerekse ondan önce rastlanan
dişah. derhal ona doğru ilerleyip bir e- kasabalara böyle müessif muamelenin
liyle çekip çıkararak neferi boğulmak­
tatbik olunmasının sebebi, ekseri m ü­
tan kurtardı. Aras nehrinin geçildiği
verrihlere göre; Iran ordusunu kendi ünoktanın bir konak ilerisinde rastladığı
zerine gelmeye ve muharebeyi kabule
bin oba tutarındaki Zeynelli ve daha mecbur bırakmak istemesindendir. Hat­
bazı aşiretleri yerlerinden kaldırtıp Er­
tâ padişah bu hususta daha geniş bir
zincan. Tercan ve Pasin sancaklarında­
tasavvurla Erdebil, Kazvin. ve belki de
ki hâli ve harap yellere
yerleştirin.
İsfahan'a yürümek niyetindeydi. Fakat
Makû’ya vardığı zaman
Alâaddin adı
kış mevsiminin yaklaşması, buna ilâve­
verilen şehzadesinin dünyaya geldiği ha­
ten kendisinin de hastalanması bu ta­
berini aldı. Cors (Çors) halkı kaçmış
savvurundan vazgeçilmesini gerektirdi.
olduğundan kalesini boş buldu. Gerek
İranlIların, kuvvetli Türk orduları kar­
Cors, gerekse ondan sonra girilen kasa­
şısına çıkmama siyasetlerine
bu defa
balardan Hoy da tahrip edildi. Hoy’a da riayet ettikleri görülüyordu. Çaldı­
gelirken padişah hastalandığından tah­
ran darbesinden sonra İranlıIar büyük
tırevanla nakledildi. Hoy’da üç gün ka­
çaptaki Osmanlı ordularının karşısına
lan Sultan Murad yine yola devamla 11 çıkmamayı âdeta m illî bir tabiye haline
eylülde (28 rebiülevvel) Tebriz’e gir­
getirmişlerdi. Bu bakımdan
Dördüncü
di. tiki Yavuz Selim, üç tanesi Kanu­
Murad'm ne Koy. Makû. Merend ve Teb­
ni Süleyman, beşincisi üçüncü Murad
riz gibi şehirleri tahribi, ne de onu m ü­
devrinde olmak üzere, Türk ordusunun
cadeleye daveti îran şahmı padişahın
karşısına çıkaramadı.
Sultan Murad, dört günlük tevak­
kuftan sonra Tebriz’den ayrıldı. Urmiye gölünün kuzey tarafındaki sahadan
ilerliyerek Selmas’dan
geçtiği
sırada
yağmurlar başladığından topların nak­
linde hayli müşkilât çekildi. Nihayet 30
eylülde Van’a muvasalat etti (17 rebü’ülahır). Burada kaldığı üç gün zarfında
Van kalesini gezen Sultan Murad, Tabanı-Yassı Mehmed Paşa’ya veziriâzamlığma ilâveten Rumeli beylerbeyliğini
Tebriz şehrinin kapılarından biri
de tevcih etti. Van’dan sonra Bitlis üze­
1926

rinden geçen Sultan
Divarbekir’e ulaştı.

Murad 21 ekimde

Şchzâde Bayezid ve Süleym an’ın
Öldürülmesi
Kardeşlerini öldürmeyi aklına koy­
muş olan Sultan Murad. Revan fethini
bunun için biı' fırsat, addederek, Beşir
Ağa fetih müjdesini götürürken kapıcı­
lar kethüdası Salih A ğ an ın eline de İs­
tanbul kaymakamı Bayram Paşa'ya tes­
lim edilmek üzere gizli bir hatt-ı h ü ­
mâyûn vermişti.
İstanbul halkı zafer
şenlikleri yaparken Bayram Paşa ve pa­
dişahın bu gibi işler için kullandığı
meşhur
Bostaııcıbaşısı
Duçe (Duca)
ilehmed Aga ha rem-i hümâyûna gire­
rek birer bahane ile Bayezid ve Süley­
man’ı çağırdılar. Ve yirmi beşer yaşın­
da birer ııevcivan olan zavallı şehzade­
lerin yürekler paralayın yalvarmalarına
kulaklarını tıkıyarak kemend atıp boğ­
dular (26/27 ağustos 1632). İstemiye istemiye bu cinayeti işliyen kimseler de
yetişkin şehzadelerin ağlayıp gözyaşı
dökmeleri karşısında derin teessür duy­
dular. Fakat ne çare ki emir herkesin
titrediği padişahtan geliyordu. Sultan
Ahmed’in bu talihsiz şehzadelerinin ce­
nazeleri gizlice sarayda teçhiz ve tekfin
edilip namazları kılındıktan sonra ba­
balarının türbesine defnedildiler.
Sarayda gizlice işlenen bu cinayet
halk tarafından çabucak duyuldu. Zafer
ııeş'esi umumi bir hüzne çevrili verdi.

tevcih edilen Emirgûııe-oğlu’nun kendisi
şi'i kethüdası ise sünni (Naimâ C: 3, S:
264) idi. Yusuf Paşa ismi takılmakla be­
raber daha ziyade eski nâmı olan Emirgûne-oflu diye anılan bu adam sefih,
zâlim ve mağrurdu. Bunlar padişahın ta­
yin ettiği memuriyet mıntıkalarına gi­
derken Erzincan’a bir konak mesafede
Keşiş hanı menziline geldikleri sırada,
Emirgune-oğlu. Murad Paşa'va: «Revan­
ın teslimine sen sebep oldun bre gad­
dar, şimdi de Sünnilik taslarsın» demiş
ve onu öldürmüştü. Sultan Murad onun
bu hareketine karşı sesini çıkarmamış,
o da valilik edeceği Halep'e gitmişti. Fa­
kat, Halep'teki hareketleri hoşa gitme­
diğinden dolayı gayet kısa bir müddet
sonra Halep eyâleti yine eski valisi A h­
med Paşa’va verilerek Emirgûne-oğlu’nun İzmit’te hükümdarı beklemesi em­
redilmişti.
İzmit'te padişahı
karşılayanlardan
biri de verir Kenan Paşa idi. Revanın
fethinden, emrine verilen bir miktar
kuvvetle Ahısha’nm zaptına memur edilen Kenan Paşa 23 günlük muhasara­
dan sonra Ahısha’yı aldığı gibi civarda
ufak beş altı kale daha zaptedip asker
kovduktan sonra dönmüştü.
Emirgûııe-oğlu sefih ve ayyaş oldu­
ğu halde Sultan Murad bu adama iyi
muamelede bulunmakta devam eyle­
miştir. Naimâ (C: 3, S: 275) nın: «dergâh-ı âlempenâh-ı padişahiye iltica edenler mahrum
kalmak şân-ı devlete

Sultan Murad’ın
İstanbul’a dönüşü
Nıkristen muztarip
olan
Sultan Murad, Diyarbekir'e
geldiği sırada ayaklarındaki
ağrılar artmış
olduğundan
burada 13 gün kaldı. 4 ka­
sımda Divarbekir’den hare­
ketle 25 aralıkta İzmit'e va­
sıl oldu. Halep beylerbeyisi
Ahmed Paşa ile Emırgûneoğlu, emir mucibince bura­
da hükümdarı beklemektey­
di.
Kendisine Halep,
ket­
hüdası Murad Ağaya
(Pa­
şa) da Trablusşam valiliği

Bir asır evvelki Ahıska (Alıısha) kalesi
ve şehrinden görünüş
1927

lâyık olmamağın, kendüye vezaret has­
ları ve İstiııye’de Feridun Paşa bahçesi.
Ahır-kapı’da bir mükellef saray, K âğıt­
hane'de bir çiftlik ihsan buyrulup me'kulât ve meşrubatı cümle miriden tayin
olunmuştu»
dediği
Emirgûne-oğluna
İstinye’nin yanıbaşında verilen bahçe
sahasının bulunduğu semt zamanımızda
onun isminden muharref olarak Emiıgân (Mirgünj diye anılmaktadır. Sultan
Murad İzmit’ten İstanbul'a kadırga ile
geldi ve gemiye Emirgûne-oğlu’nu
da
aldı. 27 aralık 1635 te merkezi hüküme­
te dahil olunca ulema, devlet erkânı, as­
ker tarafından merasimle karşılandı.

Revan’m elden çıkması
Osmanlı ordusu harp sahasından
ayrıldıktan ve askerler memleketlerine
gittikten sonra Şah Safi, Rüstem Han ile beraber gelerek Revan’ı kuşattı. Sul­
tan Murad İzmit veya İstanbul'a vardı­
ğı günlerde Revan muhasarası da ban­
lamış bulunuyordu. Van beylerbeyisi
Dilâver Pa* a, Şah Safi’nin Tebriz ve ci­
varındaki askerini alıp İsfahan’dan da
dört top getirtip Revan üzerine gittiği­
ni, Diyarbekir’de bulunan Tabanı-Yassı
Mehmed Paşa’ya bildirmişti. Padişah İs­
tanbul’a dönerken serdarlık vazifesiyle
Diyarbekir’de kalmış olan veziriâzam bu
haberi İstanbul’a bildirince, hükümet Aııadolu ve Rumeli tarafından asker top­
lamaları için, dört veziri vazifelendirdi.
Ayrıca yeniçeri ağası Şahin Ağa’ya da
yeniçerileri Revan imdadına götürmesi
emrolundu. Fakat mevsim kıştı, yollar
kardan kapanmış, şiddetli soğuklar uzun yolculuk yapılması im kânını orta­
dan kaldırmıştı. Yeniçeriler, yolların
kapalı zamanında ve şiddetli soğuklar
hüküm sürerken yola çıkamamışlar, bu
yüzden padişahın
şiddetli emirleri ve
hattâ Parmakkapı’da çengeller j'aptırarak bir kaç yeniçeriyi sefere gitmeme
töhmeti ile astırması yeniçerilerin yola
çıkmalarına âmil olamamıştı. Zira İs­
tanbul'da o, bu kadar sıkı davramlırken, soğuklar da şiddetinden hiç bir şey
kaj'betmemişti.
Veziriâzam Mehmed Paşa İstanbul’u
vaziyetten haberdar ederken Anadolu,
Karaman, Sivas, Maraş, Halep, Şam,
Trablusşam, Erzurum, Trabzon, Çıldır ve

Kars valilerine de acele askerleriyle Er­
zurum'a gelmelerini bildirmiş bulunu­
yordu. Lâkin, kar ve soğuklar yüzün­
den hareket im kânının bulunmadığı yer.
esas itibariyle Anadolu yüksek yaylasıydı. Bu yüzden, valilerin bütün arzuları­
na rağmen vezirifizamın emri de boşa
gitti ve asker toplanamadı. Veziriazamın
kendisi bu emirleri verdikten bir m üd­
det sonra Harput-Pertek-Çemişgezck Kemah üzerinden onbeş yirmi
kişiyle
Erzurum'a gitti. Sivas
valisi İbrahim
Paşa da ancak onbeş kişi ile gelebildi.
Sadrıâzam Erzurum’dan sonra Haşan kale’ye geçtiği zaman, yanında on onbeş
kişilik adamları bulunan Sivas ve Trab­
zon valilerinden başka kimse yoktu.
Mart başında Anadolu ve Karaman bey­
lerbeyi de ancak yirmişer adamla gele­
bildiler.
Buna mukabil ileriyi hesaplıyarak
hareket eden Şah Safi ise, yollar kapan­
madan plânını tatbike koyulmuş, hudut
mıntıkasını emniyete almayı da ihmal
etmiyerek Selmas’da altıbiıı, Bayezid
yakınında bir kaç bin, Hoy’da da dörtbin kişilik kuvvet bırakmıştı.
Revana yardım edilemeyince Murtaza Paşa 2 ay dayanmış, onun hastala­
nıp ölmesi üzerine kethüdası Zülfikar
da bir ay mukavemet etmiş, fakat im ­
dat gelmediğinden nihayet 1 nisan 1636
günü vire şartı ile kaleyi teslim etmiş­
tir. Revan fethini temin etmiş olan Sul­
tan Murad’m birinci seferinin neticesi,
böylece sıfıra müncer olmuştur.
Revan kalesi düştükten sonra doğu
Anadolu'da bulunan kumandanlara Van,
Çıldır ve Oltu kalelerini tamirden baş­
ka yapacak iş kalmamıştı. Daha sonra
Veziriâzam Mehmed Paşa İstanbul’dan
gelen emir üzerine 2 temmuz 1636 da
Canbolad-zâde Mustafa Paşa’yı idam et­
ti. Bu suretle, zorba ayaklanmaları sı­
rasında Sultan Murad’m kin bağladığı
şahıslardan olan Canbolad-zâde de orta­
dan kalkmış oldu. Ağustosun 25 inde de
fitneye teşebbüs ' töhmetiyle Defterdar
Mostarlı İbrahim Paşa ile sipah ağası
Mataracı Mehmed Ağa da idam olundu.

Erdelan vak’ası
Sultan Osman’ın Hotin seferi sıra­
sında serdengeçtiter ağası olan ve o za­

mandan beri cesaret ve şecaati ile te­
mayüz edip, Sultan Murad devrinde va­
liliklerde buîunaıı Küçük Ahmed Paşa,
Revan'ın fethinden sonra Şam valiliğiy­
le Musul muhafazasına
gönderilmişti.
Ahmed Paşa’nm yanında yirmişer otu­
zar neferli yüzotuz sekban bölükbaşısı
(Naimâ C: 3. £5: 291) vardı, ayrıca bir
miktar da yeniçeri tahsis edilmişti.
O sırada Erdelaıı mıntıkasının beyi
Kürt beylerinden Ahmed Han isminde
birisiydi. Evyubi ailesinden geldiği söy­
lenen bu kürt beyi kendisi sünni oldu­
ğu halde Şalı Abbas'm kızı ile evlenip
İran taraftan kesilmişti.
Süleymaniye
kasabasının güııey ve güney-doğusuna
doğru uzanan Erdelan bölgesi Osmanlı İran sınır sahasında bulunması bakımın­
dan ehemmiyet arzetmekteydi. Şah Sa­
fi İraıı tahtına geçince Şah Abbas'ın adamlarının bir çoğunu işten uzaklaştır­
mış, bir kısmını da öldürmüştü. Ahmed
Han da kendi şahsı bakımından tehlike
sezdiğinden kendisine yardım etmesi hu­
susunda Küçük Ahmed Paşa ile anlaş­
mıştı.
O arada Şehrizor yakınlarına kadar
gelen ufak bir İran kuvveti mağlûp ol­
muştu. Gerek bu mağlûbiyet hâdisesi,
gerekse Kürt beyi Ahmed Han'ın Küçük
Ahmed Paşayı mücadeleye teşviki neti­
cesinde. Rüstem Han idaresindeki otuz
kırk bin kişilik İran askeri ile. azami onbin kişilik kuvvete sahip Küçük Ahmed
Paşa arasında Mihriban’da bir muhare­
be cereyan etti (1636 eylül sonları).
Küçük Ahmed
Paşa’nın askerinin
azlığına ve atta duramıvacak derecede
hasta bulunmasına rağmen harbi kabu-

Topkapı Sarayı’ııda Revan köşkü
lü bir hata idi. İki gün iki gece devam
eden muharebe sonunda Osmanlı askeri
bozuldu. O arada askerin bozulup mu­
harebe sahasını terketmekte olduğunu
gören AJımed Paşa yanındakilere:
«— Beıı şehadetime muntazırım,
donmezem. Cihanda şehadetten
gayrı
arzum kalmadı, siz başınızın tedarikini
görün»
Diyerek yerinden ayrılmadı. Netice­
de bayrağın önünde, hasta ve mecalsiz
haline rağmen, vuruşarak şehid düştü.
Mücadelenin müsebbiplerinden Ahmed
Hail sağ ve salim vaziyette Musul’a gel­
diyse de. o da üzüntüsünden vefat eyle­
di. Osmanlı tarihlerinin «Erdelan vak’asıı diye isimlendirdikleri bu muhare­
bede şehid düşen Ahmed Paşa'mn başı
Şah Safi’ye gönderilmişse de, İran h ü ­
kümdarı onun kahramanlığına hürmeten
başım iade eylemiş ve bu bedensiz baş
Şam'daki türbesine defnedilmiştir.

AZAK KALESİ, ERDEL VE ARNAVUTLUK'TA CEREYAjN
EDEN HADİSELER

Sultan. M urad’ın Revan ve Bağdad
seferleri sırasında, bu iki mühim sefe­
rin arasına rastlayan devrede, yani pa­
dişahın saltanatının son beş altı yıllık
devresinde Azak kalesinde ve Azak de­
nizi kıyılarında, Erdel ve Arnavutlukta
bazı mühim hadiseler cereyan etmiştir.

Azak hâdiseleri
Daha ziyade Azak kalesi etrafında
cereyan etmiş olan bu hadiseler Kırım
Hanlarının durumları ile sıkı sıkıya il­
gilidir. Kırım
hâdiseleri
bölümünde
kendisinden
bahsedilmiş olan Canbey

1929

Giray İran seferine memur edildiği hal­
ete gitmediği için azledilmiş (1635) ve
onun yerine amcasının oğlu İnayet G i­
ray Kırım Han’ı nasbedilmişti. Osman­
l I hükümeti İran seferi için İnayet Giray'dan da istifade edememiştir. Zira,
mezkûr Han sefer için topladığı kuv­
vetleri K ili ve Akkerman taraflarında
bulunan
Nog ayların
Mansur-oğuIIarı
kolunu (Naimâ C: 3. S: 301-306) tenkile
tahsis etmişti. Bu tenkil sırasında Nogavlardan bir hayli insan öldürülmüş,
bunların reisleri olan Kantemir Mirza
kaçıp padişaha iltica zorunda kalmıştı.
Kuvvetlerinin kâfi gelmiyeceğini göre­
rek İnayet Girav’a itaatkâr tavır takı­
nan Kantemir’in kardeş ve sair yakın­
ları da Han'ın Kalgay ve Nureddinî olan Hüsam ve Saadet Giray’ı Öldürmüş­
lerdi. Bunun üzerine hayatından endişe­
lenen İnayet Giray ise, Mansur-oğullanııa karşı işlediği suçun bağışlanması
ihtimalini şüpheli görmekle beraber ■İs­
tanbul'a ilticadan
başka yol bulama­
mıştı (1637). Bunun
üzerine. Selâmet
Giray'in oğlu Bahadır Giray Kırım hanı
tayin edilmiş, inayet Giray da padişa­
hın huzurunda bir murafaayı müteakip
(Naimâ: C: 3, S: 310-321) katledilmiş,
hasmı vaziyetindeki Kantemir Mirza da
ayni akıbete uğratılmıştı.
Bu hâdiseler, hem K ili ve Akkerman
taraflarının Lehliler karşısında zayıf
kalmasına, hem de gerek Leh gerek Rus
kazaklarının korkusuzca faaliyete koyul­
malarına âmil olmuştur. Nitekim Zaporoğ kazaklan Don nehri kıyılarında fa­
aliyete geçmişler ve hattâ Iranlılara yar­
dım teklifinde bile bulunmuşlardır. Bu
bölgeye ilerledikleri zaman Zaporoğ ka­
zaklarının Don kazaklan ile anlaşmala­
rı İkincilerin, cesaretini ziyadesiyle art­
tırmış ve neticede Don kazaklarının re­
isleri 1637 ilkbaharında her tarafa adamlar göndererek kazaklan Azak kale­
sine karşı sefere teşvik etmiştir. O sı­
rada Hüsam Giray Azak kalesi tarafın­
daki Nogayları Akkerman bölgesine şev­
ketmiş bulunduğundan, Azak kalesi ta­
rafının boş kalmış (Naimâ C: 3, S: 322)
halinden tam
zamanında
faydalanan
Kazaklar Azak kalesine hücum etmişler­
dir. Azak’a hücum tasarlandığı sırada
Moskova’ya gitmekte olan Osmanlı el­
çisi Foma Kantakuzin yolda kazaklar

tarafından çevrilip, önce hapis, sonra da
(Akdes Nimet Kura t, Rusya tarihi S:
218) öldürülmüştür. Kazaklar müstah­
kem bir mevki’i zaptetme kudretini ha­
iz olmadıkları halde Rus Çarı Mihail
Fecdoroviç'iıı
mühimmat yardımında
bulunması, ayni zamanda lâğım işlerin­
den anlıyan bir Almanın onlara yardım
etmesi (Islâm Ansiklopedisi, Dördüncü
Murad maddesi S: 638) sayesinde surlar­
da bir gedik açmışlar vs böylece iki
haftalık bir çarpışmadan sonra 18 hazi­
ran 1637 de Azak kalesine girmeye m u­
vaffak olmuşlardır. Kazaklar Azak'a da­
hil olunca bütün müslümanları öldür­
müşler, fakat hıristiyanlara dokunmamışlardır.
Huşlara tâbi Don kazaklarından 4400
kişi ile, Lehlilere tâbi Zaporoğ kazak­
larından bin kişinin onlara iltihakı ne­
ticesinde 5400 kişilik kuvvetle yapılan
bu hareketin tevlit ettiği neticelerin hal­
li de epeyce uzun sürmüştür. O sırada
kendilerini Osmanlılar karşısında zayıf
hisseden Rus Çarı kıymetli kürklerden
mürekkep hediyelerle b ir elçi göndermiş
ve «Sagredo» nun «Histoire de l’Empire
Ottoman» isimli eserinde (C: 6, S: 309)
görülen kayda göre; bunu bir eşkiya te­
cavüzü şeklinde vasıflandırarak, kendisi­
nin ilgisi bulunmadığını isbata çalış­
mıştır.
Sultan Murad o sırada esas dikka­
tini İran harbi üzerine tevcih etmiş bu­
lunmakla beraber, Kırım Han’ı Bahadır
Giray’ı Azak kalesinin zaptına memur
etmekten de geri durmadı. Lâkin Ba­
hadır Giray Azak işinden ziyade, Kan­
temir Mirza’nm Ölümünden sonra itaat­
sizli klan
fazlalaşan Mansur-oğuliarım
tenkil işine ehemmiyet vermiştir. Bu­
nun için, Azak’ın muhkem halde bulun­
duğu ve şimdilik zaptının m üm kün ol­
madığını bildirince, Sultan Murad da,
Bağdad seferine giderken Piyâle ket­
hüdayı Azak’m istirdadına memur eyle­
miştir.
Kırk parçadan mürekkep bir donan­
ma ile Karadeniz'e açılan Piyâle kethü­
da Kerç boğazına gelince Bahadır G i­
ray ’ı Tatar askeriyle birlikte Taman ya­
rımadasına geçirmiş
(Naimâ C: 3, S:
395), Kırım Han:ı Azak denizinin doğu
kıyılarından kuzeye doğru ilerler, ken­
disi de Han’dan gelecek habere göre ha­

reketini ayarlamak üzere Kerç Boğazın­
da beklerken. 1700 Kazak taşıyanı 53
şaykanın Sinop'u vunııak üzere hazır­
lan diki avını ciuvmuş ve derhal üzerle­
rine yürümüştür. 1638 temmuzunun 26
ıncı günü Taman adası önünden geçip
Tuzla burnu önüne gelmiş olan kazakla­
rı bu burunun önünde bastırıvermiştir.
Kazaklar donanma gemilerini görünce
karaya sığ yerlere çekilip mevzi tutmuş­
lardır. O sırada Kefe beylerbevisi Yusuf
Paşa Azak kalesine doğru giderken ka­
zak mevzilerine uğramış (Kâtib Çelebi,
Tuhfet-ül-kibar S: 113) ve onlarla cen­
ge koyulmuştu. Piyâle kethüda ise bir
taraftan karaya asker çıkarırken bir ta­
raftan da kadırga
sandallarını ileriye
sürmüştür. Akşama kadar cereyan eden
çarpışmada yüz kazak esir alınmış d i­
ğerleri şaykalarına binerek Azak tara­
fına kaçmışlar, fakat Piyâle
kethüda
onları takiple yeniden sıkıştırmış, Türkler yaklaşınca kazaklar kadırgaların yaııaşamıyacağı derecede sığlığa çekilmiş,
top menzilinden de uzaklaşabilmek üze­
re şaykalarını sırtlayıp kaçmaya yelten­
mişlerdir. Piyâle Kethüda onların kur­
tulmalarını önlemek üzere karaya lop­
lar çıkarttırmış ve kaçmaları imkânı olan sahaları çevirttirmiş, bu defa kazak­
lar Kuban nehri mansabındaki Aıkun
körfezine girmişlerdir. Piyâle kethüda,
Yusuf Paşa ile Kırım Haııı’na haber gön­
dererek nehir yolunu tutturdu. Kazak­
lar kurtulabilmek üzere hem canlarını
dişlerine takarak savaştılar, hem de en
sığ sulara, kamışlı bataklıklara varın­
caya kadar girerek kaçmaya uğraştılar.
Piyâle Kethüda da onları mahvetmek için her şeyi yaptı, neticede 250 esir ve
29 şayka ile İstanbul'a döndü. Bunların
dışında kalan kazaklar ölmüş, diğer şay­
kalar da batmıştı. Ertesi yıl yani 1639
da Piyâle Kethüda ö zı kalesini tamir
ettirmek gayesiyle yeniden Karadeniz'e
açılmıştır. Bu arada 10 kazak şaykası
zaptetmiş ve ayrıca kadın ve çocuklar­
dan ibaret bir çok müslümaıı esiri ka­
zakların elinden kurtarmıştır.
Azak denizi ağzında kazaklarla uğ­
raşılması, bu arada padişahın da Bağdad seferinde bulunması sebebiyle Azak
kalesiyle lâyıkı veçhile meşgul oluna­
mamış, onun için 1642 yılında bir k u ­

mandanın idaresinde hususi surette kuv­
ve sevkeöiliııceye
kadar Azak kalesi
kazakların elinde kalmıştır.
r

Ei't’el hâdiseleri
Osmanh devletine karşı mükemmel
sadakati ile nazarı
dikkati
celbeden
3etiılen Gabor’un (üçüncü
ciltte 1769
uncu sayfaya bakınız) ölümünden son­
ra, Erde'ı'de onun tesis etmiş olduğu m u­
vazene ve huzurun yavaş yavaş bozulauğu görülmektedir.
*

Bellilen Gabor
Bethleıı Gabor 1626 senesi Kasım aymda İstanbul'a bir mektup göndererek,
oğlu olmadığı için, ölümünden sonra Erdel kırallığım ıı zevcesi «Brandenburg»
lu «Catlıerin» e verilmesini rica etmiş
(Feridur. Bey münşeatı C: 2, S: 358),
Osnıanlı hükümeti de bunu kabul ile
1627 martında kendisine bu hususu tes­
pit eden bir ahidnâme vermişti. Bethleıı
Gabor 1629 da vefat edince, bu ahidnâ­
me gereğince zevcesi Catherin
Erdel
kıraliçesi tanınmış, Gabor’un kardeşi
Bethleıı Istvan da naib sıfatiyle kırallık işlerine nezaret etmeye başlamıştır.
Lâkin, ErdePin bu şekildeki idaresi pek
uzun sürmemiş Bethlen Gabor zamanın­
da mühim roller oynamış olan Rakoczi
Gyürgy kırallığı ele geçirmiş (1630),

1931

I A R İH V E M I

müddet sonra Szekely Mozeş isminde bir
müddei ortaya çıkmış, Sekellere istinat
eden 'ou aciam Tamşvar beylerbeyi Muı-ad Faş a'd an yardım görmüş fakat te­
şebbüsünden müsbet bir netice elde ede­
memiştir.

Bethlen Istvan
Sultan Murad da ayni sene içinde onun
kırallığını tasdik eylemiştir. Fakat bir

Rakoczy György (1)

Osmanlı tarihlerinin -kayıtlarına gö­
re: Bethlen Istvaıı evvelâ muvakkat za­
man için Rakoczi (Kakoçi) ye yerini terketmiş, Rakoczi’nin bilahaı-a kendisine
dirsek çevirmesi üzerine, Erdelden firar
edip önce Eğriye, oradan da Budin
beylerbeyinin yanına galmiştir. Istvaıı,
Budin beylerbeyi Nasuh Paşa-zâde H ü­
seyin Faşa'dan tahtının kurtarılmasını
istemiş. Hüseyin Paşa da Rakoczi’ye bu
mevzuda bir mektup göndermiştir. Ra­
koczi ise (Naimâ C: 3. S: 310); Bethlen
Islvan'ı halkın istemediğini beyandan
sonra «padişah-ı İslâm hazretlerine dost­
luk ve kulluk babında dahi kusurum
yoktur. Pişkeş ve haraç her ne ise Asitaneye gönderirim, benim Budin muha­
fızı ile pazarım yoktur, benim kulluğu­
mu padişaha ben arzederim. Bethlen
ahvalini siz bildirin; ben âsi değilim; bu
hükümeti bana Macar halkı ittifak edip
teslim ettiler» diye cevap vermişti, Rakocri’nin cevabı makul olmakla bera­
ber. Hüseyin Paşa, ihtimal biraz da
Istvaıı’m tesirinde
kalarak,
vaziyeti
kendi görüşüne göre İstanbul’a akset­
tirdi. Bethlen Istvaırı yerine yerleştir­
mek için, civar beylerbeylerinin askerle­
ri ile birlikte Erdel’e bir sefer icı-ası hu­
susunda hükümetin emir vermesine se­
bep oldu.
Neticede Tamşvar beylerbeyi Bekir
Paşa ve Bosna beylerbeyi si Salih Paşa
eyâletleri askeri ile harekete geçip Mohaç ovasında Hüseyin Paşa ile buluştu­
lar v-e Erdel’e doğru ilerlemeye başladı­
lar. Bu arada beylerbeylerinin kendi üzerine geldiğini öğrenen Rakoczi, Erdel'in her tarafına adamlar göndererek
asker toplamış bulunuyordu. Beylerbey­
leri ryula’ya vardıkları zaman Hüseyin
Paşa orada kalıp Bekir Paşa’yı, Bosna
ve Tamşvar eyâletleri askeriyle Ra­
koczi'n in üzerine gönderdi. Bekir Paşa
zahmetli bir ilerleyişle Varad yakının­
daki Salonta mevkiine vardığı sırada
Rakoczi György ile karşılaştı.

1932

6 eltim 163G giinii Salon la’da cere­
yan eden muharebede iki taraf da ze­
delenmekle beraber Erdeililer daha faz­
la sarsılıp 2 bin kişilik zayiat (.Namıâ
C: 3, S: 313) verdiler. Akşam ortalık
kararıp iki taraf da biraz geri çekildiği
sırada beylerbeylerinin
karargâhında.
Rakoczi'nin gece baskını yapacağına da­
ir bir şayianın dolaşması askerin endi­
şeye kapılıp birbirine karışmasına ve
geceyi uykusuz geçirmelerine sebep ol­
du. Bu yüzden ertesi gün yapılan çar­
pışmada Osmanlı askeri mağlûp oldu.
Arazi bataklık olduğundan bir çoklan
bataklıkta can verdi. Kurtulan pek az
askerle iki beylerbeyi Hüseyin Paşa’nm
ı-anına gelince, bu defa Hüseyin Paşa
bulunduğu mevkiden harekete geçti,
fakat. Rakoczi .kuvvetlerinin vakmına
geldiği halde doğrudan doğruya müca­
deleye girme yerine baskın yapmayı gö­
zetti. Bu defa Rakoczi'nin karargâhında
«vezir bastı, elden gittik!» diye seslerin
yükselmesiyle Erdel askeri kaçıp dağılı­
verdi. Böj'lece tasarladığı baskını yap­
madan düşmanın dağıldığım gören Hü­
seyin Paşa da eyâleti olan Budin’e dön­
dü.
Nasuh Pr.şa-üâde Hüseyin Paşa Salonta bozgununun
meşguliyetini Bekir
Paşa’nm üzerine yüklettiğinden, kendi­
si İstanbul’a celbedilip hiç konuşturul­
madan Divaıı-ı hümâyûn önünde boynu
vuruldu. Devletin başına hiç yoktan bir
gaile çıkarmış olan liasuh Paşa-zâde
Hüseyin Paşa ise Budin valiliğinden az­
ledildi. Erdel kıralı Rakoczi ise bu ara­
da bizzat hükümete müracaatta bulun­
du. Rakoczi’nin, Aralık 1636 tarihli mek­
tubundan öğrendiğimize göre; kendisi
Erdel’in başına nasıl geçtiğini anlattık­
tan, Istvan’m hayatına dokunmıyacağına
dair teminat verdikten sonra padişaha
sadakatini zikrettiği ve Kanuni Süley­
man zamanındaki gibi bir ahıdnâme is­
tediği görülmektedir. Neticede Rakoczi’­
nin kırallığı divanca tasdik edildi (Baş­
vekâlet Arşivi, îbnülemin tasnifi, Ha­
riciye A'o. 15).

Bosna ve Arnavutluk’taki hadiseler
Sultan Murad’ın Revan seferinden
dönüşünden sonraki zaman ile Bağdad
seferi sırasında Bosna ve Arnavutlukta

da bazı hâdiseler cereyan etmiştir. Bos­
na hadiseleri biraz eşkıyalık ve küçük
bir başkaldırma mahiyetini arzederse de.
Arnavutluktakiler hükümet kuvvetlerini
hayli meşgul eden bir isyan hareketin­
den ibarettir.
Bosna hadisesi başlangıçta bir ver­
gi meselesinden çıktı. Osmanlı tarihle­
rinin kaydına nazaran, 1636 yılı baha­
rında Rumeli reayasından «şayka akçası» nâmı ile para toplanmasına karar
verildi. Anlaşıldığına nazaran; şayka
akçası, devamlı bir vergi mahiyetini ha­
iz olmayıp, Karadeniz kıyılan muhafa­
zasında kullanılması düşünülen şaykala­
rın inşaasına harcanacaktı.
Karadeniz kıyılarının muayyen yer­
leri hariç diğer memleketlerin halkı Ka­
zak şaykalarının yaptıkları zararların acısmdan bihaberdi. Onun için, şayka
akçası ile görülecek işin ehemmiyetini
Iâyıkı veçhile kavnyamazdı. Bir de pa­
ranın tahsilinde fena muamele ile kar­
şılaşırsa işin rengi daha da değişebilir­
di. İşte Bosna’daki hâdise böyle oldu.
Bosna defterdarı
Mahmud Efendi
Bosna reayasını Bosna-Saray meydanına
tophyarak şayka akçası toplanacağını
tebliğ ettiği sırada, reaya namına konu­
şan (îvaimâ C: 3. S: 296) kimseler: »bu
makule tekâlifi bu âna dek verdiğimiz
yoktur; bu dahi bir âdet olur, padişah
hazretleri reayaya merhamet eder; ah­
valimiz âsitaneye arz olunsun» derler.
Kadı Mehmed Efendi de halkın görüşü­
ne iştirak ederse de meselenin İstanbul’a
arzedilebilmesi için tekâliften az
bir
miktarının olsun ödenmesi mütaleasında bulunur. Fakat bu sırada defterdar:
«Padişahın emrine karşı
geliyorsunuz
bre kâfirler! Cümlenizi katletmek rerektir!» deyip herkesin kargısında kılı­
cını sıyırınca halk hep birden onu taşa
tutar ve Defterdar Mahmud Efendi güç­
lükle kaçıp kurtulur. Kadı Efendi de bir
tarafa saklanır. Halk da bunların malını
yağma eder.
Bu hâdise bir bakıma hükümet kuv­
vetlerine karşı gelmek gibi bir manza­
ra arzetmişse de, halkın galeyana gelme­
sinde defterdarın rolü olduğundan, Bos­
na’ya kuvvetli
şahsiyetlerden
ibaret
defterdar ve kadı tayin edilmekle ikti­
fa olunmuştur. Bu defa Bosna defter­

darlığına tayin edilen şahsiyet, evvelce
İstanbul'da
Şıkk-ı sâni
defterdarlığı
yapmış olan ve o sırada Macaristan'da
Kopan sancağına mutasarrıf bulunan
meşhur müverrih Peçuy’lu İbrahim Efendi’dir. Sultan Murad, buraya gönde­
rilecek kadının kuvvetli şahsiyetler ar asından seçilmesi
hususunda Sadaret
kaymakamı Bayram Paşaya emir ver­
miş olduğundan. Bayrauı Paşa da bura­
nın kadılığına Şarihülmenar Efendiyi
göndermiştir.
Bosna'da bu hâdise cereyan ettiği
sırada. Şehzade Bayezid ve Süleyman'ı
boğmasına mükâiaten kapı kethüdalığından Bosna valiliğine tayin edilmiş olan Salih Faşa, bir iş için Ösek sanca­
ğına gitmiş bulunmaktaydı. Daha son­
ra Erdel’de Saloııta muharebesine işti­
rak edip eyâletine dönerken Banyaluka’ya geldiği sırada yolda dağlık m ıntı­
kada bir eşk'va güruhunu tenkil etti.
Eşkıyaların İbrahim adı ile tanınan re­
isi yakalandığı zaman, bu adamın erkek
kıyafetine girmiş bir kadın olduğu hay­
retle görüldü. Aslen Klis sancağından olup Ra’oia adını taşıyan bu kadın, esir
edilen sair adanılan ile birlikte çengele
vurulmak suretiyle idam olundu.
Salih Paşa’nm zulmü ve kanun h i­
lâfına tüfeııkci akçesi adiyle para top­
ladığı öğrenilince 1638 şubatında azle­
dilerek, Sultan M uradın meşhur bostan cıbaşılardan Duçe Mehmed Bosna bey­
lerbeyliğine tayin edildi. Duçe Mehmed
beylerbeyi tayin olunduğu sırada Sultan
Murad Bağdad seferine çıkmaktaydı. Onun için padişahın kendisine güvendiği
bu adam doğruca eyâletine gitmiyerek,
serasker unvanı ile muhafazaya memuren Edirne’de oturdu.
Duçe Mehmed Paşa Edirne’de iken
Arnavutlukta
Klementi dağı m ıntıka­
sında Arnavut sergerdelerinin faaliyete
koyulduklarım, yolları kesip kervanla­
rı soyduklarını öğrendi. Zamanımızdaki
Arnavutluk devletinin en kuzey m ıntı­
kasını teşkil eden bu saha, mezkûr ta­
rihte Rumeli eyâletine dahil olup Bosna
eyâleti sınırına da civar düşmekteydi.
Arnavut âsileri mıntıkalarının dağlık oluşuna güvenerek faaliyet sahalarını ça­
bucak genişletmeye başlamışlardı. Bos­
na eyâleti arazisi dahiline kadar uzan­
ma cesareti gösteren bu âsilere, baka­

rak. Podgoriçe ve civarın sair Arnavut­
ları da itaatsizliği! kalkmış bulunuyor­
lardı.
Arnavut âsileri faaliyete geçtikleri
zaman Ohri ve Işkodra
saııcakbeyleri
tenkil etmek istemişlerse de, bu iş bir
iki sancak beyinin başaracağı şey değil­
di. Zira âsiler Yenipazar kasabasını ba­
sıp yağmalar yapacak ve yangınlar çı­
karıp tahriplerde bulunacak kadar işi
büyültmüşlerdi. Onun için Duçe Melınıed Paşa Bosna eyâleti askeriyle bu is­
yanı bastırmaya memur oldu.
Duçe Mehmed Paşa Edirne'den kal­
kıp Yenipazar civarına geldiği sırada,
Venediklilerle ilgili bir tahkikat işi için
İstanbul’dan yeni bir emir aldı. O ara­
da, serhad kaptanlarından Burak-oğlu
Mustafa Ağa namındaki kaptan İstan­
bul'a gelerek,
Venediklilerin Zara ile
Şebeniko’yu ve bunların civarındaki otuziki köyü ele geçirdiklerini bildirmiş­
ti. Bu haber kargısında Venedik balyo­
su külliyetli rüşvet teklifi suretiyle kap­
tan Mustafa Ağa’nın idamını temin ey­
lemek istemiş (Naimâ C: 3, S: 400), fa­
kat verilen haberin doğru olup olmadı­
ğının b ilfi’il yerinde tahkiki cihetine gi­
dildiğinden, elçi manevrasında peşinen
muvaffak olamamıştı, işte, Duçe Meh­
med Paşa'dan tahkiki istenen ve habe­
rin doğruluğu takdirinde istirdadı em­
redilen şey bu meseleydi. Duçe Mehmed
Paşa bunun üzerine Arnavut âsileri üzerine yürüme işini tehirle eyâlet mer­
kezi olan Bosnasaray’a gitti. Oradan da
Klis sancağı sahasına kadar uzanarak,
işgal olunduğu söylenen yere adamlar
gönderdi. Venedikliler bir takım baha­
neler ileri sürerek işi uzattıkları için Duçc Paşa kendisini ösek (Essek) m uha­
fızlığına tayin ettirdi ve Arnavutluk işi ile meşgul olmaya başladı. Bosna eyâletinden topladığı üç bin kişilik kuv­
vetle Podgoriçe'ye geldiği zaman (Naim â C: 3. S: 405) bazı nahiyeler itaatim
arzetti. Fakat Klementi dağlan m ıntıka­
sındaki isyan devam ediyordu.
Duçe
Mehmed Paşa, Kerka sancağından mazul
Kalil Bey’in. emrine verdiği tüfenkcileri
Klementi dağları mıntıkasına şevketti.
O sırada şiddetli bîr kış hüküm sürmek­
teydi. Duçe Mehmed Paşa, âsi Arnavut­
ların kışın dağlara tırmanamıyacaklannı
hesaplıvarak harekât icra etmekteydi.

1934

Fakat sarp ve yalçın kayalık sahada, bu
dağların haşinliğine uygun bir hayat sü­
ren Arnavut âsilerini yakalayıp tenkil
etmek hakikaten çok güç meseleydi.
Halil Bey’in emrindeki
kuvvetler
pek büyük zahmetlere katlanarak âsile­
ri tedibe çalıştı. Arnavut âsîlerinden bir
miktar insan öldürdüyse de netice alın­
mış değildi. Kayalıklara yerleşmiş bu
adamlar karşıdan karşıya taş, ok ve sa­
pan gibi basit şeylerle savaşmakla be­
raber, hiç umulmıyan yerlerden çıktık­
ları. hâkim yerleri tuttuklarından kolay
kolay alt
olmuyorlardı. Bir defasında
dar bir geçidin üstüne ağaç ve asma dal­
ları gerip üzerine taşlar yığdılar, ora­
dan asker geçerken aniden yıkıp epey­
ce askerin ölüm ünü sağladılar. Tenkil
hareketine bilahara Duçe Mehmed Paşa

da bizzat iştirak etti. Soğuğa, açlığa ve
bir sürü zahmetlere neferler gibi o da
bizzat göğüs gerdi. Ayaklarında ııikris
hastalığı olduğu halde kayalara tırman­
maktan geri durmadı. Nihayet âsilerin
reisleri Vokodud'un öldürülmesi üzerine
KlementI dağlarındaki isyan söndürülebildi. Burada yakalanan âsi elebaşıları­
nın bir kısmı kendilerini Klementi dağ­
larının kaya ve tepelerine nisbet ederek,
başlarında dörder perçem burakır bun­
lara gümüş halkalar geçirir uçlarını ku­
laklarına veya boğazlarına
bağlarlar­
mış. Duçe Mehmed Paşa bu başlardan
bir kaç tanesini İstanbul'a gönderdiği
zaman Sultan Murad, huzuruna bulunan
bazı Arnavut ekâbirine: *bu zencirli A r­
navutları Duçe ne kıyafete koymuş, gör­
dünüz mü?> diye alay etmiştir.

S I LTAN M URAl) İN BAfİDAD SEFERİ
Revan'm İranlılar tarafından geri alınması üzerine, Sultan M urad’ın ilk se­
ferinde toprak kazancına ait maddi ne­
tice ortadan silinip gitmişti. Fakat bu
seferin iranlılar üzerindeki manevî te­
sirinin büyük olduğu anlaşılıyordu. Uzun yıllardan beri Osmanlı padişahları
sefere çıkmazken.
Dördüncü Murad’ın
hem devlet idaresinin
bozukluklarını
düzeltmesi, hem de muazzam bir ordu­
nun başında Revan tarafından bağlıya­
rak Azerbaycan’ın m ühim bir kısmında
cevelânda bulunması tranlıları hakika­
ten düşündürmesi gereken bir meseley­
di. Bu bakımdan İran hükümdarı, Revnn'ı istirdat etmiş
olmasına rağmen
padişaha bir elçi gönderdi.
Maksud Han adındaki bu elçi 9 ağusıcts 1637 de Üsküdar’a vasıl oldu.
I.'avudpaşa sarayında misafir edilen 1ran elçisi, hüküm darının sulh talebini
havı mektubunu Sultan Murad’a sun­
mak niyetiyle gelmişti. Lâkin o sırada
pr-cişah Bağdad seferine niyetliydi. Bu
bak;mdan, Naımâ (C: 3, S: 322) mn iiack'fiyle: «sefer-i Bağdad mukarrer olır.itfjın anda cevap verilmek üzere red
olundu». İran elçisi Davudpaşa sarayına
kapatıldı. Maksud Han İstanbul’a gelir­
ken iki adamını sekban kıyafetiyle Halc?b mıntıkasına bırakmıştı. Haleb valisi

Mehmed Paşa birer casustan ibaret bu
adamları yakalatıp İstanbul’a gönderin­
ce elçinin kaldığı binanın karşısında asıldılar.
Revan'ın elden gidişine pek içerle­
miş olan Sultan Murad, buranın imda­
dına yetişmemekte kusur eylediği töh­
meti ile Tabanı-Yassı Mehmed Paşa’vı
sadrıâzamlıktan azletmiş (2 şubat 1637)
Kaymakam Bayram Paşa’yı onun yeri­
ne tayin etmiş ve M irahur Halil Ağayı
Divarbekir’e göndererek mühr-ü hüm â­
yûnu aldırtmıştı. Yeni
sadnâzama da
serdarlık verildiğinden
Bayram Paşa
1637 baharında İstanbul’dan ayrılıp Bo­
lu - Tokat - Amasya üzerinden Sivas’a
geçerek orduya m ülâki olmuş, oradan
Aııtep'e ve sonra Birecik’e giderek, bu­
rada dökülen topları gözden geçirmiş,
cebehaneyi Musul’a naklettirmiş, sonra
Kars ve Erzurum tarafının hudut ahva­
lini tetkik edip, kışlamak üzere Amas­
ya'ya dönmüştü (Naimâ C: 3, S: 325),

Şelızâde K asım ’ın öldürülm esi
Bayezid ile
Süleyman’ın öldürül­
mesinden sonra Sultan Murad’m Kasım
ve İbrahim isminde iki kardeşi kalmış­
tı. Bunların her ikisi de padişahın öz
kardeşi idi. îki buçuk sene önce elini

1935

■

kardeş kanına bulamış olan Sultan Mu­
rad, Bağdad seferine çıkmak üzereyken
Kardeşi Kasım'ı da öldürtmek (17 şu­
bat) suretiyle cinayetini katmerlendirdi. Zeki bir kimse olduğundan bahsedi­
len şehzâde Kasım boğdurulduğu sıra­
da yirmibeş
yaşında
bulunmaktaydı.
Sultan Murad, öz kardeşi Kasım’ı boğ­
durarak Osmanlı padişahlarının kardeş
katli serisine son halkayı ilâve ederken,
bir taraftan da o aylar zarfında adalet
fermam neşrediyordu (Başvekâlet ar­
şivi, 87 numaralı Mühimme defteri No.
87, S: 74 ve 146). Bu fermanlarda, Sul­
tan Murad, memleket idaresinde vazife
sahibi olanların halka kat’iyyen zulmet­
memelerini ve her işi adaletle yürütme­
lerini istemekteydi.

Sultan M urad'm İstanbul’dan
hareketi
Padişahın, Bağdad, seferi için uzuıı
zamandan beri yaptırdığı hazırlıklar ta­
mamlanmak üzereydi. Birecik'te dökü­
len toplan, sadrazam bizzat tetkik etmiş;
Bosna’da hazırlanan her biri yirmi be­
şer bin güile daha yola çıkarılmıştı. Son
olarak beşbin yeni yeniçeri kapıya çık­
mış, yani ocağa yeni beş bin yeniçeri kay­
dolmuştu. Bu arada Sekbanbaşı Küçük
Hasaıı Ağa da yeniçeri ağalığına tayin
olunmuştu.
Son hazırlıkların ikmaline geçilirken
23 şubatta padişahın tuğlan
cebehane
önüne dikildi. Sefer edilecek saha çok uzakta bulunduğundan. Revan seferinde
olduğu gibi daha bahar gelmeden tuğ­
lar çıkarılmış bulunuyordu. Tuğların çı­
karılmasından bir hafta sonra Otağ-ı humâvun Üsküdar’a geçirildi. Sultan Murad'da 8 nisan (23 zilkade) da Üsküda­
ra geçerek Otağa çıktı. Padişah 8 mayıs
1638 (23 zilhicce 1047) günü İstanbul’dan
hareket etti. Revan seferinde olduğu gi­
bi Kaptan-ı derya ile Şeyhülislâm da se­
fere memurdu. Bu bakımdan Şeyhülis­
lâm Yahya Efendi ikinci defa padişahın
yanında sefere iştirak etmiş oluyordu.
Kaptan-ı derya Mustafa Paşa (Keman­
keş Kara Mustafa Paşa) ayııı zamanda
rikâb kaymakamlığı vazifesini de ifa et­
mekteydi. Ordu İnönü'ne vardığı zaman
Konya’dan ılgar ile yani sür’atle gelen
Veziriâzam Bayram Paşa padişaha m ülâ­

1 V L alY I

ki oldu. Eskişehir’den geçilirken Osman­
lI devletinin kurucusu Osman Gazi'nin
kayın pederi Şeyh Edebali'nin, Seyitga­
zi’den geçilirken de Seyid Battal Gazi’nin kabirlerini ziyaret etti.

Sakarya Şeyhi diye tanuıan
idam ı

şahsın

Sultan Murad, Bağdad’a gitmek üzere yolda ilerlerken, daha önceki Revan
seferinde olduğu gibi ban kimseleri idam ettirdi. İlk mühim idam Bolvadin’­
de vuku buldu. Hekimbaşı Emir Efendi­
nin arpalığı olan M ihaliç’teki naibden
şikâyetçiler geldiğinden bunun yakalan­
ması için adamlar gönderilmişti. A dam ­
cağız orduya getirilince derhal idam olundu. Konya'ya varıldığı gün de Bolu
sancak beyi Abdi Paşa ile, Yenişehir be­
yi Şemsi Paşa-zâde de ayni akıbete uğ­
ratıldı. Bunlardan da, daha evvelki m i­
saldeki gibi reaya şikâyetçi
olmuştu.
Konya'da idam edilen asıl mühim şah­
siyet «Sakarya Şeylıi» diye tanınan Şeyh
Ahmed idi.
Padişah Ilgın’a vardığı sırada Eski­
şehir kadısı orduya gelerek,
Sakarya
şeyhi hakkında padişaha malûmat ver­
di. Kadının anlattığına göre
(Naimâ,
C: 3, S: 335); Sakarya nehri kenarın­
da oturan bir şeyh öldüğü zaman şeyh
Alâaddin onun yerine geçip seccadenişin olmuş, işte bunun müridlerinden A h­
med adındaki şahıs ise mehdilik iddia
ederek etrafına adamlar toplamıştır. K a­
dı, şeyhin mehdiliğine inanan kimsele­
rin. «onun yolunda can ve başlarını feda
etmeyi kendi canlarına minnet bildikle­
rini» de ilâve eylemiştir. Eskişehir kadı­
sı, şeyh hakkında daha bazı bilgiler de
verdikten sonra, izalesi temin edilmezse
büyük bir fitnenin kopacağı mütaleasmda bulundu.
Sultan Murad, Sakarya şeyhinin du­
rumundan haberdar olunca Anadolu bey­
lerbeyi Vardar Ali Paşayı onun üzerine
şevketti. Emrindeki yedi sekiz bin kişi
ile şeyhin üzerine gidip harbe tutuşan
Anadolu beylerbeyinin kuvvetleri bozul­
du. Bunun üzerine padişah, şeyhi tamyan ve o mıntıkalı olan Çifteler’li Osman
Ağa'yı bu işe memur etti. Üç bin kişilik
kuvvetle harekete aeçen Osman Ağa ne­
ticede Sakarya şeyhini on îk. ar'amı ile1

2936

Dördüncü Murad’ın Bagdad muhasarası (Eski bir tablodan).

birlikte yakahvarak Konya'ya getirdi.
Suitan Murad şeyhi görünce:
«— Baka, sen Hazret-i İsa’yım der­
mişsin, gerçek midir?ı
Dedi, şeyh ise:
i — Hâşâ, ben ümmet-i Mulıammeddenim ve İsa Aleyhisselâma muntazırlardanım».
Cevabım verdi. Daha bazı suallerde
tevcihinden sonra idamını emretti. Ta­
raftarlarının silâh kâr etmiyeceğine inandıkları bu adamın evvelâ mafsalla­
rından parmaklarını kestiler. Bu feci ameliyeye rağmen bir defa «of [s demediği,
lıattâ cellât Kara Ali'ye «acele etme cellâd ağa'.ı hitabında bulunduğu söylenen
bu adamın bilâhara burnu, kulakları, el­
leri ve ayaklar; kesilip ordu saflan ara­
sında dolaştırılarak feci şekilde öldürül­
dü (17 hazii'an 1638).

Mevlâna ahfadından Bekir
Çelebi’nin sürgiin edilmesi
Sultan Murad Konya'da iken Mev­
lâna Celâleddin-i Rumi ahfadından Be­
kir Çelebi hakkında şikâyet edildi. Padi­
şah Revan seferine giderken Bekir Çe­
lebi ile gerüşmüş, kendisine iltifatla bu­
lunmuş ve bu arada onun tekkesi için
yıllık dörtbin kuruş ilâve tahsisat ayırttırmıştı. Padişahın iltifatı ve bu tahsi­
sat üzerine şımaran Bekir Çelebi etrafı­
na hükmetmeğe başlamıştı. Konya’daki
hükümet adamları ve kadılar ona m ü­
racaat etmeden iş göremez (Naimâ C: 3.
S: 338) olmuşlardı. İşte bu vaziyetler
kendisine duyurulunca Sakarya
şeyhi
hadisesinin tesiri altında bulunması muh­
temel olan padişah Bekir Çelebiyi idam
ettirmek istedi. Fakat sadrazam, şeyhü­
lislâm ve Silâhdar Mustafa Paşanın ri­
cası üzerine, şeyh Bekir Çelebi’yi İstan­
bul’a sürgün etti.
Sultan Murad Konya’da sekiz gün
kaldı. Bu arada bir gün tebdil gezerken
birbiriyle konuşan iki yeniçeri subayın­
dan birine sertçe bakıp geçti. Padişahın
(iazabla baktığı adam, vaktiyle zorbaları
tahrik etmiş olan Sadrazam Receb Pa­
şanın matrâcısı idi. Bedeni gibi hafızası
da çok kuvvetli olan Sultan Murad se­
nelerce sonra onu bir görüşte tanımıştı.
Ordugâha dönünce yeniçeri ağasını ça­
ğırarak Husrev Subaşı adını taşıyan bu

adamın idamını emretti. O da idam işini
yeniçeri kethüdasına havale etti. Ket­
hüda akşamleyin Husrev Subaşı 'yi ça­
ğırtınca. vakitsiz çağrılışından ve tebdil
gezen padişahı tanıyıp sert bakışından
şüphelenip kolluğunun altına bir bıçak
saklıvaıak kethüdanın çadırına gitti. Xçeri girer girmez vaziyeti anladığından
koltuğundaki bıçağı birdenbire çekince
ortalık karışıverdi. Bundan faydalanıp
dışarı fırlayan Husrev Subaşı karanlık­
tan istifade ile siir’atle uzaklaştı ve izi­
ni kaybetti.

O rdunun HaJep’e ulaşması
Konya'da sekiz gün kalındıktan son­
ra 25 haziranda hareket edildi. Ereğli.
Ulukışla, Çiftehan, Gülek Boğazı, Adana,
Misis üzerinden Pavas iskelesine varıl­
dığı sırada Mısır valisi getirdiği iki ka­
dırga dolusu hediyeyi burada teslim et­
ti. Payas’tan İskenderun’a ilerlenip, on­
dan sonra Amanos dağları aşıldı. Antak­
ya önüne gelindiği sırada padişahı gör­
mek istiven şehir halkı Âsi nehri üze­
rindeki köprüyü sımsıkı doldurmuştu.
Bu durumu gören padişah, Naimâ (C: 3,
S: 343) nın ifadesiyle: «Köprüye uğramavıp ol nelır-i azime at uğratıp yeldi­
rip geçti. Padişah suyu geçmiş denildik­
te tuğcular ve rikâb-ı hümayun ağalan
ve bendeleri bir mertebe ıztırab ile suyu
geçtiler ki boğulmak mertebesine varıp
azim mihnet çektiler*.
Nihayet İstanbul’dan itibaren elli
beşinci menzilde Halep’e muvasalat olundu (23 temmuz 1638). Sultan Murad
burada ordu ile onaltı gün kaldı. Üme­
radan Rıdvan Beyin
idaresinde gelen
Mısır kuvvetleri burada orduya iltihak
etti. Padişah Halep'teyken, silâhdar Pa­
şanın hizmetinden kaçmış bir genci is­
tihdam ettiği için Karahisar mütesellimi
Saraç-oğlu; orduya geç iltihak ettiği için Ohri sancak beyi Piri Paşa katlolundu. Devlete hayli hizmetleri dokunmuş
ve âlim, fazıl bir kimse olan Piri Paşa­
nın öldürülmesi üzüntü yaratmıştır'.

Hekimbaşı Em ir Çelebi’yi
Ölüme götüren ceza
Ordu Nizip’e geldiği sırada Sultan
Murad, hekimbaşı Emir Çelebi’nin ölti-

1937

i a r i h v e :m i
nıüne sebep olan bir ceza tatbik etti.
Emir Çelebi bilgili, mesleğinde mahir,
hazik, ayni zamanda hoş sohbet bir adamdı. Sultan Murad kendisini sever ve
onunla sık sık şatranç oynardı. Fakat
kendisi gizliden gizliye afyon kullanırdı.
Onun bu kusurunu öğrenen ve hekimba­
şı lığa kendi adamlarından Zeynelabidin
EfendiVi geçirtmek isteyen Silâhdar Mus
tafa Paşa her fırsatta padişaha hekimbaşının afyon kullandığım söyler, padi­
şah sorunca o da tabii bunu inkâr eder­
di. Silâhdar Paşa nihayet hekimbaşının
mahremlerini elde ederek, Emir Çelebi’nin, afyonu çakşır içindeki entari cebine

ını olana ölüm yaşamaktan müreccahtır»
diyerek almadı. Ve afyonun üzerine bir
kâse buzlu şerbet içtikten bir müddet
sonra öldü. Emir Çele'oi'nin bu şekilde
dünyadan göçmesinden sonra Zeynelabi­
din Efendi hekimbaşı tayin edildi: boylece Silâhdar Mustafa Paşa da muradına
nail oldu (Xaimâ. C: 3. S: 345).
Halep'ten sonraki konaklardan birin­
de Sultan Murad tebdil gezerken tütün
içen ondört kişiye rastlayıp derhal idam
ettirdi. Türlü eziyetlerle öldürülen bu
tütüıı içenlerin ikisi yeniçeri, birisi m u­
kabele halifesi, birisi de kapıcıbaşılardan idi. Bir gün gayet kıymetli bir kutu
yuvarlanarak padişahın çadırı kenarına
kadar geldi. Bunun sahibi arandıysa da
sahip çıkan olmadı. Zira kutunun bir ta­
rafında bir lülelik tütün ve bunu içmek
için ufak bir çubuk vardı. Bu son misal­
ler bir daha gösterdi ki bunca sıkılık ve
idamlara rağmen tütün içenlerin arka­
sını almak imkânsızdır.

Bayram Paşa’r.m ölüm ü

Sultan Dördüncü Murad
yerleştirdiği hokka içinde taşıdığını öğ­
renip vaziyeti padişaha bildirdi. Padi­
şah ise bunu öğrenince gezinmek baha­
nesiyle kalkıp onun yanına gitti ve giz­
li cebinden afyon hokkasını çıkarttırdı.
Hokkada mevcut on dirhem kadar af­
yonun tamamım hekimbaşıya yedirdi.
Emir Çelebi «padişahım, kuluna kıyma,
yazıktır» dediyse de dinlemedi. Sonra
kendisiyle üst üste üç parti şatranç oy­
namasını emretti. Emir Çelebi fenalaş­
maya başlayınca müsaade isteyip kalktı.
Çadırına gittiği zaman talebelerinin acele hazırlamış oldukları ilâçları «bana
ilâç gerekmez, silâhdar gibi kavi bir has­

Urfa civarındaki Celab (veya
Culab)
konağına varıldığı sırada Veziriâzam
Bayram Paşa öldü. Sultan Murad veziriâzamın çadırına girerek vefakâr ve ka­
dirşinas tanıdığı veziriâzamınm cenazesi
önünde ağlayıp gözyaşı döktü. Bayram
Paşanın cenazesi orada defnedilmiyerek
İstanbul’a nakledildi.
O sırada rikâh kaymakamı olarak
orduda bulunan Kemankeş Kara Mus­
tafa Paşa sadrazamlığım bekledi, başka­
ları da onun sadrazam yapılacağını
tahmin ettilerse de. Sultan Murad mukarriblerinden Silâhdar Mustafa Paşa ile Ruznamçeci İbrahim Efendinin tavsi­
yesiyle bu vazifeye Tayyar Mehmed Pa­
şa tayin edildi. O sırada Musul muhafa­
zasında bulunan Tayyar Mehmed Paşa
kendisine getirilen mühr-ü
hümâyunu
teslim alıp
Musul'dan
hareketle Diyarbekir'de padişaha m ülâki oldu.
Kısa bir müddet sonra ordu Cerahlı
konağında bulunduğu sırada Ruznamçeci İbrahim Efendi’de vefat eyledi- Onbeş sene kadar ruznamçecilik etmiş olan
İbrahim Efendi’nin bilgisini, kararların­
daki isabeti, zorbaların temizlenmesinde
Sultan M urad’a yol göstermesi hususla-

1938

J t- IN I

t

c. ı

Dördüncü Murad'm şahsiyeti
(İlâ v e : 122)

★
Onyedlnci asır Osmanlı padişahları
arasında cn büyüğü, lıattâ bütün Osmanlı
hüküm darları
arasında dikkate defter­
lerden biridir. 1623 eylülünde tahta ge­
çip 1640 şubatında ölen Dördüncü Mürad ın saltanatım iki kısım halinde m ü­
talâa etmek gerekir. 1632 yılına kadar
devam eden birinci devre onun çocukluk
ve yeii$me yılları addedilir. Sultan Mu.
rad ın hakiki şahsiyeti
bundan
son“a
meydana çıkmıştır.

den y ıllard a, T ürklerin A v ru p a 'd a k i en
b üy ük hasm ı olan A v ustury alIların otuz
sene harpleriyle m eşgul olm ası, O sm an­
lIla r için m u h a k k a k ki b ü y ü k b ir ta­
lih lilik olm u ştu r. Şayet bu sırada Avus­
tu ry a lIla r otuz sene h a rb i gibi m ü h im
b ir gaile ile basbaşa k alm ay ıp da İran ­
lIla r
m isali fırsattan istifadeye çalışsa­
la rd ı, im p a ra to rlu ğ u n A v ru p a ’da toprak
k ay b ın a m a ruz kaim as: m u h ak k a k g ibiy ­
di. H a lb u k i D ö rdün cü M u ra d ın düzeltici
faaliyeti sayesinde devlet perişan d u ru m ­
dan ku rtulm u ş, bizzat kendisi Ira n lıla ra
karşı m u v a ffa k iy et
kazandıktan başka,
kendisinden sonra A vrupa ta ra fın d a istilâ
h arbi teşebbüsünde dah i b u lu n u lm u ştu r.

Dördüncü Murad hakkında sıhhatli
bir hükme varabilmek için, imparatorlu­
ğun, yala 12 onun saltanatı devrine rast,
lıyan durum unu değil, onun zamanından
yarım asır kadar gerilere uzanan halini
de birlikte gözler önüne getirmek icap
eder.
Sultan Muad, gayet tabii olarak,
İcraatında kendi zamanındaki vaziyeti ve
hâdiselerin tesiri altında kalmakla bera­
ber imparatorluğun, kendi zamanından
önceki durumu ile de sıkıca İlgilenmiştir.
Koci Bey in ona bir risale sunmuş ol­
ması bunun en güzel delilidir.

D ördün cü M u ra d , gerek İsta n b u l’da,
gerek eyâletlerde asayişsizliği tam m ân a,
siyle ortadan k a ld ırm ış ; askeri disipline
k av u ş tu rm u ş :
rüşveti b ü y ü k m ikyasta
önlem iş; k anun, nizam ve emirlere uy­
m ayı tem in etm iş; devlet v a rid a tın ın art.
m a sın a â m il o ldu ğu gibi h azîne nin car
Cur edilecek şekilde usulsüz harcanm a,
sim da önlem iştir.

D ö rd ü n c ü M urad d izbo yu rüşvet, il­
timas, çeşitli
düzensizlikler ve m ü th iş
z o rb a lığ ın m evcut olduğu, im p arato rlu k
arazisinden
to p ra k k o p arm ak için b ir
devletin harp açm ış b u lu n d u ğ u bir dev­
rede ta h ta geçti. İdarey i şahsen ele aiınca b u n la rı düzeltm ek üzere faaliyete
koyuldu.
Z o rbalık ve idaredeki bozuk,
lu k ları
o rtadan
k a ld ır m a k için gayret
sarfeden
D ö rd ü n c ü M urad, bu haliyle
bir «ıslahatçı» h üviyeti arzeder.
Y aln ız
bu düzeltm eyi pek iajzla kan a k ıta ra k
yapm ış, arada gün ah s ız kim seler de boy.
n u n u cellâdın kem endine
k a p tırm ıştır.
T ü tü n yasağı g ib i bahanelerle d a h i b ir
sürü zorba ve serseri tem izleyen, e m ir­
le rin in m u tla k ta tb ik in i isteyip m ü sam a­
ha ne dir bilm eyen D ö rd ü n c ü M u r a d 'm
saltanat devri k orkunç bir m anzara ar.
zederse de, onun bu icraatı sayesinde,
su k u ta yaklaşm ış bir devleti u çu ru m u n
kenarından çevirm iş o ld u ğu in k â r edi­
lemez. O sm anlı
İm p a ra to rlu ğ u n d a n i­
zam sızlık ve asayişsizliğin
son haddini
b u ld u ğu S u ltan O sm an v ak ’asu ıı ta k ip fi­

D ö rd ü n c ü M u r a d ’in çok enerjik bir
insan o lduğu g örülm ektedir. Y a ln ız İs­
ta n b u l'd a değil
seferlerde bile sık sık
tebdil gezerek düzensizliklere bizzat vu­
k u f peyda etmeye çalışm ası, ok ve k ılıç
talim le ri y a p ışı;
seferlere çıkm ası ve
m uharebe sahasında asker ve k u m an dan,
ları teşci için siperleri dolaşm ası ener,
jîsine örnek teşkil eden şeylerdir.
B ir sürü adam öld ürtm e k suretiyle
zorbalık, rüşvet ve ir t ik â b ı önleyen, bu
sayede m em lekette şiddete m üsten it b ir
disip lin tesis eden S u lta n M u rad, m u tlak,
kak k i fazlaca İnsafsız b ir kim seydi. Os­
m anlI tarih in d e ilk şeyhülislâm katleden
padişah S u lta n
M u r a d 'd ır .
Ö ld ü r d ü ğ ü
kimseler arasında kadı, beylerbeyi, san­
cakbeyi, gibi m ü h im m a kam sahiplerin,
den de bir hayli insan v a rd ır. B u n la r­
dan b azıları Önemli bir suçu olm a dan
p adişahın a n i gazabının k u rb a n ı o lm u ş­
lardır. K ız d ığ ı zam an u fa k b ir vesile ile
adam ö ldürm e kte n çekinm eyen padişahın
bu h a li, y a k ın la rı h attâ h a lk üzerinde
i

1939

-*

T A RIH V EM 1

bile m ü th iş kork u y aratm ıştı. B ir gün
B eşiktaş'tan geçerken önüne b ir y ü k a.
ra bası çık m asına k ızıp arabacıyı o k ile
yaralam ış, b u n u n la da h ır s ın ı alam ıyarak
öldürülm esini
isteyince, y anın da b u lu ­
nan Duce Mefcmed zav allının zâten ölm üş
o ld uğu n u söyliyerek işi geçiştirm işti. Ah_
med R e fik B e y 'in T arih .i Osm ani E n c ü ­
m eni m ecm uasında
neşretmiş
o lcu ğu
S u ltan M u r a d ın hatt-i h u m ây u n lar: ara­
sında: «K asan hapsolunsun, am a bu m el­
u nu hem en şim di k ap ıcılar kethüdasına
gönderip, çeşme önünde basını kestirsin.
Ben dahi y ukardan bakarım a satırların !
ih tiv a eden b ir hatt-ı h ü m â y u n u n m ev.
cudlyeti, onun
gazabın ı ve bu noktada
bile ne kadar sıkı takipçi o ld u ğun u gös­
teren bir örnektir. Çok sert bir insan
olm asına rağm en h ak lı söze gücenm edL
gine dair m isaller zikredilm esi de mümk ün d ür. B u m evzuda
p adişah ın hocası
Sam i Y u su f E fe ndi şöyle der: «P adişah.!
m e rh u m , bunca heybet ve satvet sahi­
bi o lm a kia beraber, garazsız ve h a k söze
razı olup incinm ezleroi. M ahrem ane soh­
betlerde şarabın z a ra rın ı iza h ettiğim iz,
de "E fe n d i do ğru söylersin" deyip töıv
beye m üteah iıid olm uşlardı»*

I

i

]

ı

i

ferinde de harp sahalarına kadar bera­
berinde g ö tü rd ü ğ ü Ş eyhülislâm Y ah y a E_
fendi seçkin bir şairdi. S u lta n M u rad ın
Y ahya E fendi y i y an ın d a n ay ırm a m a sın­
da, unun h ü k ü m d a r la
ülfetteki vuku fu
kadar sa n 'a tk â r ta r a fın ın ü s tü n lü ğ ü n ü n
de rolü vardı. S u lta n M u ra d 'm meclisine
topladığı ve sohbetinden zevk a ld ığ ı daha bir h a y li şair m evcuttu.
D ö rd ü n c ü
M u ra d ın
kendisi de şair olup şiirde
«M u râd l» m a h la sını k u lla n ırd ı. A lim ve
san a tk â rla rı h im aye eden S ultan M u ra d .
zam an ın ın m e şh u r vâızl& rından Kadı-zâde
M ehm cd E fe n d i ile ih tilâ f halinde b u lu ­
nan S u lta n A hm ed C am ii v&ızı Sivâsî Abd u lm e d d E fe n d i ve G alata mevlevihânesı
pes in işin i İsm aü Dede’ntn vâız ve m ü ­
nakaşaları ile ilg ile n m iş tir. B u şahsiyet­
lerden, daha ziyade K a d u z â d e ’y i
tercih
eden S u lta n M urad, onun fik ir ve gö­
rüşlerin in tesiri a ltın d a kalm ıştır. Kahvelıâneleri k a p a tıp tü tü n İçenlere karşı
cezalar tatbik in de Kadi-zâde n in te lk in ­
le rin in ro iii v ardır.
S u lta n M u raa h a tta t ve m usikişinas­
lara karşı da cok y a k ın a lâk a göster­
m iştir. M eşhur seyyahım ız E vliya çe le b i­
n in bild ird iğ in e gö?e; cumartesi geceleri

S u ltan M u r a d 'm irade ve hafızası_çok
kuvvetliy di. B ir g ö rd ü ğ ü adam ı senelerce
sonra ta n ır, herhangi b ir İş ve hâdiseyi
kolay kolay u n u tm azd ı. Devlet işlerinde
in tiz a m ı sever, lâkaydiden hoşlanm az ve
ihm ale ta h a m m ü l edemezdi. Fazla sertliği
bir tarafa bırakılırsa* onun, hüküm dar*
lık sanatının ehem m iyetini m ü d rik ve in ­
celiklerine v âkıf
b u lu n d u ğ u
g örülür,
Sagrcdo,
S ultan M urad ın her tarafta
h afiye b u lu n d u rd u ğ u n u ve M a c lıla v d 'in
«L c Prînce» adlî eserini bir nıu h tc diy e
tercüm e ettirerek
ok u duğunu
söyle”.
Y abancı devlet m üm essilleri o nu n
sert
ta b ia tın ın altın d a siyasette ince b ir vu­
k u fa sahip b u lu n d u ğ u n u b ildlrirler.

M hi-han. hanende ve sazendeleri dinler­
di. S u ltan M u ra d 'ın tâ lik yazıya m erakı
o ld u ğu n u m u h te lif
m isallerden öğ re n ­
mekteyiz. Z am anın h a tta tla rın d a n Nfefeszâde K â tib İb ra h im E fe n d fy e h a tta tlık
sanatına d a ir bir eser y azm asını söyle­
m iş, o d a «G ülzâr*ı savâb» a dlı risalesini
m eydana g etirm işti.
S u lta n M urad,
ihm alden nefret et­
tiğ i derecede
israftan d a hoslanm azdt.
C ülûsu n da boş vaziyette b u ld u ğu hazîne­
yi doldu rm u ştu r. K endisi işleri ele a lın ­
caya kadar pek cok kim seler
irtlk â b
y olu yla servet sahibi olm uş b u lu n d u k la ­
rı cihetle, b a z ıla rın ın servetine şüphe ile
bakar, h a ttâ şüphesi kuvvetlenirse bazan
m üsadere c ihetine de giderdi.

D örd ün cü M u ra d ’m
zam anı
âlim ,
şair, tarihçi, nâsir, hattat, m usikişinas g i­
bi muhteUC sahalarda kendini göstermiş
adam lar b ak ım ın d an hayli zengindir. O n
yedinci asrın ilk y a rısının en değerli &Um ve şairlerinin o lg u nlu k çağla rı D ö r­
düncü ?rlurad zam anına rastlam ak tadır.
İdarî, m a il, askeri b o zu k lu k la rı düzelt*
mek İçin pek şiddetli hareketlerde bulu­
nan S ultan M urad ilim ve san’a t adam ­
la rın a y a k ın lık ve alâka gösterirdi. D iva n
edebiyatında kaside ta rzın ın en parlak
y ıldızı olan N e f l, D ö rd ü n c ü M urad m en
fazla alâk asın a n ail olan şairdi. İ k i se­

S ulta n M urad geniş o m uzlu, İri ke­
m ikli. uzun boylu ve m ütenasip endam lı
İdi. Gözleri e lâ T çehresi m ehfb, bakışları
şiddet ifade eder vaziyetteydi. Vücutca
pek kuvvetli olan p adişahın bu d u ru m u ­
na m ü te a d d it m isaller zikredilir. Cüsseli
bir adam o ld u ğ u belirtilen ve pazuların ın k u v v e tliliğ i sebebiyle s ilâh d arlığ m d a
b u lu n a n M usa (P asa) y ı bir g ü n sag fi­
liyle lu ışaâm d an tu tu p k ald ıra ra k Haso.
dayı birkaç defa d o la ştırd ık ta n
sonra
y o rg u n lu k hissetmeden yine eski yerine
getirip b ıra k m ıştır. K ılıç, ok. harbe ve

1940

Beyden naklen Naimâ metheder. Bunun­
la beraber onun aleyhinde kalem kulla­
nanlar da vardır,

Trablusşarrrda M üiegallîbe Seyfoğhvnun öldürülm esi
Dördüncü Murad zorba ve miitegallibe takımının temizlenmesi hususunda

hassas davranmakla beraber, henüz im­
paratorluğun her köşesinde müıegallibeniıı tegallübüne son verilmiş değildi. N i­
tekim Trablusşara’da bu neviden bir aıle mevcuttu. Seyf-oğulları diye tanınan
bu aile yerli araplardandı. Trablusşam5^
d aki hükümet mümessillerine itaat et­
meyen Seyf-oğulları tegallüb yoîıyle bir
—>
gına şahit o lu nm a k tadır. S ilâ h d a r Mus^
tafa Paşa, Em irgüne-oğlu (Y usu f Paşa)
ve M usa Celebi bu tip kim selerdir. E m ir,
gune-oglu na m ın d a k i seiîh ve bay ağı a*
dam ın, S u lta n M u ra d 'a daha ziyade sofi,
bet ve sofra dostluğu e ttiğ i m u h a k k a k ­
tır, L â k in yine sefihlerden olan S ilâh d ar
M u sta fa P a şam ı^ h ü k ü m d a r a bazı icraa­
tında tesir ettiği g ö rü lü r. Meselâ., çevirrtîSi iîtne ve fesat neticesinde hekim başı
E m ir Çelebi n in ftlüm üne sebep o lm uştur.
Sultan M u ra d 'iîı y a k ın la rın ı teşkil eden
kim selerin hepsi d£ sefil ve sefih kimse­
ler değildi. Meselâ, m usahipleri arasında
D eli H üsey in Paşa g ibi değerli b ir şah­
siyet de vardı. Sefih y a k ın la r ı
onun
fazla içk i içm esine â m il oluy orlardı, E a.
tılf tarihç ile rin bey anların a göre, S u ltan
M urad bazı geceler kendin i bilmiyecek
derecede salıog oludu. P adişahın iç k i me­
selesi üzer inde epeyce d u ra n «Sagredo».
akşam y e m e lin d e n sonra verdiği em irle,
l i n ir.faz edilm em esi hususunda tenbihatta b u lu n d u ğ u n u rivayet eder.
D ö rd ü n c ü M u r a d ın m ühim ce kusur,
la n bu lu n d u ğ u m u h a k k a k tır. F a k a t, en
b üy ük kusuru olan insa fsızlık derecesine
vnran kan d ö k ü c ü lü k ve İstibdad ına rağ­
m en. y a p tığ ı hizm etler ve istihsal e i ti ¿i
neUce bakım ından, b üy ü k bir h ük ü m d ar
olduğunda da çüphe edilm em elidir.

b u n la r m lsillü
s e İ h l a r ı pek ustalıkla
k ail anırdı. A ttığ ı ok. b ir nevi kısa m ız­
rak olan harbe ile k a lk a n ı deler; k ıh ç
İle m erkebi ikiye bölerdi. İk iy üz ok kalık
gürzü sallıyarak id m a n yapardı.
İsta n­
b u l'da Eskisa“ay Hdan a ttı Sı b îr ciridi S u l­
tan Bayezid C am ii
m in are sinin dibine,
H alep kalesinden
a ttığ ı b ir tir id i de
hendeği aşırtıp Saraçhane üzerine düşür­
m ü ştür. Iiind elcisinin
T ü 'e n k fın d ığ ı
fk urşu n ) ve ok ile m e z diye
getirdiğ i
ril k u lay ın d an gergedan postu k ap lı bir
kalkan ı harbe ve ok ile delm iştir. C irit
ile deJdlgl 8 arnavut k a lk a n ın ı B u d ln 'in
Beç kapısına a s tırd ığ ım , 12 Cebeye ck
saplayıp M ısır’a gönderdiğini* onun za­
ra an ın ı bizzat yaşıyaız «Tsriîı-i G ılm a n if
m üellifi
Mehmed H a lîfe bildirm ek tedir,
i ’ fne çafidas m üverrih le r olan K â tib Çe­
lebi ile Feçcvî, onun m u h te lit hususiyet­
lerine ait m a lû m a tın y a n 3nda ala binm e
m erak ve meharetine d air de b ilg i ve­
rirler. O sm anlI p ad işah ların ın m u ta d ı o*
lan y attan gay rı o irit o y un u için 40,
hattâ bazan Üç dört y üz at b u lu n d uru rd u .
Ç ok uzun m üddet a l s ırlın d a yolculuca
m ü te h a m m il olan S a lta n M urad. koşu ha­
linde bir attan diğerine atlıyacak dere­
cede de çeviklik ve m ehareî sah ibiydi.
İh tişam ve gösterişe d üşk ün olm akla
beraber, bu h alinin m a lî b ir k ü lfe t sek­
line bürünm esine m üsaade etmez* seya­
h a t ve gezintilerinde e trafında b u lu n d u r­
d u ğu alayı kendisinin m ehabetini ve halk
üzerindeki m üessiriyetini a rtırm a k üzere
vasıta k ılm ay a dik kat ederdi. R evan se­
ferinden dönüşte,
başka
p adişahlarda
rastlan m am ış şekilde, sirtm d a b îr zırh,
başında beyaz sarık üstüne siy ah sorguç
ta k ılm ış bir m iğfer
b u lu n d u ğ u
halde
şehre girişi, B agdad seferi dönüşünde de
yine basında m iğfer
b u lu n d u ğ u halde
halka g ö rü n ü şü , o nun bu hususiyetlerine
misal diye zikredilebilir.
D örd ün cü M urad, afy o n ve tü tü n d e n
nefret etm ekle beraber içkiye ifr a t de­
recede düşkündü. İçki ip tilâsı y üzünden
etrafında b a iı sefih kim selerin toplandı-

lîïbliyoÉTiifya : Mustafa Naim â ; Ta*
ıih C: I I ve I I I . Kâtib Çelebi: Fezleke
C : I I . Peçuylu İbrahim ;
Tarih C : II.
Karaçclebi-zôde
AbdülÆziz;
Ravzat-ül
-ebrar. Solak-zâtîe; Tarih. Mehmed Halife:
T aıih.i gihnéni. Topçular K âtibi Abdulkadir: TevarihJ Âl-1 Osman.
Hammer
(M. À tâJj Devlet-i Osmaniye taıih ! C:
IV. Sagredo: Histoire de lEm pıre Otto.
man, Ricaut; Histoire de l'Empire Otto.
man. D. Cantcmir; Histoire de TEmpire
Ottoman.
Thévenotj Relation d'un vo­
yage fait au Levant. D u Loir; Voyages.
Evliya Celebi; Seyahatname C: 1. Ahmed
Reflkj Sultan Murad.i Rabiin hatt.i hü­
mâyunları <Tarihi ûsm ani encümeni mec­
muası s: 39). Islâm Ansiklopedisi.

1941

hayli de mal biriktirmişlerdi. Trablusşam valisi Şahin Paşa eyâlete yeni gel­
diği sırada kendilerini şüpheye düşür­
meden Seyf-oğlu Ali ve Asai isminde­
ki iki kardeşi davet etti. Bunlardan An m Kâtib Çelebi ve Ma'n-oğlu Hüseyin
saf altıyüz müsellah Arab ile Şahin Pa­
şanın davetine icabet etti. Şahin Paşa,
Seyf-oğlu Asaf’ı çadırında tevkif edin­
ce bunu duyan taraftarları
defterdar
çadırını yağmadan işe başlayıp mücade­
le etmek istedilerse de; Şahin Paşa al­
dığı tertibat ile bunların çoğunu kılıçtan
geçirdi- Asaf'ı da kale bedenine astırdı.
A safııı kardeşi Emir Ali vaziyeti öğre­
nince dağlara kaçtı. Şacıiıı Paşa bu m u­
vaffakiyetli neticeyi İstihsal ettiği sıra­
da, Sultan Murad Bağdad’da bulunuyor­
du.

Tebriz ti»rafına yapılan akın
hareketleri
Padişah Halep’e kadar geldiği ve
gerek buraya gelinceye kadar, gerekse
bundan sonraki kısımda beylerbeyleri­
nin iltihakları ile ordunun miktarı ka­
bardığı sırada, artık İran hududunda da
mücadele başlamaktaydı. Bu cümleden
olarak; Erzurum valisi vezir Kenan Pa­
şa ve Ahıska hâkimi Sefer Paşa Tatar
askeri ile birlikte Revan üzerine bir akm hareketinde bulundu. Bunlara karşı
çıkan İran’ın Revan valisi Kelb Ali Han
mağlûp olup dönüp Revan kalesine gir­
di. Kenan Paşa aldığı esir ve ganimet­
lerle gelip orduya iltihak etti.

Bağdad’ın muhasarası
Ordu Musul'a geldiği zaman Sultan
Murad bütün kapıkulu askerlerine b i­
ner akçe bahşiş verdirdi. Musul’dan öte­
ye topların bir kısmı Dicle üzerinden bir
kısmı da karadan nakle karar verildi.
Nehirden nakledilen toplar yirmi gün ka­
dar gecikecek ve topların tamamen ne­
hirden nakledilmevişindski isabet sonra­
dan anlaşılacaktır.
Nihayet ordu 14 kasım 1638 (7 receb 1048) de Bağdad’ın 7 kilometre ka­
dar kuzey batısında Dicle’nin sağ sahi­
linden biraz içerde olan Kâzını i ve Ve
vardı. İstanbul’dan buraya gelinceye ka­

dar 186 gün geçmiş ve oturak (mola, is­
tirahat) ile geçen 66 günün dışındaki
günlerde yol yürünmüştü. Ordu, imam
Musa Kâzım’ın türbesinin bulunduğu Kâzımive'ye vardığı gün Veziriâzam Tay­
yar Mehmed Paşa Bağaad önlerine gidip
konak ve metris yerlerini gözden geçi­
rip tetkik ettikten sonra döııdü. Ertesi
gün yani 15 kasımda Azamiye’de padişa­
hın otağı kuruldu ve toplanan harp mec­
lisinde derhal muhasaraya geçilmesine
karar verildi.
Hafız Ahmed Paşa Bağdad'ı, Karanlık-kapı tarafından, Husrev Paşa îmam-ı
Azam-kapısı tarafından döğüp zorladı­
ğından, buralar İran kuvvetleri tarafın­
dan fazlaca tahkim edilmişti. Bu defa
umulznıyan taraf olarak mütalâa edilen
Ak-kapı semtinden zorianmaya karar
verildi. Fakat diğer yerlerin emniyete
alınması da ihmal edilmedi. Karanlık kapı tarafına baskın ihtimaline
karşı
nöbetçi kuvvetler konuldu. Padişah da­
ha Musul'da iken Bağdad’dan çıkıp îran’a giden üç kişi yakalanmış ve bun­
lar sıkıştırılınca Bağdad'm Ak-kapı ta­
rafında İranlIların tahkim tedbiri alma­
dığı öğrenilmişti.
15 kasımı 16 kasıma bağlıyan meh­
taplı bir gecede Osmanlı askerinin siper
kazıp mevzilere yerleşmesiyle Bağdad
muhasarası başlamış oldu. Otağ-ı hüm â­
yûn Azamive’ye kurulmakla
beraber
Sultan Murad: «Bağdad’ı
fethetmeden
seı‘-mezhebimizi ziyaretten utanırım»
diyerek İmam-ı âzam türbesini ziyareti
fetihten sonraya bıraktığı gibi, bu m üd­
det zarfında Azamiye'deki
otağına da
girmedi.
Kumandanlar arasında muhasara sa­
hası şöyle taksim edilmişti: Ak-kapı da
Veziriâzam. yeniçeri ağası Haşan Ağa ve
Rumeli beylerbeyi Arslan Paşa-zâde Ali
Paşa; onların aşağı tarafında Karardık kapıya doğru Mustafa Paşa, Sivas va­
lisi kör-hazinedar İbrahim Paşa, kırk
yeniçeri subayı ile samsuncubaşı, Köstendil ve Avlonya sancak beyleri; bun­
ların ilerisinde Anadolu beylerbeyi H ü ­
seyin Paşa, Mısır askeri ve kırk yeni­
çeri subayı ile zağarcıbaşı bulunuyordu.
Karanlık-kapı ilerisine de iki paşa ida­
resinde nöbetçi kuvvetler yerleştirilmiş
vaziyetteydi (Naimâ. C: 3, S: 363).

1942

Padişahın idaresindeki Osmanlı or­
dusunun Bağdad üzerine geldiğini haber
alan İran hükümdarı Şah Safi bir ta­
raftan Bağdad’dakı tahkimatın artırıl­
masını emrederken, öte yandan da bu­
raya ilâve kuvvetler gönderdi. Revan
fethinde Sultan M uradın serbest bırak­
tığı Mir Fettah-oğlu'nun enirine 12 bin
seçme tüfenkendaz vererek Bağdad m u­
hafızı Bektaş Han'a gönderdi. Böylece,
Hammer (C: 9. S: 242 ve devamı) in bir
Ermeni dönmesi olduğunu seylediği
Bektaş Han'ın emrinde 30-40 bin kadar
insan birikmiş oluyordu. Şah Safi ayrı­
ca kendi emrinde mühim miktarda kuv­
vet tutarak Bağdad'a altı konaklık me­
safede İneklemekteydi.
Türk ordusunun mevziyc girdiği ge­
cenin sabahında
erkenden muharebe
başladı. Muhasaranın dördüncü günü
Silâhdar Mustafa Paşa'nın emrine 12
bin kişilik kuvvet tahsis edilerek Mihıiban tarafına akma gönderildi. Akına
giden kuvvetler dönünce Sultan Murad,
Silâhdar Mustafa Paşa’ya onüç top ve
bir miktar asker vererek Şat suyunu ge­
çirtip şehri Şat-kapısı tarafından döğmeye memur etti. Silâhdar Paşa, bilhas­
sa Kuşlar-kalesi tarafından Bağdad'ı
topa tutunca, şehir içine düşen top mer­
milerinden bazı binalar yıkıldı. Silâh­
dar Paşa kethüdası Çiftelerli Osman Ağayı Kuşlar-kalesi tarafındaki askerin
başına bırakarak kendisi vaktinin m ü­
him kısmını padişahın yakınında geçir­
di.
Muhasaranın sekizinci günü Veziri­
azam Tayyar Mehmed Paşa, Kaptan-ı
derya Kemankeş Kara Mustafa Paşa ve
Hüseyin Paşa’nın mıntıkasındaki kule­
lerin ekserisi yıkılmıştı. Onbirinci günü
bir kaç yerden lâğım kazılmak istendiysede toprak altından su çıktığından bu
ameliyeden vazgeçilerek toprak sür­
me işine ehemmiyet verildi. Bu arada
torba ve koyun derileri içine toprak dol­
durularak bunlardan siper ve hattâ top
mevzileri yapıldı. Sultan Murad muha­
sara boyunca siperleri dolaşıyor, vezir
ve sair subayları «göreyim sizi, din-i
mübin uğruna çalışmakta kusur etmiyesiz, gayret vaktidir» diyerek (Naimâ.
C: 3, S: 366) onları teşci ediyordu. «M ü­
teaddit cerrah çadırları kurulup cenıccilere ve dahi cenkte mecruh olanlara in ’-

am ve ihsan idüp askerin kalbini tatyibde bizzat takayyüd ıderlerdi».
Muhasaranın ondördüncü günü umu­
m i hücurri yapılması kararlaştmldıysa
da, içerdeki müdafilerin metris ve hen­
dekler hazırladıkları şayi
olduğundan
umumî hücum tehir olundu. Onsekizinci günü Bağdad müdafilerinden bir grup
Hüseyin Paşa cephesinde metris basma­
ya teşebbüs ettilerse de muvaffak olamıyarak geri kaçtılar. Ondokuz ve yir­
minci günü Musul'dan Dicle yoluyle sevkedilmiş olan toplar geldi. Bu toplar üçer beşer mevzilere taksim edildi.
Muhasaranın yirmi
üçüncü gecesi
Bağdad’daki İran askerinin kale beden­
lerine çıkıp top tüfenk
atarak şenlik
yaptıkları görüldü. Bunun sebebi 12 bin
İran askerinin Divala mıntıkasına gel­
diğini duymuş olmalarından ileri geli­
yordu. Bu günlerde çıkan bir fırtına
dört gün dört gece devam ederek her
tarafı toz duman içinde bıraktı. On ilâ
oniki Aralık günleri toprak sürerek hen­
deklerin doldurulmasına gayret edildi;
14 ve 15 aralıkta askere 260 bin torba
dağıtıldı. Torbalara toprak doldurularak
bunların gerisinden hendeğe doğru Her­
lenmeye çalışıldı. Her vezir ve paşa ken­
di mıntıkasında toprak sürüp hendek
doldurmaya çalışırken bu işi evvelâ Ke­
mankeş Kara Mustafa Paşa tamamladı.
21 aralıkta Halep ve Trablusşam valile­
ri ile Arap reislerinden Eburiş-oğlu, Diyala mıntıkasına gelmiş olaıı İranlılar
üzerine sevkedildi. İranlılar üzerlerine
kuvvet geldiğini duyunca oradan geri
çekilip gittiler. İki gün sonra yani 23 aralıkta bütün mevzilerde hendekler dol­
durulmuş bulunuyordu.

Tayyar Mehmed Paşa’nın
şehid düşmesi
Toprak sürülüp hendeklerin doldu­
rulması bitince padişah Veziriâzam Tay­
yar Mehmed Paşa’yı yanına çağırarak:
«— Hendekler doldu, asker yürüyü­
şe hazır vaziyette, niçin yürüyüş etmez­
sin?»
Diyerek umumî hücuma geçilmeyişinin sebebini sordu; Veziriâzam ise:
t— Padişahım, sabrolunsun, yakın
vakitte şehir fethohmur. Yürüyüşe za-

1943

maıı vardır, acele ile askeri kırdırmıyahrtif
Dedi. Padişah bu cevapla tam ikna
olrmyarak;
t — Senin namın, dilâverliğin ve şecaaatm bu mudur? Kal'a altmı nice bek­
letirsin, tehirin manası nedir?»
Şeklinde konuşunca veziriazam:
«— Ben canımı padişahıma feda et­
mişim. Tayyar kulun ölmekle bir şey ol­
maz. yeter ki Allah-ı Tealâ kaleyi ihsan
evlesin® dedi.
Bunun üzerine veziriazam ertesi gün
kaleye umumi hücum yapılacağım ilân
ettirdi. Gece Türk askerleri ertesi gün­
kü hucuma hazırlanırken bir taraftan da
tekbirler getiriliyor «Allah Allah» ses­
leri göklere yükseliyordu. Bu vaziyetten
Iranlılar Türklenn geceleyin hücuma
kalktıklarını zannederek mücadele sa­
hasına koşup tüfenk ve top atışına baş­
landı. Bu sebepten Türk hücumu karar­
laşan saatinden daha erken başladı.

Çarpışmalar çok müthiş cereyan ediyor yalnız subaylar değil paşalar bile
metrislerden çıkıp kulelere doğru iler­
lemeye uğraşıyordu. Bu kanlı ve çok
şiddetli mücadelenin sonunda kulelerin
bir kısmı ele geçirilerek üzerlerine Türk
bayrakları dikildi. Tayyar Mehmed Pa­
şa, çarpışmalar
sırasında
bulunduğu
mevkide elinde kılıç askerin arasında
bizzat mücadeleye iştirak etmekteyken
alnına isabet eden bir tüfenk kurşunu
ile şehid duştii. Bu kahraman kumanda­
nın cenazesi eski Bağdad valilerinden
olan babası Mustafa
Faşa'nın İmam-ı
Azarrfdaki kabrinin ayak ucuna defne­
dildi. Sultan M ura d, veziriazamın şehadetini duyunca «Ah Tayyar, Bağdad ka­
lesi gibi yüz kale değerdin» diyerek oııun arkasından
takdirlerini
belirtti.
Sonra müiır-ü hümâyûnu Kapiaıı-ı der­
ya Kemankeş Kara Mustafa Paşa'ya
verdi ve: «Göreyim seni, A llah’ın ina­
yetiyle Bağdad kalesinin fethinde sen­
den cansiperane hizmet isterim, Cenab-ı
Mevla muinin olsun» dedi. Mustafa Pa­
şa da: «Şevketlü padişahımın teveccüh-ü
kalp ve hayır dualarını beklerim* söz­
lerini söyleyip ağlıyarak huzurdan çık­
tı.

Bağdad’ııı teslim olması

Osmanlı Ordusunun Bagdad kalesine
hücumlarından biri

Kemankeş Kara Mustafa Paşa pa­
dişahın yanından ayrıldıktan sonra se­
lefinin şehid düştüğü veziriâzam idare­
sine ayrılan metrise koştu. Yeni veziri­
azamın mevkiini almasiyle hucümlar ta­
zelenip kuvvet kazandı. «Ölmek ııs gün
içindir!»
diyerek
kükriven
askerler
Bağdad’a bir sel gibi girmeye uğraşı­
yordu. Bu arada surlardaki bütün kule­
ler işgal olundu. Bu vaziyet karşısında
İranlıIar Bağdad’ııı elden gitmekte ol­
duğunu görerek canlarını kurtarmak
endişesine kapıldılar. Onun için Bağdad
kalesi kenarlarında eman
nakkareleri
çalınmaya başladı. İran’ın Bağdad vali­
si Bektaş Han dışarıya adamlar gönde­
rerek teslim işini görüşmek istediğini
bildirdi.. Derhal kabul edilip biraz son­
ra dışarı çıkan Bektaş Han padişahın
huzuruna götürüldü. Arkasında kırmızı
bir kaftan ve bütün devlet erkânı ya­
nında bulunduğu halde taht üzerinde oturan Sultan Murad Bektaş Han’ı ilti­
1944

fatla kabul etti. Bektaş Han, Bağdad'ı
vire şartiyle teslim edeceğini bildirdi;
Sultan Murad da buna muvafakat edip
içeride kalanlara eman verdi (24 aralık
1638 - 17 şaban 1048).
Sultan Murad vireyi kabul ederken
içerdeki İran askerinden isteyenin şaha
gidip, istivenin Türklere iltihak edebile­
ceğini bildirdi. Ancak bir gün zarfında
Bağdad’dan dışarı çıkmalarım da şart
koştu.
İran askerinin kaleden dışarı çık­
ması beklenirken. Türklerin elinde bu­
lunan kulelerin altına İranlılarm lâğım
yerleştirmekle meşgul oldukları öğreni­
lince çarpışmalar yeniden başladı. A yrı­
ca Bektaş Han’ın yazdığı mektup içeri­
ye gidince onun muavini durumundaki
kumandanlardan Mir
Fettan, Yar Ali
ve Halef Han’ın «bugiin hamama gir­
meli isleriz, yarın dışarı çıkalım» diye

acayip bir sözle, teslim işini savsakla­
mak ister şekilde konuşmaları Osmanlt
askerinin yeniden mücadeleye girişme­
sine sebep oldu. O gece İran askeri iç
kale durumunda olan Xarin kaleye çe­
kildi. Sabahleyin veziriâzam ve sair ve­
zirler şehri teslim almak ve kendilerine
bir şev yapılmıyacağını bildirmek üze­
re ilerlemek isterken İranlılarm ateş aç­
ması tekrar mücadelenin başlamasına
yol açtı. A n ık kalabalık şekilde Osmanlı askeri içeri girdiğinden iranlılar
mütemadiyen kırılıyordu. Bu arada Osmanlı askerinin İraniılara karşı hissiya­
tını belirten bir hadise cereyan etti.
Rumeli askerinden zayıf bir nefer padi­
şahın yanma kadar sokulmak imkânını
bularak hükümdara:
•t— Padişahım, siz eman verirsiz, lâ ­
kin biz eman vermeziz!»
Dedi. Sultan Murad bu çocuk ne

Dördüncü Murad’ın Bağdad’a girişi
1945

söylüyor diye etrafındakilere bil* sual
tevcih ettiği sırada o cür’etini biraz da­
ha artırarak:
«— Padişahım, kaç yıldır Bağdad’a
sefer ederiz. Akça pul değil babam, am­
cam, kardeşlerim kalmayıp cümlesi bu
uğurda gittiler. Şimdi fırsat bulmuşken
niçiıı intikamımızı almayıp bu m e lu n­
lara aman veririz? doğrusu budur ki biz
vermeziz!»
Deyip oradan ayrılırken
padişah
kahkaha ile gülüyordu. (Naimâ; C: 3.
S: 375). O arada paşalar huzura gire­
rek Iranh lann vire-yi bozduklarını söyliyerek olup bitenleri arzedince. Sultan
Murad fesat ve anlaşmazlığı gidermek
için Anadolu beylerbeyi Hüseyin Faşa'yı
gönderdi. Karşı gelirlerse katliam ya­
pılmasını da ayrıca ilâve etti. Hüseyin
Faşa, içeri kaleye doğru gidince Iranlı
bir kaç kumandan hariç diğerleri dışarı
çıkmıyarak karşı koydular. Osmanlı ta­
rihleri Iranlılarm böyle davranışlarının
sebebini, onların cephesinden de düşü­
nerek tahlile girişmezler. İhtimal Iran
askeri Osm anlılann emanına inanm adı­
ğı, belki de gözü intikam hissiyle kara­
ran Osmanlı askerinden bazı kimselerin
onları karşı koymaya
tahrik edişleri
yüzünden katliama yol açıldı. Rö -lece
çok büyük kısmı
çarpışmalar neticesi
öldüler, bazılarının da yakalanınca bo­
yunları vuruldu. Naimâ’ya göre; Bağdaddaki 30 bin îran askerinin 10 bin kada­
rı muhasara sırasında ölmüş, 20 bin ka­
darı nakz-ı eman ettikleri için üç gün
zarfında öldürülmüş, müdafilerden an­
cak üç yüz kişi Şah’ın ordusuna iltihak
edebilmiştir, tş en sonunda katliama va­
rınca padişahın sıkı
emirleri neticesi
Bağdad halkına ve halkın mal ve eşya­
larına dokunulmadı.

Sultan M urad’in Bağdad’dan
ayrılması
Fethin tamamlanmasının ferdası gü­
nü Sultan Murad, îmâm-ı Âzam’ın Kab­
rini ziyaret etti. Otağını, Azamiye’ve
naklettirip Şeyhülislâm Yahya Efendi­
nin nezareti altında yapılan Imam-ı Azam ve Abdulkadir Ceylâni türbelerinin
tamiri İşiyle alâkadar oldu. Bugünlerde
Bektaş Han fücceten
vefat ettiğinden

karısı ve m allan kayın pederine gön­
derildi.
Padişafın bugünlerde birtakım ta­
yinler yaptı: bu mevanda yeniçeri ağası
Küçük Hasaıı Ağa Bağdad valiliğine- ta­
yin olundu. Yeniçeri kethüdası Bektaş
Ağa da sekizbin nefer yeniçeri ile Bağ­
dad muhafazasına memur edildi. Fethi
müteakip derhal Bağdad kalesinin ta­
mirine başlanmış bulunuyordu.
Fethi takip eden günlerde Bağdad’daki bir barut mahzeninde infilak vuku
bularak bir kaç yüz Osmanlı askeri Öl­
dü. Bu infilâka kızılbaşların sebep oldu­
ğuna lıamledildiğinden
Sultan Murad
Bağdad'daki bütün kızılbaşlann katlini
emretti. Bu yüzden bin kişiden fa 2 İa kızılbaş öldürüldü; neticede Bağdad’da
şi’i insan kalmadı.
Nihayet Sultan Murad 14 ocak 1639
da da Bağdad’dan hareketle, Musul üze­
rinden Diyarbekir’e geldi.

Şah S a fi’ye gönderilen
mektup
Sultan Murad Musul’a vardığı za­
man, Bağdad seferinden beş ay önce İs­
tanbul’a gelen, padişahın sefere çıkışı üzerine gemi ile İstanbul’dan Payas'a ora­
dan da Musul’a getirilmiş olan İran elçi­
si Maksud Han ile Şah Safi’ye bir mektup
gönderdi. Padişah bu mektubunda sulhe
rıza gösterdiğini bildiriyordu. Onyedinci
asırda yaşamış olan Ricaut (Histoire de
l ’Empire Öttoman S: 1, S: 379) ya göre:
Sultan M uradın İsfahan’a kadar y ürü­
meyi bu defa da geri bırakarak sulhe
yanaşmasına hastalığı sebep olmuştur.
Sultan Murad, Şah Safi’ye yazdığı mek­
tupta şöyle demektedir:
«Şah Safi Bahadır,
Nâme-i humâyuııum vusulünde ma­
lum ola ki; adamlarından halife Maksud’u gönderüp sulh murad etmişsin; el­
çini bir miktar eğlendirmekten murad;
bazı eşgalimiz var idi, ol eşgalımizi berta­
raf eyledik, im di sulh murad ise ecdad-ı
azamin zamanlarında taht-ı hükümeti sa­
adetimize dahil olan memleketleri bey­
lerbeylerimize tesim eyliyesin. Asakir-i
zafer meâsirim varup zapteyleyeler. Ve
âdeta verilegeleıı hedaya ve pişkeşinı sâl
besâl irsal ve isal eyliyesin. Eğer etmez

1936

isen bu serhadlerde kışlayup evvel bahar,
da asker-i derya misal ile il ve memleke­
tine varmam mukarrerdir. Er isen mey­
dana gel. Serverlik davasında olanlara
perdenişinlik nâsezadır. Andan korkan
ata binüp kılıç kuşanmak hatadır. Mu­
kadder olan zuhura gelür. elem çekmevüp karşu gelesin».

Rum iye Şcybi’nin idam ı
Tebriz civarındaki Urmiye kasaba­
sından bir ııakşibendi şeyhinin oğlu olan Şeyh Mahmud
Diyarbekir'e gelip
yerleşmişti. Memleketine nisbetle Urmi­
ye veya Ilumiye Şeyhi diye tanınırdı.
Rumiye şeyhinin Diyarbekir'deki tekke­
si avam veya kibar pek çok insanın zi­
yaret ettiği bir yerdi. Doğu Anadolu’ya
giden serdarlar, paşalar ve sair erkân
umumiyetle bunun
tekkesine uğrardı.
Yalnız Diyarbekir’de değil Van, Tebriz,
Revan'öan Erzurum'a, oradan Urfa, M u­
sul'a kadar uzanan geniş sahada onu zi­
yarete koşan, her dediğini seve seve ya­
pacak binlerce mürid ve hayranı mev­
cuttu. Kâtib Çelebi’nin kaydına nazaran
müridlerinin sayısı kırkbinden aşağı de­
ğildi. Şeyh Mahmud, bir aralık Sultan
-Murad'm da iltifatına mazhar olmuş ve
padişahın Revan seferine iştirak etmiş­
ti.
Küçük Ahmed Paşa,
Dürzi
beyi
Ma'n-oğlu Fahreddin’i tenkil ettiği za­
man, Pahreddm’in kızı Lübnan'dan ka­
çarak Diyarbekire Rumiye Şeyhi’nin ya­
nına gelmiş, erkek kıyafetinde dolaşan
bu kızın hakiki durumunu bir müddet
için kimse bilmemiştir. M a’n-oğlu’nun
zeki ve kurnaz kızı
Rumiye
şeyhini
kimyevi usullerle altın yapmayı bildiği­
ne inandırmış. Şeyh de Bağdad seferine
çıkmış olatı padişahı Halep’te karşılıvaı'ak yanında götürdüğü bu kızı da altın
yapmasını bilen bir kimse olarak tak­
dim etmiştir. Aynca, padişahım size ha­
zine lâzımdır, bu kız altun yapsın diye
tavsiyede bulununca kıza .para ve m al­
zeme verilmiştir. Fakat Ma’n-oğlu’nun
kızı aldığı paraları zevk, sefa ve saz âlemlerinde yemiş, bu arada sahtekârlığı
da meydana çıkmıştır.
Sultan Murad bu sahtekârlıktan do­
layı Şeyh’e içerlemiş ve Bağdad sefe­
rinden Diyarbekir’e döndüğü gün Ma’n-

oğlunun kızını ve Diyarbekir'de dünya­
ya getirdiği iki küçük kız çocuğunu boğ­
durup cesetlerini Dicle'ye attırmıştır.
Daha sonra şeyhin müridlerinin çok­
luğuna, şeyhlik postundan hükümdar­
lık tahtına geçen misaller bulunduğuna,
Sakarya şeyhi gibi bunun da isyana
kalkması halinde isyanın bastırılmasının
çok güç olacağına padişahın nazarı dik­
kati çekilmiş, bu fikirler Sultan Murad'ın da düşüncesine uygun düştüğünden
şeyhin idamını (Naimâ C: 3, S: 385 393) emretmiştir.

Sultan M urad’ın
İstanbul’a dönüşü
Sultan Murad Diyarbekir’e geldiği
"aman mevsimin kış olması
sebebiyle
burada 71 gün kaldı. 16 nisanda Diyar bekir’deu hareketle Malatya-Sıvas-Tckat-Aukara üzerinden İzmit’e geldi. İs­
tanbul’dan gelip kendisini
beklemekte
olan âyan ve ulema
tarafından varı
menzilde karşılandı. İzmit’ten kadırga­
ya binen padişah 10 haziran 1639 (8 safeı 1049) günü akşam üstü Sinanpaşa
köşküne indi. Padişah hasta olup elleri
ve a37aklan ağrı içinde idi. Mühim bir
seferden döndüğü ve halka görünmesi
icap ettiği halde ancak iki gün sonra
Bahçe-kapısmdan büyük bir alayla şeh­
re dahil oldu. Sultan Murad’ın Üskü­
dar'dan hareketinden Sinanpaşa köşkü­
ne inişine kadar 1 sene 1 ay 2 günlük
zaman geçmiş bulunuyordu.

Osm aıılı - İran sulhü
Sultan Murad Bağdad’dan ayrıldığı
zaman Veziriâzam Kemankeş Kara Mus­
tafa Paşa ordu ile Bağdad'da kalmıştı.
Veziriâzam burda iken şahın mektubu
ile bir İran elçisi Bağdad’a gelmiş ol­
duğundan, Veziriâzam da Hamza Paşa zâde'yi onunla birlikte şaha gönderdi.
Şubatın 18 inde Bağdad kalesinin tam i­
ri bitmiş ve burada beklemeyi icap et­
tiren mühim bir şey kalmamış gibiydi.
Fakat ortada sullıün aktini m üm kün kı­
lacak bir hava mevcut olduğu, Sultan
Murad’m Maksud Han'a verdiği mek­
tupla bu yolda
temaslar da başlamış
bulunduğu cihetle,
Sadnâzamın Bağ-

1947

I f M V I I

dad'da ordu ile kalması sulhün temini
ile ilgiliydi.
Sadnâzam Martın ikinci haftası içinde Dertenk’e gitmek niyetiyle ordu­
nun büyük kısmı ile Bağdad'dan hare­
ket etti. O aralık Divala suyu feyezan
halinde olduğundan konakların birinde
yirmi gün bekledi. Bağdad’ııı üç yüz k i­
lometre kadar kuzey doğusunda Divala’ınn sol sahilinde Şehriban civarında bu­
lunduğu sırada 23 nisanda (19 zilhicce
1048) üç Iran memuru Safevi başku­
mandanı Rüstem Han'dan mektup ge­
tirdi.
Sadnâzam.
bir kaç gün sonra
Şehriban'dan ilerde Diyala’m n sol kıyı­
sında Kızıl Rabat mevkiinde,
Hamza
Paşs-zâde ile beraber gelmiş olan şahın
m irahum
Muhammed Kuli namındaki
elçiyi kabul etti. Sulh şartlarım konuş­
mak üzere gelmiş olan İran elçisi. ıSııltan Süleyman sınımamesinde Kars ya
kızıl başa verilmeli veyahut tahrip olun­
malıdır diye yazılmıştır» diyerek Kars'ı
talep edince sadnâzam bunu şiddetle
reddetti. Ve elçiye: «ol ihtimal erar-l
muhaldir; ama sen neye geldin? Dertenk
anahtarını getirdin mi? Sulhe niyetliy­
seniz Dertenk'in anahtarı gelsin ve Rüs­
tem Han Bağdad sınırından kalks.n. E l­
hamdülillah bizim
bir veçhile aczimiz
yoktur. Er iseniz vaktmıza hazır olun».
Sadrıfizamm bu sözlerinin
arkasından
Hüstem Han ve Şaha mektuplar yazıla­
rak, birincisinden üç, İkincisinden altı
günde cevap istendi. Mektupların gitme­
sinden sonra sadnâzam harekete hazır­
lanınca, İran elçisi huzuruna çıkarak:
«Elçimizin birini kılavuz edip Bağdad'ı
aldmız. beni de kılavuz edip İsfahan'ı
mı almak istersiniz? Sabır buyurun, ce­
vabımız gelmezse o zaman gidersiniz»
dedi. Elçinin bu şekildeki konuşmasın­
dan sonra Sadnâzam Kara Mustafa Pa­
şa hareketini tehir ettiği gibi bir m üd­
det sonra Rüstem Han da Dertenk’ten
geriye çekildi (4 mayıs). îranlılarla sul­
hün aktinin yakın olduğu görülüyordu.
Buna rağmen sadnâzam, muhtemelen İran üzerinde manevî tazyik icra etmek
gayesiyle, menzillerde fazlaca kalarak
pek yavaş şekilde yine ilerlemekte de­
vam etti. Hankâh-ı küçük isimli menzil­
de Saru Han adlı bir İran büyük elçi­
sinin gelmekte olduğu öğrenildi. Bu ha­

I V L _ 1YI

berin alınmasından dört gün sonra sad­
nâzam ordu ile beraber Kisr-t Şirin önüne geldi.

Kasr-ı Şirin muahedesi
1623 ten beri devam eden Osmaıılı
- Iran harbine nihayet veren sulh mua­
hedesi Kasr-ı Şirin önünde Zehâb ova­
sındaki Osmaıılı karargâhına gelen İran
büyük elçisi Saru Han ile üç gün devam
eden müzakereler sonunda 17 mayıs
1639 (14 muharrem 1049) da imzalandı.
Muahedenin
ehemmiyet ve hususiyeti,
iki devlet arasında asırlar boyu devam
edecek bir sınırın çizilmesindeydi. Sını­
rın çizilmesinde daha ziyade son harple­
rin tevlit ettiği durum esas almıyordu.
Kars-ı Şirin muahedesine göre; Bağdad
eyâleti kısmında: Hassan, Bedre, Mendelicin (Mendeli), Deme, Dertenk (Derteng) ve Sermenel’e kadar uzanan top­
raklar ve bu havalideki Caf aşiretinin
Ziyaeddin ve Harunî kabileleri, Zencir
kalesinin batısındaki köyler.
Şehri zor
yakınında Zâlim-Ali kalesinin yukarı­
sında olan dağların bu kaleye bakar, ta­
rafından Şehrizor’a çıkan gediğine ka­
dar yerler, Kızılca-kale ve tevabi'i Os­
manlIlarda kalacak. Bunlardan başka Ahıska. Kars, Van. Şehrizor. Bağdad ve
Basra eyâletleri dahilindeki köy, nahi­
ye. saha, dağ vesaire Osmanlılara ait
nlup buralara şah tarafından müdahale
ve taarruz edilmiyecek. Mendelicin'den
Dertenk’e kadar uzanan
nahiyeler ve
Bire, Zerdüvi (Zümrüd ma’va) ve Zencir-kale'sinin doğu tarafındaki karye ve
kaleler ile Mihriban ve tevabi’i İranlIla­
ra ait olup bunların sınırları dahilinde­
ki yerlere Osmanlılar müdahalede bulunmıyacak. Zencir-kalesi ile Van serl-.addindeki Katur, Makû ve Kars tara­
fında Magazberd kaleleri iki tarafça yık­
tırılacak.
Muahedenin imzalanmasının ferdası
günü elçinin maiyetindeki bir şahıs ta­
rafından tasdik için şaha götürüldü. Bir
kaç gün zarfında bu adam vazifesini ya­
pıp döndüğünden, muahede metni bunu
Sultan Murad’a tasdik ettirmek için İs­
tanbul’a gidecek olacak Iran elçisi Mu­
hammed Kuli Beye teslim edildi.

1948

KABARTAY

VTMERETHf

-T

\C<

°"G */ ^ ^ kÂrTHLİN.
«
â
i**»'* ^

Ktfl*

v
, A
oııKt«- S 7u 4 v*,v^5>r**

O-VVAII
p- V * 0

TSwaiv
THUJC1.C
o

j

o

Tftû

&ıfiki k4(unJü*îi sviBI’RT
İÎEBİM
f' İJjitTA
AHAPKİ*

ÖBM-

o

\ Z c C«»C

'
.

P - V . . . •■

O

SAkt

şıRVA*«

C IS C *

X

o
0 ^ ıiüW* ® *v____ V
liakl” BolZ1t>\ \ EBRAN
1
o
\"llcıv.v
o v
r V dİTaOI* i;I '»««O
OHDL'B^S,
/
\n _
I ^ A ü l l c t v '» - S ?

i
•
K on*^

J
r

o

• C%

^OoBv\s

Krr-,< v„,

O

lı««

O ’ÜPH
lio»
o

Mt>t\o

mm», i

*

V 11vuV ^fl»*na

i

0*7 A

O/

HOSLI*

Dt>

o\
!,\
RaC'
Í I 2PE

M4*Dİ\

zev£A\

flEVASOfî-

s^LTOilr£

Miskti
5C1-E1MAK1YÉ:
KERKCk.

IR A M A C EM

DİJİAVEH

h EMEDaS

'
0\

’UEnD£lI
LURÍSTAN

» v . MUHTELİF

t a r ih l e r d e

M U VAKKATEN

OSM AN LI

DEVLETİ

-NBCEK

H A K İM İY E T İN E G l.

REN
İR AN
HUDU D U

BÖ LG ELERİ

BASRA

— KASR-J Ş İR İN Î1 C 3 9 3 A N .
L A M A S IN A GÖ RE O S M A N LI
-İR A N HUDU D U

Onyedinci

a s ır

o r ta la r ın d a

a-.iPi.JLKÖRFEZ!
Osmanlı - İran
1949

h a r e k e tle r in e

ait harita

Veziriazamın İstanbul'a dönüşü
Bu işler olup bittikten soııra Sadrı âzam Kemankeş Kara Mustafa Paşa av­
det için harekete geçti. Musul üzerinden
Diyarbekir’e geldiği zaman burada bir
müddet kaldı. Bu arada Asya tarafında­
ki valilerle Rumeli beylerbeyine evâ-

Topkapı Sarayı'nda Bağdat! köşkii
letlerine gitmeleri için izin verdi. Bilahara kendisi de yola koyulup o ocak 1640
da Üsküdar’a vasıl oldu. Vezirler, ule­
ma ve devlet erkânı tarafından hararet­
le karşılandı. Ayni gün padişah tarafın­
dan kabul olundu. Veziriâzam bu ara­
da sancağı şerifi padişaha teslim etti.
Muahededen memnun olan Sultan Murad, ona:
« Lala hoş geldin, ekmeğim
sana
helâl olsun»
D ö rd ü n c ü

Diye iltifatını bildirdikten başka sa­
nım hil'at vermek suretiyle de taltif ey­
ledi.

Sultan MuracTın ölüm ü
Nikris hastalığına müptelâ olan Sul­
tan Murad’ın rahatsızlığı Bağdad sefe­
rinden döndükten sonra daha da arttı.
Hastalığı evvelâ Revan seferinde mey­
dana çıkmıştı. Bağdad seferi dönüşünde
Diyarbekir’de 71 gün kalmasının sebep­
leri arasında hastalığının da rolü bulun­
malıydı. İstanbul’a vasıl olduğu zaman
da hasta idi. Sonra biraz düzeldi. Kasım
ayı içinde sıhhatli bir şekilde Beykoz
taraflarına ava çıktıysa da buradan has­
ta döndü ve bir aralık epeyce ağırlaş­
tı. Bu arada yakınlarının tavsiyesi ile.
ifrat derecede kullandığı içkiye tövbe
ederek şarap kadehlerini kırdı. İçki içmemesinin tesiriyle olmalı ki Ramazan
Bayramında (Ocak ayı sonlan) biraz iyileşir gibi oldu. Hattâ tahtına oturup
bayram tebriklerini kabul etti. Hastalı­
ğı sırasında bile zihni m ühim şeylerle
meşgul olmakta, ilerisi için bazı plânlar
hazırlamaktaydı.
Osmanlı tarihlerinin
umumiyetle belirttiklerine göre, Venedik’e karşı karadan ve denizden büyük
bir sefer tasarlıyan Sultan Murad do­
nanma için yeni gemiler inşasını em­
retmişti. Sevdiği mutemed adamı olan
Silâhdar Mustafa Paşa’yı kaptan-ı der­
ya yapmış, ondan bu husustaki hazır-

(1623-1640) z a m a n ın d a k i h ü k ü m d a r la r

M u ra d

(İlâve: 123)

A vusturya : İk in ci F e rd in a n d
1637, ü c u n c ü Ferdinand 1637 __

_> __

İspanya

L ehistan : U cüncü Zigism und (Vasal
_ > __ 1632, Yedinci Vladislas 1632 __
İsveç
Güstav
K ristin 1632 _____

Fransa
İngiltere

A d olf

—» _

R usya

—

_____
__ 1640.

M ih a il R om anov _ > _____

P apalar : Sekizinci Ü rben 1623 ______ >.

1632.

İran : Şah Aboas
Safi 1 6 2 S __ _

: Onücüncü I.ul _» __
: B irinci Ja k

: D ö rd ü n c ü F ilip

P ortekiz : Ü çüncü F iiip

1625,

Özbek H a n lı£ ı
d ır Mehmet! _* __

B irin c i Ş arl 1625 __ _> .

1950

__

tm a m
,

1628, Şah

K u lu

Baha,

lıklaıa dair sık sık izahat almaktaydı.
Ramazan Bayramında tebrik merasi­
minden sonra Sinanpaşa köşküne inerek
bazı kimselerin hünerlerini seyretti ve
biraz neşelendi. Oradan
Atmeydanı'ndaki saraya giderek oturup dinlendi. A k­
şamleyin tertip edilen ziyafette Silâhdar
Paşa’nın ve daha bazı kimselerin teklifi
üzerine yeminini bozup yine içki içti.
Ertesi gün hastalandı ve bu defa yatak­
tan kalkamadı. Hoca-i
Sultanî Şarnî
Yusuf Efendi’nin nakline göre arasıra
şuurunu kaybediyordu. Nihayet 8 şubatı
9 şubata bağlayan gece (16 şevval 1049)
yatsından sonra şehzade Kasım’ı boğdur­
duğu odada vefat etti.
Öldüğü zaman 28 yaşındaydı. Onun
bu kadar genç yaşta hayata veda etme­
sine tesir eden âmiller arasında içkiye
düşkünlüğünün hayli rolü olduğu anla­
şılıyor.
H ükümdarlığı sırasında hayli cana
kıymış olmakla beraber ölümü derin bir
teessür uyandırdı. Osmanlı tarihlerinin
tafsilâtlı şekilde anlattıklarına göre, sa­
ray ve devlet erkânı arasında hıçkırarak
ağlıyan bir hayli insan vardı. Ertesi gün
yapılan cenaze merasiminde padişahın
seferlerde bindiği 3 at tersine eğerlen-

miş olduğu Ha’de tabutunun biraz ileririsinde götürülmekteydi. Osmanlı devle­
tini uçurumun kenarından kurtaran bu
dikkate değer hükümdar babası Birinci
Ahmed'in türbesine defnedildi.
Dördüncü Murad
saltanatının ilk
devresinde dahili gaileler sonra da se­
ferlerle meşgul olduğundan zamanında
büyük inşaat ve imar görülmez. Fakat
ufakta olsa bu hususta yine bir hayli
faaliyet vardır. Örnek olarak, İstanbul
boğazını Kazak hucum lanna karşı ko­
ruyabilmek için Anadolu ve Rumeli Ka­
vaklarına yaptırdığı kalelerle, yangın­
lardan bir kısmı harab olan İstanbul'un
imarına olan gayretlerini gösterebiliriz.
Ayrıca Üsküdar ve İstavroz saraylarına
ilâvelerde bulunmuş Kandillide, bugün
mevcud olmıyan. bir saray inşa ettirmiş­
tir.
Topkapı Sarayında,
Mimar Haşan
Ağaya (Ahmed Refik S: 71) yaptırdı­
ğı kasırlar (Naimâ: C. 3, S. 398) zama­
nımıza intikal eden onyedinci asrın en
zarif ve en ince eserleridir. Padişah’m
İran’a olan seferlerine nispetle birine
Revan (buna Sarık odası da denir) diğe­
rine de Bağdad köşkü denmektedir.

1951

Sultan İbrahim 'in tuğrası

SULTAN

İBRAHİ

Sultan İbrahim'in cülusu __ ıı.eır.aııkeş Kara Musıala Paşanın haz; icraatı, mali \e idari ted.
birleri —

Glrit'ln fethi seferinin açılması, Hanya'nın alınması __ Padişahın uyeunsuz hare.
ketleri, Anadolu ■s İstanbul'da ayaklanmalar __ Padişahın hal'l.

«»TAN' İBRAHİM
Sultan Dördüncü
«— Siz bana mekr
Mursd ruhunu tes­
-ü-âl edersiniz; ba­
Babası : B irinci Ahmed
lim edince,
saray
na taht-ı
saltanat
Annesi : Kösem S ultan (M ahpeyker)
hizmetlileri
derhal
gerekmez, karında­
D o ğduğu tarih : 4 kasım 1615
Sadrazam
Keman­
şım sağ olsun! Ben­
Padişah o ld u ğu tarih : 9 şu bat 1640
keş Kara
Mustafa
den ne istersiniz?».
Paşa’yı harem kıs­
Dedi ve odasından
T ahttan in d ir ild iğ i tarih : 8 ağustos 1648
mına davetle vazi­
çıkmadı. Bunun üÖ ldürülm e si : 18 ağustos I64S
yetten haberdar et­
zerine, valide sultan
Bilinen zevceleri : H atice T urh an, Salitiler. Sadrazam ise,
gelerek ağabeysinin
ha D iiâşub . H atice Muazzez.
H ilm açah
tahtın hayattaki tek
ölümünü
bildirip
(Telli H aseki).
vârisi olan Şehza­
dairesinden çıkma­
Ç ocukları : Mehmed (P adişah oim - stur),
de İbrahim’e kapısını tekrarladı. İb­
A hm ed (P adişah olm u ştu r), C m raü GUI.
ağasını
gönderdi.
siim. Beyhan, Atike (Sarı K enan Faşa,
rahim yine inanma­
sonra M üfettiş İsm ail Pasa zevcesi). Or.
Şehzadeler dairesine
yınca kendisine bu
han
Bayezid,
Gevherhan
(Çavus-zâde
giren kapı-ağası:
hususta yeminler eMehmed
Pasa
/.e.
cesi;
Cihangir,
Seiim,
■
s— Şehzadem, m ü­
dip, Sultan Murad’Ayşe (Ib şir Pasa zevcesi), M urad.
barek başınız
sağ
ın cenazesini gö­
olsun,
biraderiniz
züyle görüp de şüp­
Sultan Murad dar-ı
heden kurtulması iV eziriazam ları : K em ankeş K ara M usta­
bekaya gitti; taht-ı
fa Paça _t __ 31 ocak 164i, idam . Sulçin koltuklarına gi­
tan-zâdc (Clvan-kapıcıbaşı) M ehm ed P a­
saltanat sizindir, bu­
rip dairesinden çı­
sa 31 ocak 1644 __ 17 a ra lık 1645, azil.
yurun».
Salih P aşa 17 a ra lık 1645 __ 16 eylül
kardılar. Buna rağ­
1647,
idam
.
K
ara
M
usa
Pasa
10
eylül
1647
Deyince, kardeş­
men korkudan bir
__ 21 eylül, azil (tayin ve azil gıyabında
leri Bayezid, S ü ­
cereyan etm iştir). H ezarpâre A hm ed P a­
türlü kurtulamıyan
sa 21 eylül 1647 _ 7 ağustos 1648, İdam.
leyman ve sonra da
İbrahim, padişah da­
S olu M ehm ed P aşa 7 ağustos 1648 _____ >.
Kasım’m birer hile
iresine selâm vereile dairelerinden a--------------i'ek girdi. O sırada
lmıp öldürülmeleri dolayısiyle kapı-ağaoda kapısının önünde duran sadrazamı
sının sözüne inaıımayıp:
gösterip, kendisine tanıtımca sadrazam
1952

yer öpüp tazimlerini bildirdiği linlrîe irilmesini isteyince etrafındakiler müte­
şin içinde bir şiiphc olacağı endişesin­
reddit bir durum almış, burum üzerine
den sıyrılamadı. Bunun üzerine Sultan
ikinci bir cellât daha yollamıştır. Va­
Murad'm cenazesinin yüzünü açıp gös­
lide Sultan bu ikinci cellâdı tevkif et­
terdiler. Sulta» İbrahim buradan taht o"tirmek suretiyle
İbrahim’in ölümüne
dasına doğru
yürürken geriye döndü,
mâni olmuş, oradan Sultan Murad’m ya­
cesedin yüzünü bir daha açtırıp baktı.
nma dönünce de idam emri veren h ü ­
Artık Sultan Murad'm
ölümüne tam
kümdar can çekişmeye bağlayıp biraz
sonra ölmüştür.
kani olmuştu ve endişesizce taht odası­
na yürüdü. Kendi­
İbrahim'in kurtu­
sini ecdadının tah­
luşunu bu
şekilde
tına oturttuklarında,
anlatan
Du
Loir,
bu makama
lâyık
Sultan
Murad'm
kardeşi
thrahim'i
gördüğü için Allaha
öldürmek isterken,
hamd-u
senadan
tek varisin ortadan
sonra biat merasi­
kalkması karşısında
minin yarın
yapı­
Osmanlı
tahtının
lacağım bildirdi.
Kırım hanedanı eli­
Sultan İbrahim,
ne geçmesini
dahi
senelsree ölüm kor­
göze almış olduğu kusu içinde
yaşa­
nu, İbrahim’i idam­
dığı. bilhassa kar­
dan asıl maksadı­
deşleri Bayezid ile
nın, taktı. sevgili
Süleyman’ın boğul­
musahibi
Silâhdar
malarından beri heıMustafa Paşa’ya bı­
ari Ölüme intizar et­
rakmak
olduğunu
tiğinden âsâbı bo­
kaydeder.
zulmuştu.
Sultan
Osmanlı
tarihle­
Murad’ın erkek ço­
rinin bahsetmedik­
tukları dünyaya gel­
leri bu noktaların,
mişse de küçük yaş­
Du Loir’m kulağı­
ta ölmüşlerdi. Şeh­
na çalınmış bir de­
zade Kasım’ın da
Sultaıı İbrahim
dikodu
mahiyetini
boğulmasından son­
(Avrupalı bir ressamındır. Asiı
aşmaması icap eder.
ra Osmanlı
tahtı­
Topkapı saıavı müzesindedir)
Osmanlı
tahtının
nın tek varisi ola­
geleceği hakkında Sultan Murad şayet
rak, Sultan Ahmed'in
oğullarının en
ağzından bir şey kaçırmışsa, bu hasta­
küçüğü olan İbrahim kalmıştı.
Buna
lığın verdiği şuursuzluğun eseri olabilir.
rağmen Sultan Mu ra d, İbrahim'i de Öl­
Zaten haca-i sultanı Şami Yusuf Efendürmek işlemişti. O sırada İstanbul'da
di’nin bildirdiğine göre: Sultan Murad’bulunan
Fransız
müellifi Du Loir’ın
ın hastalığının son günlerinde şuuru ge­
ftVoyages* isimli eserinde
(sayfa 116lip gitmiştir. Osmanlı tarihleri. Sultan
118) bildirdiğine sere:
Sultan Murad
Murad’m
erkek
çocuklarının en son
öldüğü gün Şeyhülislâm Yahya Efendim­
hangi tarihte ölmüş olduğuna, kendi oğ­
den zorla bir fetva alarak İbrahim’i öl­
lunun ölümünden sonra İbrahim’i orta­
dürmek istemiş, Murad’ııı emrini yerine
dan kaldırmak üzere teşebbüste bulu­
getirmek üzere faaliyete geçen cellât,
nup bulunmadığına dair bir şey yazmaz­
şehzadenin boynuna kemendi geçirmek
lar. Binaenaleyh, Sultan Murad, ne ka­
üzereyken valide Kösem Sulta» yetiş­
dar gaddar ruhlu olsa da. memleketin
miş, padişahın ölüm halinde olduğunu
nefine büyük gayretler sarfeden bu abildirip ccllâda bir takım valilerde de
damın. İbrahim’in tahtın yegâne varisi
bulunmak suretiyle İbrahim’i Ölümden
olduğunu bilerek, kendisi hasta yatağın­
kurtarmıştır. Sultan
Murad’a hükmün
da iken hanedanın sönmesine yol açacak
infaz edildiğine dair yalan
söylenmiş,
bir emir vermiş olması ihtimali — şa­
fakat padişah cesedin kendisine göste­
1953

yet hastalığın tevlit ettiği bir şuursuz­
luk eseri değilse — mantıkî görünme­
mektedir.
Sultan İbrahim'in cülus ve biat me­
rasimi 9 şubat (16 şevval) sabahleyin
icra edildi. Sultan İbrahim başına siyah
bir şemle sanıımış olduğu halde tahta
çıKıp oturdu. Vezirler, ulema ve sair
erkân her biri ayrı ayrı biat ettikten
sonra, hazırladıkları
şemleleıi çıkarıp
(Naimâ C: 3, S: 453) imameleri üzerine

siyah bağladılar
Biat merasiminden sunra hünkâr
imamı Yusuf Efendi tarafından Sultan
Murad'm gasl ve teçhiz ve tekfini ya­
pıldı. Cenaze namazında yeni hükümdar
da hazır bulundu. Cenaze namazı şeyhül­
islâm tarafından kıldırıldı. Cenazenin
defninden sonra matem kıyafeti çıkarı­
lıp divan aktedildi ve askerlere in'am
ve terakkiler (Solak-zâde Tarihi S: 707).
verildi.

SULTAN İBRAHİM'İN SALTANATININ KEMANKEŞ KARA MUSTAFA
PAŞANIN SADARETİ ZAMANINA E ASTLI YAN KISMI
Sultan İbrahim'in sekiz buçuk sene
süren saltanatım, işlerin oldukça düzgün
gittiği ilk yıllar ile bilahara düzensizlik,
ihmal, israf ve hattâ
isyanların göze
çarptığı ikinci kısım halinde iki bölüm­
de mütalea etmek yerinde olur. Dört
seneye yaklaşan birinci kısımda işlerin
düzgün gitmesine âmil olan şahsiyetin,
Sadrıâzam Kemankeş Kara Mustafa Pa­
şa olduğu görülür. Bu devrede Sultan
İbrahim daha ziyade ikinci plânda kal­
mış ve hükümdarın şahsiyetinin zayıflı­
ğı pek belli olmamıştır. Fakat Kemankeş
Kava Mustafa Paşa’mn İdamından son­

ra devlet idaresindeki nispi huzur ve
sükûn, istikrarlı vaziyet bozulmuştur.

Silâhdar Mustafa Paşa’mn
İstanbul’dan uzaklaştırılması
Dördüncü Murad’m ölümüne en çok
üzülüp ağlıyan iki kişi vardı. Bunlar­
dan biri münafıklığı ile nazan dikkati
celbeden Silâhdar Mustafa Paşa, diğeri
de aslında iyi bir adam olan Deli Yusuf
Paşa idi. Her ikisi de Sultan Murad’m
musaîıiblerindendi. Eski
sadrazamlar­
dan Tabanı-Yassı Meiımed Paşa’nm i­

S u lta n İb r a h im ’e, D ö rd ü n cü M ıtvad’ın cesedinin gösterilm esi ( R ica u t daıı)

1954

dam edilmesinde birinci derecede rol
oynayan Silâhdar Mustafa Paşa, padişah
nezdindeki itibarına güvenerek Sadnâzam Kemankeş Kara Mustafa Paşa’ya
hükmetmek istemiş, Kemankeş de onun
duaırnunu hesaba katıp idareii şekilde
hareket etmişti, betice itibariyle Sııltatı
Murad zamanında Kemankeş ile Silâhdar'ın arası iyice açıktı. Sultan Mu­
rad’m ölümü ile Silâhdar'ı himaye eden
büyük kudret ortadan kalkınca, Ke­
mankeş Mustafa Paşa ilk iş olarak bu
münafık ruhlu adamı
İstanbul’dan u/aklaştırmak istedi. Bunun için, cülustan
bir kaç gün sonra Kaptaıı-ı derya Silâh­
dar Mustafa P-i^ı'ya Budin eyâleti ve­
rildi. İstanbul'da;, çıktıktan sonra kıy­
metli malları ’ladine namına müsadere
olundu. Üzerıı-u.en bir ay geçmeden Budin eyâleti Musa Paşa’ya verilip Musta­
fa Paşa Taınşvn'a nakledildi. Silâhdar
Mustafa Paşa Bu 1in valiliğiyle İstanbul’­
dan uzaklaşırken.
ondan açılan Kaptan-ı deryalığa Deli Hüseyin Paşa ge­
tirildi. Fakat Hüseyin
Paşa’nın Kap­
tan -ı deryalığı da pek uzun sürmedi.
Kendisi 1640 yazında Karadenize çıkıp
30 Kazak şaykası yakala yıp, tutulan ka­
zaklarla birlikle İstanbul’a gönderdiği
zaman Özi valiliğine tayin edildiğinden,
İstaııbula’ dönmeden doğruca yeni vazi­
fesi başına gitti.
Silâhdar Mustafa Paşa’ya böyle bir
darbe indirilmesinden sonra Kemankeş
Kara Mustafa Paşa daha serbestçe çalış­
maya koyuldu ve devlet işlerinde tam
mânasiyle nâzım vaziyete geçti. Böylece, Naimâ (C: 4, S: 457) nm tabiriyle:
«sadr-ı devlette istiklâl üzre karar edüp
Sultan Murad Han’ın velatım hissettir­
medi».
Sultan İbrahim’in cülusundan üç ay
kadar sonra Galata’da deniz kıyısında
büyük bir yangııı çıktı. Bunun söndürülmesine uğraşılırken, yangın mahalli­
ne gelmiş olan veziriâzamm yüzü, bir
geminin barut mahzeninin ateş alması
neticesinde çıkan alevlerden yandı. Bu
sebeple üç ay müddetle divan toplantı­
larına katılamadı.

Veziriazaıı.uı m alî ve
İdarî tedbirleri
Sultan İbrahim’in

saltanatının ilk

yıllan içinde yeni akçe kesildi. Yeni ak­
çenin kesilmesinden önce bir kuruşun
karşılığı 125 akçe, bir altununki (duka)
250 akçe idi. Yeııi sikkelerdeki gümüş
miktarı arttırıldığından tedavül değeri
de değiştirilmiş oluyordu. Böylece kuru­
şun kıymeti 125 akçe iken 80 akçeye,
altununki 250 iken 160 akçeye, Mısır parasmmki 2 akçeye indirildi. Sadı'ıâzam
Kemankeş Kara Mustafa Paşa bu ame­
liye ile devlet mâliyesini de tevazün et­
tirdi.
Osmanlı padişahları arasında hatt-ı
hümâyunlarının çokluğu, bilhassa basit
şeylere dair bir sürü hatt-ı hümâyunu­
nun mevcudiyetiyle nazarı dikkati cel­
beden Sulian İbrahim para işiyle de il­
gilenmiş ve buna dair de hatt-ı hümâ­
yun yazmıştır. Nitekim (İslâm Ansiklo­
pedisi C: 6, S: 880) bu hususta bir hat­
tında: «padişahlara bir hutbe, bir sikke
lâzımdır ya, bizim dâhi sikkemin kesil­
miyor; bu babda ne dersin?.. Akçe ke­
silsin münasip değil midir?» dediği gö­
rülmektedir. Naimâ, yeni akçe kesilme­
sine ait bu mali ameliyeyi hicri 1050
(Milâdi: 23 nisan 1640-14 mart 1641}
yılı vukuatı arasında göstermektedir.
Bu sırada Sultan İbrahim İstanbul’­
un iaşe işlerine karşı alâka gösteriyor
ve bu hususta: sScn ki veziriazamsın.
İstanbul’da gerçekten kıtlık vardır deyu
söyieııür. İstanbul efendisine muhkem
tenbih ile narh ahvaline ziyade takayyüt
etsün, gezsün, dolaşsun; yoksam kendüsü bilür ve göreyim seni, ahval-i âlem
ile cân başınla çalış» diye hatt-ı hümâ­
yun gönderiyor, ayrıca halk üzerinde iyi
tesir bırakmak arzusunda olduğunu da:
«şöyle ortalığı idelim ki, hayır duâya
mazhar düşelim, âdil padişaha eyü ve­
zire düştük deyii...* cümleleriyle ifade
ediyo rdu.
Gerek yen: para kestirilmesinde ve
mâliyenin tevazün ettirilmesinde, gerek­
se sair idari tedbir ve icraatta tabii esas
rol Veziri âzam Kemankeş Kara Musta­
fa Paşa’da idi. Kemankeş’in sadrıâzamIığı sırasında padişah geri tarafta bir
gölge durumunda kalmaktaydı.
Kemankeş Kara Mustafa Paşa ver­
gilerin âdil esaslar üzerine tevzi edil­
mesini temin gayesiyle bütün eyâletler­
de yeni tahrirler yaptırdı. Arazi tahriri
epey zamandan beri yapılmamış oldu-

Emirgâne-oğlıı’nım idamı

S u lta n İ b r a h im ’in el y a zısın ı gösteren
b ir m e k tu b u

ğundan, Veziriazamın bu icraatı
malî
işlerin düzenle yürütülmesind» büyük
faydalar sağlamaktaydı. Bunlardan baş­
ka tersane işlerini de yoluna koydu. Bu
sayede de her sene muayyen sayıda ka­
dırganın donatılması düzgün şekilde yü­
rütülmüş oluyordu.

Veziriazamın İrarılılara
karşı siyaseti
İranlIlarla Kasr-ı Şirin muahedesi­
ni aktetmiş olan Veziriâzam Kemankeş
Kara Mustafa Paşa, bu devletle sulhün
devam ettirilmesine taraftardı. Cülüs
tebriki için Şah tarafından elçilikle İs­
tanbul’a gönderilen Mukan hâkimi İb­
rahim Han. Osmanlı devlet merkezinde
hüsnü kabul gördü. 16 haziran 1641 (7
rebiülevvel 1051) de İstanbul'a vasıl olan İbrahim Han iyi cins atlar, nakışlı
ibrişim kaliça ve daha bazı hediyeler
getirmişti. Bir ay sonra padişah tara­
fından kabul edildi. Iran elçisiyle Kasr-ı
Şirin muahedesi hükümleri tekit ve teyid edildi. İbrahim Han dönerken, Bağdad fethinde esir edilip İstanbul'a ge­
tirilerek Yedikule’de hapsedilmiş olan
Iranlılar, serbest bırakıldı ve elçi ile
birlikte gitmelerine müsaade olundu.

İranlIların Revan valisi iken Sultan
Murad'ın Revan'ı zaptı sırasında teslim
oiaıı Emirgûne-oğlu'na Yusuf Paşa adı
verilmekle beraber yine eski adı ile anılmaktaydı. Sultan Murad devri hâdi seleri kısmında belirtildiği üzere, padi­
şaha hulul eden bu adam, sefih ve ah­
lâksız bir kimseydi. Sultan
Murad'ın.
sefahati devam hattâ artırmasına âmil
olan Emirgûne-oğlu, Iran elçisinin İs­
tanbul'da bulunduğu sırada idam olun­
du.
Solak-zâde tarihindeki (sayfa: 767)
kayda göre; Emirgûne-oğlu. elçiye giz­
liden haber gönderip, İran’a gitmesine
müsaade istenmesi için tavassutunu riıra
etmiş, İbrahim Han da vezinazami. ri­
cada bulunmuştur. Veziriâzam bu h u ­
susta şahsen karar vermek istemediğin­
den vaziyeti Sultan İbrahim’e anlatmış,
o da »bizim nimetimizin kadrini bilmez­
lere cezasını vermek gerekir, vucud-u
nâpakini ortadan kaldırasım» diye emir
vermiştir. Buna mukabil Kâtib Çelebi
ve Naimâ, bu ^meseleye eserlerinde çok
küçük çerçevede yer vererek «vücudu
lâzım olmamağla izale olundu. Katli Acem elçisinin desisesine hamlolımdu>
deyip geçerler.
Emirgüııe-oğlu idam edilince. K â ­
ğıthane’deki köşkünü padişah aldı, Bo­
ğaziçi’ndeki bahçe ve köşkü de Sadrıâzam Kemankeş Kara Mustafa Paşa'ya
verildi.

A zak kalesinin istibdadı
1637 senesinden beri Azak
kalesi
Kazakların elinde bulunmaktaydı.
Bu
mühim kalenin istirdadını gözeten vezi­
riâzam. Deli Hüseyin
Paşanın yerine
Kaptan-ı deryalığa
getirilen Siyavuş
Paşa'yı bu işe memur etti. Siyavuş Paşa
1641 nisanında Karadeniz’e açılırken Özi
valisi Deli Hüseyin Paşa, Kırım Han’ı
Bahadır Giray. Kefe valisi Yusuf Paşa­
ya da, istirdadı beraberce sağlamaları
hususunda emirler gönderildi.
Tatar askeri ile birlikte Azak kalesi
kuşatıldığı zaman, şehrin beş bin kişi ile
müdafaa edildiği öğrenildi. Müdafilerin
sıkı şekilde müdafaada bulunmaları; Osmanlı kumandanlarının da yanlış tah-

1956

miııleri yüzünden, oııbir gün zarfında
barut bitti. İstanbul’dan yeni parti ba­
rut gelinceye kadar epeyce zurnan geçti­
ğinden muhasara kaldırıldı.
Barut teminindeki
idaresizlik yü­
zünden Azak kalesi istirdat edilemevince. donanma işlerinden pek anlamadığı
da meydana çıkmış olan Siyavuş Paşa'yı Kaptan-ı deryalıktan azleden Veziri­
azam, bu makama yetıi bir tayin yapım yarak donanma mühimmatı
teminini
bizzat kendisi deruhteye başladı.
Kazakların. Azak kalesini uzun m üd­
det muhafaza edemiyecekleri belliydi.
Onun için bunlar. Rus çarından kuvvet
gönderilmesini rica ettiler. Bunun üze­
rine Rus Ç a n «yurt mümessilleri mecli­
si» ni 1642 ocak ayı içinde toplantıya
çağırdı. Mümessillerden çoğu, Azak ka­
lesinin Kazaklardan teslim alınıp Türklere karşı müdafaa edilmesi fikrini ile­
ri sürdülerse de (Akdes Nimet Kurat.
Rusya tarihi S: 218); Rus hükümeti bu
fikri tahakkuk ettirme cesareti göste­
remedi. Onun için Kazaklara 30 nisan
1642 tarihli bir yazı göndererek kaleyi
tahliye etmelerini bildirdiler.
Moskova ve Azak tarafından bu ko­
nuşmalar cereyan ederken, Osm anlı h ü ­
kümeti de kalenin mutlaka istirdadını
arzuladığından, muhasarayı tazeliyecek
kuvvetlerin
serdarlığına
Sultan-zâde
Mehmed Paşa tayin edilmiş
bulunu­
yordu. Mehmed
Paşa Kefe hududunu
yeni geçtiği sırada.
Kazakların Azak
kalesini tahliye ettikleri, çekilirken ka­
leyi esaslı şekilde tahrip etmiş oldukları
öğrenildi. Osmanlı ordusu Azak’a gitti­
ği zaman kaleyi boş buldu. Tabii tahrip
edilen kısımlar tamir olunup içerisine
kuvvet yerleştirildi.

S u lta n İb r a h im
(K a p ıd a ğ lı serisinden)

Sultan Silâhdar Paşa ile evlendirilirse
sabık musahibin İstanbul'a gelmesi kolaylaşırdı. Valide Sultan
onu damad
yapmak üzere uğraşırken,
veziriâzam.
Silâhdar’:» bir suistimalini meydana çı­
kardı. Silâhdar Mustafa Paşa y ıllık sek­
sen bin kuruş tutan Kıbrıs saliyanesini
üç dürt seneden beri zimmetine geçir­
mişti. Bu suçu sabit olunca katline fer­
man aldı. Kırk bostancı neferi ile Tamşvar’a giden Edirne bostancıbaşısı hük ­
mü orada infaz eyledi.

Silâhdar Mustafa Paşa’nın katli

Nasuh Paşa-zâde’nin
itaatsizliği ve idam ı

Sadnâzam Kemankeş Kara Mustafa
Paşa, yeni hükümdarı ııüfuzu altına ala­
rak ifsad etmemesi için Silâhdar Musta­
fa Paşa'yı Tamşvar valiliğiyle merkez­
den uzaklaştırmıştı. Sultan Murad sağ­
lığında kızı Kaya Sultan’ı sevgili musa­
hibi Silâhdar Paşa’ya namzed kılmıştı.
Bu defa Kaya Sultan’ın kethüdası Silâh­
dar Paşa’yı İstanbul’a getirtmek üzere
faaliyete koyularak, bu hususta Valide
Kösem Sultan ile işbirliği etti.
Kaya

Halep valisi olan Nasuh Paşa-zâde
Hüseyin Paşa, Veziriazama karşı, ocaktan
yetiştiği için çorbacı tâbirini kullanırdı.
İstiskal gayesiyle sarfedilen bu söz Ke­
mankeş Mustafa Paşa’m n kulağına gi­
dince Nasuh Paşa-zâde'ye
gücenmişti.
Vezir rütbesindeki
serhad valilerine,
mühim ahvalde çabuk iş görebilmeleri
için eskidenberi padişah, adına tuğra çek­
mek selâhiyeti tanınmıştı. Fakat bilaha­
re vezir adedi çoğalmış ve bazı ehliyet­

1957

siz kimseler de vezir olmuştu. İşte bu
duıum u gözö:-:üne getiren Veziriâzamın
tavsiyesi neticesinde, bundan böyle serliad valileri tuğra çekmekten men olun­
muştu. O sırada Erzurum valisi olan Nasuh Paşa-oğlu Hüseyin Paşa emri geti­
ren şahsa :
*— Ben vezir oğlu vezirim. Tuğra­
yı bana Sultan Murad merhum gibi bir
gazi sahibkıraıı ısmarladı. Senin paşan
Arnavut diyarından gelip, ol makama
nail ola da bana tuğrakeşliği çok göre!
Bunun sebebi nedir? Bu emr-i şeriften
padişahın haberi yoktur. Men etme ken­
di canibiııdeııdirs.
Diyerek gelen fermanı dinlemedi.
Xasuh Paşa-zâde’nin. bu sözlerinden pa­
dişahın şahsiyetinin zayıflığından istifa­
de ederek veziriazamı dinlemeyip tegallüb yoluna sapacağı anlaşılıyordu. Bu­
nun üzerine. Nasuh Paşa-zâde’ııin Abaza Paşa gibi kaleye kapanıp isyan edebileceğiııi düşünen veziriâzam, ken­
disini önce Halep valiliğine tâyin edip
arkasından da azletti. Nasuh Paşa-zâde’nin taraftar toplayabildiğini sezen sadrıâzam. dâvanın büyümeden halledile­
bilmesi için bir taraftan Nasuh Paşazâde’ye Sivas valiliği emrini gönderir­
ken, öte taraftan Sivas valisi Kör-Hazinedar İbrahim Paşa’va da, Nasuh Paşazâde'nin Sivas’a tâyininin sureta oldu­
ğunu bu bakımdan
biçimine
getirip
hakkından gelmesini bildirdi.
Nasuh Paşa-zâde etrafına bir hayli
sanca ve sekban toplıyarak Sivas'a iler­
lemekteyken, Kör-Hazinedar İbrahim
Paşa da Sivas askeri ile ona karşı çık­
tı. Kayseri civarında cereyan eden sa­
vaşta Kör-Hazinedar vurulup öldüğü
gibi, Sivas askeri de mağlûp olup da­
ğıldı. Hüseyin Paşa bundan sonra Sivas’a
gitmedi, veziriâzamın aleyhdarlanndan
aldığı mektuplardan da cesaretlenerek
İstanbul'a doğru yürüdü. Bu sırada, Na­
suh Paşa-zâde’mu
«sadrâzam ile şer’ı
davam vardırs diyerek kalabalık kuv­
vetlerle ilerlemekte olduğu İstanbul’da
duyulunca halk
heyecana kapıldı. Bu
yüzden dükkânlarını kapayıp evlerine
çekilen kimseler görüldü. Müfsit ve gay­
rı memnunlar faaliyete geçebilirdi. Onun
için sadrazam bir taraftan İstanbul’da
sıkı emniyet tedbirleri alırken, bir yan1958

daıı da Anadolu beylerbeyisi Çiftelerli
Osman Paşayı. Nasuh Paşanın tenkili için serdar tayiıı etti. Osman Paşa, hem
istemiyerek muharebe ettiği, hem de Na­
suh Paşa-zâde’ııin etrafındaki kuvvetler
fazla olduğundan İzmit civarındaki çar­
pışmada mağlup oldu.
Hüseyin Paşa İzmit’teki galibiyeti­
ni müteakip iki bin kişilik kuvvetle İs­
tanbul'a doğru yoluna devam etti. Bu
sırada Sadrazam Kemankeş Kara Mus­
tafa Paşa, Temmuz ortalarında (1643).
Üsküdar’a asker ve toplar geçirdi. Pa­
dişah da Üsküdar bahçesine gelip yer­
leşti.
Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa
Paşanın müstakil hareketinden ve sıkı
idaresinden memnun olmıyanlar Nasuh
Paşa-zâde’ye mektup yazıp
İstanbul'a
davette devam ediyor, hükümet merke­
zine gelince sadrazamlığının muhakkak
olduğunu bildiriyorlardı. Nasuh Paşazâde de büyük ümitlerle ilerliyor, hatta
bir kaç gün sonra mühr-ü hümâyuna
sahip olacağını maiyetindeki kimselere
açıklamaktan bile geri kalmıyordu. H ü­
seyin Paşa işte bu hayalle Üsküdar ya­
kınına kadar sokularak Çamlıca eteğin­
de Bulgurlu havalisindeki Seyran-tepe’ye kondu. Kemankeş Kara Mustafa Pa­
şa tarafından kuvvet toplanmış olduğu­
nu görünce burada zora başvurmadı. Zâ­
ten böyle bir şeye ihtiyaç hissetmeden
sadrazam olacağını zannetmekteydi. Hal­
buki, hadiselerin bilfiil içinde yaşıyan
Kâtib Çelebi: «ol gün azim galebe ve
heybetle görünüp, meselâ bir kaç atlısı
Üsküdar’a hücum eylese, beru canibden
perişanlık ve inhizam mukarrerdi» de­
mektedir.
Padişahtan mühr-ü hümâyun bek­
leyen Nasuh Paşa-zâde, bunun yerine,
itaat etmesine dair emir aldı. Bundan
fevkalâde şaşkınlığa uğrıvan ve hayal­
leri birdenbire yıkılan
Hüseyin Paşa,
emri getiren darüssaade ağasına : «Pa­
dişahın emrine
ramım.
Muhalefetim
yoktur. Şer" ile dâvâmı görmeğe geldim;
fakat mümkün olmadı» dedi. Darüssaade ağası ile bu konuşması gece cereyan
etmişti. Bir iki saat sonra bir kaç m u­
temet adamı ile kaçtı.
Nasuh Paşa-zâde Hüseyin Paşa oradan Karadeniz kıyısına inip bir kayık­

la Rumeli yakasına geçti. Kırım hanının
yanına gidip affına vasıta olmasını rica
edecekti. Bu niyetle Edirne'ye kadar ilerledi. sonra Pravadi civarında bir çift­
liğe oğlunu bıraktı. Hüseyin Paşanın n i­
yeti öğrenilmişti. Onun için K ırım ’a var­
ması mümkün olmadı. Ruscuk’a girmek
üzereyken kırk nefer bostancı ile gelen
Edirne bostancıbaşısı tarafından yaka­
landı. Bostancı neferleri ile İstanbul’a
sevkedilen Hüseyin Paşayı, Sadrazam Ke­
mankeş Kara Mustafa Paşa, Tc-pkapı dı­
şındaki bahçesinde karşısına alıp azar
ve hakarette bulunduktan sonra katlet­
tirdi. Bırakıldığı
çiftlikten İstanbul'a
getirilen onaltı yaşında bir genç olan
oğlu huzur-u hümâyûna getirilince nakib'üleşrafm şefaatiyle ölümden kurtul­
du. Hüseyin Paşanın kardeşlerinden biri
idam, biri hapis, bir tanesi de nefyolundu.
Xasuh Paşa-zâde'niıı taraftarların­
dan olan Safed sancağından mazul Züifikar Paşa, ondan aldığı mektuplar üze­
rine, askerle kendisine iltihak etmek üzere harekete geçmişli. Fakat daha yol­
da bulunduğu sırada Xasuh Paşa-zâde'nin başına gelenleri duymuş ve Konya
tarafında kalmıştı. Zülfikar Paganın ni­
yetleri İstanbul’da öğrenilince Kıbrıs va­
liliğine tavm edilip arkasından idamı içiıı gizli emirler gönderildi. O sırada,
batı Akdeniz’e kadar
yaptığı karakol
gezisinden Kıbrıs’a
dönmüş
bulunan
Kaptan-ı derya Piyâle Paşa Zülfikar Pa­
şayı idam ile başını İstanbul’a gönder­
di.

Sadrâzamın yeni m uarızlan
Sadrıâzamlık davasında olan Kasuh
Paşa-zâde Hüseyin Paşanın idamı ile
Kemankeş Kara Mustafa Paşa mühim
bir rakipten kurtulmuştu. Lâkin sadra­
zamın bundan sonra rakipsiz şekilde hu­
zur içinde çalışması m üm kün olmadı.
Zira onun dürüst hareketinden menfaa­
ti zedelenenler aleyhinde bir cereyan
yaratmaya çalışıyorlardı. Nitekim Nasuh Paşa-zâde'nin idamını bu yolda istis­
mara gayret edenler vardı. Nihayet bu
dürüst veziriazamın kargısına iki mühim
muarız dikildi ki. her ikisi de padişaha
istinat ettiklerinden mağlûp edilmeleri

havli müşküldü. Sadrazamın bu iki m u­
arızı «Cinci Hoca» nâmı ile maruf Safranbolu’Iu Hüseyin Efendi ile Silâhdar
Yusuf Paşa idi. Hekimlerin, padişahın
hastalığına çare bulmakta âciz kalma­
ları üzerine, dışarda şuna buna okuyup
üfliyerek nefesinin tesirliliğile tanınmış
olan Cinci Hoca bazı kimselerin tavsi­
yesi ile padişaha intisab etmişti. Padi­
şahın sıhhati üzerinde bazı müsbet tesir­
leri görüldüğünden, kuvvet kazanması
da kolay ve sür’atli olmuştu.
Silâhdar Yusuf Paşa da, hasta pa­
dişahın birdenbire bir silâhdara sahip ol­
ma arzusu göstermesi neticesinde, yer­
den bitercesine ortaya çıkmış bir kim ­
seydi. Sultan İbrahim bir gün: «birade­
rim Sultan Murad merhumun bir mak­
bul silâhdarı var imiş, benim niçin m ak­
bul ve mukarreb bir silâhdarım olma­
sın!» demiş ve bu arzuya kapılmasını
müteakip rikâbdar-ı hassa Yusuf Ağa­
ya ikinci vezirlik (Naımâ C: 4. S: 37) ver­
miştir. Böylece rikâbdar Yusuf Ağa iken
birdenbire ikinci vezir ve silâhdar ol­
muş, padişahın musahip ve yakını olu­
vermiştir. Kemankeş Kara Mustafa Pa­
şa, kendi icraatına karışacağını hesaplıyarak bu tayini önlemek istemişse de
muvaffak olamamıştır. Cinci Hoca ise
medrese softalarından iken, padişahın
fermanı ile defaten müderrisliğe, onun
arkasından da Galata kadılığı payesiyle
padişah hocalığına getirilmiştir.
Bu iki şahsın, sür’atle mevki kazan­
maları kadar, Sadrazâm Kemankeş K a­
ra Mustafa Paşa aeyhinde fikir birliği
etmeleri hem sadrazâm, hem de memle­
ket için iyi olmamıştır. Bunların kuvvet
kazanmalarından önce başka bir muarı­
zı olan Sulian-zâde Mehmed Paşayı Şam
valiliğine İstanbul’dan uzaklaştıran Ke­
mankeş Kara Mustafa Paşa, maalesef bu
son iki şahsı mevkilerinden uzaklaştıramamıştır.
Veziriazamın samimi gayret sarfettiğı noktalardan birisi de; fazla masraf­
ları kısarak bütçede tasarruf sağlamak,
ayni zamanda hâzinenin gelirini çoğalt­
maktı. Memleket tahririni hâzinenin ge­
lirini arttırmak için yaptırmıştı. Ta­
sarruf sağlamak gayesiyle de; ulufe ve
maaşlarda kısıntılar yapmış, devlete yük
teşkil edecek bazı memuriyetleri lâğvet­

1955

miş, ulûfeli askerin yoklamasını yaptı­
rarak bazı esamileri defterden sildirmişti. Onuıı bu hareketleri dürüstlüğünün
vc memleket nef'ine düşüncelerinin b i­
rer neticesi ise de. menfaati baltalayan­
lardan lıasım kazanmaktan da hali kal­
mıyordu.
Kemankeş Kara Mustafa Paganın
dürüstlüğü şüphe götür.nemekle bera­
ber bazaıı hatalı işler yaptığı, tutulma­
ması gereken bir şahsı icabında tuttuğu
da olmaktaydı. Meselâ Faik Paşa ismin­
de birini tutması bu neviden bir hadise
diye gösterilebilir.
Meşhur Turhan Bey neslinden gelen
Faik Bey ismindeki şahıs, Nasuh Paşa­
zade çengindeki gayretine mükâfaten
veziriâzam tarafından Rumeli beylerbey­
liğine tayin edilmişti. Bu vazifede kaldığı
altı aylık müddet zarfında halka zul­
metmiş ve bir kaç kişiyi de haksız yere
öldürmüştü. Onun zulmüne maruz ka­
lanlardan Sofya K adı’sı İstanbul’a kaça­
rak şikâyette bulununca Faik Paşa İs­
tanbul'a celbedildi. Padişahın huzurunda
yüzleştirilmek suretiyle konuşturulun­
ca kadı şikâyetini tekrarladı. Fakat Fa­
ik Paşa hepsini red ve inkâr etti. İşte
Kemankeş Kara Mustafa Paşa bu ada­
mı tutup Ölümden kurtarmak istedi. Ve­
ziriazama karşı her fırsatta muarız dav­
ranan Cinci Hoca ile Silâhdar Yusuf Pa­
şa ise, idamını temine çalışıyorlardı. Bu
yüzden münakaşanın büyüdüğünü gören
Faik Paşa, sadrazamın hatırı için kendi
lehinde şehadette bulunacağını zannet­
tiği selefi Dilâver Paşa'mn dinlenmesini
istedi. Dilâver Paşa Sofya kadısının le­
hinde konuşup ötekinin aleyhinde şayi­
alar duyduğunu söyleyince Faik Paşa
katledildi.

Veziriazamın Cinci Hoca ve Yusuf
Paşa aleyhindeki plânı
Cinci Hoca ve Yusuf Paşa her geçen
günde tahakkümlerini biraz daha fazla
arttırmakta ve işlere karışmakta idiler.
Kemankeş Kara Mustafa Paşa bizar ol­
duğu bu adamlara bizzat bir şey vapamıyacağını görüyordu. Bu sebeple, m ah­
rem esrarı olan yeniçeri ocağı Kul-keth {ida sı Hüseyin Ağa ile görüşerek. Cin­
ci Hoca ve Yusuf Paşa aleyhine yeniçe­
1960

ri ocağını kullanmayı hedef tutan
bir
plân hazırladı. Plâna göre: yeniçeri oca­
ğının nüfuzlu şahsiyetleri para ile elde
edilecek, bunlar vasıtasiyle yeniçeriler
tahrik olunarak divan günü çorba içme­
meleri ve Cinci Hoca ile' Yusuf Paşanın
padişahın muhitinden uzaklaştırılmala­
rını söylemeleri temin olunacaktı.
Kul-kethüdası Hüseyin Ağa bu iş İçin. sözünü dinliyecekleriııi tahmin etti­
ği yeniçeri subayları ile görüşerek me­
seleyi kendilerine açlı, hatta bu yolda
kullanılmak üzere biraz para da verdi.
Lâkin '-eniçeri ocağının nüfuzlu şahsi­
yetlerinin ekserisi, ulüfelerde kısıntı
yapmış olan veziriazamdan memnun de­
ğillerdi. Onun için bir araya gelerek ko­
nuştukları zaman kendilerine yapılan
ttklifi kabul etmediler. Meseleyi bir de
ocağın akıl hocası durumunda bulunan
Koca Muslihiddin Ağa’ya açtılar. Koca
Muslibiddin Ağa (Naimâ C: 4, S: 44) ise:
*—- Aman sakının.
Sultan Murad
merhumun nice bin nüfus katletmek su­
retiyle söndürdüğü fitne ateşini yeniden
uyandırmak mı istiyorsunuz; Söz aya­
ğa düştükten sonra işin önü alınmaz»
dedi.
Sonra derhal sadrazama gelip;
t — Sultanım bu nasıl iştir?»
Diye sorunca veziriâzam, meselenin
şüyuundan dolayı
kızarak inkâr etti.
Koca Müslihiddiıı Ağa bu defa yeniçeri
ağasına koşup, bu işten haberi olup ol­
madığını sordu. Meseleden habersiz ol­
duğu cevabını veren yeniçeri ağası kor­
kusundan gidip keyfiyeti padişaha b il­
dirdi. Padişah da Koca Muslihiddin Ağayı çağırıp:
—
Baka ihtiyar! kullarım çorba ye­
memek isterlermiş, asli' var mıdır?»
Diye sorunca, Muslihiddin Ağa:
«— Hâşâ
padişahım,
cümlesinin
boynu kıldan incedir. Cümlesi emrine
m utidiı. Bu sözden asla haberleri yok­
tur. Gerçi Lalan, kethüda bey eliyle ba­
zı odalara bir kaç kese göndermiş, lâ ­
kin onların iğvasiyle böyle şey yapma­
ları muhaldir»
Cevabını vermiş, bu defa padişah :
«— Ya ben şimdi Lalamı katletsem
kullarım bana incinirler mi?s
Diye sormuş, Muslihiddin Ağa da :
«— Hâşâ padişahım, belki cümlesi

haz ederler ve padişahıma hayır dua­
lar ederler*
Cevabını yapıştırmıştır.

Kemankeş Kara Mustafa Paşanın
katli
Kemankeş Kara Mustafa
Paşa, adamlsrından birisinden ıM uslihiddin Ağa vaziyetten padişahı haberdar etmiş­
tir. başının çaresine bak» diye bir tes­
kere alınca, koynuna bir mushaf-ı şerif
koyup acele padişaha koştu. Demir-kapı'dan saraya dahil olup hareme ilerle­
yince, padişahı ayakta etrafı
seyreder
halde buldu. Sultan İbrahim, davetsiz
gelen veziriazama, seri bir ifade ile:
*— Lala hayre;' babanın evi gibi
davetsiz geliyorsun!» dedi.
VeziriSzam Kemankeş Kara Mustafa
Faşa, koynundan mushafı çıkarıp öpe­
rek. duyduğu şeylerin yalan olduğunu,
hakkında iftira edildiğini beyanla padi­
şahı inandırmak iğin uğraştıysa da. Sul­
tan İbrahim:
«— Hep yalan söylersin. Bu sözle­
rin doğru değildir. Ûnlar benden razı­
lar, fitneyi sen kaldırmak istersin»
Dedi ve Kemankeş’in mushafa el ba­
sarak yemin etmesi fayda vermedi. Ga­
zabı bir türlü geçmiyen padişah:
*— Hep sözlerin yalandır. Ver
mührümü, ben zapteder adam bulurum»
dedi. Sonra bostancıbaşıya:
*A1 şunu!» diye
işaret edip içeri
doğru yürüdü. Bostancıbaş: -sal şunu:?
sözünden mührü anladığından mührü is­
tirdatla iktifa etli. Kemankeş Kara Musrafa Paşa ise oradan derhal kendi ko­
nağına koştu, kapılarını kapattırıp içer­
de kıyafet değiştirerek kaçmak istedi.
Konağının harem kısmında
duvardan
athyarak «Naili Mescid» civarında bir
otluğun içine girdi. Burada akşama ka­
dar kalıp karanlıktan istifade ile firarı
düşünüyordu. Lâkin buna imkân bula­
madı, zira Sultan İbrahim biraz sonra
geriye dönmüş, bostancıbaşıya ne yap­
tığını sormuş, sadece m ührün istirdadı
ile iktifa edildiğini öğrenince:
a— Tiz kâfir, ya başı ya başın!s di­
ye bağırmıştı.
Bunun üzerine beşyüz bostancı a~
lan bostancıbaşı Kemankeş’in konağının

S u lta n

İ b r a h im ’in A v ru p a lıla rc a
m ış d iğ e r b ir resm i

y a p ıl­

etrafını sarmış bulunuyordu. Nihayet adamcağızı gizlendiği otların arasında
buldular. Kemankeş Kara Mustafa Pa­
şa, «beni huzur-u hümâyûna götürün,
söyliyecek sözlerim var» diye yalvardıysa da aldırmadılar. Ve Hocapaşa çarşı­
sında Tırnakçı sarayı kapısı ve sebilha­
ne önünde cellâd Kara A li tarafından
kemend tle boğuldu (31 ocak 1644).
Dürüst ve muktedir bir veziriazam
elan Kemankeş Kara Mustafa Paşa'mn
idamı ile. Sultan İbrahim’in saltanatının
istikrarla geçen birinci devresi kapanmış
oldu. Kemankeş Kara Mustafa Paşa, dü ­
rüstlüğü kadar
müstakil
hareketiyle
devlet işlerini düzenli yürütmek kudre­
tini gösteriyordu. Müdahalelere taham­
mül edemediğinden rakiplerini ortadan
kaldırmak veya hükümet merkezinden
uzaklaştırmak isterdi. Felâkete uğra­
ması da bu yüzden oldu. İşlerini mun­
tazaman yürütebilmek için padişahın
yersiz müdahalelerini önlemeye çalışır,
hattâ hükümdarla münakaşa cesaretini
b i l e g ö s t e r i r d i . Sultan
İbrahim, silâhdarlıktan Anadolu beylerbeyi yaptırdı­
ğı Dilâver Paşa’ya vezaret tevcih etmek

1961

istemiş, Kara
Mustafa Paşa da vezir
çoktur diye önlemek isteyince, padişah
«Sebep nedir? Senin verdiklerin tutu­
lup benim verdiklerim tutulmaya, beıı
Dilâvere vezaret verdim» demiş ve da­
ha bazı acı sözler sarfetmişti. O deviri
geniş şekilde anlatan tarihler incelenin­
ce, Sultan İbrahim gibi_ zayıf şahsiyetli
bir hükümdar karşısında Kemankeş’in
ne m ühim muvazene unsuru olduğunu
belirtecek kısımlara
rastlanmaktadır.
Müverrihlerin acaip. enteresan veya m ü­
him bularak kaydettikleri bu gibi şeyler
den, ayni zamanda
Sultan İbrahim’in
şahsiyetine dair fikir edinmemiz de
mümkün olmaktadır. Sultan İbrahim bir
güıı Divan-ı hümâyûn toplantısını boz­
durarak Kemankeş Kara Mustafa Paşa'yı yanına çağırmış ve yanına gelen Ve­
ziri âzama:
<— Kethüda Hatuna ferman
etti­
ğim odun bu vakte kadar neden veril­
medi?»
Diye sormuştur. Odun için divanın
bozdurulmasına sinirlenen veziriazam:
t— Padişahım, ben senin vezirinim,
divânı bozdurup bu gibi cüz’i maslahat
için beni çağırtırsın! Bu kadar basit şey
için beni getirtip rnıur-u mühimmeyi
ta’vik etirirsin. Bana raiyet ve hazine ve
serhadler ahvalini sormazsınız»
Diye sert fakat haklı sözler söyle­
mişti. Veziriazamın bu şekildeki konuş­
masını şeyhülislâma naklettikleri
za­
man, Yahya Efendi böyle konuşmayı
tehlikeli bulmuş ve «zinhar bu şekilde
huşunet etmesinler,
padişah ile böyle

muameleden çekinsinler» diye haber
göndermişti. Lâkin politika için bile eğilmeyi nefsine yediremediği anlaşılan
Kara Mustafa Paşa, şeyhülislâmın söz­
lerini nakleden şalısa:
<s— Behey adam, bir mansıb için
kizb ve müdârâyı irtikâb etmek bana
güç gelir. Benim çalışmam kendi devle­
ti içindir. Herkes bir taraftan söz söy­
leyip tahrik-i gazab edecek nifaka baş­
ladılar, hangi birinin
muradı üzerine
miidârâ edeyim? Böyle hayattan mevt
daha yeğdir» demiştir.
Kemankeş Kara Mustafa Paşa'ya
yakınları, padişahın adamı olan Silâh­
dar Yusuf Pasa için:
«— Sultanım, Silâhdar Yusuf Paşa'­
ya müdârâ etseniz makuldür»
Diye bir tavsiyede bulundukları za­
man:
«— Sultan Murad gibi kahraman-ı
zâmânm makbulu ve mergubu olan siLâhdarına müdârâ etmedim» demişti.
işte böyle bir şahsiyet olan Keman­
keş Kara Mustafa Paşa’nın idamından
soııra Sultan İbrahim, bir müddet önce
Şam valiliğine
gönderilmiş olan Sultaıı-zâde Mehmed
Paşayı
sadrıâzam
yaptı. Onun İstanbul'a gelişine kadar,
defterhânevi açmamak ve nasblara ka­
rışmamak şartiyle Kenan Paşa’yı kay­
makam tayin etti. Sultan Ibrahimiıı sal­
tanatında ikinci bir devre başladı. Göz­
delerinin, Cinci Hoca, Yusuf Paşa gibi
kimselerin nüfuzlarının hâkim olduğu
bu devrede sükûn ve istikrar gittikçe
bozuldu.

GİRİT A DASI FETHİ İÇİN OSMANLI - VENEDİK HARBİ
Sultan İbrahim zamanının en m ü ­
him dış meselesi, Venediklilerle başlayan
harptir. 1570 tarihinden beri sulh için­
de yaşanılan Venediklilere karşı açılan
bu harp Osmanlı tarihindeki harplerin
en uzunu olup yirmi dört buçuk yıl sür­
müştür. G irit adası etrafında cereyan eden bu harbin
enteresanlığı yalnızca
yirmi beş seneye vakm derecede uzun
sürmesi değildir. Başta Sultan İbrahim
gibi zayıf bir hükümdar ve Sultan-zâde
Mehmed Paşa gibi riyakâr ve karakter­
siz bir sadrıâzam bulunduğu halde de­

nizcilikte kuvvetli bir devlete karşı, onun elinde bulunan bir adanın fethini
hedef tutan bir harbe girilmiş olması­
dır.

Onvedinci yüzyıl başlarında
Venedik -Osmanlı münasebetleri
Venedikliler ile dostane münasebet­
ler devam ederken (cilt III, S: 1689
uncu sayfaya bakınız)
Onyedinci asra
girilmişti. Avusturya ile harbin devamı
dolayısile Venediklilerle iyi geçinilme-

ye bilhassa dikkat ediliyordu. Venedik­
liler de bundan istifade ederek ticaret­
lerim geliştirmiye uğraşıyorlardı. Nite­
kim bir Venedik elçisi ticaret, konso­
losluk ve denizlerdeki münasebata dair
23 aralık 1604 tarihli onüç maddelik bir
ahidnâme (Hammer C: 8, S: 52 ve 276)
almaya muvaffak olmuştur. Avusturya
harbi bittikten sonra da münasebetler
ayni şekilde devam ettirildi. Zira Os­
manlI hükümeti Avusturya harbinden
sonra Celâli isyanları ve sonra İran harp­
leriyle meşgul olduğundan Avrupa tara­
fında sükûnetin devamını arzu ediyor­
du. Akdeııizde korsanlık yapan Malta ve
Floransalılara Venediklilerin iltihak edebilecekleri ihtimali gözden uzak tutulmıyarak kendileriyle anlaşılmaya çaşılmış, bu yüzden de müsait davranılmıştır. Osmanlı hükümetinin böyle bir
yol tutmasından istifade fırsatını ka­
çırmayan Moro Nani ismindeki Venedik
elçisi 1615 nisanında, on dört maddelik
biı* ticaret ahidnâmesinin (Hammer. C:
8, S: 163 ve 307) imzalanmasını temin
etmiştir. Bu ahidnâme Venedikliler için
bir takım menfaatlı noktalar ihtiva et­
mekteydi.
Sultan Ahmed ölünce Birinci Mus­
tafa'nın cülûsunu bildirmek üzere Vene­
di k’e gönderilen
Mustafa Çavuşun orava varışından sonra buna mukabele
olmak üzere Venedik hükümeti Fransesko Kontarini adında bir elçisini İstan­
bul'a göndermişti.
Mustafa’nın yerine
Sultan Osman’ı padişah bulan Venedik
elçisi. Sultan Ahmed zamanındaki ahidnâmelerin tecdidine
muvaffak olmuş­
tur. Avrupa devletleri
mümessillerine
umumiyetle soğuk ve sert davranan Gü­
zelce Ali Paşa, Venedik elçiliği, birin­
ci tercümanını idam ettirmiş, Hammer
(C: 8, S: 196) e göre bu hükümetle harp
etmek bile istemişse de Sultan Osman
devrinde iki devletin münasebetleri dos­
tane olmakta devam etmiştir.

D ördüncü Murad zam anındaki
Venedik münasebeti
Dördüncü Murad’ın çocukluk dev­
rindeki Osmanlı-Venedik münasebeti iyi şartlar altında cereyan etti. Sultan
Murad idareye hâkim olduktan sonra.

1963

dış meselelerde İran harbini müsbet bir
neticeye ulaştırmayı gözettiğinden, Av­
rupa tarafında bir mesele çıkarılmama­
ya dikkat ediliyordu. Fakat Venedikli­
lerin Avlonya’da çıkardıkları bir hâdise
bir aralık iki devlet arasındaki münase­
beti fazlaca gölgelendirdi.
Sultan Murad Bağdad seferine çık­
tığı sırada, doğu Akdeniz’in emniyetini
temin işinde vazifeli bulunan Cezayir ve
Tunus donanmasından 16 adet kadırga
ile İtalya sahillerinde faaliyette bulunan
Ali Piçin-oğlu ( Biçen-oğlu) İtalya sa­
hillerinde faaliyette bulunduktan sonra
Avlonya limanına gelmişti. (Karaçelebizâde Abdülâziz; Ravzat-ül-ebrar S: 606)
Ali Piçin-oğlu gemilerini yağlamak için
buraya demir atmış olduğundan levendlerini dağıtmıştı. Bu arada Ali Piçin-oğlu'nun Adriyatik kıyılarındaki faaliye­
tinden şüphelenerek Venedik, Marino
Capello kumandasında 29 gemilik bir
donanma sevketmişti. Venedik kum an­
danı Avlonya önüne gelerek şehri topa
tuttu ve Piçin-oğlu’ııun
mürettebatsız
bulunan gemilerini alıp götürdü.
Sultan Murad, Avlonya hadisesini
duyunca müthiş hiddetlendi ve Osmanlı
memleketlerinde bulunan bütün Vene­
diklilerin idamını, Venediklilerle ticarî
münasebetlerin kesilmesini ve Spalato
gümrüğünün kapatılmasını (Hammer;
C: 9, S: 272J emretti. Bu emrin derhal
tatbikine geçilmesi iki devleti harbe
götürürdü. Bu bakımdan devlet adam­
ları, devletler arası hukuk kaidelerine
uymayan tarafını teşkil eden idam nok­
tasını onüç gün ricada bulunmak sure­
tiyle hapse tahvil ettirdiler. Padişah yu­
muşayınca, evvelâ kethüda dairesine
hapsedilmiş olan İstanbul’daki Venedik
balyosu sonra kendi evinde mahpus tu­
tuldu.
Sultan Murad'ın
emri
karşısında
Venedik’te duyulan heyecan
Avlonya
hâdisesinin İstanbul’da yarattığı heye­
candan çok dalıa fazla oldu. Zira Ve­
nedik hükümeti
OsmanlIların enerjik
hükümdarından çekiniyor, ayni zaman­
da haysiyetini de korumaya uğraşıyor­
du. Nihayet İstanbul’daki Venedik bal­
yosu Alvise Contarini ile yapılan müza­
kereler sonunda 16 temmuz 1639 da bir
anlaşma yapıldı. Bu anlaşmaya göre;

a) Venedik Iıükûm eti Avlcmya h a ­
disesi için tazm inat olarak Osm arüılara
250 bin «zecchino* veya herbiri 3 akçe­
lik 5 m ilyon sikke ödiyecek.

b) Venedikliler, Osmanlı impara­
torluğunun birer eyâleti olan
Tunus
ve Cezayir gemicilerinin imparatorluğun
sair limanlarında barınmalarına karışamıyacak, korsanlarla ancak açık deniz­
lerde çarpışacak.
c) Tunus ve Cezayirliler Venedik
tebaasına tecavüz etmiyecek.
d) İki devlet arasında daha önce
câri olan ticari münasebetler devam edecek.
Bu muahede ile görünürde iki dev­
letin arası düzelmişti. Fakat Dördüncü
Murad,
Venediklilere karşı iyi hisler
beslemiyordu. Bunun için büyük bir do­
nanma hazırlanmasını emretmişti. Has­
ta yatağında canı ile uğraştığı günlerde
bile donanma inşaatına dair malûmat edinmeyp çalışan padişahın ölümü üzeri­
ne yeni gemiler itışa ve teçhizi yolun­
daki faliyet tavsadı.

Venediklilerle harbe
sebep olan hadise
Sultan İbrahim padişah olunca, es­
ki balyosun yerine gelmiş olan Pietro
Foscarini ile eski anlaşma yenilendi.
Sultan İbrahim
1644 senesi içinde
kızlar ağası Sünbül Ağayı âzil ile M ı­
sır’a sürgün olunmasını emretmişti. Sün­
bül Ağa deniz yolunda Mısır’a sevkedıleceği sırada donanma gemileri İstan­
bul’da bulunmadığından, o aralık Kara­
deniz limanlarında yeni inşa edilip gel­
miş olan İbrahim Reis’in gemisine bindi­
rildi. Sünbül Ağa cariye ve köleleri, h â­
zinesi, hattâ atlan ile gemiye bindi. Ge­
mide Sünbül Ağa’dan başka Mekke ka­
dısı Bursavi Mehmed Efendi ve bir hay­
li de hacı namzedi mevcuttu. İbrahim
Reis gemiye silâh olarak
sadece dört
top koymuştu.
Böyle bir çok mal ve insanı hâmil
bir geminin askersiz ve silâhsız şekilde
yola koyulduğunu, Ege denizinde dola­
şan altı Malta korsan gemisi duymuş,
Girit'in kuzey doğusundaki Kerpe (Karpatos) adasının bir yerine gizlenerek
yolu gözetlemeye başlamışlardı. İbrahim
1964

Reis Rodos kıyısına varınca korsan ge­
milerinin yolunu
gözetlediğini öğren­
miş, silâhsız ve askersiz olan geminin
bunlarla başa çıkamıvacağını
bildire­
rek tehlike zail oluncaya kadar Rodos'­
ta beklemek istemişti. Lâkin, hac za­
manına yetişmemiz lâzımdır diye ayak
di Tüyenlerin ısrarları
karşısında yola
devam etmek mecburiyetinde kalmıştır.
Kerpe adası önlerine vasıl olduğu (Esfar-ül-bihar s: 115) sırada Malta kor­
sanlan karşılarına çıkmıştır. Kuvvetinin
kâfi gelmiyeceğini bilmesine rağmen İb ­
rahim Reis yanındaki silâhları kifayet­
siz adamları ile
birlikte eer.ge tutuş­
muştur. Çarpışma
neticesinde Sünbül
Ağa, İbrahim Çelebi, kalyonun mevcudu
olaıı altıyüz kişiden altmış kişi hariç
diğerleri şehid, Kadı Mehmed Efendi iIe birlikte sair sağ kalanlar esir düş­
müşlerdir. Böylece, Sünbül Ağa’nm, M ı­
sır eyâletinin beş y ıllık vergisine mua­
dil olduğu söylenen zengin hâzinesi ve
gemide bulunan sair cansız ve canlı şey­
ler korsanların eline geçmiştir.
Korsanlar zaptettikleri gemiyi ye­
değe alarak G iıit’e gitmişler, elde ettik­
leri ganimetlerin bir kısmını Girit va­
lisine vermişler, Sünbül Ağa'nm atla­
rından birini de Kandiye kumandanına
göndermişlerdir. Daha sonra, yedekte olarak Messına’ya götürülmek istenilen
bu gemi yolda batmıştır.

H arbin başlaması
Sünbül ağanın bindiği geminin ba­
şına gelenler İstanbul’da duyulunca, ötedenberi padişahı
Venedik
aleyhine
tahrik eden Yusuf Paşa, Sultan İbra­
him ’i Girit seferinin
açılmasına karar
vermeye şevketti. Cinci Hoca da Y u­
suf Paşa gibi Venedik harbine taraftar­
dı.
Bunun üzerine, baharda Selanik li­
manında toplanmaları için Rumeli ta­
rafındaki beylerbeylerine; Çeşme lim a­
nında toplanmaları için de Anadolu eyâletindeki bazı sancakbeyleri ile Sivas
ve Karaman valilerine emirler gönderil­
di. Asker toplanması hususunda emirler
yazıldığı zaman sefer yapılacak yer bildirilmediği gibi subay ve gemi kaptan­
larından da gizli tutuldu. Hazırlıklardan

Girit’in T iiık idaresinden önceki devrinin tarihçesi
( İ lâ v e : 121)

★
—*
lip aday ı zaptetti (825). Böylece G irit'te
m ü h im b ir Arab n ü fu s u yerleşm iş oldu.
Gelenler Rabz.ül-Hendek (K a ndiy e) şeh­
rin i k u rd u lar. G irit'te k i A rab h â k im iy e ­
t i bir bucuk asır kadar devam eUL N i­
hayet N ike ph o r F ho kas kum andasında*
ki Bizans kuvvetleri 12 ay lık b ir k u şatm a ­
y ı m ü te a k ip K a n d iy e 'y i zaptetti. BÖylete adada B izans
h âk im iy e ti yeniden
teessüs etmiş oldu. G iritlile r B izans h â ­
k im iy etind en pek m e m n u n k alm am ış ol­
m a lıla r k i bu rada sık sık isy anlar cık.
ti.
D ö rd ü n c ü h açlı seferinde Bizans im ­
p arato rlu ğ u to p ra k la rı h a ç lıla r arasında
taksim o lu n d u ğ u sırad a G irit adası Mont*
ie rra t m a rk isi B o n ifa c e in hissesine düş­
m ü ştü . B oniface
G ir it’i iOC.OOö güm ü ş
para m u k a b ilin d e V enediklilere sattı i 12
ağustos 1204).

D o ğ u A k den iz m K ıb rıs 'ta n sonra en
b ü y ü k adası olu p doâu-batı d o ğ r u ltu ,
sunda uzanan
G irit, E ge ile A kdeniz!
y ekdiğeri atfen
ay ıran b ir s ım r sahası
da k abul edilir. A v ru p a’n ın en eski iskân
sah aların dan b irid ir, G iritlile r A v ru p a '­
n ın dıger y ârle rin d e k i in sa n lard an çok
önce ilerlem işlerdir. M ilâ tta n önce 3000
ile 1400 y ılla rı ara sın d a G ir if t e «örülen
M inos k ü ltü r ü n ü n
bakiyeieri b u g ü n ü n
in s a n lığ ın d a hayret ve ta k d ir hisleri uy a n d ırır, G lrlr'e M ilâ tta n Öııce 1400 yilm datı sonra A ka lar, b u n la rd a n
sonra
da D o rlar geîdiler. B u n la r ın gelm esiyle
G irit'te b irbirine rakip şe h ir devletleri
devri başladı. Yunanlalar
devri d iy e 1sim lendirilen bu devre m ilâ tta n önce ikinci asra k adar devam e tti. M , Ü. 69
y ılın d a buraya bir sefer heyeti gönderen
R-omaliıar üc senelik* b ir m ücadeleden
sonra aday ı zaptettiler, G îr it'î d a h a zi­
yade askerî ve ek o no m ik bir üs olarak
k u llan an R o m a lıla r, M ıs ır’ı fe th e ttik te n
sonra b urasın ı
B erk a ve B ingazî ile
Dirlikte b ir eyalet
addettiler.
B üyük
K o s ta n tin zam anınd a ise G irit adası İl.
lıry a (S elanik) ey âletine b ağlan d ı. Roı n j im p a ra to rlu s u n u n ik iy e a y rılm a s ın ­
dan sonra G irit D o ğ u R o m a n m sın ırla ,
r ı içinde kaldı..
M ısır,
T rablusgab ve Suriye İslâm
idaresine geçince,
A rab lar K ıb rıs gibi
G irit ile de ilgile n d ile r. İlk E n i evi ha­
lîfesi olan M uaviye
za m a n ın d a Do&u
A k den iz
ad a la rın d a n
K ıb rıs ve Rodos
A rablar ta ra fın d a n zap tedildik ten sonra*
bir A rab ordusu G irit'e kadar uzandıy*
sa da adayı zaptedem edi. B u ilk A rab
h areke tinden sonra E m ev î ve A bbaeiler
devrinde G ir lt’e başka İslâm a k ın la r ı da
vuku buldu. B u a k ın h are ke tle ri esna,
sın d a ancak bir kaç m e v k i‘i ele geçire­
bilen A rablar n ih ay e t
H a life M e'm un
zam anınd a G irit'i
zaptettiler. Böylecc
G ir it’te ilk islâm h â k im iy e ti teessüs et­
m iş oldu. D ab a sonra E n d ü lü s Emevi*
lerî halifelerinden H akem bin liiş a m za­
m a n ın d a E n d ü lü s te n sürüle n 10 bin k i­
şi evvelâ M ıs ır'd a İskenderiye ta r a fla r ın ­
da ikam et edip bilâh a ra 30 gem i ile ge-

i

K a n dökmeden.
ta b m e t çekmeden
G irit e sahip olan
V enedikliler burada
tu tu n a b ilm e ı$îne
ehem m iyet verdiler.
R o m a lü a r m
y a p tığ ı g ib i ana v atandan
bir m ik tar insan getirerek bu rad a yer­
leştirdiler. S ahildeki b ü tü n şehirleri ta h ­
k im ettikten
başka,
iç k ısım la rd a da
kaleler y a p ıp garnizo nlar m e ydan a ge­
lird iler, G irit'e bir u m u m î vali gönderen
V enedikliler, burada merkeze ba ğ lı sıkı
bir idare sistem i ta tb ik ettiler. V enedik­
lile r G i r i t i H anya. K a n d iy e , Resnıo ve
S itia id a rî bölgelerine ay ırm ışla rd ı.
Um u m î vali K a n d ly e ‘de o tu ru r ve ada­
nın m ü dafaası için 20 bin k iş ilik b ir or.
duy u silâh altın d a tu ta rd ı. V enedikliler
G irit h a lk ım id ari, ik tis a d ı ve d in i ba ­
k ım d an devam lı ta z y ik a ltın d a tu tm u ş ,
lardır. A ğ ır vergiler a ld ık ta n başka h a l­
kı başka m ükelle fiy etlere de tâ b i tu ttu la r.
Y e rli h a lk a hic b ir idarî selâhiyet ta n ı­
m a d ık ta n başka
o nlara hor
gözle de
bak tılar. B u yüzden G ir it halk ı, b ilh as­
sa k ö y lü sın ıfı sefil bir h a y a t sürm ek,
teydi. V enedik z u lü m ve işkencesinden
ıstırap çekenlere ortodoks ru h a n ile ri de
dah ildi. O n u n iç in d ir ki. G ir lt'in Vene­
dik ve O sm anlı idarelerini k arşılaştıra n
Avrupa m ü e llifle ri
a ra sm ö a : « T ürkle r
in sa n lık la kabiL i te lif olm ayan böyle b ir

-»
1965

j

i

ı
I

padişahın mukarı'ebi Silâhia r Yusuf Paşa seferin ser­
darlısına tayin edildi. Asker
toplanmasına dair
emirler
yazıldığı sırada eski Bağdad
valisi Küçük Haşan Paşa ya
Rumeli beylerbeyliği verile­
rek Selânik’e gönderilmişti.
Zağarcıbaşı iken kul-kethüdalığına tayin olunan Kara
Murad Ağa sefere katılacak
yeniçerilerin kumandasını de­
ruhte edecekti. Vezir Musa
Paşa da serdarın yanma ve­
rildi. Ayrıca Cezayir, Tunus,
Trablusgarb
ocaklarına da
emirler yazılarak sefere işti­
Biagio Gtuliani’nin kumandanı bulundu­
rakleri bildirildi. Kâtib Çeğu Aya - Todori adası kalesine Türklelebi’nin «Tuhfet-ül-kibar fi
rin girişi (İtalyanca bir albüm'den)
esfar-ül-bihar* ında (Sayfa:
116): ücretle gemiler tutulup
İstanbul’daki Venedik
balyosu
tabi’i
doksan parça gemi Selânik’e, altmış
şüphelenmekten geri .kalmadı.
parça gemi Çeşme’ye gönderilip onAyni zamanda kaptan-ı derya olaıı
beş bin kantar barut, ellibin gülle,

harekete hic bir zam an teşebbüs etmem islerdir» diyenler vardır. Venedikliler,
ortodoks kiliselerinin m al ve
em lâk in i
gaspettiler. İdari ve iktisadi baskı
ve
söm ürm en in
y anın da bu v&2iyet
orto­
doks h alk a çok a&ır geldiğinden, bir b u ­
cuk asırlık m üddet zarfında G irit'te , y ir­
m iden fazla isyan v u ku buldu.
G irit
h a lk ı isyan ederken çok defa gözlerini
V enediklilerin
rakib i olan Cenevizlilere
d ik iliy o rlard ı. N ihayet ondördünoü asrın
sonunda Venediklilerle ba&a çıkamıyacaifin ı a n lıy a n G iritliler isyandan vazgeç­
tiler. İsy anların durm asıyle Venediklilerin zu lü m ve b as k ılan da durm am ış ol­
d u ğ u n d an G ir it h alk ından pek ç o k k im ­
seler bir İslâm diyarı olan M ısır'a göçederek orada yerleştiler,
T lirkler E ge k ıy ıla rın a İndikten
ve
do nanm a m eydana getirdikten sonra, ev­
velâ A n ad o lu k ıy ıs ın a en y ak ın Ege adala rı ile ilg ile ndiler. Aydm-oğlu U m ur
Bey 1341 senesinden sonra kuvvetli bir
do nanm a ile Ege denizinde m ü h im b ir
kuvvet olarak kendisini gösterdiği
za­
m an, Aydın-oğuU an donanm ası G irit su­
la rın a kadar u zanm ak tan geri kalma*

B ü y ü k T ü rk denizcisi Barbaros Hayreddin P aşa’u m Kaptan-i deryalığı
za­
m a n ın d a G ir it’ e b ü y ü k çapıa b ir a k ın
(ikinci cildim izde 936 ıncı sayfaya m ü ­
racaat) y apıldı. B u akında m üstahkem
kalelerin za p tın ın uzun m u h asaraya İh ­
tiyaç gösterdiği gözönünde b u lu n d u ru la ­
rak burada fazla zam an kaybedilm edi¿inden G irit adası V enediklilerin elinde
k alm ak ta devam etti. O snıanlı do nanm a­
sının k uvvetini m u h a fa za eylediği İk in ­
ci Selim zam anınd a G ir it’e 1567 sene­
sinde bir ak ın y a pılm ak la beraber, bîlahara K ıb rıs zap tın a
çalışıldığı* onun
arkasından da în e b a h tı m a ğlû b iy e ti ile
k arşılaşıld ığınd a n G l r it i n fe th i isi d ü ­
şünülm edi. D ogu Akdenizdekl O sm anlı
h âk im iy eti iç in p ü r ü 2lü bir saha teşkil
eden G iritlin,
im p a ra to rlu ğ u n kuvvetli
olduğu istilâ devrinde zapt edilmeden Ve­
nedik elinde bırak ılm ası, şüphesiz hataIı bir hareketti*
B ibliyo g rafya : H üseyin K â m ı Hanyev l; G irit tarihi. H an y a lı N u r i; G irit ta*
r ih i ve Feth i. Kittib Çelebi; Tuhfet-ül ki*
bar fi esfar.ül bihar. Islâm ansiklopedi­
si S: 38, S : 791.

di.

1966

j
1

elli adet top, cebehane. ve sair âlat
yüklendi» denildiğine göre; ücretle tu­
tulduğundan bahsedilen gemilerin tüc­
car gemileri olması lâzımdır.
Hazırlıkların
ikmalini
müteakip
Serdar Yusuf Paşa «Malta seferi» ne çı­
kıldığını ilân ile 30 nisan 1645 (4 rebü'ülevvel 1055) te İstanbul’dan, hareket
etti. Nakliye gemileri ile Çeşme’den Sa­
kız’a nakledilmiş olan Anadolu askeri
21 mayısta, Selânik’ten Mora’da Termiş
(Termiş) e sevkedilmiş olan Rumeli as­
keri de 28 mayısta donanmaya dahil ol­
du. Osmanlı donanması 7 haziranda Mora ıu n güney batı kıyısındaki Navarin
limanına vannea gemiler yağlandı. Bu­
rada Tunus ve Trablusgarb’dan gelen
sekiz adet çektiri de donanmaya katıldı.
20 haziranda (25 rebi’ülahır) Navarin’den harekete geçen serdar kumandanla­
rı davet ederek seferin Girit'e olduğuna
dair hatt-ı hümâyûnu çıkararak, o za­
mana kadar gizlenmiş olan hakikî hede­
fi açıkladı.

H anya’nın zaptı

Hanya kalesi ve limanını gösteren bir
kroki
Böylece Girit’in en müstahkem ka­
lelerinden biri olan Hanya muhasarası
başladı. Dördüncü haçlı seferinden beri
Girit adası Venediklilerin elinde bulun­
maktaydı. Türk istilâsının Ege adalarına
uzanmaya başladığı yıllardan beri Girit
kalelerinin tahkimatı zaman zaman el­
den geçirilip arttırılmıştı. Hanya muha­
sarası başladığı zaman Girit vali ve ku­
mandanlığında «Cornaros, Hanya muha­
fızlığında da «Navagiero» bulunuyordu.
Kâtib Çelebi’nin «Esfar-ül-binar»
ında kaydedildiğine göre; muhasara baş­
ladıktan sonra, Suda limanında ve sair
limanlarda bulunan 17 parça kadırga ve
14 parça kalyon askeri çıkıp karadan
hücum ettilerse de bozulup geri çekil­
diler. Bu arada Hanya müdafileri de bir
iki defa kaleden çıkış hareketinde bu­
lundular. Muhasaranın onyedinci günü
yirmi parça gemi ile Cezayir kuvvetleri
de geldi. Bunlar, doğu yönde Hanya’nın
gerisinde kalan sahanın emniyete alına­
bilmesi için Suda limanında karakol
hizmetine memur oldular.

Serdarın sefer yerini bildirmesi üze­
rine Girit’in kuzey batısındaki Hanya önüne asker çıkarılarak o kalesinin m u­
hasarasına karar verildi. Donanma 23
haziran günü, Hanya’nın kuzey batısın­
daki Aya TodoriC Theodoros) adası önüne geldi. Girit sahiline pek yakın olaıı bu küçük ada zaptedildı. Ertesi gün,
karaya asker çıkarılması ve muhasara
hazırlıklarına geçildi. Bu işlerin ikm a­
lini müteakip 27 haziranda (3 cemaziyülevvel) mevzie girildi; böylece Hanya
muhasarası başlamış oldu. Yapılan vazi­
fe taksiminde: Rumeli beylerbeyi Küçük
Haşan Paşa ve Murad Ağa yedi top ile
Tophane önünde; Tırhala, Kösteııdil, İs­
kenderiye beyleri ve Haseki
Ali Ağa dört top ile onların
^ y a ­
sağında; Csküp, Selanik, Ohri, Velçitrin (Vuçitrin) bey­
leri ve samsuncubaşı İbrahim
Ağa altı top ile sol tarafta
yer aldılar. Duka’tin beyi ve
serdengeçti ağaları Suda boğazında muhafazaya memur
oldular.
Yetmiş sene evvelki Hanya
1967

Hanya kalesi çok müstahkem oldu­
ğundan muhasara
epeyce uzadı, Türk
kuvvetleri muhasaranın 45 inci ve 52
inci günleri iki umumi hücum yaptı. İkinci umumî hücumda fazla zayiata uğramldığmdan asker üzüntüye bile ka­
pıldı. Fakat Hanya kumandam kalsniıı
üçüncü bir umumî hücuma dayanamıyacağını anladığından, kaleyi vire ile tes­
lime karar verdi. Hanya kalesinden çı­
kan heyetle yapılan konuşmalar netice­
sinde serdar Yusuf Paşa vireyi kabul
etti. Böylece elli dört günlük bir muha­
saradan sonra Hanya kalesi teslim ol­
du (19 ağustos 1645). Türk kuvvetleri
vire şartına, yani canlarına dokunulma­
dan serbestçe girmeleri hususuna sıkı
şekilde riayet ettiğinden; kaleden çıkan
Frenkier ailelerini ve eşyalarını üç ka­
dırga iki burtona vükliyerek çekilip git­
tiler.
Venediklilerin çıkışından sonra ka­
le işgal olundu: Kâtib Çelebi'nin bildir­
diğine göre 395 parça top ele geçirildi.
Kalesi tamir olunup içine asker kondu.
Küçük Ahmed Paşa da muhafızlığına
tayin edildi.
Hanya'nın fethini haber alan (5 ey­
lül) padişah İstanbul’da üç gün üç ge­
ce donanma ferman etti, bu arada Haliç
ve Galata’da büyük çırağan şenlikleri
yaptırdı. Yirmi dört buçuk yıl sürecek
olan Girit harbinin muvaffakiyet kısmı­
na dahil ilk safhası Hanya fethi ile ka­
panmış oldu.

Venedik donanmasının faaliyeti
Osmanlı donanmasının Girit’e geldi­
ğini öğrenen Venedikliler donanmalarını
faaliyete geçirerek Malta, Papa ve Is­
panya gemileri ile işbirliği ettiler. Böylece bir müttefikler topluluğu manzara­
sına bürünen Venedik donanması Girit
fethini önlemek üzere çalışmaya başla­
dı. Hanya’nın .fethinin ondördüncü gü­
nü 80 çektiri, 4 mavna ve bir hayli burtondan mürekkep bir düşman donanma­
sı Hanya önünden geçip Suda limanına
gitti. Bu kadar büyük kuvvetlerin Girit
sularına gelişinin esas sebebi Hanya’nın
düşmesini önlemekti. Lâkin, onlar bura­
ya ulaştıkları sırada Hanya çoktan düş­
müş olduğundan zahmetleri bir işe va­
ramadı. Müttefik donanması Suda lim a­
3968

nında bir kaç gün kaldıktan sonra H an­
ya önündeki Osmanlı donanmasına bir
baskın yapmayı düşündülerse de tasav­
vurları boşa gitti. Zira, Suda lim anın­
dan çıkıp Hanya önüne ilerleyince Os­
m a n lI
donanmasını
mücadeleye hazır
vaziyette gördüler. O arada kaleden de
top ateşi açıldığından cesaretleri daha
da kırıldı. Bu arada fırtına da çıktığın­
dan Hanya önünü terketmek mecburi­
yetinde kaldılar ve ancak bir kaç gün
sonra Suda limanında toplanabildiler.
Hanya’nın düşmesini önliyememiş oIan Venedikliler Osmanlı sahillerine te­
cavüzler yaparak Girit harekâtına m ü­
essir olmaya çalıştılar. Bu cümleden olarak kırk çektiri, otuz firkate, dört
mavnadan mürekkep bir Venedik k u v ­
veti, Türklerin Balyabadra veya Ballubadra dedikleri Patras tarafına, ayrıca
Karlı-eli diye isimlendirilen, Preveze'deıı
İnebahtı (Lepanto) ya kadar uzanan, kıs­
ma tecavüzlerde bulundular. Fakat bir
muvaffakiyet temin edemediler,

Y usuf Paşa’nm İstanbul’a
dönmesi
Serdar Hüseyin Paşa Hanya mühafazası için Küçük Haşan Paşa kuman­
dasında bir miktar kuvvet bıraktıktan
sonra 21 ekim 1645 de Girit’ten ayrıldı.
Ağriboz’a vasıl olunca Rumeli’den top­
lanmış olan kara askerine memleketle­
rine gitmelerine müsaade etti. Oradan
iki kadırga ile yoluna devamla İstan­
bul’a geldi; onun arkasından donanma
da 25 kasım 1645 te İstanbul'a dahil ol­
du.

Serdar Yusuf Paşa’nın
idam ı
Eşine az rastlanacak derecede riya­
kâr olan Sadnâzam Sultan-zâde Mehmed Paşa peşinen Girit seferine mua­
rızdı. Hanya muhasarasının uzamasından
faydalanarak, bu seferi istiyenlerden
Cinci Hoca’nın nüfuzunu kırmaya çalış­
mıştı. Fakat kale fethedilince
tavrını
değiştirerek bu defa Yusuf.Paşa’nın m u­
vaffakiyetini küçültme gayretine kapıl­
dı. Yusuf Paşa’yı kendine rakip gören
sadnâzam onu Mısır valiliğiyle İstan-

Girit

.seferinde

Hanya

kalesinin

fethi için

yapılan

savaşlardan

(1045).

bul’dan uzaklaştırmak istediği halde bu­
tla muvaffak olamayınca, Hanya’dan bir
kaç esirle iki adet kırmızı somaki sütûndan başka önemli bir hediye getir­
memiş olan (Namâ C: 4, S: 174) Yusuf
Paşanın pek çok mal ve para elde et­
tiği halde bunları getirmediğini ileri
sürdü. Padişahın para ve eşya hırsını
tahrik ile Hanya fatihini gözden düşür­
dü. Sultan-zâde’nin tesiri altında kalan
padişah Yusuf Paşa'yı tevkif bile ettirdiyse de Cinci Hoca ile Valide Sultan’m
ricaları neticesinde kurtuldu. Bu defa
Yusuf Paşa da sadrıâzamm aleyhinde
sözler sarfetmeye başladı. Seferden ön­
ce Venedik balyosu 60 bin flori vaad et­
tiği için Mehmed Paşa’nın Girit harbi­
ne muhalefet ettiğine dair bir ithamda
bulundu. Nihayet Sultan İbrahim bun­
ları kendi huzurunda yüzleştirdi. Bir İki
gün sonra da Sultan-zâde’yi sadaretten
azletti (17 aralık 1645).
Lâkin, Sultan-zâde’nin Yusuf Paşa
için söylediği sözler zihninde yer etmiş
olduğundan. Sultan İbrahim bir gün (21
ocak 1646) Yusuf Paşa’yı huzuruna ça­
ğırarak: «Hemen git, İçel’deki beyler­
beyleri ile Girit’i ala şeklinde bir emir
verdi. Yusuf Paşa, padişahın bu mânâ­
sız emrine (Kaimâ C: 4, S: 178) karşı:
«— Padişahım, halka kereste salınıp
gemiler yapılmak üzeredir, erbain İçin­
deyiz, vaktimiz vardır, şimdi deniz mev­
simi değildir ve gidecek beylerbeylere
orada iş yoktur; şimdi gidemem»
Dedi; Yusuf Paşa’nın Kasımlarının
sözlerinin tesiri altında bulunan zayıf
muhakemeli padişah ise:
«— Sen kendini bir hizmet mi ettim
sanırsın? Bu kadar hâzinemi sarfeyleyip,
akibet bir alay mel’unu katletmeyip
mallan ile memleketlerine gönderdin!»
Diye itabda bulununca, Yusuf Paşa:
«— Gerçi hazine sarfeyledik ama
KelLmetullahı ilâ edip bir kaleyi mem­
lekete ilâve eyledim, Eman taleb eden
küffarı katledip mallarım almak bir iş
değildi; lâkin akıbeti vahim olan ahdi
bozmaktan, sakındım. Ve ben kadir ol­
duğum -nisbette uğrunuzda hizmet et­
tim; bir kulunuz dahi varıp benim kadar
hizmet etsin»
Yusuf Paşa’nın böyle pervasız ko­
nuşmasından gazaba gelen padişah:

Sultan İbrahim
«— Ne yabâne söyler! sana var git
dedim, durma git, yoksa seni katlede­
rim*
Silâhdarlığma getirildiği günlerdenberi padişahın hep iyi sözüne muhatap
olmuş olan Yusuf Paşa, bir de kale fet­
hiyle neticelenen bir hizmetten sonra
böyle şeyler işitince pek müteessir ol­
du. ihtimal ya fazla teessüründen düşünemiyecek hâle geldiği, veyahut da
lüzumundan fazla sözünü sakmmazlık ederek;
«Şimdi zamanı değildir gidilmez»
Cümlesini sarfetti. Sultan İbrahim
bunun üzerine
bostancıbaşıya «Kaldır
şunu!» diye emir verdi.
Bostancıbaşı
Yusuf Paşa’yı götürürken Sadnâzam
Salih Paşa, Defterdar Musa Paşa onun
affetmesi için padişaha bir saat ricada
bulundularsa da fayda vermedi. Böylece, Girit harbinin ilk serdarı haksız ye­
re ve hiç yoktan hayatını kaybetti. Ka­
im â'nı n «Kemankeş Kara Mustafa Paşa­
nın idamına sebep olmasının cezasını

1969

buldu» dediği Yusuf Paşa, Kâtib Çeleb i’nin «Fezleke» sindeki kayde göre as­
len Bosnalı, Hammer’e nazaran da Dalmaçya’lı olup Hıristiyan adı Jozef Markovîç idi.

Deli Hüseyin Paşa’nın
Hanya muhafızlığı
Sultan İbrahim Yusuf Paşa’yı idam
ettirince Musa Paşa’yı kaptan-ı deryalı­
ğa getirdi. Kısa bir müddet sonra da
eski Sadrıâzanv Sultan-zâde Melımed
Paşa’yı serdarlıila vazifelendirdi. Bu arada yapılan en m ühim tayin eski Budin valisi Deli Hüseyin Paşa’ııın Hanya
muhafızlığına (Naimâ C; 4, S: 203) ta­
yin edilmesidir. Sultan. M uradin sevdi­
ği kimselerden olup, onun yakın m uhi­
tinde bulunmug olan Hüseyin Paşa Ana­
dolu Türklerindendir. YeniSehirli olan
Hüseyin Paşa’ya t Deli» lâkabının ve­
rilmesi cesaret ve şecaatından kinaye­
dir. Serdarhğı bir unvana sahip olmak­
tan ileri gitmeyen Sultan-zâde Mehmed
Paşa Girit’e gelinceye kadar Deli Hüse­
yin Paşa mühim işler başarmış, onun
adaya gelişinden bir ay sonra ölümünü
müteakip de serdarlık bizzat kendisine
tevcih edilmiştir. Hüseyin Paşa Hanya
muhafızlığına yollanırken, Yusuf Paşa­
nın tayin ettiği muhafız Humelİ beyler­
beyi Küçük Haşan Paşa İstanbul’a çağ­
rılmıştır.
Deli Hüseyin Paşa Hanya muhafız­
lığına tayin edilince Mora’m n güney do­
ğu kıyısından gemilerle G irit’e geçti.
Hanya’ya vasıl olunca Türk hâkimiyet
sahasını genişletmek için derhal faaliye­
te koyuldu. Girit adasının kuzey batı
kıyısındaki Kisamo kalesinin zaptı için
sekbanbaşı Murad Ağa'nın
idaresinde
üçbin kişilik kuvvet şevketti. Kisûmo'ya
giden kuvvetler iki gün zarfında burayı
zaptetti (10 mart 1646).
Hüseyin Paşa, casusları vasıtasiyle
Venediklilerin Kandîye ve Suda lim anın­
da hazırlıklar yaptığım, kara ve denizden
beraberce Hanya’ya yürümek gayesiyle
yerli Rumlardan da asker topladıklarını
öğrendi. Bunun üzerine bir taraftan öğ­
rendiği şeyleri İstanbul’a bildirirken, bir
taraftan da Hanya’da müdafaayı takvi­
ye edecek tedbirler aldı.
Akrotiri yarımadasının güney doğu

kıyısında bulunan Suda limanı Hanya'­
nın. emniyeti bakımından büyük ehem­
miyet arzetmekteydi. Zira, Hanya isti­
kametinde uzanan daracık bir körfezin
batı ucundan ve Akrotiri yarımadası üzerinden karadan yürüyecek kuvvetler
Hanya için tehlikeli olabilirlerdi. Hüse­
yin Paşa bu ciheti pek güzel takdir et­
tiğinden Venediklilerin
karadan H an­
ya'ya doğru ilerleme teşebbüslerini akim bıraktı. H attâ Suda limanı onların
elinde bulunduğu halde düşmanın bu­
raya asker ve malzeme çıkarmasını ön­
ledi. Hüseyin Paşa Haziran ayının orta­
larında Esterııi kalesini de aldı. Suda l i­
manının Hanya tarafında bulunan Esterni’ye üç dört bin kişi sığınıp Türklerin top geçirecekleri yollara taş yuvarlıyarak kapamakta ve Türklere tüfenk ateşleri ile zarar vermekte idiler.
Esterni’niu zaptı Türklere Suda lim a­
nına yakın yerde bir istinat noktası teş­
kil etmiş oldu.
Hüseyin Paşa mütemadi savaşlarla
Türklerin işgal sahasını adım adım ge­
nişletmeye muvaffak olmaktaydı. Onun
bu muvaffakiyetleri düşmanın manevi­
yatı üzerine tesir icra etmekten de geri
kalmıyordu. Haziran ayı içinde 37 burton ve 9 çektiriden mürekkep bir düşman
filosu Suda limanına girdi. Düşmanın
buraya kuvvet çıkarmasını önlemeye
dikkat eden Hüseyin Paşa derhal m uha­
rebeye tutuştu ve düşmana beş bin k i­
şilik zayiat verdirerek gelen filonun çe­
kilmesini sağladı. Hüseyin Paşa, m uha­
rebeleri o derece ustalıkla idare ediyor­
du ki, Türklerin az zayiatına mukabil
umumiyetle düşman ağır zayiat vermek­
teydi. Meselâ Serdar Mehmed Paşa’nın
emrindeki donanma gelmeden önce Ebukron önünde yapılan çarpışmada Vene­
dikliler bine yakın ölü verdiği halde
Türklerden yalnız bir kişi şehid düşmüş­
tü.

V enediklilerin Çanakkale
boğazı önündeki faaliyetleri
Venedikliler bir taraftan Girit’te
gayretler sarf ederken öte yandan da
Çanakkale boğazı önünde tehditkâr h a ­
reketlerde bulunmaya başladılar.
Os­
m anlI donanmasının gemi sayısı azım1970

sanamıyacak miktarda olmakla beraber,
personelini Kanuni devri ile mukayese
etmeye imkân yoktu. Bilhassa en y ü k ­
sek kumanda mevkiini işgal edenler umumivetle denizcilikle alâkası olmayan
kimselerden ibaretti. B u sebeple Girit'­
te karaya çıkmış kuvvetlere karşı başa­
rı sağlıyamayan Venedikliler tâ Çanak­
kale boğazı Önüne kadar gelme, hattâ
telıditkâr bir vaziyet alma
cesaretini
gösterdiler.
Yeni Kaptan-ı derya Musa Paşa ile yeni Serdar Sultan-zâde
Mehmed
Paşa 1646 baharında İstanbul’dan yola
çıkıp Çanakkale boğazına geldikleri sı­
rada yirmi kalyondan ibaret bir Vene­
dik filosu Bozcaada’nın hisarım m uha­
sara etmiş bulunuyordu (14 nisan 1646).
Ehliyetsiz ve bir i§e varamıyan serdar
bir şey yapmak cesaretini bulamayıp İs­
tanbul’dan yirmi gemilik yardım ister­
ken, Bozcaada’dajtilerin de barutu bit­
mek üzereydi. Bereket versin ki Rume­
li beylerbeyi Küçük
Haşan Paşa beş
kadırgaya doldurduğu
serdengeçtilerle
Rumeli tarafından gelip adaya asker çı­

kardı da Bozcaada İli sarı düşman eline
geçmekten kurtuldu
Bozcaada önünden
çekilen Vene­
dikliler Saros körfezine doğru ilerledi­
ler. Girit’e asker ve mühimmat götür­
mekte olan Serdar Mehmed Paşa Geli­
bolu'dan harekete geçti. Düşmanın arka­
sından Saros körfezine doğru teveccüh
edince 26 mayısta cereyan eden top dü­
ellosundan Venediklilerin bir kaç genvsi hasara uğradığından Çanakkale boğa­
zı mıntıkasından uzaklaştılar.

Sııda kalesinin muhasarası
Çanakkale önünden çekilmiş bulu­
nan Venedik filosu Türklerden önce Gi­
rit sularına gelmiş ve Türk donanması­
nı mağlûp ettiğine dair bir de yalan ha­
ber yaymıştı. Aradan fazla zaman geç­
meden Serdar Sultan-zâde Mehmed Pa­
şa ve Kaptan-ı derya Musa Paşa donan­
ma ile Hanya’ya vasıl oldu (12 temmuz
1646). Mehmed Paşa «Suda’mn fethi
hepsinden ehemdir*
diyerek buranın
muhasarasını emretti. Gemilerden top

Ü stte : S u d a k ö rfe zi ve onu
m u h a fa z a eden S u d a kalesi
(o rta d a ada ü s tü n d e ) ile k ı ­
yı
İs tih k â m la rı
(soida) m
gösteren o devre a it b ir g ra ­
vür.
Y anda : Suda
k ö rfe zin in için d en a ğ z ın a d oğru b ir gö­
rün üş.

1971

ve asker çıkarılarak dokuz gün sonra
muhasaraya başlandı. Hanya önünde
muhafaza hizmeti görmek üzere 140 par­
ça gemi ayrıldı. Bu sırada çektin, ka­
dırga, burton nevinden yüzden fazla ge­
miden mürekkep düşman filosu Suda’ya
imdada ve düşmesini önlemeye uğraşı­
yordu.
Suda kalesi körfezin ağzındaki ada­
da bir kayanın üzerinde bulunduğu ve
tahkimli de olduğundan, zaptı zamana
mütevakkıftı. Suda muhasarası devam
ederken Deli Hüseyin Paşa Ebukron
(Abakron, Aprikorno) yu zaptetti. Suda
muhasarasının başlamasından iki hafta
kadar sonra Serdar Sultan-zâde Mehmed
Paşa hastalanarak vefat etti. Suda kale­
sini körfezin güney kısmında G irit adası
üzerinde bulunan Paleo kalesi de m ü­
dafaa ediyor ve buraya karadan iyi
bir şekilde yanaşılamadığı*
Venedik
filosu da mütemadiyen gayretler sarfettiği İçin muhasara bir abluka manza­
rası arzediyor, netice itibariyle de iş uzuyordu. Mehmed Paşa’mri ölümünden
sonra Girit’teki kuvvetlerin kumandası­
nı Deli Hüseyin Paşa üzerine aldı. Bu
arada Kaptan-ı derya zahire getirmek
üzere Rumeli sahiline gitmişti. Onun adaya dönüşünden sonra Hüseyin Paşa’nın serdarlık emri de İstanbul’dan geldi. Hüseyin Paşa, Suda’ıım zaptının çok
uzun zamana mütevakkıf olduğunu göz
önünde bulundurarak topladığı bir harp
meclisinde muhasarayı kaldırma kararı
aldı (E-ylûI sonlan).

Deli Hüseyin Paşa’nın
serdarhğı
Hanya muhafızı

sıfativle

mühim

gayretler sarfetmiş olan De­
li Hüseyin Paşa serdar tayin
olunmasını müteakip hizme­
tine devamla faaliyet sahası­
nı daha da genişletti. Bu
1 cümleden olarak fetih saha­
sını genişletmek üzere Rcs( mo kalesini kuşattı (7 ekim
1646). Naitnâ (C: 4, S: 207)
rnn, «iç kalesi
Galata h i­
sarı vüs’atinde, dış
kalesi
tahminen
Tophaneden Sütlüce
mabeyni
kadar.
Ekser haneleri kârgir bina ve gayet sık
ve mamul olup onbin yapıdan müteca­
viz® dediği Resmo (Retmo, Rethimo)
şehrinin dış kalesi muhasaranın başlama­
sından iki hafta sonra zaptedildi. Mu­
kavemete devam eden iç-kale ise, Türklerin tazyikine daha fazla dayaııamıyacağım anlayınca vire şartı ile teslim ol­
du (15 kasım). Canlarına dokunulma­
mak şartiyle teslim olan Resmo müdafileıl Kandiye’ye gittiler.
Resmo muhasarasına devam edilir­
ken, Osmanlı tarihlerinin Resmo’ya üç
buçuk saat mesafede diye tarif ettikleri
Milopotamo (Mylopûtamos) da ele ge­
çirildi.

Kaptan-ı deryaların
d urum u
Kış içerisinde Girit’teki askere za­
hire nakleden, Kaptan-ı
derya Musa
Paşa, zahireyi Hanya’ya boşaltırken fır­
tına çıkmış, bir kaç gemi batmıştı. Bu
sırada müsait lim an olmadığı için Han­
ya önünde barınamıyacağını düşünerek
geri Mora tarafına gitmişti. Yunanistan
kıyılarında bir düşman kalyonu gören
Musa Paşa bir kaç kadırga ile bizzat üzerine gitmiş, düşman kadırgasına faz­
laca yanaştığı için bir tüfenk kurşunu
isabetiyle vurulmuştur (Ocak 1647). B u ­
nun ölüm ü İstanbul’a bildirilince evvel­
ce defterdar olan başka bir Musa Paşa
Kaptan-ı derya tayin edilmiştir. Deniz­
cilikten anlamayan bu Musa ise pek k ı­
sa zamanda beceriksizliğine ait örnekler
verdi. 1647 yazında yapılacak harekât için G irit’e sevkedilmek üzere Çeşme’de
bekleyen askeri almak gayesiyle
bu
limana gelmişken, düşman gemilerinin

1972

hücuma hazırlandıklarım görünce aske­
ri almadan Ağriboz’a geldi. Bu defa 9
adet düşman gemisinin Ağriboz lim anı­
nı muhasara ettiğim duyunca ne Tunus
ve Cezayir gemilerinin limandan çıkma­
sına müsaade etii, ne de Ağriboz’da bek­
leyen beşbin kişilik yeniçeri kuvvetini
aldı. Pek az.m ühim m at ve iki yüz lâ ­
ğımcı ile Girit'e gelince Hüseyin Paşa
kendisini azarladı. Musa Paşa serdarın
emriyle Girit'ten yetpıiş gemi ile Mora’nın Anabolu (Nauplion) limanına
gitti. Buradan Rumeli askerini naklede­
cekti.
Fakat Anabolu önüne muhtelif
boyda 39 parça düşman gemisinin gel­
diğini görünce harbe cesaret edemedi ve
orada kapanıp kaldı. Vaziyet İstanbul’a
bildirilince azledilerek yerine vezir Damad Fazlı Paşa Kaptan-ı derya tayin
edildi. 1647 temmuzu içinde beş
bin
yeniçeri ve 30 kadırga ile Sakıza gelip
uzun zamandan beri
burada bekliyen
askeri gemilere aldı. Geriden gelen altı
kadırganın da kendisine iltihakından
sonra harekete geçtiği sırada karşısına
çıkan 10 düşman gemisini top ateşiyle
kaçırdı. Bu sırada Anabolu’daki gemiler
de çıkıp Sakız’a gelmek im kânını elde
etmiş olduklarından Fazlı Paşa bunlarla
birlikte E ylülün sonunda Hanya’ya ulaştı. Anadolu askeri ile bir miktar za­
hire ve m ühimm at G irit’e gelmekle be­
raber, Rumeli askeri
Anabolu’da kal­
mıştı. Vaziyet böyle olduğu, düşman do­
nanması da Kandiye önünde bulunduğu
halde, kış mevsiminin geldiğini nazarı itibara alan Fazlı Paşa donanma ile İs­
tanbul’a döndü.
İstanbul’a
geldikten
sonra azledilerek (Aralık 1647) yerine
tersane kethüdası
Ammar-oğlu, Kaptan-ı derya oldu.
Serdar Deli Hüseyin Paşa Girit’te
muvaffakiyetli muharebeler yaparken,
donanma âciz kaptan -1 deryaların elin­
de kendisinden beklenen işi göremiyordu. Beceriksiz, denizcilikten anlamıyan,
bu hususta bilgisi olmadığı için tabi’i
kendisinde mücadele cesareti de göre­
meyen Kaptan-ı deryalar, emirlerindeki
kuvvetlerin yarısı kadar düşman gemi­
sine bile rastlasalar âdeta selâmeti bir
limana sığınmakta buluyorlardı. K ap­
tanların mücadele cesareti göstermeme
sebeplerinden biri Osmarüı gemilerinin
kürekli gemilerden müteşekkil bulun-

V e n e d ik lile rle denizde y a p ıla n ç a rp ış­
m a la r d a n b iri (R ic a u t'd a n )

maşıydı. Halbuki Avrupa’da artık kal­
yon devri yani yelkenli gemiler devri
açılmıştı. Yelkenli gemiler küreklilere
nisbetle üstünlük göstermekteydi, Tabi’i kaptanların iş
görmemesi, daha
doğrusu
donanmanın kalitece zayıflığı
yüzünden G irit’teki serdarlar esas sıkın­
tıyı çekiyor ve tasarladığı şeyi bir tür­
lü tahakkuk ettîremiyordu. Seferin da­
ha başlangıcında belirdiği üzere Girit
harbinin yirmi dört buçuk sene devamı­
nın en esaslı sebebi işte buydu.

Kandiye muhasarası
Serdar Deli Hüseyin Paşa Resmo’mm fethinden sonra Kar.diye’nin fethine
hazırlanmaya başladı. G irit’in en m ü­
him liman ve kalesi olan Kandiye fethediidiği takdirde, adanın tamamının ele geçirilmesi yolunda en büyük mania
aşılmış olacaktı. Türkleriıı adaya ayak
bastıkları günden beri mevcut tahkima­
tı daha da artırılmış olduğundan ilâve
kuvvetlere ve yeni mühimmata, ihtiyaç
vardı. Ayrıca Giritte
mevcut askerin
beslenmesi için de zamanında zahire ye­
tiştirilmesi gerekmekteydi. İşte bunun
için Serdar Hüseyin Paşa Kaptan-ı der­
ya Musa Paşa’yı zahire temin etmek üzere Mora sahillerine gönderdi. Lâkin
yukarda belirtildiği veçhile Musa Paşa’dan itibaren erzak ve mühimmat m unta­
zam yetiştirilmediği gibi, serdarın bek­

1973

lediği yardım kuvvetleri de uzun m üd­
det yetiştirilemedi. Fakat buna rağmen
Hüseyin Paşa G irit harbinde en mühim
safha teşkil eden Kandiye muhasarası­
na girişmekten geri durmadı.
Serdar, evvelâ Kandiye etrafında
keşif hareketleri sonra bir kaç defa bin
ilâ iki bin kişilik kuvvetler sevkederek
iz’aç çarpışmaları yaptırdı. Venedik do­
nanması Kandiye önünü muhafazada
bulundurduğundan denizden
sıkıştır­
mak m üm kün değildi. Osmanlı donan­
ması kendisinden beklenen vazifeyi tam
yapamıyordu. Serdar Hüseyin Paşa m u­
hakkak ki bunun farkındaydı. Onun için, çetin uğraşmalar sonunda Kandiye’ye uzanan yolları düzelttirdi; yolsuz
yerlere yol açıp Öküz arabaları vasıtasiyle iki partide Kandiye önüne onbeş
adet top nakletti (16 kasım 1647). Top­
ların naklinden önce Kandiye’ye karşı
yapılan harekât bir ablukadan ibaretti.
İlk partide getirilen toplarla muhasara
başlamış addedilebilirdi. Fakat onbeş
top ile yapılan şey de fi’iliyatta bir ab­
lukadan ileri gidemezdi. Zira daha faz­
la topa ve daha çok insana ihtiyaç var­
dı. Venedik donanması kuvvetli bulun­
duğundan Hüseyin Paşa o zamana kadar
G irit’e getirilmiş topların m ühim kısmı­
nı Hanya, Kisamo, Resmo gibi yerlerin
muhafazasına tahsis etmişti. Bunun için
bir harp meclisi toplayıp vaziyeti müza­
kere ettikten sonra, Kandiye’nin tahki­
matı, içindeki kuvvetler, hakkında b il­
gi verip İstanbul’dan asker ve m üh im ­
mat istedi. Naimâ (C: 4, S; 239) Kandi­
ye’nin durumuna
işaretle bu noktayı
şöyle anlatır: «Kandiye hisarı bir metin
kale olup, üç dört senedenberi küffar
tedarik görüp, tam mânasiyle güvenile­
cek istihkâmlar meydana getirdiler.
Kundağa binmiş ateşe hazır vaziyette
sekizyüz pâre kadar toplan olup, oniki
bin frenk cenkci askerinden gayrı otuz
bin kadar cenkcisi var. Muhasarası için
kırk balyemez top lâzımdır. Onbeş pâre
top ile kalenin muhasarasına girişmek
münasip değildir. Zikroluııan toplar, sair
mühimmat ve asker gelmeden metrise
girilmez».
Serdar Hüseyin Paşa, İstanbul’dan
asker ve malzeme istedikten sonra onlar
gelinceye kadar hareketsiz kalmak iste­
medi. Kandiye’nin etrafını Rumeli bey­

lerbeyi Haşan Paşa’ya zaptettirdi. E lin­
de mevcut mahdut miktardaki kuvvetler­
le 1647 senesini 1648 senesine bağlıyan
kış mevsimini Kandiye etrafında çadır­
da geçirdi. Serdarın gözü yollarda do­
nanmayı ve onuıı getireceği şeyleri bek­
liyordu. Fakat, aylar geçiyor,
ayları
mevsimler kovalıyor Hüseyin Paşa bek­
lediğine nail olamıyordu. G irit’e yardım
kuvveti ulaşmadıkça buradaki asker yei­
se düşüyor, Venedikliler de cesarete ka­
pılarak kaleden çıkıp Türk kuvvetleri­
ne çatıyordu. Hüseyin Paşa buııu önlıyebilmek üzere Kandiye'ye hakim bir te­
pe üzerine 2 balyemez ve 6 kolonborna
topu çıkardı (30 nisan 1648). Bunlarla
şehrin içini ve limanı döğmek imkânı
elde edilmiş olduğundan, Kandiye’dekiler bir müddet için kaleden dışarı çık­
ma cesaretini kaybeder gibi oldular ama, bu defa düşman yüzlerce topunu
Türk
karargâhına tevcih ettiği için
Hüseyin Paşa çadırları bir miktar ge­
riye çektirmek zorunda kaldı.
Hüseyin Paşa ve emrindekiler can­
larını dişlerine takarak mücadeleye de­
vam ederken nihayet erzak bitti. As­
kerler etrafta buldukları bitkilerle ka­
rınlarını doyurmaya çalışıyorlardı. O sı­
rada Venedikliler, adadaki Türk aske­
rinin maneviyatını bozmak için, donan
manın mağlûbiyetine, Çanakkale boğa­
zından bir kayığın bile
çıkamadığına
dair haberler yayıyorlardı. Hüseyin Pa­
şa, bu haberlerin asker üzerindeki te­
sirini silebilmek için Resmo ve elde bu­
lunan diğer yerlerden gizlice bir kaç
top getirtiyor ve «donanmanın geleme­
diği yalandır, yollanan toplar işte; da­
ha fazlası da gelecek» diyordu.
Girit’e yardım
kuvveti gelmemesi
yüzünden zaptedilmiş yerler için elden
çıkma tehlikesi bile belirmişti. Nitekim
Milepotamo’da gayet az muhafız, bıra­
kıldığını faı'keden Venedikliler, bir h ü ­
cum ile kalesine dahil oldularsa da, Si­
lifke sancak beyi Küçük Mustafa Paşa
acele yetişerek düşmanı çekilmeye mec­
bur etti.
Kandiye önündeki askerler, yardım
kuvv-eti gelince metrise girileceğini bi­
liyorlardı. Zaman geçtikçe serdann oyalayıcı tedbirleri tesirini kaybetmeye
başladı. Bunun üzerine Hüseyin Paşa

1974

metrisler hazırlatarak, Kandıye'nm «Ak
tabya» kısmında askeri metrise soktu.
(5 mayıs 1648) Ak Tabyanın sıkıştırıl­
maya başlanmasından onbeş gün sonra
3700 kişilik bir düşman kuvveti bir ge­
ce kaleden çıkarak Türk askeri üzerine
hücum ettiyse de 1200 kişi zayiat vere­
rek geri çekilip kaleye girdi.

Hüseyin Paşa’nm m üşkül
tlurum da kalm ası
Yardım kuvveti gelecek diye aske­
ri mevzie sokmuş olan Hüseyin Paşa, on­
ları hem oyalamak hem gayrete getir’ mek için didinip
durmaktaydı.
Elde
mevcut toplardan bir kısmını limanı iyi­
ce aieş altına alacak şekilde tabiye edince, Venedik gemileri limana giremez
duruma düştüğünden Kandive’ye gelen
asker ve sair şeyleri surlardan yeni bir
gedik açarak oradan içeri almıya mec­
bur kaldılar.
Kandiye’yi sıkıştıran Hüseyin Paşa
düşmanın iki tabyasına girip zaptetme­
ye muvaffak oldu. Buralardan 12 top,
bin kadar tüfek, barut keseleri ve sair
malzeme ele geçirildi. Venediklilerin
bir huruç hareketi
sırasında Hüseyin
Paşa’nm çenesine iki tüfenk kurşunu isabet edip, birisi içinde kaldı. Askerin
maneviyatını sarsmamak için çarpışma­
ların nazik safhası sona erinceye kadar
yarasını mendillerle kapatan kahraman
kumandan, ancak tehlike zail olunca ya­
rasını sardırmak için çadırına çekildi.
Kandive harbi kifayetsiz muhasara
kuvvetlerinin bir didinmesi şeklinde ce­
reyan ettiği halde, surlannda yıkıntılar
meydana getirilmiş, sıçan yolları yapılıp
toprak sürülerek surlara yaklaşılmıştı.
Şimdiye kadar pek ustalıkla muharebe
ederek hayret edilecek derecede az za­
yiata sebep olmuş bulunan Hüseyin Pa­
şa, netice üzerinde müessir olamıyacağım bildiği halde bir umumî hücum da
yaptırmış, bu um um î hücum Türklere
iki üç yüz şehid, buııun bir kaç misli
yaralıya mal olmuştur.
Türklerin Ak-tabyayı zaptettikleri­
nin ferdası günü Kandiye'deki Venedik­
liler anlaşma bahanesiyle Türklere ateşi
kestirdiler. Türkler ateş keserek m üza­
kere için gelecek adamları beklerken, 17
çektirme ve 8 kalyonun limana girerek

asker ve zahire boşaltmaya başladığını,
bunların arkasından da Papa, Malta ve
İspanyol gemilerinden müteşekkil 21 ge­
m ilik bir filonun daha limana dahil ol­
duğunu gördüler. Bu hal zaten bozuk
olan maneviyatı bir hayli sarstı. Zaten
bir müddet önce, serdar, Çanakkale bo­
ğazının Venedik donanması tarafından
kapatılmış olduğunu haber almıştı. Faz­
lı Paşa’dan sonraki Kaptaıı-ı derya as­
ker ve m ühim m at yükliyerek Geliboluya kadar gelince: Venedik donanmasını
boğazın önünde bekler bulmuş ve dışa­
rı çıkamamıştı. Burada bir hayli bekle­
yen Kaptan-ı derya Ammar-zâde boğaz­
da kapanıp kalmak suçu ile idam olun­
muştur.

Venedik harb in in G irit
dışında kalan cephesi
1645 senesinde başlıyan Osmaıılı Venedik harbinin esas cephesi Girit’te
idi. Bununla beraber G irit dışında bazı
yerlerde de
çarpışmalar vuku buldu.
Muharebenin ağırlık merkezinin bir ada
üzerinde cereyan etmesi, sebebiyle, Ve­
nedikliler Türklerin
buraya
kuvvet
şevklerini önlemek için ellerinden gele­
ni yaptılar. Mora kıyılarında, Çanakka­
le boğazı önünde, Sakız adası civarında
Türk deniz kuvvetlerinin
faaliyetine
mâni olmaya çalışmaları bu neviden ha­
reketlendir. Venedik donanmasının Epir
sahillerine tecavüzü ise, G irit’e yönelen
istilâ hareketini hafifletme taktiği adde­
dilebilir. Venedik donanmasının Ege su­
larındaki faaliyeti Girit harbinin uzama­
sına fevkalâde müessir olmuşsa da, S ul­
tan İbrahim zamanında Venediklilerle
denizlerde kayda değer bir çarpışma ce­
reyan etmemiştir. Bu hüküm dar zama­
nında G irit’ten sonra Bosna hududu ve
Dalmaçya kıyılarında da çarpışmaların
cereyan ettiği görülür. Binaenaleyh, bu­
rasının ikinci cephe kabul edilmesi m üm ­
kündür.
Dalmaçya cephesinde
Türkler ilk
önce bazı muvaffakiyetler kazanmışlar­
sa da, bu devamlı olmamış ve Venedik­
liler belirli bir üstünlük göstermişler­
dir. Nitekim, Lika (Velika) sancakbeyi
A li Bey, Zara’nm
yakınında bulunan
Novigrad’ı zaptetmiş, hattâ bundan baş-

1975

K ü s k a le sin in V e n e d ik lile re teslim o lu ­
ş u n u gösteren b u resim İta ly a n c a b ir a l­
b ü m d e n a lın m ış tır

ka Vodizza, Toretta, Rasanza, Zara-Veccilıia gibi küçük hudut kaleleri de Türk­
lerin eline geçmişti. Fakat Venedikliler
Kovigrad’ı geri aldıktan başka, Osman­
l I l a r ı n Zadra dedikleri Zara ve Şebenik
dedikleri Sebeniko'yu fethe memur olaıı Bosna valisi İbrahim Paşa’nm ih ­
mal ve aczinden (Naimâ C: 4: S: 239)

faydalanarak buraları
ver­
medikleri
gibi,
Türklerin
elindeki
hudut
kalelerin­
den Nadin,
Vrano, Duare,
Punkora, Makarsa. Polissano. Islâm, Sukkovar, Velino
ve Rachinizza gibi yerleri de
almışlardı. Bu vaziyet karşı­
sında, kendisine Bosna vali­
liği tevcih edilen Tekeli Mehmed Paşa kaybedilen yerleri
istirdat ve Sebeniko (Şebenik) yu fetihle vazifelendirilmiştir. Türklerin. elindeki
Klis sancağını bile tehdit
ettikleri sırada faaliyete ko­
yulan Tekeli Mehmed Paşa
Sebeniko’yu üç hafta müddetle m uha­
sara etmişse de, çok şiddetli bir m uka­
vemetle karşılaşmış ve ağır zayiata uğ­
rayıp Bosna’ya avdet
etmiştir (1647).
Venedikliler bu durumdan da istifade
fırsatını kaçırmamış ve Dernis, Kanin ve
nihayet Klis'i işgal etmişlerdir. İşgale
uğrıyan yerlerin en mühim mi olup bir
sancak merkezi bulunan Klis kalesini
sadrıâzam Hazer-pâre Ahmed Paşa Sul­
tan İbrahim’e ehemmiyetsiz bir kilise ve
palanga şeklinde tanıtmış ve hüküm da­
rı kandırmıştır.

S U L T A N İ B R A H İ M ’İN S A L T A N A T IN IN K A R A M L 'S T A F A
P A Ş A ’N IN Ö L Ü M Ü N D E N S O N R A K İ K I S M I

Sadrıâzam Kemankeş Kara Mustafa
Paşa idam olunduktan sonra, bu kıratta
kimse Sultan İbrahim’e sadrıâzamlık et­
mediğinden memleket idaresi bozulma­
ya yüz tuttu. Müdahaneci, riyakâr veya
mürtekip kimseler sadrıâzam olduğun­
dan padişahın hastalığı, mânâsız arzu­
ları, sefahati da birdenbire sırıtıverdi.
Kemankeş’ten
sonraki
sadrıâzam
Sultan-zâde Mehmed Paşa, selefine nisbetle zıt karakterde bir adamdı. Keman­
keş Kara Mustafa Paşa ne kadar eğil­
meyen ve doğruyu söylemekten çekin­
meyen bir şahsiyetse, Sultan-zâde de o
nisbette riyakâr bir adamdı. Padişahın
her türlü söz ve arzusuna tatlı tatlı pek­
iyi deyip başeğmesi, hasta ve ustalıkla
idaresi gereken hükümdarın çileden çık­

masına yol açtı. Mehmed Paşa, belki de
Naimâ (C: 3, S: 202) nın belirttiği üze­
re Kemankeş’in akıbetine uğramamak için müdahaneyi artırmıştı. Fakat onun
bu tavrı hasta padişaha bile garip gel­
miş ve bir gün kendisine:
«— Lalam Mustafa Paşa bazan ba­
na itiraz eder, bu iş nâm akuldür derdi.
Senden hiç onun gibi bir söz işitmedim
ve sâdır olmadı. Cümle sözlerinin emre
sadakat kaidesi üzerine
kurulmasının
aslı nedir?»
Diye sorunca, Sadrıâzam Sultan-zâ­
de Mehmed değme dalkavukların beceremiyeceği şu cevabı verdi:
«— Siz yer yüzünün halifesi zıllullahsınız; kalbinize doğan bil cümle şey­
ler ilham-ı rabbanidir: söz ve fi’il ile

1976

Dördüncü M urad ve Sultan İb rahim ’in zam anındaki veziriazamlar
(İlâ v e : 125)

★
—>
ölüm ünü
müteakip.
sonra da Boşnak
Husrev Paşa azledilince
sadrıâzamlıga
getirilmiş olan Hafız Ahmed Paşa F ili­
be'n bir müezzinin oğludur. Irkan Türk
veya Pomak
olduğuna dair iki kayıt
görülürse de
T ürklüğü
ihtimali daha
kuvvetlidir. Kendisi hafızdı.
Ayni za­
manda sesi güzel bir hanende olan H a­
fız Ahmed Pasa güzel şiirler meydana
getirebilen bir sairdi de.
Hafız Ahmed Paşa enderundan
ye­
tişmiştir. Has-oda ağalarından iken ay­
ni zamanda Dogancı-bagı bulunduğu sı­
rada vezaretle Kaptan-ı derya tayin e.
dilmLjtir (Şubat 1608). K ap tanı derya­
lıktan sonra Şam valiliğine getlrüen Ha­
fız Ahmed Paşa burada yedi sene kal­
mış,, daha sonra Van, Erzurum, B aidad,
Anadolu ve
Diyarbakır
valiliklerinde
bulunmuştur.

ÇEKKES MKHMED FAŞA
Bîrine! Mustafa
zamanından devre,
eten Kemankeş Ali PaşaHdan sonra Dör­
düncü M urad'm tayin ettiği sadrıâzamların İlki Cerkes Mehmed Paça dır. Enderundan yetişmiştir. Sarayda silâhdarlığa kadar yükseldikten sonra Sam va.
İllisiyle taşra hizmetine çıkmıştır. Bilahara kubbe veziri olan Çerkeş Mehmed
Pasa, Kemankeş Ali P a şan ın katlinden
sonra sadrazam olmuştur. Nalma. *.hate m j vekâlet, Divan-ı hüm âyun vezirle,
finden piri nurarti Çerkeş Mehmed Pa­
sa'ya verildi» cümlesiyle, sadrıözam ta­
yin edildiği sırada hayli yaşlı bulundu­
ğunu belirtir.
Çerkeş Mehmed Pasa sadrıâzam o*
Lunca, Erzurum 'da isyan edip Orta-Anad o lu n un m ühim bir kısmında faaliyette
bulunan Abaza
Mehmed Paşayı tenkil
ve Bagdad'ı da İran lIlard an istirdatla va­
zifelendirildi. Çerkeş Mehmed Pasa,, A.
baza'nın tenkili işini daha ehemmiyetli
dördününden evvelâ onun üzerine yürü­
dü. Kayseri civarında yaptığı muharebe­
yi kazanarak Abaza’nın arkasından Ter­
can'a kadar
İlerledi. Bu sırada Abaza
Mehmed Paşa eman dilediğinden kendisini
affederek Erzurum valiliğinde İpka ey­
ledi. Oradan kışı geçirmek üzere dön­
düğü Tokat’ta hastalanarak Öldü. (28 ocak 1625).
Çerkeş Mehmed Paşa'nm saclrıâzam
olarak en büyük hizmeti Kayseri civa­
rındaki muharebeyi kazanmasıdır. Ken­
disinin dürüstlük ve adaletperv erliğin de
zaman mm müverrihleri müttefiktir. Çer­
keş Mehmed Paşa ile Tokat'ta görüşmüş
olan müverrih
Pecevi, onun rüş\retten
ve haksız yere man sıb tevcihinden ka­
çındığını, insaflı bir
kimse olduğunu
kaydederek kendisini över. Çerkeş Meh­
med P a ça nın cenazesi Tokat’tan İstan­
bul'a naledilerek Bayezid earai’i mezar­
lığına defnedilmiş tir.

Çerkeş Mehmed
Paşa nın ölüm ünü
müteakip sadrıâzam
olunca,
Bagdad't
İranlIlardan
kurtarmaya
memur edil­
miştir. H aliz Ahmed Pasa m ühr.ü hü­
mâyûnu
teslim
almadan önce zaten
B ağd ad ı kurtaracak kuvvetlerin serdar­
lısında bulunmaktaydı. Bu defa sadrıâzam sıfatiylc ise daha esasb şekilde sa­
rıldı. Sekiz ay 20 gün süren uzun bir »
muhasaraya ve Bağdad ın teslimine dair
İranlIlarla müzakere
acilmiş elmasına
rağmen, kapıkulu askerinin isyanı yü­
zünden şehri alamadı. Neticede veziriâ.
zamlıktan azledilerek
İstanbul'a geldi
ve divanda ikinci vezir oldu. Bu arada
Birinci Ahmed1in kızlarından Ayşe Sul­
tan ile evlenmiştir.
Husrev Pasa’nın azlini müteakip ikinei defa sadrıâzamlıga getirilen Hafız
Ahmed Paşanın bu defakî sadareti üc
bucuk ay sürmüş ve
Husrev Paşa’dan
sonra m ühr.ü hümâyûnun kendisine ve­
rilmesini uman sadaret kaymakamı Re~
ceb Paşa tarafından tahrik edilen kapı­
kulu askerinin ayaklanması neticesinde
padişah m gözleri
önünde feci şekilde
öldürülmüştür. Kabri vasiyeti gereğince
defnedildiği Üsküdar kabrlstanındadır.
H afız Ahn.ed Paşa şair, bilgili, zarif
ve nüktedandı. Güzel şiirleri olan Hafız

HAFIZ AHMED PAŞA
İlk

defa

Çerkeş

Mehmed

Pasa'nın

1977

Ahmed Fasa’nm,
yolda yazd ığı:
Bizim le K erb eiâ

B&ğdad'a
vâdisine

giderken

hem-derd olan

gelsüa
S ın a n s ın

arsa-i

fe rz a n e le ra e

m erd

o la n

gelsün

Diye başlıyan ş iir i meşhur olduğu
gibi, muhasara
esnasında asker, erzak
ve malzeme yardım ı gönderilmesine dair
arizasına eklediği
manzum istimdatnamesi de güzelliği dolayısîyle eski
Os­
m anlI târihlerine konmuştur.
H A L İL

j

Husrev Faşa önce
Abaza
isyanını
bastırmış, daha sonra d a İ r a n l I l a r a kar­
şı harekete
geçmiştir. İran arazisinde
Hemedan ve Dergüzin’e kadar yürüyüp,
dönüp gelerek Bağdad ı kuşatmış fakat
m uvaffakiyet
sağlıyamamıştır. Bu ara­
da sert ve insafsızca hareketlerle bazı
paşaları idam ettirmiş, onun içîn erkân
ve ümera arasında şahsına karşı nefret
uyanmıştır. Bağdad muhasarasını kaldı­
rarak Musul, oradan da Diyarbakır ta­
ra iına çekilen Husrev Faça 1631 yazını
da ne yapacağını
bîlemiyecek
tar2da
doldurmuş, bunun üzerine sadaretten az­
ledilmiştir.

PAŞA

Hafız Ahmed
Pasa'nın ilk sadaretinden sonra İkinci defa veziriazam olan
Halil Paşa birinci sadareti münasebetiy­
le 118 num aralı ilâvede anlatılmıştır.
h u srev

pasa

H alil Pfişa’nm ikinci
sadaretinden
azlini müteakip veziriazam olan Husrev
Paşa aslen Bo^naktır. Bu sebeple um u­
miyetle «Boşnak Husrev Paşa* diye a.
m lır. Enderundan yetişmiştir.
Sarayda
muhtelif hizmet
kademelerinde bulun­
duktan sonra silâhdarlığa kadar yüksel­
miş, silâhdarlıktan yeniçeri ağası yapıl­
mak suretiyle taşra hi2metine çıkmıştır.
Çerkeş Mehmed Paga'nm Kayseri civa­
rında Abaza Mehmed Paşa île muhare.
besi esnasında
yeniçeri ağası bulunu*
yordu. Çerkeş Mehmed Faşa'nın Tokat’­
ta ölüm ü üzerine Defterdar Baki
Paşa
gibi bu da Hafız Ahmed Fasa'nm sadrıâzamlıga getirilmesi tavsiyesinde bulun­
muştu. Fakat o arada İstanbul'da, «Hus­
rev Aga mülır-ü hum âyûnu niçin kendi­
si için istemedi»
seklinde bazı sözler
söylendiğini duyunca, H afız Ahmed P a­
şa’yı tavsiyesinden Ötürü nedamet his­
setmişti. Sadrıâzam Hafız Ahmed Paşa­
nın Bağdad muhasarası sırasında yeniçe­
ri ağası sıÎatiyle muharebelere iştirak eden Husrev A ğa'm n Serdar H afız Ahmed Faşa gibi gayret ve metanet gös­
terdiğinden bahsedilir.
Buna m ukabil
o sırada orduda bulunan müverrih Peçevî, Husrev Afta nın Hafız Ahmed Faşa’yı kıskandığını ve onun muzaffer ol­
masını istemediğini kaydeder*
Hafız Ahmed Pasa’nın Bağdad m u ­
hasarasını kaldırm asını m üteakip sada.
retten azledilerek m ühr.ü hüm âyûn H a­
lil Paşa1ya verildiği zaman, Husrev Ağa da yeniçeri ağalığından azledilerek,
bu vazifeye usul hilâfına Çavuşbaşı Ali

Ağa getirilmiştir. Hafız Ahmed Paşa ile birlikte 2 m art 1627 de Halep ten ha­
reket ederek İstanbul'a gelince kubbe
veziri olmuştur.
Bu arada Abaza Mehmed Faşa ikin­
ci defa isyan ettiğinden H alil Faşa bunu
tenkile memur olmuş, fakat muvaifakiyet kazanamayınca, askeri kabiliyeti ve
dlsiplinciliğiyle nazarı
dikkati celbeden
Husrev Paşa'nm sadarete getirilmesi pa­
dişaha tavsiye edilmiştir.

j

Husrev Paşa sadaretten azledilince
kaüikulu askerleri mevacib bahanesiyle
isyan etmişlerdi. Husrev Paşa bu sırada
itaatkâr görünerek askeri
yatıştırmaya
çalışmış bilahara Diyarbakır'dan Tokat’a
geçmiştir. Bu arada Konya* Seydişehir,
Beyşehri, Eskişehir, İnönü, îskîlip tara­
fında mevcut sipahi 2orbaIan onu yeni­
den sadarete getirmek için isyan hazır­
lığı görürlerken, îstanbulda da Husrev
Paşa ile anlaşan Receb Paşa’nın tahriki
ile sipahiler ayaklanmış ve padişahı ayak divanına
mecbur edip, S a d nâ 2am
Hafız Ahmed Paşa yı
parçalamışlardı.
Husrev P a şan ın fesat hareketinde
elî
olduğunu gözönünde bulunduran Sultan
Murad. Murtaza PaşaV l Tokat'a yollıyarak onun idam ım temin etmiştir (11
mart 1632).
Husrev Paşa cesur,
pervasız, sert
tabiatlı, mağrur, ayni zamanda çok in­
safsızdı. Basit şeylerden adam öldürür,
idam sahnelerini
kılm ı
kıpırdatmadan
bizzat seyrederdi. Tokat’ta idam edildiği
zaman başı İstanbul’a gönderilip, vücu­
du orada defnedilmiştir. Afyonkarahisar
civarındaki
Husrev Paça hanı bunun­
dur.
EECEB

FASA

Sultan Murad/m
istemiye
istemiye
mecburiyetler karşısında
sadnâzam lığa

1978

landırmış ve Hafız Ahmed Paşa’nm öl­
dürülmesine
sebep
olmuştur.
Sultan
Murad bunun üzerine mühr-ü hüm âyûnu
mecburen kendisine vermiş, üç ay sonra
da idam ettirmiştir.

getirmiş olduğu Receb Paşa aslen Boşnaktı. Bostancı ocağından yetişmiş,
Bi­
rinci Ahmed zamanında bostancıbaşılık
etmiş, ayaklarında nıkris hastalığı bu­
lunması sebebiyle bir aralık tekaüd olunmuş, sonra tekrar hizmete alınmıştır.
Birinci A hm et’in Öküz Mehmed Paşa'dan
dul kalan kız ı Gevherhan Sultan
ile
evlenerek hanedana damad olmuş,
bu
yüzden bir müddet Damad Receb Pasa
diye anılmıştır.

TAKAM-YASSI MEllMED PAŞA
Dördüncü Murad m çocukluk yılları­
nı atlatıp vaziyete hâkim duruma geçti,
ği devredeki sadrazam ların ilki
olan
Tabanı-Yassı Meiımed Pasa aslen Arnavultu. Birinci Ahmed'din meşhur ve nü­
fuzlu Darüssaade
Ağası Hacı Mustafa
Ağaya intisab ile onun hizmetinde ye.
tlşrr.iştir. İstidat ve kabiliyeti dolay isiy­
le ağır müteferrika
dirliğine nail olan
Mehmed Ağa bilahara k a lıcıla r kethü­
dası olmuş
(N aim â C: 2, S : 438), bu
vazifeyi takiben de 1628
sonbaharında
Bayram Paşa'nm yerine Mısır valisi ta­
yin edilmiştir. Bayram P aşad an
Mısır
valiliği acılınca,
Abaza Mehmed Paşayı
yeni tenkil etmiş olan Husrev Paşa, pa­
dişaha bir ariza takdim ederek
Mısır
valiliğine
yeniçeri ağası H alil Ağanın
tayinini rica etmiş, fakat padişah Taba.
ni-Yassı Mehmed Paşa yi
göndermiştir.
Mısır valiliğinde Üç sene kadar kaldığı
anlaşılan Tabanı-YassL Mehmed Paşa az­
lini müteakip İstanbul'a gelmiş, bu ara­
da kendisine mühr-ü hüm âyûn tevdi olunmuştur (18 mayıs 1632).

Kubbe veziri
iken 1622 yılı içinde
Karadeniz
serdarlısına tayin edilmiş,
donanmadan bir filonun başında Kara,
denize açılarak 600 şaykalık Kazak de­
nizcileri ile muharebeye tutuşmuş ve ba­
şarılı bir netice istihsal etmişti, Bîlaİıa.
ra 1623 yılı şubatında kaptan-ı derya ta.
yin edilen Receb Paça ik i bucuk sene
kadar müddetle bu vazifede kalmıştır.
Müfsid bir adam oian Receb Paşa îki deia fesat hareketinde bulunmuştur.
Birincisinde sadaret
kaymakamı Gürcü
Mehmed Paşa'nm idamına, İkincisinde ise m ühim bir ayaklanmaya sebep olmuş­
tur, Bizim tarihlerin muttefikan bildir,
dibine göre: 1035 zilkadesinde (1626 agustos) İstanbul'da bulunan yeniçeri ve
sipahiler, Receb Paşanın tahrikiyle, Sa­
daret kaymakamı Gürcü Mehmed
Paşa
Bağdad a imdat etmedi dîye ayaklanmış­
lar, bu yüzden Sultan Murad doksanlık
ihtiyar Gürcü Mehmed Paşa yı idam et.
tirmi.ştir.
Ham m er'in
(C: 9,
S: 298)
Venedik balyosunun
ifadesine istinaden
bildirdiğine göre ise; bu yeniçeri ayak­
lanmasına, Gürcü Mehmed Paşa'nm* ye­
niçerilerin
kaldırılm ası hakkında sadrıâzama yazdığı m ektupların elde edilmesi
sebep olmuştur.
OsmanlI
tarihlerinde
böyle bir şeyden kat’iyyen bahsedilme­
diğine, Receb Paşa mn fesadında ittifak
edildiğine göre, H am m er’in söylediği şe­
yin doğru olmaması gerekir.
Gürcü Mehmed Paşa idam edilince
Receb Paşa onun yerine sadaret kayma­
kamı olmuş, Receb
Paşa dan
boşalan
kaptan-ı deryalığa da m irahurluktan ter­
fi ettirilen Haşan Pasa getirilmiştir. Receb Paşa sadaret kaymakamlığında
epeyc-e kalmıştır. Hafız Ahmed Paşa'nm
ilk sadaretinden azli sırasında bile sad­
ra z a m lığ ı akim dan geçiren Receb Paşa.
Halil Paşa m n arkasından Husrev Paşa’nın sadrıâzam olmasından da hoşlanma­
mış, bilhassa bundan sonra Hafız Ahmed
Paşa ikinci defa sadarete getirilince kıs­
kançlık hisleri iyice kabarmıştır. N iha­
yet bu muhteris adam kapıkulunu ayak­

Sadarete
geçtiği
günden itibaren
zorbaların temizlenmesi hususunda padi­
şah ile sıkı bir işbirliği eden Tabanı Yassı Mehmed
Paşa bir hayli temizlik
yapmıştır. Sultan Murad gibi sık
sık
tebdil dolaşarak
İstanbul sokaklarında
«eğri sarıklı sipahi kılıklı» kim i gör­
müşse derhal öldürtmüştür,
1633 yılında îra n seferi serdarlısına
tayin edilmiş, hu arada Anadolu'dan ge­
çerken yollarda zorba bakıy yelerini tem izli yer ek ilerlemiştir. Sultan Murad ile
bllikte padişahın Revan seferinde
bu­
lunmuş, Revan’m zaptından sonra kendi­
sine sadrıâzamlığına
ilâveten
Rum eli
beylerbeyliği de tevcih edilmiştir. Sul­
tan Murad, Mehmed Paşa'yı Revanim îranlılar tarafından zaptına mani olama­
dı diye azl ve İstanbul’a döndüğü zaman
da iki ay kadar Sırça Saray’da hapset­
m iştir. Bunun arkasından Özl, onu taki­
ben de Budin valiliğine gönderilmiş, pa­
dişah Bağdad seferinden İstanbul’a dön­
düğü sırada da merkeze celbedip sada­
ret kaymakamı yapmıştır.
Tabanı-Yassı
Mehmed Pasa sadaret

1979

kaymakamı iken, padişahın nıakbul siLâhdarj, Mustafa Paga n ın desise ve kini*
nin kurbanı olarak azledilip Yedikule'ye
hapsedildi. Mehmed Paşa tarafından az_
lolunan Eflak ve Bogdan
voyvodaları
mevkilerini yeniden elde edebilmek için
musahib Mustafa Pasa*ya külliyetli Da­
ra yedirmişler, o da Mehmed Paşa'yj
voyvodalarla devletin
arasını açmakla
suçlandırmış, neticede musahibin desise­
sini isbata fırsat bulamadan Yedikule'de
idam olunmuştur. Tabanı-Yassı Mehmed
Pasa’n m kabri
Üsküdar'da Karacaah.
med’deki miskinler tekkesinin arkasında
set üzerindedir.

ı

j

!

BAYRAM FASA

;

Irkan T ürk’tür. İstanbul’da Davud,
pasa semtinde dünyaya gelmiştir.
Aile
menşei Amasya ile Samsun
arasındaki
Lâdik kasabası halkındandır. Gençliğin­
de yeniçeri ocağına girmiş, zamanla
cak dahilinde terfi ederek kul kethüda­
sı. 1623 yılında da yeniçeri a£ası olmuş,
tur. Bilâhara 1625 yılında vezaretle M ı­
sır valisi olmuş ve bu vazifede üç sene­
den biraz fazla kalmıştır. Mısır valisi îken Yemen’de ZeydI İm am ı Muhammedin isyan ettiği görülmüştür. İmamın is^
yana cesaret bulmasında. Yemen valisi
Haydar Paşa
tedbirsizlik, Mısır valisi
Bayram Pasa da alâkasızlıkla itham olu­
nurlar.

?

Mısır valiliğinden İstanbul'a döndü­
ğü zaman kubbe vezirliğine getirilmiştir.
1628 yılı kasımında Bayram Paşa di­
vanda altıncı vezir bulunuyordu. Sadrıâzam Husrev Paşa, Abaza Pasa’nm ten­
kilinden İstanbul a
dönünce,
Bayram
Paşa’yı asker arasına fitne
sokmakla
itham etmiş, bu yüzden padişahın gaza­
bına uğrıyarak bir hafta Yedikule, bir
hafta kapıcılar odasında hapsolunduğu
gibi malları da hazine namına müsadere
edilmiştir. Maamafih Bayram Paşa'niiı
menkubiyeti uzun sürmemiş vezareti iade
olunmuş ve sair haklarına da kavuşmuş,
tur. 1633 senesi içinde Rumeli beylerbe­
yi olarak gördüğümüz
Bayram Paşa,
Sultan Murad'ın emriyle Rumeli'deki tı­
mar ve zeamet yoklamasını yapmıştır.
Daha sonra sadaret kaym akamlığına ge­
tirilen Bayram Pasa, bu
vazifedeyken
Tebanı-Yassı Mehmed Paşa’nın azli üze.
rine mühr-ü hüm âyûna nail olmuştur.

cin Sultan Murad gelinceye kadar
bir
takım hazırlıklar yaptı.
Sefere
çıkan
Sultan Murad ile giderken ordunun Urfa yakınlarında Cülab menziline ulaşma­
sı sırasında vefat etmiştir (26 ağustos
1638). Cenazesi
İstanbul'a
getirilerek
Cerrahpaşa semtinde
Avratpazarı civarundaki türbesine defnedilmiştir. Türbe,
sine bitişik tekke.
sebil, mektep ve
medresesi, Kayseri’de de bir mevlevihanesi vardır. İyi ve tedbirli bir devlet adamı olarak tanıtılan Bayram Paşa bir
hicviyesi yüzünden N efT nin idamına sebep olmakla lekelidir.

TAYYAE MEHMED PAŞA

J
Irkan Türk olan Tayyar
Mehmed
Paşa selefi Bayram Pasa gibi Lâdik'lidir.
Bağdad valisi iken orada şehid
düşen
Uçar Mustafa Pasa'nm oğludur. Muhte.
lif sancaklarda sancak beyliği etmiş sonra valiliklerde bulunmuştur. Sadrıâzam
Çerkeş Mehmed
Paşa'nın 1G24 yılında
Kayseri yakınında Abaza Mehmed Paça
ile çarpışması sırasında
Tayyar Mehmed Paşa Sivas valisi idi. Harpten önce
Abaza taraftarı görünüp muharebeye giriicceği sırada sadrıâzamla beraber olu­
su Abaza’nın mağlûbiyetini intaç etmiş­
ti. Kayseri civarındaki muharebeden bir
sene kadar önoe Dlyarbekir valisi Hafız
Ahmed P a şanın idaresinde cereyan <sden Bagdad kuşatmasında, Sivas valisi
sı fa tiyle Tayyar Mehmed Paşa da bu­
lunmuştu.
* Sadrıâzam Husrev Paşa Abaza Meh­
med Paşa’yı teslim olmıya mecbur edin­
ce, Erzurum valiliği sadrıâzamın İnhası
ile Tayyar Mehmed Paşa’ya verilmiştir.
Lâkin padişah bu sırada yeniçeri Ağası
Halil Ağaya Mısır valiliği
verilmesine
dair sadrıâzamın arzını kabul etmeyince,,
Erzurum
valiliği H alil Ağa
(Paşa)ya
kalmıştır.
Daha sonra
kendisine
Diyarbekir
beylerbeyliği verilen
Tayyar Mehmed
Pasa’nm bu vilâyetteki valiliği epeyce uzun sürmüştür. Husrev Paşa Diyarbekir'de bulunduğu sırada sadrıâzamlıktart
azledilince Tayyar Mehmed Paşa yı yeri­
ne serdar vekili bırakarak Dlyarbekir’den ayrılmıştı.
Tayyar
Mehmed Pag a, Sultan Mu­
rad m Bağdad seferine çıktığı sırada da
Diyarbekir beylerbeyi bulunuyordu. Bay­
ram Pasa’nm ölümü üzerine, Ruznamçeci İbrahim Efendi’nin tavsiyesi üzerine

Sadrıâzam
olduktan bir bucuk ay
sonra, Diyarbakır’da bulunan orduya il­
tihak etmek üzere İstanbul’dan hareket
etmiştir. Diyarbakirda, Bağdad seferi L

1980

j

i

j
(

T ayyar M ehm ed Pasa y i sadrıâzam y ap ­
m ıştır.

Kıymetli bir kumandan, iyi bir ida­
reci, cesur bir asker oLan Tayyar Meh­
med Paşa’n m sadnâzamlığı dört ay ka.
dar sürmüştür. Bağdad muhasarasında,
bir elinde kılıç olduğu halde askerle bir­
likte hücum hareketine iştirak ederken
alnına isabet eden bir kursunla
şehid
düşmüştür. Sultan Murad, kahraman sad.
rı&zunınm ölümüne pek müteessir olmuş
ve «Ah Tayyar Bağdad kalesi gibi yüz
kale değerdin» demiştir. Tayyar Mehmed
Pasa, Imam-ı Azam’in kabrinin bulundu,
ğu Âzamiye'de babasının mezarının ayak
ucuna defnedilmiş tir.
KEM ANKEŞ

KARA

M U ST A FA

!

P A SA

Dördüncü M urad'm
sonuncu, Sul­
tan İbrahim ’in ilk sadrazam ı olan Ke­
mankeş Kara Mustafa Pasa aslen A r.
navuttur. Hammer, bunun Macar asıllı
olduğunu söylerse de, Kemankeş ile çağ­
daş olan müverrih Vecihi’nin Avlonya’lı,
KâtLb Celebi’nin de
Arnavut olduğunu
söylemelerine, şüphesiz daha fazla deger verip doğru kabul etmek gerekir.

yi biraz asan müddet zarfında tersane
ocağını düzeltmiş ve ısrafatı Önlemiştir.
Sultan Murad üzerinde cok müsbet tesir
uyandırdığından,
padişah,
kendisine
birden fazla vazifenin verilmesinde
bir
beis görmemiştir. Nitekim Veziriâzam
Bayram Faşa’nın
Ölümünü
müteakip
kaptan-i deryalığına
ilâveten sadaret
kaymakamı da tayin edilmiş.
Sultan
Murad’ın Bağdad seferine
hükümdarla
birlikte İştirak etmiştir.
Tayyar Mehmed paşa'nın şehadetlni
müteakip sadrı âzam olan Kemankeş Ka­
ra Mustafa Paga nın bu arada gördüğü
en m ühim iş,
İranlIlarla Kasr*ı Şirin
muahedesini akdetmesidir. Kasr-ı şirin
muahedesini imzadan sonra hudut işleriy­
le meşgul olup kaleleri, tamir ettirdiği
gibi kapıkulu askerinin nizamlarıyle de
ilgilenmiştir. K âtib Çelebİ’nin bildirdi­
ğine göre; bu cümleden olarak ocakta 12
bin sipahi, 17 bin yeniçeri bırakıp di­
ğerlerinin kaydını silmiştir.
Sadrıâzamlığınm
Dördüncü Murad
devrine rastlıyan kısmında karşısında en
m ühim hasım olarak padişahın makbul
musahib ve sllâhdarı
Mustafa Paşa’yı
bulmuştur. Mustafa
Paşa’nm
padişah
nezdindeki nüfuzunu bildiği halde gücü
yettiği nisbette ona da mukavemet et­
miştir. Sadrıâzamın padişaha yazdığı ya­
zıların bir nüshasmin da kendisine yazılmamasma kızan Silâhdar Mustafa Pa­
sa, padişaha bu hususta şikâyette bulu­
narak, Kemankeş’in kendisini adam ye­
rine 'koymadığını bildirmişti. Bu vazi­
yet karşısında Sultan M urad:

Müverrih Naimâ,
Kemankeş Kara
Mustafa Paşanın hayatı, hususiyet
ve
meziyetlerine dair VecLhi ve Kâtib Çelebi nin verdiği m alum atı kendi tarihin­
de hususi bir baslık
altında nakleder.
Buna göre: Kemankeş
Kara
Mustafa
Paşa nın yetişmesinde ilk rol oynıyan
şahsiyet, yeniçeri ocağı ağalarından Ka­
ra Haşan Ağadır. Bunun yanında evve­
lâ yeniçeri, sonra solak olmuş, bu sı­
rada kemankeşllğe
heves ederek usta
bir kemankeş halinde temayüz etmiştir.
Zamanla terfi ederek yeniçeri kethüdaiıgına yükselmiş, Sultan Murad Edirne’ye
gittiği sırada da sekbanbaŞL olmuştur.

«— Niçin silâh darımı ihmal edersin,
bana yazdığın yazıları ona da yazmaz­
sın?*. diye sorunca Kemankeş:
«— Şevketlü padişahım, evvelâ
bu
kuluna bildir, silâhdar
kulunun senin
saltanatında
ortaklığı var m ıdır, yok
m udur? Eğer varsa enıir
padişahımın;
her umuru ona da yazmak gerekir. Yok
İse padişahım, ben yalnız seni padişah
bilirim, ancak sana yazarım ve lâyık olanı budur ki; benimle padişahımın ara­
sındaki muamele ve yazılışlar gibi sır­
lara kat’lyyen silâhdar ve gayrisi mutta­
li olmaya, aksi takdirde ben hükümet
ve vezaret edemem» demiş; padişah da
kendisini haklı bulmuştu.
Sultan İbrahim zamanında karşısında
en m ühim rakip ve müdahaleci olarak
Silâhdar
Yusuf Pasa İle Cinci H ocayı
bulan Kemankeş Mustafa Paşa, padişa­
hın yersiz müdahalelerine de karşv koy­
muştur. Vecihi tarihinde
kaydedildiğine

Abaza Mehmed Pasa en son isyanını
müteakip teslim olup, affından
sonra
padişaha intisab ettiği sırada Kemankeş
Kara Mustafa'nın hal ve harekâtı naza­
rı dikkatini celbetmiş ve neticede onun
bundan sonraki yetişme tarzında Abaza
Paşa bir hayli müessir olmuştur. Ciddi­
yet ve dürüstlüğüne dair o aralık pa­
dişah da. bilgi edinmiş, yeniçeri ocağında
temizlik yapmak istlyen Sultan
Murad,
Revan seferine giderken
yeniçeri ağası
tayin ettiği Mustafa Ağa’ya bu hususta­
ki arzu ve g ö r ü ş l e r i n i tatbik ettirmiştir.
R.evan seferi dönüşünde Deli Hüse^
yin P aşanın yerine kaptan-ı derya tayın
edilmiş, bu vazifede bulunduğu üç sene­

1981

[

¿¡öre; Yusuf Paşa ve Cinci hocaiıın m ü­
dahaleleri
yüzünden iki defa istifasını
vermişse de Sultan İbrahim kabul
et­
memiştir.
Para üzerinde yaptığı ıslahat, temin
ettiği tasarruf ve düzenli iş görmesi sa­
yesinde, Sultan Murad zamanında tees.
süs etmiş olan düzenli ve disiplinli idare
onun katline kadar Sultan İbrahim zamanmda da devam etmiştir* Kemankeş
Kara Mustafa Paşa'nm ölümü ile nizam­
lar çiğnenip idare
bozulmaya bağladığı
cihetle. Sultan İbrahim 'in saltanat dev­
ri, biri Kemankeşsin sadrıâzamlı&ı zama­
nı, diğeri ondan sonraki kısım olmak üzere iki veçhe arzeder.
Kemankeş i
etraflı şekilde tanıtıp
kendisini metheden Kâtib
Çelebi onun
mühim noksanına da şöyle işaret eder:
«katledildiği sırada elli yağlarında kadar
olan Kemankeş Mustafa Paşa vezirler arasında memduh olan vezir-i zişâmn bi.
ridir ki mesleği sonra gelenlere divanda
düstür-u amel oldu* Vezir-i mezbur akil
ve müdebbir olup, ancak noksanı okur
yazar olmamasıydı. Bunu kendi dahi İti­
raf edip, ben bu makama lâyık değilim,
nihayet kahM rical yüzünden beni nasbettiler. Zira mansıb-ı sadaretin şartı okuyup yazmaktır; padişah ile vezir ara­
sında sırra müteallik nice umur vardır
ki bir kâtibin bunlara vâkıf olmaması lâ ­
zım gelir derdi» diyor.

j

Kemankeş Kara
Mustafa Pasa bes
sene dört ay süren sadrıâzamlığı esnasında bir takım imar hareketlerinde bulunup, hayır eserleri de meydana getirmistir. Sivas İle Tokat arasında bulunan
harap haldeki Mehmed Pasa hanını ta­
mir ettirip etraftan dört beş yüz hane
iskân etmek suretiyle
Yenihan {şimdi
Yıldızeli diye anılmaktadır) adı altında
bir kadılık meydana getirmiştir. Edirne.
deki Mİhal Gazi köprüsünü 20 bin kuruş
sarfı yİ e tamir ettirerek harab olmaktan
kurtarmış; Macaristan’daki E ğri kalesin­
de bir hamam,
mektep ve baruthane,
Çorlu ilerisinde ağaç bir köprü yaptır­
mıştır. Ayrıca
Üsküdar ve
Pendik'te
çeşme, Rumeli'de köprü, yol ve çeşme­
ler yaptırmış, Mekke'ye Arafat'tan ge­
len suyun mecrasını
açtırıp akıttırmış,
Kâbe yolundaki Ayn-ı
Zerka
kalesini
yaptırıp buraya yerleştirdiği m uhafızla­
ra ve Haremeyn fukarasına kendine ait
vakıflardan maaş tahsis etmiştirKe­
mankeş Kara Mustafa P a şan ın İstan­
bul'da Karagüm rük ile Balat arasındaki
Salmatomruk'ta bir mescidi,
Galata’da

Kurşunlu mahzen
civar ¡nd a
kiliseden
hazma
bir cami i3 Fatih’te Kıztaşı nda
bir çeşmesi vardır.
!

Katledildiği zaman bütün mallarının
hazine namına zaptı da emredilmişti. Bu
arada bir eğer heybesinin içinde 30 bin
floriden gayrı parası
çıkmadı. Evinde
kıymetli bir kürsü üzerinde beş adet re­
sim görüldü. Bu bes resimden bir tane­
si kendisinin, diğer dört tanesi de dev­
let erkânından dört
kişinin resmi idi.
Kemankeş in kabri
Bayezld semtindeki
Parmakkapı (Çarşıkapı’da) da 1641
de
yaptırmış olduğu medresesi yanmdadır.
s v l t a n -z A d e

paşa

ftCivan.kapicıbaşı»j ayni zamanda şiş­
manlığından dolayı «Semin» unvanları iJe de anılır. Mehmed Paşa nın babası,
Sokullu'dan sonra sadrıözam olan
A r­
navut asıllı, Ahmed Paşa nın oğlu Abdurrahman Bey’dır.
Ahmed Paşa, Ka­
nuni’nin kızı Mİhrİmah Sultanın Rüstem
Paşa ile evlenmesinden doğan kızı Ayşe
Hanı m-Sultania evlenmiştir. Bu vaziyete
göre; hakikî sultan^zâde babası olduğu
haîde, Mehmed
Paşa'nın bizzat kendisi
bu unvanla anılmıştır*

;

i
>

m ehm ed

|

-►
1982

Sultan-zâde küçük yaşta saraya alın­
mış ve hasoda’da
terbiye
görmüştür.
Sultan Osman'ın Lehistan seferi sırasın­
da henüz 19 yaşında
bulunduğu halde
kapıcıbaşı olmuştur.
Henüz pek genç
ya^ta kapıcıbaşı olduğu için «Civan kaPicıbaşı» lâkabı ile şöhret
bulmuştur.
Osmanlı hanedanı ile ilgisinin mevcudi­
yeti sebebiyle çabuk yükselmekte devam
eden Sultan-zâde daha otuz yaşma tam
basmadan 1040 (milâdî 1630-1631) yılında
kubbe veziri olmuştur. Bu genç adam
yaşı icabı hareketli \e çalışkan olması
gerekirken 1633 yılında İran seferi ha­
zırlığında gayretsizliğini müşahede eden
Sultan Murad tarafından Rodos'a sürgün
ve malları müsadere olunmuştur. B ilâ­
hare affa mazhar olan Sultan-zâde Mehmed Paşa
1047 (milâdi 1637-1638) de
ikinci vezirlik payesiyle Mısır valisi ta­
yin edilmiş, burada üç sene kadar kal­
mıştır. Mısır, valiliği sırasında büyük bir
servet (Naimâ C: 4, S: 200J temin ede­
rek İstanbul'a döndükten sonra darbhanc nezaretine memur edildi. Bu arada
Özi valiliğiyle Azak'a karşı yapılacak se­
ferin serdarlısına
tâyin edilen (1642)
Mehmed Paşa, Kazaklar
Azak'ı tahrip
ederek çekilmiş olduklarından muharebe
vermeden kaleyi teslim almış oldu.

j

Kösem Sultanın ve daha bazı kimse­
lerin gösterdikleri
teveccüh dolayısıyla
Sultan_zade’nln sadrıâzamlıfia
getirilebi­
leceğini hesaplıyan Kemankeş Kara Mus­
tafa Paşa, onu İstanbul'dan uzak tutma­
ya çalışmış* Özi valiliğin den sonra Sam
valiliğine göndermiştir <16*3). Sultan.zâde Sam'dia iken Kara Mustafa Paça kat.
ledilince mühr-ü hüm âyun kendisine gön­
derilmiştir.
İki seneye yaklaşan sadareti esnasın­
da. Kemankeş'in
akıbetine uğramamak
endişesiyle hareket etüâi, bu arada Cin.
ci H ocanın nüfuzu da en kuvvetli dev­
rine rastladığı içîn dalkavukluk ve ri­
yayı son haddine çıkarmıştır. Bu hali
yalnız memleket için fena neticeler ver.
mekle kalmamış, Sultan İbrahim ’in çıl­
gınlıklarının artmasına bile âm il olmuş­
tur. Nitekim bir gün kendisini huzuruna
çağıran Sultan İbrahim şu satarları İhtı,
va eden. (Natmâ C: 4, S: 203) bir hatt-ı
hümâyunu yüzüne fırlatarak vermiştir:

\

Civan kapıcıbaşı
Mehmed Paşanın
yerine sadrıâzam olduktan sonra selefi­
ni Girit serdarlı giyîe İstanbul’dan uzak­
laştı rm ı$tm Deli Hüseyin Pasa'nm Gi­
r it’te Klsamo, Apokorono,, Resrno kalele­
rini zaptı ve Kandlye ablukasına giriş­
mesi Saüh Basanın
sadareti zamanına
rastlar.

«Bre mütevelli 3'apılı kodoş, bre kar­
puz kıyafetli püzevenk (daha bir sürü
galiz b ita b ); ecdadım Medine'ye bu ka­
dar cevahir ve emval göndermişler, adam
Eönderüp
anda olan emval ve cevahiri
cümle getürdesin, ve illâ
senin derini
soyup saman doldurmam mukarrerdur,
Söyle bilesin;.
Sulîanjıade bu hatt.ı hüm âyun karşısında fazlaca şaşkınlığa uğramakla be­
raber, dalkavuk baleti ruhiyesi yîne im ­
dadına yetiştiğinden «ferman padişahı*
mıadır» diyerek işi geçiştirmiştir. Padi­
şaha her hafta ağır hediyeler takdim e.
d erek Sultan İbrahim 'i bu yönden de
baştan çıkaran Mehmed Paşa memurla­
rı çabuk çabuk azledip aâır caizeler al­
mıştır. Sadaretten azledildikten sonra Gi­
rit serdarı tayin edilmiş olan Sultan-zâde
Mehmed Paşa oraya vardıktan bir ay
sonra hastalanarak ölmüştür. Cenazesi İs­
tanbul'a getirilerek
Üsküdar'da Hüdaİ
dergâhı civarında annesi
Ayse HanımS u lta n ın ayak ucuna defnedilin istir,

Mehmed Pata ve halefi Hezar-Pârc Ahmed Paşalar biçiminde fenalıkları
pek
fazla olan bir kimse de delildir.
İrken Boşnak olup Hersek saııcagı.
na tâbi Nevesin liöir, Genç sayılacak bir
çağda iken Defterdar
Nıgdeli Mustafa
Paça ya* onun 1632 de idamı üzerine de
Dördüncü Murad'm fazlaca itimad etti­
ği şahsiyetlerden olan Ruznamçeci İbra­
him Efendiye intisap
suretiyle maliye
mesleğinde yetişmiştir. Fakat Sultan İb­
rahim zamanında bazı kimselerin teşvik
ve telkinleriyle meslek değiştirerek, önee mlrahur3 sonra da yeniçeri ağası el.
muştur. Bu hareketi onun çabuk yük.
sölmesine tesir etmiş, nitekim 1644 ma­
yısında kubbe veziri, iki ay sonra da
baş defterdar olmuştur.

■

Salih Paşa nın ölümü. Sultan İbra­
him in cılgınca bir gazabı
neticesinde
vuku bulmuştur. Bir gün şehirde
bir
hoeaya okunmaya giâen Sultan İbrahim,
önüne bir araba çıkmasına kızmış, ara­
ba yasağına daîr emrinin yerine getiril,
memesini sadrıâzamın
ihmaline hamle­
derek, sadrıâzamlık sarayında ikindi di­
vanı yapmakta olan Salih Paşayı çağır­
tarak, gittiği hocanın evinde boğdurmuş­
la r,
KAKA artS A PASA

Sultan İbrahim Salih Paşa'yı boğdu­
runca mühr-ü hümâyunu, o sırada Mora'nm Anabolu limanında bulunan Kap­
tana derya Kara Musa Paşa'ya gönder­
mişse de sadaret kaymakamı Ahmed Faşa padişaha hulûl ile sadrazamlığı elde
etmiştir* Sultan İbrahim'in meşhur mu.
sahibesi Sekerpâre kadının kocası olan
Musa Pasa’nm sadnâzamlıga tayini ve
birkaç gün içinde azli gıyabında cereyan
etmiş ve kendisi fiilen sadrıâzamlık yap­
mamıştır.

S A L İH PASA

Sultan-zâde Mehmed Paşa'yı azleden
Sultan İbrahim sadareti K ap tan ı derya
Yusuf Paşa’ya teklif etmişse de onun
kabul etmemesi üzerine* divan toplantı,
sında bulunan Salih Paşa'yı
caâırarak
mühr-ü hüm âyunu
vermiştir.
Böylece
sadrazam olan Salih Paşa, nazarı dik­
kati celbedecek hususiyeti bulunan bir
şahsiyet değilce de, selefi Sultan-zâde

HEZAB-PÂFE AHMED PASA
İstanbul'da Tavşantaşı mahallesinde
dolmuştur. Bir kapıkulu süvarisinin oğ­
ludur. Gene yasında
kâtibllkle maliye
hizmetine
slrmis, güzel ve çabuk yazı

1983

sizden hata sâdır olmaz ki itiraza mahal
ola. Zahirde gayrı makul görünen bazı
hallerin altında birtakım hikmetler giz­
lidir ki, onlar bize m alûm değildir*.
Bu sözler padişah üzerinde tesir ic­
ra eylemekten hali kalmamıştır. Kazas­
ker Abdürrahim E fendinin Kâtib Çelebi’ye (Fezleke C: II, S: 293) bizzat mahremane söylediğine göre; Sultan İbra­
him ’in aşın ve garip haller takınmasın­
da Mehmed Paşa'mn havli rolü olmuş­
tur' Zâten,
sonradan
mukarriblerine
söylediği sözlerden, hükümdarın Meh­
med Paşa'mn lâflarına inandığı görül­
mektedir. Nitekim bazı itirazlarda bu­
lunan mukarriblere:
«— Sizin sözünüz garezdir. Bana la ­
lam böyle talim eyledi, benden hata sâ­
dır olmaz, zuhur eden şeylerde bir giz­
li hikmet vardır ki siz bilmezsiniz» de­
meye başladı.
Padişahın kavrayışı bu merkezde,
yakın muhitini
teşkil eden bir kısım
şahsiyetler de bu halden istifadeyi göze­

tir durumda olunca devlet işleri düze­
nini kaybetmeye başladı -

yazması ve kavrayışlı olması dolayısiylö
Sadrıâzam Kemankeş K ara Mustafa Faşa’njn tezkireciliâino yükselmiştir. Kara
Mustafa Faşa bu açıkgöz adamın bir gün
evrak üzerinde sahtekârlık yaptığını ha­
ber alıp katletmek istemiş, fakat paşanın
yakınları bunun yerine konacak ehil bir
adam mevcut değil diye kendisini affettirmişlerdi.
Kemankeş Kara Mustafa Paşa nın tezk er edilginden sonra sırasiyle mevkufatcj, def teremin i ve sipahi bölüğü ağası
olmuştur. Sipahi bölüğü ağalığında bir
kac gün bulunmuş ve bu arada padişah
tarafından bizzat davet edilerek vezaretle
defterdarlık tevcih edilmiş (1646), Salih
Pasa idam olununca da kendi kurnazlıgiyle sadareti elde etmiştir.
Ahmed Fasa'ıun sadnâzamlıği sıra­
sında rüşvet aleniyete dökülmüş, samur
ve anber saînmsı adı altında
salmalar
yapılıp, bu münasebetle müsadereler de
iera edilmiştir. Mürtekip ve ahlâksız bir
adam olan Abmed Paşa padişahın arzu­
larım yerine getirmeye çalışırken kendi
küpünü
doldurmak için de uğraşmış;
Bosna tarafında baz: kaîelerin elden git­
mesi, Venedik donanmasının Çanakkale
Boğazım tehdidi
yüzünden Girit'e yar­
dım kuvveti gönderilememesi gibi mem­

leketin hayati meselelerine karşı gereken
alâkayı pek göstermemiş, icabmda pa­
dişaha yalan söylemiş, fakat ihtiraslarım
tatmin uğrunda gayret sarfetmekten ge­
ri kalmamıştır. Ocak ağalarını öldürmek
isterken kendisi canım kaybettiği
gibi
Suttan İbrahim ’in hal ine de yol açmjş'
tır. Cesedi parça parça edildiğinden do­
layı tarihe «Hezar-pâre Ahmed Faşa* di­
ye geçmiştir.

j

|

S u lta n İb r a h im 'in ha&taiığı
Sultan İbrahim devrinin iyi anlaşı­
labilmesi için,
şüphesiz, hükümdarın
şahsî durumunun iyice belirtilmesine ih ­
tiyaç vardır.
Tarihçilerin umumiyetle kendisinden
*Deli İbrahim* diye bahsettikleri
bu
hükümdarın, zihni
kabiliyetleri bakımmdan normal bir kimse olmadığı m u­
hakkaktır. Buna mukabil, tarihte «De­
li Mustafa» dan ziyade «Birinci Musta­
fa» dîye anılan ve deliliği, isminin ayrıl­
maz bir parçası halinde pek zikredilme­
yen amcası Sultan Mustafa’dan çok da­
ha iyi durumda bulunduğu da muhak-

kakuv.
Dördüncü Murad zamanında her an
öldürülme korkusu içinde seneler geçir­
miş olan Sultan İbrahim’in, bu müthiş
korku yüzünden ruhi muvazenesizliğe

B ibliyo g rafya: N a im â ; T arih C: 2, 3t
4. Solak-zâde; T arih. K ^ tib Celebi; Fez­
leke C: 2. P eçevî; Tarih C: 2 . Kara-Çelebi-zâde A b dülâziz; Ravzat-ül-ebrar. Â ta;
E nderu n ta rih i. H am m er (M. Ata); Devlet-l O sm aniye ta r ih i C : Ö, lû . Osmanzâde
T a ib ;
Hadlkat-îil-vüzera.
T opçu­
lar
K â tib i
A b d u lk a d ir:
V ekayinâm e
(SGIeymanîye
k ütüphanesi Esat Efendi
k ita p ia n
no:
2151).
A ta y î;
Ş akayık
zeyli.
İb ra h im
H ilm i
T a n ış ık ;
İs­
tanbul Çeşmeleri
C: 1 ve 2. Müstakimzâde S a d e ttin ; Devhat-ül-mesayih. Meh­
med Süreyya; S lc illJ ûsm anl. Ayvansaraylı H üsey in: H adikat-ül eevami. İsm ail
H ak kj
U zuncarşili;
Osm anlı tarihi C:
3/2. M ehm ed H a life ;
T a r ih i g ılm anî.
V e d h i: T arih (H a m idiy e kütübhane si no:
£317). Nazmi-zâde M u rta za; G ü lşe n J hulefa.

1984

maruz kalmasındaki vebal hiç şüphesiz
ağabeysi Sultan Murad’a aittir.
Sultan İbrahim tahta çıktığı zaman
hasta idi. Zamanında yaşamış olan, m ü­
verrihlerin, onun yakınında vazife görüp
nakillerde bulunmuş kimselerin verdik­
leri bilgilerden, padişahın «hafakan ve
yürek sıkılması? ndan muztarip olduğu­
nu öğreniyoruz. Müverrihlerin verdikleri
bilgilerden başka, son senelerde «Tarih
Dünyası» mecmuasında (sayı: 6-17) Ça­
ğatay Uluçay tarafından neşredilen, Sul­
tan İbrahim'in mektup ve hatt-ı hüm â­
yûnlarından hükümdarın hastalığının
şekline dair hayli geniş malûmat edin­
mekteyiz. Bu mektup ve hatt-ı hüm â­
yûnlardan
öğrendiğimize göre: Sultan
İbrahim; yürek sıkılmasından, sırt ağrı­
sından, kulaklarının tıkanır gibi elma­
sından, çenelerinin
kenetlenmesinden,
iştahsızlıktan, baygınlıktan şikâyetçi ve
muztariptir. Öyle görünüyor ki padişa­
hın hastalığı sık krizler halinde kendisi­
ni yoklamakta ve krizleri müteakip der­
dine bir çare bulunması için etraftan
mütemadiyen medet ummaktadır. He­
kimlerin çâre bulmakta âciz kaldıkları
bu kalb ve sinir hastalığını padişahın
kendi ağzından yaptığı şikâyetlerden ta­
kip edelim:
«...Sancı deyu yanıyorum. Kâh ar­
kama gelüb irgilür, kulaklarım tıkılu,
gün olur heman kef geçerim,..»
«... Lâkin şöyle sıkılmam var ki ölüyorum. Ona buna dalamam, gayetlen
halim yaman olmuştur...»
«... Sabahtan beri bir lokma taam
yemedim, tçim e zerre denlû sinmez. Bu
şikâyetten Hak Celle ve Alâ kurtarsıın.
Beni seversen buna çâre bulasın, gıne
ona buna sorasın. Oyluklarımda zerre
mecal yok, belki yine tedbirle bulu­
nur,..»
*... pek elimde bilesiz. Top kapusunda bir sehl taam yemek İstedim ağzıma
komadım; bayıldım sanırsın, başımdan
duman gibi bir nesne iner...»
«... ziyade elemim var, iki ciğerim
sıkar, hele gine araştırasız, yerde gökte
aynk canım kalmadı»
. Taamsızlık canıma kâr eyledi,,.
Bir hafta, miktarı vardır içim aman ver­
medi. Ağlamaktan gözüm çıkıyor. Şu gi­
ne hekimbaşıylan. söyleşiniz, bir kaçı bi-

Sultan İbrahim (Juannin’den)
le olsun ve Yeni cami’in
hekimi ile
de...»
«... Şöyle sıkılıyorum ki hiç olmaz.
Günden güne yediğimi doyu sımam, sü­
züldüm. Etraf ve eknafa haber sal. bi­
len adamları huzuruma getür, sen bilürsün. Sen kendin eksiğine yer edin ben
bunda çenem ilikleniyor, başımdan yağ-

Sultan İbrahim’in rahatsızlığım tasvir
eden bu resim Rİeaut’daıı alınmıştır

1985

raur

g ib i

y ağar,

ne

ş e k ild ir

k im s e

b il­

m ez».

Bunun gibi daha birçok tezkereler­
le vaziyetinden sadnâzama şikâyet edip,
etraftan çare bulunmasını isteyen Sul­
tan İbrahim’in
tedavisi için, o günün
şartlarına göre bütün imkânlara başvu­
rulmuştu. Lâkin padişahın halinde bir
salalı görülmüyordu. îşte bunun üzeri­
nedir ki hocalara, üfürükçülere müraca­
at edilmiştir. Cinci Hoca’nın padişaha
nüfuzu böylece vukubulmuştur. Nefesi­
nin keskinliği, muskalarının tesirliliğine
dair kendi muhitinde isim yapmış olan
Cinci Hoca’nm nefesleri ve muskaları
bir müddet için padişahta iyi tesir bı­
raktığından, mezkûr hoca kısa zaman­
da nüfuzlu bir şahsiyet
oluvermiştir.
Cinci Hoca’nm padişah üzerinde görülen
müsbet tesirinden sonra hasta hüküm ­
dar hekimlerden daha çok şeyhlere, ho­
calara bel bağlamaya başlamıştır. Fa­
kat doktorların ilâcının yerine kaim olan Cinci Hoca’nın nefes ve muskaları
da Sultan İbrahim’in huzurunu uzun
müddet ve tam mânasiyle temin edeme­
diğinden başka şeyh ve hocalara baş­
vurmaktan da geri kalmamıştır. Meselâ
itibar ettiği şeyhlerden biri olan Mag­
ri pli Şeyh Ali için sadrıâzama yazdığı
emirlerde:
«... Yenikapu’da
Şeyh Ali derlermiş, meşhurdur, bileni vardır derler,
yoksa sen görderdiğin Mağribi midir?
Aslın arayıp bana gönderesin»
«...Ö teyi gün hatt-ı şerif gönder­
miştim. Mağrıplı hatırı içün, ağaya gön­
derin işsün, şimdi ağa söyledi. Bir senin
yanında o herifi getürsen, beni bir sehl
baksa, ne yüzden lâzımdır ilâç deyu. Siz
de bile gelsin de beni göstersen. Görelim
ne tedbir eder, bir şâfi'ce cevap göndersüıı. zira bu gece pek hasta oldum, va­
lidemiz yanımızda bekledi. Günden gü­
ne iyiliğe döneceğime, artıyor»
Yazılarındaki örneklerden anlaşıl­
dığına göre, Sultan İbrahim’in ifadesi
bozuk ve bilgisi zayıftı. Şehzadeliğinde
günlerini korku içinde geçiren padişah,
belki günlerini ecel terleri dökmekle
doldurduğu için tahsili gözü görmemiş
veya onunla bu bakımdan meşgul olun­
mamıştır. Bilgice kifayetsiz bir insan o~
larak tahta çıkmış olan Sultan İbrahim’in bu tarafının bazı kimselerce nazarı i­

tibara alındığı müşahede olunmaktadır.
Nitekim Koçi Beyin.
Sultan M urada
sunduğu risalelerle Sultan
İbrahim’e
sundukları arasında pek bariz farklar
vardır. Sultan İbrahim’e sunduğu risale­
lerde Koçi Beyin, âdeta bir mektep ço­
cuğuna ders verir bir eda
takındığı,
mevzuları basit tarafından izaha çalış­
tığı görülmektedir.
İşte hastalığına ilâveten bilgi tara­
f ı da böyle zayıf olan hüküm dann, dal­
kavuk takımından musahib ve musahibelerinin sözlerine kolaylıkla kapılmasını
tabi’i görmek lâzımdır. Yine Çağatay Uluçay tarafından neşredilen, Sultan İb­
rahim’in Topkapı sarayı arşivinde mev­
cut hatt-ı hümâyûnlarından anladığımı­
za göre: hasta hükümdar, devlet işleriy­
le alâkadar olmaya çalışmakta ve s i k s ık
yazdığı hatt-ı hümâyûnlarla sadrıâzamdan devlet işlerine dair malûmat iste­
mektedir.
Kalb ve sinir hastalığına müptelâ,
bilgisi kifayetsiz, muhakemesi
zayıf,
safdil, çabuk sinirlenen bir şahıs olan
Sultan İbrahim’in; bu haliyle devlet iş­
lerine fazlaca karışmasının fayda yerine
zarar getireceğini söylemeye lüzum yok­
tur. Bilhassa riyakâr ve mürtekib ve­
zirler, menfaatperest ve cahil şahsiyet­
lerin teşvikleri
neticesi padişahın bir
çok şeylere mânâsız şekilde müdahalesi
yüzünden devlet işleri iyice bozulmuş­
tur. Sultan İbrahim’in zararlı ve m ânâ­
sız şeyler yapmasına tesir eden veya
âmil olan en mühim şahsiyetler Sadrıâzam Sultan-zâde Mehmed Paşa, Cinci
Hoca, Hezarpâre Ahmed Paşa ve bir k ı­
sım saray kadınlarıdır.

Sadrıâzam Salih Paşa’nın
idam ı
Çok çabuk sinirlenen Sultan İbra­
him böyle anlarında
korkunç olurdu.
Sadrcâzam Salih Paşa onun âni sinirlen­
melerinden birinde bigünah olarak ha­
yatını kaybetti. Salih Paşa’m n katli, S ul­
tan İbrahim’in muvazenesizliğine örnek
teşkil eden hâdiselerden biridir.
Müverrih Naimâ (C: 4, S: 241) ya
göre, Salih Paşanın katli şöyle cereyan
etmiştir: Sultan İbrahim, asabî hastalı­
ğı sebebiyle hekimlerin de tavsiyesi ge­

1986

reğince İstanbulda bazan tahı-ı revan,
bazan at ve araba ile gezintiler yapar­
da. «Yürek sıkılması ve sevdavi illete
müptelâ olduğundan* şeyhlere okunma­
ya giderdi. Davud-paşa semtinde bir imatna giderken kazaen önüne bir ara­
ba çıktı. Evvelce buna dair verdiği em­
rin tutulmamış olmasına kızarak :
«Tiz veziri çağırın»
Diye bağırdı. Alelacele sadaret ko­
nağına koşan adamlar Salih Paşayı sa­
rayındaki ikindi divanından kaldırdılar.
Saarazam, acele çağrılışı karşısında ata binip harekete geçti ve padişahla imamın evinde karşılaştı. Sultan İbra­
him :
«— Ben arabaları yasak etmişken
niçin benim tenbihim tutulmaz, ben pa-

dişah değil miyim? Tiz boğun!»
Diye bağırınca Salih Paşa itirazda
bulunarak canım kurtarmaya çalıştıysada m üm kün olmadı. Padişahın «Tiz bo­
ğun!» diye bir daha bağırması üzerine,
adamcağızı imamın evindeki kuyu ipiy­
le boğdular.

Sultan İbrahim ve saray kadınları
Sultan İbrahim tahta çıktığı zaman
Osmanlı hanedanının hayatta bulunan
yegâne erkek mümessili idi. Bu sebeple
padişahın evlâdı olsun diye kendisine
bir çok güzel cariye takdim edildi. Sinir­
leri zâten bozuk olan hükümdar daha
da sarsıldı, üstelik
harem zevklerine
daldı, hem de kadınların devlet işlerine
karışmalarına âdeta vasıta oldu.
Sultaıı İbrahim’in harem zevklerine
fazlaca dalması, huyunun berbatlaşması­
na hayli müessir oldu. Musahib ve musahibeler eğlence âlemleri tertip ile pa­
dişahı sefahata sevketmekte
menfaat
umduklarından
Sultan İbrahim’in za­
manlarının mühim kısmı eğlence ile ge­
çiyordu. Cariye kadınlar ise, menfaati
padişahtan çocuk dünyaya
getirmekte
bulduklarından, hükümdarı kendilerine
bendedebilmek için bütün işvelerini kul-

Avrupalılar tarafından yapılan bu ild re­
simden yukarıda olanı kesilmiş ve kar­
tona yapıştırılmış olarak elimize geç­
miştir, Bunun altında lâtiııce «Padişah
İbrahim’in başkadını Emine Sultan» d i­
ye yazılmıştır. Aslı Top kapı sarayı mü.
zesinde bulunan sağa koyduğumuz port­
renin üstünde de yine lâtince «İbrahim’­
in Emine Sultanı» ibaresi vardır. H al­
buki, Sultan İbrahim’in bu isimde zev­
cesi ve kızı yoktur. Ancak, bu ismin
küçük ad olması da muhtemeldir
1987

lamyorlard;. Bu arada gerek musahibe
gerekse cariyeler sadedıl padişahı anlat­
tıkları masallara bile inandırıyorlardı.
Sultan İbrahim, devlet hâzinesini âdeta
akıtıyordu. Mühim sancak ve bazı m ü ­
him vilâyetlerin haslarını cpaşmaklık»
olarak hasekilerine tahsis ediyordu. Her
biri yıllık yüzer bin kuruş iutar. bu pa­
ralar valilere hizmet mukabili verilir­
ken, Sultan İbrahim bunları hasekileri­
nin. güzellik, işve ve kendisine tesir de­
recelerine göre taksim geçiyordu.
Bu
cümleden olarak; hasekilerinin en sev­
gilisi olaıı yedinci hasekiye Şam eyâle­
tini, mühim Nİğbolu sancağını altmcı
hasekiye, Hamid sancağını beşinci hase­
kiye, Sultan-zâde Mehmed Paşa’nın ö lü­
münden sonra onun üzerinde bulunan
Bolu sancağını üçüncü hasekiye paşmaklık olarak vermişti. Paşmaklık olarak
ayrılan yerlere sırf bu iş için mütesel­
limler tayin edilirdi. Yedinci hasekinin
Şam paşmaklığına bir aralık beylerbeyi
rütbesindeki Köprülü Mehmed Paşa ta­
yin edilmişti. Böylece saray kadınları için şimdiye kadar görülmemiş ihsan,
tevcih, tören ve israflar (Kaimâ C: 4 S:
243, 250, 270, 280) yapılıyordu. Musahib
nedim ve kethüda kadınlar da padişahı
kandırma derecelerine göre pek çok şey­
lere Konuyorlardı. Bu yüzden hazine m üt­
hiş ziyana uğramakla kalmıyor hizmet

erbabı ve emektar erkân müthiş geçim
sıkıntısı çekiyordu.
Osmanlı sarayında yerleşmiş âdete
göre, padişahın firaşına dahil olan cari­
yeler çocuk dünyaya getirirse hasekiler
arasına geçer bu arada bir düğün mera­
simi icı'a olunmazdı. Sultan İbrahim bu
âdete muhalif olarak bir cariyeyi nikâh­
la aldı ve bunun için muhteşem ve mas­
raflı bir düğün tertip ettirdi (1647). Sul­
tan İbrahim'in masrafa yol açan ayni
zamanda garip ve manasız hareketlerin­
den birisi de ikişer üçer yaşlarında ki
kızlarını vezirlerinden birine nikâh et­
tirmesi ve bu vesile ile muhteşem m e­
rasim yaptırması idi. Veziriâzam Ahmed
Paşayı kendisine damad edinmek için
eski karısını boşattırması ve bunun ye­
rine kendi küçücük kızını verirken 011sekiz gün süren gösterişli merasim tertip
ettirmesi garibin garibi bir hareketti.
Sekizinci hasekisi için Sultanahmed’
deki Ibralumpaşa sarayını döşettirip bu­
rada kalmak istedi (1648). Bunun acele
icrası için emir verince sadrazam gece
varisi bedesteni açtırdı. Dükkân, han ve
mahzenlerdeki kıymetli kumaş, samur
ve vaşak kürkler parası sonradan öden­
mek üzere zorla alındı. Fakat padişah
buranın döşenmesini beğenmiyerek sa­
rayın döşenmesine memur ettiği defter­
dar paşayı azl ve hapsetti.

Sultan İbrahim’in sarayda kadınlaria bir eğlencesi (Ricaut’dan)
1983

)b.NlYfc. ı

Padişahın hasekilerinin en sevgilisi
olduğu anlaşılan «Telli Haseki» diye ma­
n ii sekizinci hasekisinden (Solak-zâde
tarihi S: 767) dünyaya gelen Orhan aduıdaki şehzade. Sultan İbrahim'den al­
tı ay sonra ölmüştür. Padişah, hasekile­
ri için hemşirelerine karşı izzeti nefis
kırıcı muamelelerde bulunuyordu. Hem­
şirelerini hasekilerin hizmetine memur
etmişti. Hemşireleri Ayşe, Fatma, Hanzâde sultanlar ile Sultan M uradın kıîı
Kaya Sultan buna itiraz edince bunla­
3BST

rın emlâk ve mücevherlerini toplayıp
Telli Haseki
(Humaşah) ye vermişti.
Telii Haseki yemek yer ve ellerini y ı­
karken padişahın hemşireleri ile yeğe­
ni ona hizmet ederlerdi. Valide Sultan
ve sair saray erkânı bundan müteessir
olmuşsa da padişah buna aldırmamış,
hatta bir aralık hemşirelerini Edirne’ye
sürgün bile etmiştir. Valide Sultan kız­
larının hasekiler önünde hizmet etme­
lerine mani olamamışsa da musahibelerden Şekerpâre'nin Mısır’a sürgün e-

l

i
Kızlar.ağası Sünbül tarafından Sultan
İbrahim’e taktım edilmek üzere bakire
diye alman, fakat beş altı ay sonra do­
ğuran bir cariye, Dördüncü Mehmed’e
sütnine yapılmıştı. Padişah, kadına ve
babası meçhul çocuğuna bir gün pek faz­
la iltifat edince, Hatice Turhan Sultan,
Şehzade Mehtned’i göstererek, asıl bu­
nun muhabbete lâyık olduğunu söyler.
Sinirleri pek bozuk padişah da şehzade­
yi kapınca oradaki havuza atar. Ricaut’daıı alınan yukarıkî resimde bu olayın
tasvirine çalışılmıştır.

Sağdaki resimde görülen genç, Mısır'a
gederken bindiği geminin korsanlar ta­
rafından yakalanması ile Girit harbinin
müsebbibi olan kızlar-ağası Sünbül’ün
himayesinde bulunan ve yukarıda bahsi
geçen gayri meşru çocuktur. O da anne­
siyle korsanların eline geçmişti. Malta
şövalyeleri, çocuğun vaziyetini öğrenin­
ce, hakkında Sultan İbrahim’in büyük
oğlu olduğu fakat Valide Sultanlar tara-

fmdan saraydan uzaklaştırıldığı şayi’asını yaydılar ve onu vaftiz edip Dominique
de Saint-Thomas adını verdiler. Büyü­
yüp yetiştikten sonra Papanın da kendisi­
ne pek itibar ettiği bu zatı hıristiyanlık âleıni Padro Ottamano (Osmanlı papazı)
olarak anmakadır. Şövalyeler bununla
da Şehzâde Cem vasıtasiyle yaptıklarını
tekrar sevdasına düştülerse de bir neti­
ce alamadılar. Bu adam, Girit muhare.
belerinin son safhasında gönderildiği
K and i ye’de de bir neticeye ulaşamayın­
ca, çekildiği manastırda genç yaşta öldü.

1989

TARIH VEM 1

diimesini temin etmiştir (26mayıs 1648).
Sarayda büyük bir nüfuza malik olup
birçok rüşvet işlerinde eli bulunan Şe­
kerpare ile Valide Sultan arasında m ü­
nakaşalar cereyan etmiş, hatta Valide
Sultanın bu kadını döğdüğü saray dışın­
da şayi bile olmuştu. Şekerpare sürgün
ve malı müsadere olunduğu zaman bir
han odasında saklanmış oııaltı sandığı
ele geçmiş, sandıklar açıldığı zaman iç­
lerinden altın, iııci ve çeşitli mücevher­
lerle kıymetli kürkler çıkmıştır. Sultan
İbrahim bunları görünce :
«— Vay kâfir, bana akşama ekmek
alacak param yok diye yemin ederdi.
Bak neleri çıktı, hep benim malimdir»
demişti.

Sultan İbrahim ’in samur merakı
Sultan İbrahim saray zevklerine da­
larak çok müsrifime bir hayat sürerken
bir de kendisinde samur merakı başladı.
Naimâ (C: 4, S: 294) nın nakline göre;
Eyüb’de oturan Voyvoda kızı diye ma­
ruf, güzel konuşan ve tatlı hikâyeler an­
latan falcı bir kadın, Sultan İbrahim’e
her gece hikâyeler anlatırken, sarayla­
rı samur kürkler döşeli bir padişahtan
bahsetmiş, o da bunun
tesiri altında
kalarak samur zevkine kapılmıştır.
Sultan İbrahim’in
samur iptilâsı
memleket için bir belâ olmuştur. Topkapı sarayındaki köşk ve edalarla di­
ğer köşklerin her birini samur kürkler,
ağır ipekli kumaşlarla döşeten Sultan
İbrahim içi ve dışı tamamiyle samur­
dan ibaret yepyeni bir kıyafete bürün­
müştü. Elbisesinin her bir kısmı sekiz
bin kuruşa malolmuştur. Tek bir samur
evvelce yüz kuruş iken, sonraları biner
kuruşa dahi alınamaz olmuştur. Saray
ve köşklere döşenen samurlara buna gö­
re paralar sarfedilmiştir. Bir de padi­
şahın erkeklik kuvvetini artırmak için
kendisine amber yedirildiğinden, bu pa­
halı madde için de pek çok paralar dö­
külmüştür. Sultan İbrahim’in iptilâsının
karşılanabilmesi için vali, sancakbeyi ve
daha bir takım yüksek memurlara sa­
mur ve anber tevziatı
yapılmış, yani
bunlardan samur ve anberin ya kendisi
veya bedeli tahsil edilmiştir. Bir kaç de­
fa tekrarlanan bu tevziat için resmen

yazılar yazılmıştır. Samur ve anber be­
delini ödeme kudreti olmıyanlardan ba­
zı kimseler ya memuriyetlerinden azle­
dilmiş veyahut da hapse atılmıştır.
Kendisinden samur bedeli istenen­
lerden Galata kadısı şevhülîslâm-zâde
Mehmed Çelebi, bohçasına bir aba h ır­
ka bir mevlevi külâhı koyup sadrazam
kanağına gitmiş, karşısına çıkan tezke­
reciye :
i — Efendi ben kürk vermiye kadir
değilim, şu hırka ile külahı giyer m an­
sıbımdan geçerim»
Demiş, biraz sonra huzura çıktığı
sadrazamın :
«— Niçin böyle aksilik edersin? Pa­
dişahın halini bilmez misin, baban ver­
di sen neden inat edersin?» sualine :
«— Babam mansıbı korkusundan
vermiş: ben bugün Galata’ya ııaib gön­
dermedim» cevabını vermiştir.
Samur ve anber bedeli yeniçeri ağası, Bursa ve Edime kadılarından da
tahsil olunmuştu.
Samurlar Rusya dan
geldiği için, devletin parası Rusyava akıyordu, Naimâ (C: 4, S: 293) samur
kürkler emtia için Hindistan’a akan pa­
ralara dikkati çekmekte, bilhassa Hindis­
tan'ın Türkiye’den hiç bir şey almadığına
yana yakıla parmak basmaktadır. Sultan
İbrahim, 1647 de kapılmış olduğu samur
merakı yüzünden
memleket dahilinde
müsadere ve zoraki dilencilik kâfi gelmiyormuş gibi, bir de nâme-i hüm âyun­
la İran şahından iki fil ve beşyüz adet
zerbeft ve seraser kumaş istetmiştir.

Sadrazam Ahmed Paşanın padişahın
suiistimallerine vasıtalığı
Sultan İbrahim, samur iptilâsından
önce de kıymetli eşya, para vesaireden
ibaret hediyelere düşkünlük göstermek­
teydi. Hanya fatihi Yusuf Paşa hediye
davasından neticede hayatını kaybetmiş,
Varvar Ali Paşa bu yüzden isyan etmiş­
ti. Fakat bu samur ve anber tevziatı na­
mı altında toplanıp harcanan paralar es­
kileri adeta unutturmuştu. Girit’te binbir sıkıntı içinde muharebeye devam fi­
den kahraman kumandan Gazi Deli H ü ­
seyin Paşa, Yusuf Paşanın başına ge­
lenlerden sonra 1646 yılı içinde, elli ke­
se kendi malından, ölen iki yeniçeri su­

1990

bayının muhallefatı ile Hanya ve Kisamo’dan da elli kese daha temini ile yüz
kese kuruş (Naimâ C: 4, S: 217) gönder­
mişti. Fakat şimdi vaziyet 1646 daki ile
kıyas kabul edecek gibi değildi. Hüse­
yin Paşa mütemadiyen yardım bekliyor,
Venedik donanmasının Boğazı kapatma­
sı yüzünden donanma dışarı çıkamıyor,
Bosna tarafında kaleler elden gidiyordu.
Buna mukabil etrafa samur ve anber ıçin salmalar salınıyordu. Memleketin sı­
kıntılı halini düşünmiyeıüerin başında
Sadrazam Ahıııed Paşa da vardı. Ö lü ­
münden sonra «Hezaı-pâre ( = bin par­
ça) namını almış olan bu adam, padişahm mecnunâne israfı ve sefihane halle­
rinin mürevvici gibi görünüyordu. Mem­
leketin sıkıntılı durumuna aldırmamazlıkta padişahtan daha da ileri giderek
!ıeı- işin yolunda gittiğine dair yalan
söyleyip safdil hükümdarı kandırıyordu.
Sadrazam Ahmed Paşa duygusuzlukta o
derece ileri gitmişti ki, Girit’te biııbir
müşkilât içinde muharebeye devam eden
zaman zaman açlıkla bile boğuşan bey­
lerbeyi ve sancakbeylerinin eyâlet ve
sancaklarını İstanbul'da rüşvet verenlere
tevcih ediyor, serdarın verdiği zeamet
ve tımarları da başkasına dağıtıyordu.
Padişah musahibi Damad Fazlı Paşa Sul­
tan İbrahim'e; Bosna sınırındaki harp
durumunu ve memleketin çektiği sıkın­
tıyı izahla; «padişahım, âlemin ahvaline
bizzat takayyüd edip tahsil-i vukuf bu\Tirun. Lalan irtişa ile âlemi haraba ver­
di. Hazine yok. Reâya ve askerin hali
A llah’a kalmıştır. Bu hareketin akıbeti­
nin neye müncer olacağım mülâhaza
buyurun. Bu makule müdahaneye asla
iltifat buyurmayın» dediyse de, Veziri­
azam Ahmed Paşa selis konuşması ve
cerbezesi sayesinde üstün gelip padişahı
kandırdığı gibi, Fazlı Paşa’yı Azak m u­
hafızlığı ile İstanbul’dan bile uzaklaştır­
dı.
Sultan İbrahim’in suıstimallerine va­
sıtalık eden Sadrazam Ahmed Paşa, hü­
kümdara hoş görünmek için elinden ge­
leni yapıp israf ve zulümlerde icracı ro­
lünü oynamaktaydı. Hac yolunda ölen
bir kaç adamın muhallefatını zaptedip
vereselerini mahrum bırakarak padişa­
ha kırk bin riyal değerinde mücevherli
bir kayık yaptırıyordu.

Eski müverrihlerin, akıllı ve devlet
işlerinden anlar bir adam olarak tanıt­
tıkları Ahmed Paşa, p adi şalım mecııunâne arzularım yerine getirmeğe çalı­
şırken, etrafını adetâ göremez olmuştu.
Zeki bir kadın olan Valide Kösem Sul­
tan bu gidişin iyi olmadığını bilerek oğ­
lunu hatalı yoldan çevirebilmek için
müşfikâne nasihatte bulunmuş, fakat söz
dinletemediği oğlunun istiskaliyle kar­
şılaştığından Topkapı tarafındaki bahçe­
de ikamete başlamıştı. Bir aralık Valide
Sultanın muhalefetine dair kulağına bazı
şeyler ulaşan Sultan İbrahim gazaba gel­
miş ve sadrazamı göndererek annesini
Bakırköy tarafındaki İskender Paşa bah­
çesinde oturmaya mecbur etmişti. İsken­
der Paşa bahçesinde ikamet işinden Ön­
ce de Rodos’a nefvi hakkında (Naimâ C:
4. S; 323) emir vermişse de, rica ile bu
emri geri aldırmışlardı.

Varvar A li Paşa isyanı
Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa
Paşa'mn idamı ile Sultan Ibrahimiıı sal­
tanatının sâkin geçen birinci devresi ka­
panınca, padişahın bir takım dalkavuk
ve mürtekip vezirlerin, saray kadınları­
nın, Cinci Hoca gibi cahil bir gözü doy­
mazın elinde oyuncak olması neticesin­
de; Sultan Murad zamanında binlerce
insanın kanı pahasına kurulmuş olan ni­
zam bozulmaya başladı. Sultan Murad en
ufacık irtikâb ve rüşved için kelle uçu­
rurken, şimdi kötü niyetli kimselerin pa­
dişahın çılgınca arzular izharına âmil ol­
maları yüzünden, eski hastalık olan rüş­
vet ve irtikâb işi yeniden meydana çıktı.
Bereket versin ki, Sultan Murad’ın şid­
det idaresiyle yaptığı temizliğin tesirleri
hâlâ devam ettiği cihetle; irtikâb, irtişa
ve nihayet nizamsızlıklar Sultan Osman
vak’asmı takip eden günlerde olduğu gibi
memleket sathına yayılmadı. Umumiyetle
devlet merkezinde padişahın etrafında­
ki birtakım insanlar grubuna münhasır
kaldı. Hattâ İstanbul dışında bu duruma
karşı reaksiyonlar bile görüldü. îşte,
Varvar Ali Paşa hadisesi, başlangıçta ir­
tikâb ve bundan doğan usulsüzlüğe bir
karşı koyma hareketi idi.
Hezâr-pâre Ahmed Paşa’mn sadare­
ti sırasında rüşvet kapısı iyice açılmış,

1991

Sultan İbrahim’in Avrupalılarca yapıl­
mış bir resmi daha
devlet memuriyetleri rüşvet verenlere ve­
rilir olmuştu. Padişahın para ve hediye
arzusu bitip tükenmediğinden. Hezarpâre Alım ed Paşa da vaziyetten istifade
ile arada kendi kesesini doldurmaya ba­
kıyordu. Namuslu devlet erkânı, vali ve
sancak beyleri bu vaziyetten ıztırap çek­
mekteyken, sadrâzamın gönderdiği adam
lar Sivas valisi Varvar Ali Paşa’dan pa­
dişah için otuz bin kuruş bayram harç­
lığı istediler. Bunun üzerine Ali Paşa
şehrin ileri gelenleri ile vilâyet erkânını
toplayıp, Sivas eyâletinin yıllık gelirini
hesaplattırarak bunun mümkün olmadı­
ğını itizar ederek bildirdi. Lâkin mer­
kezi hükümet talebinde ısrar edince, ge­
len mübaşire:
«— Ben bu kadar akçeyi nereden
vereyim, yol keserek halkın malını mı
alayım?»
Diyerek mübaşiri geri gönderdi. Bu
arada Sultan İbrahim, İbşir Paşa’nın Si­
vas'ta güzel bir karısı bulunduğunu duy­
muş ve bu kadının gönderilmesini bildir­
mişti. Varvar Ali Paşa buna karşı da:
•s— Bir mtislümauın nikâhlısını baş­
kasına nasıl teslim edeyim?»
Diye bu isteği de reddetti. Naimâ
(C: 4, S: 247) nın kaydına göre, bu hâ­
dise karşısında bazı kimseler Varvar Ali
Paşa’nm azlolunacağını tahmin ederler­
ken, hükümet merkezince böyle bir icra­
ata tevessül olunmadı ama, Varvar Ali

Haşa «âlemin dilgirliğine mağrur olup,
halkı kendüye yar olur sanup bu ihtilâl
ve fesadı âlemden def etmek» istedi. Yâ­
ni halkın memnuniyetsizliğinden istifa­
de ile bir düzeltici şeklinde meydana atıldı. Ve: «saltanat um uıu kadınların elinde olup padişah devlet işlerine m u­
kayyeti değildir, ümera ve beylerbeyiler
kısa zamanda azlolunmaktadır. Reâya
perişan olup, memleket harap bir hâle
gelmiştir. Mühim mevki sahipleri bir araya gelerek bu kötü duruma nihayet
verilmesini padişaha bildirmelidirler. Üç
sene tamam olmadan İdarî ve
askeri
memurların değiştirilmemesi için hatt-ı
humayun ısdar edilmelidir» diye dava­
sını ilân etti. Bunları kabul ettirmek için İstanbul’a gideceğini söyliyerek et­
rafına adam topladı.
Varvar Ali Paşa’nın etrafına topla­
nan levend ve sekbanları arasında eşkı­
ya ve soyguncu ruhlu kimseler de mev­
cuttu. Zulüm ve usulsüzlükleri düzelt­
tirmek gayesiyle meydana atılmış olan
Varvar Ali Paşa, sekbanlarının öteye be­
riye el uzattıklarını, bu hareketlerini
menetmek isteyince de dağılmaya başla­
dıklarını gördü. Naimâ’mn bildirdiğine
göre; bunun üzerinedir ki levend ve sek­
banlarının etrafa el uzatmalarına müsaa­
de etti. Böylece, Varvar Ali Paşa peşi­
nen iyilik düşündüğü halde onun adam­
ları zulüm ve soygunun en âlâsını yaptı.
Yani yolsuzlukları önleyeceğini söyliyen
Sivas valisi, bilfı’il yolsuzluk edenlerin
başı şekline girdi. Kendisi şahsen gasıblarda bulunmadı ama, adamları çok can
yaktı. Naimâ: «evvelce valilerden sâdır olan cevr ve cefa bunlarınkine nisbetle b i­
rer lütuf ve merhamet mesabesinde kal­
dı» der.
Varvar Ali Paşa’nm hareketi bir is­
yan telâkki olunduğundan Sivas valiliği
İbşir Paşa’ya tevcih edilerek Varvar’ın
tenkili emredildi. İbşir Paşa Varvar Ali
Paşa’nm eski bir dostu olduğu için bu iş­
ten istinkâf (Naimâ C: 4, S: 274) ile:
■
s— Hak söz söyleyen adamın üze­
rine nasıl varalım,
haksız yere nasıl
katledelim»
Dediyse de, padişahın «ya başı ya
başın!» cümlesini ihtiva
eden
ikinci
hatt-ı hümâyûnu eline tutuşturulunca,
mecburen harekete geçti. Sivas’a gidin­

1992

ce Varvar Ali Paşa kendisini karşılayıp:
*— Ben padişaha âsî değilim, işte
mansıp. Mademki size tevcih olunmuş,
mübarek olsun, zapt eyleyin s
Diyerek Sivas’ı îbşir Paşa'va teslim
edip, «benim şer'i davam vardır!* diye­
rek, İstanbul’a gitmek üzere Sivas'tan
ayrılıp Tokat tarafına gitti. Varvar Ali
Paşa'mn duıoımu Nasuh Paşa-zâde'ninkine benziyordu. Onun gibi, şer'i dâvam
vardır diye ilerlerken etrafına toplanan
insan kalabalığı mütemadiyen, artıyordu,
îbşir Paşa, onun arkasından yavaş yavaş
ilerlerken Karaman beylerbeyi Köprülü
Mehmed Paşa iie Afyon sancak beyi H ü­
seyin Paşa da aldıkları emir gereğince
hazırlanıyorlardı. Bu arada Mehmed Paşa’va iltihak etmek üzere bir hasekinin
kumandasında bir miktar tüfenkendaz
bostancı neferi sevkedilmişti.
Varvar Ali Paşa Çerkeş kasabasına
geldiği sırada yanında beş bin kişi bu­
lunmaktaydı. Burada
etrafının çevril­
mekte olduğunu görünce derlıal üzerle­
rine yürüdü ve cereyan eden çarpışma­
da Köprülü Mehmed Paşa ile Afyonkarahisar sancağı mutasarrıfı Hüseyin. Paşa’yı mağlûp etti. Karaman valisi Köp­
rülü Mehmed Paşa île İstanbul’dan ge­
len tüfenkendaz birliğinin kumandanını
esir aldı. Bu sırada îbşir Paşa yetişerek
Varvar Ali Paşa'mn leveııdlerini mağ­
lup etti. Varvar Ali Paşa da yaralı ola­
rak esir düştü. Kendisini İbgir Paşa’mn
yanına getirdikleri zaman, Îbşir Paşa'­
mn:
«— Paşa baba bu ne haldir? Niçin
kendini böyle muhataraya uğrattın?»
Sözüne karşı:
«— Ben sana ne yaptım? Senin av­
retini Sivas’tan talebettiıeı, ırzını sivaııet edip vermediğim için senin gibi he­
rifi üzerime tasallut ettiler. Zulmen İba­
dullahın malım aiıp
vermediğim için
bana katil mi icap eder?» diye cevap
verdi. Tabi’i aldığı emir gereğince îb ­
şir, Varvar Ali Paşa’mn başım kesip İs­
tanbul’a yolladı (1647).

Sadrıâzanun ocak ağalarına
karşı muamele ve niyetleri
Sadrıâzam Ahmed Paşa ,mühim dev­
let erkânından tahsil ettiği samur ve

anber bedelini, yeniçeri ocağının
bazı
nüfuslu şahsiyetlerinden de almak niye­
tiyle Bektaş. Muslihiddiıı, Kara Murad,
Kara Çavuş ve Mustafa ağalara da sal­
ma saldı. Bunun üzerine, padişah ve
veziriazamdan müteııeffir olan ocak ağa­
ları (Naimâ, C: 4. S: 296) kendilerinden
istenen şeyleri vermemek içiıı aralarında
söz birliği ettiler. Kendisinden iki samur
kürk ile altmış kese akçe istenen ocak
kethüdası Kara Murad Ağa, tahsil tez­
keresini getiren memura, sert bir dil ilü :

«— Var defterdar efendiye söyle. Ben
Girit'ten geldim. İnce perdalu barut ile
yağlı kurşundan gayrı nesnem yoktur.
Samur ve anberin adını biz ilden İşitiriz,
görmemişiz. Akçe der isen, borç ile alıp
harcediyoruzs dedi. Tahsil memuru bu­
na karşı bir şeyler söylemek isterken
-sçıks diye bağırarak kovdu.
Ocak ağalan, samur ve anber bede­
lini vermedikleri için sadnâzamm ken­
dilerine bir oyun oymyabileceğini hesaplıyarak tetikte duruyorlardı. O günler­
de Ahmed Paşa oğluna eski sadnâzam
Kemankeş Kara Mustafa Paşa’mn sekiz
yaşındaki kızını alarak muhteşem bir
düğün
yaptırıyordu (6 ağustos 1648).
Sadrıâzam, adı geçen
ağalan düğüne
davetle yemek esnasında bir odada öl­
dürmek istedi. Düğüne otuzar kırkar ki­
şilik silâhlı çuhadarları ile gitmiş olaıı
ağalar bir odada yemek yerlerken, sad-

Sultan İbrahim’in tersaneden bir teftiş*
ten dönüşü ve ahalinin tezahüratı
(Ricaufdan)

1993

dıâzamm adamlarından Receb Ağa bun­
ların yanma gelerek gizlice suikast ta­
sarısından haberdar etti. Bunun üzerine
Mıırad Ağa :
*— Ya kaziyye böyle midir? Biz ko­
laylıkla ölmeyiz, gayrı bizden suç gitti»
diye bağırdı. Ağalar derhal oradan kal­
kıp evlerine gittiler.

Ocaklı ve ulemanın yaptıkları
toplantı neticesinde padişahın hal’i
Ziyafet yerinden ayrılan ocak ağa­
ları, aralarında en cesurlan olan Kara
Murad Ağa'nın etrafında toplanarak, «bu
gailenin de fi için» aralarında sıkı bir
işbirliği yaptılar. Bu gaye ile Orta cam i’ine gidip, ocak ihtiyarlarını ve odabaşıları davet ettiler. Ve «bu fesatlan
padişaha talim eden veziriazamdır. Onu
aradan kaldırıp doğru bir adamı veziri­
azam yapalım» kararma vardılar. Sonra
o gece, Fatih Carni'i vaizi Veli Efendi’yi
Şeyhülislâm Abdürrahim Efendi’ye gön­
dererek aralarındaki ittifaktan haberdar
edip, onun da ulema ile hazır olmasını
bildirdiler. Ertesi gün, yani 7 ağustos
(17 recep) cuma günü sabahleyin erken­
den ocak ağaları ve silâhlı yeniçeriler
Orta cami’inde toplandılar. Sabah na­
mazı vaktinden önce bu topluluk biz­
zat Murad Ağa’yı şeyhülislâm’a göndederdi. Şeyhülislâm, geceleyin ocakları­
nın kararından haberdar olduğu, kendi­
si de onların fikrinde bulunduğundan,
memleketin durumuna dair aralarında
karşılıklı dertleşmeyi müteakip derhal
ulemaya tezkereler göndererek Fatih
cami’inde yapılacak toplantıya davet et­
ti. Bir iki saat zarfında bütün ulema, ocak ağaları ve silâhlı yeniçeriler Fatih
cami’inde toplanmış bulunuyordu. Silâh­
lı yeniçeriler cami avlusunu doldurmuş
vaziyetteyken ocak ihtiyarları, yeniçeri
subayları ve ulema camiiııin içinde di­
zildiler. Bu sırada Kara Murad Ağa ulemaya hitaben :
*— Bu babda sipah taifesine muh­
taç değiliz, onlan karıştırmasak da olur»
Dedi, ağalardan birinin «onlar da
gelsin ne zararı var* demesi üzerine si­
pah taifesine de haber gönderildi. Böylece ocaklarının ittifakı
tamamlanmış,
kuvvet de ziyadelenmiş oldu. Bunun ü-

zenııe şeyhülislâm, «resmi kıyafetini ve
kürkünü giysin, mühr-ü hümâyûnu alıp
buraya gelsin» diye veziriazama haber
gönderdi. Lâkin Veziriâzam Ahmed Pa­
şa, ocaklının toplandığım geceden haber
almış ve kaçıp bir köşeye saklanmıştı.
Bu ana kadar ocaklı ve ulemanın
yaptığı topluluk ve aldıkları karar sadrıâzamm aleyhine idi. Fakat sadrıâzam ııı kaçıp saklanması ve padişahın top­
luluğa karşı takındığı tavır karşısında
hadiselerin inkişaf seyri değişti. .
Ocaklı ve ulemanın yaptıkları top­
lantıdan (Naimâ tarihi C: 4, S: 301-326)
padişah haberdar olunca, şeyhülislâm ;ı
bir haseki ağa ile: «bu cemiyetin aslı
nedir? Edepleriyle olup dağılsınlar» di­
ye haber yolladı Şeyhülislâm ise gelen
hasekiye: «Veziriazamı bize teslim etsin,
bu cemiyet dağılmaz. Şer’ ile sönümüz
vardır» dedi. Haseki lafendazlık etmek
istiyerek, ağzından «padişaha karşı koy­
mak münasip midir?» diye bir söz ka­
çırınca, şeyhülislâm: «Çık! sana söyle­
nen sözü götür. Mademki vezirifizamı
vermiyor, iş bununla bitmez» diye ba­
ğırdı. O sırada bazı yeniçeriler haseki
ağayı öldürmek istedilerse de adamı güç­
lükle ellerinden kurtardılar. Böylece,
padişahın yolladığı haberden sonra hava
sertleşmiye başlamış oldu. Bundan son­
ra Fatih cami’indeki
topluluk oradan
kalkıp Orta cami’ine gittiler. Burada va­
ki konuşma neticesi, defterdarlıktan mazul Mehmed Paşa’ nın sadrıazamlığına
karar vererek kendisini Orta cami’ine
getirip veziriâzam ilân ettiler. Vecihî ta­
rihinde kaydedildiğine göre, bu sırada
padişah tarafından gönderilmiş bulunan
musahib vezir Tavukçu Mustafa Paşa
Orta camiine gelip, Sultan İbrahim’in
cemiyetin dağılmasını istediğini, şeyhül­
islâm ile Mehmed Paşa’yı da huzuruna
dâvet ettiğini bildirdi-. Topluluk, şeyhül­
islâmın gelmesine müsaade etmediğin­
den, Mehmed Paşa bin korku çekerek
saraya gitti. Muvazenesiz padişahın bir­
denbire boğdurmasından fazlaca endişe­
lenen Sofu Mehmed Paşa, kendisini zor­
la veziriâzam yaptıklarını beyanla itiraz­
da bulundu. Padişah Sofu Mehmed Pa­
şa’ya mühr-ü hümâyûnu verirken:
«— Ahmed Paşa’yı azlettim. Kendi­
si damadımdır, nasıl vereyim. Onu ken­

1994

dilerinden rica eder, kurtuluşunu senden
beklerim» sözleriyle öldürülmemesini istedi.
Mehmed Paşa mühr-ü hümâyûnu alıp Orta cami'ine
dönünce, padişahın
sözlerini nakletti. Fakat kalabalık hep
bir ağızdan Ahmed Paşa'yı istediklerini
tekrarhyarak Alehmed Paşa’yı bir daha
saraya yolladılar. Sultan İbrahim, topluluğun talebini
tekrarlıyan Mehmed
Paşaya bu defa :
«—■Bre köpek koca (ihtiyar), vezi­
riazam olmak için kulu tahrik ettin; bu
cem'ivet dağıldıktan sonra görürsün,
senin hakkından gelirim!»
Diye bağırdığı gibi hırsını yenerniyerek ihtiyar veziriazamın yüzüne bir
de yumruk indirdi,
Mehmed Paşa bu
defa müthiş bir korkuya kapılarak doğ­
ruca evinin yolunu tuttu ve veziriâzamlık bil’ati ile mühr-ü
hümâyûnu bir
bohçaya koyup Orta camiinde bulunan
müftü yani şeyhülislâma gönderdi. Ocakhlar Mehmed Paşa’nm inzivaya çe­
kilmesini kabul etmediklerinden
ocak
ağalarından Bektaş Ağa ile Koca Muslihiddin Ağa Mehmed Paşa’mn konağına
gidip :
*— Devletlü, korkunun mânası nedir? Senin ve bizim gibi ihtiyarlar din
uğruna Ölmekten gayrı neye yararlar.
Kalk bu işi başa çıkaralım»
Diyerek alıp Orta cami’ine getirdiler. İşte bu andan itibaren ocaklı ve ulema topluluğu yeni bir karara daha vardı. Bu ana kadar Ahmed Paşa’nm şadaretten azlini ve nihayet vücudunun or­
tadan kaldırılmasını isterlerken, şimdi
Sultan İbrahim’in hal’i ile en büyük şeh­
zade Mehmed’in iclâsma karar verdiler.
Onun için Valide Sultana şehzadeleri iyi
hıfzetmesi için tezkere yazdılar. Ayrıca
şehir kapılarım kapattırıp, kapı-ağası ile bostancıbaşıya da haber gönderdiler.
Ocaklılar ve ulemanın yeni kararını
müteakip, Orta cami’ine gelen Mirahur
Mustafa Paşa padişahın, cemiyetin da­
ğılmasını istediğini, dağılmazlarsa «ken­
dime sadık onbin kişi ile onların hepsi­
ni kırarım» dediğini nakledince ağalar­
dan biri ileri atılıp:
«— Biz Veziriâzamı kendisinden is­
teriz. Eğer padişah ise çıksın ayak di­
vanı etsin. İsteklerimizi arz edelim. Ev­

velâ böyle gaflet ile saltanat olmaz.
Varvar Ali Paşa işe yarar, doğru ve din­
dar bir adam idi; onun başı ve İbrahim
Paşa’nm cesedinin Bâb-ı humâyuııda
nahak yere yirmi gün
yatması hangi
kitapta vardır?»
Dedi, bunun arkasından Koca Muslihiddin Ağa söze başlayıp:
<s— Baka Ağa, padişah bir zâlimi âleme musallat edip, cem'i mal, irtişa ve
şeriatın terkedilmesiyle âlem bu hâle
geldi. Kadınlar devlet umuruna musal­
lat. hazine yalnız israfata yetişmez, reâya perişan. Düşman Bosna serhaddiudtîn kırk pâre hisar aldı. Halen bu ka­
dar düşman kalyonu boğazda yatıyor,
def’ine çalışan yok; İstanbul
mahsur
kaldı. Bu ahvali niçin görmez?® dedi.
Mirahurun, şimdiki muradınız nedir, onu
bildirin demesi üzerine de: «Evvelâ rüş­
vet ortadan kalksın, İkincisi hasekiler
yanından gitsin; üçüncüsü veziriazamı
bize versin» diye daha bir kaç madde
sıraladı.
Korkudan şimdiye kadar kilitli olan
çeneler açılmıştı. Mevcut düzensizlikler,
çekilen ıztıraplar söylenip sıralanıyordu.
Bunların ortalığa
dökülmesini mütea­
kip, ıztırabın müsebbiplerinin iş başında
kalması artık herhalde
m üm kün ola­
mazdı. Ocaklılar da ulema da metin ve
kararlı görünüyordu.
Mirahur Mustafa Paşa saıâya dön­
düğü sırada padişah bostancıları si­
lâhlandırmış, sarayın bazı yerlerine top­
lar koydurarak müdafaaya hazır bir va­
ziyet almış bulunuyordu. Bu sırada ar­
tık akşam olmuştu. Ocak ağalan, toplu­
luk dağılırsa yarın bir araya gelmek güç
olur, topluluk gevşeyince de Sultan İb­
rahim hiç birimizi sağ bırakmaz diye­
rek, geceyi hep beraber Orta cam i'inde
geçirmelerini istediler.
Bunun üzerine
ulema küçük gruplar halinde yeniçeri
odalarına dağılarak orada kaldı.

Ahm ed Paşa ve Rum eli
kazaskerinin öldürülm esi
Ocaklı ve ulemanın, kendi hakkındaki kararından haberdar olan Veziriâzam Ahmed Paşa bir miktar altun ve
elmas alarak kaçmak teşebbüsünde bu­
lunmuştu. Tanıdıklarından iki kişi ken­

di başlarına bir belâ gelmesinden Kor­
karak başlarından savmışlar, nihayet o
da başka bir tanıdığının evine gitmişti.
Ahmed Paşa’nm arkasını bırakmak iste­
meyen yeniçeriler nihayet saklandığı
yerden çıkarıp Sofu Mehmed Paşanın
konağına getirdiler. Sofu Mehnıed Paşa
kendisini güler yüzle karşıladı. Ahmed
Paşa yalvarırken o kurtarmaya gayret
edeceğini söylüyordu. Biraz sonra isti­
rahat etmesi için diğer bir odaya yolla­
dı. Bu arada şeyhülislâma haber gönde­
rerek idam fetvasını istedi. Beri taraf­
ta Ahmed Paga'nm yanına giren yeni
sadnâzamın kethüdası bir takım vaidierle malının yerini söyletti. Sabah olun­
ca Sofu Mehmed Paşa’nın S ül eym aniye
tarafındaki evine gelen cellât Kara Ali
yamağı Hamal Ali ile birlikte Ahmed
Paşa’yı yeni sadrıâzamm evinin ahırın­
da boğdu. Sonra cesedini bir beygire
bağlayıp Atmeydam’na getirerek bura­
daki çınar ağacının altına bıraktı.
Geceyi beraberce geçiren ulema ve
ocaklılar sabahleyin Veziriazam Sofu
Mehmed Paşa’yı da alıp Sultanahmed
meydanına gelirlerken, bir gün önce Fa­
tih cam ¡’indeki topluluğa iştirak etme­
mesi için şeyhülislâmın haber gönder­
miş olduğu Rumeli kazaskeri Geredeli
Muslihiddin Efendi bugünkü cemiyetten
geri kalmamak için atma binip bir iki
adamı ile birlikte Sultanahmed meyda­
nı yolunu tuttu. Bu adam, saraydaki ba­
zı kimselere para yedirerek kendisini
Şam kadısı tayin ettirmiş, bir kaç ay
sonra İstanbul kadısı, bir kaç gün sonra­
da Rumeli kazaskeri olmuş bulunduğun­
dan herkesin gözüne kötü görünmektey­
di. Böyle olduğu halde gerek hareketi
sırasında gerekse yolda müteaddit kim ­
seler Sultanahmed meydanına gitmeme­
sini ihtar ettilerse de dinlemedi. Kalaba­
lığa yetişip atından indiği sırada ulema
etrafını alarak kendisine acı sözler ve
lanet yağdırırken ocaklılardan bir kaç
kişi kendisini yaraladı. Tam o sırada
Şeyhülislâmın yanlarından geçtiğini gö­
ren adam «imdat» diye eteğine sanldıysa da Şeyhülislâm atının üzengisi ile adamın suratını itince asker üzerine üşüştü ve kendisini öldürdü. Onun cese­
di de Ahmed Paşa’m n cesedinin yanına
kondu.

Sultan İbrahim 'in hal’i
Ulema ve ocaklılar topluca Sultan­
ahmed meydanına gelince herkesin itti­
fakı iie; Mekke kadılığından mazûl Bos­
nalI Beyazı Haşan E fendiyi
padişaha
gönderdiler. Topluluğun temsilcisi ola­
rak cesaretle konuşan Hasaıı Efendiye
padişah :
«— Veziri öldürdüler, daha ne ister­
ler?»
Diye sorunca, o aldığı talimat gere­
ğince :
«— Padişahım, beytülmalin bunca
israfından; Bosna hududuna
düşman
müstevli olduğu, boğaz frenk gemileri
tarafından kapatıldığı halde, onları def’e
himmet etmediğinizden dolayı cumhur
sizden şikâyetçidir» dedi. Ve arkasın­
dan da: «Halen asker bendeleriniz, vüzeıa ve ulema duacılarınız sizi görmek
isterler» cümlesini ilâve etti. Fakat Sul­
tan İbrahim cevap vermediğinden Beya­
zı Efendi dönüp geldi.
Bundan sonra iş
artık,
Şehzade
Mehmed’in ortaya çıkarılmasına ve ken­
disine biat edilmesine kalmıştı. Bunun
için ulemadan seçilen iki kişi Valide
Sultan’a gönderildi. Bunlar; cümlenin it ­
tifakı ile padişahın lıal’ine karar veril­
diğini, cumhura muhalefet caiz olmadı­
ğını, büyük şehzade Sultan Mehmed’e
biat edilmek üzere camie gönderilmesi­
ni bildirdiler. Valide Sultan ise: «Cami­
de cülüs olagelmemiştir, saraya gelsin­
ler» dedi. Fakat Sultan İbrahim bostan­
cıları silâhlandırmış ve surlar üzerine
toplar yerleştirmiş olduğundan, Sultanahmed’deki topluluk saraya ilerlemeye
çekiniyordu. Bunun için ulemadan bir
kişi bostancıbaşıya gönderildi. Bu adam
bostancıbaşıya :
«— Ağa hazretleri, cümle ulema ve
vüzeranın cevapları budur ki; padişahı
hal’e umumcn ittifak olunmuş, bu husus­
ta fetva verilmiştir. Şehzadeyi iclâs et­
meksizin bu cemiyetin dağılması ihti­
mali yoktur. Bunun çaresi hemen kapı­
yı açıp işin tamamlanmasına yardım et­
mektir. Aksi takdirde sizin ve canib-i
hilafı tutanların helâk olması mukarrer­
dir» dedi. Bostancıbaşı, bizim taraftan
muhalefet eden olmıyacaktır cevabını
verip, bostancılara da tenbihatta bulun­
du. Sonradan gizlice gidip ağalarla gö­

1996

rüşerek mukavemette bulunulmıyacağmı
tekrarladı.
Bundan sonra kalabalık hep bera­
ber hareketle sarayın önüne gelince ka­
pı açıldı, bütün topluluk Bab-ı hüm â­
yûndan saraya dahil oldu Şeyhülislâm,
kazaskerler, ocak ağalarından Muslihiddin Ağa. Bektaş-oğlu Murad Ağa hare­
min dehliz kapısı civarına geldikleri sı­
rada, başına siyah ipekli bir örtü örtün­
müş olarak yanında bir siyah haremağası bulunduğu halde Valide Kösem Sul­
tan karşılarına çıktı. Kösem Sultan ile
ocak ağalan ve ulema arasında uzun sü­
ren bir görüşme vuku
buldu. Evvelâ
Muslihiddîn Ağa;
kendilerinin dîn ve
devlete hizmetten başka bîr şey düşün­
mediklerinden başlıyarak, padişahın akıldan zayıf olması yüzünden işlerin bo­
zulmasına, Bosna sınırı ve Çanakkale
boğazındaki askeri vaziyetlere, rüşvet ve
israf dolayı siyle memleketin duçar ol­
duğu sıkıntılara varıncaya kadar uzun
izahtan sonra Sultan İbrahim’in hal’i ile
büyük şehzadenin iclâsı kararını bildir­
di. Naimâ (C; 4. S: 323) nın söylediği­
ne göre; Valide Sultan oğluna hayli k ır­
gın olduğu halde annelik şefkatiyle onu
mazur göstermek üzere müdafaada bu­
lundu. Oğlunun hatalarını kabul eden
Valide Sultan, işlenen hatalar karşısın­
da şimdiye kadar susmuş olmaları ba­
kımından ocaklıyı da suçlandırdı. Bade­
ma iyi vezir, nıusahib ve sair maiyet er­
kânı tayini suretiyle oğlunun yerinde
bırakılmasını istedi. Muslihiddin Ağa’dan
sonra Şeyhülislâm Abdürrahim Efendi
ile Kara-Çelebi-zâde Abdülâziz Efendi
de uzun uzun konuştular. Valide Sultan’ın, iyi vezirler tayini suretiyle padi­
şahın yine yerinde bırakılması talebine
karşılık Kemankeş Kara Mustafa Paşa
ile Yusuf Paşa’yı idamını misal göste­
rerek, bu örnekler gözler önünde du­
rurken hiç kimsenin dürüst çalışma ce­
saretinde bulunamıyacağını bildirdiler.
Valide Sultan ise bu defa yedi yaşında
bir masumun saltanatının caiz olup olmıyacağım sordu. Buna karşı kazasker
Hanefî Efendi; hanefi mezhebinde akılsız
büyüğün saltanatının caiz olmayıp akıl­
lı sabinin caiz olduğunu, masumun cü­
lus edip veziriâzamın ona vekâleten iş
görebileceğini, zaten bu hususta fetva-

Sııllau İbrahim’in yine Avrupalılarca
yapılmış diğer bir g r a v ü r ü
nın verilmiş hazır olduğunu söyledi. Da­
ha bir. takım izah ve tehlikelere işaret­
ten sonra «Ravzat-ül-ebrar»
müellifi
Kara-Çelebi-zâde Abdülazîz Efendi söz
alarak uzun uzun konuştu. Bu arada Va­
lide Sultan’a sert şeyler de söyledi. Na­
im â (C: 4, S: 326) bu nokta için « ol
kadar küstahane sözler söyledi ki bu m a­
halle tahrir olunmaktan imtina olunup
terk olunmuştur» dedikten sonra Valide
Sultan’ın münazara adabına riayette bu­
lunduğunu işaretten de geri kalmaz. Va­
lide Kösem Sultan, oğlunu hal’ edilmek­
ten kurtarmanın imkânsızlığına kat’i ka­
naat getirdikten sonra «varayım sarıkcığını sardırıp çıkarayım» diyerek ule­
ma reisleri ve ocak ağalarının yanından
ayrıldı.

Dördüncü Mehnıed’in ciilûsu
ve

Sultan İbrahim ’e hal’inin tebliği
Büyük Valide Kösem Sultan içeri
girerken tahtn kurulmasına izin, vermiş­
ti. Böylece, Bab-üs-saade önünde taht

hazır olunca, yedi yaşında bir çocuk olan
büyük Şehzade Mehmed, arz-ağaları et­
rafını almış olduğu halde Kuşhaııe-kapısından çıkarıldı. Tahta oturtulan şeh­
zadeye evvelâ şeyhülislâm, sonra veziri­
azam, ulemanın reisleri biat ile eteğini
öptüler, Böylece 8 ağustos 1648 (18 receb
1058) cumartesi günü ikindi vakti D ör­
düncü Mehmed tahta cülûs etmiş oldu.
Çocuk hükümdarın korkmaması için d i­
ğer kimselerin biatinden vazgeçildiğin­
den, yeni hükümdarın muhafazası Va­
lide Sultan ile bostancıbaşıya havale edildi.
Bundan sonra ulema ve ocak ağa­
la n Sultan İbrahim'in bulunduğu tarafa
teveccüh ettiler. Sultan İbrahim bunla­
ra :
«— Bre hainler! bu nasıl iştir? Ben
her birinize ihsanlar etmedim mî? Ş im ­
di havanıza tâbi
olmadığım için beni
kaldırmak tedarikini gördünüz. Ben pa­
dişah değil miyim, bu ne demektir?»
Diye bağırdı. Kazasker Kara-Çelebi-zâde Abdülâziz Efendi ise:
«— Hayır padişah değilsin. Umur-u
ger’iye ve dîniyeye ademi takayyüdle ci­
hanı haraba verdin. Vaktinizi keyf ve
gaflet ile geçirip, rüşveti fâş, zalimleri
âleme musallat, beytülmali israf ve itlâf
ettiniz® deyip, daha bazı sözler söyledi.
Sultan İbrahim lüzumsuz yere bağırıyor
ve sözlerinin arasında sık sık iben pa­
dişah değil miyim!» cümlesini tekrarlı­
yordu, Muslihiddin Ağa ve Bektaş Ağa

mahlû padişaha cevaplar veriyorlardı,
3ira;: sonra tekrar söze kanşan A bdül­
âziz Efendi: «Bu tahtta oturmuş bulu­
nan ecdad-ı ızâlnınm yolunda gitmedi­
ğin için tahta lâyık değilsin. Düşman
Bosna'yı istilâ etti, seksen pâre kalyon
halen boğazı kapatmış olup cenktedir,
Senin haberin yok. Gaflete mustağrak
olup, keyfe dalıp hâzineyi itlâf edersin»
dedi. Son veziriazamı Ahmed Faşa’m n
yalanlarının tesirinden kurtulamamış olan. Sultan İbrahim, düşman meseleleri­
ne dair şeylerin yalan olduğunu iddia
ediyordu. Daha sonra eliyle yere işaret
edip:
«— Şu kadar oğlancığı padişah mı
edersiniz? ol kadar oğlancığın saltanatı
nasıl câiz olur? Şimdi malum oldu ki bu
kocayı padişah etseniz gerektir!»
Diye ihtiyar Veziriazam Sofu Meh­
med Paşa’yı işaret etti. Veziriazamın
saltanatına dair endişe eden Sultan îbrahime kargı yine Abdülâziz Efendi muhatab olup:
«— Sen hâzineyi itlâf ve enva’ı is­
rafla kötü niyetlilerin sözüne uyup rüş­
veti fâş etmekle nizamın bozulmasına
âmil oldun. Katli rical ve müsadere-i
emval etmekle halka mızırsm. Kabil-i
talim ve ıslah olmamakla tahta lâyık de­
ğilsin».
Sultan. İbrahim daha sonra orada
bulunanlardan bazılarına, mevkilerini
kendisine borçlu olup olmadıklarım sor­
du. Şeyhülislâma: «Ben seni müftü et-

Sultan İbrahim (1640 — 1648) zamanındaki hükümdarlar
(İlâve : 126)

★
A vusturya :

ücüncü

Ferdinand

R usya : ü c ü n c ü M ih ail
B irinci Aleksi 1643 —

Ingiltere : B irinci Sari
Fransa : On üçüncü î-u!
O n dördüncü L u i 1643 —
L ehistan :

Yedinci

—

Papalar : Sekizinci U rbeıt
O nuncu İnosan 1644 —

—

— 1644,

İra n : B irinci Safi _ > — 1642, Ötincl Abbas 1642 __

1G4S.
İspanya : D ö rd ü n c ü

1843,

İsveç : K ra liçe K ristin
1643,

L adislas

—

F ilip

Özbek H a n lığ ı : îm a n ı K u lu B aha­
dır Mehmed
_
1642, N ezir M ehm ed
1642 __ 16453 A b dülâziz 1645 ______ >.

P ortekiz : D ördün cü Civan I&40 —

1998

medim mİ, şimdi sen bana kast eder­
sin?» sualine Abdürrahim Efendi: ^Ha­
yır sen beni müftü etmedin, Allah ey­
ledi» şeklinde cevap verince ziyade m ü­
teessir olup ellerini semaya tutup oradakilere beddualara başladı. Münakaşa ıızadıkça uzuyor, karşılıklı cevaplar bit'
türlü bitmiyordu. Bu vaziyet karşısında
Silâhdar iîe Çuhadar ağa padişahın kol­
tuğuna girip yerinden kaldırdılar. Sul­
tan İbrahim nıahbesine gidinceye kadar
mütemadiyen geri dönüp dönüp lâf ye­
tiştiriyor ve beddualar ediyordu. En n i­
hayet :
4— İmdi, başımda yazılan bu imiş,
emir Allahın» deyip ilerledi. Mahbesin
kapısının, önüne vardığı zaman :
«— Elhamdülillah, hele, bir cemaa­
tın başı oldum» dedi. Bu sözü ile, bun­
dan böyle gelecek padişahların ceddi ol­
duğunu kasdetmiş bulunuyordu.
Şeklen ağabeysi
Sultan
Murad’a
benzi yen Sultan İbrahim, aceleci, çabuk
çabuk konuşur, sabuk kızar, arzusunun
derakap olmasını ister teenni bilmezdi.
Bu hallerine mukabil israf derecesini bu­
lacak kadar cömertti.
Sultan İbrahim’in devri saltanatın­
da Saray-ı cedid-i âmire (Topkapı sa­
rayı) ye ufak ilâvede bulunmuş, yanan
köşklerden bîrimde tamir ve ihya ettir­
miştir.
Yapılan ilâve1 sarayın dördüncü ye­
rinde Bağdad köşkü (kasıı) ile Sünnet

odası arasındaki geniş mermer taraçanııı Haliç’e bakan duvarı kenarındadır.
Bu, üç tarafı oyma mermer parmaklık­
lı ve üstü, oluklu dört bakır sütunun ta­
şıdığı. eşkenar dik dörtgen’e yakın ufak
kubbenin örttüğü bir gölgeliktir. «Kameriye» veya «şahnişin» e benziyen bu
köşk yavrusunun kubbeciğinde; ufacık
alem, dört köşesinde küçük birer «baba»
vardır. Bütüniyle Türk bakır işçiliğinin
şaheseri olan bu yapının kubbesinin üs­
tü, alemi, babaları tamamen altın yal­
dızla kaplıdır. Kitabesinde Sultan İbra­
him tarafından H. 1050 de yaptırıldığı
ve adının «Kasr-ı İftariyye» olduğu ka­
yıtlıdır. Bugünde öyle anılmaktadır.
Yanan köşk, üçüncü Murad devrin­
de Saray-ı cedid-i âmire (Topkapı sara­
yı» sûrunun Sirkeci tarafında Yalı-kapısı civarındaki kısmı üzerine yapıldığı­
nı evvelce yazdığımız (C. III. S. 1403)
«Kasr-ı âli» veya banisine nisbetle <(Sinanpaşa köşkü» de denen binadır. Sul­
tan İbrahim 1643 yılında buranın tamir
ve ihyasını ele alınca,
rivayete göre,
yaııaıı köşkün arkasında bulunan, Bos­
tancı ocağına bağlı Sepetçiler ocağı hal­
kı, kendilerini çok seven, daima iltifat­
lar edip bazı imtiyazlar veren padişaha
müracaatla
masrafa iştirak arzusunda
bulunmuşlar. Köşk tamamlanınca o za­
mana kadar
umumiyetle ıSinatıpaşa
köşkü» diye anılırken bundan sonra ar­
tık «Sepetçiler köşkü» diye isimlendiril­
miştir.

1999

Dördüncü Mehmed'İn tuğrası

DÖRDÜNCÜ

MEHMED

Padişahın cülüsu — Sultan İbrahim 'in öldürülmesi — Valide Sultanlar mücadelesi. Muhtelif
sadriâzamlar ve dahili buhrajıiar — Köprülüler devri, Avusturya harbi ve Vaşvar barışı, Kan.
diye fethi ve Leh seferi — ikinci Viyana muhasarası ve boîKun yılları — Padişahın hal’i.

U Ö R D C-VCC M b liM K D
Dördüncü Meh­
akçe istenen Cinci
med cülusundan bir
Hoca bunu vermeye
Babası : Sultan İbrahim
yanaşmamış,
fakat
hafta sonra 16 ağus­
Annesi : Hatice Turhan Sultan
Dogdutfu tarih : 2 ocak 1642
bu yüzden en sonun­
tosta Eyub’a gide­
Padişah olduğu tarih : 8 ağustos 1643
da bütün
serveti
rek kılıç kuşandı, EHal' edildiği tarih ı S kasım J687
müsadereye maruz
yub’dan dönüşünde
Ölüm ü : 6 ocak 1693
kalmıştır.
Gerek
âdet olduğu üzere
Bilinen zevceleri : Emetullah
Gülnûs,
ecdadının türbeleri­
Cinci Hoca gerekse
Cihansah. Dtlriye, Nevruz, Aiiîe.
ni ziyaret etti. Pa­
daha bazı kimseler­
çocukları : Mustafa (padişah olmuştur),
den temin edilen
dişahların
cülusla­
Ahmed (padişah olmuştur), Bayezid, H a,
tice (Musaiıib Mustafa Paşa, sonra Mo­
rında
umumiyetle
paralarla cülûs bah­
rali Haşan Paşa zevcesi) Fatma (Tır­
görüldüğü üzere ba­
şişinin tevzi’i
işi
nakçı tbıahim Pasa, sonra Topal Yusuf
Pasa zevcesi), Ümmii Gülsüm
(Küçük
zı yeni tayinler ya­
halolunmuştur. Bah­
Osman Paşa zevcesi).
şişin tevzi’inden ön.
pıldı. Bu defa, cü­
lusu takip eden gün­
ce kapıkulu süvari­
ler kadılar arasında
lerinin bu hususta
Veziriazamları : Sofu Mehmed Paşa 7
ağustos 1648 —21 mayıs 1649, azil. Kara
yapılan tayin, nakil
müracaatta
bulun­
Murad Pasa (ilk sadareti) 21 mayıs 1649
ve aziller miktarla­
dukları, gerek tev_ 5 ağustos 1650, istifa. Melek Ahmed
Paşa 5 ağustos 1650 — 21 ağustos 1651.
zi’atın gecikmesi ge­
rının fazlalığiyle na­
azil. Siyavüş Pasa (ilk sadareti) 21 azarı dikkati celbedirekse Sultan İbra­
gustos 1651 — 27 eylül 1651, azil. Gür­
him ’in hal'inden m ü­
vordu.
cü Mehmed Pasa 27 eylül 1651 — 20
haziran 1652, azil. Tarhoncu Ahmed Pasa
teessir olmaları se­
Ağustosun 18 in ­
20 haziran 1652 — 21 mart 1653, idam.
bebiyle,
padişahın
ci günü kapıkuluna
Derviş Mehmed Paşa 21 mart 1653 — 21
ekim 1654. azil. Ibşir Mustafa Pasa 28
birini indirip birini
cülûs bahşişi veril­
ekim 1651 — 11 mayıs 1655, idam. Kara
çıkardılar diye ağa­
mesi kararlaşmıştı.
larını
taşladı klan
Fakat hazmede bu­
görülmüştür. Bahşi­
na yetecek kadar
sin verilmesi ve şi pah ilerin subay ve
para bulunmadığından bazı kimselerden
kâtiblerinden bir kaç kişinin azlolun.
para istenmişti. Kendisinden 200 kese

lardı. Sadrıâzam. ve sair yüksek makarri
ması üzerine, bir şey çıkmadan mesele
sahipleri padişahın imzası ile tayin ve
Kapatılmıştır.
azloluııur, fakat fikir ve telkin valide
Ulema ve kapıkulu askerinin işbirli­
sultanlara ait bulunurdu. Ortada yazılı
ği etmesi neticesinde tahta geçirilmiş ci­
bir kanun mevcut olmadığı, aıı’anenin
lan Dördüncü Mehmed. Osmanh padi­
yerleşmesi için de heııüz usun bir za­
şahları arasında en
küçük yaşta hü­
man geçmediğinden, valide sultanların
kümdarlık tahtına oturanıdır. Sultan İb­
tayin ve azillerle bir kısım hükümet icrahim padişah olduğu sırada Osmanh
laalındaki rol ve tesirleri şahsî kabiliyet
hanedanında ondan başka erkek bulun­
ve zekâ dereceleri­
madığı için sülâlenin
sona
ereceğinden
ne bağlıydı. Bunun­
la beraber valide
korkulmaktaydı. Bu
sultanların karşısın­
yüzden Menmed’in
da kütle halinde bir
doğumu
sevinçle
kuvvet vardı ki, bir
karşılanmış ve padi­
hükümdarın tahttan
şahın emriyle mem­
indirilip diğer biri­
lekette Üç gün üç
nin tahta
çıkarıl­
gece donanma şenli­
masında
esas rolü
si yapılmıştı.
Şehzade
Meh­
oynıvan
kapıkulu
askerî sınıflarından
med bira/ büyüyün­
ibaret bu kuvvet,
ce padişah hocası
böyle çocuk hüküm­
Şaırıî Yusuf Efendi
darlar devrinde var­
hocalığına tayin elığını daha ağır şe­
dilmiş, bu zatın, ökilde
hissettirirdi.
lüm ü üzerine de ŞaBinaenaleyh, bir ne­
mî Hüseyin Efendi
vi naib durumunda
hocalık etmeye baş­
bulunan valide sul­
lamıştı. Daha son­
tanlar kapıkulu sı­
ra Şamî Hüseyin Enıfının temayülleri­
fendi azledilince ay­
ni hesaba katmak ve
ni ismi taşıyan baş­
ona ayak uydurmak
ka bir Hüseyin Eihtiyacını duyuyor­
fendi hocalığa tayin
lardı. Dördüncü Meh
edilmiştir.
med, ocak ağalan iOsmanh tarihin­
Dördüneü Mehmed
le ulemanın işbirli­
de Birinci Ahırıed’(Avrupalı bir ressamındır. A jlı
ği neticesinde padi­
aen beri, bir de ço­
Topkapı sarayı müzesindedir)
şah yapılmış oldu­
cuk yaşta tahta ge­
ğu cihetle, küçük
çen
hükümdarlar
padişaiım
annesi
meselesiyle karşıla­
Hatice Turhan Sul­
şılmıştı. BÖyle hal­
M urad Paşa (ik in ci sadareti) l ı mayıs
tanın evvelâ bu iki
1654 — 19 ağustos 1655. istifa. Süley­
lerde resmen bir ııam an Paşa 19 ağustos 1653 — 2" şubat
sınıfın tesir ve tel­
ib tayin edilmemek­
165S, istifa. Kurnazen M ustafa Pasa. ’
m art 1656 — 4 m art 1656. azil. Siyavüs
: kini karşısında kal­
le
beraber, bu işi
paşa (ik in ci sadareti J 4 m a rt 1656 — 26
ması gerekirken, ofi’iliyatta küçük h ü ­
nisan 1656, ölüm .
B oynu E ğ ri 'B o yn u
cak ağaları meyda­
kümdarların anne­
y aralı) M ehm ed Pasa 26 nisan 1656 —
15 eylül 1656, azil. K ö p r ü lü Mehmed P a ­
nı yalnızca kendile­
leri
görmekteydi.
şa 15 e y iû l 165S — 30 ekim ıssı. ölüm.
rine hasrettiler. Bir
Valide sultanlar, Ba­
Köprülii-zâde F azıl Ahm ed Paça 30 e¿ m 1661 — 3 kasım 1676, ölüm . Merzimüddet sonra ocak
tı memleketlerinde­
forılu K ara M ustafa Paşa 4 kasım 1676
ağalan ortadan kal­
ki naibler biçiminde,
— 14/15 aralık. 16S3, azil. K ara İb ra h im
paya 15 ara lık 1683— 13 aralık 1535^ azil.
dırılınca da saray­
hükümet icraat ve
Sarı ¿jüleym an Paşa 18 aralık 1658— İS
daki ak ve kara ha­
kararlarına bizatihi
ey lül 16S7, azil, Siyavüs Paşa (K ö p rü lü
dımlar onların yer­
imzaları ile müda­
dam adı) 23 ey lül 1687 --- * ..
lerini
tuttular. Bu
halede
bulunmaz­

aziyet Köprülü Mehmed Paşa’nın sada­
retine kadar devam etti.

Sultan İbrahim ’in öldürülmesi
Sultan İbrahim tahttan indirilince,
yanma iki cariye vermişler ve kapatıl­
dığı kârgir dairenin demir parmaklıklı
penceresinden bir yemek saham girecek
kadar yer açtıktan sonra demir kapısına
bir kilit asıp içine de kurşun akıtmışlar­
dı. Bu vaziyete göre, sabık hükümdarın,
konduğu daireden çıkması kolay kolay
mümkün değildi. Fakat onun hapsedildi­
ğinin ferdası günü Sultan İbrahim bo­
şanmış diye bir şayianın çıkması üzeri­
ne, yemek sahanı verilecek kısım hariç
kapı ve penceresini örüp duvar haline
getirdiler. Böylece adamcağız diri diri
mezara girmiş vaziyete düştü. Sultan İb­
rahim'in hapsedildiği -daireyi gören ve
ilerde şeyhülislâm olan Bahaı Efendi,
burasını şöyle tarif etmektedir: «bir gusultıâne ve bir abdesthane ile bir ocağı
havi iki küçük oda ile bacası gök yü­
züne bakan bir ocak ve bir yemek sa­
hanı sığacak kadar pencere yeri olup
başka hiç bir taraf görünmezdi- Sahan
sığacak kadar bırakılmış olan yerin kar­
şısında da dehliz duvarı vardı».
Sultan İbrahim bu mezar gibi yere
konunca, gece gündüz bağırıp ağladı. Onun yürekler paralavıcı feryadına saray
halkı tahammül edemez oldu. Bu feryaaları duymakta olan enderun halkı
kendi aralarında (Naimâ C: 4, S: 331)
dertleşip: «bu ne demektir, bir padişah-ı

Sultan İbrahim in öldiiriilmesi
(Ricaut’dan)

zişam göz göre göre tahttından indirip,
diri diri mezara koydular ve bir masumu
tahtta geçirdiler. Bunun nimetine müstağrak olup şimdi feryad-u figanım işitmekten bize ölmek yeğdir. Hemen it­
tifak edip taşra çıkarıp cülûs tedarikini
görelim» diye konuşmaya başladılar. O
arsda kapıkulu süvarileri de hal’ işinin
aleyhinde sözler sarfetmeye koyuldular.
Bu vaziyet devlet erkânı tarafından du­
yulunca, «Sultan İbrahim sağ bulunduk­
ça nizâm-ı âlem olmaz» neticesine var­
dılar. Ocak ağaları da bu hususta dev­
let erkânı ile fikir birliği yapınca Şey­
hülislâm Abdürrahim Efendi, sabık hü­
kümdarın Öldürülmesine dair fetva ver­
di. Şeyhülislâmın fetvası: «menasıb-ı ilmiyye ve seyfiyyeyi
ehline vermeyip
rüşvetle na ehline tevcih etmekle nizâm-ı
âleme halel veren padişahın hal’ ve iza­
lesi câiz olur mu? - Elcevab olur» tarçın­
daydı.
Fetva da tamam olunca Sadrı âzam
Sofu Mehmed Paşa, Şeyhülislâm Abdurrah.m Efendi, Kazaskerler, Yeniçeri ağası, Ocak ağalarından Murad ve Kara
Çavuş ağalar saraya gittiler. Bu sırada
Sultan İbrahim’in öldürülmesine göz ve­
ya kulaklariyle şahit olmak istemeyen
saray adamları kaçıp bir köşeye saklan­
dılar. Sabık hükümdar bulunduğu yen
aç.naya başladıkları sırada öldürüleceği­
mi anlıyarak :
«— Benim nimetim* yiyenlerden ba­
na acıyan kimse yok mudur? Göz göre
gör>r bu zalimler beni katlediyorlar»
Diye bağırmaya başlayınca, sesini
duyan saray hademeleri ağ­
layıp kaçıyordu. O zamana
kadar bir çok insan öldür­
müş olan Cellâd Kara Ali bi­
le dayanamıyarak bir tarafa
kaçmıştı. İdam geciktiği tak­
dirde bir hadisenin çıkma­
sından
korkan Sadnâzam
Sofu Mehmed Paşa, bizzat araştırarak Kara A li’yi bulup
getirdi. Kara Ali sadrıâzamm ayağına kapanarak ken­
disini bu işten affetmesi için
yalvardıkça Sofu Mehmed
Paşa elindeki âsâ ile cellâdı
döverek yamağı ile birlikte
içeri soktu. Hâdisenin şahî-

2002

Cinci Hoca
(İlâve: 127)
★

Hasta ve safdil bir h ük üm d arın bit
durum un dan istifade ise şahsi n ü fu z te­
sis edip, mevki ve servetini tah k im fa­
aliyetinin y anında h ük üm darı tesiri al­
tında bırakarak kötü yollara sevkeden
tiplere en karakteristik örnek diye gös­
terilmesi m ü m k ü n olan Cinci H oca'nm
esas adı H üseyin d ir. Aslen Safran bolu'iu
olan H üseyin E fendi tanınm ış b ir şey­
h in o£ltt idi. Babasından ü fü rük ç ülük
ve m uska yazmayı öğrenm iş olan Hüse
y in E fendi, bir
medrese talebesi iken
kendisine selen hast-a kadın ve cocukiara okur ve muska yazardı. Kefes ve
m uskalarının
tesirlîliâi
ile tanınm ıştı.
K â tib Çelebi4nin «Fezleke» sİ ile Vecihi
tarihinde
kaydedildiğine gSre. Hüseyin
Efendi, Sultan İbrahim 'e daha şehzade
liginde okum aya
başlam ıştı. Saray k a­
d ın la rın ın tavsiyesiyle şehzadeye okuyan
Hüseyin E fe ndi‘nin nüfuz tesis edişi ve
tarihe tC incî Hoca* diye m al oluşu Sultan İb ra h im ’in tahta geçişinden sonra­
dır.

Galata, arpalık olarak
verilip, padişah
hocalığı m ansıbı da buna ilâve suretiyle
Anadolu kazaskeri tayin edildi.
Boylece
birdenbire lây ık olm adığı m akam a y ü k ­
selen Cinci Hoca, kendisini en
büyük
kudret sahibi olan padişahın tu tm asın­
dan ziyadesiyle faydalanarak her
şeye
karışm aya başladı.
O arada S ultan İbrahim , Y usuf Pasa'yı kendisine musahib yapm ış olduğun*
dan. bununla işbirliği yaparak S adn âzam
Kemankeş Kara M ustafa P a ş a y a m u h a­
lefete koyuldu.
Kemankeş in katlinden
sonra ise m eydanı m ü sait bularak b il­
hassa k üp ünü doldurmaya baktı.
Cinci Hoca n ın muhteşem ikb ali
iki
seneden biraz fazla sürdü. Gözden d ü ­
şüşü. vuku bulan şikâyetlerden daha cok,
padişahın artık maska ve
nefeslerinde
eski tesiri bulam adığına kanaat getirme­
sinden do£du. îk bal devresinde, kendi­
siyle llfilsi
bulunm ayan devlet islerine
dahi karışm asından başka, bilhassa pek
çok rüşvet alarak kadı ve m üderris ta­
y in ettirm e suretiyle fenalıklar
isledi.
Cinci Hoca, baz an rüşvet alarak tayin et­
tiği kadıyı bir kaç ay sonra azleder,
boşalan yere, rüşvet veren başka b irin i,
veya rüşvetini tekrarlıyan eski sahst ye­
niden tay in ederdi. Cinci Hoca ya ver­
diği rüşvet kadar
parayı k ad ılık e tıi£ l
yerden çıkaramadan azle ugrıyatılar gö­
rüldü. Anadolu kadıları bu yüzden çâ
b u k çabuk deâisir ve gözü doymaz Cin­
ci! H oca'nm kesesi de kabardıkça
kabartrdı. Cinci Hoca n ın suiistim alleri sair
devlet erkânı tarafından b üindiği halde,
vezîriâzam ve şeyhülislâm gibi en yüksek
m akam sahipleri dahî onun pddîşah nez^
dindeki nüfuzundan
çekinerek seslerini
çıkaram azlardı. B u m ürtekip hilekâr a
dam. mükerer rüşvetlerle Ankara kndı
lığın a tayin e ttiğ i bir adam ı altı ay son­
ra azletmlgti. Azledilen kadının kardeşi
İstanbul’a gelerek
kendisine
hakaretle
parasım geriye
isteyince adam a dayak
attıran ıştı. Bu yüzden çıkan g ü rü ltü ve
dedikodular padişaha aksedince
nihayet
kazaskerlikten azledildi. Azliyle
b itlikte
kendisine verilm iş olan konak da «eriye

Şehzâ deliğinde çok korkulu bir ha­
pis hayatı geçilm esi yüzünden âsâbı bo­
zulan Sultan İb rah im 'in, OsmanJı m ü ­
verrihlerinin
«nafakan ve sevdavî illet»
diye tarif ettikleri rahatsızlığına
karsı
doktorların Llâc ve te d a ile r i k âr etme­
yince, hoca ve üfürükçülere m üracaat edilm içti. Bu arada padişaha okuyanlar­
dan H üseyin E fe ndi nin Sultan İbrahim
üzerinde m üsbet
tesirleri
görülm üş, o
da bundan istifade İrgatım kaçırmamıştır, Hüseyin Efendi
padişahı tedaviye
başladıgı sırada «suhtea diye
anıldığına
söre, arta tahsile tekabül eden tetimme
medresesinin talebesi idi. E una raSmen
birdenbire m üderris yani profesör tayin
edüiverdî. O sırada şeyhülislâm Yahya
E fendi, henüz m ülâzim et duru m u n u ik.
tisab etm emiş olan H üseyin E fendfnirt
tayinine kanunsuz diye itiraz ettiyse de,
hemen iı&tt-ı hüm âyûn
ç ık tığ ın d a n bir
$ey diyemedi. M üderrislik m aasm a İlâ­
veten b ir de büyük ve m ükem m el b ir ev
ihsanına nâil olan Hüseyin Efendi’nin.
bir kaç fi ün sonra m üderrislikteki dere­
cesi yükseltildi. Bunun arkasından
da,

2003

a lın a rak S u lta n İb r a h im ’in
sis o lund u {1646).

k ızın a

tah ­

s ın ıfın d a n o ld u ğ u n u
beyanla yanın dan
uzaklaşm aları için b ir ik i söz söyleyin­
ce, çavuş başı tekm e tokat evden çıka­
rıp veziriazam ın h u z u r u n a g e tir d i Sofu
M ehm ed P aşa ta tlılık la söze başlıyarak
talebin i
tek rarlayın ca C inci H oca in a ­
d ın dan vazgeçm îyerek b ü tü n p ara sın ın el­
li keseyi aşıîııy acag m a d a ir yem inler et­
t i B u n u n üzerine sad rıâzam C inci H o ­
ca’y ı saraya hapsedip evine b ir heyetle
«bas b ak ik u lu » y a n i m a liy e baş tahsil
m e m u ru g ö n d e rd i B u n la r y a p tık la rı aram ada ik iy ü z kese akçe, a ltu n la do lu b ir
iki sandık, elliden fazla sam ur k ü rk ge­
tirdiler. A y rıca Cinci H oca n ın kazasker­
liğ i za m an ın d a k i defterler te tk ik edile­
rek, m asraf ç ık tık ta n sonra üç b in ke­
seden fazla m a lı o ld u ğ u an laşıldı. B u n u n
üzerine C e llâd K a ra A li vasıtasiyle ken­
disine işkence y a p ıla ra k gizlediği p a ra ­
ların yerleri söyletildi. Ve dediği yerler­
den o n îk i g ü ğ ü m c il akçe ve y etm iş bin
k u ru ş lu k halis a y a rlı
. p a ra
bu lu n d u .
B u n la r cülüs bahşişi olarak d a ğ ıtıld ığ ı
zam an b ir zam an asker arasında «cinci
akçesi» diye söylendi.
Böylece Cıneî H oca dan ü ; b in kese­
li kten fazla para ve m a l is tir d a t o lu n ­
d u k ta n ve b ir a y lık hapisten sonra M ı­
s ır'd a İkam ete m e m u r edildi. M ıs ır'a g it’
m ek üzere M ih a liç'e v a rd ığ ı sırad a has­
ta la n d ığ ın d a n o rada o tu rm as m a m ü sa a ­
de olundu. M ih a lİç'te her g ö r d ü ğ ü ada­
m a m a lın ın z a p te d lld iâ in e dair şikâyette
b u lu n an C inci Hoca* ya
bilâhare K ır ım
H a n 'ın ın tavassut ve ricası üzerine İs­
tan b u l'a dönerek evinde ikam etine İzin
v’erildi. L â k in C inci H o c a n ın b a h tı a rtık
iyice kararm ış o lm alı k i ay ni senenin
S k im a y ın ın
son «ü n le rin d e «Sultanahmed
cam i1i
v a k ’ası» çıktı- Sipahilerle
yeniçerilerin
ç a rp ış tık la rı bu
vakada
Cinci H o c a n m a d a m la rı «bizim efendi­
m iz in c ü rm ü ne id i k i bu k a d a r m ali
a lm d i ve çim di ne o ld u ? » diye söy len­
dikleri görülünce y e n i b ir fitneye sebep
olur endişesiyle id a m ın a ferm an istih sa l
edilip h ü k ü m derhal icra o lu nd u (29 ek im 164S).

Cinci Hoca, S u lta n İb r a h im 'in
h a l'i
ile neticelenen ulem a ve yeniçerilerin içti m a m d a b ü y ü k bir te h lik e atlattı* Ule­
m a iç tim a in in ikinci günü, S u ltan İb ra ­
h im ’in ta h tı kaybetm ekte o ld u ğ u n a ba­
kıp, istik b a lin i g a ra n tiliy eh ilm e k
için,
kendisinin de ulem a sın ıfın d an oluşunu
gozönünde b u lu n d u rarak onlar;n arasına
k arışm ak
is te m iş ti Bu gaye ile cam iye
«ellşinden biraz önce R u m e li kazaskeri
M ııs lih îd d in E fe n d i ö ld ü r ü lm ü ş b u lu n u ­
yo rdu . Askerierden b ir kaç k işi
Cinel
H o ca 'y ı da ta n ıy a ra k öldürm e k isteyince
kayın pederi Karaçelcbt-zâde M a b m u d Efe n d in in , onu cam in in b ir kösesine sak­
lay ıp k ıy a fe tin i değiştirerek arka k ap ı­
da n k açırtm ası sayesinde k u rtuld u .
C inci H o c a n ın m uazzam m ik ta rla ra
u la ş a n servet b îr lk tir d îâ i herkesin
m a­
lu m u îdi. D ö rd ü n c ü M ehm ed ta h ta geçi*
rîlince, hâzinede kâfi m ik tard a para o l­
m a d ığ ın d a n , askere verilecek cülus bah­
şişine y a rd ım o lm a k üzere kendisinden
îk iy üz kese akçe istendi. S a d n â z a m , C in ­
ci H o c a ’dan hu talepte bu lun u rk en , is­
tenen y a rd ım ı y a p tığ ı tak dird e kazasker­
likten m azul kim selerin payesinde k endi­
sine h ır a rp alık tahsis o lu n a c a ğ ım
da
ilâve etti. F a k a t C inci H oca kaynatası
Karaceiebi-zâde M ahm ut! E fendiye güve­
nerek bu p arayı vermeye b ir
tü r lü ya­
naşm adı, K aynatası ise n a s ih a tin in din­
le n m ediğini, ve2iriâza m in da sık ı du rd u ­
ğ u n u görünce onu k o rum ak tan vazgeçti.
Cinci H oca b u arada «eğer beni
yeni
pa dişa h a hoca y aparsanız y ü z kese
ak­
çe g önd eririm i diye sa d n âza m a haber
g ö n d e rd i S adrıözam Sofu M ehm ed Paşa
İse, b u n u n yeni fesatlara â m iî olm ası,
ih tim a lin i önlem ek İçin y a k a la tm a k ü z »
re çavuş basıyı g ö n d e rd i Ç avuşbaşı Cinei H oca n ın evinin y o lu n u tu ttu ğ u sırada
Hoca, k e th üd asın ın
ikazları neticesinde
k ırk elli kese vermeye ra zı o ld u ğu için*
p a rasın ın ay arı b o zu k lan m , a ltın la rın ın
asınm ış ve eziklerini ay ırm ak la meşgul*
dü. Çavuşbaşı gelince evinin
arka tara­
fınd a n ç ık ıp y a k ın ın d a k i b ir ah babın ın
evine can a ttı ve b ir h asırın a ltın a Kir­
di. T a b i'i biraz sonra Ç avuş başı b u eve
dam ladı. H a s ır ın ucunu k ald ırd ı ve i

B ibliyo g rafya ;
N a lm â ; T a r ih , C :
3. 4. K âtfb Ç elebi; Fezleke C: 2. Hamm er (M . Â t a ) ; Devlet-I Osm aniye ta r ih i
C : 9, 10. Vecihl T a rih i {H a m ld ly e k ü tü p ­
hanesi n o : 017). Karaçelebi-zâde
Abdülâ 2iz ; Ravzat-ül-ebrar.
N ev’I-zâde A ta î;
Şak ayık zeyli. E vliy a C elebi; Seyahatna­
m e, C; 10. R ic a u t: H isto ire de J’E m p ire
O t to m an.
D.
C an tem î r ;
H îsto ire
de
l ’E m p ire O ttom an.

«— E fe n d i
hazretleri evvelce ulvi
r u h la rı davet ederdi, simdi aşa ğ ılık Cin­
leri davet için hasırın altın a g irm iş !»
Diye alay ederek
C inci H oca o arada,

oradan çık ardı.
kendisinin ulem a

2004

di olan Bahai Efendi bu sahney; şöy­
le anlatıyor: «Biz dehlizden nazar eder­
dik. Sultan İbrahim bir gülgun atlas en­
tari giymiş, kırmızı çakşırının uçkurları
taşra çıkmış, başında bir külâhpûş, sol
elinde muslıaf-ı şerif müftüye hitab edip:
— Baka Abdur rahim, Yusuf Paşa
bana senııı için bir fettan dinsizdir, tepe­
le demişti. Seni öldürmedim, meğer sen
beni öldürecekmişsin. İşte kitabullah,

beni ne hüküm ile öldürürsünüz? Za­
limler! deyu feryad eyledi».
Nihayet cellâd Kara A li ve yamağı
Hamal Ali kemend ile Sultan İbrahim’i
boğdular (18 ağustos 1648 — 28 receb
1058). Bu iş tamamlanınca cenaze has oda avlusuna çıkarıldı. Gasl, teçhiz tek­
finini yapan hünkâr imamı Şamî Hüse­
yin Efendi namazını da kıldırdıktan son­
ra Ayasofya’da amcası Sultan Mustafa'­
nın yanına defnedildi.

1G48 — 1656 Y IL L A R I ARASINDA DEV LET İDARESİ VE İSTANBUL AHVALİ
Sultan İbrahim, sefih an e hareketle­
ri dolayı siyle hazine boşaldığı, rüşvet ve
irtikâb arttığı, Venediklilere karşı cere­
yan eden harpte müşkül günler yaşan­
dığı için tahttan indirilmişti. Sultan İb ­
rahim baştan uzaklaştırılmakla gûya
bunlar düzeltilecekti. Lâkin onun taht­
tan indirilmesiyle, vaziyette iyiliğe doğ­
ru gidiş şurada dursun, biTakis işler da­
ha fazla karıştı. Zira emir verenlerin,
kendi çıkarlarına göre müdahalede bu­
lunanların sayısı arttı. Bir defa en baş­
ta iki kadın mevcuttu; bunlardan biri
büyük valide Kösem Sultan, diğeri ço­
cuk padişahın annesi Hatice Turhan
Sultan’dı. Kendi sözünü yürütmeye ça­
lışan bu iki kadından biri ocak ağaları­
na, diğeri saray ağalarına istinat ediyor­
du. Böylece devlet işlerine müdahale edenlerin adedi çoğalıyor, ve sadnâzam ların, padişahın vekil-i m utlakı sıfatiyle
devlet gemisini
salimen
yürütmeleri
m üm kün olmuyordu. Müdahalecilerin adedinin çokluğu yüzünden hem ehliyet­
li bir sadrıâzamın seçilmesi m üm kün ol­
muyor, hem de seçilse bile sadrıâzamın
makamından endişe duymadan emniyet­
le ve uzun müddet çalışmasına imkân
verilmiyordu. Köprülü Mehmed Paşa’nın
1656 da sadnâzam oluşuna kadar geçen
sekiz yıl istikrarsızlık, sıkıntı ve karışık­
lık yılları halinde doldu. Bu sekiz se­
nelik müddet zarfında ondört defa vu­
ku bulan sadaret değişikliğinde oniki
başka başka şahıs sadrıâzamlık
etti.
Bunların bir tanesinin tayin ve azli gı­
yabında cereyan ettiği gibi bir tanesininki de Osmanlı tarihinde kısalıkta re­
kor teşkil edecek şekilde sadece dört

saat sürdü. Şimdi bu sekiz senelik dev­
rede İstanbul’daki hadiseler ve devlet
idaresinin umumî durumunu tetkik ede­
lim.

Sofu Mehmed Paşa'nın tasarruf ted­
birleri ve Sipahi Ocağı ile
ilg ili icraatı
Sultan İbrahim zamanının en fazla
şikâyeti mucip taraflarından biri, hâzi­
nenin israfı ve bazı memuriyetlerin eh­
line verilmemesi meselesi olduğundan,
Sadnâzam Sofu Mehmed Paşa ilk ham ­
lede bunları düzeltmek gayesiyle faali­
yete koyuldu. Bu cümleden olarak: Sul­
tan İbrahim’in idamından bir iki gün
sonra saray iç-oğlanlarından seksen ki­
şiyi tardetti: Ekim ayının ortalarında da
iki partide üç yüz elli iç-oğlanı sipahi ocağına geçirildi. Böylece sarayın yükü
biraz hafiflemiş oldu. Hizmetlilerin m ik­
tarını azaltırken masraflarda da tenzi­
lât yapmıya çalıştı. Gümrük, tuzla ve
sair mukataa işlerinde vazifeli bulunan­
ların beratlarını yoklatıp müstahak olmıyanları işten çıkarıp yerlerine ehille­
rini (Naimâ C: 4, S: 350) koydu. Altı
bölük halkının «veledeş» lerini yani oğullarını bizzat kendi önünde iki şahit
ile tespit ettikten sonra gulamiyelerini
verdi. Aynca bin nefer kadar «dirliği
çalık» yani ocaktan tardedilmiş sipahi­
nin kaydını G irit’e gitmeleri şartiyle ye­
niletti. Sadrıâzamın sipahilere karşı bu
eemilekâr hareketi, kendisinin de sipa­
hi ocağından yetişmesinden ileri geliyor­
du. Sultan Murad zamanından beri ve­

2005

rilmeyen gulamiyelerin
ödenmesinden
başka, gelecek seneden itibaren tevliyet
ve cizye tahsili gibi hizmetleri vereceği
vaadında da bulundu.
Sofu Mehmed Paşa'nın sipahilere
karşı böyle lutufkâr davranması pek de
iyi olmadı. Zira sipahilere gösterilen lü ­
tuf başkaları için iyi bir örnek teşkil
etmediği gibi, sipahiler de bu iyilikten
anlamadılar. Zira içlerinde takdir kabi­
liyeti kıt hayli kimse vardı. Bu nokta­
ya işareti sırasında haklarında: «ekseri­
si idraksiz hayvanat mesabesinde, şirret
ve adavete mail olup aklı başında olanı
nadir» gibi pek ağır dil kullanan müver­
rih Naimâ’nın böyle konuşmasına hak
verdirecek bir anlayışsızlık göstererek,
toplantılar yapmaya ve fesat hareketine
teşebbüse koyuldular.

Sultanalımed cam i’i vak’ası
Fesada niyetlenmiş olan sipahiler, 25
eylül 1648 (7 ramazan 1058) de Üskü­
dar'da toplandı. Bunlar esas itibariyle
Anadolu'dan gelmiş olan
sipahilerdi.
Sadrıâ 2 am Sofu Mehmed Paşa toplantıyı
haber alınca şeyhülislâmı, ulema reisle­
rini, yeniçeri ağasıyle ocağın mühim ağalarını sadrazamlık dairesine davetle
vaziyeti görüştü. Sonra sipahilere adam
göndererek maksatlarım sordurdu. Sipa­
hiler: «veledeşlerinin yani oğullarının iki şahitle tespitinden dolayı güceniklik­
lerini belirttikten sonra padişah veya
veziriâzamsız sefere gitmiyeceklerini,
Sultan İbrahim’in hangi sebebe istinaden
idam edilmiş olduğunu, kendilerinin idam işinde bir suçlan olmadığı halde
Sivas valisi îbşir Paşa’nın intikam al­
mak istediğini beyandan sonra «sun’umuz olmayan hususta biz niçin müttehem oluruz» diye cevap gönderdiler.
Sadnâzam bunun üzerine, ocağın n ü ­
fuzlu ağalarından Muslihiddin Ağayı ça­
ğırarak:
«— Benim sadarette kalmam husu­
sundaki sözünüz nerede kaldı»
Diye sorunca :
&— Sen, sizin kılınıza dokunulduğu
takdirde elli bin silâhlı yeniçeri yambaşmızda iıazırdır dedim. Bu sözümüz­
de yine duruyoruz. Gerçi hal’ bizim ko­
nuşmamızla oldu ama, katli hususunda
reyimiz ve müdahalemiz yoktur»

Cevabını verdi. Böylece ocak ağala­
rının kendisine taraftarlık lanın n devam
edip etmediğini kontrol etmiş olan sad­
nâzam sipahilere, kendilerini ilgilendir­
meyen meselelere kanşmamalan habe­
rini .yolladı. Lâkin bir defa fesada niyet­
lenmiş olan sipahiler daha ileri giderek:
«— Halen tahtta oturan padişahımı­
zı size inanmayız. Biz hizmete müdahele etmiyeli reâya mamur mu oldu?
Bostancılar ve tevabi’i,
vüzera bunca
yıldır reâyayı harab edip, bizim beş alacağımız yerden onlar on aldılar. Biz
reayaya zulmedelim demiyorum. Ancak
Sultan Süleyman merhumun kanunu üzere gulâmiye (vergi ve cizye tahsiline
memur edilen
kapıkulu
süvarilerine
mülâzım, bunlara
hizmetleri karşılığı
verilen paraya da gulâmiye denirdi. Onaltmcı asnn ikinci yansında ve onyedincî asrın başlarında her zimmiden alınan
maktu 150 akçe cizyenin on akçesi gu­
lâmiye, her yüz koyundan ağnam resmi
olarak alman yüz akçenin yirmi beş ak­
çesi de gulâmiye idi) olarak tayin edilen
miktarı, bu hizmette istihdam edilmek
suretiyle isteriz»
Diye sadrıâzama haber yolladılar.
Sadrıâzamın
bunlara gulâm iyelerinin
gelecek yıl içinde verileceğini bildirme­
si üzerine, taşradaki sipahiler muhtelif
bahanelerle İstanbul’a gelmeye devam
ettiler. Bu arada G irit’e gitmek üzere
yola çıkanlanları bile yoldan çevirip ge­
tirdiler. Sipahiler
İstanbul’a dolarken
şehirde Sultan İbrahim taraftan geçinen
bazı kimseler de bunlara iltihak ettiler.
Bu sırada Galatasaravı, İbrahimpaşa sa­
rayı, hattâ Enderun acemi-oğlanları is­
yan ederek bulunduklan yerleri terk edip dışarda hepsi birleşip sipahilere il­
tihak ettiler. Acemi-oğlanlarının isyan­
larının sebebi, yedi yılda bir yapılan acemi çıkmalarının bu defa müddetleri­
nin epeyce geçmesine rağmen yapılmamasıydı.
Sipahilerin isyan sebepleri üzerinde
duran Kâtib Çelebi (Fezleke C: 2, S:
332), oıılann tagallüb niyetleri ile gu­
lâmiye davasını ve sipahilerin kendi ifadelerinden ortaya çıkan noktaları
saydıktan sonra, Sadnâzam Sofu Meh­
med Paşa’m n kendisini veliahd yerine
koyup (Kâtib Çelebi’nin burada veliahd

2006

kelimesiyle vasi, naip mânasını ifadeye
çalıştığı anlaşılıyor) divan toplantıları­
na iştirak etmediğini, hattâ bu durumunu
bir iftihar vesilesi olarak etrafına söy­
lediğini, halbuki halkın ve sipahilerin oııuıı bu haline tahammül edemediğini ay­
rı bir sebep olarak ilâve eder.
Eski sipahilerden clup Selanik'ten
İstanbul’a gelen Bıyıklı Mahmud ismin­
de biri acemi-oğlanlarını başına toplıyârak onlara zorbalık talim etti. Bıyıklı
Mahmud'un bunlara önderlik etmesi Çi­
zerine cemiyet gittikçe büyüdü. Böylece
24 ekim gününden itibaren İstanbul’da
bir ihtilâl havası esmeye başladı. Erte­
si gün sipahiler tvezmâzam ve m üftü­
den şer’î dâvamız vardır» diyerek ayak
divanı yapılmasını istediler. Bir taraf­
tan da yeniçerilere müracaatla kendile­
riyle birlik olmalarını istedilerse
de,
ocak ağalarından Muslihiddin Ağa bu­
na yanaşmadığından yeniçeri ocağı h ü ­
kümete sadakatta devam etti. Nihayet
26 ekim 1648 ( 8 şevval 1058) günü bütün
sipahi ve acemi-oğlanları Atmeydamnda toplandılar. Bunlara elebaşılık eden
Bıyıklı Mahmud sipahilerden bir bölü­
ğü Sultanahmed cami’ı imaretine soka­
rak silâhlandırdı. Sipahiler tam bir ayaklanma halinde idiler. Peşinen ve açıkca istedikleri şey; Sultan İbrahim’in
öldürülmesine iştirak eden kimselerin
katledilmeleriydi.
Bu vaziyet karşısında Veziriâzam ve
ulemâ reisleri yeniçeri ocağına gittiler.
Yeniçerilerin sadakatlanoa tekrar şahit
olan şeyhülislâm ve kazaskerler müşte­
reken, sipahiler muhalefette devam et­
tikleri takdirde katillerinin caiz olduğu­
na dair fetva verdiler. Sipahiler ise bu
defa padişahı katledenlerin Öldürülmesi
davasından vazgeçerek dağılmaya baş­
ladılar. Elebaşı Bıyıklı Mahmud da Üs­
küdar’a geçti. Yeniçerilerin, sadnâzamı
tutması meselenin bugün için sükûnetle
atlatılmasına âmil oldu. Sadrıâzam bu
arada Bıyıklı Mahmud’un teslimini is­
tedi. Lâkin sipahiler teslim etmediler.
Ertesi gün veziriâzam kethüdasının üç
sipahi neferini Şehzide Cami’i civarında
herkesin gözü önünde katletmesi, sön­
meye yüz tutar gibi olan isyan alevinin
birdenbire parlamasına sebep oldu. Ve­
ziriâzam ve müftüyü öldürmedikçe bize

rahat yoktur diyerek 28 ekim günü Sultanalımed
meydanında bir daha* top­
landılar, Üsküdar’a adamlar gönderip
Bıyıklı Mahmud’u da getirttiler. Onlar
toplanınca sadrıâzam da emir vererek
şehir kapılarını kapattırdı.
Sipahi ve Celepler Sultanahmed'de
toplandıkları zaman Veziriâzam, Şeyhül­
islâm, kazaskerler Orta cami’inde idiler.
Yeniçerilerin Veziriâzamla birlikte oldu­
ğunu gören sipahiler çekingen davran­
makta ve birdenbire adam öldürme ha­
reketine girişememekte idiler. Sadrıâzam
bunlara dağılmaları için üst üste adam­
lar gönderdiği halde kat’iyyen söz din­
lemediler. Bu arada kendileri harem-i
hümâyûna bir heyet yolladılar. Sadrıâzam ve yeniçerilerden şikâyetleri üze­
rine padişah «ben kullarım ın niza et­
melerine ve biribirlerine kılıç çekmele­
rine razı değilim. Makûl ve münasip
kim ise veziriâzam
etsinler» tarzında
konuşarak ellerine buna göre bir hatt-ı
hümâyûn verdi. Sipahi heyeti saraydan
ayrıldıktan sonra hatt-ı hümâyûnu Veziriâzama yolladılar. Padişahın hatt-ı ge­
lince, yeniçeri ocağı ağalarına güvenen
Veziriâzam Sofu
Mehmed Paşa şöyle
konuştu:
s— Emir padişahındır, ve orayı ağalar bilir. Eğer azlimizi makûl görür­
lerse mührü teslim edelim».
Bu şekildeki sözler yeniçeri ocağı
ağalarını gayrete getirdi ve:
■
z— Vezir ve m üftünün katillerine de­
ğil azillerine bile razı değiliz; saraya
hücum ile hatt-ı hümâyûn almak ne de­
mektir? Tiz dağılsınlar, yoksa elimizde­
ki fetva mucibince cümlesini kırarız!»
Cevabiyle bir bölük
kumandanını
sipahilere yolladılar. Bîr taraftan da si­
lâhlanıp savaşa hazır vaziyete geldiler.
Sultanahmed meydanına giden yeniçeri
subayının derhal öldürülmesi nihayet iki sınıf askeri birbiriyle savaşa götürdü.
Yeniçeriler aralarında Veziriâzam, Şeyhülisâm ve sair ulema da
oulunduğu
halde kalkıp
Sultanahmed meydanına
yürüdüler. Çemberlitaş önüne geldikle­
ri sırada iki kola ayrılan yeniçerilerin
bir kolu Sultanahmed meydanına, bîr
kolu Ayasofya
taraflarına ilerledi ve
derhal iki sınıf asker yekdiğeriyle çar­
pışmaya başladı. Bilhassa Muslihiddin

2007

Ağanın gayreti sayesinde yeniçeriler üs­
tün geldi. Mağlûp olan sipahilerin bazı­
sı kaçtı, m ühim bir kısmı eman diledi,
bazıları da Sultanahmed cami’inin içine
girdi. Zaten evvelce camiye girmiş olanlar da vardı. Buradakiler mukaveme­
te devam ettiklerinden cami içinde de
çarpışmalar oldu. Müverrih Naimâ (C:
4, S: 370) bu hususta: «camide kalan
dermendler taşra haremde ve iç harem­
de. şadırvan tarafında, kapı ve pence­
re içinde, mimber ve mihrap önlerinde
kati ile kılıçtan geçtiler. Cami’i şerifin
ol nazenin musanna kapıları ve camları
tüfenk fındıkları ile delik delik oldu»
demektedir.
Bugünkü
çarpışmada üç
yüz kadar sipahi ve celep denilen saray
acemi-oğlam öldü. Sipahilere elebaşılık
edenlerden Bıyıklı Mahmud çarpışmalar
sırasında Ahırkapı'dan bir kayığa bine­
rek Üsküdar'a geçti, oradan da Bursa'ya kaçtı. Bilâhara Yenişehir’de yakala­
narak idam olundu.

Ocak ağalarının tegalliibii
Yeziriâzam Solu Mehmed Paşa ye­
niçeri ocağı sayesinde hayat ve mevki’ini
kurtardı ama, bu defa ocak ağalarının
ellerine düşüp onların her dediğini yap­
maya mecbur kaldı. Naimâ’nm ifadesiy­
le: «veziriazamın yüzü gülüp mesruren
sarayına avdet etti, lâkin ocak ağaları­
nın bıyığını balta kesmez olup bundan
sonra tegallüb-ü tam ile zimam-ı bal
ve akdi kabza-i tasarruflarına aldılar».
Sadrıâzam ocak ağalarının sözlerin­
den çıkamaz hale düştüğü sırada yeni­
çeriler de şımarmaya başladılar. Sul­
tanahmed vak'asını takip eden bir kaç
ay zarfında bu şımarıklıklar devam et­
ti. Hattâ 1649 martında İstanbul’da bazı
yeniçerilerin kadınlara taarruz ettikleri.
Murad Ağanın bunlara
karşı gevşek
davrandığı görüldü. Yine ayni ay zar­
fında Gelibolu'daki yeniçerilerin hamam
bastıkları (Naimâ C: 4, S: 386) haberi
geldi.
Sultanahmed vak’asiyle açılan ocak
ağalarının tegallübü faslı üç sene kadar
devam etti. Bu devrin başlangıcında en
kuvvetli ocak ağalan
Arnavut
Kara
Murad, Boşnak Koca Muslihiddin, Arna­
vut Kara Çavuş ve Bektaş ağalardı.

Sofu Mehmed Paşa’nın
azil ve idam ı
Sadrıâzam Sofu Mehmed Paşa
ocak ağalarının tegallübüne boyun eğ­
mekle beraber bir taraftan da ihtiyatlı
davranıyordu. Ağalar da bir tuzağa düş­
memeye çalışıyorlardı. Ocak ağalarının
en nüfuzlusu olan Kara Murad Ağa,
Sultanahmed vak’asmdan bir müddet
sonra yeniçeri ağası olmuştu. Sadnâzamııı bununla arası iyi iken, bilâhare, ağanm koruduğu bir şahsı öldürmesinden
dolayı açılmaya
başladı. Kara Murad
Ağanın sadrıâ/amdan yüz çevirmesinin
sebeplerinden birisi de, Sofu Mehmed
Paşa’nın büyük valide Kösem S ultanı
dinlememesi, hattâ onu öldürmek iste­
mesidir. Kösem Sultan ise, Sadnâzamm
niyetlerini bildiğinden o da sadrıâzamııı
hareket icraatını kötülemeye uğraşıyordu. Sofu Mehmed Paşa gerek müstakil
iş görme arzusundan dolayı, gerekse sa­
raydan çekindiği için divan-ı hümâyûna
uğramaz olmuş ve hükümet işlerini sadaret konağından
idareye çatışır hale
gelmişti.
Kara Murad Ağa ve Kösem Sultan’ın işbirliği etmeleri sadrıâzamın karşı­
sında m ühim bir kuvvetin teşekkülü de­
mekti. Bilâhare Muslihiddin Ağa da bun­
lara katılınca artık Sofu Mehmed Paşa’nın aleyhinde istedikleri şeyi yapacak
duruma geldiler. Murad Ağa ile Kara
Çavuş aralarında anlaşarak birisi vezi­
riâzam, diğeri onun yerine yeniçeri ağa­
sı olmayı kurunca Sofu Mehmed Paşanm sadnâzamlıktan devrilme günleri
birdenbire yaklaşıverdi.
Ocak ağalarının kendisinden yüzçevirerek aralarında anlaştığını gören So­
fu Mehmed Paşa bunları birer bahane ile
İstanbul’dan uzaklaştırmak istedi. O sı­
rada Anadolu'da isyan etmiş olan Gürcü
Abdunnebi’yi ancak Murad Ağa’nın yakalıyabileceğini söyliyerek hemen hare­
kete geçmesini emretti. Bu sırada Kaptan-ı derya Voyııuk Ahmed Paşa ku­
mandasında bulunan donanma Foça ön­
lerinde bir mağlûbiyete uğramıştı. Bu
mağlûbiyetin, Sofu Mehmed
Paşa’nm
donanmaya ihtimam
göstermemesinde
doğduğu, ayni zamanda donanma için
yollanan yüz kese akçenin de gemilerin

2008

/

•

boğamdan çıkmaları sebebiyle geri ge­
tirilmesi üzerine sadrıâzanı tarafından iç
edildiği padişaha fitlenmişti. Çocuk pa­
dişah bu fitlerin tesiri altında Sadrıâzamı nasıl sorguya çekeceğini öğrenir­
ken, Sofu Mehmed Paşa da donanmanın
uğradığı kayıpların nasıl telâfi edilece­
ğini araştırmakla meşguldü. Bunun için
şeyhülislâm, ulema ve ağaları bir top­
lantıya davet etmişti. Lâkin tam o sıra­
da sadııâzam padişah tarafından çağrıl­
dı. Sofu Mehmed Paşa Arz-odasıııda ço­
cuk hükümdarın huzuruna çıktığı zaman
büyük valide Kösem Sultan da oracaydı. Sultan Mehmed, kendisine öğretildi­
ği tarzda sadrıâzamı donanma hakkın­
da sorguya çekti. Sofu
Mehmed Faşa
kendisini müdafaaya çalıştıysa da m üh­
rü hümâyûn istenip alındı. Mehmed Pa­
şayı huzurunda çıkardıktan sonra m üh­
rü bir müddet elinde tutan çocuk padi­
şah kendisine öğretildiği şekilde orada
bulunanları bir defa gözden geçirdikten
sonra, Kara Murad Ağa'ya:
*— Gel ağa, al mührü seni vezir
yaptım» dedi (21 mayıs 1649).
Kara Murad mühr-ü hümâyûnu alınca büyük valide Kösem Sultan (Naimâ C: 4, S: 400) söze başlayıp:
•s— Bunca mallar alındı, maslahat­
ta bu şekil görüldü. Beni öldürmek sev­
dasına düşüldü. Bihamdillah-ı tealâ ben
dört devlet görmüşüm; bunca zamandır
devlet sürmüşüm, ben ölmekle ne âlem
tamir olur ne de yıkılır. Bunda kâh be­
ni katle kastederler, kâh padişahımı ba­
zı nesne ferman ettikçe kim öğretti sana
canım derler. Padişahlar ile böyle müstehziyaııe muamele olur mu? Ya talim
olunsa ne lâzım gelir?» dedi. Kösem
Sultan’m bu arada taş attığı ikinci şahıs
Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendi idi.

K ara M urad Paşa’nm sadnâzam lığı
Kara Murad Ağa mühr-ü hüm âyû­
na sahip olunca evvelce kararlaştırdıkla­
rı şekilde yeniçeri ağalığını Kara Çavuş
Mustafa Ağa’ya verdi. Sonra selefi Sofu
Mehmed Paşa’yı bostancıbaşı hapsine
attırıp mallarını müsadere, adamlarını
tevkif ettirdi. Sonra da Malkara’ya sür­
dürdü. Sofu Mehmed Paşa’nm adamla­
rından bir kaç kişiyi sorguya çektirerek
paralarının yerlerini söylettikten sonra
onları öldürten -Murad Paşa Malkara’ya

Sultan Dördüncü Mehmet!
(Kapıdağlı serisinden)
da adamlar gönderip selefini boğdurdu
(28 haziran 1649).
Kara Murad Paşa, halledilmesi ge­
reken pek çok meseleler bulunduğu bir
sırada sadrıâzam
olmuş bulunuyordu.
Sultanahmed vak’asmm üzerinden he­
nüz fazla zaman geçmediğinden, evvelâ
sipahilerin yeniçeri ocağı ve hükümet er­
kânına karşı küskünlük duygularını sil­
mek meselesiyle karşı karşıya idi. Sul­
tanahmed hâdisesini siper edip maiye­
tinde bulunan kuvvetlerle İstanbul üzerine yürüyen Gürcü Abdunnebi’nin
durumu başlıbagına bir mes’ele teşkil
ediyordu. Anadolu’da bsşka itaatsizlik
hâdiseleri de mevcuttu. Girit harbi ber­
devamdı. Bütün bunlara ilâveten devlet
hâzinesinin sıkıntısı her gün biraz daha
artmaktaydı.
Bu karışık ve güç işlerin kademe
kademe halli, bilgili
olmaya, otoriter
bulunmaya, temkin ve tedbirde kusur
etmemeye bağlıydı. Lâkin Kara Murad
Paşa da bu hususiyetlerin tamamı olma­
dığı gibi, mevcut şahsi kapasitesi ile de
düzenli bir iş görmesi mümkün değil­
di. Zira ocak ağalarının tegallüb ve sal­
tanatı berdevamdı. Kara Muıad
Paşa

2009

ocaktan yetişmekle beraber karşısında
derhal muhalif bir grup teessüs etmişti.
Bu muhalefeti yaratan da saraydı. Pa­
dişahın çocukluğu yüzünden esas söz
valide sultanda bitiyordu. Hem de iki
valide sultan mevcuttu. Adeta iktidar
varışına çıkmışçasına hareket ve davra­
nışları yüzünden iki grup teşekkül et­
mişti. Kara Murad P a ş a y ı büyük vali­
de Kösem Sultan’m tutmasına mukabil,
ocak ağalarından Kethüda Boy'i de kü­
çük valide tutuyordu. Kethüda Bey’in
kudret ve nüfuzu sadrıâzamdaıı aşağı
değildi. Kethüda Bey kısa zamanda ye­
niçeri ağası, Bektaş Ağa, Muslihiddin
Ağa ve yeniçeri kâtibini kendi tarafına
çekmişti. Bunlar sadrıâzamın aleyhinde
çalışıyorduj Kara
Murad Paşa böyle
kuvvetli hasıtnları bulunmasına ve mem­
leketin de nazik günler
yaşamasına
rağmeıı devrinin bazı meşhurlarını et­
rafına toplıyarak yalılarda içki ve saz
âlemlerinde (Naimâ C: 5, S: 12) bu­
lunmaktan da geri kalmıyordu. Ayni şe­
yi Kethüda Bey de yapıyordu.
Nihayet yeniçeri ağası, Muslihiddin
Ağa ve Kethüda Bey, «a dnazarsın katle­
dilmesini temin etmek üzere çalışmala­
ra başladıkları sırada Murad Paşa, Bek­
taş Ağa’nın tavsiyesi üzerine sadaretten
istifa etti. M ühr.ü hümâyûnu padişaha
teslim ederken dikkate değer olan şu
büzleri söyledi:
«— Şevketlû hünkârım, bir memle­
kette dört veziriâzam olmaz, işte müh­
rün, bir kuluna daha ver. Ben kuluna
da bir ekmek parası ihsan eyle, hayır
duanla meşgul olayım. Ama zinhar m üh­
rü yeniçeri ocağından kimseye verme,
zevali devletinize sebep olur».

Melek Ahmed Paşa’m n sadareti
ve m alî durum
Murad Paşa'mn istifasından sonra
kendisine sadaret teklif edilen Melek
Ahmed Paşa, ocak ağalarının tegallübü
karşısında bir iş görülmıyeceğini bildi­
ğinden bu vazifeyi kabul etmek iste­
medi. Nihayet bir saat ısrsrdan sonra
(Naimâ C: 5. S: 18) ocak ağalarının m ü­
dahalede bulunmamaları şartiyle mührü
teslim aldı. Lâkin bu şart ve vaadlar
hep sözde kaldı. Ocak ağaları müdaha­

leye devamla hükümet işlerinin normal
mecrada yürümesine mütemadiyen en­
gel oldular. Mevki ve para hırsı gözle­
rini bürümüş olan ocak ağalan sırtlan­
ın saraydaki koruyucularına dayıyarak
devlet işini karma karışık hale getiri­
yorlardı. Eyâlet valiliği gibi en büyük
hizmete tayinler ocak ağalarına verilen
rüşvetler neticesinde mümkün olabili­
yordu. İşlerine gelmiyen adamı devir­
mek, arzularına boyun eğecek kimseyi
mühim bir makama oturtmak bunlar için gayet tabi'! bir şeydi.
Osmanlı idaresinde yarım asn aşan
zamandan beri «ehliyet ve bilgiye hür­
met» duygusu körlenir gibi olmuş, «işe
göre adam» prensibi yerine «adama iş»
preıısipi kaim olur vaziyete gelmişti. Bu
şartlar altında dürüst bir devlet adamı­
nın muvaffakiyete ulaşması âdeta m üm ­
kün değildi. Böyle bir kimse iş başına
geçse bile kısa zamanda ya çeşitli şekil­
de işleyen rüşvet yoluvle, ya pek usta­
ca işleyen entrikalarla, bunlar da olmaz­
sa zorbalıkla devriliyordu. Dördüncü
Murad’m rüşvet ve
zorbalığı ortadan'
kaldırabilmek için dölttüğü kanların acısı unutulur gibi olmuştu. Binaenaleyh,
meşhur seyyahımız Evliya Çelebi’nin pek
methetmesine rağmen, kuvvetli bir şah­
siyet olmıyan Melek Ahmed Paşa’m n bu
derece bozuk bulunan işleri düzeltmesi
mümkün olamazdı. Esasen Melek Ah­
med Paşa, peşinen yapılan vaada rağ­
men ocak ağalanılın
tahakkümünden
kurtulamadı.
Melek Ahmed Paşa sadaret maka­
mına geçişinden iki buçuk ay kadar
sonra, sadrıâzam olmak isteyen birinin
bu iş için saraya yazmış olduğu tezke­
reyi yakaladı. Bu tezkereyi yazan ocak
kethüdasının adamı olan Zurnazen Mus­
tafa Paşa idi. Sadrıâzam derhal Zurnazen’i azl ile yerine yeniçeri ağalığın­
dan Bolu sancağına çıkmış olan Emiı
Mustafa Paşa’yı baş defterdar yaptı.
Mali işlerle alâkası olmıyan birisi baş
defterdar tayin edilirken Kethüda Bey’­
in adamı olan bir şahsiyetin azli de ocak ağaları tarafından fena (Naimâ C:
5, S: 34) karşılandı. Bu arada Melek
Ahmed Paşa sadrıâzamlıktan devrilme
tehlikesi ile başbaşa kaldıysa da ocak
ağalan arasındaki ittifakın bozulması,
bilhassa ağaların kendilerine hükmeden

2010

Kethüda Bey'e karşı cephe almaya yö­
nelmeleri, kendi üzerindeki hasmane
dikkatlerin dağılmasına âmil oldıı.
Sadrıâzam Melek Ahmed Paşa’nın
ocak ağalarının tegallübüniin yaıııbaşmda karşılaştığı en mühim müşkül malî
muzaveka idi. Dördüncü Murad'ın zor­
balığa son verme ve suiistimalleri orta­
dan kaldırma yolundaki gayretleri, Ke­
mankeş Kara Mustafa
Paşa'nın mali
tedbirleri hâzinenin düzenli bir şekle
girmesini temin etmiş, hattâ Kemankeş
Kara Mustafa Paşa beş senelik sadrıâzamlığı neticesinde aitıbiıı keselik vari­
dat fazlası sağlamıştı. Onun sadrıâzamlıktan uzaklaştırılarak idam edilmesin­
den sonra işler sür’atle bozulmuş, Sul­
tan İbrahim’in tahtan indirilmesinde ha­
zîneyi perişan hale sokuşu baş rolü oy­
namıştı. Dördüncü Mehmed tahta geçin­
ce cülûs bahşişinin ödenebilmesi
için
bazı kimselerden yardım talep edilmek
mecburiyetinde kalınmıştı. Bütün bun­
lar gayet kısa zaman zarfında vuku bul­
muş şeylerdi. Rüşvet, israf ve yersiz tefiallübün hâzineyi ne hale getirdiği, iş­
lerin nasıl içinden çıkılmaz hale sokul­
duğu, köylü ve şehirlinin ne büyük
sıkıntılara maruz bırakıldığı, herkesin
gözü önünde cereyan ediyordu, İşin en­
teresan tarafı, bu durumdan şikâyet edeıılerden bazıları iş başına geçince şi­
kâyet mevzularını düzeltmeye çalışaca­
ğına, eski fikirlerinin tersine bir yol tu­
tarak şikâyet mevzuu kötülükleri bizzat
kendisi işliyordu. Doğru yolu seçen dev­
let adamları ister istemez mürtekib, ah­
lâksız, zorba ruhlu kimselerin menfaatlarına dokunduğu için çabucak düşman
kazanıyordu, işlerin bu derece bozul­
duğu bir devirde etrafı ürkütmeden ve­
ya menfaatlan zedelemeden salim yolu
seçip başarıya ulaşmak imkânsız dene­
cek derecede güçtü.
Dördüncü Mehmed’in ilk Sadrıâzamı olan Sofu Meh­
med Paşa saray israflarını önlemek ve
masrafları azaltmak için bazı hayırlı ic­
raatta bulunmakla beraber sipahilere
rnülâzimet vaad etmek, ocaktan çıkarıl­
mış bin sipahiyi tekrar ocağa kaydetmek
gibi yeni masraf kapılan açan iğler de
yaparak iki tarz arasında bocalamıştı.
İşte Sadrıâzam Melek Ahmed Paşa
içiıı bunlar malûm
hakikatler olduğu

gibi malî sıkıntı da bir hakikatti. Kara
Murad Paşa’nm sadaretine rastlıyan dev­
re içinde 1G60 cemaziyülev velinde (Ma­
yıs 1650) verilen ulûfeye para ye tüm e­
ni iş bunun için 1062 ve 1063 (1652, 1653)
senelerinin varidatı vaktinden önce tah­
sil olunarak sarfedilmişti.
Bu izahattan anlaşılacağı üzere, malî
sıkıntı ıkorkunçs kelimesiyle tavsif edi­
lecek derecedeydi. Melek Ahmed Paşa
buna bir çare bulmak için sadnâzamlık
konağında divan üyeleri ve ocak ağala­
rının iştirakiyle bir toplantı akdetti. Bu
toplantıda müşkilâtm halli için müsbet
bir neticeye varılamadı. Lâkin Naimâ (C:
5. S: 60) tarihinden aynen aşağıya nak­
lettiğimiz ve bu toplantıda cereyan et­
miş olan konuşmalar, o sırada devlet er­
kânı ve bilhassa ocak ağalarının malî
durumlarını, aynca bazı kimselerin dev­
şirmelere karşı ne gibi hissiyat besledi­
ğini göstermesi bakımından hayli ente­
resandır.
Toplantıda hazîneye para bulunma­
sı mevzuu görüşülürken ocak ağalan,
vezirlerin haslarının hâzineyi! alınma­
sını teklif etmişlerdi. Bunun üzerine
Gürcü Mehmed Paşa :
s.— Biz b u Asitanede rütbe-İ vezaıete nail olup hasları tasarruf ederken,
daha müslüman olmayan oğlanlar kâfir
diyarından gelip, vezir olup, sadarete
nail olup cihanın malını tasarruf edüp
bize bu rütbeyi ve bu kadarcık nanpâreyi çok gördüler: biz tahammül ettiks.
Bu sözlerini müteakip sadrıâzaraa
dönerek :
•s— Siz küçük bir-mansıbı eli. ke­
seye bey: eylediğinizde yirmi kese ken­
diniz için alırsınız, haslarınız gitse ve
dursa mutazarrır olmazsınız. Maaşları
yalnız haslara münhasır olan vezirU-rı.ı
halini düşünün, haslar alınırsa divanda
vezii' kalmaz».
Gürcü Mehmed Paşa’dan sonra söz
alan Damad Yusuf Paşa ise, kendi h a ­
sının saraya sunulacak bayram pişkeşi
ile zevcesi olan sultanın masraflarının
karşılığı olduğu zımnında şöyle de­
miştir :
*— Benim on yük akçe (yâni bir
milyon akçe) hassım var; bayram piş­
keşi ile sultanın masarifine yetişmez

2011

Has kalkarsa bu masraflarımız da kal­
kar». Toplantının en güzel, ayni zamanda
en cesurane konuşmasını eski bir vezir
olan Kenan Paşa yapmıştır. Ocak ağa­
larından Bektaş Ağa’ya dönüp bizzat şa­
hadet parmağıyle de kendisine işaretle :
*— Cihan büsbütün avucunuzda.
Her ne dilerseniz edersiniz. Yeniçeri mevacibi üçyüzbin kuruş ile kapanırken
sekizyüzbin kuruş olur. Üçyüzbinden zi­
yadesi sizin yanınızda kalır. 3u kadar
malı olanların ulufeye imdat etmesi ge­
rekir ; yoksa vezirlerin yirmi otıız ke­
selik 1)assın dan her biri, ki bu kadar
hizmetçileri ve aile efradı ona bağlıdır,
alındığı takdirde bunun hâzineye ne
faydası olacak ve ne kadal-cık yaraya
merhem olacaktır?» .
Ocak ağalarının kesesine inen pa­
ra sadece yeniçerilerin mevacibinin iki
misline yakın miktardan da ibaret de­
ğildi. Bu paranın gayrı meşru şekilde
şahısların cebine aktarıldığını hükümet
erkânının hepsi de bildiği halde bir şey
yapılamıyordu. Ayrıca etrafa zulmediyor
ve külliyetli rüşvet alarak mansıb tev7
cih ettiriyorlardı. Naimâ (C: 5, S: 96)
nın tabirince «zamanın Karun’u» haline
gelen, yani Karun (Lidya Kıralı Krezüs
kasdedilivor) misali servet temin etmiş
olan bu adamların gözü hâlâ da doy­
madığı için bazı şeylerin ticaretini in­
hisarları altına almıya çalışıyorlardı.
Nitekim et narhına kanşarak. etin ok­
kasını sekiz kuruştan onüç kuruşa cı-karttırdıktan sonra Erzurum’a, Anadolu
tarafındaki sair eyâletlere, Eflâk ve
Boğdan taraflarına koyun getirtmek üzere adamlar gönderdiler. Getirttikleri
koyunlan yüksek fiyatlarla sattırdılar.
Bunun gibi Sakız ve Bursa’dan ipek,
Bağdad, Şam ve Bursa’dan kumaşlar ge­
tirterek üç misli fiyatla esnafa tevzi et­
tiler. Bu derece yüksek fiyatlarla et
vesair ihtiyaçlarını temin edemeyen hal­
kın bir şikâyet dilekçesi ile hükümete
müracaat ettiklerini duydukları zaman:
«Bu şehir ekâbir şehridir, fukara şehri
değildir. Geçiminden âciz olan çıkıp taş­
raya gitsin ve bulgur, bulamaç yesin»
diye alaylı alaylı konuştular.

Esnaf ayaklanması
Gözlerini tam mânasiyle kazanç h ır­
sı bürümüş olan ocak ağalarının niha­
yet paranın değeri işine de el attıkları
görülmektedir. Kâtib Çelebi ve N aimâ’da : bu meseleyi peşinen ihdas edenlerin
ocak ağaları olduğu şeklinde bir ifade
mevcutsa d a ; para değerini değiştirme
işi bir hükümet icraatı olduğuna göre,
ocak ağalarının daha başlangıçta m ali­
ye memurlanyle anlaşmış bulunmalar:
mümkündür. Mezkûr müverrihlerin eserlerindeki kayda göıe : hâzineye sek.
sen akçeye alınan bir kuruş, ulûfe tevziinde ayni şekilde verilmeyerek züyûf
yani ayarı bozuk akçe ile tebdil edildi­
ği takdirde biri kese akçede üçvüz kese
kalacağı hesaplanmıştır.
Bunun üzerine derhal .faaliyete ge­
çen ağalar yalıudi ve sarraflar vasıtasiyle temin edilen akçeleri tebdil ederken
bir taraftan da Arnavutluk tarafında
kestirdikleri düşük ayarlı parayı İstan­
bul’a getirtmişlerdir.
Yine zikri geçen müverrihlere göıe;
o sırada defterdar hâzineye para teda­
riki zorunda bulunduğu cihetle, ağala­
rın fikrine müracaat etmiş ve neticede
de onların hazırladıkları züyûf akçele­
re yeni bir değer tespit edilerek esnafa
sürülmesine karar verilmiştir.
Böylece ayarı bozuk her vüzonsekiz
akçe bir altun (Naimâ C: 5, S: 98) iti­
bar edilmiş, sonra ağaların temin ettik­
leri düşük ayarlı akçeler Defterdar Emîr Mustafa Paşa’nm sarayına getirile­
rek keselere konulmuştur. Buradan da,
kudret derecelerine göre sanat erbabına
dağıtılmak üzere bedestana taşınmıştır.
1651 ağustosunun 21 (4 ramazan)
inde bedestan kethüdası, bu züyûf akçe­
yi esnafa arz için saraçhane kethüdası
ve ihtiyarlarını çağırarak vaziyeti anlat­
mıştır. Ocak ağalarından çekinerek es­
nafın bunu kabul edecekleri tahmin edi­
lirken netice böyle çıkmadı vef esnaf
kethüda ve ihtiyarlan topluca sadrâzıazama gidip :
«— Devietlû, biz bu yıl ondört tek­
lif (vergi) çektik. Kesat ise canımıza
kâr etti. Avarız vesair tekâlif-i mahudeden gayrı ağaların Karadeniz’den gelme
sefine sefine bakır, şap, fındık ve tuz;

2012

İzmir ve Akdeniz'den getirdikleri şay­
ka şayka sabun, dimi ve sakız ve saireyi
bizlere tarhedip haddinden fazla baha­
larım alıp bu kadar zarar çektirdiler.
Halimiz bitkin olup dükkân kiraları­
mızdan âciz iken, böyle züyûf akçenin
yüzonsekizine bir altun istemek ne de­
mektir? Bir veçhile im kân ve kudreti­
miz yoktur».
Ahmed Paşa hiddetli davranarak: «Dı­
şarı çıkın, bire kâfir gidiler, tedarik edin!» diye kovmuş, onlar da «hâşa ka.
bul etmeyiz, biz ehl-i islâmdamz» di
ye bağırarak dışarı çıkmışlardır. Esnaf
reislerinin böyle bir muameleye maruz
kalmaları üzerine dükkânları kapayıp
büyük bir topluluk halinde şeyhülislâm
Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendi’nin
evine gidip, vaziyeti anlattıktan sonra:
Siz şeyhülislâmsınız, bizim hak­
kımızı görüp bu belâyı başımızdan def
etmek gerek. Bu zulmün def’ine bizzat
padişah-ı islâm hazretlerinden rica ede­
riz. Vezire vardık, bize kâfir gidiler di­
ye şetm eyledi. Vükelâsından üm it kal­
madı. Kalk ahvalimizi padişaha bildir»
Dediler, Birkaç ay önce şeyhülislâm
olmuş bulunan Karaçelebi-zâde, böyle
şeylere karışmadığını, veziriâzama git­
melerini söyleyince içlerinden birkaç
kişi ileri çıkarak :
«— Kendinizden kürkler istenince
ayağa kalkıp Sultan İbrahim'i ve veziri
katlettiniz. Ya şimdi bizim ahvalimiz
içiıı neden karışmazsınız? Elbette emir
şer'in. Ya kalk önümüze düş. ya hemen
ne olacaksa olsun*.
Şeyhülislâm Karaçelebi-zâde bu acı
fakat doğru sözlere rağmen, sadrıâzama
tavassutta bulunacağını beyanla onları
atlatmıya çalışıp, at eğerlensin ebdest
alayım bahanesiyle oradan savuşmak is­
tedi. Lâkin kendisini ata bindirdiler ve
aralarına alıp sarayın yolunu tuttular.
Böylece, Osmanlı tarihinde ilk defa,
hükümet erkânından şikâyet ve hak ta­
lebinde bul'.nmak üzere, sırf halktan
mürekkep bir topluluk meydana gelmiş
bulunuyordu. Bunlar saraya doğru yol
alırken tellâllar bağırttırarak dükkânla­
rı kapattırdılar. Onbini mütecaviz biı
kalabalık saraya gidip Bab-üs-saade önürıe kadar girdiler ve padişahı ayak
divanına çağırdılar. Çocuk padişah ha­

zırlanan taht'a Oturunca, durumlarını
anlattıktan sonra :
î — Padişahını, bu zulme takatimiz
yoktur. Lalana vardık, bize kâfirler diye
şetmeyledi. Halen sana geldik. Halife*!
ruy-ı zeminsin, hakkımızı hak edip üzerimizden bu zulmü def eyle».
Sultan Mehmed, kendilerini dinle­
dikten sonra «size böyle bir zulüm ol­
duğuna benim rızam yoktur» dedi, işiıı
aslını anlamak üzere sadrıâzamı çağırttıvsa da Melek Ahmed Paşa korkusun­
dan gelemedi. Neticede (Naimâ C: 5 S:
101), Kanunî Sultan Süleyman kanunu­
nun dışında kalan vergi ve tekâliften
affedildiklerine dair esnafın eline bir
hatt-ı hümâyun verildi.
Esnaf kalabalığı bu hatt-ı hüm âyu­
nu aldıktan sonra hemence dağılmadı.
Ocak ağalarının tegallübünden çöle za­
rar görmüş olan bu insanlar, onların tegallübleri devam ettikçe işlerin düzelmiyeceğini ve rahata kavuşamıyacâklarıııı biliyorlardı. Onun için padişaha:
*— Padifahım, zulüm ile âlem harap
oldu. Sana ’^ ildirmezler, vezirin ketmeder. Hâlen onaltı tıefer kimesne vardır
ki sana padişahlık ettirmezler, Beytülmal ve miriye ait malları yeyip içederler. Bunlar: Kara Çavuş,' Bektaş Ağa,
Kethüda Bey, Samsuncu Sarı Kâtib,
Deli Birader vesairedir. Bunları zulüm
ile âlemi harap edip devletine müstev­
li oldular. Bunlar katlolunmayıp cezala­
rı verilmedikçe padişahlık edemezsin»
dedikten sonra veziriâzamm azli ve ocak ağalarının katli babında ayak dire­
diler.

Veziriazamın değiştirilmesi
Esnafın büyük bir kalabalık halin­
de saraya ¿¡ittiğini duyan ocak ağalan
yeniçerileri Loplıyarak Atmeydam’na ge­
tirdiler. Sarayda, veziriazamın azli ve ocak ağalarının katli üzerinde duruldu­
ğunu da haber aldılar. Bu sırada büyük
valide sultan taraftan olan ocak ağala­
rının bazıları Kösem Sultan’dan aldık­
ları talimata da uyarak kendi araların­
da konuşup Yeniçeri Ağası Kara Çavuş
Mustafa Ağ?nm sadrıâzamlığım m üna­
sip görerek padişaha bildirdiler. Ve bu
kabul edildiği takdirde esnaf cemiye ti­

2013

nin dağılacağını da ilâve ettiler. Padi­
şah bu teklifi derhal kabul ile Kara
Çavuş'u saraya istedi. Lâkin yeniçeri ağası «mühür buraya gönderilmeden sa­
raya gelmem muhaldir! tarzınca cevap
yollayınca, padişah, Lalası Eski Süley­
man Ağa ve daha bazı kimselerin tavsi­
yesi üzerine Siyavüş Paşa’yı veziriâzam
yapıp, mühr-ü hümâyunu Melek Ahmed
Paşadan getirtti.

Ocak ağalarının baskıyı
artırmaları
Siyavüş Paşa veziriâzam yapılınca,
se rayda bulunan esnaf topluluğuna :
«şimdi akşam oldu, istediklerinizin bir
kısmı da yarın yapılır, şimdi dağılın»
diye nasihat edilince, herkes yann yine
toplanmak üzere evlerine gitti.
Esnafın dağılmasını nıüâteakıp yeni
Veziriâzam Siyavüş Paşa ve Şeyhülislâm
Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendi, büyük
valide Kösem Sultan’dan aldıkları emir
ve talimata uyarak, ocak ağalarının gi­
dip, kalabalığın dağıldığını söyledikten
sonra :
«— Bugün kaza savuldu, yarın ted­
bir sizindir» dediler.
Bunun üzerine ocak ağaları geceden
itibaren sokak ve köşe başlarına silâhlı
yeniçeriler koydular. Ertesi gün esnaf
yeniden toplanmak isteyince yeniçeriler
tehdit ve sopa ile halkı dağıtıp toplan­
malarına imkân vermediler. Bu arada
birkaç kişiyi de öldürdüler.
Böylece, Osmanlı tarihinde ilk de­
fti vuku bulmuş olan halk ayaklanması,
istediğinin tamamına naii olamadan as­
keri baskı ile ikinci gün sindirilmiş oldu.
Esnafın ikinci gün toplanamamasiyle
oı_ak ağalarının üzerinden mühim bir teh­
dit sıyrılmış oluyordu. Ağaların kurtu­
luşunu sağlıyan Kösem Sultan’dı. Naim İ (C: 5, S: 102) , Kâtib Çelebi, AbdüISziz Efendi ve Şerihülmenar-zâde gibi
müverrihlerden naklen bildirildiğine na­
zaran : «devleti ayakta tutanın ağaıar ol­
duğuna, onlar ortadan kalkarsa devlet
nizamının bozulacağına inandığı» için bü­
yük valide Kösem Sultan ocak ağalarını
korumaktaydı. Yine Naimâ’ııın Ma’anoğlu Hüseyin Beyden naklen dinlediğine
göre: esnafın ayaklandığı gün aklı eren­
lerden birisi, esnafın isteği kabul edilir

de ocak ağalan öldürülürse, bundan son­
ra isyanlarımı! önüne geçilemiyeceğine
dair telkinde bulunduğu için Kösem Sul­
tan ağalan korumuştur.
Naimâ’nm yaptığı nakillerde belirtil­
diği şekilde. Kösem Sultanın ocak ağala­
rım korumasında belki samimî niyetleri
de vardı. Fakat hâdiselerin tetkiki. Kö­
sem Sultan'ıı- saltanat sürme, etrafa em­
retme hırsı taşıdığım da göstermektedir.
Bu hırs onu Egaları korumaya sevketmiştir. Valide Sultan'ın koruduğu ağalar ise
sırtlarını Kösem Sultana dayayarak tegallübün son mertebesine çıkmışlardır.
Yeni veziriâzam Siyavüş Paşa’m n mühr-ü hümâyunu teslim aldığı gün ağalarla
kendi arasında geçen şu konuşma, bun­
ların devlet içinde devlet durumlarını
gösteren pek İbretâmiz bir levhadır
Ocak ağalarının pek nüfuzlularından
biri olan Bektaş Ağa sadrâzama :
«— B akı paşa karındaş, sen bir iş
ettin ama, hiç de iyi etmedin!»
Demiş, Siyavüş Paşa’m n ne yaptığım
sorması üzerine de :
•s—■Bizim müşaveremiz olmadan n i­
çin mührü aldın, sana vezareti kim ver­
di?»
Diye gayet küstahane bir sual tevcih
etmiştir. Siyavüş Paşa buna :
Bamı vezareti saadetlû padişah
verdi, ben talip ve ragıb olmadım; hat­
tâ bir iki defa imtina ettim. Ama fer­
man edince emrine muhalefet olmıyacağı
için kabul ettim».
Bektaş Ağa :
«— Böyle ise ne güzel! Allah müba­
rek etsin. Ama bizim meşveretimiz olma­
dan bir iş edeyim dersen vezirlik edemezsin».
Bektaş Ağa’mn bu tehditkâr sözleri­
ne karşı Sadnâzam Siyavüş Paşa, ona
mukabele olacak şekilde yüksekten ko­
nuştuktan başka kendilerinin üstündeki
kudreti de hatırlatarak:
«— Padişah hazretleri ne buyurur­
sa onu yapar,, fermanına göre hareket ederim. Ferman padişahındır. Bizim ve si­
zin boynumuz kıldan incedir» demiştir.

Valid. sultanlar rekabeti ve
padişaha suikast teşebbüsü
Dördüncü Mehmed’in taht’a geçiril­
mesinden soma büyük valide Kösem Sul­

2014

tan’ııı karşısında mühim bir rakip belir­
mişti. Bu, ker.üisinin gelini ve küçük pa­
dişahın annesi olan Hatice Turhan Sultan’dı. Dördüncü Mehmed’in saltanatının
ilk yılı zarfmda Kösem Sultan bu reka­
beti pek hissetmedi ama, Turhan Sul­
ta n ın devlet işlerine dair bilgi edinmesi
ve bu vadide terakki kaydetmesi üzerine
işin rengi değişmeye başladı. Birinci Ahnıed’in zevcesi ve Dördüncü Murad ile
Sultan İbrahim’in anneleri sıfatiyle sö­
zünü geçirmiş, daha isabetli bir ifade ile
saltanat sürmüş olan Kösem Sultana bu
vaziyet ağır yeldi. Görünüşe nazaran; onun yeniçeri ocağı ağalarını fazlaca tu­
tuşu, salfenai’nı devam ettirebilmek için,
Turhan Sultan gibi bir rakibe karşı on­
ları mesnet olarak kullanmak istemesin­
den de ileri gelmekteydi.
Daha yumanlarda da işaret olunduğu
üzere, Kösem Sultanın ocak ağalarına
istinadına m ¿kabil, Turhan Sultan da sa­
ray ağalan ye hizmetlilerine istinat edi.
yordu: Saray ağalarının nüfuzu Turhan
Sultanın işlev vukufu ile kudretinin art­
ması nisbetincıe çoğalıyordu. Kösem Sul­
tamın ocak ağalarına itimat ettiğini, bu
yüzden ccak ağalarının tegallüplerinin
arttığını bütün saray erkânı bilmekteydi.
Ccak ağalan iegallüp hareketlerinde bu­
lundukça saray ağa ve sair hizmetlileri
Turhan S ultanın etrafında daha sıkı şe­
kilde birlegiyprdu. Saray hizmetlileri ara­
sından Turhan Sultanın en yakın ve m ü ­
him adamları harem ağalan idi. Bunlar :
Başlala Süleyman Ağa, padişah öğretme­
ni Hoca Reyhan Ağa ve musahib İsmail
Ağa idi. Tuıhan Sultan kayın validesi
Kösem Sultan'ı işlere karıştırmamaya uğ­
raştıkça bu harem ağaları gittikçe kuv­
vet kazanıyor ve mühim birer şahsiyet
haline geliyorlardı, Böylece büyük ve
küçük valideler arasındaki rekabet za­
man geçtikçe, bir taraftan da ocak ağa­
la n ile h^rem ağaları rekabet ve geçim­
sizliği şekline bürünüyordu. Her gün bir
az daha nüfuzları artan harem ağalan
Kösem Sultan ın adamlarına ehemmiyet
vermez olmuşlardı. Bu vaziyet karşısın­
da ocak ağaları büyük valideyi tahrikten
geri durmuyorlardı.
Yeni Saonâzam Siyavüş Paşa'nın ocak ağaları ile arası iyi değildi. Ağaların,
ocağa yeniden onbin nefer yazılması hu­

susundaki teklifini Siyavüş Paşa reddet­
mişti. Bu sırada îbşir Paşa, ocak ağala­
rının öldürülmelerini isteyen Abaza Hasaıı'm topluluğuna katılarak İstanbul'a
doğru ilerliyordu. Sadrıâzam Siyavüş Pa­
şa bunla: ü karşı yeni asker yazıp gönder­
mek teklifini kabul etmeyince, ocak ağa­
lan can korkusuna düşmüştü. Ayni kor­
kuya b ü jü k \alide Kösem Sultan da ka­
tılmış (Naimâ C: 5, S: 108) bulunuyordu.
Bu vaziyet, karşısında işi kökten hallet­
mek iste., en Kösem Sultan ve ocak ağa­
ları, kenui bekalarını temin edeceğini he­
sapladıkları bir plân hazırladılar. Bu,
müverrih Na m â’nm İfadesiyle : «ağalar,
yeniçeriyi tahrik ve Sultan Mehmed Ha­
n'ı aradan kiidırıp, Turhan S ultanı Eskısaray’a sürüp, adamlarını katledip, Sul­
tan Mehmed biraderi Sultan Süleyman’ı
cülus etüre. Sultan Süleyman'ın valdesi
Dilâşub Jultaıı bir safdil meczûb meşrep
bir hatundur; valdelik makamının hük­
m ünü vermek sevdasında olmaz» plân ve
düşüncesinden ibaretti.
Kösem Sultan'in saray dahilindeki
mahremlerinden Bostaııcıbaşı Ali Ağa,
kara hadımlardan Başkapı-oğlanı ve Kireççibaşı gibi kimseler bu hususta faali­
yete geçtiler. Bu arada Kösem Sultan,
Turhan Sultan’m adamlarından dört meş­
hur harem ağasının idamlarını istemeleri
için ocak ağalarına bir tezkere (Kâtib
Çelebi, P-zIeke C: 2, 5 : 376) yazdı. Plân

2015

Valide Hatice Turhan Sultan
(Rieaıttf dan)

mucibince. Kösem Sultan'm adamlarının
Sizli çalif-aıai&rlyle, «gece sarayın De*
mir-kapı ;Ie bazı uğrun kapıları açık bı­
rakılacak, buradan girecek yeniçeri ve
pğalar şehzâde Süleyman’ı iclâs ettikten
sonra Turhan Sultan ve taraftarlarını gö­
türeceklerdi». Plân bu k ad arlıkla da bitmemekteydi. aimâ (C: 5, S: 109) m n de­
vamla bildirdiğine nazaran: «Sultan Mehrr;ed Han'ı zehirlemekle, iş suhuletle bi­
tip kıtal ve cioale hacet kalmaz diye Helvacı-başı üveys Ağaya iki kavanoz zehir.
3' şerbet verilip, padişaha içirmek için
tenbih olunup, uhdesinden gelebilirse
maıısıb ve nice ihsan vadetmişler» di.
Kösem Sultan'm bu teşebbüsü, cariyelerinden Meleki adındaki kadının va­
ziyetten Turhan Sultan’ı haberdar etme­
si üzerine tahakkuk etmedikten başka
tersine bu istikamet aldı. Turhan Sul­
tan, hem=nce padişahı ve Süleyman Ağa
ile Reyhan Ağa’yı durumdan haberdar
etti. Ayni gün dört harem ağasının öl­
dürülmeleri talebini muhtevi tezkere pa­
dişaha sunulmuştu. Başlala Süleyman
Ağa, padişahın zehirlenmesi işini ve pa­
dişaha gelen tezkereyi öğrenince, bir şey­
den habeıi yokmuş gibi davranarak et­
rafı kolaçan ettirerek kendi tetkiki so­
nunda da Turhan Sultan'a verilen habe­
rin doğruluğunu anladı.

Köse/n S u lta n ’m öld ürülm e si

Turhâii S.ntaıı'a verilen haberle Baş­
lala Süle/m aa Ağanın yaptırdığı tetkikat neticesi ayni noktada birleşince, bun­
lar Kösem Sultanın öldürülmesine karar
verdiler. 3u hararı alıp, lüzumlu gördük­
leri tedbiıc. tevessül eyleyenler : Turhan.
Sultan, Başlala Süleyman Ağa, Hoca Rey­
han Ağa, Lala İbrahim ve Musâhib İs­
mail Ağa baş La olmak üzere ondört kişi
idi. Bunlardan birkaç kişi akşama yakın
ssray avl ısuııa çıkıp belli etmeden etra­
fı gözden geçirdikleri zaman büyük vali­
denin adamlarının nöbetçilerden daha
fazla silâhlanma hazırlığında olduklarım
gördüler. Bö.vlece duydukları şeylerin
doğruluğı.na k a fi kanaat getirdiler.
Büyük validenin plânını iflâs ettirip
onu öldür/ney: tasaılıyanlar, saray hiz­
metlilerinden adam teminine ve onları
silâhlandırmaca başladılar. Bu cümleden
elarak; sayıları 120 kişiyi bulan zülüflü
baltacıları yeniçeri ocağı ağalarının tegallübü .yüz: inden kendilerine mansıp
verilmeyen Has-odalıları, hasılı büyük
valide kahvehanesinde bulunanlar müs­
tesna, sair saray ağalanın kendi taraflaıına kazandılsr.
16 ramazan 1061 (2 eylül 1651) ge­
cesi iftaî; ve onun arkasından teravih
namazının kılınmasını müte­
akip herkes yerli yerine gi­
dince, Başlala Süleyman Ağa
ve diğer harem ağalan faali­
yete başlayarak kendilerine
bendettikleri kimseleri hare­
kete geçirdiler. Bunlar tpadişahımız elden gitti» diye feryad ederek (Naimâ C: 5, S:
111) silâhlanıp has-oda önün­
de toplandılar. Süleyman Ağa, teravihten bir iki saat
sonra bu nazırlıkları tamam­
larken büyük
valdenin üç
yüzden mütecaviz adamı si­
lâhlı olarak onun dairesini
muhafaza ile meşgullerdi.
Bu sırada saraydaki va­
kitsiz ve anormal kaynaşma­
Büyük Vaüde Kösem Sultan’m Öldürülmesini tas­
yı gören kapı-ağası, Turhan
vir eden bu resim vak’amn hakikatine uymamak­
Sultan’m adamlarının yanına
gidip ne istediklerini sorunca
tadır. Avrupalı bir ressamın havai mahsulü oian
«büyük valdeyi isteriz» cebu resim her yende görüldüğü için
cabı ile karşılaştı. Ve hemen
sayfamıza aldık
2016

|;;dip p a "i:t atır bildireyim diyerek orabir düşünceye sahip oldutu görülen m ü­
('an ayrıl:.ı. Turhan Sultaıı’a gitmiş ol­
verrih Xaimâ (C: ö, S: 115) bu cinayete
ocak ağalarını müsebbib göstererek
ması lâzı-ı geletı kapı-ağast biraz sonra
svalde-i muhtereme gibi bir sahibetüldönünce, padişahın herkesin yerli yeri­
ne dağıln alar hususunda emir verdiği­
ni bildirdi Bu defa «elbette büyük valdeyi isteriz, veyahut da hepimiz kırılırız*
cevabı ile karşılaştı. O sırada büyük va­
lidenin taıaftarlarndan olan Has-odabaşı, Has-ods. efradına nasihata başlayınca
kendisini derhal öldürdüler. Sonra Süley­
man Ağa silâhlı insanların önüne düşe­
rek büyÜA validenin dairesine doğru iler­
ledi. Bir .şıup mücevvezeli (bir nevi ka­
vuk] tevaşilerle büyük validenin daire­
sini bekliyen
başkapı-oğlanı bunların
ilerlemesine mani olmak isteyince ken­
disini öldürdükleri gibi diğerlerini de ka­
çırdılar. Bu sırada dışarıdaki sesleri du­
yan büyük valide Kösem Sultan ocak agalarmm eld'ğini zannederek nöbetçile­
re «geldiler mi?* diye seslendi. Kapı deh­
lizine kadar gelmiş olan Süleyman Ağa
buna «Be'i geldiler, taşra buyurun» d i­
ye cevap /erdi. Kösem Sultan gelenlerin
kim olduğunu anladığından aklı başın­
dan gitti ve tan korkusuvle «odalar içi­
ne girizan olup nihanhanelerin birine gi­
rip dolap üzf-rinde bir mahfi gurfeyesgizlendi aî’.sa, Süleyman Ağa ve adamları
silâhlı olarak odalara doldular Kösem
Yine bir AvrupalI ressama güre
Sultanı girlendiği yerden eteklerinden ve
Kösem Sultan’ın yakalanması
ayaklarından tutarak aşağıya
indirdiler. Zülüflü baltacıla­
rın eskilerinden olan Küçük
Mehmed, büyük valideyi vu­
ra vura sersemlettikten son­
ra pencere perdelerinden bi­
rinin ipini keserek bununla
boğdu. Boğularak öldürülme­
si sırasında Kösem Sultanın
ağzından ve burnundan boşa­
nan kanlar celladının ellerini
ve üstünü başını kıpkırmızı
kesmişti. Cinayeti müteakip
katil ve arkadaşları büyük
valide dairesini yağma etti­
ler.
Böylece, Osmaniı tarihin­
de ilk defa bir valide sul­
tan, cinayet kurbanı halinde
öldürülmüş oluyordu. Um u­
Kösem'in öldürülmesi (Ricaut’dan)
miyetle Kösem Sultan lehine
2017

hayat devletlû ol bi insaf mutasallıtlarııı uğruna şehid oldu* der.

Kösem Sultan’m öldürülmesi
hâdisosi karşısında sadnâzam
Hâdise gecesi Veziriazam Siyavüş
Faşa kazaskerleri iftara davet etmişti.
Vemek es.'as.nda iç-oğlanlan ve çagnıgirlerin birbirine bakışıp işaretleşmele­
rinden fevkalâde bir şeyler cereyan et.
t ‘ği anIai;iİJyoTdu. Bir anda ortalıkta so­
ğuk bir iıava esmeye başladı. Bunun se­
bebi tam o sırada ocak ağalarının, ida­
mını talet ettikleri harem ağalarının bir
listesini Samsuncu Ömer Ağa ile veziria­
zama göndermiş olmalarıydı. Samsuncu
ile birlikte bir grup da yeniçeri gelmiş­
ti. Yemeğ.n üzerine kahveler de içilince
Samsunc'f veziriazamla görüşüp getirdiği
tezkereyi vercikten sonra, ocak ağaları­
nın kendisini Ağa-kapısında bekledikle­
r d i söyledi. Aldığı tezkere üzerine hayli
hayrete kapılmış olan Siyavüş Paşa, bu
davet karşısında korku ürpertileri de
geçirdi. Saray veya Ağa-kapısmdan han­
gisine gi Kilesinin münasip olacağım reisülküttaö ile müzakere ettikten sonra sa­
raya gitmeye karar verdi. Siyavüş Paşa,
Bâb-ı hüm âyunu açtırdıktan sonra Orti«-kapıya kadar geldi. Burayı da açtı­
rarak içeri girdi. Divan günleri bölük ağalarının otuıduklan tahta peykeler üzeriııe oturup, idamı istenen harem ağa­
larına dair bir tezkere yazarak padişaha
gönderdi. Telhisini götüren adamın hare­
me vâsıl olması kadar bir zaman geçtiği
sırada sarayda bir gürültünün koptuğu­
nu ve eli kılıçlı kimselerin etrafı aldığı­
nı duyunca telhisinin cevabını bekleme­
den saraydan dışarıya kaçtı ve doğruca
kendi kanığına geldi. Onunla beraber
gelmiş oi&n Samsuncubaşı Ömer Ağa da
süratle Ağa-kapısımn yolunu tuttu.
Süleymaniys'deki Ağa-kapısında (ye­
niçeri ağası dairesi) toplanmış olan ocak
ağaları oradaki Tekeli köşkünde iftar et­
mişlerdi. O sırada saray tarafına göz at­
tıklarında saray içinde her zamankin,
den fazla mumlar ve ışıklar yandığını
görmüşlerdi. Onlar bu ışıklara bakarlar­
ken samsuncubaşı oraya yetişti ve: <rAllahu âlem valdenin işi bitti. İçeride kılıç­
lar çekilmiş, tut, kap sedası asümana çı­

karken biz bâb-ı hümâyundan güçlükle
dışarıya can attık* diye durumu anlattı.
Sadnâzam, konağına geldikten biraz
sonra padişah tarafından saraya çağırıl­
dı. Huzura çıkınca Süleyman Ağa’yı hü­
kümdarın yanında gördü. Turhan Sultan'm başlalası bu anda hâdiseyi tafsilen sadrıâzama anlattı.
O arada padişah sadrıâzama :
«— Lala, ahval malûm olmuştur. Sa­
dakat ile hizmetinde daim ol, devletime
ihanet üzere olanların cezaları verilsin»
dedi.
Siyavüş Paşa padişahın yanından ay­
rılınca sarayın etrafını gezdi. Bazı gizli
kapıları açık bulduğundan bunların ne­
den açık bırakıldığını sorunca büyük va­
lidenin emriyle böyle hareket edilmiş ol­
duğu cevabını aldı. Bu arada büyük vali­
denin adamlarından birkaç kişiyi idam
ettirdi. Bostancıbaşı Ali Ağa'nm da ye­
rinde bulunmadığı görülerek sabahleyin
başı kesildi. Kösem Sultanın adamların­
dan kireççi başı da avni akıbete uğra­
tıldı.

Ocak ağaları tegallüfaünün
sona ermesi
Büyük valide Kösem Sultan’m öl­
dürülmesiyle yeniçeri ocağı ağalan en
büyük desteklerini kaybetmişlerdi. Bu­
nunla beraber ocağın nüfuzlu şahsiyetle­
ri olduklarına göre, birbirlerine düşme­
den topluca hareket eder ve yeniçerileri
de arkalarından sürüklerlerse yine m ü ­
him birer kuvvet sayılabilirlerdi. Fakat
Kösem Sultan’ın öldürüldüğü gecenin sa­
bahında başvurulan bir hareket bunları
bir kuvvet olmaktan süratle çıkarıverdi.
Hâdise gecesinin sabahında (3 eylül
1651 — 17 ramazan 10661) padişah ve­
zirler, ulema, bölük ağaları ve sair dev­
let erkânına haberler göndererek saraya
davet etti. Açıkça anlaşıldığına göre bu
davet Turhan Sultan’m Başlalası Süley­
man Ağanın telkini ile yapılıyordu. Ule­
madan birçok kimseler, vezirler ve devlet
erkânı saraya geldiği sırada Dördüncü
Sultan Mehmed Bab-üs-saade önüne ku­
rulan taht’a çıkıp oturdu. Bu arada eski
kazaskerlerden Hanefî Efendi ve Hocazâde Mesud Efendi padişaha, sancak-ı şe­
rifin çıkarılması, şehre tellâllar gönderi­

2018

lerek padişaha itaat eden her müslümanın saraya gelmesi, gelmeyenlerin ceza­
larım bulacaklarının ilânı tavsiyesinde
bulunuldu. Bu tavsiyelerin her ikisi de
tatbik olundu.
Bu davete icabet etmıvenlerden şey­
hülislâm ve kazaskerler azledildi. Şeyhül­
islâm Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendiv’ye saraya gitmesi ısrarla tavsiye olunduysa da ocak ağalarım gücendirmek
istemediği ve neticede onların ağır basa­
caklarını tahmin ettiğinden ağaların ya­
nında Orta camiinde kalmıştı.
Sancak-ı şerif altına davete gelmiyenlerin idamına fetva verildiğinin ilânı
muazzam bir tesir yarattı. Resmî vazife
sahiplerinden başka İstanbul halkı da
sarayın yolunu tuttu. Böylece sarayın av­
lusu, Ayasofya ve Sultanahmed meyda­
nına kadar asker sivil halk ile doldu.
Ulema, devlet erkânı ve halk sara­
ya gitmekteyken yeniçeri ağası ile ocak
ağalan, Ağa-kapısında durmanın doğru
olmıyacağını söyliyerek Aksaray'da Yeni-odalardaki Orta camiine gittiler. Ye­
niçeri ağası bu maksatla ata binerken :
«— Bu musahib ve mukarriplerin et­
tikleri nedir? Devlet umuruna müdahale
edenleri istemeyiz. Valide Sultanı etbaı
ile katlettiler, bu nasıl iştir? Bundan
sonra validenin kanını isteriz»
Deyince, yeniçerilerden biri «sen va­
lidenin vârisi mi oldun?» diye seslendi.
Bu vaziyet ocak ağalanm n tahakkümün­
den yeniçerilerin bir kısmının memnun
olmadıklarını gösteren bir işaretti.
Birkaç gün önce esnaf saraya git­
mek isterken onlara mâni olan yeniçe­
riler, bu defa açıkça halka müzaherette
bulunuyordu. Saraydaki kalabalık art­
makta devam ederken Hoca Sadeddin Efendi’nin torunu Ebu Said Efendi şeyhül­
islâmlığa, Hanefi Efendi ile Hoca-zâde
M esu d Efendi kazaskerliklere tâyin edil­
diler. Yeni şeyhülislâmın teklifi ile bu
arada bir hatt.ı hümâyûn yazılarak ocak
ağalan saraya çağırıldı. H att.ı hümâyun­
da davete icabet etmedikleri takdirde
haklarından gelineceği bilhassa kayde­
diliyordu. Yeniçeri ağası bu hatt-ı hü­
mâyûna karşı : «Bizden oraya gelecek
yok. Biz burada dururuz ve padişahımı­
za âsi olmayız. Üzerimize gelirlerse kar­
şı koyup döğüşürüz» şeklinde cevap ver­

di. Fakat bu sırada yeniçeriler ağalanıl
inadının yersizliğinin farkına varmışlar­
dı. Onun için çözüntü başladı. Bölük su­
bayları ve neferlerin çoğu sancak-ı şerif
altına koşarlarken yeniçeri ağasını biri­
si uyartmaya çalışarak odalarda asker
kalmamak üzere olduğunu bildirdi. Bu
arada Samsuııcu Ömer Ağa «padişahın
birkaç haremağasıııa kendilerini değiş­
miş olduğunu, buna mukabeleteıı şehri
birkaç yerden yakmayı ve evleri yeniçe­
rilere yağma ettirmeyi» teklif ediyordu.
Yeniçeri ağası böyle bir hareketin din
ve devlete ihanet olacağını söyliyerek
reddetti. Gittikçe yalnız kaldıklarını gö­
ren ocak ağalarından Kethüda Bey ye­
niçerilerin gitmelerine maııi olmak için
altun ve kuruş torbalarım yanma getire­
rek, para ile adam tutmaya çalıştıysa da
neferlerden ve çorbacılardan kimse buna
yanaşmadı. Ocak ağalan yalnız kalırken
onlarla beraber Orta camiine gelmiş olan ulema da dağıldı. Abdülâziz Efendi
nihayet Yalıköşkü tarafından saraya gir­
mek istediyse de bostancıbaşınm yanın­
da kalması için emir verildiğinden ora­
dan dönüp Samatya'daki bahçesine gitti.
Ocak ağaları ciddi şekilde yalnız
kaldıklarını görünce can kaygusuna düş­
tüler. Bu arada yeniçeri ağası Şeyhülis­
lâm Ebu Said Efendiye, Kethüda Bey Sü­
leyman Ağa’ya birer tezkere yazarak aflarının temini için yalvardılar. Ocakla il­
gilerinin kesilebilmesi için affedildikleri
bildirilirken kendilerine yeni memuriyet­
ler verildi. Ve ocağa hemerice yeni ta­
yinler yapıldı. Bu cümleden olarak Sekbaııbaşı Kara Hasan-oğlu Hüseyin yeni­
çeri ağalığına, Zağarcıbaşılıktan mazul
Küçük Kasım Ağa kul kethüdalıfına, Ocak muhzırlığmdan mazûl Mustafa Ağa
samsuncubaşılığa tayin çdildi. T-egallüb
hareketinin başları olan sabık yeniçeri
ağası Kara Çavuş Mustafa Ağaya Tamşvar (Temeşvar) valiliği, Kethüda (Çele­
bi Mustafa) Beye vezaretle Bosna vali­
liği, Bektaş Ağaya Bursa sancağı verildi.
Derhal kaleme alman tayin emirleri Boynu-yaralı Mehmed Paşa ile kendilerine
gönderilerek ertesi gün sabahleyin mut­
laka memuriyet mahalline hareketleri
emrolundu.
Bursa sancağına gitmeyen Bektaş
Ağa, Silivri-kapı dışındaki çiftliğine sak­

lanıp, oradan gizlice yeniçerilerin sam.
surtcu bölüğüne gelerek askeri tahrik et­
mek istediyse de samsuncu neferleri ken­
disini kabul etmediler. Bunun üzerine şe­
hir dahilinde saklanmıya çalışan Bektaş
Ağa yakalanıp saraya getirilerek boğul­
du. Evinde bulunan bir mahzen dolusu
para ve ik i güğüm dolusu altunu hazine
namına zaptedildi. Temeşvar valiliğine
gönderilen Kara Çavuş Mustafa Ağa Si­
livri civarındaki çiftliğinde tevkif edilip
İstanbul’a getirildi. Padişah tarafından
sorguya çekildikten sonra öldürüldü. Bin
beşyüz kese kadar para ve buna göre
eşyası hazine için zaptedildi. Bosna’ya
gitmekteyken Kara Çavuş’un öldürüldü­
ğünü haber alan Kethüda (Çelebi Mus­
tafa) Bey memuriyet mahalline gitmiyerek kaçtıysa da nihayet Fireeik’te yaka­
lanıp idam olundu. İkibin keselik para
ve sair eşyası hâzineye alındı. Ramaza­
nın sonuna kadar ocak ağaları böyle te­
mizlenip ortadan kaldırılırken eski Şey­
hülislâm Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendi de Sakız adasına sürüldü.
Ocak ağalarının tegallübüne böylece kolay sayılacak şekilde nihayet ve.
rildi ama, bu defa onun yerine harem
ağalarının tegallübü kaim olmaya başladı.
Kösem Sultan’ın öldürülmesi ve ocak ağalarınm ortadan kaldırılmasında en m ü ­
him rolü oynamış olan Süleyman Ağa
22 eylül 1651 de Dar-üs-saade ağalığına
tayin edilerek saraydaki rütbe ve vazife­
si yükseltilmiş oldu. Fakat onun sözü me­
muriyeti ile kıyaslanamıyacak derecede
fazla geçer hale geldi.

Veziriazam Siyavüş Paşanın azli
Veziriazam Siyavüş Paşa, kıîlarağası Süleyman Ağa’nın tahakümünü hisset­
mekle beraber buna m üm kün mertebe
tahammül göstermekteydi. L âkin Defter­
dar Em ir Mustafa Paşayı azlettiği zaman,
Süleyman Ağa’nın onu koruması ve «Em îr Paşayı incitmesinler» diye haber
göndermesi üzerine- araları açıldı. Süley­
man Ağanın kuvvetli nüfuzunun herkes
farkında olduğu cihetle, veziriazamın
maiyetindeki memurlar muhtelif düşün­
ce ve gayelerle birçok şeyleri kızlar ağa­
sına haber veriyorlardı. Nitekim veziriâzamın, Emir Paşa meselesi üzerine «bu

nasıl vezarettir ki ben bir arabm m ağ­
lûp ve mahkûmu olayım» deyişini ve İbşir Paşa ile mektuplaşmasını, bu mek­
tuplarda kızlar ağası aleyhindeki fikir­
lerini Süleyman Ağaya haber vermişler­
di. Süleyman Ağa bunları öğrenince, ta­
bii derlıal valide sultana veziriâzamm az­
lini tavsiyeden geri durmadı. Siyavüş Pa­
şanın tayinler münasebetiyle biraz fazla
caize alması da onun aleyhinde k ullanı­
lacak kozlardandı.
Valide Turhan Sultan kızlar ağası­
nın tavsiyesini müteakip kethüdası M i­
mar Kasım Ağa’yı çağırarak, Siyavüş’ün
azli takdirinde Gürcü Mehmed Paşanın
sadarete getirilmesinin münasip olup olmıyacağım sordu. Kasım Ağa ise :
*— Devletlû Sultanım, Gürcü Meh­
med Paşa ebleh bir adamdır, bu büyük
hizmetin uhdesinden gelemez. Eğer onu
sadrıâzam yaparsanız Siyavüş Paşa’nın
ondan bin mertebe yukarda durması ge­
rekir. Eğer muradınız azletmekse Siyavüş’ten üstün bir adamın veziriâzam ol­
ması makuldür* dedi.
N aimâ’ya (C: 5, S: 170) göre, Kasım
Ağa, valide sultan «Siyavüş’ten üstün
kim var?» diye sorduğu takdirde Köprü­
lü Mehmed Paşayı tavsiyeye niyetlen­
mişti. Lâkin böyle bir sual tevcih etmeyan valide sultan :
•s— Şim dilik Gürcü’yü edelim, uhde­
sinden gelmezse tedarik mümkündür*.
Şeklinde konuşması üzerine Kasım
Ağa valide sultanın huzurundan aynldı.
Anlaşılan, kızlar ağası valide sultana
Gürcü Mehmed Paşayı tavsiye etmişti.
Siyavüş Paşa’dan mühr-ü hüm âyû­
nun alınması dar-üs-saade ağasının n ü ­
fuzunun derecesini, ayni zamanda etra­
fa ne tarzda hükmetmeye çalıştığının da
örneğini vermektedir. Siyavüş Paşa sa­
raya davet edilince, kızlar ağası onun pa­
dişahla buluşmasını önledikten başka,
içeri girer girmez :
«— Ver mührü!»
Diye gazabla hitab etmiş ve Siya­
vüş Paşa’m n :
«— Padişahın huzuruna varalım, ba­
kalım azlimizin sebebi ne imiş?» sözüne
karşı yumruğunu sıkıp üzerine yürüye­
rek küfür dolu kelimelerle :
«— Mührü ver, yoksa ağzım kıra­
rım!»

2020

Deyince Siyavüş Paşa çıkarıp m üh­
rü verdi. Darüssaade ağası, Siyavüş Pa.
şa’yı bostancıbaşı hapsine attırdıktan
sonra katlettirmek istediyse de Valide
Sultan C'nım öldürülmesine izin vermedi.
Böylece bir siyah hadımın arzusu neti­
cesi, N aim â’nm «her umurda makam-ı
vekâletin hükm ünü vermek üzere hare­
ket ederdi» dediği bir adam sadaretten
uzaklaştırılıp, doksanlık âciz bir ebleh
hükümetin başına geçirildi (30 ekim
1651).

Tarlıoncu Ahmed Pasa’mn
sadnâzamlığa tayini
Siyavüş Paşadan sonraki sadrıâzam
Gürcü Mehmed Paşa, çok âciz bir kim ­
se idi. Bunun beceriksizliğinden kızlar ağası istifade ediyor ve sadrıâzamı hük ­
mü altında tutarak, hem saltanat sürü­
yor, hem de servet biriktiriyordu. Gür­
cü Mehmed Paşanın aczine dair mütead­
dit misaller zikreden Naimâ (C: 5, S:
203 - 216) nın belirttiği üzere, onun ac­
zini meydana çıkarıp münakaşadan ge­
ri kalmayan Anadolu Kazaskeri Hocazâde Mesud Efendi idi. Onun, sık sık ve­
ziriazamı bozup mat etmesi saray dışın­
da da duyulmuş ve halk arasında, işlerin
başına muktedir ve müdebbir bir vezi­
riazam geçmelidir, diye söylenmeler baş­
lamıştı. Gürcü Mehmed Paşa bunun far­
kında olduğu halde sadrıâzamlığı bırak­
mak istemiyor, rakip gördüğü kimseleri
İstanbul’dan uzaklaştırarak
mevkiinde
tutunmaya
çalışıyordu. Onun bu hali
karşısında Hoca Mesud Efendi de eski
Mısır valisi Tarhoncu
Ahmed Paga’yı
veziriazam yaptırmak istiyordu.
Bu sırada devlet çok sıkıntılı gün­
ler yaşamaktaydı. Anadolu’nun durumu
ivi değildi. Hâzinede para yoktu. Girit’e
vardım yapılması ve donanmanın m ü­
him sayıda gemilerle takviyesi gereki­
yordu. Gürcü Mehmed Paşa gibi okur
yazar olmıyan bir cahil âcizin bunların
tekini bile muvaffakiyetle başarması
imkânsızdı. Bu haline rağmen Tarhoncu
Ahmed Paşa’nm sadrıâzam yapılacağını
anlıyarak sipahileri tahrike teşebbüs et­
mekteydi. Bu sırada Gürcü Mehmed Paşa'nın mallarını müsadere ve Yedikule’de hapsettikten sonra Yanya sanca­

ğına tayin etmiş olduğu Tarhoncu Ah­
med Paşa, Hoca-zâde Mesud Efendİ’nin
tesiriyle sadaret kaymakamı yapılmak
üzere yoldan geri çevrilip İstanbul’a ge­
tirtilmişti, G irit’e yardım kuvveti götü­
recek donanma inşasındaki usulsüzlük
ve suistimal dolayısiyle Hoca-zâde, sadrıâzamı acı şekilde tenkid edince Gürcü
Mehmed Paşadan m ühr.ü hümâyûnu alan padişah, kimin sadrıâzam yapılması­
nın münasip olacağını soruşturdu ise de
kesin bir cevap alamadı. Bu vaziyet kar­
şısında padişah mühr-ü hüm âyûnun G i­
rit serdarı Hüseyin Paşa’ya gönderilme­
sine, Tarhoncu Ahmed Paşa’nın da sa­
daret kaymakamlığı etmesine karar ver­
di. Lâkin Valide Sultan ve onun telkini
ile hareket eden padişahın arzusuna rağ­
men Gazi Deli Hüseyin Paşa’nın sadrıâzamlığı tahakkuk edemedi. Zira, veziri­
azamların serdar olması takdirinde ka­
pıkulu ocaklarının serdarla birlikte sefe.
re gitmeleri kanundu. Halbuki hâzinede
kapıkulu ocaklarının maaş, harcırah ve
postal paralarım karşılıyacak kadar pa­
ra yoktu. Onun için bir hayli müzakere­
lerden sonra en nihayet Tarhoncu A h­
med Paşa’nm sadnâzamlığa getirilmesi
uygun görüldü. Erkânın meşvereti ile bu
karar alınıp vaziyet padişaha bildirilin­
ce, Sultan Mehmed
Tarhoncu Ahmed
Paşa’yı tahtın önüne kadar (Naimâ C:
5, S: 223) çağırarak:
«— Paşa ne dersin? Bu üç husus ki
biri Girit, biri donanma ve biri de mevacib ve masarife mal yetiştirmeyi taahhüt
eder misin?»
Dedi, Tarhoncu da tereddüde kapıl­
madan:
«— Ferman padişahımındır, taahhüt
ederim»
Cevabını vermesi üzerine, padişah
mühr-ü hümâyûnu ona verdi. N aimâ’nın
Şarihülmenar-zâde’den naklen bildirdi­
ğine göre; padişah m ührü Ahmed Paşa­
ya verirken, ileri sürdüğü üç şartı ta­
hakkuk ettirmek üzere sadakatle çalış­
ması hususuna m üftü ve kazaskerleri
kefil tutmak istemiş, onlar da böyle şey­
lerde kefaletin değil yardımın mevzuubahis olacağını bildirmişlerdir. Bu cevap
karşısında meşvereti elden bırakmama­
sını tenbih eden padişah, Ahmed Paşa­
ya:

«— Baka, her vezir mazul olmaz,
saknı. Eğer taksirin zuhur ederse başı­
nı keserim» dedi.
Bunun üzerine Ahmed Paşa:
«— Padişahını, benim de iki ricam
vardır. Evvelâ miri malını kimde bu­
lursam tahsil edeyim, kimse mani olma­
sın ve tedbirime kimse karışıp muarızlık
etmesin. İkincisi Gürcü Mehmed Paşa
gelişigüzel ve ifrat
üzere maa§ verip
muzır ihdaslarda bulunmuştur, bunlar
ilga edilsin® dedi. Padişahtan bunla­
rın ikisine dair birer hatt-ı hüm âyûn al­
dı. Ayrıca her işte müstakilen hareket
edeceğine dair eline bir hatt-ı hümâyûn
da verildi (20 haziran
1652). Bundan
sonra Tarhoncu Ahmed Paşa orada bu­
lunan erkâna hitaben:
«— Ben bu makama lâyık değilken
Allahu Tealâ lâyık görüp ihsan eyledi.
İmdi, ya her 11e dilersem ederim, ta ki
Devlet-i Aliyyeye bir nizam veririm, ya­
hut da kelleyi veririm. Sairleri gibi ölüm
korkusu ve el hatırı gözlemem; rüşvet
ve şefaat ile bir mansıp veremem» dedi.

Tarhoncu Ahmed Pasa'nın
sadrıâzamlığı ve icraatı
Tarhoncu Ahmed
Paşa sadrıâzam
olduğu sırada hâzinede müthiş para sı­
kıntısı çekilmekteydi. Zâten diğer m ü­
him işlerin halli de bu sıkıntının gide­
rilmesine bağlıydı. Onun için, devlete
samimi şekilde hizmet etmek isteyen
Tarhoncu Ahmed Paşa mesaisinin m ü­
him kısmını bu davanın halli hususuna
hasretti.
Hâzinenin para sıkıntısı çekmesi ye­
ni bir şey değildi. Sultan İbrahim’in ilk
sadnâzamı Kemankeş
Kara
Mustafa
Paşa’nın ölümünden sonra israf ve sui­
istimallerle bu sıkıntı her geçen yılda
biraz daha artmıştı. Bu yüzden devlet
hizmetleri hayli aksıyor, usulsüzlükler
karşısında halk tabakası ıstırap çekiyor­
du. Devlet hizmetleri namuslu eller ta­
rafından yürütülüp, israftan kaçınılsa ve
bu yolda sebatkâr davranılsa zamanla iş­
ler düzelebilirdi. Tabi’i bu mühim şeyle­
rin takip ve tatbiki esas itibariyle sadnâzam ın icraatına bağlıydı.
Tarhoncu Ahmed Paşa sadaret ma­
kamına geçerken padişahtan aldığı hatt-ı
hümâyûna güvenerek işe koyuldu. Ev­

velâ hal ve vakti müsait olan divan er­
kânı ve sair kimselerden hâzineye im ­
dat şeklinde para istedi. Pek aceleci dav­
randığı bu işte kısa zamanda iki yüz
keseden fazla para temin etti. Tarhoncu
Ahmed Paşa bu arada hayretle karşıla­
nan bir harekette de bulundu: «Halk k ı­
lıçtan korkar, gayrı şeyden korkmaz»
mülâhazasiyle, zindanlardaki kürek mah­
kumlarından bir kaç kişiye (Naimâ, C:
5, S: 226) sırmalı zengin elbisesi giydi­
rerek öldürttü ve cesetlerini herkesin
görmesi için kalabalık caddelere bırak­
tırdı. Lâkin halk bunların aslen fakir
mahkûmlar olduğunu anlamakta gecik­
medi. Tabi’i bu hareket halkın zaviye­
sinden onun lehinde bir not olmadı. Za­
manındaki
müverrihlerin
kaydettiği
veçhile; matbah. tersane, tophane ve sair
yerlerle maaşa bağlı askerin defterleri­
ni yoklayıp m üm kün mertebe israfları
kesip masrafları azaltmakla işe başlama­
sı gerekirken, bir kaç zavallının kanını
dökerek ehemmi mühimine tercih etmiş
oldu. Ancak bu gözdağı hareketinden
sonradır ki zikri geçen defterleri tetkik
ettirdi.
Tarhoncu Ahmed Paşa, ilk günlerde
kendisini tebrike gelen gümrük eminin­
den hazine için üç yüz kese para istedi.
Aynı zamanda matbah ile koyun emini
olan bu adam bir çok koyun sürüsüne
sahip olup İstanbul’un et piyasasını eliııde tutuyordu. Ahmed Paşa bir çok
kimsenin yanında bu talepte bulunup,
rüşvet ve iltimasa teşebbüsünün kendisi
için felâket doğuracağını ihtar edince,
adam hem istenilen parayı getirdi, hem
de orada bulunanlar sadrıâzamııı tesir
kabul etmiyeceğini peşinen görmüş oldu­
lar. Ahmed Paşa’nm hatır gönül dinle­
meden çalışması ile alâkalı ve bu babım­
dan zikri gereken mühim bir hadise de,
Valide Sultanın meşhur adamı Darüssaade Ağası Süleyman Ağa’nın azlidir. Sü­
leyman Ağa, azledilen yeniçeri kâtibinin
tekrar vazifesine alınması, kendi adam­
larından birinin Mısır valiliğine tayini
için sadrıâzama müteaddit defa müraca­
at etmiş, Ahmed Paşa da bu durum kar­
şısında onu Valide Sultana şikâyette bu­
lunmuştur. O arada Valide Sultanın mürebbiyesi evlenirken bir kürk ve para
meselesinden dolayı Valide Sultana kar­
şı hürmetsizce sözler sarfetmesi ağanın

2022

Tarhoneu Ahmed Paşa bütçesi
(İlâve : 128)

★
Tarhoncu Ahmed Paga nın Osmanlı
tarihindeki şöhreti;
rüşvet ve irtikâbı
önleme, masrafları kısmak suretiyle ha
zine açığını kapatma yolundaki gayret
lerindeıı başka hazırladığı bütçe lâyiha­
sından da ileri gelmektedir. Devletin on
yıllık gelir gider hesaplarının mukayese­
si ile 1065 yılındaki gelir ve gider mik­
tarını gösteren bu lâyiha, pek çok tarihcilerce, Osmanlı
imparatorlusunda tan­
zim edilen ilk bütçe zannedilmiştir. Hal
bu ki, lâyihanın kendisi bile, geçmiş on
yıla ait mukayeseyi ihtiva ettiği cihetle
ilk bütçe olmadığını göstermektedir. Av­
r u p a lI müverrihleri ve son yıllara gelin­
ceye kadar bizde ki tarihçileri bu mese
lede hataya sevkeden âmil, Osmanlı ta­
rihçilerinin devletin irat ve masrafların
dan sarahatle ve rakam zikrederek bah­
setmemişleri olsa gerek. Şayet, tarhoncu
bütçesinin hazırlandığı sırada mali sıkın­
tı olmasa, buna çare
bulunmak üzere
çetin gayretler lıarcanmasa ve bu mevzu
üzerinde padişahın huzurunda müzakere
ler cereyan etmeseydi, Osmanlı tarihle
rinde 1063 hicri yılı bütçesine alt bilgi
de yer almıyacaktır.
Meselâ «Aynî Ali
risalesi» nde, bütçe açığının belirtilmesi
vesilesiyle 1564, 1592, 1597 yıllarının irat ve masrafları kaydolunmuştur. Nite­
kim 1063 den sonraki devrede de dev­
let masraflarıyla ilgili pek mühim bîr
şey cereyan etmemişse, kaynakların
bolluk ve genişliğine rağmen, tarihlerde
bütçeye ait malûmat göze çarpmaz. Esasen Tarhoncu bütçesinin OsmanlIlarda
ilk bütçe
olmadığını İfade edecek (üçünoü cildde 1456 ıncı sayfaya bakınız)
bir çok deliller mevcuttur.
Tarhoncu bütçesinin on yıllık muka­
yeselerle birlikte
hazırlamşma tersane
bahçesinde padişahın huzuru ile yapılan
bir toplantı vesile teşkil etmiştir. Hâzi­
nenin para sıkıntısına bir çare bulmak
gayesiyle 19 rebiülevvel 1063 {milâdi :
17 şubat 1653) günü veziriâzam, şey­
hülislâm, kaptan-ı derya, defterdar
ve
kazaskerlerin iştirakiyle yapılan bu top­
lantıda, o sırada onifci yaşında bulunan
Dördüncü Mehmed :

j

2023

«— Babam merhum zamanında ve
daha evvellerde devletin iradı masarifine
kifayet eder ve belki de artardı. Benim
masrafım babam kadar yok. Irat yine
evvelkidir: şimdi irat yetişmeyîp tersane
ve sair mühimmata akçe tedarikinde iz­
hara acz etmenizin sebebi nedir?»
Diye sorunca, Veziriâzam Tarhoncu:
«— Padişahım, devlet-i aliyyenin ih­
racat ve masarifi şimdi evvelkiden ziya­
dedir. Onun için kifayet eylemez»
Cevabını verdi. Bu sual ve cevabı
müteakip orada bulunanlar muhtelif şey­
ler söylediler. î'yeticedeJ birkaç senelik
irat ve masraf hesabı çıkarıldıktan sonra
durumun padişaha arzı ve buna göre bir
tedbîrin
düşünülmesine karar verildi.
Kararı müteakip, hazine hesaplarının tet­
kiki için defterdarlığa gereken hatt-l hü­
mâyun yazıldı.
Bu karar ve hatt-ı hümâyûndan son­
ra divan üyeleri Defterdar Paşa sarayın­
da. bir toplantı
aktettiler. Toplantıda
defterdar, 1063 fmilâdi 1653) senesinde
devlet hâzinesi gelirinin 24 bin yük (2
milyon 400 bin akçe), masrafın bundan
1200 yük fazla olduğunu, yani 25 biıı
200 yük bulunduğunu bildirdi. Naimâ ta­
rihi ve Kâtib Çelebi'nin «Fezleke» sinde
belirtildiğine göre; bu 24 bin yükün 6
bîn yük kadarı İstanbul'daki gider mik­
tarı olup üst tarafı memleketin diğer
yerlerindeki sarfiyata aitti. Bu ifadeden
anlaşıldığına göre
Osmanlı hazine he*
saplarında İstanbul'daki gelir ve giderlerle^ memleketin sair yerlerine ait gelir
giderlerin hesabı ayrı kaydedilmekteydi.
Defterdar; hazine gelir ve giderini
söylerken aradaki açıgm bir sene sonra­
ki varidatın zamanından önce tahsili su­
retiyle kapatılmaya çalı sildiğim da İlâve
etti. Defterdarın okuduftu rakamların ar­
kasından herkes fikrini söyledi. Netice­
de, bir karar olarak* müverrih Naimâ’run ifadesiyle:
«Kara Mustafa Paşa zamanında, 1053
senesinde İrat ve masarif beraber olup
hatta irattan biraz mebaliğ artmış idi;
sonra açığa ne sebep oldu; her kalemden
on yıllık vekayi çıksın, bu malûm olduk-

gözden düşmeye . başlamasına yol aç­
mıştı. Onuıı için Veziri âzamin şikâyeti
tesirini göstererek azli temin edildi,
Osmanlı tarihinde kendi adı ile anı­
lan bütçe lâyihası ile meşhur olan Tarhoneu Ahıned Paşa, saraydan gelen te­
sir ve tavsiyelere bile aldırmadığından
rüşvet ve İrtikâp yolu kapanmıştı. Ve­
ziriazam hâtır ve
gönül
dinlemeden
mutlak bir doğrulukla çalışıyordu.
Defterdar Zurnazen Mustafa Paşa,
sadrıâzamm da müşahede eylediği para
kifayetsizliğinden şikâyet ettiği içiıı pa­
dişahın huzurunda bir toplantı yapıldı.
Veziriazam, şeyhülislâm, defterdarlar,
kazaskerlerin hazır bulunduğu bu top­
lantıda. mevcut malî sıkıntıya çere bul­
mak üzeı'e müzakereler
cereyan etti.
Neticede (M. Belin; Türkiye İktisadî Ta­
rihi S: 144): Valilerin bundan sonra vi­
lâyet varidatından
kendilerine
maaş
karşılığı tutulan meblağ ile iktifa etme­
lerine ve varidat fazlasının «irsaliye»
namı altında İstanbul'a gönder mele ri ne;
Erzurum, Çankırı, Kastamonu. Manisa

ve sair bazı eyâlet ve sancakların ilti­
zama bağlanıp (İsmail Hakkı Uzıtnçarşılı, Osmanlı Tarihi: C: 3, S: 269) vali­
lerin bu iltizamdan muayyen bir kısmı­
nı her yıl hâzineye
göndermelerine;
bunlardan başka has, zeamet ver paşmaklık sahiplerinin bunlardan ellerine
geçen irattan ihtiyaçtan fazla olanını h â­
zineye devretmelerine karar verildi. İlk
örnek olmak üzere Aiımed Paşa kendi
haslarının gelirinden yirmi bin kuruşu
bunlardan başka has, zeamet ve paşmaklıklardan hazîneye terkedilecek m ik­
tar yediyüz bin kuruş olarak hesaplan­
mıştı. Yine bu toplantıda verilen karar
cümlesinden olarak, değirmenlerden se­
nede bir riyal (bir riyal bu tarihte sek­
sen akçe idi) öğütme resmi alınacaktı.
Yılda altı yüz bin kuruş tutacağı hesap­
lanan değirmen vergisinin tatbiki m üm ­
kün olmadı, Ziı-aT daha Üsküdar’dan işe
başlarken, sipahiler «biz ulûfe almaz­
ken değirmenlerimizden akçe alınmak
ne demektir?*
diye şikâyet ve itiraza
kalkmışlardı.

ran sonra ilâcı ne ise görülür* denildi.
Bunun üzerine, mâliyenin alâkalı daIreie-rî 1053 yılından itibaren on yıllık hazine gelir ve gider hesabım çıkarıp ve­
ziriazama verdiler, Veziriazam da hesap
durumuna göre, masrafların neden arttı­
ğının izahını da yaparak bunu padişaha
sundu. Isto «Tarhoncu. Ahmed Pasa lâ­
yihası» budur. On yıllık hesapların tetki­
kiyle bütçe açıgmın hangi sebeplerden
ileri geldiği sarih şekilde gözler Önüne
serilmişti. Mevcut sıkıntılı
duruma bir
çare bulunması içip, bir tetkikat yapilîp
Tarhoncu bütçesi meydana gelmekle be­
raber, Naimâ’nin da belirttiği üzere bir
netice çıkmadı. Zira, tasarruf temin ede­
cek şartlara riayet edilmedi. Bunu yap­
ını ya çalışan Tarhûncu Ahmed Paşa’mn
katli ile eskiye nazaran hic fcir şey de­
rişmeden bozuk durum ayni şekilde de­
vam etti.
Hâzinenin açiğı hakkında müzakere­
ler yapan heyette K â tib Celebi bu mesele
ile ilgili «Düstur-ul-amel li ı$Jah-il-haIeh>
adını taşıyan bir risale kaleme alarak
padişaha takdim etti. Kâtib
Çe]ebi’nin
risalesindeki tavsiyelere de pek aldıran
olmadı. Nitekim kendisi «Fezleke» sinde

bu hususta: «Hüsam-zâde miiitü iken ol
risaleyi talep eyledi, yazıp verdim; hu­
zuru hümayuna ar2 etmig, Risalenizi pa­
dişahımıza okuyup ve okuttuk dediler. Lâ­
kin mucibi amele gelmiyeeeğin fakir bi­
lip asla mukayyeti olmadım; belki za­
man ile bir padişah agâlı olup onunla amel eyleyip fevaidini müşahede eyliyes;
der.
Müverrih Naimâ nın istifade ettiği
Ma'an-zâde Hüseyin Bey harem-i hassada bulunduğu sırada mühim vak'alan bir
, • tarih gibi kaydederek "bir mecmua mey­
dana getirmişti. Ma'an-zâde, Tarhoncu
Ahmed Paga'nm yazıp padişaha takdim
ettiği irat ve masraf
defterini de bu
mecmuasında iktibasen dercetmisti.
Bibliyografyaı Naimâ; T arih C: 1 ve
5. Hammer (M, A ta): Devlet-i Osmaniye
Tarihi C: 10. M. Belin CM. ZJya): Tür­
kiye İktisadi Tarihî. İsmail Hakkı tJzuncarçıli; Osmanlı devletinin
merkez ve
Bahriye teşkilâtı. Kâtib Çelebi; Fezleke
C; 2. Kâtib Celebi;
Düstur-ul-amel li
ıslah-il halel. Mehı^ed
Halîfe; Tarîh-i
Gîlmânl. Silâhdar Mchmed Ağa; Silâhdar
tarihi. C; 1* R3şİd: Tarih C: 1.

2024

■
* *

Tarhoncu Ahmed Paşa’nın katli
Masrafları kısmak, rüşvet ve irtikâbı
önlemek için hatır gönül dinlemede!!
doğrulukla çalışan Tarhoncu Ahmed Pa­
şa, Ou yüzden bir hayli düşman kazan­
makta gecikmedi. TarhoncuVa hasım ke­
silenlerden biri de Kaptan-ı derya Der­
viş Mehmed Paşa idi. Padişahın huzu­
runda tersanede yapılan bir toplantıda,
donanma ve levazımına tahsis edilecek
para yüzünden veziriazamla kaptan-ı
derya münakaşa etmişler, bu yüzden ikisinin arası fazlaca açılmıştı. Veziriâzam, hazine darlığı sebebiyle Derviş
Mehmed Paşaya 20 kese nakid, 300 ke­
selik de havale vermişti. Kaptan-ı der­
ya hepsinin nakid verilmeden iş görülemiveceğin: beyan ederken, veziriazam da
paranın mevcut
olmaması dolayısivle
300 keselik havalede ısrar edince birbirlerîyle atışıp (>Taimâ C: 5, S: 275, 292)
karşılıklı acı sözler söylemişlerdi.
Tarhoncu’yu düşürmek isteyen saray
mensupları ve sair kimseler, işte bu mü­
nakaşadan ziyadesiyle istifadeye çalış­
tılar. Çocuk hükümdarı Derviş Mehmed
Paga'ya meylettirmek için Tarhoncu aleyhine bir sürü yalanlar uydurdular.
Aleyhdarları, evvelâ azli ile bir hudut
vilâyetine gönderilmesinin teminini he­
saplarlarken, bilâhare, Naimâ (C: 5, S:
296) m n bildirdiği veçhile: «bu vezir
bütün umurda padişahın tarafına fayda­
lı olmak üzere hareket edip, cümlemi­
zin hatırım bu dava ile selbeyledi. Dev­
letin irat ve masrafı ahvali malûmdur.
Bunun yerine gelecek veziriazam cümle­
mizin hatırına riayet ederse yine bir iş
görmeyip bunun sadakatla hizmeti o za­
man belli olur. Şimdi bu sağ kurtulur­
sa ol vakit evveliyet tariki ile vezir olup bizden intikam alır. Münasip budur
ki, cülus töhmeti ile itham edip, padişa­
ha katlettirip şerri havfinden emin ola­
lım* dediler. Tarhoncu basımları, yeni­
çeri ağalığından çıkma Süleyman Paşa­
ya veziriâzamlık vaadederek oyunlarına
vasıta kıldılar. Ve Tarhoncu’nun, kendi­
sini tahttan indirerek
yerine kardeşi
Süleyman’ı iclâs edeceğine çocuk padi­
şahı inandırdılar.
Neticede Tarhoncu
tersanede donanma
işlerini görüştüğü
sırada saraya çağrıldı ve katlolundu (20
mart 1653 - 20 rebiülahır 1063).

Tarhoncu Ahmed Paşa, katlinden
bir hafta önce öldürüleceğini anlamıştı.
Buna rağmen tuttuğu yoldan dönmedi.
Tersaneden ayrılırken bu gidişin Ölüme
olduğunu kuvvetle tahmin ederek herkes­
le helallaşmıştı. Saraya yaklaştığı sırada
yanında bulunan
tezkerecesine: «beni
katletseler acır mısın?» diye sorduktan
sonra, sözüne devamla:
s— Beni katletseler asla muztarib
olmam; şehadet canıma minnettir. Ben
bir belâya giriftarım ki ölümden gayrı
kurtuluş yoktur. Sadakat ve doğrulu­
ğumdan bana düşman olan hainlerin söz­
leri makbul olup beni haksız vere gayza hedef kıldılar. İyi ve doğru için sây-ü
gayret ve hizmetim bilinmedi» demişti.
Padişaha da :
«— Padişahım, sen beni şer' ile öl­
dürmüyorsun. Benim mucib-i kati suçum
yoktur; zulm ile öldürüyorsun. Rûz-u
mahşerde iki elim yakandadır» sözlerini
sarfetmişti.

Derviş Mehmed Paşa’mn
s a d r ıâ za m lığ ı

Derviş Mehmed Paşa sadrıâzam ol­
duğu sırada yetmiş yaşında idi. Dördün­
cü M urad’ın Bağdad fethinden beri ve­
zir rütbesinde bulunduğu cihetle bu ba­
kımdan hayli tecrübeli idi. Selefi Tar­
honcu Ahmed Paşa gibi dikine gitmiyerek hem sarayı hem de dışarıyı idareyi
başarıyordu. Pek insaflı bir kimse ol­
mamakla beraber bu durumunu tecrübe
ve kurnazlığı sayesinde maskeliyordu.
Derviş Mehmed Paşa’nm sadrıâzam.
ljğı sırasında da devleti meşgul eden en
mühim mesele; hâzinedeki para kifayet­
sizliği ve Girit harbi idi. Derviş Meh­
med Paşa, bütçe açığını kapatmak için
selefi gibi davranmadı. Onun biçiminde
samimi hassasiyet göstermeyen bu adam,
daha ziyade zamanının gidişatına ayak
uydurdu. Hâzineye de müsaderelerle pa­
ra bulmayı tercih etti. Derviş Mehmed
Paşa’nm müsadere siyasetine ilk hedef
olan şahıslardan biri Tarhoncu Ahmed
Paşa’nm kethüdası M ümin Ağa idi. Adamcağızı bunun için hapis ve işkence­
ye tâbi tuttu. Bu vaziyet karşısında
(Naimâ: C; 5, S: 300) Mümin Ağa:
i — Bizim paşamız rüşvet almazdı;
âlem bilirdi. Vezir kethüdalarının belki

2025

cümle menasıb ashabının irad-ı tabi’i ve
damlarının Valide Sultan nezdindek.
menafi kanunları malumdur. İrat ve
müracaatları üzerine kendisinin İstan­
masrafım hesap olunsun; irad-ı tabı'ım
bul’da kalmasına dair hattı- hümâyûn
den hariç hediye ve bâd-ı hava dahi
çıktıysa da, sadrıâzam onu ne yapıp ya­
muradları üzere bir şey
farzolunsun,
pıp Girit’e yolladı.
ona göre benden mal talebetsiıılers
Dediyse de, bütün malının karşılı­
Valide S ultanın evlendirilip saraydan
ğı olarak peşinen verdiği doksan kese
uzaklaştırılmasını isteyen şeyh
akçeye ilâveten daha fazlası istenerek
hapiste alıkonuldu. Nihayet Mümin ADerviş Mehmed Paşa’nm sadrıâzam ğanın kayın biraderi olan eski Sadrıâzam
lığı sırasında Diyarbekir’den İstanbul’a
Siyavüş Paşa ve ayrıca tbşir Paşaların
gelen Mahmud namındaki şeyh, nakibümektupları, affı için müracaatta bulun­
leşraf Zeyrek-zâde Abdurrahman Efenmaları üzerine serbest bırakıldı.
di’ye giderek (Naimâ C: 5, S: 320); «din
Derviş Mehmed Paşa sadrıâzam ol­
ve devletin haraba yüz- tutup müslüduktan sonra bir çok makamlarda ta­
mihnette
kalmasına sebep;
yin, azil ve tebdiller yaptı. Bu mey an­ manİarm
şer’i şerifin terk olunup devlet umuru­
da mühim olarak Defterdar Zumazen
na kadınların karışmasıdır. Madem ki
Mustafa Paşa’yı Temeşvar valiliğine,
Valide Sultan ve etbaı devlet umuruna
Zumazen’den önceki defterdar Emir Pa­
müdahale ederler ve bundan fitne ve
şayı Temeşvar’dan-Kanije’ye tebdil et­
fesat çoğalır; gereği olan budur ki, va­
ti. Zurnazen’den açılan defterdarlığa da
lide sultanı bir adama tezviç ve saray-ı
«baş bakikulus Morali Mustafa Ağayı
hümâyûndan ihraç edeler» demiştir. Ab­
getirdi. Mustafa Ağayı defaten başdefdurrahman Efendi bu sözü bir daha söy­
terdarlığa getirirken
emirülümeralık
lememesini, zira başma bir belâ gelebi­
vânı küçük derecede paşalık payesi de
leceğini tenbih etmişse de, o yine etraf­
tevcih etti. Kendisinin sadrıâzam olması
ta sarfetmeye devam edince, veziriâzam
üzerine açılan kaptan-ı deryalığa Çatarafından Süleymaniye
tımarhanesine
vuş.oğlu Mehmed Paşa’yı getirdi. Gikonulmuştur. Bu defa, talebe ve ahbap­
rit’e kuvvet ve mühimmat götürmeye
larından başka halktan bazı kimseler de,
memur edilen Çavuş-oğlu’nun donanma
böyle konuşan şeyhi görmek için tım ar­
ile Rodos önlerine kadar gidip düşman
gemileriyle muharebeye cesaret edemi- haneye koşmuşlardır. Ziyaretçileri gel­
dikçe şeyh: «doğru söz söylediğimiz iyerek İstanbul’a dönüşünden sonra da bu
çin zenciri boğazımıza taktılar? tarzın­
vazifeyi eski Sadrıâzamlardan Kara Muda konuşup halkın da merakı artmış ve
rad Pasa’va tevdi etti.. Derviş Mehmed
ziyaretçileri çoğalmıştır. Şeyhi görmeye
Paşa, Valide
Sultana iyi görünmesini
gelenlerin her biri bir şey söylemeye ve
başardığından bu tayinleri fazla zahmet
bilhassa: «Vah vah işte doğru söyleyen
çekmeden yapabiliyordu. Tarhoncu Ahböyle olur. Şeyh, Allahın emrini buyur­
med Paşa’nm, idamına sebep olanlardan
muş; Valide Sultan tezviç olunsa ne oSüleyman Paşa’nm sadarette gözü oldu­
lur?» gibi sözler sarfetmeye başlamış­
ğunu bilen Derviş Mehmed Paşa onu Gilardır. Bu vaziyet karşısında bir hadise­
rit’e tayin etti. Süleyman Paşa bunun
nin çıkmasından çekinen veziriâzam, se­
üzerine Girit’e gönderilmekten kurtarıl­
lâmeti, tımarhaneye konduğu andan be­
ması için saraydaki adamlarına ricalar­
ri hiç bir delilik alâmetine rastlanmıyan
da bulundu. Onun bu iş için sarfettiği şu
bu adamı
memleketine göndermekte
sözler, rahat ve mevki düşkünü kimse­
bulmuştur.
lerin Girit’e gitmeyi nasıl bir felâket
telâkki ettiklerini göstermesi bakımın­
Kızlar ağasının padişaha
dan dikkate değer: «Beni veziriazamın
pençesine teslim ettiniz. Girit gibi girhükmetmesi
dab-ı mihnete salıp beni idam etmek is­
Süleyman Ağa’nın dar-üs-saade ağa­
ter. Bari sahip çıkıp bu vartadan tahlis
lığından azledilmesiyle, hadımlar tegaleyleyin. Bilâ mansıp İstanbul’da otur­
lübünde bir hafifleme vuku bulmuş de­
mama razıyım». Süleyman Paşa’mn a­

ğildi. Zira, Süleyman Ağa ile işbirliği
etmek suretiyle yeniçeri ocağı ağaları
tegallübüne son verenlerden Behram Ağa ve hadım Hoca Reyhan Efendi yine
sarayda idiler. Behram Ağa, Süleyman
Ağadan sonra dar-üs-saade ağası olmuş­
tu. Mühim işlerde umumiyetle Hoca
Reyhan Efendi ile işbirliği etmekte ber­
devamdı.
Derviş Mehmed
Paşa'nııı sadareti
zamanında sarayda cereyan eden bir
hâdise, bu hadımların, çocuk padişaha
hükmeder tarzda harekette bulunabil­
diklerini ifade bakımından ehemmiyet
arzeder. Mevzuubahis hadise şudur:
a
Dördüncü Mehmed onüç yaşına bas­
tığı sene Ramazanda arefe günü Sinanpaşa köşkünde hüner sahiplerinin oyun­
larını seyrettikten sonra Has-odaya gel­
mişti. Padişahlar ötedenberi arefe gü­
nünün gecesinde Has-odaya gider ve sa­
baha kadar enderun ağalarının oyun ve
hünerlerini seyrederlerdi.
Enderun ağalan arasında güzel ko­
nuşan, bilgili, saray adabına vukufu olan
bir çok kimseler mevcuttu. Çocuk padi­
şah sabaha kadar Has.odada kaîınca, bu
bilgili ve nüktedan adamlardan hoşlanıp
içlerinden bir musahib seçer de kendi otoı'itesi zedelenir diye düşünen Behram
Ağa, Sultan Mehmed’i çabucak hareme
göndermeye (Naimâ C: 5, S: 419) çalış­
tı. Bunun için yatsı namazından sonra
resmi kıyafeti ile Has-odaya girip, «bu­
yurmaz mısınız?» der gibi bir tavır ta­
kınarak tahtın önünde durunca, padişah:
«— Ağa lala, ecdad-ı
izamımızın
bayram geceleri Has-odada eğlenmeleri
ağaların hünerlerini görmek içinmiş. Biz
de eğleniyoruz, uykumuz gelmez»
Deyince, Behram Ağa hiddetle çıkıp
doğruca Valide Sulta’na gitmiş, padişaşahın sabaha kadar Has.odada kalması­
nın mahzurlu olacağım, zira padişah bu­
rada sabahladığı takdirde söz anlamaz
bir musahib
belirebileceğim ifade ile
«sonra oğlunuzu inkıyattan çıkarmış olursunuz!» demiştir. Valide Sultan ise :
«— Behey ağa, bu bayram gecesidir.
Arslanım dahi masumdur; bu gece ağa­
ların lûb ve hünerlerim seyretmek kanun-ı kadimdir. Gece yarısından sonra­
ya kadar eğlensinler, sonra yerlerine gel.
sinler»

Cevabı ile karşılamıştır. Behram Ağa, Valide Sultan’ııı bu şekilde konuş­
masını bile fırsat sayarak hemence Hasodaya gitmiş ve Suİtaıı Mehmed’e:
«—■Padişahım içeri bu vuru a* demiş­
tir. Sultan Mehmed bu arap hadıma:
«— Bu gece burada eğleniriz» demiş­
se de Behram Ağa’nm:
-s— Valide hazretleri istiyor, bu vur­
malısınız» demesi üzerine kalkıp sesini
çıkarmadan hareme gitmiştir.
Has-odalılaı-, Behram A ğan ın padi­
şaha bu şekilde hükmetmesi üzerine
kendisine düşman oldular. Yeniçeri ve
sipahileri Behram Ağa aleyhine tahrik
ettiler. Bir aralık hayatından endişe eden Behram Ağa kendi arzusu ile Mı­
sır’a gitmek istediyse de şeyhülislâmın
araya girerek has-odalıları sükûnete ka­
vuşturması sayesinde makamında kal­
dı.

Ibşir Paşa’nm sadrıâzanı tayin
edilmesi
Sadrıâzam Derviş Mehmed Paşa,
tecrübesi ve kurnazlığı icabı, mühim va­
zife sahibi kimseleri tatlılıkla idareye
çalışıyor ve Naimâ (C: 5, S: 442) nm
bildirdiğine göre: «sîzlerden bir töhmet
zuhur etmez ve padişah tarafından ba­
na bir itab vukubulacak ve dile düşecek
bir kabahatiniz görülmezse hiç birinizi
azletmem* diyerek yumuşak ve idareli
bir yol tutmuş bulunuyordu. Hasım ka­
zanmamak gayesiyle etrafını böyle hoş
tutmasına rağmen, donanma için para is­
temesi yüzünden Kaptan-ı derya ile bir
aralık arası açılmıştı. Murad Paşayı sadrıâzamlıkta kendisine rakip gördüğü içiıı, Deli Hüseyin Paşa’yı Girit’ten getir­
terek Murad Paşa’nm yerine kaptan-ı
derya yapmak istemişti. Fakat, Deli H ü­
seyin Paşa’nm daha mühim bir şahsi­
yet olduğunun kendisine ihtar edilmesi,
Murad Paşa’m n da kısa bir zaman son­
ra donanma ile İstanbul’dan ayrılması
üzerine bu fikrinden vazgeçmişti.
Kendisinin başdefterdar yapmış ol­
duğu Morali Mustafa Paşa, Valide Sultan'a mektup yazarak, kendisine sadrıâzamlık tevcih edildiği takdirde hâzineye
para bulacağını bildirmişse de, Derviş
Mehmed Paşa böyle bir mektuba rağmen

2027

de makamını kaybetmemiştir.
işte böyle iki mühim rekabet hadi­
sesi de atlamış olan Derviş Mehmed Pa­
şa, K öprülü’den önceki devrede en ti­
zim müddet sadnâzamlık eden bir şahıs
olarak göze çarpmaktadır.
Kendisinin
veziriâzamlıktaıı ayrılması da, bir tara­
fına felç isabet ederek yataktan kalkamıvacak vaziyete düşmesi üzerine vukubulmuştur.
Derviş Mehmed Paşa yatağa düşün­
ce mühr-ü hümâyûnun Melek Ahmed,
Siyavüş, Kara Murad, İbşir ve Defter­
dar Morali Mustafa Paşalardan birisine
verilmesi hususunda görüşmeler yapıl­
dı. Valide Sultan’ın Kara Murad Paşa’va fazla temayülü bulunmakla beraber
Derviş Mehmed Paşa
müftüye haber
göndererek bunun sadrıâzam olmasını
Önledi. Nihayet Ayşe Sultan’ın nişanlısı
olan Haleb valisi üzerinde karar kılındı.
Böylece 28 ekim 1654 günü mühr-ü hü­
mâyûn Derviş Mehmed Paşa’dan alınıp,
bir haftada îbşir Paşa’ya yetiştirmekle
vazifelendirilen büyük mirahur İbrahim
A ğaya verildi. Bu da ertesi gün yola
çıktı. Melek
Ahmed Paşa da sadaret
kaymakamlığına tayin edildi.

H üküm et buhranı ve îbşir Paşa’nın
İstanbul’a gelmesi
Siyavüş, Melek Ahmed, Kara Murad
Paşalar gibi üç eski sadrıâzam ile İs­
tanbul’da sadaret için uğraşan Morali
Mustafa Paşa’nın bir tarafa bırakılarak,
hemen hemen bir celâli hüviyeti taşıyan
îbşir Paşa’ya m ührün gönderilmesi, ha­
dımlar grupunun fikir ve menfaatları
karşısında memleket menfaatlarının ikinci plânda kalışının tipik bir örneği­
dir. Ayşe Sultan’ın Başlatası Mercan Ağa’nın, kızlar ağası ve musahiplerle iş­
birliği ederek Valide Sultan ve çocuk
padişahı tesir altında bırakıp îbşir Paşa’yı sadrıâzam tayin ettirmeleri, aslın­
da rahat günler yaşanmıyan bir aevirde
yeni bir buhranın doğmasına da sebep
teşkil etmiştir.
Dördüncü Murad devrindeki meşhur
Abaza Mehmed Paşa’nm yeğeni olan îb ­
şir Paşa cahil, sadedil, patavatsız, ayni
zamanda şöhret düşkünü ve muhteris bir
adamdı. Etrafına bir sürü levend ve sek­

ban toplıyarak merkezin emirlerini pek
dinlemiyen îbşirPaşa muhitinde bir hay­
li zulüm de yapmaktaydı. İşte bu hal­
leri bakımından, bir celâliden farksız olan bu adamın, daha büyük bir belâ ha­
line gelmeden elde tutulabilmesi için bi­
rinci Ahmed’in kızlarından. Ayşe Sultan
kendisine nişanlanmıştı.
Îbşir Paşa böyle birdenbire mühr-ü
hümâyûna nail olunca, hemen İstanbul'a
hareket etmıyerek, Anadolu’daki karı­
şık duruma son verdikten sonra gelece­
ğini bildirdi. Aslında Anadolu’da ken­
disinden çekinilecek şahıs bizzat îbşir
Paşa idi. Onun içindir ki, verdiği bu ce­
vap, îbşir’in sadrıâzam tayinine âmil olan darüssaade ağası ve sair harem ağa­
ları île şeyhülislâmı telâşa düşürdü. Bu
yüzden ikinci defa bir bostancı hasekisi
yollanarak İstanbul’a davet olundu. Ibşir Paşa bu adama :
«— Baka bre bostancı, siz beni sair
vüzeraya kıyas mı edersiniz? Acele ile
İstanbul’a varıp da oradaki nüfuzluların
emir kulu mu olayım, kalk diyeler kal­
kayım, otur diyeler oturayım? Bana m ü­
hür gönderildi, bugün veziriâzamım; bu­
radan. Mısır ve Bağdad’a kadar Haleb
ve Şam ile Anadolu fitne ile doludur;
bunları defetmeyince İstanbul’a gelme­
nin 11e faydası vardır? Buralara gereği
gibi nizam verdikten sonra gelirim, tşittim ki padişahımın devletine içeriden
ve dışarıdan nice kimseler müstevli ol­
muşlar; çöplük subaşılığma kadar her
şeyi rüşvet ile verirlermiş; bu tarafın
nizamı yoluna koyduktan sonra o tara­
fa da varıp ıslah ederiz» demişti.

Morali Mustafa Paşa’n m sadrıâzam
olm ak için uğraşması
Îbşir Paşa, İstanbul’da bazı kimsele­
rin kendisini bir celâli telâkki ettikleri­
nin farkındaydı. Bu yüzden, sadnâzamlık tevcihinin, İstanbul’a celb ve netice­
de idamı için bir tuzak olabileceğinden
şüphelenmekteydi. Onun içindir ki, da­
ha önce başına toplamış olduğu sekban­
larını dağıtmaktan çekiniyor ve bunla­
ra bir sürü vaadlarda bulunarak berabe­
rinde tutuyordu. Kalabalık sekban gürûhu ile Haleb’den Konya’ya doğru ge­
lirken Haleb; Şam ve Bağdad valilikle­
rini kendi adamlarına verdi. Onun sek­

banlarım dağıtmaması, İstanbul’a gelme
iğini çok ağırdan alması ve nihayet va­
lilikler meselesi İstanbul’da dedikodu
hattâ endişeye yol açtı.
İbşir Paşa’nın bu şekilde davranışı
neticesi İstanbul’da beliren şüpheli ha­
vayı gözönünde bulunduran Defterdar
Morali Mustafa Paşa sadrıâzamlığı elde
etmek için faaliyete geçti. îbşir Paşanın
niyetinin Anadolu’yu istilâ olduğunu id­
dia eden Morali, sadrıâzamlık kendisine
verildiği takdirde Îbşir’in hakkından ge­
leceğini belirterek, padişahı sözlerine inandırdı. Bu arada Moralı’nın faaliyetin­
den haberdar olan Kara M ur ad Paşa
derhal padişaha giderek İbşir’in sadrıâzamlıktan azledilmemesini sağladı. Zira
böyle bir muamele vukuunda, maiyetinde
kalabalık sekbanlar bulunan Îbşir Paşa­
nın büyük bir isyan çıkarabileceğini dü­
şünmekteydi. Kara Murad Paşa, bir ta­
raftan padişaha îb ş iri getirteceğini söy­
lerken diğer taraftan da vaziyeti ona
bildirdi. îbşir Paşa İstanbul’da olup bi­
tenlerden haberdar olunca Morali Mus­
tafa Paşa'yı oyalamak gayesiyle kendi­
sine mektuplar (Naimâ C: 6, S: 29) yaz­
dı. Lâkin Morali, İbşir’in kendisini oyalamaya çalıştığını sezdiği için Veziri­
azam olabilmek gayesiyle tekrar sara­
ya başvurdu. Bu sırada Îbşir Paşa da İz.
m it’e kadar gelmiş bulunuyordu. Morali,
sarayda kendisinin sadrıâzamlığını iste­
yen geniş bir taraftar kütlesi topladığın­
dan, meseleyi halletmek isteyen padişah
sarayda bir toplantı ak i etti. Bu toplan­
tıda:
«— İbşir’in rızay-ı hümâyûnuma
mugayir hareket ve su-i niyeti malûm
oldu, m ührü ondan alıp defterdar Paşa
lalama vermek murad ederim, siz ne der.
siniz?»
Diye Melek Ahmed Paşa ile şeyhül­
islâma hitab edince, bunların her ikisi
de :
t— Padişahımız daha iyi bilir»
Cevabı ile işin hallini ondört yaşına
yeni basmış küçük ve
tecrübesiz hü­
kümdara bırakmışlardır. Burada imdada
Kaptan-ı derya Kara Murad Paşa yetiş­
miş, mühür kendisinden alındığı takdir­
de Anadolu’da büyük bir isyan çıkabi­
leceğini belirterek, sözlerini şayet ha­
tırı hümâyûna keder verecek bir iş ya­
parsa İstanbul’a gelince sühuletle icra

edersiniz, makulü budurs- diye bitirmiş­
tir. Kara Murad Paşa aslında sevmediği
bir adamı, bir gaile çıkmasını önlemek
niyetiyle böyle müdafaa ederken, defter­
dar tarafından kazanılmış olan kara ha­
dımlar :
«— Padişahım, siz Murad Paşa'mn
sözüne kulak asmayın, pederiniz Sultan
İbrahim’in katline sebep olan bu zalim
değil midir?»
Sözleriyle hükümdarın zihnini allak
bullak etmişlerdir. Bunun üzerine Sul­
tan Mehmed etrafındakileri koyarcasına
huzurundan çıkarmıştır. Vezirler huzur­
dan çıktığı sırada musahib ve hadımlar
Kara Murad Paşa’ya kılıç çekip üzerine
hücum etmişlerse de Murad Paşa cesa­
ret ve atikliği sayesinde mutlak bir ölümden kurtulmuştur.
Böylece Moralı'mn sadareti bir defa
daha akamete
uğrarken, İstanbul ile
muhabereye devam eden İbşir Paşa da
etrafını biraz daha fazla emniyete aldı.
En sonunda kendisine gönderilen Reyhan
Ağa'nın mushaf üzerine yeminine ina­
narak etrafında bulunan yirmibin kişilik
çapulcu alayı ile Üsküdar’a ayak bastı.
Bir eelâlideıı ibaret bu adamın sadrı âzam tayininden alayla İstanbul’a girişi­
ne kadar dört aylık zaman geçmişti. İbgir Paşa Üsküdar’a ayak bastıktan bir
gün sonra Ayşe Sultan ile evlendi ve
1655 şubatının son günü İstanbul’da va­
zifeye başladı.

Defterdar Morali Mustafa
Paşa’m n katli
İbşir Mustafa Paşa’m n İstanbul’da
işe başlayınca ilk işi defterdar Morali
Mustafa Paşa’yı ortadan kaldırmaya ça­
lışmak oldu. Morali'yi huzuruna çağıran
İbşir Paşa, veziriâzamlığı elde etmek için padişaha beş yüz kese para teklif et­
miş olduğunu hatırlatarak, askerin m a­
aşına verilmek üzere para istedi. Mora­
li inkâra kalktıysa da İbşir’in elinden
kurtulamadı. Bu arada defterdarın altın
gümüşle dolu yirmi sandığı Mora’ya ka­
çırdığı öğrenildiğinden evi mühürlenip
m allan müsadere edildi. Mora’ya kaçır­
dığı sandıklar da geri getirtildi. İbşir
Paşa, Moralı’yı Yedikule'ye hapsettirdi­
ği zaman Valide Sultan bunun öldürül-

2029

memesini istediğinden Kıbrıs'a sürgün
etmek üzere yola çıkardıktan sonra ar­
kasından adam göndererek Dil iskelesi
civarında katlettirdi.
İbşir Paşa sadece Morali Mustafa Pa­
şa’yı katlettirmekle kalmadı. Morali nın a
damlarından Mevkufati Mehmed Efendi
ile Melek Ahmed Paşa'nın sadrıâzamlığı için uğraşanlardan Gadde Mehmed
Efendi’yi öldürttü. Daha bazı kimselerin
de mallarını müsadere
ettirdi. Melek
Ahmed Paşa’yı ise Van valiliği ile mer­
kezden uzaklaştırdı.

K ara Murad Paşanın tahriki neticesi
vuku bulan ayaklanma
îbşir Paşa’nın sadrıâzamlığa tayini
ile Anadolu’da sergerde ruhlu kimsele­
rin endişeye kapılmadan faaliyetlerine
yol açılmıştı. En evvelâ İbşir'in tayin et­
tiği vali ve sancak beylerinin ekserisi
halkı soyup zulmediyordu. Bu yüzden
İstanbul’a bir çok şikâyetçiler geldiği
görülüyordu.
îbşir Paşa Anadolu’dan beraberinde
getirdiği sarıca ve sekbanların ekserisi­
ni Üsküdar’da bırakmıştı. Anadolu’da
nizam bozulup soygunlar başlayınca bu
levend, sekban ve sarıcalar geriye git­
mek istemiş fakat îbşir Paşa bunlara 3zin vermediğinden aralarına soğukluk
girmişti, İbşir’in beraberinde gelenlerin
arasında bir hayli de A nadolulu sipahi
vardı.
Bu arada İbşir Paşa., kendisine sadrıâzamlığı temin etmiş olan Kara Murad
Paşa’yı gücendirerek kendi aleyhine
dönmesine sebep oldu. Yeniçeri ocağın­
dan yetişme tecrübeli bir kimse olan
Murad Paşa saray ahvalini de iyice b il­
diğinden padişaha hoş görünmesini de
başarıyordu. Padişahın, Kara
Murad
Paşa’yı saraya davetle iki samur kürk
giydirerek taltifte bulunması İbşir’in kıs­
kançlık duygularını iyice tahrik etmiş­
ti. Bu yüzden onu, donanma ile îstanbuldan bir an önce çıkıp gitmesi için sı­
kıştırmaya başlamıştı.
İşte bu son vaziyet üzerinedir ki
Kara Murad Paşa sadnâzamın aleyhin­
de faaliyete koyuldu. Evvelâ, sadnâzamdan soğumuş olan Üsküdar'daki sekban­
ların başı bulunan şahısları gizliden el­
de edip onlarla anlaştı. Sonra yeniçeri

ocağının en nüfuzlu ağası olaıı yeniçeri
ağalığından emekli Kara Hasan-oğlu H ü ­
seyin Ağa ile bunun arkasından da Va­
lide Sultan’ııı Kahvecibaşısı Şaban Ha­
life ile anlaştı. Kendisi donanma ile İs­
tanbul’dan ayrılınca îbşir Paşa’nın ken­
dilerine fenalık edeceğine bunları inan­
dırdı. Böylece onları Veziriazam îbşir
Paşa aleyhinde bir ayaklanmaya iyice
hazırladı. Ayaklanma gününü dahi tes­
pit ettikten sonra kendisi donanma ile
harekete hazırianıyormuşcasına baştardesine çekildi.
Bu sırada plân gereğince, îbşir Paşa’nın levendleri Üsküdar’dan İstanbul’a
geçirip yeniçerileri kırdıracağı, ayrıca da
îbşir Paşa’nın Üsküdar’a geçip kaçacağı
şayiaları ortaya çıkarıldı. Şayiaları m ü­
teakip isyan hareketini idare eden Kürt
Mehmed
Üsküdar’daki sipah taifesini
kendine uydurarak İstanbul’a geçti (8
mayıs 1655). Atmeydamnda (Naimâ C:
6; S: 74) toplanan bu grup «devlet n i­
zamına ve mezalimin def’ine dair dava­
mız vardır» diye söylenerek yeniçerile­
ri Atmevdanı’na çağırdılar.
Murad Paşa’nın perde
arkasından
tertiplediği Kürt Mehmed idaresindeki
bu askeri ayaklanma iki gün sürdü. Ayaklaııanlar Sadrı âzam îbşir Paşa ile
Şeyhülislâm Ebu Said Efendinin azil ve
katillerini istiyorlardı. Bu arada her ik i­
sinin de evlerine giren yeniçeriler bun­
ların eşyalarını yağmaladılar. Yavuz
Selim’in meşhur nedimi Haşan Can’m
soyundan gelen Ebu Said Efendi’nin e
vindeki kıymetli ve sanatkârane işlen­
miş eşyalarla birlikte zengin kitaplığı da
(Naimâ C: 6, S: 91) yağmaya uğradı.
Neticede Sultan Mehmed, öldürülmemeleri şartiyle sadrıâzam ve şeyhül­
islâmı azletti. Fakat ayaklananlar bun­
ların idamlarında İsrarlı davrandıkların­
dan İbşir Paşa boğduruldu. Ebu Sait Efendi, nakîbüleşraf Zeyrek-zâde Abdurrahmah Efendi’nin müdahalesi ile ölümden kurtuldu ve çiftliğinde oturma­
sına müsaade edildi.
Sultan Mehmed, îbşir Paşa’yı azlet,
tiği zaman mühr-ü hümâyûnu Murad
Paşa’ya tevcih etti. Murad Paşa evvelâ
sadrıâ2 amlık istemiyormuşcasına yalan­
dan hareketlerle donanma hizmetinde
kalmak istediğini söyledi ama, padişahın

2030

sözünü bir daha tekrarlaması neticesin­
de mührü aldı. Böylece tertiplediği avaklanma muvaffak olmuş, kendisi de
ikinci defa sadaret makamına kavuşmuş
bulunuyordu.

Murad Paşa’nın sebep olduğu malî
ve askerî hercümerç
Hazırladığı ayaklanma neticesinde
sadrıâzam olan Kara
Murad Paşa’nm
sadareti bu defa devlete hayli pahalıya
mal oldu. Ibşir Paşa’nın İstanbul’a getir­
diği sekbanlar hazine darlığı yüzünden
tatmin edilemedikleri için kendisinden
yüz çevirmişlerdi. Kara Murad Paşa bu
durumu nazarı itibara alarak askeri tat­
mine çalıştı. Kapıkulu sipahilerinin «veledeş» denilen oğullarım tanıyarak bun­
ların paralarını verdiği gibi ta Revan ve
Bağdad seferlerinde künyeleri defterden
çıkarılmış olan sipahileri tekrar deftere
kaydettirdi. Tarhoncu Ahmed Paşa’nm
masrafları azaltmak gayesiyle hayatını
tehlikeye atarak 25.590 kişiye indirdiği
sipahileri 50 binden ziyadeye, 55 bin ki­
şiye indirmiş olduğu yeniçerileri de 80
binin üstüne çıkardı. Kap;kulunun di­
ğer ocaklarını da (Naima C-. 6, S: 108)
buna göre artırdı.
Maaşlı askerleri böyle bol keseden
artıran Murad Paşa m alî işleri daha faz­
la altüst etti. Selefi Îbşir Paşa sadnâzam olunca kendi sadaretinden önce il­
tizama verilmiş olan mukataalan tanı­
mamış, bu yüzden mültezimlerin peşin
ödedikleri taksitleri yanmıştı. Kara Mu­
rad Paşa ise, îbşir Paşa’nın iltizam mu­
amelesini tammıyarak mültezimleri tek­
rar mağdur vaziyete düşürdü. Böylece
bir sene zarfında üç defa iltizam muame­
lesi yapılmış oluyordu. Bu hatalı hare­
ket yüzünden mültezimler zarar ettik­
leri gibi bir kısım halktan da mükerrer
vergi tahsil edildi. Müverrih Naimâ bu
münasebetle diyor ki «tahsildar ve voy­
vodalardan kimi temamen cem’i
mal
edip bu tebdilât ve tahvilât arasında
hesaplan muhtel ve müşevveş oldu. K i­
mi aldığını verdiğini peşinine tutup, ki­
m i inkâr edip buna müteallik davalar n i­
ce zaman uzayıp kuzat ve hükkâma me’kel olduğundan maada, Âsitane’de divan-ı hümâyûnda ve defterdar sarayın­
da hayli müddet süründüler. Bilahara,

tahsil olunup miriye vusul bulmayan ak­
çeler tekrar reâya fukarasından tahsil ve
tekmil olundu. İhtilâl sırasında takke
kapanlar aldıklarını süpürdüler, gadr
fukaraya oldu».
Murad Paşa nın bu muameleleri yü­
zünden, zâten müthiş sıkıntı içinde olan
hazine muazzam bir darbeye daha ma­
ruz kaldı. Bu yüzden bir çok şikâyetler
başgösterince, paranın azlığım, buna m u­
kabil masrafın çokluğunu beyan eden
Murad Paşa’nın son işlediği hatalar y ü­
züne vuruluyordu. Murad Paşa nihayet
ne yapacağını şaşırdığından bu işten ucuz şekilde kurtuluşun çarelerini aradı.
Hacca gitmek için padişahtan izin istih­
sal ederek 19 ağustos 1655 te mühr-ü
hümâyûnu padişaha teslim etti.

Süleyman Paşa’nm sadrıâzamlığı ve
m alî sıkıntının devamı
Kara Murad Paşa istifa suretiyle
sadaretten ayrılınca, onun da tavsiye­
siyle mühr-ü hümâyûn Malatyalı bir Er­
meni dönmesi olan Süleyman Paşa’ya ve­
rildi. Süleyman Paşa halim selim ve â~
ciz bir kimseydi. Esasen, malt vaziyetin
bozukluğu ve haremağalannın tegallübü
yumuşak huylu bir kimseyi âciz vaziyete
düşürüyordu.
Sadrıâzam ve defterdarları en fazla
düşündürüp endişeye sevkeden mesele
askere maaş ve donanmaya para yetiş­
tirilmesi işiydi. Morali Mustafa Paşanın
idamından sonra başdefterdar tayin edi­
lenlerden Ali Ağa (Paşa) ve Sofu Mehmed Paşa selâmeti istifada bulmuşlardı.
Zira maaşı verilemiyen askerin gayzmdan ancak böyle sıynlabiliyorlardı. Sul­
tan Ahmed zamanında defterdarlığı elde
etmek isteyenler bu uğurda çeşitli en­
trikayı göze alırken şimdi defterdarlar
makamında durmuyor ve talibi de çık­
mıyordu.
Yeni Sadrıâzam Süleyman Paşa ha­
zine darlığı yüzünden büsbütün şaşkına
dönmüştü. Hâzinede kifayetli para bu­
lunmadıktan başka para ayarı da bo­
zulmuştu. Naimâ (C: 6, S: 138) ya göre;
bir kuruş, zahiren seksen, bir esedi (as­
lanlı kuruş) yetmiş akçe ise de, hakika­
ti halde bu rayici tutmuyordu. Zira te­
davüldeki paraların çok mühim kısmı-

mn ayan bozuk, karışık, kenarlan kesik
veya fazla aşınmıştı. Bu bozuk akçeleri
sarraflar para kıymeti yerine maden kıy­
meti ile tartarak alırlardı. Asker ve me­
m ur maaşları can yakıcı
müsadereler
yolundan temin edilen paralarla karsılanmıya uğraşılıyordu. Fakat, maaşlı as­
kerin miktarı o kadar çoğaltılmıştı ki,
had derecede olaıı malî sıkıntı muva­
cehesinde bunu ödemek m üm kün ola­
mıyordu. Asker maaşının ödenmemesi
hükümet erkânı için en büyük tehlike
mevzuu teşkil ettiğinden; mültezim ve
sarraflann sözlerine uyan Yeziriâzam ve
Defterdar
Hahcı-zâde Mehmed Paşa,
mansıb tevcihi ve müsadere yoluyle te­
min ettiği birkaç yüz kese halis ayarlı
akçeyi sarraflara verip, o tarihlerde çin­
gene '-e meyhane akçesi denilen kızıl
ve kesik akçe ile tebdil edip adedi m ik­
tarını çoğalttıktan sonra
kapıkulunun
maaşım verdi.
Askere verilen bozuk ayarlı paranın
bir fesat hareketine sebep olabileceğini
hesaplıyan Süleyman
Paşa, belâ başgöstermeden sadaretten ayrılmak istiyor­
sa da, onun yumuşaklığım istismar eden,
ier ayrılmasını istemiyorlardı.
Süleyman Paşa bu kadar ağır y ü ­
kün altından kalkacak şahsiyet değildi.
Sadrıâzamtn eskidenberi dostu olan M i­
mar Kasım Ağa, işlerin düzelebilmesi için bir takım tavsiyelerde bulundu. K a­
sım Ağa ile sadnâzam arasında cereyan
eden konuşmayı uzun uzadıya nakleden
Naimâ'nm kaydına göre; Süleyman Pa­
şa muhatabının her
tavsiyesine karşı
açıkça aczini belirtmiştir. M ühim mevki­
lere getirilmek üzere becerikli on kişi­
nin ismini saydığı zaman sadnâzam:
«— Behey Kasım Ağa, bu söyledik­
lerinin iş
bildiklerini ben de bilirim.
Lâkin bu memuriyetlerin her biri bir
ejder ağzındadır; kudretim yoktur; h i­
maye edenlerden korkarım, müstaid adamlardan birini tenhaya çağırıp konu­
şamam, çünkü bunların her birinin ya­
nımda çalışan adamlardan casusları var­
dır, gidip haber verirler» demiştir.
Kasım Ağa daha sonra, Köprü ka­
sabasında oturan Trablusşam valiliğinden
mazul Mehmed Paşa’yı getirtip sadaret
kaymakamı yapmasını
tavsiye edince

de j

«— Behey adam, her vardığı y e r c i
anlaşamayıp kavga ile azl olunan m ü f­
lis adamı bana tavsiye edersin ama, onu
buraya kadar getirmek için harçlık lâ ­
zımdır. Ben şimdi padişaha bayram he­
diyesi olarak şu kadar mala ihtiyaç var
onun teminini düşünüyorum. Sen bize
öyle adamlar tavsiye et ki parası ile bi­
ze yardım etsin»
Demiştir. Bunun üzerine Kasım A.
ğa :
«— Sultanım, bu devlet-i âliyye’de
hazine ve mala zahmet çekilmez. Lâkin
devlet umuru tam nizamını bulmaya
muhtaçtır» cümlesiyle sözlerine son ver­
miştir.

Zurnazen M ustafa Paşa’nın dört
saatlik sadareti
Sadaret makamını Süleyman Paşa
gibi bir âciz işgal ederken askere veri­
len bozuk ayarlı para yüzünden bir be­
lâ çıkabileceğini gözönünde bulunduran
bir kısım devlet erkânı, Valide Sultan
ve kızlar ağasını bu hususta ikaz ile,
ehil bir kimsenin
sadarete getirilmesi
lüzumunu belirttiler. Bu sırada Süley­
man Paşa ihtiyarlığım ileri sürerek is­
tifa etti (27 şubat-1656).
Devlet erkânının ikazı üzerine sa­
rayda sadrazamlığa
getirilecek şahsın
tespiti için görüşme ve müzakereler ce­
reyan ediyor ve İbşir Paşanın tayininde
olduğu gibi gruplar arasındaki menfaat
çarpışmaları açıkça belli oluyordu. N i­
hayet Süleyman Paşanın istifa ettiği gün
Girit serdarı Deli Hüseyin Paşanın sad­
razam yapılmasına karar verildi. Ve pa­
dişah, Hüseyin Paşaya, G irit’ten gelip
gelmemekte muhayyer bırakan, şöyle bir
hatt-ı humâyun (Naimâ C: 6, S: 144)
gönderdi: «Eğer senin vücudun Girit ce­
ziresinde lâzım değil ise karadan (Mo­
ra üzerinden denilmek isteniyor) gele­
sin.
Eğer hareketinde din ve devlete
zarar terettüp edecek mahzur ihtimali
varsa hizmet-i muhafazada olasın».
Bu hatt-ı humâyunla birlikte mührü humâyun Deli Hüseyin Paşaya gönde­
rilirken Sadaret kaymakamlığı da Z u r­
nazen Mustafa Paşaya tevdi edildi. Fa­
kat Zurnazen Mustafa Paşa ne yapıp
yapıp kendisini sadnâzam tayin ettirdi.

2032

(4 mart 1656) ise de bugün Çınar vak’ası denilen bir ayaklanma vuku buldu­
ğundan sadrazamlığı
ancak dört saat
sürebildi.

Atm evdanı veya Ç ınar vakası
(V ak ’a-i vakvâkiye)

hüdası ve sır kâtibi olan Ma’aıı-zâde
Hüseyin Bey. isyanın zahiri sebebinin
kalp ve züyûf para işi olduğuna işaret
ile hakikatte devlet tarafından mağdur
edilmiş kimselerin bu isyanı hazırlamış
olduklarını müverrih Naimâ’ya (Naimâ
tarihi Cr 6. S: 147) anlatmıştır. Ma’a n zâde Hüseyin Bey, hadisenin tahrikçile­
rine dair isim vermezse de, Karaçelebi zâde Abdülâziz Efend; muharriklerin ba­
şında Zurnazen Mustafa Paşa’nuı bu­
lunduğunu söyler; Naimâ da (C: 6, S:
154) Hüsam-zâde’den naklen, baş m u ­
harrikin Zurnazen olduğunu, fakat son­
ra isyanın kendisine de zararı dokundu­
ğunu zikreder.
Bir hafta kadar sürmüş olan bu ayaklanma şöyle başladı: Kalp ve züyûf
akçeden ulufelerini alan yeniçeriler bu
paralarla alışverişe çıktıkları zaman es­
naf bozuk akçeleri almadı, askerin zor­
laması, esnafla bir sürü kavgada bulun­
ması meselenin halline değil sinirlerin
gerilmesine yol açtı. Bu arada Girit’ten
dönmüş olan bir kaç yüz kişilik yeniçeri
grubu Ağa-kapısma gidip «biz G irit’te
taşlan yastık toprağı döşek yapıp din-i

Sadrazam Süleyman Paşanın istifa­
sını takip eden günler zarfında İstan­
bul’da bir askerî ayaklanma vuku bul­
du. Ayaklanan askerlerin Atmeydanı'nda
toplanmaları sebebiyle «Atmeydanı vak'ası», veyahut da Öldürülen kimselerin
cesetlerinin meydandaki bir çınar ağa­
cına asılmasından dolayı «Çınar vak’ası»
diye isimlendirilen bu hadisenin vuku­
unu hazırlıyan esas sebep; sikkenin tağ­
şiş edilmiş olması ve bir kısım askerin
de maaş alamamasıdır. Ayarı bozuk ak­
çelerden maaş alanların alışverişte müş­
külâtla karşılaşıp ihtiyaçlarını bu para
ile temiıı edememeleri, hiç maaş almıyanların da zâten para sıkıntısı çekme­
leri bunları bir ayaklanmaya sevketmiştir. Atmeydanı vakasının bozuk paralar
yüzünden çıktığına işaret edilmekle be­
raber, saraydaki ak ve ka■a hadımların tegallübünün,
böyle bir hareketin meyda­
na gelmesinde büyük rol ve
tesirinin mevcudiyeti de unutulmamalıdır.
Hükümet
erkânının işlerine müdahale
eden, sadrıâzamlan arzu ve
görüşlerine uymaya mecbur
bırakan, hattâ son zamanda
tahakkümlerini padişaha ka­
dar uzatan hadımların tahakkküm ve tegallübleri yü­
zünden idare iyi karışmış ve
işler çığrmdan çıkmış hâle
gelmişti. Binaenaleyh, çınar
vakası, bir bakıma, hadım ­
lar tagallübüne karşı uyanan
reaksiyonun bir neticesidir.
Askerî
ayaklanmaların
ekserisinde rastlandığı veç­
hile, bunda da tahrik edici
kimselerin mevcudiyeti m u­
Muhtelif hadiselere sahne olan Bab-ı hümâyun
hakkaktır. Lâkin m uharrik­
önünde, asilerin nasihatçılardan Kara Abdullah’ı
lerin hüviyetleri sarih şekil­
kaçmak isterken yakalamaları (Ricaut dan)
de tarihlere aksetmemiştir.
Hadise sırasında hazine ket­
2033

mübin uğruna gaza eyledik. Buna rağ­
men dokuz aydır maaşımız verilmedi.
Halimize merhamet buyurup istihkakla­
rımızı verin» diye hallerini arzettikleri
zaman kul-kethüdası Osman Ağa şiddet
gösterip bunları kovdu. Bunlar da yeni­
çeri odalarına giderek mşruz kaldıkları
muameleden dolayı dert yandılar. Bu
vakıalar sebebiyle yeniçeriler heyecan
ve sinirlilik içinde bulunmaktayken ulûfelerini zaten tamamen alamamış va­
ziyette olan
sipahiler de Haşan Ağa,
Şamlı Mehmed, ve Karakaş Mehmed ad­
larındaki elebaşıların teşviki ile yeniçe­
rilere iltihak ettiler. Böylece yeniçeri vc
sipahilerden ibaret kapıkulu evvelâ ye­
ni odalardaki «Etmeydanı»nda toplandı­
lar. Kendilerine züyuf akçe verilmesinin,
bir kısmının ulûfelerinin ¿¡denmemesinin,
mal biriktirme sevdasında olan bazı kim ­
selerin etrafa tahakkümü yüzünden ol­
duğunu beyanla, aralarında ittifak vuku
bulduğu taktirde bu adamları ortadan
kaldırıp rahata kavuşabilecekleri kararı­
na vardılar. Geceyi yeniçeri odalarında
misafireten geçiren sipahiler sabaha ka­
dar bu mesele hakkında meşverette bu­
lundular. Neticede katillerini isteyecek­
leri kimselerden otuz kişi tespitle bun­
ların isimlerini bir deftere yazdılar.
Ertesi gün sabahleyin Atmeydam'nda
toplanarak (4 mart 1656 cumartesi 8 cemaziyülevvel 1066) padişaha adam­
lar gönderip ayak divanı istediler. Böy­
le bir talep karşısında evvelâ yeniçeri
ağası Mehmed Ağa ile kul kethüdası Os­
man Ağa azledildiler. Fakat Atmeydam ’ndaki topluluk dağılmadığı için padi­
şah tarafından üst üste iki defa nasihatci heyet gönderildi. Bunlar ise dağılmıyarak ayak divanı yapılması hususun­
daki ricalarını tekrarladılar. Ayak diva­
nının tahakkukunda kendileri için teh­
like sezen saray ağalan da padişaha ayak
divanı yaptırmamaya çalıştılar. Birinci
gün böyle padişahın mukavemeti ile geç­
tikten sonra ertesi Pazar günü ayni ka­
labalık Atmeydam’nda yine toplanıp sa­
raya bir heyet yollıvarak ayak divanı
talebini tekrarladılar. Askerler Sultanahmed meydanına biriktiği zaman dev­
let erkânı da saraya gelmiş bulunuyor­
du. Bu sırada meydandaki askere dağıl­
maları için nasihatta bulunmak üzere
gönderilen Kara Abdullah ismindeki şa­
2034

hıs, asker tarafından iki yüzlü bir kim­
se diye bilindiğinden, söze başlar başla­
maz derhal Öldürüldü. Bunun üzerinedir
ki, Sultan Mehmed sarayın iç kısmından
çıkıp «Alay köşkü» ne gitti. Atmeyda­
m ’nda ki askerler de oradan hareket edip
Alay köşkü önünü doldurdular. O ara­
lık ayaklanan asker namına konuşmak
için sipahi taifesinden Mehter Haşan Ağa, Şamlı Mehmed ve Galata voyvoda­
lığından menkûp Karakaş Mehmed na­
mındaki şahıslar ileri çıkıp kasr-ı âli
karşısında el bağlayıp durdular. Bu üç
kişiden Haşan Ağa padişaha dua ile sö­
ze başlayıp şunları söyledi :
«Kullarınızın arzuhalleri budur ki :
Allaha şükür padişahımız kemal haddi­
ne ulaşıp, istiklâl üzere saltanat umuru­
nu kadir hale istidat kesbetmiştir. Girit
adasında vüzera, ümera ve asker kulla­
rınız gece ve gündüz küffar ile harp ve
kıtalde zahmet çekip, deniz ve karada
küffarın enva-i türlü haşaratını padişa­
hımıza ifade etmezler.
Memleketin etrafı zulümle harap ol­
duğundan bundan kurtulmak isteyen re­
ayanın çoğu harp sahasına firar eyledi.
Padişah kul ile, kul hazine ile, hazine
ı-eâya ile vücut bulur. Reaya adaletle
huzura kavuşur.
Kulların hali perişandır; ulûfe yüzü
görmüyorlar. Verdikleri ulufe mağşuş ve
geçmez safi bakır akçedir. Bu paralan
İstanbulda kimse kabul etmiyor. Vezir
ve defterdarlar saltanat şeriklerinden
korktuklarından arz etmekten çekindik­
leri gibi mirî ve hazine malı tahsiline
de kadir olamıyorlar. Huzur-u padişahiye yakın olan ağalar, musahibler bir çok
hizmetçiler besleyip her biri devlet umurundan nice şeylere kanamaktadır.
Bunlar pek çok mal toplayıp muazzam
servet- sahibi oldular. Gerek böylelerinden gerekse onların himayelerindeki adamlardan miri malı tahsil olunamaz.
Bunlar istedikleri gibi hareket ettikleri
gibi sadrıâzâmlann azil ve idamlanna
da sebep oluyorlar. Bunlardan başka bir
kaç mal canlısı kimse var ki, elleri al­
tında kalp ve züyûf akçe tedarik eden
sarraflan mevcut olup defterdarların sı­
kıntılı zamanlannda ödünç vererek bun­
la n sarfettik ten sonra yerine halis altın
ve gümüş alırlar. Bütün bu haller yü­
zünden gelecek iki seneye ait tahsilât

şimdiden yapılmış olup, hazine haı'ap
vaziyete sokulmuştur. Netice olarak dev­
lete zarar veren bu iki taifenin ortadan
kaldırılması din ve devlet için zaruri olup, bundan gayri selâmet yolu mevcut
değildir».
Hasaıı Ağa, gösterdikleri bu cüret­
ten dolayı aflarını istirhamla sözlerini
bitirirken, cebinden bir avuç züyûf ak­
çe çıkarıp, bize ulufe diye verdikleri
bunlardır diye gösterdikten sonra, b i­
ran ve enderun erkânından idamlarını
istedikleri otuz kişinin ismini havi lis­
teyi sundu.
Sultan Mehmed bunun üzerine
«— Bu defterde isimleri yazılı kim ­
selerin m allaıı alınıp kendileri sürgün
edilsin, katillerinden vazgeçilsin» dedi.
Padişahın sözünü,
dört saat önce
sadrıâzam tayin olunmuş bulunan Zurnazen Mustafa Paşa askerlere tebliğ edin­
ce :
«— Hayır katlolunmadıkça feragat
etmeyiz ve seni de istemeyiz!» sesleri
yükseliverdi.
Vaziyetin hayli ciddi olduğunu gö­
ren Sultan Mehmed bir miktar sükût
edip düşündükten sonra kalem kâğıt is­
teyip bostancıbaşıya hitaben bir hatt-ı
hümâyun yazdı. Ayaklanan askerin is­
teklerinin kabulünü tazammun eden bu
hatt-ı hümâyunun yazılmasından sonra
Dar-üs-saade ağası B ehram, Kapı-ağa­
sı Bosnalı Ahmed ve Raco İbrahim ağalar derhal idam olunarak cesetleri sa­
ray duvarından dışarı bırakıldı. O ara­
da Has-odabaşı Haşan, padişahın hocası
Bilâl ve hazinedar İbrahim ağalar sara­
yın deniz tarafındaki duvarından ipler
sarkıtıp aşağı inerek Üsküdar’a geçip
saklanmışlardı.
Sultan Mehmed hoca
Bilâl Ağayı kurtarmak istediyse de ıs­
rarlı davranan âsilere söz geçiremedi.
Bir kaç saat sonra Haşan Ağa ile hazi­
nedar Yusuf Ağa bulunarak öldürüldü­
ler. Her ikisinin cesedi de diğerleri gibi
saray duvan dışına bırakıldı. Bu arada,
«firar edenler yakalandıkça idam edile­
cektir» dendiysede askerler dağılmadı­
lar. Onun içindir ki, defterde ismi yazı­
lanların idamları tamamlanmaya kadar
Atmeydanı’ııdaki topluluk günlerce de­
vam etti.
idam olunanların cesetleri sürüne­
rek götürülüp Atmeydanı’ndaki çınar a­

ğacına asılmış olduğundan bu vak'aya
«Çınar vak'ası» veya şark mitolojisinde
meyvası insaıı olan vak vak adındaki ağaca telmihen «Vak’a-i vakvâkiye» den­
di.
İlk idamların yapılışının ferdası gü­
nü Valide Sultanın nvusahibesi Meleki
(veya Mülki) usta ile bunun kocası Şa­
ban Halife de ele geçirilip idam olundu,
üçüncü gün Hoca Bilâl Ağa bulundu­
ğundan onun cesedi de çınar ağacında
diğerlerinin arasında yer aldı- İdamı is­
tenenlerden gümrük emini Haşan Ağa,
tersane emini Mehmed Efendi, Deli b i­
rader Ahmed Ağa, Topkapılı Mustafa Ağa ve Mimar Mustafası gibi şahıslar ka­
çıp saklanmış olduklarından evleri m ü­
hürlenip aranmalarına devam edildi. Idamı istenen şahısların ekserisinin or­
tadan kalkmasından, saklanan kimsele­
rin de bulundukça idam edileceklerinin
tekidinden sonra Atmeydanı’ndaki asker
topluluğu 12 cemaziyülevvel akşamı (8
mart) dağıldı.
Hadisenin birinci günü Yedikule’ye
hapsedilmiş olan eski defterdar Halıcı zâde Mehmed Paşa dördüncü gün ora­
da boğuldu. Cesedi üç gün Yedikule önünde kaldıktan
sonra Mahmud Paşa
cami’i harimine defnedildi.
Zumazen
Mustafa Paşanın sadrıâzâm olur olmaz
defterdarlığa tayin ettiği ve bir şairin :
Çalıncak zurnasını çıktı cebinden
Karagöz
mısraındaki nüktesine hedef teşkil
eden Karagöz Mehmed Efendi beş gün­
lük defterdarlığı müteakip, yeni çavuşbaşı Mahmud Ağa da üç günlük çavuşbaşılıktan sonra ilk hesapta yokken öl­
dürülmüşlerdir.

Siyavüş Paşa’tun sadrıâzam
tayin edilmesi
Atmeydam’nda toplanmış plan as­
kerlerin reislerinden olan Haşan Ağanın:
«Mustafa Paşa kendi âleminde sâkin bir
adamdır, ona başka mansıb verilip sa­
darete müstaid bir kimsenin getirilmesi
münasiptir» diye haber göndermesi üze­
rine; Zurna zeri Mustafa Paşa sadaretten
azledildi. Sadrıâzamlığı dört saat sür­
müş olan Zurnazen '¡n tayin ve azlinin
hangi gün cereyan ettiği sarih şekilde

belirtilmemiştir. Müverrih Naimâ, Haşan
Ağa’nın Alay kögkü'nde âsiler namına
padişahla konuştuğu sırada Zumazen’den «sadaret kaymakamı» diye bahset­
mektedir, Bu ifade esas alınırsa onun
tayin ve azlinin 5 martta, askerlerin
kendisine eseni de istemeyiz» diye bağı­
rışları gözönüne getirilince de bu tayin
ve azil muamelesinin 4 martta cereyan
etmiş olması gerekir.
Zurnazen azledilince mühr-ü hüm â­
yûnun eski
vezi ri âzarala r dan Siyavüş
Paşa’ya tevdi’i uygun görüldü. Bu sıra»
da Siyavüş Paşa Silistre valiliğinde bu­
lunduğu cihetle kendisi gelinceye kadar
ikinci Vezir Yusuf Paşa sadaret kay­
makamı nasbolundu.
Çınar vak’asırun cereyan ettiği gün­
ler zarfında idam edilenlerin yerine ye­
ni tayinler
yapıldığı gibi, daha bazı
mansıplarda da değişiklikler vuku bul­
du. Âsiler arasında, M üftü Hüsam-zâde
Abdurrahman
Efendi’nin, musahibleri
koruduğuna dair sözler dolaşması üze­
rine, Hüsam-zâde istifa etti. Ondan açı­
lan Şeyhülislâmlığa Memek-zâde Mus­
tafa Efendi getirildi. Fakat güzel konuş­
ması, cerbezerliği ve bilhassa Gürcü
Mehmed Paşa ile münakaşaları dolayısiyle kendisini tanıtmış olan Hoca-zâde
Mesud Efendi’nin adamları asker arasına
girerek «Memek-zâde gibi afyon m üp­
telâsı, ilim ve maariften nasibi bulun­
mayan bir mürtekipten şeyhülislâm mı
olur? böyle bildiğini söylemekten kork­
maz adamın şeyhülislâmlığına ihtiyaç
vardır» diye söylenmeleri üzerine, tayi­
ninden onüç saat sonra (Naimâ C: 6, S;
157) Memek-zâde azledilip Hoca-zâde
Mesud Efendi şeyhülislâm tayin olundu.
Zumazen’in azledildiği günden iti­
baren geçen bir hafta zarfında İstanbul’a
yetişerek vazifeye başlıyan Siyavüş Paşa’nm bu defaki sadnâzamlığı iki ay bi­
le sürmedi. İstanbul’a gelince ilk ig ola­
rak Zurnazen Mustafa Paşa’yı Erzurum
valiliğine tayin etti. Bundan bir kaç gün
sonra da Halıcı-zâde’nin damadı olup
Anadolu valiliğinden mazul bulunan Ka­
ra Mustafa Paşa’yı Zumazen’den açılan
Kaptan-ı deryalığa getirdi. Eski sadnâzam Süleyman Paşa da Bosna valiliğine
gönderildi.
Siyavüş Paşa bu defaki sadnâzam-

lığınııı ilk günlerinden itibaren hasta­
landığından bir defa divan toplantısına
iştirak edebildi. Böyle olduğu halde, de­
ğerli bir şahsiyet olan ve Karagöz Meh,med Efetıdi’nin arkasından defterdarlı­
ğa getirilmiş bulunan Defterdar-zâde
Mehmed Paşa’yı kıskanıp onu Veziriâzamlıkta kendi yerine namzed gördü­
ğünden ortadan kaldırmaya çalıştı. Bu
hususta şeyhülislâm ile de işbirliği edince bir töhmet neticesi idamı için fer­
man istihsal eyledi. Bu kıymetli şahsi­
yet mânâsız bir kıskançlığın gadri ile
cellâd elinde can verirken, onu öldür­
ten Siyavüş Paşa da hasta yatağında öl­
dü. Ertesi gün Defterdar-zâde’nin Süleymaniye’de, Siyavüş Paşa’nın da Sultanahmed’de cenaze namazları ayni sa­
atte kılındı. Defterdar-zâde idamından
Önce bostancıbaşı hapsine verildiği za­
man annesi şeyhülislâma giderek
■
s— Dar-ı dünyada bir oğlum var,
veziriâzamlık istemez, şefaat edip ölüm ­
den kurtararak bir yere sürgün edin»
Diye yalvarıp döğündükçe şeyhülis­
lâm :
<e— Bre hey hatun, ben âlim ve fa­
zılım diye kimseyi beğenmez. Azametin­
den biz yerimizde oturamaz olduk. Onun katlolunması lâzımdır» diye kıskanç­
lıkta Siyavüş Paga’ya iştirak ettiğine de­
lil sayılacak bir cevap vermiştir. M ü­
verrih Naimâ bu haksız idam dolayısiyle çok geçmeden şeyhülislâm Hoca-zâde
Mesud Efendi’nin de cezasını bulduğu­
nu, böylece ilâhi adaletin tecelli ettiği­
ni kaydeder.

Sipah ağalarının tegallübü
ve bunların sonu
Çınar vak’ası neticesinde, ekserisini
hadımların teşkil ettiği saray ağaları­
nın tegallübü sona erdiyse de, bu defa,
hadımların
temizlenmesinde baş rolü
oynıyan sipah ağalarının tegallübü baş­
ladı. Padişahın çocukluğu ve işbaşına
kudretli bir sadnâzamın geçememesi yü­
zünden devlet idaresinde bir hercümerç
devam ediyor, bir zümrenin tahakküm ü­
ne başka bir zümre nihayet verip ken­
disi onun yerine .kaim oluyordu. Dördün­
cü Mehmed’in tahta geçişinden biraz son
ra başlıyan «yeniçeri ocağı ağalarının te-

2036

/E.I'll I L— 1 . v r v \ 9

gallübü» 2 sene 10 ay devam etmiş, bunu
takiben başhyan «saray ağalarının tegalIübü» de çınar vak’asına kadar dört bu­
çuk sene sürmüş oluyordu. Çınar vak’asmı takiben başlıyan «Sipah ağalarının
tegallübü» ise onlardan çok daha kısa olarak 70 gün devam edecektir.
Kemankeş Kara Mustafa Paşa’mn
idamından bu tarafa geçen oniki seneye
yaklaşan zamandan beri devlet idaresi
bozuk düzen gittiği, şahıs veya zümre­
lerin hükümete hükmetmelerine müsait
bir hava mevcut olduğundan sipah ağa­
larının tegallüb tesis etmeleri de kolay
ve süratli cereyan etti. Alay köşkünde
padişaha maruzatta bulunan Haşan Ağa
birkaç defa padişah tarafından kabul edilmiş olduğu cihetle hem burnu büyü­
dü, hem de etrafa hükmedebilmek için
bu durumdan istifadeyi bildi. Netice iti­
bariyle Haşan Ağa ile birlikte sipah ağa­
larının diğer ileri gelenlerinden Şamlı
Mehmed, Karakaş Mehmed, Kara Osman,
Yamak A li ve daha birkaç kişi birer ko­
nak temin ederek elli altmış kişilik m a­
iyetle sefihane bir hayat yaşa m iv a başla­
dılar. Atmeydanı vak’asından kuvvet aIan ve etrafa tahakkümlerini bu vak’a
üzerine tesis eden yeni mütegallibelere
halk «Meydan ağalan» diyordu.
İdam edilenlerin mallarını gasb ve
yağma suretiyle servet temin eden mey­
dan ağaları bunu daha fazla artırmaya
uğraşıyor, devlet dairelerinde işi olanla­
ra vasıtalık ederek rüşvet koparıyor, ay­
rıca devlet ricaline tazyik ile istedikle­
rini yaptırıyorlardı. Sipah ağalannın
böyle usulsüz işlerinden en çok devlet
hâzinesi zarar görüyor ve daha önceki
zümrelerin tegallüblerinde olduğu gibi
hükümet erkânının otoritesi iyice zede­
leniyordu.
Sipah ağalarının tegallüblerini önle­
me işini ilk mevzuubahis edenler Reisülküttab Şami-zâde ile Defterdar Sarı
A li Efendi, oldu. Her ikisinin de Sadaret
kaymakamı Yusuf Paşa ile Şeyhülislâm
Mesud Efendi’ye c.ert yanmaları ve bu­
nun bir çaresine bakılması tavsiyesinde
bulunm alan üzerine, yeniçerilerden bu
hususta istifadeye karar verildi. Netice­
de, ocağın ileri gelen ağalarından kur­
naz ve işbilir bir şahıs olan Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağayı gizlice davet ederek görüştüler. Kendisini çağıranların

görüşlerine iştirak eyleyen Kara Hasanoğlu, bu meselede .muvaffakiyet temin
edebilmek için, yeniçerilerin sevecekleri
ayni zamanda otoriter bir kimsenin ocak
kethüdalığına tayini, ona da istinat su­
retiyle sipah elebaşılarının bir toplantı­
da idame olunabilecekleri mütaleasında
bulundu. Ve Keçeci-oğlu Mehmed Ağa­
nın ocak kethüdalığına tayininin uygun
olacağını bildirdi.
İstanbul'da böyle gizli konuşmalar
yapılıp kararlar alındığı sırada Anadolu
huzursuzluk içindeydi. îbşir Paşanın ida­
mından sonra onun levend ve sekbanla­
rının mühim bir kısmı Şeydi Ahmed Pa­
şa ile Abaza Haşan Ağanın yanına git­
mişlerdi. Bunlar Îbşir Paşanın idamın­
dan dolayı sipahilerden intikam davası­
na kalkıp önüne gelen sipahiyi öldürme­
ye başlamışlardı. Şeydi Ahmed Paşa teh­
likesinden kaçıp İstanbul’a gelenler iki
defa padişaha istida sunup Anadoludaki
vaziyetten şikâyet etmişler, hükümet
merkezindeki sipahileri de bu hususta
tahrik eylemişlerdi. Meydan ağalan diye
isimlendirilen Sipah ağaları : «Şeydi A h ­
med Paşa Anadolu’yu harap etti; yoldaş­
larımızı müsadere kati ve ihrtaka başla­
dı. Küffar donanması boğazı kapatarak
Akdenizi istilâ etti. Sefer gailesi varken
Şeydi Ahmed üzerine serasker gönder­
mekle iş bitmez, padişah-ı âlempenahın
bizzat Anadolu’ya gitmesi lâzımdır» şek­
linde konuşma ve müzakerelerde bulun­
maya başlamışlardı. Sipah ağalarının bu
görüşmelerinden haberdar olan Kara
Hasan-oğlu Hüseyin Ağa zahiren kendi­
lerine taraftar -görünerek teşviklerde
bulununca, sipahiler arasında padişahı
Anadolu’ya götürme cereyanı kuvvet­
lendi.
Neticede 4 mayıs 1656 da sipahiler
bu maksatla Atmeydanında bir toplantı
yaptılar. Ve Şeydi Ahmed Paşa’ya karşı
sefer yapılması hususunu padişaha arza
karar verdiler. Sipahi Mehmed «meydan
ağalan» nın önüne düşerek sipahilerin.
Anadolu seferi istediklerini bildirdi. K a­
ra Hasan-oğlu Hüseyin Ağa, meydan ağalannın topluca ele geçirilmesinin m üm ­
kün olacağını hesaplıyarak sipah ağala­
rını teşvikte devam etti. Hükümet ile de
anlaşılmış olduğundan 8 mayısta tuğlar
Cebehane önüne çıkarıldı. Neticede Ana­

2037

I AKIHVEM E

dolu seferi hakkında müzakerelerde bu­
lunulacağı beyan edilerek, vüzera ve ümeranıa yanında yeniçeri ve sipah ocağı
ağalan da saraya davet edildi. Padişahın
huzurunda cereyan eden bu plânlı top­
lantıda şu konuşmalar (Naimâ C: 6, S:
175) cereyan e t t i:
Evvelâ öne çıkan sipah ağası zorbabaşı Haşan :
«— Şeydi Ahmed Paşa yoldaşlarımı­
za ihanet ve reayaya zulüm ile Anadolu’­
yu harap etti. Bizzat padişahımız gitme­
dikçe def’i mümkün değildir» .
Zorba başının böyle konuşmasından
sonra Sadaret kaymakamı Yusuf Paşa
Şeyhülislâma hitaben :
«— Efendi hazretleri. Sevdi üzerine
padişahın iştiraki ile sefer yapılması meş­
ru mudur?»
Diye sorunca, Şeyhülislâm, böyle bir
şeyin meşru olamıyacağını, vezirlerden
birinin bu iş için tayininin kâfi geleceği­
ni bildirdi. Daha sonra yeniçeri ocağını
temsil edenlerin fikri sorulunca kul ket­
hüdası Keçeci-oğlu :
t— Devletlû padişahımızın kılıcı uzundur. Sevdi Ahmed Paşanın isyanı vâ­
ki ise oııun hakkından gelmeye vezir­
den bir kulu kifayet eder. Bizzat padişa­
hımızın hareketini ocağımız makul gör­
mez» dedi.
Kul kethüdasının konuşmasından
sonra Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa,
Şeyhülislâma şu suali tevcih etti :
«— Sultanım, padişaha tahakküm edip, devlet ve reâya nizamını bozup,
memleket umurunu fesada verenler hak­
kında şer’an ne lâzım gelir?»
Şeyhülislâmın cevabı :
*— Seyf-i siyasetle izaleleri lâzım
gelirs> oldu.
Bunun üzerine padişah bir işarette
bulunduğundan toplantıda hazır olan si­
pah ağalarından Haşan Ağa, Şamlı Mehmed, Yamak Ali ve Kara Osman’dan iba­
ret dört kişinin yakalarından tutulup dı­
şarı çıkarılarak boyunları vuruldu. Sa­
rayda bu hâdise cereyan ederken İstan­
bul kapıları kapatıldı ve bir iki gün zar­
fında sipah zorbalarından yirmiden fazla
insanın boynu vuruldu. Böylece, Sadrıâzam Boynu-yaralı Mehmed Paşa daha İs­
tanbul’a gelmeden sipah ağalarının tegallübüne son verilmiş oldu.

Bazı m ühim memuriyetlerde
yapılan değişiklikler
Sultan İbrahim’in saltanatının orta­
larından beri devlet idaresindeki bozuk­
luğun en belirli alâmetlerinden birisi,
mühim memuriyetlerde sık sık değişik­
lik yapılmasıydı. Bu değişikliklerde, ev­
velce muhtelif misallerle izah edildiği üzere; nüfuz mücadeleleri, rüşvetler, kıs­
kançlıklar aynca bilgisizlik ve becerik­
sizlik gibi kötü âmiller bir hayli rol oy­
namaktaydı. Soıı senelerde sık sık deği­
şiklik yapılması işi sadaret makamına
sirayet etmiş ve Derviş Mehmed Paşa’dan sonraki sadrıâzamlar mevkilerinde
en fazla altı ay kalmışlardı. Memuriyet
tebdillerinde her yeni sadnâzamın hisse­
si bulunmakla beraber, hükümete hük­
meden zümre ve nüfuzlu şahsiyetlerin
hissesi daha büyüktü.
Meydan ağalarının tegallübüne niha­
yet verildikten sonra icra edilen deği­
şikliklerin bir kısmında, müverrih Naim â (C: 6, S: 179) m n Ma’an-zâde Hüse­
yin Bey’e istinaden bildirdiğine göre,
Şeyhülislâm Mesud Efendi’nin tesiri mev­
cuttu. Bunun tesiri ile Yusuf Paşa sada­
ret kaymakamlığından azledilip Silistre
Valiliğine gönderilerek Haydar Ağa-zâde
Mehmed Paşa sadaret kaymakamı tayin
edildi. Yine şeyhülislâmın tesir ve suç­
landırması neticesinde yeniçeri ağası Ve­
zir Mahmud Paşa katledilerek Çetrefiloğlu Hüseyin Ağa’ya yeniçeri ağalığı tev­
cih edildi.
Haydar Ağa-zâde şeyhülislâmın eski
bir dostu idi. Mesud Efendi, Boyııu-yaralı Mehmed Paşa’yı sadnâzamlığa tav­
siye ederken, onun ihtiyarlığından isti­
fade ile devlet işlerinde istiklâl temin
edeceğini hesaplamıştı.
Silistre Valiliğine tayin edilen Yusuf
Paşa daha memuriyet mahalline varma­
dan, burası Sevdi Ahmed Paşa’ya tevcih
edildi. Son beş altı aydan beri Sivas ve
Tokat taraflarını zulüm ve tahribi ile in ­
letmiş olan Şeydi Ahmed Paşa maiyetin­
deki beş altı bin kadar sarıca ve sekba­
nı ile Kütahya önlerine geldiği sırada,
arzettiği tehlikenin savulması gayesiyle
bu tevcihatta bulunulmuştu. Şeydi A h­
med Paşa bu tayini evvelâ kendisi için

2038

bir tuzak zannetti vse de vezare t tevcihi
de yapılınca buna inandı.
Çınar vak’asından sonra yapılan m ü­
him tayinlerden biri de «Firari» namı ile
marûf Mustafa Paşanın kaptan-ı derya­
lığa getirilişidir. Vecihi, Karaçelebi-zâde
Abdülâziz ve Mehmed Halife gibi mü­
verrihlerin, kaptan-ı deryalıktaki hizme­
tini methettikleri Zurnazen Muştala Pa­
şa Erzurum valiliğine gönderilince; Şey­
hülislâm Mesud Efendi ve daha birkaç
kişinin (Naimâ C: 6, S: 186) padişaha :
« Gerçi yakında silâhdarlıktan çıktı. A h­
vale vukufu yoktur. Lâkin kuvveti mâ­
liyesi vardır. Hazînenin muz ayekası sıra­
sında tersane mühimmatı ve levend te­
darikinde zaruri olan masrafı kendi ke­
sesinden. tekmil edip, namusunu koru­
mak için malını feda eder. Bu veçhile
iş görülmek memuldur» diye tavsiye et­
mişlerdi. Lâkin, parası yüzünden kaptan-ı derya tayin edilen Firari Mustafa
Paşa bu vazifede sadece otuz beş gün
kaldı. Kaptan-ı deryalıkta daha fazla ka­
lırsa malından başka icabında başının da
gidebileceğini hesaplıyarak, bu vazifenin,
ehli olmadığını beyanla istifa etti. Sonra
sadrâzama dört yüz kese akçe teslim eyliyerek Mısır Valiliğine tayinini yaptır­
dı. Bunun istifası ile Atike S ultanin zevci
Sarı Kenan Paşa kaptan-ı derya tayin
edildi.

Donanm anın mağlubiyeti
ve boğazın kapanması
Boynu-Eğri (Yaralı) Mehmed Paşa'nın sadareti sırasında, fakat onun daha
İstanbul’a gelmesinden önce, Sarı Kenan
Paşa idaresindeki Osmanlı donanması
Venediklilere karşı çok mühim bir m ağ­
lûbiyete uğradı.
Sarı Kenan Paşa kaptan-ı deryalığa
tayininden bir buçuk ay kadar sonra do­
nanma ile İstanbul’dan hareket etti (16
haziran 1656) . Abdi Paşa vekayinamesindeki kayda göre; kaptaıı-ı deryanın em­
rinde 45 kadırga, 7 mavna, 27 kalyondan
ibaret 79 tane (Kâtib Çelebi’nin Esfar-ülbihar’mdaki kayda göre 40 kadırga, 10
mavna, 30 kalyon, 20 bey gemisi) gemi
mevcuttu. Lâkin
gemilerdeki
cenkçi
miktarı noksandı. Kenan Paşa boğazdan
çıkınca Venedik donanması ile karşılaş­

tığından durumu müzakere etti. Bu sıra­
da düşman donanmasındaki cenkcilerin
durumunun mükemmelliğini öğrenerek,
noksan cenkçi ile mücadeleye atılmamak
için İstanbul’dan yardım talebinde bulun­
mak istediyse de, donanmadaki ocak hal­
kının subayları buna mâni oldular. Kenan
Paşa bunun üzerine o civarın halkından
bahşiş ile cenkçi yazmaya kalktı. Fakat
yazılanların bahşişlerini harpten, sonra
vermek istediğinden bunlar cenge karşı
istek duymadıkları gibi, zâten bahşiş n i­
yetiyle gelmiş olan bu insanlar disiplin­
siz bir güruhtan farksızdı.
Donanmada mevcut hakiki denizciler,
cenkcilerin noksanlığı, mevcutların da
vehme düşmüş olmaları (Naimâ C: 6, S:
184) sebebiyle harbin kabulünün doğru
olmadığını bildirdiler. Fakat Kenan Pa­
şa «küffarın üzerine varasın ve melâinin
gemilerini boğaz önünden defedesin» di­
yen padişahın kat’i ifadeli fermanına ita­
at mecburiyetini hissediyordu.
Vaziyet böyleyken Sarı Kenan Paşa,
Lazaro Mocenigo idaresindeki Venedik
donanması ile iıarbi kabul etti. Mücade­
le Çanakkale boğazı önünde ve Anadolu
sahiline pek yakın bir sahada cereyan
eyledi (36 haziran 1656) . Osmanlı tarih­
lerinin ittifakla belirttiklerine göre; do­
nanmadaki cenkçi miktarı hakiki ihtiya­
cın üçte biri, levend sayısı da dörtte biri
kadardı. Düşman hücumu başlayınca, ya­
lılardan toplanan ücretli ve disiplinsiz as­
kerler can kaygusuna düştü. Diğer cenk­
çiler de hemen hemen ayni şeyi yaptı­
lar. Bu yüzden, gemileri sahile sığ yerle­
re doğru çekip bir an önce karaya çık­
mak isterken Venedikliler top ateşi ile
bunları iyice şaşkına çevirdiler. Osmanlı
gemilerindeki efradın mücadele yerine
karışıklık içinde canlarını kurtarmaya ça­
lıştığını gören dört bin kadar forsa ise,
bu vaziyet karşısında Venediklilerin isi­
ne yanyacsk şekilde kürek çekmeye gay­
ret etti. Böyiece, donanmadaki efradın
doğru dürüst harb etmemesi neticesinde
muazzam bir mağlûbiyete uğranıldı. M u­
harebe sonunda San Kenan Paşanın elinde bir mavna ve 17 kadırga kaldı. Düş­
manın zayiatı sadece beş gemi idi. Kâtib
Çelebi, Kenan Paşa emrindeki gemileri
100 tane, Daru ise •»Histoire de Repub­
lique de Venise» ismindeki eserinde 98
tane gösterdiğine, Naimâ da harbin zayi-

2039

atma dair bilgi verirken Abdi Paşa’nın
rakamının üstüne çıktığına göre ; 80 ka­
dar gemi batmış ve düşmanın eline geç­
miş demekti. Osmanlı donanmasının sek­
sen kadar kaybından 15 veyahut da 35
kadar gemisinin battığı, buııun üstündekilerin de düşman eline geçtiği kayde­
dilir.
Gerek Osmanlı, gerekse yabancı m ü ­
verrihlerin belirttikleri veçhile bu muha­
rebe, İnebahtı (Lepaato) dan beri Os­
man.Iı donanmasının uğradığı ikinci b ü ­
yük mağlûbiyettir. Pek çok gemi, top,
mühimmat ve esirin Venedikliler eline
geçmesi ile neticelenen bu hâdise için,
devrin şairlerinden biri «verdiler küffara donanmayı bi-cenk ve cidal» mısraı ile
tarih düşürerek, bu tek satırda hâdisenin
ruhunu aksettirme kudretini göstermiştir.

Paga'nm ihmal ve hatâlı hareketleri y ü­
zünden buradaki kuvvetler zayıf ve id e ­
den kifayetsiz durumda bulunuyordu. Onun için Venedikliler muhasaraya başla­
yışlarımı: dokuzuncu günü Bozcaada’yı
zaptettiler (13 temmuz -656) . Venedik­
liler Bozcaada’yı aldıktan sonra Limni'yi
de zaptetmek üzere harekete geçtiler. Ve
gidip kalesini muhasara ettiler: Lim ııi’nin kalesi Venediklilerin müthiş baskısı­
na ondokuz gün mukavemet etti. Netice­
de eman ile iç-kalenin de teslim olması
üzerine Lim ni de Venediklilerin eline
geçti (Ağustos 1656) . Venedikliler eman
dileyen müslümanları, üzerlerine yalnız­
ca bir don ve gömlek bırakacak derecede
soydular.

Sadrıâzam Boynu-Eğri (Y aralı)
Mehmed Faşa’m n İstanbul’a
gelişi

V enediklilerin Bozcaada ve
L im n i’yi zaptetmesi
Venedik amirali Çanakkale boğazı önünde kazandığı parlak muvaffakiyet­
ten sonra, boğazı kontrolde garantiye claşmak, ayni zamanda donanma harbin­
deki başarısını fetih hareketi ile daha da
kıymetlendirmek için Bozcaada üzerine
yürüyerek burasını muhasara etti. A da­
nın muhafazasına memur Vezir Ahmed

Kendisine mühr-ü hümûyun tevdi edilen yeni Sadrıâzam Boynu-Eğri Meh­
med Faşa, Şam’da mührü teslim alın­
ca İstanbul’a gelmekte pek aceleci dav­
ranmadı. Bir müddet önce D;yarbekirli
bir tüccar ölmüş ve güzel karısı dul kal­
mıştı. Mehmed Paşa bu çok güzel ve zen­
gin kadınla evlenerek Haleb'e getirmiş­
ti. Naimâ (C: 6. S: 194) a n t kaydına göre:

Osmanlı ve Venedik gemileri arasında ilk çarpışmaların başlaması
2040

ç
^

Mehmed Paşa sadrıâzam olunca biraz da gösteriş niye­
tiyle Haleb’de bir
müddet
kaldı ve bu
arada, birkaç
yıldan beri Anadolu’da za­
rarlı
faaliyetlerde bulunan
ve bir c-elâlideıı başka bir
şey olmıyan Abaza Haşan Ağa’yı Diyarbekîr valiliğine
tâyin etti. Abaza
Hasan’a
böyle bir vazifenin tevcihi
münasebetiyle: «dest-'i tasal­
lutundan Türkmen ağalığını
kurtarmak m üm kün olmıyan
bir şahsa Diyarbekir V alili­
ğinin verilmesi doğru değil­
dir» diyenlere, «sîz bilmez­
siniz. Abaza işe yarar bir adamdır, Valilik rütbesine n a ­
il
olduktan soııra padişahın
fermanlarına muhalefet eylemez»
cevabım
vermişti.
Boynu-eğri Mehmed Paşa
ayrıca, Abaza Hasan’dan bo­
şalan Türkmen Ağalığına oiiuıı
kethüdasını, kendisin­
den boşalan Şam Valiliğine
de Mısır’dan mazûl Haseki
Mehmed Paşa'yı tayin etti.
Bu tayinler dolayısiyle
de hükümet merkezine ulaş­
ma işini yavaşlatmış olan
Boynu-eğri Mehmed Paşa n i­
hayet 3 temmuz 1656 da İs­
tanbul'a vâsıl oldu. Yeni
Yukanda: Borda bordaya
gelen Osmanlı ve Venedik
gemileri
üzerindeki
kanlı
mücadeleden bir görünüş.
Ortada: Savaşta galip gel­
melerine rağmen pek harap
olan bir Venedik gemisinin
hali.
Aşağıda : Bu çarpışma­
lar esnasında gözünün birini
kaybettiğinden, sonradan ta­
rihlerimizde Kör Kaptan ola­
rak geçen, Venedik amirali
Lazaro Mocenigo’mm Vene­
dik’teki zafer aiayı (Resim­
lerin her üçüde İtalyanca bir
albümden alınmıştır).
2041

sadrıâzamııı İstanbul’a gelişinden bir haf­
ta önce donanma mağlûp olmuş, on gün
sonra da Bozcaada elden çıkmıştı. Mütea­
kiben Limni adası da işgale maruz kalın­
ca Venedikliler tam mânasiyle Çanakkale
Boğazım kontrol eder vaziyete gelmiş bu­
lunuyorlardı. Kenan Paşa emrindeki do­
nanma mağlûp olunca, Venediklilerin sa­
hillere dahi tecavüze yeltenerek Rumeli
kıyısında birkaç köye baskın yaptıkları
görülmüştü. O sırada tayin olunduğu Silistre eyâletine gitmekte olan Şeydi A h ­
med Paşa derhal o tarafa teveccüh ede­
rek Venediklileri vüzgeri etmiş, aradan
yirmi gün kadar zaman geçince de Sarı
Kenan Paşa’nm yerine kaptan-ı derya
tayin edilmiştir.

Şeyhülislâm Mesud Efendi ve Şelızâde Süleym an’ın iclâsı meselesi
Bir ilmiye mensubu olduğu halde,
daha ziyade cerbezer, hattâ entrikacı,
muhteris bir siyasî hüviyet arzeden Şe\'hülislâm Hoca-zâde Mesud Efendi, bil­
hassa Gürcü Mehmed Paşa’nm sadareti
sırasında nazarı dikkati celbetmişti. Mez­
kûr sadrıâzamla münakaşaları münasebe­
tiyle «meşveret meclislerinde sözünü sa­
kınmayan, doğruyu pervasızca söylemek­
ten çekinmeyen bir adam» diye şöhret
bulmuştu. Ibşir Paşanın sadaretinde rağ­
betten düşen, Kara Murad Paşa zamanın­
da da yine pek yüzüne bakılmayan Me­
sud Elendi Çinar vak’ası üzerine şeyhül­
islâm tayin edilmiş bulunuyordu. Çmar
vak’asının kahramanları olan sipah zor­
balarının istekleri üzerine bu makama
getirilmiş olmakla beraber bilâhara on­
ların temizlenmesi sırasında hükümetle
işbirliği ettiğinden, Valide Sultan nezdinde yine eski teveccühe mazhar ol­
muştu. Bu teveccühün bir neticesi ola­
rak ikinci Osman’ın hocası Ömer Efendi’ııin tasarruf ettiği Sivas mukataası da­
hilinde onbin kuruşluk bir has Mesud
Efendi’ye ihsan olunmuştu.
Böyle teveccüh ve ihsanlar muvace­
hesinde şeyhülislâmlık vazifesinin icap­
larını sükûnetle yerine getirmesi bekle­
nirken, Mesud Efendi ihtirasını tatmin
yolunda gayret sarfetmekten geri kalma­
dı. Siyavüş Paşa ölünce, Boynu - Eğri
Mehmed Paşa’m n sadnâ zamlı ğa tayinini

tavsiye ederken, bu adamın ihtiyar ve
beceriksiz oluşunu gözönünde bulundu­
rarak, sadaret makamında zayıf bir şah­
siyetin mevcudiyetinden faydalanıp iste­
diği gibi hüküm sürmeyi kurmuştu. Lâ­
kin, Mehmed Paşa İstanbul'a geldikten
sonra kendisine yüz vermiyerek, bilhassa
tayin ve azil işlerindeki müessiriyetini
önleyip, onun fikirlerini kaale almadan
iş görmeye başladı.
Buna içerliyen Mesud Efendi iki ay
Önce sadnâzamlığa getirilmesini tavsiye
etmiş olduğu adamın aleyhine dönüver­
di. Ve (Naimâ C: 6, S: 198) etrafta sadnâzam aleyhinde konuşmaya başladığı
gibi, Valide Sultana da «Bu adamı yanlış
şevketmişiz. Bu makamın ehli değildir ;
başka birinin tedariki iktiza etti» diye
haber göndermişti. Valide Sultanın m uh­
teris şeyhülislâma cevabı :
«— Bu adamı kendileri tarif etti ;
mucib-i azil ne suçu var? Düşmanın du­
rumu, devletin zaruret ve ihtilâli malûm.
Böyle zamanda suçsuz yere iki günde bir
veziriâzam tebdilinin zararını düşünme­
den neden böyle bir fikre zahip olurlar »
gibi haklı ve isabetli sözlerden ibaret
oldu.
Müverrih Naimâ, Mesud Efendinin
bu vaziyet karşısındaki niyet ve teşeb­
büsünü şöyle anlatır : « Vecihi ve Abdülâziz (Karacelebi-zâde) -'Efendiden maa­
da vak’aları kaydeden kimselerin anlat­
tığı veçhile, Mesud Efendi bu mağlûbi­
yete tahammül edemeyip cibilliyeti muktezasınca fasit fikirlerle harekete koyu­
lup, sadaret kaymakamlığından mazûl
Haydar Ağa-zâde ile meşveret ve sözbirliği etti. Ve bu adamı zaruret icabı biz
tavsiye ettik, şimdi ise ayağımıza çelme
takmıya uğraşıyor. Canib-i saltanata na­
sihat haberi gönderdik, dinlemedi. Düş­
man Bozcaada’yı a ld ı; bu gidişle nere­
deyse İstanbul’a gelecek. Zamanın icabı
budur ki : ocağı tahrik ile Sultan Süley­
man’ı iclâs eyliyelim. Sen veziriâ2 am ol.
Alemin nizamına beraberce gayret sarfeyliyelim» .
Böylece, beş sene kadar bir zaman
geçtikten sonra şehzade Süleyman’ın iclâsı işi ikinci defa mevzuubahis edilmiş
oluyordu. îlkinde işin başında Kösem
Sultan gibi bir şahsiyet mevcuttu. K ö­
sem Sultan buna muvaffak olamadıktan
sonra Mesud Efendi’nin başan sağlaması

2042

daha ziyade meşkûktü. Esasen şehzade
Süleyman, Sultan Mehmed’den küçük ol­
duğuna göre ; Mesııd Efendi’nın bu me­
selede ihtirasının esiri olduğu besbelliy­
di. Binaenaleyh, Mesud Efendi’nin Şehzâde Süleyman’ı iclâs edebilmek için et­
rafına fazlaca adam toplaması da kolay
değildi. Zâten Mesud Efendi'nin bu ni­
yeti, Haydar Ağa-zâde’den başka Keçecioğlu, Şehzade Süleyman’ın annesinin ket­
hüdası Kara A li Ağa ve daha bir kaç
kişinin benimsemesinden gayri yeniçeri
ocağına intikal edemeden sadrıâzam tara­
fından duyuldu. Mehmed Paşa derhal pa­
dişah ve Valide Sultanı gizlice vaziyetten
haberdar etti. Mesud Efendi’nin ihtira­
sına delil olan eski hareketleri de bu
vesile ile hatırlanarak derhal Diyarbekir’e sürgün edilmesine dair hatt-ı hü­
mâyûn çıktı. Buna dair emir yazılırken
bir taraftan da «Sinan-pasa köşkü» nde
yapılacak meşverete davet edildi (17
temmuz 1656 - 25 ramazan 1066). Me­
sud Efendi köşke gelir gelmez veziria­
zam ve padişahı görmeden bostancıbaşı
tarafından bir kayığa konup Anadolu ya­
kasına geçirilip Bursa’ya gönderildi. Me­
sud Efendi bövlece sürgüne gönderilir­
ken Rumeli Kazaskerliğinden mazul H a­
nefi Efendi şeyhülislâm tayin olundu.
Mesud Efendi bir müddet Bursa’da
kaldi. O sırada Anadolu yollan Abaza
Hasan’ın levendleri yüzünden kapalı ol­
duğundan kendisine muhafız olmak üze­
re levend yazmaya başladı. Mesud Efen­
di levend yazarken Diyarbekir'e hareke­
tinin daha fazla gecikmemesi için İstan­
bul’dan emir gelmiş, Bursa kadısı Sadreddin-zâde Ruhullah Efendi ise, hare­
kete hazırlanan Mesud Efendi'ııin levend
yazmakta olduğunu İstanbul’a bildirmiş­
ti. Sadrıâzam Boynu-Eğri Mehmed Paşa
ise, bunu bir fırsat telâkki etmiş ve onun
levend yazışını padişaha bir fesada hazır­
lanış şeklinde aksettirerek katline fer­
man istihsal eylemiş ve buna dair emri
bir çavuş ile Bursa’ya göndermiştir. Me­
sud Efendi misafir kaldığı evde sohbet
etmekteyken evin etrafı çevrilmiştir. Ce­
sur ve kuvvetli bir adam olan Mesud
Efendi derhal kılıcına sarılmış, idamına
gelenlerden birkaç kişiyi yaraladıktan
sonra öldürülmüştür (2 eylül 1656).
Karaçelebi - zâde Abdülâziz Efendi,
Mesud Efendi için «kendisine isnat olu­

nan iclâs maddesinden bihaberdi» diye­
rek, onun böyle bir şeye teşebbüsünü va­
rit görmemekte, maamafih, onun ihtirası­
na işaretle Defterdar-zâde Mehmed Pa­
şa, yeniçeri ağası ve daha birkaç kişiyi
suçsuz yere öldürtüşünün cezasını çekmiş
olduğunu ilâve eylemektedir.
Mesud Efendi’nin idamından sonra
onunla fikir birliği ettiği söylenenlerden
vezir Haydar Ağa-zâde Mehmed Paşa,
Şehzade Süleyman’ın annesinin kethüda­
sı Ali Ağa, sipahilerden bir başka Ali Ağa
ve daha birkaç kişi idam edildiler.

Vaziyetin nazikliği ve
Boymı-Yarah’nm aczi
Donanmanın mağlûbiyeti, Bozcaada
ve Lim ni’nin elden gitmesi üzerine Ve­
nedikliler boğaz önünde tam manasiyle
hâkim vaziyete geçince boğaz kapandıBu hâdiselerin İstanbul’da hem maddi,
hem de manevi tesirleri derhal görülüverdi. Maddi bakımdan eşya fiyatları fır­
ladı ; manevî bakımdan da panik havası
esmeye başladı. Paniğin doğmasında,
başta sadrıâzam olmak üzere birçok dev­
let erkânının âciz kimselerden mürek­
kep bulunuşunun da rol ve hissesi mev­
cuttu. Donanmanın mağlûbiyeti esas iti­
bariyle acz, ihmal ve bilgisizliğin eseriy­
di. Koca bir imparatorluğun merkezi sı­
kıntı ve heyecana maruz kalırken, halk
bunun, baştaki idarecilerin beceriksizlik­
lerinden ileri geldiğinin farkındaydı. Sadrıâzam ve sair erkânın bu duruma karşı
akıl ve bilginin emrettiği şeyleri yapma­
sı gerekirken Boynu-Eğri Mehmed Paşa,
tedbir alarak gülünç şeylere teşebbüs et­
miş bulunuyordu. Naimâ (C: 6, S: 214)
nın kaydına göre; bu sırada halkın açık­
tan açığa şöyle söylendiği duyuluyordu :
«— Bu nasıl iş ve harekettir Devlet
büyükleri kendi fena maksatlarını icra
kaydına düşüp donanmayı ve adaları
düşmana verenlere bir ceza tatbik etme­
diler. Parasını alıp mansıp vermekte de­
vam ediyorlar. Pirincin kilesi yüzelli ak­
çeye çıkıp sair şeyler de pahalandı. Ve­
ziriazam tedbir ve tedarikten âciz durum­
da. Düşman geliyor diye hisar üzerin­
deki evleri yıktırdı; bu işin sonu ne ola­
cak ve bu hareket neye yarıyacak. Saadetlû padişahımız ise Üsküdar’da zevk

ve sefasında, ahval-i âleme karşı ka­
yıtsız» .
Âciz Sadnâzam Boynu-oğri Mehmed
Paşa bu sırada Ahır-kapı ile Yedikule arasındaki surlar üzerinde bulunan evle­
ri yıktırmış, düşman donanması İstanbul
önüne gelirse surları yeni zannederek
şehri alamıyacağını tahmin etsin diye
bunların denize bakan tarafını badana et­
tirmeye başlamıştı. Sadnâzam, tehlike
karşısında kalan devekuşunun başını ku­
ma gömmesi biçimindeki hareketlere te­
vessül etmekteyken maneviyatı bozulan
bazı kimseler malını mülkünü satarak
İstanbul'dan Üsküdar'a geçmeye başla­
mıştı.
Boynu-eğri Mehmed Paşa şaşkınlık
ve acz içinde kıvranmasına rağmen ke­
sesini doldurma işini (Naimâ C: 6. S:
213) başarabilmekteydi. Heyecan artmak­
ta devam ederken ulema ve meşayih’ten,
ayni zamanda ocak ihtiyarlarından bazı
kimseler birkaç defa mufassal arzuhaller
yazıp bizzat padişaha aızettiler. Bunun
üzerinedir ki Dördüncü Mehmed Üskü­
dar'dan Topkapı Sarayına geçti (3 eylül
1656J . Bundan iki gün sonra yani 4 ey­
lülde de vezirler, ulema ve devlet erkânı
ile Yalı-köşkünde bir meşveret meclîsi
akdetti. Umumi durumun müzakeresini
müteakip, «evvelce havass-ı hümâyûna
iltihak edilmiş bulunan Aydın ve Saruhan sancakları ile Anadolu ve Karaman
eyâletlerine sancakbeyi ve valiler tayin
edilerek bunların İzmir, Sakız ve İstanköy adaları ile sahillerin muhafazasına
memur kılınmalarına : askere zahire te­
min etmek üzere Bursa, Mihaliç ve sair
yerlere kapıcıbaşılar gönderilmesine;
tersanede çektirme, yani kürekli gemiler
yaptırılıp kalyon inşasının terkedilmesine» karar verildi. «Tarih-i Gılmani» sa­
hibi Mehmed Halife’nin kaydına naza­
ran: bu toplantıda iç hâzineden bir m ik­

tar para çıkarılması ve «imdadiye» na­
mı ile para toplanmasına da karar veril­
miş bulunuyordu.
Ne yazık ki, nazik ve heyecanlı gün­
ler yaşandığı bu sırada biie, bir tedbir
olarak alman kararların tatbikinde dahi
adam kayırma ve maddi menfaat rol oy­
nadı. Zira Sadnâzam Mehmed Paşa, Ay­
dın ve Saruhan sancaklarını kendi adam­
larına verdiği gibi «Anadolu ve Kara­
man eyâletlerini de mebaliğ-i azim ile
birer adama sattı» . Sultan Mehmed müsbet şeyler beceremiyen, fakat menfaatini
gözetmekten de geri durmayan sadrâza­
mı artık bezenmiyor, şimdiye kadar fay­
dalı bir iş göremediğini, cülûs töhmeti
ile bir sürü adam katlettirdiğini, meşve­
ret meclisinde alınan kararları da lâyık
olduğu derecede tatbik edemediğini be­
yanla : «ne kuvvet-i şecaatla iş görmeye
kudreti var, ne zekâ ve ferasetle hüsn-ü
tedbirde mehareti var! Emr-i sefer için
olan müşaverede tedbir ve hareket böy­
le mi olur?» diyordu. Sultan Mehmed,
ilkinden bir hafta sonra tertip ettiği ikin­
ci bir toplantıda, veziriazama : « Bizzat
sefere gideceğim, denizde ve karada ha­
zırlığı gör ve mühimmatı gereği Jf.bi ha­
zırla» emrini verdi. Buna karşı sadnâ­
zam ise, Naimâ’nın ifadesi ile :
t— Şevketlû ve kerametlû padişahım,
Hak Tealâ ömr-ü devletinizi berdevam
eyliye. Ortalığın ihtilâli ve askerin ni­
zamsızlığı dolayısıyle vaktinde sefer et­
mek zordur. Hazine-i âmirenin ise zaru­
reti tabir olunmaz. Azimetiniz takdirin­
de iç hâzineden yinni bin kese akçe yar­
dım yapılmasına ihtiyaç vardır. Aksi tak­
dirde sefer-i hümâyûn icrası mümkün
değildir» cevabını verince Sultan Meh­
med kızıp sustu ve arkasından da toplan­
tı dağıldı. Netice olarak bu görüşmeden
de müsbet bir netice de istihsal edile­
medi.

ŞEYH VE VAIZLARIN DURUMLARI, VÂIZLARIN SARAYA TESlR VE
HÜKÜMET İŞLERİNE MÜDAHALELERİ
Anadolu Tüklüğünün ve dolayısıyle
Osmanlı cemiyetinin fikrî, İçtimaî ve İl­
mî veçhelerini ana hatları ile topluca
tespit edebilmek için, şeyh ve vâızlann
bu cemiyetteki mevki ve durumlannın

tetkikine ihtiyaç vardır. Esas itibariyle,
tarikat erbabının en üst kademedeki şah­
siyetleri demek olan şeyhlerden bazı kim ­
seler, sadece bir tarikat adamı olarak
kendi tarikatları dahilinde değil, ilim ve

2044

fazlının- derecesine göre cemiyet dahilin­
de g-sniş çapta tesirler de yaratmışlardır.
Bu arada peşinen şunu belirtmek icap
eder k i ; Osmanlı cemiyetindeki şeyhler
esas itibariyle, bir tarikat adamı halin­
de ömrünü tekke ve dergâhlarda doldu­
rur, va’z ve irşadlarını bu muhite hasre­
der, icabında camilerde kürsü şeyhi ha­
linde halka va’z ve nasihatta bulunur,
bunun dışındaki zamanlanın ibadetle, bir
kısmı da aynca eser yazmakla geçirirdi.
Dîn ve tarikata ait bilgiler yayan şeyh­
ler öğüt ve irşadlariyle cemiyetin ahlâkı
üzerinde de müessir olurlardı. Şeyhlerin
esas ve umumî ahvali böyle olmakla be­
raber, aralarında bazen devlet adamla­
rının hattâ hükümdarların yakırunda bu­
lunarak onlara tesirler icra eden, pek na­
dir görülmekle beraber hayatlarının her­
hangi bir devresinde devlet hizmeti ka­
bul edenler de vardı.
Şeyhlerin ön plândaki meşgaleleri
mensup oldukları tarikatın fikirlerini
müdafaa ile âyin ve merasimlerini icra
idi. Eserlerinde, tekke ve dergâhlardaki
irşad ve va’zlannda tarikatlariyle ilgili
fikirleri neşir ve müdafaa ederlerdi.
Camilerde kürsü İşgal ederek va’z eden kimseler arasında herhangi bir tari­
kata mensup olanlar bulunduğu gibi, bir
tarikatla ilgisi olmıyanlar da vardı. Hü­
kümet merkezinde büyük camilerde med­
rese müderrisleri ve zamanın meşhur âlimleri va’zederdi. Bunların tesir derece­
leri eserleriyle yaptıkları şöhretleri, ilmî
kudretleri veya konuşma kabiliyetleriyle
alâkalıydı.

On yedinci asrın ilk yansındaki
Önemli tarikatlar
Osmanlı devleti yeni kurulduğu sıra­
da Anadolu’da bazı tarikatlar mevcuttu.
Zamanla bunların sayıları daha da ço­
ğaldı. Onbeşinci asırdan itibaren, «tedrisi
tasavvuf» diye de anılan «İlmî tasavvuf»
yayılmaya başlamış olduğu cihetle, bu­
nun ilmî tahlil ve tefsirini yapan bir kı­
sım din uleması vasıtasiyle yeni tarikat­
lar ortaya çıktı.
Hükümdar ve devlet adamları umu­
miyetle tarikat erbabına karşı müsama­
halı davranıyordu. Tarikatların çoğalma
ve tarikatçiliğin gelişmesinde bunun da

tesirleri mevcuttu. Maamafih bazen teh­
like sezilen şeyh ve tarikatçilerin taki­
bata uğradığı da oluyordu.
Onyedinci asırda mevcut tarikatların
mühimleri şunlardı : Bayramiye ve bu­
nun kolları olan Şemsıyye, Celvetiye. Melâmiye. Onbeşinci asrm ikinci yarısında
Şeyh Ömer Ekmeleddin tarafından kuru­
lan Halvetiye, ve bunun kollan olan Sünbüliyye, Gülşeniyye, Sinaniyye. Anado­
lu ’da mevcudiyetlerine ondördüncü asrı»
sonlarında rastlanmakla beraber esas iti­
bariyle onyedinci asrın ilk yarısında ya­
yılmaya başlayan Kadiriyye, Rifaiyye.
Ayrıca Nakşibendiye, Anadolu’daki tarikatlerin en eskilerinden olan Bektaşiye
ve M evi eviye.
Tarikatlerden her biri yekdiğerinden az veya çok farklı fikir ve akide­
leri müdafaa etmekteydi. Her tarikatin
bir zikr usulü de vardı. Musiki, raks ve
şiire dayanan mevlevilikteki zikr ve âyi­
ne * semâ» denirdi. Mevlevîler ney ve
kudüm sesleri arasında hem mihver, hem
mahrek üzerinde dönerek semâ yaparlar­
dı. Halvetîlerle Kadiriler devr yaparak,
Rifaîler ayakta durdukları yerde, Nakşibendîler oturarak zikrederlerdi. BektaşîIer ile Melâmîlerin zikri ise sohbet esa­
sına müstenitti. Bayramiye tarikatinden
ayrılmış olan Melâmiyede zikir olmadığı
gibi hususi bir kıyafet de yoktur. Bay­
ramiye sünnî bir tarikat olmakla beraber
Melâmiyede şiî temayüller açıkça sezilir.
Onaltıncı asırda Melamı şeyhleri arasında
akideleri şeriata aykırı görülerek idama
mahkûm edilenler olmuştur. Melâmiliğin
ana umdesi vahdet-i vücut felsefesine da­
yanır.

Onyedinci asrm ilk yansındaki
m ühim mutasavvıflar
Onyedinci asnn ilk yansı Osmanlı
devleti için idari bozukluk ve bazı huzursuzluklann mevcut olduğu bir devir
olmakla beraber, bir hayli ilim ve sanat
adamı da yetişmiştir. Bunların bir kısmı
tasavvuf erbabından olan şeyhlerdir.
Meşhur ve mühimleri : Celvetiye Şeyhi
Aziz Mahmud Hüdai Efendi, Halvetiyye
tarikatinin Şemsiyye kolundan Abdülmecid Şeyhi ve bunun halifesi Abdülahad
Nuri Efendi, yine bu tarikatın Sinaniyye

2045

kolundan Oğanlar Şeyhi İbrahim Efen­
di, Melâmiyedeıı Hüsameddin Ankaravi,
Kadiriyye tarikatinden Tosyalı İsmail
Rum î gibi kimselerdi.
Şimdiye kadar hükümetçe şeyhlere
pek dokunulmadığı cihetle onlar da tari­
katlarına ait görüşlerini serbestçe neşret­
mişler, tekke ve dergâhlarında zikr ve
âyinlerde bulunmuşlardı. Gerçi Onaltmcı
asır içinde meşhur şeyhülislâmlardan !bn-i Kemal ve Ebussuud Efendi devir ve
raksın haram olduğuna dair fetva ver­
mişlerse de, tarikat mensupları bu fetva­
lara, zikrullahın meşruluğuna dair birçok
eser yazmak suretiyle cevap vermişlerdi.
Ontın içindir ki tekke ve dergâhlarda
devr, semâ ve raks şeklindeki zikrler y i­
ne devam etmekteydi.

D ar görüşlü vâizlar
Dördüncü Murad zamanında padişah
ve devlet erkânına nüfuz eden bazı vâiz­
lar taassuba doğru bir çığır açmışlardır.
Dördüncü Mehmed zamanında bu durum
daha da sıkılaşmış ve iş, dar görüşlü vâızlarla şeyhler arasında mühim bir m ü­
nakaşa şekline dökülmüştür. Dar görüş­
lüler, hem cemiyetin zihniyetçe zedelen­
mesine, hem de bazı saray ve hükümet
erkânına istinad ettiklerinden İdarî h u ­
zursuzlukların zuhuruna sebep olmuşlar­
dır. Bu dar görüşün mümessilleri en baş­
ta Kadı-zâde Mehmed Efendi, sonra Üstüvanî Mehmed Efendi, Çelebi Şeyh,
Şeyh Osman, Köse Mehmed, Çavuş-zâde
Hüseyin Efendi’dir.
İslâm âleminde bazı meselelerde
farklı içtihadlar yüzünden ihtilâflar çık­
tığı ve halkın taraflara ayrıldığı m alûm ­
dur. İşte mevzuubahs edeceğimiz m üna­
kaşalar da esas itibariyle bazı hususlarda
dar görüşlü bir içtihaddan doğmuştur.
Dördüncü Murad ve Dördüncü Meh­
med devirlerinde dar görüşün en başta
gelen mümessili olan Kadı-zâde’den da­
ha önce de onun gibi düşünenler çık­
mıştı. Zâten, Kadı-zâde Mehmed Efendi
de içtihadında Kanusî ve İkinci Selim
devrinin, adamı olan Birgili Mehmed Efetıdi (1522-1573) ye istinat ediyordu. K ı­
saca «Birgivi» diye tanınan Mehmed Efendi’nin en meşhur eserleri «Tarik at-i
Muhammediye» ve «Vasiyetname* adını

taşır. Birgivi, diııi hususlarda çok m uta­
assıp bir kimseydi. Şeriatten kıl kadar
inhirafı dahi kabul ve hazmedemezdi. R i­
saleleri ve mevizeye ait bir eser olan Tarikat-i Munammediye’si bu görüşünün
örneğini veren fikirlerle doludur. Birgivi
Mehmed Efendi her bid’atin aleyhinde
bulunmuştu. Para ile Kur’an okutmanın
ve herhangi bir ibadet mukabilinde ücıet almanın haram olduğunu risaleleriy­
le ilân etmesi üzerine, zamanın âlimleri
bu mevzuda hayli münakaşa etmişlerdi.
O zamanın Şeyhülislâmı Ebussuud Efen­
di, Birgivi aleyhine fetva vermişti. O
devrin hükümeti kuvvetli olduğu, bilhas­
sa onun fikirlerine âlet hale gelmediğin­
den, mesele ilim adamları arasında bir
münakaşadan ileri gitmemiş, halkın zih­
ni bul andı rılmamıştı. Fakat Birgivî’den
faydalanan ve onun eserini şerheden Kadı-zâde’nin tesir ve çalışma şekli öyle ol­
madı.
Bİrgivî Mehmed Efendi gibi aslen
Baiıkesirli olan Kadı-zâde Mehmed Efendi, Birgivi’nin
talebelerinden ders
görmüş sonra İstanbul'a gelerek tahsi­
lini tamamlamıştı. Kadı-zâde kendisini
vaaz kürsülerinde tanıttı. Selis ve çok
güzel konuştuğu için çabuk nazarı dik ­
kati celbediyor, bu yüzden de pek çok
dinleyici bulunuyordu. Topluluğun alâ­
kasını çekebilecek mevzuları seçmekte
bîr psikoloğ mahareti gösterdiği anlaşı­
lan Kadı-zâde, bilhassa bilgisi zayıf ve
cahil kimseler üzerinde bir hayli mües­
sir oluyordu. Halveti ve Mevleviler hak­
kında «tahta tepenler, düdük çalanlar®
diye tezyifkâr sözler sarfederek devran
ve semâm haram olduğunu ifadeden baş­
ka, sair bid’atlerden de dem vuruyordu.
Kadı-zâde gibi ilmi
kudreti fazla
olmıyan bir mutaassıbın her geçen gün­
de daha fazla alâka çekip nüfuz tesis et­
mesi vesilesiyle, medreselerin durumu­
na işaret etmek de faydadan hâli değil­
dir. Onyedinci asırda medrese tedrisatın­
da daha ziyade menkulât esas tutuluyor,
ve makulât eski ehemmiyetini kaybet­
miş bulunuyordu. Tedris durumundaki
bu zayıflığa işaretten, geri kalmıyan Kâtib Çelebi, «Mizan-ül-hak» isimli eserin­
de (sayfa 9} bu noktayı «sûk-ı ilme kesad gelip, ehli inkıraza karib olmuş îdi»
cümlesiyle hükme bağlar.

2046

îE N IY E T .O R O â

i
^
u

İşte böyle bir
devrin adamı olan
Kadı-zâde Mehmed Efendi, makulâttan
anlamadığı halde sert tenkitlerde bulu­
nur, bilmediği bu şeyler hakkında lü ­
zumsuzluk hükm ünü kondurup dine ay­
kırı telâkki etmekten geri kalmazdı. Tabi’i. devrin ulemasının hepsi de Kadı zâde derecesinde değildi. Makûlattan anlıyan, bilgi derecesi Kadı-zâde’den üstün
ve geniş görüşlü kimseler de vardı.
Kadı-zâde ve onun fikrini benimsiyenlerle Sivasî Abdulmecid Efendi, Ga­
lata mevlevihanesi postnişini İsmail De­
de ve Cerrah şeyhi İbrahim Efendi ara­
sındaki münakaşalar Dördüncü Murad
zamanında başlamıştı. Esas itibariyle
bir tarafta Kadı-zâde, ona karşılık da
Sivasî Abdulmecid Efendi vardı. Sultan
Murad, Kadı-zâde’yi tutup onun bir kisim fikirlerinin tesiri altında kalmakla
beraber Abdülmecid
Efendi’yi de hoş
tutup gücendirmemeye çalışmıştı.

Kadı-zâde'nin m ünakaşa ettiği
meseleler
O
zamanın tâbirince ulemay-ı
hir’den Kadı-zâde ile tarikat erbabını
teşkil eden Sofiyyun’dan Abdülmecid
Efendi arasındaki münakaşada mevzuu bahis edilen meselelerin burada kayde­
dilmesi, hem Kadı-zâde’nin dar görüşlü­
lüğünün derecesini, hem de ucu asayişi
ihlâle kadar giden münakaşa mevzuunun
iyice anlaşılmasını m üm kün kılacaktır.
Kâtib Çelebi’nin «Mizan-ül-hak» isimli eserinde (sayfa 14-123) ele alınıp
tarihten örnekler de verilmek suretiyle
esaslı şekilde anlatılan, Naimâ (C: 6,
S: 228-240) tarihinde ise daha kısa şe­
kilde kaydedip 16 madde halinde sırala­
nan bu münakaşa mevzularını okurken,
o sırada Avrupa müsbet ilimler sahasın­
da vuku bulan muazzam hamleyi hatır­
lamamak m üm kün değildir. Avrupa’da
Descartes (1596-1650), Pascale (1623 1662), Galile (1564-1642), Spinoza (1632 1677), Kepler (1571-1630) gibi müsbet
ilimler sahasında inkılâplar yaratan âlim
ve filozoflar yetişirken, bizde Kadı-zâde
Mehmed Efendi’nin «miisbet ilim lerin ve
bu meyanda matematiğin tahsilinin menolunması» ndan bahsetmesi ve daha b u ­
na kıyasla zararlı ve boş iddialarda bu­
lunması ibretle okunacak noktalardır.

Münakaşa mevzuu 16 mesele şunlar­
dır :
1 — Müsbet ilimlerin ve bu arada
matematiğin tahsilinin meşru olup ol­
madığı.
2 — H:zır peygamberin sağ olup ol­
madığı.
3 — Ezan, mevlut ve sair şeylerin
makam ve güzel sesle okunmasının câiz
olup olmadığı.
4 — Tarikat erbabının raks ve dev­
ranının haram olup olmadığı.
5 — Tesliye ve tarziyenin yâni Hazreti peygambere tazım makamında sallalahü aleyhi ve sellem ve ashaba radiyallahü anh demenin icap edip etmediği.
6 — Kahve, tütün ve sair muhaddesatın haram olup olmadığı,
7 — Hazreti peygamberin anne ve
babasının m ü’min addolunup olunmıyacağı.
8 — Firavunun imanla ölüp ölme­
diği.
9 — Muhiddin-i Arabi’nin durumu
ve şeyh-i ekber addedilip edilmiyeceği.
10 — Halife Yezid’e lânetin icap ezâ-dip etmediği.
11 — Peygamberden sonra ortaya
çıkan bid’atler.
12 — Kabirleri ziyaret bahsi.
13 — Regaib, berat ve kadir namaz­
larının cemaatla kılınması bahsi.
14 — Kibarın elini, eteğini, ayağını
öpmek ve selâmlaşmada eğilme bahsi.
15 — Emr-i bil-mâ’ruf ve nehy-i an i’I-nıünker (malûm ve marûf olan ile
emr ve inkâr ve red edilmişten men olunmak) bahsi.
16 — Rüşvet bahsi.
Kadı-zâde ve onun fikrini benimsiyenlerle münakaşa eden Sivasî A bdül­
mecid Efendi, müsbet ilimlerin tahsili­
nin meşruluğundan, tütün ve kahvenin
haram olmadığından başlıyarak bu onaltı maddeyi müsamaha ve geniş görüş­
lülüğün ifadesi halinde cevaplandırmak­
taydı.

Kadı-zâdeliler ve saray erkânı
Dar görüşün müdafi ve alemdarı olan Kadı-zâde Mehmed Efendi 1635 se­
nesinde öldü ise de, onun görüşünü m ü ­
dafaa ve devam ettirenler eksik olmadı.
Mehmed Efendi’nin nâmı dar görüşlü

2047

vâız takımına bir slem halinde miras
kaldı. Onuıı içindir ki. Mehmed Efendi'den sonra da onun yolunda gidenle r
«Kadı-zâdeliler» veya *Fakilı» ten ga­
lat olarak «Fakıiar» dîye anıldılar.
Kadı-zâdeliler meselesi, asıl Kadı zâde'nin ölümünden
sonra daha fazla
kuvvet ve şümul kazandı. Zira dar gö­
rüşlü kürsü vâızları, devlet idaresindeki
mevcut nizamsızlıklardan faydalanarak
bilhassa saray ağalarına nüfuz ettiler.
Saray halkından baltacılar, bostancılar
ve kapıcılar bunların va’zlarıııı mütead­
dit defa dinlediklerinden tesir altında
kalmışlardı. Bunlar yoluyle darüssaade
ağasına ve nihayet Valide Sultana ta­
nıştırılan vâızlar sadece iltifata değil atiyyelere bile nâil oldular. Boylece kuv­
vet kazanıp dediğini yaptırır ve netice
itibariyle kendilerinden . çekinilir kuv­
vet haline geldiler.
Kadı-zâdeliler grubunun dayandığı
mühim kuvvetlerden biri de cahil avam
takımı idi. Cerbezeli konuşmalariyle on­
lara kolaylıkla tesir edip kendilerine ta­
raftar hâle geldiklerini hissettikçe, et­
rafa hücumlarında daha cesur davranı­
yorlardı. Müverrih Naimâ (C : 6, S: 232)
nın kaydına göre; Kadı-zâdeliler Dördün­
cü Mehmed’in
saltanatının ilk yıllan
zarfında dünya malına düşkünlük gös­
termeden sade bir hayat yaşayıp hile
yoluna sapmazlardı. Fakat bilâhara va­
ziyetleri değişti. Kendilerini züht ve
tekva yolunda gösterip envai türlü hile­
kârlık ve kötü şeyler işler oldular.

Ü stüvanî Mehmed Efendi
Kadı-zâde Mehmed Efendi’r.in ölü­
münden sonra bu grupun en mühim adamı Üstüvanî Mehmed Efendi denilen
birisiydi. Ş a m lı bir şahsiyet olan Meh­
med Efendi Ayasofya cami’inde direk
dibinde oturup sırtını somaki direğe dayıyarak va’zettiği için «üstüvanî» diye
anılıyordu.
Fakılar'ın bu şirret ve riyakâr ada­
mının dersinde baltacı, bostancı, kapı­
cı ve saire gibi bir hayli saray hizmet­
lisi bulunduğundan Üstüvanî’yi Iıarem-i
hümâyûna kadar tanıtmışlardı. Hoca
Reyhan Ağa kendisini himaye ettiğinden
usul ve kanun hilâfına has-odaya ka­
dar dahil olarak burada va’zetmişti.

Kiitiı-zâcielilerin tekkelere tecavüze
yeltenmeleri
Kadı-zâdeliler
grupunun en fazla
hücum ettikleri meseleler arasında, m a­
kam ile na’t-ı şerif okuma, devran ve
semâ işi de vardı. Raksın haram oluşu­
nu ele alan Kadı-zâdeliler devran ve
semâ-ı raks telâkki ederek, devran ve
semâda bulunan Halvetiye ve Mevleviye tariiigti erbabını tekfir ediyorlardı.
Hattâ yalnızca tekfirle de kalmıyarak
tekkelere girenleri kâfirlikle itham edi­
yorlardı.
Saray dahilinde hizmetli ve hattâ ağalardan
taraftarlarının
bulunuşunu,
cahil halk tabakasından bir hayli kim ­
senin bunların sözlerine inanışını naza­
rı dikkate alan tarikat erbabı tekkeye
devamda cesaretsizliğe
maruz
kaldı.
Hattâ mevlevîler âyin yapamaz hale gel­
di. Nihayet günün birinde «Saikımsöğüt» te Demirkapı tarafındaki Halveti
tekkesini basarak dervişler: dağıttıkları
görüldü. Bu baskın hareketi vuku bul­
duğu sırada Melek Ahmed Paşa sadrıâzamdı. Onun yumuşak davranmasından
cesaret bularak başka tekkelere de te­
cavüze yeltendiler. Melek Akmed Paşa
buna dair yazılı emir verme hatasını da­
hi işledi. Bu yüzden neredeyse mühim
mikyasta kan akacaktı. Kadı-zâdelilerin
yazılı müsaade ile basacakları tekkenin
mensupları arasında yeniçeri kethüdası
ile ocağın m ühim ağalarından samsmıcubaşının da bulunması sayesinde me­
sele tehlikeh bir hal almadı.
Kadı-zâdeliler kendilerini epeyce
kuvvetli hissettikleri sırada Şeyhülislâm
Baha; Efendi’yi sıkıştırarak devran ve
semâm haram olduğuna dair fetva bi­
le aldılar. Bilâhara bu fetvanın kanlı bir
hadiseye sebep olabileceğini anlıyan Bahai Efendi, vaızlardan herhangi bîr kim ­
senin tarikat erbabı hakkında kötüleyici
lâf etmemesi hususunda emir vermiştir.
Kadı-zâdeliler cür’etkârane hare­
ketlere kalkışırken barikat ehlinden olan
ulema kitap ve risaleler yazarak onların
iddialarını cerhetmeye çalışmıştır.
Bu
hususta en değerli faaliyet gösteren şa­
hıs Sivasî Abdülmecld Efendi’nhı hali­
fesi Abdülahad Nuri Efendi’dir. Abdülalıad Nuri Efendi, kaleme aldığı eseri

2048

ile, kadı zâdelilerin en mühim istinat­
gahı olan «Birgivît ııin «Tarikat-ı Muhammediye» sini tenkid edip cerhe ça­
lışmıştır.

Kadı-zâdelilerin rüşvet alm aları ve
hüküm et işlerine m üdahaleleri
Kadı-zâdeliler, darüssaade ağası ve Va­
lide Sultana kadar nüfuz ettikleri zaman
artık rüşvet alıp tayin ve azillerde m ü­
essir olmaya başlamışlardı. Bir vazifeye
tayinini istedikleri şahsı saraydaki taraf­
tarlarına gönderip, bunun filân işe tayi­
ninin münasip olduğunu söylerler ve bu
suretle hem istedikleri adamın uygun
gördükleri işe tayinini sağlamış olurlar,
hem de ondan rüşvet koparırlardı. M ü­
verrih Naimâ’nın ifadesiyle : «vâız efen­
dileri n mâkul gördükleri iş suret bulur­
du. Vâi2 ve nâsih efendilerin makul gör­
düğü işe hatâdır demeye kimsenin kud­
reti yoktu®. Mezkûr müverrih, bunların
hükümet işlerine tesir ve müdahale sure­
tiyle iş sahiplerinden rüşvet alışlarını pa­
zarlığa bağlamış olduklarını, onların pa­
zarlığına Hind tüccarının b ile , dayanamıvacağını nakleder.
Kadı-zâdelilerin, hükümet erkânı ne2 dinde söz ve arzularının yerini bulma­
sından ibaret nüfuzlu halleri, bilhassa bir
dediği iki olmıyan üstüvanî Efendi’nin
gözde ve imtiyazlı vaziyeti Çınar vak'asına kadar devam etti. Yeni sadrâzam
Boynu-eğri Mehmed Paşa, seleflerinden
birkaç kişinin yaptığı şekilde onlara yu­
muşak ve müsamahalı davranmadı. Na­
imâ (C: 6, 5; 234) nın ifadesiyle.: «ta­
biatı Türkmaniye muktezasmca; ulema
ve şeyhlere danışmak, onların medh-ü
zemininden elem çekmek ne demektir?»
diyerek bütün tayinleri kendi bildiği gi­
bi yaptı, vâızlarm alacağı rüşveti de ken­
di cebine attı.

Kadı-zâdelilerin fesat çıkarmak
istemeleri
Boynu-eğri Mehmed Paşa’nın Kadı-zâde grupuna yüz vermemesi bunların h ü ­
kümet aleyhine dönmeleri neticesini ver­
di. Memleketi değil kârlarını düşünen bu
adamlar, Bozcaada ve lim n i’nin elden
Çıkarak boğazın Venedikliler tarafından

kapatılışını kendi lehlerine istismar et­
mek istediler. Bu sıkıntılı ¿ünlerde dik ­
katleri kendi üzerlerine çekebilmek ve
kendilerine yüz vermeyen hükümet rei­
sini gözden düşürebilmek içhı, cami k ür­
sülerinde ve sair yerlerdeki konuşmala­
rında açıktan açığa hükümete atmaya
başladılar. Bu arada: «Zalim ve mürteşiler çek. Şer’ı şerif icra olunmuyor. Memalik-i islâmiye bid’at ile doldu. Vezi­
riazam ve m üftü tarikat erbabını him a­
ye ediyor» gibi sözlerle etrafı tahrik ediyorlardı.
Böyle tahriklerle hükümetin aleyhinde
ve dolayısiyle kendi lehlerinde muhit
yapmaya uğraşan kadı-zâdelilerin fiilen
harekete geçmek isteyişleri Köprülü’nün
sadareti zamanına rastladı. Köprülü Meh­
med Faşa’nm sadarete geçişinin sekizinci
günü (2 ekim 1656), aleyhdariarma kar­
şı şiddet göstererek hâdise çıkarmak is­
tediler. Bugün Fatih Camiinde toplanan
Kadı-zâdeliler, namazda müezzinlerin
makam ile okumalarını önlemek için üzerlerine yürüdüler. Tabii onlar buna
mâni olmak isterken mukabil taraf işe
müdahale etti. Az kalsın camide bulunan­
lar birbirine girecek ve kan dökülecekti.
Hâdisenin bu kertede kapanmasına rı­
za göstermiyen Kadı-zâdeliler, tarikat er­
babına karşı kinlerini büsbütün açığa
vurdular. Ve îstanbuldaki tekke ve hangâhları tamamen yıkıp tas ve toprağını
denize dökmeye karar verdiler. Bunun
için, taraftarlarına : «yarın silâhlı olarak
cami avlusunda hazır olun, emr-i b i’Im â’ruf ve nehy-i ani’lmünker hizmetin^
yardım edin» diye tenbihatta bulundular.
Müverrih Naimâ’m n belirttiğine göre
Kadı-zâdelilerin bu sıradaki karar ve n i­
yetleri :
a)
İstanbul'daki bütün tekkeleri yık­
mak, ondan sonra rastladıkları şeyh ve
dervişlere tecdid-i iman teklif etmek, ka­
bul etmeyenleri katleylemek.
b) Bunların yaptıktan sonra toplu­
luk halinde padişaha giderek cümle bid'atlerin ortadan kaldırılmasını istemek.
c) Selâtin camilerinde birer mina­
re bırakıp diğerlerini yıkmak.
Hasılı, Hazreti peygamberden sonra ih ­
das edilen şeyleri büsbütün ortadan kal­
dırıp, ortalığa kendi görüşlerine göre bir
nizam vermekti. Müverrih Naimâ (C: 4,

2049

S: 236), Kadı-zâdelilerin bundan sonraki
vaziyetlerini şöyle anlatıyor: «Ol gece
bu gulgule şelır-i İstanbul’a münteşir oiup softalar sopalar ve kürdeler ile ve
muhtekir ve mürai esnaf ve bunlara men­
sup şahısların elebaşıları Hacı iıa n d a l ve
Fakı Döngel madrabazlan gagirdleri ve
köleleri olan hatvan kazak kakavanlarına
silâh kuşatıp din davasına gidelim şek­
linde gürûh güruh toplanıp Sultan Melımed (Fatih) camiinde toplanmaya başla­
dılar»,
Sadnâzam Köprülü Mehmed Paşa bun­
ların toplandıklarını duyunca evvelâ ken­
dilerine adam göndererek fesada sebep
olacak bu hareketten vazgeçmelerini b il­
dirdi. Fakılar sadrıâzamın gönderdiği nasihatçıyı dinlemeyince Köprülü Mehmed
Paşa ulemayı davetle meseleyi görüştü.
Fesat çıkaran ve buna teşebbüs edenlerin
tecziyeleri lâzım geleceğine dair muva­
fakat alınca, durumu padişaha arzedip
fesatçıların idamları için emir istihsal ey­
ledi. Fakat idam cezasını tatbik etrniyerek Üstüvanî Mehmed, Türk Ahmed, D i­
vane Mustafa gibi vâız ve muharrik ele­
başıları Kıbrıs’a sürdürmekle iktifa ey­
ledi.

Kadı-zâdelilerin zihniyetlerindeki
geriliğin ve ahlâklarındaki
d üşüklüğün derecesi
Hazreti peygamberden sonra ihdas edilmiş şeyleri ortadan kaldırarak dîne
bir nizam verme iddiasında bulunan K a­
dı -zâdelilerin, bu iddialarında samimi ol­
madıklarını; menfaat temini için dinî me­
seleleri âlet ettiklerini isbata yarıyacak
deliller mevcuttur. Dördüncü Mehmed
zamamndaki Kadı-zâdeliler grupunun
zihniyetçe çok geri ve ahlaken çok düşük
oldukları görülmektedir. O nlann bu hal­
lerine bakarak kendilerine taraftarlık eden halktan herkesin de aynı derecede
ahlâken düşük bulunduğu iddia edilemez.
Bu bakımdan Kadı-zâdelilere taraftarlık
edenlerden bazılarının, ya onların içyüz­
lerini bilmediklerini, ya iyice cahil ol­
duklarını, veyahut da herhangi bir men­
faatin peşinde koştuklarını tahminde ha­
tâ olmasa gerek. Eski OsmanlI tarihlerin­
de bunların zihniyet ve ahlâkî durumla­
rını açıklamaya medar olacak misaller
verilmiştir. Naımâ tarihinden (C: 6, S:

236) naklettiğimiz şu misal, Kadı-zâdeli1er grupunun zihniyetinin gerilik dere­
cesi ile birlikte, alay mevzuu olacak ka­
dar gülünçlüğünü de ortaya koymaktadır.
Kadı-zâdelilerin, Hazreti peygamber­
den sonra ihdas edilen şeyleri kaldırma
fikirlerine karşı, Naimâ'nm tâbiri ile za­
rif bir adam, bu grupa dâhil, vâızlardan
Türk Ahmed’e şöyle bir sual tevcih eder :
*— Hazreti peygamber zamanında çak­
şır ve don yoktu. Binaenaleyh, çakşır ve
don giymek de.bid’attır. Bunları da kal­
dırır mısınız?»
Türk Ahmed’in cevabı tereddütsüz şe­
kilde şöyle olur :
î — Evet onu da menederiz; izar (futa)
ve peştemal kuşansınlar».
Adam başka bir suale geçerek :
i — Ya kaşık kulföınmak da bid’attir,
onu ne yaparsınız?» der.
Türk Ahmed yine kesin ve tereddüt­
süzce şu cevabı verir :
a— Onu da kaldırırız ; yemeği elleriy­
le yesinler, zehir değil ya, yemek elle­
rine bulaşsa ne lâzım gelir?»
Türk Ahmed’e sual soran adam bu de­
fa dayanamayıp :
*— Efendiler, halkı âlemi soyup çıp­
lak çöl arabı kıyafetine sokmak ister­
siniz» diyerek alay eder.
Bu mecliste konuşmaya şahit olanlar­
dan başka birisi söze karışıp vâıza :
«— Kaşıklar yasak olunca bir alay ka­
şıkçı esnafı ne yapsınlar?»
Diye sorar ; Türk Ahmed r
i — Misvak ve tespih yapıp onunla ge­
çinsinler» der. Fakat karşısındaki alaylı
alaylı şu cümleyi yapıştırır :
«—• Misvak ve tespih sanatını Gerede
ve Taraklı Türklerine işletirsiniz ; Ha­
remeyn fukarasına da geçinmeleri için
başka bir sanat bulun».
Müverrih Naimâ, Kadı-zâdelilerin ah­
lâken düşüklüklerine ait misalleri Ma'anzâde Hüseyin Beyden naklen kaydetmek­
tedir. Ma’an-zâde Hüseyin Bey Kadı-zâdeîilerden birçok kimseyi tanıdığını, bun­
ların çoğunun :
D ef için gam belâsın
Okuruz kadeh duasın
Mısraında mânâsını bulduğu üzere, iki
yüzlü hareket edip, zâhit göründükleri
halde gizlice her türlü kötülüğü işledik­
lerini söyler.

2050

Ma'aıı-zâde bir gün Fanilerin ileri
gelenlerinden birine şöyle bir sual tev­
cih eder:
*— Behey Efendi, Iezzet-i nefsaniveden olan kabahatları cümleniz irtikâb edip, görünürde cüz’iyat makülesi olan
şeylerde niçin taassup gösterirsiniz, bu­
nun aslı nedir?»
Adamın verdiği cevap âdeta suçun iti­
rafı mahiyetinde şöyle olur :
«— Beyim, sen gayet ahmak imişsin.
Adam bir haramı irtikâb ettiği zaman ne­
ticesinde ya tahsil-i .mal, ya zevk-i nef-

sanî ve lezzet-i cismani bulunmalıdır ki
günahkârlığı abes olmaya. Yoksa aituu
ve gümüş avaııi kullanmak, ipek giymek,
tütün içmek ve nağme dinlemek ve sair
buna benzer şeylerde ne lezzet vardır?
Akıllı odur ki bu türlü cüz'i lezzeti terkedip, belki suret-i zahirede inkâr ve
men’i babında taassup gösterip avam-ı
nâs ahmaklarını hüsn-ü haline inandıra.
Mahrem-i esrar olanlar ile ve reyperdede dünyevi maslahat ve nefsanî lezzete
derkâr olmaya mâni yok».

1648-1656 Y ILLA R I ARASINDA ANADOLU’DAKİ HADİSELER

Dördüncü Mehmed’in saltanatının,
Köprülü Mehmed Paşa’nın sadaretine ka­
dar geçen ilk sekiz yılı zarfında Anadolu
tarafında bir takım şekavet ve isyan ha­
reketleri vuku buldu. Anadolu’da huzu­
run kaybolması neticesini veren bu hâ­
diselerin en önde gelen sebebi hükümet
idaresindeki bozukluktu. Rüşvet ve irti­
kâplar. hükümet ve saraya tegallübler, iş
başına geçen adamların beceriksizlikleri,
bir gnıpuıı diğer bir grupu devirdikten
sonra onların adamlarına karşı takındı­
ğı tavırlar hükümet merkezi İstanbul’da
olduğu gibi Anadolu’da da huzur ve sü­
kûnun bozulması neticesini verdi.
Dördüncü Murad’ın tesis etmiş oldu*
.ğu sükûn ve dûzeıı Sultan İbrahim’in
saltanatının ortalarından itibaren bozul­
maya başlamıştı. Dördüncü Mehmed za­
manında ise, bu hal, "sekiz sene müddetle
hafiflemeden devam etti. İkiııci Osman
hâdisesinden sonra Anadolu’da isyanlar
çıkmasına yol açan sebepler, Dördüncü
Mehmed zamanında da tekerrür eder gi­
bi oldu.
Anadolu isyanlarını evvelâ Kuyucu
Murad Paşa, daha sonra da Dördüncü
Murad ezmişti. Yarım asırlık müddet
zarfında üçüncü bir defa daha ezilmele­
ri için Köprülü Mehmed Paşa gibi bir
adamın sadrıâzam olması icap etti.
Sultan İbrahim’in saltanatının son­
larından itibaren devlet idaresindeki bo­
zukluğun acısını en fazla çeken yer İs­
tanbul ile Anadolu idi. Sadnâzam ve yük­

sek devlet memurları arasında sık sık
vuku bulan değişikliğin acılan en ziya­
de Anadolu’dan çıkmaktaydı. Zira Vali,
sancakbeyi, kadı ve sair ¡memurlar eıı çok
Anadolu tarafında değişikliğe uğruyor,
rüşvetle mevki ele geçiren kimseler, İs­
tanbul’a verdikleri parayı fazlası ile bir­
likte Anadolu halkından çıkarıyordu. Bu
yüzden, bir taraftan mütegaiîibe takımı
türüyor, bir yandan da çiftini çubuğunu
bırakan köylüler emniyete kavuşmak ve
yeni geçim kaynakları bulmak için ka­
saba ve köylere göçediyordu. Osmanlı ta­
rihinde «çiftbozan reâya» diye anılan bu
çiftini çubuğunu bırakan köylülerden bir
kısmı levend ve sekban namı ile bir mütegallibe şahsa iltihak ediyor, böylece âsi
ve şaki grupunun âleti haline geliyordu,
Levend ve sekbanların çoğalması nisbetinde şekavet hadiseleri de artıyor, buna
mukabil köylerde nüfus azalıp topraklar
bakımsız kalıyordu.
Dördüncü Mehmed zamanında Ana­
dolu’da fiilen isyan çıkaran veya hükü­
mete muhalefete teşebbüs edenler ara­
sında vali gibi resmi hükümet memurları
olduğu gibi halk arasından çıkmış eşkiya yapılı kimseler de vardır. Bunların
ayrı ayrı tetkiki, hem isyancıların m ahi­
yetini, hem de isyanların hususiyetleri­
nin anlaşılmasını
mümkün kılacaktır.
Dördüncü Mehmed devrinin isyancıla­
rı, Haydar-oğlu, Katırcı-oğlu,
Gürcü
Abdünnebi, Abaza Haşan ve Şeydi Ahmed Faşa’dır.

2051

Haydar-oğlu
Sultan İbrahim zamanında devlet
idaresinde intizamsızlıklar başladığı sı­
rada, İsparta tarafında yol kesen kervan
soyan Kara Haydar adında bir eşkiya tü ­
remişti. Kara Haydar adamlariyle birlik­
te Uluborlu’da Veli Baba tekkesinde yatarken (rfairtıâ tarihi Cr 4, S: 240) bazı
kimseler tarafından bastırılıp öldürül­
müştü (1647). Onun ölüm ü üzerine ba­
basını katledenlerden intikam davasiyle
ortaya çıkan oğlu Mehmed babasından
dalıa azılı bir eşkiya oluvermiştir.
Haydar-oğlu Mehmed eşkıyalığa gi­
riştiği zaman üzerine evvelâ Anadolu
valisi İbşir Paşa gönderildi. îbşir Paşa,
Haydar-oğlu’nu Söğüt kasabası tarafında
sıkıştırarak adamlarını dağıttıysa da ken­
disi ele getirilemediğinden sür’atle der­
lenip toparlanarak soygunculuğuna de­
vam etti. Dördüncü Mehmed’in saltanatı­
nın. ilk senesi iğinde, maktul Veziriâzam
Hezar-pâre Ahmed Paşa bir sancak için
otuz bin kuruşunu aldı (Naimâ C: 4, S:
347) diyerek Ilgın ile Akşehir arasım ke­
sip hacı ve tüccarları soymaya devam
edince, Anadolu beylerbeyi Küçük Çavuş-oğlu Ahmed Paşa tenkiline memur
edildi. Ahmed Paşa, Kütahya’dan kalkıp
Haydar-oğlu’nun üzerine yürüdü ve ken­
disini Afyon kara hisar civarında m ağlû­
biyete uğrattı. Lâkin mağlûp eşkiyayı ta­
kip etmemek hatasına düşerek geriye
döndü. Bundan faydalanan Haydar-oğlu
ise bütün adamlarını başına toplayıp dü­
zene koymak fırsatına kavuştu. Ahmed
Paşa Sandıklı ovasında gurur ve gaflet
İçindeyk
Haydar-oğlu bir baskınla bey­
lerbeyini esir etti. Kendisini öldürmiyerek «bir daha kullanamadığın asker ile
galip gelemiyeceğin hasım önüne çıkma»
diyerek, soyup bir entari ile bıraktıktan
sonra azad eyledi. Fakat Ahmed Paşa’nın
salıverilmesinden bir saat kadar sonra,
Haydar-oğlu’nun en m ühim adamların­
dan Katırcı-oğlu : «Bre oğlan, ben ve sen
onun eline geçseydik şimdi başımız şu
meydanda yuvarlanırdı. Öyle hasmı adam sağ koyar mı?» deyip arkasına düş­
tü ve biraz sonra yetişerek Ahmed Faşa’yı öldürdü.
Ahmed Paşa’nm başına bu işler ge­
lince emri altındaki sanca ve sekbanlar
Haydaroğlu’na iltihak etti. Bu hâdiseyi

müteakip Bosna valiliğinden mazul Ke­
tenci Ömer Paşa-zâde Mehmed Paşa’ya
Anadolu eyâleti tevcih olunarak Hay­
dar-oğlu Mehmed’in tenkili ile vazife­
lendirildi (Eylül 1648). Ayrıca Haydaroğlu’nu yakalayan adamdan mallarının
hesabının sorulmıyacağı bu hizmetine
mukabil bir beylerbeylik verileceği de
ilân edildi.
Ahmed Paşa’nm mağlûbiyeti üzeri­
ne Afyonkarahisar ve civan halkı Haydar-oğlu’ndan daha -fazla korkmaya baş­
ladı. Bunun için o civardaki Çay kasaba­
sı zaimlerinden İsa Ağa, mevcut tehlike­
yi etraflı şekilde izahtan sonra bu belâ­
dan kurtulmak için Haydaroğlu’na bir
valilik tevcihinin uygun düşeceğine dair
sadrıâzama bir mektup yazdı. Sadnâzam
Sofu Mehmed Paşa bu mektubun muh­
teviyatını Yeniçeri ocağının meşhur ağaları ile müzakere eyledi. Ocak ağala­
rından Koca Muslihiddin Ağa, bir eşkiyaya valilik tevcihinin devlet otoritesini
sarsıp fena bir çığır açılmasına âmil olaeağını beyanla tevcihata mâni oldu.
Ahmed Paşa’nm sekbanlanyle kuv­
vetlenen Haydar-oğlu’na gelince ; bu ga­
libiyetinden sonra Afyonkarahisan basa­
rak şehrin ricalinden bazı kimseleri öl­
dürüp çarşısını da yağma etti. Ondan
sonra İsparta üzerine yürüdü. Şehir hal­
kı Haydar-oğlu’na ricacılar göndererek
baskında bulunmamasını, buna mukabil
ne isterse vereceklerini bildirdiler. Hay­
dar-oğlu ise bu rica karşısında İsparta’­
ya baskın yapmıyarak üç bin kuruş iste­
di ve talep ettiği para toplanıncaya ka­
dar civarda beklemeye başladı.
Bu sırada İsparta sancak beyliğine
merhum padişah Dördüncü Murad'ın
makbul silâhdarlarından Hacı Sinan-zâde’nin kardeşi Mehmed Paşa tayin edil­
miş (Naimâ tarihi C: 4, S: 374) ve m ü­
tesellimi Abaza Haşan Ağayı İsparta’ya
göndermişti. İsyancı Haydar-oğlu İsparta
civarında beklemekteyken Abaza Haşan
şehir dahilinde bulunuyordu. Cesur bir
adam olan Abaza Haşan bu arada acele
eli silâh tutan gençleri etrafına topladı
ve Haydaroğlu’nun içki ve eğlence ile
meşgul olduğu bir gece âni baskında bu­
lundu. Asinin adamları mukavemete ça­
lıştıysa da baskının şiddet ve âniliği kar­
şısında mağlûp oldular. Haydar-oğlu ya­

2052

ralı vaziyette bir ata binerek kaçtıysa da
Haşan Ağa arkasına düştü ve bir köyde
kendisini on kadar adamı ile birlikte ya­
kaladı.
Abaza Haşan bu muvaffakiyetinin
mükâfatını elde etmek için derhal İstan­
bul yolunu tuttu. Ve hükümet merkezi­
ne gelince yakaladığı adamları alay ile
sadrıâzama takdim etti. Sarı bıyıkları
yeni çıkmış çok taze bir genç olan Haydar-oğlu Mehmed, Parmakkapı’da asıldı.
Sadrıâzam Sofu Mehmed Paşa, Abaza Ha­
şan Ağa'ya bu hizmetine mukabil «Yeni-il
Türkmen ağalığı» m ihsan edip lıil’at
giydirdi. Yeniçeri ocağı ağaları bu tevcih
münasebetiyle, «bir sipalıinin birdenbire
Türkmen ağası olması ne demektir» diye­
rek muhalefet ve kıskançlıklarını belirttilerse de Veziriazam : «Bu adam bü­
yük hizmet edip yararlık gösterdi ; ben
tevcihten dönmem, isterlerse mührü alıp
arzu ettiklerine versinler» cevabında bu­
lununca ocak ağaları seslerini çıkarma­
dılar.
Böylece, azılı bir âsi olan Haydaroğlu beklenmedik şekilde ortadan kal­
karken, ileriki yıllarda çok kuvvetli bir
âsi haline gelecek olan Abaza Haşan Ağa
(Paşa) da nüfuz tesis edebileceği bir işin
başına geçmiş oluyordu.

Katırcı-oğlu
Aslen Hamid-elî (İsparta) mıııtakası
Türkmenlerinden olan Katırcı-oğlu önce
Haydar-oğlu ile birlikte çalışmakta ve
onun en m ühim reislerinden bulunmak­
taydı. Haydar-oğlu’nun ölüm ünü mütea­
kip onun emrindeki adamların reisi oldu
ve azılı bir âsi halinde faaliyetine devam
etti. Bir aralık Gürcü Abdünnebi’ye il­
tihak ederek, onun İstanbul üzerine yü­
rüyüşü sırasında beraberinde bulundu.
Gürcü Abdüîiııebi İstanbul’dan tekrar Aııadolu’ya dönünce, o da ayni şekilde Anadolu’ya avdetle evvelâ Yenişehir son­
ra Seydişehri taraflarında gekavete de­
vam etti Seydişehri halkından iki bin ku­
ruş eman parası talebettiği sırada Hatnid-eli sancağı mutasarrıfı Topal Meh­
med Paşa kendisi ile çarpıştı. Katırcı-oğlu’nun emrindeki yedi yüz kişilik kuv­
vetten ikiyüz kişi muharebe meydanında
can verdi. Topal Mehmed Paşa’nın zayi­

atı daha da fazlaydı. Katırcı-oğlu bu
mağlûbiyetten sonra bir müddet o civar­
da dolaştı, bilâhara Çay kasabasına gele­
rek buranın âyanından İsa A ğ a n ın çift­
liğine kondu. Muharebede verdiği zayiat
kendisine ağır geldiği, daimi korku içinde yaşamaktan da usandığı cihetle, affı
hususunda Isa Ağa’nın tavassutunu iste­
di. İsa Ağa’ya :
«— Ya gelsin beııi affettirsin ve illâ
hanümanını yıkar divar-ı Acem’e gide­
rim® dedi.
İstanbul'da adamları bulunan Isa Ağa durumu sadnSzama arzetti, Katırcıoğlu’nun affını prensip olarak kabul eden Sadrıâzam Murad Paşa «ben mektup
göndermem, ama devlet erkânından arzu
edenler göndersin» dedi. Bu vaziyet kar­
şısında şeyhülislâm, kazaskerler ile da­
ha bazı kimseler İsa Ağa’ya müsait ce­
vaplar yazdıklarından Katırcı-oğlu Şah
Mehmed kalkıp İstanbul’a geldi. Önce
sadrıâzam tarafından kabul edilen Katırcı-oğlu bilâhara padişahın huzuruna
çıkarılarak (NLİmâ tarihi C: 4, S: 458)
Sultan Mehmed'e takdim edildi. Hemen
hemen kendiliğinden af taleb edip neti­
cede buna mazhar olan Katırcı-oğlu’na
Beyşehri sancağı ihsan olundu. Tayin edildiği sancağına gitmeden önce devlet
erkânı ile tanıştırılan Katırcı-oğlu bir de
cirit oyununda hazır bulundu. Bu oyun­
daki mahareti ile herkesi hayran bıraktı.
Türkmen lehçesi ile konuşan Katırcı-oğlu hakkında İstanbul lehçesine ya­
bancı oluşundan dolayı Şarih-ül menar
zâde tarihinde «Türkçe bilmez» şeklinde
bahsedilmektedir. Türkmen hususiyetle­
rini bundan sonra da muhafaza ettiği an­
laşılan Katırcı-oğlu daha sonra Karaman
valiliği ve İsparta sancak beyliğinde bu­
lundu. İbşir Paşa Abaza Hasan’a karşı
1652 yılında serdar tayin edildiği zaman
bunların eski dostlukları hatırlamış, bu
yüzden Karaman beylerbeyi Katırcı-oğlu’na da serdarlık emri (Naimâ tarihi C:
5, S: 89) gönderilmişti. Katırcı-oğlu’nun
serdar tayinine içerliyen İbşir Paşa Aba­
za Haşan ile işbirliği etmiş ve neticede
Karaman Valisi Aksaray tarafında m ağ­
lûp olmuştur. İbşir’in Abaza ile işbirliği
edişini ve Katırcı-oğlu’nun da mağlûbi­
yetini gözönünde bulunduran hükümet,
ibşir Paşa’yı memnun edebilmek için

2053

kendisine Diyarbekir Valiliğini tevcih et­
mişse de İbşir oraya gitmemiştir.
İbşir Paşa sadnâzam olduğu zamaıı
Katırcı-oğlu’nu ortadan kaldırmak iste­
mişse de Kara Murad Paşa’nın himayesi
sayesinde ölümden kurtulmuştur. Zeki
ve süratli kavrayışlı bir adam olan Katırcı-oğlu devlete hizmete devam etmiş
ve 1668 senesinde Giz'it’te Kandiye m u ­
hasarası esnasında şehid düşmüştür.

Gürcü Abdünnebi
Sadnâzam Gürcü Mehmed Paşa'run
akrabalarından ve Adanalı Cafer Faşa’nın kardeşi olan (Naimâ tarihi C: 4, S:
394) Abdüıınebi, Dördüncü Murad zama­
nındaki sipalı zorbalarının meşhurlarmdaııdı. Mezkûr hükümdar zorba takımını
ortadan kaldırırken Gürcü Abdürmebi
kaçıp saklanmıştı. Bilâhara yakalanan
Abdünnebi padişahın huzuruna getirildi­
ği sırada silâhdarın ricası üzerine affedil­
miş ve Sultan Murad’ın :
«— Sana bağışladım; bir kıyafetli
kâfirdir, kapıcılar kethüdası yap».
Demesi üzerine belirtilen vazifeye
getirilmişti. Gürcü Abdünnebi saray hiz­
metlerinde bulunduğu sırada Bor ve N iğ­
de tarafında çiftlikler teinin etmiş, ken­
disinin affına delâlet eden şahsın idam ın­
dan sonra Niğde’deki çiftliğine gelip yer­
leşmişti.
Niğde’de oturduğu halde nüfuzu sa­
yesinde İstanbul’a mektuplar yazarak is­
tediği işi gördüren Gürcü Abdünnebi bil­
hassa kârlı şeyleri ele geçirmeyi gözet­
mekteydi. Nitekim Sultan İbrahim’in
lıal’mden kısa bir müddet önce Suriye’­
deki Safed sancağının voyvodalığını yüz
doksan bin kuruşa iltizama alrtîış, ve bu
iş için evvelâ peşin yüz bin kuruş verip
bakisinden 30 bin kuruşu da sadnâzam
Hezarpâre Ahmed
Paşa’ya yollamıştı.
Abdümıebi’nin yolladığı para deftere
geçmeden saltanat değişikliği vuku b u l­
muş ve yeni sadrâzam bu parayı tanı­
mamıştı, Abdünnebi 30 bin kuruşu ye­
niden ödememekte ısrar etmiş, bu sıra­
da İstanbul’da Sofu Mehmed Paşa yeni­
çerilerin yardımı ile sipahileri tedip et­
tiği ve tedip hareketini müteakip sipa­
hilere karşı haşin davranıldığından. eski
bir sipahi olan Güıcü Abdünnebi’nin voy-

vadalığı da tanmmıyarak bu iş başka b i­
rine verilmişti. Böylece Abdünnebi’nm
yüzbin kuruşu da yanmış oluyordu.
Yüz otuz bin kuruşunun yanmasından
ve İstanbul’da sipahilerin öldürülmesin­
den sonra Gürcü Abdünnebi’nin. Niğde
dışında çadıra çıkarak, sipahilik gayre­
tiyle etrafına adam toplamıya başladığı
görülmektedir. Gürcü Abünnebi 130 bin
kuruş kayba uğradıktan sonra adam te­
minine çalıştığına göre ; güceniklik his­
sinin onun hâleti rulıiyesine hâkim bu­
lunduğunda şüphe yoktur. Kaybolan bir
menfaati yeniden elde etme düşüncesi,
İhtimal onun ilk plânda gelen endişesiydi. Lâkin Gürcü Abdünnebi böyle bir şey
söylemeden sipahilerin kan davası ile or­
taya çıktı. Etrafa haberler salıp adamlar
göndermek suretiyle Anadolu’daki sipa­
hileri ve daha birçok kimseyi etrafına
topladı. Maiyetindeki insanların miktarı
kabarınca Konya tarafına ilerledi ve oranın sipahileri de kendisine katıldı. G ür­
cü Abdünnebi etrafa haberler j’olladığı
sırada, davete rağmen kendisine iltihak
etmiyeıılerin mallarını yağmalattırdığın­
dan, zor karşısında kalan kimseler ister
istemez (Naimâ tarihi C: 4, S: 411) onun
başına toplanıyordu. Bu bakımdan A b­
dünnebi’nin emrinde birleşenlerin m ik­
tarı çok kabarıktı.
Vaziyetten endişelenen Veziriâzam
Sofu Mehmed Paşa birkaç defa nasihatçılar gönderdi. Sofu Mehmed Paşa’yı ta­
kiben sadnâzam olan Kara Murad Paşa
da ayni şekilde davranarak mektupla bir­
likte birisini gönderdi ve :
«— Hareketinden muradın nedir?
Hasmm olan Sofu Mehmed Paşa'nın hak­
kından gelindi. Onun içiıı cemiyetini da­
ğıtıp yerine git» dedi.
Abdünnebi’nin buna cevabı :
«— Sultanahmed camii vak’asında bu
kadar arkadaşlarımız öldü ve namazları
kılınmadı. Bu fitneye sebep olan veziriâ­
zam gitmiş, fakat fetva veren m üftünün
hakkından gelinmek için davamızı padi­
şahın huzuruna götüreceğiz», oldu.
Gürcü Abdünnebi İstanbul istikame­
tinde ilerledikçe adamlarının miktarı ar­
tıyordu. O arada Katırcı-oğlu da dört yüz
kişilik maiyetiyle, Kazaz Ahmed nam ın­
daki eşkıya da yine adamlariyle birlikte
Abdünnebi’ye iltihak etti. BÖylece G ür­

2054

cü Abdünnebi’nın etrafında toplanan in ­
sanların miktarı on beş bin kişiyi aştı.
Kütahya tarafındaki Altıntaş civarına
geldiği zaman İstanbul’da telâş ve heye­
can başladı. Abdünnebi'ııin muharebe cdebileceği düşünülerek asker tedariki ça­
relerine başvuruldu. Yeniçeriler hakkın­
da güvensizlik duyusuna kapılanlar gö­
rüldüğünden bunu telâfi etmek gayesiyle
ocağa acemilerden asker alındı. 30 Hazi­
ran 1649 günü vezirler, şeyhülislâm, ule­
ma, yeniçeri ve kapıkulu süvarisi subay­
larının iştiraki ile bir meşveret meclisi
toplanarak Gürcü Abdünnebi’den gelen
mektuplar da okunmak suretiyle mesele
müzakere edildi. Evvelâ, Gürcü Abdüıınebi’r.in İstanbul’daki sipahiler tarafın­
dan davet olunduğundan şüpheleııildiğinden bu nokta münakaşa edildi, sipahile­
rin böyle bir şey yapmadıklarını bildir­
meleri üzerine. Abdünnebi ile birleşmiveceklerine dair kendilerinden söz alındı.
Daha sonra bunların asiliği ve kendile­
riyle çarpışma işi görüşülürken Kara Çelebi-zâde Mahmud Efendi fetva işine iti­
raz edip :
«— Siz bu meşvereti ve fetvayı konu­
şuyorsunuz, ama bir kere halkın sözleri­
ne kulak verin ne söylüyorlar. Ol taife,
şer' ile sözümüz var deyip, bu kadar ce­
miyet ile gelirken ve bir ferdin malına
ve ırzına taarruz etmeyip kendi hallerine
mukayyed iken nasıl celâli olur?» dedi.
Naimâ ( C: 4, S: 416) nın kaydına nazaran,
Mahmud Efendi’nin bu sözlerinden sonra
toplantı dağılmıştır. Fakat, Kâtib Çelebi
«Fezleke» sinde: «Gürcü Abdünnebi huruc-u ales-sultaiı (padişaha âsi vaziyet
alma) edip Katırcı-oğlu dedikleri yol ke­
sen eşkıyayı yanına alıp fesada ittifak et­
mekle isyanı mukarrer olmuştur. Bundan
sonra inadından vazgeçmezse kendisinin
ve yanında bulunanların katilleri için»
senet tanzim edilip kazaskerler ve sair
ulema tarafından imzalandığını bildirir.
Vecihi tarifindeki kayda göre, G ür­
cü Abdünnebi adam toplıyarak harekete
hazırlanırken Sivas Valisi Ibşir Paşa serdarlık emri yazılmış ve diğer beylerbey­
lerine de Ibşir Paşaya iltihakları bildiril­
miştir. Fakat Abdünnebi gelirken İbşiıPaşa veya başka bir beylerbeyinin onun­
la çarpışmasına tesadüf edilmemekte ve
İbşir Paşa’nm da bu husustaki faaliyet

şekline dair tarihlerde sarih bir m alû­
mat bulunmamak tadı r.
Abdünnebi İzmit’e doğru gelmektey­
ken Erzurum Valisi Tavukçu Mehmed
Paga serdar tayin edilip İstanbul'dan on
beş oda yeniçeri gemilerle İzmit’e sevkedildi. Bunlar İzmit’te siperler kazarak
mevzive girdiler. Gürcü Nebi'nin kuv­
vetleri yaklaşıp da siperlerdeki yeniçeri­
ler tüfenk ateşine başlayınca Katırcı-oğlu ileri atılıp :
«— Yoldaşlar bizim sizinle çengimiz
yoktur.»
Dedi. Yeniçeriler ateşten vazgeçtiler.
Pek uzun sürmeyen görüşmeleri mütea­
kip asker dağılıp yeniçerilerin büyük
kısmı karşı tarafa iltihak edince Tavuk­
çu Paşa da sür’atle geriye çekilip İstan­
bul yolunu tuttu.
İzmit’te bu işler olurken tuğ ve san­
caklar Üsküdar’a geçirilip Doğancılar
meydanına dikilmiş, yeniçeri, sipahi, top­
çu, hattâ saraydaki Bostancılar da Üs­
küdar tarafına nakledilip siper ve hen­
dekler hazırlanmaya başlanmıştı. Tavuk­
çu Mehmed Paşa avdet ettiği zaman, G ü r­
cü Abdünnebi’nin «şeyhülislâmın idam ın­
dan feragatla azline razı olmuş bulundu­
ğu» haberini getirdi. Bu duruma göre
bir çarpışmaya lüzum kalmadan anlaşıl­
ması mümkündü. Fakat şeyhülislâmın
azli de kabul edilmeyip askerini dağıtma­
sı isteği tekrarlandı.
Daha yukarılarda Murad Paşa'ııın ilk
sadareti kısmında temas edildiği veçhile,
neticede hükümet kuvvetleri ile Abdünnebi'ııin kuvvetleri ¿Bulgurlu» tarafında
karşılaştı. Abdüınıebi’ııin arzu etmemesi­
ne rağmen iki taraf birbiriyle tutuştu. Bu
sırada, müverrih N aimâ’nın ifadesiyle :
«Bu mertebe kıtal olmak insaf mıdır? d i­
ye sözler söyleyip veziriazam ve serdara
istima’ olundu. O sırada akşam erişti.
Gürcü Nebi ve Katırcı-oğlu dönüp, ma­
demki muradımıza aldırış olunmadı; bey­
hude müslümanlar birbirlerini niçin k ı­
rarlar? Müslümanlar ile vuruşmak caiz
değildir» diyerek çadırlarına bile uğra­
madan. Gebze tarafına çekilip gittiler.
Onların ayrılıp gitmesi karşısında asker­
leri dağılıp perişan oldu (Temmuz 1649).
Bu hâdiseden sonra Gürcü Nebi, Niğ­
de, Katırcı-oğlu Söğüt, Kazaz Ahmed de
Akşehir tarafına giderek şekavete başla­

2055

dılar. Üsküdar civarındaki muharebeye
kadar Abdünnebi’ye bir haydut nazarı
ile bakmak herhalde mümkün değildir.
Esasen onun bu hâdiseden bir ilâ bir bu­
çuk ay kadar sonra, Kırşehir sancakbeyi
îshak Bej7 tarafından Karapınar civarın­
da yakalanarak başı kesilincej'e kadar
neler yaptığına dair de eski tarihlerimiz­
de tafsilât mevcut değildir. Halbuki, Üs­
küdar’da çarpışmadığı için münakaşa edip kendisinden ayrılan Katırcı-oğlu’n un
bu arada Adapazan’m basıp malını talan
ettiğini, iki yüz kadım kaçırıp adamları­
na dağıtarak bunlarla fuhuş irtikâb (Naima tarihi C: 4. S: 434) ettiklerini bili­
yoruz.

Abaza Hasa» Ağa
Dördüncü Mehmed’in çocukluğu dev­
rinde işlerin bozuk düzen gidişi ve ya­
pılan haksızlıklar, serkeşliğe meyilli kim ­
seleri isyana bile sevketmiştir. Gürcü Abdünnebi'nin asker toplıyarak Üsküdar’a
kadar gelmesi buna misal olduğu gibi,
Abaza Haşan Ağa’nın isyana kalkışı da
buna misaldir. Biraz yukarda belirtildi­
ği üzere, Haydar-oğlu’nu yakalamasına
mükâfaten Abaza Haşan Ağa’va üç sene
müddetle Yeni-il voyvadalığı verilmişti.
Haşan Ağa ne yazık ki bu işine üç sene
boyunca sahip olamadı. Bir sene sonra
burası yeniçeri kethüdasının tesiri ile Ak
Ali admaa birine (Naimâ tarihi C: 5, S:
83) verildi- Halbuki kendisinin müddeti
dolmamış ve bu arada parası geçmiş bu­
lunuyordu. Bu vaziyet karşısında İstan­
bul'a gelerek ocak ağalarının her birine,
sonra da vezirifizama başvurarak, elin­
deki hatt-ı hümâyuna rağmen yapılan,
haksızlığı izaha çalıştı. Kendisi derece­
sinde mühim iş görmiyenlere yapılan bü­
yük tevcih ve ihsanlardan misaller gös­
terdikten sonra, Yeni-il voyvodalığının
elinden alınması yüzünden hâzineye 60
bin kuruşunun geçtiğini beyanla, tatbik
edilen muameleden dolayı pervasızca
tenkid ve şikâyette bulundu. Bilhassa ve­
ziri âzamin huzurunda muhavereye karı­
şan ocak ağalarından Deli Birader’e acı
sözler söyledi. Bu sırada orada bulunan
kethüda Gadde Mehmed, veziriâzamın
huzurunda böyle konuşmanın ayıp oldu­
ğunu ihtar edince, Haşan Ağa elini kı­

lıcına atarak, hakikati sadrıâzama anlat­
manın ayıp olamıyacağmı beyanla ken­
disini azarladı. Nihayet Vezin azam Me­
lek Ahmed Paşa:
o— Haşan, sözü uzatma, vakti iki ey­
le, görelim ahvaline bir suret verilir».
Diyerek kendisini dışarıya çıkarttı.
Bu günler, yeniçeri ocağı ağalarının tegallübü devrine rastladığından, idare me­
kanizmasında onların sözleri yürüyordu.
Haşan Ağa’nın. ırkdaşı olan Sadnâzam
Melek Ahmed Paşa, herhalde mevcut
haksızlığı takdir ediyor, fakat ağaların
hâkimiyeti yüzünden
sesini çıkaramıyordu.
Abaza Haşan Ağa veziriâzamın hu­
zurundan çıktıktan biraz sonra eline bir
lıatt-ı hümâyûn tutuşturuldu. Bunda he­
men o gün vilâyetine gitmesi emrolunuyordu. Ayrıca yine bu arada vezir ket­
hüdası ile ocak ağalarının elbirliği edip
kendisini öldüreceklerini duyduğundan
derhal Üsküdar'a geçti. Burada, ağaların
gadri dolayısiyle hükümetten memnun
olmıyan sipah reislerinden Konyalı Ha­
şan Ağa, Kör Mehmed, Cündi Yusuf ve
daha bazı kimselerle birleşti. Yekdiğeri
ile kolaylıkla anlaşan bu insanlar Sarı
Kâtib, Deli Birader, Gadde Mehmed ve
defterdarın başlarını istediler. Haşan Ağa’nın bu talebine, istenen kimselerin ye­
niçeri ocağının himayesi altında bulun­
dukları cevabı verilince, o da «burası Atmeydanı değildir, şimdiden sonra aramı­
zı kılıç fasleder, ağalar gelsinler bu ta­
rafta görüşelim* diye haber yolladı. Bövlece Haşan Ağa çarpışmayı göze almış
bir âsi vaziyetine geçmek üzere bulunudu. Ne çare ki ağaların tazyiki altında
olan sadrıâzam pek idareli davranamadı
ve Abaza Haşan Ağa’ya vilâyetine git­
mesi hususunda bir emir daha yazdı. Abaza, parası verildiği takdirde gideceğini
söylediği ve bu bakımdan ayak diredi­
ğinden iddia ettiği miktarın yarı kadar
bir para, yani otuz bin kuruş kendisine
ödendi. Ve yine vilâyetine gitmesi husu­
su tekrarlandı. Bu vaziyet karşısında Ha
san Ağa tbizı mahzun ve mağdur gönder­
mekle o vilâyetlere acımıyor musunuz?»
deyince verilen cevap o kadar acayip, o
derece hükümet adamına yakışmayan şe­
kilde idi. Devletin idare işlerinin bozuk­
luğunu ve hükümet adamlarının zihni­

2056

yetini bunun kadar sarihçe ifade edecek
itirafa pek az rastlanır. Abaza Hasan’a
verilen bu cevap :
«Buradan kalkıp gitsinler, isterlerse
Anadolu’yu ateşe versinler» cümlesinden
ibaretti.
Serkeşliğe niyetli olmıyan bir kimse
dahi, o sırada, böyle bir cevap karşısın­
da baştan çıkabilirdi. Tabiaten âsi ruhlu
olduğu anlaşılan Abaza Haşan <röyle ise
vebali boynunuza» deyip derhal faaliyete
koyuldu. Ulûfe almak için İstanbul’a gel­
mekte olan sipahileri geriye çevirerek
cemiyetine kattı. Ayrıca etrafa adamlar
salarak sair sipahileri kendisine iltihaka
davet etti. Gönlü ile katılmıyanlan da zor
kullanarak, hattâ mallarını zaptettirmek
suretiyle iltihaka mecbur bıraktı. İzmit’e
vardığı zaman bir miktar da sekban yaz­
dı. Böylece cemiyeti kalabalık hale gel­
diğinden. artık sahraya çıkıp çadırlar ku­
rarak geçtiği yerlerde soygun hareketle­
rine girişti.
Bu sırada, yeniçeri ocağı ağalarından
Bektaş Ağa’ya ait otuz bin kuruş ile at
ve deve katarlarının İstanbul’a götürül­
mekte olduğunu haber aldı. Bolu ile Ge­
rede arasına adamlar göndererek bunları
müsadere etti. Abaza Haşan Ağa artık
kuvvetine hayli güvenir durumda olmalı
ki, ocak ağalarına mektup yazarak yap­
tığı müsadereyi bizzat bildirdi.
Şimdiye kadar müteaddit örnekleri
görüldüğü üzere, sivrilen bir âsiye sair
küçük âsilerin iltihakı misali tekerrüre
başladı. Bu cümleden bir hâdise olarak,
Bolıı tarafındaki mühim eşkıyadan Köleoğlu namındaki şahıs adamlariyle birlik­
te Abaza Hasan’a iltihak eyledi. Köle-oğIu müteaddit defa Bolu paşasının adam­
ları üzerine baskın yapıp bazılarını kat­
letmişti. Abaza Haşan Ağa, Köle-oğlu’nun iltihakından sonra Kastamonu’ya
doğru ilerledi. Bu taraftaki Eflânı na­
hiyesinde rastladığı yeniçerilerin burun
ve kulaklarını kestirdikten başka ayrıca
katil ve soygunlar yaptı. O sırada, vezi­
riazamın adamlarından iken kaçarak
kendisine iltihak etmiş olan Şahin Ağa
adındaki şahsı bir bölük kadar asker ile
Bektaş Ağa'nın Ankara’daki çiftliğini
yağmaya memur etti. Çiftliğin kethüdası
soygunun, vuku bulacağını haber aldığın­
dan buradaki kısrakları eşkıyanın eline

düşmekten
koruyabilmek için Ankara
kalesine sokmak istedi. Ankara kadımı,
kısraklar yüzünden şehir halkının eşkiyanın gavz ve tasallutuna maruz ka­
labileceğini beyanla bunları içeri alma­
mak istediyse de bilâhara razı olup al­
dı. Kadının bu şekildeki davranışı İs­
tanbul’da duyulur duyulmaz, Bektaş Ağa
hükümet nezdiııde nüfuzunu kullanarak
derhal onun idamı için emir çıkarttırdı.
İdam emri Ankara'ya gelince, sevilen bir
adam olan kadı’nın idamını önlemek üze­
re maiyetindeki adamlar işbirliği ediver­
di. Bektaş Ağa bu defa Ankara kadısının
adamlarının toptan idamı hakkında (Naimâ tarihi C: 5, S: 87) emir çıkarttırdı.
Fakat bu emir de infaz edilemedi.
İstanbul'da birbirini takiben çeşitli
zümrelerin tegallübleri yüzünden, işler
karışıp hükümet otoritesi bir hpvli zayıf­
larken, işlenen büyük hatâlar dolayısiyle bazı kimselerin isyanına âdeta zorla
yol açılmış oluyordu. Abaza Haşan, şüp­
hesiz bunun en açık delili idi. Ankara
kadısı Keder-oğlu da şayet Abaza Haşan
gibi âsi ruhlu bir kimse olsaydı, evvelâ
kendisi, sonra maiyeti için idam emri çı­
kınca, pekâlâ Celâli grupuna dâhil ola­
bilirdi.
Kole-oğlu adındaki eşkiya Abaza
Hasan’a iltihaktan sonra Bolu tarafında
soygunlara devam ederken, Bolu’da sakin
Süleyman Ağa namındaki cesur bir şa­
hıs fırsat düşürerek bu eşkiyanın kırk
elli adamını kılıçtan geçirdiği gibi ken­
disini de beş altı yakini ile birlikte eie
geçirdi. Bu beş altı kişi ile beraber İs­
tanbul'a sevkedilen Köle-oğlu Parmak*
kapı’da asıldı. Bü sırada kendisine Bolu
sancakbevliği tevcih edilmiş olan bölük
halkından Canbolad Deli Haşan Ağa Üs­
küdar’a geçerek adam toplamak üzere
çadır kurdu. Fakat bir gece adamların­
dan birkaç kişi sancakbeyliğine ait tuğ­
ları da alıp kaçarak Abaza Hasan’a ilti­
hak ettiler. İstanbul halkının :
A Benli Haşan tuğlar nice oldu?
Dis’e türkü söyleyip alay etmesine
vesile teşkil eden bu hâdise, yeknazarda
üç beş kişinin kaçmasından ibaret gibi
görünürse de, kaçtıkları yerin Üsküdar
oluşu ve bir sancak beyinin maiyetine
dâhil bulunuşları bakımından hayli mâ-

2057

nalı ve hükümet erkânını düşündürmesi
gereken bir şey idi.

İbşir Paşa ve Abaza Hasa«
Abaza Haşan'jn etrafındaki kalabalık
artarken Sivas Valisi İbşir Paşa bunun
tenkili için serdar tayin edildi. Lâkin
îbşir Paşa Abaza’yı tenkil edeceğine to­
nunla birleşti. 1654 ekiminin son günle­
rinde sadaret mührüne nail olacak olan,
bu Celâli tabiatlı adamın, Abaza Haşan
ile birleşmesi sebebinin iyice anlaşılabil­
mesi için Sivas valiliğine getirilmeden
Önceki durumuna gözatılması isabetli ü~
lacaktır. İbşir Paşa’nııı Celâliliğe özenti
duyacak şekilde burkulmasında, haksızlık
telâkisi edilecek tarzda sakat bir muame­
leye maruz bırakılmasının izlerini bulmak mümkündür. Bu muamele ona Şam
Valiliği sırasında tatbik edilmiştir.
Ibgiı* Paşa, Şam Valisi iken, Lübnan'­
da Dürzi M a’n -oğulla rı n dan İkinci Fahreddin’in kardeşi Yusuf oğlu Emir Melhem (Mulham) ile yine bu aileden olan
Ali Bey ile mücadele halindeydi. Bun­
ların geçimsizlik ve mücadelesinde, mer­
kezi hülîûmet A li Bey’i tuttuğu cihetle,
Emir Melhem’den Sayda ve Beyrut mukataatmdan vermesi icap eden verginin
istenmesi, vermediği takdirde tenkili ci­
hetine gidilmesi hususunda Şam Valisi
İbşir Paşaya İstanbul’dan emir gönderil­
mişti (Xaimâ tarihi C: 5, S: 39). Emir
Melhem Şam Valisinin asker ile üzerine
gelmekte olduğunu casusları vasıtasiyle
haber almış ve tedarik görerek onu pu­
suya düşürmüştü. Gerek âni hücuma ma­
ruz kalması, gerekse Şam kulunun hıya­
neti yüzünden İbşir Paşa mağlûp olmuş,
kendisi yaralanmış ve ağırlığı yağma edilmişti (1650). İbşir Paşa buntın üzeri­
ne Emir Melhem’e karşı serdar tayin
edilmesini İstanbul'dan istemiş, önce di­
leği kabul olunarak serd arlık emri ya­
zılıp Divarbekir ve Haleb valilerinin de
kendisine iltihakı emredilmiştir. Fakat Emir Melhem bu defa da atik davranarak
İstanbul’a para ve ricacılar, İbşir Paşa’­
ya da şefaatçiler yollamak suretiyle s&rdarlık emrinin kaldırılmasını sağlamıştır.
Bu arada İbşir Paşa’nın maruz kaldığı
mal zayiatının Emir Melhem tarafından
tazmin edileceği bildirilmişse de, İstan­
bul’a yedirdiği rüşvetlere güvenen Mel­

hem, İbşiı'e birkaç attan başka bir şey
vermemiştir, İbşir Paşa buna hayli içer­
lemiş se de, Naimâ'nm ifadesiyle: «kazi­
yenin nice olduğun bilip ocak ağalarının
tasallutunu fehmetmekle nâçâr iıazm ve
sükût» eylemiştir.
İşte, ocak ağalarına karşı iyi hisler
beslemiyen îbşir Paşa, Abaza Hasan’ın
isyan hâdisesi üzerinedir ki, bu hislerle
karışık olarak serkeş ruhluluğunu ortaya
koydu.
Abaza Haşanın yaptığı işler İstan­
bul'da duyulunca, ocak ağaları kendi a~
ralarında bir görüşme yaparak âsiye kar­
şı serdar tayinini karara bağlamak iste­
diler. Bu sırada Abaza Hasan'ın eski dost­
larından Diyarbekir Valiliğinden mazul
Çavuş-oğlu Mehmed Paşa’dan Bektaş Ağa vasıtasiyle yüz otuz kese para alına­
rak Sivas Valiliği fNaimâ tarihi C: 5, S:
88) tevcih edilmiş bulunmaktaydı. Meh­
med Paşa, Sultan İbrahim’in kızı olan
karısı Gevherhan Sultan’m mücevherle­
rini rehine koyup temin ettiği para ile
vilâyetine gitmeye hazırlanırken, Sivas
Valiliğinin, Şam’dan mazûl vazıyette
Göksün yaylasına gelip yeni bir memuri­
yete tâyinini bekleyen ibşir Paşa’ya tev­
cih edildiğini, kendisinin de Şehrizor Va­
liliğine tayin olunduğunu öğrendi. Meh­
med Paşa, ocak ağalarına verdiği rüşveti
Şehrizor'dan çıkaramayacağını düşünerek
müteessir olmakla beraber vilâyetine git­
mekten gayri yapacağı iş yoktu. Böylece
Çavuş-oğlu Mehmed Paşa gayri memnun
vaziyetle Şehrizor’a giderken İbşir Paşa
da Sivas'a, yerleşti.
îbşir Paşa'ya Sivas Valiliği verilince,
Abaza Hasan'a karşı serdar tayin edildi­
ğine, Anadolu’daki bazı valilerin de onun
emrine girerek harekâta katılmalarına
dair emirler yazıldı, ibşir Paşa’y3 s®1"“
darlık emri gönderilirken, yukarıda ken­
disinden bahsedilen Canbolad-oğlu m ü ­
teferrika Benli Haşan Ağa’ya da Bolu
sancağı verilerek Üsküdar'a geçirilmişti.
Haşan Ağamın tuğlarının çalınması, ser­
dar tayin edilen kimsenin de işi yavaş­
tan aîır gibi görünüşü bu meselede sür’atli bir muvaffakiyet temin edilemiyeceğine delildi. Abaza Haşan Ağa’ya karşı
asker toplama işinin yavaş ve gönülsüz
şekilde yürümesinin en başta gelen âmili
ocak ağalarının zulüm ve tegallübleri idi.

2058

Ocak ağalarının tegallübleri yüzün­
den İstanbul’da idari işler çok sakat şe­
kilde yürütüldüğü cihetle, Abaza Hasan’a
karşı harekât icra eyliyecek serdar brr
defa daha değiştirildi, tbşir Paşa. Aba­
za Hasan’tn eski bir dostudur denerek
serdarlığa Karaman Valisi Katırcı-oğlu
tayin edildi. Bu arada İbşir’in gönlünün
alınması için de, kendisine Bağdad Va­
liliğinin tevcihi düşünüldü. O arada Bağ­
dad kulu tarafından vali öldürülmüş ol­
duğu cihetle Bağdad Valiliği müııhaldi.
Katırcı-oğlu'nun serdar tayinine içerliyen tbşir Paşa, peşinen sesini çıkarmaz
gibi görünüp, hükümet ile Abaza Hasan’ın arasını bulmak ister gibi davra­
narak askerini toplayıp biraz ilerledi ve
neticede Abaza Hasan’a iltihak etti. Bövlece âsi kuvvetlerin miktarı fevkalâde
kabarıverdi. Serdar Katırcı-oğlu Mehmed Paşa Aksaray tarafında mağlûp ola­
rak Konya'ya döndü. Vaziyetin çok ciddi
şekle girdiğini gören ocak ağaları İbşir’e
Bağdad Valiliği emrini göderterek onu
Abaza'dan ayırmak istedilerse de îbşir
bu tevcihi kabul etmedi. îbşir Paşanın
âsi manzarasına bürünmesi üzerine, Bektaş Ağa’nın tesiriyle Çavuş-oğlu Mehmed
Paşa ve daha iki beylerbeyine Ibşir'in
katli için (N’aimfi tarihi C: 5, S: 156) emırler yazıldı. Fakat bu paşalar tbugün
ona ise, yarın bizedir!» diyerek aldıkları
emrin infazına girişmedikleri gibi mer­
kezden gelen yazılan da tbşir’e gönder­
diler.

İbşir Paşa ve Abaza Hasazı
A nkara önünde
İbşir Paşa, Abaza Hasan'a iltihak et­
tikten sonra bunların cemiyetleri pek ka­
barık hale geldi. Bunlar geçtikleri saha­
yı yağma ederek ilerledikleri ve önleri­
ne geleni kendilerine iltihaka zorladık­
larından maiyetlerindeki insanların m ik­
tarı 30 bin kişiyi bulmuştu. Böylece sa­
yıları korkunç derecede kabarırken sipa­
hiler İbşir Paşa’ya :
t— Sana mühr-ü hümâyunu temin
etmek için Üsküdar'a kadar gidip mu­
halifleri katlettikten sonra seni veziria­
zam yaparız. Böylece hem sana hizmet,
hem de yoldaşlarımızın intikamını almış
oluruz» diyorlardı.

Sipahilerin sözleri canına minnet o l­
makla beraber İbşir Paşa, sadrâzamlığı
elde etmek niyetiyle ayaklanmış görün­
mek istemiyor, onun için «bunlar beni
dile düşürdüler» diyerek hakiki niyetini
gizlemeye uğraşıyordu. Öte taraftan geç­
tiği yerlerde halka «zahire baha» ve «se­
lâmet akçesi* adı altında salmalar yapa­
rak tehditle para topluyordu. Abaza H a­
şan ile birlikte Ankara’ya geldiği zaman
burada sancakbeyi bulunan Abdullah
Bey'i bir kişilik maiyeti ile birlikte öl­
dürttü. Daha sonra Ankara yeniçerilerin­
den on beş bin kuruş emaıı parası istedi.
Yeniçeriler Abaza ve İbşir'in etrafındaki
kalabalığın korkunçluğu karşısında der­
hal bu parayı ödemeyi tercih ettiler, t fa­
şır Paşa daha sonra Eskişehir taraflarına
da adamlar göndererek salmalar yaptı.
Herkes canının korkusuna istenen parayı
veriyor, itiraza cüret edenler öldürülü­
yordu.
Bu sırada Siyavüş Paşa sadrıâzam ol­
muştu. İbşir Paşa ve Haşan Ağa gibi as­
len bir Abaza olan Siyavüş Paşa, sadrıûzamhğımn ilk günleri zarfında, Abaza
Hasan'a bir mektup yazarak etrafındaki
adamları dağıttığı takdirde kendisini iyi
bir vilâyete vali tayin edeceğini (Naimâ
tarihi C: 5, S: 59) bildirdi. Abaza Haşan
ise cevaben ocak ağalarından Bektaş Ağa,
Kara Çavuş, Kethüda Bey, Sarı Kâtib,
Deli Birader, Gadde kethüda, Samsuncu
Ömer ve tezkireci Gınâyî'den ibaret se­
kiş kişinin idamlarını istedi. Veziriazam
Siyavüş Paşa bu mektubu padişaha ve
saraydaki bazı nüfuzlu kimselere gösterdiyse de ocak ağalarından gizledi. Ocak
ağalarının zulüm ve tegallübünden bazı
erkân ile birlikte İstanbul halkı da bizar­
dı. Hal böyle iken bir de devlet merke­
zinde İbşir ve Abaza Hasan’ın İstanbul’a
doğnı ilerlemekte oluşunun korkusu ya­
yılmaya başlamıştı. Bu endişeler büyü­
mek istidadmdayken, Siyavüş Paşa’mn
sadaretinin ikinci haftasının sonunda ocak ağalan ortadan kaldırılarak tegallüb
ve saltanatlarına son verildi. Tabii Siya­
vüş Paşa derhal, istenen şahısların orta­
dan kalkmış olduğunu beyanla cemiyet­
lerini dağıtmalarını bunlara bildirdi. Sad
rıfizamdan gelen haberi İbşir Paşa Aba­
za Hasan’a nisbetle daha fazla istiğna ile
karşılayıp yeni bir talepte bulundu. Bu

2059

talep, Şam Valiliğinin kendisine, Trablusşam’ın da arzu ettiği bir kimseye tev­
cihi ile Dürzi Emiri Melhem (Mulham)
den intikam almasına müsaade olunması
merkezindeydi. Siyavüş Paşa bu isteğe
karşı da «cemiyetini dağıt da ondan son­
ra mansıp iste» tarzında mukabelede bu­
lundu. Lâkin İbşir Paşa yine de başında­
ki kalabalığı dağıtmıyor ve bazı bahane­
lerle oyalanıyordu. Oılun yanından gelen
adamlar sadrazamlıkta gözü olduğunu
izah ettiklerinden Siyavüş Paşa :
«— Dağlar başında mühür istenmez,
mühre talip ise buraya gelsin* diye ha­
ber gönderdi.
Abaza Haşan ve lbşir Paşanın etraf­
larındaki kalabalığı dağıtmamaları kar­
şısında padişahın huzuru ile toplanan
meşveret meclisinde mesele müzakere edildi. Neticede, Anadolu Valisi Boynueğri Mehmed Paşa, silâhtar ağası Par­
maksız Hüseyin Ağa ve ocaktan samsuııcu Mustafa Ağa’dan müteşekkil bir he­
yetin kendilerine nasihatçı olarak gönde­
rilmesine karar verildi. Bu sırada îbşir
Paşa’nm Bursa üzerine yürüyeceği, h a ­
len ilerlemiş bulunduğu öğrenildiğinden,
bir taraftan da Bursa'da müdafaa ted­
birleri alınmak üzere faaliyete geçildi.

İbşir Paşa ve Abaza Masan
cemiyetinin dağılması
Boynu-eğri Mehmed Paşa’mn idare­
sindeki heyet İbşir Paşa ve Abaza Haşan
ile Eskişehir civarında buluştu. Mehmed
Paşa onlara cemiyetlerini dağıtmaları h u ­
susunda tavsiyede bulunup, istedikleri
vazifelerin verileceğine dair padişahın
vaadlarını bildirdi. Neticede garip bir usule başvurularak hükümet namına ha­
reket eden heyet ile İbşir ve Abaza Ha­
şan arasında bir senet tanzim edildi. Bu
senette; yeniçeriler ile sipahilerin barış­
tıkları, sipahilere üç ayda bir ulufeleri­
nin mutlaka ödeneceği, yeniçerilerin si­
pahilere ait mukataat ve tevliyet hizmet­
lerine müdahale etmiyecekleri, Kanunî
Süleyman zamanındaki kanun ve esas­
lara uyulacağı, bu hususlar dışında hare­
ket edenler olur ve yeniçerilerle sipahi­
ler arasına nifak sokanlar görülürse kat­
ledileceği kaydedilmişti. Senete Abaza
Haşan İle îbşir Paşa’daıı başka sipahile­

rin nüfuzlu şahsiyetlerinden iki yüz kişi
daha imza atmıştı (Köprülü Mehmed Pa­
şa bu senedi ele geçirip saklamış ve sadrıâzamlığı sırasında bu iki yüz şahsı birer
bahane ile ele geçirerek öldürtmüştür).
Neticede İbşir Paşa'ya Haleb V alili­
ği, Abaza Hasan’a Türkmen-ağalığı, To­
pal Mehmed Paşa’ya Karaman Valiliği,
âsilerin ileri gelenlerinden daha bazı kim ­
selere de voyvodalık ve daha başka me­
muriyetler verildi. Ayrıca Defterdar, Deli
Birader ve Gadde Mehmed’in de idam
edilecekleri vaadolundu. Böylece hükü­
met otoritesinin sarsılmasına rıza göste­
rilmesi ve bu yolda fedakârlığa katlanılnılması pahasına 1651 sonlarına doğru
Abaza Haşan ve İbşir Paşanın cemiyet­
leri dağılıp isyanları sona ermiş oldu. Ta­
bii her ikisinin o zamana kadar yaptık­
ları tam mânasiyle yanlarına kaldı.

İbşir Paşa’nm ikinci defa
muhalefete teşebbüsü
lbşir Mustafa Paşa mühim bîr muha­
lefet hareketinden sonra Halep V aliliği­
ne tâyin edilmiş olduğu cihetle, etrafın
fazlaca alâkasını çekmiş ve bundan dola­
yı kuvvetli bir nüfuz peyda etmişti. Vi­
lâyetine gittiği zaman bu gözle görülen
lbşir Paşa iyi idaresiyle de dikkati çe­
kince nüfuzu azalmamış, bilâkis çoğala­
rak kendi vilâyetinin sınırlan dışına taş­
maya başlamıştı.
Bu sırada devlet idaresi hakikaten
berbat vaziyette yürütülmekte, gerek İs­
tanbul, gerekse Anadolu halkı huzurun
hasretini çekmekteydi.
Merkezi hükü­
metin zayıflığından faydalanarak Abaza
Hasan’a iltihak cesaretini göstermiş olan
İbşir Paşa, hemen hemen ayni halin de­
vamından dolayı bir defa daha muhale­
fete yeltenmek istedi. Aııcak İbşir’in bu
defaki muhalefetinin ilkinden farklı ta­
rafı mevcuttu. Devlet idaresindeki sakat­
lıkların düzeltilmesi arzu ve iddiası ile
ortaya atılır görünen İbşir Paşa, Haleb
ayanının kendisine verdiği hediyelerle
Halep şehri dışında bir ziyafet çekti ve
burada bir nutukta fikirlerini açıkladı.
Nutkunda devlet idaresindeki bozukluk­
ları, halkın durumunu, çekilen sıkıntıları
anlattı. İşlerin düzeltilmesinde yeniçeri
ve sipahilerin iyi geçinmelerinin rolüne

2060

işaret ettikten sonra bunları barıştırmak
gayesiyle birbirleriyle Öpüştürdü. Rüşvet
ortadan kalkmadıktan sonra, işlerin dü­
zelmesi imkânsızdır diyen îbşir Paşa en
nihayet kanun yerine kaim olmak üzere
toplulukla birlikte bir takım kararlar al­
dı, Bu kararlar :
a) Rüşvet ve caize alınmaması,
b) Vali ve kadıların
üç seneden
önce azledilmemesi,
c) İşlerin kanun dairesinde görülüp
para ayarının düzeltilmesi,
d) Verilen bu kararlardan dönülmemesi.
Hakikaten iyi esaslardan ibaret olan
bu kararların bir kâğıda yazılmasını m ü­
teakip orada bulunan memur ve asker­
lere bu esaslara riayet için yemin ettirdi.
Daha sonra Diyarbekir, Bağdad, Erzu­
rum, Sivas, Karaman ve sair Anadolu
valilerine mektuplar yazarak, memleke­
te nizam vermek üzere 1652 ilkbaharın­
da valileri Maraş’ta bir toplantıya ça­
ğırdı.
İbşir Paşa’nın mektubunu Hacı Bay­
ram Sofu adındaki bir adamı Karaman’a
götürdüğü sırada, İstanbul tarafından
Trablusşam valiliğine tayin edilen, fakat
îbşir’in onu bu vilâyete bırakmaması üzerine geriye-dönmüş olan Ömer Paşa Ka­
raman Valisi Katırcı-o ğlu’nun yanında
misafir bulunuyordu. Müverrih Naimâ
(C: 5, S: 199) nın kaydına nazaran Katırcı-oğlu bu mektubu okuduktan sonra
Ömer Paşa’ya vermiş, sonra mektubu ge­
tiren aaama dönerek :
«— Bakın bre herifler, paşanız beni
öldürmek istedi, Öldüremedi. H âlâ böyle
suret-i salâbda tuğyan etmek ister. Ben
dağ başında bir harami iken Hak Teâlâ
bana böyle büyük bir ekmek verdi. Her
zaman padişah nusretinden döıımezem ve
üzerimize gelürse altı bin yarar askerim
var; derbendleri kapatıp basıp kırarım.
Size mektup da veremem* dedi.
Osmanlı tarihlerinde başka tafsilât
bulunmamakla beraber, diğer valiler de
İbşİr Paşa'mn fikrine uygunluk göster­
medi. Böylece onun ikinci muhalefeti de
kuvveden fiile çıkamadaıı vilâyeti dahi­
linde bir mukavele tanzimi ile valilere
davet mektupları yazmaktan ileri gide­
medi.

Şeydi Ahnıed Paşa ve
K ürt Mehmed hâdisesi
îbşir Paşa gibi fisi ruhlu ve bilhassa
zalim tabiatlı bir vali de Sevdi Ahmed
Paşa’dır. Aslen bir Çerkeş olan ve Kara
Ahmed Paşa’nm kölesi iken saraya ve­
rilerek orada yetişen Şeydi Ahmed: ka­
zaen bir ağanııı ölümüne sebep olduğu
için saraydan çıkarılmış, daha sonra da
sancakbeyi tayin edilmiştir. 1654 yılında
Maraş Valiliğine tayin edilen Şeydi A h­
med Paşa yeni vazifesine giderken îbşir
Paşa ile karşılaşmış, o sırada veziriâzamlığa tsyiıı edilmiş bulunan tbşir Paşa «Se
nin gibi cesur bir vezire Maraş Valiliği
azdırs- diyerek Anadolu Valiliğine tayin
etmiştir. İbşir Paşa İstanbul’a gelirken
levend ve sekbanlarının hükümet merke­
zine getirilmesi mümkün olmıyanlarım
Şeydi3-Ahmed Paşa’tun yanında bırak­
mış ve «bunları hoş tut, vakti gelince b i­
ze lâzım olurlar* diye de tenbihatta bu­
lunmuştur.
Cesur, fakat zalim tabiatlı olan Şey­
di Ahmed Paşa Sadrıâzam îbşir Paşaya
güvenerek halka zulmetmekten geri dur­
mamış, maiyetindeki levend ve sekban­
lar da yağma ve soygunlar yapmışlardır.
Bu zulme dayanamıyan Kütahya halkın­
dan bir grup İstanbul’a gelerek, İbşir’e:
•sBu zalimi vilâyetimize sen musallat et­
tin» diye söylenmişler, müteakiben de
padişaha giderek hikkında şikâyette bu­
lunmuşlardır. Bunun üzerine Sevdi A h­
med Paşa Anadolu valiliğinden azledile­
rek Çanakkale boğazı muhafazasına me­
mur olunmuştur.
îbşir Paşa’nm katlinden sonra, onun
katlinde mühim rol oynayan Kürt Meh­
med hâdisesini, Abaza Haşanın uğrunda
mücadeleye kalkmış olduğu Yeni-:1 voy­
vodalığına tayin ettirmişti. İbşİrin katlin­
den müteessir olan Abaza Haşan ise bin
kadar atlı adamı ile Üsküdardan Ana­
dolu’ya hareket etmişti.
Kürt Mehmed, Abaza Hasan’ın kor­
kusundan Yenı-il voyvodalığına tesahüp
edememiş ve o sırada Şeydi Ahmed Pa­
şanın valiliğine tayin edildiği Konya’ya
gelmişti. Bu sırada hükümete kafa tutma­
ya niyetlenmiş olan Abaza Haşan, Şeydi
Ahmed’in İbşir Paşa taraftan olduğunu
düşünerek bir mektup yazıp beraberce

2061

harekete davet etmişti. Kürt Mehmed,
Şeydi Ahmed'in Abaza Hasaıı ile birleş­
tiğini duyunca, onun Anadolu evâletindeyken yaptığı zulümleri halka izah edip
taraftar toplıyarak kendisini Konya'ya
sokmamaya kalkmıştı. Bu sırada Kürt
Mehmed'in etrafında üç bin kişilik kuv­
vet (Naimâ tarihi C ; 6, S: 119) toplan­
mış vaziyetteydi.
Kürt Mehmed'in böyle davranışı, iş­
lerin karışması ve bilhassa Şeydi Ahmed
Paşa'nm kuvvete müracaatına yol açmış­
tı. Kürt Mehmed eli altındaki kuvvetlerle
bu işin altından başarı ile kalkamıyacağmı sezdiğinden. Şeydi Ahmed’i Konya
halkının istemediği zehabını uyandırmak
için onda bu şüpheyi uyandırmak vazife­
siyle ileriye adamlar sevketmişti. Fakat
Şeydi Ahmed Paşa bunun Kürt Mehmediıı bir oyunu olduğunu sezmekte gecik­
medi. Ve kendisine gelen adamları paylıyarak geri çevirdi. «Padişahın bana ver­
diği mansıbı başkasına zaptettirmemi di­
yen Şeydi Ahmed Faşa Abaza Hasan:a
müracaatla kuvvet istedi. Abaza Hasaıı
Ağa iki bin kişilik tüfeııkendaz gönderdi.
Kendi yanında da üç dört bin kişilik
kuvvet vardı. Bunlarla Konya üzerine
yürüyerek Kürt Mehmed’le karşılaştı. Üç
saatlik bir muharebeden sonra mağlup olan K ürt Mehmed Konya kalesine gire­
rek kale kapılarım kapattı.
Vaziyet İstanbul’a bildirilince, Kara­
man eyâleti Kör Hüseyin Paşa’ya verilip,
Şeydi Ahmed
Paşa Haleb Valiliğine
naklolundu. Ayrıca Şeydi Ahmed Paşa’­
nm başka hâdise çıkarmasının önlenmesi
gayesiyle, bir an önce yeni vilâyetine
gitmesi hususunda hatt-ı hümâyun yol­
landı. Lkinci bir tedbir olarak da Türk­
men ağalığı voyvodalığı Kürt Mehmed'in
uhdesinden alınarak Abaza Haşan Ağa’ya
verildi.
Abaza Hasan’a pek istediği voyvoda­
lık tevcih edilirken, onun, Şeydi Ahmed
Paşa ile müştereken bir gaile çıkarması­
nı önleme gayesi güdülmüştü. Bu gayede
muvaffakiyet sağlanmak üzereyken Kürt
Mehmed’in buraya da burnunu sokması
tekrar işlerin karışmasına yol açtı. 1655
ekiminde Konya’dan çıkan Kürt Meh­
med sür’atle ve Şeydi Ahmed Paşa’dan
önce Haleb’e giderek, İstanbul'a dönme­
ye hazırlanan mazûl Haleb Valisi Kara

Mustafa Paşa ve Ilaleb halkım Şeydi A h­
med Paşa aleyhine tahrik etti. Konya’da
yaptığı gibi burada da onun zalimliğin­
den dem vurarak Haleb halkının mazûl
vali Kara Mustafa Paşa etrafında birleş­
mesini temin etti.
Şeydi Ahmed Paşa daha önce yaptığı
gibi Abaza Haşan Ağa’dan kuvvet aldı.
Bunları kendi sekbanları ile birleştire­
rek, Haleb’i zorla ele geçirebilmek için
şehri kuşattı, ik i ay süren muhasara es­
nasında şehre su veren yerler kesildiği ve
içeriye zahire
sokulması işi önlendiği
cihetle kale dahilindekiler çok sıkıntı
çekti. Şeydi Ahmed Paşa ayrıca şehir ci­
varında tahribatta bulundu.
Şeydi Ahmed Paşa kendisinin şehre
sokulmadığını İstanbul’a izah etmeye ça­
lışırken, Haleb halkı da, böyle bir zalimi
vali olarak istemeyiz diye arzda bulunu­
yordu. Bu arada Sevdi Ahmed Paşa’va
İstanbul’dan bir iki defa nasihatcılar gön­
derilmişti. Bunlara pek aldırış etmiyen
Şeydi Ahmed Paşa şehri sıkıştırmaktan
vazgeçmiyordu. Nihayet Haleb halkının
yolladığı mektuplara ilâveten İstanbul’­
daki Haleb'li tüccarların devlet erkânı ve
şeyhülislâm nezdinde mükerrer ricada
bulunmaları tesirini göstererek, Sevdi
Ahmed Paşaya Haleb'den Sivas V aliliği­
ne tayin edildiğine dair hatt-ı hümâyun
gönderildi. Bunun, üzerinedir ki Şeydi
Ahmed Paşa Haleb muhasarasını kal­
dırdı.
Sevdi Ahmed Paşa, kendisinin Kon­
ya ve Haleb’de mücadelesine sebep ol­
muş bulunan Kürt Mehmed’i ele geçir­
mek istemekteydi. Haleb’in düşmesi ih ­
timaline karşı oradan çıkıp Trablusşam’a
geçen Kürt Mehmed İstanbul’a gitmek
niyetiyle bir deniz vasıtasına binmiş, son­
ra da yiyecek içecek almak gayesiyle Adana vilâyeti sahillerinde karaya çıkmış­
tı. Bunu haber alan Sevdi Ahmed o ta­
rafa adamlar göndererek yanındaki bir­
kaç kişi ile birlikte yakalatmıştı. Ele ge­
çen bu adamları derhal idam ettirerek
başlarını İstanbul’a yollayınca; Veziriââzam Süleyman Paşa bundan memnun
olmuş ve N aimâ’m n ifadesiyle «aferinler olsun diyerek nüvazişnameler» gön­
dermişti.
Şeydi Ahmed Paşanın yanında kala­
balık miktarda levend ve sekban vardı.

2062

Haleb'e!en sonra Sivas'a giderken bunları
dsğıtmamıştı. Kendilerini doyurabilmek
için yağma ve soygun yapmalarına m ü­
saade etmişti. Bu yüzden Anadolu'nun bir
kısım köyleri Seydİ Ahmed ve Abaza Hasan ıiı levend ve sekbanlarından bir hayli
çekti. Daha önceki bahiste Boymı-eğri
Mehmed Paşa’nın sadareti kısmında söy­
lendiği üzere, İstanbul’da sipahiler padi­
şahı Sevdi Ahmed ve Abaza Hasan’a kar­
şı sefere bile götürmek istemişlerdi. Seydi Ahmed Paşa’nııı zulmü, ancak onun
Silistre Valiliğine tayin edilmesi üzeri­
nedir ki Anadolu’dan kalkmıştır.

Van, Basra ve Habeş hâdiseleri
Disiplinsizlik, tegallüb, rüşvet ve ir­
tişa hareketlerinin pek bol olduğu Dör­
düncü Mehmed'in saltanatının ilk sekiz
senesi zarfında, yukarda anlatılan büyük
çaptaki isyan hâdiselerinden başka, bun­
lardan daha küçük nisbette birtakım vak’
alar cereyan etmiştir. Bir nevi isyan
ve merkezin emrini dinlememe şeklinde
tezahür eden bu vak’aların vukuunda,
idarenin umumî bozukluğunun, ve bilhas­
sa rüşvet işinin mühim mikyasta rol oy­
nadığı müşahede edilir.
Van hâdisesi : 1651 senesi içinde m ü­
him miktarda caize vermek suretiyle Van
Valiliğine tayin edilen Mehmed Emin
Paşa, henüz verdiği caizeyi karşılıyacak
kadar para toplıyamadan azlolunmuş ve
yerine, ocak ağalarından Bektaş Ağa ta­
rafından külliyetli rüşvet alınan İbrahim
Paşa (Naimâ tarihi C: 5, S: 53, 73, 76)
tayin edilmişti. Mehmed Emin Paşa az­
linden kısa bir müddet önce Hoşap h â­
kimi Süleyman’ın Van’a tâbi Erciş, A h­
lat ve Adilecevaz’dan on beş bin koyu­
nu sürüp götürdüğüne, İran’dan gele»
tüccar eşyasını da gasbettiğine dair İs­
tanbul’a şikâyette bulunmuştu. Van’da
böyle huzursuzluk tevlit eden şeyler ce­
reyan ederken vali değişince Van halkı
yeni valiyi şelıire sokmamak istemiştir.
Bu yüzden Van’daki yerli kulu askeri ile
yeniçeriler birbirine girerek birkaç gün
çarpışmıştır. İki sınıf asker biribirine gir­
diği sırada Hoşap hâkimi Süleyman ye­
niçerilerin imdadına gelmişti. Nihayet
hâdise Bitlis hâkiminin tavassutu ile bas­
tırılmış, yeni vali İbrahim Paşa idareyi

ele alırken eski vali Mehmed Esniıı Paşa
Hakâriye kaçmış, oradan da İstanbul'a
gelmiştir.
Basra hâdisesi : Mütegallibe tabiatlı
bir kimse olan Basra Valisi Efrasiyab-oğlu Ali Paşa, otuz sene kadar burada va­
lilik ettikten sonra 1652 yılında ölmüş­
tü. Babasının ölümü üzerine oğlu Hüse­
yin Paşa idareyi eline almaya çalışır­
ken amcaları Ahmed ve Fethi Beyler
(Naimâ tarihi C: 6, S: 112) Basra’nın bir
kısım ayan ve halkı ile birlik olup Bağ­
dad Valisi Murtaza Faşa’ya başvurdular.
Gürcü asıllı bir zat olan Murtaza Paşa’ya
külliyetli miktarda para vaadinde bulu­
narak Ahmed Beyin valiliğini temin et­
mesini istediler. Bunun üzerine Murtaza
Paşa bir miktar asker ile kethüdasını
Basra’ya yollarken, öte yaııdan Hüseyin
Paşa’run zâlim bir adam olduğunu be­
yanla Basra halkının Ahmed ve Fethi
beylerden birini vali olarak istediklerini
İstanbul’a bidirdi. Murtaza Paşa’nın a m
karşısında Ahmed Bey’in vali yapılma­
sına dair İstanbul’dan emir geldiği ci­
hetle, Bağdad Valisi asker ile harekete
geçerek Ahmed Bey’in valilik makamına
oturmasını temiıı etti. Hüseyin Paşa bu
arada para ve mücevherlerini hayvanla­
ra yükletip kendisine taraftar olan bir
aşiret beyine iltica etti.
Ahmed Paşa valiliği elde edince Mur­
taza Paşa’ya vadettiğinden daha fazla pa­
ra, mücevher ve kumaşlar verdiyse de
Murtaza mn gözü bir türlü doymadı. Dic­
le mansabında tüccar eşyasının yığılıp
hıiz edildiği «Kapan hanı» nda mevcut
malları istedi. Ahmed ve Fethi Beylerin
Kapan hanındaki malların Arap, Hind ve
Acem tüccarlarına ait olduğuna, ve bun­
ların zaptının Basra ticaretini tamamen
mahvedeceğine dair verdikleri izahat
Murtaza Paga’nın kuiağına girmedi, ü s­
telik, mevzuubahis tüccar eşyasını geti­
rip teslim etmedikleri takdirde neticenin
fenaya gideceğine dair tehditlerde bu­
lundu. Ahmed ve Fethi Beyler :
Behey efendim, tüccara padişah­
lar bile taarruz edemezler. Fitne-i Cengiz’in sebebi, tüccara zulüm ve teaddi
olduğunu tarihlerden siz de okuduğunuz
halde, şimdi böyle bir işe teşebbüsün m a­
nası ııedir?» dediler.
Murtaza Paşa yine tehditlerinden
dönmeyince bunlar da gidip mezkur mal­

2063

lan nakletmek için gemilere doldurma­
ya başladılar. Bu vaziyeti gören halk ve
tüccarlar : «bizim vali yaptığımız adam­
lar meğer yağmacı imişler» diyerek ayaklandılar. isyana urban yani Arab aşi­
retleri de katıldı. Murtaza Paşa isyan sı­
rasında çevirdiği manevra ile Ahmed ve
Fethi Beyleri öldürttü; bunlar ortadan
kalkınca kendi kethüdasını Basra Valili­
ğine oturttu ama bu defa Arab urbanı
onun hilesinin farkına vararak hücuma
geçti. Urban'ın faaliyete koyulması sıra­
sında Hüseyin Paşa da meydana çıkarak
onlarla beraber Murtaza Paşa’yı kaçırttı.
Kendi eşyasını dahi Basra’da bırakarak
canını güçlükle kurtarıp Bağdad’a gelen
Murtaza Paşa’yı bu defa Bağdad halkı
şehire sokmadı. Fazla tamahı yüzünden
Bağdad Valiliğini de kaybeder duruma
düşen Murtaza Paşa, Bağdad’ın Kuşlar
kalesine yerleşerek vazife mahallinin de­
ğiştirilmesi için İstanbul’a müracaatta bu
lundu. O sırada Haleb halkı Şeydi A h­
med Paşa yı şehire sokmadığından v alili­
ği münhal gibiydi. Onun için Murtaza
Pasa Haleb'e, Murtaza Faşa'mn kaçırttı­
ğı Hüseyin Paşa Bağdad’a, Şeydi Ahmed
Paşa Sivas’a tayin edilmek suretiyle me­
sele yatıştırıldı.
Habeş hâdisesi : Müverrih Naimâ
vC: 6, S: 128) mıı tavsifiyle «sefih, do­
landırıcı ve habis» bir kimse olan Bosna
Defterdarlığından ma^ûl Mustafa Bey,
yüz kese tutarında para ve mal temin
ederek bunun altmış kesesini rüşvet ola­
rak bazı erkâna vermek suretiyle ken­
disini Habeş Valiliğine tayin ettirmişti.
Böylece para ile rütbe ve vazife sa­
hibi haline gelen Mustafa Paşa, valilik
menşurunu alır almaz Mustafa Ağa na­
mındaki cahil bir şahsı mütesellim ola­
rak Habeş eyâletine gönderdi (Silâhdar
tarihi C: I S: 2). Mustafa Ağa, Habeş eyâletinin Kızıldeniz kıyısındaki limanı ta­

lan Sevakin’e çıkarak idareyi eline aldı­
ğı sırada, buraya uğrayan üç tüccar ge­
misinden gümrük resmi olarak mal ye­
rine para almak istedi. O civarda yerleş­
miş âdete göre, gümrük resmi para de­
ğil, mal olarak tahsil edilirdi. Mal yeri­
ne para talebinin geniş çapta memnuni­
yetsizliğe sebep olacağı kendisine izah edildiyse de dinlemiyerek sözünde ısrar edince, buradaki yerli kulları halk ile birleşerek tüccar tarafını tuttular. Neticede
mütesellim Mustafa Ağa ile yanındaki
adamım kaleye kaldırıp hapsettiler.
Mütesellimden bir müddet sonra yo­
la çıkmış olan Vali Mustafa Paşa bu sı­
rada Arabistan sahilindeki Cidde lim a­
nına gelmiş bulunuyordu. Mütesellimin
başına gelenleri orada iken duydu. Bu­
nu tatlılıkla halletmek için, Cidde beyi
ve şeriften aldığı birkaç kişinin yanına
küçük kardeşini katarak Sevakin'e yolla­
dı. Sevakin'deki yerli kulunun başına
geçmiş olan Derviş nanundaki şahıs bunla n ve mütesellimin yardımcısını katlet­
tikten sonra mütesellimi de soyup soğa­
na çevirerek Cidde’ye yolladı. Bunun üzerine Mustafa Paşa Sevakin önüne ge­
lerek maiyetindeki iki yüz kişi ve iki top
ile şehri muhasara etmek istediyse de
yerli kulunun hücuma geçmesi üzerine,
geldiği gemiye binerek Cidde’ye geri
döndü. Buradan Mısır Valisi Haseki Meh­
med Paşaya müracaatla yardımcı kuvvet
istedi. Mehmed Paşa, Mısır kullanndan
iki bin kişi ve bir miktar topu Boşnak
Ahmed Beyin emrine vererek Süveyş do­
nanmasına yerleştirip gönderdi. Cidde’ye
uğrayıp Mustafa Paşa’yı alan Ahmed Bey
Sevakin’e gelerek muharebe ile şehre
girdi ve valiyi makamına oturttu. Deli
Derviş bu arada kaçtı. Ahmed Bey, Ha­
beş eyâletindeki âsi şahısları da temizle­
dikten sonra Mısır’a döndü.

KÖPRÜLÜ MEHMED
Daha yukarılarda uzun boylu izah edildiği üzere. Sultan İbrahim’in saltanatının ortalarından beri devlet işleri pek
bozuk şekilde yürütülmekte, bu yüzden
çeşitli nizamsızlık ve bunlardan doğan
sıkıntılar birbirini takip eylemekteydi.

PAŞA’NIN SADARETİ
Bilhassa son yıllarda sıkıntılar büsbütün
artmış, Venediklilerin Çanakkale Boğazını kapatmaları üzerine, Sadrıâzam Boynu-yaralı Mehmed Paşa acz içinde kıvranarak, tedbir mülâhazasiyle gülünç işîere teşebbüs etmişti. Bozukluk yalnızca

2064

Köprülü Mehmed Paşa
(Bu portre, Paşa’mn eski küçük bir resminden aynen kopya edilmiştir- Movcud diğer bir resmi de metine konmuştur).

(Mufassal Osmanlı Tarihi tablosu No: 41/

bir sahaya münhasır değildi. Rüşvet âde­
ta tabii hâle geldiğinden memuriyetler
umumiyetle para ile satılmakta, bundan
mütevellit halk zulme maruz kalmakta;
hazine müthiş para sıkıntısı çekmekte;
memleketin bazı yerlerinde mühim asa­
yişsizlik hâdiseleri görülmekte, memleket
idarecilerine bilgileri ile ışık tutması ge­
reken ulema sınıfının bir kısmı gerici
zihniyetin miîdafileri halinde zihinleri
bulandırmakta ayni zamanda bunlar bir
takım suiistimallerin arkasında koşmak­
ta, bütün bunlara ilâveten Venedikliler
Çanakkale Boğazmı kapattığından hükü­
met adamları şaşkınlık içinde bulunm ak­
taydı. İşte böyle buhranlı bir devrede
sadrıâzamlığa getirilen Köprülü Mehmed
Paşa, buhranın atlatılmasını ve Osmanlı
tarihinde «Köprülüler devri» diye bir
devrin açılmasını sağlıvan mühim bir
devlet adamı olup, sadrıâzamlığa tayini
şöyle cereyan etti :
Daha yukarılarda Gürcü Mehmed
Faşa’nın sadnâzamlığı kısmında kendi­
sinden bir nebze bahsedilen ve «Köprülü
Mehmed Paşa» başlıklı ilâvemizde de sa­
darete tayininden önceki durumuna dair
bilgi vermiş olduğumuz Köprülü Meh­
med Paşa, Haleb Valiliğinden sadrıâzam
tayin edilmiş olan Boynu-eğri Mehmed
Paşayı Eskişehir'de karşılamıştı. Köprülü ’nün, Köprü kasabasından kalkıp yeni
sadrıâzam ı karşılamasının sebebi ondan
bir memuriyet istemekti. Köprülü, yeni
sadrı âzamla birlikte İstanbul'a gelirken
(Naimâ tarihi C: 6, S: 217) onunla dev­
letin durumuna dair faydalı konuşmalar­
da bulunmuştu; Boynu-eğri İstanbul'a
gelince K öprülü’ye bir m iktar tayinat
verdirip Bayezid’de bir konakta oturt­
muştur.

Sadrıâzam lığa tayini

i

Köprülü Mehmed Paşa, Bayezid'deki
konakta oturarak memuriyet beklerken,
geceleri tebdili kıyafet ederek eski dostu
Mimar Kasım Ağa’nın evine giderdi. Bu­
rada Kasım Ağa ile birlikte reisulküttab
Şamizâde Mehmed ve saray hocası Meh­
med Efendilerle görüşürdü. Mimar K a­
sım Ağa, Gürcü Mehmed Paşanın sadare­
ti zamanında K öprülü’yü Valide Sultana
medh ve tavsiyede bulunmuştu. Gürcü

K ö p r ü lü M e hm ed Paşa
(B u resm in o r ijin a lin in a ltın d a «a
d e v ird e y a p ılm ış tır» diye y a z ılıd ır)

Mehmed Faşa bundan haberdar olunca
Mimar Kasım Ağa’yı Valide kethüdaiığından azil ve malını müsadereden, sonra
Yedikule zindanındaki «Kanlı Kuyu» ya
sarkıttırıp, sonra Kıbrıs’a nefyetmişti.
Bu belâlardan nihayet Valide Sultanın
müdahalesiyle kurtulup evinde ikamet
eder olmuştu.
Bu kadar belâya Köprülü yüzünden
uğramış olan Kasım Ağa yine de onun le­
hinde düşünmek ve çalışmaktan geri kal­
mamıştır. Boynu-eğri’nin sadareti zama­
nında da Hoca Mehmed Efendi ve balta­
cı Karakaş vasıtasiyle hazinedar Solak
Mehmed’e tesir ediyor ve bu yolla Köp­
rülü’yü Valide Sultana tavsiye ediyordu.
Bunlar alttan alta Köprülü lehinde çalı­
şırken Boynu-eğri Mehmed Paşa’nın ket­
hüdası Ahmed Ağa da, efendisinin gidi­
şinin iyi olmadığını, bu vaziyette sadrıâzamlığmın uzun sürmiyeceğini sezmiş ve
Köprülü'nün sadrıâzamlığına taraftar olan Mimar Kasım Ağa grupuna iltihak
etmişti, Naimâ (C: 6, S: 220) nm kaydı­
na göre, bunlar da Ahmed Ağayı sadrıâzamı iğfal işi ile vazifelendirmişlerdî.
Bozcaada Venedikliler tarafından işgal e­

2065

dildiği zaman Köprülü taraftarları faali­
yetlerini artırmışlardı. Bunlar Valide
Sultana «bu veziriazamın elinden iş gel­
mez. Nizam-ı devlet murad ederseniz
Köprülü Mehmed Paşayı veziriazam edersiniz. Böyle vakitte ondan gayri adam bu maslahatın uhdesinden gelemez»
diye haberler gönderiyorlardı.
Bu şekildeki çalışmalar devam ederken Boynu-eğri taraftarı olan silâhdar Siyavüş Mustafa Ağa vaziyeti hissederek«mührün başkasına verilmesi ih ti­
m ali vardır, gafil olma!» diyerek sadi'iâzamı ikaz edince, Boynu-eğri, Köprülü’yü Trablusşam Valiliğine tayin edip der­
hal harekete geçmesini bildirdi. Köprülü
Mehmed Paşa parası olmadığından bir ta
raftan tüccarlardan birkaç kese borç te­
dariki ile uğraşırken Öte yandan taraf­
tarları da sadrıâzamlığını temin etmek
üzere gayret sarfedıyordu. Bu arada
Limnı adasının düştüğüne dair haber gel­
miş olduğundan, veziriazcm Boynu-eğri
Mehmed Paşa daha fazla telâşlanmış ve
bunun için bir meşveret meclisi akdini
emretmişti ki, yakınlarından birisi gelip,
«mühür elden gitti, Köprülü’nün çaresine
bak» diye fısıldadı.
Venedik harbinin ciddiyet arzetmesi
karşısında aczinden kıvranmasına rağ­
men mühr-ü hümayunun elinden kaçma­
sına dayanamıyan Boynu-eğri, kethüda­
sı Ahmed Ağa yı çağırarak :
«-— Bu koca (ihtiyar) ya mansıp ver­
dik, onun gitmeyip burada kalmasının
sebebi nedir? Galiba dimağı fesattadır.
Tez şimdi adam gönderip davet eyle, Onun varlığından yokluğu evlâdır» dedi.
Ahmed Ağa, bu sözler karşısında
Köprülü lehinde cereyan eden çalışmala­
rın duyulduğunu anladığı gibi, hayatı­
nın tehlikeye maruz kaldığını da gördü.
Ahmed Ağa, Boynu-eğri’yi kandırabilmek için, kendisine söylenen sözün doğ­
ru olmadığım, Köprülü’nün derhal hare­
ket edememesinin parasızlığından ileri
geldiğini, para bulursa hemence yola çı­
kacağım söyledi. Bu sözlere inanır gibi
olan Boynu-eğri, Köprülü’ye beş kese ak­
çe yolladı. Müverrih Naimâ’nın ifadesiy­
le r «Veziriâzam’ın, hükümdarın yakının­
da olan casuslarının, azli kokusunu vezirlâzama hissettirdikleri, veziriâzamm
da Köprülü’ye suikast üzere bulunduğu
taraf-ı saltanatın malûmu olunca», Köp­

rülü taraftarlarının ilkaativle bir şaşırt­
ma hareketine başvuruldu. Bunıın için
Boynu-eğri'nin dostu olan silâhdar S i­
yavüş Mustafa Paşa vezirlikle Şam Va­
liliğine tayin edilip, Şam Valisi Haseki
Mehmed Paşa’ya acele İstanbul’a gelme­
si hususunda hatt-ı hümayun yazıldı.
Böylece ssrav halkı ve sair erkân Hase­
ki Mehmed Paşa'nın sadnâzam olacağını
zannettiler.
Köprülü Mehmed Paşa’nın sadnâzamlığı takarrür ettiği zaman, bir fitneye
eür’et edebilir düşüncesiyle Boynu-eğri
taraftan olan yeniçeri ağası vezir G ür­
cü Hüseyin Ağa azledilerek Köprülü ta­
raftarlarının dostu olan birinci mırahur
Sührab Mehmed Ağa yeniçeri ağası ta­
yin edildi. Birkaç gün geçince de ken­
disine vezaret tevcih olundu.
Yeniçeri ağası değiştirilirken bu yön­
den emniyete kavuşan Köprülü Mehmed
Paşa, taraftarları vasıtasiyle, arzolunacak bazı sözleri bulunduğunu, bunlar ka­
bul edildiği takdirde sadrıâzamlığa rıza
göstereceğini, sadnâzam olunca da mev­
cut müşkül durumun uhdesinden gelebi­
leceğini Valide Sultana duyurmuştu.
Neticede, müverrih Naimâ’nın kay­
dına göre, yeniçeri ağasının değiştirildi­
ği gün baltacılardan biri Köprülü Meh­
med Paşa’yı gizlice sarayda kızlar ağası
dairesine götürerek Valide Sultan ile bu­
luşturmuştur. Paşanın yer öpmesini m ü­
teakip Valide Sultan «Paşa hoş geldim
diyerek kendisini iltifatlı şekilde karşı­
lamış, sonra da :
<s— Padişah-ı âlempenah hazretleri
size sadaret m ührünü ihsan buyurmak
murad eder; din ve devlete matlûp olan
hizmetin uhdesinden gelebilir misin?»
Diye sorduğu zaman Köprülü :
*— Devletlû sultanım, taraf-ı saltanat-ı aliyyeden birkaç şart ile himmet
ve inayet buyrulursa, inşaallahu teâlâ
devlet-i padişahide her işin muntazaman
görülmesi mümkündür» demiştir.
îşte bunun üzerinedir ki Valide Sul­
tan şartlarının ne olduğunu sormuş, Köp­
rülü de Osmanlı tarihinde pek meşhur
olan şu dört şartını sıralamıştır :
1 — Huzur-u hümâyuna her ne tel­
his edersem infaz olunup hilâfında emir
buy uru İmaya.
2 — En küçüğünden en büyüğüne ka­
dar memuriyet, rütbe ve sair tevcihat

2066

v

Köprülü Mehmed Paşa
i

(İlâve : 129)

★
!
Devletin, bilhassa dah ilen pek buh­
ranlı bir devrinde sad rıâzam b ğa geçerek,
düzensizliklerin ortadan
kalkm asın ı ve
neticede b u h ra n ın atlatılm asın ı sağlam ış
ûlan K ö p r ü lü M ehm ed Paşa aslen Arr.av u t'tu. S ilâh d ar ve N aim â tarihleri
ile
A bdi Fasa
vekayinam esinde
Mehmed
F a ç a n ın A rn a v u t o ld u ğu yazılıdır. Köpr ü lü lâk ab ın ı, zevcesinin m e m leketi
ve
kendisinin de yerleşme ve m azuliyet za­
m a n la rın ı geçirme yeri olan, o zam an
Am asya sancağına ba£lı bulunan, K ö p ­
rü kasabasından alm ıştır. K ö p rü lü M eh­
med P aşa’n ın k ü çü k oğlu F a 2il M usta­
fa Paş& 'nın toru nu H afız A hm ed Paşa
ecdadını ve eserlerini ta n ıtm a k için im a m ı Behceti İb ra h im E fe n d iy e m ü s­
takil b ir eser y azdırm ıştı. B u eserde,
Mehmed Paşa h i n Selân ik ile ü s k ü p arasındaki «K öprülü» kasabasından oldu­
ğu bildirilm ekteyse de, M ehm ed P asa’n ın , sağlığın d a 1660 y ılın d a
E d irn e ’de
tanzim e ttird iğ i
vakfiyedeki kayde bu
bilgi uym am aktad ır. Vakfiyede, Mehmed
Pasa, «vatan-ı aslım A rn avut B elgradı
(B erat) na tâb i R u d n ik karyesi»
diye
esas m em leketini tas rih etm ektedir. Beh­
ceti İbrah im E fe n d i'n in eserinde Mehmed
Paşa nın babasının adı
H üseyin diye
gösterilm ektedir.
M ehm ed Fasa,
K ö p r ü kasabasında
Y usu f A ğ a 'n ın kızı Ayşe h a n ım ile ev­
lenm iş,
bilâh ara sadrıâzam olan o ğ u l­
ları Fazıl A hm ed ve F azıl M ustafa bu­
rada d ün yay a gelm iştir. K ö p rü kasaba­
sına bu aileden dolayı sonradan Vezir­
köp rü denilm iştir.

i

—>
den zabitleri huzursuz olduğun dan sipa­
hilik le taşra nefy» o lunm uştur. Boşnak
Husrev Ağa yeniçeri ağası tayin edildi­
ğ i zam an eski koruyucusunun hizm etine
girm iş, veziriâzam olduâu sırada da onun
hazinedarlığında
bulunm uştur.
Husrev
Paşa katledilince bazı voyvodalık ve a£a lık la rd a b u lu n m u ştu r. D aha sonra İs­
ta n b u l’da İhtisap amalığı etmiş, m ü te a ­
kiben de tophane n a z ırlığ ı, silâh dar ve
sipahiler ağa lığ ı, eebeciba$ıîık vazifeleri­
n i ifa eylem iştir. S ultan İbrah im zam a­
n ın da sadrıâzam K em ankeş K ara Mus­
tafa P asa’ya intisab suretiyle kapıcılar
k e th ü d a lığ in a
getirilm iş,
Sultan-zâde
Mehmed Pasa n m sadareti sırasında da
T rabzon v aliliğin e ta y in o lunm uştur. Son­
ra bir m ü ddet
m a zul kalan M ehm ed
Faşa, S ultan İb ra h im ’in yedinci haseki­
sine p a şm a k lık olarak verdiği g a m eya­
letine m ü teseilim lik
vazifesiyle gönde­
rilm iştir. Bu arada hük üm ete isyan eden
Varvar A li Pasa üzerine gönderilmiş,
fakat
m u v affak
olam ıyarak o h a esir
düşm üştür. V arvar A li Faşa tarafından
öldürüleceği sırada Ib ş ir Paşa ta rafın ­
dan k u rta rılm ış tır.
M etin kısm ında k a y d e ttiğ im iz veçhi­
le dostu m im a r K asım A ba n ın tavsiyesi
üzerine 1651 de ku bbe veziri olmuşsa da,
sadrıâzam G ürcü M ehm ed Paşa bundan
kıskançlık duyup kendi m a k a m ın ın elden
gidebileceği düşüncesiyle vezirliğini kald ır tıp K Östendil sancağına y ollam ış, onu
Valide S ultana tavsiye eden K asım A¿ a y ı da K ıb rıs ’a sürdü rm ü ştü r. Mehmed
Pasa daha sonra K Östendil sancağından
azledilm iştir. B u azil üzerine epeyce sı­
k ın tıla ra m aruz k a ld ığ ı anlaşılan M eh­
m ed Pasa için, S ilâh dar F m d ık lılı M eh­
med A ga; «bazı ehem miyetsiz m a n sıp la r­
da can çekişerek ve kâh m irî divandan
kapıarasm da kâh defterdar başbakikulu
hanelerinde hapsolunarak» cüm lesiyle bu
sık ın tıs ın a işaret etm ektedir.
îb ş ir Paşa sadrıâzam o ldu ğa zam an
K ö p rü kasabasından kalkıp gelerek K ü ­
tah y a ’da kendisi ile görüşmüş- ondan
bir vazifeye ta y in in i istiyerek Trablussam v a liliğ in i
alm ış tır.
M ehm ed Paşa

O sm anlı ta rih in in bu
m eşhur şahsi­
yeti gençliğinde saraya a lın m ıştır. D ör­
düncü M u r a d 'in saltanatın ın başlarında
matbah-ı âm irede hassa ahcı ne fe rlerin­
den iken, bilâh a ra sad rıâzam lığa yükse­
lecek olan hasodalı Boşnak H usrev A ğa­
ya intisab etm ek suretiyle büy ük odalı
züm resine d a h il olm uştur, B ilâh ara hazine-i âm ire hizm etlileri arasına geçerek
kıdem liler grupuna dahil olmuşsa
da,
m üverrih silâh dar
F m d ık lılı
Mehmed
A ğ a n ın ifadesiyle: «had rey olup ser­
keşlisi sebebiyle ta v ır ve hareketlerin-

-»
2067

T rablusşam 'a gitm işse de burada
da
fazla k alam am ıs, o k u lları F a z ıl A hm ed
ve F azıl M ustafa beyler
a ğ ır lık la rın ı
getirm ekteyken tbşir
Paşa İsta n b u l'd a
katlolunm us ve m e zk û r eyaletin v aliliği
de baskasm a veriîdiğinde n, kendisi Trablusşam 'dan, o ğ u lla r ı ise yoldan K öprü
kasabasına dönm üştür* M ehm ed P aşa b ir
m ü d d e t sonra, Şam valisi İken sadrıâzam
ta y in edilm iş olan B o y n u y aralı M ehm ed
Pasa ile b irlik te İs ta n b u l’a gelm iştir. Bu
şahsın sadareti esnasında ic ve dış b u h ­
ran had safhay a g e ld iğ i sırada m im ar
K asım A ğ a ve b u n u n vasıtasiyle dostluk
tesis e ttiğ i bazı şahısların V alide S u ltan
ne zdindeki teşebbüsleri sonunda sadrıâzam olm u ştu r.

rar ve kusurlarından üstün olaugu um u­
miyetle kabul edilen Köprülü Mehmed
Pasa hakkında eski Osmanlı müverrihle*
rinden Mehmed Halife, Naimâ, Râşid ve
Abdi Pasa
lehte,
silâhdar Fındıklılı
Mehmed Ağa da aleyhte bir hükme var­
maktadır. K öprülü'nün hayratının
bile
doğru yoldan meydana
getirilmediğini
söyliyen F ınd ıklılı Mehmed Ağa, meşhur
sadnâzamı idamları
dolay isiyle devleti
, berbad hale getirip, müdebbir adam ba­
kım ından inkıraza uğratmakla itham et­
mekte ve
şöyle demektedir : «paşay-ı
mezbur maldar, zâlim, cebbar, hodbin
ve had rey-i bırahm ve nahakk-ı kıtab-u
hunriz, sinni seksen altıya baliğ olmuş
bir dişlenk koca idi. Padişahı saglrl av­
layıp R u m e li'v e Anadolu’da hak ve na­
hak katlettiği vüzera, m irim îran, üme­
ra, ehali-i vilâyet ve mütemevvil adam­
ların mal ve emlâkin bikülliye kabz eyleyüp akarlar ve zannınca hayratlar ile
memalik-i İslâmî m âm ur ve âbad eyle1 di. Hükkâm-ı memleket ve taife-i askeride
sahibhâne ve nam ve şan komayjp ko­
lun kanadın kırdı ve kalanlarının dahi
kuvvet ve kudreti kalmayıp el’an devlet-i aliyyenin yıkılıp berbat ve zebun
olmasına ve düşmana cevap verir m ü­
debbir komayıp
inkırazına ve herbar
kâfire mağlup olmasma sebep oldu*.

K Ö p r ü lü ’n ü n
disip lin ci bir şahsiyet
o lduğu ve m u v a ifa k iy e tin i bu yoldan te­
m in edeceği sadarete geçişinin h aftasına
belli o lm u ştur. İsta n b u l'd a işleri düzelt­
tikten sonra Ç anakkale boğazı seferine
çık m ış, Bozcaada ve Linini’y i Venedikli­
lerden istird at ederek boğazı abluk adan
k u rta rm ıştır. K ö p r ü lü M ehm ed P aşa’nm
şiddetli bir m izaca sah ip o ld u ğu bu m u ­
harebeler srrasında
y a p tırd ığ ı
id am lar
vesilesiyle pek acık şekilde belirm iştir.
Boğaz ön ü n d e k i m ücadeleden sonra Köp­
r ü lü M ehm ed Paşa E rd el seferine çık a­
ra k Y a n o v a y ı z a p te tm iş bu arad a A n a­
d o lu 'd a k i isyan m ünasebetiyle İs ta n b u l’a
d ön d ü ğ ü n d e n E rd el h a r b i serdarlar ida­
resinde
m uv affak iy ete ’ u la ştırılm ıştır.
Köprülü'n ü n en m ü h im m uvaffakiyetle­
rinden birisi A n ad o lu ’ dak i isyanı söndür­
mesi, bu arada âsi ve
serkeş züm reyi
k a nlı şekilde tem izlem esidir. Anadolu'da
şekavet ru h u n u ezdiği gibi, ayni şiddet­
li usulle ordu ve İdare m e kanizm asında
da düzensi2liklere son verm iştir.
Köpr ü lü ’n ü n en fazla tenkide u ğrty an icraa­
tı bu ta ra fı o lm a kla beraber, k a rış ık lık ­
la rın ancak bu sayede ortadan k alk ıp ,
b u h ran ın ancak bu yolla atlatıLabiIdiği
de ta rih î bir gerçektir.
Gösteriş için
değil, din ve devlete hizm et gayesiyle
sadarete g e ld iğ in i bizzat söylem iş
olan
K Ö p rü lü ’nün j b u
sözüne sadık k aldığı,
beş seneden b iraz fazla süren sadareti
boyunca m ü tem adiy en didinişin den bel­
li ise de, fazla şiddeti y üzünden b ir ta*
k im haksız cana k ıy m a la rd a b u lu n d u ğ u
da h ak ik a ttir. G irit serdarı Deli Hüse­
y in Pasa, şeyhülislâm
B o lu lu M ustafa
E fe ndi ve S ey dİ A hm ed P aşa’y ı haksız
yere id a m ettirm esi, o n u n affedilemiyecek k u su rlarıd ır, ic ra a tı ve b u n dan do­
ğan neticelerin faydalı tara fla rın ın , za­

Osmanlı tarihinde üç kişi fazla adam
öldürtmeleriyle nazarı dikkati celbederler. Bunların birisi
sadrıâzam Kuyucu
Murad Paşa, diğeri
Sultan
Dördüncü
Murad, ücüncüsü de Köprülü Mehmed
Pasa’dır. Avrupa1lı
tarihçi
«Ricaut»
ya göre, beş sene zarfında 36 bin kişi
öldürtm üştür. Alman tarihçisi Hammer,
onu; «amansız bir gaddar fakat meharetli bir devlet adamı* şeklinde tavsif et­
mekte; icraatının
neticesi bakımından
da» devletin sönmeye meyleden kudreti­
nin şulesini yeniden parlatmıştır» demek­
tedir.
Memleket dahilindeki icraatında sert
davranan K öprülü
Mehmed Paşa, dış
siyasette bazı devletlere karşı da
sert
davranmaktan geri
kalmadı. Glrittteki
Venedik başkumandanının Fransız elci­
sine gönderdiği şifreli bir mektubun ya­
kalanması üzerine, elçi ile oğlunu hap­
settirmesi ve sonra da İstanbul'dan çı­
karttırması buna delildir.
K öprülü Mehmed Paşa nın sırası ge­
lince siyasi tehditleri lâyık olduğu şe­
kilde cevaplandırarak
tesirsiz bıraktığı
da görülmektedir. Erdel harbi sırasında
Varad (Grass-Vardeın) m zaptı üzerine,

2068

hususunda kat'iyyen bir taraftan sevk ve
şefaatla bu kullarına müdahale buyurulmaya ki, devlet-i padişahiye faydalı olan
ricali istihdam kabil ola.
3 — Vezirler ve devlet erkânından
birisi, ya malına rağbeten veyahut hüsn-ü
itıüadma binaen şerik makamına kona­
rak bu kullarının istiklâline halel veril­
meye.
4 — Bu kulları hakkında garaz sahiJji olan münafıklara söz hakkı verilme­
ye. Zira herkes devletten hissemend ol­
mak ister. Alemi tamamen razı etmek
kabil değildir. Onun için, bu makam sa­
hibine hased edip hasım kesilenler çok­
tur. Şahısların hücumunu kesmek ve fe­
sadı defetmek için vesvese kapısını ka­
pamaktan başka çare yoktur.
Bu dört şarta riayet ile müsaade buyurulursa. Allahın inayeti ve duanız be­
reketiyle hizmet-i vezaretin uhdesinden,
gelmek mümkündür®.
Köprülü Mehmed Paşa sözünü biti­
rince Valide Sultan :

«— Vallahilazim bu ricalarına müsa­
ade olunu r».
Sözünü üç defa tekrarladı. Bu kabu­
lün ferdası günü Veziriâzam Boynu-eğri
Mehmed Paşa saraya çağırıldı. Padişah
tarafından, sefer hazırlığındaki becerik­
sizlik ve ihmalinden dolayı tekdir olunup
mühr-ü hümâyûn kendisinden alındıktan
sonra bostancıbaşı hapsine gönderildi.
Bunun arkasından Köprülü Mehmed Pa­
şa saraya davet edildi. K öprülü’nün bir
gün önce Valide Sultan’a sunduğu dört
maddelik şartı padişah bizzat okuduktan
sonra :
t— Bu şartlara riayet olunmak üzere
seni nıüstakilen veziriazam eyledim. G ö­
reyim seni nice hizmet edersin» demiştir.
Böylece 14 eylül 1656 (25 zilhicce
1066) günü Köprülü Mehmed Paşa sada­
ret makamına geçmiştir. Sadnâzam ol­
duğu sırada yetmiş yaşını aşmış olan
Köprülüm ün bu makama gelişi ulema,
saray ağaları ve hükümet erkânı arasın­
da garip karşılandı. Zira, şimdiye kadar
->

y a p tırm ış ve b u n la r iç in L im n ij Yanova,
K öp rü , O sm ancık,
M erzifon, A khisar,
Bilecik ve daha b azı yerlerde m ü lk k öy ­
le rin i b ü tü n
resim leri ve
h a sılâ tı ile
vakfetm işti. B u n la rd a n başka E rd el'de Arad kasabasında su
yolu, H endek île
Sapanca arasm da u zu n bir k ö p rü yap*
u rrm ştı. H ekim -ham
ve A n ta ly a 'd a evk a fı m evcuttu^.

bu hadisenin h ıris tiy a n devletlerin birleserek kara ve denizden h ücu m a geçme­
lerine sebep o labileceğini söylîyen Avus­
tu r y a elgisine: «p adişah ım olan arslantn
ne ateşten, ne de sudan korkusu, vardır.
E ğer k u vv etini an la m a k isterlerse b ü tü n
h ıris tiy a n la r birleşip h ü c u m edebilirler»
cevabını vemesi b u n a m is a ld ir.
K ö p r ü lü M ehm ed P asa devlet n a m ı­
na ba^ı in şaat y a p tırd ığ ı gibi k endi n a ­
m ın a da birçok h a y ra t m eydana getir­
m iştir. S a d rıâzam lıg a g etirilm ek üzerey­
ken âdeta m eteliksiz o la n K ö p r ü lü 'n ü n .
h a y ra tın ın b o llu ğ u
karşısında, silâh d a r
F m d ık lılı M ehm ed A £ a n ın b u hususa
m ü te a llik sözle rinin isa b e tliliğ i m eydana
Ç ıkm ak tadır.
İs lâm
A nsiklopedisinin
«K öprülüle re m addesinde M ehm ed P aşa’n ın h ayrat, e m lâ k ve v akfı şöyle sıra­
la n m ış tır :
«B ozcaada'da cam i, mescid,
mektep, h am an ij d ü k k a n la r, yeldesirmenleri, Y an o va’ da cami* m ektep, d ük k ânlar,
K örös n e hri üzerinde değirm en, Hudnîkte cami, m ektep, T u r h a l'd a h an, V ezirköp­
rü'de çeşme ve na m a zg âh , L efke’de Karaoğlsn-beH denilen yerde cam i, m ektep,
han, Sam ey aletinde Cİsr Ş u g u r’da cam i,
mescid,
m ektep, han, G ü m üşh acık öy ’de
oam î4 m ektep ve h a n . B olu san cağınd a
T araklı kasabasında
cam i ve
m ektep

BiblïyûÈraiyfc : N aim â; Tarih-i Naimâ C: 5 ve 6. H ammer {M. A ta); DevJet-i Osmaniye tarihî C: X I. Raşid ; Ta­
rih,, C: 1, Silâhdar Fndıklılı Mehmed Aéa; SıIahdar tarihi C: 1. Mehmed Halife;
T arîh-İ Gılmanî.
Hüseyin Hüsameddîn;
Amasya tarihi C: IV .
Ahmed Refik;
Köprülüler, Behcetî ;
Sflsiletü'l-asafîyye
fi devleti' I’hakanİyeti'1-Osnianiyy e (Köp­
rülü kütüphanesi no: 212). Abdi Paşa;
Vekayinâme (Baëdad köşkü kitaplığı no:
217). Rıcaut; Histoire de I ’Etat présent
de 1 Empire Ottoman. Tayyar-zâde Ata;
Tarih C: 2. Evliya Çelebi: Seyahatname
C: 2, 6. Ösman-zâde Taip; H adikatü'l vüzera. Marquis de Bonnac; Mémoire his­
toire sur l'Ambassade de France. İsmail
Haîckı Uzunçarsılı; Osmanlı tarihi C: 3.
Tarih dergisi sayı : 7 , Belleten sayı :27,
Islâm Ansiklopedisi.

2069

|
1

j

V a lid e S u tta n ’d a n sonra K ö p r ü lü M e hm ed
P aşa’n ın ş a r tla r ım k a b u l eden D ö rd ü n c ü
M e h m e d 'in g e n ç liğ in e a it b ir tas%iri ( M a ­
carca « A M a g y a r N em zet T urtenete»
a d lı k ita p ta n )

bir muvaffakiyeti tesbit edilmemiş olan
ve okuma yazma bilmeyen bu yaşlı ve­
zirin mâliyeyi ve bozuk giden diğer işle­
ri düz el tem iveceği tahmin edilmişti. Meh­
med Halife’nin (Tarih-i gılmâni S: 44)
izah ettiği bu hayret, kısa bir müddet
sonra, tam mânasiyle başka zaviyeden,
onun azmi ve muvaffakiyetleri karşısın­
da gösterilmeye başlandı.

K ö p rü lü ’n ü n sadaretinin
ilk ayları
Köprülü Mehmed Paşa pek nazik bir
devirde çok ağır bir yükün altına gir­
mişti. Muvaffak olabilmesi hakikaten çok
güçtü. Fakat o, ilk günlerden itibaren her
tarafa derin bir dikkat sarfedip sıkı dav­
ranmak suretiyle, başarı yolunda adım
adım ilerlemesini bildi.
Köprülü'nün ilk azimkar hareketi,
Kadı-zâdeliler grupunun ayaklanma h â­
disesinde görüldü. «Şeyh ve vâizların fa­
aliyetleri» başlığım taşıyan bölümün so­
nunda izah edildiği üzere, hâdise çıka­

ranların elebaşılarını Kıbrıs’a sürdürdü.
Kendisini daha önceki sadnâzamlar
gibi zannederek hükümet işlerine tesir
ve müdahalede bulunmak isteyen hasodabaşı H alil Ağa’yı tekaüt ederek sa­
raydan uzaklaştıran Köprülü, bunun ye­
rine Galatasaray ağası Sefer Ağ a’yı ta­
yin ettirdi (1 kasım 1656) . Böyle bir n ü ­
fuzluyu mevkiinden uzaklaştıran Meh­
med Paşa, Bozcaada’nın Venedik eline
geçmesine sebep olmuş bulunan Abaza
Ahmed Paşayı da İstanbul’a getirterek
idam ettirdi (11 kasım 1656) . Şilâlıdar
tarihindeki (C: 1, S: 62) kayda göre, Abaza Ahmed Paşanın idamı Hasbahçe’de
ve padişahın görebileceği bir yerde icra
edildi. Valide Sultan kendisini himaye
eden bir kimse idiyse de bu idam karşı­
sında hiç sesini çıkarmadı. Böyle bir adamm katli, K öprülü’den m ühim bir şey
ummıyanları şaşkınlığa şevketti. Bu ara­
da önemli mevki sahiplerinden iki kişi­
nin de memuriyetlerinde değişiklik ya­
pıldı. Bu iki kişiden biri Mısır Valisi iken
İstanbul’a çağırılmış olan ve sadrıâzam
yapılacağı tahmin edilen Haseki Mehmed
Paşa, diğeri de Şeyhülislâm Hanefi Efend i’dir. Birincisi yoldan geriye çevrilerek
Bağdad Valiliğine gönderildi; İkincisi de
kulağının ağır işitmesi sebebiyle tekaüt
olunup Rumeli kazaskerliğinden açıkta
bulunan Bali-zâde Mustafa Efendi şey­
hülislâm tayin edildi.

Şeydi A hm ed Paşa’nın sadrıâzam
olmak, istemesi
Cesaret ve şecaati dolayısiyle ken­
disini etrafa bir hayli tanıtmış olan Şey­
di Ahmed Paşa bu sırada kaptan-ı der­
ya bulunuyordu. Kendisi baltacı ocağın­
dan yetiştiği cihetle sarayda epeyce ta­
raftan mevcuttu. Köprülü Mehmed Paşa’nın pek tanınmamış bir şahsiyet olu­
şunu ııazarı itibara alan Şeydi Ahmed
Paşa ve saraydaki taraftarları, bu du­
rumdan cesaret bularak, bir miktar gay­
ret sarfı neticesinde sadrıâzam lığın elde
edileceğini sandılar. Naimâ (C: 6, S: 249)
nın kaydına göre bunlar, Köprülü ile pa­
dişah arasındaki şartlaşmadan haberdar
değillerdi. Onun için Şeydi Ahmed Pa­
şa sadrıâzam olabilmek gayesiyle saray­
daki musahipler ve enderuıı ağalan ile

2070

gizlice mektuplaşmaya koyuldu. Ende­
run ağalan ve musahipler Sevaı Ahmed
Paşa'ya sadrıâzamlığım temin yolunda
çalışacaklarına dair söz bile
verdiler.
Köprülü Mehmed Paşa bunu duyunca
Sevdi Ahmed Paşayı
derhal serasker
ünvanını da ilâveten (silâhdar tarihi C:
1, S: 23) Bosna valiliğine tayin ettirmek
suretiyle İstanbul'dan uzaklaştırdı. Şey­
di Ahmed Faşa’dan açılan kaptan-ı der­
yalığa ise Tamşvaı- valiliğinden mazııI
Topal Mehmed Paşa’yı tayin etti (12 aralık 1656}. K öprülü’nün bu âni icraatı
üzerine, Naimâ’nuı ifadesiyle: «Şeydi
Ahmed Paşa mühr-ü hümâyunu koylum­
da bulup taraftarları ve sair halk makam-ı sadarete tekaddümüne muntazır
iken zor bazuvy-u veziriâzam ile atıldı­
ğını gördükleri gibi memullerindeıı me­
yus oldular».

Sipahi isyanı
Köprülü Mehmed Paşa’nm otorite te­
sis etmesi birdenbire olmadı. Zeki ve
kurnaz veziriâzam, bu otoriteyi birtakım
hâdiselere tam zamanında ve bilhassa
ustaca müdahalede bulunması sayesinde
tesis edebildi. Tabi'i bu arada bir takım
mühim meseleleri de halletmiş oldu. Onun sadarete geçişinden dört ay kadar
sonra çıkmış olan sipahi isyanının bas­
tırılması, K öprülü’ye Şeydi Ahmed Pa­
şa meselesinden çok daha fazla kuvvet
ve perestij kazandırdı.
Sipahi isyanının birdenbire çıkma­
dığı, evvelâ bir hazırlık devresi geçirdi­
ği görülmektedir. Yıllardan beri devam
eden disiplinsizlikten yüz bulan sipahi­
ler, evvelki hareketlerini Köprülü'nüıı
sadareti sırasında da yapmak istediler.
Cür'etkârlık ve zorakilik kelimeleriyle
ifadesi m üm kün olan ilk hareketleri me■yanında, maaş istemek bahanesiyle Def­
terdar Divrikİi Mehmed Paşa’nm Süleymaniye’deki konağını taşlayıp camları­
n ı-kırdılar. Bundan ürken defterdar, ve­
ziriazama gelerek dert yandığı zaman,
Köprülü Mehmed Paşa,
sipahilerin o
yıllardaki durumlarını da ifadeye yarıyacak şu dikkate değer sözleri söyledi:
s— Sen ahval-i âlemi bilmez misin?
Muztarıp olma; selefte gelen defterdar­
lar bu gaileyi çekmişlerdir, hattâ sakini
oldukları sarayın camlan iki üç kat m ü­

heyya dururdu. Taşla kırılanların yerle­
rine, derhal camcı dükkânına gidilerek
hazır camlardan yenileri takılırdı. Hak
Teâlâ hazretleri nizâm-ı ahvale tevfik
ihsan eyleyinceye kadar bu hale taham­
m ül zaruridir; sabreyle bakalım».
Köprülü Mehmed Paşa, sipahilerin bu
hareketlerinin bir isyana hazırlık oldu­
ğunu sezmişti. Defterdara böyle tenbihatta bulunurken kendisi tedbir almak­
la meşguldü.
Lâkin Divrikİi Mehmed
Paşanın tahammülü olmadığını da anla­
dığı cihetle kendisini azil ile başbakikulu Ahmed Ağayı
defterdar tayin etti
(3 aralık 1656).
Sipahilerde
sezilen
kımıldanışlar
karşısında K öprülü’nün, defterdarı de­
ğiştirme ve Şeydi Ahmed Paşayı Bosna
valiliğine tayinden önemli peşin tedbir­
ler de vardı. Bu peşin tedbirlerden bi­
risi, «bütün hareketlerinin iyiliğine ve
şer'iliğine dair» şeyhülislâmdan bir hüsni hal vesikası istihsal etmesi, diğeri de
yeniçeri ocağının sadakatini temin hu­
susunda söz almasıdır. Sipahi isyanından
•bir gün önce gizlice şeyhülislâm Bâli
Efendi’yi ziyarete giden Köprülü, evvelâ
o güne kadar olan sadareti esnasında
sşer’i şerife aykırı ve devlet haysiyetini
ihlâl eden bir hareketi» olup olmadığını
muhatabına sormuş, şeyhülislâmın «ha­
yır» demesi üzerine böyle bir yazılı ve­
sika istihsal eylemiştir. Şeyhülislâmdan
vesika almasından sonra aynı günün ge­
cesinde tebdili kıyafetle konağından çı­
kıp, yeniçeri ocağının nüfuzlu ağaların­
dan Kara Hasanoğlu Hüseyin Ağa ile
buluşup görüşmüştür. Hüseyin Ağa’ya
evvelâ umumi durumun bozukluğunu izahtan sonra, din ve devlete hizmet ar­
zusunda bulunduğunu inandırıcı şekilde
anlatmış; bu sözlerin arkasından da Sev­
di Ahmed Paşa meselesine temasla, mez­
kûr paşanın sadnâzam olmak istediğini,
şecaat sahibi bulunan Şeydi Ahmed Pa­
şanın zalim ve şiddetli tabiatı yüzünden
hata işlemeye müsait bir karakteri bu­
lunduğunu, onun sadarete geçmesi tak­
dirinde işlerin
İbşir Paşanın sadareti
devre sin dek ine döneceğini izahtan son­
ra, sipahilerin,
Şeydi Ahmed Paşanın
Bosna’ya gönderilmesini bahane ederek
fitne ve fesat çıkarmaya teşebbüs etmiş
durumda
olduklarını
beyan etmiştir.
Köprülü, sözlerinin sonunu şöyle (Naimâ

2071

tarihi C: 6, S: 254) bağlamıştır: «Bu âfenalıkları çoğalmıştır. Bu makule eşhır ömrümde şehid olmaktan asla korkkiyamn ortadan kaldırılması gerektiğin­
marn. Bu hususta cenabınız bize taraftar
den tedipleri veziri âzama havale olun­
olup yeniçeri ocağını nasihatla rapteder
muştur. Binaenaleyh, devletimiz için ha­
ve böylece devletin namus ve şerefini
yırhah olanların fesat ehline yardımcı
korursanız, o müfsitlerin cemiyetini pe­
olmayıp bunların cezalarının verilmesi
rişan etmek mümkün olur; yok eğer ohususunda veziriazamla işbirliği etmeleri
cak halkım zaptetmeyi taahlıüt etmez­
nimet hakkını yerine getirme vazifesi­
seniz ve bizden hoşnut değilseniz bizi
dir» deniyordu.
haberdar edin de biz de ona göre işteıı
Hatt-ı hümâyûnun okunmasını m ü­
el çekelim».
teakip orada hazır bulunan yeniçeri su­
bayları ve sair erkân :
Köprülünün bu haklı ve isabetli söz­
■
t— Böyle fesat ve fitneden biz de
lerini Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa ye­
bizar olduk. Padişahımızca cezalarının
rinde bulup tasdik edince, sadrıâzam da
verilmesi hususunu beklemekteydik. Fer«bundan sonra Hüseyin Ağa’m n rey ve
man-ı aliyyelerine hiçbir şekilde muha­
tedbirine ve nzay-ı hatırına muhalif ha­
lefet oluıımayıp hizmetin ifası canımıza
reket etmemek üzere ahd ve yemin» ey­
minnettir» dediler.
ledi. ik i mühim şahıs arasında böyle söz­
Bu azimkar ve esaslı cevap üzerine
le sözleşme vuku bulunca yeniçeri ağa­
zorba takımının tamamen katli için hatt-ı
sı ile kul kethüdası gizlice oraya çağrı­
hümâyûn sadır olduğundan derhal faa­
lıp sadakatları temin olunduktan sonra
liyete geçildi. Hemen o gün silâhdar asipahi müfsidlerine karşı alınacak tedbir­
ğalığmdan mazûl Ahmed Ağa (Silâhdar
ler tesbit edildi.
4
"Ocak 1657 (18 rebiülevvel 1067)tarihine göre Çalık Hüseyin Ağa) yaka­
lanıp Alay köşkü önünde katledildi ; ar­
günü sipahiler ağalarının evlerini taşlıkasından Cebeciler Kethüdası Halil Ağa
yarak ve önlerine geleni yollarından çe­
da ayni âkıbete uğratıldı. Neticede bir
virmek suretiyle Atmeydanı’na toplan­
iki
gün zarfında çoğu sipah zümresinden
dılar. Burada ileri geri söylenip, Sevdi
birkaç kişi de onlara katılan halkın ayak
Ahmed Paşa yeniden kaptan-ı deryalığa
takımından 90 kişi katledilip cesetleri
getirilmezse sefere gitmeyeceklerini (sidenize atıldı. Müteakiben İstanbul ve
lâhdar tarihi C: 1, S: 64) beyan ettiler.
Üsküdar tarafında sipahilerin barındığı
Köprülü, sipahilerin ayaklanarak Atmeyhanlar basılarak zorba takımından olan­
dam’nda toplanmış olduklarını bir telhis
lar ele geçirildi. Böylece sipahilerden
iie padişaha arzedince Sultan Mehmed
başka yeniçeri, cebeci, topçu, mehter ve
yeniçeri ağası ile kul kethüdasını huzu­
sair sınıflar öldürülerek nizâm ve sükûn
runa çağırarak, fesatçıların tedibi için
temin edildi.
kendilerinden gereken hizmeti beklediği­
ni bildirdi.
Bu arada sipahiler önce eski sonra
yeni odalara adamlar göndererek yeniçe­
rin kendileri ile birlik olmalarını istedi­
lerse de yeniçeriler onlara açıkça red ce­
vabı verdiler. Sipahiler Atmeydanı’nda
toplanırken dükkânlar kapanıyor ve şe­
hirde normal hayat aksamaya başlıyor­
du. Fakat sipahiler yeniçerilerin sözle­
rinde sebat edip onlara mukabil bir ta­
vır takınması karşısında korkuya kapı­
lıp dağıldılar. Ertesi gün veziriâzam sa­
rayında büyük bir toplantı aktedilerek
padişahın gönderdiği hatt-ı humâyun okundu: ^Cülusumdan bu âna gelinceye
kadar sipah eşkıyasının kötülükleri had­
di tecavüz edip ekmek yedikleri kapıya

Bazı tâyinler ve K ö p rü lü ’nün
sadaretten çekilmek istemesi
Sipahi isyanının çıktığı yerde m uvaf­
fakiyetle söndürülmesinden sonra bazı
vilâyetlere yeni valiler tâyin edildi. Bu
cümleden olarak : Çınar vak’asında dört
saat sadrazamlık eden ve bilâhara Ru­
meli Valiliğine gönderilen Zumazen Mus­
tafa Paşa’nın vefatı haberi gelince muhallefatı tespit olunup hazine namına
zaptedildikten sonra eyâletin valiliğine
Maraş Valiliğinden açıkta bulunan Gür­
cü Mustafa Paşa, Haleb Valiliğine Dîyarbekir Valisi Vezir Abaza Haşan Pa­
şa, Şam Valiliğine de Haleb Valisi Murtaza Paşa tâyin edildi.

2072

Bu tâyinler arasında Şam’da sadrıâzamııı icraatına bir karşıkoyma hâdisesi
vuku buldu. Hâdiseyi Şam Valiliğinden
azledilen Siyavüş Mustafa Paşa çıkart­
maktaydı. Siyavüş Mustafa Paşa'nm ye­
rine Şam Valiliğine tâyin edilen Murtaza Paşa, buraya mütesellimi gönderdiği
zaman, halk mütesellimi kabul etmeye­
rek eski valinin yerinde bırakılmasını
istemişlerdi. Şam halkını böyle bir m u­
kavemete teşvik eden Siyavüş Mustafa
Paşa'nın bizzat kendisiydi. Silâhdarlıktan yetişme bir kimse olan Siyavüş Mus­
tafa Paşa, saraydaki taraftarlarının des­
teğine güvenerek sadrıâzam olmak iste­
mekte, o zamana kadar bir başarısı gö­
rülmeyen ve bu bakımdan bugün yarın
sadaretten düşeceğin: zannettiği Köprülü'nün emrini dinlememe cesareti gös­
termekteydi. Köprülü'nün azlinin bir gün
meselesi olduğunu mülâhaza eden sadece
Siyavüş İJustafa Paşa değildi. Nitekim
müverrih Naimâ (C: 6, S: 259) bu mev­
zuda diyor ki : «Garabet budur ki ; yal­
nız mezbur Siyavüş Mustafa Paşa değil,
harem-i humâyundan çıkan ve sair namdar vüzeranın cümlesi, belki ümera ve
ağalara varıncaya kadar herkes bu mü­
lâhazada olup şan ve şöhreti bulunma­
yan böyle bir adam ne maslahata kadir
olabilir? Kaht-ı rical dolayısiyle sada­
rete getirdiler diye iktidarının devamı­
na kimse ihtimal vermeyip azli haberine
muntazır idilerj.
Pek çok kimseler böyle düşünmekle
beraber Köprülü zekâ ve azmi sayesin­
de hem meseleleri muvaffakiyetle hallet­
mesini, hem de zihinlerdeki istifhamı sil­
mesini başardı. Şam halkının mukave­
meti karşısında gevşeyip yelkenleri suya
indirmediği gibi hâdiseyi birden bire alevlendirecek bir yol da tutmadı. Zira
halkın isteğine rağmen eski valiyi orarada bırakmayıp Maraş Valiliğine tâyin
etti; Şam Valiliğine gönderdiği Murtaza
Paşa’nın yerini Diyarbekir'e tahvil edip,
buraya da Tavyar-zâde Vezir Ahmed Faşa’vı gönderdi.
Köprülü Mehmed Paşa bir taraftan
bu tâyinlerle Siyavüş Mustafa Paşa'nm
teşebbüsünü iflâs ettirmeğe çalışırken öte yandan padişaha bir telhis sunarak ;
silâhdarlıktan yani padişahın hususi hiz­
metinden çıkan Siyavüş Paşa’nın herkes­

ten daha fazla padişah emirlerine itaat
etmesi gerekirken Şam âsileri ile birlik
olup azli kabul etmiyerek padişah fer­
manına karşı gelmesi dolayısiyle katli
için natt-ı humâyun istedi. Siyavüş Mus­
tafa Paşa’nm idamı için hatt-ı hümâyûn
istihsal olunduğunu duyan silâhdar, çu­
hadar; rikâbdar. doğancı ve tülbend gulâmı gibi saray erkânı onu kurtarmak üze­
re faaliyete koyuldular. Köprülü bunla­
rın faaliyetini öğrenince derhal saraya
gidip padişahın huzuruna çıktı ve :
«— Devlet umuru başkalarının elin­
de olunca hizmetin ifası mümkün olmaz.
Bu bendelerinin yaptığını başkaları bo­
zunca iş görülmesi imkânsızdır. Bir gün
kusur isnadı ile öldürülmek tense daha
önce sadaretten feragat evlâdır».
Diyerek mühr-ü humâyunu padişaha
takdim etti. Bu vaziyet karşısında Dör­
düncü Mehmed ;
<t— Senin işiııe karışanların cezala­
rının verilmesini sana bıraktım. Nasıl b i­
lirsen öyle et. Bundan sonra işine kimse
karışmasın, müdahale edenlerin hakların­
dan gel» dedi.
Köprülü Mehmed Paşa padişahtan
bu selâhiyeti almakla beraber saray ağalarına karşı iki ay sesini çıkarmadı.
Daha sonra 1657 nisanı ortalarında bir­
denbire faaliyete koyularak rikâbdar,
tülbend ağası, doğancı başı, silâhdar ağasını saraydan uzaklaştırdı. Bu hâdise
dolayısiyle ikinci defa mim koymuş oldu­
ğu Siyavüş Mustafa Paşayı da aradan
epeyce zaman geçtikten sonra Maraş va­
liliğinden azlederek İstanbul’a getirtti ve
Erdel seferine hareketinden önce de kat­
lettirdi (Haziran 1639) .

Şeyh S alim ’in festü
Şeyh Salim adında Mağrib'ti bir Arap on beş seneden beri İstanbul’a yer­
leşmiş ve kendisini gaipten rınber veıen
keramet sahibi bir kimse olarak t.uüimıştı. Bu bahane ile cahil kimset>;vı t an­
dırıp paralarını alan, hilekâr şeyh claıüssaade ağası ve Valide Sultana da n üf. z
imkânlarım elde etmişti. Onun i^ n cirçok işlerde sözünü yürütür ve etraftan da
bol bol hediye toplardı. M aktül eski Şey­
hülislâm Hoca-zâde Mesud Efendi’nin
mahremi esrarı olan Şeyh Salim kurnaz­

2073

lık ve sahtekârlığı sayesinde hükümet
erkânına da yakınlık temin etmiş ve ne­
tice itibariyle kendisine gümrük, ipek
mukataası ve sai reden günde bin akçelik
maaş bağlanmıştı. Gaipten haber veri­
yorum diye etrafı dolandırmasından baş­
ka bir de böyle mühim bir maaşın sahi­
bi bulunmaktaydı.
Köprülü Mehmed Paşa sadnâzam ol­
duktan sonra hâzinenin para sıkıntısına
bir çare olmak üzere, vaziyetleri iyi ol­
duğu halde gümrükten maaş alanların
maaşlarını ve bir de iki yerden maaş
lanların maaşlarının birini kesmişti. Ma­
aşlarının bir kısmı kesilenler şikâyette
bulunduğu zaman hazine darlığından
bahsediyor, sıkıntının geçmesini mütea­
kip eski vaziyete dönüleceğini ilâve ey­
liyordu.
Maaş sahiplerine ait bütün vazifeler
yoklanırken Şeyh Salim'in maaşının bü­
yük kısmı hazine içiıı kesilip kendisine
yevmiye iki yüz akçe bırakılmıştı. Gözü
doymaz Arab bu vaziyet karşısında sadi'i âz ama gelerek şikâyette bulununca
Köprülü sükûnetle hazine sıkıntısını izah
edip sıkıntının atlatılmasını müteakip y i­
ne eski miktarın ödeneceğini bildirdi.
Şeyhiıı :
•s— Padişah ihsan eder, niçin keser­
siniz?»
Diye bağırmasını da mülayemetle ge­
çiştirmek isteyen ve buna göre konuşan
sadrıâzama Şeyh Salim :
«— Biz size gör ne yaparız! »
Diye küstahça mukabelede buluna­
rak çıkıp gidince, Köprülü Mehmed Pa­
şa o anda acı bir gülümseme ile ona bak­
maktan gayrı bir şey yapmadı. Fakat bir
az sonra asesbaşıyı arkasından gönderip
yakalattı ve geceleyin boğdurarak cese­
dini denize attırdı.

R um patriğinin asılması
İstanbul’daki Rum Patriği Üçüncü
Partenios’un Eflâk voyvodasına gönder­
diği bir mektubu yakalandı. Hükümetin
sıkıntılı durumunu gözönünde bulundu­
ran Eflâk Voyvodası Kostantin, bundan
istifadeyi düşünüp isyankâr bir vaziyet
takınmıştı. Patrik Paıtenios ise, voyvo­
dadan daha fazla Osmanîı hükümeti aleyhinde düşünerek yolladığı mektubu ile

onu isyana teşvik etmekteydi. Naimâ (C:
6, S: 264) mn bildirdiğine göre, patriğin
mektubunda şöyle denmekteydi :
«Müddet-i devr-i islâm tamam olma­
ğa aa kalmıştır. Velvele-i din-i İsevi
tekrar âlemgir olacaktır. Ona göre teda­
rikte olasınız. Yakın zamanda cümle vilâ­
yetler hıristiyanlar eline girip salip ve
nakus (çam) ashabı tenıamen memleket­
lere sahip olacaktır?.
Patriğin yakalanan bu mektubu ken­
disine gösterildiği zaman : «her sene sa­
daka tahsili için bu gibi kâğıtlar gönde­
rilire tarzında şaşkınlık ve manasızlığın
eseri olan bir cevap verdi. Neticede hivaneti sabit olan patrik Parmakkaprda
asıldı {24 mart 1657) .
İstanbul'da karışıklık ve yağmalar
cereyan ettiği zaman bazı Rum gençle­
rinin dolama ve fes giyip yeniçeri kıya­
fetine girerek yağmalara iştirak ettikle­
ri şayiası ortalıkta dolaştığı cihetle, bu
hâdise üzerine Rum Patrikhanesi basıldı
ve ortalıkta dolaşan şayiayı teyid ede­
cek şekilde kırk elli kat dolama, fes ve
yeniçeri üsküfü ele geçirildi.

idam ı emredilen Kara Mustafa
Paşa’nın kaçıp saklanması
Sadnâzam Köprülü Mehmed Paşa
mevkiini sağlamlaştırdığı nisbette muha­
liflerini, serkeş tabiatlı olanları, evvelce
mühim kusur işliyenleri ve nihayet yeni
yeni hatâlar yapanları temizlemeye baş­
ladı ve bu temizliği yer ve zamanı gel­
dikçe tatbik eyledi. Mısır Valisi Kara
Mustafa Paşa'nm 1657 yılı içinde öldü­
rülmek istenmesi, Köprülü’nün temizlik
plânına dâhil hâdiselerdendir.
Kara Mustafa Paşa Çınar vak’asmdan
sonra bazı kimselere külliyetli paralar
takdim etmek suretiyle Mısır Valiliğine
tayinini yaptırmıştı. Tarihte «Firari Mus­
tafa Paşas diye geçmiş olan bu adam
hakkında Mısır’dan şikâyetler gelmesi
üzerine valilikten azledilerek yerine S i­
vas Valiliğinden mazulen açıkta bulu­
nan Şehsüvar-oğlu Gazi Paşa tâyin edil­
mişti. Mustafa Paşa, Mısır halkının şikâ­
yetine karşı kendisini müdafaa niyetiyle
kara yolundan İstanbul’a hareket etmiş
bulunuyordu. Mustafa Paşa İstanbul’a
gelirken onun idamı ile vazifelendirilen

2074

büyük mirahur da icraatını gizliyecek bir
vazife ile yola çıkarılmıştı. Ayrıca idnmm infazı hususunda Şam Valisi Tayyar-olğu Ahmed Paşaya ve gerekirse
mirahura yardımda bulunması için de
Haleb Valisi Abaza Haşan Paşa’ya emir­
ler gönderilmişti.
Köprülü'nün Kara Mustafa’ya düş­
manlığı, bu adamın 1655 senesinde pa­
dişahın emrine muhalefetle Haleb Vali­
si Sevdi Ahmed Paşa’yı şehre sokmamış
olmasından ileri geliyordu. Köprülü Mehmed Paşa o zaman Sevdi Ahmed Paşa’mn
ordusunda bulunmuştu.
Firari Mustafa Paşa Suriye'de Cesri
Yakup köprüsüne geldiği zaman kendisi­
ni bekliyen büyük tehlikeden haberdar
oldu. Fakat büyük mirahuru nezaketle
kabul etti. Mirahur bu vaziyet karşısın­
da idam emrini tatbik edemiyeceğini an­
ladı. Mustafa Paşa’nm adamları mira­
huru soyarak idam fermanım alıp yok
etmevi teklif ettilerse de Paşa böyle bir
hareketi doğru bulmadı.
Büyük mirahur elindeki fermanın
icabatım yerine getiremeyince Firari
Mustafa Paşa yoluna devam etti. Konya'­
ya geldiği zaman Abaza Haşan Paşa’nm
kendisini yakalamak için süratle yola
koyulmuş olduğunu öğrendi. Bu vaziyet
karşısında kıyafet değiştirerek birkaç sa­
dık adamı ile gizlenip İstanbul’a kaçtı.
Müverrih Naimâ (C l 6, S: 276), Kara
Mustafa Paşa’m n kaçışını, veziriazamdan
pek emin olmayan ve bir vezirin katline
kendini karıştırmak istemeyen Abaza
Haşan Paşa’mn ona kaçması hususunda
gizlice haber göndermesi rivayeti ile iza­
ha çalışmaktadır.
Böylece ölümden kurtulup İstanbul’a
gelen Kara Mustafa Paşa, yıllarca bir
köşede saklı yaşamış ve nihayet oğulla­
rı Fazıl Ahmed Paşa’nın sadareti za­
manında affedilmiglerdir.

K ö p rülü’yü sadnâzam lıktan uzaklaş­
tırm ak isteyen ocak ağası
Köprülü Mehmed Paşa İstanbul’da
işleri epeyce yoluna koyduktan sonra Ça­
nakkale Boğazını Venedik tehdidinden
kurtarmak için faaliyete geçmişti. Boğaz
önünde Venediklilerle yapılan çarpışma­
lar sırasında mühim hatâ işleyen, kaçan.

ihmalkâr davrananlara karşı veziriaza­
mın idam cezaları tatbiki suretiyle aman­
sız davranması onun aleyhinde bir reak­
siyonun uyanmasına yol açtı. Bu reak­
siyon yeniçeri ocağının en nüfuzlu ağa­
sı Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa’dan gel­
mekteydi.
Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa on
seneyi aşkın zamandan beri ocak dahi­
linde büyük nüfuz tesis etmişti. Bilhassa
son yıllarda mühim işlerde birinci plân­
da rol oynaması sebebiyle padişah ve dev­
let ricali arasında bir dediği iki olmu­
yordu. Ibşir Paşanın düşürülmesinde, oııun halefi Murad Paşa'nın teb’idinde, Sü­
leyman Paşa’nm sadnâzamlığa getirilme­
sinde. Çınar vak’ası suçlularının cezalan­
dırılmasında hizmetleri görülen Kara Ha­
san-oğlu na son sipahi hareketinin sindi­
rilmesi vesilesiyle Köprülü Mehmed Pa­
şa sözünden çıkmıyacağıııa dair söz ver­
mişti. Valide Sultan ve padişahın zaman
zaman fikrini öğrenmek gayesiyle zeki,
sinsi ve birçok tecrübe ile pişmiş bir kim­
se olan Kara Hasan-oğlu ’nu saraya davet
ettikleri olurdu.
İşte bu derece kuvvet ve ııüfuz sa­
hibi olan Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa,
Köprülü'nün ocak kethüdasını, birkaç ye­
niçeri subayı ile bir miktar yeniçeriyi
idam ettirdiğini haber alınca, kapı yol­
daşlığı gayretine kapılarak sadrıâzamı
mevkiinden düşürmek gayesiyle padişah
üzerinde tesir yaratma faaliyetine koyul­
du. Naimâ’m n (C: 6, S: 296) kaydına gö­
re ; Kara Hasan-oğlu, sadrıâzam için :
«bu kocanın hareketi hareket değildir;
yeniçeri ocağına kılıç koyup zabitler kat­
line başladı, bir gün evvel bunun teda­
riki görülmek gerek irs diyordu.
Sultan Mehmed sadrıâzama taraftar
olmakla beraber, yeniçeri ocağında sözü
pek fazla geçmesi bakımından Kara Ha­
san-oğlu da ihmal edilemiyecek bir kuv­
vetti. Kara Hasan-oğlu, sadrıâzamın de­
ğiştirilebilmesi için şeyhülislâmı da ken­
di tarafına kazanmak istemekteydi. Fa­
kat, kısa bir müddet önce Bâli-zâde Mus­
tafa Efendi'nin yerine şeyhülislâmlığa
getirilmiş olan Bolulu Mustafa Efendi,
Köprülü taraftarı olup mevkiinden uzak­
laştırılmasına asla razı değildi. Onun için
Hüseyin Ağa tarafından gelen tazyike
mukavemet ediyordu. Nitekim Kara Ha­
san-oğlu, yeniçeri ocağının güzel konuşur

2075

ve işbilir şahsiyetlerinden olan Burnaz
Baki Çelebi’yi şeyhülislâma göndererek :
«— Köprülü Paşa ya sahip çıkmasın­
lar ; padişaha durumu anlatıp azli ile ye­
rine kaymakam Ankebut Ahmed Paşa’nııı
tâyini takarrür etmiş gibidir. İş bu mer­
tebeye gelmişken aksine gayret sarfetmesinler. Onun zuhur ve hareketi gayet
korkunçtur. Kuvvetini iyice takviye eder­
se bizi ve kendilerini ayrıca başka ileri
gelenlerden kimseyi sağ bııakmıyacağına
dair alâmetler mevcuttur. Himaye eder­
lerse sonra kendileri pişman olurlar» de­
mişti.
Köprülü’nüıı daha fazla kuvvetlen­
mesi takdirinde hükümet işlerine müda­
halede bulunanları sağ bırakmıyacağına
dair Kara Hasan-oğlu’nun tahmini doğ­
ru idi. Onun işbaşından uzaklaştırılması
takdirinde ise memleket işlerinin büs­
bütün fena bir şekle bürüneceği de m u­
hakkaktı. Görünüşe nazaran Bolulu Mus­
tafa Efendi bu cihetleri takdir etmektey­
di. Onun için Burnaz Baki Çelebi’ye :
«— A Baki Çelebi, şimdi sefer üzere
azil güçtür. Kazandığı zaferle düşman ge­
milerini boğazdan uzaklaştırdı, şimdi
Bozcaada’yı kurtarmakla meşguldür. Se­
ferden dönünceye kadar sabredilsin bakalıım.
Cevabı ile Çelebi’yi savmak isteyin­
ce muhatabı :

«— Hayır sultanım, Ağa'rmı reyi budur ki, Bozcaada ve Limni’yi alarak mansuren İstanbul’a gelirse, bir daha onun
önünde zafer bulmak müşküldür. Onun
için halen fırsatı kaçırmamak gerektir»
dedi.
Burnaz Baki Çelebi kendisini gönde­
ren adanı namına Köprülü'nün değiştiril­
mesi meselesinde âdeta ısrar ediyordu.
Bu konuşmalar cereyan ederken şeyhül­
islâmın kethüdası içeriye girerek Bolulu
Mustafa Efendi’nin kulağına eğilip Kara
Hasan-oğlu Hüseyin Ağa’nııı şimdi ölü­
münü haber aldığını bildirdi.
Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa'mn
kendiliğinden birdenbire ölmesi üzerine
Köprülü Mehmed Paşa, o ana kadar ken­
disine muhalif vaziyete geçenlerin en
korkunç ve kuvvetlisinden kurtulmuş ol­
du. Şayet Hüseyin Ağa âniden ölmeseydi Köprülü Mehmed Paşa kafiye yakın
derecede büyük ihtimalle sadııâzamlığı
kaybedebilirdi.
Köprülü Mehmed Paşa Kara Hasanoğlu'nun ölümünü haber alınca bir hayli
sevindi. Ordu hakkında ona haber gön­
derenlerden evvelce Tarhoncu Ahmed
Paşaya kethüdalık etmiş olan meşhur zaimlerden Mümin Ağa’mn boynunu vurdurttu: sekbanbaşı Çoban Kasım Ağa’yı
önce Bursa sancak beyliğine tâyin edip
arkasından adam vollıyarak katlettirdi.'

KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞANIN ERDEL SEFERİ VE MÜCADELENİN NETİCESİ
Sadrıâzsm Köprülü Mehmed Paşa
Bozcaada ve Lim ni’yi istirdat ile boğazı
ablukadan kurtardığı sırada Erdel’de cid­
di hadiseler cereyan etmekteydi. Bunun
için Çanakkale Boğazı harekâtından dö­
nüşünde Erdel’e bir sefer icra etti.
Osmaıılı himayesinde bir beylik olan
Erdel’e karşı sefer açılması sebeplerinin
iyice anlaşılabilmesi için, Erdel’in son
yirmi senelik durumunun gözden geçiril­
mesi faydalı olacaktır.
Hükümete karşı pek sadık davranışı
ile dikkati çeken Bethlen Gabor’un ölü­
münden sonra Rakoeri György’nin kırallığı ele geçirmesinden bu cildimizde
1931 inci sayfada bahsedilmişti. Erdel
kıralları arasında Birinci Râıtoczi (Rakoçi) olarak tanınan bu adam 1630 senesin-

de kırallığa geçmiş, 1642 senesinden iti­
baren kendisine halef olarak tayin ettiği
oğlunu da hükümetine ortak kılmış, bu
hususta padişahın müsaade ve tasdikini
mutazammın bir ahidname de almıştı.
Rakoczi bir aralık, merkezî Avrupa dev>etlerini yıllardan beri meşgul eden otuz
sene harblerine Fransa ve İsveç’in m üt­
tefiki olarak girdi. Bu mücadelede Habsburglara hasım vaziyette bulunan Ra­
koczi iki yıl kadar sonra İmparator ile
Linz sulhunu imzalayarak (1645) müca­
dele sahnesinden çekildi.
İ k i n c i R a k o c z i’n i n ih t ir a s ve
it a a t s iz l iğ i

Birinci Rakoczi 1648 de ölünce ken­
disine oğlu İkinci Rakoczi György halef

2076

v

oldu. Bethlen Gabor ve ondan sonra da
Birinci Rakoczi zamanında Erdel iyi ida­
re edilmiş olduğundan bu prensliğin ser­
vet ve kuvveti fazlalaşmıştı. Erdel’in ye­
ni kıralı, hem memleketinin bu duru­
mundan, hem İsveç kiralının müttefiki olarak harbe girmiş olmanın uyandırdığı
alâkadan cesaret bularak Lehistan kırallığım elde etme sevdasına kapılmış bulu­
nuyordu. Aslında muhteris bir kimse ci­
lan İkinci Rakoczi’yi böyle bir hevese
pevkeden âmil, Osmanlı devletinin iç me­
seleler bakımından pek müşkül günler
yaşamasıydı.
ikinci Rakoczi Lehistan tacına sahip
olmak istemekteyse de bu iş kolay ta­
hakkuk edecek bir şey değildi. 2ira Fran­
sa ve Avusturya hükümetleri bunu iste­
medikleri gibi Osmanlı hükümeti de ik in­
ci Rakoczi’nin Lehistan kırallığına taraf­
tar değildi. 21 eylül 1656 da İstanbul'dan
Erdel kiralına gönderilen mektupta (İs­
lâm Ansiklopedisi, Erdel maddesi S: 302);
Erdel Beyliğinin Lehistan Kırallığından
yüz defa daha iyi olduğu söylenmekte ve
Rakoczi, şayet Lehistan Kıralı olmak is­
tiyorsa, padişahın rızasını alması gerektiği, ayni zarruında Leh ve Erdel elçileri­
nin memleketleri namına bu hususta
müştereken padişahtan ricada bulunma­
ları icap ettiği belirtilmekteydi.
Osmanlı hükümetinin İkinci Rakoczi’
ye bu türlü ihtarlarda bulunmasına rağ­
men o, daha ziyade devletin iç ve dış
meselelerde sıkıntıya maruz durumundan
cesaretlenerek, merkezi dinlemeden ar­
zusuna ulaşmak istedi. Bu hususta fazla
cür’etkâr davranmaktan bile çekinmedi.
Eflâk ve Boğdan voyvodalarını nüfuzu
altına alip, İsveç’in de müttefiki sıfatı
ile Lehistan’a karşı sefer açtı. İkinci Ra­
koczi, Leh seferi münasebetiyle, nüfuzu
altına aldığı Eflâk ve Boğdan’daıı bu hu­
susta istifadeyi gözettiği gibi, Kırım Ha­
nı ile Kazak Hatmanına bile elçiler gön­
dererek, bunları Lehistan aleyhine ken­
disiyle müttefik yapmak istedi.
Osmanlı hükümeti, Lehistan ile Er­
del bir idare altına girecek olursa, dev­
letin kuzey sınırında geniş ve kuvvetli
bir birlik meydana geleceği cihetle, ik in ­
ci Rakoczi’nin Lehistan kırallığına muha­
lifti. Fakat Rakoczi, nihayet bunu kuv­
vete başvurmak suretiyle halletmek için

1657 yılında Lehistan’a girdi. Rakoczi’nin
kumandasında Eflâk ve Boğdaıı’dan aldıklariyle birlikte 60 bin kişilik kuvvet
vardı. Bu arada İsveç kuvvetleri de Lehistana girmiş bulunduğu cihetle, Ra­
koczi evvelâ bazı muvaffakiyetler kazan­
dı. Fakat İsveç ordusunun DanimarkalIlar
ile çarpışmak için Lehistan’dan çekilme­
si üzerine Rakoczi’nin muvaffakiyetleri
daha fazla olamadı. Onu bu macerasın­
da nihayet müşkül vaziyete düşüren, İs­
veç ordularının Lehistan’dan çekilmesin­
den ziyade Kırım Hanının hareketi idi.

K ırım Hanının Rakoczi
üzerine yürümesi
Rakoczi’nin Lehistan’a karşı hareke­
te geçtiği haberi İstanbul’a gelince, K ı­
rım Hanına bunun üzerine yürümesi hu­
susunda emir gönderildi. Kırım Hanı
Mehmed Giray İstanbul’dan emir alınca
büyük bîr ordu (Bu ordunun miktarı Naim â’da 200 bin, Silâhdar tarihinde 400
bin gösterilir. Kırım’ın o zamanki im ­
kânları gözönüne getirilince, Naimâ’mn
verdiği rakamm dahi mübalâğalı olması
gerekir.) ile harekete geçti. Kırım Hanı,

İk in c i Rakoezi G yörgy
(M acarca «T olnai V ilag törte ne lm e » adlı
k ita pta n )

2077

eli altındaki kuvvetin bir kısmı ile biz­
zat Rakoczi üzerine yürürken diğer bir
kısmını kalgayımn emrine vererek Erdel’i yağmaya gönderdi.
Kırım Hanının harekete geçtiğini du­
yan ikinci Rakoczi müdafaa tertibatı al­
maya koyuldu. Fakat biraz sonra İkinci
Rakoczi'niıı kumandanı Kemeny Jâııos
bir kısanı K ırım kuvvetlerinin Erdel'i
yağmaya gittiklerini öğrenince hana kar­
şı koymaktan vazgeçerek 'memleketine
gitmeye çalıştı. Lâkin gerisinin kalgay
kuvvetleri tarafından kapandığını anla­
yınca Y i stül nehri kenarında muharebe­
yi kabul mecburiyetinde kaldı. Cereyan
eden muharebede Rakoczi ordusu tam
mânasiyle imha edildi. Naimâ (C: 6, S:
303) ya göre ; Rakoczi kuvvetlerinden 20
bin kişi kılıçtan geçirilmiş (Silâhaar ta­
rihinin birinci cildinin 105 inci sayfa­
sında 80 bin kişi kılıçtan geçirilmiştir
deniyor), yirmi bin kişi de esir alınmış­
tır. Erdel ordusunun başında bulunanlar
ancak üç yüz kişi ile perişan vaziyette
kaçıp kurtulmuşlardır. Osmanlı tarihleri­
nin ittifakla belirttiğine göre; bu çarpış­
mada sadece doksan Tatar askeri ölmüş-

tür. Ayrıca bin araba, 150 top ele geçi­
rilmiştir.
İkinci Hakoczi’nin uğradığı müthiş
hezimet haberi Bozcaada fethinden b ir­
kaç gün önce İstanbul'a gelince büyük
memnuniyeti mucip olmuştur.

Padişahın Edirne’ye hareketi
Erdel Kıralı Rakoczi Lehistan'a gir­
diği sırada Sadrıâzam Köprülü Mehmed
Paşa Çanakkale Boğazı harekâtı ile meş­
guldü. Devletin kuzey batı sınırlarında
cereyan eden hâdiseler karşısında hassa­
siyet gösterilmesi gerekirdi. Bu noktalan
gözönünde bulunduran Köprülü padişaha
yolladığı bir tezkerede Edirne'ye hare­
ketinin münasip düşeceğini arzetmişti.
Anlaşıldığına göre; padişahın Edirne’ye
hareketinde Erdel ve Venediklilere karşı
manevî baskı ciheti hesaplanmaktaydı.
Sultan Mehmed Edirne’ye giderken
Anadolu Beylerbeyliğinden sadaret kay­
makamlığına getirillen. Kör Hüseyin Pa­
şa İstanbul muhafazasiyle vazifelendiril­
di, Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa’nm
sadrıâzam yapmak istediği Ankebut A h­
med Paşa bu arada Karaman Valiliğiyle
İstanbul’dan uzaklaştırılmıştı.
Padişahın Edirne’ye gidişi büyük bir
tantana ve gösterişle cereyan etti. Padi­
şah, 4 ekim 1657 de Davutpaşa sahrasın­
da hazırlanmış olan otağa çıktı, on beş
gün sonra da bilfiil harekete geçti. D ör­
düncü Mehmed’in Edime yolculuğu aynı
zamanda av partilerinede vesile teşkil
etti.
Sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa
Linini adasının da istirdadından sonra,
padişaha m ülâki olmak üzere doğruca Ediı-ne’ye geldi (25 kasım 1657) . Padişah
bu senenin kışını Edirne’de geçirdi. Gö­
rülmemiş derecede şiddetli soğukların hü
küm sürmesi ve fazla kar yağması sebe­
biyle saray bahçesindeki büyük ceviz ağaçları kesilip odun olarak yakıldı. Edir­
ne halkı da bu kış müthiş yakacak sı­
kıntısı çekti.

Eflak ve Boğdan voyvodalarının
değiştirilmesi
K ır ın ı H a n ’ı
(M a c a rc a « A M a g y a r N em zet Törteııete»
ad lı k ita p ta n )

Eflâk Voyvodası Istvan (İstefan) ve
Boğdan Voyvodası
Kostantin’in İkinci
Rakoczi’nin söröne uyup onunla ittifak

2078

1 1 .İN 1 T c . ı

etmeleri devlete karşı itaatsizlik ve isyan
demekti. Bunlar, gerek padişahın Edir­
ne’ye hareketinden önce, gerekse oraya
gidişini müteakip Venediklilere karşı ter­
tiplenecek sefer heyetine iştirakleri ba­
hanesiyle çağırılmışlar, fakat voyvodalar
çeşitli bahaneler ileri sürerek davete ica­
bet etmemişlerdi. Nihayet kuvvete m ü­
racaat suretiyle değiştirilmelerine karar
verildi.
Yeni tâyin edilen voyvodaların m a­
kamlarına oturtulmasını temin işiyle K ı­
rım Hanı ve Silistre Valisi Fazlı Pasa
vazifelendirildi. K ırım Hanı, Kalgay Ga­
zi Giray emrine 30 bin Tatar askeri vererek Boğdan tarafına gönderdi. Fazlı
Paşa ise kendi eyâletinin askerinden baş­
ka civar sancaklardan da bir miktar as­
ker aldı. Yeni voyvodaları merasimle ma­
kamlarına oturtacak «iskemle ağası» de­
nen memur da Silistre'Valisinin yanın­
daydı. Bu sırada âsi voyvodalar asker
toplıyarak mukavemete niyetlendilerse
de K ırım askeri ile Fazlı Paşa kuvvetle-,
rinin topraklarına girmesi Ü2 erine Erdel
voyvodasının yanma kaçmaktan başka
bir şey yapamadılar. Eflâk Voyvodasının
yakalanması için emir verilmişse de
Fazlı Paşa’nm bir takım bahanelerle iki
günlük menzili kasden on yedi günde
katederck (Naimâ tarihi C: 6, S: 325)
Kostantin’in kaçmasına im kân vermiştir.
Netice itibariyle azledilenlerin yerine Ef­
lâk Voyvodalığına Mihne, Boğdan Voy­
vodalığına da Chika geçirildi. Müverrih
Naimâ’nm «hasis ve denî bir Boşnak»
şeklinde tavsif ettiği Fazlı Paşa ise az
sonra Edirne’ye celbedilerek idam olun­
du (Haziran 1658) .

K ö p rü lü ’ye suikast niyeti ve
sadrıâzam m yaptırdığı idam lar
Kısa bir müddet önce ölen Kara H a­
san-oğlu Hüseyin Ağa ve onun gibi dü ­
şünenlerin bellirttikleri veçhile, Sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa, Boğaz hare­
kâtında muvaffakiyet temin ettikten
sonra kendisini daha fazla kuvvetli his­
setmeye başlamıştı. Bu yüzden muhalif
durumda olan ve hatâ işliyenleri, ya
mevkilerinden uzaklaştırmak, veyahut da
idam ettirmek suretiyle temizlemekteydi.
Boğaz harekâtı sırasında şiddetli dav­

ranışları ile nazarı dikkati celbeden Köp­
rülü Mehmed Paşa için artık, âdeta «ca­
na kıyma faslı» açılmış gibiydi. Zira bun­
dan sonra meşhur sadrıâzamm mütema­
diyen idam cezası tatbik ettiği veya et­
tirdiği görülmektedir.
Köprülü Mehmed Paşa Boğaz hare­
kâtından ordu ile dönerken yeniçerilerin
kışı Gümülcine’de geçirmeleri emredil­
mişti. Fakat yeniçerilerin bu emri dinlemiyerek tayin edilen yere gitmeyip Edirne’de kışlamak için topluluklar mey­
dana getirdikleri görülünce, Köprülü, as­
kerlerden birçok kimseyi öldürtmüştü.
Ayrıca yeniçerilerin böyle bir şeye teşeb­
büslerinden yeniçeri ağası A li Ağa’yı me­
sul tuttu. Bunun için, evvelâ yeniçeri ağ alığın a tayin ettiği sekbanbaşı K undak­
çı-zâde Mustafa Ağa’yı yeniçerilerin ba­
şına geçirmek üzere İstanbul’dan çağırt­
tı. Beri tarafta A li Ağa, mevkiinin elden
gittiğini duyunca, yerinde ibkasını rica
etmeleri hususunda askeri teşvike koyul­
du. Bunu haber alan Köprülü, A li Ağa’vı derhal Edirne’ye getirterek padişahın
gözü önünde boynunu vurdurdu (14 mart
1658) .
Köprülü Mehmed Paşa artık insaf­
sızca adam öldürüyordu. Naimâ (C: 6, S:
328) diyor ki : sSadrıâzam boğazdan Edirne’ye gelinceye kadar ve Edirne’de her
gece yeniçeri ve sipah zümresinden müstaid-i fesad olan meşahirden kırk elli adamı gizlice katlederdi. Şöyle ki, Edir­
ne’nin Tunca suyu kenarında bulunan
başsız adam cesedlerinin hadd-ü hesabı
yoğ idi».
Köprülü Mehmed Paşa, Bozcaada’nın
fethinde yararlığı görülenlerden sipahi
zümresinden serdengeçti ağası Nakkaş
Haşan Ağa’ya, bu hizmetine mükâfaten
İstanbul’un ihtisap ağalığını ihsan etmiş­
ti. Sadnâzam Edirne’de bulunduğu sıra­
da Haşan A ğa’nın bazı fitneler çevirmek
istediğini duyunca, vazifesinden azletti.
K öprülü’nün giriştiği idamlar gerek
halk gerekse asker arasında korku ve
dehşet uyandırmıştı. İşte İstanbul İh ti­
sap Ağalığından azledilen ve azlini m ü­
teakip bir vazife almak için Edirne’ye
geldiği halde kendisine yeni bir vazife
verilmeyen Nakkaş Haşan Ağa, bu deh­
şet havasından faydalanmaya çalıştı. Ka­
pı yoldaşları olan bazı sipahilerle görü­
şerek bir isyan hazırlamak ve o sırada

2079

Erdel seferine çıkmak iuere bulunan
K öprülünün çadırına âni bir hücum ya­
parak kendisini öldürmek istedi. Hattâ
bu niyetini en nihayet açıkça ilândan b i­
le çekinmedi. 17 haziran 1658 günü bir­
kaç arkadaşı ile Edirne dışında ordunun
bulunduğu mevkiin karşısında bir yere
çıkarak :
t — Bu veziriazam padişah kullarını
katlederek mahvetmektedir. Böyle kandökücü vezir bize lâzım değildir; onun
kılıcının kahrından kurtulmak isteyen
gelsin ! *
Diye yüksek sesle, bağırmaya başla­
yınca etrafında birkaç yüz kişi toplandı.
Köprülü, vaziyetten haberdar olunca ye­
niçeri ağası ile kul kethüdasını bu top­
lantıyı derhal dağıtmaya memur etti. Kul
kethüdası Bodur Süleyman Ağa birkaç
yüz yeniçeri ile bunların üzerine yürü­
yüp dağıttığı gibi Nakkaş Hasaıvı da beş
arkadaşı ile birlikte yakalayıp sadrıâzama getirince boyunları vuruldu. Bu ara­
da Nakkaş Hasan’ı kul kethüdasının elin­
den kurtarmak isteyen} silâhdar ağası
Mustafa Ağa’m n da onlarla müttefik ol­
duğu anlaşılarak öldürüldü.
İstanbul’da sadaret kaymakamı ola­
rak bırakılan Kör Hüseyin Paşa, Nakkaş
Haşan Ağa’nın ihtisap ağalığı sırasında
onun fesadına iştirakle suçlandınldığı ci­
hetle Edirne'ye celbedilmişti. Sadrıâzam
Köprülü şimdilik kendisini katletmeyi
doğru bulmadığından, Nakkaş Hasan'ın
idamını müteakip Girit Serdarı tâyin ederek derhal yola çıkardı. Kör Hüseyin
Paşa Girit Serdarı tâyin edilmekle Köprülü’ııün elinden kurtulmuş olmadı. Zira
idam emri bilâhara arkasından gönderile­
rek hüküm Girit’te infaz olundu. Kör
Hüseyin Paşa'nm Girit’e gönderilmesin­
den bîr müddet önce yıllardan beri Girit
Serdarı bulunan Deli Hüseyin Paşa’yı
Edirne’ye davet etmek üzere haseki Uzun İbrahim Ağa’yı göndermişti (23 m a­
yıs 1653) .
Sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa,
senelerden beri kendini tanıtarak taraf­
tar sahibi olmuş, kimselerin bile m akam­
larına el atabilmek için, kendisine taraf­
tar bir kimsenin padişah sarayında bu­
lunmasını lüzumlu görmüştü. Tabii onun
adamı olan şahıs sarayda mütemadi şe­
kilde Köprülü lehine bir hava yaratmaya

gayret edecekti. Nitekim, daha Edirne’de
idamlara girişmeden önce Solak Mehmed
Ağa’yı darüssaaade ağası tayin ettirmiş
(6 ocak 1618) bulunuyordu.

K ö riilü ’nün Erdel seferine çıkması
Osmanlı tarihinde daha çok Rakoçioğlu şeklinde zikredilen ikinci Rakoczi,
Kırım Ham tarafından mağlûp edildikten
sonra yapılan nasihatlan dinlememiş ve
üçüncü defa gönderilen .ferman-ı hüm â­
yûna (Silâhdar tarihi C: 1, S: 119} da
itaat etmişti. Bu sebeple, Venedik seferi
tehir olunarak (Naimâ tarihi C: 6, S: 332)
KÖprülü’nün bizzat Erdel seferine çıkma­
sına karar verildi.
Ordu Edirne’den hareket etmeden
önce Sultan Mehmed, serdar nasbettiği
Köprülü Mehmed Paşa’nın başına m ü­
cevherli bir kılıç kuşattı. Sefere memur
başka kumandanlara da usul gereğince
h il’atleı.' ihsan etti. Bu merasimlerden
sonra Köprülü Mehmed Paşa emri altın­
daki kuvvetlerle birlikte 23 haziran 1658
(22 ramazan 1067) de Edirne’den hare­
kete geçti. Sadrıâzamm Edirne'den ayrı­
lışından önce Erdel seferine iştiraki hu­
susunda Kırım hanına emir gönderilmiş,
Avrupa toprağındaki valilere de gerekli
talimat verilmişti. Bu bakımdan sadrıâzam Belgrad’a vardığı zaman Silistre Va­
lisi Kadri Paşa eyâleti askeri ile gelip or­
duya katıldı. Bu arada Kırım Hanının
da çok kalabalık Tatar ordusu ve Leh K i­
ralının verdiği on iki bin kişilik asker
ile birlikte Eflâk arazisi içinde ilerle­
mekte olduğu haber alındığımdan on beş
gün kadar beklenen Belgrad’dan hareke­
te geçildi. Belgrad’daıı sonra sadrıâzam
Temeşvar (Tamşvar) a geldi ; burada da
Budin Valisi Kenan Paşa eyâleti askeri
ile serdara m ülâki oldu.
Temeşvar dan sonra sadrıâzamm ida­
resindeki ordu Erdel arazisine girdi. K a­
nunî zamanında zaptedilip bilâhare Erdel’e bırakılmış olan Yanve (Yanova, Jenoe) kalesi muhasara edilip ikinci günü
emanla alındı (31 ağustos 1658) . Bu sı­
rada Kırım Ham, emrindeki iki yüz bin
kişilik Tatar ve Kazak askeri (Naimâ ta­
rihi C: 6, S: 354) île Erdel arazisine gi­
rip yağma ve talan yaparak ilerlemeye
başlamıştı. Böylece ilerliyeıı K ırım Ha­

2080

m nihayet Erdel'iu merkezi olan Erdel
Belgradı ( Weissenburg) önüne gelip şeh­
ri zaptedince İkinci Rakoczi Avusturya
hududundaki bir kaleye kaçtı.

Ekoş Barçkay’ın Erdel K ıralı
tâyin edilmesi
Sadrı âzamin emrindeki kuvvetler
Yanve’den sonra Şebeş (Sebes) ve LSgoş (Logosch) kalelerini de aldıkları, Ta7
tar askerleri ise yağma ve binlerce k i­
şiyi esir etme hareketine devam ettikleri,
İkinci Rakoçi de kaçtığı cihetle; Erdelliler için yapılacak en isabetli iş," süratle
anlaşmaktı. Nitekim bu sırada Ekoş Barçkay’ın sadnâzama bir mektup gönderdiği
görüldü. Ekoş Barçkay, mektubunda, or­
duya gelmesine müsaade olunmasını rica
ediyordu. Kendisine müsait cevap veril­
diğinden, Erdel’in bir takım muteber
şahsiyetleriyle sadrı âzamin yanına geldi.
Naimâ’nın (C: 6. S: 354): Rakoçi-oğlu ’nun defterdarı, Silâhdar tarihinin (C:
1, S: 128); Rakoçi-oğlu’nun defterdarı ve
Yanve banı diye kaydettikleri, İsmail
Hakkı Uzunçarşılı'mn 21 sayılı Belleten’de neşrettiği bir vesikada ise «Erdel’in
başvekili ve banı» diye zikredilen Ekoş
Barçkay, yapılan görüşmeleri müteakip
Erdel Kıralı tâyin edildi. Barçkay ile va­
rılan anlaşmaya göre :
a) Erdelin yıllık vergisi 15 binden
kırk bin altuna çıkarıldı.
b) Yanve (Yanova), Şebeş ve Lögoş
kaleleri Osmanlı sınırları içinde kalacak.
c) Harbe Erdel’in sebep olması se­
bebiyle tazminat makamında hazîneye
bir sene için bin kese akçe ödiyecekti.
Ekoş Barçkay bu şartlan kabul edince (15 eylül 1658) kırallığının mera­
sim bakımından da tasdiki zımnında ken­
disine h il’at giydirilip başına da mutad
olan sorguç takıldı.

Sebes kalesinin yetmiş sene evvelki
durumu
landığı kale üzerine gitmek istediyse de,
Anadolu'da çıkan isyan dolayısiyle padi­
şah tarafından çağırıldığından, Ekoş
Barçkay'ı kıral tâyininden iki gün sonra

Seydİ Ahmed Paşa’nm İkinci Rakoczi
ile muharebeleri
Ekoş Barçkay’m kıral nasbedilmesiyle Erdel meselesi halledilmiş değildi. Z i­
ra, ordunun buraya kadar gelmesine se­
bep olan Rakoczi henüz yakalanmamış
ve kendisi iddiasından da vazgeçmemişti.
Köprülü Mehmed Paşa, Rakoczi’nin sak-

Ekoş B a rçk a y
(M a c a rc a «A M a n y a r N em zet Torténete»
a d lı k ita p ta n )

2081

gen dönmeye mecbur kaldı. Buradan ay­
rılırken Erdel işinin geri kalan tarafları­
nın neticeye ulaştırılmasını, Yanve m u­
hafazası ile de vazifelendirdiği Budin Va­
lisi Kenan. Paşaya bıraktı. Sadrıâzam
Eddel’den ayrılırken Tatar askerleri de
burayı terkettiler. Kenan Paga'nm bu arada yaptığı yegâne iş. Ekoş Barçkay ile
müzakereye devamla beş maddelik bir
anlaşma imzalamasıdır. Ekoş Barçkay bu
anlaşmada sadnâzama karşı razı olduğu
şartlara ilâveten Rakoczi'nin ortadan
kaldırılmasını da taahhüt ediyordu.
Avusturya İmparatorundan teşvik gö
ren Rakoczi (Rakoçi) yeniden sahneye
atıldığı ve kendisine epeyce de taraftar
bulduğundan Erdel işi uzadı. Avusturya
İmparatoru bu arada İstanbul’a elçi gön­
dererek Rakoczi'nin tekrar kırallığa ka­
bulünü rica ettiyse de teklif reddedildi.
Rakoczi yeniden sahneye çıkınca E-

H a y d u k şa la r
(M acarca «A M a g y a r N em zet Tö!'te nete»
a d lı k ita p ta n )

koş Barçkay kendi kuvveti ile bununla
başa çıkamadığından Budin Valisinden
vardım istedi. Bu sırada Şeydi Ahmed
Paşa Bosna Valiliğinden Budin Valiliği­
ne tâyin edilmiş bulunuyordu.
Şeydi Ahmed Paşa, Ekoş Barçkay'in
yardım talebi ile karşılaşınca evvelâ Siyavüş Paşa’nın kardeşi Sarı Hüseyin Paşa'nın emrine 4 bin kişi vererek (Naimâ
tarihi C: 6, S: 439) ileriye gönderdi. Ay­
rıca kendisi de hazırlanarak derhal yola
çıktı. Rakoczi, Şeydi Alımed Paşa’nm as­
ker ile gelmekte olduğunu öğrenince, ser­
darın geçeceği yol üzerinde mühim bir
geçit sahası olan «Demirkapıs yı tutmak
istedi. Cesur bir asker ve usta bir ku­
mandan olan Şeydi Ahmed Paşa, arazi­
nin müsait durumundan faydalanmasına
rağmen Rakoczi'yî mağlûp etti (1659 aralık sonları) . Rakoczi’nin yirmi bini aşan askerinden 10 bin kadarı kılıçtan ge­
çip. üç bin kadarı da esir (Silâhdar ta­
rihi C: 1, S: 195) düştü.
Rakoczi hayli ağır bir mağlûbiyete
uğramasına rağmen mücadeleden vazgeç­
medi. Demirkapı’daki mağlûbiyetini m ü­
teakip Avusturya hududundaki kaleye
yine sığındı. Bu sırada kış iyice bastır­
mış olduğundan Rakoczi ve ona taraftar­
lık edenlerin takibi işi mecburen ertesi
bahara kaldı. Sadece Küçük Mehmed Faşa'nm emrine beş yüz kişilik seçme as­
ker verilerek Ekoş Barçkay, merkezi olan Sibin kalesine götürülerek makamı­
na yerleştirildi.
Şeydi Ahmed Paşa, Rakoczi’nin m ü­
cadeleden vazgeçmiyceğini tahmin etti­
ğinden serhad askerinin memleketlerine
gitmelerini doğru bulmadı. Onun için as­
kerler Tamşvar sahrasında ahşap veya
taş binalar inşa ederek kışı bu binalarda
geçirdiler. Avusturya imparatorundan
teşvik ve destek görmekte devam eden
Rakoczi ise bu müddet zarfında boş dur­
mayıp mütemadiyen hazırlıklar yaptı. Or­
ta Macar arazisi halkından ve Erdel’de
kendisine taraftarlık edenlerden asker
topladı. Rakoczi’nin bu defaki ordusu
hayli kalabalık olup miktarı 40 bin kişiyi
buluyordu. Rakoczi, ordusunun bir kısım
askeri ile evvelâ Sibin kalesi üzerine yü­
rüdü- Tehlike zail oluncaya kadar Ekoş
Barçkay'ı koruyup yardımda bulunmak
üzere Sibin yakınına bırakılmış olan Kü-

2082

çük Mehmed Paşa bunlarla
yaptığı mücadelede muvaffa­
kiyet temin etti.
Rakoczi’nin bir hayli ta­
raftarı bulunduğundan tah­
rikleri çabuk tesirini göste­
riyor, onun isteklerine uygun
hareket bir isyan ve Türklere
muhalefet şekline bürünebi­
liyordu. Bu noktalan da gözönünde bulunduran Sevdi
Ahmed Paşa ordu erkânı ile görüştükten sonra (Silâh—
dar tarihi C: 1, S: 199) 1660
baharında «Haydukşa» 1ar üzerine yürüdü. Saks. Seke)
ve Haydukşalardan ibaret
Erde! lıalkı içinde en çetin
muharip zümreyi teşkil eden
Şeydi Ahmed Paşa’ıtın İkinci Rakoczi
Haydukşalar bu sırada Raile bir savaşı (Rieaut'dan)
koczi'nin tahriklerine âlet ol­
makta idiler.
Varad kalesine iltica ettiyse de yaraları­
Şeydi Ahmed Paşa, Havdukşalann
nın tesiriyle bir müddet sonra öldü (5
kalabalık olarak bulundukları Varad'a
haziran 1660). Asilerden 4700 kişi muha­
(Macarlar Nagy-Varad, Almanlar Grossrebe meydanında can verdi, birçoğu eWardein derler) yürüdü. Silâhdar tari­
sır düşüp, bir kısmı da perişan vaziyet­
hinde ismi «Barkokdb şeklinde kaydedi­
len ve Rakoczi’nin akrabası olan bir şah­
te etrafa dağıldı.
Esirler arasında elli bir adet kale
sın idaresindeki 20 bin kişilik âsi kuv­
kumandanı vardı. Ele geçen malzeme aveti Şeydi Ahmed Paşa karşısında tutu­
namadığından onların elinde bulunan bu
rasmda birçok harb levazımı ile 30 top
civardaki kale ve palankalar zaptedilmebulunuyordu.
Kolojvar civarındaki btı muharebe­
ye devam edildi. Seydı Ahmed Paşa Kolojvaı- (Almanlar bu şehre Klausenburg
den sonra altı bin kadar âsi Erdelli Avus­
derler) önüne geldiği sırada, Sibiıı m u­
turya arazisine sığınmış bulunuyordu.
hasarasından vazgeçip em­
rindeki 40 bin kişilik kuv­
vetle bu tarafa gelen îkinci Rakoczi ile karşılaş­
tı. İkinci Rakoczi ordusu­
nun kendilerinden hayli
kalabalık oluşu karşısında
Osmanlı askeri korkuya
kapıldı. Fakat cesur ku­
mandan
Şeydi
Ahmed
Paşa askerine teşvik ve
teşci edici hitabede bu­
lunarak
maneviyatlarını
takviye etti. 22 mayıs 1660
(12 ramazan 1070) günün
cereyan eden muharebede
Erdel’in önemli şehirlerinden Kolojvar (M a­
Erdel âsileri tam bir he­
carca «A Magyar Nemzet Törtenete» adlı
zimete uğradı. Rakoczi de
kitaptan)
üç yerinden yaralanarak
2083

Şeydi Ahmed Paşa bir tarafta» Avustur­
yalIlardan bunların iadesini istedi, öte
yandan da daha cevap gelmeden Avus­
turya arazisine girip bunları kılıçtan (Silâhdar tarihi C: 1, S: 203) geçirdi. Avus­
turya İmparatoru bu usulsüzlüğü protes­
to ile Budın Valisini padişaha şikâyet etti.
Şeydi Ahmed Paşa'nın işlediği hatâ iki
devlet arasındaki sulhü tehlikeye düşür­
müş olduğu cihetle, hâdisenin kapatıla­
bilmesi için Bu din valiliğinden azledile­
rek bu eyâlet Boşnak İsmail Paşa’ya tev­
cih olundu. Maamafih, Şeydi Ahmed Pa­
şa azline rağmen bu bölgeden uzaklaştınlmayarak Budin Valisi ile birlikte, yeni
Erdel Serdarı Kaptan-ı Derya Köse Ali
Paşa’nın maiyetine verildi.

Köse A li Paşa’n m Erdel Serdarlığı
Şeydi Ahmed Paşa’nın yerine Erdel
Serdarlığına tâyin olunan Kap tan -1 Der­
ya Köse A li Paşa, Edirne’de bulunan pa­
dişah tarafından kabul olunduktan son­
ra, emrine verilen 4 bölük sipahi, 15 bö­
lük yeniçeri ve bir miktar topçu ve ce­
beci ile yola çıktı. Avusturya sınırının
karışık durumu ve Erdel hâdisesinin he­
nüz kat’î şekilde halledilmemiş olması
gözönünde bulundurularak bazı valilere
hazırlanmaları daha önce bildirilmişti.
Bu sebeple, Köse Ali Paşa Belgrad’a u­

laşıp orada biraz kaldığı sırada Anadolu,
Rumeli, Silistre, Karaman, Sivas ve Maraş valileri eyâletleri askeri ile kendisi­
ne m ülâki oldular. Ali Paşa Belgrad’dan
Temeşvar’a ilerleyip oradan da Yanve’ye
geldiği gün Şeydi Ahmed Paşa da alay
ile serdarın emrindeki orduya dâhil oldu
(4 temmuz 1660) .
Köse A li Paşa’nın emrindeki Osmanlı /
crdusu Yanve’den doğruca Varad kalesi
öııüne geldi. Bu arada Ekoş Barçkav da
serdarın maiyetine katılmıştı. Körös neh­
ri kenarında olan Varad kalesi pek müs­
tahkem bir yerdi. Silâhdar tarihinde (C:
1, S : 204) tavsife göre : «duvar hisarı üç
kat ve bilcümle tuğla ve horasan ile bina
olunmuş ; etrafındaki hendeğin genişliği
yüz zira’ ve derinliği yirmi zira’ olup içi
tamamen su ile doludur ve kaleyi ejder
misali çevirmiştir».
Varad’ın muhasarasına başlanacağı
sırada, Avusturya
kumandanlarından
Zriny ve Battany've tâbi kuvvetlerin Eğ­
ri ve Kanije tarafına hücum ettikleri ha­
beri geldiğinden, Köse A li Paşa Budin
Valisini o tarafa şevketti : Bir akm ve
talan hareketinde bulunduğu anlaşılan
AvusturyalIlar Budin Valisinin geldiğini
duyunca kaçıp gittiler.
Müstahkem Varad kalesinin muhasa­
ra ve zaptı hayli müşkül oldu. Evvelâ kaieye yaklaşılablmesi için bir hayli zaman
hendeklerdeki suların akıtıl­
ması için çalışıldı. Bu işde
muvaffakiyet sağlanınca ka­
le surlarının tahribi için uğ­
raşıldı. Nihayet kaleyi m ü ­
dafaa eden Avusturya ku­
mandanı «Souches», müdafilerin canlarına dokunulma­
dan gitmelerine müsaade olunması
şartı ile
Varad'ı
teslim etti (27 ağustos 1660).
Kırk beş günlük bir m uha­
saradan sonra zaptedilen Va­
rad kalesi ayrı bir eyâlet ad­
dolundu. Ve bu eyâletin va­
liliğine Sinan Paşa tâyin edildi.

Kenıeny Janos
Varad’m Osmanlı ordusu taraf,ndan muhasarası (Ricautdan)

V a r a Î m ^ za p im d a ^ “ s 5 a
Ekoş Barçkay (Akos Barc-

say) ı merkezi hükümetine gönderip,
kendisine itaat edilmesi hususunda et­
rafa emirnameler yolladıktan sonra kış­
lağa çekildi. Bu sırada, Osmaıılı tarihle­
rinin Kimyanoş, Kimi Yanaş veya Kilyanoş tarzında kaydettikleri Kemeny Janus
adında birisi ortaya çıktı. Silâhdar tari­
hinde Hakoczı’nin müdir-i umuru diye
tanıtılan bu adam, 1657 yılındaki hare­
kât sırasında Tatarlar tarafından esir edilmiş. o arada Eflak Voyvodası bunun
fidye-i necatı olarak yüz bin altun öd;veceğini bildirince Erdel'e dönmesine
müsaade olunmuş (Naimâ tarihi c: 6, s:
438). fakat bu fidye-i necat işinin onun
kaçırılması için bir hile olduğu bilâhara
anlaşılmıştı. Rakoczi’nin mağlûbiyet ve
ölümü üzerine Avusturya tarafına gittiği
anlaşılan Kemeny Jaııos Avusturyanın
himaye ve desteği ile Erdel Kıralı olma­
ya çalışmıştır. Silâhdar tarihinde (C: 1.
S: 212) bu nokta şöyle anlatılmaktadır ;
«Kimyanoş nam lâin-i fitne ayin Barçkay
Ekoş'un Erdel’e ve Serdar A li Paşa’nm
dahi kışlağa azimet ettiğün haber aldıkta,
Nemçe (Avusturya) tarafından Erdel’e
kıral olmak üzere cümle Erdel kıla’m
nemçelüye zaptettirmek şartiyle otuz bin
miktarı nemçeli ile Erdel’e girip, kadim­
den Erdellünün muteberi olmağla cüm­
lesi kendüye inkıyad edüp ve ekser kıla’a
nemçeli doldurup Barçkay Ekoş'un üze­
rine vardıkta, mezburun mukabeleye ik ­
tidarı olmadığından bir kaleye tahassün
etmişti*.
Macar tarihlerine göre Kemeny Jânos bu sırada Erdel diyet meclisi tara­
fından kırallığa seçilmiş bulunuyordu.
Silâhdar tarihinde bahsedilen bütün Erdellilleriıı ona inkıyadı işi ihtimal bun­
dan ileri geliyordu.
Kemeny, Ekoş’un sığındığı kaleyi
muhasara ettiği zaman, Ekoş eman şartı
ile kaleyi ona teslim ederek dışarı çıktı.
Fakat Kemeny, eman şartını bundan son­
ra bozarak onu öldürttü.
Ekoş Barçkay’ı öldüren Kemeny Jânos, Serdar Ali Paşa’ya mektupla müra­
caat ederek Erdel kırallığm ın kendisine
verilmesini istedi. Serdar da, ricasının ka
bulüne vesile teşkil edeceğine işaretle,
oğlunun rehin olarak gönderilmesi tale­
binde bulundu. Lâkin Kemeny, serdarın
bu sözlerine hic ehemmiyet vermedi. Er­
del ve Kemeny’nin durumu İstanbul’a

Kemeny Janos
(Macarca «Tolnai Vilagtörtenelme»
adlı kitaptan)

Küçük Mehmed Paşa
(Macarca «A Magyar Nemzet Törtenete»
adlı kitaptan)

2085

Evliya Çelebi
(İlâve: 130)
★

Y andığı b ü y ü k bir seyahatnam e do­
layı siyle m eşhur olan E v liy a Çeiebi onyedinci asırda yaşam ış büy ük b ir T ilrk
seyyahıdır. H ay a tına alt m a lu m atı ken­
d i seyahatnam esinin
satırları arasından
Ö ğrendiğim iz E vliy a Çelebi 25 m art 1611
de İstanbul'da
TJn kapan ı ’nda dünyaya
g e l m i ş t i r . Derviş M ehm ed Z illi adın; ta ­
şıyan babası sar ay m k uyum cu basısı 1di. Seyahatnam e de
belirtildiğine göre;
164S y ılın d a 117 yaşında iken ölen E vli­
ya Ç elebi'nin babası İkin ci Selim ve B i­
rinci A hm ed zam anlarında hükümdarların y a k ın m u h itinde
bulunm uş, iltifata
n a il elm uş san atkâr, ay n i zam anda hoş­
sohbet bir zat im iş :
E vliy a Çelebi nin
ecdadı aslen K ü ta h y a lıd ır. Sevimli sey­
yahım ız, seyahatnam esinin m u h te lif yer­
lerinde verdiği bilgilerle ecdadım Germiyan-oglu Yakub beye bağlar. E vliy a Çele b i’nin aslen A baza olan annesi, Birinci Ahm ed zam anında saraya getirilerek
kuyum cu başı ile evlendirilm iş olan bir
k a dındır. Seyyahım ızın annesi tarafından
Melek Ahm ed Paşa ile karabeti vardır.

i

E v liy a Çelebi seyahatlara başlayışını
bir rüya hadisesi ile izaha çalışır. Meş­
hur seyyahımız bir Keçe rüyasında Hazreti P eygam beri görür, O sırada -»şefaat,
ya Resûl A llah» diyecek yerde «seyahat,
ya Resul Allaha der. Peygam ber ise hem
şefaatini b ild irir hem de seyahat em ­
reder. B u arada g ö rdüğ ü şeyleri yazm a­
sı da ter.bih edilir.
Evliya Celebi 1640 senesinde babası
Derviş M ehm ed A ğ a ’dan gizli o larak B ur­
sa seyahati yapm ış, bir ay k a d a r süren
bu seyahatından dönüşünde babası cııa
bundan sonrası için seyahat iz n i vermiş
ve g örd ü k le rin i yazm a tavsiyesinde bu­
lunm uştur, B u izni
m üteak ip kısa bir
İzm it y o lcu lu ğ u nda n dönüşünden sonra­
dır kE uzun seyahatlara başlam ıştır. îlk
uzun seyahatına T rab2on v a liliğ in e ta ­
y in edilen Ketenci Ömer P aşa’ya refa­
kat suretiyle
başlam ış, deniz yoluyle
gittiği T rabzon'dan A h ap a’ya, o radan Azak kalesini istirdada giden sefer he­
yeti arasında bu lu n m u ş, o senenin kışı­
nı K ır ım ’da
B ahçesaray’da geçirm iştir.
K ırım 'd a n deniz y oluyle İsta nbul'a dö­
nerken m ü th iş bir fırtınay a y akalanarak

Evliy a Celebi medrese tah silini sonu­
na kadar tam am liy am am ıstır. K endi ifadesine nazaran, yedi veyahut ta î ı sene­
lik b îr tahsilden sonra silâh tar
Meiek
Ahm ed Afta (P aşa) vasıtasiyle D ö rd ü n ­
cü M u ra d ’a ta k d im
edilm iştir. BÖylece
saraya d ah ii olan E vliya Çelebi burada
da bilgi ve m eharetlerini a rtırm ağa gay­
ret etm iştir. Zeki ve pek mütecessis olan seyyahım ız güzel konuşm ası, zarif
nükteleri sayesinde b u lu n d u ğ u yerlerde
kendisini
sevdirmesini daim a bilm iştir.
G ö rd üğü alâk alardan asla gevşemeyen bu
zarif adam , Ö m rün ün sonuna kadar b il­
hassa görerek öğrenm e işiııe ehem m i­
yet vermiştir.
B ir seyyah o larak İstanbul dısm a çık­
m adan önce onu birtakım m a rife t
ve
hususiyetlerin sahibi olarak görm ekte­
yiz. Hoşsohbet ve nük te d an lığın a ilâve­
ten sesi güzel, m usikiye v ukuf sahibi, ya­
zısı güzel., şen tabiatlı, ayni zam anda b i­
n icilik ve atıc ılık ta
usta bu lu n d u ğu n u n
bilhassa belirtilmesi gerekir.

Evîîya

çelebi'de

mevcut olan,

şeyi görerek öğrenm e meyli o nu evvelâ
İstanbu l'u iyice ta n ım a y a sevketm iştir.
Bu yüzden en güzide
meclislerden cn
kuytu köşelere, tekkelerden k o ltu k mey­
hanelerine, serkeşler m u h itinde n m eddah
kahvelerine kadar her yere g irip çık­
m ış, n ük te d a n lığ ı, neş eli h a li sayesinde
her tarafa k o la y lık la nüfus edebildiği g i­
bi, dahil olduğu yerlerde kendisini aıatabilen sıcak b ir hava y aratabilm iştir.
Evliya Çelebi, İsta n b u l'u ta n ım ak için
1630 dan itibaren şehir içinde on sene
m üddetle tetkik ve dolaşm alarda b u lu n ­
d u ğun u söylemekteyse de, bu on sene­
lik devre zarfında b ir ara lık B ursa, K ü ­
tahya ve M anisa'ya gitm iş o ldu ğ u n a d a ir
seyahatnam esinin dokuzuncu cildinde ba­
zı p asajlar göze çarpm aktadır. B u nok­
talar istisna edilecek o lu r ve kendisinin
iiadesi esas alınırsa İstanbul dışın d ak i
seyahatlara 1640 senesinden itibare n baş­
lam ıştır, Zaten bu y ıl içinde saraydan
da a y rılm ıştır.

her-

2086

g ü d ü k le k u rtulm u ş, a tla ttığ ı b u tehlike
tesiriyle
olm alı kî d ö "t sette seyahate
çik m ıy arak İstanbu l'da kalm ıştır. 16İ5
de tekrar
seyahati ara başlıy ân E vliy a
Celebi E rzu ru m a
gitm iş, oradan
da
T iflis ve Baku ya kadar u zanm ıştır. Varvar A li Pa$a, K ara Haydar-oglu. Katsrcı-oâlu gibi kim selerin isyanları sırasın­
da A n adolu ’y u dolaşan seyyahım ız m ü ­
him isyan hadiselerinin bizzat şahidi ol­
m uş ve seyahatnamesinde b u n lara dair
k ıym etli bilgiler
verm iştir. Bir arahk
Şam valisi M urtaza P aşa'ya intisap eden
E vliy a Celebi, onunla, birlik te Şam 'a Rit­
m i? ve bundan faydalanarak Suriye-, L ü b ­
nan ve F ilis tin ’i dolaşm ıştır. Melek A li­
me d Pa§a ıım
s ad rıâzam lığı sırasında
İsta nbul'da bulunan E vliya Çelebi sadrıâzam m m utem ed b ir adam ı halinde y a ­
k ının d a bu lun m uş, onun sad n âzam h k tan
ayrılm asını
m ü te ak ip de Melek Ahmed
Paşa nın v alilik ettlgl Özi. R um eli, Van,
Bosna e y âletlerini dolaşm ış, on senelik
bu m ü ddet zarfında b irta k ım m uharebe­
lerin, siyasî meselelerin şahidi olm uş, bir
nevi kurye gibi vazife de g ö rd ü ğ ü ci­
hetle her fırsatta İsta nb ul'a da gidip
gelm iş, böyleee
seyahatlerinde hususi
mesele ve du ru m ları tespit ederken res­
m i meselelere de yabancı k alm am ıştı”.
Seyahat yapabilm ek ve dah a çok
yer
g örebilm ek icln hiç bir fırsatı kaçırm ayan
E vliya çelebi İcabında sefere çık an or­
dulara, fırsatı y akalay ınca e lç ilik he­
yetlerine
iltih a k ta n seri
k alm am ıştır.
Meselâ Köse A li Paşa'ya iltih a k la Erdel
harekâtında b ulu n m uş, elci M ehm ed P a ­
ç a y a iltih a k la Peşte'den V iyana’y a g it­
miş, zam an ve zem ini
m ü s a it görünce
M ora üzerinden
G irit’e seçmiş, burada
K andıy e m uharebelerinin şahidi o ld u k ­
tan sonra adadan ay rılarak A rnavutluk
ve A d riya tik k ıy ıla r ın ı dolaşm ıştır. 1671
y ılında M ekke'ye kadar uzanarak haccetmişj oradan, da Süveyş üzerinden M ı­
sır'a geçip H abeş eyâleti ve S udan a k a­
dar seyahatim te m d it etm iştir. M ısır'da
beş. hattâ sekiz dokuz sene kadar kal­
d ığ ı anlaşılan E v liy a çe le b i eserinin son
c ild im M ısır a tahsis etm iştir.
Binlerce sahifelik bir
seyahatnam e
bırakm ış olan Evliya Ç elebi'nin ne zam an ve nerede ö ld ü ğ ü bilinm em ektedir.
S eyahatnam enin sonunda 1092 (1681) se­
nesine a it bir kaç hâdiseden bahsedil­
mekte, b u arada M ekke’de
vukuftu lan
bir sel işinden de kısaca dem v u ru lm ak ­
tadır. 1092 y ılın a ait b ir kaç hadiseye
dair kısaca m a lû m a t
verirken E v liy a’-

n ın M ısır’da
b u lu n d u ğ u sarih şekilde
belli olm a ktadır. R aşid tarihin de bu sel
v ak 'as m ın 1091 senesi zilhiccesinin 23 cü
gürnü (34 ocak 1681) vuku b u ld ıı£ u . sel
dolayısiyle bozulan su y o lların ın ta m iri
için de 1 tem m uz lö S i de İstanbu l'dan
M ekke'ye birin c i m îra iıu r S üleym an Ag a 'n m gönd erildiği yazılıdır. Seyahatna­
mede, Haşld tarihin dek i m a lû m a ta u y g u n
olarak, Süleym an A ğar.m Mekke ve M e­
dine'de sellerin tevlit ettiği hasarları or­
tadan k a ld ırd ığ ı b ir kaç satırla a n la tıl­
dıktan sonra, 1034 (m ilâ d i 1683) sene­
sinde M ısır’da B uhayre ta ra fın d a
bir
âsinin tenkil e dildiğ i belirtilm ekte
ve
bunu m üteakip nirengi noktası teşkil e*
decek bir şey an latılm a d a n seyahatnâm e bitm ektedir. 1683 senesinde V iyana
m uhasarası g ib i çok m ü h im bir hadise
cereyan e ttirm e , E vliy a Çelebi gibi, mütecessis bir şahsiyet b u n dan bahsetmedi­
ği ue göre, seyyahım ızın 1683 senesinde
h ayatta bulunm ası ih tim a li pek z a y ii tr.
Binaenaleyh,
seyahatnam enin
sonunda
görülen 1094 ta rihin i
m üştensih hatası
k a b u l eden Profesör
Cavid B aysun'un
kanaa tında isabet o lm a lıd ır, ile tic e iti*
barîyle, seyahatnam enin bitiş şekline ba­
karak meşhur seyyahım ızın 1S82 y ıltnd a
veya bu y ıldan sonra ölm iiş o ld u lu tahinin edilebilir.
Burs alt T ahir Bey «Osm anlı m ü e llif­
leri* isim li eserinde E vliya Çelebi n in Şiş­
hane ta ra fın d a k i Meyyit-zâde kalesi civa­
rına defnedilm iş o ld u ğ u n u kaydederse de
k ay n ak zikretmez. E vliy a Ç elebi’n ln ken­
disi seyahat nâm esinin satırları arasında
Meyyit-zâde kabristanında ailesi efradın­
dan y a ta n la r
b u lu n d u ğ u n u b elirttiğin e
göre. B ursalı T ahir
B ey in bu noktayı
gîJzön ünde bu lu n d u ra rak tah m in i b ir ne­
ticeye varm ası m ü m k ü n d ü r. Meyyit-zâde
kabristanı y arım asır kadar önce k a ld ı­
r ıld ığ ı cihetle, bu n o k tay ı işaret edilen
yerde k ontrol im k ân ı ise m evcut değil­
dir. E vliy a Celebi h ak k ın d a en esaslı tet­
kik yazısını Islâm A nsiklopedisindeki il­
g ili bendde neşretmiş olan Cavid Baysun. E vliya n ın ö lü m ü ve k ab ri m evzu­
unda şöyle dem ekledir: «E vliy a Ç e le b i­
n in nerede, hangi tarihte vefat ettiği ve
hangi kabristanda m e d iu n oldujŞu m aale­
sef rriich ulüm üzd ür. Ancak kuvvetli
bir
tah m in olarak 16S2 den sonra fa zla ya­
şam adığını
söyliyebilece£im îz
Evliya
Çelebi’ııin, eğer
M ıs ır'd a n dönm üş işej
Meyyit-zâde kabri civarındaki aile suffesinde m e dlu n bulunm ası şim diye kadar
İleri sürülen b îr f araziyedir î>.

1

j

du. Bunun için 1661 ilkbaharında Bosna.
Özi (Silistre), Rumeli. Anadolu, Kara­
man, Sivas, Maraş eyâletleri askeri ve
kendisi ile beraber Belgrad'da kışlamış
olan kapıkulu askerlerini bir araya toplıyarak Erdel’e hareket etti.

Şeydi Alım ed Paşa’nm idam ı
Serdar Köse Ali Paşa Erdel'e git­
mek üzere Temeşvar’a geldiği sırada, bu
civarda kışlamış olan Sevdi Ahmed Paşa'yı görüşme bahanesiyle yanına çağır­
tarak idam ettirdi (Nisan 1661) ve ba­
şını İstanbul’a yolladı. Silâhdar tarihin­
de (C: 1, S: 213) kaydedildiğine göre;
buııuıı halli için bir seneden beri fırsat
gözetilmekteydi.
Şeydi Ahmed Paşa’nm evvelce A na­
dolu tarafında âsice bazı maceraları gö­
rülmüş, Bosna Valiliğine tayininden ön-

E v liy a Ç elebi
(R e s s a m la r ım ız a göre)

srzedilince Köse Ali Paşa’nın serdarhğı
temdit olunarak harekât icrası emrolun—>
E v liy a Çelebi, seyahatnam esinde za­
m a nın süslü edebi tarzına bağlı k alm a­
dan sade ve sam im î bir dil k u lla n m ıştır.
Lisan ve g ram er h a ta la rın a rağm en ifa ­
desi sürükley icidir. G ö rü ş tü ğ ü şahısları
a n la tış ve muhavereleri nakledış ta rzın ­
da r ö p o rta ja benzer b îr hava m evcuttur.
S a tır la r ın ın arasında bir çok m ü b alağa
ve m iza h i ifadelere rastlanır. M üb alağa­
la rın ın bazıların ı ilg i çekm ek için y ap ­
tığ ı azçok belli o lm a k tad ır. Ba2i m ü b a ­
la ğ a la rın ın a lım d a da o nu n hes ve n ü k ­
tedan h üv iy e tin in kıs kıs gülen aksi sak­
lı gibidir.
Seyahatnam esinde a n la tıla n la r ın
çok
b ü y ü k ekseriyeti bizzat görm e ve m ü ­
şahede m a h s u lü d ü r. F a k a t k ita p la rd a n ed in d iğ l ve sağdan soldan du y d u ğu şey­
lerin b ir k ısm ını da bizzat g örm üş g ibi
a n la tm ıştır. O n u n D an im arka. H o lland a,
B randen bu rg ve İspanya seyahatına aît
y a z d ığ ı şeylerin hu neviden olduğu an ­
laşılm a k ta d ır.
E v liy a Çelebi, m eşhur eserinde m ü ­
balağa ve lâtifelerden başka tenkitlere
de yer verm iştir.
Plendisl m ütem adiyen
dolaman ve herkesle iy i geçinm ek ih tiy a ­
cını hisseden b ir kim se
o ldu ğu cihetle,
insan ve hadiseler h ak kın da ki görüşle­
rini, h atalar k arşısındak i fikir ve hissi­
y a tın ı cok defa sert ifadeye kaçm adan
te n k il etm iştir.
Seyahatnam ede pek çeşîllî meselelere

ı

i

j

2088

dair sayfalar b u lu n d u ğ u g örü lm e k te d ir.
Bu kocam an , h ac im li eserde ta rih , coğ­
rafya, biyografi, folklor, dil* terâcim , k i­
tabeler, ista tistik , ziraa t ve ik tis a d iy a t
gibi pek çeşitli m evzulara d air pek hol
m alzem e m evcuttur.
E vliy a Çelebi seyahatnam esinin
ilk
dört cildi 1896 y ılın d a ik d a m m a tb a a s ın ­
da, beşinci c ilt 1897 de,, altıncı c ilt 1900
de tab e d ilip n e şro lu n m u ş, y edinci
cilt
1928 de İsta n b u l'd a devlet m atbaasında,
sekizinci c ilt O rh a n i ye m a tb aa sın d a basılm j§, dokuzuncu c ilt 1935 te. onuncu
d i t de 1938 de devlet m a tba a sın da ba­
sılarak ne şro lu n m u ştu r. İlk altj cildin
neşri istib d a t devrine ra stla d ığ ın d a n bir
çok p arçalar sansür
yüzünden eserden
ç ık a rılm ıştır.
B ib liy o g ra fy a
Cavid B ay su n; E v­
liy a Çelebi (İslâm Ansiklopedisi C: 4, S :
400). İsm ail H a k k ı U zunçarşılı ; K ü ta h y a
şehri. M ustafa N ıh ad Ö zön; E v liy a Çe­
lebi (D e rg âh m ecm uası no: 29, 31, 32,
35).
M ustafa N ih ad Özön - Faik R eşit
U nat ; E v liy a Çelebi (A y lık A nsiklopedi
C: 2 ). M ustafa N ih ad Ü zön; O nyedinei
asır h a y a tın d a n levhalar. Reşad E krem
K o ç u ; E v liy a Çelebi seyahatnam esi. W .
B arth o ld ; İs lâ m
m e deniy eti ta r ih i. J .
D e n y ; Les
pérégrinations du m uezzin
E vliy a Tckelebi en
R o u m an ie, X V I I I
siéle. M élangés offests k M . N icolas lorga*
Paris 1933.

ce de sadnâzam olma arzusuna şahit oIunmuşsa da, Öldürüldüğü sırada böyle
bir neticeyi gerektiren, suçu mevcut de­
ğildi. Bu şecaat sahibi ve cesur vezir
Bosna ve Budin valiliklerinde mühim
hizmetler ifa etmiş, bilhassa Erdel seıdarlığında kıymetli bir kumandan oldu­
ğunu isbat etmişti. Eski maceraları "bir
tarafa bırakıldığı takdirde, Sevdi Ahmed
Paşa’nııı, Köprülü'nün mühim şahsiyetle­
ri ortadan kaldırma plânının kurbanı ol­
duğu anlaşılmaktadır.

Apaffy M ihaly’in Erdel Kıratlığına
tâyini
Emrindeki ordu ile birlikte 1661 ilk ­
baharında Erdel'e giren Köse Ali Paga,
Kemeny Jânos'a itaat eden birçok şehir
ve kasabaları zaptettiği gibi, bazı yerle­
ri de yağma ve ihrak etti. Daha sonra
E ıdel’in muteber şahsiyetlerinden bazı­
larım tatlılıkla yanına getirten A li Paşa
Erdel asilzadelerinden Apaffy M ihaly’i
(Apafi Mihal) kıral tâyin etti. Apafi Mihal’in kırallıga getirilmesi merasimine
bizzat şahit olan Evliya Çelebi (Seyahat­
name C: 6, S: 56), o sırada genç bir adam
olan Apafi'nin bir iskemle üzerine otur­
tulup Melek Ahmed Paşa tarafından ba­
şına taç konduğunu, sonra bunun ayağa
kalkıp serdarın elini öptüğünü, serdar­
dan sonra da sair vezir ve beylerbeyle­
rine karşı ayni muameleyi tekrarladığı­
nı, bu hareketin arkasından da Erdel ku­
mandanlarının Apafi’nin elini öperek
kendisine biat ettiklerini bildirmektedir.
Erdel'in yeni kiralından da, Ekoş
Barçkay'ın taahhüt etmiş olduğu bin ke­
se akçe tazminat istendi. Fakat o, m uha­
rebeler dolayısivle memleketinin tahribe
uğradığını beyanla itizarda bulununca bu
miktarın yarısına razı olundu.
Apafi M ihal’in kıral tayininden son­
ra Erdel’den ayrılan .Serdar Köse Ali
Paşa Yanve Beylerbeyi Küçük Mehmed
ABAZA

A p a ffy M ih a ly
(M a ca rca «T o ln a i Y ila g tö rte n e lm e »
a d lı k ita p ta n )

Paşa’yı bir miktar kuvvetle yeni kiralın
yanında bıraktı.
Köse A li Paşa'nın harekâtı sırasında
Avusturya’ya çekilmiş olan Kemeny Jânos yeniden meydana çıkmak üzere fır­
sat gözetlemekteydi. Bir iş yapacağını
tahmin ettiği sırada tekrar sahneye atı­
larak, toplıyabildiği kuvvetlerle Apafi
MihaFin bulunduğu şehre doğru ilerle­
meye başladı. Küçük Mehmed Paşa bu
durumdan haberdar olunca süratle üze­
rine yürüdü. Şegeşvar civarında cereyan
eden çarpışmada Kemeny Jânos’un em­
rindeki kuvvetler mağlûp oldu ve kendisi
de öldürüldü (Ocak 1662) . Kemeny’nin
öldürülmesiyle rakipsiz kalan Apafi M i­
hal bu makamda yirmi seneden fazla bu­
lunmuş ve bu müddet zarfında Erdel Os­
m a n l I devletine sadık ve itaatli bir bey­
lik olarak kalmıştır.

H A Ş A N P A Ş A İ S Y A N I V E K Ö P R Ü L Ü ’N Ü N
Y A P T IR D I Ğ I İ D A M L A R

Dördüncü Mehmed’in saltanatının,
Köprülü’nün sadaretinden önceki devresinde, Anadolu’da hükümete karşı vuku

bulan isyan ve muhalefet hareketleri meyanında Abaza Haşan hadisesinden de
bahsedilmişti. Muhalefet hareketlerine

2089

bilfiil karışmış olan ve Yeni-il Voyvoda­
lığını yedi sekiz sene müddetle elinde tu­
tan Abaza Hasan'a Boynu-yaralı Mehmed
Paşa'nın sadareti zamanında Diyarbckir
Valiliği verilmiş, aradan bir sene geçtik­
ten sonra da vezaret
tevcih edilerek
Haleb Valiliğine nakledilmişti.
İşte, aslen kapıkulu süvariliğinden
yetişmiş ve evvelce de birtakım itaatsiz­
liklerde bulunmuş olan Abaza Haşan Pa­
şa, K öprülünün Erdel seferi sırasında
bir defa daha isyan etti ki : bu isyan, Osmaıılı tarihindeki Celâli hareketlerinin
en mühimlerinden biridir.
Köprülü Mehmed Paşa sadrıâzam olunca evvelâ İstanbul’da intizam ve d i­
siplini temin etmişti. Fakat, senelerden
beri devamlı denecek derecede bol mik­
tarda nizamsızlıklarla çalkalanmış olan
Anadolu’nun düzen ve sükûna kavuşması
biraz zamanın geçmesine bağlıydı. Ziıa
bu taraftaki valilerin bir kısmı hâlâ sa­
nca ve sekban istihdamına devam edi­
yor, bunları beslemek için halktan usul­
süz olarak iazla vergi alıyor, hattâ bu
sekbanlar vasıtasıyle soygunlar yaptırı­
lıyordu. Senelerce süren şekavet dolayısiyle köylülerin bir çokları çiftini çubu­
ğunu bıraktığı, yani eski Osmanlı tarih­
lerinin ifadesiyle çift bozan reâya şekli­
ne girdiğinden, lâalettayin âsi reisleri
kendilerine şerik, mütegallibe ruhlu va­
liler de sarıca ve sekban yazmak üzere
bunlardan kolaylıkla adam temin edebili­
yorlardı.
isyanın sebebi ve peşinen

arzettiği şekil
Abaza Haşan Paşa’nın bu defaki is­
yanı, sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa­
nın aleyhinde bir hareket manzarası arzetmekteydi. Tabii onun aleyhinde böyle
bir faaliyetin tekevvünü, . tatbik ettiği
şiddet rejiminin aksülâmetinden başka
bir şey değildi. Köprülü’nün sert davra­
nıp bazı kimseleri idam ettirmesi üze­
rine, Celâli ruhlu kimseler, evvelce seyyiatı bulunan şahsiyetler istikballerinden
endişe duymıya başlamışlardı. Bu yüzden
asker, olsuıı. sivil olsun kendisinden şüp­
hesi bulunan birçok kimseler gelip Aba­
za Haşan Paşa’mn etrafında (Naimâ ta­
rihi C: 6, S: 342) toplandılar. Bu arada

birbirlerine haberler salarak toplantı sa­
hasının Konya ovası olduğunu da bil­
dirdiler. Böylece Abaza Haşan Paşa’dan
başka, Şam Valisi Tayyar-zâde Vezir Ahmed Paşa, Anadolu Beylerbeyi si Can
Mirza Paşa, bunlardan başka vazifeli ve­
ya açıkta bulunan oıı beşten fazla vali ve
sancak beyi sarıca ve sekbanları da yan­
larında olduğu halde bir araya geldiler.
Bunlara ayrıca işsiz güçsüz ve levend ta­
kımı da katıldı. Neticede Konya ovasın­
da otuz bini aşan bir kalabalık toplanmış
oldu. Köprülü Mehmed Paşa Erdel sefe­
rine çıkarken bunları davet ettiyse de,
bir takım savsa kİ ayıcı sözlerle sefere iş­
tirak etmediler. Zira Abaza Haşan Paşa,
sefere katılmak üzere Rumeli’ye geçtiği
takdirde, kendi ayağı ile yakalanmış oiacağını hesaplıyordu.

Asilerin padişaha haber göndermesi
Konya ovasında toplanmış olan âsi­
ler, Rumeliye geçtikleri takdirde kendi
kendilerini ele vermiş olacakları, onun
için, o tarafa geçmeden dilediklerini pa­
dişaha kabul ettirmek hususunda arala­
rında anlaştılar. Sayılarının kabarıklığı
ve Girit harbi gibi bir meselenin de mev­
cudiyeti cihetiyle, hükümdarın, arzuları­
nı reddedemiyeceği mülâhazasında bulun
dular. Onun için cesaretle dileklerini ar­
za karar verdiler.
Padişaha yolladıkları ilk haberde;
Köprülü'nün yeniçeri ve sipah taifesinden
bin kişiyi Öldürmüş olduğuna işaret edip,
onun sadarette kalması takdirinde bir
gün öldürüleceklerinden korktuklarını
beyanla, Bağdad fethi sırasında şehid dü­
şen Sadrıâzam Tayyar Paşa’mn oğlu Ahmed Paşa h m veziriâzamhğa tâyinini is­
tediler. Bu vaziyet karşısında bunların
sefer için Rumeli’ye geçmeleri işinden
vazgeçilerek, Bağdad muhafazasında bu­
lunmaları hususu kendilerine tebliğ edildi.
Asiler, padişahın bu şekildeki eniri­
ni kendilerini tedip için (Naimâ tarihi C:
6, S: 345) bir oyalama telâkki ettiler.
Ayrıca, Rumeli’ye şevklerinden vazgeçil­
mesini bir çekingenlik kabul etmiş olma­
lılar ki Köprülü aleyhindeki niyet ve is­
teklerini hemence açığa vurdular. Ve (Silâhdar tarih. C: 1, S: 135) bu defa : «Veziriâzam öldürülmedikçe ne sefere gide­

2090

riz, ne de ferman olunan tarafa gitmemiz
mümkündür. On beş güne kadar kat’î
cevap bekleriz ; müsaade olunursa ne âlâ,
yoksa biz de bildiğimiz gibi hareket ede­
riz» dediler. Bu cevabı da kendilerine
padişahtan ferman getirmiş olan kapıcıbaşı ile yolladılar.

Âsilerin Bursa’ya girmesi
Asilerin reisi olan Abaza Haşan Pa­
şa padişahtan ümidini kesmediği içiıı adamlarmın açıktan açığa soygun yapma­
larına izin vermemişti. Fakat bu kadar
kalabalık insanı beslemek meseleydi. Oııun için etrafa adam ve mektuplar sala­
rak tazyikle para temin ediyordu. Böylece, kalabalık âsi grupu Bursa’ya doğru
ilerlemeye başladı.
Abaza kuvvetlerinin Bursa civarına
geldiklerini Sultan Mehmed öğrenince
Sadaret Kaymakamı Topal Sarı Kenan
Paşayı bu vazifeden azlederek Bursa
muhafazasına gönderdi (16 temmuz 1658)

müslümanlık mıdır? Ahdim olsuıı bun­
dan sonra katliâm ile cümlesini kılıçtan
geçirip bir ferdini bu âlemde sağ koymıyacağım. Sizleri bile katlederdim, lâ ­
kin elçiye zeval yoktur; varın yıkılın gi­
din ! »
İdamlar yapacağını ifade eder tarzda
konuşması, ihtimal, Köprülü’nün şiddet
politikası takıp ederken işine yaramış ol­
malıdır, Hâşim-zâde’ye karşı hitabından,
bu sırada genç hükümdarın da, işlerin
düzelebilmesi için geniş çapta idamlara
taraftar bulunduğunu hükmettirecek gi­
bidir. Maamafih, kritik bir devrede, cep­
heye gitmeyi red ile sadrıâzamm değiş­
tirilmesini istiyenler karşısında fazlaca
kızdığı da belli olmaktadır. Zira, Bursa
kadısı Hâşim-zâde, âsilerin zoru ile gel­
diğini ifade etmesine rağmen kendisinin
idamım emretmiştir. Lâkin peygamberin
mensup olduğu Hâşimî soyundan gelme­
si dolayısiyle, seyyidlerden bulunması
bakımından kurtarılmıştır.

Padişahın âsilere sert cevabı

Sadrı âzamin vaziyetten haberdar
edilmesi

Abaza Haşan Paşa âsîleri Bursa’ya
girdikleri zaman şehrin kadısı Hâşimzâde ile eşraftan bazı kimseleri zorla Edirne'ye gönderdiler. Yeni sadaret kay­
makamı Ali Paşa vaziyeti padişaha arzedince Sultan Mehmed bunları huzuru­
na çağırdı. Ve kendilerine «sizi kim gön­
derdi?» diye (Naimâ tarihi C: 6, S: 347)
sordu, onlar da «Abaza Haşan Paşa kuluııuz ile yanında bulunan kullarınız gön­
derdi» deyince, Sultan Mehmed şöyle ko­
nuştu :
«— Hâşâ, onlar benim kullarım de­
ğildir; onlar şeytanın kullarıdır. Leh K ı­
ralı kâfir iken bu gazay-ı azime imdad
eyledi. Bunlar m ü m in ve muvahhid ve
padişah-ı İslâm kuluyuz derler, ehl-i din
ehl-i İslama lâyık olan bu mudur ki, ves
vese-j şeytaniye ile başı korkusuna dü­
şüp bu kadar adamı kendüye uydurup
küfran-ı nimet ede. Bundan önce afv ve
emam müş’ir hat gönderdim. Bu fikri
fasidden feragat edip bu tarafa gelmek­
ten korkarlarsa Bağdad muhafazasına
varsınlar, yahut cemiyetlerini dağıtıp her
kes vazifesi başına gitsin, veziriâzam azl
edilecek zaman değildir, dedim. Bundan
sonra padişah emrine itaat etmemek

Dördüncü Mehmed, Abaza’dan gelen
kâğıtları, âsilere ferman götürerek niyet
ve durumlarını bizzat müşahede etmiş
olaıı kapıcıbaşılardan Zencefli-oğlu Ha­
şan A ğaya verip Erdel'de bulunan sadrıâzama gönderdi. Bu arada, gözünle gör­
müş olduğu âsilerin durumunu da anlat
diye tenbihatta bulundu. Zencefli-oğlu
sadnâzamı bulııp kendisine vaziyeti anla­
tınca. Köprülü, âsilere ait sözler etrafta
duyulur da bir fesada sebep olur diye
kendisine hatt-ı humâyun ve haber ge­
tiren Zenceili-oğlu'nu öldürttü.
Köprülü Mehmed Paşa bundan son­
ra emrindeki orduda bulunan kapıkulu
.askerinin ihtiyar ve subaylarını çağıra­
rak bunlarla görüştü; sonra askerin ağ­
zından, Abaza ordusuna iltihak etmiş ka­
pıkulu zümresine, âsiden sıyrılıp orduya
katılmaları hususunda haber gönderdi.
Köprülü, bu haberinde, onları düşmana
karşı birlikte kılıç kullanmaya davet ediyor, gelmedikleri takdirde Erdel işi b i­
tince üzerlerine yürüyeceğini de belirti­
yordu. Abaza Haşan Paşa ise sadrıâzamın gönderdiği bu haberden malûmatta r
olunca :

«— Mademki sözümüz geçmedi, bun­
dan sonra bizi de Acem Şahı gibi kavi
bir düşman bilsinler. Bundan sonra R u­
meli onların, Anadolu bizim olsun, b il­
diklerinden geri kalmasınlar® dedi. Köprülü’ye muhalefet şeklinde başlamış olan
Abaza Haşan Paşa isyanı böyleee devle­
te muhalefet ve ülkeyi ikiye bölmeyi he­
def tutucu bir şekle bürünmüş oldu. Hat­
tâ Abaza Haşan Paşa bunu sadece sözde
de bırakmıyarak Bursa tarafını tamamiyle istilâ edip, yanında bulunan ümeraya
' eyâlet ve sancak tevcihine (Naimâ tarihi
C: 6, S: 349) bile başladı. Bu arada âsiler
etrafı yağma ve tahribe de koyuldular.
Naimâ ve S ilâh dar tarihlerindeki kayda
göre; Abaza Haşan Paşa, Anadolu bizim
olsun diyerek memur tayini yaparken
padişahtan daha ümidini kesmemiş ve
bu hareketleriyle hükümdarı sıkıştırarak
yola getirme gayesini gözetmiştir. Gerçi,
işi memurlar tayinine kadar ileri götüren
bir âsinin bu neviden hareketini, bir taz­
yik metodu şeî.linde tefsir biraz isabet­
siz gibi görünürse de, Köprülü'nün şid­
deti karşısında, âsi zümresine dâhil bir
çok kimsenin mazideki seyviatları yüzün­
den hayatlarından endişe edişlerinin açıkça belli oluşu, ayni zamanda K öprülü'­
nün öldürülerek Tayyar Paşa-zâde Ahmed Paşa’nın sadarete getirilmesini iste­
yişleri de gözönüne alınınca, mezkûr m ü­
verrihlerin verdikleri bu bilgi veya ıtıütaleanın doğruluğuna inanmamaya da se­
bep yoktur.
Padişah ve K ö p r ü lü ’n ü n m ü şk ü l
d u ru m la rı
Âsilerin istekleri ve her gün biraz
daha büyüyen cemiyetleri dolayısiyle pa­
dişah da, Sadrıâzam Köprülü de müşkül
durumda kalmış oluyorlardı. Genç h ü ­
kümdar, âsilerin fiilî tazyiklerine göğüs
germiş ve yumuşamamıştı. Asiler, Köp­
rülü’nün hıristiyanlara karşı seferi esna­
sında onun aleyhinde kıyam etmekle, gö­
rünürde, isyan için uygun bir zaman seç­
miş değillerdi. Zira, padişahın sözlerine
dikkat edilecek olursa hıristivanlarla
muharebe edilirken bunların seferden istinkâfları, Sultan Mehmed üzerinde aksi
bir tesir meydana getirmiş ve şartlı ola­
rak Sadrıâzam yaptığı KöprüJü’yü daha
fazla tutmasına âmil olmuştur. Dördüncü

Mehmed, K öprülüy ü tutmakla, metin ve
sözlerinde sebatkâr olduğunu, aynı za­
manda memlekette devlet otoritesinin
hâkimiyetini istediğini göstermekle be­
raber, Anadolu’daki vaziyetten endişe
duymaması da imkânsızdı. Padişahın bu
durumuna karşılık, Köprülü’nün vaziyeti
elbette ziyadesiyle nazikti. Bu derece bü­
yük bir kalabalık onun aleyhinde düşün­
düğüne ve bu düşüncelerini etrafa ilân
ettiklerine göre, hükümdarın onların ar­
zularına hafif meyli derhal boynunun uçurulmasına âmil olacaktı.
Bu dâvada Köprülüyü tutan padişah,
«küffar ile gazaya memur iken fesat çı­
karıp gazaya gitmeyenler kâfirden eşeddir» diye fetva çıkarttırarak İstanbul’da
bulunan ulemanın da imza etmeleri için
kaymakama gönderdi. Ulemanın imzasını
müteakip bu fetvanın suretlerini çıkart­
tırarak etraftaki vilâyet ve kazalara gön­
derdi, Bir taraftan da Bağdad muhafa­
zasına memur Diyarbekir valisi Murtaza
Paşa’ya seraskerlik fermanı yolladı. Kürt
beyleri ile Diyarbekir ve Erzurum as­
kerlerinin âsileri ezmek için seraskerin
idaresinde birleşmeleri emredildi. Bu sı­
rada Edirneli Suhte (Softa) Mahmud Pa­
şa’ya da Haleb valiliği tevcih edildi. Haleb askeri Abaza Haşan Paşa’nın eli al­
tında olduğundan buraya vali tayin edi­
len Mahmud Paşa îçei askeri ile serda­
rın emrine girecekti. Tabii bütün bu ha­
reketler padişahın Köprülü’yü tutması­
nın bir neticesiydi. Nitekim müverrih
Naimâ (C: 6, S: 350) bu noktaya işaretle
diyor ki : «elhasıl saadetlü padişah-ı âlempenah hazretleri sadrıâzam kullarını
himavet ve sıyanet hususunda şoi mer­
tebe izhar-ı salâ’oet ve metanet buyurdu­
lar k i; huzur-u humâyunda anın hilâfı­
na bir söz söylemeğe kimsenin cesareti
kalmamış idi. Erkân-ı devlet ve rical-i
saltanatın ekserisi, belki bu şahısların
hepsi sadnâzamın kılıcı ile kahrolacak­
larından korktuktan için zevalini bekle­
mekte ve Abaza Haşan cemiyetinin ne­
ticeye ulaşmasını bin can ile istemekte
idiler».

Üsküdar ve civarda alınan
tedbirler
Abaza Haşan Paşa idaresindeki âsi­
ler İstanbul yakınında bulundukları için

2092

bazı tedbirlere tevessül oluııdu. Lâkiıı
başvurulan tedbirlerden umulan netice
istihsal olunamıyordu. Bu cümleden ola­
rak : Bursa muhafazasına gönderilmiş olan Kenan Paşa buraya gidince Abaza
Haşan ile gizliden mektuplaşmış ve onun
kuvvetleri için barut, kurşun, at nalı, za­
hire ve para biriktirmiş, sonunda da bun­
ları alarak Abaza'ya iltihak etmiş bulu­
nuyordu. Onun böyle yapmasını mütea­
kip Çavuş-oğlu Meiımed Paşa Gemlik
muhafazasına memur edildiyse de, Aba­
za o tarafa kuvvet sevkedince, Gemlik ve
Mudanya tarafında tutunamayıp selâme­
ti gemiye binip Mudanya’dan ayrılmak­
ta buldu. Çavuş-oğlu’nun da burada uıtunamaması üzerine siyah ağalığından
paşalığa yükselmiş olan Konakçı Ali Paşa’va Anadolu beylerbeyliği verilerek
serdar Murtaza Paşa gelinceye kadar İs­
tanbul civarının muhafazasına memur olundu. İstanbul kaymakamı Kırkayak Si­
nan Paşa da Üsküdar muhafazasına me­
mur edildiğinden bu tarafa toplar geçi­
rerek siperler kazdırmaya başladı.

Halkın hissiyatı ve Sadrıâzam m acele
İstanbul’a çağırılması
Abaza kuvvetlerinin İstanbul'un ya­
kınında bulunmaları sebebiyle lıalk cid­
di şekilde korkuya kapılmıştı. Üsküdar
halkından bir çok kimselerin, eşyalarım
İstanbul tarafına nalettiği, hattâ civarda­
ki bağ ve bahçe sahiplerinin eşkiya kor­
kusundan zamanından önce bağlarım
bozduğu görülüyordu. Devlet erkânı ve
askerlerin Köprülü’den duydukları kor­
ku bir nefret hissi şeklinde halka inti­
kal etmeye başlamıştı. Gerek Köprülü’­
den duyulan korku, gerekse âsi takımı­
nın çok kalabalık olması sebebiyle bun­
lara galip gelmenin güçlüğü hesaplana­
rak, hemen herkes Abaza'nın muvaffak
olmasını istiyordu. Sultan Mehmed «hal­
kın bu mertebe Celâli tarafına meylini
ve sadnâzamdan nefretini» görünce, şu
hatt-ı humâyûnu (Naimâ C: 6, S: 352)
yazarak sadrıâzamı acele çağırdı :
«Benim lalam, Abaza Haşan dedik­
leri şakinin hakkında eli silâh tutanla­
rın harekete geçmesini ferman ettim; lâ ­
kin cemiyetleri gittikçe ziyade olmak­
tadır. Zapt-ı rapt-ı umura müteallik o­

lan hizmetine hased edip senden hoşnut
olmadıkları için halkın çoğu eşkiya tara­
fına meyi üzeredir. Suhuletle def’ olmaz
ve ihmal götürmez iştir; hâlâ memur ol­
duğu umurdan ve feth-i kaleden bu ga­
ilenin def’ini ehem ve takdimdir. Mühr-ü
vekâletin sana lâzım ise tehir ve tevak­
kuf etmeyip bir gün evvel erişesin».
Sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa bu
fermam alınca Erdel’den yola çıkarak ha­
reketinden yirmi gün sonra Edirne’ye vâ­
sıl oldu (12 ekim 1658 - 14 muharrem
1069) .

Ayak divanı ve padişahın
İstanbul’a gelmesi
Köprülü Mehmed Paşa’nııı Edirne’ye
gelişinden üç gün sonra otağ-ı hümâyûn­
dan başka vezirler, şeyhülislâm, kazas­
kerler, yeniçeri ağası, bölük ağalan ve
daha bazı erkânın hazır bulunduğu bu avak divanında Abaza Haşan meselesi gö­
rüşüldü. Bu arada padişah :
«— Abaza Haşan dedikleri mel’un
emr-i hümâyûnuma inkıyad etmeyip bu
sene-i mübarekede vaki olan gazaya mâ­
ni olup, küffara yardım etmekle isyanını
izhar eyledi ve bir alay eşyiyayı başına
toplayıp Anadolu memleketini yağma ve
garet ile fesada verdi, üzerine seferim
vardır, gitmeniz memul-i hümâyûnumdur, gider misiniz?»
Deyince, orada bulunanlar :
«Uğurunuzda can ve başımız fedadır,
gideriz. Ve ahdimiz üzere dururuz, ta
haklarından gelinceye kadar kılıçlarımızı
bellerimizden çıkarmayız» dediler. Bu
arada padişahtan, korkularından dolayı
Abaza cemiyetine dâhil olanlardan bu ta­
rafa gelip itaatlarını bildirenlerin afları­
nı rica (Naimâ tarihi C: 6, S: 371) etti­
ler. Padişah da bu ricayı kabul etti. Bir
aralık ayak divanında hazır bulunan zağarcı-başı, isyan edenlerin de kendileri
gibi müslüman olması dolayısıyle onlara
nasıl kılıç çekileceğini sorması üzerine
Şeyhülislâm Bolevi Mustafa Efendi Abaza hakkında verdiği fetvayı yüksek ses­
le okuyunca tereddütler dağıldı.
Ayak divanı akdinin beşinci günü,
yani 20 ekim 1658 günü Dördüncü Meh­
med ordu ile Edirne’den hareketle on gün
sonra İstanbul’a vâsıl oldu.

2093

P adişahın Ü sk ü d a r’a geçmesi
Dördüncü Mehmed Edirne'den İs­
tanbul’a dönünce havaların soğuyup k ı­
şın yaklaşmasına rağmen saraya çekilnııyerek otağını Kâğıthane ye (S ilâh dar ta­
rihi C: 1, S: 143) kurdurdu. Burada as­
kere altı aylık maaş verildi. Ondan son­
ra 13 kasım 1658 de Üsküdar’a geçti. Pa­
dişah Üsküdar'a geçtiği sırada, kısa bir
müddet önce tayinleri yapılmış olan Anadolu valisi Konakçı Ali Paşa’nın m ü­
tesellimi Kütahya’ya, Ankara sancak be­
yi Neyzen Hasaıı Paşa’nın mütesellimi
de Ankara’ya giderek şehrin idaresini
teslim almışlardı. Böylece İstanbul’dan
hükümet kuvvetleri ilerleyince, âsilerin,
geride sığınacakları bir yerleri yok de­
mekti. B li sırada Murtaza Paşa kuvvet­
leri de Sivas’a kadar gelmişti. Hükümet
kuvvetlerinin hazırlıklarının epeyce iler­
lediğini gören Abaza Haşan Paşa Bursa
taraflarından Eskişehir’e çekildi.
Mütesellimi pek zahmetle Kütahya’­
ya girmeye muvaffak olmuş bulunan Ko­
nakçı Ali Paşa’ya bir taraftan da İzmit
tarafına âsileri yaklaştırmama vazifesi
verilmişti. Fakat bir gün Abaza’nın gön­
derdiği dört bin kişinin ani baskınına
maruz kalan Ali Paşa (Silâhdar tarihi C:
1, S: 147) vuku bulan çarpışmada yara­
lanıp kuvvetleri perişan oldu, adamları­
nın çoğu da kılıçtan geçirildi.

K ö p rülü’nün öldürttüğü sipahiler
Anadolu’da ve bilhassa Abaza Hasaıı
Paşa’nin maiyetinde bulunan sipahiler,
İstanbul’da mevcut tekmil kapıkulu as­
kerine iki kist mevacip, yani altı aylık
maaş verildiğini duyunca bundan mah­
rum kalmak istemediler. Abaza Haşan
Paşa’nın maiyetinde toplanmış olan beşbinden fazla sipahi, Abaza’nın tertip ve
plânı gereğince, zahirde itaat etmiş gö­
rünerek İstanbul'a gelecek ve maaşları­
nı alacak, bu arada İstanbul’daki sipahi­
leri de kendilerine uyduracak ve bir fır­
sat düşürerek (Naimâ tarihi C: 6, S: 367)
Sadrıâzam Köprülüyü öldüreceklerdi. Bu
plân üzerine yemin eden Abaza’nın ya­
nındaki sipahiler maaş almak bahanesiy­
le bölük bölük İstanbul’a gelmeye baş­
ladılar. Lâkin âsiler takımına karışmış

olan sipahilerin bu tertipleri muvaffak
olamadı. Zira her sınıf asker arasında
casusları bulunan Köprülü Mehmed Pa­
şa, aleyhindeki tertibattan haberdar ol­
du. Bunun üzerine sipahi defterlerini ge­
tirterek yedibin sipahinin adını defter­
den sildirdi. Yalnız bu muamele ile de
kalmıyarak defterden isimleri çıkarılan
sipahilerin künyelerini Murtaza Paşa ve
onun emrindeki paşalara tamim ederek
yakalananların derhal öldürülmelerini
emretti. Ayrıca yollan da tutturarak İs­
tanbul’a gelenlerden bir kafile idam olu­
nunca diğerleri bunu duyup geri döndü­
ler. İstanbul'a gelmiş bulunan sipahiler­
den üç yüz kişi yakalanıp otağ-ı hüm â­
yûn önünde boyunları vuruldu. Böylece
birkaç gün zarfında binden fazla sipahi
öldürülmüş oldu.
Mehmed Halife (Tarih-i Gilmâni S:
57) nin kaydına göre; padişahın Üskü­
dar’a geçmesi, Abaza üzerine bizzat git­
mek istemesinden dolayı idi. Fakat ve­
ziriazam ve sair devlet erkânı bunu uy­
gun bulmadılar. Bu arada Veziriazam
Köprülü de sefere çıkmaktan çekindi. Z i­
ra, asker arasında kendi aleyhinde tür­
lü dedikodular dolaşıyor ve : «biz niçin
karındaşlarımıza ve ocakdaşlanmıza k ı­
lıç çekip cenk ederiz? iki adam birbiri­
ne düşmüş, onlar için ibadullahın kanı­
nın dökülmesi reva mıdır? Veziriazam
ocağımıza düşmanlık ediyor, hâlâ bu ka­
dar bin adamın esamilerini sildi ve bu
kadarını katlettirdi. Gittiğimiz takdirde
cenk değil belki veziri tutup Haşan Paşa­
ya veririz maslahat hâsıl olur» diyor­
lardı.

M urtaza Paşa’nuı Ilgın civarında
Abaza’ya yenilmesi
Serdar Murtaza Paşa nihayet âsilere
epeyce yakın mesafeye kadar gelmişti.
Abaza’ya doğru yaklaşırken mümkün ol­
duğu kadar uyanık davranmaya gayret
ediyordu. Ankara’ya ulaştığı sırada, Haleb valiliğine tayin edilmiş olan Softa
Mahmud Paşa, Kars’tan mazûl Koca Dilâver Paşa ve Abaza Haşan Paşa’nın da­
madı ve Haleb’de mütesellimi olan Hamamct-oğlu da binden fazla sekbanı ile
gelip kendisine m ülâki olmuşlardı. Zahi­
ren hükümete bağlılık gösteren bu adam­
lar aslında Abaza ile muhaberede idiler.

2094

Murtaza Paşa her üçünüıı de mektupla­
rını yakaladığı cihetle derhal katlettirdi
(Silâhdar tarihi C: 1, S: 148-149) ve
başlarım suçluluklarının işareti olaıı
m e k t u p l a r î y l e birlikte İstanbul'a yolladı.
Abaza Haşan Paşa’nın Anadolu için­
de casusları bulunduğundan serdarın va­
ziyetinden muntazaman haber alıyordu.
Nitekim Murtaza Paşa Eskişehir’e yak­
laşınca kendisi Konya’ya doğru teveccüh
etti. Muntazam haber alması sebebiyle
serdar yaklaştıkça çekiliyor ve ordunun
oyalanıp yorulmasına âm il oluyordu. Abaza’yı bir an önce yakalamak isteyen
serdar nihayet sür’atle ilerliyerek Ilgm ’a
geldi. Bu sırada firar etmiş gibi görünen
Abaza Haşan Paşa bir pusu tertip ede­
rek seraskerin idaresindeki kuvvetler üzerine birdenbire yükleniverdi (11 aralık
1658) . Serdarın ordusu mukabeleye ça­
lıştıysa da bu beklenmiyen darbe karşı­
sında mağlûp oldu. Ilgın civarındaki bu
muharebede iki taraftan sekizbin kişi
(Naimâ tarihi C: 6, S: 380) can vermiş­
ti. Serdar Murtaza Paşa Afyonkarahisara çekildi. Orada ordusunun etrafa da­
ğılan kısmım topladıktan sonra Konya'­
ya gitti.
Murtaza Paşa, ağırlıkları düşman eline geçecek derecede mağlûp olmasına
rağmen, haşin tabiatli Köprülü, serdarı
korkutup gücendirecek bir şey söyleme­
di. B il’akis, serdarlığının devam ettiğini,
eşkivanm hakkından gelmesini, ilkba­
harda asker gönderileceğini bildirdi.
Serdarın mağlûbiyeti padişah ve
sadrıâzamda üzüntü yarattıysa da kış so­
ğuklarının içinde bulunulduğundan ba­
han beklemekten gayri yapılacak iş yok­
tu. Âsilerin mutlaka hakkından gelin­
mesini göstermek isteyen padişah, sara­
ya dönmiyerek kışı Üsküdar bahçesinde
geçirmek istedi. Fakat bir müddet son­
ra sadnâzamın ricası ile sarayı âmireye
avdet etti.

Abaza ve sair âsi reislerin
öldürülm esi
Askerini yeniden derleyip toparlıyaıı Murtaza Paşa kumandanları ile yap­
tığı görüşme sonunda Haleb’e gitmeye
karar verdi. Zaten daha Afyonkarahisar’da iken Anadolu, Sivas, Karaman vali­

leri ile yeni Şam valisi Kadri ve Haleb
valisi Tutsak (Konakçı) Ali paşalar ken­
disine iltihak ettikleri cihetle kuvvetlen­
miş bulunuyordu. Bu kuvvetler bir ara­
ya gelirken Abaza Haşan Paşa da Anteb’e çekilmişti. Murtaza Paşa Haleb’e
gelince Anteb etıafmdaki yolları kesti­
rerek âsileri erzaksız bırakmak için sıkı
tedbirler aldı. Âsilerin bulundukları yer­
den başka tarafa çekilip gitmeleri de zi­
yadesiyle güçleşti. Bu arada Murtaza ve
Konakçı Paşa’nuı plân ve tedbirleriyle
âsi kuvvetler arasına adamlar salındı.
Bunların yaptıkları telkinler neticesinde
âsilerden birçok kimseler Abaza ordusun­
dan kaçarak hükümet kuvvetlerine ilti­
haka başladılar. Ayrıca Abaza ordusun­
daki sipahi bölükbaşılarına haber gön­
derilerek âsilerden ayrıldıkları takdirde
affedilecekleri yeminlerle temin edildi.
Ve mezkûr şahıslar bu hususa inandırıl­
dı. Abaza ordusunun baş-bölükbaşısına
paşalık vadolunarak gizlice elde edildi.
Baş-bölükbaşıya Anteb müftüsü ile Kilis
kadısının da iltihakı ile Abaza ordusu bir
takım dolambaçlı yollarla içerden çöker­
tildi. Baş-bölükbaşının sözlerine inanan
Abaza Haşan Paşa kuvvetlerinden bir
kısmının serdarın ordusuna katılmaları­
na razı oldu. Gûya bunlar yalandan ita­
at etmiş görünüp serdarın ordusundaki
adamlardan bir çok kişiyi de kendi tara­
fına çevirip bir hücumla Haleb kalesini
zaptecleceklerdi. Bir müddet sonra bu gi­
den askerden, serdar ordusundakileri el­
de ettiklerine dair haberler geldi. Tabii
bu kâğıtlardaki haberlerin aslı faslı ol­
mayıp hazırlanan aldatma plânının bir
icabıydı. Haleb’i alacak kuvvetlerden ha­
ber gelince, yine plân gereğince, Abaza
Haşan Paşanın da itaat etmiş görünerek
serdar ordusu arasına girmesi lâzımdı.
Abaza’yı kandırma plânı muvaffakiyetle
işlerken, Anteb müftüsü ile Kilis kadısı
araya girip serdar nezdinde tavassutta
bulunarak Abaza'nın affına dair yeminli
kâğıtları getirdiler. Bunun üzerine Abaza
Haşan Paşa maiyetindeki paşa ve arkadaşlariyle birlikte Haleb’e gelerek Mur­
taza Paşa’ya dehalet etti.
Böylece kan dökülmeden Abaza’nın
kocaman ordusu erimiş, kendisi de bü­
tün adamları ile birlikte kafese girmiş
oluyordu. Abaza Haşan ve arkadaşları
serdar tarafından gayet iyi karşılanıp m i­

2095

safir edildi ve kendilerine tam itinıad gel­
mesi için afları hususunda İstanbul'a arizalar yazıldı. Murtaza Paşa bunlara fev­
kalâde iltifat göstererek (Naimâ tarihi C:
6, S: 389) Ab a;'a Haşan, Tayyar-zâde
Ahmed ve Sarı Kenan paşaları kendi ko­
nağında. geride kalan ikinci derecedeki
paşaları da Haleb valisi ile şehir eşrafı­
nın konaklarında misafir etti.
Serdar Murtaza Paşa, âsi paşaların
misafir edildikleri yerlere adamlar tah­
sis ederek kaleden top atıldığı zaman pa­
şaların derhal öldürülmelerini emretti.
Bu plân da kararlaştırılınca Murtaza Pa­
şa kendi konağındaki paşalarla yemek
yeyip yatsıya kadar sohbet etti. Yatsı na­
mazı için abdest almak üzere dışarı çık­
tığı sırada tenbihli adamlar içeri girerek
üç paşayı hançerliyerek öldürdüler (16
şubat 1659 - 23 cemaziyülevvel 1069) .
Bunların işlerinin bitirilmesini müteakip
yine ayni gece (Naimâ tarihinde 24 ce­
maziyülevvel) kaleden atılan işaret topu
ile diğerleri de bulundukları evlerde ay­
ni akıbete uğratıldılar. Abaza Hasa«,
Tayyar Faşa-zâde ve Sarı Kenan Paşa­
lardan başka öldürülenler şunlardı : Ali
Mirza Paşa, Deli Ferhad Paşa, oğlu Yah­
ya Bey, Hadım kardeşi Haşan Ağa ve
üç oğlu, Abaza Haşan Paşa’nın kethü­
dası Kefeli A li Ağa, kapıcılar kethüdası
Mahmud Ağa, Tayyar Paşa-2 âde Ahmed
Paşa’nm kardeşi Mustafa Paşa, Abaza
ordusunda yeniçeri ağası olan Mir Alî,
Abaza ordu kadısı Tekeli Abdülvehab ve
daha bazı kimselerle birlikte otuz bir kişi
idi. Bunların hepsinin dc başları İstan­
bul’a gönderildi.
Abaza Haşan Paşa hâdisesi böylece
halledilince vilâyetlere hatt-ı hümâyun­
lar yazılarak rastlanacak sarıca ve sek­
banların derhal öldürülmeleri emredildi.
Bu kat’î hüküm lü emirleri müetakıp onbinden fazla (Silâhdar tarihi C; 1, S: 157)
adam öldürüldü. Öldürülen kimselerin
mühimlerinin başlan İstanbul’a gönde­
rildiği, ayrıca hükümet merkezinde de
idamlar vuku bulduğu cihetle bir sene
müddetle Divan-ı hümâyûn önünde her
£ün onbeş yirmi insan başı eksik olmadı.

A ntalya’da Körbey hâdisesi
Antalya sancağına arpalık olarak m u­
tasarrıf bulunan Körbey nâmı ile maruf

Mustafa Paşa, devlet nizamının gevşek­
lik ve bozukluğundan faydalanarak ev­
velce isyan etmiş ve etrafına fazla zarar
vermeden isyanı bastırılmıştı. Bu defa
Abaza hâdisesinden istifade ile tekrar
baş kaldırınca, karadan Manisa sancak
beyi Küçük Mehmed Paşa, denizden de
Kaptar,-ı derya sevkedilmişti (11 mart
1659). Bunların Antalya’ya giderek ka­
lesini sıkıştırmaları üzerine, Antalya hal­
kı Körbey’i kaptan-ı deryaya teslim et­
tiler. Kaptan-ı derya, Körbey Mustafa
Paşa ve daha b a n kimseleri idam ettirip
başlarını İstanbul’a yolladı.

Şam ’da Yerli-kulu hâdisesi
Hudut kaleleri ile dahildeki mühim
yerlere mevcut kanun gereğince üç se­
nede bir değiştirilmek üzere yeniçeri
gönderilirdi. Gidenlerin müddeti bitince
İstanbul’a döner onların yerini de yeni
bir kafile yeniçeri alırdı. Şam kalesi de
böyle bir kaç bölük yeniçeri gönderilen
yerlerdendi. Dahilî gaileler çoğaldığı za­
man, buraya yeniçeri gönderilmemiş ve
mevcut başka bir kanuna istinaden yerii-kulu alınmıştı. Mahalli halktan temin
edilen yerli-kulunun maaşları o mıntakanın halkı tarafından ödenirdi. Şam’­
daki yerli-kulu efradının adedi fazlala­
şınca şımarmışlardı. Bunlar valileri ra­
hat bırakmadıkları gibi bir sürü suiisti­
mallere de meydan vermekte (Naimâ ta­
rihi C: 6, S:396) idiler. Köprülü Mehmed
Paşa, Abaza isyanının bastırılmasından
sonra Şam’daki yerli-kulunun şımarıklık
ve suiistimallerine son verdirtti. Bu arada yüz kadar yerli-kulu katledildi
(1659) .

Müfettiş İsm ail Faşa’nın A nadolu’da­
ki teftiş ve idam ları
Köprülü Mehmed Paşa, Abaza isya­
nının bastırılmasından ve bu arada bir
sürü insanın başının uçurulmasmdan son­
ra da bu çeşit işleri bitmiş kabul etmedi.
Celâliliğin kökünü kazıyabilmek için in­
safsızca davranmakta devam etti. Artık
çocukluk devresini atlatır çağda bulunan
padişahın da, onun bu neviden icraatına
cevaz verdiği anlaşılıyordu. Zira idam
hâdiselerinin bir kısmı padişahın ferma­
nına istinaden icra olunuyordu.

2096

Verirdik

mııiral senlisinin, (^ıınakkalo

Kiir-ka|>laıı

Mni'ml^o'nıın

(Mufassal Osmanlı Tarihi tablosu No. 40)

I$n£;;r/ırn!:t Topçu Kura Mclıınutfiu Rİillcsi il« infilâkı,
cesedi ve amirallik fenerinin kurtarılırı (1657).

Abaza Hasaıı isyanının bastırılma­
sından sonra 1659 temmuzunda padişah
Bursa'ya gitmiş bulunuyordu. Bu sırada
İstanbul kaymakamı vezir İsmail Paşa
Bursa’ya davet (Naimâ C: 6, S: 415) olunmuştu. İstanbul ihtisap ağalığında
bulunduğu sırada kendisini tanıtan ve
buradaki muvaffakiyetini müteakip da­
ha bazı vazifelerde bulunduktan sonra
bir sene önce vezirlik payesini elde et­
miş olan İsmail Paşa’ya Anadolu müfet­
tişliği vazifesi verildi. Üsküdar'dan Ara­
bistan'a kadar uzanan sahayı teftişe me­
mur edilen İsmail Paşa Celâlilerle bir­
likte bulunmuş, onlara yardım ve yatak­
lık etmiş kimseleri yakalayıp öldürecek­
ti. Bu çeşit adamlar ister yeniçeri, ister
sipahi, çavuş, müteferrika, beylerbeyi,
kadı, soîta, hattâ isterse sâdattaıı olsun
hiçbir hususiyetine bakılmadan ortadan
kaldırılacaktı.
İsmail Paşa bu sıkı talimata uyarak
geniş selâhiyetle Anadolu’yu taradı ve
Celâlilikle uzaktan yakından alâkası bu­
lunanları yakalayıp boğdurdu ve başları­
nı İstanbul’a yolladı. Celâlîlikle alâkası
bulunan kimseler temizlenirken haksız
İsmail Paşa bu arada halkın elinde buiunan tüfenkleri de topladı. Naimâ’nın
kaydına göre İsmail Paşa İstanbul’a sek­
sen bin iüfenk teslim etmiştir.

M ısır’da Çerce Beyinin
çıkardığı lıâdise
Antalya’daki KÖrbey gibi, devletin
çeşitli gailelerle meşgul bulunmasından
istifadeye çalışanlardan biri de Mısır’da
Çerce Beyi Çerkeş Mehmed Beydi. Bîr
tarafta Erdel harbi devam eder, Anado­
lu ’da da Abaza Haşan isyanı hüküm sü­
rerken Mısır’ın bu yerli Çerkeş beyi et­
rafına topladığı onbin kişiye istinaden
Kalıire’yi alıp Mısır’a hâkim olmak (Silâhdar tarihi C: 1, S: 1662) sevdasına ka­
pıldı. Bu niyetini kuvveden fiile çıkar­
mak isterken bazı ümerayı da elde et­
miş bulunuyordu. Nihayet Kahire’ye
doğru yaklaşıp Mısır valisi Şah Gazi Paşa'ya Kahire’yi terketmesi için haber yol­
ladı. Mısır valisi asker ve ümera ile ko­
nuşup onların devlete sadakata devam
ettiklerini anlayınca, Çerce beyine mu
kabele İçin hazırlıklara başladı. Mehmed

Bey, Kahire’deki hazırlıkları öğrenince
geri çekildi- Kısa bir müddet sonra, ev­
velkinden daha fasla kuvvetle niyetini
tahakkuk ettirmek üzere Kahire'ye yak­
laştı. Bu defa etrafında otuzbin kişi (Naimâ C: 6, S: 406) vardı. Fakat bunun
kalabalık kuvveti bir işe varamadı. Şah
Gazi Paşa’nın sevkettıği beşbin asker
bunları perişan etmeye kâfi geldi. Çerce
beyi de emirülhac Kaytas Bey tarafın­
dan yakalandı (1659) . Gazi Paşa, Mısır’a
hâkimiyet dâvasına kalkmış olan bu adamın ve ileri gelen şahsiyetlerinin baş­
larını kesip İstanbul’a yolladı.

F a/il Ahmed Paşa’nm
sadrıâzam olması
Sultan Mehmed, Abaza isyanının bas­
tırılmasından sonra Bursa’ya gittiği ;a~
man, Sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa’nın oğlu Fazıl Ahmed Beyi oraya çağı­
rarak kendisine vezaretle Erzurum va­
liliğini tevcih etmişti (21 ağustos 1659).
Köprülü Mehmed Paşa sadrıâzam ol­
duğu sırada zaten bir hayli yaşlı idi.
Sadnâzamlığı devresinde pek çok gaileli
işlerle uğraştığından yaşlı vücudu daha
fazla yıpranmıştı. Köprülü Mehmed Pa­
şa hastalandığı zaman padişah’a :
«— Rahat olmak isterseniz ben ölün­
ce sadaret makamını Haleb valisi G|,ium
Fazıl Ahmed Paşa’ya veriniz».
Diye tavsiyede bulunmuştu. Köprülü
böyle bir tavsiyede bulunduğu sıraca,
mühim şahsiyetler muhtelif sebep veya
bahanelerle öldürülmüş olduğundan şöh­
retli bir kimse de mevcut değil gibiydi.
Gerek devlet ricalinin bu durumu srzetmesi, gerekse Köprülü'nün tavsiyesinin
gözönünde bulundurulması sebebiyle, onun ölümü üzerine, Sultan Mehmed, Köp­
rülü'nün büyiik oğlu olan Fazıl Ahmed
Paşa’yı sadrıâzam tâyin etti.
Köprülü Mehmed Paşa’mn ölümü Anadolu'da duyulunca Aydın ve Saruhan
tarafında kalmış olan sipah zorbaları baş­
larına adam toplıyarak sekavete başladılarsa da, Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa
eniştesi Kaplan Mustafa Paşa’yı gönde­
rerek isyanı derhal bastırttı. Bunun dı­
şında da Fazıl Ahmed Paşa’nın sadareti
esnasında başka bir asayiş meselesi de
görülmedi.

2097

VENEDİK HASBİ VE GİRİT’İN' ZAPTI
Sultan İbrahim zamanında 1645 yı­
lında bilfiil başlamış olan Venedik harbi
o vakitten beri devanı etmekteydi. Dalmaçya kıyılarında da bir cephe bulun­
makla beraber, Venedik harbinin esas
siklet merkezi Girit adasmdavcü. Bu cil­
dimizde 1962 - 1976 mcı sayfalar arasın­
da anlatıldığı veçhile, Girit’te bazı yer­
ler zaptedilmekle beraber, donanmanın
kendisinden bekleneni başaramaması yü­
zünden, adadaki çarpışmalar Kandıye et­
rafında bir mevzi harbi şekline bürün­
müştü. Daha Sultan İbrahim padişah bu­
lunmaktayken Venedik donanması Ça­
nakkale boğazı ağzını kapatmıştı. Donan­
ma Girit’le muvasalayı temin edemedi­
ğinden, adadaki askerin ihtiyacı olan pa­
ra, mühimmat, erzak Moraya kadar ka­
radan gönderiliyor, oradan da bey gemi­
leri ile Girit’e nakle çalışılıyordu. Bu
yüzden adadaki asker binbir sıkıntı için­
de harp etmekteydi. Osmanlı donanma­
sının başarısız duruma düşmesi, Kâtib
Çelebi’nin kanaatına göre (Esfar-ül-bihar S: 174) ; hıristiyan devletler kadar
coğrafya fennine ehemmiyet verilmeme­
sinden ileri geliyordu. Coğrafya fenni ke­
limesiyle denizcilik fennîni kasdettiği an­
laşılan Kâtib Çelebi bu mütaleasmda
haklıydı. Bu yüzdendir ki harp hem se­
nelerce uzadı, hem de çok sıkıntılı dev­
reler geçirdi.
Çanakkale boğazının kapanması se­
bebiyle harbin sıklet merkezi boğaz önü­
ne kaymış, daha isabetli bir ifade ile Ça­
nakkale boğazı önünde Girit kadar ehem­
miyetli yeni bir cephe teşekkül etmişti.
Dördüncü Mehmed zamanında, Köprülü
Mehmed Paşa’nın sadaretine kadar geçen
müddet zarfında boğaz önündeki cephe
ehemmiyet ve hassasiyetini muhafaza et­
miştir. Venedik harbinin bu devresini,
biraz özlüce ölçüde şimdi gözden geçi­
relim.

Kalyon inşası meselesi
Dördüncü Mehmed tahta geçirildiği
sırada sadrıâzam bulunan Sofu Mehmed
Paşa, donanma işini ele almak istedi. Bu
maksatla toplantı ve görüşmeler yaptığı
zaman bazı kimseler Osmanlı donanma­

sının muvaffakiyetsizliğini donanmada
kalyonun bulunmamasiyle izaha çalıştı­
lar. Kalyona (yelkenli gemi) kadırga
(kürekli gemi) ile değil kalyonla karşı
kouulması icap ettiğini (Kâtib Çelebi,
Esfar-ül-bihar S: 125) bildirdiler. Avru­
palIlar hakikaten çoktan beri kalyon
devrine girmişlerdi, donanmalarındaki
gemilerinin ekseriyeti kalyonlardan m ü ­
rekkepti. Lâkin İş kalyon inşa etmekle
bitmiyecekti. Zira mühim olan kalyonun
inşası değil, bunun teçhiz ve kullanılmasıydı. Nitekim Sofu Mehmed Paşa ile
görüşen Şeyhülislâm Abdürrahim Efendi,
Osmanlı donanmasında Barbaros zama­
nında da kalyon bulunduğunu, fakat Bar­
baros’un kalyonları harpte değil, asker
ve mühimmat naklinde kullandığını, Bar­
baros’un kadırga ile kalyona galip gel­
diğini söyledikten sonra ¿gemi yapmak
hüner değildir; top ve mühimmatını tek­
milden sonra kullanacak mahir gemici­
ler ve topçular tedarik edins dedi. Boylece, kalyon inşası ve donanmada kalyon
devrine geçiş kafileşmedi.
V enedik baly osunun hapsi
Venediklilerle birkaç senedenberi
harb devam ettiği halde İstanbul’daki
Venedik balyosu vazifesine devam et­
mekte, Osmanlı hükümet merkezinde el­
de edebildiği malûmatı hükümetine b il­
dirmekteydi. Venediklilere yardıma ge­
len frenk donanmasından kaçıp Türklere
sığınarak islâmiyeti kabul etmiş ve ken­
disine tersanede vazife verilmiş olan bir
kaptan, Venedik doçundan elçiye mektup
geldiğini öğrenerek sadrıâzamı gizliden
haberdar etmiştir. Bu ihbar üzerine el­
çinin masası mühürlenerek mektup elde
edilmiş, bu mektupta; donanmanın boğaz­
dan çıkmasını geciktirdiğinden dolayı
doçun (reisicumhur) elçiye teşekkür et­
tiği, sultan, musahip ve sair mühim iş
sahiplerinin elde edilerek yine bu gecik­
tirme işine devam olunmasının tavsiye
edildiği görülmüştür. İşte bu mektubun
yakalanması üzerinedir ki Venedik elçi­
sinin m allan müsadere olunarak Rumeli
hisarına hapsedilmiş, tercümanı da boğ­
durularak cesedi denize atılmıştır (30
mart 1649) .
i

2098

Kaptaıı-ı derya Voynuk Ahmed Paşa’nın Suda lim anı önünde şehadeti
Venedik elçisinin hapsinden bir ay
sonra Kaptaıı-ı derya Voynuk Ahmed
Paşa İstanbul’dan donanma ile hareket
etti. Venedik donanması Boğaz öııünde
beklediği cihetle, donanmaya destek ola­
bilmesi için, Derviş Mehmed Paşa da Ge­
libolu yarımadasına karadan gelip boğaz
ağzına toplar yerleştirmişti. Karadan ve
donanmadaki toplar birden faaliyete ge­
çince Venedik gemileri Anadolu kıyıları­
na doğru çekildiğinden, donanmanın bo­
ğazdan çıkması mümkün oldu. Fakat bir
müddet sonra Venedikliler kendilerini
toparlayıp civardaki gemilerini de bir
araya getirmek suretiyle Osmanlı donan­
masının ardına düştüler. Yolda iki taraf
arasında ateş teati edilmekle beraber Ve­
nedikliler bir netice istihsal eyliyemediler. Fakat Foça önünde cereyan eden çar­
pışmada Osmanlı donanmasından iki ge­
mi yanıp battı, iki burtan, bir çektiriyi
düşman bizzat zaptetti, iki gemi de for­
salar tarafından Venediklilere götürüldü.
Bu zayiat ve mağlûbiyete rağmen
kaptan-ı derya Girit önüne kadar gitti.
O arada Tunus, Cezayir, Trablus ve Mı­
sır’dan bey gemileri gelip kaptan-ı der­
yaya mülâki olmuşlardı. Kaptan-ı derya
Voynuk Ahmed Paşa Kandiye yakının­
da küçük bir hisarı muhasara ve fethet­
tiği sırada Girit serdarı ile aralarına bir
soğukluk girdi. Buna rağmen onunla iş­
birliği yapmadan ve küçük deniz vasıta­
ları ile Suda kalesini alarak Suda lim a­
nına hâkim olmak istedi. Harekâtının G i­
rit adası üzerindeki Paleo Kastron (ka­
le) u zaptı kısmı başarı ile ııeticelendiyse
de körfezin ağzında bir adacıkta bulu­
nan Suda kalesini muhasara ve fethe
kalkıştığı sırada top güllesinin isabeti
suretiyle şeli id düştü. (28 temmuz 1649).

Boğazın tekrar kapatılması
Voynuk Ahmed Paşa’nın şehadetinden sonra kaptan-ı derya tayin edilen
Haydar Ağa-zâde Mehmed Paşa Girit’e
kadar giderek donanmayı alıp İstanbul’a
götürdü. Fakat 1650 nisanında Venedik­
lilerin 28 kalyon, 8 çektiri ve 2 mavna­
dan ibaret bir filosu boğaz önüne gelin-

V o y n uk A h m e d P aşa'm ıı
Foça deniz savaşı

ce Osmanlı donanması yine boğazdan çı­
kamaz oldu.

Kaptan-ı derya Hu sam Bey-zâdc
Ali Paşa’nm faaiıyetı
Rodoslu Ali Paşa diye de tanınan
Ali Paşa iki sene kadar süren kaptan-ı
deryalığı sırasında üç defa Ege denizine
çıktı. Girit’e imdat kuvveti götürmek üzere 12 kasım 1650 de İstanbul’dan hare­
ket eden Ali Paşa’ya Ege’ye açıldıktan
sonra birkaç bey gemisi de katıldı. Gö­
türdüğü askeri Girite ulaştırmaya m u­
vaffak olan Ali Paşa kazasız belâsız İs­
tanbul’a avdet etti. Anlaşıldığına göre;
mevsim kış olduğundan, Venedikliler. Osmanlı gemilerinin boğazdan çıkacağını
tahmin etmemişler ve bu yüzden boğaz
civarından uzaklaşmışlardı.
Girit’e yardım kuvveti götürmek ga­
yesiyle 30 kalyon, 38 kadırga ve 8 mav­
nadan mürekkep bir kuvvetle 1651 mayı­
sının sonlarında İstanbul'dan hareket eden AK Paşa, Venedik gemilerine rastla­
madığından (Kâtib Çelebi, Esfar-ül-bihar S: 128) boğazdan rahatça çıktı. Sa­
kız’a vardığı zaman bey gemileri ile b ir­
leştiğinden donanma gemilerinin m ik­
tarı 150 yi buldu.
Osmanlı donanması bu kadar kala­
balık bulunduğu halde Nakşa adası önünde cereyan eden muharebede m ağ­
lûp düştü. Kalyonculukta acemi olan ef-

209.°

rad bunları iyi idare edemedi. Venedik­
liler 6 kalyon, 1 mavna zaptettikleri gibi
3 Türk kalyonu da düşman tarafından
yakıldı.
Ali Paşa 1652 mayısında donanma ile
harekete geçtiyse de Venedik donanma­
sı boğaz önünde beklediğinden dışarı
çıkmaya muvaffak olamadı. Sadece ka­
ranlık bir gecede boğazdan dışarı 8 ka­
dırga geçirdi, kendisi de karadan gidip
Midilli yakınında gemilere dâhil olduy­
sa da bu kadarcık gemi ile bir şey yap­
mak imkânı yoktu.

Mustafa Paşa’nın
Kaptan-ı deryalığı
1655 haziranında İstanbul’dan hare­
ket eden Kaptan-ı derya Mustafa Paşa
Çanakkale boğazı önüne vardığı zaman
muharebeye tutuştu. Cereyan eden çar­
pışmada Venedikliler beş altı gemi kay­
betti. Türklerin kaybı da Venediklilerinkinden aşağı değildi. Kaptan-ı derya
bu muharebeden
sonra Sakız’a doğru
gitti, bu sırada bir Venedik filosunun
Mora kıyısında Menekşe hisarını muha­
saraya çalıştığını haber alınca o tarafa
teveccüh etti. Kara ve denizden vaki
müşterek gayret sonunda düşman çekil­
di.
Boyııu-eğri Mehmed Paşa'nm sadrıâzamlığı kısmında anlatıldığı üzere; 1656
senesinde Kaptan-ı derya San Kenan
Paşa’nm mağlûp olması üzerine Vene­
dikliler Bozcaada ve Limni adalarını iş­
gal ettiler, böylece Boğaz iyice kapan­
mış vaziyete düştü.

Sulh teşebbüsü
1652 senesinde İngiliz elçisinin ta­
vassutu üzerine bir sulh teşebbüsünde
bulunuldu. Bunun için Venedik’ten bir
elçi istendi. 1653 senesi başlarında gelen
Venedik elçisi Kandiye için Cizye, do­
nanma için de para teklifinde bulundu.
Osmanlı hükümeti
Kandive’nin tesli­
minde ısrar ettiğinden anlaşma mümkün
olmadı ve elçi Edirne’ye gönderilerek
hapsedildi.

Kaptan-ı derya K ara Murad
Paşa’nuı faaliyeti
Derviş Mehmed
Paga’m n sadareti
sırasında Kaptan-ı deryalığa getirilmiş
olan Kara Murad Paşa 9 mayıs 1654 te
İstanbul’dan hareket etti. Çanakkale bo­
ğazından çıkarken Venedik donanması ile karşılaştığından muharebeye tutuştu.
Kaptan-ı derya boğaza girdiği sırada
Mısır ve bey gemileri Bozcaada önünde
donanmayı bekliyorlardı. Boğaz önünde­
ki bu muharebede Osmanlı donanması
galip geldi. Venedik amirali maktul düş­
tü. Venediklilerin 26 kalyonundan 8 ta­
nesi yakıldı veyahut zaptedildi, ay­
rıca bir kaç tanesi de hasara uğratıldı.
Kara Murad Paşa bu galibiyetten
sonra Ağriboz’a teveccüh etti. Yolda 11
tane Cezayir kalyonu kaptan-ı deryaya
m ülâki oldu, İstandil adası civarında ce­
reyan eden ikinci muharebede kuvvet­
ler denk geldi. Daha sonra bey gemile­
rine yerlerine gitmeleri hususunda ruh­
sat veren Murad Paşa Girit önüne ka­
dar gittikten sonra İstanbul’a döndü.

1648-1656 y ılları arasında G irit’te
Deli Hüseyin Paşa’nın durum u
Denizlerdeki üstünlük Venedikliler­
de olduğundan, Girit’e zamanında ve ih­
tiyacı karşılıyacak miktarda yardım ya­
pılamıyordu. Ayrıca İstanbul’da devlet
idaresine burnunu sokan, şahsi menfaat
peşinde koşarak mütegallib vaziyete ge­
çen kimselerin mevcudiyeti yüzünden
Girit işi ihmale de uğruyordu. Bu vazi­
yetler dolayısivle de Girit serdarı Deli
Hüseyin Paşa binbir sıkıntı içinde kıv­
ranıyordu. Cesur,
şeci, ayni zamanda
harp meydanlarında pişmiş bir şahsiyet
olan Hüseyin Paşa, bir taraftan İstan­
bul’dan yardım isterken, öte yandan da
yardımın gecikmesi, istenen bazı şeyle­
rin de hiç gelmemesi yüzünden manevi­
yatı bozulan askerin moralini düzeltmek
için didiniyor ve nihayet bu hal ile düş­
man karşısında muvaffakiyet teminine
uğraşıyordu. Hüseyin Paşa, daha Sultan
İbrahim zamanında Kandive’yi muhasa­
raya başlamış ve bir iki tabyayı da ele
geçirmişti. Hüseyin Paşa bütün m üşkü­
lâta göğüs gererek vazifesine devam ediyordu.

2100

G irit’te Hüseyin Paşa aleyhine
askerin tahriki
Hüseyin Paşa'mn başarısı, hattâ kah­
ramanlığından dolayı muhitinde yarat­
tığı hayranlık bazı kimseleri kıskançlı­
ğa sevketmekteydi. Bu kıskançlığa kapı­
lan ve onunla nüfuz yarışına çıkmaya
yeltenen birisi görüldü. Bu, Rumeli bey­
lerbeyliğine tayin edilen ve Girit’te bu­
lunan eyâleti askerinin başına gönderi­
len Zurnazen Mustafa Paşa idi.
Seferlerde tımar ve zeamet erbabı­
nın defterleri serdarın emrinde bulunur,
ceza ve mükâfatlar serdarın emriyle
deftere işlenirdi. Zurnazen Mustafa Pa­
şa Girit’e geldiği zaman bu kaideye mu­
gayir olarak Rumeli eyâletine ait defterhanenin kendisine teslimini istedi. H ü­
seyin Paşa (Naimâ tarihi C: 4, S: 439)
ise; «Ben serdarım, mahlûlât ve tevcihat
bana aittir, senin alâkan nedir? edebin­
le oturs cevabı ile defterleri vermedi.
Bu yüzden aralarına soğukluk girdi.
Serdar Deli Hüseyin Paşa’ya hasım ke­
silen Zurnazen, sekbanbaşı Mahmud Ağa ile de işbirliği yaparak el altından
tahrike başladı. Mahlûller vuku bulduk­
ça serdarın bunları para ile satıp mustahıkine vermediği rivayetleri yapıldı.
Girit’teki askerler yalnız düşmanla de­
ğil sıkıntılarla da boğuştuklarından her­
hangi bîr tahrik kolaylıkla meyvalarını verebilirdi. Nitekim tahrikin ilk tesirîeri görülmeye başladı. Rumeli asker­
leri ve yeniçerilere lüzumu kadar asker
ve cephane gelmediği taktirde siperlere
girmiyeceklerim açıkça ifadeye başladı­
lar. Tahrikçiler işi daha da ileri götü­
rerek, serdarın Kaudiye içiııe adamlar
gönderdiğini ve düşmanla gizliden an­
laşmış olduğu dedikodusunu çıkardılar.
Bunun üzerinedir ki, bir gün askerler ayaklanarak sarayına hücum ettiler. Ser­
darın yanına kadar yaklaşmış olan bir
yeiliçeriyi. Hüseyin Paşa kılıcı ile biçe­
rek ölümden kurtuldu. Bu hücumda ser­
darın sarayı yakılıp eşyası yağma edil­
di. Vaziyetin fenaya gitmekte olduğunu
gören sekbanbaşı ile serdarlık fikrinden
vazgeçen Zurnazen Mustafa Paşa araya
girerek ayaklanan askeri sükûnete ka­
vuşturdu. Serdara böyle bir muamelede
bulunmuş olan askerler, artık burada

fazla kalmayıp gitmek istediklerini bil­
dirdiler.
Sükûnet teessüs ettikten sonra Girit’in kahraman serdarı Deli Hüseyin
Paşa, askeri toplıyarak, kendisine reva
görülen muameleden duyduğu üzüntüyü
belirten bir ııutuk verdi. Nutkunu ağlı­
ya ağlıya söyliyen serdar, adadan gidil­
diği takdirde bunca emeklerin heba o~
lacağını ve müslüman Türk namusunun
da lekeleneceğini belirtti. Bu sırada, piş­
manlık duyan sekbanbaşı Mahmud Ağa,
serdarın ayaklarına kapanarak, askerin
bunu bilmeden yaptığım söyliyerek af
diledi. Neticede asker ile serdar barış­
tı.
Serdarla asker barıştıktan sonra Hü­
seyin Paşa yine fevkalâdeden gayretleri­
ne devam ile askeri mevzie soktu. O
sırada Kandive önüne ¿¡elmiş olan donaıırııa efradından bir kısım kürekçi ve
cenkciler de karaya çıkarak mücadeleye
karıştılar. Serdara yapılan muamelenin
mahcubiyetini silmek isteyen asker ve
subaylar müthiş bir gayretle harbettiler.
Bu sayede Kandive'nin iki tabyası rap­
tedildi. Bu sırada şiddetli top ateşinden
başka düşman yetmiş yedi lâğım patlat­
tığından, Naimâ (C: 4, S: 445) ya göre
20 bin kişilik zayiat verildi (EylûJ 1649).

Hüseyin Paşanın şöhretinin
bul’da kıskanılması

İstan­

Serdar Hüseyin Paşanın şöhreti İs­
tanbul'da da kıskançlık uyandırmaktay­
dı. Girit'te onun aleyhinde çıkarılan de­
dikodunun akisleri tabii İstanbul'a ka­
dar gitmişti. Bu sırada devlet merkezin­
de oeak ağalarının tegallübü hâkimdi.
Serdarın şöhretini kıskananlar onu altetmek için fırsat aramakta idiler. Vezi­
ri âzam Kara Murad Paşa da onun şöh­
ret ve muvaffakiyetini hazmedemiyenlerdendi. Bu bakımdan Girit’teki subay­
lara gizli mektuplar yoUıyarak Hüseyin
Paşanın tımar ve zeamet mahlûllerini
hakiki istihkak sahiplerine verip verme­
diğini, Kandiye'nin muhasarasında ih ­
mal gösterip göstermediğini sordu. Ev­
velce serdarın maiyetinde çalışmış olan
Kara Murad Paşa şimdi eski kumandanı­
nı bertaraf etmek için bahane arıyordu.
Deli Hüseyin Paşa bundan haberdar o­

2101

lunca subayları, beyleri, sancakbeyi ve
sair erkânı toplıyarak kusuru olup olma­
dığını, tım arlan
müstehaklarıııa verip
vermediğini soı-du. Orada bulunanların
hepsi de gayet namuslu ve gayretli ol­
duğunu beyan ettiklerinden, bu ifadele­
ri tespit ederi imzalı senetler hazırlatıp
İstanbul’a yollanarak sadrıâzamın her­
hangi bir şey yapması ihtimali peşinen
önlendi.

lında İstanbul'a gönderilmiş olan, Naimâ
tarihinden (C: 6, S: 137) aldığımız şu
feryadname askerin çektiği
müşkilâtı
bütün çıpia kliğiyle ortaya koymaktadır.
«Bu tarafın ahvali perişandır. Asker
azalmıştır: mevcut olanların da ulufele­
ri zamanında yetiştirilmediğinden sıkın­
tı son haddini bulmuştur. Düşmandan
kale almak şurada dursun, şimdiye ka­
dar alınanları
muhafazaya iktidarımız
kalmamıştır. Eğer bu yıl veziriâzam umuın yeniçeri ve sipahilerle gelmek zah­
metini ihtiyar ederse, adanın tamamen
zaptı mümkün olabilir. Aksi takdiıde,
zaruret karşısında muhafazadan el çe­
kip, makarrı islâm olan kaleleri eman
ile küffara teslim ederiz».
Bu fervadnamenin gelmesini müte­
akip padişahın huzuru ile üç gün süren
toplantı yapılmış ve Veziriâzam Siyavüş
Paşa'nın serdar olarak Girit’e gönderil­
mesi, oradaki serdarın da Kaptan-ı der­
ya tayin edilmesi kararlaştırılmışsa da,
bu karar fi’iliyata inkılâp edememiş,
Bovnu-eğri Mehmed Paşa’nın sadareti
sırasında Bozcaada ve Lim ni’nin düşman
eline geçmesiyle Girit’teki durum daha
kötü! eşmiş tir.

Hüseyin Paşanın düşmanı büyük
zayiata uğratması
1650 senesi ağustosunun başlarında
Kandive’dekİ Venedik kumandanı Türk
ordugâhına bir elçilik heyeti gönderdi.
Bu heyet iki tarafın elinde bulunan m u­
teber şahsiyetlerden ibaret esirlerin m ü­
badelesini, diğer esirlerin de üçer yüz
kuruş verilmek şartiyle (Naimâ tarihi
C: 5, S: 22) serbest bırakılmasını tek­
lif etti. Heyetin esas maksadı Türk or­
dugâhını tecessüs edip buna göre bir
harekette bulunmaktı. Venedik heyetini
merasimle karşılayıp kabul eden Hüse­
yin Paşa, Türk ordusunun
muradının
Randiye’yi zaptetmek olduğunu beyanla
yapılan teklifi reddetti.
Bu tekliften sonra bir gece Türk or­
dugâhına baskına karar vermiş olan Ve­
nedikliler hazırlıklarını ikmal ettikleri
sırada kaleden Türkler tarafına ka­
çan birisi Venedik plânından haberdar
etti. Bunun üzerine gereken tertibatı alaıı Hüseyin Paşa, hücum edecek Vene­
dik kuvvetleri kaleden iyice çıktıktan
sonra pusudaki askerini bunların üzerine
yüklendirdi. 14 ağustos 1650 tarihinde
cereyan eden bu hadisede kalederv çıkan
10 biri Venedik askerinden sadece üç
yüz kişi kurtulabildi.

G irit’teki askerin sıkıntıya
m aruz kalması
Donanmanın Çanakkale boğazından
dışarı çıkamadığı devrelerde G irit’teki
ordu müthiş sıkıntıya maruz kaldı. 1652
yılı ilt- 1654 arası böyle sıkıntılı bir dev­
re oldu; Fakat asıl sıkıntı, Kaptan-ı der­
ya- Sari Kenan Paşa’nın mağlûbiyeti üzerine başgösterdi. Kandiye muhasara­
sında bulunan asker tarafından 1656 yı­

K öprülü Mehmed Paşa’nın

Çanakkale boğazı harekâtı
Köprülü Mehmed Paşa devlet mer­
kezindeki işlere epeyce nizam verdikten
sonra, Venediklilere karşı sefere çıkmak
üzere faaliyete koyuldu. Tabi’i bu hu­
susta ilk yapılacak şey, Çanakkale bo­
ğazı önündeki tehlikenin uzaklaştırılma­
sıydı. Bu da donanma ile başarılacak bil­
işti. Onun için evvelâ donanmav. takviye
ettirdi. Ve Kaptan-ı derya Topal Meh­
med Paşa’yı 19 kalyon, 10 mavna, 30
çektin ve Kaptanpaşa baştardesi ile ön­
den gönderdi. Donanma bir sene önce
büyük kayba maruz kalmış olduğu ci­
hetle, bu gemiler yeni yapılmıştı; gemi­
cilerin mühim kısmı acemi olup, asker­
ler de pek nizamlı değildi.
Çanakkale boğazı önündeki harekât
için serdar tayin olunan Köprülü Meh­
med Paşa’ya serdarlık h il’ati giydirilip,
başına murassa iki sorguç takıldıktan
sonra bizzat padişah tarafından sancağ-ı
şerif kendisine teslim edildi. Bu merasi­

2102

mi müteakip Köprülü Mehmed Paşa,
Çırpıcı Çayırındaki
karargâhtan ordu
ile harekete geçti (haziran 1657). Köp­
rülü, yoldan itibaren gayet sıkı davra­
narak ikinci konakta askeri yoklama (Na­
imâ tarihi C; 6, S: 271) etti. Bulunmıvanlann derhal dirliklerini kesti.
Köprülü Mehmed Paşa Gelibolu'ya
doğru ilerlerken Çanakkale boğazına hâ­
kim olmak isteyen Venedikliler «Boğaz­
ınsan» na 8 bin kişilik (Silâhdar tari­
hinde 18 bin deniyor, C: 1, S: 77) kuv­
vet çıkarmışlardı. Boğaz muhafazasında
bulunan Çavuş-zâde Mehmed Paşa em­
rindeki kuvvetler, karaya çıkan Vene­
diklilere zayiat
verdirerek gemilerine
çekilmeye mecbur etti.
Köprülü Mehmed Paşa Gelibolu’ya
geldikten sonra Anadolu vakasına geçti
ve «Kale-i Sultaniye» etrafım karargâh
ittihaz eyledi (30 haziran 1657).

Boğaz önünde cereyan eden
muharebe
Serdar Köprülü Mehmed Paşa, Ça­
nakkale boğazının Rumeli vakasında So­
ğanlı deresine, Anadolu tarafında da k ü ­
çük Kepez denilen mahalle toplar yer­
leştirerek karşıda bulunan düşman do­
nanmasına ateş açtırdı. Bunun üzerine
Venedik gemileri biraz geriye çekilerek
Büyük Kepez hizasında toplandılar.
Serdann karan gereğince Osmanlı
donanması 17 temmuz 1657 günü Vene­
dik donanmasına hücum ettirildi. Bu m u­
harebede Osmanlı donanması mağlûp ol­
du. tik safhada bir Osmanlı mavnası bat­
tı. Mavnalardakiler epeyce vuruştu ise de
diğer nevi gemilerdekiler doğru dürüst
çarpışmadılar. Çektirilerde bulunan ye­
niçeriler gemileri Rumeli sahilindeki Kâfir-bucağı denilen mahalle götürterek
çarpışmaya seyirci oldular. Onların böy­
le davranışı diğer askerlerin maneviya­
tını da altüst etti. Bu yüzden harp eden
mavnalardan üçü Rumeli sahilindeki bir
sığlığa, üçü de Büyük Kepez önüne çe­
kildi. Bu arada Venedikliler Süleyman
Kaptan mavnasını çekip götürürlerken
Alâiye sancak beyi Küçük Mehmed Bey
birkaç kayığa yerleştirdiği adamlarla bu­
nun arkasından gidip döğüşerek mavna­
yı (Naimâ tarihi C: 6, S: 280) kurtardı.

Yeniçerilerin muharebeye seyirci
kalmaları üzerine, kalyonlar yelkenlerini
şişirerek M idilli tarafında bulunan kap­
tan paşaya iltihak etmek niyetiyle m u­
harebe sahasından uzaklaştılar. Baştarde
ile çektirilerin 17 tanesinin içinde bulu­
nanlar ise düşman hücumuna dayanamıvarak Büyük Kepez’de karaya çekip can­
larını kurtarmak istediler.
Muharebenin aleyhe döndüğü sırada
bir kayıkla Rumeli sahiline geçen Köp­
rülü. orada karaya dökülmüş olanları alıp Anadolu tarafına getirdi, sonra düş­
man önünden kaçıp Büyük Kepez’de ka­
raya çıkanlardan sekiz yüz kişiyi derhal
idam ettirdi. Bunu gören diğerleri gemi­
lerine döndüler. Sadrâzam, sığlığa doğ­
ru yaklaşan diğer gemileri de denize çe­
virdi. Ve sonra donanmayı karadaki top­
larla desteklemeye başladı.
Osmanlı donanması böyle bir peri­
şanlığa maruz kalmakla beraber muha­
rebe bitmedi. Venedikliler, muvaffaki­
yetlerinin verdiği cesaretle denizden h ü ­
cum ederken Türkler karadan donanmayı
desteklediler. Böylece mücadele üç gün
üç gece devam etti.
Muharebenin ikinci günü Venedik
donanmasının kumandam, Osmanlı tarih­
lerinde Kör-Kaptaıı diye zikredilen Mocenigo. amiral gemisini bayraklarla do­
natmış, bir gün önceki muvaffakiyetin
gururu ile hareket ediyordu. Türk do­
nanması ise sahildeki topların himayesi
sayesinde tutunabilmekteydi. Amiral Mocenigo, Osmanlı donanmasının baştarde
vesair gemilerini zaptetmek gayesiyle
harekete geçti. Büyük gayret sarfetmekte olan Sadnâzam Köprülü teessüründen
ağlıyor ve tehlikeli durumu önlemek için
her türlü gayreti gösteriyordu. Venedik
gemileri Kum-burnu önünden geçerken
metrislerden Kara Mehmed adında bir
topçunun attığı gülle amiral gemisinin
barut mahzenine isabetle {Ricaut, Histoire des trois derniers empereurs des
Turcs C: 1 S: 260) onu berhava ve diğer
düşman gemilerinin darmadağın olmala­
rına sebep oldu. Bu vaziyet, Türk do­
nanmasındaki efradın maneviyatının dü ­
zelmesine de yol açtı.

2103

Köprülü’nün taltif ve idamları
Venedik donanmasının kudreti kırı-

Imca Köprülü Mehmed Paşa, harpte gay­
yı tasarlıyordu. Köprülü bundan haber­
reti görülenleri taltif edip, mücadeleden
dar olunca, kaptan-ı deryaya özürünti
kaçan veya yan çizenlerin bir kısmını ö- kabul ettiğini bildirerek kendisine temi­
lümle cezalandırdı. Cesaret ve gayretle
nat vermek suretiyle vazifeye davet etti.
muharebe edenlerden Alâive sancak be­
Ayrıca, Tun tıs, Cezayir ve Trablus ge­
yi Küçük Mehmed Beyin alın ve gözle­
mileri kaptanlarını Bozcaada’nın istirda­
rinden öptükten sonra kendi arkasındaki
dı için vazifeye çağırdı. Böylece kürekli
samur kürkü çıkarıp ona giydirdi ve ba­ * ve yelkenli 86 parça (Naimâ tarihi C: 6,
şına da gazi çeleııgi (Naimâ tarihi C: 6
S: 289) gemi bir araya gelmiş oldu.
S: 285) taktı; ayrıca iki yüzden fazla al­
Deniz kuvvetlerinin toplanmasından
tın ve kendisi ile birlikte gayret göste­
sonra Kurt Paşa emrine verilen 33 çek­
renlere dağıtılmak üzere bir kese kuruş
ti rive yerleştirilen askerle 25 ağustos ge­
verdi. Daha yüksek rütbeye nâil edeceği­
cesi Bozcaada’nın Değirmenderesi ardın­
ni de vadeyledi. Venedik amiral gemi­
daki Kemer deresinde karaya çıktı. Asini batıran topçu Kara Mehmed’i yet­
miral gemisinin batmasından sonra Ve­
miş akçelik sipahilik ulufesi ile çırağ et­
nedikliler boğaz önünde sadece altı tane
tikten başka yüz altın ve bir kat ağır el­
kalyon bırakıp, kendilerine yardıma gel­
bise verdi. Başka gayret gösterenlere de
miş bulunan Malta ve Floransa gemileri
mükâfatlar dağıttı. İdamla cezalandırdı­
ile birlikte Bozcaada'ya çekilmişlerdi.
ğı kimseler de şunlardı : Kalyon kuman­
Bunlar, Türk askerinin karaya çıktığım
danlarından Ferhad Paşa, yeniçeri kethü­
görünce donanmadan ateş açtıkları gibi
dası Yusuf Ağa ve onunla birlikte yedi
bilâhara karaya asker dökerek Türkleri
yeniçeri çorbacısı, filo kumandanı Sivas
arkadan vurmak istediler. Lâkin, Naimâ
beylerbeyisi Çerkeş Osman Paşa, mav­
ve Silâhdar tarihlerinde tafsilen anlatı­
na kaptanlarından Tophaneli Sipâhi-zâde
lan beş günlük şiddetli bir mücadeleyi
Mehmed Kaptan, mavna kaptanlarından
müteakip Bozcaada istirdat olundu (31
Puslacı-zâde Mehmed Kaptan ve daha
ağustos 1657) .
birkaç kişi. Gayretsizliği sâbit olanlar­
Bozcaada’nın istirdadı İstanbul'da
dan yeniçeri ağası Sührap Mehmed Paşa
büyük bir sevinç uyandırmıştı. Padişah,
evvelce Köprülü’nün Sadrıâzam olması
sadrıâzama gönderdiği hatt-ı hümâyunda
hususunda çalışmış bulunduğundan bu­
Lim ni’yi de geri alıncaya kadar orada
nu sadece azille iktifa etti. Bilâhara da
kalmasını bildiriyordu. Bu sırada sadrıâSivas beylerbeyliğine tayin eyledi.
zamın emrindeki kuvvetlere ilâveten
Bursa sancağı ve daha başka sancakların
tımar erbabından takviyeler yollandı.
Bozcaada ve L inini adalarının
Köprülü ise, Bozcaada’yı alınca kalesini
istirdadı
tamir ile Sivas Valisi Suhrap Mehmed
Paşayı bir miktar asker ile muhafız bı­
Köprülü Mehmed Paşa 14 ağustos
raktı. Sonra Kaptan-ı derya Topal Meh­
1657 günü (Silâhdar tarihi C: 1, S: 91)
med Paşa’yı Lim ni’nin zaptına memur
bütün kuvvetleri beraberine alarak Boz­
etti.
caada’nın karşısına isabet eden Eski İs­
Bozcaada’dan kurtulan Venedikliler
tanbul (Alexandria Troas) diye maruf
Lim ni’ye çekildiği ve adanın kalesi hayli
Çaybaşı mevkiine gitti. Sadnâzamın n i­
sarp yerde bulunduğundan Lim ni’deki
yet ve plânı Bozcaada’yı geriye almaktı.
mücadele hayli uzadı. Deniz ve karadan
Bu sırada donanmanın bir kısmı Kapta­
Limni ve sarp kalesini kuşatan kaptan-ı
nı derya Topal Mehmed Paşa’nın ida­
derya, 65 gün muhasaradan ve amiral
resinde Midilli adası sularında bulunu­
Mocenigonun biraderi kumandasındaki
yordu. Boğaz önündeki muharebeye iş­
müdafilerin de kendilerine imdat gelmitirak etmemiş ve hizmette bazı kusurları
yeceğini anlamalarından sonra, eşyaları
görülmüş olan kaptan-ı derya, sadrıâzaile birlikte çekilip gitmelerine müsaade
mın idamlarından haberdar olunca kor­
etmek suretiyle kaleyi teslim aldı (15
kuya kapılmıştı. Bu yüzden emrindeki
kasım 1657 — 7 safer 1068).
bazı kaptanlarla birlikte Tunus ve Ceza­
Limni adasındaki mücadele uzayınca,
yir tarafına kaçarak ölümden kurtulma­

Erdel tarafında nazik meseleler cereyan
ettiğinden Köprülü Mehmed Paşa, Edir­
ne’de bulunan padişah tarafından çağı­
rılmıştı. Butıuıı için Edirne’ye gitmek üzere yola çıkmış olan sadrıâzam, Gelibo­
lu civarındaki Kavak denilen mevkie
geldiği sırada Lim ni’nin fethi müjdesini
aldı.

Girit Serdarı Deli Hüseyin Paşanın
katli

rıâzaııı, onun aleyhinde şeyhülislâmdan
fetva da alamayınca kaptan-ı der­
yalığa tayin (temmuz 1658) ile fır­
sat gözetlemeye başladı. Hüseyin Pa­
şayı seven kimseler sadrıâzamın kötü
niyetinden onu haberdar ettiler. Daima
tetikte bulunan Hüseyin Paşa kaptanlar
tarafından sunulan mutad hediyeleri da­
hi almadı. Köprülü Mehmed Paşa, kaptan-ı derya iken ona bir şey yapamıvacağım anlayınca, bu defa Rumeli beyler­
beyliğine nakletti, bir taraftan da arka­
sından hareketlerini gözetlemek üzere
gizliden adamlar gönderdi. Bir müddet
kendi parası ile idare etmiş olan Hüse­
yin Paşa, şahsi parası bitince yanındaki
levendlerin masarifine karşılık olmak üzere zenginlerden
biraz para topladı.
Hüseyin Paşanın işte bu hareketi idamı
için bir tutamak teşkil etti.
Kurnaz Köprülü,
Hüseyin Paşayı
tatlılıkla İstanbul'a davet ettikten son­
ra, Rumeliye gönderdiği adamlara ha­
zırlatmış olduğu şikâyet mazbatalarını
padişaha gösterdi: ayrıca Girit'te bulun­
duğu zamana ait bir takım kusurlar da­
ha savdıktan sonra katline müsaade al-

Sadrıâzam
Köprülü Mehmed Paşa
yalnızca âsileri, büyücek kusur işleyen­
leri değil, kendisine rakip addettiği kim ­
seleri de idam ettirmiştir. Rakip say­
dıklarından canına kıydığı şahısların en
büyüğü Girit serdarı Deli Hüseyin Pa­
şadır.
Köprülü, bilhassa Boğaz harekâtın­
daki muvaffakiyetini müteakip idamla­
rım artırınca, etrafta bir tedhiş havası
esmeye başlamış ve kendisinin sadrıâzamlıktan düşmesini arzulayanlar çoğal­
mıştı. Bu sırada Köprülü, Deli Hüseyin
Paşanın sadrıâzam tayin edilmesinden
korkmaya başladı. Girit serdarının bü­
yük bir şöhreti vardı, ken­
disinin daha önce de sadrıâzamlığı mevzuubahis olmuş­
tu. Köprülü Mehmed Pa­
şa, şöhret ve muvaffakiyet­
lerini kıskandığı Deli Hüse­
yin Paşanın elinden evvelâ
serdarlığını
(Naimâ tarihi
C: 6, S: 329) aldı ve, o sıra­
da İstanbul kaymakamı bu­
lunan Kör Hüseyin Paşayı
Girit serdarhğına tayin etti.
Bu hususlara dair emri çı­
karınca, Deli Hüseyin Paşa­
yı Edirne’ye getirtmek üze­
re haseki Uzun İbrahim Ağayı yola çıkardı (23 mayıs
1650).
Köprülü,
Deli Hüseyin
Paşanın mezaliminden, G i­
rit’te para biriktirmiş oldu­
ğundan dem vurarak idamı­
Girit harbi esnasında Çanakkale boğazının iç kıs­
na çalıştıysa da, Darüssaade
mında bulunan kalelerin müdafaaya kâfi gelmedi­
ağası
Solak Mehmed Ağa,
ği görülerek ağız kısmında Kunıkale (sağda) ve
Reisülkültab Şamî-zâde ve
Seddiilbahir (solda) yeni kaleleri Dördüncü Mehmed
Valide Sultanın müdahalele­
tarafından yaptırılmıştır (Ricaut'dan)
ri sayesinde kurtuldu. Sad2105

muvaffakiyet kazanmış bir sadrıâzamın
işi bizzat ele alması, Venediklileri endî­
şeye şevketmiş olduğu cihetle, Fazıl Alımed Paşa îstefe’de iken Venedik elçisi
oraya kadar gelerek kendisi İle görüştü.
Fakat Kandiye'nin zaptına azmedilmiş
olduğu cihetle bu defa da anlaşılamadı.

di. Böylece Giritlin şanlı serdarı, bunca
hizmetlerine, kendisini seven ve hayran­
lık duyanların çokluğuna rağmen, ihti­
yar Küprülü'nün hased ve kıskançlığı­
nın (Naimâ tarihi C: 6. S: 398) kurbanı
oldu (29 aralık 1658). Silâhdar tarihin­
de (C: 1, S: 144) kaydedildiğine göre;
iki gün Yedikule’de hapsedildikten son­
ra boğularak öldürülmüş olan. Hüseyin
Paşa Yedikule'deki Mucevher-kapı (Y al­
dızlı-kapı) bahçesine gömülmüştür.

Sadrıâzam Fazıl Aİrnıed Paşanın
Girit seferine çıkması
G irit harbi, Köprülü Mehmed Paşa­
nın sadaretinin sonuna kadar devam et­
tiği gibi, Fazıl Ahmed Paşanın sadare­
tinin ilk yıllarında da mücadele durma­
dı. Fazıl Ahmed Paşanın Avusturya se­
ferinden dönüşünden sonradır ki Girit
meselesi esaslı
şekilde ele alınabildi.
Fazıl Ahmed Paşanın bir gün padişaha
Kandiye’nin zaptı lüzumundan bahsetme­
si (Silâhdar tarihi C: 1, S: 394) üzeri­
ne, Sultan Mehmed, devlet erkânının bîr
toplantı yaparak meseleyi görüşmelerini
emretti. Neticede, bir takım hazırlıkları
müteakip ve padişahın da
tensibiyle
Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşanın serdar
olarak G irit’e gitmesi kararlaştı. Oniki
seneden beri Edirne'de mahpus bulunan
Venedik elçisi sadnâzamm G irit’e gide­
ceğini öğrenince, anlaşabilmek için bir
mülakat rica etti. Bu mülâkatta Osman­
l I hükümeti Kandiye’nin Venediklilerde
kalmasına mukabil yılda onbın, bir defa­
ya mahsus olmak üzere de yüzbin altın
verilmesini, ayni zamanda Suda kalesinin
yıkılmasını istedi. Fakat anlaşmak m üm ­
kün olmadı,
Sadrıâzamın Mora’daki Benefşe (Monemvasia) limanından
G irit’e geçmesi
kararlaştırıldığından, Fazıl Ahmed Faşa
ordu ve padişah ile birlikte Mart 1666
da Edirne’ye müteveccihen İstanbul’dan
hareket etti.
Fazıl Ahmed Paşa daha
sonra 14 mayıs ta Edirne’den ayrıldı.
Ordunun toplanması için bir müddet Tesalya’da îstefe (Tep) de bekliyen sadrıâzam nihayet Benefşe limanında do­
nanmaya m ülâki olup 3 kasım 1666 da
(Silâhdar tarihi C: 1, S: 413) Hanya’da
Girit'e ayak bastı. AvusturyalIlara karşı

Fazıl Alım ed Paşanın K andiye
muhasarası
Fazıl Ahmed Paşa Hanya'da karaya
çıktıktan sonra
Kandiye karşısındaki
Osmanlı
ordugâhına gelerek durumu
gözden geçirdi. Bir ay kadar sonra do­
nanma ile yeni takviyeler geldiğinden
G irit’teki Türk kuvvetlerinin miktarı 70
bin kişiyi buldu. Her türlü hazırlıkları
ikmal olunduktan sonra toplanan meş­
veret meclisinde, muhasaranın nasıl ya­
pılacağı müzakere edilip karara bağlan­
dı, Karar gereğince, Kandiye bu kere
Vire tabyası (St. André) tarafından ku­
şatıldı, Düşmanın her hangi bir hareke­
tinin önlenebilmesi İçin de Yahudi (Bethlehem) tabyası ile Domuz damı (Martinengo) tarafına (Tarihi Raşıd C: 1, S:
165) kuvvet yerleştirildi. Sadrıâzam, ay­
rıca Kandiye kalesinin karşısındaki İncir­
li adasına da toplar tabiye edildi.
Askerlerin mevzie girmesini müte­
akip 21 mayıs 1667 de muhasa ra muharebeleri başladı. Haziran son­
larında başkumandan Morosîni gelerek
kumandayı ele aldı. Bu arada Papa ve
Malta donanmalarından da
takviyeler
(Hammer, C: 11 S: 207) geldi. Venedik­
liler bu takviyeleri alırken Osmanlı or­
dusuna da Sivas ve Budin valilerinin il­
tihakları vuku buldu. Böylece çarpışma­
lar daha fazla şiddet kesbetti. Muharebe
esas itibarile müstahkem bir kalenin k u ­
şatılmasından ibaret bulunduğu cihetle,
mücadelenin esasını top ve tüfek düello­
su ve lâğım açıp patlatma faaliyeti teş­
kil ediyordu.
' Venedikliler bütün güçleriyle Katıdiye’yi müdafaaya çalışırken, bir taraf­
tan da müzakere imkânları anyarak, işin içinden m üm kün olduğu derecede az
zararlı şekilde sıyrılmak istiyorlardı. Bu­
na mukabil Fazıl Alımed Paşa da hem
muharebenin şiddetle devam ettirilmesi
için gereken tedbirleri alıyor, hem de kış

2106

Köprülü-zâde Fazıl Ahmed Paşa
(İlâv e : 131)
★
K öprülü Mehmed Paşa nın büyük oğ­
lu olan Fazıl Ahmed 1635 senesinde Köp­
rü kasabasında dünyaya gelmiştir. Yedi
yakındayken babası tarafından İstanbul'a
getirilerek tahsile başlatılmış ve devrin
tanınmış ilim adam larından, evvelâ Os­
man Efendi den, sonra da Kara çelebi-za­
de Abdülâziz Efendi’den ders «örm üş­
tür. Okuma yazma bilmeyen babası Fa­
zıl Ahmed’inj tahsiline ehemmiyet veriniştir. Henüz onaltı yaşındayken baba­
sının illlm asiyle önce hariç, sonra dahil
müderrisi tayin edilen Fazıl Ahmed b u
arada apaşa-z&de» diye şöhret bulmuş­
tur. 1657 yılında yirmi ik i yaşındayken
Sahn-ı seman müderrisliğine yükselmiştir. 1659 senesi ağustosunun 21 inci gü­
nü babasının arzı ile vezaretle Erzurum
valiliğine tayin
edilen Fazıl Ahmed'in,
böyle birdenbire meslek değiştirmesi, il­
miye mensupları
arasındaki anlaşmaz­
lıklardan nefret etmiş bulunmasıyle izah
edilir.
İlmiyeden idareci zümresine
dahil
olan F a îil Ahmed Pasaj Erzurum vali­
liğinden Şam valilisine, oradan da Ha*
îeb’e tayin olunmuştur. Valilikleri esna­
sında adaletli davranışları ile nazarı dik­
kati celbeden Fazıl Ahmed Paşa, Şam’da
bulunduğu
sırada «deşişe» ve «kerihe*
denilen vergileri kaldırtmaya muvaffak
olarak halkın sevgisini kazanmıştı. Vali
olarak en son tayin
edildiği H alebde
daha işe başlamadan İstanbul kaymaka­
mı yapılm ak üzere hüküm et merkezine
davet olunmuştur. Dördüncü Mehmed'in
üçüncü defa Eirne'ye gidişi münasebe­
tiyle hüküm darın yanında bulunan ba­
basının hastalanması üzerine Fazıl Ah­
med Paşa da tstabul’a kalamıyarak Edirne’ye gitmiş ve sadaret kaymakamı ol­
muştur. Babasının
hastalığı dolay isiyle
48 gün müddetle hüküm et işlerini bizzat
kendisi tedvir etmiştir. K öprülü Mehmed
Paşa’nın ölüm ü üzerine, onun tavsiyesi­
ne riayet
eden padişah Fazıl Ahmed’i
sadrıâzamlıga getirmiştir <1 kasım 1661 8 rebl ülevvel 1072).
Sadaretinin ilik günlerinde sıkı fakat
adaletli icra^.tiyle dikkati çeken Fa 2 il Ah­
med Paşa İle Şeyhülislâm BursalI Mehmed Efendi arasında geçen şu konuşma.

onun zihniyetini belirtmesi
bakımından
ehemmiyet arzeder. K öprülü Mehmed F a­
çanın fazla şiddetinden ve haksız
yere
kanlar dökmüş olmasından şikâyet eden
şeyhülislâma, Fazıl Ahmed Paşa:
«— Eğer babam idam kararları ver­
diyse senin fetvan üzerine vermiştir».
Demiş, buna kaşı m üftü:

i

i

*— Verdiğim fetvalar zulmünden kor­
kuma mebnidir» diye cevap verince;

,

«— Efendi, sen şeriat hükmüne vâkıf
olduğun halde Hâlikten ziyade mahlûk*
tan m ı korkman lâzım gelirdi?»
Mukabelesinde bulunmuş, bu söz kar­
şısında susan m üftüyü azlederek Rodos'a
sürdürmüştür.

i

1

!

j

2107

Sokuliu Mehmed Paşa dan bu tarafa
on seneden iazla sadrıâzamlık eden şah­
siyetlerin ilkf olan Fazıl Ahmed Paşa
nm 15 yıllık Sadrıâzamîıgınin 9 senesi
serdarlıkla muharebe sahalarında geçmiş­
tir. Avusturya’ya karşı
yaptığı seferde
Uy var'ı zaptetmiş ve 1664 te Vasvar (Vaşvar) sulhünü imzalamıştır. Girit serdarltğın ı bizzat ele almak suretiyle çetin m u­
harebeler sonunda Kandlye’yî zaptederek
Adanın fethinin tamamlanmasını ve boylece Sultan İbrahim zamanından beri de­
vam eden Venedik harbinin sona erdiril­
mesini sağlamıştır. Lehlilere karşı yaptı­
ğı seferde 1672 yılında Kamaniçe zaptedilmiş, sonra Lehlilerin Bucaş
muahedesi
şartlarını yerine
getirmemeleri üzerine
bu devlete karşı tekrar sefere çıkmak mee
buriyeünde kalmıştır. Fazsl Ahmed Paşa
bu defakı seferde hastalandığından serhad işlerinin tanzimini başkalarına biraKar ak Edirne’ye dönmüştür (1674). Bun­
dan iki sene kadar sonra padişah ordu
ile tstanbul dan Edirne'ye hareket eder­
ken Fazıl Ahmed Paşa hasta bulundu­
ğundan beraber gidememiş, bllahara yola
çıkmışsa da Çorlu İle Karıştıran arasın­
da bulunan Karabiber çiftliğine geldiği
zaman daha ileri gidememiş ve burada
vefat etmiştir (3 kasım 1676). Cenazesi
İstanbul’a getirilerek babasının medfun
bulunduğu Çenberlitaş yakınındaki tür­
beye den tedilmiştir.

Kırk bir yaşında hayata veda etmiş
olan Faz;l Ahmed Paşa nın, içkiye fazla
dünkün oluşunun onun ölümüne yol aç-

|
i

!
j
|

i

t iği söılenir. Müverrih Fındîklılı Meh­
med Aga bu hususta: «bazı mukarriban
iğ vasiyle şaraba müptelâ ve akibet em­
razı istîskaya
uğrayıp sebeb i mevtine
baas oldu» demektedir.
Zamanının müverrihlerinin ve
ken­
disini tanıyan yabancı müşahitlerin ittifakla belirttiklerine göre; Fazıl Ahmed
Paşa babası gibi sert ve zulme varacak
şekilde şedit tabiatlı bir kimse delildi.
Haksızlığın olduğu kadar irtikâbın
da
düşmanıydı. Alim, cömert, dürüst, zeki
ve açk kalpli bir insan olan Fazıl Ahmed Faşa taassup derecesinde rüşvetten
nefret ederdi. Köprülü Mehmed Paşa'mn
kusurlarım uzun boylu sayan Silâhdar
Mehmed Ağa bunun da uzun uzun me­
ziyetlerini sıraladıktan sonra, cümlesinin
sonunu «zamane vezirlerinin serefrâzı ve
misli bulunmaz gazi bir adam idis diye
bağlar.
Babasının okur yazar
olmamasına
mukabil kendisi âlim bir kimse olan
Fazıl Ah med Paşa sadrazamlığı boyunca
ilme ve ilim adamına kıymet vermiştir.
İlme değer verişini İstanbul'da Divanyolu'nda babasının türbe ve medresesinin
yakınında bir kütüphane kurmakla
da
göstermiş, kendi kitaplığını da buraya
devretmiştir. Kütüphanenin vakfını tale­
beye tahsis ve vakıf şartları arasmda bu­
rada bazı ilimler tedrisini de zikrettir­
miş tir.

j
f

!
[

şü hürmete şayan ve mütevazı İdi; ta­
vırları cazipti. Babasının ne İstibdadını,
ne de zulmünü göstermezdi. îttsaün ve
haksızlığın düşmanı ve irtikâbın, hasisli­
ğin o derece fevkinde idi ki kendisine
hediye takdim etmek ekseriya nezdinde
işin gördürmemeye muadil olurdu. Her
şeyi çabuk kavrıyan ve müstehzi müfek­
kiresi, pek saâJfim olan hafızası, metin
ve emin olan muhakemesi, acık zekâsı
ve birçok delillerini
göstermiş olduğu
hissi selimi hakikati araştırması husu­
sunda kendisine hayrete şayan bir su­
rette hizmet eder ve hakikate bermutat
en kısa yoldan vâsıl olurdu. Lüzumsuz
sözün düşmanı olduğundan daima büyük
ihtiyat ile ve iyice düşündükten
sonra
ve işi bilerek söylerdi. Daha bidayetinde,
şeriat mesleğine girmeye niyet ettiği va­
kitten tetebbuuna nefs-i vakfetmiş olduku ilim, Raab ve Dniestr saîüllerinde ve
Kandiye nin yığıntı ve duman bulutları­
nın arasına kadar refiki olmuştur».
Bu sözlerinden sonra Fazıl
Ahmed
Paşa yı tahlile devanı eden Hammer ni­
hayet onu Sokullu Mehmed Paşa ile m u­
kayese etmekte ve:
«Her ikisi de adaleti ayni derecede
sevmişlerdir, KÖprülü’nün tabiatı, SokulIu ’nunkinden daha haiim. fikri onunkin­
den daha malûmatlı îdi»
«Sokullu mahir bir kumandan olmak­
la beraber daima sulhu muhafazaya ve
hükümeti kuvvetlendirmeye çalıştığından.
Köprülü ise sulhperver heveslerle doğdu­
ğu halde mütemadiyen bir harpten son­
ra diğer bir harp çıkardığından ve Ma­
caristan’ı teskin etmek bahanesiyle ora­
da nifak ateşini şiddetlendirdiğinden, iş­
le bu sebeplerden dolaytdır ki Sokullu
ikisinin arasında en afif en büyük ola­
nıdır; fakat ondan sonra; Köprülü Ah­
med Osmanlı imparatorluğunun inanını
tutmuş olan birinci devlet adamıdır» de­
mektedir.

Cok dürüst ayni zamanda cömert ol*
duşundan
servet
biriktiremedigi için
hayratı b abasını nk ilerle kıyaslanamıyacak derecede azdır. Fazıl Ahmed P aşa­
nın Uy var, Kamaniçe ve Kandiye'de birer
camisi, îzmird'e de inşaatı sonradan ta­
mamlanan kârgir bir hanı vardır.
Devlet adamı olarak Fazıl
Ahmed
Paşa, babasının şiddet yoluyle yaptığını
tedbir, iz’an, adalet ve tatlılık yoluyle
yapmıştır. Babası
memleket dahilinde
şekavet ruhunu
söndürdüğü ve ülkede
nizam ve disiplini temin ettiği cihetle.
Fazıl Ahmed
Paşaya da devleti eski
satvetine kavuşturabilmek için gayret sarfetmek düşmüştür. Nitekim Osmanlı dev­
leti, bunun sadareti zamanında, Avrupa
taraimda, sınırlarının en geniş haddSne
ulaşmıştır*
Meşhur müverrih Hamnıer m uhtelif
müelliflerin mütalealarınt tetkik ve ken­
disinin de icraatını da gözden geçirdik­
ten sonra onun hakkında şöyle diyor:
«Fazıl Ahmed Paşa uzun boylu ve
bir derece balık eürtdeydL Gözleri iri ve
epeyce acık, rengi cok beyazdı. Görünü­

Bibliyografya :
Silâhdar Findıklılı
Mehmed Ağa ; Silâhdar tarihi C; 1. Raşid;
Tarih C: 1. Hammer (M. Ata); Devlet-i
Osmaniye tarihi C: 11. Mehmed Halife;
Tarih-î GılmanL
Hüseyin Hüsameddin;
Amasya tarihi C: 4. Anmed R efik ; Köp­
rülüler. Abdi Paşa; Vekayinâme (Bağdad köşkü
kitaplığı no: 217). Ahmed
Muhtar: Sen Gotar'da Osmanlı ordusu.
Haşan Ağa; Cevahir-üt-tevarih (Esat £ •
fendi kütüp. no: 2242). Osman-zâde Taib;
Hadikatülvüzera. Defterdar Sarı
Meh­
med Paşa; ¡Zübdetü’l-vekayi (Esat Efen­
di kütüp. no: 2382). îslâm Ansiklopedisi.

2108

■

dolayısiyle muharebenin durakladığı ay­
de kalmakla beraber hiç bir işe yarama­
dı.
larda gerek Venedik doçu gerekse baş­
kumandan Morosini ile sulh ve kalenin
1668
haziranında asker tekrar met­
teslimi hususunda muharebe ediyordu.
rislere girip muhasaraya şiddet verilmek­
Buna rağmen Kandiye muhasarası
le beraber Kandiye mukavemete devam
uzadıkça uzuyordu. Muhasara uzayınca
ediyordu. Kandiye’yi raptetmeden sadrıSultan Mehnıed 1668 martının sonunda
âzamın Girit’ten ayrılmıyacağmı anlıyan
Tesalya Yenişehir'ine geldi. Tabii padi­
Venedikliler, türlü hile ve tedbirlere baş
şah Kandiye’deki vaziyetten çabuk ça­
vurarak muhasaranın gevşetilmesi çare­
buk haberdar ediliyordu.
lerini araştırıyorlardı. Bu sebepledir ki
1668
yazında muharebeler yenidenYenişehir'de bulunan padişaha bir elçi
gönderdikleri görüldü. Sultan Mehmed
şiddet kesbettiği sırada
Fazıl Ahmed
elçi ile görüşmeden önce sadrıâzama bir
Paşa. Venediklilerin Kandive’deki topla­
hatt-ı hümâyun
göndererek; kalenin
rı büyüklüğünde toplar döktürmüş ve
zaptı mümkünse bunu elçiden isteyece­
bunlarla Türk ordusunun ateş kudretini
ğini, şayet muhasara bir sene daha de­
daha da artırmıştı.
vam edecekse buna asker ve malzeme
1667/1668 kışını İstanbul’da geçirmiş
yetiştirilemiyeceğini (Tarih-i Raşid C: 1
olan Kaptan-j derya Kaplan Mustafa Pa­
S: 214) bildirdi. Bundan müteessir olup
şa Girit sularına avdet ettiği sırada, papa
endişe duyan sadrıâzam, kalenin zaptı
Dokuzuncu Clément da Venediklilere
ihtimali yaklaşmışken muhasaradan vaz­
bir yardım filosu göndermişti. Bu filoda
geçilmenin doğru olmayacağı hususunda
sözde Sultan Mehmed’in kardeşi olduğu
padişahı ikna etti. Bir taraftan da kaptan
ilân edilen dominiken rahibi Padre Ot­
paşanın kışı Ağriboz'da geçirmesi husu­
tomane (Hammer, C: 11, S: 213) da var­
sunda gereken tedbirleri aîdı.
dı. Papa ve Venediklilerin manevi bir si­
lâh şeklinde kullanmayı
düşündükleri
Venedikliler 1668 kasımında padişa­
bu adam harbin sonuna kadar Kandiye’
ha, daha sonra da veziriazama elçi gön-

Kandiye şehri, kalesi ve limanını gösteren bu kroki 1651 de Venedikli
Marco Rosclıini tarafından yapılmıştır

Fransız kuvvetleri kumandanı Duc de
N'oaiIIes’in halkın ricalarına rağmen
Kandiye’yi terketmesi (İtalyanca bir
albümden)
dererek vergi vermeleri şartiyle Kandiye’nin kendilerine bırakılmasını istedi­
ler. Fakat sadrıâzam bunları kabul et­
medi. Bu senenin kışı metrislerde geçi­
rildi. Mücadeleye Fransızların yolladığı
yardımcı kuvvetler de katılmaktaydı.
1669 yazı gelince mücadele kışa nısbetle
tekrar şiddetlendi. Venedikliler Malta,
Papa ve Fransızlardan yardım gördük­
leri cihetle bu derece uzun muhasaraya
mukavemet edebiliyorlardı. 1669 ağusto­
su sonlarında başkumandan Morosini ile Fransız kuvvetleri kumandanı Duc
de Noailles arasında ihtilâf çıkması ve
nihayet müttefik donanmasının geri çağ­
rılması Venediklilerin sulha
yanaşmalarına yol açtı.

Hasid tarihinde (C : 1. S: 240) on
dört
maddesi
kaydedilmiş,
Ahmed
Refik'in
»Köprülüler - Fazıl Ahmed
Paşa» isimli eserinde (Sayfa : 63)
tamamı nakledilmiş olan muahedenin önemli maddeleri şunlardır:
1 — Kan diye kalesi bütün top ve
cephanesi ile teslim edilecek.
2 — Kandiye’deki asker şehri terkedecek, ahali de gidip gitmemekte serbest
olacaktır.
3 — Suda, Esper Longa (Spirna Longa), Granbusa (Grabiye)
Palankaları
Venediklilerde kalacak, (Buralar m ua­
hedenin imzasından 21 sene sonra Girit’e
ilhak edilecektir).
4 — Bosna tarafındaki Klis kalesi
Venediklilerde kalacaktır.
5 — İstanbul'da Galata’da Venedik
balyosu oturup muayyen bir yeri olacak
Venedikliler sair iskelelerde de balyos
bulundu ra bilecek.
6 — Akdenizde Osmanlı idaresinde­
ki adalara Venedikliler tecavüzde bulun mıyacak.
Muahedenin imzasından ve içindeki
Venediklilerin ve şehri terkedeceklerin
gitmesinden sonra 27 eylülde kalenin anahtarları teslim alınarak Türk kuvvet­
leri kaleye dahil oldu. Fazıl Ahmed Pa­
şa kaleyi tamir ettirmek ve Girit’te ara­
zi tahririni yenilemek için kışı adada ge­
çirdi. Bu arada yirmi sen ed enberi itaatsızlıkta bulunan Mora güneyinde sakin

Osmanlı - Venedik Sulhu
Venedikliler müşkül du­
rumda kalınca nihayet kale­
yi teslim edeceklerini
Osmanlı serdarına bildirdiler.
Bunun üzerinedir ki,
Os­
manlI hükümeti adına Halep
valisi Şişman İbrahim Pa­
şanın riyasetinde kul kethü­
dası Zülfikâr Ağa, küçük
tezkireci Ahmed Ağa ve ter­
cüman Panayot
Efendi’den
mürekkep heyet altı günlük
müzakereden sonra onsekiz
maddeden ibaret bir muahede
imzaladılar (5 eylül 1669).
2110

Manyotlar'ın da itaatim temin eden Fa­
zıl Ahmed Paşa 1670 haziran sonlarında
Edirne'ye geldi.
Gerek muhasara müddeti, geıekse
aefıid m ikdan bakımından Kandıye fet­
hi kadar Osmanlı devletine pahalıya mal
olan başka bir fetih hadisesi mevcut de­
ğildir. Girit’e ayak basıldığı
tarihten

muahede akdine kadar geçen 24 sene 2
ay 12 günlük müddet zarfında harp de­
vam etmiştir. Kandiye:niıı yalnızca Fa­
zıl Alım ed Paşa tarafından muhasarası
iki buçuk sene sürmüştür. Muhasaranın
sadece bu k;smında karşı taraftan 29 bin,
Türklerden 181 bin kişi can vermiştir.

1663 - 1664 OSMANLI A V üST LRİ'A HARBİ
Köprülü-zâde Fazıl Ahmed Paşa sa­
darete getirildiği sırada devleti meşgul edecek en mühim dış mesele Venedikliler­
le cereyan eden muharebe idi. Köprülü
Mehmed Paşanın bir sefer icrasına se­
bep olan ve bilâhara serdarları da uğraş­
tırmış olan Erdel işi, Apafi Mihal’in kıral nasbi üzerine tavsiye edilmiş gibiydi.
Apafi’nin rakibi olan Kemeny'nin, Fazıl
Ahmed Paşanın sadarete tayininden iki

buçuk ay sonra maktul düşmüş olması,
Erdel’in daha fazla sükûnete kavuşması­
na âmil olacak bir hadise idi. Onun için
padişah ve hükümet erkânı Venedik har­
bi üzerine dikkatlerini daha geniş çapta
çevirebildiler.
Raşıd ve Silâhdar Fındıklıh Mehmed
Ağa gibi Osmanlı müverrihlerinin belirt­
tiklerine göre; Sultan Mehmed bir gün
Venedik harbi işine sadrıâzamm dikka­

Kandlye muhasarasını deniz tarafından gösteren bu resim Ricaut’dan alınnııgtır
2111

tini çekmiş, bunun üzerine 24 eylül 1662
jîüııü yapılan divan toplantısında, şimdiye kadar müteaddit defalar deniz harbi
tecrübesinin geçirilmiş olduğu mütaleasiyle, Bosna tarafındaki Venedik cephe­
sine karşı karadan bir sefer icrasına ka­
rar verilmiştir. Bu karardan sonra, o ta­
rafta yolların bozuk veya hiç bulunma­
yışı dolay isiyle, yol iıışa edilmek üzere
faaliyete geçilmiş, bir taraftan da sefer
için eyâletlere gerekli hazırlık emirleri
yazılmıştır.
- îşte bu kararlardan sonra padişah
Dördüncü Metımed ilkbaharın başların­
da devlet erkâm ile birlikte İstanbul’dan
hareket ederek Edirne’ye geldi (7 nisan
1663 — 28 şaban 1073). Dördüncü Mehmed'in pek sevdiği Edirne’ye gelindik­
ten sonra Avusturya sınırından bazı ha­
berler alındı. Erdel meselesini bahane eden AvusturyalIlar hudutta tehdiikâr bir
vaziyet takınmışlar, Erdel hududunu b il­
fiil tecavüzle Szekelhyd kalesini işgal
ettikleri gibi, Kanije civarında da Zriuyivar (Serinwar) adlı yeni bir kale inşa
etmişlerdi. Bu haberleri müteakip aktedilen toplantıda, Venediklilere karşı hazırlanmakta olan seferden vazgeçilerek,
daha kuvvetli ve daha tehlikeli bir ha­
sım olan Avusturya’ya karşı sefer icrası
kararlaştırıldı.

del’deki Szekelhyd kalesinin
tahliyesi
iîe Kanije kalesi civarında inşa edilen
Zer in var (Yenikale) in yıkılmasını ve
Erdel'de mevcut Avusturya askerinin bu
topraklardan çıkmasını (Tarih-i Raşid.
C: 1, S: 30) istedi. AvusturyalI"lar, Erdel'deki taleplerinden vazgeçmediklerin­
den Osmanlı ordusu yürüyüşüne devam
etti. Essek (Özsek) e varıldığı zaman Avusturya heyetini yanma davet edip ken­
dileri ile ikinci defa görüşen Fazıl Alımed Paşa, daha önceki isteklerini tek­
rarladıktan başka, Kanunî devrindeki
verginin, yani 1606 Zitvatorok muahede­
sinde kaldırılmış olan yıllık 30 bin altunun Ödenmesini istedi. Avusturya heye­
ti, yıllık vergi işini imparatora arzedemiyeceklerini, fakat diğer istekleri h ü ­
kümdarlarına bildireceklerini söylediler.
Osmanlı ordusu yürüyüşüne devam
eder, iki defa da müzakere tarzında elçi­
lerle görüşülürken. Sadrıâzam Fazıl A h­
med Paşa ile Avusturya başvekili Duc
de Sağan arasında ayni mevzu üzerinde
mektuplar teati edilmekteydi. Elçilerin
görüşmesine ve mektupların teati olun­
masına rağmen anlaşma m üm kün olma­
dı. Zaten Osmanlı ordusu bir hayli yol
katetmiş, ayni zamanda AvusturyalIların
oyalama siyaseti güttüklerinden de şüpnelenmişti.

Fazıl Ahmed Paşa’nm Edirne’den
hareketi

Uyvar üzerine yürünmesine
karar verilmesi

Ordunun serdarlığına tâyin olunan
Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa mutad me­
rasimleri müteakip 13 nisan 1663 te Edirne'den hareket etti. Serdar-ı ekrem
ordu iîe Belgrad’a giderken, Avusturyanın Osmanlı devleti
nezdindeki elçisi
Reninger de beraberce yola
çıkmıştı.
Belgrad'a varıldığı zaman iki Avusturya
temsilcisi ile daha karşılaşıldı. Bunlar­
dan biri Viyana'dan gönderilen yeni elçi
Baron de Goes, diğeri de evvelce Tamşvar valisi A li Paşa nezdine gönderilmiş
olan (Hammer, C: 11. S: 97) Berin adın­
daki şahıstı. Bunlar üçü birleşerek sadnâzamdaıı müzakere talebinde bulundu­
lar.
Fazıl Ahmed Paşa sefere çıkmış hal­
de bulunmasına rağmen müzakere tale­
bini reddetmedi. Vaki görüşmede; Er­

Ordunun Budin’e vasıl olmasından
sonra sadrıâzam ordu erkânı ve ocak ağalarını toplıyarak bir görüşme yaptı
(16 temmuz 1663). Toplantıda: Uyvar,
Komaron ve Yamkkale’den hangisinin
üzerine yüıünmesinin isabetli olacağı hu­
susunda herkesin fikrim söylemesini is­
tedi. Fakat hemen herkes «ferman sultammındır, biz padişah-ı islâmın kulla­
rıyız; her ne tarafa fermanınız olursa
can ve baş ile çalışırız*, cevabını verdiler.
Bu durum karşısında, gerek düşman va­
ziyetinden casuslar vasıtasiyle haberler
alan, gerekse mevzubahis kalelerin du­
rumlarına dair esaslı bilgi edinmiş bulu­
nan Fazıl Ahmed Paşa, her üç kalenin
(Tarih-i Raşid C: 1, S: 34) yol, nüfus,
tahkimat ve stratejik vaziyetlerini izah­
la, Uyvar’a yürümenin müreccah bulun­

2112

duğunu şöyle belirtti: «Uyvar büyük bir
kaledir; hem de Çasar’m ikinci vezirinin
oturduğu yerdir. Köy ve kasabaları ma­
murdur, altun ve gümüş madenlerinin
mevcudiyetiyle meşhurdur. Uyvar'm zap­
tı etrafındaki köy ve palankalarla bir eyâletlik yerin padişah mülküne ilâvesini
Bağlıyacaktır*. Sadnâzamm bu izahat ve
mütalealarını müteakip Uyvar'a yürün­
mesi kararı alındı.
Ordunun gideceği yer de k afi şe­
kilde tâyin olununca, Sadrıâzam Fazıl
Ahmed Paşa, Budin kalesinde misafir edilmiş bulunan Avusturya elçilerini ça­
ğırttı. Bunlarla vaki görüşmede; Osman­
lI ordusunun Uyvar'a yürüdüğü belirtil­
dikten sonra Kanije tarafındaki kalenin
yıkılması ve Erdel’de işgal eyledikleri
yerlerden çekilmeleri talebinden başka,
ya Kanuni zamanındaki 30 biıı altun ver­
giyi, veyahut da Zitvatorok muahedesin­
de zikredilen 200 bin kuruşu vermeleri
istendi. Elçiler vergi işinin mevzuubahis
olamıyacağıııı beyan ettikleri cihetle,
kendilerine ı-uhsat verildi.

Uyvar muhasarası ve zaptı
Fazıl Ahmed Paşa’nm idaresinde Budin'de toplanmış kuvvetler yüz bin kişiyi
buluyordu. Sefere karar verildiği zaman

Szel»elyhid kalesinin o devirde yapılmış
bir krokisi (Macarca «A Magyar Ncmzet
Törtenete» adlı eserden)
orduya iltihakı hususunda Kırım Hanına
da mektup yazılmıştı O sırada Kırım'dan
ayrılmayı doğru bulmayan Han ise, oğlıı
Ahmed Giray idaresinde yüzbin Tatar as­
keri göndermişti. Ayrıca Ahmed Giray'm
kardeşinin emrinde 15 bin Kazak askeri
varaı. Osmanlı devleti böyle büyük bir
ordu ile Avusturya üzerine yürürken Îmf. ara tor Leopold, İsveç’ten vardım iste­
miş, fakat iki hükümdar bu hususta uyuşamamıştı. Bu bakımdan Avusturya-

Drava üzerinde Türk ordusunun geçiş noktası olan Essek (Ösek) den bir görünüş
(Macarca «Tolnai Vilagıortenelme» adlı eserden)
2113

i
lıîar, Osmanlılarla mücadele içinde ken­
di im kânları ile başbaşa demekti.
Osmanlı ordusu 30 temmuzda Budin’den hareket etti. Fazıl Ahmed Paşa h a ­
reketten evvel Gran ( Esztergom ) önün­
de bir kale inşasını emretmişti. Buraya
gelindiğinde kalenin inşaatı bitmemiş ol­
duğundan dört gün beklendi. Sonra Esztergom’dau karşıya Ciğerdelen (Parkany)
sahrasına geçildi. Bu arada Uy var (Neuhausel) kumandanı Forgaes’ın, bir harb
hilesi ile. Ciğerdelen’e geçen kuvvetlerin
bir kısmına taarruz etmesi temin olundu.
. Hu taarruz Forgacs’a beşbin maktul ve
bin esirlik zayiata ( Tarih-i Reşad C: 1,
S: 39 ) maloldu.
Ordu Ciğerdelen’de Tuna’nın sol sa­
hiline geçince Sadrâzam, Serdar Ali Pa­
şa, Kaplan Mustafa Paşa ve Budin Valisi
Hüseyin Paşa’yı Uy var’a giden yol üze­
rindeki köprüleri inşa ve muhasara için
£ ereken hazırlıkları ifa vazifesiyle iler­
den gönderdi.
Uyvar muhasarasına 17 ağustos ( 13
muharrem ) günü başlandı. Orta Macar
beylerinden olan kale kumandanı For­
gacs’a evvelâ teslim teklifinde bulunuldu
ise deTForgacs bunu reddetti. Kaleyi m u”
hasara eden Osmanlı askeri dört kola ay­

rıldı. Sadrâzam Fazıl Ahmed Paşa bu
kollardan birine bilfiil nezaret ediyordu.
Muhasaranın başlamasından on gün son­
ra Kırım H anının oğlu yüzbin kişilik Ta­
tar askeri ile geldi. Ayni gün Eflak ve
Boğdaıı voyvadaları öa birer miktar kuv­
vetle Uyvar önüne ulaştılar.
Bu sırada İmparator Leopold’ün ku­
mandanlarından Montecuculi’niıı 30 bin
kişilik kuvvetle (Silâhtar tarihi C: 1, S:
273 ) Uyvar’ın imdadına gelmekte oldu­
ğu öğrenildiğinden, Fazıl Ahmed Paşa
bunlara karşı Tatar, Kazak, Eflak ve
Boğdanlılardan mürekkep seksen bin k i­
şilik kuvvet şevketti. Kaplan Mustafa Paşa’nın emrine verilen bu kuvvetler Moııtecuculi'yi mağlûp edip kaçırdıktan son­
ra Kırım askerleri Viyana önlerine kadar
uzanan bir akın, hareketinde bulundular.
Serdar-ı ek rem Fazıl Ahmed Paşa
muhasara boyunca asker ve kumandan­
ları teşci faaliyetinden geri durmadığın­
dan, kalenin zaptı için sıkı bir şekilde
çalışılıyordu. Müdafiler pek çok tüfek ve
top mermisi yağdırmakla beraber Türk
kuvvetleri yılmadan işine devam edi­
yordu. Top gülleleri ile surlarda g e d ik le »
açıldığı, lâğım patlatılarak yıkıntılar
meydana getirildiği ve nihayet toprak

Osmanlı ordusunun Uyvar muhasarası
(Macarca «A Magvar Nemzet Törtenete» adlı kitaptan)
2114

I

¡-ürülerek surlara yaklaşıldığı cihetle
daha ilerisinde bir arazi parçası ele ge­
Uvvar miidafiieri şehrin elden gitmek
çirilmiş oluyordu. Alman tarihçisi Hamüzere olduğunu görüyorlardı. Kale kunıer bu münasebetle şöyle der:
ı.mndanı Forgacs, Uyvar zaptının elle tu*
İşbu Uyvar fethi, Zitvatorok müsa'.ulur hale geldiğini görünce, müdafileri
lehasmm mütemadiyen yenilenmesi ile
esir olmak veya ölmekten kurtarmak is­
yarım asırdan beri teaaiıhür etmiş olan
tedi. Bu sebepledir kî ; muhasaranın otuz
Macaristan aleyhine muhasamatın yeni­
sekizinci günü kalenin Beç kapısının üze­
lenmesinin ilk vak’ası olduğu için bütün
rinde emaıı bayrağının çekildiği görüldü.
Almanya’da derin akisler bırakmıştır. ABunun üzerine kaleden gönderilen heyet
vusturya İmparatorluğu memleketlerinin
şu şartların (Tarih-İ Raşid C: 1, S: 47)
Türkler tarafından istilâsına dair hiçbir
kabulü takdirinde Uyvar’ı teslim ede­
zaman bu sene ile bundan sonraki sene­
ceklerini bildirdiler :
ler zarfında çıkarıldığı kadar eserler, va­
1 — MaL ve canlarına zarar veril­
azlar. ruzname, keşfiyat, nasihatler, teşiri iyec ek,
viknâmeler ııeşrolunmamıştır. Uyvar ka­
2 — Ordunun içinde geçmivecek ve
lesine o kadar üstün kuvvetlerle hücum
Tatarların yüzünü görmiyecekler.
olunmuş, muhasara o kadar şiddetle ida­
3 — Mallarını nakletmeleri Içııı bin
re edilmiş, o kadar çok sürmüştür ki.
araba tahsis olunacak.
bugün bile Avusturya - Macaristan’da zi­
4 — Uyvar müdafilerinin
harpte
yade ibrazı mesai olunduğundan ve nagayret gösterdiklerine dair imparatora
kabili tezelzül bir mukavemet gösteril­
ibraz edilmek üzere ellerine mektup ve­
diğinden bahsolunmak istenilirse *‘\eurilecek.
hausel önünde bir Türk gibi" derler».
5 — Avusturya askeri kaleden çık­
madan Osmanlı askeri içeri girmiyecek.
Neograd ve Nytra kalelerinin zaptı
6 —- Müdafilere yeteri kadar zahire
ve sadrıâzamın Belgrad’da
verilecek.
kışlaması
7 — Yaralılar iyileşinceye kadar Uvvar’da kalacak.
Avusturyamn Osmanlı sınırı yakı­
8 — Kaleden çıkıldığında bayraklar
nında en mühim mukavemet şeddi adde­
açıp trampetler çalınarak gidilecek.
dilen U yvaı’dan sonra bu civarda birkaç;
kale daha alındı. Bunlardan birisi olan
Avusturya heyetini dinliyeıı Fazıl
Neutra ( Nytra ) Hüseyin Paşa tarafın­
Ahmed Paşa, son maddeyi söyledikleri
dan, Neo^rad ( Novigrad) Kaplan Mus­
( Silâhdar tarihi C: 1, S: 280) zaman :
«— Utanmazsanız
böyle
yapmaya, yapın,
tablhanenizi döğün, borularınızı ça­
lın, bayraklarınızı açıns- de­
di. Ve bir günlük zahire ile
mallarını nakil için dört yüz
araba verileceğini ve Komaron adasına kadaı nakledi­
leceklerini bildirdi.
Böylece o gün akşam üzeri Uy­
var işgal olunup kale burç­
larında Türk bayrakları dal­
galanmaya başladı (24 eylül
1683 - 21 safer 1074). Fazıl
Ahmed Paşa, Uyvar’ın zap­
tından sonra surlarını tamir
ve içerisine dört bin kişilik
Nytra'nın onvedinci asrın ikinci yarısında ya­
muhafız asker, mühimmat
pılmış bir resıtıi (Macarca «A Magyar Nemzet
ve erzak koydu. Uyvar fethi
Törtenete» adlı eserden)
ile istilâ devri
sınırlarının
2115

tafa Paşa tarafından zaptedildi. Ayrıca
Leu-enz ( Leva ) alındı. Bu arada İIo:avya ve Sılezya'ya akın eden Tatarlar
yirmi dört bin esir alarak geri döndüler.
Uy var ve sair kalelerin fethini m ü ­
teakip Fazıl Ahmed Paşa topladığı mec­
liste ; hudut yakınında bir yerde kışla­
manın mı, İstanbul'a dönmenin mi m üna­
sip olacağını görüştü. Kumandanlar, düş­
man kuvvetlerinin ezilmemiş olduğuna
dikkati çekerek o taraflarda kışlamanın
lüzumunu belirttiler. Bu fikri doğru bu­
lan sadrıâzam da Belgrad’da kışlamaya
karar verdi.
Erdel Beyi Apafi Mihal, müteaddit
mektuplar yazılarak sefere çağırıldığı
halde muhtelif bahaneler ileri sürerek
yerinde kalmaktaydı. Ordunun Uyvar’a
ulaşmasından sonra tekrar çağırılan Er­
de! Beyi nihayet kalenin fethinden sekiz
gün sonra ordugâha geldi. Fakat sadrıâ-

zam ona itimad telkin edebilmek için ge­
cikmesine ses çıkarmadı.
Beigrad'da kışlamaya karar vermiş
olan Fazıl Ahmed Paşa Budin'e geldiği
zaman Erdel Kralı, Eflak, Boğdan voy­
vodaları ve Kazak Beyine ilkbaharda or­
duya iltihaklarım emrederek memleket­
lerine dönmelerine izin verdi. Budin’de
iken Avusturya elçisini kabul eden sadrıâzam, imparatorun başvekili Dııc de
Sagan'a hitaben ( Tarih-i Raşid C: 1, S:
55 } yazılmış bir mektup vererek Viyana’ya gönderdi. Bundan sonra Belgrad’a
gitmek üzere Budiıı’den ayrılan sadrâ­
zam, imparatorun vali ve kum andanla­
rından Zrinyi ( Zırin-oğlu ) nin memle­
ketini vurmak üzere Kaplan Mustafa Pa şa kumandasında elli bin Tatar, on bin
ç,önüllü şevketti. Bundan sonra yoluna
devamla, askerleri kışlaklarına tevzi,
kendisi de aralık 1663 başında Belgrad’a
vâsıl oldıı.

A vusturyalIların kış ta­
arruzunun defedilmesi
Osmanlı ordusunun kış­
laklara dağılmasından sonra,
bundan istifade etmek iste­
yen ve Türklerin kışın h a ­
rekât yapmıyacağım hesap­
layan AvusturyalIlar, Uyvar’ın
kaybına
mukabele
teşkil etmek üzere âni ham­
lelerle bazı yerleri almak is­
tediler.

Peçuy (üstte) ve Kanije (sağ­
da) kalelerinin 1664 vı(ı başla­
rında AvusturyalIlar ve mütte­
fikler tarafından
muhasarala­
rım tasvir eden bu resimlerin
ikisi de Macarca
«\ Magyar
Nem7et Törtenete» adiı eserden
alınmıştır.

2116

Bu plânın tatbiki gayesiyle, Gene­
ral Zrinyi ( Osmanh tarihlerinde Zırinuğlu ) General Hoheıık)he ile birleşerek
30 bin piyade ve süvari asker ve 40 top
( Silâlıdar tarihi C: 1, S: 311 ) ile hare­
kete geçti ve Tiirklere ait Berztnce, Babocsa ( Babofça ) yi aldıktan sonra SiSetvar'ı muhasarava başladılar ( 24 ocak
1664) .
Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa vazi­
yetten haberdar olunca Tatar askerleri­
nin ve yakın kışlaklarda bulunanların acele yetişmeleri için emir verdi, kendisi
de 2 şubat’ta Belgrad’dan yola çıktı. Kış
çok şiddetli olduğundan etraf kar ve buz­
larla örtülü idi. Bu yüzden askerler çok
güç şartlar altında yol katediyorlardı. Siîietvaı- Önündeki su donmuş olduğundan
Avusturyahlar buzlar üzerinden yürüyüp
geçerek kaieye hücum ediyorlardı. Fakat
Türk askerinin harekete geçerek üzerle­
rine gelmekte olduğunu duyunca, Sigetvar muhasarasını bıraktılar ve Essek (Esek, Ösiyek) köprüsünü kesip Pecs (Peçuy) i kuşatmaya karar vererek bu ka­
rarı tatbike koyuldular.
AvusturyalIların hücum ettikleri sa­
haya en yakın yerde Tatar askerleri kış­
lamaktaydı. Fakat bunlar emredilen ye­
re yetişme işini soğuklar dolayısıyle çok
yavaştan aldılar. Maamafih bir müddet
sonra civardaki Osmanlı askeri Peçuy'a
yaklaştığı cihetle üç taraftan ateş arasın­
da kalmak istemeyen General Zrinyi oniki günlük bir muhasaradan sonra Feçuy önünden de çekilmek zorunda kal­
dı. Kış soğukları tabii Avusturya ordusu
için de büyük müşkilâta âırtil olmaktay­
dı. Nitekim Zrinyi’nin askerlerinin bazı­
larının elleri ayakları donmuştu. Onlar
Peçuy önünden çekilirken arkalarından
yetişen Kaplan Mustafa Paşa kendileri­
ne bir miktar zayiat da verdirmiş tir.
Netice itibariyle AvusturyalIların kiş
taarruzu böylece defedilmiş olduğundan
Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa yoldan ge­
riye dönerek 21 Şubat 1664 te Belgrad’a
dâhil oldu.

serdarı orduyu buna göre hazırlamaya
çalıştı. Uyvar’ın Türkler tarafından zap­
tı Avrupa’da bir hayli heyecan yaratıp
derin akisler uyandırdığı cihetle Avus­
turya'ya etraftan yardım elleri uzandı.
Bu cümleden olarak ; İspanyollar, Sak­
sonya ve Brandenburg para ve asker yar­
dımında bulundu : Fransa Kıralı Ondördüncü Louis de beşbin Fransız gönüllüsü
gönderdi. Buna mukabil sadrıâzamın or­
dusu da Anadolu tarafından gönderilen
kuvvetlerle geçen seneye nisbetle eliibin
kişi ( Silâhtar tarihi C: 1, S; 32G ) fazla­
laştı.
Fazıl Ahmed Paşa casuslar vasıtasiyIe düşmanın durum ve niyetlerinden azçok haberdar oluyordu. AvusturyalIların
Essek köprüsüne bir taarruz yapabilece­
ğini tahmin ettiğinden burasını takviye
için tedbirler aldı. Bu sırada 15 bin ki­
şilik bir Avusturya kuvvetinin Kytra
( Neutra ) kalesini, birkaç gün sonra da
60 bin kişilik başka bir kuvvetin de Kaııije’yi muhasara ettikleri haberini aldı­
ğından her iki kalenin de imdadına derral kuvvet şevketti. Nytra kalesi fazla
dayanamayarak düştü ise de burayı alan
AvusturyalIlar imdat kuvvetinin vaklaş-

Zerinvar'ın zaptı vc
kalesinin yıkılması
AvusturyalIların kış taarruzu Fazıl
Ahmed Paşa için uyartıcı bir tesir yap­
mış olduğu cihetle. Osmanlı ordusunun

Zrinyi (Zırin-oğlu) (Maearca
«A Magyar Nemzet Törteııete» den)

Zemliıı sahrasına çıkaıı. 7 mayısta da
Zem lin’den harekete geçen Serdar Fazıl
Ahmed Paşa Kanijeye doğru teveccüh
etmişti. Kanije muhasarasını bırakan Avusturva kuvvetleri bu şehrin güney ba­
tı tarafında, Mur nehri ile Drava’m n kav­
lağında ve Drava’nın sol sahilindeki Yeısikale (Zerinvar) ye çekilmişti. Sadrıâzam da Kanije önüne geldikten sonra,
muahede ahkâmına mugayir olarak ya­
pılmış olan bu kaleye doğru teveccüh
etti. Zerinvar yirmi günlük muhasara ne­
ticesi zaptedilerek kalesi yıktırıldı, Dal^a sonra bu civarda (Komaroıı (Kıskomorn), Beleska, Egerwar, Kemendwar.
küçük kale ve palankaları alındı. Bunlar­
dan önce düşmanın geçen yıl elde etmiş
olduğu Babofça ve Berzence de kolayl.kia istirdat edildi.

Yenikale (Zerinvar) (Maearcâ
«A Magyar Nemzet Törienetc» den)
ması üaerine kaçtılar. Kanije'yi kuşatan
ve Osmanîı tarihinlerinde Zirin-oğlu ve
Balcan-oğl^f diye zikredilen Avusturya
kumandanları ise, Osmanlı ordusunun
yaklaştığını duyunca muhasarayı çözüp
çekildiler.
Nisan ayı ortalarında Bel<;rad’dan

S ulh muahedesinin hazırlanması
Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa Zerin-

C ijgrdelgo

VotUd

Jir\atofOİc iP ’

v»yç*a
'Kir*d

lito n i - B d g r v l
Sttkelvhid
(C ro u • vs 4fj f ın |

'»jvtr

CjnkurUno

Çoidni

M A C A R İŞ T A N
\Vnı>La|e

Sicetvar

1

Se je d ip

«TÛ—
• L‘'‘ °l

Sou,
sabin •

SLOV EN YA
• K a r a n - y t* *

BANAT
Pelervarad

«t*.

— SUniuuoeı
Pançova

M cha d i yr

/ « n lin
d

BOSNA

TUN i VKKIl

SıRÖlST AN

Osmanlı ordusu ile, Avusturya ve müttefiklerinin I6B3-S4 yılları arasında cere­
yan eden hareketlerini ve karşılıklı olarak muhasara veya zaptettikleri yerleri,
nihayet Sen-gotar'a gelişlerini gösterir harita.
2118

varı aldıktan sonra kuzev istikametime
yöneldi. Avusturya kumandanı Montecuculi de bu sırada Raab nehi'inin sağ kı­
yısındaki Avusturya arazisini korumak
üzere o tarafa koştu. Kuvvetli Türk or­
dusu ilerlediği yeri zaptediyor. ayrıca
akın hareketleri yüzünden Avusturya'­
nın bazı yerleri tahribe uğruyordu. Bu
bakımdan, Avusturya için eıı doğru ha­
reket sulhe yanaşmaktı. Nitekim sacirıâzam Raab nehri kenarındaki Czakany
( Çakan ) mevkiine geldiği zaman bu ne­
tice doğdu. Avusturya başvekilinden ge­
len mektup üzerine, ordu ile beraber ge­
tirilmekte olan ve Osmanlı tarihlerinde
imparatorun kapı kethüdası niye zikre­
dilen elçi Simon Renitıger ile muharrem
salı (29 temmuz 1664) günü gece yarısı­
na kadar cereyan eden müzakere sonun­
da on maddelik bir muahede metni ha­
zırlandı. Fazıl Ahmed Paşamın tensibi
üzerine, muahede tasdik olununcaya ka­
dar ( Silâhdar tarihi C: 1, S: 3â7 ) Os­
manlI ordusu muhasematı devam ettirnıo
hareketinde serbest olacaktı.
Sen G o tar m uharebesi
Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa Csakany
mevkiinde Raab suyunu geçmek istedi,
fakat karşıda Avusturya kuvvetleri bu­
lunduğundan geçiş mümkün olmadı. Bu
,

..

Müttefik orduları kumandam
Monteeuccoli.
sebeple nehir boyunca batı istikametin­
de ilerliyerek Saint-Gottard (Sen Gotar)
mevkiine geldi. Avusturyanm İtalyan asıIlı meşhur kumandanı Montecuculi
( Mcnteeuccoli ) Alman, Fransız, İspaıı-

-t —

Sen-gotar savaşında düşmanın mukabil hücumu ile yenilmeye uğrayan Osmanlı
kuvvetlerinin Raab suyundan geçişi (Resimlerin ikisi de Macarca «A Magyar
Nemzet Törfceııete» adlı eserden alınm ıştır)
2119

yol, Çek vesaireden mürekkep Avustur­
ya kuvvetlerinin başındaydı. Sen Gotar'da iki taraf kuvvetlerini Raab suyu ayı­
rıyordu. OsmanlI ordusu 6 muharrem (30
temmuz) da Sen Gotar'a gelince nehre
muvazi sırtların gerisine çadır kurdu. O
arada Osmanh t.-pçusu karşıya ateş açtı­
ğından, Maııtecuculi kuvvetlerini orma­
nın içine çekti.

Fazıl Alımed Paşa Raab suyunu kar­
şıya geçerek Raab kalesine doğru ilerle­
mek istediğinden, burada Avrupa tarih­
lerinin pek fazla süsleyip şişirerek an­
lattıkları bir muharebe cereyan etti.
Fazıl Ahmed Faşa 1 ağustos 1664 gü­
nü 3 bin piyade 3 bin süvarilik bir kuv­
vet geçirdi. Bunlar düşman üzerinde bir
panik yarattıkları sırada sadrıâzam 5 bin

Üstte: Raab suyunu geçen Osmanh kuvvetlerinin hücum« ve düşmanı geri at­
ması, Altta: Düşmanın mukabil taarruzu iie Osmanlı kuvvetlerinin merkez kısım­
da yenilmeleri, kanatlarda da başarısırlığa uğramalarını gösterir krokiler
2120

kişi daha gönderdi. İkindiye kadar yağ­
mur altında devam eden ilk safhada Türk
askeri üstünlük gösterdi. Lâkin gerek bu
üstünlüğün verdiği nefse güven, gerekse
yağmur yüzünden Türk askerinde bir
gevşeme vuku bulunca bundan faydala­
nan Montecuculi askerini taarruza kal­
dırdı. Şiddetli topçu ateşinden sarsılan
Osmanlı askeri bir de piyade ve süvari­
nin taarruzu ile karşılaşınca bunlara da­
yanamadı. Neticede 4 bin kişi vuruşarak
şehit düştü, geri kalanların büyük kısmı
da kabarmış olan Raab suyunda boğul­
dular. Bu arada 15 top düşman eline
gegti.

Vasvar muahedesinin Osmaııh ca nüsha­
sının baş tarafı (A Magvar Nemzet
Törtenete’den)

Y7asvar m uahedesi

2■
— Türkleriıı zaptetmiş olduğu UySen Gotar muharebesinden önce ha­
var, Neograd kaleleriyle bunlara bağlı
zırlanarak İmparatorun tasdikine gönde­
kariye ve palankalar Tüıklerde kalacak.
rilmiş olan sulh muahedesi bu arada tas­
3 — Rakoçzi ve Ke-ıeny Janos’un so­
çık edilmişti. Vasvar ( Eisenbuıg ) şehri
yundan ve Orta Macar beylerinden her­
ile Sen Gotar köyü
arasındaki Çakan
hangi bir kimse Erdel’e sokulmıyacak.
(Çakani, Csakanv) mevkiinde hazırlan4 — Zerinvar kalesi tekrar inşa edilmakla beraber en yakın merkez olan
miyecek.
Vasvar ismi ile anılan bu muahedenin
5 — İki taraf da a kınla ra son vere­
hazırlanış şekline dair tafsilât vermeyen
cek, çeteleri korumıyacak.
Hammer (C: 11, S: 132), muahedenin 10
6 — Muahede ile teessüs edecek sulh
ağustos 1664 te imzalandığını kaydetmek­
ve dostluk hali yirmi sene devam eyliyele yetinir. Fakat İmparator Leopold'ün
cek.
Fazıl Ahmed Paşaya yazmış olduğu <Sİ7 — Muahede ile kurulan dostluğa
lâhdar tarihi C: 1 S: 369) sureti mevcut
nişane teşkil etmek üzere imparator pa­
mektupta. 10 muharrem (3 ağustos) den
dişaha iki yüz bin kuruşluk hediye ve
itibaren iki memleket arasında yirmi se­
pişkeş yollıyacak, padişah da buna uy­
nelik dostluğun teessüs ettiğinden bahse­
gun hediye gönderecek.
dildiğine göre, muahedenin 3 ağustos
Heyeti mecmuası itibariyle Türkler
1664 te tasdik olunduğu anlaşılmaktadır.
lehine şartlar ihtiva eden bu muahede­
Oıı maddeden ibaret Vasvar muahedesi
nin tasdikli nüshasını, alan Sadrıâzam
hulâsatan. şu şartları ihtiva eder r
Ahmed Paşa seferden dönüş yolculuğuna
1
— AvusturyalIlar Erdel’de işgal et­başladı. Muahedenin tatbikatına nezaret
miş oldukları yerlerden çıkacaklar ve bu
gayesiyle o senenin kışını Belgrad’da ge­
memleketten Türk ve Avusturya askerle­
çirdikten sonra 15 temmuz 1665 te padi­
ri ayni zamanda çekilecektir.
şahın bulunduğu Edirne’ye dâhil oldu.
DÖRDÜNCÜ MEHMED'İN BİRİNCİ VE İKİNCİ LEHİSTAN SE fER İ
AvusturyalIlar ile Vasvar muahede­
sini akteden Fazıl Ahmed Paşa, daha
sonra G irit seferine çıkmış ve adanın fethiısi tamamlıyarak Venedik harbine n i­
hayet verilmesini sağlamıştı. Bu iki m u­
vaffakiyetli harpten sonra Osmanlı dev­
leti yeni bir harbe daha girdi ki, Lehli­

lerle yapılan bu harp, ötekilerden daha
çok muvaffakiyetli oldu. Padişahın da
bizzat katılmış olduğu Leh seferleri Sa­
rıkamış Kazaklan yüzünden çıklı.
Dördüncü Mehmed, Sadrıâzam Fazıl
Ahmed Paşa’ııın Girit serdarlığı sırasın­
da Tesalya Yenişehrinde iken, Sarıkamış

2121

haııenkoyu lıatman yapmakla. Potkalı
zümresini Sankamışlara musallat etmiş
oluyordu.
K ın m Hanının, hem padişahın arzu­
sunu nazarı itibara almadan icraata g i­
rişmesi. hem de Kazaklar arasında mü cadeieye sebep olması üzerine, kendisi
azledilerek Selim Giray Kırım Hsm tayin
edildi (Mayıs 1671) .
Doroşenko ile Hanenko mücadeleye
giriştiği zaman bundan istifade fırsatını
kaçırmak istemeyen Leh Kıralı, Doroşenko'ya ait birkaç palankayı zapietmişti
Lehliler Osmanlı himayesindeki bir yere
el uzatırken ikinci Osman'ın Hotin sefe­
rinin tesiri altında bulunmakta idiler. O
zamandan beri OsmanlIlardan pek korkmıyan Lehliler. Osmanlı devletini yine o
devirdeki durumda zannediyorlardı. Bu
sebepledir ki, Leh Kiralına sulhe aykırı
hareket etmemesi hususunda hem nasihat
hem tehdit ihtiva eden bir mektup gön­
derildiyse de, Leh Kıralı Michel Korybut
Wiesnowiski, Doroşenko’ııun kendi ben­
desi olduğunu ifade ile Osmanlı devleti­
nin hoşuna giimiyecek bir cevap verdi.
Bu vazıyef karşısında Lehistan'a sefer
icrasına karar verildi.

Dördüncü Mehmed’in Edirne’den
hareketi

Dördüncü Mehmed
(Asil Floransa mtizesi ndedir)
Kazaklan hatmanı Doroşenko’dan bir el­
çi gelmiş. Leh Kıralı ile Kırını Hanından
şikâyet ederek himaye olunmasını iste­
mişti. Bu vaziyet karşısında Doroşenko'ya tuğ. sancak ve mehterhane gönderil­
miş ve netice itibariyle Sarıkamış K a­
zaklan O s m a n l ı himayesine girmişti.
(1669) .
Eveice Lehlilere tâbi olan Sarıkamış
Kozaklarının onlardan yüz çevirerek
Ormanlı himayesine girmesi. Lehlilerle
aranın bozulmasına yol açmışt.r. Kazak­
lar meselesinde Kırım Hanı Âdil Giray
da isabetli sayılmıyacak bir yol tutmuş­
tur. Padişaha yapılan şikâyette kendisin­
den bahsedilişine içerliyen Âdil Giray,
Potkalı Kazaklarından « Hanenko » adın­
da birini hatman yapıp Dorogenko üze­
rine sevketmiştir. « Sarıkamış » s Barabaş» ve «P otkalı» diye üç koldan m ü­
rekkep olan Ukrayna kazaklarının ıeisi
Sarıkamış zümresinden iken, Adil Giray

Sefere karar verilmesinden sonra ge­
rekli hazırlıklar yapıldı. Bu defa sefere
bilfiil katılmakta olan padişah 5 haziran
1672 de Edirne'den harekete geçti. M ai­
yetinde henüz dokuz yaşında olan büyük
oğlu Mustafa ve bunun annesi de vardı.
Fakat gerek şehzade gerekse padişahın
hasekisi muharebe sahasına kadar götürül raiye re k vezir İbrahim Paşa ile bir­
likte Dobruca’daki Babadağı’nda bırakıl­
dı.
Isakçı'da kurulan köprüden Tuna ge­
çilmek suretiyle Boğdaıı arazisine girildi.
Boğdaıı voyvodalığının merkezi Y a ş
( Yassi ) a varıldığı zaman asker yokla­
ma edilerek kapıkuluna sefer bahşişi ve­
rildi. ö zi muhafızı Halil Paşa, Anadolu
ve Karaman, beylerbeyleri İle birlikte
Dniestr üzerinde köprü kurmıya ve inşa­
atın muhafazasına memur edilmişlerdi.
Dniestr’in karşı tarafı yani sol sahili Le­
histan arazisi olduğundan köpıü kuıul-

2122

Dördüncü Mehnıed’in sefere çıkışının bir yabancı tarafından tas\iri.
(İlâve :

132)

★
—>
şevket ve
haşmetine ait bazı levhalar
g ö rm ü ş tü m ; fakat Z&t-ı şahanenin bugün
sefere g itm ek üzere
E dirne'den dışarı
çık ışın daki
ih tiş a m ın ve hayret verici
debdebenin g üzelliğine
yaklaşacak hiç
bir şey görm em iştim .
.... bu olay b ü tün haya tınıca gördü&üm şeylerirf en güzeliydi ve Fransa sa­
rayı ha "iç dün y a n ın hiç bir yerinde bu n­
dan güzel bir tören yapılam azdı. H ır is ti­
y an prenslerinin
u ğ ru n d a bi**
m ik ta r
m asrafta b u lu n d u k la rı genliklere, eğlen­
celere ve m erasim lere a it oldukça do&ru

O nyed incl asrın O sm an lı im p a r a to r
lu ^u için bir
du rak lam a devri olduğu
m a lû m d u r. H a ttâ S ultan Osman vak'assndan D ördüncü Mu~ad ın şahsen id a ­
reyi ele alışına ve yine K em ankeş K ara
M u stafa P aşa nın
ö lüm ünden
K ö p rü lü
M ehm ed Paşa n ın sadaretine kadar gecen
devre zarfında devleti sür atle ç ö k ü n tü ­
ye götüren y ılla r yaşanm ıştı. Bu asır zar­
fında A vrupa ise a r tık ilim . /ik i“. sanat,
iktisat ve nih ay et bu n ların k azandırdığı
bir netice halinde te k n ik yenden Os­
m anlI im p arato rlu ğu n d an ileride b u lu n u ­
yordu. Vaziyet ik i taraf için kısaca bu
merkezde iken,
K ö p rü lü le rin gayretleri
sayesinde 25 senelik p arlak bir devir y a ­
randı. O sm anlı im p a ra to rlu su n u n hayat
çem beri üzerinde bir
İkindi güneşinin
p a rla k lığ ın a
benzetilmesi m ü m k ü n olan
bu y irm i bes y ılın şaşaası V iyana boz­
g u n u İle hazin şekilde, fütıu e.inceyi;
kadar, pek çok
A v ru p alı
T ürkierden
ko rk m akta ve onaltınc) astrda o lduğu
gibi bîzlere gıpta ile bakm akta devam
etti.

tasvirler vücuda, g e tirild iğ in i g örüyoruz:
çün kü onlar m a h d u t şeylerdir; fakat her
şeyi do£u olarak görm ek iddiasında bu­
lunan kim selerin, o gün Osm anlı sara­
y ında geçmiş olup daha m ükem m el
ve
m uhteşem
olm asını
tasavvur
etmek
m ü m k ü n b u lu n m ay a n şeyler hakkında
verecekleri izahatla do&ru biv fik ir tel­
kinine de k aadir bu lu n m a d ık ların ı idcîia
ederim. B u n ları insan zekâsına kavı atabilecek yeterlikte, kuvvette bir ta lâk st,
sözlerden vücut bulacak bir kudret yok­
tur. Bu,
bilinm esi için ecnebi gözlerin
tavassutlarının kifay et etiği şeylerden de­
ğ ildir. m a h iy e tin i anlıy ab ilm e k için in ­
sanın bunu kendi gözleri ile g örm üş ol­
ması lâz ım d ır» .
A. G alland, y a rım sayfa daha tutan
Övücü sözlerden,
şenlik için de£ii de
harp için teşkil edilm iş bu o la y la rın ge­
çit m erasim ine isim olacak kelime b u ­
la m a d ığ ın ı beyandan sonra alay ların ge­
çişini a nlatm ay a
başlam aktadır. Geçen
heyetleri yedi kısm a a y ıran A, G alland
birincinin reisülk ü ttaba , İkincisinin def­
terdara, üçüncüsünün vezir İb ra h im Paçft’ya,
d ö rd ün cüsünün kaym akam Mus­
tafa P aşa'ya, beşincisinin baş m usahip
paçaya, a ltıtıcism m sad nâzam a , yedincisininde padişaha ait oldu öu n u söylem ekte ve

işte, ik in d i güneyinin
p atlak lığını*
benzettiğim iz
bu
devrede
T ürkiy e'de
b ulu n an
A n toine
G alland
adtnda bir
Fransız, E dirne'de 1672 y ılında Dö~düncü M ehm ed‘în L ehistan seferine hareke­
tine şahit olm uş ve g ördüğü şeyleri kay*
delm iştir* Aşağıda h a tıra tın d a n pasajlar
su n duğum u z A ntoine
G alland m litin c o .
Yunanca. îbranlce, T ürkçe, Farsça. Arapça bilen geniş k ü ltü r lü bir kimse ol­
du ğu n u, o zam ank i F ransız elçisi M. de
N aintel in R u m la r ın itik a tla rın a ait bazı
meseleleri te tk ik ettirm ek üzere bu zatı
beraberinde getirm iş b u lu n d u ğ u n u bilhas­
sa kaydedelim .
N ahid S ırrı Ö rik tarafından tercüm e
ve T arih k u ru m u ta ra fın d a n neşedilm iş
olan Antoine G alland*m g ü n lü k h a tıra la ­
rın a alt k ita b ın 7 m ayıs 1672 cum artesi
k ısm ında şunlar okunuyor.
«p adişah ın cam ie gidişlerinde, b ü ­
y ü k ve k üçük bayram günlerinde, ekselanszn (F ran sız elçisini kastediyor) h u zu ­
ra kabu! edilişinde ve K a n d iy e n în zap­
tın d an sonra k a d ırg a la rın m uzaffer gi­
rişlerinde. O sm anlı
im p a ra to rlu ğ u n u n

b u n la rın geçişinin beş saattan fazla sür­
d ü ğ ü n ü beyan etm ektedir. B u nd an son­
ra her heyetin şahıslarını, a tla rın ı, si­
lâ h la rın ı renk, şekil ve süslerine v a rın ­
caya kadar anlatımken sayfalar do ldu r­
m aktad ır. A. G alland T ü rk asker ve su­
b ay ların ı. p aşaların m aiyet e rk â n ım o
kadar güzel ve m ükem m el buluyor
ki.

2123

j

j

b u n la rı Y u n a n ilâ h la rın a
benzettikleri
başka F ran sız kadınlarının ¿sık olacak­
la r ın ı d a ilâveden geri kalmıyor. İşte
onun bu hususa dalı- s a tırla rı:
e.... bu vezir a g a y a h u t su b ay larının
kim isi dört, k im isi allı* sekiz y ahu t on
iç-oğlam ndan m ürek k ep
ta k ım la r tara­
fınd a n ta k ip edildikleri g örülüy o rd u ki,
b u n lar ekseriyeti sakalı çık m am ış deli­
k a n lıla r olup şim d i ta r if etmiş o ld u ğu m
kıyafetle r içinde her b ir i M erih elbiseleri giym iş b ir Venüs e veya J ü p ite r in
başından
henüz s ık m ış b ir M ine rv a’ya
benziyorlardı. K e n dilerini dikkate daha
çok lây ık k ıla n ve
gözü h a y ra n eden
keyfiyet de şuydu ki, her b irin in zırh lı
elbiseleri ve y üzle rin in beyazlığına siya­
ha çalan renkleriyle dah a b ü y ü k b ir rev­
nak veren k e n a r la n d e m ir z ır h lı p arlak
ve c ilâlı dem ir serpuşları, yayları, k u ­
b u rlu k la rı, ellerinde de bir k a rg ıla - 1 b u ­
lu n m a sın a rağm en, sa rık la rı, eşarp vazi­
yetindeki ceketleri- k u b u rlu k la r ın ın İsle­
meleri ve bey g irlerinin b ir kısm ı dem ir

•

|

ve çelik, bazısı y a ld ızlı b a k ır ve bazısına
aynı m addeden iri ç lıîle r in tiza m la sok u l­
m u ş tezyinatı b ü tü n kıyafet ve h e y c1:te­
rinde o derece la tif b ir n izam ve ahenk
vücuda getiriy orlard ı ki, insan hayran oluyordu.
... B u a ltı vezirin m a iy e tle :li'd e b u lu ­
nan iç o £ la n ı sayısının binden a^agı olma­
d ığ ı düşün ülünce, şa şk ın lığ a m a h al o lu p ol­
m a d ığ ı ta k d ir edilir. Bu elbiseler o kadar
m ü kem m eld i ve kendilerine o derece şa­
şaalı bir m anzara veriyordu ki. o nları bu
halde görenler Fransa
h an ım la rım ızd a n
azının kendilerine k arşı m u h a b b e t d u y ­
mayacaklar« k a n a a tim beslemekte b u lu n u ­
yorum . ç ü n k ü sade b ir
k ita p ta ta r f.in l
o k u m a k la ço ğun un âşık d ü ştü k le rin i bil­
d iğ im iz o k a h ra m a n edasına b u n la r ara­
sında m a lik olmiya.ni azd ı.s
A. G allan d , vezirlerle m aiyetleri hal*
k ın ın geçişini uzun boylu tasviri m ütea­
k ip p ad işah ın b u lu n d u ğ u heyeti anîatm ıy a b aşlıy or ve : « m ü b a lâğ a etm eksizin
söylerim ki, bu mucizeye benzer m anza­
rayı tebliğ ve İzah için m eleklerin kendi
ara la rınd a her* şeyi te b liğ ve ifadede
k u lla n d ık la rı kudrete ih tiy aç v ardır» de­
dikten sonra p adişahın m a iy e t h a lk ın d a n
doğancı, zağarcı, peyk» solak ve şa tırla ri
anlatıyor. E n nih ay et p a d işa h ı da şöyle
tasvir ediyor :
«G üneşin h uzuru n nasıl seyyarelerle
y ıld ız la r p a rla k lık la rın ve h aşm e tlerin i
kaybederlerse, bu satırlardan bira?, sonra.

**>
2124

a t üstünde y a ln ız o larak ilerleyen padişah
da kendin den evvel geçm iş olan safia rin
u ü tü n debdebe ve ih tiş a m ın ı işte öylece
siliyordu. B ir y ıl evvel kendisinde fevka­
lâde h iç b ir şey tasavvur etm ekliğim e im ­
k ân vermiyecek derecede sönük bîr h âl
ve m anzara içinde " ö r d ü ğ ü m bu b üy ü k
ve k u d re tli h ü k ü m d a r, b u g ü n bana o de­
rece şan ve haşm etle g ö rü n d ü k i, b u n ­
dan
sözlerim
k a m a ş tı.
P u tp e re stliğ in
M erihi, daima, bize ga2a p lı b ir adam k ı­
y afetinde ve kan ve to z la k a p lı b ir insan
suretinde tasvir e d ile n b îr İlâ h tı, ve çalı­
sı için saygı ve ta z im ilh a m etm ekten zi­
yade kalpleri deh çer ve korku ile do ldu ­
racak bir m a n z a ra arzederdL T ürkle rin
M eriiıi bundan ta m a m iy le fa rk lı id i. E d a ­
sına ve eengâverane
k ılığ ın a m u n zam
olm ak üzere üstünde ve a tın ın sem ve
sanrısını örten b ir pars d erisinin aJtından
d ürülen b îr h aşa nın üzerinde parlayan
iri ehnas ve İncilerin şa'şaasından ayrıca
da. b ü tü n e tra im d a k ile rin tem iz m a nza­
ra ve in tiz a m la rı z ih in le ri a y n î zam anda
hayretle,
ş a şk ınlık la,
h a y ra n lık la
ve
zevkle do lduran b ir harp ve şen lik tez­
y in a tı vücuda getirm ekteydi. P a d işa h ın
m uhte şem e n d a m ın ı anlam ay a ve vücu­
dunun baştan a y ağa k a d a rk i intiza m ve
a h e n gin i ölçm eye h iç b ir şey m â n i o lm u ­
yordu. E n d a m ın ı gizleyen k ü r k lü b ir k a ­
lın h ırk a g iy in m iş ti: ince çelikten zırh
ceketi, bilekleri, ay nı m adenden z ırh lı
p a n talo n u ve asla a ju r örtü sü b u lu n m a ­
yan to zlu k ları b ü tü n e n d a m ın ı gösteriyor­
du. M u tad seklide ve k afasını gayetle
iri gösteren s a n g ı y o k tu ; b a ş ın ı yassı
o lm a k tan ziyade y u v a rla k olan çelikten
veya güm ü şten bir m if f e r sarm ıştı. B a­
şın üstünde bu serpuşun yeşil k ü ç ü k b ir
sarigi bu lu n u p b u n u n a ltın ve güm üşle
işlenm iş k u m aştan olan sonları arkad an
g ö rü n ü y o r ve bu m a n z a ra R o m a lı im p a ­
ra to rla rın defne d a lla rın d a n zafer taçla­
rın], y ah u t da eski Asya k ır a lla r m m taç­
la rın ı güzelce c an la ndırıy ordu . B irçok d a l­
lardan m ürek k ep b ir sorguç, b u sarığa
alın üzerinde ve ta şla rd a n m ü rek k ep b îr
d ü ğ ü m le b a ğ la n m ış tı. Serpuşun tamalîıiyle kenarına b a ğ la n m ış dem irden b ir zırh,
sarık yerine in iy o r ve boyunla o m uzlar
üzerinde serbestçe y a y ıld ığ ı g ib i y ü z ü de
y a n s ın a k a dar k a p lıy o rd u .
B u y üzün
esmer teni de y o rg u n lu k la r a altşm ıs ve
güne şin en şiddetli ateşlerine ve m evsim ­
lerin h içbir a u îm ü ne ehem m iyet vermez
b ir ad am ı haber v eriyordu. B u esmer
tende, tebaasının kendisi için diledikleri
bin saadeti eelp ve dâvet eden b ir ihti-

ması güç ve derin dikkat is­
teyen bir işti.
Bu sebeple
evvelâ karşıya sallarla feda­
iler geçirildi.
Bunlar ağaç
barikat ve siperler yapmak
suretiyle karşıda tutundular.
Neticede köprü inşaatı m u­
vaffakiyetle
sona erdirildi.
Köprü tamamlanınca ordu
karşıya geçerek Lehistan arazisine girdi. Padişah Dör­
düncü Mehmed de 15 ağus­
tosta karşfya geçti.
Lehis­
tan arazisinde ilk işgal jedileıı yer Zwaııic kalesi oldu.
Buranın muhafızları kaçtı­
ğından tüfek patlatılmaksın n ele
geçirildi.
Dniestr
( Turla ) köprüsünün geçili­
şinin ferdası günü K ın ın H a­
Kamaniçe kalesinin zaptı (Ricatıt’dan)
nı da orduya geldiğinden m e­
rasimle karşılandı. Ayni gün
Boğdaıı voyvodası Duka azledilerek voy­
Muhasara 18 ağustosta başladı. Kalede
vodalık Etienne Petroitschak’a tevcih eLehlilerden başka Alman ve Rus kuvvet­
dildi. Bir gün sonra da kazak hatmanı
leri de vardı. Kale kumandanı da Alman
Doroşenko gelerek hakipâyi şâhâneve yüz
asıllı bir şahıstı. Muhasaranın yedinci
sürdü.
günü Kamaniçe’nin en müstahkem tab­
yası zaptedilerek üzerine Türk bayrağı
dikildi. Ertesi gün lâğım patlatılarak dış
K am aniçe’nin zaptı
surlardan mühim b ir parça çökertildi.
Dniestr’i geçmiş olan Osman Iı ordu­
Onun arkasından çıkan ikinci surun tah­
su, Hotin’in yakınında ve kuzey tarafın­
ribine hazırlanılırken, Kamaniçe müdada bulunan Kamaniçe ( Kaminiec, Kafilerinin beyaz bayrak çektikleri görüldü.
menetz Podolsk) yi muhasara etti. LeBunun üzerine kaleden gönderilen me­
aistan’a ait Podölyanın merkezi duru­
murlarla beş maddelik bir teslim anlaş­
munda en mühim şehri olan Kamaniçe
ması yapıldı ( 27 ağustos 1672) . Anlaş­
muhasarasını idare eden Sadnâzam Fa­
ma gereğince müdafiler canlarına doku­
zıl Ahmed Paşa orduyu üç bölüme ayıra­
nulmamak şartıyle çekilip gidecek, şe­
rak kendisi merkezde yer aldı. Sağ kolu
hir halkı da Kamaniçe’de oturup oturMusahip Mustafa Paşanın, sol kolu da
mamakta serbest bırakılacaktı.
Kara Mustafa Paşanın
emrine verdi.
.

şam p arlam ak tay d ı. P a d iş a h ın sol kolu
k ırm ız ı ve a ltın sırm alı m uhteşem ipek­
ten bir eşarp a ltın d a gizlenm iş olup bu
eşarp om u2 üzerine mücevherlerden bir
düğümle b ağlı b ulu n u y o rd u . B una r a ğ ­
m en, b ey girinin gem ini rah atça tu tm ak
hususunda b ir g ü ç lü k çekm ekte defilldi.
K op çalar ve islem eli d üğm eler göğüs üzerinde, burada zırh ın k u m aşın a işlenm iş
m ücevherler arasın dan g örünüy o rd u . Zırh
kalçan ın üzerinde blrlesiyordu ve bun-

j

1

2125

dan sonra b irta k ım bu tla bacamı gizle­
yeceği k orkusu ile b ir satır bu n u bey­
g irin sağrısı üzerinde tu tu y o r, herhangi
bir hareke tin y a h u t da rü z g â rın bunu
u çu rara k bu suretle de efendisinin .sal'
ta ra fın ın b ü tü n p r o filin in görülm esine
m â n i olm ası ih tim a lin i önlüyo rdu . Bey­
g iri kendisini rahatsa, ta k at öyle b ir aza­
met edasiyle götürm e ktey di ki. o k a da r
cok eyalete ve o k a d a r cok k ıra llig a sa­
h ip b u lu n a n b ir h ü k ü m d a rı ta şım a k ta b u ­
lu n d u ğ u n a hükm edilebilirdi.;*

Lehlerin hüküm et merkezinin
boşaltılması
Müstahkem Kamaniçe şehrinin kısa
zamanda elden gitmesi Lehistan’da bir
panik havası yaratmıştı. Lehistan'da böy­
le bir hava eserken Osmanlı ordusu boş
durmuyordu. Kamaniçe’nin zaptından
sonra Kırım Hanı, vezir Kaplan Mustafa
Paşa, Rumeli ve Anadolu beylerbeyleri,
Eflak Voyvodası ve Kazak Hatmanı Doroşeııko Lemberg’in 2aptı vazifesiyle ile­
ri gönderilmişti. Gerek bu kuvvetler, ge­
rekse Osmanlı ordusunun diğer birlikleri
Podolyanm birçok kasaba ve palankala­
rını zaptediyordu, Nihayet Kaplan Mus­
tafa Paşa'nm emrine verilen kuvvetler
Lemberg önüne gelerek bu şehri muha­
sara etti. Osmanlı tarihlerinde ilbav şek­
linde kaydedilen Lemberg şehri bu sıra­
da Lehistan Kıratlığının merkezi bulu­
nuyordu. Muhasaranın daha üçüncü günü
Lemberg çok sıkışık (Silâhdar tarihi C:
1, S: 613j duruma düşmüştü. Bu şartlar
altında Lemberg’in teslim olması pek ya­
kın görünüyordu. Fakat Lehlilerin sulhe
talip olmaları ve Bucaş muahedesinin
akdi dolay isiyle muhasara kaldırıldığın­
dan, Lehlerin hükümet merkez’ Türklelin eline düşmekıen kurtulmuş oldu.

3 — Ukrayna toprakları eski hudut­
ları ile Kazak batmanına (Osmanlı hizmayesiııdeki kazaklar mevzuu bahistir)
verilecek. Ukrayna’da bulunan Lehler de
Kazak hatmanma tâbi olacak.
4 — Osmanlı hudut valileri, Kırım
Tatarları. Eflak ve Boğdan voyvodaları
Leh arazisine tecavüzde buluıımtyacak.
5 — Leiı kıralları, İslâm Giray za­
manından beri Kırım hâzinesine ödemek­
te oldukları yıllık vergiyi yine ödiyecekler.
6 — Lehler bir tecavüze maruz kalır­
sa Kırım Hanı Tatar askeri ile imdat edecektiı'.
7 — OsmanlIlar bir Avrupa devleti
ile harb ederse Lehler o devlete herhan­
gi bir şekilde yardımda bulunmıyacak.
8 — İlbav ( Lemberg ) şehrinin m u­
hasarasının kaldırılmasından ötürü Leh
Kırallığı bir defaya mahsus olmak üzere
OsmanlIlara 80 bin kuruş pişkeş verecek.
9 — Podolyaya tâbi raptedilen veya
zaptedilmeyen kırk sekiz palanka Os­
m anlIlara teslim olunacak. Ele geçiril­
miş Rus palankaları ise Lehlilere veri­
lecek.
10 — Evvelce Lehlere tâbi iken or­
duyu hümayuna dâhil olan Lipka Tatar­
larına ve aileleri efradına bir zarar ve­
rilin iyecek.

Bucaş muahedesi
Podolyanın birçok yerleri elden git­
tiği ve Lemberg de muhasaraya maruz
kaldığı sırada Leh Kıralı acele Kırım Ha­
nı vasıtasiyle sulhe talip oldu. Üçüncü
vezir Merzifonlu Kara Mustafa Paşanın
reisliğindeki Osmanlı heyeti ile Yolhynie
kalesi muhafızı François Lubamirski'niıı
reisliğindeki Leh heyeti arasında Bucaş
mevkiinde cereyan eden müzakereler ne­
ticesinde dört maddeden ibaret muahede
imzalandı (12 ekim 1672 — 24 cemaziyül­
âhır 1083) . Son iki maddesi hayli uzun­
ca olaıı Bucaş muahedesi şu esasları ihti­
va ediyordu ;
1 — Leh Kıralı her sene Osmanlı hâ­
zinesine yirmi iki bin altun pişkeş vere­
cek.
2 — Podolya toprakları eski hudutlarıyle tamamen OsmanlIlara terkedilecek. Leh kuvvetleri Podolyayı tahliye ederken kalelerdeki mühimmatı olduğu
gibi bırakacak.
2126

Padişahın Edirne’ye avdeti
Dördüncü Mehmed'in birinci Leh se­
feri neticesinde Podolya imparatorluk arazisine katılmış ve Lehler yıllık vergiye
bağlanmıştı. Osmanlı imparatorluğunun
Avrupa tarafındaki sınırının kuzey kıs­
mı bu suretle en geniş haddini bulmuştu.
Dördüncü Mehmed, muvaffakiyetli Leh
seferinden 9 aralık 1672 de Edirne’ye
avdet etti.

Lehlerin muahede şartlarını
yerine getirmemesi
Leb Kıralı ağır şartlı bir muahedeyi
kabul etmekle beraber Leh devlet adam­
ları Osmanlı kudreti hakkında doğru bir
fikre sahip değillerdi. Nitekim bu devri
bizzat yaşamış olan (Silâhdar tarihi C:
1, S: 618) müellifinin tâbiri ile : «Lehle­
rin ekser cenkleri Tatar taifesi ile olma­
ğın, kâh memleketlerin korutmak kâh bir

' d in 11 c ı

miktar mal verip emin olmak şeklinde;
henüz kr.vi Osmanlı tabancası yc ıııediklerinden bu canibi saymazlardı » . Gerçi pa­
dişahın başında bulunduğu O sır, anlı or­
dusunun Podolya ya girmesi bunları şaş­
kına çevirmişse de, Leh devlet adamları
arasında, tkiııci Osman’ın Hotin seferini
gözönünde bulundurarak Türk kudreti­
ne şüphe ile bakanlar olduğu anlaşılı­
yordu. İşte, gerek bu yanlış hesap dolavısiyle, gerekre yıllık vergi işini haysi­
yet kırıcı buldı k! arından Leh diyet mec­
lisi muahedeyi l-.sdik etmedi. Bu yüzden
yıllık yirmi iki bin altın vergiyi gönder­
medikleri gibi, teslimi taahhüt olunan
palankaları da devretmediler.
Bu-ıun üzerine, Leh Kiralına mektup
yazılarak nıı.^hede şartlarının tatbiki ha­
tırlatıldı ve muahedeyi tatbikten imtina
eyledikıuri takdirde sulhu bozma mesu­
liyetinin kendilerine raci olacağı ilâve
edildi. Fakat, bu mektuba : « Kamaniçe
kalesini boş bulup almak ve hâli Podol­
ya memleketinde esip savurmak hüner
değildir. îşte biz de askerimizi toplayıp
meydana çıktık ; kılıcınız varsa pişkeş alırsımz » tarzında cevap geldi.
Sılâhdar (C: 1, S: 626) ve Raşid (C:
1, S: 296) tarihlerine göre bu mektuplar
Osmanlı ordusunun Leh hududuna yak­
laştığı sırada teati edilmiştir.

Padişahın ikinci defa Leh
seferine çıkması
Bucas muahedesinin Leh
diyet meclisince kabul edil­
memesi üzerine Osmanlı dev­
leti Lehistana
karşı tekrar
harp açmaya
karar verdi.
Dördüncü Melımed bu sefere
de iştirak ediyordu. Kışı y i­
ne Edirne’de geçirmiş olan
padişahın emriyle 1 haziran
1673 te tuğlar Edirne sarayı
Babüssaadesi önüne dikildi.
Bu, harbin ilânına işaretti,
Otağ-ı hümâyun Çukurçayır
mevkiine kuruldu, iki hafta
kadar geçince Sultan Mehmed 7 ağustos 1673 te ordu
ile Edirne’den hareket etti.
Eylülün 20 sinde
Isakçı’ya .
varıldığı sırada kapıkuluna
ulufeleri dağıtıldı.

Lehlerin taarruza geçmesi
Diyet meclisinin muahedeyi tasdik
etmemesi üzerine hazırlıklara girişmiş
olan Lehler, bu arada etraftan da yar­
dım teminine çalışmışlardı. Padişahın
idaresindeki Osmanlı ordusu Lehistan is­
tikametinde yol alırken onlar da hazır­
lıklarını ikmal etmiş bulunuyordu. Bu
sırada Leh Kıralı Michel Wiesnowiski
hasta bulunduğundan, kendisi Krakovi'de kalarak, Jaıı Sobieski’yi ordusuna baş­
kumandan tayin etmişti- Jan Sobieski
Lehlilerden başka Alman, Macar, Kazak
vesaiı- unsurlardan mürekkep ellibin sü­
vari, otuzbin piyadeden mürekkep bir
ordu ile harekete geçerek Hotin’e doğru
ilerledi.

Lehlilerin H otin’i zaptetmesi
Jaıı Sobıeski'niıı Hotin üzerine gel­
diği haber alınınca, Özi Valisi Sarı H ü­
seyin Paşa buranın imdat ve muhafazası­
na gönderildi. Jan Sobieski’den önce Ho­
tin’e varan Hüseyin Paşa emrindeki as­
kerle şehre dâhil olarak, gerek şehrin,
gerekse Turla köprüsünün müdafaası için
(Silâhaaı- tarihi C: 1, S: 628) tedbir al­
maya başladı. Fakat, Jan Sobıeski’nin as­
kerinin, kendi emrindeki askerden çok
fazla okluğunu Öğrenince bunu derhal
padişaha arzetti. Padişah da Haleb Bey-

Hotin yakınındaki köprü civarında cereyan
eden savaşlar (Ricaut’dan)
2127

OsmanlI Ordusuna karşı bazı başarılar
kazanan ve Lehistan kırallığına seçüeıı
Jaıı Sobîeski
lerbeyi Kaplan Mustafa P^sa'nın enirine
on iki bin kişilik kuvvet verdirdi; fakat
Kaplan Mustafa Paşa’nm Hotın’e değil
de Yaş tarafına gitmesi emrolundu.
Jan Sobieski
Hotin önüne geldiği
sırada Boğdan Voyvodası îstefan da as­
kerî ile birlikte kendisine iltihak etti.
Böylece kuvvetleri artan J. Sobieski âdeta emniyet duyarak Hotirı'i muhasara­
ya koyuldu Bu arada Eflâk Voyvodası
Livroşko Türk ordugâhından kaçıp Leh­
lere iltihak eyledi. Türk kuvvetleri hak­
kında esaslı bilgi verdiği gibi bilhassa
müdafaanın zayıf taraflarına işaretle o
kısma yüklenilmesin! sağladı. Neticede
Hotin’deki kuvvetler bozuldu. Bu arada
Sarı Hüseyin Paşa Turla köprüsünden
geçerek Kamanıçe kalesine kaçtı. O nun­
la beraber ancak iki yüz kişi Kamaniçe’ye gidebildi. Turla köprüsü yıkıldığından
üzerindeki askerler sulara gömülüp çoğu
boğuldu. Netice olarak Hotin kalesi Leh­
lerin eline düştü.
Jan Sobieski Hotin’i zaptettiği sırada
Leh Kıralı Michel ölmüştü. Leh devlet
erkânı ve muteber şahsiyetleri tarafın­
dan Krakovi’ye çağrılan Sobieski kıral
seçilerek Leh tahtına oturtuldu.
Hotin’in düşmesinden önce Sarı H ü ­

seyin Paşa bir defa daha imdat talebin­
de bulunmuştu. Silistre’de bulunduğu sı­
rada böyîe bir taleple karşılaşan Sultan
Mehmed, Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa'ya bizzat Hotin’in imdadına koşmasını
emretti. Yağmur ve soğuklar başladığı
cihetle askerlerin bir kısmı kışlaklara
yerleştirilmişti. Lâkin padişah kış ve so­
ğuğa rağmen Hotin’in imdadına gidilme­
sini istiyordu. Fazıl Ahmed Paşa hare­
kete geçtiği sırada Kaplan Mustafa Paşa’daıı alınan bir mektuptan. Hotin’in
düşman eline geçmiş olduğu, kendisinin
de soğuklar yüzünden Çuçura menzilin­
den ileri gidemediği öğrenildi. Bu vazi­
yet karşısında harekât bahara tehir edi­
lerek, kışı geçirmek üzere padişah Hacıoğlu Pazarı’na, Sadrıâzam ve devlet er­
kânı Babadağı’na çekildi.
Ordu kışlağa yerleşirken Kaplan
Mustafa Paşa da. aldığı emir gereğince,
Yaş tarafından kalkıp gelerek esas kuv­
vetlere iltihak etmişti. Buğdan’ın kuzey
tarafının Osmanlı askerinden hali oldu­
ğunu gören eski Boğdan Voyvodası îstefan. Lehlerin teşviki ile, eli altında bulu­
nan birkaç bin kişilik kuvvetle Boğdan’a
girerek Yaş şehrini ele geçirdiyse de, k ı­
sa bir müddet sonra Yaş İstirdat olundu.

H otin’in istirdadı ve padişahın
U krayna’ya girmesi
Padişah Dördüncü Mehmed 15 hazi­
ran 1674 de Hacı-oğlu Pazarı’ndan ordu
ile harekete geçti. Babadağı’nda sadrıâzam ve diğer erkân da padişaha m ülâki
oldu. Ordu îsakçı’ya geldiği sırada doğu
eyâletlerinden gelen arzlarda, İranlıların
hudutlara asker sevket.tikleri bildirilmek
te olduğundan doğudaki eyâletlere acele
tâyinler yapıldı. Bu arada Kaplan Musta­
fa Paşa Diyarbekir. Yeniçeri Ağası Vezir
Abdun'ahmaıı Paşa da Bağdad V a liliği­
ne lâyin edildi. Paşalar maiyetleri halkı
ile acele yola çıkarıldığı gibi deniz yoliyle İskenderun ve Trabzon’a mühimmat
sevkedildi.
Ordu Boğdan arazisinde yürüyüşüne
devam ederken K ırım Hanı da gelerek
orduya katıldı. Çuçura sahrasına varıldı­
ğı sırada Hotin’in istirdat edilmiş oldu­
ğu haberi geldi- Daha önce Hotin üzeri­
ne sevkedilmiş bulunan Şam Beylerbeyi
Kör Hüseyin Paşa, Kamaniçe kalesinden

2128

üç oda yeniçeri ile bir miktar lâğımcı ve
hum haracı alıp Hotin'i muhasaraya baş­
lamıştı. Şam Valisinin Hotin'i kuşatması
pek uzun sürmemiş, Sobieski’nin buraya
yerleştirdiği muhafızlar* vire ile şehri
teslim etmişlerdi.
Hotin’in geriye alınması ve Kazak
Hatmam Doroşenko’nun kendisine ait
bazı palankaları Rusların zaptetmiş ol­
duğunu bildirmesi karşısında, ordunun
ilerleyiş istikametinde değişiklik yapıl­
dı. Doroşenko’ya yardım niyetiyle Uk­
rayna'ya girilmesi kararlaştırıldı. Böylece, yalnız cephe değil düşman bile de­
ğişmiş oluyordu.
Ukrayna’ya girilmesi kararlaşınca S i­
vas Beylerbeyi Çavuş-zâde Mehmed Pa­
şa köprü kurmak vazifesiyle ileri gön­
derildi. Mehmed Paşa, Dniestr nehri ke­
narındaki Saroka’da emredilen köprüyü
kurdu. 8 ağustos 1674 günü Sultan Meh­
med ordu ile Saroka’dan Ukrayna arazi­
sine dâhil oldu.
Ukrayna’ya girilince, Rusların elinde
bulunan Kazak palankaları ve bu meyanda Istene, Kançe, Ladjin palankaları ve
Human kalesi alındı. Kazak palankaları­
nın bir kısmı Tatarlar tarafından tahrip
edildi. Padişah Ladjin önünde bulundu­
ğu sırada 21 ağustos 1674 günü Osmanlı
ordugâhına gelen Leh elçisi, Podolya ve
Ukrayna’nın iadesi şartiyle hükümetinin
sulh istediğini bildirdi. Bu münasebetsiz
talep karşısında kiralın mektubuna cevap
verilmesi dahi lüzumsuz addedildi.
Bir buçuk aylık harekâttan sonra
Sultan Mehmed 18 eylülde ordu ile Ladjin ’den hareketle dört menzil sonra Saroka köprüsüne ulaşıp buradan Boğdan arazisine dâhil oldu. Vezir Şişman İbra­
him Paşayı serdarlıkla Babadağı m uha­
fazasında bıraktıktan ve ordunun Dobruca’da kışlamasını emrettikten sonra yo­
luna devamla 21 kasım 1674 te Edirne’ye
vâsıl oldu.

1675 ve 1676 yıllarındaki harekât
Sultan Dördüncü Mehmed 1675 yılı
mayıs ayında oğlunu sünnet ettirdiği, onu
takiben de kızı Hatice Sultanı Musahip
Mustafa Paşa ile evlendirdiği cihetle, Edirne'de mutantan düğün merasimleri
tertip olunurken, kışı Babadağı’nda ge-

Köprülü-zâde Fazıl Ahnıed Paşa
çjirmiş bulunan Serdar Şişman İbrahim
Paşa da, ayni aylar zarfında Lehistan üz eri ne harekete hazırlanmaktaydı. Ser­
dar Şişman İbrahim Paşa kendi eyâleti
olan Haleb askerinden başka Anadolu,
Rumeli, Bosna, ö zi, Karaman. Adana,
Şam, Sivas, Maraş eyâletleri askeri ile
bir miktar kapıkulunu alıp Boğdan üze­
rinden Podolya’ya girdi. Kamaniçe civa­
rındayken Kırım Hanı Selim Giray (Si­
lâhdar tarihi C: 1, S: 649) da kendisine
iltihak eyledi. Bu sırada, Bucaş muahe­
desi gereğince teslim olunması icap eden
kırksekiz palankanın çoğunda isyan hâli
görüldüğünden, bunların hepsi de zaptedildi. Haleb beylerbeyisi olan Vezir Şiş­
man İbrahim Paşa’nm Podolya’da ik i ay
süren harekâtı esnasında Leh Kıralı Osmanlı ordusunun karşısına çıkmadı. K ı­
şın yaklaşması üzerine İbrahim Paşa da
tekrar Babadağı’na döndü.
Kış mevsimini Babadağı’nda atlatan
Vezir Şişman İbrahim Paşa, Lehistan’da
yeniden harekât icra etmek üzere, kış­
laklardaki askeri toplayıp yürüyüşe geç-

2129

harekâtta epeyce muvaffakiyetler kaza­
nıldı. İzvança'daki müstahkem Lelı mev­
zilerine yapılan taarruzlarda da m uvaf­
fakiyet kazanılıp düşman mukabeleden
âciz kalınca (Silâhdar tarihi C: 1, S: 163)
Lehlerin, serdara elçi göndererek, vergi
maddesinden vazgeçilmek ve Ukrayna'­
daki Piai'zka ve Powlocza kaleleri ken­
dilerine terkedilmek şartiyle, Bucaş m u­
ahedesi dahilinde sulhe talip oldukları
görüldü. Serdar İbrahim Paşa, Lehlerin
sulh talebini bir müsalehaya bağladıktan
sonra neticesi padişaha bildirildi. Bunun
arkasından da Babadağı’na döndü.

Osmaıılı . Leh sullıüniin
kesinleşmesi

Merzifonlu Kara Mustafa Faşa
(A Ttlagyar Nemzet Törtenete’deıı)
tiği sırada, 1676 temmuzunda İsakçı’da
öldüğünden, Şam Valisi Şeytan İbrahim
Paşa seıdar tayin edildi.
Yeni Serdar Şeytan İbrahim Paşa
Podolya’ya girdiği sırada bîr yıl önceki
gibi Kırım Hanı Selim Giray Tatar as­
keri ile geldi. 1676 vazmda icra edilen

Şeytan İbrahim Paşa’nın akdettiği
müsslena. yıllık vergi maddesi hariç, he­
men hemen Bucaş muahedesinin tekrarı
demekti. Bu sulh şartları padişahça mak­
bul addedildiğinden, müsalehayı akteden
Şeytan İbrahim Paşa ve Selim Giray tal­
tif edildiler. Lâkin, muahedenin tasdikli
nüshasını almaya gelmiş olan Leh elçisi,
muahedenin Türkçe metninde, kendileri­
ne ait üç kalenin OsmanlIlarda gösteril­
miş olduğu bahanesiyle işi uzatmak ve
ahidnameyi mübadele etmemek istediy­
se de, o sırada Ruslar üzerine yapılan se­
fer hazırlığının kendilerine çevrilebilece­
ğini (Silâhdar tarihi C: I, S: 670) hesap-

Edirııe sarayının Dördüncü Mehmed zamanındaki genel vaziyetinden bir görünüş
(A. Galland’dan)
2130

I t . ■.W l\ V 3

Uyarak iddiasından vazgeçti.
Boyiece 21 mart 1677 de Os­
m anlI - Leh sulhü kesinleş­
ti.

Merzifonlu Kara Mustafa
Paşa’nm sadareti

I

1676
yılı yaz mevsimini
İstanbul’da geçiren Dördün­
cü Mehmed 12 ekimde Edir­
ne’ye hareket etmişti. Sadrıâzam Fazıl Ahmed Paşa bu
sırada bir hayli hasta idi.
Padişahın arkasından kendi­
si de yola çıktıysa da Edir­
Edirne sarayının Alay köşkü
ne’ye kadar gidemedi. Çorlu
(Dr. Rifat Osman Bey’den)
ite Karıştıran arasında Erge­
ne köprüsü civarındaki K a­
rabiber çiftliğinde öldü (3 kasım 1676),
med de huzur duyuyor, ayni zaman­
Fazıl Ahmed Paşa ölünce yanında bulu­
da pek sevdiği avcılığa bolca zaman
nan kardeşi Fazıl Mustafa Bey mührü
ayırabiliyordu. Mehmed Paşa’ya damat
hümâyunu alıp padişaha götürmek için
olmuş, onun çocukları ile beraber ye­
süratle yola koyuldu: Dördüncü Mehmed
tişmiş, kısacası Köprülü ailesine ka­
Edirne’ye girmeden kendisine yetişerek
rışmış bir
kimse
o la n , Merzifonlu
(Silâhdar tarihi C: 1, S: 652) mührü tes­
Kara Mustafa Paşa vı sadrâzam tâyin elim etti. Padişah ise. lıemence Üçüncü
den padişahın. Köprülülerin kurduğu
vezir Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’yı
düzeni devam ettirmek istediği anlaşıl­
maktaydı.
davetle, mührü teslim edip:
«— Seni kendime Vekil-i mutlak ey­
E d im e sarayının genişletilmesi
ledim ve cümle ibadullahı sana emanet
Edirne’yi pek fazla seven, bu şehrin
ve seni dahi Hak cel ve âlâ hazretlerine
emanet verdim; muin ve za­
hirin olsun» dedi.
Böylece, Merzifonlu Ka­
ra Mustafa Paşa sadaret ma­
kamına geçmiş oldu. Köprü­
lü Mehmed Paşa’nın damadı
olan Kara Mustafa Paşa K öp­
rülü’nün oğullariyle beraber
yetişmişti. Köprülüler saye­
sinde devlet buhranlarından
kurtulduktan
başka
istilâ
harpleri bile yapıldığı cihet­
le, Dördüncü Mehmed parlak
bir devrin hükümdarı
gibi
görünmeye başlamıştı,
Os ■
manii kudretinin tekrar ken­
dini gösterir gibi olmasında
Köprülülerin tesir ve hisseli
Edirne sarayında Adaîet kasrı ve Bostancıbüyüktü. Devlet, dış görünü­
başı kasrının bir kısmı.
şü bakımından bu manzara­
(Dr. Rifat Osman Bey’den)
yı arzederken Dördüncü Meh2131

civarım avlanmaya daha müsait bulan
Dördüncü MehmecL Köprülülerin sada­
reti devrinden itibaren vaktinin mühim
kısmım Edirne’de geçirmekteydi. Padi­
şah Edirne'de bulunduğu için, devlet er­
kânının mühim kısmı da buraya gelme­
ye mecbur kalmakta, diğer taraftan sa­
ray erkân ve hizmetlilerinin bir kısmı
Edirne'ye geldiği gibi, yeni hizmetlilerle
buradaki saray kadrosu da kabarmaktay­
dı. Dördüncü Mehmed, gerek Edirne’ye
kargı duyduğu hususi alâkadan dolayı,
gerekse kabaran hizmetli kadrosunun du­
rumunu gozönünde bulundurarak Edirne
sarayına yeni ilâveler yaptırdı. Silâhdar
tarihinde (C: 1, S: 650), Edirne yeni sa­
rayındaki geniş İnşaat, 1087 (Milâdi 1676)

yılı vukuatı meyanında şu cümle ile hu­
lâsa edilmiştir : «Edirne'de yeni saray te­
melden yıkılıp müceddeden vâsi tarz bir
saray-ı dilküşa binasına Edirne bostancıbaşı Nasuh Ağaya hitaben ferman-ı h ü ­
mâyun sudur etti». Edirne yeni sarayı­
na yapılan ilâvelerle yeniden yaptırılan
köşklerin inşaatı on seneden daha fazla
zaman almıştır. Edirne sarayının en m â ­
mur ve en geniş durumunu iktisap ettiği
Dördüncü Mehmed devrinde Edime ye­
ni sarayına ilâve edilen köşkler şunlar­
dır : Alay köşkü, Bülbül kasrı. Değir­
men kasrı. Sepetçi kasrı ( Bostancıbaşı
kasrı), İftar kasrı, l'diye kasrı, Şikâr kas­
rı, Gülhane kasrı.

RUSLARLA HARP VE ÇEHRİN SEFERİ
1669
yılı haziranından beri Osmanlı
ne nisbetle daha kuvvetli hale gelmeleri,
himayesine girmiş olan Sarıkamış K a­
ayni zamanda Ukrayna ve Podolya’nın
zakları hatmam Doroşenko’nun Osmanlı
OsmanlıIara bağlaıımasıyle tehlikeyi he­
himayesinden çıkıp Rus himayesine gir­
men yanıbaşlarında hissetmeleridir. N i­
mesi ve merkezi olan Çehrin kalesini
tekim 1671 sonunda Osmanlı hüküm eti­
Rus la ra teslim etmesi, OsmanlIlarla Rusnin Lehistan’a sefer açacağı belli olun­
lar arasında bir harbe sebep oldu. İkinci
ca Ruslar Lehlilerle bir anlaşma yaparak
Selim zamanında Don - Volga kanalı aTürk taarruzu vukuunda onlara yardım
çılırken, ayrıca daha sonraları Kafkasva’detmişlerdi. Gerçi Osmanlı ordusu Po­
yanın kuzeyinde ve Azak kalesi çevresin­
dolya'ya girdiği zaman derhal faaliyete
de münferit Rus kuvvetleriyle çarpışma­
geçememişlerse de, Bucaş muahedesinin
lar vuku bulmuşsa da büyük çapta bir
aktedildiği yıl zarfında bir kımıldanışta
muharebe cereyan etmemişti. Sarıkamış
bulunmuşlardır. Bu devri geniş şekilde
kazaklan yüzünden vuku bulan çarpış­
kaydeden Osmanlı kaynaklarından Silâhmalar büyük kuvvetler arasında cereyan
dar ve Raşid tarihleri bu kımıldanışın si­
etliği cihetle, bu harbin ilk Türk - Rus
yasî veçhesine dair bir şey söylememek­
harbi addedilmesi mümkündür.
teyse de kitabını Rus tarihlerinde hulâ­
sa ettiği anlaşılan Akdes Nimet Kurat
Podolya’nın zaptı hâdisesi karşısında
« Rusya Tarihi » isimli eserinin 236 ncı
sayfasında kaynak zikretmeden ; 1672 y ı­
K uşların takındığı tavır
lında bir Rus elçisinin Çar Aleksey MiOnaltıncı asırda Osmanlı İmparator­
hailoviç’ten bir mektup getirdiğini, bu
luğundan fazlaca çekinen, onyedinci as­
mektupta Çarın padişaha Leh seferinden
rın ilk yarısı içinde ise, OsmanlIlarla sivazgeçme tavsiyesinde bulunduğunu; se­
lâhLı bir mücadeleye atılmamaya itina
ferden vazgeçilmediği takdirde hıristiyan
gösteren Huşlar, Kazak Hatmanı mese­
devletlerle birleşerek harekete geçeceği­
lesi ve Podolya’nın zaptı gibi hâdiseler
ni; ayrıca Don Kazaklarını Karadenize
karşısında eski tavırlarını değiştirme yo­
çıkaracağını ve Kalmık, Tatar, Nogay ve
lunda adımlar attılar. Rusların, OsmanlI­
Yedisan Tatarlarını OsmanlıIara hücum
lardan çekinme hareket ve siyasetlerinin,
ettireceğini; hattâ İran Şahı ve başka hımücadeleyi göze alma şekline çevrilme­
ristiyan devletleri Türkiye aleyhine sevsine tesir eden en esaslı âmiller, eskisi­
kedeceğini kaydettiğini bildirmektedir.
2132

E N IY E T .O R G

Osnıanh devletinin Doroşenko’yu
Hatnıanlıktan azli
Sarıkamış Kazaklan Hatmanı Doroşeııko, Kuşlar tarafına geçince Osnıanlı
hükümeti kendisini a2İederek Yorgi Himilnitski’yi Hatman tâyin etti. Raşid ta­
rihinde (C: 1, S: 338) «Elıliçki», Silâh dar
tarihinde (Cild 1, S: 665) «Bhmiliçki»
şeklinde kaydedilen bu adam, evvelce
kazakların iıatmanı iken yerini Doroşenko’ya kaptırmış, bunun üzerine de papaz­
lık mesleğine girerek bir köşeye çekil­
mişti. İşte o arada Bucak Tatarları ta­
rafından esir edilip Edirne'ye getirilmiş,
kendisinin eski bir hatman oluşu gözönünde bulundurularak, ilerde lâzım ola­
bilir düşüncesiyle İstanbul’a Yedikule’ye
sevkedilmigti.
Beş altı seneden beri Yedikule’de
mahpus bulunan Himilnitski (Chielniki!
nin eline tâyin emri verildikten sonra,
beylik alâmeti olan tabi ve alem ile to­
puz ve menşurun Serdar İbrahim Paşa
tarafından takdimi uygun görüldüğünden
bunlar serdara gönderildi. Ayrıca İbra­

him Paşa'ya yollanan fermanda, Doroşenko’nun yerine hatmaıı tâyin edilen
bu adama Ukrayna’yı zaptettirmesi ve
Çehıin'i de Ruslardan alarak buraya yer­
leştirmesi emredildi. Kırım Hanı Selim
Giray'a da mektup yazılıp beş bin altun
çizme baha yani sefer masrafı için para
yollayarak Tatar askerini toplıyarak ser­
darla işbirliği etmesi bildirildi.

Şeytan İbrahim Paşa nın
Çehrin seferi
Himılnitski’yi Doroşeııko'nuı: yerine
oturtmaya ve Çehriıı’i Ruslardan alarak
Osmanlı himayesindeki bu hatmana tes­
lime memur olan Şeytan İbrahim Paşa,
İstanbul’dan gemilerle gönderilen toplar­
la mühimmatı teslim aldıktan sonra,
tsakçı'da toplamış olduğu askerini 1677
mayısında Tuna’dan karşıya Kartal sah­
rasına geçirdi. Birkaç gün sonra buradan
hareketle Ukrayna’ya gitmek üzere yola
koyuldu. Turla ( Dııiestr) nehrini Bender kalesi altından geçti. Ukrayna topra­
ğında ilerlerken Kırım Hanı Selim G i­

O s m a n lı d e v le tin in L e h is ta n ve R u sy ay a savaş açm a sın a sebeb olan k aza k la rd an
b ir g u ru p (C h a rle s A d otphe - H e n ri H es’in b ir e stam pı)

2133

t a r ih v e m

ray’la birleştikten sonra Haziranın son­
larında Çehrin önüne vâsıl oldu. Ukray­
na'nın zamanımızdaki mühim şehirlerin­
den Krenıençuğ şehrinin yirmi, yirmi beş
kilometre kadar batısında ve Dııiepr neh­
rinin kollarından Tiasmin ( Tasmin ) su­
yu üzerinde bulunan Çehrin ( Czehryn )
önünde metrisler hazırlatan İbrahim Pa­
şa buranın kalesini muhasara ve toplarla
dövmeye başladı.
Çehrin kalesinin üç tarafı bataklık
olduğundan İbrahim Paşa ancak bir ta­
raftan tazyik edebilmekte, muhasara ediIemiyen taraftan Tasmin suyunda işleti­
len kayıklarla kaleye erzak ve mühimmat
sokulmaktaydı. Muhasara devam etmek­
teyken Romodanovski kumandasında çok
kalabalık bir Rus ordusunun Çehrin’i
kurtarmak için üç saatlik mesafeye kadar
geldiği öğrenildi. Bunun üzerine Kuman­
danlarla bir görüşme yapan İbrahim Pa­
şa, eldeki Osm aıılı ve Kırım askerinin bir
taraftan Ruslara karşı koyup bir yandan
da Çehrin’i zapta kifayet etmiyeceği ne­
ticesine vardığından muhasarayı kaldır­
dı. Böylece. Şeytan İbrahim Paşa yirmi
üç günlük bir muhasaradan sonra Çeh-

rin önünden topları kaldırarak sür atle
Bender'e doğru çekilirken Selim Giray
da Kırım'a avdet etti.

Sadrıâzamın sefere çıkması için
karar verilmesi
Şeytan İbrahim Paşa’mn Çehrin m u­
hasarasını kaldırdığına dair haberin İs­
tanbul’a ulaşmasından bir ay kadar son­
ra Sadrıâzam Merzifonlu Kara Mustafa
Paşa Topkapı dışındaki bahçesinde vezir­
ler, şeyhülislâm, devlet erkânı, yeniçeri
ağası ve ocak ihtiyarlan ile bir toplantı
aktederek ( 20 ekim 1677 ) Çehriıı mese­
lesini görüştü Neticede, Çehrin'in zaptı
için büyücek bir sefer heyeti tertibine,
bu sefere padişahın da iştirakine, ancak
hükümdarın Tuna’datı ileri geçmemesine,
buradan itibaren ordunun sadrıâzam ta­
rafından sevk ve idaresine karar verildi.
Bu karardan sonra, baharda yapılacah sefer için ilk hazırlık olmak üzere.
Tophanede 21 adet büyük top döküldü.
Bu arada Çehrin’i zapta muvaffak olamıyan Şeytan İbrahim Paşa ile Selim G i­
ray azledildi. Babadağı’nda kışlayan kuv­
vetlerin serdarlığına Kör H ü­
seyin Paşa, Kırım Hanlığına
da Murad Giray tâyin edildi.
İbrahim Paşa Yedikule’ye
hapse, Selim Giray da Ro­
dos’a sürgüne gönderildi.

Rus elçisi ve Çardan
gelen mektup

Zaporog kazaklarının,
Padişah Dördüncü
Mehmed’e, himayeleri hususuna dair mektup
yazmaları (İlja Repin’in tablosundan)
2134

Çehrin seferi içiıı hazır­
lıklar yapılırken İstanbul'a
bir Rus elçisi gelerek Çar­
dan bir mektup getirdi. Silâhdar tarihinde <C: 1, S:
672) tercümesi mevcut olan
bu mektupta şöyle denilmek­
teydi :
«Bu âna değin Devlet-i
Aliyye-i Cihandar ile dost­
luk ve muhabbet üzere olup,
arada mukateleye
varacak
bir hâdise görülmeyip,
iki
taraf da âsuae hal üzere iken, taht-ı tasarrufumuzda
olan memleketimiz hududun­
da vâki Çehrin kalesi üze­

rine binihaye İslâm askeri gönderilip,
padişahaıı-ı Ali Osman ile aramızda
olan dostluk ve fitne ve ceıık-ü cidal
ve harb-ü kıtal ile ifsada baas harekete
haşarat eylemeleriyle, âsitsne-i devlet-i
salıipkı tanlarına m u h abbe tnanı wnı z ile
adamımız irsal olunmuştur. Bu âna de­
ğin mabeynimizde mer'i tutulan dostluk
ve muhabbetin evvelki gibi bozulmadan
istikrar ve istihkâm üzere olması nıatlub-u devletimizdir. Tarafınızdan dahi
elçilerinizin gelmesini münkati etmeyip,
ezhar-ı muhabbet ve dostluktan hâli ol­
ma vasız».
Rus Çarının bti mektubuna, şayet
dostluk beklenip isteniyorsa Çehrin’in
tahliye olunması lâzım geldiği, böyle yaplımadığı takdirde büyük bir Osmanlı or­
dusunun Çehrin önüne geleceği bildirildi.

Padişahın ve Sadrıâzanı Merzifonhrnuıı İstanbul’dan hareketi
Padişah Dördüncü Mehmed ve Sadnâzam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 30
nisan 1678 günü Davutpaşa sahrasından
hareketle İstanbul’dan, ayrılırken, halk
ve hükümet merkezinde kalan erkân ta­
rafından merasimle uğurlandı. Silistre’ye kadar gidilince, İstanbul’da alınan ka­
rar gereğince, padişah orada kalıp, ser­
darlı k vazifesiyle ordunun başına geçen
sadrıâzam yoluna devamla
İsakçı’dan
Tuna’yı karşıya
geçti, Dniestr’i de Şeytan
tbrahim Paşa
gibi Bender
civarından aştıktan sonra yo­
luna devam etti. Çehrin’e
üç konak kala yerde Kırım
Hanı Murad Giray, Tatar as­
kerî ile sadrıâzama mülâki
(Silâhdar tarihi C: 1, S: 676)
oldu. Daha sonra Haleb beylerbeyisi Kara Mehmed Paşa
önden gönderildi ve nihayet
21 temmuz 1678 de sadııâzamın emrindeki ordu Çehrin
önüne vardı.

lı ordusunu kale dışında karşılamak
istediler.
Gurur ve cüretten
ibaret
bu hareketlerine, Kara Mustafa Paşc. as­
keri mevzie sokaran top ateşi :1e muka­
bele edince kale dahiline çekildiler.
Muhasaranın üçüncü günü Romodaııovski idaresinde büyük bir Rus ordusu­
nun Çehrime üç saatlik mesafeye geldiği
öğrenildi. Tarih-i Raşid’de (C: 1, S: 346):
bir miktar Barabaş Kazağı ve birkaç bin
Kalmuk Tatarından başka bütün Moskof
askerim ihtiva ettiği ; Silâhdar tarihinde
(C: 1, S: 678) ise, iki yüz bin asker ile
yüz elli topu bulunduğu söylenen Komodanovski’nin niyeti Osmanlı ordusunu
Çehrin önünden tardetmek ve kaleye bir
miktar daha kuvvet sokmaktı.
Büyük bir Rus ordusunun geldiğini
öğrenen serdar derhal kumandanları da­
vetle yapılacak işleri görüştü. Varılan ka­
rar gereğince, Haleb Beylerbeyi Kara
Mehmed Faşa’nın emrine on iki bin kişi
ayırıp Kırım Hanı ile birlikte Romodanovski’ye karşı gönderdi. Ordudan bunlar
ayrılıp Tasının suyunun ilerisine sevkedildiği sırada Çelırin'deki kuvvetler bir
çıkış yaparak Türklere hücuma kalkınca,
Anadolu ve Özü beylerbeyleri bu hücu­
mu mukabil bir taarruzla defedip, düş­
mana epeyce zayiat verdirdiler.
Romodanovski’ye karşı sevkedilen
Kara Mehmed Paşa ve Kırım Hanı Rus-

Çehrin muhasarası
Çehrin kalesinde çok mik­
tarda asker ve mühimmat
mevcut olduğundan, Osman-

Rus elçisinin Padişah Dördüncü Mehmed huzu­
runda eğilmeğe mecbur edilmesi (Ricaut’dan)
213p

larıtı taarruzunu durdurdularsa da m ağ­
lûp edip kaçıramadılar, Bunun için ser­
dardan acele ilâve kuvvet istediler. K a­
lenin muhasarasına ara vermeyen Kara
Mustafa Paşa, Kara Mehmed Paşa ya acele bir miktar daha asker yetiştirince,
karşıdaki hasmın asker miktarının arttı­
ğım farkeden Rus başkumandanı ordusu­
nu mevzie sokarak Türkleıi şiddetli bir
top ateşine tuttu. Türkler buna tüfenklerle mukabele etmekle beraber Romodanovski yerinden sökülemediği için bu
kısımdaki çarpışmalar da mevzi harbi
peklinde uzadı. Osmanlı ordusu iki kısma
ayrılmış vaziyette mücadeleye devam et­
tiğinden, Çelırin üzerindeki tazyik haliy­
le hafiflemişti. Maamafih muhasaranın
başlamasında iki hafta kadar sonra Diyarbekir beylerbeyi Kaplan Mustafa Pa­
şa eyâleti askeri ve Kiirdistan beyleriyle
orduya vâsıl olduktan sonra muhasara
nisbeten yine sıkılaştı. Top namluları içi­
ne yerleştirilen kızdırılmış demir yuvar­
lak Çehrin içine fırlatılmak suretiyle şe­
hirde mühim mikyasta yangınlar çıka­
rıldı.

Mevzi harbinin nazik durum lar
arzetmesi
Rus başkumandanı Romodanovski
kaleye mutlaka yardım etmeye azmet­
mişti. Zaten emrindeki kuvvetler çok
kalabalıktı. Askerini inevziden çıkarıp
ikinci bir umumi hücum yaptığı zaman
biraz ilerleme kaydetti. Bu vaziyet kar­
şısında acele yardım isteyen Kara Meh­
med Paşa’ya vezîriâzam bir miktar asker
ile 15 top gönderdi. Kara Mehmed Paşa
Rus taarruzunu durdurmakla beraber Romodanovski’nin ilerleme kaydedeceği bel­
li oluyordu. Onun için veziriâzam bir iki
güıı sonra ordudan on iki bin kişi ve 30
top daha ayırarak Kaplan Mustafa Paşa
ile ileriye gönderdi ve Romodanovski’nin
karşısındaki kuvvetlerin kumandası K ap­
lan Mustafa Paşa’ya devredildi.
Kaplan Mustafa Paşa'mn kumandayı
ele aldığının ferdası günü Rus başku­
mandanı ordusunu taarruîa kaldırdı.
Kaplan Mustafa Paşa muharebeyi iyi ida­
re ettiği, öğleye kadar düşmana on bin
kişilik zayiat verdirildiği ve bir aralık
Çehrîn'e bir saatlik mesafeye kadar yak­

laşmış olan düşman bir miktar geriye sü­
rüldüğü halde, ikindiye doğru Osmanlı
kuvvetleri mağlûp oldu. Kumandanlarını
bırakan askerler orduyu humâvuna ilti­
hak için Tasmin suyu üzerindeki köprü­
lerin başına kütle halinde yığıldılar. Sadrıâiam Kara Mustafa Paşa evvelâ bunla­
rı harp sahasına geri çevirmek istediyse
de maneviyatı kırık ve yorgun askerin
bir iş göremiyeceğini hesaplıyarak ilk
fikrînden vazgeçip köprülerin önünü aç­
tırıp muharebe meydanını terkeden as­
keri ordugâhta topladı. Rus askerî de o
deıece yorgun ve bitkin hale gelmişti ki,
muharebe meydanından çekilen asker şu­
rada dursun yalnız kalan kumandanların
üzerine bile koşamadı.

Muhasaraya devam olunması
Romodanovski karşısındaki kuvvet­
lerin mağlûben ordugâha dönmesine rağ­
men Sadnâzam Merzifonlu Kara Musta­
fa Paşa itidal ve soğukkanlılığını kaybet­
medi. Bütün kumandanları ve sair erkâ­
nı bir araya tophyarak herkesin fikrini
açıkça söylemesini istedi. Bu toplantıda
kumandanların çok büyük kısmı, Rus
başkumandanının elde ettiği galibiyetten
faydalanarak kaleye asker sokup ayrıca
metrislerdeki askere de hücum edebile­
ceğini, bu takdirde durumun fena olaca­
ğını, zaten askerin muhasara harbinden
maneviyatının kırılmış bulunduğunu be­
yanla muhasaranın kaldırılıp saf harbî
yapılması fikrini müdafaa ettiler. Konu­
şanları sonuna kadar sessizce dinleyen
sadnâzam ise, askerin maneviyatının asıl
saf harbinde bozulmuş olduğunu, bu yor­
gun ve bozuk manevis’atlı askerle saf
harbine girmenin hatâ teşkil edeceğini,
binaenaleyh askeri dinlendirmek ve m a­
neviyatını bu arada takviye etmek için
muhasaraya devamın daha isabetli ola­
cağım ileri sürdü. Neticede sadrıâzamın
dediği kabul olunarak muhasara kaldı­
rılmadı. Rus başkumandanının Osmanlı
mevzilerine taarruz edememesi için Tas­
ının suyu üzerindeki köprüler y ikildiOsmanlı karargâhında bu kararlar
alınırken Ruslar da Tasmin suyunun, yu­
karı bataklığının başına kadar gelerek
vaziyet aldılar. Romodanovski bir taraf­
tan da gecenin karanlığından istifade ile

2136

Çehritı kalesine, içindeki otuz bin kişiye
ilâveten on sekiz bin kişi daha soktu. Er­
tesi gün Baıabaş Kazakları Hatmarn da
emrindeki kuvvetlerle gelerek Tasmin
suyunun bataklığının bir tarafına yerleş­
ti. Kırk kadar topu ile Osmanlı ordugâ­
hına ateş açtıysa da uzakta kaldığından
mermileri bir zarar vermiyordu.
Ç e h riıv in zaptı
Barabaş Kazaklarının da gelmesini
müteakip Osmanlı askerinin maneviyatı
bir lıayli sarsıldıysa da, kale zaptedilmedeıı binadan gidilmîyeceğiniıı tekrarlan­
ması, bir aralık Osmanlı mevzilerine yak­
laşan beş Mn Ra sun birkaç yüz Türk ta­
rafından perişan edilmesi, sayı çokluğu­
nun korkunç olmadığına misal teşkil ederek askerin gayrete gelmesine yol aç­
tı. Nihayet muhasaranın otuz üçüncü gü­
nü Çehrin duvarlarında lâğım lar vasıtasiyle açılan gedikten Türk askeri içeri
girdi. Kale dahilinde evvelâ kanlı bir bo­
ğuşma başladıysa da artık düşmanın bu­
rada tutunması m üm kün olmadığından,
selâmeti Tasmin suyu üzerindeki köprü­
lere açılan kapılardan Rus ordusu tara­
fına kaçmakta aradılar. Fakat bunların
kaçmaları kolay olmadı; bir kısmı Türk
kılıçları altında can verirken, bazıları da
Tasmin suyunda veya bataklıkta boğuldu.
Ayrıca kaledeki barut ve silâh depoların­
da infilâklar vuku bulduğundan bazılarım­
da bu infilâklarda öldü. Böylece, kalede­
ki kalabalık muhafız kuvvetler hemen
hemen tamamen mahvolmuş ve 21 ağus­
tos 1618 (3 receb 1089) akşamı Cehrin'd e
mücadele sona ermiş ve kale Türklerin
eline geçmiş oldu.
Kus ordusunun çekilm esi ve
T iirk le rin ta k ib i
Çelırin kalesinin düştüğünü ve için­
dekilerin Mahvolduğunu gören Rus baş­
kumandanı kalenin yakınındaki mevki­
inden kalkıp geri çekilmeye başladı. Lâ­
kin pek uzağa gitmiyerek, daha önce şid­
detli çarpışmaların yapıldığı hazır mev­
zilere yerleşti. Rus başkumandanının,
Çehrin’e üç saatlik mesafede bulunan bu
mevzilere girmesi takip edilmesinden
mütevellitti. Cehrin yakınından kalktığı

Padişah Dördüncü (Avcı) ilehmed'in
Avrnpalı ressamlar tarafından yapılmış
diğer bir resmi
zaman sadrıâzam bunların arkasından
Kırını Hanı ile Diyarbekir -ve Anadolu
beylerbeylerini şevketmiş ti. Lâkin Kuş­
lar mevzilere girdiğinden takipçi kuv­
vetler bir şey yapamadı. Bu vaziyet kar­
şısında Tasmin suyu üzerindeki köprüle­
rin acele tamirini emreden Kara Mustafa
Paşa 23 ağustosta orduyu Tasmin suyu­
nun öte tarafına geçirerek Rus kuvvetle­
rinin üzerine gitti. Böylece şiddetli bir
muharebe başladıysa da Rusların çok ka­
labalık oluşları ve önceden hazırlanmış
mevzilere yerleşmiş bulunmaları sebe­
biyle ilk gün bir netice istihsal edileme­
di. Ertesi gün Türk ordusu Rusların et­
rafını çevirmek için gayret sarfettiği g i­
bi, bir taraftan da düşman mevkilerini
sarsacak derecede şiddetli top ateşine
tuttu. Akşama doğru Rus kuvvetlerinin
buradan çekilmek' için bazı hazırlıklara
giriştiği hissedildi. Nitekim gece karan­
lığından istifade ile ağırlıklarını Özi neh­
rinin öte tarafına taşımağa başladılar.
Böyle olmakla beraber Türk taarruzları­
nı tesirsiz kılmak için mukabil taarruz­
lar yapmaktan geri kalmadılar.
Böylece, Rus başkumandanı Romoda-

2137

V*KV!* rın etrafı tahrip etmiş olmaları bakım ın­
dan Türk ordusunun azalan erzakı bitti­
ği takdirde civardan bir şey temiıı etme­
nin de m üm kün olmadığını beyanla, bü­
s d
*
tün bu lıaller karşısında en doğru hars‘ketin ordunun avdeti olduğu noktasında
birleştiler. Bu fikri sadnâzam da benimo*®
siyerek dönmeye karar verdi ve neticeyi
de Silistre civarında bulunan padişaha
yazdı.
Silistre civarında av ve sefa ile va­
kit geçiren Sultan Dördüncü Mehmed,
sadnâzamdan gelen haberi müteakip h ü ­
kümet merkezinde yedi gün yedi gece
donanma icrasını emrettikten sonra, be­
raberinde getirmiş olduğu hasekisi, oğulları Mustafa ile Ahmed’i yanına ala­
rak yola koyuldu ve doğruca Edirne’ye
gitti.
Sadrıâzamın riyasetindeki mecliste
ordunun dönmesine karar verilince, Ka­
ra Mustafa Paşa evvelâ piyadeleri geri
çekti. Sonra ordunun tamamını hareke­
te geçirerek Çehrin önüne gelindi. Bu
arada Ruslar çekilen Osmanlı ordusunu
Dördüncü Mehmed’in hasekilerinden ve
sarmak istedilerse de Kırım Tatarlarının
şehzade Mustafa ile Ahmed’in valideleri
hücumları karşısında perişan olup geri
Emelullalı Gtilnus Sultanın batılı res­
döndüler. Sadrıâzam Kara Mustafa Paşa
samlarca yapılmış bir resmi (Aslı TopÇelırin’deki 150 top ile 9 kumbara hava­
kapı sarayı müzesindedır)
nını çıkarttırdıktan sonra kalesini iyice
tahrip etti. Bu iş de tamamlanınca ordu
novski'nin idaresindeki kuvvetlerle cere­
2 eylül 1678 tarihinde Çehrin önünden
yan eden muharebe çok şiddetli şekilde
ayrıldı. Bu sırada Ruslar takip veya tâyedi gün yedi gece (Silâhdar tarihi C: 1,
ciz hareketinde bulunmaya cesaret ede­
S: 714) sürdü ve bu müddet zarfında
mediler. Zaten kendileri de fazlasiyle hır­
Ruslar otuzbin kişilik zayiat verdi. Türkpalanmışlardı. Ordunun dönüşü sırasında
lerin zayiatı ise 15 ilâ 20 bini buluyordu.
bazı palankalar zaptedildi. Çehrin’deıı
sonraki dördüncü menzilde Kırım Hanı
ayrılarak memleketine gitti.
Osm anlı ordusunun çeri dönmesi
Sadnâzam Kara Mustafa Paşa, sefer
Sadnâzam Kara Mustafa Paşa 31 amüddetince yanında bulunan Himilnitsğustos 1678 günü karargâhta kumandan
ki'yi Nemirve kalesinde oturmak (Silâh­
ve sair erkânı toplıyarak, durumu ve
dar tarihi C: 1, S: 724) ve Ukrayna’yı Osbundan sonra ne yapılması gerektiğini
maıılı himayesinde idare etmek üzere
müzakere etti. Bu toplantıda kumandan­
tenbihatta bulunduktan ve yanına iki bin
lar, Çehrin’in zaptı ile devletin şerefinin
kişilik muhafız Tatar askeri de verdikten
kurtarılmış ve seferin gayesinin hâsıl ol­
sonra yoluna devam etti. İsakçı köprü­
muş bulunduğunu, Rus ordusu tamamen
sünden geçilerek Dobruca’ya girilince
mağlûp edilememekle beraber hayli hır­
Haleb Valisi Kara Mehmed Paşa’ya vezapalanmış olduğunu, şimdiki mevzilerin­
ret verilip seraskerlik vazifesiyle Babaden söküise bile başka bir yerde yeniden
dağı’nda kışlaması emredildi. Bundan
mevzi tutabileceğini, bunun da Türk or­
sonra maiyet erkânı ve bir miktar asker
dusunun yıpranmasına âmil olacağını,
ile yoluna devam eden sadrıâzam Merzi­
Ruslarla birleşmek üzere gelen kazakla­
fonlu Kara Mustafa Paşa 20 kasım 1678

IV:

2138

de Edirne'ye vâsıl olarak sancağı şerifi
padişaha teslim etti.

Sulh muahedesinin akdi
Padişah ve bilhassa sadrıâzam Edir­
ne'ye, oradan da İstanbul'a dönmekle be­
raber, henüz sulh aktedilmediğiııdeu
harb hâli devam ediyor demekti. Koca
bir ordunun uzun mesafeler katederek
Ukrayna’ya kadar gitmesi, sadece, pek
önemli olmayan Çehrin kalesinin zaptı
ile neticelenmişti. Bu seferden, Osmanlı
devlet erkânının almaları icap eden eıı
mühim ders, bundan sonra Türklerin
karşısına Rusya gibi çetin bir haşanın
çıkmakta oluşuydu. Çehrin yakınında ve
özü nehri önlerinde cereyan eden m u­
harebe, Rusların askerlik bakımından
kudret derecelerini. Ukrayna işine el at­
maları da siyasi emellerinin ne yolda in­
kişaf etmekte olduğunu gösteren misal­
lerdi.
Serdarlı kla ve hudut mıntakasını
muhafaza vazifesiyle Babadağı'nda bıra­
kılmış olan Kara Mehmed Paşa’ya, Özi
suyu üzerine iki tane kale inşa ettirmesi
emrolunmuştu. Kara Mehmed Paşa 1679
yazında bunların inşaatım ikmal ettir­
mişti. Eylül sonlarında Kara Mehmed
Paşa ve Kırım Hanından alınan mektup­
larda, Rusların geniş çapta hazırlıklar
yaptıkları (Silâhdar tarihi C: 1, S: 729)
öğrenilince, 8 ekim 1679 pazar günü ya­
pılan toplantıda Ruslar üzerine tekrar
sefer icrasına karar verildi. Bu kararı
müteakip hazırlanmaları hususunda eyâ­
letlere emirler yazıldı.
Çehrin yakınındaki muharebede Ruslar açıkça bir mağlûbiyete uğramamak­
la beraber, OsmanlIlarla başa çıkamıyacaklarım hesaplıyor, onun iğin sulhun
akdini arzu ediyorlardı. Nitekim, şulhe
ait hazı hususları görüşmek gayesiyle
(Tarihi Raşid C: 1, S: 359) 5 mart 1680
de İstanbul'a bir Kus elçisi geldi. Eski
Osmanlı tarihlerinde bir açıklama bulun­
mamakla beraber, muhtemelen, Rus el­
çilerinin gelmesi dolayısiyle, veyahut da'

hazırlıklar kâfi görülmediği için, 1679 ekiminde alınan sefer kararı 1680 yazında
icra edilmedi. Nitekim. Raşid'in ifadesiy­
le ; « mühimmat-: lâzime-i seferivenin
küsuru Edirne'de tekmil ve ietmin olun­
mak üzere padişah Dördüncü Mehmed 29
ekim 1680 de İstanbul’dan hareket etti.
Birkaç gün sonra da Sadnâzam Kara
Mustafa Paşa yola çıktı.
Bu vaziyet Rus Çarını telâşlandırmış
olduğu cihetle, sulh için Kırım Hanı Murad G iıay’a müracaat etti. Hükümet bu
hususta Kırım Hanına selâhiyet verdiğin,
den 11 şubat 1681 (22 muharrem 1092) de
muahede imza edildi. K ırım ’ın merkezi
Bahçesaray'ds hazırlanması bakımından
«Bahçesaray sulhüs- dîye anılması m üm ­
kün olan bu muahede yedi maddeden
ibaret olup (Akdes Nimet Kurat, Rusya
tarihi S: 234 ve Silâhdar tarihi C'. 1, C:
737) şu şartlan ihtiva etmekteydi :
1 - 3 ocak 1681 den başlamak üzeıe
iki devlet arasında sulh
devam ede­
cektir.
İki devlet arasında Özü ( D niep r)
nehri sınır teşkil edecek ; Kırım H anı­
nın geçen üç yılın vergisi birden ödene­
cek ve bundan sonra mutad yıllık vergi
gönderilecek.
2 — Kiyef şehri ile buna bağlı beş
palanka Rtıslarda kalacak ; Özü ile Aksu
(Buğ) arasındaki sahaya kale yapılmıyacak.
3 — Tatarlar, Dniepr'in her iki tara­
fında sürülerini otlatabilecek, Kazaklar
da Dııiepr boyunca balık avlamak ve tuz
almak için Karadeniz'e inebilecek,
4 — Mülteciler kabul edilmiyecek.
5 — Zaporog kazaklan Ruslara tâbi
olacak.
6 — Çar’ın unvanları tam olarak ya­
zılacak.
7 — Sultan ve Han, Çar’m düşman­
larına yardım etmiyecek.
İlk Türk - Kus barışı mahiyetini haiz
olan bu muahedenin Zaporog kazakları
maddesi hariç, diğerlerini Osmanlı h ü ­
kümeti tasvip etti.

AVUSTURYA İDARESİNDEKİ MACARİSTAN ARAZİSİ VE
TÖKÖLÎ İİVtRE MESELESİ, OSM AN LILARIN AVUSTURYA SEFERİ
Macaristan Tüıkler tarafından fethedildiği zaman, halkının ekseriyeti Ma-

carlardan ibaret bulunan bir miktar arazi AvusturyalIların elinde kalmıştı.

2139

(A

Telek y Mihaly
Magyar Nemzet Törteııete'den)

Osmaıılı idaresindeki Macar arazisinin
batı tarafından başlayıp kuzey batıdan
Erdel sınırına kadar bir şerit gibi uza­
nan bu toprak parçasının, Tuna'nm dir­
sek yaptığı hizadan Tisa’ya kadar uzanan
kısmı eski Osmanlı tarihlerinde «Orta
Macar arazisi» diye anılır.
Macaristan’ın Türkler tarafından fet­
hinden sonra, AvusturyalIlar, ellerinde

kalan Macar arazisini kendi menfaatleri­
ne uygun bir İdarî teşkilâta bağlamışlar,
bu arada Erdel sının yakınındaki Kassa
( Kaşa v) şehrini Orta Macar arazisi için
bir nevi merkez haline getirmişlerdi.
İmparator Leopold zamanında Avus­
turya makamları Macarlara karşı kötü
bir idare şekli tuturmuştu. Macarían ağır vergilerle ezdikten başka bilhassa
vicdanlar üzerinde derin tazyikler icra
ediyorlardı. Bu sırada bir kısım Macarlar Protestanlığı kabul etmiş durumday­
dı. Osmaıılı tarihlerinde Bakaıı-oğlu diye
zikredilen Batthyanv ile Zeriııoğlu diye
zikredilen Zriny've tâbi Macarlar da Pro­
testan mezhebinde idiler. AvusturyalIla­
rın dinî tazyik icra ettikleri kısım işte
bu protestan Macarlardı. Katolik ve protestanlar arasındaki mezhep mücadelesi­
ne, Avusturya imparatorlarının, Protes­
tanları katolikliğe geçmek için zorlama­
ları da eklenmekteydi. İmparatorun pro­
testan Macarlara karşı mücadeleyi şid­
detlendirmesi ve protestan reisleri öldür­
mek suretiyle imhaya çalışması, mesele­
nin büyüyüp karışık bir hal almasına âmil oldu. Avusturya hükümetinin bu şe­
kildeki davranışı yüzünden evvelâ katolik ve protestan Macarlar birbirine girdi.
Bilâhare protestan reislerden Zriny, Ferec Nadasdv ve Frangepan gibi kimseler
imparator tarafından öldürtüldü. Bunla­
ra ait Kassa (Kaşav) Fülek, Honod gibi
kaleler alınıp içlerine Avusturya askeri
dolduruldu. Protestan halka o derece eziyet ve kötü muamele edildi ki, ırz ve
namuslar dahi tecavüzden kurtulamadığı

Soldan: F. Wesselenyi, F. Nadasdy, Zriıır F. Fraııgepan
(A Mae yar Nemzet Törtenete'deıı)
2140

gibi, bazı kimseler ateşe atılmak suretiy­
le, bazıları da atların ayaklan altında
Çiğnetilmek suretiyle öldürüldü.

lunmayan kimseler olduğunu bildiğinden
anların bu ¡nevandaki tavassut teklifle­
rini reddetti.

Tököli İm re

TÖküii’nîn Osm anlı himayesine
girmesi

AvusturyalIlar böyle zulüm ve kat­
liâmda bulunurken Orta Macar halkı da
bazı reislerin idaresinde toplanmaya ve
mücadeleyi devam ettirmeye çalışıyordu.
Erdel beyi Apafi Mihal’den vardım gö­
ren Teleki Mihal bu şahsiyetlerden bi­
riydi. Fakat Orta Macar halkının, etra­
fında asıl birleştiği şahsiyet Tököli îmre
idi. Karpat dağlarının eteğindeki Kesmark (Sokmar) malikânesi sahibinin oğ­
lu olan Tököli îmre, babasının Avustur­
y a l I l a r tarafından öldürülmesi yüzünden
pek genç yaşta mücadele sahnesine atıl­
mıştı. Osmaıılı tarihlerinde «Orta Macar
Kıralı® şeklinde kaydedilen Tököli îmre,
aslında kıral olmayıp nihayet bir m ali­
kâne sahibi asilzâde idî.
Orta Macar halkının, büyük kuvvet­
lerle üzerlerine yüklenen AvusturyalIlara
karşı muvaffak olmaları imkânsızdı. N i­
tekim genç Tököli îmre mağlup olunca
on bin kadar Macar askeriyle Erdel’e sı­
ğındı. Onun ilticası ile A v u stu ry alıl arın
Protestan Macarlara karşı zulüm ve ta­
kibatı durmadığından bîr müddet sonra
Orta Macarlar Tököli’yi davet ettiler,

Orta Macar halkının reisi olan Tö­
köli îmre 1675 yılında İstanbul’a bir elçi
göndererek, Osmanlı himayesine alınm a­
sını rica etti. AvusturyalIlarla harp fas­
lını yeni kapatmış olan Sadrıâzam Fazıl
Ahmed Paşa, bu devletle tekrar bir gai­
le çıkmasını istemediğinden, Tököli’nîn
müracaatını reddetti. Fakat bundan bir
sene sonra Fazıl Ahmed Faşa’nm yerine
Merzıfonlu Kara Mustafa Paşa’nm sadrıâzam olması, Tököli îmre meselesinin
bambaşka yönde inkişafına yol açtı. Harisliği hususunda müverrihlerin ittifak
ettiği Kara Mustafa Paşa, Tököli’yi Os­
manlI himayesine aldı. Silâhdar tarihi
(C: 1, S: 743) müellifinin ifadesiyle: «Ka­
ra Mustafa Faşa sadrıâzam olunca, tamaı
galip adam olduğunu haber alıp, hayli
mal göndermekle muradına nail oldu.
Yani ki ııişledi ise işledi zararı m ukar­
rer iken padişahtan ahidname alıverdi».
Sadrıizam a yaptığı tesir neticesinde Osmanlı himayesine nail olan Tököli’ye

Orta Macar h alkının Türkfere
müracaatı
Kendi imkânları ile Avusturya zul­
münü önl iyem iveceklerini anlıyan Orta
Macarlar, nihayet, vicdanlar üzerinde
hiçbir baskıda bulunmayan OsmanlIlara
müracaat etmek istediler. Osmanlı kud­
retinin azametinden ve bilhassa müsa­
mahalı dinî siyasetinden bu yönde is­
tifadeyi gözeten Orta Macarlar 1672 yı­
lında (Silâhdar tarihi C: 1, S: 742) ev­
velâ Yanova beyl&rbeyi Cerrah Kasım
Paşa ya müracaat ettiler, Tököli îmre'nin
tavsiyesi üzerine yapılan bu müracaatta;
kendilerinin gösterdiği bir bölgeye iskân
olunmalarının temini ile Erdel gîbi Osmanlı himayesinde bir beylik olarak ka­
bullerini istediler. Cerrah Kasım Paşa ise,
hudutlarda edindiği tecrübelerden, Orta
Macarların kaypak ve itimada şayan bu­

O r ta M a c ar (K u rs ) k r a lı T ö k ö li İm re
(T o ln a i V ifag T ö rtp n e im e ’den)

2141

göre, Tököli İmre sadrıâzamın gözünü
Macar altım ile boyamak suretiyle, hem
Avusturya hududuna tecavüz müsaade­
sini, hem de yanına OsmanlIlardan aske­
ri kuvvet alma işini halletti.
Sadrıâzam Merzifonlu Kara Mustafa
Paşa, Tököli İmre yüzünden Avusturya­
lIlarla sulhü bozmaya kalkarken Vagvaımuahedesinin müddetinin bitmesine da­
ha iki sene vardı. Haris veziriâzam kat­
Padişahın Tököli İm reye verdimi Orta
merli hatâ işliyerek padişahtan Tököli’ye
Macar (Kurs) krallığı nişanının tuğrası
yardım va’di aldı ve böylece herşeyden
(A Magyar N'emzet Törtenete’den)
fazla avi anmayı düşünen padişahı da bu
hatâya hissedar kıldı. Budiıı beylerbeyi«Orta Macar Kıralı» ünvanı ile berat ve
sı Arnavut İbrahim Paşa’ya Orta Macar
ahidnâme verildi. O devirde Türkleı-, Töarazisini Tököli için zaptetmesi hususun­
köli’ye bağiı olanlan, Macarca âsi mâna­
da emir verilip bu işe serasker tâyin esına «Kruczs kelimesinden bozma olarak
düdi. İbrahim Paşa kendi eyâletinden
«Kurs» diye zikrettikleri cihetle, kendi­
başka özü, Rumeli, Yanova eyâletleri ile
sini ayni zamanda «Kurs Kıralı* diye de
bazı sancakların askerlerini Peşte civa­
anıyorlardı.
rında toplandıktan ve Tököli ile de birleş­
tikten sonra 26 temmuz 1682 (21 recep
Tököli’nin AvusturyalIlara karşı
1093) de harekete geçti. Evvelâ Honod
kalesini kuşatarak zaptetti. Bunun arka­
mütecaviz tavır takınması
sından Orta Macaristamn merkezi Kassa
Tököli İmre Osmanlı himayesine gi­
kalesi aiındı. Müteakiben Eperjes, Leurerek sırtını kuvvetli yere dayadıktan
tschau, Fülek de dâhil olmak üzere yirmi
soı*ra, Avusturya işgalinde bulunan Or­
sekiz adet (Silâhdar tarihi C: 1, S: 755)
ta Macar arazisini ele geçirmeye kalktı.
kale ve palanka zaptedildi. En son ola­
Tabii bu işi, hem izinsiz, hem de sadece
rak onbeş gün süren bir muhasara neti­
cesi Fülek’i alan (10 eylül 1682) İbrahim
kendi kuvvetiyle başaramazdı. Müverrih
Paşa, aldığı yerlerin hepsini TököIİ’ye
Fındıklılı Mehmed Ağa’nın bildirdiğine
teslim ettikten sonra Peşte'ye döndü. Bu arada Avus­
^ c /ijjrriin g V ro ^ia S f"’ f ir s c r ic g
turyalIların Uyvar:a hücum
ta> u S uJt
0.r fc i*
edeceklerine dair bir haber
Î . S Î E r aldığı için dernal o tarafa
-CşÇL*.
gittiyse de, haberin
doğru
olmadığın; biîzat müşahede
ederek geriye döndü. Kış
yaklaştığı için emrindeki as­
kere izin verip kendisi eyâ­
leti olan Budirı'e çekildi,
A v u stu ry a ile harbin
başlam ası

E perjes ve m u lıa s a ra s ıııd a ıı genel g ö rün ü ş
( A M ag yar N em zet T örtenete’den)

2142

Veziriâzam Kara Musta­
fa Paşa, Budin Valisine Avusturya’dan arazi zaptettirmekle sulhü bozucu bir ha­
rekette bulunmuş oluyordu.
Zaten kendisinin esas arzusu,
Avusturya'ya karşı bir sefer

icra etmekti. Ruslarla yapılan harpte bir
sürü zahmetlere rağmen mühim bir iş
görülmemiş, ancak Çeiııin gibi ehemmi­
yetsiz bir kale zaptedilebilmişti. îlk Rus
harbi olan bu Çehrin seferi Osmanlı dev.
leti Içiıı mühim bir ihtardı. Lâkin Merzi£onlu Kara Mustafa Paşa bu hakikati se­
zip göremedi. Şöhret hırsı basiretinin öntine kalın bir perde gibi gerildi. Neti­
cede devletin başı büyük ve felâketli bir
derde girdi. Vaktiyle yine şöhret düşkünü
veziriâzamlardan Koca Sinan Paşa da
devleti Avusturya ile harbe sürüklemiş­
ti. Fakat bu defaki ondan çok daha be­
ter bir netice verdi.
Bu devri bizzat yaşamış ve hâdise­
lerin bilfiil içinde bulunmuş olan müver­
rih Silâhdar Mehmed Ağanın kaydına
göre ; Avusturya ile sulhü bozan ve dev­
leti harbe sürükleyen şahıs, Merzifonlu
Kara Mustafa Paşanın bizzat kendisidir.
Toköli İmre için, Orta Macar arazisinin
ele geçirilmesine karar verilmiş olduğu
sırada, Avusturya hükümeti İstanbul’a
Albert de Caprara adında bir elçi gön­
dermişti. Elçinin vazifesi, henüz müddeti
bitmemiş olan sulh muahedesini yenile­
mek ve barışı yirmi sene için temdit et­
mekti, 10 haziran 1682 tarihinde mezkûr
elçi padişah tarafından kabul edildiği za­
man, hükümetinin niyetlerini belirtmiş,
padişah da devlet erkanı ile müşavere
olunsun demişti. Lâkin, harp taraftarı olan veziriazam, bazı kimseleri tahrik ve
çevirdiği entrika îie devleti sür’atle har­
be götürmeye gayret etmiştir. Sadrıâzamı acı ve ağır şekilde itham eden Silâh­
dar tarihi (C: 1, S: 757) müellifi, bu hu­
susta « mütekebbir, tamakâr, devletin ha­
raplığını ister, anud-u kemıd ve mağ­
rur» kelimeleri ile onu tavsiften sonra :
*— Raab çenginde bulaşan yağlıkara henÜ2 silinmeyip kaldı» diyerek sulhe mâni olmaya çalıştığını, yeniçeri ağa.
sı vezir Bekir Mustafa Paşa’yı kendi ta­
rafına çekip fikrine uydurmuş olduğunu
ve kumandanları vasıtasiyle yeniçerileri:
*—- Padişah bizi neye besler, oturma­
dan kötürüm olduk. Cenk isteriz. Haab’da
kalan çantalarımızı varıp düşmandan alalım» diye söylettiğini, ayrıca askerin
bu sözlerini padişaha naklettiğini kayde­
der. Dördüncü Mehmed’in buna rağmen
sulhü bozmak istemediğini, sadrıâzamın
2143

ise bu defa, tam mânasiyle hileye başvu­
rarak, Avusturya tecavüzlerine dair hu­
dut valilerinden sahte fervatnameler ge­
tirterek padişaha arzettiğini ve netice iti­
bariyle hükümdarın zihnini çelerek har­
be razı ettiğini bildirir. Viyana seferine
bizzat iştirak etmiş olan müverrihin, bu
harbin facia ile neticelenmesinden dolayı,
sadrıâzam hakkında fazla hissi bir hük­
me varmış olabileceğine de biraz pay
verilebilir. Bu arada şunun da şüphesiz
zikri gerekir ki, Kara Mustafa Paşa Avusturva’ya harp açmak isterken sırf ku.
ru bir şahsi şöhret hırsının tam mâna­
siyle esiri kabul edilemez. Onda Viyana
fatihi diye anılma arzusunun yanında
Osmanlı imparatorluğunu Kanunî zamanmdakinden daha geniş hale getirme ar­
zusu da açıkça sezilir.

Avusturyanm durum u
Kara Mustafa Paşa harp için baha­
neler ararken, Avusturya kendisini Türk­
lerle büyük bir mücadeleyi göze almaya
müsait durumda görmemekteydi. Zira,
Otuz sene harbinden bir miktar arazi
kaybederek çıkmış olan Habsburg impa­
ratorluğunun, bu toprak kaybından da­
ha başka sıkıntıları mevcuttu. 1648 Westfalya muahedesinden sonra Avusturya

Fransa kralı Ondördüncü Louis

360 prenslikten müteşekkil bir konfede­
rasyon manzarası aızedeı* hale gelmişti.
İmparatorluğa bağlı Germen prenslerinin
para basmak, ordu toplamak, imparator
aleyhine olmamak şartiyle herhangi bir
devletle ayrı muahede imzalamak yetki­
leri vardı. Bu prenslerin bir kısmı da
protestandı. Bu sırada Fransa'nın başın­
da OndördCincü Louis gibi kudretli bir
şahsiyet mevcuttu. Fransız Kıralı, Ger­
men birliğinin tahakkuk edememesi için
usta bir siyaset takip ediyordu. Bunun
iğin Avusturya imparatorları, batı taraf­
larında Ondördüncü Louis Fransası gibi
bir devlet varken doğuda bir mücadele
kapısı açılmasını istemiyorlardı.
Otuzsene harbinin sarsıntılı durumu­
nu iyice atlatmadan 1672 de yedi senelik
bir harbe daha girmiş olan Avusturya,
bu mücadeleden de kârlı bir şekilde çık­
mış değildi. İşte bunun içindir ki, Türk­
lerle sulhüıı devamını arzuluyor ve bunu
da Vaşvar muahedesi ile kurulan karşı­
lığı yirmi sene daha temdit suretiyle ah­
de bağlattırmak istiyordu.

Avusturyanın son gayretleri
Budin Valisi İbrahim Paşa’mn Tököli İmre ile birlikte Orta Macar arazisini
ele geçirmek üzere faaliyete koyulması.
AvusturyalIların, Osmanlılarm harp iste-

diklerine iyice kanaat getirmelerine âmil
olmuştu- Esasen 1678 yılında Christophe
Von Kunitz adındaki elçileri İstanbul’a
geldiği zaman bu hususta şüpheye düş­
tükleri için hazırlanmaya başlamışlardı.
Fakat her şeye rağmen harbe girmek ta­
raftarı olmadıklarından anlaşmaya uğ­
raşıyorlardı.
Christophe Von Kunıtz’den sonraki
elçi Albert de Caprara sadrıâzam ile ilk
görüşmeyi yaparak Osmanlı hükümetinin
niyetini anladıktan sonra (Cevat üstün,
1683 Viyana Seferi S: 26) imparatora yaz.
dığı bir mektupta : « Eğer benim yüz eIim olsaydı ve ben nabzımın her atışın_da bir mektup yazabilseydim bunların
hepsinde de ayni şeyi tekrarlardım :
Türklere karşı monarşiyi ve bütün Hıris­
tiyanlığı korumak için
majestelerinin
kılıca sarılmaktan başka yapacağı bir şey
kalmamıştır. Barış um utlan ortadan
kalktı» demekteydi.
Albert de Caprara son görüşmesini
reisülküttab ve yeniçeri ağası Bekri Mus­
tafa Paşa ile 1682 aralık ayı sonlarında
Edirne'de yaptı. Muahedenin yenilene­
bilmesi için Avusturyanın, Yanık (Raab)
kalesini Türklere terketmesi ve sefer
masrafını tazmin eylemesi talebiyle kar­
şılaşınca (SİIâhdar tarihi C: 1, S: 758),
Osmanlılarm harp kararlarının k a filiğ i­
ni bir defa daha anlıyarak :
«— Beni Çasarım sulhu yenilemek
için gönderdi; yoksa mal ve memleket
ver demedi ; siz ise sefer kapısını açtınız,
üzerimize asker çektiniz, Nalıak yere kan
dökülmesi Allahdan reva mıdır? Ben Çasarıma ne yüzle varayım ! î dedi. Yine
Silâhdar Fm dıklılı Mehmed Ağanın bil­
dirdiğine nazaran, sadrıâzamdan ümidini
kesen Avusturya elçisi Şeyhülislâm A li
Efendi’den s İslâm şeriati üzere boğazına
bez bağlayıp aman dileyene kılıç olur
mu? üzerine sefer caiz midir?» diye bir
fetva da aldı. Netice itibariyle, sulhü te­
mine muvaffak olamayan elçi, Edirne’de
göz hapsine alındı.

Avusturyanın m üttefikler araması

P a p a O n b İrin c i İnosan
(A ^ la ^ y a r N em zet T örtenete’den)

AvusturyalIlar, daha elçileri Kunıtz’in İstanbul’a geldiği günlerde hazırlıklı
bulunmaya dikkat etmişlerdi. Hele Caprara’nın ilk temasında Osmanlılarm harp
2143

İkin ci V iyana M uhasarasından ik i görünüş

Yakanda: ilk m uhasara günlerinde akıncı Kollarının getirdiği esirler ve
kendiliğinden teslim olanlar Osmanlı komutanları huzurunda.
Aşağıda: Viyana, kalesinin burçlarından biri önünde şiddetli çarpışmalar
(Bu resimlerin her ikisi de «Von Victor v. Renner» in yazdığı «Vien Im Jahre
I6S3» adlı Almancfl ftSfrMfvn aîtnat'Ob'

ı

niyetlerinin kafiliğini anlayınca, yalnız­
ca silâhlanmak hususunda değil müttefik
bulmak için de faaliyetlerine hız verdi­
ler. 3 irer Alman prensliği olan Bavyera.
Suab, Frankonya ve Saksonya’ya, bun­
lara an başka Brsndenburg eîektörlüğü.
İspanya, Fransa, Venedik ve Lehistan h ü ­
kümetlerine müracaat ettiler. Bu arada
Papa Onbirinci îııosan büyük gayretler
sariederek Türklcr karşısında hıristiyan
devletleri birleştirmeye çalıştı. Papanın
gayretleri ile Avusturya İmparatorunun
müracaatları neticesinde, peşinen geniş
çapta bir müttefikler cephesi kurulama­
dıksa da, harcanan emekler boşa da git­
medi. AvusturyalIların kendisinden pek
fazla çekindiği Fransa ittifaka girmedi;
fakat hasmane vaziyet almıyacağmı da
belirtmek su re tiyi e»müh i m bîr iş görmüş
oldu. Venedik hükümeti pek kurnaz dav­
ranarak, ittifaka girdiği halde bu duru­
munu peşinen açıklamadığı gibi, harbin
ilk günlerinden itibaren fiilen hasmane
tavır da takınmadı. Leh hükümeti Avus­
turya ile 31 mart 1683 te Osmanlılara
karşı tedafüi ve tecavüz! bir muahede
imzaladı. 60 bin kişilik ordu toplayıp bu­
nun 40 bin kişisi ile harbe iştiraki kabul
eden Leh Kıralı Jan Sobieski ordusuna
bizzat kendisi kumanda edecekti.
Bu iki devletten başka Bavyera
Prensliği 11,000, Saksonya 11,400 asker
vermeyi kabul ettiler. Frankonya ve Su­
ab prenslikleri ise yardım va'dinde bu­
lundular. Papa İnosan'ın çalışmaları hay­

li tesir icra ettiği cihetle asker yardımı
alınmayan bazı yerlerden para yardımı
geldi. Bizzat Papalık makamı imparalcra 1.5 milyon gulden gönderdi. İspanya
ve İtalya’dan pek çok para geldi. Hollan­
da Tuna'da kullanılacak bir donanmanın
teçhiz masrafını üzerine aldı, İsviçre keıı_
di topraklarında asker toplanmasına m ü­
saade eiii. Bazı yerlerden de imparator
ordusunda îürklere karşı vuruşmak üze­
re gönüllüler geldi.

Y u k a rd a : A v u s tu ry a
ratoru

e lçile rin d e n

im p a ­

C aprara

*
S oida: A v u s tu ry a
d ip lo m a ­
tik
hey’e tle rin d e n
b ir in in
B u d iıı Paşası h u z u r u n a
bulü m e rasim i

ka­

*
(R e s im le rin her ik is i de M a ­
carca
«A M a g y a r
N em zel
Törtenete» a d lı eserden a lın ­
m ıştır)

2145

O sm anh ordusunun harekete
geçmesi
Veziriazam Merzifonlu Kara Mustafa
Paşa devlet erkânı ve nihayet padişahı
fikir ve karar bakımından harbe hazır­
ladıktan sonra Avusturya elçisi Albert de
Caprara Edirne’de 31 aralık 1682 de ye­
niçeri ağası vezir Bekri Mustafa Paşa ile
son defa “Örüştü. Bu görüşmede (Silâhdar tarihi C: 2 S: 1) yeniçeri ağası :
*— İşte mehabetlu padişah-ı İslâm
efendimiz hazretleri üzerinize seferi m u­
hakkak eyledi. Yanık-kalesi teslim olu­
nur ise sulh yenilenir ve dostluğun icabı
yapılır.» diyince, elçi :
«— Kale kılıç ile almır, yoksa bura­
daki söz ile kale verilmez» cevabını verdi.
Böylece, âdeta harp ilânı tebliğ edilircesine son söz söylenmiş, mücadele fas­
lı açılmış oluyordu. Nitekim 22 ocak 1683
de padişahın tuğlan çıkarılarak Babüssaade önüne dikildiği gibi, memleketin her
tarafına emirler gönderilerek, Mayıs ayı
başlarında Belgrad’öa bulunmaları bildi,
rildi. Bu arada padişahın sefer esnasında
Belgrad’a kadar gelmesine, fakat oradan
ileri geçmiyerek serdarlığm veziriazam
tarafından ifasına karar verildi.
OsmanlI hükümeti bu hazırlıkları ya­
parken Avusturya imparatoru Leopold
da 7 ocak 1683 tarihinde imzaladığı bir
irade ile (Cevat Üstün, 1683 Viyana se­
feri S: 36) nisanın ilk onbeş günü için­
de hazır olmak üzere 80 bin kişinin silâh
altına alınmasını emretmişti.
Hazırlıklar tamamlanınca Dördüncü
Mehmed 1 nisan 1683 perşembe günü or­
du ile Edirne’den hareketle 3 mayısta
Belgrad’a vâsıl oldu. On gün sonra vezi­
riazama serdarlık verilerek ordu hare­
kete geçirildi.

Serdarı ekrem Kara Mustafa Paşa
Belgrad’dan Zemlin (Zemun) sahrasına
geçtiği zaman burada bir müddet kaldı.
Bu arada bazı beylerbeyleri eyâletleri
askeri ile gelip serdara m ülâki oldular.
24 mayısta Zemlin’den hareket eden or­
du Ösek (Esseg) e vardığı zaman, evvel­
ce sefere iştiraki için haber gönderilmiş
olan Orta Macar Kıralı Tokoli İmre gel­
di ve kendisi merasimle karşılandı. Ordu
Ösek köprüsünden karşıya geçtiği sıra­
da, gemilerle buraya kadar getirilmiş olan top, mühimmat ve zahire de karaya
çıkarıldı. Sadrıâzam, Ösek’te ordu ile be­
raber getirilmekte olan Avusturya elçisi
Albert de Caprara ile (Silâhdar tarihi C:
2, S: 20) görüştü. Elçi Caprara’ıım mem­
leketine gitmesine izin verilmesinden beş
gün önce Kara Mustafa Paşa, Hermaıı
Von Baden adresine yazılmış (Cevat ü s­
tün, 1683 Viyana muhasarası S: 29) bir
mektup gönderdi. Gurur ve haşmet ifade
eden kelimeleri pek bol olan bu mektup­
ta sadrıâzam AvusturyalIları suçlandır­
makta ve tecavüz hareketlerinin harbe
sebep olduğu belirtilmekteydi. Ösek, or­
dunun toplanma yeri olarak seçildiğin­
den, Rumeli tarafındaki valilerin bir kıs­
mı burada orduya katıldı.
Onbitı kişilik bir düşman kuvvetinin
Uyvar üzerine geldiği haber alınmış ol­
duğundan, Budin Valisi İbrahim Paşa’nın
emrine birkaç beylerbeyi verilerek o ta­
rafa sevkedilmişti. Bunlar Uyvar’a var­
madan önce düşman çekilip gittiği cihet­
le, geriye döndüler ve îstolni - Belgrad’da
orduya m ülâki oldular. 25 haziran 1683
de ordu îstolni - Belgrad’a ulaştı. Bura­
da Kırım Hanı Murad Giray da Tatar
askeri ile gelerek sadnâzama mülâki
oldu.

VİYANA M U H A S A R A S I
Avusturya’ya kargı harp açılmasında
birinci derecede rol oynamış olan Vezi­
riazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa,
ordunun harekât sahası üzerinde de ken­
di fikrim hâkim kıldı. Belgrad'dan ayrı­
lırken, Yaııık-kalesinin fethi için serdar
tâyin (Silâhdar tarihi C: 2, S: 12) edile­
rek kendisine sancağı şerif teslim edil-

mişti. Fakat o bunu küçük bir iş göre­
rek Avusturyaııın merkezi Viyana'yı zap­
ta kalktı. Ve vaktiyle Kanuııi'nin alama­
dığı Viyana üzerine orduyu şevketti.
Sefere bizzat iştirak ettiği, sadrıâzam ile zamanın birçok devlet erkânını
yakinen tanıdığı cihetle, sözüne itimad
edilmesi gereken müverrih Silâhdar Fin.
2146

diklılı Mehnıed Ağanın gaj-et mufassal
şekilde anlattığına göre ; Viyana zaptım
sadrıâzanun aklına koyan şahsiyet Reisülküttab Laz Mustafa Efendi idi. Reisülbüttab sadnâzama :
<t— Efendim, başkasının sözünü din­
leme : sen ancak fail-i muhtarsın, taraf-ı
Hakdsn nazil olmuş bir uur-u efzansın.
Milletinden hiçbir ferd bu kadar askere
malik olmamıştır. Kızıl Elma’ya kadar
değil bütün Frengistam zapta kalksan
karşına çıkacak kimdir. Bu kadar asker
ve cephane ile, mert olan, Yamk-kalesi
gibi kaleye mi sarılır?» demiş, ayrıca Vivana’nın zenginliğini ballandırarak an­
lattıktan sonra, burası alınınca Yanıkkale (Raab), Komarom ve sair kalelerin
kendiliğinden düşüp ele geçeceğini ilâve
etmiştir. Mağrur ve muhteris sadrıâzam
l)u fikri parlak görüp benimsemiş ve fa­
kat Istolni Belgrad'a gelinceye kadar (Silâhdar tarihi C: 2, S: 19) niyetini açıklamamıştıı'Kara Mustafa Paşa Viyana üzerine
yürümeyi aklına koyduktan soııra bu fik.
rini bazı yakınlan üzerinde talim eyle­
di. Istolni Belgrad'da bir fıarp meclisi
toplıyarak ordunun harekâtı meselesini
karara bağlamak istedi. Toplantıda Def­
terdar. Reisülküttab ve Şam, Diyarbekiı-,
Silistre, Rumeli, Anadolu beylerbeyleri,
yeniçeri ağası, kul-kethüdası, bölük ağa­
ları, cebeci ve topçu başılar, serhad alaybeylerinden birkaç kişi, mühim bir şah­
siyet olarak da Kırım Hanı mevcuttu.
Ordunun teveccüh edeceği yer meselesi
ortaya atıldı. Şeyh Vâni Mehmed Efendi
evvelce aldığı talimat gereğince Viyana
muhasarası için zemin hazırlamaya gay­
ret etmişti. Sadrıâzam söz aldığı (Silâhdar tarihi C: 2, S: 28) zaman :
Gerçi maksadımız Yanık-kalesi
ile Komarom kalesidir. Allahın inayetiy­
le teshiri mümkün ; lâkhı kale almış oIuruz, memleket değil. Muradım inşallah
Beç’e ( Viyana ) gitmektir, ne dersiniz?»
dedi.
Sadrıâzam pek mühim, o nisbette na­
zik, ayni zamanda tehlikeli bir mevzua
parmak basmış oluyordu. Bir imparator­
luğun merkezinin zaptı elbette kolay de­
ğildi, Buraya yürününce büyük bir ih ti­
malle hıristiyan Avrupamn Türkler aley­
hine birleşmesi mümkündü, ihtimal bu
2147

Serdar ve V eziriazam M e rzifo nlu
K a ra M ustafa Paşa
(A lm a n c a « W ie n im Ja h re 1683» ad lı
eserden)

endişelerden dolayı mecliste bulunanlar
sadrıâzamın sualine bir müddet için ce­
vap verem eyip sustular. Kara Mustafa
Paşa sağma soluna bakındıktan sonra
Şam Valisi Sarı Hüseyin Paşa'ya hita­
ben :
«— Ağzın bağlı mı? neye söylemez sin» dedi.
Evvelden teııbihli olduğu anlaşılan
Şam Valisi ise :
«— Ferman sizden, hizmet bizden»
cevabı ile sadrıâzamı memnun bıraktı.
Böylece Viyana muhasarası karara bağ­
lanarak fatiha okundu. Toplantıda bir
şey söylemiyen Kırım Hanı Murad G i­
ray bilâhara böyle bir neticeye varmanın
doğru olmadığını anlattı. Ve bu sene
Yanık ve Komaron kalelerinin alınması­
nı, etrafa akınlar yapılarak düşman ara­
zisinde tahribatta bulunulmasını, kış
mevsiminin hudut yakınında geçirilme­
sinden sonra ertesi sene Viyana’ya yü­
rünmesini ileri sürdükten başka hıristiyan devletlerin imparatora yardım ede­
bileceklerini de belirtti. Bu sözler sadnâzamın hoşuna gitmedi. Silâhdar tarihi

müellifine göre, sadrıâzam sesini çıkar­
mamakla beraber bu fikrinden dolayı
Kırım Hanına kin bağladı.
Yine mezkûr müverrihin kaydına na­
zaran ; sadrıâzam, sevmediği bir kimse
olan Budin Valisi İbrahim Paşa’yı harp
meclisine çağırmadı. Fakat karar alın­
dıktan sonra huzuruna davetle, Viyana’nın zaptına karar verildiğini, bu husus­
ta fikrinin ne olduğunu sordu. İbrahim
Paşa, Yamk-kale ve Komaron zaptedilmeden Viyana’ya yürünmenin doğru ol­
madığım, buralar zaptedilip akınlarla
Avusturya arazisinde tahribat yapıldık­
tan ve kış hudut yakınında geçirildikten
sonra ertesi sene Viyana zaptının doğru
olacağını belirtti.
İbrahim Paşa’nın mütalâasına içer­
leyip kendisine kin bağlayan sadrıâzam,
Viyana zaptedilince, sair Avusturya şe­
hirlerinin kolaylıkla düşeceği fikrini ge­
niş çapta savunduktan sonra : « Bundan
sonra her kim bana bu yoldan raen’c da­
ir söz söyleyip muhalefet ederse aman
vermeden katlederim» diyerek fikir ser­
di imkânlarım ortadan kaldırmak istedi.
Bozguna şahit olduğu cihetle bundan
duyduğu teessürle Kara Mustafa Paşanın

İm p a ra to r Leopold I.
(A lm a n c a « W ie n im J a h r e 1683»
ad lı eserden)

fazlaca aleyhinde kalem kullandığı sezi­
len Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağama
mütaleaları bir tarafa bırakılarak düşü­
nüldüğü takdirde; sadnâzamı doğruca
Viyana’ya yürümekte yüzde yüz hatalı
addetmek elbette doğru değildir. Viya­
na alındığı takdirde şüphesiz diğer kale­
lerin zaptı fevkalâde kolaylaşacaktı, Avusturya’ııın iç durumu bu sırada pek
düzenli olmadığı gibi kendisi de pek kuv­
vetli görünmüyordu. Osmanlı orduları
şimdiye kadar Viyana'dan daha müstah­
kem yerler zaptetmişti. Avusturya'nın bu
yıllardaki durumu müvacehesinde Viyana'nın zaptı da ihtimal dahilindeydi. B i­
naenaleyh, Avusturya'ya karşı harp açıldığına g ö re; Kara Mustafa Paşa’nm
harp plânındaki hatâ sadece Viyana’ya
yürümesinde değildir. Bu cihet, hatânın
bir kısmını teşkil etmekte, diğer tarafını
da muhasara muharebelerinde işlenen
hatâlar tamamlamaktadır.

AvusturyalIların p lân ları
Osmanlı devleti harbe karar verdiği
ve bilhassa ordu ileri harekete geçtiği sı­
rada AvusturyalIlar fazlaca endişeye ka­
pılmışlardı. Esasen elçi Caprara bir mek.
tubunda şimdiki O s m a n l ı ordusunun
«Kanuninin ordusundan çok daha kuv­
vetli ve teşkilâtlı olduğunu» yazmıştı.
Bu bakımdan, AvusturyalIlar esaslı şe­
kilde hazırlanmak istiyorlardı. Lâkin,
tasarladıkları derecede müttefik kuvvet­
ler topluluğuyle Türklere karşı çıkmak­
ta erken davranmış sayılamazlardı.
İmparator Leopold, ordularının baş­
kumandanlığına çocukluk arkadaşı ve eniştesi olan Charles de Lorraine (Kari
von Lothringen) i tâyin etti. Bu adam,
o devir Avrupasınm en tanınmış ve en
muvaffak kumandanlarındandı.
1683
baharında AvusturyalIların se­
ferber edebildikleri kuvvetlerin insan sa­
yısı Türklerinkinden az olduğundan, bu
vaziyetten endişe duyuyor, bunun için
bir meydan muharebesine yanaşmıyacak
şekilde vaziyeti ayarlamayı hesaplıyor­
lardı. Türklerle sınırları hayli geniş ol­
duğundan en isabetli harekât şeklini bu­
labilmek de hakikaten güçtü.
Türk ordusunun başkumandanı Belgrad’da bulunduğu günlerde İmparator
2148

Leopold 9 mayıs 1683 günü (Cevât Üs­
tün. 1683 Viyana seferi) Kittsee’de or­
dusuna bir geçit resmi yaptırdıktan son­
ra kumandanları toplıyarak, harekât plâ­
nının tespiti için onlarla görüştü. Daha
önce toplanmış olan harp şûrası, muha­
rebeyi Macar topraklarında vermeye,
Türkleri Waag - Raab sularından batıya
geçirmemeye karar vermişti. Bu nokta­
lar tasvip edildikten başka ayrıca TürkIerdeıı önce taarruza geçilmesi isabetli
görüldü.
İşte bu toplantıda varılan karar neticesindedir ki, Haziranın ilk haftası için­
de, bir miktar Avusturya kuvveti Uyvar'a hücum ettiyse de zayiat vererek
püskürtüldü. Charles de Lorraine, bu arada Gran ( Esztergom ) üzerine y ürü­
mek İstediyse de Osmanlı başkumanda­
nı mu İstolni Belgrad’a doğru ilerlediği­
ni haber aldığından plânını değiştirip, 21
haziranda Küçük Schütt adasına geçti ve
Türk başkumandanının Raab’a hücum edeceğim tahmin eylediğinden Türkleri
Raab suyundan batıya geçirmemek için
tertibat almaya koyuldu.

İm p a r a to rlu k

B a şk u m a n d a n ı

.

(A lm a n c a « W ie n im J a h re 1683»
a d lı eserden)

K a a b s u y u n u n g e ç ilm e s i

İstolni Belgrad'daki harp meclisinde
Viyana’ya yürünmesi, kararı alınınca or­
duya buna göre bir nizam verildi. Za­
ten Avusturya hududu İstolni Belgrad’ın
hayli yakınından geçiyordu. Batıya doğ­
ru ilerliyen Osmanlı ordusu 1 temmuzda
Raab suyunu geçti. On iki bin kişilik bir
düşman kuvveti geçişe, mâni olmaya ça­
lıştıysa da buna karşı sekiz bin Tatar,
on iki bin (Tarih-i Raşid C: 1, S: 398)
eyâlet askeri sevkedilince mağlûp olup
çekildiler. Raab suyu aşıldığı sırada et­
rafa gönderilen kuvvetler Vesprem, Pa­
pa, Tata (Totis) kaleleri ile daha bazı
yerleri aldılar. Ordunun büyük kısmı
Saint - Martoıı hizasından Raab’ı aşar­
ken Nureddin Giray’ın emrine verilen
Tatar askeri bu suyu Saint - Gottard ile
Körmend arasından geçip, Guns (Köseg)
ve Şoprotı yakınından ilerleyip Neusiedel
gölünü güney batıdan dolaştı.
Türk kuvvetleri Raab (Yanık) ka­
lesini kuşatmadan geride bırakıp ilerler­
ken, Avusturya askerleri de Tuna nehri
boyunca geri çekildi. Bu arada Budin

o rd u la rı

Charles de L o rra in e
(K a r l vo n L o th rin g e n )

‘M
^

>

i

..

- Ü C -s

%

K a r a M u s tafa P aşa’n ın V iy a n a lıla n tes­
lim e d avet eden m e k tu b u
(A s tı « H a m b u r g k ü tü p h a n e s i» n d e d ir)
2149

Valisi Arnavut Uzun İbrahim Paşa 19,970
kişilik kuvvetle Raab ve Raabca suları
üzerindeki köprüleri emniyette bulun­
durmak vazifesiyle bu tarafta bırakılöı,
Ordu 1 temmuzda Raab’ı geçtiği hal­
de bu civarda birkaç gün vakit kaybe­
dildi, Geri çekilen Avusturya askerinin
ezilmesi için de süratli bir takip yapıl­
madı. Sadrıâzamın böyle birkaç gün va­
kit kaybetmesinin sebebi, kendisine fik ­
ren muhalefet eden kumandanlar yüzün­
den tereddütler geçirmiş olması ihtimali
ile izah olunabilir.
Raab suyu geçilmeden önce ve geçil­
dikten sonra serdarı ekrem bazı kum an­
danları mühim kalelerin fethine memur
etti. Bu cümleden olarak : Eğri beyler­
beyi Kör Hüseyin Paşanın emrine altı

bin kişi verdikten sonra Tököli İmre ile
birleşip Tuna'nın sol sahilindeki Pojon
(Pesburg) şehrini zaptetmesini, Diyarbekir Valisi vezir Kara Mehmed Paşa­
nın da Ovar (Altenburg) u ele geçirme­
sini emretti. Ovar kalesi fazla zamaıı
kaybedilmeden alındıysa da Pojon zapte.
dilemedi. Ayrıca Deli Bekir Paşa da
Haimburg kalesinin zaptına yollandı. Be­
kir Paşa H aim burg’u muhasara ettikten
sonra Ovar fethini tamamlamış olan K a­
ra Mehmed Paşa da buraya geldi. Neti­
cede yirmi günlük muhasara sonunda b u ­
rası da alındı. Böylece Tuna'nın sağ ve
solunda irili ufaklı kalelerle palankalar­
dan bir haylisi ele geçirilmiş oldu.

"Viyana’ya yürünm esiııin
padişaha arzı
Belgrad’dan Yaıık-kaleyi zaptetmek
üzere ayrılmış olan Veziriazam Kara
Mustafa Paşa, bilâlıara Viyana’ya y ürü­
mek için karar aldığı halde, bunu derlıal
padişaha bildirmedi. Aııcak Raab suyu­
nu geçip Yanık-kaleyı geride bırakmaya
başladığı sırada vaziyeti bir telhis ile
hükümdara arzetti. Silâlıdar Fm dıklılı
Mehmed Ağa’nın kaydına (C: 2, S: 39)
göre; Dördüncü Mehmed telhisi okuyun­
ca :
t— Maksadımız Yanık ve Komaron
idi, Beç kalesi dilde yoktu. Paşa acayip
saygısızlık edip bu sevdaya düşmüş. Hoş
imdi Hak Taâlâ âsan getüre; lâkin m u ­
kaddem bildirseydi rıza vermezdim» de­
miştir,

Osmanlı ordusunun m iktarı

Dımışklı (Şamlı) Haşan Paşa
Viyanaya 25 kilometre mesafedeki Perhtolsdorfun 11 temmuz 1683 Osmanlı or­
dusu tarafından işgali üzerine
Haşan
Paşa kasaba ileri gelenleri ile bir anlaş­
ma yaptı. Fakat şartlara riayet edilme­
yince mecburen sert hareket etti. Sonra­
dan, hu günlerin hâtırası olarak, kasa­
banın belediye
dairesine
paşanın ve
AvusturyalI delegenin resimleri kondu
2150

Kara Mustafa Paşa’nın kumandasın­
daki Osmanlı ordusunun miktarı yerli ve
yabancı tarih kitaplarında değişik ra­
kamlarla gösterilir. Viyana müdafii Kont
Starhemberger 27 ağustos tarihli bir
mektubunda Türk ordusunun muharip
kuvvetini 60 bin, Osmanlı karargâhında
alıkonan Avusturya elçisi Kunitz m uha­
rip askeri 90 bin, Viyana muhasarasına
dair bir tetkik eseri neşretmiş olan Toıfel
7 eylül 1683 teki umumi ordu yekûnunu
173 bin gösterdiği gibi, 400 bini aştığın­
dan bahseden müellifler de vardır. İs­
mail Hakkı Uzunçarşılı da < Osmanlı Ta­

rihi » isimli eserinin üçüncü cildinde 350
bini muharip olmak üzere ğOO bini geç­
mekteydi demektedir Şimdiye kadar eıı
kabarık rakamı kabul etmiş olan Uzunçarşılı’nm müfredatı ile yekûnu birbiri­
ni tutmamaktadır. Esasen o devrin im ­
kânlarına göre, yarım milyonu geçen bir
ordunun seferber edilip tek bir cepheye
sevkedilmesi m üm kün değildi.
Silâhdar tarihinde umumi rakam bu.
Ummamakla beraber vezir, beylerbeyi ve
sancak beylerinin kendilerine tâbi asker­
lerine dair yer yer verdiği bilgilerden
edinilecek neticelerle ciddi balı kaynak­
larının verdikleri malûmat birleştirilin­
ce, ordunun muharip ve gayri muharip
umumi yekûnunun 2SÜ bin tutabileceği
anlaşılır. Geri hizmet ifa eden gayri m u ­
harip kısım ile köprü, yol muhafazası,
kale zaptı gibi şeylerle vazifelendirilen
muharipler çıkarıldığı takdirde, Viyana
muhasarasına katılan muharip miktar
herhalde 125 binden fazla olmasa ge­
rekti,

Viyana müdafii von Starhemberg
(Almanca «Wien im Jahre 1683»
adlı eserden)

A vusturyalIların soıı tedbirleri
Osmanh ordusunun R aabı kuşatma­
dan batıya doğru ilerlemesi Vîyana’da
müthiş heyecana sebep olmuş ve bir pa­
nik havası yaratmıştı. Şayet Raab suyu
aşılınca son süratle ilerlenerek Viyana’ya
gelinseydi Türkler için vaziyet bambaşka
olacaktı. Zira, son onbeş gün zarfında
büyük gayretler sarfiyle siperler kazıldı,
şehre cephane yığılıp toplar getirilerek
yerlerine konuldu. Maneviyatın en bozuk
olduğu bir devrede 7 temmuz akşamı im ­
parator Leopold Viyana’yı terketti. Bu
günlerde 60 bin kadar insan da şehirden
çıkıp gitti. Viyana halkı birbirine çatı-

yor, imparator bile şehri terkederken
hakarete uğramaktan kurtulamıyordu.
Çıkıp gidenlerden sonra Viyana’daki aha­
linin miktarı 60 bine inmişti.
imparator Leopold Viyana'dan çıkıp
Linz'e giderken şehrin kumandanlığım
Von Starhemberg "e bırakmıştı. Starlıemberg, garnizonda mevcut askerlerinden
gayri Viyana’da kalan Iıalkı da şehrin
müdafaası için teşkilâtlandırdı, Türkler
önünden çekilen Charles de Lorraine’nin
piyade kıtaları da muhasaradan bir gün
önce Viyana’ya dâhil oldular. Bu günler­
de şehrin dış mahallelerinde bulunan bi­

Viyana şehrinin 1776 da, istihkâmları ve varoştannın genel görünüşü
(Almanca «Wien im Jahre 1683» adlı eserden)

2151

na vesaireyı Türkleriıı işine yaramasın
diye lam mânasiyle tahrip ettiler.
Kanunî Süleyman'ın muhasarasından
sonra Viyana'nnı eski surları yıkılmış,
yerlerine yenilen yapılmıştı. Son zaman,
larda Fazıl Ahmed Paşa’mn 1663 sefe­
rinde Viyana’ya yürümesi ihtimali düşü­
nülerek şehrin sur ve istihkâmları kuv­
vetlendirilmişti. Kara Mustafa Paşa Viyajıa'yı kuşattığı sırada şehrin etrafında
bir sur ve surların dışına taşar şekilde
inşa edilmiş on iki bastiyon mevcuttu.
Surlardan dışta da altı yedi metre ge­
nişlikte ve bir o kadar derinlikte hendek
mevcuttu.

Muhasaranın başlaması
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 14
temmuzda Viyana önüne geldi ve ayni
gün şehrin muhasarasını emretti. Sadrıâ-

zam muhasara ordusunu üç kısma ayırdı.
Merkezi kendi idaresinde bulundurup,
sağ kolu Diyarbekir Valisi Kara Mehmed
Paga'nın, sol kolu da Yan ova Valisi ve­
zir Mehmed Paşa’nm idaresine verdi.
Muhasara ordumuzda üç okkadan doku/
okltaya kadar gülle atan 19 kolonborna.
120 şahi zaıbzen topu ve bir miktar da
hıımbara havanı mevcuttu. Buna muka­
bil Viyana’yi müdafaa eden yirmi, yirmi
beş bin kişilik kuvvetin elinde bulunan
topların miktarı 262 idi. Kanuni Süley­
man Viyana'yı kuşattığı zaman büyük
toplar getirmemişti. Kara Mustafa Paşa
da aynı hatâyı işliyerek büyük top (Silâhdar tarihi C: 2, S: 47) getirmedi.
Viyana'nm doğusunda Viener Fluss
suyu bulunduğu ve kuzey doğusu da Tuna’nm parçası vazıyetindeki yere dayan­
dığı cihetle bu cihetlerden sıkı şekilde sı­
kıştırılması çok güçtü. Onun için en faz­

Osmanlı ordusunun. Viyana etrafında muhasara hazırlıkları ve muhasaranın
ilk günleri (R. de Hooghe’uıı resimlerinden)
2152

la tazyikin tevcih edildiği yön, şehrin
günev ve batı kısmı idi. Bu tarafın top­
rağı lâğım açılmasına da müsaitti. Fa­
kat Viyana tahkimatının en kuvvetli kıs­
mı, işte bu fazla tazyike tâbi tutulan ta­
rafa isabet ediyordu. 16 temmuzda Viyana iyice çember içine alındıysa da Tuna
koluna yaslanan bölüm ile bataklığa rastlıvan kısımda fazla birşey yapmak müm­
kün değildi.

Muhasara muharebeleri
Muhasara muharebeleri karşılıklı top
atışları ile bağladı. Türkleı- için ilk plân­
da yapılacak şey surlardan ilerde bulu*nan maniaları tahrip edip aşmaktı. Bun­
lar aşılınca burçlara doğru yaklaşmak
mümkün olacaktı. Maniaların ve kapali
yolların tahribi kolay olmadı. Müdafiler.
deki top sayısı daha fazla olduğundan

Viyananın etrafı, kaleleri, önemli mevkilcriyle OsmanlIların muhasara vaziyeti
ve ordularının genel görünüşü
(Almanca «Wien im Jahre 1683» adlı eserden)
2153

Büyük toplar getirilmemiş olduğundan
lâğım faaliyetine önem vermek gerekiyor
du. AvusturyalIlar da mukabil lâğım ka­
zıyorlarsa da bizimkiler daha ustaca ve
başarılı şekilde çalışıyordu. Türkleriıı
bir lâğur. patlatışmda boğaz boğaza çar­
pışmalar oluyordu. Ağustosun ortaların­
dan itibaren bazı burçlarda gedikler açılmaya başlandı ise de müdafiler yıkı­
lan yerleri ele geçirmek üzere harekete
geçen Türk askerine şiddetle karşı ko­
yuyor. bilhassa şiddetli top ateşi ile hü­
cumu durdurduktan sonra geceleri de a çılan gediği kapatmaya gayret ediyordu.
Sadnâzamm idaresindeki merkez bölü­
münde muhasaranın başlamasından on
gün sonra lâğım faaliyeti başlamakla be­
raber Kara Mehmed ve Ahmed Paşala­
rın sahalarında ancak ağustos ortaların­
da lâğım patlatılması m üm kün olabildi.
Maamafih bu bölümlerde de yıkıntılar
meydana getirildi. Açılan gediklere tev­
cih edilen mevzii hücumlar kanlı çarpış­
malarla durduruluyor ve gedikler gece­
leri m üm kün mertebe kapatılıyordu.
Ordusundan ve kendisinden en kritik
Gedikler açıldıkça müdafilerin ma­
anda bir fayda sağlanamıyan Tökoli îmre
neviyatları sarsılıyor, uğradıkları zayiat­
(A Magyar Nemzet Törtenete’den)
la miktarları da azalıyordu. Üstelik şe­
hirde bir do dizanteri hastalığı çıkmıştı.
Hal böyle iken Starhemberg canla başla
zayiat veriliyor ve gün kaybediliyordu.
ve çok disiplinli şekilde çalışıyor ve şe­
Manialar nihayet tahrip edildikten son­
hirden Türk kıyafetine sokarak çıkardı­
radır ki biraz yaklaşmak ve 23 temmuz­
da iik lâğımı patlatmak m üm kün oldu • ğı kuryelerle başkumandan Charles de
Lorraine ile muharebe ederek
yardım kuvvetinin geleceğin,
den malûmattar oluyordu.
Muhasaraya maruz Viya­
na müdafileri ve
halkının
gün geçtikçe sıkıntıları art­
maktayken, Türk ordusu da
bu gibi şeylerden uzak de­
ğildi. Ordunun erzakı azal­
mıştı. Hava yağmurlu gitti­
ğinden muharebeyi güçleşti­
riyordu. Muhasaranın
uza­
ması
yeniçeriler arasında
bezginlik yaratmıştı. Asker,
zenginliği hakkında çok şey
söylenmiş olan
Viyana’nın
hücumla ele geçmesini isti­
Pojoıı (Presburg) şehir ve kalesinin genel
yordu.
Bu yüzden Ağustos
görünüşü
sonlarında bazı sızıltılar bi­
(A Magyar Nemzet Törtenete’den)
le görüldüvse de sadrıâza2154

mm iradeli davranışı saye­
sinde sızıltılar
büyümeden
kapatıldı.

Viyana dışındaki harekât
Daha yukarıda işaret ed ildiği üzere, Kara Mustafa
Paşa Viyana’ya gelirken Eğ­
ri Beylerbeyi Abaza Kör Hü_
sevin Paşayı Tököli tm ıe ile
birleşerek Pojoıı (Presburg)
kalesinin fethine memur et­
mişti. Buraya da gelmeden
önce Leva ve Neutra kale­
leri önünde zaman kaybeden
nihayet 9 Ağustosta Presburg'
yakınına ulaşan Hüseyin Pa­
şa, malûmat edinebilmek için Tököli’nin casuslarını iViyana muhasarasında cereyan eden şiddetli
leri gönderince (Silâhdar ta­
savaşlarda AvusturyalIların bir huruç hareketi
rihi C: 2, S: 71) otuz bin k i­
şilik bir düşman kuvvetinin
★
varlığından haberdar
oldu.
Tetkikatını
derinleştirince
Komaron taraflarında toplan­
Muhasaranın nehir tarafındaki şiddetli çarpış­
mış olaıı otuzbin Alman ve
malar (aşağıda)
Macar askerinin Pojon’a ge­
(K. de Hooghe’ım resimlerinden)
lerek buradakilerle birleşmek
üzere olduğunu, ayrıca Leh
Kıralı Sobieski’nin de 35 bin
kişi ile yaklaşmakta bu­
lunduğunu öğrendi. Bunları
bil1 yazı ile sadrıâzama arzedip 10 bini Tatar olmak üzere yirmi bin kişilik yardım
istedi.
Silâhdar
Fındıklılı
Mehmed Ağa'nın ifadesine
nazaran, sadrıâzam bu kadar
sayıda düşmanın bir araya
geleceğine inanmaz görüne­
rek Kör Hüseyin Paşa’nııı
düşmanla çarpışmasında ıs­
rar etti,Hüseyin Paşa sadrıâzamııı emri üzerine 6 bin
kişilik kuvvetiyle kendisinin
birkaç misli düşmanla çar­
pıştı. Tököli îm re’nin 10
bin kişilik kuvveti bulun­
laııan 10 biıı Tatar askerinden üç yüz k i­
makla beraber düşmanın çokluğunu,
şi hariç diğerleri Tököli’nin yanında ka­
askerlerinin Avusturya tarafına . ge­
lıp bunlar da mücadeleye katılmadı. Ne­
çebileceğini beyanla mücadeleye iştirak
ticede Hüseyin Paşa mağlûp olup (24 Afetmedi. Hüseyin Paşaya imdat için yol-

2155

ğustos) kendisi Morava suyunda boğul­
du. Altı bin kişilik askerinden ancak on
kişi kurtulabildi.
Altı bin kişilik kuvvetin yek olması
Osmaıılı ordusunun umumi yekûnu kar­
gısında sayı bakımından ehemmiyetsiz
gibi görünürse de netice mühimdi. Zira.
Hüseyin Paşanın mağlûbiyetiyle, Viyananın yardımına gelecek kuvvetlerin İsken,
der ( Hörelen ) köprüsünden geçmeleri
imkân dahiline girmiş oluyordu. Ayrıca
Pojort muharebesi, Tököli İmre ve Tatar
askerinin mücadeleye seyirci kalmaları
bakımından ihanetlerine bir nevi örnek
sayılabilirdi. Pojoıı muharebesindeki A~
vustuıya kuvvetlerinin başında Charles
de Lorraine vardı. Avusturya başkuman­
danının Pojon’un imdadına koşması onıtıı derlenip toparlanışının en güzel işa­
retiydi. Binaenaleyh Yiyana’va ilerlenir­
ken Osnıanlı ordusu Önünden çekilen Avusturya kuvvetlerinin şiddetli bir ta­
kiple mahvedil memesindeki büyük hatâ
önce burada beliriyordu.
Hüseyin Paşa mağlûp olunca Tököli
İmre Morava nehrinin arkasına çekildi.
Viyana yolu imdada gelecekler içiıı açık
demekti. Pojoıı mağlûbiyeti Viyana'nın
mukadderatına tesir eden bir hâdise idi.

Budin Valisi İbrahim Paşa'nın
çağırılması
Sadnâzam Kara Mustafa Pasa 35 bin
Leh askeri ile 85 bin kişilik Alman asksrinin yaklaştığın: öğrenince, Yanık-kale civarında köprülerin muhafazasına bı­
rakılan Budin Valisi Uzun İbrahim Paşa'ya haber göndererek, oradaki muha­
faza vazifesini Silistre Valisi Mustafa
Paşa’ya bırakarak maiyeti askeriyle ace­
le gelmesini bildirdi. İbrahim Paşa S biıı
kişi ile Vivaııs ordugâhına geldi (8 ey­
lül).

Düşman uı Tuna'yı geçmesi
İmparator Leopold ve bilhassa başkumandan Charles de Lorraine, muhasa­
ranın başından beri Avusturya ve m üt­
tefik askerlerinin toplanması için fevka­
lâde gayret sarfetmekte idiler. Bu gay­
retler neticesi Avusturya, Saksonya, Bav.
ye ra ve Frankony ahlardan mürekkep 85
bin kişilik Alman askeri toplandı. İmpa­
ratorun müttefiki Leh Kıralı Sobieski de
35 bin kişi ile geldi. Başkumandanın plâ­
nına göre Alman ve Leiıler Tuna nehri­
ni Tulln’dan. Saksonyalılar da Kıems
köprüsünden geçeceklerdi. Nitekim 6 ey­
lülde geçiş başladı ve 7 eylülde bütün
müttefikler Tulln’da toplana­
rak Viyana istikametinde do­
ğuya doğru ilerlemeye baş­
ladılar.

K ırım H anının ihaneti

Kara Mustafa Paşa Viyana önündeki otağın­
da mühim bir esiri istievab ediyor
(Batılı bir ressamın eserinden)
2156

Sadnâzam Kara Mustafa
Paşa, muhasaranın başından
beri Kırım Hanı Murad Giray’ı Tuna boyunda Viyana'
nın altı saat yukarısındaki
İskender köprüsü başına bı­
rakarak etrafı gözetlemek ve
düşmanı Tuna’dan beri tara­
fa geçirtme m eki e vazifelendirmişti.
Murad Giray, düşmanın
Tuna’dan geçişine şahit oldu­
ğu halde geçişi önlemek için
mukabelede bulunmadı. Düş­
man geçtikten sonra da ar­
kacını çevirmek için herhan

gi bir hareket yapmadı. Müverrih S ilâlıtopları metristen çık a r: iktiza ederse
dar Fınclıklı’ı Melımed' Ağa tarihinde
saf ceııgi edelim ve illâ selâmetle gide(C: 2, S: 82) bu noktayı şöyle anlatır :
Jim dedim; inadından dönmeyip söz ge­
çiremedim. Yazdığı tekdir yollu cevaplar
*
O güıı kendisi köprüye nazır yük­
sek bir mahalde, bir elinde kamışı, diğer
ile gönderdiği mektuplarında kokmuş
elini böğrüne koymuş ai üzerinde durup
beygir eti yediğimize kadar yazmış. îııdüşmanın geçişini seyrediyordu. îmamı
şallâhü teâlâ bu düşmanın d e fi yanımda
yarana varıp :
işten değildi ve bilirim ki dinimize de
düşmez ihanettir. Lâkin gayret beni ko—■ Han’ım, şu bölük bölük geçen
ınadi, onlar da görsünler kendileri kaç
düşmanı kırdırsanız artık gerisi kesilmez
akçelik adam imiş. Tatar kadrin bilsin­
miydi? deyince Han :
ler”
— Behey efendi, sen bu OsmanlIla­
Deyip atını tepti ve Tatar askerini
rın bize ettiği ccvri bilmezsin; ancak bizi
alıp kâfirin önüne, düşüp ve kollarını sa­
bir hale koydular ki yanlarında Eflâk ve
lıp, gülüp oynıyarak Beç altında orduyu
Boğdan keferesi kadar rağbetimiz kalma­
dı. Bu düşmanın cemiyet ve hareketini
humâyuna geiip doğru serdar-ı âzamin
kaç defa yazıp bildirdim. Düşman çok,
otağına indi. Düşmanın vaki halini söy­
mukavemet, mümkün değil : ,-ıskeri ve
ledi. Köpek gibi ardıma düşmüş geliyor,

Viyana muhasarasının son günlerinden genel görünüş ve müttefiklerin Tuna
solunda ilk hareketleri, yemlen bir Osmanlı kıtası
{Almanca «\Vien ini Jahre 1683» adlı eserden)
2157

Jan Öobieski ve ordusunun
Viyanay: muhasara eden kuvvetlere hücumu
yürüyüşlerinin iktizasına göre pazar günii gelip mukabil olmak gerektir dedi».
H arp meclisinde alınan karar
Düşmanın Tuna'yı geçmesinden son­
ra Kara Mustafa Paşa il eylülde vezir
San Hüseyin Paşa, vezir Kara Mehmed
Paşa. Deli Bekir Paşa, Binamaz Halil Pa-

;<». sipah ve silâhtar ağaları,
oebeci ve toyçu bağıyı ota­
ğına davetle bir harp meeli>i akdetti. Bu toplantıda, met(isteki asker yerinde kalmak,
vani muhasara
kaldırılma­
mak üzere düşmanın karşı­
lanmasına karar verildi.
Kararı
müteakip Kara
Mehmeö Paşanın emrine 6
bin kişi vererek çarhacı ola­
rak gönderdi. Budin Valisi
İbrahim Paşanın emrine de
13 bin kişi vererek Kahlenberg dagııım yanından geçen
yolun muhafazasına memur
etti. Metrislerden iki kolonborna topu ile altmış adet şaiıi zarbezen çıkarılarak düş­
manın geleceği yol üzerine
kendu.

Viyana muharebesi
9 eylülde Tulln:dan hareket eden
düşman, TuIln ile Viyana arasındaki k ı­
sacık mesafeyi gayet yavaş ve tertibat
alarak halletmekteydi. 10 eylül cuma gü­
nü İbrahim Paşa düşman ordusunun üç
saatlik mesafeye kadar geldiğini ve er­

Yiyaııa muharebesinden bir görünüş
2153

tesi gün orduyu basacaklarım bildirince
nahlardaki perişanlık merkezdeki asker;
siperlerde otuz bin kişi bırakan sadncie sirayet ettiğinden askerin çoğu can
kaygısına düştü. Düşman askerlerinden
âzanı ordunun diğer kısmını alıp şehrin
merkeze doğru ilerleyip hazine sandık­
kuzey batı tarafına çekti. Leopoldsberg.
ları üzerine bayrak dikenler görüldüğü
Kahlenberg ve Vogelsanberg tepelerini
sırada Sadrıâzam hücumlarını iazeliyedeğil de bunların önündeki düzlüğü tut­
rek inatla vuruştu. İş bu derekeye gel­
tu. Böylece hâkim yerler düşmanın yer­
meden biraz önce siperlerdeki askerle­
leşmesine bırakılmış oldu. îşte bu tepe­
rin çıkmalarını emretmişti. Müttefiklerin
lerle Viyana arasındaki sahada Merzifonlu Kara Mustafa Paşa son mücade­ galebesini gören Viyana müdaiıleri çıkı­
şa teşebbüs ettiklerinden iki ateş arasmlesini yaptı.
Viyana meydan muhare­
besi 12 eylül 1683 (20 rama­
zan 1094) pazar günü cere­
yan etti. 120 bin asker ve
200 den fazla topu bulunan
düşman karşısında merkezde
kendisi bulunup sağ cenahın
kumandasını Budin Valisi
Uzun İbrahim Paşa’ya ver­
di. Soi tarafla da vezir Sarı
Hüseyin Paşa ile Kırım Ha­
nı bulunuyordu. Eflâk ve
Boğdan voyvodaları sağ ko­
lun en sağ ucunu teşkil et­
mekteydi.
Muharebe de düşmanın
Kahlenberg tepesinden aşa^ı
doğru ilerlemesiyle başladı.
Türk mukabelesi şiddetli ol­
makla beraber düşmanın or­
vıyatîa mahare’a eîiııi kazanası müttefik ordudusunun ateş üstünlüğü sar­
isnr.ın Üsmanlı muhasara kuvvetlerine hü­
sılmamıza sebep oldu.
İlk
cumlarından iki görünüş
bozulma sağ kolda vuku bul­
du. Sol kol kumandanı San
(Batılı bir ressamın eserinden)
Hüseyin
Paşa dayanmaya
çalıştıysa da Kırım askerle­
rinin muharebeden yüz çe­
virmeleri ve Murad C-iray'm
askerini alarak harp sahasın­
dan çekilmeye bakması bu
kolun da dayanmasını im kân­
sızlaştırdı. Cenahlar sarsılın­
ca düşman hücumunu mer­
keze tevcih etti. Bilhassa
Leh Kıralı Sobieski asker­
lerini merkeze doğru şevketli.
Sadrıâzam
Kara
Mustafa
Paşa metanetle yerini muha­
faza suretiyle beş altı saat
mücadeleye devam etti. Ne
çare ki cenahların çökmesi
ordu merkezinin muharebe­
nin mukadderatını değiştir­
mesini imkânsızlaştırdı. Ce­
2159

da kalan bıı askerler fazla ziyat verdiler.
Bozguna şahit olan sadnazam «bugünleri
görmekten ise ölmek evlâdır» diyerek
çarpışa çarpışa şehit olmak istedi. Lâkiıı
sipahiler ağası Osman Ağa, kendisi ölür­
se askerin mahvolacağını, bu bakımdan
vücudunun asker için lüzumunu hatırla­
tarak fikrinden vazgeçirdi. Bunun üze­
rine sancağı şerifi alarak muharebe sa­
hasını terketti.
Böylece ordu hâzinesi, onbeş bin ça­
dır. üç yüz top, cebhane, mühimmat vel­
hasıl sadrıâzamın otağı da dâhil olmak
üzere bütün ordu eşyası düşmanın eline
geçti. îki koldan ilerliyen düşman aske­
rinin bir kolu Viyanaya girip metrisleri
işgal ederken diğer kolu karargâhı ele
geçirmiş bulunuyordu. Metrislerde yaka­
ladıkları subay ve askerlerle hasta, ya­
ralı ve zayıf oldukları için gidemiven
on bin kişiyi insafsızca bir anda kılıçtan
geçirdiler. Müttefik ordusu, Osmanlı or­
dugâhını yağmaya daldığı, bundan sonra
da yağma malı hissesi ve Viyana’ya ilk
girme şerefi yüzünden aralarına soğuk­
luk ârız olduğundan Türk ordusunu ta­
kip etmediler.

İbrahim Paşa’ıım idamı
Bozgundan yirmi dört saat sonra Osmanlı ordusunun dağılan birlikleri Raab
civarına varmıştı. Sadnâzamı burada Erdel Prensi Apafi Mihal ile Silistre Valisi
vezir Mustafa Paşa karşıladı. Kara Mus­
tafa Paşa, Uzun İbrahim Paşa’nın herkes­
ten evvel buraya geirmg olduğunu öğren,
di. Silâhdar tarihi (S: 2, S: 88) ve muha­
rebede hazır bulunan «Miyar-üd-düvels
isimli eserin (Tarih-i Osnıanî Encümeni
Mecmuası sene: 3, S: 1007) müellifinin
kaydına göre ; Viyana muharebesinde ilk
bozulan şahıs olduğu ve bozgundan önce
fikrine itirazla başarısını istemediği zeİkincı Viyana
hâtıralar:

muhasarasından hu güne

Yukarda: Merzifonlu Kara Mustafa Pa­
şanın otağı yerinde sonradan yapılan bi­
na ve üzerinde bunu işaret eden kitabe.
Aşağda: Viyana’da Türk esirleri çalıştı­
rılarak yaptırılan kilise

2160

İk in c i

Viyana

m u h a s a r a s ın d a

O s m a ıılıla r ııı

h ü c u m la r ı

ve şehrin

m ild a f iie r i

( Kessaın

L eandcr

K ııs s ’ııtı ta ljlo s s ı)

(Mufassal Osmanlı Tarihi tablosu No. 43)

k
»

habım uyandırdığı cihetle ; Kaıa Musta­
fa Paşa, bu cesur ve işbilir kumandanı
bozguna sebep olmakla itham suretiyle
idam ettirdi (14 eylül) . Bundan açıları
Budin Valiliğine Kara Mehmed Paşa’yı
tâyin etti,

Ordu efradının derlenip
toparlanması
Sadnâzam Kara Mustafa Paşa Yamk-kale (Raab) civarında iki gün kaldı.
Bu müddet zarfında bozgun sahasından
dönen ordu efradını bir araya topladı.
Kara Mustafa Paşa metin ve soğukkanlı
biı- idare adamı olduuğundan buradan
itibaren orduyu düzene sokmaya çalıştı.
Orduyu derleyip toparlıyarak disipline
kavuşturmakta muvaffak da oldu. Avus­
turyalIların takip ve taarruzda buluna­
bileceklerini tahmin ettiğinden bunu kar­
şılayıcı şekilde tedbir almaya koyuldu.
Yamk-kale civarından orduyu harekete
geçirerek Tata üzerinden Budin’e geldi
(22 eylül) . Budin yolunda ve Budin’e
geldikten sonra hudut kalelebinin takvi­
yesi için kuvvetler ayırıp gönderdi. Boz­
gundan dolayı gözü korkan, ihmal ve te­
reddüt gösterenlere karşı şiddetli dav­
randı, Meselâ Vesprem ve Papa kaleleri­
nin muhafazasına bıraktığı sancak bey­
lerinin kendi arkasından Budin’e geldik­
lerini görünce bunları herkesin gözü önünde idam ettirdi. Boylece cezri ve sert

tedbirlerle orduda disiplin ve intizamı
iyice temin etti.

K ırım Hanının azli
Sadrıâzam Kara Mustafa Paşa, K ı­
rım Hanı Murad Giray'ın muharebede
takındığı tavrı, Budin’e gelindikten son­
ra da Ciğerdelen'e gitmesi emredildiği
halde askerinin azlığını ileri sürerek te-

Budin beylerbeyi Arnavut
Uzun İbrahim Paşa
(üstte
«T o I n a i Vilagtörtenelme»
den) ve katli (solda «Ricaut»
dan)
Kendisi veziriazam Meraifonlu Kara Mustafa Paşanın
emri ile katledilirken : Bu adanı benim düşmanımdır; lâ­
kin bu ana kadar devletin
ekmeği ile yetiştiğim için pa­
dişahımızdan rica ederim ki
başarısızlık kabahati ile ve­
ziriazamı öldürmiyerek bu
işin hüsnü suret bulmasını
ona bıraksın, bundan gayrisi
bu işin üstesinden gelemez»
demiştir.

2161

Ciğerdelen kalesinin düşmesi

Esztergom (Graıı) kalesinin zamanımıza
kalan bir kısmı
(A Magyar Namzet Törtenete’den)
marüzde bulunuşunu tir telhis ile padi­
şaha arzetmiş olduğundan Hanlıktan az­
ledildi. Ve onuıı yerine Kırım Giray'ııı
oğlu Hacı Giray tâyin edildi. İkinci Ha­
cı Giray’ın Hanlığa tâyin merasimi Budin’de icra olundu ( 30 eylül 1683 ) .

Viyana'da Türkleri bozan müttefik­
ler bir takını görüşmelerden sonra Türkleri takibe karar vermişlerdi. Müttefik­
lerin plânına göre, evvelâ Ciğerdelen ve
Esiergom'u alacaklar, bunların arkasın­
dan da Budin'e ilerliyeceklerdi. M ü t­
tefik kuvvetler 18 eyiûide harekete ko­
yulmuş bulunuyordu.
Kara Mustafa Paşa Budin’de iken
düşman kuvvetlerinin Komaroıı'a kadar
gelmiş olduğu, buradan da Ciğerdelen
ve Estergom'a doğru ilerledikleri öğre­
nildi. Bunun üzerine Budiıı Valisi Ka­
ra Mehmed Paşa’nın emrine 30 bin kişi
verilerek Estergom’a gönderildi. Düş­
manın Tuııa’nın sahilinden ilerlediğini
haber alan Kara Mehnıed Paşa karşıya
Ciğerdelen (Parkany) tarafına geçti,
Ciğerdelen önüne ilk gelenler Leh k ı­
ralı Jan Sobieski’nin idaresindeki yirmi
dört bin kişilik
düşman öncü kuvve­
tiydi, Kara Mehmed Paşa bunları tam
bir bozguna uğratarak ( 7 ekim ) sekiz
biıı kişisini öldürdü. Sobieski az daha

Ciğerdelen ( Parkaya) muharebesi (ön piâııda) ve Esztergotn muhasarası
(A Magyar \emzet Törtencte’deıı)
2162

elimize düşecekti. Bu mağlubiyetten
maneviyatı fazlaca bozulan Sobieski kışı
bir verdi geçirdikteıı sonra harekâta
devam olunmasını istediyse de onu bu
fikirden Charles de Loraine vazgeçirdi.
Kara Mehmed Paşanın kazandığı
muvaffakiyet ne çare ki pek işe yara­
madı. Zira ounların arkasından 60 bin
kişilik asıl kuvvetler geliyordu, Budin
Valisi, yanındaki
kumandanların Esztergom tarafına geçip köprüyü de yıka­
rak beri yakada müdafaa muharebesi
yapılması teklifini kabul etmedi. Ken­
disinden bir misli fazla bulunan kuvvet­
lerle Ciğerdelen ovasında vuruştu. Ne­
ticede mağlûp oldu { 9 ekim } ; askerle­
rin çoğu ya şehid veya esir düştü ; bun­
lar arasında dört tane de beylerbeyi
vardı. Galibiyeti müteakip Ciğerdelen’de bulunan Türk
muhafızlar vire ile
kalevi teslim edeceklerini bildirdiler.
Buna rağmen vireyi bozan müttefikler
kaleye ateş verdiler ve içinde bulunan
muhafız, kadın, erkek ve çocuklardan
mürekkep birkaç bin kişiye alev ve du­
manlar arasında can verdirttiler.
E sztergom ’un düşmesi
Macaristan'daki
mağlûbiyetimizin
îlkini teşkil eden Ciğerdelen muharebe­
sinden sonra düşmanın Esztergom (Estergon, Usturgon) a yükleneceği belli
olmakla beraber, bu kalenin metanetine
ve müdafaası için ayırdığı kuvvetlere
güvenen Kara Mustafa Paşa, Viyana dö­
nüşü yirmi iki gün oturmuş olduğu Budin'deıı 16 ekimde hareket etti. Kışla­
mak üzere Belgrad’a gitmekte olan sadrıâzam, yolda, düşmanın Sigetvar ve Kanıje taraflarına da sokulduğunu öğren­
diğinden, bu tarafa da kuvvet gönderdi.
Kara Mustafa Paşa daha Belgrad’a
varmadan müttefikler Es;:tergom’u ku­
şattılar. Bir taraftan kaleyi toplarla döv­
meye girişip öte yandan da müdafilere
vire şartiyle teslim teklifinde bulundu­
lar. Kaledeki kuvvetlere kumanda eden
Haleb Valisi Deli Bekir Paga teklifi red­
detti yse de. askerler ( SiIâİıdar tarihi C:
2, S: 111) harbetmiyeceklerini açıkça
ifadeden başka Bekir Paşa ile samsuncu ve zağarcıbaşıları öldürmek iğin üzerlerine hücum ettiler. Neticede Esz-

Başkumandan Merzifonlu
Kara Mustafa Paşa
(Avrupaiı bir ressamın o devirde yaptı­
ğı eserden)
tergom kalesi muhasara edildiğinin dör­
düncü gürıü vire şartı ile teslim oldu.
Müstahkem bir kalenin içindeki m al­
zemesi ile birlikte düşman eline geçme­
si herkeste derin bir üzüntü, ayni za­
manda endişe yarattı. Estergon’dan çı­
kan askerler Budin’e geldikten sonra De­
li Bekir, Aslan Mehmed Paşalarla ocak
ağalan idam edildiler.

Kara Mustafa Paşa’nın idamı
Viyana'da bozguna uğradığı halde
Padişah Dördüncü Mehmed, Kara Mus-’
tafa Faşa‘ya birdenbire yüz çevirmemiş,
hattâ Budin’de bulunduğu sırada kendi­
sine kılıç ve kaftan göndermişti. Lâkin
Kara Mustafa'nın hasımları faaliyete ge­
çerek mağlûbiyet hâdisesinden faydala­
narak onu mahvetmeye çalıştılar. Kara
Mustafa Paşa’nın hasmı olan Darassade
Ağası Yusuf Ağa ile büyük mirahur
Boşnak Sarı Süleyman Ağa * düşmanın
işi bitti, intikam alacak günler geldi»

21 fi?

Merzi fonlu Kara
Mustafa Paşanın
Belgradda idam ı­
nı tasvir edeıı bu
resim o devirler­
de batılı ressam­
lardan biri tara­
fından Viyana se­
ferine dair yazı­
lan eser için ya­
pılmıştır

diyerek faaliyete koyuldular. Kara M us­
tafa Paşa’nm yetiştirmesi olan sadaret
kaymakamı Kara İbrahim Paşa’yı sada­
retini temin edecekleri va'diyle kendi
taraflarına çevirdiler.
Bunlar, Kara Mustafa Paşa sağ ol­
dukça asker ve halkın sefere gitmiyeceğine, hattâ sadrıâzam saltanatı temin için
çalıştığına dair dedikodular ve sahte
mektuplar uydurdular. Padişah, evvelâ
bunlara inanmadı. Fakat av esnasında
padişaha refakat eden darüssade ağası,
ne dediyse dedi ve padişahı onun aley­
hine çevirdi. Avdan sarayına ( Edirne
sarayı ) dönünce Merzifonlu Kara Mus­

tafa Paganın idam fermanını yazdırarak
C14 ocak 1684 ) hükm ün infazı için ka­
pıcılar kethüdası Gazaz Ahmed ve Çavuşbaşı Kadıkoylü Mehmed ağalan Belgrad’s gönderdi. Ertesi gün sadrazamlı­
ğa Kara İbrahim Paşa tâyin olundu. Belgrad'a gidenler Merzifonlu Kara Mus­
tafa Paşa’yı 25 ocakta idam ettiler. İda­
mı müteakip cellad başının derisini yüz­
dükten sonra ( Silâhdar tarihi C: 2, S:
124 ) cenazesi saray karşısındaki cami
avlusuna defnedildi. Kara Mustafa Paşa'daıı açılan serdarlığa ise yeniçeri ağa­
sı vezir Bekri Mustafa Paşa getirildi.

VİYANA BOZGUNUNDAN SONRA AVUSTURYA CEPHESİ
Viyana’da Avusturya ve Lehlilerle
çarpışan Osmanlı devleti, bozgundan
sonra daha fazla sayıda düşmanla ve
daha geniş cephelerde çarpışmak zorun­
da olduklarından cephe dar ve muay­
yendi. Bozgundan sonra Avusturya ve
Lehistan sınırlarını müdafaa zarureti
doğdu. İş bununla da bitmedi, 1684 te
Venedik, 1686 da Rusya da ittifaka gir­
di. Papa Onbırinci İnosan’ın gayreti ile
hıristiyan devletler ittifakına din! bir
veçhe verildi ve ittifaka a Mukaddes it­
tifak » dendi. Böylece Osmanlı orduları
AvusturyalIlardan başka Lehistan, Ve­
nedik ve Ru slara karşı dört cephede
muharebe etti. Bu dört cephe içinde bü ­

yük müşküller karşısında kaldığımız ve
mağlûbiyetlere uğradığımız taraf Avus­
turya cephesi idi.

Vişegrad ve Vayçen
düşmesi

kalelerinin

Cığerdelen ve Esztergom’u kolaylık­
la alan AvusturyalIlar 1684 nisanında
Venediklilerin de İttifaka girmeleri üze­
rine, manen ve maddeten kendilerini
kuvvetli hissederek, harhin bundan son­
raki gayesini Türkleri Macaristandan çı­
karma işine yönelttiler. Bu gayenin is­
tihsali için faaliyete koyuldular, ilk

2164

Merzifonki Kara Mustafa Paşa
(İlâv e: 133)

★
V iy a n a 'y i m u h asara etmesi dolayısiyle, O sm anlı k u dret ve haşm etini A v ru ­
pa ortasına g ötüre n son T ürk olarak,
bu seferde uğradığ ı m a ğ lû b iy e ti tak ip eden hadiseler
b a k ım ın d a n da, O sm anlı
devletinin A vrupa karşısında g e riliğin in
m eydana
çık m asına sebep olan şahıs
şeklinde, b irb irin e z ıt hüviyetlerle hatırlanıp ta n ın a n K a ra M ustafa Paşa, h ic ri
1044 (M : 1634-1635) y ılın d a M e rzifo n 'u n
M arinca k öyünde dü p y a y a gelm iştir. B a ­
bası, D ö rd ü n c ü
M u r a d ın 163S B ağd ad
seferinde şehid olan sipatı » y ân ın d a n Qruç B ey'dir. K ü ç ü k yaşta yetim kalan
M u stafa'y ı babasının dostlarından K ö p ­
rülü M ehm ed Paşa him ayesine a im ış ve
oğlu F a z ıl A hm ed ile beraber y etiştirip
b ü y ü tm ü ştü r.
Y etişk in hâle gelince M ehm ed Paşa­
ya dam ad olan K a ra M ustafa’y ı k ayın
pederi him ayede devam etm iştir. Sadrıâzam ltg ı sırasında E rdel seferine giderken
K ara M u stafa’ yı telhise! olarak berabe­
rin d e g ötürm üş, Y an ova fe th inin m ü jd e ­
sini padişah a K a ra M ustafa g etirm iştir.
B u n u n üzerine 1658 eylülünde k ü ç ü k mira h u rlu ğ a , bir b u çu k sene sonra d a Silistre bey lerbey liğine tây in edilm iştir. Aradan b ir sene kadar zam an geçince vezaretle D iy arbek ir valisi,
K azıl A hm ed
P aşan ın sadaretinin b irin ci senesi içinde
de kaptan ı derya tay in o lu n m u ştu r. F a ­
zıl A hm ed P aşa U yvar seferine giderken
K ara M ustafa Paşa k ap tan ı d e ry alık u h ­
desinde kalm ak Ü2ere sadaret k aym akam ı
ta y in e d ilm iştir (N isan 1663). B u sırada
esas itib a riy le sadaret k ay m ak am !iğiy le
m eşgul o ld u ğu n d an kaptan-ı dery alık ve*
k i'Ie ıi vasi ta siyle idare edilm iştir. Fazıl
Ahm ed Paşa U y var seferinden dönünce
sadece kaptan-ı de ry alığı üzerinde k alm ış,
sad n âza m G irit serdarlımı sırasında ise
sada-et k a y m a k a m lığ ın a bakıp kaptan-!
d e ry alık K a p la n M ustafa P aşaya veril­
m işti'’, S adaret k a y m a k a m lığ ın ın her ik i­
sinde de p adişahın m aiyetinde ve y a k ı­
nın d a b u lu n m u ş ve h ü k ü m d a rd a n iltifa t
g ö rm ü ştü r. F azıl A hm ed P a şa n ın G irit
seferinden avdetinde
üçüncü v ezirlikle
divanda kalan K a ra M ustafa Faşa, sadrıâ za m ın L eh istan seferi sırasında tekrar

,

I

j

;
*

sadaret k aym akam ı olm uştur. Uzun süren k a y m a k a m lık la rı esnasında k u dretli
bir şahsiyete sahip b u lu n d u ğ u anlaşılan,
ay rıc a padişah üzerinde de iy i tesirler
b ıra k a n K a ra M u stafa Paşa, F a z ıl A h ­
m ed P a ş a n ın ö lü m ü n ü m ü te ak ip sadrıâzam lıg a g e tirilm iştir (5 kasım 1676).
K a ra M ustafa Paşa sadrıâzam o ld u k ­
tan sonra K azak iıa tm a n ı Doroşenko me­
selesi yüzünden ilk R u s seferi y ap ılm ış,
m uharebeye evvelâ serdarlar gönderilm iş,
b u n lar U k ra y n a 'd a k i ç e h r in 'i alam ayınca
K ara M u stafa P aşa nın
kendisi sefere
ç ık m ış tır. Ç ehrin’i zaptetm ekle beraber
Rus o rdusunu m a g lü p edip ezem emiştir.
Bu yüzden K a ra M u stafa P aşa nın sefere
den av detinin ferdası y ılın d a R u s la r Ö â
ne h rin i geçip tek rar
ta a rru zd a b u lu n ­
m u şla rd ır. Rus ta a rru z u karşısında tekrar
sefere k a ra r v e rildiği
sıra d a R u s la rın
talepleriyle sulh ak tedilm iştir.
H a y li zahm etli ve faydası külfetine
değm eyen Ç e h rin seferinden sonra K ara
M ustafa Paşa yeni bir sefere teşebbüs
etm iştir. R u sların O sm anlı devleti Jç in
m ü h im bir tehlike haline gelme istida*
d m da o ld u k la rım pek sezemedigi anla­
şılan K a ra M ustafa P aşa y eni bir sefe­
re çık m ıştır. A v u stu ry a im p a ra to rlu ğ u n a
bir darbe ind irilm e si h edefini gözeten bu
seferin açılm asında.
m ü v e rrih S ü â h d a r
F m d ık iılı M ehm ed A ğ a n ın m ufassal şe­
kilde a n la ttığ ın a
göre; K ara M u stafa
Paşa sefer sebeplerini bizzat kendisi icat
etm iştir. M üverrih S ilâh d a r, K a ra Mustafa paşanın İhtirası dolayısıyle b u se­
feri a çtığ ın ı söylemeye çalışır, y e rli ve
yabancı pek çok ta rih ç ile r de a y n i ka­
naati izh ar ederlerse de, onun, im p a ra ­
to rlu ğ u n kudretin e güvenerek, T ü r k h a ­
k im iy e tin i
A vru p anın
ortasına kadar
y ay m a k em elinin şahsî ih tira s ı k a d a r z ih ­
nînde y er etm iş o ld u ğ u n a İna n m a m a y a da
h içbir sebep y oktur.
M etin k ısm ında a n la ttığ ım ız veçhile,
K a ra M ustafa P aşa V iy a n a m a ğ lû b iy e tin ­
den y irm i d ö rt saat sonra gelm iş oldu­
ğu Y a n ıkk ale Önünde m uharebe sahasın­
dan dönen ordu b ir lik le r in i to p ladı. Z e­
ki, a z im k â r ve otorite sahibi b ir kim se
olan K a ra M u stafa Paşa, m a ğ lû b iy e tte n

i

!

-*

Irgad pazarında bina eylediği türbesinde
defıı olunmasını ferman eyledi». Şayet.
Silâhdarın bu kaydına rağmen baş EdJme’ye defnediidiyse bunun, içine ba­
harat ve saman doldurularak muhafaza
ve şekillendirilmesi gereken derisine ait
olması iktiza eder. Resimli Tarih Mec­
muasının altıncı cildinin 3927 İnci şay­
iasında Mithat SertoiUu.
mevcut tarihi
delillere göre meselenin
münakaşasını
yapmış, Viyana'daki başın Kara Mustafa
Paçaya ait olması neticesine varmıştır.
AvusturyalIlar., meşhur veziriazamın ka­
fatasını 168S de Belgrad a girdikleri za­
man onun mezarım açip almak suretiyle
Viyana ya götürmüşlerdir.
Kara Mustafa Pasa bir hayli eser ve
hayrat meydana setirmiş bir kimsedir.
İstanbul’da Çarşı kapı’ da medrese, türbes
mescid, kütüphane ve sebil;- Galaca. Hoeapaga eîvarı ve Yedik ule dışında birer
mescld; Sülcymaniye’de
Kepenekci Si:ıan camii yanında bir çeşme; bunlardan
başka memleketi olan Merzifon'da camii
bedesten ve birkaç çeşme, Cidde'de cami,
Kayseri’tıîn kazası olan İncesu'da cami,
medrese, hamam, kervansaray yaptırmış­
tır. Hayrata dahil bu eserlerden gayrı
kendisinin f/dirne de, İstanbul'da Süleym aniye'de sarayı, Topkapı dışında köşk
ve bahçesi, Eyyub'da Bahariye Tasltkburnu’nda yalı ve bahçesi, Boğaziçi'nde
Kuruçeşme’de bir sayfiyesi vardı, idam
edildiği zaman
nakid ve mücevheratı
müsadere edilmiş, İstanbul. Anadolu ve
Rumeli'deki emlâki oAlu Ali Paşa ile
kızı Fatma hanıma bırakılmıştır.

sonra bozgunu durdurup felâketleri önliyecek yegâne şahsiyetli.
L âkin onun
m ağlubiyetini fırsat sayan
düşmanları
derhal faaliyete geçerek idam olunmasını
safiîadilaı'. K ara Mustafa Paşa idam cdilftice 0x1un yerini tutan bir kimse çık­
madı ve muharebe durum u hakiki bir
felâket seklini aldı, Merzlfonlu nun Ya­
nı k-k;ıle ödünde idam ettirdiği Budiıı va­
lisi İbrahim Pasa, kendisini idam ettiren
adam ın vücudunun memleket i£iiî Jüzu*
mutıa işaretle emsalsiz bir takdirk&rJık
örneği vermiştir. *Eu adam ın beni idam
ettirmek üzere olması hasebiyle hasını
canım ve amansız düşmanım
öidu£unu
söylemeğe hacet yoktur. L âkin, devlet-i
allyyenin bu ana kadar nan-ı nim eti ile
yetiştiğim cihetle, vatandaşlık hukukunu
eda İçin padişahımdan rica ederim kî,
herhangi bir töhmetle böyle kudret sahi­
bi bir veziri idam ettirmesin ve bu için
hüsn-i suret bulm asını yine ona torak­
sın. Zİra, sözün kısası, mevcut gailenin
bu gayretli vezirden başka kimse üste­
sinden gelemez iTarlh-i Raşld C: 1, S :

435)».

Kara Mustafa Pasa zeki ve azim kar
olduğu kadar harla, paraya düşkün le
kindardı da. K indarlığı yüzünden düş­
man da kabanmış 11.
Belgrad'da idamı
basımların: n padi?,att nezdinde tesirleri
neticesinde vukubuldu. Öldürülünce ba­
sının derisi yüzülerek Edirne'ye getiril­
di, SiJâhdar tarihinde CC; 2, S: 124) lıu
nokta söyîe anlatılır: «esvabın soyup aça^ı çadır avlusunda bir köhne cad:na
indirip gasl ve tekfin ve kaldırıp nama­
zın kıldılar ve yine ol çadıra
getürüu
tabut içinde cellat başın yüzüp cenazesin
saray karçıstnda cami i şerif avlusunda
defn eylediler;1. K ara Mustafa Pa$uji re
a sırada cereyan eden hâdiseleri
iyi
bilen müverrih
Silâh d a r ın ifadesinden
sarihçe anlaşıldığı veçhile, K ara Mustafa
Paganın Edirne'ye
getirilen başı deüil,
başuım derisidir.
Viyana müzesinde mevcut bir kafa­
tasının K ara Mustafa Paçaya ait olduğu
iddia edilir. Gerçi Edirne'de K ata Mus­
tafa Paşamn basının
defnedildiği yeri
belirten bir mezar kitâbesi vardır. Buna
m ukabil yine Silâh d ar tarihînde <C: 2,
S : lûa) söyle bir ifade de görülür: «Pa­
dişah. kelle-i bi-devLeti İstanbul'da vaki

Bfbliyofcrafya:
Silâhdar
Fındıkljlı
Mefımed Aga; SMhdar tarihi C: 2. Ra?İd: Tarih-i Raşid C: 1. Cevat üstün;
_683 Viyana seferi. Ayvansarayi Hüseyin:
Hadıkat-ül-cevami. Abdi Pasa; Vekayinâme
(Toykapı sarayı kitaplığı no: 915). Kü­
çük çeiebi-z&de Assm; Tarîh. Osman Nuri
Peremeci;
Edirne tarihi,
Ûsman-zâde
Taib; Hadikat-ül-vüzera. Hüseyin Hüsameddin: Amasya tarihi. İbrahim Hilmi
Tanışık: İstanbul Çeşmeleri. Ahmed Re­
fik; Viyana önünde Türkler. Abdi; Ta­
rih (£\ H. Unat neşri). Î.H. Uzunçarşılı;
Osmanlı Tarihi C: III/ÎI. îsiâm Ansiklo­
pedisi. cüz 38. Mithat SerioRİu: Merzlfonlu Kara Mustafa
Paşanın başı nerede
(Resimli Tarih mecmuası C: 6).

hamlede Bu din yakınındaki Vişegrad
(Vissegrad) ı kuşattılar. Kalabalık ve
kuvvetii Avusturya birliklerine dayana-

ır u y a n bu k a le m u h a s a r a s ın ın a lt ın c ı g ü ­
ttü
ile te s lim o ld u (
h a z ir a n )

vh'C

18

Vişegrad'm düğmesini müteakip Tuna*-

21Ö6'

sol kıyısında viî Budin istikametin­
de dirsek çevirdiği yerde bulunan Vavçen (Waitzen) üzerine yüklendiler. Ser­
dar Bekri Mustafa Paşa AvusturyalIlara
karşı harekâta Budin Valisi Kara Mehmed Paşa’yı memur etti. Budin Valisi
12 eyâlet askeri ve 8 bin Tatar süvari­
sinden mürekkep bir kuvvetle bunlara
karşı çıktıysa da Vayçen önünde mağ­
lûp oldu ve ertesi gün kaledekiler de
eman dileyerek Vayçen’i AvusturyalIla­
ra teslim ettiler ( 27 haziran ) .
Aiın

-Mukaddes ittifaka ait madalyonlardan :
Solda; Puıs XI. Leopol I, Sobieski ve
Venedik Doç’unun röliyefterî. Sağda;
Papalık ve İmparator kompozisyonu
(A Mağyar Törtenete'deıı)

-Uvkilise muharebesi
Vayçen'i alaıı Charles de Lorraıııe
idaresindeki Avusturya ordusu güneye
doğru ilerlerken Peşte boşaltıldı ve için­
deki halk Budin'e nakledildikten sonra
iki tarafı birbirine bağlayan köprü yı­
kıldı. AvusturyalIlar Peşte’ve girip bir
miktar kuvvet bıraktıktan sonra kuze­
ye yönelip Tuna'mn sağ sahiline geçti­
ler. Avusturya ordusu Budin civarında­
ki Akkilise mevkiine geldiği zaman Ser­
dar Bekri Mustafa Paşa emrindeki Türk
kuvvetleriyle karşılaştı. Müverrih Silâhdar Fmdıklılı Mehmed Ağanın da (C:
2. S: 134) hazır bulunduğu bu muhare­
bede Mustafa Paşa mağlup oldu ve Budin’ir. güney batısındaki Hamzabey pa­
lankasına çekildi, Mustafa Paşa bura­
dayken düşmanın şiddetli bir taarruzu­
na maruz kaldı. Emrindeki
askerlerin bir kısmı muha.
rebe etmeden karargâh ça~
dırlarma doğru kaçtığından
fena şekilde bozuldu ve Eszek (Ösek) tarafına can at­
tı.

den mukabelede bulundu, sonra bir
çıkış hareketiyle düşmana ağır za­
yiat verdiı'di. Lâknı AvusturyalIların
şiddetli bir taarruzunu müteakip varo­
şu teıkedip kaleye çekilmek zorunda
kaldı. 1U ağustos günü üzerine düşen
oir bumbara ile şehid olunca Buâin’in
müdafaasını Şeytan İbrahim Paşa ifa­
ya başladı.
Serdar Mustafa Paşa'nın Budın'in
im dadına gelmesi
Hamzabey palankasında mağlûbiye­
te uğrayınca Eszek’e çekilen Serdar
Mustafa Paşa burada bulunduğu sırada

AvusturyalIların B udin
muhasarası
Avusturya başkumand mı
Akkilise’de. Mustafa
Paşa­
yı mağlûp edince Budin önü­
ne gelerek şehri kur attı (1.4
temmuz 1684). Şehrin m ü­
dafaasını deruhte eden Bu­
din Valisi Kara Mehmed Pışa düşmana şiddetle kar$ı
koydu. Evvelâ şehir varo­
şunda kazdırdığı siperler-

VişegTad’uı muhasarası (Kicaut'dan)
2167

sir aUrak geri döndüler. Düşmanın bı­
raktığı zahire ve malzeme Budin'e yer­
leştirildikten sonıa Serdar Bekri Mus­
tafa Paşa Budin civarından hareketle
kışlamak üzere Belgrad’a geldi.

Esztergom tarafına gelen Avusturya ku­
mandanı ustaca bir manevra ile Türkleri bataklık bir sahaya çekmeye ve elindeki onbeşbitı kişi ile 85 bin. kişilik
Osmanlı ordusunu (Silâhdar tarihi C: 2,
S: 213) mağlûp etmeye muvaffak oldu.
Serdarın bu mağlûbiyetinden sonra
44 günden beri muhasara edilen Uyvar
kalesi de düştü ( 21 ağustos 1685 ) . Uy­
var müdafilerinin hepsi de vuruşa vu­
ruşa şehid düştü.

Melek İbrahim Paşa’nın sertlarhğı
Budin muharebelerine ait hâdisat
sadrıâzaın vasi tasiyle padişaha arzedildiği zaman, fevkalâde gayretleri görülen­
ler taltif edildi. Bu arada Budin Valisi
Şeytan İbrahim Paşa’nın lâkabı Sultan
Mehmed’in emriyle «Melek* e tahvil
olunup, Avusturya Cephesi Serdarhğı
Bekri Mustafa’dan alınıp buna verildi.
İbrahim Paşa’daıı açılan Budin Valili­
ğine de Arnavut Ab dur rahman Abdi
Paşa getirildi.

Uyvar’ın düşmesi
Serdar Melek İbrahim Paşa kışı
Belgrad’da geçirdikten sonra 1685 ilkba­
harında Macaristan istikametinde hare­
ket etti. Bu sırada Charles de Lorraine
tarafından Uyvar kuşatılmış olduğundan
buranın imdadına gidecekti. Lâkin bazı
kimseler Esztergom kuşatılırsa düşma­
nın Uyvar muhasarasını çözeceğini ile­
ri sürdüklerinden, serdar bu fikrin tat­
bikine kalkıştı ve 1 ağustos 1685 te Esztergom'u kuşattı. Bunun üzerine Uyvar
önünden çektiği bir kısım kuvvetlerle

Avusturya Cephesi Serdarının katli
ve Sadrıâzamm azli
Avusturya Cephesi Serdarı Melek
İbrahim Paşa’nın Budin müdafaası şöh­
retinin parlamasına ve bu yüzden sadrıâzamiığa lâyık görülmesine yol açmış­
tı. Lâkin Sadnâzam Kara İbrahim Pa­
şa onun bu halinden kuşkulanarak aleyhinde çalışmaya başladı. Serdarı müş­
kül duruma düşürmek için bazı hareket­
lerde bulundu. Esztergom’daki mağlûbi­
yeti işini görüşmek için toplattığı bir
mecliste idamına fetva aldı. Neticede
Belgrad’a gönderilen bostaııcıbaşı m a­
rifetiyle idam edildi ( 3 aralık 1685 ) .
Melek İbrahim Paşa idam edilince
Osman Paşâ-zâdc Ahmed Paşa Budin
Valiliğine. Budin Valisi Abdi Paşa da
Avusturya Cephesi Serdarlığma getiril­
diyse de, aradan bir aylık bile zaman
geçmeden Abdi Paşa Budin Valiliğine

MîtıftJsuSh
U yvar kale ve
şehrinin
m ü tte ­
fik le r ta ra fın d a n
m u hasarasını tas­
v ir eden bu re­
sim de zam anında
ya p ılm ıştır

★
(A M agyar Nemtet Törtenete’d e n )

2170

iade ulunup cephe serdarlığı Sarhoş A h­
med Paşaya verildi. Bu arada diğer
mühim bir değişiklik de sadaret maka­
mında yapıldı. Kara İbrahim Paşa yı az­
leden padişah mührü humâyunu Sarı
Süleyman Paşa’ya verdi. Melek İbrahim
Paşa serdarlıktan azil ve katledilmeden
bir iki ay kadar Önce General Batthyaııy
ve Zrinv idaresindeki Avusturya kuv­
vetleri Ösek tarafına hücuır'a bazı pa­
lankaları almıştı.

Avusluryal’lam ı Budin’i zaptetmesi
Veziriazam Kara İbrahim Paşa Edir­
ne'de padişahın yanında dalarak sefere
çıkmamış Avusturya, Lehistan ve Vene­
dik cephelerine ayrı ayrı serdarlar gön­
dermişti. Süleyman Paşa'nm sadrıâzam
olmasından sonra toplanan mecliste
cephelerin vaziyeti müzakere edilmiş ve
Avusturya cephesine mühür sahibi bir
kimsenin gitmesi, padişahın da İstan­
bul'da bulunması lüzumuna işaret olun­
muştu.
İşte bu toplantının neticesindedir ki
Veziriazam San Süleyman Paşa cephe­
ye hareketle 1686 martı içinde Belgrad’a
vâsıl oldu.
Sadrıâzam ve Serdar-ı ekrem San
Süleyman Paşa, Belgrad’da askerin top­
lanması için beklerken AvusturyalIlar
da Budin’i zaptedebilmek üzere geniş
hazırlıklar yapmaktaydı. Nihayet Char­
les de Lorraine (Kari Von Lothringen)
idaresindeki doksan bin kişilik bir ordu
18 haziran 1686 ( Tarin-i Raşid C: 1, S:
493) da Budin’i muhasara etti, Budin’i
muhasara eden kuvvetler arasında A v­
rupa’nın çeşitli milletlerinden insanlar
bulunması bakımından bir haçlı ordusu
manzarası arzetmektevdi. İstilâ ordusu
bu defa Budin'i yalnızca Tuna'mn sağ
sahilinden surlar boyunca değil, Peşte
vakasına da toplar yerleştirmek suretiy­
le çepeçevre kuşatmış bulunuyordu.
Düşman, işi gayet sıkı tuttuğu halde, Budin istihkâmlarına güvenen Süleyman
Paşa bilâkis çok ağır davrandı. Silâhdar
Fındıklılı Mehmed Ağa’nın ifadesine ba­
kılırsa (C: 2, S: 250) ; tamalıkâr bir adam olan Budin Valisi Abdi Paşa, tımar
erbabından para alıp bir kısmını salı­
verdiği için, şehir muhasaraya uğradığı
zaman kalede altı bin cenkçi mevcuttu.

Mezkûr eserde bir müstensih veya ıııürettip hatâsı mevcut değilse, bir sene
önce şiddetli bir muhasaraya maruz
kalmış Budin’de, bu derece az sayıda
asker kalmış olması mantıki görünme­
mektedir. Msamafih. Budin’in bu son
muhasarasında, istilâ ordusuna nisbetle
müdafilerin kifayetsizliği hususunda it­
tifak edilir.
İşi yavaştan alan Süleyman Paşa
nihayet Budin’e birkaç saatlik mesafede
olan Hamzabey palankasına geldi. Ser­
dar, hâlâ Budin’in rahatça dayanacağını
zannetmekteydi. Onun için, içerdekilerin
imdat taleplerini pek ciddiye almadı.
Tehlikenin büyüklüğünü anladıktan son­
radır ki, evvelâ ikıbin serdengeçti yazıp
gönderdi. Bunlar, Budin’in Horoz kapısı
kısmında düşmana çattılar. Cereyan edeıı çarpışmada 1800 kişisi şehit düştü­
ğü gibi içeriye yardım kuvveti de soka­
madılar. Bunlardan sonra Sarhoş Ah­
med Paşa’nm emrine üç bin piyade ye­
di bin süvari vererek iler: gönderdi ve
Budin'e imdat kuvveti sokmakla vazife­
lendirdi. Lâkin Avusturya ordusundan
otuz bin kişilik bir kuvvet Ahmed Paşa'yı karşılayarak bozguna uğrattı. Ah­
med Paşa ile giden piyadeler bozgun sı­
rasında düşman süvarisi tarafından çiğ­
nendi.
Kaleye imdat sokmak için gelen
Türk kuvvetlerini yenen AvusturyalIlar
bir taraftan da Budin’i şiddetli top ateş­
leriyle dövmekte devam ediyorlardı. Bu
bakımdan da müsbet netice istihsal ederek surlarda yıkıntılar meydana ge­
tirmişlerdi. Müdafiler sıkışmakta iken
cephaneliğe tesadüfen bir lıumbara isa­
bet etmesi, müdafaayı âdeta allak bul­
lak etti. Zira bu isabet neticesinde otuz
altı bin kantarlık barut ve cephaneyi
infilâk ettirdi. Kıral sarayı ile kalenin
yarısı uçup berhava olduktan başka
dört bin tane de muhafız öldü. Kale
böyle infilâkla yıkılınca düşman kuman­
danı Charles de Lorraine Abdi Paşa’ya
teslim teklifinde bulundu. Abdi Paşa
teklifi red ile çarpışmakta devam etti.
Bu arada Budiıı’e yardım etmek isteyen
Serdar Sarı Süleyman Paşa Hamzabey
palankasından kalkıp muhasara hatları­
na yaklaşarak Lokum Tepesi (Tarih-i
Raşid C : 1, S: 92) denilen mahalle gel­

2171

di. Buradan düşman hatlarına taarruz
edip hâkim bir nokta olan Karga Bayı­
rını zaptetmek istedi. Bu maksatla ya­
pılan iki günlük mücâdele neticesinde
ancak 500 kişilik bir imdat kuvveti so­
kabildi. Süleyman Paşa’nm uğraşması
bu kadarcık imdat kuvveti sokmak ve
düşmana biraz zayiat verdirmekten ile­
ri gidememişti'. Böylece Budin’in mu­
kadderatı hemen hemen belli olmuş gi­
biydi. Düşman nihayet on yedinci hü­
cumunda doğudaki Toprak-kale ile ba­
tıdaki Frefik-kalesirii zaptetti. Budin
surları bir harabe haline gelmekle bera­
ber mücadele birkaç gün daha devam
etti. Nihayet muhasaranın yetmiş seki­
zinci günü olan 2 eylülde AvusturyalI­
lar Budiıı’e dâhil oldular. Düşman kuv­
vetleri içeri girdiği halde Budin’in kah­
raman müdafıleri mücadeleden vazgeç­
mediler. Sokaklarda boğaz boğaza çar­
pıştılar. Bu arada sağ kalan Türkler ıçkalede Bâli-paşa meydanına toplanarak
birkaç saat de burada vuruştular. Bir
kurşun isabetiyle Abdurrahman Abdi
Paşa şehid düşünce, başsız kalan bir a­

vuç kahramanın mücadelesi de sona er­
di. Şehre sahip olan AvusturyalIlar Ab­
di Paşa’mn cesedini birkaç gün mey­
danda bıraktırdıktan sonra Türk esirle­
rine gömdürdüler. Tüıklerden şehid dü­
şen askerlerin cesetlerini ise Tıına ya at­
tılar. Muhasara devam etmekteyken aralannda Abdi Paşanın kansı da bulu­
nan kadm ve çocuklar Belgrad'a gön­
derilmek üzere gemilere yerleştirilmişti.
Lâkin bu gemiler Budin önlerinde ele
geçirilip kadınların güzelce olanları or­
dugâhta haraç mezat satıldı. Şehir dü­
şünce AvusturyalIlar kadın erkek din­
lemeden lıalkı boğazlarken kadın ve ço­
cuklardan sekiz yüz kişiyi imparatora
takdim edilmek üzere beylik esir diye
ayırdılar, ölümden kurtulan kimseler
ise, üzerlerinde hiçbir şey bırakılmamak
şartiyle çırıl çıpıaK soyuldular. Bunlar­
dan yüzme bilenler suya atlıyarak yü­
züp kurtuldu. Diğerleri ile yağmur ve
soğuk altında ölüp gitti.
Böylece, 1541 tarihinden beri bir eyalet merkezimiz olan Budin şehri eli­
mizden çıktı. Budin’in kaybı yalnız or-

B ııd in 'in m ü tte fik le rc e zap tı ile neticelenen 1686 m u h a sa ra s ın d a n b ir g örünüş
(T o lna i Y ila g törte n e lm e 'd e n )

duda değil, memleketin her tarafında
derin teessüre sebep oldu. Xitekiir. «Al­
dı Xemçe bizim nazü Budini» nakaratlı
türküden bu teessürün asırlar boyunca
nesilden nesile intikal ettiğini anlıyoruz.

CÎen ibaret oluşu düşünülürse, bu sıla­
da ösnıank ordusundaki maneviyat bo­
zukluğunun derecesi anlaşılır, tştd bu
dört bin kişi önünde yenilen askerler
geri dönüp orduya ulaşmak üzere ka­
çarlarken Serdar Süleyman Paşa’nın
idaresindeki orduya kadar geldiler. Ne
gariptir ki bir avuç düşman önünden
kaçanlardaki panik havası ordunun ön
saflarındaki askerlere ve nihayet tama­
mına sirayet etti. Kumandanlar askeri
sükûnete kavuşturmak ve nizamı temin
etmek için bayii uğraştıysa da kendile­
rini dinleyen olmadı. Askerler felâkete
uğramışçasına Ösek'e doğru kaçtı. Ser­
darın kethüdası ve Rumeli Beylerbeyi­
ni kovalıyan düşman birliği Osmanlı or­
dusunun büyük kısmına rastladığı için
Segediıı’e geri dönmeye başladıysa da,
paniğin ordunun tamamına intikal etti­
ğini görünce geri döndü. Meydanda ka­
lan top ve mühimmatı (Silâhdar tarihi
C: 2, S: 252) zaptettikten başka epeyce
de esir aldılar.
Bu yüz kızartıcı hâdise. Macaristan-

Macaristan’da birçok kalenin
elden çıkması
Budin'm kaybı Macaristan'da birçok
kale ve bir hayli arazinin- elden çıkma­
sına yal açtı. Esasen Budin düşünce ko­
caman Avusturya ordusu serbest kal­
mıştı. Artık Buditı derecesinde herhan­
gi bir kale önünde beklemeden Maca­
ristan'ı istilâ edebilirlerdi. Budin’in düş­
mesini onliyemiyen ordunun maneviya­
tı esasen bir hayli sarsılmıştı. Artık Ma­
car kaleleri ya az bir mukavemetten
sonra düşüyor, veyahut da tahliye edi­
lip istihkâmları yıkılıyordu.
Budin düşman eline geçince Serdar
Sarı Süleyman Paşa kendisi Eszek (Ösek) taralına çekilirken Eğri Beylerbe­
yi vezir Osman Paşa’ya. Budin’in kuzey­
doğusundaki Hatvan kalesini boşalttırıp
istihkâmlarını tahrip ettirdi. O arada
Segedın muhafazasında bulunan Marulzade Gürcü Mehmed Paşa imdat talep
etmiş olduğundan. Serdar Süleyman Pa­
şa.. kethüdası ile altı bin kişi gönderdi.
Serdarın kethüdası Çorumlu Mehmed
Ağa, Segedin’in kırk kilometre kadar
güneyindeki Zenta’ya geldiği zaman em­
rinde bulunan ikibîn Tatarı düşman za­
hire kollarını vurdurmak için İleri gön­
derdiyse de bunlar mağlûben geri dön­
düler. Tatar askeri geri dönünce kethü­
da Mehmed Ağa da diğer askerlerle bir­
likte geldiği tarafa doğru kaçmaya baş­
ladı.
Süleyman Paşa, kethüdasını Segedin'e yolladıktan bîr müddet sonra ken­
disi de ayni yere gitmek için harekete
geçmiş ve Tuna’yı aştıktan sonra Ru­
meli Beylerbeyi Osman Paşa-zâde Ah­
med Paşa’yı öncü olarak ileri gönder­
mişti. ösek istikametinde süratle geri
çekilmekte olan serdarın kethüdası Bil­
meli Beylerbeyinin emrindeki üncülere
rastlayınca onlarla birleşerek düşmana
karşı durdularsa da bozguna uğrayıp
iki bin şehid verdiler. Serdarın kethü­
dasını kovalayan askerin dört bin kişi-

Son B u d in beylerbeyi ike n şeJırin m ü ­
d afaa sın d a çarpışa çarpışa şehid düşen
A b d u rra h m a n A b d i Paşa

2173

(A M a g y ar N em zet T örtenete’den)

da bazı kalelerin düşmesine yol açtı,
Nitekim koca ordunun kaçmasına sebep
olan dört bin kişilik düşman süvari kuv­
veti ele geçirdikleri bayrakları Segediıı
önüne dikince içindeki müdafiler m u ­
hasaranın on sekizinci günü eman ile
kaleyi teslim ettiler (1686 eylül sonla­
rı) . Bundan sonra Simctornya, Kapajvar. Peçuy ^Pecs). Siklos (Şikloş) kale­
leri kısa süren muhasaralarla birer birer
elden çıktı. AvusturyalIlar, vire ile a l­
dıkları bu kalelerin hiçbirinde vire şar­
tına riayet etmediler.
Şikloş bozg un u

malava devam edilirken serdarın ordu d i­
siplini ile lâyıkıyla alâkalanmaması y ü ­
zünden, sul kolda görülen bozulma ordu­
nun tamamına sirayet etti. Böylece ik in ­
diden sonra düşman ezici bir galibiyet k a ­
zandı. Çarpışmadan yüz çeviren Osmanlı
askeri kütie halinde kaçışmaya başladı.
Kaçış o derece şiddetli ve öyle berbattı
ki Ösek köprüsü başına yığıldıkları za­
man bir an öııce karşıya geçebilrrre en­
dişesinin yarattığı nizamsızlıktan iki bin
kişi ayaklar altında ezildi. Toplar, defterhane, ordu hâzinesi düşmanın eline
geçti. Bozgunu müteakip sadrıâzamın otağıııa girip oturan düşman kumandanı
Türk ordusundan kalan yaralı ve hasta
takımından üç bin kişinin başının kesil­
mesini emretti.
Macaristanm güney tarafının elden
çıkmasına sebep olan Şikloş bozgununu
müteakip ösek’e çekilen Sarı Süleyman
Paşa, o civardaki kale ve palankaların
tahliyesini emretti. Sonra ösek’e bir
miktar asker koyup ordu ile Varadin
( Petro Varadin, Peter Wardein ) e sel­
di (1 eylül 1687 ) .

Kış mevsimini Belgrad'da geçirmiş
olan Sadnâzam Sarı Süleyman Paşa,
1687 baharında burada eyâletlerden ge­
lecek kuvvetleri beklemekteyken, Avus­
turyalIların ösek’i muhasara ettiklerini
haber aldı. Bunun üzerine Belgrad’dan
hareketle Ösek önüne vardı. Osmanlı or­
dusunun geldiğini gören AvusturyalIlar
muhasarayı kaldırarak muharebe tertibi
aldılar. Cereyan eden çarpışmada, b il­
hassa topçu ateşinin iyi idare edilmesi
sayesinde AvusturyalIlar mağlûp olarak
O rd u n u n isy anı ve İstan bul üzerine
Mohaç istikametinde çekildiler.
y ü rü y ü ş ü
Üsek (Eszek) önünde bu m uvaffa­
kiyet kazanılınca, bazı kumandanlar bu­
Sadrıâzam Sarı Süleyman Paşa Varada kalınması fikrini ilez'i sürdüler, ba­
radin’de iken Eğri kalesinden gelen ferzıları da takip edilmesi lüzumunu be­
yadcılar, kaledekilerin şiddetle zahireye
lirttiler. Süleyman Paşa ikinci fikre de­
ihtiyacı olduğunu bildirdiler.
ğer vererek takibe kalktı. Ösek köprü­
Bu sırada yeni bir bozgundan ç ık ­
sünden geçildiği sırada, düşmanın Mo­
mış olan askerin maneviyatı bozuk, üs­
haç palankasını ve Drava suyundaki iatelik disiplini de zayıf vaziyetteydi. Za­
hire gemilerini yakıp Budin’e firar et­
hire isteyen Eğri kalesi, ordunun bu­
mek üzere olduğu, geçen sene zaptetti­
lunduğu yere nazaran çok uzaklarda kal.
ği Şikloş kalesini tahliye ve tahrip için
mıştı. Vaziyet böyleyken Sadnâzam S ü­
de altı bin kişi gönderdiklerine dair (Si­
leyman Paşa erzak isteyen Eğri m uha­
lâh dar tarihi C: 2, S: 275) bir haber
fızlarını açlığa m ahkûm halde kendi k a ­
alındı. Bu vaziyet karşısında serdarın
derleri . ile başbaşa bırakmak istemedi­
emriyle ordu Şikloş’a teveccüh etti. Ö n­
ğinden buraya zahire ulaştırmanın ça­
cü kuvvetler Şikloş kalesinin yakının­
relerini araştırdı. Nihayet Diyar bek ir
daki Çatal köprü mevkiine (Tarih-i RaValisi vezir Cafer Paşa'nın emrine bir­
şid C: 1, S: 507) geldiği zaman düşman­
kaç eyâlet ve bir miktar kapıkulu as­
la karşılaştılar. Serdar bundan haberdar
keri verdi. Bunlar gûya onbeş saatlik
edilince, Süleyman Paşa yürüyüşüne
yerdeki düşman üzerine sevkediliyorlardevamla Şikloş civarında sık ağaçlı bir
dı. Fakat yanlarına kendi ihtiyaçların­
ormanın ağzında orduyu durdurup m u­
dan fazla zahire verilmişti.
harebe vaziyeti aldırdı.
Bu plânla sevkedileıı asker Varadin
12
ağustos 1687 günü cereyan edeııköprüsünü geçtikten birkaç saat sonra
muharebede, evvelâ düşman ile çaı-pışhakiki maksadın ne olduğunu duydu.
2174

Elebaşı vaziyetindeki kimseler Sei'çeşme
Yeğen Osman Paşa’nın etrafında topla­
narak, sadrıâzam sancağ-ı şeıiC ve ordu
ile beraberlerinde bulunmadıkça tehli­
keli Eğri yolculuğuna devam etmemeye
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 277) verdiler.
Bu kararla geri döndükleri 2 aman saönâzarn bunları köprüden beri geçirme­
mek için köprü tombazlarını yıktırmak
istediyse de muvaffak olamadı. Ayakla­
nan askerler Varadin tarafına geçince
doğruca Haleb Beylerbeyi Abaza Siya­
vüş Paşa’ya giderek ordunun başına geç­
meye davet ettiler. Bu arada bir buçuk
senelik maaşlarının verilmediğini söyliyerek defterdar ve sadrıâzamııı otağına
hücum ettiler. Bu durum karşısında
sadrıâzam, defterdar ve Bekri Mustafa
Paşa Tuna yoluyle Belgrad’a kaçtı. Sadrıâzam Süleyman Paşa Belgrad’dan da
İstanbul’a gitti.
İsyan eden asker Siyavüş Paşa'yı
zorla sadrıâzam yaparak ordunun seras­
kerliğine getirdiler. Kendisini Süleyman
Paşa’nın otağına getirerek biat ettiler.
Ondan sonra da doğruca İstanbul’a yü­
rüyüp padişahı tahttan indirmeye karar
verdiler. Ve kararlarını tatbik niyetiyle
yola koyulup Belgrad’a geldiler ( 12 ey­
lül ) .
Ordunun isyanı üzerine süratle yo­
luna devam etmiş olan Sarı Süleyman
Paşa 15 eylülde İstanbul'a varmıştı, sa­
daret kaymakamı vasıtasiyle m ührü h ü ­
mâyun ve sancağ-ı şerifi teslim ederek
olup biteni anlattı.
Padişah vaziyete

m uttali olunca. Siyavüş Paşaya sadaret
ve serdarlısının tasdikine, ayni zaman­
da Belgrad’da kışlayıp oradan beri ta­
rafa gelmemesine dair bir hatt-ı hüm â­
yun gönderildi.
Dördüncü Mehmed’in emrini Belgrad’da alaıı Siyavüş Paşa, ocak ağaları
ile isyanda elebaşı olanları davetle ken­
dilerine okuyunca : « Bu hatt-ı humâyuııu gönderen adamın kat'ivyen padi­
şahlığım istemeyiz. Burada kışlamayıp
şer’ ile davamızı görmek üzere İstanbula
varmayınca bir mahalde dizginimizi çek.
meyiz» dediler. Siyavüş Paşa bunun üzerine Anadolu Beylerbeyisi Hazinedar
Haşan Paşa’yı Ösek’ten Belgrad’a getir­
tip vezaret tevcih ettikten sonra Haleb
Valiliğiyle Avusturya cephesi serdarlığma tâyin etti. Haşan Paşa’nın yanına
bir miktar yeniçeri ve dört bölük sipa­
hi (Silâhdar tarihi C: 2, S: 280) bırak­
tıktan sonra kendisi ordunun tamamı ile
27 eylül 1687 de İstanbul’a mütevecci­
hen Belgrad’dan hareket etti.
Osmaıılı ordusunun cepheyi boş bı­
rakarak İstanbul’a yürüyüşü Avusturya­
lIların fevKalâde işine yaradı. Avustur­
y a lIla r Lipve
(Lipova) Ösek (Eszek),
Varadin (Petrovaradin) ve Zemlin’i ko­
laylıkla zaptettiler. Kısacası, Sava'nın
kuzeyinde kalas Belgrad yakınındaki
Zemlin (Zemun) ovası veya Sirem ara­
zisi diye anılan kısımda Türkler elinde
hiçbir yer (Silâhdar tarihi C: 2, S: 293)
kalmadı.

LEHİSTAN CEPHESİ
Türk ordusu Viyana üzerine yürüdü­
ğü zaman, Avusturya’nın yardımına ko­
şan ilk müttefik, Lehistan K ırallığı idi.
Leh Kıralı Jan Sobieski, Viyana’nm m u­
hasaradan kurtarılmasında bir hayli m ü .
essir olmuştu. Kara Mustafa Paşa boz­
guna uğrayınca, yağma eşyasından en
büyük payı Lehlilerin almış olması, ay­
rıca Türklerin uzaklaşmasını müteakip
Viyana’ya ilk defa Ja n Sobieski’niıı gir­
mesi yüzünden. Avusturya İmparatoru
ile Lehliler arasında bir soğukluk hâsıl
olduysa da, bu vaziyet ittifakı bozacak
kadar büyümediğinden. Lehliler de har­
be devam ettiler.

Kara Mustafa Paşa’nın Viyana mağ­
lûbiyetiyle. Türk tehlikesi ortadan kalk­
tığ ı ve müttefiklerin tek cephede kuv­
vet teksiflerine ihtiyaç kalmadığından,
Leh Kıralı Jan Sobieski de, Viyana boz­
gunundan sonra, harbi kendi çıkarma
uyguıı şekilde devam ettirmeye çalıştı.
Bu sebeple, kendi ülkesi sınırlarından
taarruza geçmeye hazırlandı. Neticede,
1684 yılında bir de Lehistan cephesi or­
taya çıktı. Ayni sene içinde Venedikli­
ler de harbe girdikleri cihetle, Osmanlı devleti üç devlete karşı üç geniş cep­
hede harbetmek zoıunda kaldı.

2175

üzerlerine bir miktar Tatar askeri ge­
lince çekilip gittiler.

Barabaş k a z a k la n m a tecavüzü
Leh cephesinin ilk hadisesi Barabaş
kazaklarının tecavüzü şeklinde tezahür
etti. Kırım Hanının ve o civardaki as­
kerlerin ekserisinin Avusturya cephesi­
ne gitmiş olmasından faydalanan Barabaş kazakları. Leh hükümetinin teşvik
ve telkini ile fâaliyete koyuldu. Barabaş
kazağı, Lehli ve hattâ Boğdanlılaıdan
mürekkep otuz bin kişilik bir kuvvet
Bender kalesine karşı hücuma (Tarih-i
Raşid C: 1, S: 434) gegti. 1634 yılı ocak
veya şubatı içinde vuku bulduğu anla­
şılan bu tecavüzden kazaklar bir şey el­
de edemediler. Bender’i on bir gün sı­
kıştırdıktan sonra bir netice istihsal edemiyeceklerini anlayınca İsmail kale­
si üzerine yöneldiler. Fakat bu sırada

S an Süleyman Paşa’nın Lehistan
Cephesi ‘'erd arlığına tâyini
Barabaş kazaklarının tecavüzlerin­
den daha önce Lehlilerin Kamaniçe ve
Boğdaıı tarafına taarruz niyetinde olduk­
ları, bu gaye ile geniş askeri hazırlık­
lar yaptıkları istihbar edilmişti. Esasen
Viyana mağlubiyetinden^ sonra böyle bir
tecavüz her zaman için beklenebilirdi.
Bu sebeple Lehistan cephesine de bir
serdar tayini işi derpiş edildi. O sırada
Köprülü-zade Fazıl Mustafa Paşa ftzi
Valisi bulunuyordu. Silâhdar tarihi (C:
2, S: 177) müellifinin ifadesiyle, Fazıl
Mustafa Paşa sdünya adamı değil» mü-

Viyana. savaşının kazanılmasında pek müessir olmakla beraber, Lmparator’un
arzusu hilâfına, Yiyanaya ilk giren Leh Kralı J. Sobieski'yi Kara Mustafa Pa­
şanın çadırında Viyanalı delegeler, elde ettiği hazineler ve diğer ganainıîe tas­
vir eden bir resini (G. Zafaurek’ten)
2176

taleasiyle oradan Edirne'ye çağırılarak
kubbe veziri yapıldı ve Lehistan cephe­
si serdarlığma üçüncü vezir Boşnak Sa­
rı Süleyman Paşa tayin edildi.
San Süleyman Paşa 31 mart 1684 te
Edirne'den hareket etti. Bu cepheye
gönderilecek mühimmat Karadenizden
gemilerle Isakçı’ya sevkcdildi. Ordunun
esas kısmı Avusturya cephesinde bulun­
duğundan Süleyman Paşa 5500 kişi He
yola çıkmıştı. Elde hazır başka yardım­
cı kuvvet bulunmadığından Haseki Sul­
tan kethüdası Gümrükçü Hüseyin Paşa­
ya vezirlik verilerek Çorlu'dan Tuna kı­
yısına kadar uzanan sahada eli silâh tu­
tabilecek olanları toplayıp Süleyman Paşa’ya götürmesi (Silâhdar tarihi C: 2. S:
138) emrolundu.
Sobieski’nin niyetleri ve taarruza
geçişi
Osmanlı tarihinde «Kız Katmana dî­
ye kaydedilen Leh Kıralı Jan Sobieski.
Bucaş muahedesi ile kaybedilen Leh. top­
raklarını istirdattan başka Boğdan’ı,
hattâ Dniestr mansabındaki Akkerman
ve Tuna deltasındaki Kili ve İsmail ka­
lelerini bile almak istiyordu. Tabii bu
kadar geniş arazi arasında ilk ele geçir­
mek istediği yer Podolva idi.
Bu plânım tahakkuk ettirmek niye­
tiyle seksen bin kişilik bir ordu ile mer­
kezi Krakovİ’den hareket etti;; Kamaııiçe yanından geçtikten sonra 17 ağustos
1684 te Hotîn kalesi karşısında Turla’nm
sol kıyısındaki îzvaııce palankası yanına
geldi. Askerinden otuz bin kişi ayırara<
bunları Turla üzerine köprü kurmakla
vazifelendirdi.
Bu sırada, ikinci defa Kırım Hanlığına
tayin, edilmiş olan Selim Giray, Serdar
Süleyman Paşa ile haberleşmesi neti­
cesi yüz bin kişilik ordu toplıyarak ha­
rekete geçmiş bulunuyordu. Kırım Ham,
büyük oğlu Kalgay Devlet Giray’ı otuz
bin kişi ile öııden (Silâhdar t?.rihi C: 2,
S: 185) sevketmişti. Devlet Giray Hotin'e
yaklaştığı sırada Jan Sobieski de İzvance
önüne yeni gelmiş ve köprü kurmaya
memur ettiği kuvvetler içinden ayırdı­
ğı sekiz bin kişilik Barabaş Kazağını
karşıya geçirerek, köprü kuruluncaya
kadar o kıyıyı muhafaza etmelerini em-

Lehistsn Kıralı Jan Sobieski
(Almanca "W ien im Jafıre 1683’’ ad':
eserden )

LehÜlere kaı$ı savaşlarda başarı sağlan­
masında amil olan Kırım Hanlarından
bîri
(Macarca «Tolnai Vilagtörtenelnıe» adlı
eserden)

2177

retmişti. Devlet Giray, işte bu sekiz bin
kişilik kuvvet üzerine bir baskın yapa­
rak hepsini kılıçtan geçirdi.

Selim G iray’in nutku

öte tarafına îzvance vakasına geçirdi.
Bir taraftan Mustafa Paşa bir taraftan
da Kalgay Devlet Giray ileri yürüyünce
Jan Sobieski sıkışık vaziyete düşerek ge­
ri çekilmekte devam etti. Neticede Leh
Kıralı Kamaniçe hududundan dışarı çık­
mak zorunda kaldı : kendisi sıkıştırıla­
rak geril eti lirken esir alınanlardan baş­
ka yirmi bin kişilik zayiata uğratıldı.
Jar. Sobieski kendi toprağına kadar
sürülünce Mustafa Paşa ve Kalga.v Dev­
let Giray ssrdarm emriyle geriye döne­
rek Turla kenarına geldiler (24 ekim
1634) . Bu müddet zarfında Eflâk ve Boğdan beyleri tarafından kurulan köprüden
asker beri tarafa geçti. Serdar Süleyman
Paşa vuku bulan harekâtı bir telhis ile
padişaha arzetti. Sonra Selim Giray Ta­
tar askeri ile memleketine, serdar da k ı­
şı geçirmek üzere Babadağı’ııa avdet etti.

Silâhdar tarihinde (C: 2, S: 186) kay.
dedildiğine göre, Kırım Hanı Selim Giray
Turla (Dnıestr) suyu civarına geldiği sı­
rada, bir tepe üstüne çıkarak etrafına
topladığı askerîne bir nutuk verdi. V i­
yana önünde Türk ordusunun mağlûbi­
yetine sebep olmuş bulunan Murad G i­
ray zihniyetinde bir kimse olmadığı an­
laşılan Selim Giray askerine şöyle de­
mişti :
«— Dinimize zaaf gelmekle her ta­
raftan üzerimize din düşmanları galebe
eyledi. Kerbelâ günündür; bu cengi ne
Âl-i Osman ne benim için edin. Ölünce­
ye kadar din uğruna çalışıp din düşma­
nına arka vermi.velim ve kıyamete kadar
Lehlerin ikinci taarruzu
iyi nam ile zikredilelim» .
Bu sözlerinden sonıa atından inip
Kışı Babadağrnda geçiren Serdar
yere secde etti, bunun üzerine Tatar as­
San Süleyman Paşa 3 temmuz 1685 te
kerleri de ayni şekilde atlarından inip
secdeye vardılar ve şehid oluncaya ka ■ enirindeki askeriyle İsakçı’dan Tuna’yı
karşıya geçti. Çuçura'ya vâsıl olduğu sı­
dar savaşacaklarına yemin ettiler.
rada altmış beş bin Tatar askeriyle K ı­
rım'dan gelen Selim Giray kendisine mü­
Sohİeski’nin zayiata uğrayarak
lâki oldu. Serdar ile Han buluşunca Le­
Steri çekilmesi
histan içerisine casuslar sevkedildi. Ne­
ticede, Kıral Sobieski’nin, otuz bin k işi­
K ınm Hanı Selim Giray, Hotin ta ­
lik Leh askerinden başka, kendisine yar­
rafına gitmek üzere yoluna devam eder­
ken Serdar Sarı Süleyman Paşa da 35 dıma gelen yirmi bin Litvanyalı, üç bin
Boğdan eşkiyası, yüz bin Özi Kazağı, on
topu bulunan emrindeki askerlerle 17 ey­
bin Alman ve on bin İsveç askeri (Silâh­
lül 1684 te Isakçıdan lu n a'y ı karfiva
dar tarihi C: 2. S: 204) ile birlikte sek­
geçti. Selim Giray’dan süratle ilerlemesi­
sen üç bin kişilik bir orduyu Baş Hatne dair mektup alınca Gümrükçü Hüse­
mam Ziboystorski’nin emrine verdiği,
yin Paşa’mn getireceği kuvvetleri bek­
Leh Başkumandanının Turla suyunu alemeden ilerledi. Kırur. Hanı Hotin ya­
şarak Boğdan arazisine girmiş olduğu
kınlarına ulaşınca, daha önce bu tarafa
öğrenildi.
gelmiş olan otuz bin kişilik kuvveti de
Bunun Üzerine ordu karargâhını Çuberaberine atıp Kamaniçe suyunun Turçura’da bırakan serdar ve han süvari
la’ya karıştığı yerin karşısına kondu. S ü ­
kuvvetleriyle düşmanı karşılamaya git­
leyman Paşa da oraya gelerek Kırım H a­
tiler. Leh askeri ile Prut nehri kenarın­
nı ile buluştu.
da bataklık bir yerde karşılaşıldı. Leh­
Daha önce sekiz bin kişilik kayıp
lerin işgal ettikleri sahanın bir tarafın­
vermiş olan L-'h Kıralı Sobieski geriden
da orman bulunmakta, diğer kısımları da
Han ile Serdar Süleyman Paşa’nın gel­
bir yarımada biçiminde bataklıkla çev­
diğini duyunca cesareti kırılarak yavaş
rilmekteydi. Arazinin bu durumundan
yavaş geriye çekilmeye başlamıştı. S ü­
dolayı düşmana her taraftan yaklaşmak
leyman Paşa bu arada maiyetindeki kuv­
mümkün değildi. Onun için yalnız bir ta­
vetlerin bir kısmım vezir Bozoklu Mus­
raftan hücum edilerek hırpalandı. Sonra
tafa Paşa’mn emrine vererek Turla'nın

toplar getirilerek yedi gün müddetle dö­
vüldü. Top darbeleri ve süvarilerin yak­
laşabildiği yerden hırpalanıp zayiata uğ­
ratıldığı cihetle Leh başkumandanı za­
hiresini suya döküp, arabalarının ekse­
risini yakıp geceleyin ormana girdi. Er­
tesi gün ormana dalan Osmank aske-ı
düşmana yine zayiat verdirdi. Çok fena
vaziyete düşeceğini anlıyan Leh başku­
mandanı yine geceleyin bulunduğu yer­
den kaçarak ormanlık bir boğaza girdi.
Osmanlı askeri buraya yaklaşamadığı,
düşman da boğazdan çıkmadığı için elli
bin Tatar askeri Lehistan arazisine ça­
pula gönderildi.
Böylece Lehlerin ikinci taarruzları
da ekim ayındaki muharebelerle başarı­
sızlığa uğratılmış oldu. Lehliler ken:1i
memleketlerine çekilince Serdar Süley­
man Paşa da Isakçı’ya. oradan Babadağı’na döndü. Süleyman Paşa’nın muhare­
be durumunu anlatan telhisi Edirne'de
bulunan padişaha ulaşınca (6 kasım 1685)
Serdar ve Kırım Hanına birer hil'at ve
murassa sorguç gönderildi.
Bu sırada Veziriazam Kara İbrahim
Faşa hastalanmış olduğundan Lehistan
cephesi Serdarı San Süleyman Paşa Edirne’ye çağırıldı. Niğbolu sancağına m u­
tasarrıf Emir Ahmed Paşa’yı yerine ve­
kil bırakıp Edirne’ye gelen (25 kasım
1685) Sarı Süleyman Paşa, ertesi gün pa­
dişah tarafından kabul edildi ve sadaret
kaymakamlığına tayin olundu. Süleyman
Paşa'nm Leh cephesi ile alâkası böylece

kesilince, ondan açılan serdarlığa Bozoklu Mustafa Paşa getirildi.

Lehlilerin Kamaııiçe’y i muhasarası
1684
ve 1685 yazlarında yaptıkları
taarruzlarda muvaffakiyet kazanamıyaıı
Lehliler 1686 senesinde zikre değer bir
faaliyette bulunmadılar. Lâkin aynı se­
ne içinde Avusturya cephesinde Osman­
lIların mühim kaleler kaybetmesi onlara
yeniden taarruz geçme cesareti verdi.
Böylece 1687 yazında bir daha taarruza
koyuldukları görüldü.
Kamaniçe’yi zaptetmek isteyen Kıral
Sobieski altmış bin. kişilik kuvvet toplıyarak üzerine geldiğini öğrenen Kamaniçe muhafızı vezir Boşnak Hüseyin Paşa
serdar ve Kırım hanına mektuplar ya­
zarak durumu bildirdi. Serdar Bozoklu
Mustafa Paşa'mn yanında kafi miktarda
asker bulunmadığından hemen faaliyete
geçemedi. Bundan faydalanan Lehliler
ise, gelip şehri kuşattı ve- toplarla döv­
meye başladı. Kamaniçe'deki muhafızlar
gayet metinane şekilde müdafaaya de­
vam ettiler, Kırım Hanı tarafından gön­
derilen imdat kuvveti şehre yaklaşınca
Lehliler muhasarayı kaldırdı (4 eylül
1687) . Tatar askeri etrafta epeyce hasar
(Silâhtar tarihi C: 2, S: 292) yaptığı gibi.
Lehliler muhasara esnasında da zayiat
vermişlerdi. Kamaniçe’yi aiamıyan Leh­
liler memleketlerine dönerken Türkler
de Kamamçe’nin zahire ve ¡mühimmatı­
nı takviye ettiler.

VENEDtK CEPHESİ
Girit adasının zaptından dolayı Tüıklere karşı iyi hisler beslemiyen Venedik­
liler, Kara Mustafa Paşa Viyana'ya yü­
rüdüğü sırada Papa’nın teşviklerine sırt
çevirmiyerek Avusturya İmparatoru ile
uyuşmuş, fakat ihtiyatlı davranarak ha­
kikî niyetlerini bilâhara ortaya koymayı
tercih etmişlerdi. Bu bakımdan muahedo
şartlarım tatbike ve nihayet «mukaddes
ittifak» ın bir üyesi olarak üzerlerine dü­
şeni yapmaya 1684 yılı içinde tevessül
eylemişlerdir.
Tarih-i Raşid’de (C: 1, S: 426). ve
Kara Mustafa Paşayı itham eder tarzd.'i

Silâhdar tarihinde (C: 2, S: 129) Vene­
diklilerin harbe girişine dair bazı sebep­
ler zikredilmeyteyse de, bunlar, Vene­
diklileri harbe götüren hakiki âmilin ya nında teefrrüat kabilinden kalmakta, b i l ­
hassa Silâhdar Fm dıklılı Mehmed Ağa
Venediklilerin siyasi çehrelerini iyi tanı­
mamış gibi görünmektedir.
Venedikliler 15 temmuz 1684 te O s­
manlIlara harp ilân edince, İstanbul'da
enteresan bir hâdise de cereyan etti. Bu
tebliğatı bizzat yaptığı anlaşılan İstan­
bul’daki Venedik balyosu, elçilik binas:
yakınında bir yangın çıkartıp bunun tev .

2179

lit ettiği karışıklıktan istifade ile Cene­
viz elçisiyle biı-likte bir kayığa (Tarih-i
Raşid C: 1. S: 428) binerek kaçmıştır.

■imine geldi. Adaya asker çıkaran Vene­
dik kumandanı buranın kalesini kuşata­
rak 011 beş gün müddetle gece gündüz
topa tuttu. Yerli Rumların da yardımını
Venediklilerin tecavüze başlamaları
temin eden Marosini, nihayet Ayamavro kalesini vire ile teslim aldı (Ağustos
Venedikliler denizci bir devlet ol­
1684) . İçinden çıkan müdafileri Preveze
dukları için ilk faaliyetleri denizlerde
sahiline nakletti.
görüldü. Maamafih, bu harpte, daha zi Ayamavra’yı alan Venediklilerin bu­
vade, deniz faaliyetini kara harekâtının
nunla iktifa etmiyecekleri1 ve bilhassa
desteği halinde kullandılar.
Mora sahillerinde faaliyette bulunacak­
Harp ilân ettikten sonra kendi do­
ları anlaşıldığından bu tarafa da bir ser­
nanmalarına ilâveten Papa, Floransa,
dar tayinine karar verildi. Ve boğaz mu­
Ceneviz, Malta ve Ispanya'dan da gemi­
hafızı Şahin Mustafa Paşa serdar tayin
ler geldi. Böylece yüz gemilik bir donan­
edilerek (16 eylül 1684) Mora'ya gönde­
ma, Kandiye’nin sabık müdafii Françesrildi.
co Marosini’nin idaresinde Adriyatik de­
Bu günlerde iki kalyon ve üç firkanizinden çıktı. Bu sırada Osm anlı devleti
teden mürekkep küçük bir Venedik fi­
Çanakkale Boğazı, hudut yalıları ve bazı
losu (Silâhdar tarihi C: 2, S: 136) Limni
adaların muhafazası için bir takım ted­
adasına tecavüz ettiyse de bu taarruz
birler aldı. Dördüncü vezir Şahin Mus­
kendisine hayli pahalıya mal olarak çe­
tafa Paşa bir miktar yeniçeri ile Çanak­
kilip gitti.
kale boğazına, Halil Paşa Sakız m uha­
fazasına gönderildi.
Mora’da isyan ve Preveze’nin

düşmesi

Venediklilerin Ayamavra adasını
zaptetmesi

«Artık zaman geldi!» diye tahrikler­
de bulunan papazların sözlerine kapılan
yerli halktan Mora’nın bir kısım Rumlan
Frsnçesco Marosini’nin idaresindeki
ile Yanya ve Yenişehir Hıristiyaıılan is­
donanma evvelâ G irit’teki Suda limanına
yan ederek Venediklilerle işbirliğine baş­
geldiyse de, bu adanın istirdadını gözleri
ladılar. Bir taraftan böyle kaynaşmalar
kesmediğinden, oradan kalkıp Ayamavra
mevcutken Venedikliler Preveze’yı
muhasaraya girişti.
Mora serr-skeri Şahin Mus­
tafa Paşa elindeki kifayetsiz
askeriyle Preveze’yi kurtar­
mak istediyse de kalesinin 6nünde mağlup
olduğundan
Preveze müdafileri de şehri
vire ile teslim ettiler.
Şahin Mustafa Paşa, elin­
de üç bin kadar askeri bu­
lunduğunu; asker, silâh ve
topun kifayetsizliği karşısın­
da başarı sağlamanın im kân­
sız bulunduğunu
arz edinç e
serdarlıktan azledildi. Onun
yerine Edirne bostancıbaşısı
Karayılan-oğlu Ispanakçı İs­
mail Paşaya vezaret verile­
rek
serdarlıkla
Mora’ya
gönderilmek üzere Edirne’­
Venediklilerin Ayamavra’vı alması
den yola çıkarıldı (17 ekim
( Almanca «Ricaut» dan )
1684).

2180

Mora cephesi yeni açıldığı halde, altı
aylık zamaıı geçmeden üçüncü defa serciar değiştirildi. Karayılanoğlu Ispanakçı
İsmail Paşa’nın arası Şahin Mustafa Pa­
şa ile iyi değil diye Sakız muhafızlığına
gönderildi, onun yerine de Sakız muha­
fızı Halil Paşa Mora (Silâhdar tarihi C:
2. S: 191) serdarı yapıldı (Ocak 1685) .

Bosna ve A driyatik kıyılarındaki
çarpışmalar

tı. Süleyman Bey bu hizmetine m u­
kabil paşalığa terfi ettirildi. Bu ada­
mın diğer mühim bir hizmeti de âsi
Arnavutları (Silâhdar tarihi C: 2 S: 233236) devlete itaat ettirmesi oldu. Ayrıca
No ve, ülg ün (Dulcino). Bar (Antivari)
kalelerini Venedik taarruzundan korudu­
ğu gibi îstavigrod kalesini de zaptetti.
Hizmetleri birbirini takibedincc rütbesi
vezarete yükseltildi.
Dördüncü Mehmed'in saltanatının
son senesine kadar Bosna tarafında m u­
harebelerin neticeleri Türklerin lehine
bir seyir takip ettiyse de son yıl içinde
vaziyet bozuldu. Nitekim 1637 nisanında
Venedikliler Kataro ve Sin kalelerini,
eylül sonlarında da Kastelnuovoyu zap­
tettiler.

Venedikliler, Girit harbi yıllarında
olduğu gibi, bu defa da ikinci cepheyi
Bosna tarafında açmışlardı. Yalnız bu
defaki cephe evvelkinden daha geniş olup, yer yer Adriyatik kıyılarında da
çarpışmalar cereyan etmiştir.
Bosna eyâletinin Adriyatik denizine
Mora’daki muharebeler ve yarım ada­
bakan hudut kısmında Spalata limanının
kuzeyinde bulunan Sin (Sinj) kalesini
nın elden çıkması
Venedik, Hırvat ve Uskok eşkiyasından
mürekkep yirmi bin kişilik bir kuvvet
Ayamavı-a adasını alan Venedikliler
kuşatarak toplarla dövmeye bağladı (1685
daha geniş çapta hazırlıklar yaptılar.
nisan). Bunun üzerine Bosna BeylerbeKendi gemilerine ilâveten Papa, Malta,
visi Fındık Mustafa Paşa yedi bin kişi ile
Ceneviz, İspanya ve Floransa’dan aldıko tarafa ilerledi. Düşman, Osmanlı as­
larıyle birlikte 220 gemilik bir donanma
kerini durdurmak gayesiyle Sin kalesinin
ve Venedik, âsi hıristiyan Arnavut, H ır­
doğu tarafındaki Çetina suyunun kena­
vat, ve Karadağlılardan mürekkep elli
rına indi. Burada yapılan muharebede
bin kişilik bir ordu meydana getirdiler.
düşman mağlûp olduğundan kalenin m u­
Venedik donanmasına kur-anda eden
hasarası kaldırıldı. Arkalarından bir
Françesco Mor osini Ayamavra önüne ge­
miktar ilerliyen Türk kuv­
vetleri düşmanı iyice perişan
etti. Bunlara yardıma gelen
beş bin kişilik bir düşman
kolu vaziyetin fenalığını gö­
rünce
(Silâhdar tarihi C.2,
S: 193-195) geri döndü.
Ayni senenin haziranında
Venedikliler Dalmaçya kıyı­
sındaki Kataro (Cattaro) yu
zaptetmek için karaya yüz
bin kişilik kuvvet çıkardılar sa da, İşkodra sancak beyi
Arnavut Süleyman Bey (S i­
lâhdar tarihi C: 2, S: 199)
emrindeki on bin kişilik kuv­
vetle
üzerlerine
yürüyüp
mağlûp etti. Bozulan ve se­
kiz bin kişilik zayiat veren
düşman askerlerinin sağ ka­
Kastelnuvo'ııun Venedikliler tarafından muhasarası
lanları gemilere, pek az bir
( Almanca «Ricaut» dan )
kısmı da sarp dağlara kaç­

2181

lerek taarruz plânını kararlaştırmak Çi­
zere bir toplantı yaptı. Düşmanın esas
niyeti Mora yarımadasını ele geğirmekti.
Ancak buna en münasip yerden başla­
mak, istiyorlardı. Bunun için evvelâ
Güıdüs (Gördös) yani Karin tos körfezijı? hâkim olmayı tasarladılar. İııebahtı
körfezine asker çıkararak Gürdüs boğa­
zına hâkim olduktan sonra Türkleriıı
Mora ile irtibatlarının kesilireesine aza­
lacağını hesapladılar. Bu plânın tatbika­
tının ilk safhasını teşkil etmek üzere,
etrafı keşif için körfeze gönderilen bir­
kaç gemi, sahillerden atılan topların ate­
şiyle karşılaştığından, plânlarının Türkler tarafından anlaşıldığı ve buna göre
hazırlık yapılmış olduğu neticesine v a ­
rarak, Korintos körfezi kyılarına çıkar­
ma yapma işinden vazgeçtiler. Bıı sıra­
da. Ballubadra (Patras) daki Fransız
konsolosu. Venediklilerin Ayam av ra'd a
toplanan donanmaları ve Mora’yı istilâ
plânları hakkında malûmat vermiş bulu­
nuyordu.
Korintos körfezinde muvaffakiyet te­
min edemiveceklerini aniıyan Venedikli­
ler. Ayamavra’da on beş gün bekledik­
ten sonra buradan kalkıp sahili takiben
güneye doğru ilerleyip Koron önünde
durdular. Venedik Amiraii Morosini, Mora'yı istilâ plânını bu defa güneyden ku­
zeye doğru tatbik edecekti. Morosini ev­
velâ karaya on bin kişi çıkardı. Bunlar
Koron civarındaki zeytin ağaçlarını kesip

nin etrafına bir hendek kazmak suretiy­
le, Koıon'u âdeta tecrit edilmiş vaziyete
siperler hazırladılar. Aynı zamanda kalesoktular Bu işler biterken Venedik ami­
rali biraz daha kuvvet çıkararak Koronu
lıem denizden hem karadan muhasaraya
başladı (3 haziran 1685).
Koron muhasarası başlayınca etraf­
tan bir miktar Türk askeri geldi. On be­
şinci gün Mora Serdarı Halil Paşa da
dört bin kişi ile yetişti. Koroıvu kurtar­
mak üzere serdarın emrinde biriken kuv­
vetlerin miktarı altı yedi bini geçmi­
yordu. Buna rağmen düşmana şiddetli
hücumlar yapıldı. Çarpışmalar sırasında
Halil Paşa şehid düştü. Narda muhafaza­
sında bulunan Şahin Mustafa Paşa beş
bin yüz kişi ile yardıma gelince çarpış­
malara yine şiddet verildi. O arada yeni
serdar Siyavüş Paşa da şehidlere karıştı.
Bunun üzerine Mora serdarhğı Kaptan-ı
Derya Vezir Musahib Mustafa Paşa’va
verildi. Padişahın damadı olan Musahib
Mustafa Paşa bu sırada Anadolu (Nuplia) da bulunmaktaydı. Kaptaıı-ı Derya
Musahib Mustafa Paşa Koron üzerine ge­
lince, Osmanh askerinin azlığı, pek m üş­
kül şartlarla düşmanla pençeleşmiş ol­
ması bakımından hayretler içinde kaldı.
Bu hayretini açıkladığı zaman Şahin
Mustafa Paşa, der-i devlete beş defn
tezkere yazıp asker ve cephane istediğini,
fakat buna kimsenin aldırmadığını bil­
dirdi. Yeni serdar derhal durumu padi­
şaha yazıp acele kuvvet ta­
lebinde bulundu. Lâkin etraf­
tan asker gelinceye kadar
Venediklilerin üç aydan be­
ri kuşattıkları Koron kalesi
bir umumi hücum neticesin­
de düştü. Koron’u alan Ve­
nedikliler içindeki Türkleri
büyük
küçük
dinlemeden
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 213223) tamamen kılıçtan ge­
çirdiler.
Venedikliler Koron’u a l­
dıktan sonra Modon üzerine
yürüyüp kuşattılar. Neticede
Modon’u da vire ile teslim
aldılar. Modon müdafilerine
biraz daha insaflı davranıyormuşçasıııa hepsini çin i çıp­
lak soyup gemilere doldur-

2182

dular ve Afrika
kıyılarına
götürüp döktüler.
İkinci Bavezid zamanın­
da Osmanh ülkesine katıl­
mış olan bu iki müstahkem
mevkii ele geçiren Venedin1:1er, bundan sonra
Uora'dak; istilâ haraketlerini da­
ha kolaylıkla yürütmeye baş­
ladılar. Nitekim 1686 hazira­
nında 70 kalyon, 40 firkati,
50 çektiriden mürekkep bir
donanma ile Navarin önüne
geldiler. Karaya
yirmi bin
kişi çıkararak kaleyi kuşat­
tılar. Navarin müdafileri oıı
yedi güıı mukavemetten son­
Venediklilerin Anaboluyu denizden ve karadan m u­
ra vire ile teslim oldularsa
hasarası ( Ricaut’dan )
da (15 haziran 1686) Vene­
dikliler şehre
girince vire
girdikten sonra iç ve kuzey taraflarına
şartına riayet etmediler. Daha sonra Z a i­
li ata ve Kalamata üzerine
yürüyerek
yürüdüler. Osmaıtlı kuvvetinin azlığı ve
esasen çöküntünün başlamış olması sebe­
bunları da zaptettiler. Mora’da bu kale­
ler elden gidince (Silâhdar tarihi C: 2,
biyle sürat ve kolaylıkla muvaffakiyet
temin ettiler. 1687 ağustosunun 3 inde
S: 242) Musahib Mustafa Paşa serdarlıkSerdar Divrikli Mehmed Paşa’nın yanın­
tan azledilerek yerine Ispanakçı İsmail
daki üç bin kapukulu askeriyle Korinthos
Paşa tayin olundu.
Mora’m n Meseııya kısmına hâkim va­
berzahından kaçarak geçip Atina'ya git­
ziyete geçen Venedikliler bu defa doğu
mesiyle tekmil Mora yarımadası Vene­
sahillerindeki Anabolu (Nauplia, Napoli
diklilerin eliııe düşmüş oldu.
eli Romaııia) limanını muhasara ettiler.
Mora serdarının. Atina'ya çekilişine
Kale kumandanı Rum Haşan Paşa yirmi
dair acı haber İstanbul’a ulaştığı zaman
gün sonra hıyanette buluna­
rak kaleyi teslim (Ağustos
1686) ile eski (Silâhdar tari­
hi C: 2, S: 245) dinine dön­
dü.
Ispanakçı İsmail Paşa’ıun
Mora serdarlığı uzun sürme­
di. Başarısızlığı sebebile az­
ledilerek (Kasım 1686) yeri­
ne Mora’da bulunan Divrikli
Mehmed Paşa tayin edildi.
Mora’da kaleler elden
çıkarken Osmanh donanma­
sı. Yunanistanın doğu kıy ı­
ları ile çarpışmalar yapmak
suretiyle (Silâhdar tarihi C:
2, S: 253-256), Venedik d o ­
nanmasının Ege denizi için
bir tehlike olmasını önleme­
ye çalıştı.
Osmatılı donanmasının bu savaşlardaki durumu
Venedikliler Mora’n m sa­
( Ricaııt’dan )
hillerindeki kaleleri ele ge-

Avusturya cephesinden de fena haberler
gelmişti. Tersanedeki kafesli köşkte bu­
lunduğu sırada bu acı haberleri alan
Dördüncü Mehmed (Silâhdar tarihi C:
2. S: 273) fevkalâde üzülerek «öleydim
de bugünleri görmeyeydiım diyerek bir
gün bir gece ağladı.

İnebahtı vc A tina’nın düşmesi
Mora yarımadasını zapteden Vene­
dikliler istilâlarını daha ilerilere uzat­
maya çalışmaktan geri durmîıc'-dar. N i­

tekim bu arada Karintos körfezinin ku­
zey sahilinde ve methale yakın kısmın­
da bulunan Iııebahtı (Lepanto) yu Eylül
avı içinde aldılar. Ayrıca Yunanistanııı
meşhur şehri Atina'yı da kuşattılar. Bu­
ranın kurtarılması için gelen kuvvet de
bir başarı kazanamadı. Muhasara esna­
sında Venedikliler tarafından top gülle­
lerinden biri meşhur Partenon mabedi­
ne isabet ederek en güzel kısmını teşkil
eden yarısını yıktı. Neticede 25 eylül
1687 de Atina şehri de Venediklilerin eline geçti.

HARP ESNASINDA MEMLEKETİN UMUMİ DURUMU VE PADİŞAHIN H A I/İ
Viyana bozgunundan sonra üç cephede muharebeye devam olunurken, harbin

u2 aması, mağlubiyet ve arazi kayıplarıma tevali etmesi sebebiyle, memleketin

Gördös C Korinthos ) körfezi ağzındaki kalelerden Mora tarafındaki, bu yarım
adanın Venedikliieree zaptı üzerine kaybedilince karşı kıyıdaki kale ve İnebahtı
< Lepanto ) kolayca Venediklilerin eiiııe geçmişti
( Almanca Ricaut’dan )
2184

umumi ahvalinde bir takım bozukluk ve
düzensizlikler meydana geldi, inzibatî,
mali ve İdarî diye üç çeşitte toplanması
mümkün olan meseleleri doğuran esas
âmil, harbin fena neticeler vererek uza­
ması ve ehliyetli idarecilerin yokluğu idi.
Şimdi bunları sıra ile gözden geçirelim.

Asayişsizlik hâdiseleri
Uzayan muharebeler dolayısiyle mütemadiyen asker toplanması, cepheye gi­
denlerin kolay kolay memleketine dönememesi yüzünden Anadolu'nun köy, şe­
hir ve kasabaları tenhalaşmış, çocuk ve
ihtiyarlardan gayrı erkek nüfus cephe­
de muharebe ile meşgul hâle gelmişti.
Bu vaziyet bazı kötü niyetli kimselerle
asker kaçaklarının işine yaradığından Anadolu’da bir takım âsiler türedi. Etraf­
larına adam tolavarak şekavete girişen
âsi reisleri Akkaş, Kara Malımud, Yadigâroğlu, Bölükbaşı, Yeğen Osmaıı gibi
kimselerdi. Harp derdiyle uğraşan hükü­
met, bir de bunların üzerine asker sevketmek mecburiyetinde kaldı. Nitekim
1686 yılında evvelâ Hacı Ali Paşa, daha
sonra Deli Ömer Paşa, müteakiben de
Vezir Cafer Paşa (Silâhdar tarihi C: 2.
S: 228) Anadolu’ya müfettiş olarak gön­
derildi. îlk iki müfettiş bir şey yapamadıysa da Cafer Paşa, Yadigâroğlunu Ko­
yulhisar civarında yakalayıp yirmi sekiz
arkadaşiyle birlikte başını kesti. Bitlis
hâkimi de Akkaş’ı (Silâhdar tarihi C: 2,
S: 243) adamları ile birlikte yakalayıp
öldürdü (1686) .
Eşkiya reislerinden Bölükbaşı, Ye­
ğen Osman, uzun müddet asilikte dikiş
tutturamıyacağını anlayarak, affını rica
ile Anadolu’dan asker toplamıya memur
edilen Halil Paşa’ya bölükbaşı oldu. Bilâhara kendisine sancak beyliği verilerek
iki tuğlu paşalığa yükseldi. Cephelerde
askere fevkalâde ihtiyaç hissedildiğinden
Yeğen Osman Paşa’ya da Rumeiiye geç­
mesi emredildi, Anadolu’dan topladığı
dört bin saruca ve sekban ile (Silâhdar
tarihi C; 2, S: 269) Üsküdara gelip kar­
şıya geçerek cepheye gitti. Anadoludaki
başıboş ve isyana müheyya zümreyi top­
laması dolayısiyle, kendi isteği üzerine
Yeğen Osman Paşa’ya sancağına ilâve­
ten, sekban ve levendlerin en büyük su­

baylığına tekabül eden «Serçeşme» lik
rütbe ve vazifesi verildi.

M alî dıırum
Uç cephede yıllarca devam eden
harp, her geçen yılda mâliyenin biraz
daha bozulmasına sebep oldu. Cephelere
mütemadiyen asker sevkedildiğinden esas çalışacak nüfus istihsal sahalarından
uzakta kalmış oluyordu. Lâyıkı veçhile
ekim yapılamadığından hububat istihsali
azalmış, fazla nüfuslu ve müstehlik yer­
lere gıda maddesi nakliyatı iyice azaldı­
ğından, bazı yerler az bazı yerler de faz­
laca kıtlık çeker olmuştu. 1685, 1686 yıl­
larında imparatorluğun büyük bir kıs­
mında kıtlık umumi bir hal almıştı. 1685
yılında otuz dirhem ekmek bir akçeye çı­
kınca büyük endişeyi mucip olmuştu;
müteakip yıllarda daha fazla yükselerek
1686 da ayııi miktar ekmek 60 akçeye
yükseldi. 1687 senesinde buğday daha
çok pahalandı ise de Edirne’de de ekme­
ğe narh konup şiddetle takip edilerek
kırk dirhemi bir akçeye sattırıldı. Ayni
sene zarfında Anadolu’nun bazı yerle­
rinde halk mazı, ayrık kökü ve ceviz ka­
buğu (Silâhdar tarihi C: 2, S: 243) ye­
mek zorunda kaldığından pek çok ölüm
vakası oldu.
Dördüncü Mehmed 1686 mayısının
başında İstanbul’a geldiği zaman kendi­
sini Halkalı’da karşılayan İstanbul kay­
makamına ilk iş olarak şehrin iaşe du­
rumunu sormuş, muhatabı da : «İki bu­
çuk senedir bulunabildiği kadar buğday,
arpa, bakla, nohut, mercimek, böğrülce
ve mısır öğüttürerek halka yedirdim,
halka zaruret çektirmedim» deyince pa­
dişah fevkalâde memnun olmuştu.
Kıtlıktan başka en mühim malî dert,
harp masraflarının ağırlığı karşısında
hazînede para kalmamasıydı. 1687 yılının
başında para sıkıntısı pek fazlalaşmıştı.
Reaya fena durumda olduğu için tahsilat
yapılamamakta ve netice itibariyle ka­
pıkulu askerine dört kist yani bir yıllık
maaşları (Silâhdar tarihi C: 2, S: 262)
ödenmemiş bulunmaktaydı. Bu m alî sı­
kıntıya bir çare bulunmak istenirken
varlıklı kimselerle mühim mevki sahip­
lerinden hazîneye yardım parası tahsil
olunması cihetine gidildi. Ve sadnâza-

2185

mm arzı üzerine padişahın bu mevzuda
bir hatt-ı hümâyunu gıktı. Bu hatt-ı hü­
mâyunla, şeyhülislâmdan başlıyarak aşa­
ğı pâyede olan müderrislere varıncaya
kadar ilmiye sınıfından «imdadiye» nâmı
altında hâzineye yardım parası istenmek­
teydi. Fevkalâde günler yaşandığı ve h ü ­
kümet müşkülât içinde kıvrandığı halde,
ilmiye mensuplar: kendilerinden imdadi­
ye istenmesini iyi karşılamadılar. Bir araya toplanarak sadaret kaymakamına
gittiler. Müverrih Silâhdar Fmdıklılı
Mehmed Ağa’mn bildirdiğine göre; bun­
ların içinde bulunan Rumeli kazaskerli­
ğinden munfasıl Deli Hamid Efendi il­
miye topluluğu adına konuşarak, sadaret
kaymakamına :
*— Kırk yıldır padişahlık eder, havay-ı nefsine uyup beytülmali müslimini
manasız kasırlara büyük binalara sarfedeceğine bugünleri fikredip imsak etmek
gerek idi. Biz bir alay fukarayız ; arpalık
namına verdikleri kaza kıt kanaat geçin­
memize bile yetişmez, nerede bulup ve­
relim? İstanbul’da bu kadar elıl-i hizmet
faizciler var, anlardan alın. Bu ana ka­
dar ulemaya böyle teklif olmamıştır. Ar­
tık kitaplarımızı yakmak iktiza eyledi;
kâfirce kâfir papazına ikram eder, biz
ikramdan geçtik, çevrinizden kime şekva
edelim* dedi.
Müverrih silâhdar'm makul bulduğu
bu sözlerinden dolayı Hamid Efendi Kıbrısa sürüldü ama, ulemadan talep olunan
imdadiye de tatbik olunmayıp kaldırıldı.
Bunun yerine İstanbul’daki esnaf ve zen­
ginlerden icabında zor kullanılarak bir
hayli para toplandı. Bu arada sultanların
hasları da hazîneye alındı.
Hazine bu derece sıkıntıda olauğu,
bin güçlükle para temin edildiği halde
suiistimaller eksik olmuyor, bazan da
hesapta olmıyan hâdiseler herhangi bir
işe malî sıkıntı ile bsğdaşamıyacak tarz­
da para ayrılmasını icap ettiriyordu. Me­
selâ yeğen Osman Paşa Anadoludan top­
ladığı levend ve sekbanları Rumeli’ye
geçirirken bunların altı aylık peşin ma­
aş ve yüzer kuruş bahşiş talepleriyle kar­
şılaşılmış, nihayet pazarlık ve zorlama
neticesinde kendileri istediklerinin hayli
noksanı olan bir paraya razı edilmiştir.
Lâkin, 320 bin kuruş tutan bu miktarı
ödiyecek kadar hazine’de para bulunma­
dığından, Silâhdar tarihinin (C: 2, S:

270) ifadesine göre : «Bedestanda mev­
cut yetim malından cebren üç yüz kese
altun alınıp, vasileri yeddine birer m ik­
tar rehin verilip, cami ve mescitlerin nakidlerinden» bu para tamamlanarak Os­
man Paşa'ya verilmiştir,

İdarî durum
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nııı
katlinden sonra o kıratta bir adam sada­
ret mevkiine geçmedi. Harbin uzaması,
mağlûbiyetler ve mali sıkıntı da idari
işlerde güçlükler tevlit etmekteydi, Sadrıâzamlar kuvvetli olmadığı gibi diğer
mühim idari kademelerde de değerli adamlar istihdam edilemiyordu. Kıynletli
şahsiyetler olsa bile bunlar mevkilerini
elden kaçırmak istemiyen değersizler ta­
rafından azil, menkûbiyet, hattâ katle
maruz kalıyorlardı. Bu yüzden işler her
geçen güıı biraz daha sarpa sarıyordu.
Merzifonlu’nun katlinden sonra İda­
ri sıkıntı ve düzensizliklerin belirmesin­
de, padişahın şahsiyet ve meşgale şek­
linin de büyük rol ve tesiri mevcuttu.
Dördüncü Mehmed kuvvetli şahsiyete sa­
hip bir hükümdar değildi. Onun şahsiye­
ti, memleket işlerine karşı alâkasızlık
derecesi ve hükümdarlık anlayışı Merzifonlu'nun ölümünden sonra daha iyi
meydana çıkmıştı.
Dördüncü Mehmed, devlet işlerine,
bir hükümdardan beklenen alâkayı gös­
teren kimse değildi. Padişahın hayatına
aşağı yukarı av iptilâsı hâkimdi. Muha­
rebe sahalarının civarına kadar yaptığı
seferlerini bile avlanmasına bir vesile
ittihaz etmekteydi. Köprülülerin sadare­
tinden itibaren ömrünün çoğunu Edirne’­
de geçiren padişah bu şehrin civarında
mütemadiyen avlanıyor, seyrek olarak
İstanbul’a gelişlerinde bile vaktinin bir
kısmım Belgrat ve tstranca ormanların­
da avlanmakla geçiriyordu. Pat' ah bu
iptilâsmdan. Viyana bozgunundan son’a
birçok topraklar elden çıkarken bile ken­
diliğinden vazgeçemedi ve av yüzünden
devlet işleriyle gereği kadar ilgilenmedi.
Yedi yaşında tahta geçen, hüküm ­
darlığının ilk sekiz yılı pek dağdağalı iç
hâdiselerle dolu olan Dördüncü Mehmed
iyi yetişmiş, bilgili bir hükümdar adde­
dilemezdi. Etrafında, dar görüşlü Kadızâdeliler grupundan bazı kimseler eksik

2186

olmadığı cihetle, kendisinin kanaatlerin­
de bu grupa dâhil insanların zihniyetle­
rinin izleri fazlaca görülmekteydi. Kadızâdelilerin tesiri dolayısiyle, onun, bilgi
derecesinin genişlemesi ve fikri seviyesi­
nin yükselmesi pek münıküıı olamamış­
tı. Zâten bilgisiz haremağaları ile Kadızâdeliler zihniyetindeki kimseler D ör­
düncü Mehmed’i ellerinden geldiği ka­
dar bilgili kimselerden tecride çalışmış­
lardı. Köprülüler zamanında padişahın
bilgice kifayetsizliğinin ve devlet işle­
rinden uzakta kalışının mahzurları pek
belli olmamıştı. Fakat, Meızifonlu’nun
idamından sonra bıı durum birdenbire
sırı ti vermiştir. Buna rağmen, kendisi fu ­
zuli zaman kaybına âmil olan av iptilâsından vazgeçememiştir. Dördüncü Mehmed’in avcılığının bir hayli masraf ve
külfete mal oluşu da dikkat edilecek bir
meseledir Meselâ, 1662 senesinde Filibe
civarında tertip ettiği bir av eğlencesin­
de otuz beş bin kişiye bir ormanı sür­
dürdüğünü, kendisinin sevdiği bir şahıs
olan Abdi Paşa (Vekayınâme varak 86)
yazmaktadır.

Padişahın hal'i
Mağlûbiyetlerin yarattığı üzüntü ve
endişeler, malî ve iktisadi sıkıntılar, İda­
rî beceriksizlik ve aksaklıklar, memle­
kette işlerin iyi gitmediğinden şikâyet eden gayri memnun bir zümrenin teşek­
külüne sebep oldu. Umumi vaziyet ¿öy­
leyken padişahın ava çıkmaktan geri
kalmaması, işlerin iyi gitmemesinden
mesul arayan insanların gözlerinin ana
çevrilmesine sebep teşkil etti. Bütün dik­
katlerin padişaha çevrilmiş olması yer­
siz de değildi. Zira, her şeyin başı ve
devletin mukadderatım elinde bulundu­
ran şahıs padişahtı. Binaenaleyh, Dör­
düncü Mehmedin çocukluğunda başlayıp
yaşı ilerledikçe bir iptilâ halini alan,
muharebe sahalarında mağlûbiyetler bir­
birini takip ettiği halde yine de ortadan
kalkmayan ava düşkünlüğü onun tahtı­
na mal olmuştur denilirse, tarihî bir ger­
çek ifade edilmiş olur.
Dördüncü Mehmed’in ava düşkünlü­
ğünden ve bu yüzden devlet işlerini ih­
mal edişinden şikâyetçi olanlar muayyen
bir sınıfa mensup kimseler değiidi. Halk
da. ulema da. asker dc bundan mem­

nun değildi. Ona karşı duyulan memnu­
niyetsizlik 1686 yılında artık gizli ko­
nuşmalar halinden çıkıp aleni şikâyet
şekline çevrilmişti. O devri yaşıyan ve
hâdiselerin bizzat şahidi olan Silâhdar
tarihi (C : 2, S: 245) müellifinin bildir­
diğine göre halk kendinden nefret et­
miş ve :
«— Memleketler elden gitti. Avdaıı
neden feragat etmez? Halktan utanm.v.
veya Allahtan da mı korkmaz Bu da­
ha ne kadar sürecek? Kırk yıldır avlan­
dı. reâyava zulm etmeden gayri ne fay­
da gördü? Bu çekilen belâlar hep şikâr
fezahatı değil midir?» diye her tarafta
açıkça şikâyetler yükseliyordu.
Yine ayni müverrihin bildirdiğine
göre ; Dördüncü Mehmed 20 eylül 1686
cuma günü. Hacı Evhad Şeyhi Hüseyin
Efendi’yi va’z etmesi içm Davuöpaşa ca­
miine davet etti. Hüseyin Efendi isteni­
len yere gitmediği gibi, umumi memnu­
niyetsizliğe tercüman olur tarzda :
«— Va’z isteyen İstanbul’a gelip di­
ğerleri gibi camide meclisimizde hazır
olurlar. Eiz oraya gitmeye memur deği­
liz. buraya gelsinler. Benim söyliyece
ğim : avdan fariğ ol, gelip tahtında ottu-,
ibadet ve taatla meşgul ol, vilâyetler ha­
rap oldu, hizmet-i ibadullahı gör. göze;
demekten ibarettir. Nasihat kabul etme­
yen adamın ayağına gitmek caiz değil­
dir. Doğru söz bir kulağından girip öbü­
ründen çıkıyor* diyerek kendisine gelen
adamı geri çevirdi ve bunları aynen
nakletmesi için adama yemin ettirdi.
Hüseyin Efendi’nin sözlerini kendi­
sine naklettikleri zaman müteessir ol­
muş görünen padişah bu defa selâtin ca­
mileri kürsü vazifesinden Himmet-zâd •
Abdullah Efendiyi çağırttı. Abdullah Efendi gitmemezlik etmedi ama, va’zın l ı
halkı hüngür hüngür ağlattığı gibi, sözü
padişahın durumuna çevirip bir hayli taş
attı. Abdullah Efendi bu va’zında :
t— Cmmet-i Muhammed, devlet sa­
hipsiz kaldı. Bunca memleket, ;ehir v?
kaleler düşman eline geçip hesapsız ca­
mi ve mescit kilise oldu. Fikrinizi de ğişlirin, günahınıza tövbe ve istiğfar edin, şimdiden sonra bize lâzım olan gö­
zümüzün yaşından çimen bitinceye ka­
dar başımızı yerden kaldırmamaktır.
Nedir bu inip binme, bu hay huy ve

2187

nefs-i em m aren iz e uymalar? Nasıl bir
gaflet uykusunda yatıyorsunuz? Gerçi
paöişalılar şikâra gidegelmişlerdir, ama
şimdi zamanı değil. Her devrin bir icabı
vardır».
Ne çare ki bu sözler padişahta ge­
rekli tesiri yapmadı. Abdullah Efendi
va’zına devam etmekteyken atma binip
yine ava gitti. Üstelik ava gittiğim yer­
lerin camilerinde va’z olmasın diyerek,
menetme yoiuyle ağızları kapatmak iste­
di. Bu vaziyetten ulema ve meşayih şi­
kâyetçi olup ertesi haita şeyhülislâma
gidip :
«— Padişah hazretleri niçin cumaya
ve duaya gelmez? Yedekçilikteıı bozma
bir sarhoş sefihi (Receb Paşa’yı kasdediyorlar) kaymakam edip, devleti sipa­
riş etmiş; kendi havây-ı nefsine tâbi avında ve kuşunda. Vilâyetlerin harap ol­
duğuna bakmayıp umur-ı müslimini gör­
mez oldu, işte din ve devlet de bu hal­
lere girdi. Eğer padişah ise şikârdan fa­
riğ olup gelip tahtında otursun ve iba­
dullahın hizmetini görüp sair kimseler
gibi dualarda hazır bulunsun. Şikâra git­
tiğine ve duaya gelmediğine rızamız yok­
tur» dediler.
Bu şikâyet padişaha nakledilince, bu
işte (Silâhdar tarihi C- 2, S: 246) bazı
ocak ağalarının da gizlice ulema ile bir­
lik olduğu söylendiğinden korkarak pa­
zartesi günü Valde camime duaya geldi.
Padişahın bu durumundan dolayı ken­
disine icap eden şeyler söylenmiyor, m ü­
him makamlarda bulunan kimseler de
suçlu görülmeye başlanmıştı. Hattâ bir
gün bu yüzden ulema, ocak ihtiyarları
ve halktan müteşekkil bir grup camiye
giderken şeyhülislâma çatıp ağır sözler
sarfettiler.
İstanbul’da padişahın aleyhine böy­
le bir hava esmekteyken Bu 1in’in düş­
man eline geçiş haberi geldi. Bu acı ha­
ber karşısında. Fındıklın Mehmed Ağa’nın ifadesine göre, «halk birbirine girdi»
padişah Dördüncü Mehmed vaziyeti gö­
rüşmek üzere Şeyhülislâm Ali Efendi’yi
Davudpaşa sarayına çağırdı. Şeyhülislâm
ise :
«— Bizim o tarafa varmamıza ule­
manın, rızası yoktur, emirleri ne ise gön­
dersinler.»
Diyerek davete icabet etmedi. Artık

emirleri dinlenmeme cesareti gösterile­
cek kadar nüfuzu sarsıldığı anlaşılan pa­
dişah, gerçi Ali Efendi’j i azlederek Aııkaravî Mehmed Efendi yi şeyhülislâm
yaptı ama, o da ayni mevzuda padişaha
sözler söylemekten geri kalmadı. Yeni
şeyhülislâmın biraz yumuşak eda ile yap­
tığı nasihat şöyle idi :
«— Padişahım, birkaç gün şikârdan
el çekip, ya Yenisaray? veya yalıların
birine teşrif buyurun. Şu dedikodu basıl­
sın, yine zevkinizde olun. Şikârdan el
çekmeyip burada kaldıkça halkın söy­
lentisi eksik olmaz. Bilhassa serhad ca­
nibi böyle olduğundan bütün halkın kal­
bi kırıktır. Bir yaramaz şey zuhur eder­
se ona uyacak bahaneciler vardır. Son­
ra def’i müşkül olur, dilediklerini ya­
parlar».
Şeyhülislâmın nasihati kendisine te­
sir ettiğinden; « Şikârdan feragat ettim,
inşallah birkaç güne kadar tersaneye ge­
çerim» dedi. Ve hakikaten 30 eylül 1686
(12 zilkade 1097) da tersane bahçesine
nakletti.

Cephedeki askerin İstanbul’daki
ulcıııa ile padişahın aleyhinde
anlaşması
Padişahın alâkasızlığından yalnız İs­
tanbul ve Edirne halkı değil, çok uzaklar­
da bulunanlar da şikâyetçi idi. Tabii bu­
na askerler de dahildi. Daha yukarılarda
Avusturya cephesi hâdiselerinin sonunda
belirtildiği üzere, mağlubiyetlerin verdiği
şaşkınlık ve üzüntünün de tesiriyle, ordu
efradı ayaklanarak. Sarı Süleyman Paşa­
yı kaçırıp Siyavüş Pa^a'yı onun yerine
geçirerek padişahı tahttan indirmek üze­
re İstanbul'a yürüdüler.
İşte bu ayaklanmanın ilk günlerinde,
yani ordu efradı Varadin’de iken, Siyavü|
Paşa kulağaları lisanından Şeyhülislâm
Ankaravi Mehmed Efeııdi’ye gizlice bir
mektup ( Silâhdar tarihi C : 2, S : 281 )
gönderdi. Bu mektubunda: « Din ve iman,
ırz ve namus gidip düşmanlar arasında
bednam olduk. Madem ki bu padişah
tahttadır, askerde gönül birliği olmayıp
bir iş vücut bulmaz. Umumun arzusu ile
cümlenin Önüne düşüp şer’ ile davamızı
görmeğe İstanbul’a azimetten maksat,
ancak padişahın hal’ine ve ortanca bira­

2188

deri Şehzade Süleyman Han’ın cülusun,
ittifak olunm uştur» diyordu. Şeyhülis­
lâm Mehmed Efendi, gizlice ulemayı da­
vet edip mektubu kendilerine okuyarak
fikirlerini sordu. Neticede : « Bu padişah­
tan biz de emin değiliz. Ulemayı ayak
altına alıp bir alay nâmakul adamları
ileri çekip cevr ve cefası hadden aşıp,
zapt-u rapttan kaldı ve hâvâsma tâbi olup şer’i şeriften çıkıp nasihat kabul et­
mez oldu. Bunun hal’i bizim de muradım ızd ır; lâkin, bu erazil İstanbul’a gel­
diklerinde bir alay ümmet-i Muhammedin ehl-i âyâlin çekmeyip, mallarına ta­
arruz etmeyip, kendi ırzlariyle mukayyed olacaklarına cümle kul ağaları kefil
olurlar ise, biz de onlara yardım edip her
hallerine müsaade ederiz» cevabı ya­
zıldı.
Ulemanın cevabı gelince askerler n i­
yetlerinin sadece padişahı tahttan indir­
mek olduğunu, kötü bir iş yapmıyacaklarını tekrarladılar ama, İstanbul’a doğ­
ru yol alınca bu vaadin sözde kalacağı
anlaşılıyordu. Zira, Niş’e gelindiği sıra­
da kul taifesi defterdar, birinci ve ikin­
ci tezkerecilerle defter emininin çadır­
larına hücum ederek kendilerini öldür­
düler.

orduyu geri çevirebilmek
için çırpınması

Avcı lâkabı ile anılan Dördüncü Mehmed'iıı yaşlılık halini tasvir eden bu re­
sim batıh. ressamlar tarafından yapıl­
mıştır

Ordunun Belgrad’dan harekete geçi­
şinden sonra Dördüncü Mehmed’in heye­
canı her gün biraz daha arttı. İşin pek
ciddi tutulduğu görülüyordu. Kendisine
cephe alan muazzam bir kuvvet olan or­
du idi. Onu durdurabilecek daha üstün
bir kuvvet mevcut değildi. Böyle olduğu
halde tahtında kalabilmek için çırpın­
maktan geri durmadı. Bazı kimseleri
idam ettirmek, bazılarına ricada bulun­
mak, bir hükümdar sıfatıyle hatt-ı h ü ­
mâyûn göndermek suretiyle askeri yo­
lundan çevirmeye çalıştı. Evvelâ Sarı
Süleyman Faşa ile Sadaret kaymakamı
Receb Paşa'nm hapsedilmelerini emretti
(7 ekim 1683) . Receb Paşa kaçarak kısa
bir müddet için saklanmaya muvaffak
olduysa da Süleyman Paşa yakalanıp bo­
ğuldu. Padişah, boğaz muhafızı iken sa­
daret kaymakamlığına tayin ettiği Köprülü-zâde Fazıl Mustafa Paşa’yı acele İs-

tanbul’a çağırttı. Kendisi ile görüşmesin­
de. hem gönlünü alır, hem mühim iş is­
ter şekilde ona şöyle hıtab ediyordu :
« Sana ettiğim cevirlere rağmen me­
mur olduğun hizmette kusur etmedin;
berhüdar ol- Baban ve kardeşinin sada­
retinde rahat olmuştum, sen dahi şu alevlenmiş ateşin itfasına çare görmek
gereksin » ,
San Süleyman Paşayı boğduran
Dördüncü Mehmed, asker üzerinde tesir
yaratacağını zannederek bir hatt-ı hüm â­
yunla birlikte onun başını orduya gön­
derdi. Bu hattında :
«— Bu hattı şerifim her ne mahalde
vâsıl olur ise, orada kışlayınız. Matlubu­
nuz üzere beş kist ulufe ve isimlerini
deftere kazaca kİ arınızdan yakalananlar
diri olarak veya başlan size yollanacak­
tır; ciğer köşem Mustafa’yı dahi istese-

Padişahın

2189

Dördüncü Mehmed zamanındaki veziriazamlar

(İlâve: 134)

★
sofi

m ehm ed

her dediğini yapmaya mecbur kaldı. BÖylece, üç sene kadar devam eden ocak a« a la rm ın
le g a llü b ü faslı a çılm ış oldu.
N ihayet ocak aö aU rı iie arası acılan Sof u Mehmed Pasa, ocak a ğ a la rı ile b ü y ü k
valide K ösem S u lta n 'ın işb irliğ i etm eleri
neticesinde sadaretten azil ile M alk ara’­
ya sü rg ü n edildi. A zlinden b ir ay Sonra
yeni Sadrıâzam K a ra M urad Paşa M a l­
kara'y a a d a m la rın ı göndererek Sofu M eh­
med P aşa’ yı bozdurdu.

paşa

S ultan İb rah im in bal'inde n b ir gün
ttncfc sadrıâzam olan Sofu Mehmed P aşa­
nın memleket, ve aslına dair b ir m a lû ­
m ata rastlanm az. K â tib Çelebi «Fezleke»
isim li eserinde, onun, k ap ıkulu süvarisi
İken meşhur defterdar Bakî P a ş a y a in ­
tisap etiifiln i. Baki P aşa’ nın ölümümden
sonra daha bazı hikm etlerde istihdam olu n d u g un u , 1628 de yeniçeri a&ası H a lil
Paşa, A b aza'nın yerine E rzurum valisi
olunca. B ak i Paşa kethüdası
mevlevî
Mehmed Afiaya da yeniçeri a g a lıâ ı ve*
r ild ig in l yazar. M evleviliğinden
dolayı
«Solu» diye atulan Mehmed A ğa bu va­
zifede uzun m ü ddet k alm n m ı?, yeniçeri
am alığından azledilince A ydın \e Sarufran
rnuhassılı. m üteakiben K astam onu san­
cak beyliği etm iştir.
K emankeş
K ara
M ustafa P aşa'n ın sadareti sırasında başdefterdar olarak g örd üğüm ü z Sofu M eh ­
med Paşa, K em an keş’in para ıslah atın ­
da hikmet eylem işti1". Bu vazifeden az­
ledilince bir m ü d d e t Y eni kapı Mevlevîhanesinde mevlevî dervişleriyle v akit ge­
çirm iştir.

M üverrih N aim â. Sofu M ehm ed Paiç in , K â tib Çelebi ve Sarîhülmeııarüâde nin aleyhte, Vecihi ve Karacelebi-zâde n in lehte m ü tale a îarın a dair örnekler
verdikten sonra, kendisi sarih bir hükm e
varam ıy arsk, m ezkur m ü e llifle rin leh ve
aleyhteki m ü ta le a la n n d a şahsî m enfaat
ve k ü sk ün lü k le rin tesir etmiş olabileceği­
ne işaret etm ekle y etinir. Sofu M ehm ed
Pasa Yen i k a m civarında bîr cam i. Ayasofya ta ra fın d a cam ı ve NalIımeSCid’de
bîr medrese inşa ettirm işti.
KARA

MURAD

1*ASA

Aslen A rn a v u t lu . B irin ci Ahmed za­
m a nınd a yeniçeri oe3«m a dahi« oim uş
(S ilâ h d a r tarih i C : 1. S: 19) ve ocak
İçinde za m anla sivrilerek odabaşı, Çor­
bacı. yayabaşı olm uştur. Ocak dah ilinde
b u lu n d u ğ u bfîlük sam suncu
(seksoncu)
b o lü g ü d ü 1.
D ördün cü M u ra d 'in B ağdad
fethini mütirakip za£ a rcı basıl ıkla B a£dad
m uhafazasında kalan M urad A «a bilâhara İsta n b u l'a
selm iş, 1645 y ılın d a kul
kethüdası o lm u ş ve vezir Y usuf Paşa ile
birlik te G irit e g itm iştir. G ipi t seferine
k atılan yeniçerilere kurnanda eden M u ­
rad A ğa H a ny a fethi sırasında sekbanbası o la n M urad Asa yîne G ir if t e k al­
m ış, 1648 de sekbanbaşılıktan azledilince
İstanbul'a dö n m ü ştü r.

S ultan İb r a h im ’ in hal i ile neticele­
nen, ocaklı ve u lem anın ay aklan m ası sı­
rasında b u n lar tarafından sadrıâzam lıfra
getirilen Sofu Mehmed Pasa, D ördün cü
M ehm ed in p ad işah lığın ın onuncu g ünü
S u lıa n İb r a h im 'in öldürülm esini
tem in
eden heyet a"asm da b izzat bulu n m u ştur.
Ç ok b u h ra n lı bir devrede sadrıâzam
olan Solu M ehm ed Paşa dokuz bu çu k ay
sad rıâzam lık ' etm iştir. Sadrıâzam lıftı sı­
rasında bazı tasarruf tedbirlerinde b u lu ­
nan Sofu Mehmed Paşa,, ocaklılar Saye­
sinde bu m akam a getdi&l için, bir taraf­
ta n onları gücendl'Tttemek, öte y andan
devlet işlerine usulsüz m üdahalelerini ön­
lemek m evkiinde idi. K apıku lu süvari ocagı lehinde bazı icraatta bulunduysa da
onlar ta ra fın d a n lâ y ık ı veçhile h üsn ü k a ­
b u l görm edi. S ip ah iler ve acemi o ğ la n ­
la rı S u ltan ah m ed m eydanında to planarak
b ir fesat hareketinde b u lu n d ular. Sofu
M ehm ed Paşa bu hareketi yeniçeri oca­
ğ ın a istinat suretiyle defetti ama* h â d i­
senin bastırılm asın dan
sonra ocak lının

Sofu M ehm ed P aşanın sadrıâzam lıgı
sılas ın d a yeniçeri ağası olan K a ra M u­
rad A °â , ocak a ia la r m tia n K ara Çavuş,
Koca M u s lih îd d in ile b irlik te Kösem S u l­
ta n İle anlaşınca Mehmed Paşa s a d r a ­
za m lık ta n d ü şü rü lm ü ş. K a ra M urad b ir ­
denbire yeniçeri ağ a lığ ın d a n sadrıâzamlı&a y ük seli vermiş tir
(21 m a yıs 3619).

2190

Kara M uraıl P aşanın bir seneden biraz
fazLa süren bu ilk s a d n â z a ın lığ ı ı>eak a¿aları tc ş a llü b ü n ü n h ü k ü m fe rm a oldufiu
devirdir.
Devlet idaresine hükm eden ocak a*
¿ a la n bttahara ikiye ay n tm ış. M urad P a ­
ganın K a sem S u ltan Tarantıdan tutulmasına m uk abil. K ara Çavuş ve Koca Muslih id d in A ğ a la r T urhan S u lîa n ta r a fın ­
dan tu tu lm u ş, neticede İkin cilerin n ü fu ­
su ü stün geldiğinden M urad Pasa istifa
etm ek suretiyle için içinden sayrılm ıştır.
Sadaretlen ay rıld ık ta n son”a B u d in va­
lisi olan K a ra M urad Paşa bu vazifede
üç sene kalmış* B u d ln den a^tedileretî İs­
ta n b u l a gelince 1654 senesi aralık a y ın ­
da kaptan-ı derya olm u ştu r. S ık ışık bir
devrede M urad P aşanın kaptan-ı derya­
lı t?ı başarılı geçm iştir.
İlıtir P açanın sadrıâzam lıfiı sırasın­
da yeniçeri crca£ı aS alarım tah rik sure­
liy le m eydana g e lird i* ! b it ay aklanm a
neticesi ik in c i deia m ü h r ü h u m â y u n a sa­
hili olan K ara M u rad Paça, bu defaki
sadaretinde muafrl] askerlerin m ik tarın ı
artırm ası sebebiyle devlet hâzinesini alt
üst etti. Sonunda ne y apa cağını şaşırıp
istifa sorunda k aldı (ağustos 1655). K a ­
ra M urad P aşanm İkinci sadareti S9 gün
sürdü. İkinci sadaretinden a y rılın c a k en­
di talebi veçhile Saırt valiliğine tay in
edildi. Bu son vazifesine giderken yolda
hum m aya tu tu ld u . Hama\va geldiAi za­
m a n d-ıha ile ri gîdem iyerek bu rada öldüM ezarı H am a 'd a d ır.
K ara M urad Pasa C E S u r, vakur ve
kurnazdı. L â k in bilgisi kifayetsizdi. K a ­
rış ık b ir devimde ik i defa sadaret m a k a­
m ını İşgal etm iş olan; bu adam ın d a y a n ­
d ığ ı kuvvet zekâ, cesaret ve hayat tec­
rübesinden başka b îr şey değildi,
M E L E K

AH M ED

•

i
ı

P A ŞA

S llâh dar ve N aim â ta rihlerin e göre;
Melek Ahmed Paşa aslen A baza'dır. Naim â ta rih in d e ; M elek A h m e d ’in, sancak
ve beylerbeyliklerinde b u lu n m u ş olan Can
M irza Paşa tarafın d an Abaza diyarın dan
çalın ıp saraya sa tıld ığ ı; S ü âh d a r ta r ih in ­
de ise; Melek Ahm ed in babasının deniz
üm erasından Pervane kaptan, annesinin
bir Abaza cariye olduğu ve T ophane'de
Darüssaadc ağası M ustafa A ga ta ra fın ­
dan G alatasarayı'na yerle ştirildiği yazı­
lıdır. B una m uk ab il E vliy a Ç e ic b id e ise:
onun, Tophane de babasıntn evinde d ü n ­
yaya geldigi, bilahara Abaza çocukla“iyle birlik te b üy ü d ü ğ ü v e . nih ay et bizzat

219]

babasının Ahaa» m em leketine üi=iip ok­
lu n u İsta nb u l'a getirerek padişaha ta k ­
dim e n iğ i. B irin ci S u lîa n A h m e d ln de
bu çocufta Melek Ahm ed ism in i verdl.it
kayde dilm iştir.
UüluAa e rd iğ i s ı a lır d a saraya a lın ­
d ılı a n l a ş ı l a n .- elek Ahm ed T opkapı sarai m i5.;ı evvelâ b üy ü k odaya, sonra ha­
zine ve nihayet lıasodaya geçm iştir. D ö r­
düncü M urad zam anında s lâ h d a r iken
vc2a"£tlc- D iyfirbekir vaEîlîgi v erilm iştir
İki sene sonra İsta n b u l’a gelen
Melek A hm ed Paça daha sonra E rzu ru m ,
Sam ve H aleb valilik lerin de b u lu n m u ş ­
tu r. 1650 senesinde İsta n b u l'd a kubbe vez i ıi iken E aödad v a liliği verilip h ük üm e t
merkebinden uzaklaştı?ılm a k islenm iş. M e­
lek A hm ed Paşa Ü sk üdar’a g eçtiği sırada M urad Paşanın istifası vuku bulduğu nd aıı kendisi ça ğrılara k m ü h r ü h ü m â ­
yun (eslim edilm iştir.
E vliya Çelebi, kendisini koruyan M e­
lek A hm ed Pa?a‘y ı bir h a y li medhetm ekle beraber onun
s a d râ z a m la r ı muv affakiyet’i geçm em iştir.
B ozuk ayarlı
akçe çıkarm ası yüzünden h u - esnaf ayaklanm ası vuku b u lm u ş neticede sad­
r a z a m lık ta n azledilerek Silistre v a lilis i­
ne gönd erilm işti".
Silistre v a liliğ inde n
sonra İsta n b u l'a dön üp
kubbenişin olan
Melek Ahm ed P a ş a y ij sa d n â z a m D e n iş
Mehmed Paşa ya feic isabet e ttiği za­
m a n te k 'a r sadarete getirm ek istlyenler
görülm üşse de nih ay et İbşir P aşa bü
m akam a davet edilm iştir. İbşir Paşa Ana d o lu 'd a ü gelinceye kadar Melek Ahıned P ara sadaret
k a y m a k a m iıfı y ap ­
m ıştır.
Ib şir Paşa İ s ta n b u la gelince Melek
Ahmed P aşa'yı evvelâ Vatı v aliliğine tâ ­
y in etm iş, sonra
b u n dan
vazgeçerek
M alk ara'ya sürd ü rm ü ş tü r. 1658 senesin­
de Bosna valiliğine gönderilm iş olan M e­
lek Ahm ed Paşa ertesi sene hasları İle
tekaüt erili İnce İsta n b u l'a d ö n üp Ayasofya civarındaki
sarayında
o tu rm u ştu r.
D örd ün cü Murad'an k ızı K aya S u lt a n in
zevci olan Melek A hm ed Paşa 1 eylül
1662 de ö lm ü ştü r. V efatında altm ış y a ­
şında b u lu n a n
Melek A hm ed Para. Ey u b ’da y a lı h a m am ı o iv ir ın d a defnedilm Iştır.
S ilâh d a r tarihin de, h a lim selim. dosra. dindar ve nazik diye tan-tılan M e­
lek Ahm ed Paşa nın, bazı hâdiselerin tet­
k ikinden çabuk sinirlenen bir kim se o l­
duğu da anlaşılm aktadır'. O sm anlI ta r ih ­
lerinin k a y ıtla rın a göre; arz günlerinde
p adişah ların kabulleri sırasında sadrıâ-

K abri Dı\ unyolu'nda E ski Ali Paşa ca­
m i i haziresındedlr.
S ilah dar f ın d ı k lı k M ehm ed Aga. Si­
yavüş Paşa için halim selim tab ia tlı, ak ıllı, Celebi meşrep, m elek h uylu, h üsn ü
m uam ele sahibi ve cöm ert diye ta n ıtır,
Şarîhülmenar-ziide ise, o nu g u ru rlu , garazkâr ve paraya d ü şk ü n bir adam ola­
rak kaydeder. M üverrih N a im â iseı sadr¿ázam h £in h a k k ın d a n gelen tedb irli bîr
adam demekle beraber, g u ru rlu lu k ve ga­
ra zk â rlığ ın a birkaç yerde
işaretten de
seri kalm az.

zam ların h ü k u m d a n n
k ır ç lın d a k i kırın «] kadifeli sedire o turm aları usulden
îken Melek A lım ed Paşa Îazla h ürm et
gösterip buraya oturm am ış, ondan son­
ra da sadrıazam larm
h uzurda ayakta
kalm aları usûl vc kanun haîine gelm iş­
ti i\
S lV A V f S

PASA

Aslen A bazadır. Meşhur C elâli A ba­
za M ehm ed Paşa nın hazinedarı iken on u n id am ın d an sonra D ördüncü M urad
ta ra fın d a n saraya a lın ıp seferli odası ef­
rad ın a ilhak edilm iştir. S ılâh d ar FmdıkI ılı Mehmed A 5 anm «âfitab m isal güzel­
likte bi-nazir idi» dedî£i Siyavüş’ ün sa­
raya alın m asın da bu güzelliği rol oyna­
m ıştı. yine a y n i m üevrrilıin kaydettiğine
nazaran, b ir g ün padişahm . h uzurunda
yaya c irid i oynarken
S u ltan M u rad'ın
nazarı d ik k a tin i celbedip iltifa tın a m aahar
olm uş ve h ü k ü m d a rın iradesiyle hasoday a a lın m ıştır. B a id a d feth ini m üteakip
o rdu Imam-ı âzam türbesi civarına gel­
d iğ i zam an, Melek A h m e d in D iy arbek ir
v a liliğ in e tây in edilmesiyle acılan silil hdarlıga tây in edilm iştir. S u ltan İb ra h im 'in
cülusunda d a kubbe veziri olm uştur. 164Û
tarihin de D eli H üseyin P a ş a n ın yerine
k a p ta n ı derya tây in edilen Siy.avüş P a ­
şa. Azak kalesinin k azaklardan istird a d ı­
n a m e m u r olmuşsa da b u işte m uvaffa­
kiyet sa¿U yam adıgıtıdan İstanbula d ön üş­
te azlalunm uştur. B u nd an b ir sene son­
ra y an i ¿643 te E rzuru m , 164? de D i­
yarbekir valisi olm uştur, D iyarbekir va­
liliğ in d e n azledilince İsta n b u l’ a gelen Siya* üç Paşa b ir m üddet kubbe vezirliğin.'
de istihdam edilmiş ve nihayet 21 -aiiusİüs 1651 de sadrıâzam lıga getirilm iştir,
Siyavüş P aşa’n ın ik i bucuk ay gibi
kısa bir m ü d d e t devam eden bu ilk şa­
da eıî esnasında ik i m ü h im M d îs o cere­
yan etm iştir.
B unlardan birisi B ü y ü k
Valide Kösem S u ita n in öldürülm esi, İk in ­
cisi de ocak a S alarının teeallübüne son
ve' ilmesidir*

G € It f Ü

ı

i

i

>IE H H M D

P AŞA

G ü vcü M ehm ed Paşa, U cüneü M urad
ve ü ç ü n c ü Mehmed devirlerinde beş defa
sad rıâzam lık etm iş o lan Koca S inan Paşa n ın kölesi iken (S ilâh d a r ta llıî C: l t
S: 211) enderuna v erilm iştir. Büfthare
cebecibaşı. topcubaşı olm uş, sancak beylig iy le taşra hizm etine çıkm ış. 1035 (M :
1Ö25 - 1626) senesinde ise rütbesi vezirliğe y ükselm iştir,
D iyarbek ir ve H aleb
valilik lerin de b u lu n d u k ta n sonra 1634 te
A nadolu beylerbeyi sıfatiyle Revan sefe­
rine iştirak etm iştir. 1636 da A h ısh a hisarın ın tam i i ile vazifelendirilen G ürcü
Mehmed Paşa ertesi sene E rzu ru m , 1638
de M araş valisi olm uş ve bü vazifedey­
ken E agdad seferinde bu lu n m u ştu r. Bağ*
dad m istird a d ın d an sonra ik*tıci defa Anadol'jı. valisi tâ y in o lu na n Gilrcti M eh­
med Paşa 1643 y ılın d a merkezde kubbe
veziri iken Nasuh Paşa-oĞhî üzerine ser*
d a rlık la vazifelendirildi. B u n u n arkasın­
dan Sam valisi ve ik in c i deta kubbe ve­
ziri oldu. 1651 y ılın d a ise. Siyavüş Paşa
ilk sadaretinden
azledilince
kendisine
m ü h r ü h ü m â y u n teslim edildi.
G ürcü M ehm ed Paşa sfcdrıûzamligin
uhdesinden gelecek k ıra tta b ir kimse de­
lild i. S iyavüş Paşa azledilince valide k et­
hüdası M im ar K asım A ğ a G ürcü M eh­
m ed P a ş a n ın ebleh bir adam oldu ğu n u
söylediyse de T u rh a n S u lta n buna r a ğ ­
men onu s a d n â z a m y apm a k tan geri k a l­
m adı. M a am a f İh, çok geçme len Mehmed
Paşa nın
acizliğine şahit olan T urhan
S ulta n , bu âciz adam ın birer bahane ile
kuvvetli şahsiyetleri azil ve nefyettirm e­
me b a şla dığını görünce m ü h r ü htım&yunu
cerî aldı.
Sadaretten azledilince îk î ay kadar
Y'edikule’de hap is yatan G ürcü Mehmed
Paşa daha son^a O h ri sancak beyliğine
gönderildi. 165G m a rtın d a vezaretî iade
edilm ek suretiyle K ıbrıs valilisin e gön-

Sadaretten azlini m ü te a k ip harem aS aları Siyavüş Paşa y ı öldürtm ek iste­
mişlerse de Valide T urhan S u lta n razı
olm adığından M alk ara'ya sürgünle iktifa
olunm uş, kısa bir m ü d d e t sonra d a Si­
lis i re valiliğine tây in edilmiştir* M eşhur
O n a r vak'ası (V ak ’a-i v^kvaklye) üzeri­
ne ikinci defa veziriazam y apılan Siya­
vüş Paşa’n ın bu defaki s a d n âza m lıâı da
tây in in d e n elli g ün
sonra
hum m adan
vefatı dolayısiyîe yine
kısa sürm üştür.

2192

|

derildi ve bu vazifedeyken tOTG (M : 1659
1660) y ılın d a öldü. İsm ail H a k k ı Uzunçarşılı* «.OsmanlI tarihi» isim li eserinin
üçüncü c ildinin ik in c i k ısm ında (S : 404)
G ürcü M ehm ed Paşa nın B udin valisi iken
1665 te ö ld ü ğ ü n ü söylerse de b u doğru
de«ildir. Z ira, ekim 1664 tfcn m ayıs 1666
ya. kadar Bu din v a liliği y apıp orada ölen
G ürcü Mehmed Paça, Sigetvar muhafız*
lığın dan H aleb v aliliğine, bu vazifeden
de B üdin v aliliğin e tâ y in edilm iş olup,
evvelce sa d n â z a m lık e tm iî bu lun an Gür*
Cü Mehmed Pasa (S ilâh d a r tarih i C : 1*
S: 3a. 183. 333, 362, 3?3, 396) dan ay rı
bir şahsiyettir.
M üverrih S ilâh dar F ın d ık lıîı Mehmed
A ¿a* G ü rc ü Mehmed Paşa ö ld ü ğ ü zam iri
103, Ha m m er (C: 11, S: 55) ise. 11Û ya­
şında olduğunu söyler.
T A R H O yCt-

AHM KD

tilm iş ve k aym aka m lık değil de bilâkis
m ü h ü " teslim edilerek sadrıâzam y a p ıl­
m ıştır (1652).
T arhoncu Ahm ed P aşa dokuz ay süren sadriâzam ltAı sı asında, hiç b ir te­
sire k a p ılm adan tam bir d ü rü stlü k le ha­
reket elm iş, ölüm tehlikesini b ild iğ i hal
de kat'lyy en d o ğru lu k tan
şaşm am ıştır.
Rüşvet ve irtik â b ı önlem ek ivin gayret­
ler sarfederken, m asrafları kısm ak suretiyle nazine a ç ığ ın ı k apatm ak istem iştir,
O sm anlı tarihin de bütçe lâyihası He de
meşhur olan Tarhoncu A hm ed Paşa e¿ilm ez
d ü rü s tlü ğ ü n ü n
k urb anı halinde
boynunu cellâd kemendine k a p tırm ıştır
(2C m a rt 16.53).
K a tle d ild iğ i zam an altm ış üç yaşın­
da olduAu söylenen Tarhoncu A hm ed Pa­
şayı. zam anının
m ü verrihleri, d o ğ ru lu ­
ğu n d a n başka m ü m in , m u tek id, mütevazı
vc haluk diye de tavsif ederler.

PAŞA

Aslen A rn avut'tur. E nderundan yetişm Eş olup, Musa Paşa s ilâh d a rlıb ta n M ı­
sır valiliğiyle taşra ftizm eline çıkarken
bu d,a k ap ık u lu süv ariliği ile enderundan
ayrılm ış ve nihayet M usa P ass'y a k e th ü­
da o lm u ştur. Bu sırada M usa Fasa ket*
hüdası Sarı A hm ed A âa (X aim â tarih i
C : 5, S . 2S4*50Û) dîye şöhret bulmuştu**,
Musa P a ş a d a n sonra Hezarpsre Ahmed
Paşa-ya kethüdaltk etm iş, 1648 senesin­
deki S u ltan ah m ed v ak ’asında. Şeyhülislam
A b dürrah im E fendi ile dostlumu sayesin­
de ölüm den k u rtulm u ştu r. Daha sonra
D iyarbekir v aliliğine tâ y in edilm iş, bu
vazifeden azlinde hacca gitm iş, hacdan
dönerken M ısır valiliğine g önd erilm iştir
i Ocak 1649).
A hm ed Pasa M ısır’a g ittiğ i zam an
bura h alk ın ı, biri em irülhac R ıdvan Beyi,
difteride
Çerce
h âk im i
A li Beyi tu*
tan iki züm re halinde
buldu. R ıdvan
Bey, otuz senedenberi e m irü lh a c h k e tti­
ğinden son zam anlarda
n ü fu z u v alileri
gölgede b ıra k ır vaziyete y ükselm işti. T&rhoncu A hm ed Paşa M ıs ır'a gelince, R ıd ­
van B e jin n ü fu zu n u k ırm aya çalışm ış,
bunda da epeyce m u v affak olmuştur*
Tarhoncu Ahm ed P aşa 1651 y ılı ba­
şında M ıs ır v aliliğ in d e n azledilince İstan­
b u l’a gelm işti. Bu sırada sadrıâzam b u lu ­
nan G ürcü Mehmed Pasa, T arboncu'yu
kendisine rakip gömdüğünden Y an y a san­
cak beyliğiyle merkezden uzaklaştırm ak
istemiş, fakat Anadolu kazaskeri Hoca-zûde Mesud E fe n d i'n in valide sultan nez­
ri indeki teşebbüsü neticesi sadaret kay­
m a kam ı yapılm ak üzere İsta nbu l’a getir­

D E R V İŞ

j

M E H 3 IE D

PAŞA

Aslen Çe-kestir. T abanıyassı Mehmed
P a ş a n ın kethüdası iken (N alm â tarih i
C: 6, S: 22-29) Şam valiliğine tâ y in (136)
olunm uş. S ultan D ördün cü M u ra d ’ın BaAdad seferine ç ık tığ ı sırada da Diyarbeki~ caliliğine n a k le d ilm iştir. B a ğ d a d 'm
istird ad ın ı m ü teak ip İra n lIla rla K asr: Şi­
rin m uahedesini akteden S adrıâzam K e­
mankeş K iira M ustafa Paşa, Derviş Meh­
med P aşa'ya vezaret tevcih ederek Bagdad eyâletini verm işti“. B ir ka<i sene
B ağdad da kalan Derviş
Mehmed Paşa
claha sonra A nadolu, K aleb, Bosna ve
Siilstre valiliklerinde bu lu n m u ş. 1652 ekim inde de kaptan ı derya olm u ştu r. Naim â ’n ın ifadesine nazaran, T arhoncu Ahıv.ed Paşa n ın devrilip
katledilmesinde,,
zengin bl? şahsiyet olan Derviş Mehmed
P ara nın etrafa d a ğ ıttığ ı paralar da rol
oynam ış ve nih ay et onun yerine sadrıâzarn. nasbedllm iştir,
Sadrıâzam o lduğu sırada y etm iş yaş­
larında bulunan
Derviş M ehm ed Paşa,
huyu ve tecrübesi icabı kurnaz davranm ıya. hem saray hem de dışa rıy ı m üte­
madiyen k o llam ıştır.
S ad rıâzam b g ı b ir
buçuk y ıl süren D e n iş M ehm ed Paşa
felç isabetiyle y atağa
düşünce mühr-ü
h ü m ây u n Ib ş ir P asa’ya
gönderilm iştir.
B irkaç ay sonra ölen (ocak Î655) Derviş
Mehmed Paşa D ivan yolu’ ndaki E ski Ali
Paşa cam ii haairesıne defnedlim îştir.
N a im â 'm n
m ufassal şekilde verdiği
bilgiye cöre Derviş Mehmed Paşa B agdad
valiligindeyken geniş ça p ta ticaret yap*

2133

öldürülebilm esi İçin b ir lu za k zanneden
İb sir Pasa 20 bin k işilik bir çapulcu ta ­
k ım ım arkasına ta k a rak İsta n b u l'a gel­
miştir.
îb ş ir Paşanın sa d rıâ z a m lıâ ı a ltı
ay­
dan ibaret olup, b u n u n y a rıd a n fazlası
A n ad o lu ’da iken g eçm iştir. N ihayet K ara
M urad P aşanın tah rik i ile çık a n bir as­
keri ay aklan m a neticesi sadaretten azle­
dilerek ö ld ü rü lm ü ş ve Ç ar$ık ap ı'da K e­
mankeş K a ra M ustafa Pasa türbesinin
h a?îd n c g ö m ü lm ü ş tü r.
M üverrih S iiâ h d a r F m d ık lılı Mehmed
A5a. onu halim , selim, d ind a r, doğru*
âdil, devlet m a lın ı
m uhafazaya çalışır,
zamane cezirlerinin
başta geleni diye
tavsif edemse de. b u n u nla ilg ili v u ku a t İn ­
celenince S ilâ h d a rm m ütaleasınm isabeili
o lm adığı görülür.

m istir. H in d istan , İra n ve Civar vilâyet­
lere adam lar gönderip eşya getirtip sat­
tır m ış ; bazı kimselerle anlaşarak b atak ­
lık ları k u ru tu p ek tirm iş; Ir a n aşiretle­
rin den ucuz k oyun a)ıp tüccara devret­
m iş; B a fid a d d a y a p tırd ığ ı fırın la rd a ek­
m ek p işirttirip sa ttırm ıştır. B u surette
onun eyâletinde her şey bolca bulun*
m a k la beraber o da b u n lard an hayli k âr
tem in edip servet b irik tirm iştir.
K a la ­
balık m aiyetine gayet İyi bakan Derviş
M ehm ed Paşa öldlig ü £âm an p ara, m ü ­
cevherat ve eşya olarak pek çök ser­
veti çıkm ış, hepsi de hazine n am ın a zapt edilm iştir.
ÎB S İR M U ST A FA PAŞA
Îbşir M ustafa Paşa, kuvvetli b ir Ce­
lâ li iken bilâhare a ffe d ilip D ördün cü M u ­
rad sn rnukarribi olan m eşhur
Abaza
Mehmed Pasa s ın am casının o ğludu r. Abaza M ehm ed Paşa katledildikten son­
ra K em ankeş K a ra M ustafa P aşa’ya inti*
sab eden Îbşir. d ü rü s tlü ğ ü sebebiyle sa­
raya a lın m ış ve k üçü k m ira h u r (Silâhdar ta r ih i C: ı, S: 18 > olm uştur. BaĞdad zapt edilip de ordu İmam-ı âzam tü r ­
besi civarına d ö n d ü ğ ü zam an küçük mir a h u r tay in edilmiş* birkaç ay sonra da
veza ret ile B udin v a liliğ i tevcih edilm iş­
tir (nisan 1639),

S t ’ L K V H A N PAŞA
Aslen M alatyalI b ir E rm eni dönm e­
sidir. A krabasından olan hapı a£ası İs­
m a il A ia m n y ardım iyle İbrah im p aşa sa­
rayına, yerleştirilm iş, oradan da enderuna
alınmsstır. Z am anla hasoda e fradı arası­
na d ah il olm uş, burada terfi ederek tü l­
bent a ğ a lığ ı, rîk â b d a rlık ve nihayet Sut­
tan İb ra h im devrinde s il§ h d a rlı£ a yük*
seim iştir. 1644 senesinde kubbe vezîrî ol­
muş,, sonra R u m e li beylerbeyliğine g ö n­
derilm iştir. B ir a ra lık vezirlikle yeniçeri
a ğ a lığ ın d a bu lu n an Süleym an Paşa bazı
vilâyetlerde v a lilik de etmiş, 1656 sene­
sinde kubbe veziri İken s a d n â 2a m lıâ a ge­
tir ilm iş tir.

B u d in ’ de bir sene kalan Îb şir Paşa
b ilâh are başka eyâletlerde v a lilik etm iş­
tir. BudEnden sonra Sam v alis i olm uş,
1647 de A nadolu valiliğine tâ y in edildiği
sırada hük üm ete kafa tu tan H ayd ar A£azâde M ehm ed Paşa üzerine şevke dilmiş,
1648 de Sivas v a liliğ i verilip V ar var A îi
Paşa üzerine serdar o lm uştur.
Varvar
Ali P a ş a y ı Öldüren îb ş ir P a ş a y a ertesi
sene G ü rc ü A b dünn ebi'ye karşı serdarlıfc
em ri gönderilm işse de, îb s îr'in Abdünneb i’ye karsı b ir harekâtı görülm em ektedir.
1650 senesinde Sam v aliliğine tayin olunan îb şir Paşa L ü b n a n 'd a D ürzi Ma n^
o k u lların d an E m ir M elbem île mücadele
etm iş, 1651 de Sivas v alilis in e nakledile­
rek, o sırada isyan halinde b u lu n a n Abaza H aşan AAaya karsı serdar tayin olu nm u ştu r. Abaza H aşan'ı tenkil yerine
o nunla birlesince B ag dad valilisin e g ön­
derilmek; istenm iş, fak at k a b u l etm ediği
için nihayet H aleb valiliğine yollanabilmiştlv,
Celfilı tabiatlı Îbşir M ustafa Paşa niha yet şeyhülislâm E b u Said E fe n d i’nin
tavsiyesiyle sadrıâzam y apılm ıştır. K e n ­
disine mühr-ü h u m ây u n y ollanınca bunu

H aiim . selim , aynî zam anda â flz b ir
kimse olan Süleym an P aşanm sadrıâzambfii m uvaffakiy etle geçmemiş, sadaretten
istifasını takip eden günlerde m eşhur Ç ı­
nar vak ası vuku b u lm u ş tu r. Süleym an
Paçs sadaretten a y rıld ık ta n sonra Silistre
v alilisine tayin edilm iş, bilâh are ik i defa
da İstanbul k a y m a ka m lığı etm iştir. Yaşı
lle-ledigi için Ç a n k ırı sancağı a rp a lık ve­
rilip L'sküdgr dâkî k o nağın da ikam etine
m üsaade o lu na n S üleym an Pasa (Silâhdar larihi C : 2. S: 264). Ü s k ü d a r d a k i
evinde 28 şubat 1687 de Ö lm üştür. Vefatı
sırasında yası sekseni aşkın olart Silley^
m ^n Paşa Ü sk ü d a r'd a k i evinin civarına
defnedilm istir.
Z f lt N A ZK X .MUSTAFA PAŞA
N aîm â'ya göre.
A rn a v ü t: S ilâ lıd a r
tarihine göre, B osnalIdır. H asodadan ka~
pıcıbasılik (S ilâlid a r ta rih i C : 3, S : 107)

2194

ile çıkm ış ve 164S de K üm eli beylerbeyi,
16SÖ <U* de başdeflerciar olm u ştu r. B ir
m ü ddet sonra vezaret rütbesi de verilen
Zurnazen M ustafa Paşa 165ii senesinde
K a ra m a n v a lilisin e gönderilm iş. ayni se­
ne içinde ikinci defa basdelıerılarlıga ge­
tirilm iştir. 1653 de Tam şvar valiliğine ta ­
y in edilm iş. 1655 te kaptan-ı derya ol­
m uştur. Süley m an Pasa sadaretten istifa
edince (27 şubat 1656y mühr-ü h ü m ây u n
G irit'te k i Deli Hüseyin Paşaya gönderi­
lirk en Z u ^ a z e n de sadaret kaym akam !ı5 m a tayin edilm iştir. F ak at bu günle r­
de no y-,'pıp yapıp sad rıâzam lıg ı elde etç ın a r vak’asına r a s tlıja n sadrıâz a m lığ ı dört veya üc saat kadar devam
edebilm iş. Deli Hüseyin Paşaya gelmesi­
ni önliyerek ele geçirm iş o lduğu mühr-ü
hum ftyun kendisinden a lın ıp Sİyavuş P a­
şaya verilm işi ir.
K a l ı k t a rekor teşkil edecek şekilde­
ki s a d ra z a m lığ ın d a n sonra E rzu ru m va­
lilis in e gönderilm iş ve 1657 ocak ayında
orada ölmv:ştür«j
M üverrih N a in ıâ 'n m ,
defterdarlık la nisbeten m u v a fıa k olduğu­
nu söylediği Zurnazen M ustafa Pasa ha­
kiki niy etlerini gizleyen h ilekâr bir adam dı. R um eli valisi sıfatiyle eyâleti as­
keriyle birlikte G irit'te b u lu n d u ğ u sırada
askeri serdar Deli H üseyin P aşanın aley­
hine kışkırtm ış, serdar ölüm tehlikeleri
geçirdiği sırada bu defa ^raya g irip as*
keri sükûnete kavuşturm uştur. Bazı kay­
n a k lara göre. Ç ın a r V ak'ası da Zurnazen'in tah rik i yüzünden p atlak verm iştir

la saray h izm et ¡ileri araşm a
karışm ış,
daha sonra da K astam onu sancak beyli­
ğine tayin edilm iştir. Daha sonra bey­
lerbeyliğine terfi ettirilen bo y nu y a ra iı
H aleö ve Şam valiliklerinde bulunm uş,
16-19 y ılın d a da Anadolu v aliliğine g eti­
rilm iştir. Bu sene içerisinde A n a d o lu ’da
G ürcü A bdünnebi ve K a tırc ıo ^ lu 'n u n ce­
m iyetleri vuku bulm uş, B oynuyaraiı M eh­
med Paşa K attrcı-oğlu'nu tenkile m em ur
edilmiş (X a lm â ta r ih i C 4, S . 413, 459).
bu işi beceremediği g ib i h a lk a zahm et
ettiğine dair Is ta n b u la m ü te a d d it ş ik â ­
yetler y apılm ıştır. B u nu n üzerine A n a­
dolu valilifcînden azledilm iş, o da kendi­
ni m üdafaa için asker toplam aya başla­
m ıştır, Teşebbüsü C elâliliğe yol açm ak
üzereyken k ö p r ü lü
Mehmed
P asa'nıs
gizlice yazdığı ikaz m e ktu b u n u alınca
İs ta n b u l’a gelip kendisini affettirm istir.
j

İM) Y X l Y A R A M (B O Y X U E Ğ R İ)
M E H M E D PAŞA
Sam sun tarafı
T ürkm enlerindendlr.
G ençliğinde Demir-kazık H a lil
Paşa ya
intisab ederek ona kethüda olm uştu r. Iran seferlerinden birinde
boynuna bir
zehirli k ılıç (S ilâh d ar ta r ih i C : 1, S ;
410) isabet ederek
yaralanm ış ve boy­
n u n d ak i yara otuz seneyi mütecaviz bir
zam an iy i olm am ıştır. H er gün beş defa
yarasının sargılarını değiştiren Mehmed
Paşa bundan dciayı «Boyn uyaralı» veya
yabasından ö tü r ü boynunu eğri tu ttu ğ u n ­
dan ¿Boynueğria lâk ab ı ile anılm ıştır.
E fendisi Demir-kazık H alil Pasa kat­
ledilince D ördün cü
M u rad 'ın silâhdarı
M ustafa P aşa'ya intisab ile ona k eth ü­
da o lm uştur. Padişah tarafın d an çok se­
vilen M ustafa P aşa'nın kethüdası olm ak
onun h ayli İşine yaram ış ve bu suretle
kolaylıkla göze çarparak yükselm ek im ­
k â n ın ı b ulm u ştur. N itek im çavuşbaşılık­

219".

A ffın ı m üteak ip kubbe vezirliğinde
alıkonan B oynueğri Mehmed Paşa, 1657
senesinde hüküm ete karşı gelen îb ş ir P a ­
şa ile Abaza H asan ’a nasihatçı Olarak
A n adolu’ya gönderilm iş, bu işte m u v af­
fakiyet saklayınca Ş am v a l i s i o lm a k is­
tem iştir. K endisi A n ado lu ’y a y o lla nd ığı
s.rada sadrıâzam bulunan Siyavüş Paşa
(N aim â tarihi C : 5. S: 172) kendisine
ik ra m gayesiyle D iy a r bekir v a liliğ in i ver­
mişse de kabul etmemiş, bu yüzden Si­
ya vüş ten sonraki veziriâzam G ürcü M eh ­
m ed Paşa tarafından en nihayet s ü rg ün
şeklinde K a n ije valiliğine y o lla nm ıştır,
Şam
valisi b u lu n d u ğ u sırada kendi­
sine nıühr-ü h ü m â y u n gönderilen Boynuegrl Mehmed Paşa ta y in in in üzerinden
İki aydan fazla zam an geçtikten sonra
İsta n b u l'a gelm iştir. B o y n u y a ra lı'n m sa­
dareti çok bu h ranlı bir devreye ra stla ­
m ıştı ; kendisi aciz içinde kavranıyor,
Çanakkale boğazım kapatm ış olan Ve­
nediklilere karsı ne y apa cağını şaşırm ış
bulunuyo rdu. Bu sırada, düşm an İsta n­
bul önüne gelirse, yeni zannetsin diye
surlart badana ettirmesi B o yn u yaralı'n m
aczine emsalsiz bir örnek olarak târih e
geçm işti“. M üsbet işlerdeki aczine m u ­
kabil, kesesini doldurm a k ve m evkiinde
kalabilm ek hususunda açıkgöz davran­
m aktayken azledilerek mühr-ü huthâyun
K ö p rü lü Mehmed P aşa’ya teslim edilm iş­
tir. A zlini m üteakip öld ü rülm e k işle n ­
mişse de y a ş lılığ ın a merham eten id a m ­
dan vazgeçilmiş (N a im â C : 6, S : 2251
bir m ü ddet bostancı başı hapsinde tu tu l­
du k tan, birkaç gün de Y cdik u le’de a lık o ­
n u ld u k tan sonra M a lk a ra ’ya sü rg ün edil­
miş. aradan bir m ü ddet zam an geçtikten

hesi serdarı S arı Süley m an P a?a îstanbtıla celbedilm iştir. H a s ta lığ ın ın yalan
oldu& unu
bildiren
m üverrih
S ilâ h d a r
F ın d ık lılı M ehm ed Ağa (C: 2, S : 209) bu
hususta: *sahte hastalık peyda edip üç
ay dışarı ç ık m a d ı:
tenhasında cüm le
m e l’anetini icra ve padişah ta ra fın d a n
adam geldikçe kara y ılan g ib i b ü k lü m
b ü k lü m olu p feryad ederdi. B u sırada
idare ad am ları fırsat b u lu p zulm e baş­
ladı ve fu k a ra y ı ib a d u lla h
İsta nbul'a
gelip d ö k ü ld ü . D ivan y o ktu , feryad la r
dinmez, işler bitirilm ez, E d irn e ?ehrl şi­
kâyetçiden
gezilmez oldu. H asedinden
benden gayrı söz söyleyen b u lu n m asın
diye kubbe vezirleri şurada dursun, y a­
kın yer lerde olanları bile k om ayıp serhadlerc a ttı» der.

sonra da K a n ije v a liliğ in e gönderilm iş­
tir. 1069 (M : 1658 - 1659) y ılın d a tekaüden îstanbuL’a gelen B o y n u y aralı M eh­
med Pasa E y u b 'd a k i y alısınd a İkam et et­
m ekteyken 1665 tem m uzu n da ölm üştür.
V efatında, N a im â ’ya göre, yaşı doksanı,
S ilâh d ar tarihîne göre sekseni geçm ek­
teymiş.
K Ö P B t 'L t

M EHMED

PAŞA

I

(123 numaralı müstakil ilâvede)
K O P K C L Ü -ZA D R

F A Z IL

AH M ED

PAŞA

(131 n u m a ra lı m ü sta k il ilâvede)
M E R Z İF O N L U

KARA

M U ST A FA

FA §A

(133 num aralı m ü stak il ilâvede)

KARA

İBRAHİM

FAŞA

Aslen Türk olup Bayburt köylerin­
den Katırcı Ahmed (Silâhdar tarihî C:

;
!

2, S : 294) adın da b îrin in o ğludu r. Genç­
lik çağın da. C elâli Abaza H aşan ın etra­
fına to p la d ığ ı levend eşkıyasına dahilken
bir ara lık İr a n ’a kaçm ış, kendisi için
teh lik enin sav u ştu ğu n u kestirince geri
d ön m üş ve F ir a r i M u stafa P aşa’n m h iz­
m etine girm iş ve onu n çuhadarı olm uş­
tur. M u s taia P aşa’dan başka daha bazı
vezirlerin h izm etind e b u lu n a n K a ra İb ­
ra h im A ga n ih ay e t M erzlfo nlu K ara M us­
tafa P asa’ya intisab ederek onun sada­
ret k ay m a k a m lığ ı sırasında kethüdası o l­
m uştur, E fe nd isi K ara M ustafa Paşa sa­
yesinde evvelâ m ira h u ı olmuş* sonra 1671
de b ü y ü k m in a h h u rlu ğ a y ükselm iş ve n i­
hayet 1676 da ikinci v ezirlik r ik â b ı hum ây u n k a y m ak am ı tayin e d ilm iştir, 1677
de kaptandı deryalık etm iş ve D örd ün cü
M ehm ed 1678 de Şehrin seferine çıkıp
cephe gerisinde beklerken o da padişa­
h ın m aiyetinde b u lu n m u ştu r.

|

j

K ara İb ra h im Paşa, E dirn e'ye geti­
rilen S a n Süley m an P a ş a 'n ın kendi y eri­
ne geçebileceğinden k o rk tu ğ u n d a n , A vus­
tu rya cephesine serdar y a p m a k
sure­
tiyle uza k la ştırm ak istem iş, fak at bu n i­
yeti sezildiginden s a d râzam iık la n azledi­
lerek (İS a ra lık 1685) m ü h r ü h ü m â y û n
Sarı Süley m an P aşa'ya teslim edilm iştir.
Azlinden sonra tek a ü t edilen K a ra
İb ra h im Faşa aradan bir m ü d d e t geçin­
ce hacoa gitm ek istem iş, bu arada m u ­
hafazası için* asker yazm ay a başlam ış
(S ilâh da r ta rih i C . 2, S: 27â), muhalifieri bunu b ir isyana h a z ırlık diye tefsir
etmeleri üzerine R odos’a s ü rg ü n edilip
orada b o ğu lm u ştu r (1687).
ö ld ü ğ ü sı­
rada a ltm ış sekiz yaşında o ld u ğ u kayde­
dilen K ara İb ra h im P aşa y ı, m ü verrih
Silâh dar, zalim , cebbar, kib irli, hasud,
hodbin, ayyaş, zengin, fakat hayırsız d i­
ye tavsif eder.
SARI

SÜ LEY M A N

PAŞA

Aslen B o şnak tır. B oşnak Süley m an
Paça diye de ta n ınır. Hersek sancağının
P irp o l (Prepalye) kasabası h a lk m d a n d ır.
D örd ün c ü M ehm ed in sa lta n a tın ın başla­
rın d a
T o p k apı
sarayındaki
helvacılar
züm resine d âh il olm u ştu r. P a d iş a h ın m u ­
sahiplerinden dilsiz Tavşan A # a (S ilâ h ­
dar t a lih i C : 2, S: 294) n m hizm etinde
bulu n m u ş ve bu zata k e th ü d a lık etmiş­
tir. Büylece zam anla y ükselm ek im k â n ı­
na kavuşarak 1669 da çavuşbaşı, m ü te ­
akiben de F a zıl A hm ed P aşa'ya k e th ü d a
olm uştur. 1676 da b üy ük m ira h u r tayin
edilm iş, 1648 de ik in c i vezirlikle kubbe
altın a a lın m ış tır. K ara İb ra h im F a şa ’n m
sad rıâzam l’ gı sırasında L ehistan cephesi
se rd arlıs ın a gönderilm iş, o nun hastalığı

M erzifonlu K a ra M ustafa Pasa saye­
sinde yükselen ve onun Viyana seferi sı­
rasın da E dirn e'de rik âb ı h u m â y u n kay­
m a k a m ı olarak kalan K ara İb rah im P a ­
şa bozgun hâdisesi vuku bulunca velini­
m e tin in aleyhinde çalışarak k atlin e sebep
olm uş ve ondan açılan sad rıâzam h ğa k en­
disi k u ru lm u ştu r, tk i sene süren sadrıâzam lıgı boyunca kendisi harbe gitmiyerek üç cepheye ay rı ayrt serdarlar gön­
derm iştir. Cephelerde işler İyi gitm ediği
sırada hastalanm ış, b u n u n üzerine ken­
disine vekâlet etmek üzere L ehistan cep­

21 iM

f

üzerine kendisine vekâlet etm esi için
m erkeze getirilm iş, bu arada azledilm e­
siyle de m ü h r ü hümâyun Sarı Süley m an
P a ş a y a t esi im edilm iştir.
Sarı Süleym an P aşa sa d n â z a m olun­
ca K a ra İb ra h im Paşa gibi merk€2de otu rm ıy a ra k A vusturya cephesindeki o rdu ­
nun başına geçm iştir. F a k a t yenilm eler
b irb irîn î takip etm iş. V arad in'd e b u lu n ­
du ğu sırada ordu isyan e ttiğinde n sancağ-ı şerifi alıp Belgrada kaçm ış, oradan
da İs ta n b u l’a gelm iş, mühr-ü h ü m ây u n
ile saııeağ-ı şerifi sadaret k ay m ak am ın a
teslim
eyliyerek
sak lan m ıştır.
L â k in
gizlenm esi uzun sürm eyip y akalan m ış ve
birkaç g ü n kapıarası hapsinde tu tu ld u k ­
tan sonra bo ğu larak ö ld ü r ü lm ü ş tü r (14
ekim 1687).
K a tle d ild iğ i sırada a ltm ış yaşlarında
bu lu n an Sa^ı Süleym an Paşa h a lim , se­
lim . ay n i zam anda sinsi ve h ile k âr diye
ta n ıtılır, Ü sk üdar'da D o ğan cılar civarın­
da cam i, m ektep ve çeşme y a p tırm ış tır;
k ab ri ca m lin in y an ın d ad ır.
S ÎY A V t'Ş

A vusturya cephesinde vazife görm ek­
teyken 16S5 te Bosna. 1687 de H a le p va­
liliğin e
nakledilm iştir.
Ö s e k te
Ç a ta l
k ö p rü muharebesinde ve Ş ikia ş bozgu­
nun da hazır bu lu n an (S iiâ h d a r ta r ih i C:
2, S: 399) Siyavüş Paşa V aradin civarın­
da asker ile anlaşm ış ve neticede asker
Serdar S arı Süleym an Pasa aleyhine İs­
y an etm iştir. Serdar kaçınca askerler ta*
r a fın d a n sadrıâzam ilâ n olunm uş, ordu
ile İsta n b u l'a gelm ekteyken N iş m evki­
inde mühr-ü h u m ây u n kendisine verilm ek
suretiyle sadareti resm ileşm iştir. İstan­
bu l'a girm eden önce m ektuplaşm ak sure­
tiyle k a y ın biraderi olan sadaret kay­
m a k a m ı F a z ıl M ustafa Paşa ile a n la ş tı­
ğ ın d an D ördün cü M ehm ed ta h tta n in d i­
rilerek İk in ci Süleym an ta h ta çık a rılm ış­
tır. C ü lu sta n sonra İsta n b u l’a gelmiş, fa­
k at m aiyeti şehirde edebsizlige başla­
m ışlar, o da bu arada zorbabaşı başça­
vuş Fetvacı’y ı öldürünc e askerler a y ak ­
lan ıp sarayına hücum ile k endisini vur­
m u şla rdır.

TAŞA

Aslen A bazadır. K endisi A baza Siyavüş Paşa dîye de tan ın ır.
D örd ün cü
M eh m ed’itt son sad rıâzam ı olan SSy&vüS
Paşa. K ö p r ü lü M ehm ed P aşa’n m kölesi
vc onu n m i'ta h g u lâ m ı idi. K ö p r ü lü 'n ü n
zam anınd a gedik li zaim olm uştu. E fe n ­
disi ölünce o ğlu Fazıl Ahm ed P aşa’ya
k ap ıcılar ke'h üdası olm uştu. Fazıl A h ­
m ed Paşa n ın U yva", G irit. K am aniço se­
ferlerinde beraberinde butunm uş, 1676 da
G a za zo g lu A hm ed Ağa hacca gidince onun yerine vekâleten rik â b ı h ü m ây û n
k ap ıcılar k e th ü d a lığ ı etm iştir. E rtesi se­
ne kendisi de haccetmiş, 1678 de k ü çü k
m ira h u rlu â a ta y in edilm iş, a y n i sene
içinde m î’ a h u rlu k ta n kendisi vazgeçerek
K a ra M u stafa P a şa 'n ın Cehrin seferine
iştirak etm iştir. 16*1 y ılın d a siiâh d ar a*
ğası olmuş* V iyana m u h asarasınd a cebecibaşı olarak vazife g ö rm ü ştü r. 16S4 y ılı
başın da sipahiler ağası ta y in edilm iş, ik i
ay sonra da vezaretle D ıy a rb e k ir v aliliğ i
tevcih edilm iştir. Bu vazife ile A vusturya
cephesinde muh-arebeye iştira k etmekteyken, em rind eki üç bin k işi ile B u d in ’in

im d a d ın a gidişi ve fevkalâde cesarctle
düşm ana hücum da b u lu n u şu m eşhurdur.

O
devri bizzat yasamış olan m üver­
r ih S iiâh da r F m d ık lılı M ehm ed A ğa. Si­
yavüş P aşa'yı vakur, iri y a p ılı, cesur,
a tıc ılık ta usta, d ind ar, safdil ve cahil
diye tavsif eder, ö ld ü ğ ü sırada yaşı altm ıçı b u lm u ştu . K a b ri Ü sk ü d a r'd a d ır.
B ibliyo g rafya :
S iiâ h d a r F ın d ık lılı
M ehm ed A ğ a ; S iiâhdar ta rih i
1 ve 2.
N a im â; T arih C: 4 ilâ 6, R a ş id ; Tarih-i
R aşid Ç : 1 ve 2. H am m er (M .A tâ ); Dev­
letli O sm aniye tarih i C : 11. V ecihi; T a­
rih (H a m idiy e kütüphanesi No. 917). Ab­
di Paşa; V ekaylnâm e (B ağdad k ö şk ü ki­
ta p lığ ı N o: 217). A hm ed R e f ik ; F e lâke t
seneleri. Defterdar S arı M ehm ed P aşa ;
Zübdetü'l-vekayi (E sat E te nd i k ü tü p . No;
23S2), İb ra h im H iln û T a n ış ık ; İsta n b u l
çeşmeleri. Osman-zâde T aib : Hadikat-ülv üzer a. A yvansaraylı H ü se y in ; Hadikatül-cevami. Mehmed Süreyy a; S ic illi Osm anL Nazmi-zâde M u r ta z a ; Gülşen-i hulefa. İsm ail H ak kı U zunçarşılı; O sm anlI
ta rih i C:
I I / I I I . İslâm A nsiklopedisi.
M ehm ed H a life : Tarlh-i G ılm â n î.

C:

i

nız müsaade olu nu r» demekte ve Edir­
ne'den (Siiâhdar tarihi C;
S: 284) beri
geçmemelerini istedi. Serçeşme Yeğen
Osman Paşa’ya da gizlice bin altun ile
bir mektup gönderdi. Bu mektubunda,
bir âsi iken kendisini affedişini, vazife

ve rütbe verişini hatırlatarak, askerin
Edirne’den bu tarafa getirilmemesini te­
min ederse kızını verip vezaret tevcih
edeceğini bildiriyordu.
Ne çare ki bu vait ve emirlerin hep­
si de boşa gitmekteydi. Nitekim, padişa-

2197

lıin hatt-ı hümâyûnu gelince Siyavüş
Paşa, ocak ağalanın ve ayaklanma ha­
reketinin elebaşını toplıyarak okuyunca,
o n la r:
«— Evvelâ kullanın diyen kimdir?
Şimdi zahirde bizim padişahımız yoktur.
Devlet kaydında olmayıp memleketi bu
Iıaie koyup gece gündüz av köpekleriyle
sohbet edip dağda gezen adam nasıl pa­
dişah olabilir? Bundan böyle sözü nafiz,
hükmü câri değildir. İstanbul'a varıldık­
ta padişahımız bellidir. Ona Süleyman
Faşa’yı kim öldürsün dedi... İstanbul’a
şer’ ile dâva görmeğe gideriz ; Edirne’de
dahi kışlamak ihtimalimi! yoktur s de­
diler.
Padişahın avcılığa tövbe etmesi
Dördüncü Mehmed, bir sene önce
Ankaravî Mehmed Efendi'nin şeyhülis­
lâmlığa getirilişinde onun nasihati üze­
rine avdaıı feragat edeceğini söylemişse
de tamamen vazgeçmiş değildi. Ancak es­
kisinden seyrek şekilde ve İstanbul civa­
rından uzaklaşmıyarak avlanıyordu. Bu
defa, avcılığı yüzünden askerin kendisi­
ne küskün olduğunu, bunun kötü netice­
ler doğuracağını aıılıyarak, ordunun Edirne'ye pek yaklaştığı günlerde avcılığa
tövbe ederek tam manasiyle Topkapı sa­
rayına taşındı. Ayrıca av takımını da el­
den çıkardı. Bu cümleden, olarak : av ta­
zılarını başka bir vere sürdürüp tayın­
larını kestirdi ve yattıkları yerleri yık­
tırdı. Kendisi için has ahırda yüz tane
kadar at bıraktırıp, bunların dışında ka­
lan hizmetkâr ve iç-oğlam atlarından
bin tanesini at pazarında ucuz fiyatla (Si­
lâhdar tarihi C: 2 S: 287) sattırdı; beş
yüz tanesini de atsız kalmış sipahilere
tevzi ettirdi. Sarayın enderun ve birun
masraflarını kıstı, harem-i hümâyûndan
beş yüz kadar carîyeyi dışarı çıkarttırdı.

Fazıl Mustafa Paşa’nın durumu
kurnazca idare etmesi
Kapıkulu sınıfı subayları ve asker­
lerin elebaşıları İstanbul’a gidip padişahı
hal’ etmekte kararlı idiler. Bu durum
karşısında Sadrıâzam Siyavüş Paşa’ya
düşen vazife, ordu safları arasında kav­
gaya yol açmadan İstanbul’a gidebilmek

ve işler tam olgun hale gelmeden hal’
meselesini Dördüncü Mehmed'e duyur­
mamaktı. İhtimal gerek Siyavüş Paşa,
gerekse ordu ve İstanbul’da onunla iş­
birliği edenler. Dördüncü Mehmed’in,
hal’ meselesini vaktinden önce duyması
halinde şehzadeleri öldürebileceğinden
çekinmekteydiler. Nitekim, padişah ile
sadrıâzam arasında muhabereyi temin eden şahısların bu noktayı ona duyur­
maması için tedbir (Silâhdar tarihi C: 2.
S: 284, 287) alınıyordu.
Sadrıâzam Siyavüş Paşa'nın kayın
biraderi olan KÖprülü-zâde Fazıl Musta­
fa Paşa da padişahın hal’ine taraftardı.
Sadrıâzam daha önce şeyhülislâm ile an­
laşmış bulunmakla beraber, ordunun Edirne'ye yaklaştığı günlerde şeyhülislâ­
mın ağır şekilde hastalanması üzerine,
bu işin İstanbul’a ait en nazik kısmının
muvaffakiyete ulaştırılması Sadaret kay­
makamı Fazıl Mustafa Paşa’ya kaldı,
Sadrıâzam ile sadaret kaymakamı arasında gizli mektuplaşma neticesi varı­
lan karara göre ; ordu Edirne’ye gelin­
ce sadrıâzam, padişahın fermanına uya­
rak Edirne'de kışlamak ister görünecek,
fakat birkaç gün sonra kapıkulu askeri­
nin zorlaması ile (Silâhdar tarihi C: 2, S:
286 - 289) tekrar yola çıkmak zorunda
kalmış olacaktı. Siyavüş Paşa’nın bu
plânının bir cephesi de orduda bulunaıi
Yeğen Osman Paşa’ya karşı idi. Zira Ye­
ğen Osman Paşa, padişahtan aldığı altun
ve vaidler dolay isiyle ordunun Edirne'­
den ileriye geçmesine muhalefet ediyor­
du. Zaten ocak erkânı ve sipahi eleba­
şıları ile padişahın hal’ine karar verilir­
ken bu nazik nokta dört bin sekban v 2
levendi bulunan Yeğen Osman Paşa'dan
gizleniyordu. Ordu, zikredilen plânın
tatbiki suretiyle Edirne'den harekete ge­
çince, Yoğen Osman Paşa buna itiraz et­
tiğinden bir aralık çarpışmanın vukuuna
ramak kalmışsa da, Siyavüş Paşa ve ocak ağalarının kurnazlığı ile mesele ya­
tıştırılmış ve o da sadnâzamla birlikte
İstanbul’a doğru ilerlemeye devam et­
miştir.

O rdu’nun S ilivri’ye gelmesi ve
h a fin tahakkuku
Sadrıâzam Siyavüş Paşa Edirne'den
hareket ederken padişaha şöyle bir ariza

2193

>

YENİ CAMİ
Evvelce İsıtıl yetıi Valide Cami i olan bu abide ve etrafındaki külliye Valide
Hatit:e Turhan Sultan tarafından yarıda kalan bir inşaatın tam ami atı im asiyle |
meydana getirilmiştir. Şcyleki; öııce Safiye Sultan 1598 de Mimar-başı Davud
a nezaretinde Eminönüıode bir cami inşa ettirmiye başlamıştır. Az sonra vefat
eden ilk mimarın yerini mimar-başı Dalgıç Ahmed Ağa alarak işe devam etmiş­
tir. Fakat 1603 te padişah üçüncü Mehmed'in vefatı üzerine annesi Safiye Sul­
tan da Eskisar:’.- nakledilince, yapı 50 sene kadar durmuş bu arada kısmen de
tahribata uğramıştır, Dördüncü Mehmed'in validesi Hatice Turhan Suitan müna­
sip bir yerde cami iıışa ettirmiye niyet edince, Hassa Seı-mimarı Mustafa Ağa tara­
fından, Eıninönünde yarıda kalan inşaatın tamamlatıl m asının en doğru ve hayırlı
j iş olacağı Sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa vasıtasiyle Valide Sultana bildiril­
miştir. Bövlece 1660 da yeniden başlıyan inşaat 1663 te hitama ermiş, açılış me­
rasimi ise iki yıl sonra yapılmıştır. Cami’in etrafındaki müştemilâtı şunlardır;
cami'e bitişik Kasır, çeşme ve sebil, türbe, Mısır çarşısı, Darulkurra ve Sıbyajı
mektebi. Darulkurra \e Sıbyan mektebi halen mevcıtd değildir. Yerlerinde îşBankasınııı olduğu bina yapılmıştır. Sebil ise İş Bankası yanındadır ve Vakıflar
tarafından su dağıtma yeri olarak kullanılmaktadır. Türbe ise cami ile Mısır çar­
şısı arasında bulunur. Zamanla türbeye Havatin ve Küçük havatin denilen kı1 sımlar ilâve edilmiş pek çok padişah, şehzade ve sultanlar buraya defnedilmiştir. Yukarda Grelot tarafından 1G80 yıllarında yapılan resim camii Eminönü cihe­
tinden tasvir etmektedir. Solda kısmen kasır ve altındaki kemer, sağda ise Mı­
sır çarşısı ve kapıları, ön plânda ise bunların arasındaki şehir suru ve üzerinde
ki kapılar, nihayet cami ve dış avlusu görülmektedir. Yeni cami 1941 senesin­
den itibaren esaslı surette tamir görmi ye başlamış, bu arada, zamanla muhtelif
inşaat yüzünden kapanan önü de açılmıştır. Aynı zamanda Mısır çarşısı ve Ka­
sır da restore edilmişlerdir.

2199

gönderdi : « Emriniz üzerine Edirne’de
kışlamağa ittif?.k olunup konaklar tutul­
muşken, kul taifesi otağımı basıp, bura­
da kışlamayız, ulufemizi İstanbul'da alıp
şer’ ile davamızı orada görürüz, yoksa
otağı başına yıkarız de; ip cebren tuğla­
rı kaldırdılar. Yeğeıı Osman Paşa kulu­
nuz her ne kadar men'e çalıştıysa da
çâre bulamayıp kıtal tehlikesi belirmek­
le, o tarafa azimet ile def’i fitne edildi * .
Sadaret kaymakamı Fazıl Mustafa
Paşa, Siyavüş Paşa’dan gelen bu arizayı
padişaha okuduğu zaman Dördüncü Mehmed « netice malûm oldu » diyerek hal’
edileceğini anladı ve (iilâh d a r tarihi C;
2 S: 291) arizanm gelişinin üçüncü gü­
nü 5 kasım 1687 ( 29 zilhicce 1093 ) de şu
ilatt-ı hümâyûnu yazdırarak fetva emi­
ni vasıtasiyle sadrıâzama yolladı :
«Sen ki Veziriâzam Siyavüş Paşa­
sın,
Cümle ocak ağaları ve ihtiyar k ul­
larıma selâm ve dua ederim. Üç defadır
Iıatt-ı şerif gönderdim, Belgrad ile Edir­
ne arasını kışla tayin ettim ; muradınız
¡ıer ne yüzden ise, gerek ulufe gerek
gönderdiğiniz defterde mestur-ül-esâmi
olan devlet hainlerini tutup irsalini vaıd
eyledim; asla mültefit olmayıp hatt-ı şe­
riflerime itaat ve inkıysd etmediğinizden

fikriniz belli oldu. Muradınız beni taht­
tan indirmek ise oğlum Mustafa size A l­
lah emaneti olsun, yerime geçirip beni
kendi halime koyasız, ve küçük Ahmed’i
dahi size Allah emaneti eyledim Bundan
sonra bana zarar kasdinde iseniz şerri­
nizden Allaha sığındım. Hak cel ve âlâ
hazretlerinin bir ismi de Kahhardır; d i­
lerim Allahtan ki cümleniz kahr olasız s .
Sadrıâzam Siyavüş Paşa’nm idare­
sindeki ordu 7 kasım 1687 cuma günü
Silivri’ye varınca, ocak ağalan ve sipa­
hi elebaşıları sadrıâzanun çadırında top­
lanarak ertesi gün İstanbul’da yeni pa­
dişahın cülus ettirilmesinin teminine ka­
rar verdiler. Bu hususta umumun ağzın­
dan bir mahzar hazırlayıp (Siiâhdar ta­
rihi C: 2, S: 295) yeniçeri, sipah, cebeci,
topçu ocaklarından seçilen birer mutemed adamla gönderdiler. Akşam üstü İs­
tanbul’a varan bu heyet doğruca sada­
ret kaymakamı ile buluştu. Fazıl Musta­
fa Paşa ise şeyhülislâm, kazaskerler, ulema ve meşayihten bazı kimselerle, sekbanbaşı ve ocak ihtiyarlarını sarayına
davetle kâğıdı okudu. Neticede Dördün­
cü Mehmed’in hal’i ile kardeşi Süley ■
man’m iclâsına ve bunun sabahleyin er­
kenden tatbikine ittifakla
karar ver­
diler.

D ö rd ü n c ü M e hm c d (1648 - 1681) z a m a n ın d a k i h ü k ü m d a r la r
(İlâ v e : 135)

A vusturya: Ü çüncü F erdina nd _ * —
.
1657. B irinci Leopold 1658 __

Rusya: üçüncü Mî hal E Romanov
— 1645, B irin ci Aleksi 1645 *1676, üçüncü Fedor 1676 * 1682. Birinci Petro ve
Besinci i van 1682 __ .
.

İngiltere: B irin ci Sari
1649, K ro nv
vei (R eisicum h ur - d ik ta tö r) 1648-1658,
İkinci £?arl 1660 - 1GS5. İkinci Ja k (Ceymls) 1685 __ —» .
F ıa n s a :

OndÖrdünctl Lui

İsveç:

Lehistan: Ja n K a z lm ir
1648 - 1668,
M ih al K a rib a t 1668 - 1673,
Ja n Sobleski
1674 __
.
Isp an ya; D ördün cü F ilip _> —
ik in c i S a ri 1665 —
,

K r a liç e

K ris tin

__

1654,

Onuncu Sari GD&tav 1654 • 1660, On bîrin*
ci Sari 1650 —
.

__—* .

P a p a la r:

O nuncu İnosan ^

__ 1655,

Yedinci Aleksandr 1655 ■166?, Dokuzun­
cu Kleman 16 6 " , 1669,
Onuncu Kleman
1670 • 1676, Onbirinci İnosan 1676 _
.

1665,

İra n : İkinci Şah Abbas
ik in c i Şah Safî 1667 __

Portekiz: D ördün cü Civan
__ 1656,
A lım c ı A lfons 1650 - 1683,
İkinci P iyer
1 6 8 3 _____ » .

Özbek hanlığı: Abdülâziz
Subhan

2200

K u lu

1680 __

.

__

1667,

.

__ 1680r

Ertesi gün ( 8 kasım 1687 ) sabahle­
yin sadaret kaymakamı Fazıl Mustafa
Paşa, Nişancı Vezir îsmail Paşa. Şeyhül­
islâm Debbağ-zâde Mehmed Efendi, Nakibüleşraf Feyzullah Efendi, Rumeli K a­
zaskeri Ebû Said-zâde I'eyzullah Efendi,
Anadolu Kazaskeri Abdurrahim - zade
Mehmed Efendi ile saiı ulema, Sekbaııbaşı Harputlu Ali Ağa, koıucu ve ocak
ihtiyarlarının ekserisi Ayasofytı camiin­
de toplandılar. Sabah namazının k ılın ­
masından sonra bu topluluk adına ha­
seki Mustafa Ağa’yı Kapı-ağası Hacı İb­
rahim Ağa’ya yollıyaruk Sultan Süley­
man'ın cülusunu temin etmesini istediler.
Hacı İbrahim Ağa, derhal faaliyete ko­
yulup enderun efradına meseleyi sezdir­
meden Şehzâde Süleyman'ı dairesinde*!
çıkarıp Babüssaade haricine kurulan
taht’a oturttu. Sultan Süleyman’a biat edilmesiyle Dördüncü Mehmed’in, padi­

şahlığı son buldu. Kardeşi Süleyman*«,
yapılan biatin sonuna kadar saray a v ­
lusunda cereyan eden şeyden haberi ol­
mayan Dördüncü Mehmed, yen: hüküm ­
darın emri ile iki oğlu da beraberinde
olduğu halde sarayın Şımşirlik dairesine
kapatıldı.
Tahttan indirilen padişahların beşin­
cisi olan Dördüncü Mehmed, son sene­
lerini Edirne'de geçirmiş ve 6 ocak 1693
te pek sevdiği bu şehirde ölmüştür. Ce­
nazesi İstanbul’a nakledilerek annesinin
ikmal ettirdiği Yeni ( Valide ) cami ya­
nındaki türbeye gömülmüştür.
Silâhdar Fındıklılı Mehmed A ğanın
tarifine göre, Dördüncü Mehmed orta
boylu, tıknaz, beyaz, fakat güneşten ya­
nık çehreli, seyrek sakallı, ata çok bin­
diği için duruşu biraz öne mütemayil şe­
killi bir kimse idi.

2201

İkinci Süleyman'ın tugras:

İKİNCİ

SÜLEYMAN
★

P adişahın cülusu ve İstanbul un vaziyeti — Venedik cephesi — L ehistan cephesi — R u sların
K ır ım 'a taarruzu — Avusturya, cephesi — P adişah ın ö lü m ü .

_____ İKİMİ sCLBYM.İN ________
zade Sülevmam ge­
Sadaret kaymaka­
tirmelerini bildirdi.
mı.
Şeyhülislâm,
Babası
S u ltan îb ralılm .
kazaskerler, bir k ı­
Bunlar,
şehzâdeleAnnesi : S alih a D ilâşub Sultan
lerin mahpus bu­
sım ulema, sekban D oâdufiu tarih . 15 nisan 1642
lunduğu
şimşirlik
başı ve yeniçeriler;:!
P adişah o ld u ğu tarih : 8 kasım 168"
dairesine
giderek
İstanbul’da bulunan­
ö lü m ü ı 22 haziran 1691
şehzadeye
durumu
larının
ihtiyarlan
anlatıp dışarı davet
Ç ocukları : Yok.
Avasofya’da topla­
ettiler. Fakat şehza­
»
narak, ikinci Süley­
de Süleyman öldü­
man’ın sessiz sadasız
V eziriazam ları :
Siyavüş
Paşa
—
rüleceğini zannede­
şekilde iclasımn te­
1/2 m a rt 1688 azii ve yeniçeriler ta ra fın ­
rek korkup
dışarı
dan kat] M şancı İsm ail Pasa 2 m a rt 1688
min edilebilmesi i— 2 m ayıs 168S azli. T ek lrdağlı B pkri
çıkmadı. Bu vaziyet
gin, saray dahilinde
M ustafa Paça 2 m ayıs 1688 — 25 ekim
karşısında darüssaıgereken hazırlıkla­
16S9. Ktiprülü-zSde F azıl M ustafa Pasa
de ağası:
rın yapılması husu­
25 ekini 1689 —
.
«— Beiiim şevketsunda kapıağası Ha­
lû padişahım, kork­
cı İbrahim
Ağaya
mayın, vallah ve
haber gönderdikleri
billâh zarar kastine gelmedim; cümle ve­
zaman kapıağası derhal faaliyete koyul­
zirler ve ulema ve ocaklı kulların sizi
du. Evvelâ, «padişahımız hazretleri cüm­
padişah edip teşrifinize intizar ediyorlar»
le iç-oğlam kullarına feth-i şerif oku­
Dediyse de inanmamakta devam emalarını buyurmuşlar, oda kapılarını
den Süleyman:
kapatıp kimse dışarı çıkmasın» diyerek
«— İzalemiz emr olundu ise söylo,
enderun efradını dairelerine soktu. Son­
iki rekât namaz kılayım, ondan sonra
ra haEine kethüdası Ahmed Ağaya «— Aemri yerine getir. Çocukluğumdan be-i
vak divanı var tahtı hazırlaş» diye emir
kırk yıldır hapis çekerim, her gün ö l­
verdi. Bu işlerin arkasından da (Silâhmekten ise bir gün evvel ölmek yeğdi-,
dar tarihi C: 2, S: 296) Darüssaade ağası
bir can için nedir çektiğimiz bu kor­
ile Silâhdar Morali Haşan Ağayı yanına
ku?»
çağırıp cülûs meselesini anlattı ve Şeh­

2202

Dedikten sonra ağlamaya başladı.
Darüssaade ağası tekrar ayağını öptü va:
«— Estağfurullah hâşâ ki size bir
kast ola. Taht kurulmuş, cümle kulla­
rınız size bakar»
Bu arada şehzadenin kardeşi Ahmcd
söze karışıp, ağabey sine:
«— Buyurun, korkmayın, ağa yalan
söylemez»
Sözlerini söyle­
yince Süleyman dı­
şarı
çıkmak
için
kendinde
cesaı'it
buldu. Müverrih Silâhdar’m
ifadesine
nazaran,
şimşirlik
dairesinden çıkarıl­
dığı sırada şehzade
Süleyman'ın
kıya­
feti perişanca idi.
Sırtında sadece bir
atlas entari
vardı.
Bunun için darüssaade
ağası
kendi
kürklerinden bir sa­
mur
erkân
kürk
giydirerek Arzodasma getirdi ve b u ­
rada başına amâme
ve sorguç takıldık­
tan sonra Babüssââde haricine konan
tahta oturdu. 9 k?sim 1687 günü sabah
namazından bir saat
kadar
bir
zaman
geçtiği sırada
biat
merasimi icra olun­
du.
Yine
mezkûr
müverrihin
kaydı­
na göre, Dördüncü
Mehmed, yeni hükümdarın hattı hüm â­
yununu alıncaya kadar kardeşi İkinci
Süleyman’a biat edildiğinden haberdar
olmamıştı Darüssaade ağasının getirdiği
hatt-: humâyunu alınca «bize kati v ıı
mı?» diye sormuş, Darüssaade ağası da
«Hâşâ padişahım, Allah o günü göster­
meye; hapis emr olundunuz*
cevabını
vermiştir. Neticede sakıt hükümdar oğulları Mustafa ve Ahmed ile birlikte
kardeşinin kırk yıldan beri kalmakta ol­
duğu şimşirlik
dairesine sokulmuş
lardır.

Sadrıâzam ve ordunun
İstanbul’a girmesi
İkinci Süleyman’ın cülûsunun fer­
dası günü Sadrıâzam Siyavüş Paşa ordu
ile Silivri’den kalkıp İstanbul’un «Çır­
pıcı Çayırı» na gelip kondu. Siyavüş
Paşa, nüfuzu olmayan bir şahsiyetti. Bu
yüzden, yanında bulunan ordunun âleti
halinde ve onun îesir ve işareti ile hirekeı
etmekteydi,
Sadrıâzamın maiye­
tindeki
ordu daha
ziyade kapıkulu as­
kerlerinden
müte şekkil olup bir mik­
tar da Yeğen
O s­
man Paşa'nuı sek­
banları vardı. S a d r ­
âzamın maiyetinde­
ki ordu daha ziyade
kapıkulu askerlerin­
den müteşekkil olup bir miktar Ja
Yeğen Osman
Pa
şa'nın
sekbanları
vardı
Sadrıâzamı
tesir altında
bıra­
kan. daha doğrusu
ona hükmedenler or­
dunun kapıkulu ef­
radı idi. Bunlar sadnâzamı Çırpıcı çayırı’na
getirmekle
kalmadılar, oradan
kaldırıp zorla İs­
tanbul içine soktular.
Bunların şehre da­
hil olmasiyle zorba­
lığın ilk alâmetleri
de görülmeye başladı. Nitekim, kapıku­
lu ocakları sadrıâzamı Topkapı sarayı­
na yakın diye Alay Köşkü karşısında­
ki resmî sadrıâzamlık dairesinde oturtmıyarak yeniçerilerin kendi kışlalarının
yakınında bulunan Şehzâdebaşı’nda eski
sadrıâzamlardan Kara İbrahim Paşanın
mülkü olan sarayda ikamete mecbur e t­
tiler.
Sadrıâzam Siyavüş Paşa İstanbul ıçine dahil olduğu gün yeni hükümdar
ikinci Süleyman da Dördüncü Mehmed’­
in baş hasekisi Emetullah Gülnûş (S -

2203

lâhdar tarihi C:2r S: 298 de Gülnar Sul­
tan diye kayd ediliyor) Sultan, Câriye
Afife kadın, beş gözde ve ikiyüz câr>yeyi Topkapı Sarayından çıkartıp Eskisai'av’a gönderdi.
Yine ayni gün Sadnâzam Siyavüş
Paşa padişah tarafından kabul edildi
Sultan ikinci Süleyman sadaret m ührü­
nü teslim ederken :
«— Kırk yıldır bir karanlık yerde
mahpus ve hayattan meyus iken yeni­
den dünyaya gelip gözüm açtım ve âle­
mi herc-ü merc buldum, iki eteğimizi
belimize çalıp din ve dünyamıza hayırla
olan işlerde bulunup gereği gibi ibadul­
laha hizmet edelim.»
Dedikten sonra kendisi ile birlikte
gelmiş olan kapıkulu askerini dağıtma­
sı lüzumuna da işaret etti. Esasen Siya­
vüş Paşa, Çırpıcı çayırında bir kaç gün
Kalıp askerin ulûfesini verdikten sonra
onları dağıtmak istiyordu. Lâkin netice
sadrıâzamın emrine uygun şekilde tecel­
li etmedi. Yeniçeriler,
Etmeydanı ve
Şehzadebaşı’ndaki kışlalarına; sipah ve
sılahdar bölükleri han ve kervansaray­
lara yerleştirildi. Sefer dolayısiyle sayı­
ları fazla olduğu, buralara yerleştirildi­
ği lıalde bir kısmı d işarda kaldığından
bunlar Sultanahmed meydanındaki 1brahimpaşa sarayını işgal edip yerleştiler.
Kapıkulu askerleri böyle şehir içine da­
ğılırken «ayağımla demir kafese girmem»
diyen Yeğen Osman Paşa ise, Çırpıcı Ça­
yırında kaldı ve Davutpaşadaki ahırla­
ra atlarını yerleştirdi.

Kapıkulu askerinin zorbalık
ve edepsizlikleri
Muharebenin devamına rağmen cep­
heyi bırakıp İstanbul’a kadar gelmiş olan kapıkulu askerleri, aradan bir haf­
talık zaman geçer geçmez zorbalık ve
edepsizliğe başladılar. Silivri’ye geldik­
leri sırada Dördüncü Mehmed tahttan
indiği ve böylece matlup hasıl olduğu­
na göre, cepheye avdetleri gerekirken,
böyle yapmıyarak İstanbul’a yerleşme­
leri, ondan sonra da edepsizliğe fiilen
teşebbüsleri, hükümet merkezinin inti­
zamını alt üst ettiği gibi devlet adam­
larının da çok müşkül duruma düşme­
l e r in e sebep oldu.
Bunlar, nizamsızlık

hareketine, evvelâ, sabık sadaret kay­
makamım öldürmek için kendilerine tes­
limini istemekle başladılar. Hükümet otoritesinin sarsılmaması, ayni zamanda
istenen şalısın vezir olması dolayısiyle
Receb Paşanın diri olarak değil, boğu­
larak cesedinin teslimini uygun görül­
dü. Askerlerin ilk arzuları tahakkuk edince işi daha fazla azıtarak Atmeydamnda toplanıp
cülıis bahşişi, terakki,
gulâmiye ve veledeş paralan istediler.
Senelerden beri harp devam ettiği, b il­
hassa son zamanlarda mağlubiyetler de
tevali eylediğinden hâzinede bu istekle­
ri karşılayacak kadar para yoktu. Oııun
için Veziriazam Siyavüş Paşa, ayaklan­
mış bulunan askerin elebaşılarına (Silâhdar tarihi C:2, S; 303) hâzinenin sı­
kıntısını izah ile ulûfe terakki, gulâmi­
ye ve veledeş paralarının verilebileceği­
ni, cülus bahşişine karşılık bir miktar
zam yapılabileceğini fakat cülûs bahşişi
vermenin imkânsız
olduğunu bildirdi.
Daha fazla ısrarda bulunup zorladıkları
taktirde istifa edeceğini açıkladı. Neti­
cede asker reisler buna razı oldu. Sipa­
hiler, sadrıâzamın vaadi gereğince, cü­
lûs bahşişine mukabil beşer akçelik terakkilerine birer akçe zam ile paraları m alırken yeniçeri zorbabaşılardan Caııikli Fetvacı Hüseyin Çavuş ile Burgoslu (Burgazlı) Hacı Ali Ağanın yeniçeri
odalarım dolaşarak, yeniçeri ağası Cadı
Yusuf Ağa’mn bazı yeniçerileri döğüp
bazılarım öldürerek cülûs bahşişi alma­
larına mani olduğunu beyanla yeniçeri­
leri tahrik ettiği görüldü. Bunların tah­
riki neticesinde ayağa kalkan asker :
«kanun üzere üçer bin akçe cülûs bahşi­
şi ve bir akçe terakkiden vazgeçmeyiz.
Taleplerimiz cevaplandırılmayınca cemi­
yetimizi dağıtmayız. Henüz muradımıza
vasıl olmadan ve cemiyetimiz dağılma­
dan göz göre bizi böyle döğüp öldürme­
ye başladı. Bir kaç gün sonra cemiyeti­
miz dağılınca kolaylıkla cümlemizi ez­
mesi mukarrerdir. Onun için, daha önce
biz onun hakkından gelelim» diyerek
toplanıp ağalarını
öldürmek istediler.
Bu sırada ulûfelerini almakta olan ka­
pıkulu süvarileri de kendilerine iltihak
ettiği gibi Cebeci, topçu ve sair sınıf­
ları da iltihaka davet edip neticede ce­
becileri de beraberlerine aldılar. Silâhlı
askerler mu^’ ^am bir kalabalık teşkil

2204

<

edince çarşı ve pazarlar kapandı (21 ka­
sım 1687)
Askerin böyle ayaklanması karşısın­
da Sadrıâzam Siyavüş Paşa kendilerine
adam göndererek, verdikleri söze rağmen
isyanlarının sebebini sordurunca, esas
davayı teşkil eden cülûs bahşişi mesele­
sinin yanında bazı şahısların ve bu ara­
da ikinci vezir Köprülü-zâde Fazıl Mus­
tafa Paşa'nm işbaşından uzaklaştırılma­
sı talebi ile karşılaşıldı. Askerler, Fazıl
Mustafa Paşa yı cülus bahşişi ile sair pa­
raların verilmesini önlemekle suçlandır­
makta
tbabası ile kardeşi ceddimizi
kırıp ocağımıza incir dikti» demekte idi­
ler. Nihayet bugünkü ayaklanmada, âsi­
lerin istemediği şahıslardan Fazıl Mus­
tafa Paşa ile Darüssaade ağası padişa­
hın şefaati sayesinde yerinde kalıp, istenmiyen şahıslara dâhil olan yeniçeri
ağası ile kul kethüdası azledildi. A yrı­
ca askerlere tekmil bahşiş ve terakkile­
rinin (Silâhdar tarihi C: 2. S: 306) ve­
rileceği vaad olundu.

Halktan para toplanması
Zor karşısında askere cülûs bahşişi
verileceği söylendi ama hâzinede bunu
karşıhyacak para yoktu. Onun için sa­
raydan sekiz yüz okkalık gümüş, yüz elli
okkalık altun eşya, çıkarılıp darbhaneye
gönderildi. Bir bu kadar eşya da has ahırdan çıkarılmakla beraber cülûs bah­
şişinin tamamının ödenmesi mümkün ol­
madı. Bunun üzerine devlet erkânının
tensibi ile hazine için halktan imdadiye
toplandı. Sipah ve silâhdar mülâzım ba­
sılarının memur edilmiş olduğu bu para
toplama işinde lıayli kimsenin canı yan­
dı. Hâdiselerin şahidi olan müverrih si­
lâhdar Mehmed Ağa diyor ki : * İstanbul
bazirgânlanndan, navluncularından ve
bedestan esnafından gerek müslüman,
gerek hıristiyan ve yahudilerden yüzden
fazla adamlara bölükbaşılar gönderip
getirttiler ve hazine-i âmireye imdad edin diye ciğerlerin doğradılar. Ekserisin
tomruğa urup zencire çektiler. Ömürle­
rin zevk ile geçirip hapis bilmeyen h a l­
ka ettikleri cevr ve hakaret ve musibet
bir tarihte olmuş değildir. Bıı korkudan
çok adam teık-i vatan edip çoluk çocu­
ğundan uzakta kaldılar».

İkinci Süleyman’ın Validesi
Saliha Dilaşub Sultan (Rieaut’dan)

Ayaklanm anın tekerrürü
Darbhaneye gönderilen saray eşya­
larından darbedilen ve halktan toplanan
paralarla yeniçeri ve sipahilerin çok bü yük kısmının maaş, terakki ve cülûs bah­
şişleri ödendiyse de cebeci ve topçularla
düşman eline geçmiş kalelere kayıtlı bu­
lunan yeniçeriler kaldı. Bu defa bunla­
rın birisi 29 kasımda, diğeri 4 aralıkta
olmak üzere iki defa daha ayaklandık­
ları görüldü. Her iki isyanda da, şimdi­
ye kadar müteaddit misalleri görüldüğü
üzere defterdarın konağı taşlanıp cam­
ları kırıldı. 4 aralık ayaklanmasında
defterdar olmak isteyen Kifri Ahmed
Efendi’niıı tahriki rol oynamıştı. Niha­
yet kapıkulu sınıfına dâhil tekmil yeni­
çeri ve sipahlara cülûs bahşişi, ulûfe, te­
rakki ve sair paraların tamamı ödenmiş
oldu. Sarı Mehmed Paşa'nın «zübdet-ülvekayi» isimli (Esad Efendi kütüphanesi
No. 2382 varak 138) eserinde kaydettiği­
ne göre, bütün bu ayaklanma hâdiseleri
leri sonunda yalnızca cülûs bahşişi ola­
rak 70 384 yeniçeriye 3 977 kese, 2 653
nefer cebeciye 242 kese, 5 084 nefer top­
çuya 102 kese, top arabacılara 13 kese,
süvari ocağına 290 kese akçe dağıtılmış­
tı.
Paraya taallûk eden her türlü arzu• sunu zorbalıkla tahakkuk ettirmiş olan­

2205

lar bu halden ötürü şımarmaktan da
.yen kalmadı. Müverrih Silâhdar Fıııdıklılı Mehmed Ağa’nm bildirdiğine gü­
re. bu şımarık ve disiplinsiz asker top­
luluğu İstanbul’da dükkân soymak, ka­
dın ve genç çocuklara taarruz etmek,
caddelerde şarap içip rezalet çıkarmak,
âmirlerini dövmek, hattâ öldürmek gi­
bi envai türlü kepazelikler ettiler. Bu
vaziyet karşısında Sadnâzam Siyavüş
Paşa zorbabaşıları toplıyarak, arzuları­
nın tahakkuk etmiş olduğunu hatırlat­
tıktan sonra herkesin vilâyetine gitme­
sini istedi ise de sözünü dinletemedi.

me-kleyken Avusturya kuvvetleri de ko­
laylıkla Bel&rad'a doğru ilerlemekteydi.
Sadrıâzam beceriksiz ve otoritesizdi.
Dördüncü Mehmed'in saltanatının ilk
yıllarındaki duruma benzer şekilde ye­
niçeri ve sipah zorbaları faaliyet gös­
termekte, asker ve dolayı siyle, hükümet
üzerinde müessir bulunmaktaydı. İstan­
bul’daki yeniçeri ve sipahin miktarı nor­
mal zamanlardakinden hayli fazlaydı.
Burada daha fazla kalındığı takdirde
hem muharebe cepheli ı,ok fena duruma
girecek hem de İstanbul’un hali daha çok
berbatlaşacaktı. Zira bu kalabalık silâhlı
zümre âdeta zaptedilemez olmuştu. Ki hayet yeniçeri zorbabaşılarından Fetvacı
Fazıl Mustafa Paşa’nın sürgün
Hüseyin sad nâz ama gelerek, bu azgın
edilmesi
zümreyi bir an önce muharebe sahasına
ikinci vezir Köprülü-zâde Fazıl Mus­
sevketme lüzumuna işaret etti. Ne acıdır
tafa Paşa, eniştesi Sadnâzam Siyavüş
ki, sefere hareket masrafını karşılıyacak
Paşa'va yeniçeri ve sipah zorbalarını te­
para yoktu. Nihayet ocaklılardan birer
ker teker İstrnbul'dan uzaklaştırması ve
altun alınmak (Silâhdar tarihi C: 2. S:
bazılarını da yeniçeri ağası vasıtasıyla
S24} ve İstanbul, Edirne ve Bursa’ya sal­
kırdırması tavsiyesinde bulundu. Siyagın yapılmak suretiyle para teminine ka­
vü§ Paşa bu tenbîhatı müteakip sekbanrar verildi. Pu yollarla on bin keselik
başı Harputlu Ali Ağa’yı yeniçeri ağalı­
para hazırlanırken Sadnâzam Siyavüş
ğına tayin ederek onun vasıtasıyle te­
Paşa serdar tâyin edildi. Padişah İkinci
mizlik hareketine giriştiyse de, zorba ■ Süleyman’ın bu husustaki hatt-ı hüm â­
başıların en ş e y ta n ı olan Fetvacı Hüse­
yûnu, kapıkulu sınıfını acı şekilde payyin Çavuş ile Hacı Ali Ağa bu işde Fa­
lıyan bir ithamname vasfuu taşımaktay­
zıl Mustafa Paşa’nın tesir ve rolünü sez­ dı. İkinci Süleyman şöyle diyordu :
diler. ve neticede bir isyan çıkararak
4 Siz ki veziriazam ve yeniçeri, si­
•iKöprülü-oğlu ile yeniçeri ağasını iste­
pah, cebeci ve topçu kullarmışız : cümle­
miyoruz, sürgün edilsinler» dediler. Ne­
nize selâm ve dualar ederim ; bu âna
ticede Fazıl Mustafa Paşa’m n sürgün o- gelinceye kadar payitahtımızda ve Ru­
lunmasına dair ferman istihsal etmek­
meli ve Anadolu’da balkı ateşlere ya­
le beraber bununla yetinmiyerek idamı
kıp âlemi haraba verdiniz. Bu devletin
için şeyhülislâmdan fetva almak istedi­
padişahlığını yoksa size nıi sipariş etti­
ler. Şeyhülislâm Debbağ-zâde Mehmed
ler İçeri ve taşra mansıblarımda olan
Efendi, Fazıl Mustafa Paşa’nm bir suçti
ocak ağalarımı istediğiniz gibi tebdil ve
olmadığını, asıl kötülüğü kendilerinin
tağyir edip, gün geçmez ki cemiyetten
yapmış olduğunu beyanla fetva vermedi.
İstanbul şehrini berbad edip zengini fa­
Âsiler bu defa (Silâhdar tarihi C: 2, S:
kir, fakiri zelil oldu. Ve bir alay iba­
318-32) şeyhülislâmın azli için sadrıâzadullahın ırzlarım pâymal ve âleme rüsmı tazyik ettiler. Neticede Debbağ-zâde
vav eylediniz. Yoksa size dünyada Ce­
azledilerek sabık Rumeli kazaskeri Er­
vap verir yok mu? Bundan sonra bu fe ■
zurumlu Seyyid Feyzullah Efendi şeyhül­
na hallerden el çekip hayır duamı ala­
islâm tâyin edildi. Bu arada Fazıl Mus­
sınız, yoksa bedduama uğrarsınız » .
tafa Paşa'nm katlinden de vazgeçildi.

Yeniçeri ağasının öldürülmesi

Sefere hareket edilmesine dair
padişahın hati-ı humâyutıu

Sipah ve yeniçeriler azgınlık hare­
ketlerinde bulunup etrafa hükmederken
İstanbul'da askerin zorbalığı netice­
bunlara yeniçeri ve sipahilerden bir ta­
si bir takım nizamsızlıklar cereyan et-=' kım elebaşılar önderlik etmekteydi. Ele220ÎÎ

başılar ortadan kaldırıldığı takdirde, as­
kerin zaptu ıaptınııı daha kolaylıkla te­
mini mümkündü. Zorba elebaşılarda)', ocak ihtiyarları da memnun değildi. Onun için ocak ihtiyarları, yeniçeri ağası
Harputlu Alı Ağa’ya, zorbabaşılarm en
mühimini olan Fetvacı Hüseyin ile Hacı
Ali'nin öldürülmesini tavsiye edip bu hu­
susta kendisine yardım vaadinde bulun­
dular. Fetvacı Hüseyin yeniçeri ağasının
niyetinden haberdar oldu ama, yeniçeri
ağası bir fırsatına düşürerek onu öldür­
dü. Fakat bu defa yeniçeriler ayaklana­
rak ağaları Harputlu Ali Ağa’yı katledip
fski yeniçeri ağası Cerrah Mustafa Pa
şa'vı zorla yeniçeri ağası yaptılar.

Sadrıuzam Siyavüş Paşa’nın katli

ı

Yeniçeri Ağası Harputlu Ali Ağa ö l­
dürüldüğü sırada yeniçeri ve sipahiler
muazzam bir kalabalık halinde Atmeyd&nında (Sılâhdar tarihi C: 2, S: 328ı
toplanmışlardı. Asker heyecanlı vaziyet­
teyken zorbabaşılardan Hacı A li’nin ka­
labalığı veziriazam aleyhine tahriki sü­
ratle tesir ve neticesini gösterdi. Ve birdeııbire * veziriazam dedikleri Abaza'yı
istemeyiz» sesleri yükselerek silâhlı şe­
kilde sarayına yürüdükleri görüldü.
Dehşetli bir hay huyla ilerliyen bu kala. balıktan büyük bir grup yolda defterda rın konağını basıp hasırına varıncaya
kadar yağmaladılar. Silâhlı kalabalığın
büyük kısmı sadaret konağı önüne gel­
diği sırada vakit ikindiyi gösteriyordu.
Konak kuşatılırken Siyavüş Paşa kapı­
ları kapattırdı Dışarıdaki kalabalık,
kendisini sadrıâzamlıkta istemedikleri ve
mührü teslim etmesi için bağırırlarken
sadrı âzamin yanında bulunan devlet er­
kânı ile ulema, saraya gidip sancağ-ı
şerifi çıkarmak suretiyle bu kalabalığı
dağıtma teklifinde bulundu ise de. S i­
yavüş Paşa birkaç, gün önce padişahın
kendisine -s sen de bir zorbasın » demiş
olduğunu beyanla, hükümdarın kendisi­
ni tutmama ihtimaline işaret etti. Ve
kendi ayağımızla tuzağa düşmekten ise
burada kadere razı olduğunu belirtti.
Dışarıda tüfenkler atıldığı ve « mührü
gönder yoksa evini yakarız s sesleri yük­
seldiği halde Siyavüş Paşa içeri gelen âsilerin mümessiline iki defa mührü sa-

Sultan ikinci Süleyman
( Kapıdağlı serisinden )
bahleyin padişaha teslim edeceğini b il­
direrek bu hususta ısrar gösterdi. Vakit
ilerleyip ortalık kararmaya yüz tutarken
âsiler padişaha müracaatla Özi muhafızı
Bozoklu Mustafa Paşa’m n sadaretine, o
nun İstanbul’a gelişine kadar Nişancı İs ­
mail Faşa’m n vekâletine (Silâhdar tari­
hi C: 2. S: 331) dair hatt-ı humâyun al­
mışlardı. Bu hâtt-ı humâyunu Siyavüş
Paşa’ya gönderdikleri zaman mühr-ü h u ­
mâyunu şeyhülislâm vasi ta siyi e zorbala­
ra yolladı.
Mührün alınması ile Siyavüş Paşa'nııı sadrıâzamlığı ortadan kalktığına gö­
re meselenin halledilmesi ve kalabalığın
dağılması gerekirken, netice bu şekilde
tecelli etmedi. Kalabalığın büyük kısmı
Siyavüş Paşa’m n sarayının etrafından
çekildiği halde zorbabaşılardan Hacı Ali
«Abaza’nın kanını içmeden rahat olmam»
diyerek beş altı bin kişi ile orada kaldı.
Mührün tesliminden sonra devlet erkânı
ile ulema da Siyavüş Paşa’m n sarayın­
dan ayrıldığı cihetle, daha birkaç ay ön­
ce asker reisleri tarafından zorla sadrıâzamiığa getirilmiş olan bu adam kendi
başına kalmış oldu. Siyavüş Paşa, devlet
erkânının da kendisini terkinden sonrj

2207

'

ölümün pek yaklaştığını görerek : «Be­
nim işim Allaha kaldı. Ekmeğim size he­
lâl olsun, hizmet bu kadar olur, gidebi ■
len gitsin» deyip maiyetine de izin verdi.
Bundan sonra elli kadar kölesiyle otur­
duğu binanın harem kapısı önüiıe geçe­
rek kendisini müdaafaya çalıştı. Fakat
bu kadar kalabalıkla bağa çıkması m üm ­
kün değildi. Nihayet bir yeniçerinin göğ­
sünden vurmasını müteakip diğerleri il­
lerine üşüşüp parçaladılar. Ondan sonra
da binaya girerek insan ve eşya ne bulliularsa yağmaladılar. Müverrih Silâhdar
( C: 2, S: 33) bu hususta şöyle diyor:
« Harem kapısını kırıp içeri girerek na­
zenin gün görmedik kızlar, cariyeier ve
evlâdları tutup esir gibi çekip üzerlerin­
deki mücevher ve dibalarını soyup ar­
kalarına birer aba ve kebe, başlarına b i­
rer peştemsi Örtüp yalınayak bu hakaret
ile dışarı çıkarıp giderlerdi. Erazil b ir­
birlerine ; «birader götürdüğün nedir? »
diyenlere, s cariyedir» ; «nereden al­
dın? s diyenlere de «Abaza palankasın­
dan çıkardım, hoşça ve güzelcedir» d i­
yerek yüzlerini açıp çiçeklerini okşayıp
iitihar kesbederlerdi. Hattâ zevcesi, Köplülü Mehmed Paşa kızı bir dindar müiâhham hatun idi; bayılıp düşmüş, kimi
küpeleri için kulaklarını koparıp kilime
koyup alıp giderken, bazı akraba ve n i­
metiyle perverde olmuş kimseler; « bre
kâfirden eşed kâfirler, burası Malta adası mıdır? bu hakareti kâfirce kâfir b i­
le etmez » diyerek ellerinden aldılar, O
gutlarını, kızlarını, cariyelerini bulduk­
ları yerlerden cebren ve nicelerini de
kırkar ellişer kuruş vererek kurtardılar».

Yağlıkçı Emir’in sancağı meselesi vc
zorbaların ortadan kaldırılması
Veziriazam Siyavüş Paşa öldürülün­
ce yeniçeri ve sipah zorbaları tam mâr.asiyle gemi azıya alıp evvelâ ocak için
deki mühim mevkileri kendi aralarında
paylaşmaya başladılar. Zorbabaşılardan
Hacı Ali kendisini yeniçeri ağası, Deli
Pirî sipah ağası, Tekeli Ahmed silâhdar
ağası tâyin ettiler. Ne yazık ki bu zoraki
ve kendiliklerinden tâyinleri, İkinci S ü ­
leyman içinden hınç duyarak dişlerini
gıcırdatmasına rağmen tasdik zorunda
kaldı.

Bu tayinlerden de sonra meydanlar­
da ve konak önlerinde asker topluluğu
kalmadığından dükkânlar açıldı. Lâkin
dükkânların açıimasiyle zorbaların yağ­
macılığa başlamaları bir daha tekerrür
etti. Bir alay zorba sipah ve yağlıkçılar
çarşısını yağmaya başladı. Dükkânlar
yağmalanırken canı fevkalâde yanan es­
naftan yağlıkçı Emir ismindeki şahıs bir
sırığın ucuna beyaz bir mendil bağlıya­
rak :
<— İntikam almak isteyen, ümmet-i
Muhammed’den olan sancak dibine gel­
sin»
Diye bağırmaya başladı. Maruz k a l­
dıkları yağma ve taarruzlardan yüreği
yanık ve şaşkın vaziyette olan esnaf bu­
nu hakikî sancağ-ı şerif zannederek al­
tına koştu ve gayet kısa zamanda beş
altı bin kişi toplanıverdi. Yağlıkçı Emir
bir sancaktar gibi önlerine düşüp iler­
lerken herkes sancak altına davet edili­
yor ve dükkânını kapatan bu grupa ilti­
hak ettiğinden kalabalık büyüyordu. Bir
müddet sonra on iki bin kişiyi geçen bu
insan seli Bab-ı humâyundan geçip saray
avlusuna doldular. Bu arada kapıcılar
kethüdası Seyvid İbrahim Ağa'yı parçaladılar. Sarayın, Ortakapısı önüne gel­
dikleri zaman kapıcılar burasını sıkıca
kapadılar. Kalabalığın, kapıyı açın diye
zorlamasına kapıcılar, padişahtan izin
almayınca açamıyacakları mukabelesinde
bulundular. Bu sırada (Silâhdar tarihi C:
2, S: 336) kalabalığın şöyle bağırdığı ve
sancağ-ı şerifin çıkarılmasını istediği görüldü :
«— Elaman padişahım, eşkiya elin­
den elaman ! Bir âdil ve gayyur padişah­
sın, hakkımızı hak et, şerlerinden bîtâb
kaldık, çoluk çocuğumuz dağıldı, avret
oğlan bizim değil, mal ve emlâkimiz git­
ti, ırzımızı yıkıp rüsvay ettiler. Bu vilâ­
yet gâvur memleketi değildir. Ölüm ü ih ­
tiyar ettik. Sancağ-ı şerifi ihsan buyu­
run ,eşkiyayı kıralım ; ya biz burada öliirüz, veya sancağ-ı şerifi çıkarınzs .
Padişah önce bu kalabalığın velvele­
sinden korkup telâşlandı. İhtimal bunla­
rın kendisini hal’ edeceğinin zannetmiş­
ti. Hakiki maksatlarının zorba takımını
ortadan kaldırmak olduğunu, bunun için
sancağ-ı şerifin çıkarılmasını istedikleri­
ni öğrenince telâşı zail oldu. Bu sırada

220i!

**

|

sarayda devlet erkânından kimse olma­
dığı gibi, halkın başında da mühim bir
şahsiyet mevcut değildi. Padişah deı-hal
devlet erkânı ve ulemayı saraya davet
etti. Yağlıkçı Emir ile birlikte gelmiş
olan halk, gecikildiğî takdirde zorbaların
silâhlanarak kendilerini kıracağından
korktuklarından sancağ-ı şerifin bir an
Öncc çıkarılmasını istiyorlardı. Saraydan
avluda toplanmış halka başlarında işbilir kimseler bulunmadığı hatırlatılınca,
etrafa koşturulan habercilerin gayretiyle,
zorbalar yanında bulunan Şeyhülislâm
Seyyid Feyzullah Efendi ve Rumeli ka­
zaskeri Koca Feyzullah Efendi hariç ol­
mak üzere ulemadan birçok kimseler
Yağlıkçı Em iı'in yanma getirildiler. Bu
arada halkın toplanıp saraya girdiğini
duyan zorbalar saraya adamlar göndere­
rek sancağ-ı şerifin çıkarılmasını önle­
mek istediyse de bunlar halk tarafından
tanınarak ya kaçırıldı veyahut da öldü­
rüldüler.
Nihayet bahçe kapılarından geçip sa­
raya dâhil olan hükümet erkânı, u le­
ma reisleri, ocak ihtiyarlan padişahın da
huzuru ile yapılan toplantıda sancağ-ı
şerifin çıkarılmasına karar verdiler. Bu
arada bir de «cümle eıazil-i eşkiyamn
katli caiz ve malı helaldir» diye senet
hazırlayıp imzaladılar. Karar ve senedin
tanzimini müteakip saııcağ-ı şerif sara­
yın olta kapısı üzerindeki bedene dikil­
di ve : ^zorbalara karşı sancağ-ı şerifin
çıkarıldığı, ümmet-i Muhammed’den olamn sancak altında toplanması» husu sunda tekmil kapıkulu sınıflarına ve hal­
ka haberler gönderilip ilânlar yapıldı.
Yağlıkçı Em ir’in arkasında toplanan
halk sancağ-ı şerifin çıkarılması için uğ­
raşırken, bu hareketi casusları vasıtasiyle önlemeyi? muvaffak olamıyan zorba­
lar ilk partide beş yüz kişilik silâhlı bir
kuvvetle şehirliyi basmak istedilerse de,
harekete geçecekleri sırada sancağ-ı şe­
rifin çıkarılmış olduğunu öğrenince şaşı­
rıverdiler. Lâkin yine de küstahça icraa­
ta teşebbüsten geri kalmadılar, Zorbabaşılardan Deli Piri, şeyhülislâm, kazas­
ker, hattâ sadaret mührü yanımızda, bun­
lardan kuvvet alarak hükümeti biz ne­
den teşkil etmiyelim düşüncesine kapı­
larak Tekeli Ahmed’in sadnâzam, ken­
disinin sadaret kaymakamı ve Hacı A li’-

ııin de yeniçeri ağası olmasını teklif etti.
Lâkin Den Piri ııin böyle kendiliğinden
hükümet kurma teşebbüsü zorbaKr ara­
sında biie tam bir tasvip yaratamadı.
Bilhassa sekbaııbaşı ile kul kethüdasının
sancağı şerif altına koşması Deli Pirî’nin
teşebbüsünü alt üst etti. Zorbaların en
azılılarından olan Hacı A li’nin, sancağ-ı
şerif altına giden yeniçerileri yoldan çe­
virmek üzere harekete geçişi az daha
hayatını kaybetmesi neticesini verecekti.
Siyavüş Paşa’ııın öldürülmesi üzerine
zorla yeniçeri ağalığını ele geçirmiş bu­
lunan Hacı Ali kaçıp Ağa-kapısına gir­
mek suretiyle ölümden kurtuldu ama, yi­
ne de çılgınca şeyler düşünmekten geri
kalmadı. Nitekim, Silâhdar tarihinde (C:
2, S: 340) kaydedildiğine göre, oııuıı et­
rafında kalmış olan zorbalar son defa
akdettikleri meşveretlerinde : «Kâh pa­
dişahı indirelim küçük biraderi Sultan
Alîmed'i iclâs edelim, kâh Sultan Mus­
tafa’yı oturtalım dediler. O gazaplıdır
cümlemizi k-rar dediler ve bazıları Ta­
tar hanını getirelim al-i Osman tahtına
oturtalım ve cümle şehzadeleri ve saray
halkını kıralım» diye konuştukları gibi
padişahın birkaç defa istetmesine rağmen
mühr-ü humâyunu da göndermediler.
Sancağ-ı şerifin altına koşanlar bir
hayli olmakla beraber zorbabaşılar da
henüz yalnız kalmış değillerdi : yine de
etraflarında epeyce adam vardı. Beri ta­
rafta hâlâ bir hükümet başkanı yoktu.
Bu noktaya bir kişinin ehemmiyetle par­
man basması üzerine nihayet sadaret
kaymakamlığına getirilmesi kararlaşmış
olan İsmail Paşa sadnâzam tâyin edildi.
İsmail Paşa’nın sadaretinin fiiliyata in ­
kılâp etmesi üzerine Şeyhülislâm Feyzul­
lah Efendi. Rumeli kazaskeri Feyzullah
Eıendi ile Anadolu kazaskeri ve İstan­
bul kadısı azledildiler. Debbağ-zâde
Mehmed Efendi tekrar şeyhülislâmlığa
getirildi.
Bu tâyinler yapıldığı sırada vakit
ikindiyi geçmişti. İhtimal, hem vaktin
geçmesi, hem de kan dökülmesine mâni
olunmak istenmesi sebebiyle bu kalaba­
lıkla zorbaların üzerine yürünmedi. Zorbabaşılara yeni memuriyetler verilmek
suretiyle topluluklarının iyice sarsılıp
bozulması hedefi güdüldü. Nitekim yeni­
çeri ağası ilacı Ali'ye Bosna eyâleti, si2209

pahîler ağası Deli Pirî'ye Bursa sancağa,
silâhdar ağası Tekeli Ahmed'e Karesi
sancağı tevcih edilerek derhal tâyin edil­
dikleri yere gitmeleri bildirildi. Zorba
reisleri padişahın bu fermanı üzerine tam
mânasiyle şaşırıp perişan vaziyete düş­
tüler. Zira tâyin emirlerinin tebliği m ü­
teakip etraflarındaki adamları dağılmış
kendileri yalnız kalmıştı. Buna rağmen o
«ece saray etrafında sıkı emniyet ted­

birleri alındı. Meselenin hal yoluna gir­
mek üzere olduğunu gören halk ise pa­
dişahın isteği dola.vısiyle dağılıp evleri­
ne gitti.
Saray avlusunda toplanışı takib eden
birkaç gün zarfında evvelâ Deli Pirî, son­
ra Tekeli Aiııned ve Hacı Ali yakalanıp
öldürüldü ; bunların arkasından da ikin­
ci derecedeki zorbalar temizlendi (Mart
2683) .

VENEDİK CEPHESİ
Dördüncü Mehmed'in son zamanla­
rında Venedik ve Avusturya cephelerin­
de mağlûbiyetler birbirini takip ettiğin­
den mütemadiyen toprak kaybına uğranılmaktaydı. Nitekim daha önce belirtil­
diği üzere Mora'nın kaybını müteakip
Venedikliler Atik yarımadasına atlamış­
lar ve Atina şehrini de almışlardı. A ti­
na düşünce Mora serdarı Divrikli Meh ­
med Paşa İstefe (Teb) ye çekilmiş b u ­
lunuyordu.
İkinci Süleyman zamanında üç m u­
harebe cephesinden ilk defa Venedik
cephesine yeni serdar tayini yapıldı. Di v .
rikli Mehmed Paşa’mn yerine, Şam Trablusundan mâzûl olup İstanbul’da oturan
Arnavut Koca Halil Paşa tâyin edildi (31
aralık 1637) . Koca H alil Paşa serdar o-

lunca selefi D ivıikli Mehmed Paşa vc
'Savda muhafızı vezir Şahin Mustafa Pa
şa'va yeni serdarın maiyetine girmeleri
i;in emirler gönderildi.
Koca Halil Paşa, Venedik cephesi
serdarlığma tayini İstanbul’daki kapı­
kulu askerlerinin zoraki cülus bahşişi
talepleriyle hâzineyi tamtakır hale ge­
tirmelerinden biraz önceye rastladığı ci­
hetle bir miktar harb levazımından baş­
ka beş yüz keselik akçe Venedik cephesi
serdarının emrine tahsis edilebildi. Bu
arada Ağriboz muhafızı için de İstanbul’­
dan (Silâhdar tarihi C: 2, S: 313) bir
miktar yeniçeri sevkedildi. Ayrıca 1638
□cağının ilk günleri zarfında tersaneye
yirmi adet firkate inşası hususunda ta­
limat verildi.

Venediklilerin
Ağriboz muhasarası
1088 senesinde
Yunanis­
tan tarafında Venediklilerin
büyük kuvvetler tahsisi su­
retiyle yüklendikleri yer Ağribez adası oldu. Bir takım
hazırlıklardan sonra Anabolu'dan kalkan (10 haziran)
düşman donanması Ağriboz
sularına ilerledi. Silâhdar
tarihi (C: 2, S: 381) müelli­
fine göre bu donanmada 62
kalyon,
54 adet Venedik,
Malta ve Papa
çektirmesi
(kadirga), 6 tane mavna, 18
adet tsklavan firkatesi mev­
cut olup yardımcı gemiler iMora yarımadasını ele geçiren Venedikliler Gördös ıe donanma mevcudu iki yüz
( Korintltos ) u kolayca zaptctınişlerdi (Kicaut’dan) gemiyi
geçmekteydi.
Bu
2210

büyük donanma Kandiye'ııin son m ü­
kuvvet yolladığı takdirde bir düzensizlik
dafii olan Amiral Morosini'nin ermin­
olabileceğini beyan etti ve ilerde gereği­
deydi.
ne göre hareket edeceği bildirildi.
Venedikliler, temmuzun 16 sında k a ­
Amiral Morosini bu arada papaz k ı­
raya beş bin kişilik kuvvet çıkardı. M ik ­
yafetine soktuğu bir casusu adadaki
tarlarının az olduğu intibaını vererek
Türk kuvvetleri halkında malûmat edin­
Türkleri kale ve metris dışına çekmek
mek üzere Ağriboz'a göndermişti. Ağriistedilerse de muvaffak olamadılar. Er­
boz muhafızı vezir Çelebi İbrahim Paşa
tesi gün tabiyeleriııi değiştirerek karaya
bu adamın casusluğunu bizzat sezip yakıı-k bin kişilik kuvvet 50 balyemez. 18
kalatttı ve Venedikliler hakkında bir
hayli bilgi sahibi olduğundan elinde m ev­ havan topu çıkardılar ve kale ile varo­
şunu dairen madar kuşattılar. Gayeleri
cut askeriyle bir takım tedbirler almaya
koyuldu. Venedik donanması Ağriboz s u ­ adanın tamamını zaptetmek olduğu ci­
hetle buna göre tedbir ittihazına koyul­
larına geldikten sonra bunlardan ayrılan
maktan geri durmamakta idiler. Donan­
20 gemi Girit'in Kandiye limanı önüne
ma üstünlüğü Venediklilerde olduğu ci­
giderek. Kandiye muhafızı Zülfikar Pahetle adanın istedikleri kıyısına ilerle­
şa’nın asker tarafından katledilmiş ol­
mekte müşkülât çekmiyorlardı.
masından istifade etmek istediyse de hiç
bir şey yapamadan geri döniip geldi, Ve­
nedik donanması nihayet 14 temmuz 1688
Arnavut kuvvetlerinin ihaneti
de Kızılhisar boğazında göründü.
Çelebi İbrahim Paşanın gayreti ve
Ağriboz’u zaptetmek için gelen düş­
ona bağnlık gösteren askerin metanetle
man kuvveti hayli kalabalıktı. Buna m u­
kaışı koyması sayesinde çarpışmalar esas
kabil Çelebi İbrahim Paşa’nın emrindeki
itibariyle kalenin varoş kısmında cere­
asker adanın müdafaası için kifayetli sa­
yan etmekteydi. Lâkin eldeki mahdut
yılamazdı. Üstelik mağlûbiyetler devam
kuvvetlerle uzun müddet dayanılması
ettiğinden askerin maneviyatı da bozuk­
kolay değildi. Çelebi İbrahim Paşa vazi­
tu. Disiplin ve maneviyatta zafiyet gös­
yetin nazikliğini seraskere arzediııce H a­
terilirse Ağriboz da elden çıkabilirdi.
lil Paşa, Arnavut Mustafa Paşa’mn k u ­
Binaenaleyh fedakârca davramlması ge­
mandasında üç bin Arnavut askeri yol­
rekmekteydi. İbrahim Paşa bu noktalan
takdir ettiğinden, maiyetin­
deki
kumandan, alaybeyi,
yerli kulu
ağaları,
Mısır
kuvvetleri kumandam ve da­
ha bazı kimseleri toplıyarak.
onlara durumun ehemmiyet
ve nezaketini izahtan sonra
hisierine hitab ederek kendi­
lerini heyecana getirdi ve
(Silâhdar tarihi C: 2. S: 383)
canla başla
çalışacaklarına
dair söz aldı. Bundan sonra
Venedikliler daha karaya
çıkmadan önce kale dışında
müdafaa tertibatı aidi. Bu aıada serdar Koca Halil Paşa’daıı
düşmanın
karaya
çıkmasından önce iki bin k i­
şilik süvari
kuvveti istedi.
Halil Paşa ise, Mora'daki
mağlubiyetler dolayısiyle as­
kerin maneviyatının bozuk­ Venediklileriıı muhasarasında bulunan Ağriboz kale­
luğunu işaretle, perakende sine Osmanlı imdat kuvvetlerinin girişi (Ricaut’dan)
2211

ladı. Bunlar birkaç gün sonıa kalenin
Hayırlı kapı tarafına bayrak dikerek :
«— Biz cenk etmeyiz, kalenin kapı­
sını açın, dışarı çıkalım ; yoksa geri dö­
ner sizinle doğuşürüz*» dediler. Çelebi
İbrahim Paşa bunlara kâh Türkçe, kâh
Arnavutça nasihatlar ettiyse de tesir h â ­
sıl olmadı. Nihayet gece karanlığından
istifade ile çıkıp gitmelerine (Silâhdar
tarihi C: 2, S: 336) ruhsat verdi. Fakat
bunların çıkıp gitmelerine imkân hâsıl
olmadan düşman vaziyetten haberdar ol­
duğundan fırsattan istifade niyetiyle ka­
leye yaklaştı. Venediklilerin bu hareketi
kaleden çıkış yapan üç yüz serdengeçttnin fevkalâde gayreti sayesinde bir teh­
like mevzuu haline gelmeden atlatıldı.
Bundan bir müddet sonra İbrahim
Paşa yeniden yardım isteyince Serdar
Koca Halil Paşa oğlu Tırhala Sancak
Beyi Mehmed Paşa ile üç bin Arnavut
askeri yolladı. Bu ikinci parti Arnavudun hiyaneti birincisinden baskın çıktı.
Kumandanları Mehmed Paşayı öldüren
Arnavutlar düşman tarafına geçtiler. Bu
hiyanet üzerine kalenin varoşu düştü ve
muharebe esas kale kısmına teveccüh
etti.

Kalenin sıkıştırılması
Kırk günlük bir mücadeleden sonra
varoş düşüp de muharebe kale kısmına
intikal edince muhafız Çelebi İbrahim
Paşa müdafaa için gayet güzel tedbirler
aldı. Kalenin deniz tarafına beş oda ye­
niçeri ile Avionya ve Seiânik sancakları
askerini ve bir miktar sipah serdengeçtisi, Mahmud Paşa kulesine Ohri ve Yanya sancakları askerini, Kanlı tabyaya bir
oda yeniçeri ile bir miktar sipah ve si­
lâhdar serdengeçtisi, Yalı-kapısına bir
oda yeniçeri, Su-kulesine bir oda yeni­
çeri, Dizdar-kapısma iki oda yeniçeri ile
Elbasan sancağı askerlerini yerleştirip
kendisi sıkışan yere yetişmek üzere ih ­
tiyatta kaldı. Venedik kumandanı Morosini’nin iyi ve tecrübeli bir kumandan ol­
duğunu nazarı itibara alan Çelebi İbra­
him Paşa hasmımn isabetli bir muhasara
plânı tatbik edeceğini düşünerek onun
daha fazla dövmesi muhtemel kısımlara
fazla kuvvet ayırdı. Ayrıca kale dahilin­
de çıkacak yangınları söndürmek üzere

halktan ve eslilerden müteşekkil ekipler
teşkil etti.
Venedikliler bütüıı kuvvetleriyle ka­
leye yüklendikleri ve şiddetli bir top a!eşine devam ettikleri cihetle ort günlük
bombardıman sonunda kale duvarları y ı­
kıldı. Gündüz çarpışan asker geceleri y ı­
kılan yerleri tamir ve hendekleri temiz­
lemekle uğraşıyor böylece fevkalâde
gayret gösterilerek dayanılıyordu. İbra­
him Paşa mütemadiyen etrafı dolaşıyor
ve askerlerine gayret ve metanet telkin
ediyordu. Bu arada bir elçi gönderen
Morosini teslim teklifinde bulundu. Çe­
lebi İbrahim Paşa, askerlerinin bir kıs­
m ının «biz bu ateşi ne zamana kadar çe­
keceğiz? Iziıı ver ne olacaksa olsun* de­
mesine rağmen teklifi reddetti. Manevi­
yatı bozulan bir kısım askerini gayrete
getirmek için uğraşırken Mahmud Paşa
kulesi tarafında hücuma geçen Venedik­
lilerin burada kalenin beden başlarına
bayrak diktiğini öğrendi. Derhal o kısım­
da mukabil hücuma geçerek düşmanı
bayrak diktiği yerden söküp attığı gibi
beş biıı kişilik de zayiat verdirtti.

Muhasaranın kaldırılması
Çelebi İbrahim Paşa’nm durumu çok
iyi plânlayıp gayretli davranması saye­
sinde kaledeki askeri de, halkı da onun
gibi gayretle çalıştı. Yıkılan yerlere top­
rak taşımak üzere torba yapmak için as­
ker ve halkın bezden her türlü eşyasın­
da faydalanıldı. İbrahim Paşa, Venedik
ordusunun durum ve niyetlerini Morosini'nin yanında kâtiplik edeıı İstefeli bir
Rum gencinin babasından öğreniyor ve
buna göre hazırlıklı bulunuyordu. A yrı­
ca Venedikliler arasına casus göndermek
ve esir yakalamak suretiyle düşmana ait
bilgi ediniyordu. Venediklilerden kaçan
iki Fransız askeri ertesi gün deniz ve
kara tarafında üç koldan taarruza geçi­
leceğini haber verdi. İbrahim Paşa der­
hal taarruza geçilecek sahaları takviye
ederek gerekli tertibatı aldı. Düşmanın
taarruzu zayiatla püskürtüldüğü gibi
düşman gemilerinin limana girişine ka
dar hareketsiz davranılıp sonra top ateşı açılmak suretiyle gemilerinde de
hasarlar meydana getirildi. Kaleyi alamıyacağını anlıyan Venedikliler nihayet

2212

muhasaranın yüz onuncu günü kuşatma­
yı çözerek çekildiler (30 ekim 1688 - 5
muharrem I10C) .
Venedikliler bu muhasara esnasında
32 biıı havan 150 bin top mermisi atıp
36 bin kantar barut harcamışlar ve 23
bin ölü vermişlerdi. \enedik kumandanı
Morosiııi Ağriboz’dan çekilirken Çelebi
İbrahim Faşa'ya (Silâhdar tarihi C: 2,
S: 35) bir adem göndererek şunları söyIetnıişti :
«— Hizmet ancak böyle olur. Padi­
şah ekmeği nelâl olsun ; dini ve efendisi
uğruna böyle çalışmak gerek. Devlet-i
Osmaniyedc Köprülü oğlu ¿hm ed Paşa­
dan sonra müdebbir adam gelmez der­
dik ; siz onlardan daha çok hizmet etti­
niz. Efendine haber gönder ki, Ağriboz
kalesini kırmızı çuhadan dikilmiş k ılıf
içine kovsun. Artık bir düşman daha zaler bulamaz. Sana hediye gönderirdim,
ancak aramızda düşmanlık var. Lâkin
ahdim olsun ki resmini yaptırıp cümle
kırallara göndereyim?.

Avlonya kalesi ve körfezinin durumunu
gösterir eski bir kroki (Ricaut'dan)
sevkedildi ise de Venediklilerin deniz­
den faaliyete koyulmaları üzerine zahi­
renin teslimi mümkün olmadı. Bundan
müteessir olan müdafiler ise kaleyi vire
ile testim ettiler ( Mart 1690 ) .

Dalıııaçya ve Arnavutluk kıyılarının
durumu

Avlonya hâdisesi

Dördüncü Mehmed zamanında Adri yatik kıyılarında bazı yerleri zaptetmiş
olan Venedikliler, bu tarafta arazi zaptı
işini bir köşeye bırakmış değillerdi. B u ­
ralarda yine faaliyetlerine devam edip
yeni topraklar ele geçirmeye uğraşıyor­
lardı. Maamafih 1688 ve 1689 yıllarında
buralardaki çalışmaları pek semereli sa vılamazdı.

Bcııefşc kalesinin Venedikliler
tarafından zaptı
Venedikliler Mora yarımadasını is­
tilâ ettikleri zaman Türkleriıı elinde yal­
nızca Benefşe kalesi kalmıştı. Mora'nın
güneyinde uzanan üç yarımadadan en
doğudakinin doğu kıyısında bulunan Beuefşe (Monemvasia) kalesi iki defa m u­
hasaraya maruz kaldı. Kara ve denizden
tatbik edilen ikinci muhasarada Vene­
dikliler hayli sıkı davranmaktaydı. Benefşe’yi kurtarmak ve muhasırlara za­
hire yetiştirmek üzere deniz birlikleri

Avlonya sancak beyi iken Rumeli
beylerbeyliğine tayin ile Macaristan se­
ferine iştiraki emredilmiş olan Arnavut
Küçük Cafer Paşa bu mıntıkanın eli si­
lâh tutar adamlarını toplayıp gidince,
Arnavut âsilerinin bunu Venediklilere
bildirerek kendilerine vardım vaadinda
bulunmaları üzerine, Venedikliler gele­
rek Avloııya’yı zaptettiler.
Bu vaziyet karşısında Avlonya’nııı
istirdadına memur edilen Koca Halil
Paşa civardaki sancakların kuvvetlerini
pm rinde birleştirerek Avlonya üzerine
yürüdü. Durumun aleyhlerine inki­
şaf ettiğini ve kale düştüğü takdirde kı­
lıçtan geçirileceklerini anlıyan Venedik­
liler muhasaranın otuzuncu gününün ge­
cesinde kaleden çıkıp firar ettiler (4
mart 1691) . Buradan çekilirken etrafa
yerleştirdikleri lâğımları ateşliyerek Avlonya’da fazlaca tahribatta bulunmuş ol­
dular.

I.EHİSTAN CEPHESİ
Dördüncü Mehmed zamanında oldu ğu gibi İkinci Süleyman’ın padişahlığı

yıllarında da Lehistan cephesinde gerileme vuku bulmadı. Lehler bütün gayret-

2213

lerini Poclolya topraklarını istirdada has­
retmiş bulunuyor ve bilhassa eyâletin
merkezi olan Kamaniçe'yi almaya çalışı­
yorlardı. Kamaniçe iyi biı- şekilde müaafaa edildiği gibi Kırım Tatarlarının akınlariyle ¿aman zaman sarsılmaları,
bunlaruı başar;sizliğinin başlıca âmiliydi.
İkinci Süleyman tahta geçtiği zaman
Kırım Hanı Selim Giray’a kılıç, kürk ve
hatt-ı hümâyun gönderildiği zaman, m ü­
verrih Silâhdar (C: 2, S: 353) tabiriyle,
yeni padişahın talihini yoklamak üzere
Bucak Tatarları ile Nogaylardaıı mürek­
kep otuz bin kişilik kuvvet toplıyarak
ikinci oğlu Azamet Giray emrine verip
Lehistan üzerine sevketmiştîr. Azamet
Giray Kamaniçe yakınından Lehistan arazisiııe girerek Lemberg önlerine kadar
ilerlemiş, bazı palanka ve kale varoşla­
rına hücumlar yaparak tahriplerde bu­
lunmuş, baz; yerlerde toplar zaptetmiş
ve nihayet bir çok ganimet ve esirler
toplıvarak Kırım'a dönmüştür ( Nisan
16S8 ) .

Azamet G iray ’ın muvaffakiyeti
Kamaniçe'yi zaptetme emelinden bir
türlü vazgeçmeyen Leh Kıralı Jan Scbieski 1638 yazında bir lıayli kuvvet topIıvarak Kamaniçe önüne geldi ve şehri
dört tarafından sarıp muhasaraya başla­
dı. Kamaniçe büyük sayıda kuvvetlerin
tehdidine maruz kalınca Özi 'muhafızı
Bozokhı Mustafa Paşa ve Kırım H anı­
nın oğlu Azamet Giray buranın im dadı­
na yetişmek üzere harekete geçtiler. A¿amet Giray daha öııce davranıp K a ­
maniçe yakınlarına gelince Leh kuvvet­
leri iki ateş arasında kalmamak için ka­
lenin önünden biraz çekildi. Lehlere kar=ı hücuma geçen Kırım kuvvetleri onla­
rı magiüp ederek geriye sürdü. Bu arada
Litvanya hatmam emrindeki kuvvetlerle
geldiyse de Azamet Giray onu da mağ­
lûp etti. Hattâ Lehlere karşı bir üçüncü
muvaffakiyet daha kazanarak Kamaniçe'y.e uzanan tehlikeyi böylece defetmiş
oldu. Azamet Giray’m muvaffakiyetle­
rinden sonra Bozoklu Mustafa Paşa da
Kamaniçe önüne yetişti. Fakat Lehler
çekilmiş olduğundan Özi muhafızının
çarpışmasına lüzum kalmadı. Kaleyi er­
zak, mühimmat ve paraca takviye eyle­
dikten sonra (Silâhdar tarihi C; 2. S:

37ii) Mustafa Paşa kışlamak üzere 8abadağı'na. Azamet Giray da Kırım'a
döndü.

Lehlerin sulh teşebbüsü
I.ehliler senelerden beri bütün kud­
retleriyle uğraşmalarına rağmen Kama­
niçe'yi alamamışlardı. Burasını alam a­
dıktan başka harb yüzünden Kırım kuv­
vetleri memleketlerinin hayli içerlerine
kadar girmekte ve bu yoldan da bir
hayli zarara uğramakta idiler.. Bilhas­
sa cu halin onlarda bir yılgınlık mey­
dana getirmesi gayet tabiî idi. Silâhdar
tarihinde (C. 2, S: 427) kaydedildiğine
göre; Leh askerleri altı yıldan beri harp ­
lerde mağlûp olduklarını, memleketleri­
nin bilhassa Tatar hücumları yüzünden
zararlar gördüğünü beyanla elçi gönde­
rilip sulh talebinde bu'unlmasını iste­
mişlerdi. Askerlerin bu tazyiki kargısın­
da Leh Kıralı Kırım Hanı Selim Girşy.'a
bir elçi göndermişti. O sırada Kili'de
bulunan Selim Giray Lehlerin sulh ar­
zusunu İstanbul'a arzetmişti. Bunun üzerine İstanbul'dan Selim Giray’a veri­
len talimatta, şayet sulh niyetleri sami ■
mi ve k afi ise. selâhiyetli kefillerinin
alınması bildirilmişti.
Hâdiselerin cereyan tarzından anla­
şıldığına göre. Lehlerin sulh için Kırım
Hanının tavassutunu rica edişleri sami­
mi olmayıp bir oyalama taktiğinden iba­
retli. Zira daha ünce mukaddes ittifaka
giımiş olan Rusların bu sırada birden­
bire Kırım üzerine yürüdükleri görüldü.
Elçiye. Lehlerin dönekliğinden ve sözle­
rine itimadın caiz olmadığından (S ilâh ­
dar tarihi C: 2, S: 432) bahsetmiş olan
Selim Giray, bunun, harekâtı gevşetme
arzusu olabileceğini sezmişti. Rus taar­
ruzunu öğrenince elçiyi Kili kalesine
hapsederek süratle K ırım ’a gitmesi üze­
rine, Lehlerin bu teşebbüs veya oyun­
ları böylece akamete uğramış oldu (M a­
yıs 1689) .
Bundan birkaç ay sonra Lehler Ka­
ma:: içe üzerine yürümüşler ( Ağustos
1689 ) , Kamaniçe muhafızı Kahraman
Paşa bunlara şiddetle karşı koymuş, ay­
lıca kalenin yardımına başka Kuvvetle­
rin de geldiğini duyunca çekilip gitmiş­
lerdir.

2214

RUSLARIN KIRIM'A TAARRUZU
Valııız on altıncı asırda değil on ye­
dinci as-ıda da uzun müddet Türklerle
muharebe etmekten çekinmiş olan Kuş­
lar, 1683 Viyana bozgunundan sonra ar­
tık yavaş yavaş eskisi gibi düşünmemeve, yani Tüıkierden çekingenlik duyma­
maya başlıyorlardı. Bilhassa Viyana boz­
gununu takip eden yıllar zarfında Osmanlı ordusunun Macaristan ve Mora'da
¿İst üste mağlûbiyetlere uğrayarak top­
rak kaybetmesi. Rusların Osm anlılar aieyhiııe Batılı devletlere yaklaşmasına
yol açmış, daha doğrusu onlara bu ce­
sareti vermiş oldu,
Ruslar Batılılara yaklaştığı sırada,
evvelâ eskiye nisbetle daha cesurca ko­
nuşmaya, basit tarafından da olsa Os­
m anlIlardan bazı taleplerde bulunmaya
başladılar. Nitekim Dördüncü Mehmedin hal'indeıı bir sene önce Rus elçisi
padişah tarafından kabul edildiği (14 n i­
san 1646) zaman Çarın bir mektubunu
sunmuştu. Çar bu mektubunda, Rus tüc­
carların emniyetle gidip gelmelerini, Ta­
tarların Rusvaya tecavüz ettirilmemesini.
Osmanlt tersanesinde çalıştırılan kırk
Rus kazağının parasız olarak salıveril­
mesini. Kırını hududundaki Tuzla’nm
kendilerine (Silâhdar tarihi C: 2, S: 238)
bırakılmasını, Kus elçisinin Ortodoks
Rum Patriği ile görüşüp Fener Patrikha­
nesinde dua etmesine müsaade olunma­
sını rica etmekteydi. Dördüncü Mehmed,
bu isteklerden Tuzla’mn terki meselesi
hariç diğerlerini müsait karşılayıp müsaadekâr davrandı. Osmanlı hükümeti­
nin böyle yumuşak davranması üç mü ■
lıim hasmm arasına bir dördüncüsünün
karışmasını önlemek içindi. Fakat Osıııanlı hükümeti böyle yumuşak ve uy­
sal davıanmasiyle Rusların mukaddes it­
tifaka girmeleri önlenmiş olmadı. Bilhas­
sa Lehlerin tesir ve gayretiyle 1686 yılı
içinde Ruslar da ittifaka dâhil oldu.
Lehler Rusların hasmı olmakla be­
raber onları bu ittifaka sokmaya çalış­
malarının sebebi, Tatar akınlarını kendi
üzerlerinden uzaklaştırmak içindi. Zaten
Ruslar ittifaka girerken Kırım üzerine
yüklenmeyi va’dediyorlardı. 1687 yılında
Ruslarla Lehler arasında vuku bulan
ikinci anlaşmada bilhassa bu gaye göze­
tilmekteydi.

Rusların K ırım üzerine yürümesi
Kırım Hanı Selim Giray 1683 yılı
içinde harekât icabı Tuna deltasındaki
Kili'de bulunduğu sırada Rusların büyük
bir ordu ile Kırım'a yürümekte olduğu­
nu haber alınca büyük bir heyecana k a ­
pılarak derhal Kili'deıı harekete geçti
(lo Mayıs 1689) . Gece gündüz mütema­
diyen yol almak suretiyle ilerliyen Se­
lim Giray altı günde Ur-Kapı (Prekop)
berzahı ağzına ulaştı.
Ikivüz bin kişiyi bulan Kus ordusu
Prekop berzahı istikametine yürürken
12 veya yirmi bin kişilik bir kuvvet de
yarımadanın doğu tarafında tabii köp­
rü gibi uzanan daracık bir şerit halin­
deki arazi üzerinden Kefe've doğru (Si­
lâhdar tarihi C: 2, S: 440) sevkedilmişti.
Silâhdar tarihi müellifinin kaydına na­
zaran, üçvüz bini bulan bu Rus ordusun­
da iki bin adet top mevcutmuş. Ur-Ka^ı
(Prekop) berzahına yedi saatlik mesafe­
deki «Kara Yılga s mevkiine kadar gel­
miş olan Kuşlar muvaffak oldukları tak ­
dirde Kırım Rus işgaline düşeceği için
tehlike cidden büyüktü. Binaenaleyh
fevkalâde cesaret, metanet ve gayretle
muharebe edilmesi gerekiyordu. Sevilen
bir şahsiyet olan Kırım müftüsü Tatar
askerine bir hitabede bulunarak, onla­
rın hislerini galeyana getirdi.
Tehlikeyi kavrıyan ve fedakârlık
duyguları kamçılanmış olan Kırım aske ­
ri cidden şecaatle muharebe etti. Çarpış­
maların ilk güııü, onbeş yirmi kat ara ­
banın bir araya toplanmasından meyda­
na getirilmiş maniayı Tatar askerinin aş­
ması ve bu arada 24 adet de top zap­
tetmiş olmaları Rusların maneviyatım
sarstı. Ayni yerde mücadele bir hafta k a .
dar daha devam etti. Bu müddet zarfında Huşlar bir lıayli zayiat verip sarsıl­
mıştı. Kalabalık ordunun ezilip k a ç ırt­
ması elbette kolay değildi. Onun için Se­
lim Giray birkaç günlük çarpışmadan
soııra 10 haziran 1689 da Ur-Kapı ber­
zahı ağzına çekildi. Ruslar buraya kadar
geldilerse de at, su ve yiyecek bulmak­
ta fazlaca güçlüğe maruz kaldıklarından
taarruza cesaret edemeyip geri çekildi­
ler. Rııs çekilişi üzerine takip hareket-

2215

¡erinde bulunan Tatarlar bu sırada da
Ruslaıa zayiat verdirdiler. Esas büyük
kel bu hale m arı« kalırken Kefe'ye yü-

rümek isteyen ko) da mağlûp edilip geriye çevrildi,

AYUSTt RYA CEPHESİ
Uördüncü Mehmed zamanında oldu­
ğu gibi İkinci Süleyman zamanında cLi
cephelerin en ehemmiyetlisi Avusturya
cephesi idi. Avcı Sultan Mehmed’in son
zamanında Macaristan’ın mühim bir kıs­
mı elden çıkmıştı. Süleyman, padişah oIunca elbette her şey birdenbire değişip
düzelmedi. Esasen Avusturya cephesinde
düşman aleyhine hemence bir inkişaf
beklemek esasen yersizdi. Zira, saltanat
değişikliğini temin eden kapıkulu ocak­
ları, beri tarafta işleri bitince esas vazi­
felerinin başına dönmemişler. İstanbul'­
da zorbalığa girişmişlerdi. Ordunun Pe
tervardayırdan Belgrad’a çekilmesi üze­
rine düşman yalnızca buralarda suratla
ilerleme kolaylığına mazhar olmakla
kalmamış, Macaristan’da dayanmakla
devam eden kalelerle. Slovenya ve H ır­
vatistan'daki Osmanlı topraklarında da
bir panik havasının esmesine âmil ol­
muştur.

Szolnuk. Eğri, Lîpve, İstolni -Bdgratl’ııı düşman eline geçmesi
Ordunun muharebe ettiği sahadan
hayli gerilerde kalmasına rağmen da-

yanmakta devanı eden kaleler nihayet
düşüp teslim olmaya başladı. Bu kale­
deki müdöfileri perişan hale sokaıı âm il­
lerin en başında açlık geliyordu, Lipve
ve Szolnok kaleleri bunun pek fazla acisim çekmediyse de, Eğri ve İstolni-Belgrad müdafileıinin hali hakikaten y ü ­
rekler acısı idi. Düşmana sekiz ay müd­
detle döğüşerek karşı koyan Eğri müdafileri, açlıktan o kadar perişan hale
geldiler ki at ve ağaç kabuklarından baş­
ka ölülerinin etlerini yemek mecburiye­
tinde kaldılar. Eğri’dekilerin yarısı a ç­
lıksan öldü. Bu arada kaleden çıkıp düş­
mana müracaatla hıristivanlığı kabul edeııler oldu. En nihayet vire şartı ile
Eğriyi düşmana teslim ettiler (Aralık
1687) . İstolni Belgrad müdafilerinin ha­
li de Eğri'dekiler gibi feci idi. Yalnız
burayı kuşatan düşman kumandanı içeıdekileri açlıkla teslim almayı kurmuş ol­
duğundan muharebe ihtiyacını bile his­
setmedi. Burada da kaledekilerın bir
kısmı açlıktan ölüp gitti. Neticede îstolni Belgıad’da dört aylık bir dayanmayı
müteakip vire ile teslim oldu (Mayıs
1G38) .
Bu arada Tamşvar beylerbeyi Gürcü
İbrahim Paşa kaledeki muhafızlara ezi­
yet ettiğinden bunların hepsi birden avaklanarak İbrahim Paşa’vı öldürdüler.
Bu hâdise üzerine. Rumeli'de kışlamak­
ta olan valilerden Diyarbekir Beylerbe­
yi vezir Cafer Paşa Tamşvar Valiliğine
tâyin edildi.

Yeğen Osman Paşa’nın serdar
ta.yin edilmesi

Istolni Belgrad (Stuhveisseburg) kale­
sinin onyedîr.ci asır sonunda yapılmış bîr
resmi (Rieaut’dan)

Siyavüş Paşa ölmeden önce Avus­
turya cephesinde serdar sıfatiylo Hazi­
nedar Haşan Paşa bulunmakla beraber,
vaziyetin karışıklığı ve askerin kifayet­
sizliği dolayısiyle Belgrad'da hemen he­
men hareketsiz gibi oturmaktaydı. N i­
şancı İsmail Paşa Sadnâzam olup zor­
balar da temizlenince cephe işlerine d ik ­

2216

ı
ı

katler çevrilebildi.
Fakat ne yazık ki
Avusturya cephesi gibi pek mühim bir
yere iyi bir serdar tayin edilmedi. İs­
mail Paşa, lfl mart 1688 de topladığı bir
mecliste, kendisinin merkezde kalması ve
Avusturya cephesine bir serdar tayini
hususunda karar aldı. Neticede de Ru­
meli Beylerbeyi Yeğen Osman Paşaya
vezaret tevcih edilerek Haleb Valiliğiyle
serdar nasbedildi. Selefi Hazinedar Ha­
şan Paşa ise Anadolu Beylerbeyliğine
nakledildi.
Bir zorba iken paşalığa yükselmiş ulan Yeğen Osman Paşa, evvelce saruca
ve sekbanları yanında olduğu halde Siyavüş Paşa ile birlikte Çırpıcı Çayırına
kadar gelmiş, fakat İstanbul’a girmiyeı-ek bilâhara Kosova’ya gitmişti. Burada
bulunduğu sırada maiyetinde onbin ki­
şilik (Silâhdar tarihi C: 2, S: 354) sarıca
ve sekban vardı. Daha sonra Yağlıkçı Enıir’in sancak meselesinden sonra bazı
zorba takımın da İstanbul’dan kaçıp ken­
disine iltihak etmiş olduğu cihetle adanılarının sayısı daha çok artmıştı.
Bunlar kendisini etrafa kafa tutmaya
teşvik ettikleri gibi etrafa zulmetmekten
de geri kalmıyorlardı. Bu disiplinsiz kim ­
selere istinat eden ve zorba tabiatından
hâlâ iyice sıyrılamamış olan Yeğen Os­
man Paşa etrafı dinlememeye ve bazı
tâyinler yapmaya başladı. Kendisini da­
ha kuvvetli ve em'-Ti hissedebilmek için
dayısı Deli Veli’yi Rumeli Beylerbeyi ta­
yin etti. Kethüdası Mustafa'ya da Kara­
man Valiliği verip Anadolu’dan levend
toplamak vazifesiyle İstanbul’a gönderdi.
Ayrıca buna verdiği talimatla da, bu ka­
dar askerle cepheye gidemiyeceğîni, ya
veziriazamın gelmesini veyahut da m üh­
rü lıumâyunun kendisine verilmesini
bildirdi. Kısacası zor ve tehdit yoluyla
sadrıâzam olmak istemekteydi. Bu talep­
te bulunurken bir taraftan da kalkıp Sof­
ya’ya kadar geldi.
Cephe vaziyeti gayet nazik durum­
lar arzettiği halde serdar tayin edilen adam memleket davası yerine kendi kud­
ret ve mevkiini yükseltmek için uğraşı­
yordu. Bu vaziyet karşısında sadrıâzam
Nişancı İsmail Paşa onu serdaıiıktaıı az­
lederek Hazinedar Haşan Paşa’yı ikinci
defa serdar tayin etti. Yeğen Osman" Pasa'nın Anadolu’ya geçmesinin büyük ga­

ileler çıkmasına yol açacağını hesaplıyan sadrıâzam ona Bosna Valiliğini, da­
yısı Deli Veli’ye de Hersek sancağının
tevcih edildiğini, memuriyetine gitmedi­
ği takdirde üzerine kuvvet sevkedileceğini bildirdi.

Sadrıâzam in azli ve Yeğen Osman
Paşa’m n zorla serdarlı ğı elde clnıesi
Sadrıâzam Nişancı İsmail Paşa'nı;!
niyeti Yeğen Osman Paşayı ortadan k al­
dırmaktı. Onu serdarlıktan azledince et­
rafa emirler göndererek kendisini kıs­
kıvrak bağlamaya çalışıyordu. Bu sırada
Anadolu’da eşkıyalık hareketleri görül­
mekteydi. Yeğen Osman Paşa ile alâkası
bulunan veya ona güvenen bazı kimseler
Ankara ile Eskişehir arasında zorbalık
ediyor ve adam öldürüyordu. Sadrıâzam
İsmail Paşa, gerek Yeğen Osman Faşa’ııın yanındaki sarıca ve sekbanların azı­
lılarını, gerekse Anadolu’daki zorbaları
ortadan kaldırmak suretiyle tam bir asayiş teminini gözetmekteydi. Lâkin bu
niyetlerinin tahakkukuna imkân bulama­
dan mevkiinden oldu. İsmail Paşa sadııâzam ‘ ayin edildiği zaman Debbağ-zâde
Mehmed Efondi'nin şeyhülislâmlıkta kal­
masını istememişti. Bundan dolayı sadrı âzama hasım kesilen Debbağ-zâde, İsma­
il Paşa’nın muhaliflerinden rüşvet m u­
kabili bazı işlere karışan padişah hocası
Arab-zâde Abdülvahab Efendi ve Darüssaade Ağası ile işbirliği etti. Bunlar u le­
madan kendilerine taraftarlık edecek jdamlar bularak sadrıâzamm azli için ça­
lıştılar. İsmail Paşa’yı. cenk ahvalinden
habersizlik ve garazkârlıkla itham etmek
suretiyle padişahın gölünden düşürdüler.
Müverrih Silâhdar Fındıklık Mehmed Ağaııın (C: 2, S: 359) ifadesiyle, «sadedi!
ve çevrilen hilelerden habersiz» olan pa­
dişah İsmail Paşa'yı azlederken yerine
kimin geçmesinin münasip olacağını da
bu ulema heyetine sordu. Onlar da boğaz
muhafızı Tekirdağlı Bekri Mustafa Paşa’yı tavsiye ettiler. Neticede 2 mayıs
1688 de nıühr-ü lıumâyun Nişancı İsmail
Paşa’dan alınarak Bekri Mustafa Paşa’ya
verildi.
İsmail Paşanın sadaretten ayrılması
Yeğen Osman Paşa ile zorbaların işine
yaradı. İsmail Paşa Anadolu’daki zorba­
ların ortadan kaldırılması ve Rumeli’de

2217

gittirdi. Buııdan eşkiya ve zorba takımı
fevkalâde memnun oldu : hattâ Anadolu'­
da 201'ba reislerine bir takım, memuri­
yetler bile verildi. Yanında un iki bin ki­
şilik sarıca ve sekban bulunan (Silâhda:'
tarihi C: 2. S: 364) Yeğen Osman Paşa
ise. kendi üzerine gelecek nefir-i âm da­
ğıtılınca Bosna’ya gitmeyi reddedip ser­
darlımı zorla elde etmek için doğruca Be-'gıad'a yürüdü. Düşmanla çarpışmak Çi­
zere asker toplamakla meşgul olan Serdar
Hazinedar Haşan Paşa. Yeğen Osman Paşa’nın önünden güçlükle kaçıp kurtuldu.
Celâlilikten yetişme olan Yeğen Osman
Paşa yine Celâli halinde serdarlığı elde
ediyordu. Haşan Paşa kaçınca serdarlı k
kürkünü giyip kılıcını kuşanan bu ada­
mın yaptığı hareket İstanbul’da duyulun ca hükümet yeni bir belâ ile uğraşmamak
için mecburen onun serdarlığını tasdik
etti.
Badeıı marşrafı Ludwig
( A Magyar Nemzet Tortenete'den )

Belgrarfın «[den gitmesi

Osmanlı devlet erkânı zorbalarla uğ­
raşır. bazı erkân birbirinin ayağının ai ■
tına karpuz kabuğu kar ve nihayet Celâ­
de Yeğen Osman Paşa’nın yakalanmadı
li ruhlu bir adam serdarlığı zorla eld'J
ve sekbanlarının dağıtılması için her iki
tarafta da « ııefîr-i âm » askeri toplat ■ ederken düşmanlar boş durmuyordu. Osmanlı ordusunun Şikloş mağlûbiyetinden
mıştı. Bekri Mustafa Paşa ise, kendisini
sadarete getirenlerin tesiriyle Anadolu
beri daha kolaylıkla ilerleme imkânına
ve Rumeli’deki ııefîr-ı âm askerini dakavuşmuş bulunan AvusturyalIlar niha­
yet Belgrad önüne kadar gel­
miş bulunuyordu. Yeni hü­
kümdar
İkinci
Süleyman,
ecdadından İkinci Murad’m
«Belgrad üngürus vilâyeti­
nin kapısıdır.»
dediği m ü­
him beldenin kaybı haberini
alacaktı.
AvusturyalIlar Belgrad'a
doğru ilerlerken,
müverrih
Raşid’in (C: 2. S: 55) *hain-i
din ve devlet»
diye tasvir
ettiği, cephe kumandanlığın­
dan ziyade eşkiya reisliğin­
de kabiliyeti olan Serdar Ye­
ğen Osman Paşa düşmanın
karşısına bizzat çıkmadı. O
sırada şehrin
doğusundaki
Vraçar ovasında bulunan Ye­
ğen Osman Paşa. Bavvera
Oııyedincî asır sonunda Belgrad şehri ve kalesi
elektörü Maksim ilyen ve Ba­
( Ricaut’dan )
den margrafı Ludwig kumaıı-

22IS

dasındskı elti bin kişiyi mütecaviz Avus­
turya ordusu Zemun sahrasına konduğu
zaman şehir halkından hiç kimsenin firar
etmemesi için sıkı emirler verdikten Seksarci'lı İbrahim Paşa’vı Belgrad muhafızi:ğma, Öküa-öktüren Ahmed Paşa'vı ka ■
ledeki askerin kumandanlığına tayin et­
tikten sonra Belgrad önünden çekildi.
AvusturyalIlar 1 şevval
1099 (30
temmuz) gecesi Sava üzerindeki Çinge
ne adasına, oradan da Belgrad yakasına
geçerken. îstolni Belgrad muhasarasın­
dan kurtulup gelmiş olan Zağarcıbaşı O s­
man Ağa ada karşısındaki bir mahalden
vamnda’ıîi bir miktar yeniçeri ile düşmanın geçişini önlemek istedi. Yeğen Os­
man Paşa’nın Semendre’ye gittiğinden
haberdar olmayan bu askerler serdarın
kendilerine ”ardım edeceğini zannediyor­
lardı. Fakat bu ümit boşa çıktığı gibi Os­
man Ağa ve emrindeki yeniçerilerin ço­
ğu şebid düştü. AvusturyalIlar Zemuıı
sahrasında iken Belgrad’ın hıristiyaıı hal­
kı düşmanla gizliden anlaşmış ve beri ta­
raf? geçişi fevkalâde kolaylaştırmıştı. Bu
sırada müslüman halkın hâli hakikaten
m ü t h i ş bir perişanlık arzetmekteytii.

Korku ve dehşet içinde kalabalık küttü­
ler halinde etrafa koşuşuyor ve Tı>.na’cski gemilere can atıyorlardı. Müverrih Raşid’e göre. gemilere dolan kadın erkek
ve çocuklar sekiz bin kişiyi geçmekteydi.
Bunlar şehrin biraz ilerisindeki Fethülislâm palankasına geldikleri sırada on
bin kişilik bir kuvvet yollarını kesip m al­
larını ellerinden alarak kendilerini öl­
dürmek istedi. Bereket versin ki o sıra­
da Töküli İmre'ye bağlı bir miktar M a ­
car askerinin Fethülislâırra gelmesi bun •
lan soyulup öldürülmekten kurtarıp YidınT
e kadar gelmelerini sağladı.
AvusturyalIlar Belgrad varoşuna dâ­
hil oldukları zaman önlerine gelen Tiirıi
halkını öldürüyor ve pek şiddetli dav­
ranıyorlardı, Serdar Yeğen Osman Paşa
kaçmış olduğundan. Sava’yı aşması gibi
şehri kuşatması da engelsiz denecek şe­
kilde cereyan etti. Silâhdar tarihinin (C:
2, S: 363) kaydına göre 2 şevval (ayni
eserin 373 ünı'ü sayfasında muhasaranın
12 şevvalde başlayıp 29 gün devam etti ği ve şehrin 12 zilkadede düştüğü yazılı­
dır) yani 31 temmuzda başladı. Belgrad'da kalaıı kifayetsiz miktardaki asker ca-

Belgrad’ın müttefiklerce muhasarasından bir görünüş
( Macarca «A Magyar Nenızel Türtenetc» adlı eserden )
2219

saret ve metanetle muharebe etmekle be­
raber tabyasız ve yalın kat duvarlar ge­
risinde bulunduklarından ve dışarıdan da
hiçbir vardım gelmediğinden pek ıızun
müddet dayanamadılar. Şehri nehir ve
kara tarafından tam mânasiyle ve sıkı
bir şekilde kuşatan AvusturyalIlar en n i­
hayet, müverrih Raşid’e göre 23 ağustos­
ta, Silâhdara göre 4 eylülde iç kaleyi dc
raptederek şehre hâkim oldular. Belgrad’ı aldıkları zaman Rumeli Beyler­
beyi Öküz-öldüren Ahmed Paşa, Seksard'lı İbrahim Paşa, Kul-kethüdası Receb Ağa ve şehir ayanından birkaç kişi
hariç diğer Türkleri kadın ve çocuklar
da dâhil olmak üzere tamamen kılıçtan
geçirdiler.
Belgrad'm muhasaraya maruz kal­
ması Osmaıılı devlet merkezinde telâş ve
heyecana sebep olmuştu. Acele civardan
asker toplanarak Belgrad'm imdadına gi­
dilmesi için etrafa emirler yazıldı. Fakat
bu işe de lâyık olduğu ehemmiyeti ver­
meyen Yeğen Osman Paşa'nm gevşek
davranması yüzünden Belgrad’a hiçbir
imdat kuvveti gönderilemedi. Esasen ser­
darın kendisi Önce kaçtığı Semendre'de
de durmamış, Niş'e çekilmişti. Semen clre’d e asker bulunmadığını farkeden Avusturyalılar Belgrad’dan sonra orasını
da ( tarih-i Raşid C; 2, S: 59) almışlardır.

Osm aıılı h üküm e tinin sulh için elçi
yollaması
Belgrad'm muhasarasından önce bile
AvusturyalIların
ilerleyişleri Osmanlı
devlet merkezinde endişe yaratmakta ol­
duğu cihetle, bir sulh yoklamasında bu­
lunulması uygun görülmüştü. Tarih-i Raşid’deki (C: 2, S: 60) ifadeye bakılırsa,
böyle bir yoklamaya girişilirken, F ran­
sızların AvusturyalIlara hasmane durum
takınmış olmalarından ve Felemenklile­
rin de tavassut va'dinde bulunmalarından
istifade edilmek istendiği anlaşılmaktadır.
Budin düştüğü zaman da Baden markgrafı Ludwig’e bir mektup gönderilerek
sulh için murahhas tayini istenmişse de,
AvusturyalIlar buna aldırış etmemiş, hat­
tâ mektup götüren Osmanlı mümessilini
orada alakoymuşlardı.
Bu defa Viyana'ya elçi yollanırken

İkinci Süleyman'ın cülusunun tebliği de
ayrıca vesile ittihaz edilmekteydi. Osmanlı hükümetinin aldığı karara göre.
Türk elçisi imparator Leopold'a sulh tek­
lif edecek, bunda muvaffak olunmazsa
padişah, sefere çıkacaktı.
Bu kararlan müteakip divan k âtip ­
lerinden Zülfikar Efendi Rumeli Beyler­
beyliği payesiyle elçi tayin edildi. Divan-ı hümâyûn baş tercümanı İskerlet-zâde Aleksandr da onun yanma katıldı.
Elçi i l temmuz 1688 de (Silâhdar tarihi
C: 2, S: 3(36) hareket etti. Zülfikar E fen­
di, Serdar Yeğen Osman Paşa'nın bulun­
duğu Niş'e geldiği zaman Belgrad önün­
deki Avusturya kumandanına mektup
yazarak geçiş müsaadesi istedi. Müsaa­
denin gelmesini müteakip 29 ağustosta
Belgrad'a doğru yollandı. Osmanlı elçisi,
protokol meselelesi ve müttefikler ara­
sındaki ihiilâfiar dolayısiyle Belgrad’da
üç ay bekletildikten sonra yoluna de vam edebildi. Nihayet Viyana’da 8 şubat
1689 da imparator tarafından kabul edildi.
Elçi Zülfikar Efendi'nin on cüz tu­
tan mükâleme raporundan hulâsa etmek
suretiyle, elçinin seyahat ve müzakerele­
rini anlatan Silâhdar tarihinden (C: 2, S:
652 - 668) öğrendiğimize göre; Avusturya,
Venedik ve Lehlilerden de murahhasları‘i
iştirakiyle sulh için müteaddit görüşme
ler yapılmıştır. Bu konuşmalarda O smanii heyeti işgale uğramış toprakları­
nın iadesini istemediği halde, her üç dev let de henüz ele geçirmemiş oldukları
bazı yerler hakkında bile taleplerde bu­
lunmuşla rdii-.
AvusturyalIlar seri halinde m uvaffa­
kiyetler kazanmış oldukları cihetle elçi­
lik heyetimize karşı istiskal göstermişler,
o sırada Fransızlarla muharebe etmele •
rine rağmen sulhe pek yanaşmamışlardır.
Hattâ heyete karşı sulhu kendilerinin is­
temediğini, hedeflerinin İstanbul olduğu nu sSyliyecelt kadar ileri gitmişlerdir.
Zülfikar Efendi son görüşmeyi 11 hazi­
ran 1689 da yapmış, kendisini Avustur­
yalIlar bırakmıyarak dört sene hapiste
tutmuşlar, o da müzakere sonucunu ce­
beci subayı Mustafa Ağa ile hüküm eti
bildirmiştir. Bu sulh denemesinin muvaifakiyetsizliğe uğramasından s o n r a
harb senelerce daha devam etmiştir.

2220

Tüköli İmre
Devletin büyük zararlara uğraması
neticesini veren bu harbin açılmasın»
sebep olanlardan Tököîi İmre, son za­
manlarda Tuna kıyıları ve Vidin m uha­
fazasına tayiıı olunmuştu. Harbin ilk y ıl­
la n zarfında AvusturyalIlar bir takım
vait ve tehditlerle kendi taraflarına çe­
virmek istemişlerse de, son zamanlarda
oııa pek ehemmiyet vermez olmuşlardı.
Maamafih yine de Tököli İmre’yi ele ge­
çirmek istiyorlardı. Belgrad'm işgalinden
sonra AvusturyalIlar güney ve güney do­
ğu istikametinde ilerlemelerine devam
ederken 8 bin kişilik bir kuvveti Tö­
köli İmre üzerine şevkettiler. Tököli îm re 1638 ekiminin sonlarında altı bin k i­
şilik askeri ve Vidin’de bulunan Bayezid
Bey kuvvetiyle müştereken bunlara kar­
şı çıkıp mağlûp etti. Böylece Avustur­
y a lIla r ın Tuna kıyısında daha fazla iler­
lemeleri önlenmiş oldu.

Nefîr-i ânı yazılması
Cephelerin genişliği dolayısiyle as­
ker kâfi gelmiyordu. Bunun için asker­
den başka halktan da eli silâh tutanla­
rın toplanmasına karar verildi ; yâni m ü ­
cadeleye iştirak umumi kütleye teşmil edilmig oluyordu. Halktan eli silâh tutan­
ların hizmete alınması, yâni nefir-i âm
yazılması için Anadolu’daki eyâlet ve
sancaklara fermanlar yollanarak bunla­
rın nevruzdan ( 22 mart } önce Edirne'de
toplanmaları bildirildi. Nefîr-i âm yazıl­
ması için emir verildiği sırada Anado­
lu’da huzuru bozan birçok eşkıya mev­
cuttu. Herkes cepheye gittiği takdirde
bunların meydanı boş bularak ortalığı
büsbütün kasıp kavuracağı hesaplandı­
ğından, hareketten önce tenkilleri uygun
görüldü. Böylece egkiyanm bir kısmı öl­
dürüldü (Silâhdar tarihi C: 2 S: 378 ve
42) bir kısmı da nefir-i âm sarıca ve
sekbanları arasına karışarak cepheye
gitti.

K ırım Hatıı Selini G iray
Devletin pek sıkışık olduğu bugün­
lerde Kırım Hanlığında Selim Giray b u ­
lunuyordu. Bu sırada İstanbul'da bazı fe­
satçı kimseler Selim Giray’ın Osmanlı

Tököli îm ıe'nin yaşlılık devrine ait bir
resmi ( Ricaut’dan )
hükümetinin sıkışık durumundan istifa­
de etmek istediğini ve istiklâl sevdasın­
da olduğunu söylemekte, hattâ sadrıâzamı buna inandırarak endişeye şevketmiş
bulunmaktaydılar. Selim Giray bunu du­
yunca çok müteessir oldu ve sadakatim
tekrar]ıyarak görüşmek için Edirne'ye
kadar gelmesine müsaade rica etti.
Selim Giray, Osmanlı devletine tam
mânasiyle sadık bir kimseydi. Ayni za­
manda tehlikenin büyüklüğünü kavra­
mıştı. Görünüşe nazaran, Kırım H anlı­
ğının devamının da, Osmanlı İmparator­
luğunun yaşamasına ve kudretini devam
ettirmesine bağlı olduğunu sezmiş gibiy­
di. Hareketinden önce sadnâzama gön­
derdiği mektupta : <sbu kış kıyamette
K ırım diyarında kalırsam Boğdan, E f­
lâk ve geriye kalan Erdel memleketi ve
bütün Rumeli reâyası isyan edip Kara­
deniz kenarlarına kadar yerleri alırlar.
Onun içindir ki, İslâmiyet gayretiyle K ı­
rım'dan askerimizle çıkıp Bucak’ta kış­
lamamız lüzumludur» diyordu. Selim G i­
ray bu sözlerinde çok haklıydı. Lehistan
cephesinde toprak kaybına uğranılmamasmda Kırım lıların büyük rolleri olduğu
gibi Eflâk ve Boğdan’m da tepesinde bir
yumruk gibi Kırım Tatarları korkusu
vardı. Buna rağmen Erdel ve Eflâk’ta iç­
ten içe düşmanla anlaşma hâdisesi ek­
sik olmuyordu.
31 aralıkta Edirne’ye gelen Selim

2221

ğer bunun tedariki görülmezse ne taraf­
tarınız olur, ne işinize karışır, ne de k ı­
lıç takıp işinizde bulunurum» cümlesiyle
(Silâhdar tarihi C: 2. S: 406-411) bağ­
ladı.
Bunun üzerine diğer erkân da ko­
nuşma cesareti bulduğundan Yeğen Os­
man Paşanın katli iğin fetva alındı. Ün­
ce maksadını anlamak gayesi ile kendi­
sine Kamaıîiçe kumandanlığı verilerek
hemen gitmesi için fermanı da gönde­
rildi. Ungurus (Macar) serdarhğı Haleb
eyâleti ile Arab Receb Paşa’ya verildi.
Bu zat Selim Girav’ı ordugâhından alıp
Edirne’ye getirmeye mihmandar tâyin
edilmiş olan kimsedir. Arab Receb Pa­
şa ayın ¿amanda Yeğen Osman Paşanın
tenkiline de memur edilmişti. Az sonra
padişah tarafından huzura kabul edilen
Selim Giray da bilâhare K ili’deki ordu­
gâhına dönmüştür
(Şubat sonu 1689).
Bu sırada han’m memleketinde bulun­
mamasından istifadeyi düşünen Ruslar
iıücuma geçmişlerse de o bunları hemen
ve kolayca önlemişti.

Avusturya'ya bir barış yoklaması için
gidon
Osmaniı
elçisi ve maiyetinin
s'jfiuk karşılanışı (Rîcaııt’daıı)
Giray burada bir ay kadar kaldı. Edir­
ne'ye gelişinden bir hafta sonra devlet
erkânı, ulema ve kapıkulu askeri reisle­
rinin hazır bulunduğu bir toplantıda
memleket işleri ve alınacak tedbirler gö­
rüşülürken herkesin bildiği fakat açıkla­
maya cesaret edemediği bîr noktaya par­
mak bsstı. Bu, Yeğen Osman Faşa’nın
ssrdarlığj meselesiydi. Selim Giray, bu
aâamm mazisinden başlayıp harbetmeden Belgrad önünden kaçışma kadar ku­
sur ve fenalıklarını saydıktan sonra, ko­
ca bir devletin böyle bir adamın eline
kalmış olduğuna esefini müteakip «Ye­
ğen Osman denince korkunuzdan yüreği­
niz ağzınıza geliyor» dedi ve sözlerini «e­

Yeğen Osman Paşa’nın öldürülmesi

Osmaıılı ülkesinden ayrılan önemli kale
ve şehirlerden Novigrad (Ricaut’dan)

Belgrad önünden muharebe etmeden
kaçan Yeğen Osman Paşa Niş’e geldikten
sonra orada da durmamış ve 29 kasım
1688 de kışlamak üzere Sofya’ya gelmiş­
ti. Belgrad ve civarının elden gitmesine
sebeb olduğundan kabahati hayli büyük
olduğu halde. *şer' ile davam vardır, Asitaııe’;e giderimi diyerek cepheden uzaklaşmak, boylece muhtemelen büyük
kusurunu etrafa gözdağı vererek kapat­
mak istemişti.
Eşkiya tabiatlı, cahil ve duygusuz
serdar İstanbul'a yürüme davasını tut­
turduğu sırada Selim Giray’ın da işti­
rak ettiği toplantıda serdarlıktan uzak­
laştrılıp ortadan kaldırılması kararlaş­
tırılmıştı. Bunun için evvelâ Kamaııiçe'ye tâyin emri gönderildi. Yeğen Osman
Pasa bu tâyini kabul etmedi ve levend
ve sekbanlarına güvenerek karşı koydu.
Yeni serdar A ıab Receb Paşa Sofya’ya
doğru ilerlerken etrafındakiler dağılma­
ya başladı. En sonunda bin kadar adamı
ile Kosova ve ipek taraflarına kaçtı.
Bunlar da zamanla dağılmaya yüz tuttu­
ğundan nihayet en yakın adamları, oğlıı

2222

dan kaçan veya sağ kurtulan askerlerle
Aiacaiıisar'a yeldi. Sofya'da bulunan Ikinci Süleyman bu mağlûbiyet haberini
ülıııca (Evlûl 1689) fevkalâde üzülerek
Aralı Reccb Paşa'nm seıdarlığı
yerinde oturamayıb ağlamaya başlamış
ve yiis’indıı olan adamlarına:
Avusturya'ya gönderilmiş olan elçi
cSir sadık kulum yok ki ortalığın
Zülfikar Efendi'den alınan mektuptan
ahvalini doğru söyleye» diye teessürünü
düşmanın sulhe yanaşmadığı anlaşılınca,
beyan etmiştir.
evvelce verilen karar gereğince padişa­
Ömer Paşa ve Serdar Receb Paşa’hın sefere çıkması icap etti. İkinci Sü­
ıan mağlûbiyetinin en başta gelen âm i­
leyman 7 haziran 1689 da kapıkulu as­
li ordunun disiplinsizliği, maneviyatının
keri ile (Silâhdar tarihi C: 2, S: 425) Ebozukluğu ve askerin sıkı bir şekilde
tıirne'dert hareket etti. İkinci Süleyman
çarpışmamasıydı. Serdarın yenilmesin­
da ağabeysi Dördüncü Mehmed gibi m u­
den sonra bu disiplinsizlik daha da art­
harebe sahasına kadar ilerlemedi Soyfa'tı. hattâ kapıkulu efradının bir kısmı
öa kaiarak serdar Receb Paşa ileri git­
bir iakım bahanelerle Sofya yolunu b i­
ti. Karar ve hedef Belgrad'm kurtarılma­
le tuttuysa da, muhalefete kalkışanla­
sıydı.
rın idam edileceğine dair fetva alındı­
Receb Paşa henüz Sofya'da bulundu ■
ğım duyunca geriye serdarın yanına
ğu sıralarda Bosna valisi Topal Hüseyin
döndüler.
Paşa, 15 bin kişilik bir Avusturya aske­
rinin Visegıad (Vişgrad) önüne kadar
Niş’in düşmesi ve padişahın
geldiğini öğrenerek buna karşı çıkmış ve
Edirne’ye dönmesi
düşmanı mağlûp ederek (Taritı-i Eaşid
C: 2, S: ^9) geriye çekilmesini sağlamışOsmanlı serdarına karşı ümitlerinin
:ı. Topal Hüseyin Paşa bundan bir ay
fevkinde bir muvaffakiyet kazanmış okadar sonra, Avusturya işgaline düşmüş
lan AvusturyalIlar bu
galibiyetlerinin
ulan İzvornik
şehrini de kurtarmıştır.
meyvalarını toplamak için Niş üzerine
Bosna valisinin bu muvaffakiyetle­
yürüdüler. Müverrih Silâhdar'm (C: 2,
riyle tabi’i iş bitmiyordu. Büyük işleı
S: 472), cenge aklı ermez, tedbir nedir
başarması icap eden şahıs serdarın kenbilmez bir adam diye tavsif ettiği Asab
disiydi. Serdar Receb Paşa Sofya’dan ay ­
Receb Paşa Niş önünde de mağlûbiyete
rıldıktan sonra ellibin kişilik bir kuvvet­
uğradı. Esasen 24 Eylül 1689 günü düşle Niş'e geldi. Ağırlık ve topları burada
bırakıp (Silâhdar tarihi C: 2, S: 459) sü­
vari kuvveti ile Alacahisar üzerinden
Belgıad’a gitmekteyken AvusturyalIlar
Niş ordugâhını basmak istedilerse de za­
manında yetişilerek tehlike önlendi. Bu
lirada Receb Paşa geri dönmüş, ordunun
piyade kısmını da bereberiııe almış bu­
lunuyordu. Receb Paşa’nm idaresindeki
ordu Belgrad’a doğru ilerlerken Avus­
turya kuvvetleri Pasarofga üzerine çe­
kilmekteydi. Serdarın bunları takip için
ileriye gönderdiği vezir Ömer Paşa Senıendre civarında mağlûp olup perişan
hale düştü. Ömer Paşamın arkasından
ilerliyen Serdar Receb Paşa da, askerin
bir kısmının kaçması ve paniğin ordu­
Suitan Kanunî Süleyman’ın
fethi için
nun büyük kısma da sirayet etmesi y ü­
sefer yaptığı ve önünde vefat eylediği
zünden, Ömer Faşa'dan da fena vaziyete
Sigetvar kalesi de kaybedilen önemli
maruz kaldı. Top,
çadır ve ağırlıklar
yerlerdendi (Ricaut’dan)
düşman eline geçti. Muharebe sahasın­
ve dayısı ile birlikte İpek'te yakalana­
rak öldürüldü.

2223

man Niş önüne gelip de çarpışmaya baş­
ladığı ¿aman asker arasında firara kal­
kışanlar jic-rüldö. Düşmanın tazyiki ar­
tınca kaçanların miktarı da çoğaldı, bu
arada kaçanların üzerine ateş açılarak
firarın dnü alınmak istendiyse de m ü­
essir olmadı. Neticede
AvusturyalIlar
Niş’i aldıkları gibi bir çok top ve harp
malzemesine de kondular. Osmanlı as­
kerinden beşbiıı kişi kaçarken Niş su­
yunda boğuldu veya
köprüleri tutan
düşman tavafından öldürüldü.
Niş’in elden gitmesi mevcut şaşkın­
lığı büsbütün arttırdı.
Askerin doğru
dürüst harp etmeden muharebe sahasın­
dan kaçmakta olduğu hükümet erkânı­
nın malûmu ' idi. Maneviyatın takviyesi
ve bozuk düzen giden işlerin düzeltilme­
si kolay değildi. Bu vaziyet karşısında
Sadrıâzam Bekri Mustafa Faşa mesuli­
yetten kaçmaya bakmakta ve serdarlı­
nın yine Arab Receb Paşa’da kalması­
nı istemekteydi. Fakat bir kısım erkâ­
nın sadnâzamı suçlandırması ve bu hu­
susta kendisi hakkında ağır sözler sarfetmeleri üzerine. Bekri Mustafa Paşa­
nın serdar tayiniyle Sofya’da kalması­
na, padişahın da
Filibe'ye dönmesine
karar verildi.
İkinci Sultan Süleyman’ın Filibeye
çekilmesi müslüman halkın maneviyatı
üzerinde çok fena tesirler yarattı. Pa­
dişah giderken yollara dökülen halk ve
kendisini uğurlayan asker «bizi garip
koydun. Bizi
bırakıp nereye gidersin
padişahım, düşmana esir etmeye mi?s
diyerek ağlaşıyordu.
Padişah Filibe’de
de kalmıvarak İS Ekim 1689 da Edir­
ne’ye geldi.
İkinci Süleyman Edirne yolunday­
ken Sadrıâzam Bekri Mustafa Paşa pa­
dişahtan izinsiz olarak (Silâhdar tari­
hi C: 2, S: 479) Arab Receb Paşayı idam ettirerek Avusturya cephesi seraarlığına Mora muhafızı Arnavut Koca
Halil Paşa’yı tayin etti.

A vusturyalIların V idiıı ve
Ü sküp’e girmesi
Niş’in düşmesini takip eden günler­
de Osmanlı ordusunun düzensiz, idareci­
lerinin şaşkınlık içinde bulunuşundan is­
tifade fırsatını kaçırmayan Avusturya­
lIlar işgal sahalarını daha da genişletti­

ler. Bu cümleden olarak Tuna havzası­
na sarkan 20 biıı kişilik bir Avusturya
kuvveti ününe çılian Osmanlı askerini
mağlûp edip iki günlük bir muhasarayı
müteakip Y idin’i zaptetti. Avusturya or­
dusundan başka bir kol da Niş'teıı gü­
ney istikametine sarkıp Yardar nehri­
nin yukarı vadisine kadar uzandı. Avusturya tahrikine kapılan Sırp tebaası
da artık onların âleti haline gelmekte
ve Sırplardaıı müteşekkil çeteler teşek­
kül etmekteydi. Nitekim Sırp çeteleri­
nin rehberliğiyle (Tarih-i Raşid C; 2.
S: 95) bir miktar
Avusturya kuvveti
Üsküp'e kadar
ilerleyip
şehre girdi.
Gerçi bunlar Üsküp’te iki günden fazla
kaiamadıvsa da, Sırp çeteleri Komanova, Kaçanik ve Eğridere taraflarına yeıleşmeve çalışmaktan ve harbin sonuna
kadar Sırbistan'ın diğer taraflarında da
faaliyette bulunmaktan geri kalmadılar.

Köprülii-zâde Fazıl M ustafa
Paşa’nın sadrıâzam tayini
Osmanlı ordusunun AvusturyalIlar
karşım da mağlubiyetinin en büyük se­
bebi idaresizlik ve disiplinsizlikti. Sadrıâzam Bekri Mustafa Paşa bu hususta
(.anı bir muvaffakıyetsizlik göstermiş ve
işler daha kötüye gitmişti. Erkânın bir
kısmı onun ihmal ve zulmünden
de
bahsediyordu. Bekri Mustafa Paşa, or­
du ve idarede düzen
yaratacak işler
yapacağına son
zamanlarda bir mâna
ifade etmeyen şeylere saplanmıştı. Bu
cümleden olarak. Yidin tarafında bulu­
nan Tököli îmre’yi öldürmek suretiyle
AvusturyalIlarla sulh
yapacağını zan­
netmişti. Bu gaye ile Tököli'yi yanına
davet etmişse de, uyanık davranan bu
adam Bekri’nin
tuzağına düşmemişti.
Velhasıl Bekri Mustafa Paşa sadarette
kaldıkça işlerin düzelebilmesi ihtim ali­
nin mevcut olmadığı fikri umumileşmiş
bulunuyordu.
İkinci Süleyman Sofya'dan hareket­
le Edirne'ye gelirken Tatar-pazarı’na
varıldığı sırada
Darüssaade
ağasının
gayreti ile Rumeli ve Anadolu kazas­
kerleri
Şeyhülislâm
Debbağ-zâde’ye
giderek:
«— Allahtan
korkmaz ne zamana
kadar bu Bekri zalimin kılıcını
salıp
sadaretini istersiniz
Yarın kıyamette
2224

>

tan sonra hareket etti. Kendisinden, ön­
ce, hastalığı dolay isiyle son muharebe­
lere iştirak edemeyen ve hâlen iyileş­
miş bulunan K ırım ham Selim Giray’ı
İstanbul'a yolladı. Ertesi sene Erdel ha­
rekâtına iştirak edecek olaıı tatar as­
kerinin başında oğlu Devlet Giray k al­
dı. Selim Giray 4 Aralık 1690 da İstan­
bul'a vasıl oldu.
Belgrad mıntıkası, hattâ Avusturya
cephesinin serdarlığma Diyarbakır beylerbeyisi Kemankeş Seyid Ahmed Pa
şa’yı bırakan KÜprülü-zâde Fazıl Ah:neci Paşa kapıkulu askeri ile yola çı­
karak, Belgrad'dan
ayrılışından kırk
gün sonra İstanbul'a ulaştı (23 aralık
1690). Devlet erkânı, vezirler ve ulema
kendisini Davu.dpaşa’da karşıladı. Ayni
giiıı, ıısi'l gereğince,
seferden
dönen
sancsğ-ı şerif ve ocak halkım karşıla­
mak üzer<5 padişah da Davudpaşa’ya gel­
mişti. Fazıl Mustafa Paşa doğruca bu­
radaki Mehmcd Paşa köşkünde” kendi­
sine muntazır olan padişahın huzuru­
na çıktı. Muvaffakiyetleriyle
milletin
yüzünü güldürmüş olan sadrıâzama:
«— 3e:hudar ol; yüzün ak, kılıcm
berrak, ekmeğim sana helâl olsun, ar­
zum üzere hizmet eyledin, seleflerinden
birine böyle bir ulu gaza müyesser ol­
madı*
Dedi. Sonra köşke karşı saf bağla­
mış olan devlet erkânının önünde (Silâhdar Tarihi C: 2, S: 548) gülgûli çuha
kaplı samur erkân kürkünü çıkarıp sadnâzama giydirdi,
belinden
çıkardığı
ıııüccvherli hançeri beline takıp, başın­
dan çıkardığı bir k ıt’a murassa pençe
sorgucu başına taktı, sonra:
- Ben mükâfat etmeğe kadir de­
ğilim, Aüal) iki cihanda yüzün ak etsin»
diye dua etti. Tekrar üstüste iki h il’at
giydirerek sarayına döndü. Onu müte­
akip veziriazam da alayla İstanbul’a gi­
rerek usul icabı doğru saraya gidip Sancağ-ı Şerifi bizzat padişahın eline tes­
lim etti.

gizli bir mektupta (İslâm AıısiplopediC: 4, S: 304) Viyana muhasarasına
muhalif olduğunu bildirmişti. Bozgunu
müteakip AvusturyalIlarla münasebetini
arttırdı, Apafi M ihal'in Avusturya
ile
münasebeti iki sene kadar müddetle
gizli ve askeri harekât dışında cereyan
etti. Fakat 1686 da yaptığı bir anlaşma
neticesinde
Avusturya
kuvvetlerinin
Erdel kıralım böyle davranmaya sevkeden âmil Türklerin Macaristan’da gerilemesiydi, Anlaşmanın yapıldığı yıl Avusturya
kumandanlarından
General
Caraffa Erdel’in bir kısmını işgal etti.
ı687 de ise Erdel tamamen Avusturya
işgaline maruz kaldı. Türkler bu sırada
gerilemekte devam ettiği ve Erdel ile
pek meşgul olamadığı cihetle Avustur­
y a l I l a r cm buraya
külliyetli miktarda
kuvvet göndermek ihtiyacını peşinen
hissetmediler.
Bekri Mustafa Paşa’nm sadareti sı­
lasında A_rab Receb Paşa’nın serdarlığınnı başlarında Erdel’e Osmanlı devle­
tinin tebaası olduklarını hatırlatıcı mek­
tuplar ve nihayet bir miktar tatar as­
ker: gönderildi ama, bunlarla bir şey
yapılamazdı. Esasen bu sırada Erdel’de
altmışbin kadar (Silâhdar Tarihi C: 2,
S : 423) Avusturya ve Macar askeri var ■
di.
Fazıl Mustafa Paşa sadrıâzam ol­
duktan sonra Erdel hâdiselerine alâka
gösterilmeye başlandı. Sadrıâzam, ser-

Erdel harekâtı
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'mıı
Viyana muharebesi sırasında Raab’da
kalmış ve çarpışmalara iştirak etmemiş
olan Erdel kıralı Apafı Mihal, bu sıra­
da Avusturya imparatoruna gönderdiği

H eistcr,

222.9

A v u s tu ry a ord usu k u m a n d a n ­
la rın d a n (R ic a u t’d a n )

dar şifalı ile harekâta başlamak üze­
reyken, bir kısım Erdel erkânının Tökoli İmre’yi istemesi üzerine, Fazıl Mus­
tafa Paşa’nm
tensibi ile buraya kuv­
vet sevkedildî, Kırk bin kişi}’i bulan bu
kuvvetin virmibin kişisi tatar askerin­
den ibaretti. Tökoİi’yî Erdel kırallığma
r.asbetmek vazifesiyle yola çıkan kuv­
vetler Silistre valisi Çerkeş Ahmed Paşa'nııı idaresinde (Silâhdar tarihi C: 2,
S: 504) olup maiyetinde Tököli’den baş­
ka K ırım hanzadesi Gazi Giray ve E f­
lak beyi Kostaııtin de vardı.
Erdel’e giren kuvvetler Avusturya
ve onlarla birlik olan Erdel kuvvetle­
rini mağlûp etti. Avusturya ordusu ku­
mandanı Heister ile AvusturyalIların
Erdel beyi yaptıkları Teleki esir a lın ­
dı. Hastalığına rağmen harbe iştirak­
ten geri durmayan Çerkeş Ahmed Paşa
çarpışmalar
sırasında şehid (Silâhdar
tarihi C: 2. S: 525) düştüğünden yeri­
ne K anije’de düşmana
yıllarca göğüs
germiş olar: Fındık Mustafa Paşa geti­
rildi. Kazanılan muvaffakiyet ehemmi­
yetli olmakla
beraber Avusturyalılfer
yeni kuvvetler sevketmekten geri kal­
madı. Kont Caıafa idaresinde yeni kuv­
vetler gelince, Osmanlı askeri ve Tököli İm ve geriye çekildi (Evlûl 1690).
Fazıl Mustafa Paşa Belgrad’dan İs­
tanbul'a dönmeye
hazırlanırken Sivas
beylerbeyi Salahor Süleyman Paşa’yı
Erdel harekâtına memur ederek Tököii
Imıe'yi kıre.llık makamına oturtmakla
vazifelendirdi/ Yanına bir miktar Osmaıılı ve tatar askeri alan Süleyman
Paşa (Silâhdar Tarihi C: 2. S: 540. 549)
evvelâ Tamşvar'a giderek buranın va­
lisi Büyük Cafer Paşa ile görüştü. Son­
ra .yol üzerindeki Lıpve kalesini alarak
ilerlemeye
başladıysa da hastalanarak
ölmesi üzerine Erdel
serdarlığı Cafer
Pasa'\a verildi. Süleyman Paşa Erdel’e
girmek üzereyken Erdel beyi ikinci Apafi Mihal buradaki Tököii taraftarla­
rını ortadan
kaldırmış olduğu cihetle
muvaffakiyet temini pek fazla güçleş­
mişti. Bunun yanında AvusturyalIlar
Erdele ilâve kuvvetler sokmuşlar, üste­
lik kış da gelmişti. Cafer Paşa onun icin bazı yerleri vurduktan sonra eyâle­
ti olan Tamşvar’a döndü (Ocak 1691)

Selim G iray’m hanlıktan feragati
Hükümete
sadakatiyle dikkati çe­
ken Kırım Hanı Selim Giray'm İstan­
bul'a
ulaşmasından bir müddet sonra
Kırım'dan gelen bir mahzarda: «Mos­
kof Çar; ile Leh kiralının ittifak ettig ,
başka hırıstiyanlardan da yardım alarak
Kırım üzerine yürüyeceklerinin
naber
alındığı» kaydedildikten sonra «sen İs­
tanbul'da, oğlun Kırım askeri ile Erdelde, memleket boş, bir yerden im dadı­
mıza gelecek asker yok; eğer hanlık saxa gerekse bir gün önce bu tarafa ge­
lesin» denmekteydi. Selim Giray, bu ya­
zı karşısında Kırım'da aleyhinde bir ha­
vanın mevcut olduğunu, gittiği takdir­
de öldürüleceğini düşünerek kendiliğin­
den hanlıktan feragat etti. Ve onun tav­
siyesi ile, Kamaniçe harbinde sol gözü­
nü kaybetmiş olan ve o şırada Yanbo¡u'da oturan amcası Kerim Giray'm oğıu Saadet Giray
İstanbul'a çağrılanım
Kırım hanı yapıldı (6 Mart 1691).

Fazıl Mustafa Paşa’nın
malî tedbir ve ıslahatı
Memleket meselelerine iyi nüfus edebilen ve geniş bilgili bir kimse olan
Sadrıâzam Fazıl Mustafa Paşa İstanbul’a
döndükten sonra, malî meselelerle daha
esaslı şekilde meşgul oldu. Sefer esna­
sında bile, hıristiyan tebaayı memnun
bırakacak ve yeniden müstahsil duru­
ma geçmelerini sağlıyacak icraata yer
veren bu kıymetli devlet adamı, bu de¡a daha şümullü bir işe el attı. Mükel­
lefleri hıristiyan tebaa olan Cizyeyi ye­
ni esaslara bağladı. Reâyanın Ödeme g ü­
cünü gözönüne alarak Cizyeyi üç kıs­
ma ayırdı. Alâ, evsad ve edna adı ile
ayrılan üç sınıftan birincisine dahil olanlar dört,
İkinciler iki, aşağı kısmı
teşkil eden üçüncüler de (kitabımızın üçüncü cildinin 1461 inci sayfasında bu
nokta ile ilgili olarak Fazıl Mustafa ye­
rine Fazıl Ahmed yazılmıştır. Cild ta­
mamlanırken dahi gözümüzden kaçtığın­
dan zamanında düzeltilememiş olan bu
dizgi hatasından dolayı özür dilerim) bir
şerifi altun, veyahut da bunların bede­
line denk halis altun ve gümüş vere­
cekti. Gerçi cizyenin üç sınıfa ayrılarak
tahsili ilk defa vuku bulmuyordu. Daha

2230

önce de İstanbul'daki cizye mükellefle­
ri üç sınıfa
(Belleten, sayı: 3, sayfa:
C35) ayrılmıştı. Fazıl Mustafa Faşa bui:u bütün memlekete teşmil ettiği gibi,
vergi miktar ve sınıflandırmasında da
ültunu esas tuttu. Silâhdar tarihinin (C:
2, S: 559) kaydına göre, cizyede bu ye­
nilik yapıldığı zaman: «bazı kimseler
gayrete düşüp, biz evsad ve edıtalıgı ka­
bul etmeyiz diye edna kâğıdı almışlar
ve bunu bir iftihar vesilesi addetmişler­
dir.»
Fazıl Mustafa Paşa bundan baş.k ı
yeniçeri ocağında
yoklama yaptırarak
ağaları yanında çırak ve duagü namıyle bulunanları tespit ettirmiştir. Yedi
bin şehidin ismi silinmiş, yaralı ve ih ­
tiyarları tekaüde çıkarmış, şurada bu­
rada passif durumda olanları harbedecek kısma almıştır. Bu suretle bir hay­
li tasarruf sağlandıktan başka, ıstablı
âmire, hassa saraçları ve ehl-i hırefin
kadrolarını daraltıp bir kısmının ücret­
lerini azaltmış, kilâr-ı hassa ve matbah-ı
âmireuin de masraflarını kısmıştır.

Fazıl Mustafa Paşa'nın
ikinci serdarlığı
Sadrıâzam Fazıl Mustafa Paşa ve­
zirler, ulema ve devlet erkânını sarayı­
na davet ederek
serdarlık meselesini
görüştü. Sadrıâzamm niyeti bu vıl içiıı
İstanbul’da kalarak cepheye bir serdar
göndermek ve gelecek seneye büyük.sa­
yıda askerle bizzat gitmekti. Fakat ora­
da bulunanlar, Avusturya imparatoru­
nun büyük hazırlıklar yaptığını, hıristivaıı devletlerden de yardım olarak kar­
şımıza çıkacağım beyanla:
«— Bu yılkı hareket sair yılla rınkine kıyas olunmaz; bu âteş-i firuzânm
teskini serdar işi değildir, Buııa ya biz­
zat padişah veya sahib-i mühr gitme­
lidir»
Dediler. Bu sözler karşısında, padi­
şahın gitmesinin fazla masrafı icap et­
tireceğini belirten Fazıl Mustafa Paşa
kendisinin serdarlığını
uygun
gördü.
Bundan soııra sadrıâzamm serdarlığma
dair hattı hümâyun alındı ve 2 nisan
1691 de tuğlar çıkarılıp dikildi. Mem­
leketin her tarafına lüzumlu emirler ya­
zıldı. Yeni toplar dökülüp
mühimmat

Sultan İkinci Süleyman ve süâhdarlarını tasvir eden bir minyatür
(Prof. Dr. Süheyl ü n ver >
hazırlandı. Bu işler tamamlanınca Sadiiâzaml Fazıl Mustafa Paşa saraya gide­
rek, kanun gereğince hırka-i şerif oda­
sında saııcağ-ı şerifi teslim aldı.

İkinci Süleym an’ın Edirne’ye
götürülm esi ve Ölümü
Sadrıâzam Fazıl Mustafa Paşa’nın
İstanbul'dan ayrılacağı günlerde, sabık
hüküm dar Dördüncü Mehmet taraftarlarivle. sadrıâzamm tensikatı neticesinde
gelir kaynaklarını kaybeden gayrı mem­
nunların, gizliden gizliye görüşmeler
yaptıkları, sadrıâzamm ayrılışından son­
ra saltanat değişikliği yapmak istedikle­
ri haber alındı. Bunun üzerine şeyhül­
islâm ve kazaskerler sadrıâzama gire­
rek vaziyeti görüştüler. Neticede gerek
padişahı gerekse padişahın kardeş ve
yeğenlerini Edirne’ye götürmeye karar

2231

Kardeşi Ahmed, ağabeysi sabık hüküm ­
dar Mehmed ve
oğulları Mustafa ile
Ahmed yine ayni gün yola çıkarılarak
Önden sevkedildi.
İkinci Süleyman Davudpaşa’ya nak­
ledilince bile Dördüncü Mehmed taraf­
tar] arından bazı kimseler aralarında gü­
lüşerek Davudpaşa’yı
basıp Dördüncü
Mehmed’i tahta oturtmayı tasarladılar.
Hakikaten sadrıâzânun hareketinden ön­
ce Kumeü kazaskerliğinden mâzul olan
ve tahtından indirilen Dördüncü Mehmed’in imamı İbrahim Efendi bir kısım
taraftarları ile beraber :
«— Padişah ölüp cülûs olursa, ve­
ziriazam Dördüncü Mehmed’i sevmediği
için şehzade Ahmed'i hükümdar yaptı­
lar, o da Süleyman'ın eşidir. Vefatından
evvel bir gece ulemâ ile Davudpaşaya
gidereli Dördüncü Mehmed’i hükümdar
yapalım» diye karar verirler. Bunu te­
min için Müderris Türk Haşan Efendiyi,
Silâhdar-Ağa’ya gönderip :
«Bu gece ulemâ cem olub erken bu­
raya (Davudpaşaya) geleceklerdir. Sul­
tan Mehmed’i çıkarıb ha-zır edesiniz» d i­
ye söyletmişlerdi. Silâhdar da kabul et­
miş gibi göründü. Fakat meseleyi he­
men sadrıâzam’a haber verdiğinden da­
ha o gece bu cemiyetin ileri gelenleri
yakalanarak kale-bend olmak üzere K ıb­
rıs'a sürüldüler.
Davudpaşa'da
kalındığı günlerde
padişahın hastalığının arttığının haber
verilmesi üzerine sadrıâzam hükümdarı
muayene etmek üzere Kümeli kazaske-

Sultan Süleyman’ın hasta olmasına rağ­
men Edirne’ye gidişi (Kicaut'dan)
verdiler. Fakat bu sırada istiskadan ra­
hatsız olan İkinci Süleyman vücudu şiş­
miş vaziyette
yatakta
yatmaktaydı.
Sadrıâzam saraya giderek Edirne’ye gi­
dilmesi lüzumunu arzettiği zamaıı padi­
şah:
«— Behey Paşa, gür bak ne halde­
yim. Bu hastalık ile nasıl mümkün olur? Vükelâ halimi bilmez, ancak dün
uel. bugün git derler» dedi.
Ssdrıâzamın izah ve ısrarları karşı­
sında
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 565)
mecburen muvafakatim bildirince, sa­
raydan alınıp yalı köşküne indirildi ve
oradan bir sandal ile Eyüp
iskelesine
çıkarılıp bir tahtıravana yerleştirilerek
Davtıd Paşaya getirildi (15 Mayıs 16S1),
Padişah bu şekilde yola
çıkarılırken

İkinct Süleyman (1687 - 11)3]) zamanındaki hükümdarlar
( İ!îv e : ı m
★
A vusturya:

B ilin c i L^opold

Jlusya: Besinci Ivan ve Birinci Pet­
ra (müştereken)
1696- (1S89 dan
itibaren Petro hâkim durumdadır).

■
— —î-İn g ilte re :

İk in ci

Jak

_>

__

lift®.

\ M ari 16S Ö ______► ♦

İsveç: O n birin ci Ş arI —^ ^

F ra n sa : Ontfördüncü L u ı —$,

^

L e h istan: Ja n Sobieski

îin a n y a : ikinci Sari

j

.

—> .

Fa Dalar:
On b irin c i îno san
1680, Sekizinci A leksandr 1689 -1891.

.

,

.__„

Jran: Sah Sflfi (S üley m an)

Portekiz: İkinci P iyer «_* __ _ i , .

Ö zbek

— —P ■
-m ı

h a n lı£ j:

Subhan

.
K u lu

^

________________ I

Allaha ne yüzle cevab verirsiniz? Bunun
azli ile ehlinin tâyini lâzımdır* dediler
ve şeyhülislâm ile padişah hocası Abdülvehhab Efendiyi Sultan Süleyman'ın
yanına gönderdiler.
Kendilerini kabul
eden padişaha: şeyhülislâm:
«— Devletin hayırhah, bendeleriyiz,
veziri âzamin hıyaneti
meydana çıktı­
ğından, cümle ülema azlini rica ederler?
dedi. Padişah cevaben:
«— Ya efendi, İstanbul'da Bağdad
köşkünde hepiniz huzuruma gelip İsmail
Paşa’nm su-i halini söyleyib ve bunun
(Bekri) selabet ve diyanet ve akıl ve
ferasetini arzedip her ahvaline kefil ol­
dunuz; evvelki sözünüz şimdiye uyma­
dı, bundan maksadınız nedir?» diye hitab etti. Debbağ-zâde:
e— Hatâ etmişiz, me’mulümüz gibi
çıkmayıb hilafı z'ihur etti; azli ihmal
olunur ise devletin beıbadma ve menıalik i islâmiyenin düşman eline geçmesi­
ne sebeb olur, behemehal azli lâzımdır»
dedi. Padişahın hocası da bunun dogıu
olduğunu söyledi ise de Sultan İkinci
Süleyman:
«— Düıı serdar ettik, bugün azlolu­
namaz. dört taraftan düşman ağız açıp
ayakta iken azli askerin dağılmasına se­
beb olur, istediğinize müsaade ederim.
Lâkin Edirne’ye varıp.
Kasım geçsin
düşman ayağı kesilsin müşavere oluııub
münasib birisine sadaret verilir» dedi.
Bu bakımdan, 26 Ekim 1889 da ya­
pılan bir toplantıda, vaziyeti ancak Fa­
ili Mustafa Paşa’m n düzeltebileceği ne­
ticesine varılarak, kendisinin sadareti­
ne, Gelibolu muhafızı vezir Ali Paşa‘ı>ın da rikâbı hümâyun kaymakamlığı­
na getirilmesine karar verildi. Ve Fa­
zıl Mustafa Paşa’nın bulunduğu Sakız
;le Gelibolu’ya derhal adamlar gönde­
rildi. Bu işler olurken Bekri Mustafa
Paşa‘dan da mührü hümâyun alınarak
Malkara'da oturması em rolündü. Ali Pa­
şa 5 Kasım, Fazıl Mustafa Paşa 8 Ka­
sım 1689 da Edirne’ye gelerek vazifeye
başladı.
Köprülü-zâde Fazıl Mustafa Paşa
ilk iş olarak ordu, idare ve mâliyede bir
takım düzeltme hareketlerinde bulun­
du. Askerin gururuna hitab edip kendi ■
lerini bir beyanname ile ciddi vazifeye
davet etti. Kanun bükümlerine riayet

ve suiistimalin men'ine dair memleketin
her tarafına emirnameler sonelerdi. İsi
yalnızca yazışma ve emirnameler gön­
derme şeklinde . bırakmayarak
haikı
memnun bırakacak fi’ili icraata girişti.
Halka ağır gelen, memnuniyetsizlik âınili olan vergileri kaldırdı. 13u cümlec'cr. olarak bedel-i nüzul, iştira, sürsat.
ııefir-i im , rüsum-u hamr (Tarih-i Raşid C: 2. S: S9) ve arak denilen vergi­
leri tamamen kaldırdı.
Rüsumu hami­
ye arak denilen içki üzerinden alınan
vergi Rumeli'deki
hıristiyan tebaanın
zarar görmesine ve bundan doğan mem­
nuniyetsizlik neticesi düşmanla işbirliği
etmesine sebep oluyordu. Malî ıslahatın
yanında âdilâne görünmeyen bazı ka­
nunları da tadil etti. Ayrıca orduya da
bizzat el atarak yeniçeri ocağında yokla­
ma yaptırarak müstahak olnnyanlardan
otuzbin kişinin (Süâlıdar Tarihi C: 2, S:
489) ismini sildirdi. Eksilen ordu safla­
rını doldurmak için Anadolu ve Rumeli
tarafına sürücüler tayin ile Türkmen ve
Kü etlerden bahşiş ile asker yazmak üüere mübaşirler gönderdi. Bu düzeltme
hareketlerini daha ciddi çalışacak kim ­
selerle yürütmenin
mümkün olacağını
düşünerek yeniçeri ağası, kul kethüda­
sı, kaptan-ı derya ve bazı eyâletlerin
valiliklerinde değişiklikler yaparak yer­
lerine yenilerini tayin etti. Haksız mal

Selim Giray OsmanlIların iyi ve fena
/amaniarında daima sadakatla ve feda­
kârca çalışan kahraman bir handı
(Ricaut’dan)
2225

iktisap etmiş kimselerin mallarını hazi­
ne namıııa müsadere etti, Böy’elerinm
eıı başında sabık sadrıâzam ile sadaret
kaymakamı vardı.

re ferilerde kalan Kanije kalesi dayan­
makta devam ediyordu. Hiç bir taraf­
tan hiç bir türlü yardım alamıyan Kani je’de Fındık Mustafa Paşa’nın idaresin­
deki kahramanlar
dört seneden beri
mukavemete devam etmekteydi. Fakat
nihayet erzak tükenerek kıtlık o dere­
ceye geldi ki K anije’dekiler kedi, kö­
pek ve fareleri yediler. Açlıktan
bir
hayli nüfus telef oldu. İmdat im kânı
olmadığmı, her taraftan üm it kesildiği­
ni ve açlıktan yüzde yüz ölüme m ah­
kûm olduklarını gören Kanije müdafileri kadın ve çocuklara dokunulmamak
ve verilecek arabalarla istedikleri yere
gitmek
şartiyle kaleyi teslim ettiler.
Teslimi müteakip Kaııije’den çıkan ka­
dın, çocuk ve erkek bin kişilik nüfus
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 506) arabalar­
la Drava nehrine kadar oradan da gemi­
lerle Niğbolu’ya geldiler (Nisan 1960).

Selim Giray ve Kcca Fîaîil Paşa’nııt
m u h arebeler i
Avusturya cephesinde durumun fe­
nalaşması üzerine çağrılan Kırım ham
Selim Giray 12 Kasım 1639 Sofya'ya
geldi, üsküp tarafında düşmanın daha
fazla ilerlemesi önlenmek istendiğinden,
vakit geçirilmeden o yana gönderildi.
Kendisine serdarhk tevcih edilmiş olan
Koca Halil Paşa da ayni
mmtakaya
gelmek üzere yola çıkmış bulunuyordu.
Bu sırada AvusturyalIların yardım vs
; ilâhlaıtdırmasiyle kendisini Kûmanova
kıralı ilân etmiş
bulunan Karpos n a ­
mındaki sırp sergerdesi Eğrîdere civa­
rında Setim Giray tarafından (Tarih-İ
rîaşid C: 2. S: 107) mağlûp edildi. M ü­
teakiben Üsküp
civarında yakalanan
Karpos öldürüldü. Sırp âsilerinin ezil­
mesinden st;nra serdar Koca Halil Paşa
da orduya ulaşmıştı. Serdar ve Kırım
hanı beraberce Kaçanik boğazında top­
lanmış olan Avusturya kuvvetleri üze­
rine yürüdü ve Kaçanik kuşatıldı. Bu
sırada bir miktar
düşman kuvvetinin
Kosova'da toplandığı
haber alındığın­
dan Selim Giray bunların üzerine y ü ­
rüdü. Cereyan eden muharebede A vus­
turyalIlar mağlûp
oldu. Seüm Giray
düşmandan otuz top ve iki havan zap­
tetti.
Bu kadarcık muvaffakiyetler
bile
ordunun maneviyatında bir düzelmenin
meydana gelmesini sağlamıştı. Nitekim,
K ıtım hanı ve sair kuvvetler vasıtasiyle
Prizren ve Novoberda kurtarıldı. Avus­
turyalIlar Priştiııe tarafına çekildi. Bu
sırada kış pek yaklaşmış bulunduğun­
dan Koca H alil Paşa'nın bir miktar as­
kerle Manastır'da kalmasına ve Selim
Giray’in da Edirne'ye dönmesine karar
verildi.

K a n ije ’niıı düşman
eline geçmesi
A v u s tu r y a lIla r ın
y ukarı
r ın a

v a d is in e

rağm en

kadar

buradan

V ardar
ile r le m iş
y ü z le r c e

n e h r in in
o lm a la ­
k ilo m e t ­

Fazıl Mustafa Paşa’mn
serdarhğı
1690
senesi ilk banarında Sadrıâzam
Köprülü-zâde Fazıl
Mustafa Paşa’nın
serdarlığma karar verildi. Fazıl Musta­
fa Paşa evvelâ memleketin muhtelif kö­
şelerine emirler göndererek ilâve kuv­
vetlerin toplanarak cepheye hareketle­
rini bildirdi. Bu arada daha bazı h a zır­
lıklar da yaptı. Kendisi cepheye gittiği
zaman, arkasında padişah üzerinde men­
fi tesirler yapacak
kimselerin bulun­
maması içiıı darüssaade ağası Mustafa
Ağa ile padişah hocası Abdülvehab Efendi'yi azlettirdi. Diğer taraftan Erdel
halkının bir kısmının isteğini gözönünde bulundurarak Tököli İmre’yi Erdel
kıralhğma tayin etti.
Bunları yaptıktan sonra temmuz or­
talarında Edirne'den kareketle 8 Ağus­
tos 1960 da Şehirköy (Pİrot) önüne gel­
di ve burasını kuşattı. Üç günlük bir
muhasarayı müteakip Şehırköy’ü alınca
Niş’i muhasara etmek niyetiyle hareke­
le geçti. Yol üzerindeki Musapaşa pa­
lankasında bulunan düşman kuvvetleri
kaçtı. Musapaşa palankasını aldıktan
sonra Niş önüne
gelen Fazıl Mustafa
Paşa derhal şehri kuşattı. Niş muhasa­
rası devam ederken Selim Giray’ın bü­
yük oğlu Devlet Giray idaresindeki ta­
tar askerleri gelerek orduya iltihak et­

222ö

ti. Yirmiiiç günlük muhasaradan sonra
Niş kalesi ete zaptedildi (9 eylül). Sadrıâzam F aul Mustafa Paşa Morava va­
disinde harekâta başladığı sırada Vıdin üzerine yürüyen
Dursun Mehmcd
Paşa da VSdin’i düşmandan kurtarmıştı.

Belgrad’m istirdadı
Niş zaptedildiği zaman eylül ayına
ulaşılmış olduğu cihetle sefer mevsimi
geçmek üzereydi. Belgıad gibi bir yerin
zaptı işi uzun sürüp kış bastırabilirdi.
Fazıl Mustafa Paşa, ordu erkânı ve ocak
ağalan ile aktettiği bir toplantıda Betgrad'a yürüme niyetini açıkladı. Kışın
yaklaşmasına ve malzeme
vaziyetine
dikkati çekip Belgrad fethinin gelecek
yıla bırakılmasını
ileri süren erkânın
muhalefetine rağmen, düşmanın gerile­
mekte oluşunu ve Çerkeş Ahmed Paşa
ile birlikte Erdel’e gönderilmiş bulu­
nan Tököli Imre’nin Erdel’de m uvaffa­
kiyet kazanmış olmasını da gözönünde
bulundurarak Belgrad’a yürüme kararı
aldı.
Belgrad’a ilerlenirken ondan daha
beri tarafta düşman elinde bulunan yer­
ler vardı. Viyana muhasarasında olduğu
gibi buralar zaptedilmeden doğruca
Belgrad’a gidilmesi doğru olmadığından
üııee bunların
zaptedilmesıne çalışıldı.
Evvelâ Belgrad’ın güney doğusunda ve
Tuna kenarında bulunan Semendre ku­
şatıldı.
AvusturyalIlar kırk şayka ile
Tuna’dan Semendre’ye yardım etmek is­
tedilerse de Türk topçusunun sıkı ve isabetli atışları sayesinde muvaffak ola­
madılar. Böylece muhasaranın üçüncü
günü olan 27 E ylûl’de dış kale (Silâhdar tarihi C: 2, S: 523), ertesi gün de
:ç kale zaptedildi.
Semendre alınınca,
Niş'te yapıldığı gibi kalesi tamir olunup
içine kuvvet kondu.
Evvelce Niş’in imdadına gelmiş olan Avusturya kuvvetlerini takibe me­
mur edilen Diyarbakır beylerbeyi Ke­
mankeş Ahmed Paşa, yanında bîr m ik­
tar tatar askeri de olduğu halde ilerlıyerek bunları kaçırttıktan sonra, Morava’nın Tuna’va karıştığı yerde Sultan
İkinci Bayezİd’in vaktiyle inşa ettirmiş
olduğu oniki burçlu kaleyi, ondan son­
la da Pasarofça, Tahtalık ve Güvercinlik’i, ayrıca da bazı palankaları zaptet-

mişti. Ahmed
Paşa bu iş­
leri
başar­
dıktan sonra
sadrfâzamın
İçkimde Bel­
grad
önüne
gelişinden bir
kaç gün önce
orduya ilti­
hak
etmiş
bulunuyordu.
Fazıl Mus­
tafa Paşa em­
rindeki
or­
duyu üç kıs­
ma ayırarak
Belgrad’ın et­
rafını çevir­
di ve
Bel­
grad
kalesi
14 balyemez
ve 55
şahi
topla dövül meğe başlan­
dı. Silâhdar tarihine göre; muhasaranın
sekizinci gününe
rastlayan 9 ekimde.
Tarih-i Raşid’e göre de, muhasaranın on
ikinci gününe rastlayan 13 ekimde, Sa­
va nehri tarafına rastlıyan iç kaledeki
barut mahzenine bir kumbara isabetiy­
le müthiş bir infilak husule geldi. Bu
infilakta
oradakilerden dört bin kişi
öldüğü gibi kale duvarında da bir m ik ­
tar gedik meydana geldi. Mustafa Paşa
bu fırsattan
istifade ile derhal askeri
hücuma kaldırdı. AvusturyalIlar birden­
bire şaşırmış vaziyetteyken Türk ordu­
su hücumunu
şiddetlendirdi ve yarım
saatte beşbin kişi
öldürüldü. Türkler
şehre girerken
AvusturyalIların peri­
şanlığı büsbütün
arttı. Nehir yoluyle
kaçmak isteyen oniki gemi dolusu Avus­
turyalI esir edildi. Müverrih S ilâhdar'ı
(C: 2, S: 536) göre, Belgrad’da bulunan
16 bin kişiden ancak iki üç kişi kaçıp
kurtulabilmiş ve Belgrad’m zaptı ile irili ufaklı üç yüz top elde edilmiştir.

İstirdat sahasının Ösek'c
kadar genişletilmesi
Belgrad'ın kurtarılmasını müteakip
istirdat sahasını daha fazla genişletmek
istiyen Fazıl Mustafa Paşa biraz daha

ilerilere kuvvetler şevketti. Sava'dan
karşıya geçirilip Sirem arazisine sevkedilen tatar kuvvetleri Varadiıı (Peter
Wardein)e kadar ilerliyeıek önüne çı­
kan AvusturyalIlardan ikibin kadar esir aldı. Daha sonra kalgay Devlet Giray
idaresinde tekmil tatar kuvvetleri Sava’dan karşıya
geçerek ösek’e kadar
uzanan akın hareketlerinde
bulundu.
3u arada Yeni palanka, ayrıca Sava k ı­
yısındaki BÖğürdelen
(Sabac)
alıııdı.
Meşhur BÖğürdelen kalesini Sivas va­
lisi Salahor Süleyman Paşa zaptetti.
Bosna beylerbeyisi Topal Hüseyin Paşa
Drava kıyısındaki Ösek (Esseg) i kuşa­
tarak toplarla dört gün
dövdüyse de
şiddetli yağmurların başlaması netice­
sinde metrislerin sularla
dolması
ve
malzeme naklinin pek ziyade güçleşme­
si sebebiyle muhasarayı kaldırdı.
Avusturya işgali sırasında hıristiyan tebaa
arasında bir çok kimseler
düşmanla işbirliği etmiş olmakla bera­
ber, Sadrıâzam Fazıl Mustafa Paşa as­
la bir intikam siyaseti gütmedi. Avus­
turyalIların yerlerinden oynattığı ve be­
raberinde götürdüğü kimseleri kurtar­
dıkça memleketlerine gönderdi ve eski
mülklerini yine
kendilerine verdirtti.
Hattâ masrafı devlet hâzinesinden öden mek üzere bunlara çift hayvanı ve to­
humluk verdirtmek suretiyle hem hal­
kın huzura kavuşmasını hem de İktisa­
dî hayatın tekrar canlanmasını sağladı.

Caraffa, Avusturya ordusu kumandan­
larından (Ricaut’dan)

Padişahın ve Sadrıâzam ın İstanbul'a
dönmeleri
Sadrıâzam Köprülü-zâde Fazıl Mus­
tafa Paşa, Niş’ten sonra sekiz günlük
t ir muhasara sonunda Belgrad'ı da zap­
tettiğini, eniştesi Kıbleli Mustafa Paşa­
nın oğlu olan yeğeni Ali Bey vasıtasiyle Edirne’de bulunan padişaha bildirdi­
ği zaman İkinci Süleyman pek memnun
olmuştu. Ayrıca
sadaret kaymakamı
Türk Ali Paşa’ya yazdığı tezkerede, pa­
dişahın, kışı İstanbul’da
geçirmesinin
daha uygun olacağını sebepleriyle bir­
likte bildirmişti. İkinci Süleyman evvelâ
muvafakat etti. Fakat sonra harem dai­
resine çekilince oradaki kadınların ve
siyah hadımların :
■
s— Karındaşın Sultan Mehmed (Dör­
düncü Mchnıed) i böyle İstanbul’a gö­
türüp tahtından indirdiler, bunların fik­
ri seni de böyle etmektir»
şeklindeki
sözlerle onu korkutmaları üzerine ertesi
günü sadaret kaymakamına :
<*— Artık ben İstanbul’a gitmem, ve­
ziriazam doğru buraya gelsin, burası da
tahtımızdır; bunda
yazlayıb kışlarız»
haberini gönderdi. Kaymakam paşa, er­
kân ile ulemayı çağırarak yeni vaziyeti
kendileri ile görüştü. Onlar :
■
s— Bu münafık sözüdür, herkes pa­
dişahtan hoşnuttur, hâşâ ki suikast oluııa, burada oturmak zararlı olduğun­
dan gidilmek münasib görülüyor, padi­
şaha selâmımızla bunu arzeyle» dediler.
Padişahın huzuruna çıkan sadaret kay­
makamı, kararın arzını müteakip :
-s-— İstanbul’a gidilmesini yalnız ve­
ziriazam kulları murad etmedi, vüke­
lânın reyiie olmuştur, niçin şübhelenirsiniz, reâya imdat etmeden iştira, nuzl
ve sürsat vermekten fakir oldu ve elle­
rinde bir şey kalmadı, sıyaneti üzerini­
ze vacibdir, yarın kıyamet gününde siz
de ve biz de mes’ul oluruz ve ecdad-ı
izamınız Acem ve Ongürüs
seferlerin
seferleyib reayaya zulüm olmasın deyu
İstanbuida kışlaya gelmişlerdir» sözleri
ile korkusunu izale edip muvafakatini
aldı, Böyl< ce padişah, 17 kasım 1690 da,
Edirneden İstanbul’a hareket etti (Silâhdar Tarihi C: 2, S: 543).
Sadrıâzam Fazıl Mustafa Paşa Belgrad kalesinin yıkılan yerlerini tamir
ve içerisine asker ve mühimmat koydtık-

2228

galarım
toplıyarak bu hususu onların
dikkat nazarlarına arzettiğı ve neticede
de kendi görüşünü
tatbike koyulduğu
görülmektedir.
Fazıl Mustafa Paşa, AvusturyalIlar
P. Varacin’e doğru çekilirken yol ii •
zerinde bulunan Karlofça boğazı zaptoiuııursa düşmanın ister istemez, sahra
voiuyle P. Varadin’e gitmesi gerekeceği­
ni ve bunun da onlara bir kaç güne m .il
olacağını, o zamana kadar da tatar aske­
rinin gelip yetişeceğini hesapladı.
Bu
iikrini tatbik etmek üzere orduyu ha­
reket ettirdi ve cebri yürüyüşle düşma­
na dokunmadan ileri geçip Slan karnen
(Salankamin) palankası ile P. Varadır!
arasında Tuna kenarında mevzi aldı. A k ­
şam üstü varılmış olan bu yerde yüzelli
adet kolonborna ve şahi top münasip
yerlere yerleştirildi.
Slankamen muharebesi diye meşhur

olan çarpışma, ordunun buraya gelişi­
nin ferdası nünii olan 20 Ağustos 1691
(25 zilkade 1102) de cereyan etti. P. Varadin yolunun
kapanmakta olduğunu,
ayrıca K ılım kuvvetlerinin henüz gel­
memiş bulunduğunu Öğrenen Avusturya­
lIlar, fazla zaman kaybettikleri takdir­
de iki ateş arasında kalacaklarını anla­
dıklarından. muharebe tertibi olup taar­
ruza geçtiler.
Avusturya ordusu kumandanı Prens
Ludvig yaya askerini Osmanlı metrisle­
rine doğru yaklaştırırken süvarisini Osmanlı atıllan üzerine şevketti. Böylece
ikindi vakti muharebe başlamış oldu. Avusturyalılar hücuma geçtiği zaman Türk
topları ateşe başladıysa da düşman zayi­
ata aldırmadan taarruzunu devam ettir­
diğinden Osmanlı askeri
metrislerden
çıkıp şiddetle karşı koydu. Kanlı bir bo­
ğuşma hüküm sürerken yeniçeri ağası

Slankamen savaşından ve yakm çarpışmalardan di^er bir görünüş (Rieaufdan)
2237

ve' biı1 ha> li yeniççri bölük kumandanı
Sebid düşUi. Bun~ ı'ağmen Türk piyade­
si ayni şiddetle muharebeye devam et­
tiği cihetle düşman biraz geri çekildi.
Prens Ludvig ise geriden taze kuvvetler
ileri sürerek piyade ve süvarisinin ta­
arruzunu yeniletti, işte bu sırada A na­
dolu beylerbeyi Kemankeş Ahmed Paşa
kumandasında bulunan Osmanlı sağ ce­
nahındaki Türkmen süvarilerinin düş­
manın top ve kurşun yağmuruna dayanamıvarak geri çekilmesi AvusturyalI­
ların cesaretini arttırarak taarruzu bu
tarafa doğru daha fazla inkişaf ettirme­
lerine sebep oldu. Bu koldaki kapıkulu
süvarilerinin de üzerlerine düşen yar­
dım vazifelerini
yerine
getirmıyerek
kaçmaları yüzünden, Osmanlı sağ cena­
hı bozulur hale geldi ve- düşman bu ta­
raftan merkeze doğru girmeye başladı.
Bu vaziyet karşısında Sadnâzam Fazıl
Mustafa Paşa bizzat kılıcını çekerek sağ
cenaha yüklenen
düşmana saldırınca
asker gayrete geldi. Herkes canla baş­
la vuruşmaktayken Karaman bej'Ierbeyi
Çelebi İbrahim Paşa eyâleti askeriyle
sağ cenahın
imdadına koştu. Osmanlı
askerinin fevkalâde mücadelesi karşısın­
da nihayet düşman bozulmaya yüz tut­
tu. Fakat bu arada Sedrıazam
Fazıl
Mustafa Paşa’nın alnına bil" kurşun isa­
betiyle şehid düşmesi muharebenin m u­
kadderatının birdenbire Avusturya lehi­
ne dönmesine sebep oldu. Sadrıâzamın
etrafındaki adamların
«serdar düştü»
diye .bağırmaları her şeyi altüst etti.
Maneviyatı sarsılan asker gevşeyip m ü­
cadeleden kalırken sağ koldan giren düş­
man gerideki ordugâhı işgal eyledi. As­
kerde dönüşecek
mecal ve maneviyat
kalmadığını ve herkesin başının kaydı­
na bakmaya başladığını gören Haleb va­
lisi Koca H alil Paşa ile Rumeli valisi
Küçijk €afer Faşa at üzerinde konuşup
askeri selâmete çıkarmaya karar verdi­
ler. Ve sancağ-ı şerifi alıp
Belgrad’ı
dotjru çekilmeye başladılar. Böylece, ka­
zanılmak -üzereyken kaybedilen bu harp
sonunda terkedilen ordu hâzinesi, top ve
mülıiriımat düşmanın eline geçti. Har­
bin kaybedildiği gün Tuna kaptanı Mus­
tafa Kaptan Tuna nehrinde düşmanın
zahire ve cephane yüklü sekiz yüz adet
kayık ve gemisinin bir kısmını yakıp

batırmış büyiik bir kısmını da zapi et­
mişti.

O rdunun Belgrad’a çekilmesi
Slankamen muharebesinde mağlûp
olan Osmanlı ordusu yorgun bir şekil­
de Sava köprüsünün başına geldi. Bu­
radan karşıya
Belgrad yakasına geçiş
üç gün üç gece sürdü. Cümlenin ittifa­
kı vle vezir Koca Halil Paşa serdar se­
çildi. Muharebenin ferdası günü Sivas
berylerbeyi Deli Ömer Paşa, bundan bir
gün sonra da zayıf bir kuvvetle Kırım
Hanı Saadet Giray geldi. Yedi sekiz sa­
atlik yerde bulunduğu halde muharebe­
ye zamanında yetişmemiş olan Saadet
Giray bilahara Sultan İkinci Anmed'in
ağır tekdirine maruz kaldı.
Ordu Belgrad’a gelince vaziyet Edirne'de bulunan padişaha yazılarak ta­
limat beklendi. Veziriâzam şehid düştü­
ğü zaman, bunu etrafa duyurmadan ye­
rini muiıafa 2 a etmesi gerekirken herkes­
ten önce muharebe sahasını terketm-ş
olan sipahiler ağasının Belgrad’da boy­
nu vuruldu.

A vurturyalılarm Lipve’yi kuşatması
Slankamen muharebesini kazanmak­
la beraber yorgun ve yıpranmış vazi­
yete düşmüş olan AvusturyalIlar Osmanlı ordusunu takip edemediler. Yalnız bu
arada düşman kuvvetlerinin bir kısmı
P. Varadııı'den karşıya geçti, oradan da
Tisa’yı aşıp Çanad tarafına ilerledi ve
Maroş nehri kenarındaki Lipve (Lipova)
yı kuşattı. Silâhdar tarihinde (C: 2, S:
595), Lipve
müdafilerinin üç günlük
mukavemetten sonra kaleyi vire ile tes­
lim ettikleri kaydedilirse de, Tarih-i Raşid’de (C: 2, S: 170), Tamşvar muhafızı
Topal Hüseyin Paşa'nın Lipve imdadına
gelerek düşmanı yenip Lipve’yi düşmek­
ten kurtardığı yazılıdır. Yine bu sırada
Sivas beylerbeyi Deli Ömer Paşa ku­
mandasında üçbin tatar-ve altı yüz sipah ve silâhdar askerinin muhafazasın­
da araba katır ve develerle Tamşvar’a
zahire gönderilmiştir.

2238

H alil Paşa’nın serdarlımı
Fazıl Mustafa Paşa’nın şehadet v<!

ordunun mağlûbiyet haberini getiren fi­
danı 31 Ağustos 1691 güllü Edirne’ye
ulaştığı zaman sadaret kaymakamı ikin­
ci vezir Kadı Ali Paşa’yı bulup durumu
anlattı. Buııun üzerine Kadı Ali Paşa
şeyhülislâm ve kazaskerleri evine davet­
le haberi bildirince,
Rumeli kazaskeri
Yahya Efendi «serdar olup heman şim di alelacele kalkıp
orduyu hümâyuna
kalkıp gidersen, padişah hazretlerinden
rica edip sana m ührü alıverelim» dedi.
Kadı Ali Paşa’m n bunu kabul etmesi üzerine, durum İkinci Ahmed'e arz ve
hakikaten
sadrıâzamlığı temin edildi.
Padişah Kadı A li Paşaya mührü verir­
ken kendisini ayni zamanda serdar ta­
yin ettiğini, derhal tedarikini görüp cep­
heye (Silâhdar Tarihi C: 2, S: 596) ha­
reket etmesini bildirdi. Fakat Kadı Ali
Paşa ordunun sefer levazımını hazırla­
tıp cephelere göndermek üzere merkez­
de kalmak için devlet erkânı ve padişa­
hı ikna etti. Böylece, sadarete tayinin­
den iki gün sonra, Haleb beylerbeyi Ko­
ca Halil Paşa'ya Macaristan cephesi serdaıiığı emri gönderildi.
Koca H alil Paşa’ya serdarlık emri
gönderilmesinden on gün sonra Kırım
Hanı Saadet Giray'a bir hatt-ı hüm â­
yun yazılarak, Tamşvar tarafını koru­
mak gayesiyle Pançevo'ya geçmesi ve
kış soğuklan bastırıncaya kadar o ci­
varda dolaşması emredildi.

A vusturyalIların Varat
muhasarası

beyan edince, bu fikir diğerleri tarafın­
dan da benimsenmiştir. Bunun üzerine
bir kaç beylerbeyinin muhafazasında
Tamşvar'a erzak, m ühimm at ve asker
gönderilmiştir. Bu arada Varat müdafilerinden alman haberde, kış soğukları­
nın bastırmak üzere bulunuşu sebebiy­
le düşmanın baskısının hafiflediği, onun
için kış boyunca dayanacaklarına güven­
leri olduğu
öğrenilmiştir.
Tamşvar’a
vardım gönderildiği zaman orduda bu­
lunan Fındık
Mustafa Paşa Tamşvar
muhafızlığına tayin edilerek daha önce­
ki muhafız Kandilci Hüseyin Paşa or­
duya alınmıştır.
Tamşvar'dan
Belgrad'a dönüldüğü
sırada, kapıkulu askerinin Edirne’ye dön­
mesi hususunda padişahtan emir gelmiş
olduğundan, Koca Halil Paşa kapıkulu
efradı ile saııcağ-ı şerifi Edirne’ye yol­
lamış (Silâhdar tarihi C: 2, S: 60), ken­
disi de Silistre beylerbeyisi Topal H ü ­
seyin Paşa’yı Belgrad muhafazasına me­
mur ettikten sonra kışlamak üzere Niş’e
dönmüştür.
AvusturyalIların Varat önüne gel­
dikleri zaman peşinen kaleyi sıkı şekil­
de muhasara ettikleri, otuz sekiz gün
müddetle sıkı bir mücadelenin devam
ettiği, fakat daha sonra kışm bastırma­
sı yüzünden mücadelenin şiddetini kay­
bettiği, Varat’ın karşısına bir palanka
kurulup buraya beş altı bin kişi bırakıl­
dıktan sonra esas büyük kuvvetlerin kış­
laklara dağıldığı görülmektedir. Ertesi
sefer mevsiminde muhasaraya yeniden

Tuna kıyısındaki Varadin (Peterwar­
dein) den kalkan Avusturya ordusunun
tamamı Segedin ve Solnok üzerinden
(Tarih-i Raşid C: 2, S: 183) ilerliyeren
Körös nehri
boyundaki Varat (Gross
Wardein, Nagy Varad) kalesini muhasa­
ra etti. Varat’ın muhasaraya maruz kal­
dığına dair haber serdar Koca H alil Pasa’ya ulaşınca ordu erkanı ve ocak ağalarını otağına davet ederek meseleyi
müzakere etti. Yeniçeri Ağası Eğinli
Mehmed Ağa Varat, Yanve (Yanova) ve
Göle (Gyula) gibi kalelerin bataklık arazide bulunmaları
bakımından uzun
müddet muhasaraya dayanabileceklerini,
asıl meselenin Tamşvar kalesine erzak
ve muhafız asker yetiştirmek olduğunu

Varat (Gros-Wardein), Erdel’in önemli
şehir ve kalelerindendir (Ricaut’dan)

2239

şiddet verilecek ve Vara t kalesi dokuz
ay oııyedi gün mukavemetten ve dokuz
bin kişilik muhafızı üç bin kişiye düş­
tükten sonra vire ile teslim olacaktır.

Koca Halil Paşayı kendisine rakip gör­
mekte ve bir gün mührün ona verilme­
sinden korkmaktaydı. Bu endişeden sıy­
rılmak için bir aralık onun idamı işini
bile tasarladıvsa da (Silâhdar Tarihi C:
2. S: 618) buna muvaffak olamıyacağını
anlayınca tekaüt ettirmek suretiyle gözönünden uzak bulundurmak istedi. Vc
bunda da muvaffak oldu. Koca Halil
Paşa tekaüt iıaslan ile O lıri’de oturma­
ya memur edilince Avusturya cephesi
serdarlığı Belgrad muhafızı Topal H ü­
seyin Paşa'ya verildi (Ocak 1692).

Saadet G ira y ın azli
Salankamin muharebesine zamanın­
da yetişmeyen, ayni zamanda arzu edil­
diği miktarda tatar askeri toplamıyan
Kırım Hanı Saadet G hay ’a Osmanlı
devlet erkânının ekserisi gibi padişah
da kızmaktaydı. Bu durumdan istifade­
ye çalışan ve rüşvetçi bir şahsiyet olan
Veziri âz am Kadı Ali Paşa, eski hanlar­
dan Murad G irayın kalgayı olan Safa
Giray’dan otuz bin kuruş rüşvet almak
suretiyle hanlığa tâyinini temin etti (22
Aralık 1691). Safa Giray Kırım Ham
tâyin edilince eski Han Saadet Giray Ro­
dos’a sürüldü.

Topal Hüseyin Paşa’nııı
serdarlığı
Fazıl Mustafa Paşa
Slankamen’de
şehid düştüğü zaman, ordu erkânı itti­
fakla Koca Halil Paşa’yı serdarlığa ge­
tirmişler. sonra da mühr-ü hümâyûnun
yine ona verilmesi için bir mahzar hazırlıyarak Edirne'ye göndermişlerdi. Fa­
kat Kadı Ali Paşa mührü elde etmiş,
üstelik padişahın
zorlamasına rağmen
bir takım bahaneler icadı suretiyle cep­
heye gitmemişti. Böyle
olduğu halde

Tököli îm re'nin Edirne’ye
getirilmesi
Sadnâzam Kadı Ali Paşa, hudut iş­
lerine dair bir meselenin konuşulması
icap ederse padişah ile buluşturarak şi­
fahi izahat vermesini temin eylemek ga­
yesiyle Tököli tmre’ye
mektup yazıp
harcırah göndererek Edirne’ye çağırdı.
Tököli İmre 14 Ocak 1692 de Edirne’ye
geldiyse de çabucak huzura kabul edil­
medi. Aradan bir ay geçtikten sonra,
hudut boyundan casusunun geldiğini,
AvusturyalIların taarruz hazırlıklarıyle
meşgul oldukları haberini getirdiğini
bildirmesi üzerine, huzura kabul için ge­
rekli şeyler yapıldı. Tököli İmre, kabul
esnasında hayatta bulunduğu müddetçe
devlete sadakatle hizmet edeceğini arzetti. Bundan sonradır ki merkezi gibi
kabul edilen yeni palankaya gitmek üzere Edirne’den ayrıldı.

Sadrıâzam K adı A li Paşa’m n azli

K o lo jv a r ( C lu j= C la u s e ııb u r g ) E rde l’in
ö n e m li şehir ve k a le le rin d en di r
(R ic a ut'd a n )

Sadrıâzam Kadı Ali Paşa en büyük
gayreti mevkiinde tutunmak için sarfetmekte, bu gaye ile sarayda padişahın
yakın hizmetinde bulunan kimseleri el­
de etmeyi ihmal etmediği gibi, icabında
bu uğurda yalan söylemekten de çekin­
memekteydi. İkinci Ahmed bir gün Şey­
hülislâm Feyzullah Efendi ile sadrı âza­
mi huzuruna çağırmış, memleketin du­
rumunu açıkça söylemelerini istemişti.
Şeyhülislâm,
sadnâzamnı mevkiinden
başka bir şey düşünmediğini, memleket
işlerini ziyadesiyle ihmal ettiğini ifade
ile ile acı acı şikâyet etmişti. Kadı Ali
Paşa, derhal buna cevap olarak, şey­
hülislâmın yalan söylediğini, ihtiyarlığı

2240

ri Hekim Yahya Efeııdi'yi göndermişti.
Yahya Efendi muayeneden sonra hasta­
nın halinin iyi olmadığını belirtince Fa­
i l i Mustafa Paşa ulema, devlet erkânı
ve ocak ağalarını toplıyarak:
«— Padişahımızın hastalığı fazlalaş­
makta, ölümü halinde kimi hükümdar
edelim?» dedi.
Orada bulunanların sükût etmesi
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 569) üzerine
sadrıâzam:
t — Sultan Mehmed’i etsek hâli bel­
li, Kırk yıldır memleketi yıkıp berbad
etti; el'an çekilen fezahat onun şeameti­
dir, bir türlü hazmı mümkün değil. Oğulları ise babalan zamanında yularsız
arslan mesabesinde kendisi ile inip bin­
meyi, yeyip içmeyi, cenk ve avı öğren­
mişlerdir. Lâkin, padişahımızın küçük
biraderi hiisn-ü hal ve zühd-i takva ile
mevsuf, her fümında mahir, istihrac-ı
takvime kadir bir kâmil vücud âlicenab
şehzadedir.
Saltanata ondan gayrisini
memul edemem» dedi.
Sadrıâzamm sözleri hazır bulunan­
lar tarafından tasvip edildiğinden, ölüm
vukuunda kardeşi Ahmed’in hükümdar­
lığına karar verilerek
fatiha okundu.
Fazıl Mustafa Paşa toplantıdan çıktık­
tan sonra darüssade ağası ile silâhdar
ağasına, topluluğun Şehzade Ahmed’in

hükümdarlığına karar vermiş olduğunu
beyanla yolda br hal olduğu takdirde
başkasını iclâs
ettirmemelerini tenbih
eyledi, ikinci Süleyman böyle hasta ha­
liyle kardeş ve yeğenleriyle Edirne’ye
nakledildi- Sadrıâzam ve Serdarı Ekrem
Fazıl Mustafa Paşa Edirne’den Avustur­
ya cephesine hareket tarihi olan 15 ha­
ziran 1601 den bir gün önce darüssaade
ve silâhdar ağalarına ayni tenbihatı
tekrarlıyarak Şehzade Ahmed’den baş­
kasını cülûs ettirdikleri takdirde öldü­
rüleceklerini ilâve etti. Sadrıâzamın E
dVme'deu ayrılışından sekiz gün sonra
23 haziran 1691 (26 ramazan 1102) Cuma
günü, iki senedenberi çekmekte olduğu
hastalıktan kurtulamıyarak hayata göz­
lerini yumdu.
O devri yaşıyan müverrih Silâhdarııı
(C: 2, S: 575) tarif ve tavsifine göre 1kinei Süleyman: Orta boylu, yassı bağırlı, şekli şemaili güzel, değirmi çehreli, kara gözlü, doğan burunlu, siyah
kaba kır sakallı, vakur ve heybetli idi.
Lisanı tatlı, yumuşak
huylu, lıüsn-ü
muamele sahibi, insaflı, halim selim,
hakka kail adle maildi. Beş vakit n a ­
mazını kılardı. Ömründe namazını terketmemişti. Yanında hazreti Peygambe­
rin ismi söylenince hürmetten eğilirdi.
Sanavetkâr olup hiç kimseye gazab ed ip azarlamamıştı.

ikinci Ahmed'in tuğrası

İ K İ N C İ A HM E D

Fa([i$ahm cülusu —- ikinci Ahmed zamanında Avusturya cephesi — Venedik cephesi ■
—
Lehistan cephesi -- Dahilî vaziyet ve padisshın Olün-ü.

İkinci
Süleyman
İ K İ N ' t i a i i m f .d
-------, sarıldıktan s o n r a
veiat edince darüsbuzlar arasına ko­
B abası : S u lta n İb ra h im
saade ağası vazıyeti
narak İstanbul’a nak
Aıınesi : H atice Muazzez S ultan
sadaret kaymakamı
ledildî ve
Kanunî
D o y d u ğ u ta r ih : 25 şubat 1643
Kadı Ali Paşaya bil­
türbesine defnedildi.
F adiçah o ldu ğu ta rih : 22 h aziran 1691
dirdi, Bunun üzeri­
Âdet veçhile tah­
Ö lü m ü : 6 şubat 1695
ne evvelce verilen
ta yeni geçen h ü ­
B ilin en zevceleri : R ebia kadın
karara uyularak kar
kümdarlar bir kaç
Ç o cu k ları : İbrah im , Selim , H atice, Asiye
deşi Ahmed bulun­
gün sonra Eyub tür­
*
duğu daireden çıka­
besini ziyaretle k ı­
V eziriazam ları : RÖprülti-zâde F â z ıl M us*
rıldı. Tahtın kendi­
lıç kuşanırlardı. H al­
taTa F aşa _> — 20 Ağustos 1691 şehid.
sine nasib olmasın­
buki İkinci Ahmed
K ad ı (A rabacı) A1E Faça 30 a&ustos 1691
dan dolayı
Allaha
Edirne’de cülûs et­
— 27 m art 1692 aziL Hacı (Ç alık ) A li
şükredip dua eden
mişti. Kılıç kuşan­
Pasa 27 m a rt 1692 — 27 m a rt 1693 isti­
Sultan Ahmed önce
ma merasimini h ü ­
fa. Bozoklu M u stafa Paça 27 m a rt 1693
— 11 m * r t 1694 azil. S ü rm e li AIL P aşa
lıasoöaya götürüldü.
kümet merkezindeki
14 m a rt 1694 —
.
Burada evvelâ ken­
usûle göre icra etı
jçy j
aceıe İs­
disine kanun gereğince hasodalılar biat etti. Bunların atanbul’a giderek yine sür’atle dönmek
rasuıda o sırada lıasodalılara dahil olan
istediyse de, kendisine sefer durumu,
silâhdar tarihi müellifi Fındıklılı MehEdirne’den ayrılışından başkasının tah­
med Ağa da vardı. Daha sonra Bâbüsta çıkarılması ihtim ali anlatılınca bun­
saade önüne konan tahta oturdu. Bura­
dan vazgeçti. Ecdadından Fatih Mehda nakîbüleşraftan başlıyarak devlet er­
med ile babası İkinci Murad’ın Edirne’­
kânı, ulema ve ocak ağaları biat ettiler.
deki Eski Camide kılıç kuşanmış oldu­
Biat merasiminin tamamlanmasından
ğunu gözönünde bulundurarak (Silâh­
sonra İkinci Süleyman'ın cenazesi gasl,
dar tarihi C:2, S:580). ikinci Ahmed de
teçhiz ve tekfin edildikten sonra nama­
Edirne Eski Cami’de icra edilen bir me­
zı kılındı. Daha sonra da cenaze sıkıca
rasimle kılıç kuşandı.

AVUSTURYA CEPHESt
Serdar'ı ekrem ve sadrıâzam sıfativle Avusturya cephesine gitmekte olan
Köprülü-zâde Fazıl Mustafa Paşa 29
haziranda Sofya’ya geldiği sırada İkin­
ci Süleyman'ın vefatı ile yerine kardeşi
Ahmed'in geçmiş olduğu haberini aldı.
Yeni padişah kendisini sadrıâzamlık ve
serdar-ı ekremlikte
ipka etmiş
olduğu
cihetle
yoluna de­
vamla Belgrad’a gel
dİ.

I

\

nun için Fazıl Mustafa Paşa henüz as­
kerin tamamını
karşıya geçirmeraigti.
Bu sırada P. Varadin’de buluttan Avus­
turyalIlar, Osmanlı askerinin tamamı Zemun sahrasına geçmeden köprüleri ba­
sıp muhafızları öldürerek geçit yerleri­
ni tutmayı plânlaştırmışlardı. Elde edi­
len esirlerden düş­
manın bu plânından
haberdar olan serdar-ı ekrem derhal
askeri erkânı toplıyarak vaziyeti an­
lattı. Toplantıda bu­
Slankaıııen m uh a­
lunanlar, henüz eyâ­
rebesi
let askerlerinin m ü ­
him bir kısmı ile ta­
Fazıl Mustafa Pa­
tar askerinin gelme­
şa Belgrad’da bekmiş olduğunu beyan
lemiyerek. Keman­
ile bunların gelişin­
keş Ahmed Paşaya
den ve ordunun mik
Sava üzerine kurtam un kabarmasın­
durttuğu köprüden
dan sonra
karşıya
suların kabarık olgeçilmesini, ‘bunla­
masına aldırmıyarak
rın yetişmesine ka­
karşıya zemun (zem
dar geçecek bir kaç
lin) sahrasına geç­
gün zarfında köprü
ti. Bit sırada Tuna
başının top ateşi ile
kaptanı Ali Paşayı
müdafaasının nisbeTuna kıyısındaki Titen m üm kün oldu­
tel palankasını fet­
he gönderdi. Ali Pa­
ğunu belir ttilerse de
şa üç günlük mu­
sadrıâzam bu mütahasara sonunda bu
lealara kıymet verpalankayı vire şarmiyerek ertesi gün
tiyle aldıysa da viordu erkânı ve ocak
tkinci Ahmed
reye riayet etmiyeağalan ile karşıya
(Batılı bir ressamın eserinden)
rek kaıı dökülmesi­
îeçti.
ne sebep olduğu için idam ediimek is­
Zemuıı sahrasının bir çok yerleri su­
tenirken bazı kimselerin şefaatiyle hapsi
lar altında bulunduğundan bu sular üs­
ile iktifa olundu ve Tuna kaptanlığı fir­
tüne bile yer yer köprüler kurulması ikate reislerinden Uzun Mustafa’ya ve­
cap etmişti. Bu şartlar altında topların
rildi.
nakli büyük müşkilât arzediyor ve ar­
Ordunun bîr kısmı Zemun sahrası­
zu edilen her tarafa top götürülemiyorna geçtikten sonra, kışın sekiz bin as­
du. Bir hayli zahmet mukabili geçiş ta­
keri ile Tamşvar muhafazasında kalmış
mamlanınca serdarın emriyle Tuna ve
olan Tököli îmre de üç yüz kadar m ai­
Savaya doğru hendek kazılarak sahra­
yeti ile orduya geldi. Tököli’nin geçen
daki sulara bir mecra kazandırılıp da­
sene Erdel’dc esir etmiş olduğu Avus­
ha gerilerdeki kısımlara tabyalar kuru­
turya generalleri de yanında idi.
larak toplar yerleştirildi. Bu yerleşme­
Bu sırada fezla yağan yağmurlardan
ler vuku bulurken Kümeli ve Haleb bey­
nehirler taştığı ciheile Zemun sahrası­
lerbeyleri ile bir kaç sancak askeri ge­
nın bir çok yerleri sular altındaydı. O ­
lip orduya katılmışsa da henüz eyâlet
2235

askerleri tamamlanmadığı gibi tatar as­
keri de ortalarda yoktu.
Bu sırada Baden
margravı Prens
Ludvig (Lui) kumandasında elli bin pi­
yade elli bin süvariden mürekkep Avus­
turya ordusu P. Varadin’deıı hareketle
Osmanlı ordusunun dört saat uzağına
Tuna kenarında Değirmenlik mevkiine
gelerek kondu. Avusturya ordusunda ye­
di gün müddetle bir hareket görülme­
yince Anadolu beylerbeyi Kemankeş Ahmed Paşanın emrine onbin kişilik kuv­
vet vererek düşmana doğru şevketti (10
ağustos). Bunlar hareketsiz gibi duran
düşman birlikleriyle biraz vuruştuktan
sonra geriye dönüp geldi.
Ertesi gün
Avusturya ordusunun harekete geçerek
Osmanlı ordusuna üç saatlik mesafeye
geldiği görüldüyse de
düşmanın atej
menziline girmesi beklendiğinden ateş açıltp harbe tutuşulmadı. Bir kaç gün son­
ra AvusturyalIlar ilk ordugâhlarına dön­
düler. AvusturyalIların hazırlanmış mev­

zilere taarruz etmiyerek Türk askerleri­
ni üzerlerine çekmek istedikleri anlaşi'
lıj’Grdu. Aradan iieçen bu günler zarfın­
da Sivas eyâleti askeri ile tatar ordusu
hariç beklensn diğer eyâlet ve sancak
kuvvetleri gelerek ssdrıâzamtn emrinde­
ki orduyu hümâyuna katılmış (Silâhdar
tarihi C: 2, S: 589) bulunuyorlardı. Avustıırya ora usu P. Varsdin kalesi tara­
fına doğru çekilirken,
tarih-i Raşid’e
(C: 2, S: 162) göre; Sadrıâzam Fazıl
Mustafa Faşa hemen hücuma geçmeyi
düşünmemekte
ve bir kaç gün sonra
gelmesini umduğu Kırım hanının muva­
salatından sonra hücuma kalkmayı uy­
gun bulmaktaydı. Fakat Silâhdar tarihi
m üellifinin kaydına nazaran, bu sırada
kethüdası Kor Mustafa Efendi’nin sokIanmnj şikârı kaçırmıyalımj. diyerek h ü ­
cuma geçilmesi fikrini müdafaa etmesi,
serdarın bu sözlerin tesiri altında kal­
masına sebep olmuştur. Nitekim, Fazıl
Mustafa Paşa’ııın, kumandan ve ocak a-

Slankamen savaş meydanının ve iki taraf ordularının genel durumuna bir bakış
(Macarca «A Magyar Namzet Tortenete» den)
2236

dolayısiyle ne dediğini bilmediğini iddia
ederek üste çıkmış ve
şeyhülislâmın
azlini temin etmişti. Arabacı lâkabı ile
de anılan bu hilekâr ve türlü bahane­
lerle cepheye gitmeyen sadrıâzamın ya­
lan söylediğini bir müddet sonra anlıyan İkinci Ahmed, kendisini azlederek
mühr-ü hümâyunu teslim etmek üzere
Diyarbakır valisi Hacı Ali Paşayı Edirne’ye çağırdı (27 Mart 1692). Hacı Ali Paşa’mıı sadrıâzam tâyin edildiği gün­
lerde Tököli İmre’den alınan bir haber­
de, AvusturyalIların bu yıl geçen sene­
den daha fazla hazırlık yaptığı, Fransa
ile Avusturya arasında devam etmekte
olan muharebe vesilesiyle
Lehistan’ın
Fransız dostluğuna yanaşıp OsmanlIlar­
la anlaşmak istedikleri bildirilmektey­
di.

İngiliz ve Felemenk hüküm etinin
suliı tavassutları
Avusturya ve müttefikleri 1688 d?n
beri Fransa ile muharebe etmekte idiler.
Avusturya müttefikleri arasına bilahara
İngiltere ve Felemenk de katılmıştı. Her
devirde kendi kvvvetini mümkün oldu­
ğu derecede yıpratmamaya dikkat eden
İngiltere,
Ondördüncü Lui Fransasına
karşı cereyan eden bu harpte de ayni
şeyi gözetmekte ve Avusturya impara­
torunun daha fazla kuvvetlerle Fransa
üzerine yüklenmesini istemekteydi. Osınanlılarla muharebe eden Avusturya’­
nın elbette İngiltere’nin arzuladığı m ik­
tarda Fransa’ya kuvvet ayırması m üm ­
kün olamszdı. Osmanlı-Avusturya sul­
hu tahakkuk ettiği taktirde İngiltere’­
nin tasavvurları da tahakkuk edebilir­
di. Bunan için Felemenklilerle birlikte
Osmaıılı hükümeti Rezdinde sulh tavas­
sutunda bulundular. İngiliz ve Fele­
menk elçileri bu gaye ile padişahı zi».-■'te çalıştılar. 21 Haziran 1692 de vu­
ku bulan kabulleri esnasında Avustur­
yalIların
Osmanlı-Avusturya sınırının
Esseg'deıı geçmesini istediğini bildirdi­
ler E lç ile r ib u sözleri karşısında İkin­
ci A,.. ; “ A v u s t u r y a l I l a r ı n bir elçisi­
nin gelip geımsdiğini, gelmediyse ken­
dileridir. sulh aktine selâhiyetli
olup
olmadıklarını sorunca,
aldığı
cevap
müsbet ve tatminkâr olmadı. Bu sıra. r' rmanl: ve Avusturya muhasım kuv-

Sııîtan ikinci Afûned
(Iiapıdağlı serisinden)
vetleri arasındaki sınır hemen hemen
Essegden geçmekle beraber, teklif, Ma­
caristan'a kaybolmuş nazarı ile baka¿mıyan Osmanlılar için ağır gibiydi. Bu­
na mukabil Osmanlı hükümetinin görü­
şü demek olan
padişahın sözleri ise.
mücadelede lazlaca ağır basmakta olan
Avusturya’ya karşı çok daha ağır ka­
çıyordu. İkinci Alımed, yıllardan beri
bir sürü toprak kaybeden devlet Os­
manlIlar değilmiş gibi, Macar arazisi­
nin harften önceki durumu ile iadesi,
hattâ yıllık vergi verilmesi şartiyle sulhe yanaşacağını
söylemesi karşısında,
tabi'i bu teşebbüs akim kaldı.

Bc-lgrad kalesinin tam ir
ve tahkim i
Yeni veziriâzam Hacı Ali Paşa Edirne’ye gelince biraz hazırlıklar yap­
tıktan sonra Avusturya cephesindeki
ordunun kumandasını deruhte etmek
üzere 30 Haziran 1692 de Edirne’den ha­
reket etti. Serdar-ı Ekrem Hacı Ali Pa­
şa Belgrad’ın doğusundaki Vraçar ova­
sına (Taı'ih-i Raşid C: 2, S: 196) geldi­
ği zaman ordu erkânı ve ocak ağalarını
toplıyarak yapılacak işleri müzakere et­

2241

ti. Toplantıda ordunun mücadele saha­
sının neresi olması icap
ettiğine dair
görüşmeler cereyan ederken bazı kimse­
ler vakit kaybedilmeden Zemun sahra­
sına geçilerek düşman üzerine yürün­
mesini ileri sürdüğü gibi bazı şahıslar
da Belgrad kalesinin durumuna dikkati
çektiler, ik i muhasara görmüş olan Belgrad’m tahkimatı hakikaten pek sağ­
lam değildi. Kuvvetli bir taarruza uzun
müddet dadanabilecek
durumu yoktu.
Şayet her hangi bir şekilde düşmanın
eline geçer ve düşman tarafından bir
de tahkim edilirse istirdadı cidden çok
müşkül olurdu. Silâhdar tarihinin (C:
2, S: 683) kaydına göre, bu arada Na~
veli Mustafa Ağa
adında bir zeamet
sahibi, Slankamen harbinden dolayı as­
kerin gözünün korkmuş olduğunu, bu
yüzden saf çengine
dayanamayacağım,
binaenaleyh Belgrad’m tahkimi ile bu
sene için Sava kenarında müdafaa har­
bi yapılmasını istedi. Bu fikir beğenildiği ve hemen herkesin aklına yattığın­
dan tatbikine geçildi. Belgrad tamir ve
tahkim edilirken A v u s t u r y a l I l a r da bir
meydan muharebesi yapacak şekilde ha­
rekâtta
bulunmadılar.
Daha
ziyade
Türkleri Macaristan’a geçirmemeye ve
Macaristan'ın güney
doğusundan Erdel’e doğru uzanan
kısımda bulunan
Varat, Yanova, Gyula, Tamşvar gibi ka­
leleri aiımya çalıştılar. Bunlardan ge­
çen yıldan beri muhasara ettikleri Va­
rat kalesini Haziran ayı içinde zaptettilerse de diğerlerini elde edemediler.
Esasen Belgrad kalesinin tamir ve tah­
kimine devam edilirken bir taraftan d".
Gyula ve Tamşvar’a
lüzumlu yardım
yapıldı,
Belgrad’ın tahkim işi bitince Ser­
dar Hacı Alipaşa buraya 6 bini kap ıku ­
lu 3 bini yerli kulu olmak üzere 9 bin
kişilik kuvvet bırakıp eyâlet askerleri­
ni kışlaklara dağıttıktan sonra Belgrad
önünden ayrılarak Edirne’ye geldi.

M üttefiklerin sulh için ileri
sürdükleri şartlar
A v u s tu r y a lIla r ın
tık la r ı
la y a n

harbe

n ih a y e t

Osmanlılarla

yap­

v e r m e le r in i

arzu­

Ingiliz ve Felemenk

h ü k ü m e tle r i

i k i taraf a r a s ı n d a s u l h u n te e s s ü s ü y o ­
l u n d a t a v a s s u t f a a l i y e t l e r i n e devam e ­

diyorlardı. Elçilerin daha önceki ziya­
retleri Osmanlı hükümetini bu yoldaki
şartının ne olduğunun öğrenilmesi ne­
ticesini vermiş gibiydi. Hacı Ali Paşa'nın Edirne’ye döndüğü sırada gelen el­
çilerin ziyareti ise, karşı tarafın sulh
şartlarını ortaya çıkarmıştı.
İngiliz ve Felemenk elçileri Viyana
Belgrad üzerinden 10 şubat 1693 de Edirne’ye geldiler. Bir müddet sonra pa­
dişah tarafından kabul edilen elçiler 24
mart 1693 de vezirler, ulema, askerî er­
kân ve ocak ağalarının veziriazam sa­
rayında yaptıkları toplantıya davet edil­
diler. Elçilerin getirdikleri nâmeler ter­
cüme edilerek
okununca ileri sürülen
sulh şartları orada bulunanlar tarafın­
dan öğrenildi. Buna göre: Türkler M a­
caristan’dan başka Erdel’den de el çe­
kecekler ve Macar hududunda olan Ya­
nova, Tamşvar, Göle (Gyula) kaleleri
Avusturya hâkimiyetinde olacak ve Tu­
na nehri sınır teşkil edecek, Fodalya,
Kamaniçe kalesi, Ukrayna, Bucak ara­
zisi, Eflak, Bağdan Lehlilere; Mora ya­
rımadası Venediklilere verilecek (Silâh­
dar tarihi C: 2, S: 693), aynca Osmanlı devleti taarruzda bulunmıyacak. E l­
çiler bu şartları
şifahen de tekrarla­
yınca sinirlenen Rumeli kazaskeri:
i — Bre dinsiz kâfirler, biz sizden
daha memleket talebinde iken ye’dimizde bulunan mülk-ü mevrusemizi iste­
mek nasıl sözdür?» dedi.
, Tabi’i İleri sürülen bu şartlar kar­
şısında anlaşmak m üm kün olmadığın­
dan, sulh tavassutu da hiç bir terakki
kaydedemeden böylece kaldı.

Bozoklu Mustafa Paşa’nın
sadaret ve serdarlı^
Mâliyenin düzgün bir şekilde y ü ­
rütülmesine çalışan ve dürüst bir kim ­
se olan Defterdar Canib Ahmed Efen ■
di’nin doğru çalışmasından menfaatlar:
haleldar olan bazı kimselerin tesiri al­
tında kalan İkinci Ahmed bir fermanla
defterdarın azlini emretmiş- fakat buna
mukavemetle
fermanı tatEfk etmeyen
Sadrıâzam Hacı (Çalık) A li Faşa niha­
yet mühr~ü hümâyunu çıkarıp padişa­
ha sunmak suretiyle
sadnâzamlıktan
istifa (Tarih-i Raşid C :2, S: 27) et­
miştir. Bunun üzerine padişah İkinci

Ahrned Bozoklu Mustafa Paşa ya mühr-ü
teklif etmiş. Bozoklu peşinen Hacı Aü
Paşa gibi biri varken kendisinin sacinâzamlığımn sözü olmıyacağmı beyan et­
mişse de padişahın «şimdi ikinizi de
katlederim» demesi üzerine mührü al­
mıştır.
Sadnâzam ve Serctar-ı ekrem Bo­
zoklu Mustafa Paşa mayısın birinci haf­
tası içitıde otağa çıkarak hareket iğin
hazırlıklar yaptırdığı günlerde, bir kaç
ay önce üçüncü defa Kırım Hanı tayin
edilmiş olan Selim Giray’dan bir mek­
tup geldi. Selim Giray bu (Silâhdsr ta­
rihi C: 2, S: 703) mektubunda; yakala­
nan esirlerden düşmanın niyetlerine
dair bilgi edindiğini bildirmekte ve elde
edilen malûmata göre: AvusturyalIlar,
Türklerin Belgrad tarafında meşgul ol­
malarından :stifade ile bu yaz Erdel’e
yürüyecekler, oradan Eflak ve Boğdaıı’ı
zaptederek Bucak arazisine kadar ilerliyecekler. buraların halkını Türkler aleyhine ayaklandırıp kendilerinden isti­
fade edecekler, hattâ Tuna’yı aşıp Edir­
ne ve İstanbul’a kadar uzanan akm ha­
reketinde bulunacaklardı.
Selim Giray bu malumatı verdikten
sonra, sadrıâzama, ordu ile Rusçuk’a ge­
linir ve oradan Erdel’e girilip Avustur­
ya kuvvetleri yenilirse, kaleleri düşman
askeri ile dolu olan bu toprakların alın­
masından sonra, Avusturya işgaline düş­
müş sair yerlerin istirdadı ancak kabil
olabilir demekteydi. Sadııâzam Bozoklu
Mustafa Paşa bu haberden sonra çadı­
rında Padişaha bir ziyafet verip ayni
gün vezirleri, ulema ve askeri erkânı da­
vet ederek durumu müzakere eyledi.
Belgrad’a otuzbin muhafız asker ile bir
yıllık zahire ve mühimmatın bulundu­
ğu ve sıkı bir muhasaraya altı ay m üd­
detle tahammül edebileceği açıklanınca,
ordunun sadnâzam idaresinde Erdel’e
yürümesine karar verildi.
Sadnâzam Bozoklu Mustafa Paşa 5
temmuz 1693 de (Tarih-i Raşid C: 2, S:
219) Edirneden hareketle onüç gün son­
ra Rusçuk’a vasıl oldu. Aradan bir kaç
gün geçince Kırım hanı Selim Giray da
yüzbini mütecaviz (Silâhdar tarihi C: 2,
S: 709) Tatar askeriyle Rusçuk’un kar­
şısında Tuna’nın sol sahilindeki Yerköyü (Giurgiu) ne geldi. Selim Giray ve
Kırım hanzadeleri karşıya geçerek sad-

rıâzamın idaresinde toplanan mecliste
hazır bulundular. Girişilecek harekât şek
1; uzun boylu müzakere edildikten sonra
Erdel’e yürünmesi hususu bir defa daha
karara bağlandı. Sadnâzamm idaresin­
deki Osmanlı ordusu Rusçuk’un dört
menzil batısındaki Totrakan’dan Tuna’mn sol sahiline geçecekti. Ordu ağustos’un dordündeTotrakan'a vararak karşıya
geçmive hazırlandığı sırada Belgrad m u­
hafızı Cafer Paşa'dan düşman vaziyeti­
ne dair haber geldi. Bunda Avusturya
ordusunun P. Varadiıı'de toplandığı, Belgrad’ı muhasara etmeleri ihtimali bulun­
duğu bildiriliyor, iki gün sonra alman
başka bir haberde de, AvusturyalIların
Belgrad önündeki Çingene adasına köp­
rü kurmak
üzere faaliyete geçtikleri
kaydediliyordu. Belgrad’dan gelen haber­
ler bu tarafa ilgi gösterilmesini gerek­
tirecek ehemmiyetteydi. Fakat bazı ku­
mandanlar, AvusturyalIların Türkleri
Erdel’e götürmekten alıkoymak için gös­
teriş hareketinde bulunduklarım ileri
sürüyor, Erdel’de yağma malına kona­
cağını hesaplıyan askerler ise onları bu
fikre meylettiriyordu. Maamafih yeni
haberler muvacehesinde yapılan müza­
kereler sonunda, V idin’e kadar ilerlen­
mesine. Belgrad muhasaraya maruz ka­
lırsa imdadına koşulmasına, kalmazsa
Demirkapı’dan Erdel’e girilmesine karar
verildi. Bu karardan sonra Tuna’nın sol
sahilinden yürünerek Vidin’in karşısına
gelindiği zaman AvusturyalIların Belg­
rad etrafına hendekler kazıp toplar yer­
leştirerek şehri dövmeye başladığı ha­
beri geldi.

AvusturyalIların Belgrad m uh a­
sarasını çözüp çekilmeleri
Belgrad’ın muhasaraya maruz kal­
ması mühim bir meseleydi. Burası düş­
tüğü takdirde, daha önce görüldüğü veç­
hile, Belgrad’m güney ve doğusundaki
toprakların pek çok yeri tehlikeye m a­
ruz kalabilirdi. Şehrin tahkimatı tak­
viye edilmiş olmakla beraber her türlü
kötü ihtimal gözönünde bulundurularak
düşman eline geçmeden yetişiimeliydi.
Bunun için Serdar Bozoklu Mustafa Pa­
şa Kırım kuvvetlerini de beraberine alarak orduyu Tuna’nın sol sahilinden Vidin yakasına geçirdi. Belgrad’a bir an

önce yetişebilmek için acele eden serdar
orduya süratle yol aldırıyordu. Morava
üzerindeki köprünün Sırp Haydukları ta­
rafından yakıldığını haber alınca K ırım
askeri ile Rumeli Eyâleti tımarlı sipahi­
lerini Semendre civarından kargıya geç­
mek üzere Morava’nm sağ
sahilinden
şevketti. Kendisi ise Vidin'den hareke­
tinden un gün sonra ordunun diğer kıs­
mı ile Morova’m n sol yakasına geçerek
ayni süratle kuzey istikametinde ilerle­
di. Zamandan kazanabilmek
için ağır
topların geriden kendilerini takiben ge­
tirilmesini emretti.
Çingene adasına köprü kurdurup
Sava’nın sağ yakasına geçerek Belgrad’ı
kuşatan Duc de Cray idaresindeki Avusturya kuvvetleri ise, ilk günlerden itibaren işi gayet sıkı tutmuşlardı. Şeh­
rin doğusunda Kaya-burnu denilen yere
kadar hendekler kazdırıp tabyalar yap­
tırmışlar ve Belgrad’ı çok şiddetli bir
topçu ateşine tâbi tutmuşlardı. Belgrad
yakasına geçtikleri 29 temmuzu takip
eden oniki gün hendek kazma ve tabya
yapmakla doldurulduktan sonra büyük
toplarla gece gündüz bombardımana de­
vam edildiğinden kale bedeninde gedik­
ler açılmıştı. 8 eylül sabahı erkenden bu
gediklere karşı müthiş bir umumî h ü ­
cum icra ettiren Avusturya kumandanı
askerini inatla doğüştürdü. Belgrad müdafilerinin buna mukabelesi Avusturyalılarınkinden daha inatla cereyan etti ve
beş buçuk saat süren hücum sonunda Avusturyalıların verdiği zayiat sckizbin
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 722)
kişiydi.
Duc de Cray ertesi gün hücumu tazele­
mek isterken K ırım kuvvetlerinin Se­
mendre civarına, Mustafa Faşa’nm da
Morava kıyısına gelmiş olduğunu öğren­
di, Değil muhasaraya devam, bir kaç gün
daha ayni yerde vakit kaybettiği tak­
dirde iki ateş arasında kalıp acı bir pe­
rişanlığa uğrayabilirdi. Zaten K ırım ha­
nı S e m e n d r e ’y e vasıl olduğu zaman 3 bin
Tatar, bin Rumeli timarlı sipahisinden
mürekkep bir keşif kuvveti şevketmiş,
bunlar önlerine gelen ilk siperleri basa­
rak epeyce adam öldürmüş ve Avustur­
yalIların öküz arabaları ile yük hayvan­
larını sürüp götürmüşlerdi. Bu vaziyet
AvusturyalIların tehlike ile burun bu­
runa geldiklerini gösterdiği cihetle, Duc
de Cray 12 eylül gecesi metrislerden

toplarını çekip sabahleyin de
süratle
karşıya Zemun sahrasına geçti. Çekilir­
ken Sava üzerindeki köprüleri
yakıp
yıktıkları gibi götüremedikleri m ühim ­
matı ve Tuna Kaptanı Ali Paşaya kap­
tırmamak istedikleri nehir vasıtalarının
bir kısmım da ateşe verdiler.
AvusturyalIların bu defaki çekiliş­
leri hayli korkuya kapılmış olduklarını
göstermektedir. Zira Zenum sahrasına
geçince burada vakit kaybetmeyip iki
gün sonra bir kısmı Ösek ve Mohaç’a,
bir kısmı P. Varadin köprüsünden Tuna’yı aştılar. Bunlardan bir kısmı Segedin tarafına doğru uzandılar.
AvusturyalIlar bp defa Belgrad’a
fazla top getirerek şehri mütemadiyen
dövdüklerinden, şehir fazla ziyana uğ­
radığı gibi, gerek bombardıman gerekse
hücum sırasında Türkler dörtbin beş yüz
kişilik yaralı ve şehid vermişlerdi. Ser­
dar Bozoklu Mustafa Paşa Belgrad’a ge­
lince P. Varadin’e doğru
gitmiş olan
düşman kuvvetlerine karşı bir gösteri
yürüyüşü yaptırarak Tamşvar ve Göle’ye zahire ve m ühimm at şevketti. Ayrıca
Belgrad’ın hasara uğrıyaıı yerlerini bir
miktar tamir ettirip sonra Edirne'ye
döndü. Kendi askeri ile birlikte Rusçuk’a kadar gidip oradan K ırım ’a sevkettikten sonra Edirne’ye gelen Selim
Giray da burada bir müddet kaldıktan
sonra K ırım ’a avdet
etmiştir (4 ocak
1694).

Sürm eli A li Paşa’nın sadareti ve
Petervaradin muhasarası
Sultan İkinci Ahmed 14 mart 1694
de mühr-ü humâyunu Bozoklu Mustafa
Paşadan alarak kendisini Trablusşam
valiliğine tayin etti. Silâhdar tarihine
(C: 2’ Sr 740) göre; azline sebep, Boîok lu ’rtun son günlerde devlet işlerini
ihmal edip avcılıkla meşgul olmasıydı.
Tarih-i Raşîd’e (C: 2, S: 247) göre ise;
onun avcılık zevkine dalışı hakikat ol­
mayıp, sadrıâzamla arası iyi bulunmayan
Darüssaade ağası Nezir Ağanın mezkûr
sadnfizamı padişah nezdinde kötüleme­
si ve bu suçla itham ının bir neticesiydi.
Nezir Ağanın çevirdiği dolapla m allan
müsadere olunup derhal tayin edildiği
yere gönderildi. Onun yerine ise Trab­
lusşam valisi ve sabık defterdar Sürme­

2244

li Ali Paşa sadarete çağrıldı. Alı Paşanın
memuriyet mahallinden Edirne’ye geli­
şine kadar bir aydan fazla zaman geçti.
Sürmeli Ali Paşa Edirne’ye ulaşa­
madan ünce Belgrad muhafızı Cafer Pa­
şadan alınan mektupta düşmanın P. Va­
radin tarafında yığınak yaptığı bildiri­
liyordu. Bu haberi müteakip Cafer Pa­
şaya Belgrad’ın tamire muhtaç tarafla­
rını onarması taiimatı verildiği gibi R u­
meli beylerbeyisi Mahmud
Paşaya da
Belgrad tarafına gitmesi emrolundu. Ay­
rıca Kırım hanı Selim Giray da yaz için
sefere çağrıldı.
Yeni sadnâzam Sürmeli Ali Paşa 28
haziran 1694 te ordu ile Edirne’den ha­
reket etti. Bu defa niyet P. Varadin’in
kuşatılmasıydı.
K ırım kuvvetleri iie Osmanlı ordu­
su Belgrad’da bir araya geldikten sonra
4 eylül 1694 te P. Varadin önüne (Tarih-i Raşid C: 2. S: 262J gelindi. Derhal
hendekler açılıp metrisler meydana ge­
tirilerek toplar yerleştirildi. Türklerin
buraya muvasalatından önce
yardıma
gelen Avusturya kuvvetleri. P. Varadin
kalesine dahil olmuş bulunuyordu. Türk
topları P, Varadm’i sıkı bir şekilde dö­
vüyor, ayrıca Tuna Kaptanı Ali Paşa da
nehir vasıtalariyie faaliyette bulunuyor­
du. Bir defa Tisa üzerinden P, Varadin
gerisine kadar uzanan Kırım süvarileri
düşmanın o tarafta bulunan perakende
birliklerine korku bile verdiler. Fakat
mevsim AvusturyalIların lehine çalışı­
yordu. Şiddetli yağmurlar başlamış, ne­
hirler taşmış, gerek nehir, gerekse yağ­
mur sularından Türk siperleri sularla
dolmuştu. Bu şartlar altında muhasara-

Petervaradiıı’in Osmanlı ordusa tarafın­
dan muhasarasını gösteren bir kroki
(Ricaut'dan)
nın daha fazla uzatılması
imkânsızdı.
Onun için kuşatmanın yirmi üçüncü gü­
nü (2 ekim 1694) geriye dönüldü. Bu
arada Pançeva üzerinden Tamşvar ve
Göle için erzak ve mühimmat sevkedildi.
Tamşvar’a sevkedilenler yerine ulaştıysa
da Göle'ninkini göndermek m üm kün ol­
madı. Zira Gole (Gyula) ya bunu kont­
rol eden Lipve ve Çangd düşman elinde
bulunduğu gibi, ayrıca o civarda 12 bin
kişilik bir düşman kuvveti yolları tut­
muştu. Bu yüzden yerine ulaştırılanı ıyan
erzak kışın müsait fırsatta sevkedilmek
üzere Tamşvar’a bırakıldı.
Sefer mevsimi geçmiş olduğundan
Selim Giray Rusçuk üzerinden K ırım ’a
gitti. Sadnâzam Sürmeli A li Paşa da ka­
pıkulu askeri ile birlikte 15 aralık 1694
te Edirne’ye geldi.

LEHİSTAN

CEPHESİ

İkinci Ahmed zamanında Lehistan
cephesi harekâtı diğer cephelerin yanında basit kalmaktadır. Bu hükümdar zam anılırla da Lehlerin asıl gayreti Kamaniçe ve dolayısiyle Podolya’yı
almak
noktasında toplanmıştır,
1692 ağustosunda 60 bin kişilik bir
Leh kuvveti Kajnaniçe’yi muhasara ve
Isakçı taraflarını vurmak (Tarih-i Raşid C: 2, S: 169) için hazırlanmışsa da,
bunların niyetlerinden haberdar olan

Kamaniçe muhazıfı Kahraman Paşa kaleden çıkarak Leh kuvvetlerini
yenip
kaçırmıştır.
1694 senesi yazında Podolya tarafmda Osmanlı askerinin azlığı, K ırım hanının da Avusturya cephesine gitmiş bulunmasını nazarı itibara alan Leh kum an.
danları Kamaniçe üzerine bir defa daha
yüklenmeyi
düşünmüşlerdir.
Böylece
Baş Hatma’nın
kumandasında 19 bin
Lehli, 10 bin kadar da âsi Boğdanlı kuv-

vet toplanmış, ânı bir hareketle Kamaniçe’j-e girmeyi tasarladıklarından 4 bin
merdiven hazırlıyarak bunları kullana­
cak adamlar ayırmışlardır. Lâkin Leh­
lerin tasavvurları yine haber alınmış ve
Kahraman Paşa'nın Kamaniçe’den dışa­
rı çıkardığı kuvvetler Leh baş hat mani­
ni kaçırmaya kâfi gelmiştir.
ikinci Ahmed zamanında onlar lehi­
ne kaydedilecek yegâne hadise, Kırım
hanzadeleıinden Şalıbaz Giray’m Kama­
lı içe muhafızları iğin götürmekte olduğu
erzakın Lehler tarafından bir baskınla
ele geçirilmesidir. Bu hadise 1695 yılı
ilk baharında cereyan etmiştir. Şahbaz

Giray’m Bucak tatarları ile or kabilelerin­
den mubayaa ettiği zahireyi Kamaniçe’ye götürmekte olduğunu duyan Lehler
bir baskın plânı hazırlamışlardır. Şah­
baz G iıay KamaııiçeVe üç saatlik mesa­
feye kadar geldiği sırada birdenbire 30
bin Lehlinin hücumuna maruz kalmış­
tır. Emrindeki 4 bin tatarla bunları il­
kin mağlup edip (Tarih-i Raşid C: 2, S:
268) dağıtır gibi olmuşsa da. bu kuvvetle­
rin arasında bulunan kiralın oğlu, çeki­
len kuvvetleri geri çevirip Şahbaz Giray’ı zahirelerle birlikte muharebe mey­
danını terkettirinceye kadar vuruşmuştur.

VENEDİK CEPHESİ
Daha önceki padişah zamanında ol­
duğu gibi İkinci Ahmed zamanında da
Avusturya cephesinden sonra ikinci de­
recede ehemmiyet arzeden cephe Vene­
dik cephesi idi. Yalnız bu hükümdar za­
manında Venediklilerle çarpışma saha­
sının daha genişlediği ve bu arada m u­
harebenin merkezi sıkletinin de Yunan
yarımadasının dışına taştığı görülmekte­
dir. Hepsinde devamlı şekilde değilse de
çarpışmaların vuku bulduğu yerler; Y u­
nan yarımadası, Girit, Bosna ve Sakız’­
dır.

Yunanistan cephesi
Daha Dördüncü Mehmed tahtta iken
Venedik kuvvetleri Mora’dan sonra Atik
yarımadasına ayak basmışlardı. İkinci
Süleyman zamanında Benefşe (Monemvasia) limanı da elden çıkınca Mora'da
Türk idaresinde hiç bir yer kalmamıştı.
Buna rağmen bu tarafa tayin edilen ser­
darlara Moı-a serdarı denmekte devam
ediliyordu. İkinci Süleyman zamanında
Koca Halil Paşa’nın Avusturya cephe­
sine gönderilmesinden sonra Mora serdarlığma tayin edilmiş olan Çelebi İb­
rahim Paşa İkinci Ahmed’in cülûsunda
da Mora serdarı bulunuyordu.
Kadı Ali Paşanın sadrıâzam olunca
Koca H alil Paşayı kendisine rakip gö­
rerek tekaüt ettirip Ohri’de oturmaya
mecbur bıraktığı daha önce anlatılmış­
tı.
Koca Halil Paşa Ohri’de ikamet

etmekteyken 1692 senesi ilk baharında
Ağriboz muhafızı Çelebi İbrahim Pa­
şa (Silâhdar tarihi C: 2, S: 63G) A ğ­
riboz ve Selanik kıyılarına hücum için
Venedik donanmasının hazırlık yaptığı­
nı bildirerek yardım isteyince. Koca H a­
lil Paşa tekrar vazifeye alınarak kendi­
sine Mora serdarlığı tevcih edildi. Koca
Halil Paşa’nın serdarlığı sırasında Y u­
nan yarımadasında önemli bir şey olma­
dıysa da daha sonraki serdar zamanında
Mora’daki Anabolu’nun istirdadına çalı­
şıldı, fakat muvaffak olunamadı.
Venedikliler, İkinci Ahmed
zama­
nında Girit’i de harp sahaları arasına
soktular. Onlara harbi buraya kadar uzatmaları cesaretini veren şey, Mora'daki .
muvaffakiyetleri idi. Ellerinde bulunan
G irit’teki Suda limanına üç yıl mütema­
diyen silâh ve m ühimm at yığdıktan son­
ra, 1692 yılı temmuzunun 15 inde Hanya
limanının civarındaki Galata köyü ya­
kınma asker çıkarmak
suretiyle Girit
cephesini açtılar.

Girit’te cereyan eden çarpışmalar
Suda limanında daha önce yığılmış
bulunan Hırvat, Arnavut, Mora ve Bos­
na oşkiyalarından ibaret onbir bin kişi­
lik kuvveti de aldıktan sonra Hanya ta­
rafına gelmiş
olan Venedik
Amirali
Françesko Mocenigo aralarında
Malta,
Floransa ve Papalık gemileri de mevcut
(Silâhdar tarihi C: 2, S: 673) yüz par2246

V

mocvKv

© 0 ©

s.

ç ,.ık bir donanmaya kumanda ediyordu.
Amiral Vlocenigo’nun karaya çıkardığı
kuvvet onaltıbin (Tarih-i Raşid C: 2, S:
197) kişi idi. Düşmanın ihraç hareketini
müteakip Hanya muhafızı Ispanakçı İs­
mail Paşa saf cengi yaparak muhasara
hareketine mani olmak istediyse de, elindeki kuvvetlerin kifayetsizliğinden
kaleye çekilmeye mecbur kaldı. Hanya
muhafızının eli altında ancak bin beş

yüz kişilik kuvvet mevcuttu. Böylece Ve­
nedikliler Hanya altına yaklaşarak kale­
yi muhasara ettiler. İsmail Paşa bir ta­
raftan Kandiye muhafızı Fındık Mehmed Paşa, bir taraftan Kaptan-ı derya
Yusuf Paşa3ra adamlar göndererek vazi­
yeti bildirdi. Fındık Mehmed Paşa ha­
beri alınca Kandiye ve Resmo muha­
fızlarından bin beş yüz kişilik bir kuv­
vet ayırarak Hanya’nın imdadına gön­

2247

derdi. Venedikliler, bunları Hanya ya­
kınındaki bir boğaz Önünde durdurarak
ileriye geçirmemek istediler. Bir taraf­
tan Hanya kalesi şiddetle dövülürken
bir taraftan da Kandiye’den gelen imdat
kuvvetleriyle
vuruşuluyordu.
Fındık
Mehrned Paşanın yolladığı askerler sayı­
larının azlığına rağmen beş günlük çar­
pışmaları sırasında pek çok esir aldılar.
Nihayet çetin bir hamleden sonra önlerindekileri dağıttıkları gibi ayni süratle
kaleye doğru ilerleyip içeri girmeye mu­
vaffak oldular, Hanya’ya dahil oluşları
öyle süratli ve cüretkâr an e cereyan et­
ti ki önlerine rastlıyan düşman askerini
bile beraberlerinde içeriye sürüklediler,
imdat kuvvetlerinin gelmesiyle kaledekilerin şevk ve cesaretleri arttı.
Venediklilerin Girit’e çıkartma yap­
tıkları padişahın malûmu olunca hükü­
met bir taraftan cebeci, topçu ve yeni­
çerilerden mürekkep üçbin beş yüz ki­
şilik bir kuvvetin acele Hanya’ya yetiş­
tirilmesini emrederken, bir taraftan da
Fındık Mehmed Paşaya Girit serdarlığı
emri gönderildi. Donanma gemilerinden
bir kısmına Girit üularma gitıresi bil­
dirildi. Düşmanın dikkatinin başka ta­
raflara çekilebilmesi için Mora serdarı
Halil Paşaya o civardan temin edeceği
yirmibin kişilik kuvvetle Mora’ya akın
hareketinde bulunması emredildi. Koca
Halil Paşa bu emri alınca Korent ber­
zahına doğru ilerledi. Berzahı güneye aşarak Venediklilerin Korent şehri Önü­
ne kurmuş oldukları ve içinde 4 bin k i­
şilik muhafızı bulunan Miş kalesini zap­
tedip tahkimatım yıktı. Sonra
Manya
beyi Lembraki emrine dört bin kişi ve­
rerek Mora’daki Anabolu (Nauplion) üzerine, bir o kadar kuvveti de Yanya
sancak beyi Alı Paşanın idaresinde înebahtı tarafına şevketti. Bu vaziyet kar­
şısında Mora’daki Venedikliler
telâşa
kapılarak acele yardıma koşulmasını is­
tediler.
Mora’da telâş hüküm sürdüğü ve
kendisinden yardım istendiği halde
Hanya'yı zapta azmetmiş görünen A m i­
ral Mocenigo muhasarayı
kaldırmadı.
Hanya kalesi bedeninde gedikler açıl­
mış olması amirali hayli ümitlendiri­
yordu. Bu arada hükümetin sevkettiği
kuvvetler Kandiye’ye çıkıp kara yolun­
dan Hanya’ya yürümüştü. Mocenigo bun­

ları, hem karadaki askerleri, hem de do­
nanmasındaki toplarla sahil yolunu ateş
altına almak suretiyle Hanya’ya sokma­
maya çalıştı. Kaleye karşı bombardıma­
nı şiddetlendirerek tahribatı artırınca
müdafilere teslim teklifinde bulunduy­
sa da, Hanya müdafilermden, harpten
başka bir şey düşünülmediği, böyle bir
teklifle adam gönderildiği takdirde öl­
dürüleceği cevabım aldı. Öte taraftan
Mora’dan feıyadnâmeler geliyordu. N i­
hayet Kaııdiye muhafızının sekiz bin k i­
şi ile Hanya’ya doğru ilerlediğini haber
alınca muhasaranın kırk ikinci günü o~
lan 23 ağustos 1692 de muhasarayı kal­
dırdı. Buradan çekilirken yan hile yarı
tehdit ile Granbusa adasında bulunan
n'uiv'uızîarı
kaldırmaya
çalıştıysa da
muvaffak olamadı. Mora serdarı Koca
Pisli 1 Paşa ise HaniTa muhasarasının kal­
dırıldığını duyunca akma
gönderdiği
kuvvetleri geriye çekti.
Bosna ve H ersek cephesi
Venedikliler, Dalmaçya kıyılan ve
Bosna hududunda Dördüncü Mehmed za~
maııında epeyce faaliyet göstererek bazı
yerleri almışlarsa da son yıllarda bu ta­
rafta pek hareketli görünmüyorlardı. Lâ­
kin Hersek mıntıkasında bazı nahiyele­
rin yerli hıristiyan halkının çıkardıkları
mesele yüzünden bu tarafa yeniden dik ­
katlerini çevirdiler.
Venedikliler harbin başından beri
Mora'da yaptıkları gibi bu tarafta da
yerli hıristiy anları Türkler aleyhine tah­
rik etmekteydiler. Venedik tahrikleri n i­
hayet 1694 senesi yazında Hersek’in sa­
hil kısmında meyvalarım vermeye baş­
ladı Neticede isyan eden âsiler Nekşek,
Drcnyak, Graska nahiyeleri ile Nori ka­
lesini (Silâhdar tarihi C: 2, S: 779) yağ­
maladılar. İsyan eden hıristiyan halk
yolları kesmekte ve müslümanlara zarar
vermekte idi. Bunlar Neriman boğazın­
daki Pojin kalesini (Tarih-i Raşid C: 2,
S: 256) zaptedip içerisine girdiler. Bu
hâdiseler üzerine İşkodra muhafızı A r­
navut Süleyman Paşa serdar tayin edi­
lip Hersek mutasarrıfı Selim Paşa’nm da
onunla işbirliğinde bulunması emrolundu. Bu iki paşa birbiriyle buluşmak üzere harekete geçtikleri sırada vaziyeti
kendileri için müsait gören âsiler Vene­

2248

diklilerle işbirliği yapan grupa katıldı­
lar ve Venediklilerin Zara kumandanını
o tarafa çağırdılar. Venedik kumandanı
deniz yoluyle bu tarafa gelince kıyıya
yakın mühim bir kale olan Gabella ka­
lesini 22 haziran 1694 (28 şevval 1105)
de muhasara etti. İçerdeki yerliler düş­
manla anlaştı ğından Venedikliler kolay­
ca Gabella kalesinin hâkimi vaziyetine
geçtiler.
Gabella’nm Venedik eline geçtiği
hükümete duyurulunca, buranın kur­
tarılması için ilâve kuvvetler sevkedildi. Bosna Beylerbeyi Mehmed Faşa’nın da bulunduğu bu kuvvetler Gabella’yı on gün müddetle muhasara et­
tilerse de ellerinde kâfi miktarda top ol­
madığından muhasarayı kaldırıp çekil­
diler (2 ağustos 1694) .
Gabella’nm alınmasından sonra bu
tarafta faaliyetlerini artıran Venedikli­
ler, 1596 yılında evvel Bosna eyaletinin
kuzey batısındaki Bihke kasabasını, da­
ha sonra da Hersek sancağındaki Patiçef ve Nevesin kalelerini kuşattılarsa da
alamadılar. Lâkin Bosna Valisi Mehmed
Paşa'nın ölümü üzerine (1697) askerin
disiplininin sarsılıp bozulmasından fay­
dalanarak Saray Bosna’yı işgal ettiler,

Venediklilerin Sakız adasını işgal
etmesi
Ege adalarının bir kısmı valiliyle
Venedik ve Cenevizlilerin elinde kalmış
olduğundan halkı arasında Lâtin ırkına

S u lta n

Î k in c î

A h m e d 'in

b a tili

r a k a m la r

tarafından yapılmış bîr portresi
(Topkapı sarayı m ü z e s i n d e n )
mensup Katolikler vardı. Katolikler ile
yerli Oi'todokslar arasında geçimsizlikler
eksik olmazdı. Gsmaniı donanması hak­
kında Italyan hükümetlerine haberler uçuıup casusluk yaparlardı. Silâhdar ta­
rihinde (C; 2, S: 787) mufassal şekilde
anlatıldığı üzere, uzun süren harbin ya­
rattığı sıkıntı yüzünden Istankov, M i­
dilli, Sakız, Bozcaada gibi sahile ya-

İkinci Ahmed (1691 - 1695) zamanındaki hükümdarlar
(İlâve : 131)

★
Avusturya: B irin ci Leopold

(m üştereken)
— 16% (1639 dan it i­
baren Petro hâkim d u ru m d a d ır).

------------> -

Ing ilte re:
F ra n sa :

Mari

__

O n d ö rd ü n cü

Lehistan: Ja n

R ııs y a :

İ k in c i P iy e r

İsveç: O n birinci
.

Sobieski __

İ s p a n y a : i k i n c i S ari
Portekiz-.

1695.

Lui

^

Sari

_____ .

P apa la r: O nikinci înesan 16 S 1_____ »-

.

İra n : ş ah S âfi (S üleym an)
i 694, Şah Hüseyin 1694 __
.

.

—

.

Özbek

B eşin ci îv a n ve B ir in c i P e tro

2249

h a n lığ ı:

Subhan

K u lu

mıştı. Bu yüzden kalyon ieyendleri adadan çekilip do­
nanma da İstanbul'a dönünce Venediklilere gönderilen
haber
üzerine.
aralarında
Papalık, Malta ve Floransa
gem ileri de bakınan s l ı oı;
beş parçalık bir Venedik don anması 1694 eylülünde Sa­
kız'a gelerek adaya asker çı­
kardı. Sakız muhafızı Haşan
Pasa Venediklilerle
müca­
deleye geçerken adanın hıristiyaıı halkı isyan ve düşman­
la işbirliği ettiğinden, sekiz
günlük bir mukavemeti m ü­
teakip (Tarih-i Raşid C: 2,
S: 270) kale vire ile teslim
Koyım-adaiarı deniz savaşında Osmaniı ve Venedik
oldu (12 ekim 1604).
donanmaları çarpışması
Sakız adası tecavüze ma­
(Batılı bir ressamın eserinden)
ruz kalınca İstanbul’dan do­
kııı adaların muhafazası yazın kalyon Ienanma hareket ettiyse de,
vendlerine bırakılır ve kışın geriye çekikale düşmeden önce yetişemedi. Sonra
lirdi. 1694 yılma ait çizyenin zamanından
da Kaptan-ı Derya Yusııf Paşa ile t a l ­
erken tahsil edilmesi Sakız hıristiyanlai’ORİar kaptanı Mezcmorto Hüseyin Fa­
rı arasında memnuniyetsizlik uyandırşa arasında çıkan anlaşmazlık ve kap-

Midilli adasının Zeytin-burnu dnündeki Osmaniı - Venedik deniz savaşından
bir görünüş (Osman Xuri Paşa'nın bir tablosu)

lan-ı deryanın cesaretsizliği yüzünden
düşmana hücum edilemedi.
S a k ız’ın istirdadı
Sakız adasının eldoıı çıkmasına pek
üzülen İkinci Ahmed, burasının istirdadı
için başta Sadrıâzam olmak üzere gemi
kaptanlarına çok şiddetli emirler verdi.
Bu yolda bir takım tedbirler alınırken
Amca-zâde Hüseyin Paşa’ya da kaptan-ı
deryalık verilip o tarafa gönderildi (12
kasım 1694) . İkinci Ahmed 6 şubat 1693
te öldüğünden Sakız’ın istirdadım göre­
medi. Evvelâ, Karaburun yarımadası ile
Sakız adası arasında kalan Koyun ada­
ları civarında Venedik donanması yenil­
di. Sonra Mısır-oğlu İbrahim Paşa ku­
mandasında Sakız’a asker çıkarıldı. Sa­
kız kalesi dayanamıyarak teslim oldu
(21 şubat 1695) . Sakız’ın istirdadında
Mezamorto Hüseyin Paşa fevkalâde gay­
ret göstermiş olduğu cihetle kaptan-ı
deryalığa, selefi Amca-zâde Hüseyin Pa­
şa da Sakız muhafızlığına tayin olundu.
Kaptan-ı derya Mezomorto Hüseyin
Paşa 1697 yılında Venediklileri Bozca­
ada önlerinde bir daha mağlûb etti. 13
eylül 1698 de Midilli adasının Zeytinburnu önünde çok şiddetli bir muhare­
be daha yaptıysa da iki taraf da birbi­
rini jenemiyerek muharebe sahasından
çekildiler.

2251

İkinci Ahmed’in ölümü
Sultan İkinci Ahmed de ağabeysi
İkinci Süleyman gibi istiskadan muztaripti. Padişah şubatın ilk günlerinde ağırlaşmakla beraber bilhassa Sakız h â ­
diseleri dolayı siyle hükûmbet erkânı
hummalı şekilde faaliyet halindeydi. 6
şubat 1695 pazar günü (22 cemaziyülâ­
hır 1106) divan-ı humâyun toplantı ha­
lindeyken Darüssaade ağası gelerek pa­
dişahın vefatını sadrıâzama gizliden ha­
ber verdi. Sadnâzam Sürmeli Ali Paşa
sesini çıkarmadan derhal kendi sarayı­
na gidip divan erkânından başka ulema
ve mühim erkânı oraya davet etti. Bu­
rada İkinci Mustafa’nın iclâsma (Tarih-i
Raşid C: 2, S: 293) ittifakla karar ve­
rildi.
İkinci Mustafa’nın iclâsım müteakip
Sultan Ahmed’in cenazesi Edirne’den İs­
tanbul’a nakledilerek Kanunî Süleyman
türbesine defnolundu. Çabuk hiddetlenir
ve etrafının tesirine kapılır tipte olan
İkinci Ahmed’in saltanatı da agabeysininki gibi üç sene yedi ay küsûr gün
tutar.
İkinci Ahmed zamanında dahilî me­
seleler olarak Irak ve Hicaz’da karışık­
lıklar, Suriyede Sürhanoğulları ile Dür­
zi Ha’n-oğullarımn hükümete âsi tavır
takınmaları, Trablus ve Cezayir donan­
malarının Tunus’a tecavüzü gibi mahalli
hâdiseler de görülür.

Gerileme Devri (1699 - 1792)

Osm anlı

de vletinin

m unda.

bîr

tara fla r

göze çarpar,

o n sekîzinci

önceki asra nfsbetle
üçüncü

org an izm a

d u ru ­

c ild im iz d e 1588 İnci

sayfada işaret edildiği veçhile;
bir sosyal

a sırd ak i

bir ta k ım fa rk lı

devlet, çok cepheli

o ld uğ un a

göre;

onun

haya­

m a n lard an
lun m a sı

b ilfiil fa y d a la n m a y o lu n u n a çılm ış b u ­

b a k ım ın d a n

eh e m m iy e t arzeder.

O rd uda k i ısla h a t, aynı z a m a n d a İdarî zihniyette
bir d e ğişik liğin v u k u u n u d a betirtir. G erçi, onsek izinci asırd a O sm anlı devlet m üesseselerinde m ü ­

tın d ak i he rha ng i bir uzun sa fh a y ı. sosyal org an iz­

h im

m a n ın b ü tü n cephelerini içine a lm ak şa rtiy le, ke­

risb etle idare zih n iy e tin d e az çok fark vardır. En

sin

ifa deli b ir kelim e ile tavsif,

bir d e ğiş ik lik yoksa da, daha Önceki a sırla ra

elbette im k â n sız

belirli fa rk da, p a d işa h ve devlet a d a m la rı içinde

denecek derecede g ü ç tü r. O sm an lı d e v le tin in ans ekiz i ne i asırdaki vaziyeti, Işic böy le tek k elim e

bilgi ve k ü ltü r ü n e h e m m iy e tin i m ü d rik kim selerin
m evcut olm a sıd ır. D aha önceki devirle m ukayese

ile tavsif edilem iyecek

edilince, onsekiztnci asırd a bilgili bir hayli k im ­
senin sadaret m e v k iin i işgal etm iş o ld u ğ u g ö rü lü r.

bîr m a nza ra s rıe d e r.

E v v e lâ, devlet, siyasî sın ırlar ve o n u n la

ifglJI

o la ra k askerî kudret b a k ım ın d a n ele a lın a c a k o lu r­

O nyedinci asra nazaran d a h a

sa, sın ırla rd a ge rilem e nin m evcudiyeti açık ça göze
çarpar. Ekseri ta rih ç ile r d a h a ziyade bu n ok tay a

padişah ve s a d ra za m lar sayesinde askerî, k ü ltü re l
vg İktisadî sahada y en ilik sayılacak faaliy etler gös­

öne m

verdik lerin d en 1£83 veya 1GS3 dan ba şla m ak

terilm iştir.

iizere

1792 ye k adar

Devri»

diye

u ıa n a n

isim le n d irm e k te

devreyi

'G e rile m e

uy anık

Ufak sayılacak bâzı hâd ise lerin istisnasiyle, şu

H a l­

c ih eti bilhassa belirtm ek icap eder k i; on sek izîn ci

buki bu vasfı, devletin diğer birçok cephesine teş­
m il do ğru olam az. S ın ırla rd a k i ge rilem e vakıası

m e n fa a tin i her şeyin üstü n d e tu ta ra k h ile , rüşvet,

ile ilgili o lm a k la beraber. O sm anlı o rd usu için bu

irtik â p , e n trik a

kelim eyi

başırra gelm eye veya m ev k iin de bu y o lla rla t u tu n ­

k u lla n m a n ın

beis g ö rm ezler.

bilgili, d a h a

do ğru olu p o lm ıy acagı dahi

m ü n a k a şa ed ilebilir. Z ira,

Birinci

M a hm u d, Ü ç ü n ­

asırd a onyedinci asırd ak i ö rn e k le ri b iç im in d e şahsî

m aya

çalışan

ve

c inayeti

devlet

ta tb ik suretiyle

a d a m la r ın a

pek

iş

rastlanm az.

cü M ustafa ve Birinci A b d ü lh a m id z a m a n ın d a or­
d u n u n bâzı s ın ıfla rı ıslah ve ha ttâ y eni b âzı n i­

Onsekizinci asır sa d ra z a m la r ın ın ekserisinin T ürk
a slın d a n gelm iş olm ası da ayrıca
d ik k a ti çeken

zam ve tesisler m ey dan a getirilm iştir. Bu h a re k e t­

bir n o k ta d ır. H albuki

ler, şüphesiz, bir b a k ım a tekâm Ul ifade eden şey­
le rd ir; lâk in , o rd u n u n ta m a m ın ı içine a tam ad ığı

kan Türk olm ayan devşirm e ve d ö n m ele rde n ibaret

için,

m ekteydi.

O sm anlı

şikliği

o rd usu nd a

m ey da n a

b e lirli

ge tirilem em iştir,

bir

k u v v e t de ği­

M a a m afih ,

Os­

m anlI o rd usu nu n bâzı s ın ıfla rın d a k i ısla h a t ile yeni
tesislerin

veziriazam lar
K ü ltü r

çok

Ista n b u lu n fe th in d e n b e rî, ır-

büyük

y ön ü n d e n

gelm esinde ve eskiye

bir

b ir

ekseriyet teşkil

k ım ıld a n m a n ın

nisbetle

et­

m ey dan a

yeni sa y ılac a k bir

ihdası, a s ırla rd an b e ri m e v c ut ask erî n i­

m ecraya yön elm ede , devlet a d a m la rın ın ş a h s î m e n ­

zam ve m üesseselerin hiç olm azsa b ir k ıs m ın ın
t r tık devrin ih tiy a çla rın a cevap v e rm e d iğ in in an ­

faat ve e n trik a la ra d a h a az âle t o lm a la rın ın tesir­

laşılm ış

o lm ası;

fa y d a

m ü lâ h a z a

edilen

şeylerde

A v ru p alIla rd an örnek a lın m ası, ha ttâ A v ru p alı ele­

leri m ev c uttu r. Bu vaziyet bilgili ve d ü rü st a d a m ­
ların işbaşın a geçm esine yol a çtığı gib i, fa y d a lı te­
sislerin

k u ru la b ilm e sin e

de

im k â n

v erm iştir.

İlk

m a tb aa

işte

m a h s u lü d ü r.

böyle

bir

im k â n

TUrkiyeye m a tb a a n ın

ve

neticenin

girm esi,

daha

doğrusu T ürk çe kita p la r hasılan ilk m a tb a a n ın te­
sisi, tsassup şeddinden aşılarak k ü ltü re l sahada
tera k k iyi sağlıyacak

h a y ırlı v e m u v a ffa k

bir adı­

m ücadelede

u ğ ra n ıla n

m ü te a d d it

ler» a rtık O sm aniı im p a ra to r lu ğ u n u n

m a ğ lû b iy e t­
m evcut s ın ır­

la n m u h a fa ıa k ud retind e o lm a d ığ ın ı gösterm işti.
1633 K ir îo f ç a m ua hed esiy le i(k defa toprak terke-

bu ileri

d ilm c k le beraber, elden çıkan m em leketler çok ge­
niş y crie r kaplam aktaydıA vru pa
devletlerinde
a rtik ^O sm anlI im paratorlum u y enilerek k en disin ­
den to pra k k o p a r ta b ilir »
zihn iy e ti u y anıy or ve

a tılm a s ıd ır.

O sm anlı

T ürkiyesindeki

m î hava sayesindedir ki, onyedinci a sırd ak i gerici
K a d ııâ d e lile r zihniyeti perde perde geride k alm ış,
P a tro na isyanı gibi hâdiselere ra ğ m en , yavaş yavaş
taassuptan

sıy rılış

hâ1 i ve bu

sayede yine yavaş

yavaş bir küîtU r gelişm esi devam ed eb ilm iştir. M ü­
te a d d it k ü tü p h a n e le r tesisi, m a te m a tik ve tıb sa­
h a sın da on y edin ci asırd an daha bol ve daha değerli
eserlerin ortaya k on m ası ve n ihay et
m ühendishane-i bahri-i h u m â y u n ,

m ühendishane-i

berri-i

h ü m ây u n ve istih k âm o kulu gibi o k u lla rın a çılm a sı,
A vru pa dille rin den
ge lişm esinin örnek
u n u tu lm a m a lıd ır

terc üm elere b aşlanm ası k ü ltü r
ve m e y v a larıd ır. Y a ln ız şurası

ki, İdare

ve k ü ltü r

sahasındaki

bu k ım ıld a n m a pek feyizli o lm a d ığ ı gibi geniş çap­
lı da o lm a m ıştır. Onun için, o n d o k u z u n c u asra giriifrken ve ond ok uzu ncu asır z a rfın d a devlet a d a m ­
ları ta ra fın d a n

daha esaslı ve gentş ça p ta hareket

vc

y apılm ası

h a m le le rin

on d o k u zun cu

asırdaki

ge rek m iştir.

M aam afıh,

ıslahat y e n ilik ve tekam ül?

hare ke tle rin ka p ısın ın onsekizinc! asırd ak i idare ve
k ü ltü r k ım ıld a n m a s ın a a ç ıld ığ ı u n u tu lm a m a lıd ır ,
^

lık

adım jJc, teessüsünde, b ilgili devlet a d a m la r ın ın
da v ra n ış ve idare ta rzla rın ın da rolü b u lu n a n u m u ­

m ın

*

V iyan t ö n ü n d e n geriye dö n üş ve n ih ay e t on altı y ıl­

Osm aniı

im p a ra to rlu ğ u n d a

bir k ü ltü r k ım ıld a n m a s ı v u k u

onsekizinci

asırda

b u lm a k la beraber,

bilhassa onsekizinci asrın so n la rın a do ğru bu zih ­
niyet bir u m u m î h ü k ü m şekline b ü rü n ü y o rd u . Karlofça

m uahed esin in

O sm aniı
hetm e?

devlet
arzu

devam

ettiğ ind en ,

me nin

y ık ılm ış , b u n u n

fet­

yerine

devlet

a d a m la rın ın

z ihn in d e

a nc a k

harbe g irm e m ek le m ü m k ü n

ola bile­

ceğini he saplay an devlet a d a m la rı tiarpten sa k ın ır
o lm u ş la rd ır. O nun iç in d ir k i’. 1732 y ılın d a n sonra,
elden

g itm îş

yerleri

istird a t

veya yeni

to p ra k la r

za p te tm e k gayesiyle harp a çılm a m ış , ha ttâ bu hâl
y a ln ız c a onsekizinci asra da in h is ar etm em iştir.
« S ın ırla rd a

gerilem e,

k ü ltü r

sa ha sın da

k ım ıl­

d a n m a » de v rin in başlang ıç ve sona eriş tarihlerin e
gelince : O sm aniı im p a ra to r lu ğ u n u n , to p ra k k a y b ı­
nı

bir m ua hed e

reketine

gittikçe

neticesinde,

«m evcudu m u h a fa z a » endişesi yer etm iştir. S ın ır ­
lardak i gerilem eyi, y ani toprak k a y b ın ı ön Iiy e b il­

doğru

aleyhine

ve zihn iy e ti

ders

«yeni to p ra k lar

k a y ıp la rla k a rş ıla ş ılın c a , zayiatı telafi m eselesinde
de tecedd üd e d ü ş ü lm ü ş , 1?3G - 1739 harb i h a riç , bu
asırd ak i sair harple rd e siyasî sın ırla rd a gerilem e

y ılı bu devrin

O sm anlrlarm

acı

«zayiatı te lS ii etm e» arzusu k aim olm u ştu. L âk in
bu arzu ile açılan 1715 - 1718 h a rb i son un da yeni

bu h are ke tle r A v ru p a m n k in ın y an ın d a çok bodur
k a lm ak ta, aradaki m esafe asrın başından sonuna
ilerle n d ik çe

verdiği

a d a m la rın d a

nizam

ile resm en
başlangrcını

k a bul
teşkil

edişi olan 1689
eder. Yeni

bir

k u rm ıy a ç a lışa n ü ç ü n c ü S elim , ıslahat h a ­
1792 de ba ş la d ığ ın a göre;

bu ta rih

de

a çılm a k ta y d ı, ilim sahasın da m uazzam a d ım la r a tı­
lırk en bünyece gelişme y oluna giren A v ru pa dev­

m ezk û r de vrîn sonu o la b ilir. Y a ln ız , bu ta s n if do-

letleri, devlet

se nra ask e rlik , İdare ve k ü ltü r
sahasın da birçok
yen ilik ler m ey dan a ge tirilm e kle beraber s ın ırla r d a ­

tirerek

idare sini, o rd u su n u , sa n ay iin i geliş­

k uvv e tle niy or, böylece k u v v e t m uvazenesi

O sm a n lıla r

aleyhine

b o zu lm a k ta

devam

ediyordu.

layısiyle, şurası da

u n u tu lm a m a lıd ır

ki gerilem e d u rm a m ış tır.

2253

kfî

1792 den

ik in c i M u s ta fa 'n ın

tuğrası

İKİNCİ MUSTAFA
★
Padişahın ciilüsu — Avusturya cephesi vc padişahın seferleri, Zem a olayı — Lehistan, Verirdik,
Rus cepheleri, Azak'ın kaybı — Karlofca muahedesi — Edirne vak’ası.

★
Divan- hümâyun __________ iKtsct m i s t a p a ____________ de derhal
ikine;
toplantısı esnasında
Mustafa’nın cülûsuBabası : Dördüncü Mehmed
sultan ikinci Ahnu temin etmek üAnnesi ; Em etullah Rabia Gülnûs Sultan
med’in vefatını öğ­
zere faaliyete
ko­
Doğduğu tarih : 5 haziran 1664
renen
Sadrıâzam
yulmuş.
böylece,
Padişah olduğu tarih : 6 şubat 1695
Sürmeli Ali Paşa ohem devlet erkânı­
radan kalkıp kendi I Tahttan indirildiği tarih: 23 ağustos 1703
nın kararı, hem de
ölüm ü : 8 ocak 1704
sarayına gittiği sı­
saraydaki bazı şah­
rada Şehzade Mus­
Bilinen zevceleri : Saliha Sultan, sahsusiyetlerin boş dur­
var Sultan, Aiicenab kadın.
tafa da padişahın ömanı ası neticesinde
Çocukları : Ahmed, Emetullah (Sirke Os­
, lümünü duymuştur.
ekberiyet sisteminin
man Pasa zevcesi), Ahmed, Em ine (sı­
Tarih-i Raşid’de (C:
rası ile Çorlulu A]i Pa^a. Receb Pasa,
bir defa daha dü­
İbrahim Pasa,
Muhassıl Abdullah Pasa
2, S: 293) kaydedil­
zenli şekilde işle­
»evcesl), Has an, Hüseyin, Rukiye, Zeynep,
diğine göre; Şehzade
Selim, Safiye (Maktûl-2âde Ali Pasa, Mirmesi
sağlanmıştır.
^a Mehmed, Kara Mustafa, Alaylı Hacı
Mustafa, ölüm hâdi­
Ebubekir Paşalarla
evlenmiştir!,
Ayşe
ikinci Sultan Mus­
sesini öğrenir öğren­
(Köprülu-zâde Numan, Te2kfreci İbrahim.
tafa cülusunu takip
Koca Mustafa
Paşalarla
evlenmiştir).
mez saraya gelmesi
Mahmud (padişah olmuştur) Atike, Os­
eden günlerde tev­
için derhal sadrıâzaman (padişah
olmuştur) îsa, Mehmed,
kii Elmas "Mehmed
ma haber yollamış,
Murad .
*
Paşa'yı
İstanbul’a
hattâ bu davetini
Veziriazamları ; Sürmeli Ali Paşa — —
yolhyarak annesini
arka arkaya balta­
2 mayıs 1695 azil. Elmas Mehmed Pasa
? mayıs 1695 — 11 eylül 16S” sehid. AmcaEdirne’ye
getirtti.
cılar göndermek su­
iade Hüseyin Paşa 18 eylül 1697 — 4 ey­
Hükümdar eüîûslaretiyle tekrarlamış­
lül 1702 istifa. Daltaban
Mustafa Pasa
4 eylül 1702 — 24 ocak 1703 idam. R âm i
n m müteakip rast­
tır. Sadrıâzam ve
Mehmed Paşa 24 ocak 1?03 — 19/20 ağus­
lanan mühim ma­
tos 1703 Edirne vak'ası sebebiyle kaçıp
Şeyhülislâm
sara­
-aklanma.
ya gelinceye kadar
kamlardaki
erkân
bir taraftan da ye­
değişikliği
bunun
ni hükümdarın cülus merasiminde otu­ zamanında da az çok vuku buldu, ilk
racağı taht hazırlanmıştır.
Vaziyetten plânda sadaret kaymakamı Ahmed, ye­
anlaşıldığına göre, İkinci Ahmed’in ve­ niçeri ağası Murad Paşalar ile birinci
fatını müteakip, sarayda bazı kimseler m ir ahu r ve darüssaade ağası azledildi.
2254

İN I I E, 1 .WIAVJ

Bu değişiklikler sırasında Elmas Meh- mâyun göndererek (Tarih-i Raşid C: 2,
med Paşa sadaret kaymakamlığına geti­ S: 298i. zevk-ü safaya düşen padişah­
rildi. Yapılan değişikliklerin en mühim­ ların tebaasının rahat yüzü görmediğini
lerinden biri de şeyhülislam Sadık Meh- kaydettikten, ceddi Kanuni Süleyman
med Efeııdi’niıı azli (Tarıh-i Raşid C'. 2. gibi ordunun başında sefere çıkmak ar­
S: 312; ile yerine Rumeli kazaskeri zusunda olduğunu beyandan sonra, se
Me'nmed Efendi’nin geçirilraesiydi. Sul­ fere çıkmasının mı, Edirne'de kalması­
tan Mustafa. Sadık Mehmed Eiencii'yi. nın mı münasip olacağını devlet erkânı
şeyhülislâmlıktan
azlettiği
günlerde, ile görüşerek kendisine bldirmesini em­
rediyordu, Padişahın
şebzâdeliği
zama­
bu fermanı üzerine
nında hocası
olan
veziriazam
devlet
ve sekiz senedir Er­
erkânını toplayıp üç
zurum'da
ikamete
günlük bir müzake­
memur edilmiş bu­
reden sonra, hüküm­
lunan eski şeyhül­
islâmlardan Seyyid
darın sefere çıkışı­
Feyzullah E fendi'yi
nın çok masrafa mal
İstanbul’a davet et­
olacağı
neticesine
ti, oradan da Edir­
vararak, kendisinin
ne'ye getirterek şey­
Edirne’de kalması­
hülislâm yaptı.
nın uygun düşeceği­
Harp durumunun
ni arzettiyse de Sul­
arzettiği nezaket ve
tan Mustafa:
hazînenin çektiği pa­
«— Bana ağırlık
ra sıkıntısı yüzün­
ve hazine lâzım de­
den İkinci Abmed
ğil, mahallinde kuru
tahta geçince aske­
ekmek yerim, vü­
re cülûs bahşişi ve­
cudumu din uğruna
rilmemişti, Hâzine­
bezi ederim; her ne
de sıkıntı yine mev­
denlü meşak arzolııcuttu. Fakat bu de­
nursa sabrü taham­
fa İkinci Alımed’in
mül ederim ;hizmet-i
cülûsu
sırasındaki
ibadullah
tamama
gibi kapıkulu as­
ermeyince seferden
keri sefer için yolda
dönmeni, e l b e t t e
değil, cülusun vâki
kendim giderim»
olduğu Edirne’de idi.
İhtimal bir hâdise­
Diyerek devlet er­
İkinci Mustata
nin vukuunu peşi­
kânının kararma uy.
(Batılı bir ressamın eserinden)
nen Önlemeyi düşü­
madı. Böylece, se­
nen padişah ve dev­
fer hazırlığına giri­
let adamları bu hususta bir tesviye yolu şildi. Kapıkulu süvarilerinin, zamanında
buldular. Böylece «cülûs in'amu adı al­ ocaklarında bulunması için her tarafa ctında her ocağa bir miktar para verildi. mirler yazıldı. Sadnâzama yazdığı emir­
Bu ad altında yeniçeri ocağına ifeiyüz de de tekmil kapıkulu sınıflarının disipelli, cebecilere oııbeş, topçulara beş, sipah liıuerine dikkat edilmesini, işe yara­
ve silâhdar ocaklarına onbtşer kese akçe mayan, cenk bilmeyen kimselerle ocak­
(Tarih-i Raşid C: 2, S: 312) verildi.
ları doldurmamasını bildirdi. Bu sıkı emirleı- neticesi yapılan hazırlıklar hal­
P a d iş a h ın b iz z a t sefere ç ık m a
kın maneviyatını ds kuvvetlendirdi. Ye­
ni padişaha amitle bakan halk onun Vi­
is te ğ i
yana bozgunundan beri devam eden mu­
Sultan İkinci Mustafa padişahlığının vaffak iye tsizli kİ eri telâfi edeceğine ina­
üçüncü günü veziriazama bir hatt-ı hü­ nıyordu.
2255

SL'LTA.V M U ST A FA \IN A V U ST U RY A C E P R E SİN E S E F E R L E R İ

İkinci Mustafa sefere hareketinden
bir müddet önce Sadrıâzam Sürmeli Ali
Paşayı azletti. Sadrıâzamın azline Belgrad’a gönderilen binbeşvüz yeniçerinin
Cisr-i Mustafa Paşa mevkiine vardıkla­
rı sırada cülûs bahşişi bahanesiyle gü­
rültü eıksrmaiarı sebep oldu. Yapılan
tahkike göre; padişahı seferden alıkoy­
mak isteyen sadnâzam bunu tertip et­
miş ve Mühim bir hadise olarak göster­
meye çalışmıştı. Cisr-i Mustafa Paşa ha­
disesinde padişahı sadrıâzam aleyhine
iahrik eden adam Seyyid Fevzullah is­
tendi idi. Sadnâzam Ali Paşa Feyzullah
Efendi'nia şeyhülislâm yapılacağını sez­
miş ve bur,;! önliyebilmek için İmam
Meh.med Erendi'nin şeyhülislâmlık ma­
kamına getirilmesini temin etmişti. Fa­
kat şimdi Feyzullah Efendi Ali Paşaya
galebe çalıyor ve Sürmeli Ali Paşa Hasoda köşküne çağrılarak elinden mühr-ü
humâyun alınarak (2 mayıs 1965) kapıarasma hapsolunuyordu. Sürmeli Ali Pa­
şa azledilince mühr-ü humâyun sadaret
kaymakamı Eimas Mehmed Paşaya ve­
rildi. Bundan yirmi dört gün sonra Seyyia i'eyzLiüah Efendi de meşihata geti­
rildi ve İkinci Mustafa devrinin sonuna
kcdaı- süren siyasî faaliyetlerine başlama
imkânına kavuşmuş oldu.
Padİşah;n iîk seferi, Edirne’den
harsken
Sultan ikinci Mustafa 30 haziran

E.ipvenln Osmaniı ordusu tarafından
muhasara ve zaptı (Ricaut’dan)

1695 te Edirne'den hareket etti. Filibe
ve Sofya üzerinden ilerliyerek Edirne’­
den ayrılışından kırk gün sonra Belgrad’a
vasıi oldu. Buradan sonra ne tarafa ilerleneceğınin tespiti için aktedilen mec­
liste Lipve (J-ippa, Lipava) üzerine gi­
dilmesine karar verildi. Tamşvar (Temeş
var) ı almak isteyen AvusturyalIlar bu
şehrin kuzey doğusunda Maraş nehri kı­
yısında bulunan Lipve’yi uzun zaman­
dan beri tahkim etmişlerdi.
Lipve nin zaptı
Lipve'nin zaptına karar verilince, or­
dunun oraya ilerlemesi üzerine düşma­
nın Belgrad'ı muhasara ihtimaline karşı
Belgrad istihkâmlarının zayıf yerleri
gözden geçirilip takviye edildi. Şehrin
muhafızı vezir Koca Cafer Paşanın em­
rine ayrıca ilâve kuvvetler (Tarih-i Raşid C: 2, S: 333) bırakıldı. Bu sırada
Tököli İmre'nin Belgrad tarafında kal­
ması mahzurlu addedilerek yirmi adamı
ile birlikte İstanbul’a sevkedildi.
Ordu kurulan köprülerden 25 ağustosta Pançova tarafına geçti. Temeşvar önünden geçilirken bu ka­
lenin kumandanı Topal Hüseyin Paşa
tecrübesine binaen orduya alındı. Önden
sevkedilen kuvvet Tısa nehri kıyısında­
ki Ohca palankasını almıştı. 7 eylülde
ordu Temeşvar’ı geride bırakarak Lipve’ve doğru ilerlemekteyken Saksonya
Prensinin elli altmış bin kişilik bir kuv­
vetle yardıma geleceğine dair Lipve ku­
mandanına mektup yazmış olduğu öğre­
nildi. Sultan İkinci Mustafa’nın emrin­
deki Osmaniı ordusu Lipve (Lippa) ya
gelince siper kazmaya lüzum görmeden
heyecan içinde derhal hücuma geçti,
önce şehrin varoşu, sonra kalesi zaptedildi. Saksonya Prensinin yardıma ge­
leceğine güvenen kale kumandanı şid­
detle karşı koymaya çalıştıysa da kale­
nin asker sivil bütün halkı gibi esir düş­
mekten kurtulamadı. Lippa’da ele geçi­
rilen pek çok ganimet malı, mühimmat
ve silâhlar meyanında 39 balyemez ve
koloııborna, 5 havan topu ve külliyetli
miktarda barut vardı. Fethi müteakip
ele geçen zahire ve mühimmat Tamş-

2256

var'a nakledildi. Lippa’mn muhafazası­
nın güçlüğü hesaba katılarak kale ve is­
tihkâmları tahrip edildi.
Lugos zaferi
I.ippa'nm zaptım ır.ütesiıip Kirim
Kanı Hacı Selim Giray da orduya gelmiş
bulunuyordu. Bu arada, Temeşvar’m do­
ğu, Lippa'nm güney tarafında olaıı Lu­
gos (Lügcş ı-n zaptına gönderilmiş bu­
lunan Rumeli Beylerbeyi Mahmud Bey­
zade Mahmud Paşa General Veterani em­
rindeki kuvvetlerin kendi üzerine geldi­
ğini, Veterani’nin piyadeden başka yaıı nda or ile* bin kijLil; süvarisi bulun­
duğunu, bu bakımdan süvariye ihtiyacı
olduğunu bildiriyordu. Bu haber karşısmca evvelâ Lugos, s;nrp da Lippa’yı
kurtarmak niyetiyle Çanad’a kadar gel­
miş olan diğer Avusturya kuvveti üzeri­
ne yürünmesine karar verildi. Neticede
erdu eylülde (Tarih-i Haşid C; 2, S: 340)
Lippa önünden harekete geçti. Ordu ba­
taklık sahalardan geçtiği için topların
nakli hayli güç oldu. Bu arada Belgrad
muhafızı Caiz' Paşa’ya Titel’in zaptı için
kâfi miktarda kuvvet sevketmesi emrolunmuştu. Cafer Paşa’nın ayırdığı kuv­
vetler Tuna donanması ile işbirliği et­
mek suretiyle Tisa’nın Tuı.a’ya karıştığı
yerde bulunan Titel kalesini aldılar.
Osmanlı ordusu 21 eylülde Lugos’a
üç saatlik mesafeye geldiği zaman Ana­
dolu. Rumeli, Diyarbakır beylerbeyle­
riyle Kınnı süvarileri ileriye gönderildi.
Lugos muharebesi diye meşhur olan çar­
pışma ordunun buraya muvasalatının er­
tesi günü olan 22 eylülde cereyan etti.
General Veterani Temes ( Tameş)
nehri kenarında etrafı bataklık ve ge­
risi ormanlık olan bir sahaya ordugâh
kurmuş, zahire ve sair arabaları dizdir­
mek suretiyle de bir barikat meydana
getirmişti. Osmanlı ordusu taarruz et­
mek üzereyken Kırım Hanı aldığı emir
gereğince Temes nehrinden karşıya ge­
çerek düşmanın bir tarafını çevirmek üzere tertibat aldı. Osmanlı ordusu çok
şiddetli şekilde taarruza kalktı. Düşma­
nın attığı top ve tüfenge bakılmıyarak
hücum edildi. Muharebenin en şiddetli
anında Kırım süvarilerinin geriden taz­
yiki Veterani ordusunun iyice sıkışması­

nı temin etti. Neticede üç saatlik bir çar­
pışma sonunda kat’î bir zafer kazanıldı.
Düşman kuvvetlerinin mühim bir kısmı
kılıçtan geçirilmiş diğerleri de esir edilmişti. Tarih-i Raşid’e göre, muhare­
bede ölenlere General Veterani de dahi:di. Suâhacr Fmdıkl.lı Mehmed Ağa
ise tNusretnâme* sinde; Veterani’nin ya­
ralı olarak bin kişilik maiyetiyle Şebe§
(Sebes) c kaçtığını ve iki saat sonra orad'a öldüğünü bildirir. Avusturya kuv­
vetlerinin mağlûbiyetiyle bütün zahire,
ır.ühi'mmai, top ve tüfekleri ele geçiril­
di. Zaîcri "¡."i a’cip Lugos kalesi de hüCı..ıslarla alindi
Lugos muharebesi es­
nasında Türki^râKi de Kümeli Beylerbeyisi Mahmud Bev-zâde Mahmud Pa­
şa ile Diyarbakır Beylerbeyisi Şahin
Mehmed Psşa şehid düşmüştü. Sultan
Mustafa bu değerli kumandanların şehadeti karşısında tezssiiriinii gizleyeme­
mişti.
Lugos’un zaptından sonra ordudan
bir miktar kuvvet aynlarak Sebes üze­
rine sevkedildi. Buramn dört bin kişilik
muhafızı korkularından kaçmış olduğun­
dan rahatça alındı ve içindeki toplara
sahih olundu. Sc-bes'te elde edilen on

Avusturya ordusu kumandanlar ııdan ge­
neral Yeterini (‘"A Sfagjar Nemzet
Tortencte” dan)

2257

altı adet nakışlı top padişahın emriyle
İstanbul’a nakledilerek Sarayburnu’rıa
konuldu.
Veterani’den sonra karar gereğince
Çanad’daki Avusturya kumandanı üze­
rine gidilecekti.
Fakat Yeterani’nin
mağlûbiyetinden cesareti kırılan Sakson­
ya Prensi, emrindeki elli altmış bin kişi­
lik kuvvetiyle Erdel içlerine çekilmiş ol­
duğundan, ordunun avdeti uygun görül­
dü. Böylece 28 eylülde ordu Edirne’ye
gitmek üzere harekete geçti. «Nusretnâme» de kaydedildiğine göre, yolda padi­
şaha «Gazi» ünvanı verildi. Eflâk arazi­
sinden ilerlenerek Niğbolu’da Tuna’nm
sağ sahiline geçildi. Burada Kırım Hanı
ayrılarak memleketine gitti. Sultan Mus­
tafa 1 kasımda Edirne’ye vâs.i t'idu, üç
gün sonra Edirne’den de hareketle 18
kasım 1695 te İstanbul’a dâhil oldu.

Padişahın ikinci seferi
Sultan İkinci Mustafa’nın ilk seferi
muvaffakiyetli şekilde neticelenmekle
beraber, henüz AvusturyalIlara işgal et­
tikleri yerleri terkettirecek derecede bir
darbe indirilmiş değildi. Onun için pa­
dişah ikinci bir sefere daha çıkmak lü ­
zumunu hissetti. 158S baharında yine ha­
zırlıklar yapıldı. Bu defa sefere çıkılır­
ken bazı zengin şahsiyetlere, mühim me­
murlara ve hattâ paraca durumları iyi
olan vilâyet ayanlarına masraflarım ken_
dileri görmeleri şartiyle asker tedarik et­
tirilmesi. ayrıca saray bostancı aradan
da bin beş yüz kişi seçilerek orduya alınması, gerek malî bakımdan, gerekse
insan kaynağı yönünden hayli sıkıntı
içinde bulunulduğunu gösterir.
Hazırlıklar bitince Sultan Mustafa
20 nisan İ6S6 da Davudpaşa ordugâhın­
dan hareket etti. İstanbul İla Edime arasmdaki mesafe dokuz günde katedildi. Burada bir aydan fazla zaman geçi­
ren padişah nihayet 18 haziranda Edir­
ne’den hareketle kırk gün sonra Belgrada vâsıl oldu. Padişah daha Fdirne doy­
ken Ruslar Azak’ı kuşatmış oldukları ci­
hetle, bu seneki sefer esnasında Kır.m
Hanı Selim Gİray’ın yerinde kalması, sa_
dece oğullarından birisiyle bir r-iktar
kuvvet göndermesi tensib edilmişti.
ikinci Mustafa’nın Belgrad’a geldi­
ği günlerde Saksonya elektörü Friedrich

August ve General Heisler (Tarih dergisi
No. 13, S: SO) idaresindeki bir Avustur­
ya ordusunun Tamşvar’ı kuşatmaya gel­
diği haber alındı. Silâhdar Fındıklılı
Mehmed Ağa’nın »Nusretnâme» sindeki
kaj’dına göre, bu Avusturya ordusu kırk
bin yaya, yirmi bin atlı askerden m ü­
rekkep olup yüzaen fazla da topa sa­
hipti. Bu haberin alınmasını müteakip o
tarafa ilerlenmesi kararlaştırıldı.

Olasch ( Ulaş ) zaferi
Padişah ikinci Mustafa’nın idaresin­
de bulunan ordu, Tuna üzerine daha ön­
ce kurulmuş köprüden Pançova sahrası­
na geçti, skere yirmi günlük (Tarih-i Raşid C: 2, S: 36S) erzak dağıtıldı. Bu sı­
rada AvusturyalIların Tuna donanması­
nın, Tisa’nın Tuna’ya karıştığı sahada
bulunan Titel kalesi civarında Osmanlı
donanmasına zarar vermeye çalıştığı ha­
ber alındığından, evvelâ o tarafa ilerlen­
di. Tuna kollarından Temes suyu üzeri­
ne tombazlardan iki köprü kurularak ge­
çildi. Sivas Valisi Dursun Mehmed Pa­
şa Çarhacı (öncü) Şam Valisi Osrran Pa­
şa da dümdar (ardcı) idi. Haleb Valisi
Cafer Paşa ile Tuna kaptanı Aşçı Meh­
med Paşa’nın gayretleriyle bazı düşman
yuvaları ezilip nehir yolu açılıp tehlike­
siz hâle sokuldu.
Tisa nehri boyundan Temeşvar isti­
kametine ilerlenmeye başlandığı sırada
Kırım Kanınm göndermiş olduğu
altı
bin Tatar askeri (Tarih dergisi No: 13
Sa: 55) gelerek orduya katıldı. Temeşvar’a giden tek yol olan bataklık bir bo­
ğazdan ilerlenmeye başlandı- Avusturya­
lIlar bu boğazı kapatmaya çalıştılarsa da
muvaffak olamıyarak geriye atıldılar.
Böylece, dokuz günden beri Tamşvar’ı
kuşatmakta olan ve Türk ordusunun gel­
mesi üzerine kuvvetlerinin büyük kısmı­
mı ra muhasaradan çeken AvusturyalI­
larla ilk temas temin edilmiş oldu. Z ik­
redilen boğazın alınması üzerine Avus­
turya ordusu Temeşvar’dan geçip Tisa’ya
karışan Beza suyu kenannda Olasch (Olaş, Ulaş) mevkiine çekildi.
Osmanlı
ordusu AvusturyalIların
karşısında mevki aldı. Dört tarafa ara­
balar yerleştirilerek manialar meydana
getiriliyordu. Bu tertibatın alındığı 27 a-

2258

gustos 1696 (29 muharrem 1108) gününü
Osmaniı ordusu istirahatle geçirmek isti­
yordu. Fakat düşmanın taarruza kalk­
ması üzerine muharebe başladı. Sultan
Mustafa alının üzeri.ıde cuay.mn önün­
de duruyor ve etrafına herkesi gayrete
getiren emirler veriyordu. Avusturya hü­
cumuna Türkler daha şiddetle mukabe­
lede bulundu. Neticede düşman acı bir
mağlûbiyete uğratıldı. AvusturyalIlar on
beş bin kişilik kayba uğradı. Maktullere
General Heisler ve Caprara da dahildi.
Akşam karanlığı basarken muharebe sa­
hasının bir köşesine toplanan düşman
birlikleri ertesi gün sabahleyin erkenden
gerideki asıl ordugâhlarına çeki'di. m in­
iara karşı sevkedilen ve çoğu süvariler­
den mürekkep takip kuvvetleri tahkim
edilmiş düşman ordugâhının içine dalamadıysa da tüfenk, kılıç ve balta ile
yapılan çarpışmada hayli düşman askeri
öldürüldüğü gibi m ühimm at ve cepha­
ne arabalarımn çoğu zaptedildi. 3 u rruharebede bizim taraftan yeniçeri ağası
Balta-zâde Vezir Mahmud Paşa, Sadrıâzam Elmas Mehmed Paşa’nm Temeşvar
muhafızı olan kardeşi Vezir Mustafa Pa­
şa şehid düştü.
. Olasch muharebesinden sonra ordu
31 ağustosta Temeşvar’a geldi. Buranın
muhafızlığına Belgrad muhafızı Koca
Cafer Paşa tayin edildi. Rumeli Valisi
Arnavut Süleyman Paşa da Rumeli as­
keriyle birlikte onun yanında bırakıldı.
Temeşvar’a erzak ve m ühimm at konduk­
tan sonra ordu buradan hareketle Bel­
grad’a geldi. Konya ve Adana Valisi
Amca-zâde Hüseyin Paşa Belgrad muha­
fızlığına tayin (Tarih-i Raşid C: 2, S:
381) olunduktan sonra Sultan Mustafa
28 eylülde Belgrad’dan ayrıldı ve 25 ekimde Edirne’ye dâhil oldu.

Sultan İkinci Mustafa
(Kapıdağlı serisinden)
nan Bihke şehrini AvusturyalIlar otuz
bir gün süren (Tarih-i Raşid C: 2, S:
401) muhasara esnasında surlarını hayli
tahrib etmişlerdi. Bosna Beylerbeyi Meh­
med Paşa’nm Bihke üzerine yürümesi
düşmanın kaçmasına sebeb olmuştu.
Ordudan önce Belgrad’a gelmesi emrolunan Temeşvar muhafızı Koca Cafer
Paşa, bu arada Şebeş palankasını zaptettirmişti. Yine bu arada, İstanbul’da oturan Tököli İmre’nin Şam Valisi Mus­
tafa Paşa ile birlikte orduya gelmesi em­
redilmişti, Gerek bunların gerekse ordu­
ya katılacak sair birliklerin vusulüne
kadar Belgrad'da beklenirken Temeşvar
kalesine erzak sevkedildi.

Padişahın üçüncü seferi ve
Zenta yenilgesi
Sultan Mustafa AvusturyalIlara kar­
şı üçüncü defa sefere çıkmak üzere ge­
reken hazırlıkları yaptırdı ve 17 hazi­
ran 1697 de Edirne’den hareketle 10 ağustosta Belgrad’a vâsıl oldu. Padişah
yolda iken Bihke (Bihaç) kalesinin m u­
hasaradan kurtarıldığını haber aldı.' H ır­
vatistan kırallarının eski merkezi bulu-

Girişilecek harekâtın müzakeresi
Belgrad’dan ayrılmadan önce, girişi­
lecek harekâtın istikametinin tayini hu­
susunda birisi Sadrısza’n Elmas J.lehmed
Paşa’nm, diğeri padişahın huzurunda iki harp meclisi aktedildi. Şüphesiz asıl kararın verilmesine ârril olan top­
lantı padişahın huzuru ile aktedilen top­
lantı oldu. Harp meclisinde e'as müza­
kere mevzuu olan nokta, Tuna’dan Fan2259

çova sahrasına geçilerek Temeşvar tara­
fına mı, yoksa Sava’dan Zemun sahrası­
na geçilerek P. Varadin tarafına mı gi­
dilmesi meselesi idi, Varadin tarafına gi­
dilmesini Amca-zâde Hüseyin, Mısırlızâde İbrahim ve Bostancı Mahmud pa­
şalar; Temeşvar tarafına gidilmesini de
Temeşvar muhafızı Koca Cafer ve sadrı âzam Elmas Mehmed paşalar istemek­
teydi. Netice Tuna’dan Pançava sahrası­
na geçilerek Herlenmesi fikri galip geldi.
Belgrad harp meclisinden bahseden
Osmanlı kaynaklarında, iki görüşün iza­
hı sırasında yekdiğerinden farklı nokta­
lara rastlanır: Tarih-i Raşid’de (C : 2,
S: 307-309); sadrıâzamdan şikâyetçi ci­
lan vezirlerin onun kolay bir muvaffa­
kiyet kazanmasını istemediklerinden or­
dunun Tuna’yı geçerek Temeşvar tara­
fına gitmesi tavsiyesinde bulundukları;
Defterdar Mehmed Paşa’nın «Zübdetülvekayi» inde (Hamidiye Kütüphanesi
nüshası V : 304) , sadrıâzarrla arası açık
olan vezirlerin ondan çekindikleri için
fikirlerini açıkça söyliyemedikleri; SU
lâhdar Fm aıklılı Mehmed Ağa’nm «Nusretnâme» sinde (Veliyüddin Ef. kütüp­
hanesi nüshası V: 250). s a d n â z a A ı kendisininkine mugayir fikir serdedecekleri
peşinen baskıya maruz bıraktığı, ayni
zamanda P. Varadin’in Girit gibi zaptı
güç bir yer olduğu ileri sürülerek Fançova’ya geçilmesinin istendiği ;
Tarih
Dergisinin ikinci sayısında tetkiki yapı­
lan o devre ait bir risalede de, Koca
Cafer Paşa’nın Temsş.’arda yapf.;rd:ğ;
binaları padişaha gösterebilmek için o
tarafa yürünmesini istediği, Cafer Paşa­
yı çok seven padişahın onun tesiri altın­
da kaldığı ve neticede Cafer Paşa’nın
fikrinin galip geldiği kaydedilmektedir.
Halbuki bu mecliste Amca-zâde Hüse­
yin Paşa, Pançova tarafından ilerleme­
nin güç ve emniyetsiz olduğunu, zira Tu­
na’dan başka Temes, Bega sularının köp­
rü kurularak geçilmesi icap ettiğini, arazinin bataklık
oiduğunu, en nihayet
Tisa nehrinin geçilmesinin daha büyük
zahmet ve emniyetsizliği göze almayı ge­
rektirdiğini, bunlara mukabil Zemun
sahrasının böyle mahzurlar taşımadığını,
üstelik nehir donanmasının da ordu için
bir emniyet unsuru teşkil edeceğini bil­
dirmişti. Ne yazık ki Amca-zâde’nin fik­

rinin doğruluğu Zenta mağlûbiyetinden
sonra anlaşılabildi.

Belgrad'dan hareket
Derlenecek saha üzerinde karara va_
r iİdik tan sonra Tuna üzerine kurulan
köprüden ordu Pançova sahrasına geçti.
Temes ve Beka nehirleri de aynı şekil­
de aşıldı. Tisa (Theiss) nehri kenarına
gelindiği zaman Avusturya ordusu daha
geride ve Tisa boyunda bulunuyordu. Bu
sırada Titel muhafazası için yedi sekiz
biıı kişilik bir Avusturya kuvveti bıra­
kılmıştı. Sadrıâzam Elmas Mehmed Pa­
şa nehir üzerine köprü kurulmadan ye­
niçeri serdengeçtileri ve donanma levendleri ile karşıya geçti. Üç saatlik m ü .
cadeleyi müteakip Avusturya birliğini
mağlûb edip geriye atarak Titel’i aldı.
Titel kalesi manastırdan bozma olduğun­
dan pek ehemmiyetli de değildi, onun
için yıktırıldı.
AvusturyalIlar- casuslar vasıtasiyle
Ormanlı ordusundaki kumandanlar ara­
sında anlaşmazlıklar olduğunu haber alıyorlard;. Bu haberler onların ümitsiz­
liklerinin ortadan kalkarak cesaret bul­
malarına yol açıyordu.
Titel’in alınmasından sonra ordu
Kopile (Ccbiie) adası civarında bulun­
maktayken düşman pek uzakta olmadığı
gibi vaziyeti kötü ve maneviyatı da bo­
zuktu. Lâkin, Tarih-i Raşid’e (C: 2, S:
■--11: p;öre, veziriazama muarız kumancİR“ lar yüzünden düşmana hücum için
tertibat alınmamakla bir fırsat kaçırıl­
mıştır. Kopile civarından hareket edilip
Fulvar köprüsü geçildikten sonra, Osmanlı tarihlerinde «Sente» şeklinde kay­
dedilen Zenta şehri yakınına ve Tisa ke­
narına gelindi. Sadrıâzamla kumandan­
lar arasındaki anlaşmazlık yüzünden
sağlam ve sebatlı bir istikamet tayin ed il emiyordu. Bir aralık Segedin üzerine
gidilmesi kararlaştırıldı. Lâkin biraz
sonra bundan vazgeçildi. Padişah Zenta’dan Tisa’ya geçip Temeşvar yoluyla Erdel’e yürümek istemişti. Avusturya or­
dusu kumandanı Prens Ojen (Eugen)
evvelâ Segedîn’e gidileceğini öğrenince
oraya biraz kuvvet şevketti. Bilâhare y i­
ne casusları vasıtasiyle Tisa’dan geçilip
Erdel’e iierleneceğini haber aldı.

2260

Zenta faciası
Değerli bir kumandan olan Eugen de
Savoie Osmanlı ordusunun son niyetin­
den haberdar olunca, T İsa’nın geçilme­
sinden önce oraya yetişmek istedi ve tam
^eçiş sırasında yakalamaya da muvaffak
oldu.
Osmanlı ordusu Tisa’nm sol yakası­
na geçerken köprü kurulmuştu. Geçiş
sırasında düşman gelince asker korku
ve heyecana kapılıp intizamını kaybet­
mişti. Adeta askeri bir can korkusu sar­
mış olduğundan, emir ve kumanda din­
lemeden köprüye koşup bir an evvel öte
tarafa aşmaya bakıyordu. Askeri düşman
baskısından koruyup geçişi emniyete al­
m ak isteyen sadrıâzam bir m iktar kuv­
vet ayırarak Boşnak Cafer Paşa’nın em­
rine verip karakol hizmetiyle vazifelendirmiştı. Fakat düşmana mukavemetin
m üm kün olmadığını gören Cafer Paşa
geri kaçarken esir düştü. Ve Prens Öjen
tarafından sıkıştırılınca Osmanlı ordusu­
nun durumunu anlatarak padişah ve bir
kısım askerin karşıya geçtiğini, bir kıs­
m ının henüz bu tarafta olduğunu ve ağırlıklarm geçirilmesine çalışıldığını an­
lattı.
Prens Öjen fevkalâde bir fırsata nail
olmuş durumdaydı. Sen-Gotar muhare­
besinde olduğu gibi Osmanlı ordusu teh­
like arzeden en sıkışık halinde yakalan­
mıştı. Hasım taraf için bu bulunmaz fır­
sata ilâveten Prens ö je n müşkül vazi­
yette yakaladığı Osmanlı ordusunun son
dum m una ait sağlam bilgiye de sahipti.
Bunun için memnun ve kendisinden em in şekilde derhal Osmanlı kuvvetleri
üzerine yürüdü. P. Varadin tarafından
süratle ilerleyip yol almış bulunan düş­
manın evvelâ yirmi bin kişilik süvari
kuvveti gelmişti, piyadeleri onların he­
men arkasmdaydı. Şayet düşman kuv­
vetleri gelir gelmez derhal hücum edil­
miş olsaydı bir sarsıntı meydana getiri­
lebilir, belki de malûm facia vuku bul­
mazdı. .Lâkin kaynakların ifadelerinden
anlaşıldığına göre, ordunun bir kısmı
karşıya geçti, henüz geçmiyenlerde de
birdenbire maneviyat bozulmuş olduğu
cihetle, muhtemelen çabucak taarruza
kalkacak cesaret kalmamıştı.
Osmanlı tarihine Zenta faciası şek­
linde mal olmuş bulunan muharebe 11

Avusturya ordusu kumandanı Prens Eu­
gen de Savoie (Bibliothèque nationale’deki bir estamp’tan)
eylül 1697 günü cereyan etti. Prens Öjen’in 60 bin kişilik ordusuyle gelince
derhal taarruza geçeceğini ve bilhassa
köprüyü tahribe çalışacağını Elmas Meh_
med Paşa ve diğer kumandanlar anla­
mışlardı. Asker intizamını kaybettiğin­
den köprü yıkılmaya meyletmişti. Sadrı âzam evvelâ ağırlıkları geçirip köprüyü
kaldırmak ve diğer askerle düşmana kar­
şı koymak istedi. Fakat yeniçeri ağası
Mabmud Paşa’nm, arabaların geçişinin
sabaha kadar süreceğine dikkati çektik­
ten sonra, askerin çoğunun karşıya geç­
miş olması sebebiyle bu kadar geniş da­
ireyi ihata edecek kadar kuvvet bulun­
madığı, binaenaleyh top ve zahire ara­
balarını çekip köprü başında askeri met­
rise sokalım şeklinde bir tavsiyede b u ­
lunması üzerine müdafaa hattı daraltıl­
mak istendi. Elmas Mehmed Paşa, düş­
man geldiği sırada alelâcele yaptırdığı
siperlerden asker ve topları geri çekip
daha dar sahalı bir hat tutmak isterken
vaziyeti kavrıyamıvan askerler düşman
bastı zanniyle paniğe kapılarak köprü
ve nehre doğru çekilmeye başladılar. Bu
vaziyet karşısında Sadrıâzam ve bir k ı­
sım kumandanlar köprü başına koşup as­
keri siperlere sokmaya çalıştılar. Os2261

manii hatlarında beliren şaşkınlığı sezen
düşman, hücumunu yeni metrislere tev­
cih ettiği gibi, ustalıklı manevra ve amansız tüfenk ateşleriyle mevcut sarsın­
tıyı artırmaya muvaffak oldu. Düşmanın
kurşun yağmuruna dayanamıyan asker,
nehir ve köprüye doğru çekilmekte ve
hattâ kaçmakta olduğu için Elmas Mehmed Paşa köprünün iki tombazım kaldırttı. Elinde kılıç olduğu halde kaçan
askerin önüne çıkarak, ağır sözler sarfetmek ve hattâ bazılarını yaralamak su­
retiyle kaçanları durdur.: ak istedi. Fa­
kat asker «biz bu halle, i senin tedbir­
sizliğinden düştük» diyerek kendisini
parçaladı. Biraz sonra düşman köprü ba­
şını zaptettiği gibi köprüyü de ortasın­
dan ikiye böldü. Artık ordunun geri ta­
rafı da çevrilmiş oluyordu. îş bu dere­
keye vardıktan sonra çember içinde ka­
lanlar döğüşe dögüşe şehid düştüler.
Kurtuluş ümidiyle Tisa sularına atlıyanların çoğu da boğuldular. Zeııta önünde

bu facia cereyan ederken karşı tarafta;
bulunan ordunun büyük kısmı seyirci
kalmaktan başka bir şey yapamadı. Böylece Tisa’yı yüzerek geçenlerden başka
Zenta tarafındaki asker ve kumandan­
lardan hiç kimse kurtulmadı. Kuman­
danların mühim kısmı sadrıâzamla bir­
likte olduğundan ordunun uğradığı ku­
mandan zayiatı pek ağırdı. Sadrıâzamdan başka Anadolu Valisi Mısırlı-oğlu
İbrahim Paşa, Temeşvar muhafızı Koca
Cafer Paşa, Adana Valisi Fazlı Paşa,
yeniçeri ağası Balta-oğlu Mahmud Paşa,
Diyarbakır Valisi Kavukçu İbrahim Pa­
şa, Maraş Valisi Yunus Paşa, Sığala san­
cağı mutasarrıfı Süleyman Paşa, Amas­
ya mutasarrıfı Mahmud Paşa ve daha
birkaç beylerbeyi ve sancak beyi, kul
kethüdası, zağarcıbaşı, muhzır ağa, ce­
beci ve topçu başılar, elli yedi adet ye­
niçeri çorbacısı, yani bölük kumandanı,
yirmiden fazla sipah ve silâhdar serden-

AN?

Zenta’da köprü-başında cereyan eden muharebenin umumi görünüşü ve beri kıyıdakilerin telâşı (A Magyar Nemzet Törtene'deıı)
2262

geçti ağası, ondan fazla alaybeyı kayıp­
lara dahildi.
Zenta’da uğranılan insan kaybına
dair eski Osmanlı tarihlerinde kesin bir
rakam mevcut değildir. Ancak Tarih-i
Ftaşid (C: 2, S: 41.4) de ordunun sekiz­
de birinin mahvolduğunu yazar. Batılı
tarihçiler umumiyetle 20 bin kişinin vu­
ruşarak, 10 bin kişinin ise sularda boğu­
la ra k öldüğünü kaydederler.

O rdunun durum u ve padişahın
Edirne’ye dönmesi
Tısa nehrinin karşı tarafına geçen
orduda mevcut erkân padişahın etrafın­
da toplanarak vaziyeti görüştü. Anlaşıl­
dığına göre, buradakilerin de rraııeviyatı fazlaca bozulmuştu. Zira, düşmanın
köprüyü tamir etmesi ve geçilebilir ha­
le sokması birdenbire m üm kün olamıyacağı halde, yeni bir mağlûbiyetten kor­
kularak derhal Temeşvar’a çekilmeye ka­
rar verildi. Tarih Dergisinin ikinci sayı­

sın da tetkiki yapılan o devre ait bir ri­
saledeki kayda göre, düşmanın köprüyü
tamir ederek geceleyin baskın yapaca­
ğından korkanlara padişahın kendisi de
dahildi. Bu korku yüzünden top, çadır
ve m ühimm at olduğu gibi yerinde bıra­
kılarak geceleyin derhal Temeşvar yolu
tutuldu. Ordunun bu şekilde çekilmesi
gayet manasız bir hareketti. Ordu efrad. arasında bazı kimselerin düşrranm üç
güne kadar bu tarafa geçemiyeceğini tah­
min ederek geri kalıp çadırları yağma
ettiğini, hattâ ordu helvacılarından biri­
nin tahin helvası kutularını bir öküz arafcasma yükliyerek üç gün sonra Temesvar'a gelip orduya katıldığını Tarih-i
Raşîd'de okumaktayız.
Osmanlı ordusu bu şekilde çekilmek­
le beraber muharebede epeyce telefat
vermiş olan AvusturyalIlar da kendile­
rinde Türkleri takip ile kale muhasara­
sına girişme kudreti göremediler. Fakat
ertesi gün köprüyü tamire başlayıp
Türkleriıı bırakıp gittikleri şeyleri zap-

Zenta köprü-başında cereyan eden savaştan yakın bir görünüş
(Story of the Nations’dan)
2263

tetmekten de geri kalmadılar. Böylece
AvusturyalIlar gayet zengin ganimete sahib olmuş bulunuyorlardı. Bunlar: bir­
çok top ve harp malzemesinden başka
(İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Ta­
rihi C: 3, S: 582) dokuz bin araba, altı
bin deve, onbeş bin öküz, yedi bin at,
yirmi altı bin gülle, beş yüz küsur bom­
ba, tahminen kırk bin altınlık hüküm ­
dar hâzinesi, üç milyondan fazla altını
havi ordu hâzinesi, padişah ailelerine
mahsus on sekiz koşulu araba, padişaha
mensup on kadın idi. Elmas Mehmed
Paşa’m n ölümü dolayısiyle mühr-ü humâyun da düşman eline geçmiş bulunu­
yordu.
Tİmî kıyısından harekelinin iercası
gecesi Tcmeşvara vâsıl elan Sultan
Mustafa on gün kadar burada kaldı. Temeşvar’da mevcut muhafızlara ilâveten
mühim miktarda ilâve kuvvet ve bilhas­
sa eyâlet askeri bıraktıktan sonra ordu
ile Belgrad'a geçti. Burada da zahire ve
asker takviyesi yapmasını müteakip Bel_
grad’dan hareketle Edirne’ye geldi.

Bosna - Saraya yapılan hücum
Bosna muhafızı Mehmed Paşanın ölüm ü üzerine buradaki levend askerinin
disiplininin bozulduğunu öğrenen Avus­
turyalIlar, ekim ayı içinde Bosna’ya ace­
le kuvvet şevkettiler. Bosna arazisinde
bazı palankaları yakıp yıkan Avustrrya kuvveti açık bir şehir vaziyeti arzeden Bosna-Saray’a da girerek şehri yağ­
ma ve tahrib ettiler. Padişah bundan ha­
berdar olunca 4500 asker, mühimmat ve
erzak şevketti. Bosna Valiliğine Daltaban
Mustafa Paşa tayin olundu.
RÜS

İkinci Mustafa zamanında Avustur­
ya cephesinden sonra ikinci derecede ehemmiyet arzeden cephe Rus cephesi
idi. Venedik ve Leh cephelerinde de m ü ,
cadele durmuş değildi. Venedik cephe­
sinde, ikinci Ahmed devri Venedik cep­
hesi hâdiselerinin sonunda ilâveten k ı­
saca belirtilen şeyler olmuştu. Lehistan
cephesindeki durum ise, bir önceki pa­
dişah devrindekinden farklı değildi. Leh­
ler müteaddit defa kuvvet sevketmeieri-

Amca-zâde Hüseyin Paşa’nın
Sadrıâzam tayin edilmesi
Sultan Mustafa Temeşvar’a varınca,
şehid düşen Koca Cafer Paşa’d an açılan
buranın muhafızlığına Elmas Mehmed
Mehmed Paşa’nın kethüdası Abdi Ağaya
vezaret tevcihi suretiyle tayin etti. Daha
Temeşvar’a varmadan önce de Belgrad
muhafızı Amca-zâde Hüseyin Paşa’ya adanı yollıyarak Temeşvar’a çağırttı. Sul­
tan Mustafa, Bclgrad’daki harp meclisin­
de Amca-zâde’nin beyan ettiği mütaleaııın isabetli olduğunu şimdi anlıyordu.
Köprülü Mehmed Paşa’nın kardeşi Ha­
şan Ağa’nm oğlu olan Hüseyin Paşa,
Köprülü-zâde
I'âzıl Ahrred ve Fâzıl
Mustafa paşaların sadaretleri devrinde
«Amca-zâde» diye anılmaya başlamıştı.
Kendisi Temeşvar’a gelince (18 eylül)
mühr-ü humâyun teslim edildi. Hüseyin
Paşa’nın sadrıâzam tayini üzerine açılan
Belgrad muhafızlığına ise Karaman Va­
lisi Bıyıklı Mehmed Paşa getirildi.
Amca-zâde Hüseyin Paşa padişahla
birlikte Edirne’ye döner dönmez düzgün
iş görebilmek için, ilk iş olarak hüküm ­
darın etrafındaki dalkavuk ve hilekâr
kimseleri uzaklaştırmaya çalıştı. Bu cüm_
leden olarak, irtikabı ve hükümet işleri­
ne müdahalesi ile nazarı dikkati celbe­
den Küçük Müezzin diye tanınan Ana­
dolu Muhasebecisi MehmeJ Çelebi’yi ve
birinci mirahur Ahmed Ağa’yı azlederek
Edirne’den İstanbul’a gönderdi. Bu ara­
da kıymetli bir şahsiyet olan Rami Meh­
med Efendi’yi de İstanbul’dan getirterek
(Tarih-' Raşid C: 2, S: 431) reisülküttab,
akrabasından Kıbleli-zâde Ali Beyi de
kapıcılar kethüdası tayin etti.

CEPHESİ

r.e rağmen Komaniçe’yi ata:ram;şlar, fa­
kat Boğdan’da bazı yerleri işgal edebil­
mişlerdi. 1696 senesinde, Leh cephesi se­
raskeri Yusuf Paşa Kırım hanzâdelerinden Gazi Giray ile birlikte Komanıçe’ye
zahire götürmüş, sonra Gazi Giray Le­
histan içerlerine uzanan akın hareketin­
de bulunmuş ve esir ve ganimet alarak
geri dönmüştü. 1697 ymnda da Kaplan
Giray Komaniçe üzerinden Lehistan’a
girmiş, on iki bin kişilik bir Leh kuv­
2264

#

vetini Furcan manastırı civarında boz­
duktan sonra esir ve ganimetle dönmüş­
tü. Kısacası gerek Venedik, gerekse Leh
cephesinde yeni bir gerileme ve tehlike
arzeden bir hal vuku bulmamıştır. Fakat
Rus cephesi bunlara benzememekteydi.
Rusların Osmanlı devletini düşündürecek
bir kudret haline gelmiş oldukları Dör­
düncü Mehmed zamanındaki Çehrin se­
feri ile anlaşılmışsa da, o sırada Ruslar
mütecaviz durum takınmaktan çekinmiş,
lerdi. Şimdi ise, artık o çekingenlikten
sıyrıldıkları, ele geçirmek istedikleri şe­
ye kavuşabilmek için mütecaviz duruma
geçmekte oldukları görülmektedir. Ger­
çi bu tecavüz işinde Ruslar re’sen karar
sahibi değildi, ikinci Süleyman devri va­
kaları meyamnda işaret olunduğu üzere,
mukaddes ittifaka dâhil devletlerin tah­
rik ve teşviki onlar üzerinde müessir ol­
maktaydı. ikinci Mustafa zamanındaki
Rus tecavüzü de, o ittifak grupuna dâ­
hil olmanın eser ve neticesiydi. Fakat
Rusların vaziyeti Osmanlılar için artık
«üzerinde dikkat ve hassasiyet gösteril­
mesi gereken bir meseles mahiyetini arzediyordu.

Azak sancak beyinden, alınan haber
üzerine, Kefe beylerbeyi Murtaza Faşa
ile K ın m Hanı Selim Giray’ın oğulla­
rından Kaplan Giray buraya gelmişler­
di, önce surlar dışında mücadele edil­
diyse de düşman askerinin sayıca fev­
kalâde kabarık oluşu yüzünden bilahare
kale dahiline girildi, Maamafih, zaman
zaman huruç hareketleri yapılarak Huş­
lara ağır zayiat verdiriliyordu. Ruslar
Azak’m Kuş kalesi
denilen kısmının
karşısına bir kule yapıpı toplar yerleş­
tirerek Azak kalesini daha müessir şe­
kilde dövmeye koyuldular. Bu arada
Trabzon beylerbeyi Ali Faşa’nın bir m ik­
tar kuvvetle imdada gelmesi kaledekilerin maneviyatlarının takviyesine yaradı.
Rusların kabarık sayıları karşısında bir
avuç kalan buradaki kahramanlar meta­
netle dayandılar. Nihayet Kırım veliah­
dı Devlet Giray’ın İmdada
geleceğini
haber almaları üzerine Ruslar çekilmeye
karar verdiler. Bu arada ordularında çı­
kan salgın hastalık yüzünden günde beş
yüz ölü veriyorlardı. Doksan altı gün­
lük bir muhasaradan sonra buradan çe-

Kuşların taarruza seçmesi ve Azak
kalesini muhasarası
Sultan. Mustafa’nın birinci Avustur­
ya seferine çıktığı 1095 yazında Rusla­
rın büyük kuvvetlerle Osmanlı arazisine
hücuma geçtikleri görüldü. Bu hareket,
Rusların Karadenize çıkma arzularının
da bir ifadesiydi,
İkiyüz bin kişiyi aşan ve üç yüz to­
pu bulunan (Tarih-i Raşid C: 2, S: 352)
bir Rus ordusu 10 Temmuz 1695 (23 Z il­
kade 110CJ da Azak kalesi yakınına gel­
di. Ruslar ansızın Azak önüne inmeyi
tasarlamışlardı. Fakat Azak sancak beyi
Mustafa Bey Rusların hazırlıklarından
haberdar olunca, bir taraftan Azak kale­
si dışında siperler kazdırırken bir yan­
dan da Kırım hanı vasıtasiyle hüküme­
ti durumdan haberdar etmişti. Azak ya­
kınma gelen bu büyük Rus ordusu Azak sancak beyinin istihbaratının gayet
doğru olduğunu
gösteriyordu. îkiyüz
binlik bu ordu evvelâ denizden onbeş
bin kişilik, karadan da altmış bin kişi­
lik öncü kuvveti sevketmişti. Çar Petro
da orduda bulunuyordu.

Rus

2265

çarı Birinci P e tro ’n u n gençlik
devrine ait bir resmi

Rusların Azak muhasarasndan bir gö­
rünüş (Risaiit’ds,îi)
kilirken (13 Ekim 1695) bilhassa Kap­
lan Giray’ın taarruzlariyle ayrıca hırpa­
lanmaktan da geri kalmadılar.
Ruslar Azak kalesini muhasara et­
tiği zaman Özi boyundaki Doğan-kale’nin muhafızları Azak’a taşınmıştı. Bu­
ranın muhafızsız kaldığını duyan Ruslar
60 bin Barabaş kazağı ve S0 bin Rusian
müteşekkil bir orduyu da Özi boyuna
göndermişlerdi. Bu kuvvetlerle Doğan kale’yi de aldılar. Bu birinci Azak ku­
şatmasında Rusların
zayiatı, Osmanlı
kaynaklarına göre elli-altmış bin, Batı­
lı kaynaklara göre 30 bin kadardır,

Kuslarm ikinci taarruzu ve
Azak kalesinin düşmesi
Ruslar. 1695 yılındaki Azak kuşat­

masında ağır zayiata ve muvaffakıyetsizliğe uğramalarına rağmen ümitsizli­
ğe kapılmadılar ve ertesi sene hücumu
tazelediler. 1695 - 1696 kışı ve ilkbaha­
rında Don nehri üzerindeki Voronej şeh­
rinde Petro’nun emriyle tersaneler ku­
ruldu. Moskova’dan gemi yapmasını bi­
len yabancı ustalar getirildi. Petro’nun
gayet sıkı emir ve takipleriyle civarda­
ki köylüler ağa; kesip tersaneye taş.dı.
ustalar da gemileri yaptı. Böylece 1696
ilkbaharında (Akdes Nimet Kura t, Rus­
ya tarihi S; 253) Don nehrinde £0 gemi­
lik bir donanına hazır vaziyete geldi. Bu
donanma Ruslar için mühim bir kuvvet
âm ili olacaktı. Zira bu sayede Türk ge­
milerinin Azak önüne gelmesini önliyecek, böylece Azak müdafilerinin hem im ­
dat alması daha fazla güçleşecek, hem
de kale nehir tarafından da sıkıştırılabilecekti.
Ruslar bu derece hazırlık yaparken
maalesef Türkler ayni derecede gayret
gösteremedi. 1695 muhasarasında Azak
surları pek fazla
tahribe
uğramıştı.
Bunların tamirinde ihmal gösterildi. Azak kalesinin tamir ve muhafazasına
memur edilen Trabzon valisi Kalaylıkoz
Ahmed Paşa’nın firarı
(Tarih-i Raşid
C: 2, S: 38S) işlerin aksamasında hayli
müessir oldu. Gerçi onun firarından
sonra kethüdası ayni işle vazifelendiril diyse de artık geç kalınmıştı. Zira, ka­
ra ve nehirden Rus kuvvetleri gelerek
Azak kalesi etrafına metrisler kazıp top­
lar yerleştirmeye başlamışlardı. Çar Petro yine Rus ordusu ile beraberdi ve bu
defa «topçu» sıfatiyle kale­
nin muhasarasına bizzat iş­
tirak ediyordu. Azak kalesi­
nin müşkül durumda kalmas.ma tesir eden dier âmil, bir
sene önceki ağır zayiattan
sonra Rusların hemen ertesi
yaz
tekrar
geleceklerinin
tahmin edilmemesiydi. Anlaş-.Ian, bu defa
haber alma
işleri de iyi işlememişti.
Ruslar Azak kalesini ikinci defa muhasara ettikle­
ri sırada kaledeki kuvvetler,
büyük Rus ordusu karşısında
iııanılmıyacak derecede azdı.
Halbuki Ruslar geçen yıl

ö z i boylarına hücum ettiril­
miş olan Barabaş kazakları­
nı dahi Azak önüne getir­
mişlerdi.
Eus
muhasarası
başlayınca kaledeki bir avuç
insan harap surların gerisine
toprak yığarak bunların ar­
kasından mukavemete devam
ediyordu. Muhasaranın baş­
lamasından sonra Erzurum
valisi Baki Paşa, vezir Ali
Paşa, Hazinedar Haşan Paşa
imdada geldilerse de düşma­
nın gayet sıkı tertibat alma­
sı sebebiyle içeri giremediler.
3 Haziranda başlıyan muha­
Rus donanmasının Azak muhasarasındaki faaliyeti
saraya mukavemet eden ve
dört beş yüz kişiden ibaret
Don nehrinde daimi şekilde donanma bu­
kalan müdafiler nihayet yardımdan ülundurdular.
mitlerini keserek Azak kalesini teslim
Azak kalesi elden gidince Rusların
ettiler (6 Ağustos 1696 - 7 Muharrem
1108).
Azak denizinden Karadenize geçmesine
ayni zamanda Kuban nehri vadisinde
Azak kalesinin kaybı Türklerde de­
tenditkâr bir durum kazanmalarına m â­
rin bir teessüre, Ruslarda da büyük bir
ni olmak isteyen Osmaniı hüküm eti r
sevince sebep oldu. Bu muvaffakiyet
Kuban nehri ağzında bir kale inşa ettir­
Moskova’da emsali görülmemiş bir coş­
di. Tarih-i Raşid’de (C: 2, S: 398) Açu
kunlukla kutlandı.
Azak’m kaybı ile
kalesi şeklinde kaydedilen 382 zira’ uRuslar Karadeniz'in kilidi sayılan bir
zunluğunda 160 zira’ genişliğindeki bu
yere sahip oluyor ve Türklerin Karade­
kalenin inşasına Kalmuklar mani olmıniz hâkimiyetinde ilk rahne açılmış bu­
ya çalıştılarsa da püskürtüldüler. Açu
lunuyordu.
kalesinin inşası ile
düşmanın Taman
Ruslar Azak kalesini alınca burası­
yarımadası üzer; ilden Kerç yarımadası­
nı iyice tahkim edip içerisine sekiz bin
na atlama tehlikesi de az çok önlenmiş
kişilik muhafız kuvveti koydular. A yrı­
oluyordu.
ca donanma işine ehemmiyet vererek
HARBE NİHAYET VERİLMESİ VE KARLOFÇA MUAHEDELERİ
Zenta mağlûbiyeti sırasında ordunun
sekizde birinin zayi olması ve bir çok
değerli kumandanların şehid düşmesi
OsmanlIlarda sulh arzusunu kuvvetlen­
dirmişti. Gerçi bu mağlûF.. _ae her şey
mahvolmuş değildi. Lâkin 1683 senesin­
den beri yıpranan Osmaniı devleti için
Zenta mağlûbiyeti
ehemmiyet arzediyordu. Bir çok topraklar elden çıktıktan
başka imparatorluğun insan kaynaklan,
mâliyesi, iktisadiyatı sarsıntıya uğra­
mıştı. Harbin fena şartlar altında uzun
yıllar devamı, mütemadiyen cephelere
insan taşınması yüzünden halkın topra­
ğı ekme, vergi verme ve istihsal gücü
azalmıştı. Müteaddit defalar «nefir-i âm»

tatbiki, yani eli silâh tutanların askere
alınması, mevzuubahis iktisadi sıkıntı
lara âm il olmakla beraber devletin as
ker bulup toplamakta karşılaştığı müş­
külâtı da ifade eden bir hâdiseydi. Esas
iş görecek unsurun cephelere taşınması
yüzünden geride kalanların gereği ka­
dar istihsalde
bulunamam alarma rağ­
men vergi nisbetinin değişmemesi onla­
rın vergi yükü
altında
ezilmelerine,
hattâ bazılarının yerlerini terketmelerine sebep oluyordu.
Mütemadi harp
masrafları altında ezilen hükümet İse,
vergileri tahsilde güçlük çektikten başka
para basacak gümüş ve altın bulmakta
da güçlük çekiyordu. Bütün bunlara i ­

2267

lâveten Anadolu ve Irak tarafında âsâyişsizlik, Rumeli tarafında hıristiyan te­
baanın düşmanla işbirliği ve çete faali­
yetleri görülüyordu. İşte bütün bu hal­
ler Osmanlı devletini sulhe temayül et­
tiren sebeplerdi.
Harp cephesi çok genişti. Avrupa’­
nın en kalburüstü devletleri imparator­
luk arazisine saldırmakta, muharebe tek
bir cephede cereyan etmediğinden m u­
ayyen bir yere muazzam bir kuvvetle
yüklenmek de mümkün olmamaktaydı.
Düşmanların en kuvvetli olan Avustur­
ya cephesine sadrıâzamlar ve padişah,
gittiği halde, dört cephede çarpışıldığı
müddetçe Macaristan’ın istirdat edilemiyeceği de Osmanlı devlet adamlarınca
anlaşılmış bulunmaktaydı.
Osmanlı devlet adamları içinde za­
man zaman sulh arzusu besliyenler ol­
muş, İkinci Süleyman’ın cülusu sırasın­
da da mühim bir sulh teşebbüsü yapıl­
mıştı. O sırada AvusturyalIlar geniş is­
tekler ileri sürmüşler, bu hareketleriyle
sulh için içten bir arzu duymadıklarını
belli etmişlerdi. Fakat bu defa onlarda
■da sulh arzusu mevcuttu. Venedik h ü ­
kümetinin düşüncesi de onlarınki gibiy­
di. Tabiî bu harp AvusturyalIları da
hayli yıpratmıştı. Gerçi 1688 den beri
iki cephede harbeden Avusturya 1697
yılında müttefikleri ile birlikte Fransız­
larla Hyswick (Risvik) muahedesini
aktetmek suretiyle yalnızca OsmanlIlar­
la harbeder duruma girmişti. Fakat Avusturyayı meşgul eden yeni bir mese­
le vardı. Bu mesele «İspanya veraseti»
meselesiydi. Avusturya hükümeti batı
sınırında yeni bir harpten çekinerek Os­
manlIlarla sulhe kavuşma arzusu duyar­
ken, İspanya veraseti harbine hazırlanan
Fransa ise OsmanlIların harbe devamı­
n ı istiyordu. Bunlara mukabil Avrupa
İşlerinde mühim roller oynayan devlet­
lerden İngiltere ve Felemenk de Avru­
p a ’nın doğu ve güney doğu mıntıkasın­
da sulhun teessüsünü arzulamakta idi.
Siyasi durum böyleyken, Zenta m ağlû­
biyetinden sonra OsmanlIlardaki
sulh
arzusunu sezen îstanbuldaki İngiliz el­
çisi Guiliaume Pâget ile Felemenk elçi­
si Coüiers, Sadrıâzam Amca-zâde H ü ­
seyin Paşa’ya sulhe ait eski tekliflerini
tekrarlıyarak muharipler arasında sulh

için tavassutta bulunabileceklerini
lirttiler.

be­

Sulhe götüren zeminin
hazırlanması
Osmanlı basımlarının en başında
gelen AvusturyalIlarda da sulh arzusu­
nun belirmesi, sulhe giden zeminin ha­
zırlanmasında kolaylığı sağladı. Tabiatiyle peşinen mühim olan mesele, tarafla­
rın hangi şartlar altında sulhe doğru ilerliyecekleri idi. Amca-zâde Hüseyin
Paşa mutavassıt elçiler vasıtasiyle kar­
şı tarafın temayülüne dair bilgi edinin­
ce, Kırım hanının da hazır bulunduğu
bir .mecliste meseleyi görüştü. Ondan
sonra mutavassıt elçilere Osmanlı devle­
tinin hangi formülle sulhe gidebileceği­
ni bildirdi. Bu formül halihazır duru­
mun kabulünden ibaretti. Osmanlı h ü ­
kümeti, halihazır durumun kabulü for­
mülünü benimsemekle beraber, Erdel’de
Osmanlı menfaallannın korunması
ve
ayrıca bazı arazinin boşaltılması ve ba­
zı kalelerin yıktırılmasını da ileri sürü­
yordu. Bu noktalar Avusturya hüküme­
tine aksettirilince AvusturyalIlar Erdel
üzerinde bir hak talebine yanaşmayıp
diğer Osmanlı istekleri üzerinde anlaşa­
bileceklerini, ancak sulhun yalnız iki
devlet arasında değil müttefiklerini de
içine almasını istediler. Bu durumu be­
nimsemek ihtiyacını hisseden Amca-zâde
Hüseyin Paşa, mutavassıt elçiler muva­
cehesinde 27 Ocak 1698 de Edirne’de,
sulh için ön proje sayılabilecek bir pro­
tokol hazırladı. Amca-zâde Hüseyin Pa­
şa İngiliz ve Felemenk elçilerine sulhe
tavassut edebileceklerini bildirdiği sıra­
da Fransız elçisi ayrıca bir tavassut tek­
lifinde bulunarak Lehlileri Avusturyadan ayırıp OsmanlIlarla müstakilen sul­
he götürmek istemişse de bu tavassut
nazikâne red olunmuştu. Zira, Osmanlı
hükümeti basımları arasında Avusturyayı mihver vaziyetinde görüyordu.
Sulh için zemin ve nihayet on pro­
je hazırlanmakla beraber, askeri bakım­
dan uyanık ve hazırlıklı bulunulmaya
da dikkat edildi. Bunun için eski yıllar­
dan daha fazla asker toplandı. Sulh,
ihtimali dolayısiyle, padişahın sefere
çıkmasının lüzumsuz masraf yapılması­

2268

na âmil olacağı düşüncesiyle ordunun
serdarlığına Sadrıâzam Amca-zâde H ü­
seyin Paşa getirildi. Sadnâzam 30 Ma­
yıs 1698 de Edirne'de otağa çıktı. Bir
taraftan da sulh işiyle meşgul oldu. Edirne'den hareketinden sonra da ayni
sahadaki meşguliyeti devam etti. Ordu
Sofya’ya vardığı zaman, Avusturya im ­
paratorunun sulh müzakerelerine katı­
lacak müralıhaslarını tâyin ettiğine dair
yazı alınınca, sadrıâzam da Osmanlı m u­
rahhasları işini halletti. 22 Temmuz 1698
de, padişah ikinci Mustafa’nın, sulh gö­
rüşmeleri için kendisine tam selâhiyet
verdiğine dair bir ferman aldığı gibi, y i­
ne ayni tarihle Reisülküttab Râmi Meh­
med Efendi’nin
başmurahiıas, Divan-ı
hümâyûn tercümanlarından Iskerlet-zâde Aleksandr Mavrokordato’nun da ikin­
ci murahhas tâyinine dair buyruldu is­
tihsal etti. Bu tâyinleri müteakip Osmanlı murahhasları yanlarında İngiliz ve
Felemenk elçileri bulunduğu halde yola
koyuldular. Onların arkasından da or­
du Belgrad’a doğru harekete geçti.

Sui.Ii müzakereleri
Evvelâ sulh müzakerelerinin yapıla­
cağı yer üzerinde mektuplaşma şeklinde
münakaşalar cereyan etti. AvusturyalI­
ların Viyana veya Debreçin’i ileri sür­
melerine mukabil Türkler de Slankamen’i teklif ettiler. Nihayet imparator
Leopold ün ileri sürdüğü Karlofça’yı
kendi istedikleri yere yakınlığı dolayısiyle Türkler de uygun buldular. Böylece, Sirmiye (Sirsm; arazisnin kuzey sı­
nırında f. V a radın’in
yanıbaşında ve
Tuna’nm sağ kenarında bulunan Karlofça kasabasında 13 Kasım 16G8 de müza­
kereye başlandı. Bu müzakerelerde Türk
heyeti F.eisülküttab Râmi Mehmed Efen­
di ile D.van-ı hümâyûn tercümanların­
dan İskerlet-zâde Aleksandr Mavrokordato'dsn m ü ı e ş e K k i İ G İ . Avıısturj a neyeti, C. d’Acttingen, C. de Schlick, C. Marsigli, Til ve Talman, Lehistan heyeti P.
de Possanie Kojeskie Malacowsky, Rus
elçisi Boganowitsch Wasnitzinaw, Vene­
dik heyeti Ch. Carlo Ruzzini’den mürek­
kepti.
Karlofça konferansı, müzakereler
esnasında ekseriyetle Avusturya tarafı-

ııı tutuğu açıkça belli olan İngiliz elçi­
si Paget’nin bir nutku ile açıldı. Schilick
ve Mavrokordato’nun cevabî nutukların­
dan sonra çalışmalara başlandı.
Müzakereler zaman zaman kesintiye
uğrıyacak derecede şiddetli şekilde cere­
yan etti. Bu yüzden .müzakereler iki bu­
çuk ay kadar uzadı. Osmanlı başmurahhası Râmi Mehmed Efendi, derin bir vu­
kuf ve kiyasetle müzakerelerde Osman­
lI haklarını korumaya çalıştı. Görüşü­
len meseleleri süra’tle ve derinliğine
kavrayışı, karşı tarafın tekliflerine yer
ve zamanında mukabil teklifler ileri sür­
mesi, karşı tarafı mahirce ilzam suretiy­
le arkasından kendi görüşlerini ortaya
koymasiyle temayüz etti. Ecnebiler üze­
rinde sempatik tesirler de bırakan Râmi
Mehmed Efendi sayesinde konferans in­
kıtaa uğramadı. Lehliler tarafından, K ı­
rım akınlarımn durdurulması ve vergi­
nin kaldırılması meselesi üzerinde ısrar­
la durulunca, halli en müşkül mahiyet
arzeden bu talep karşısında Râmi Mehmed Efendi sadrıâzamdan yeni selâhi­
yet istemek ihtiyac.ni hissetti. Neticede
Avusturya, Venedik ve Lehistan ile 26
Gcal; 1898 (24 Receb 1110) da muahede
imzalandı. Rus murahhası Türk taleple­
rini yerine getirmeye yanaşmadığı, ay­
ni zamanda sulh görüşmeleri için fazla
bir selâhiyeti olmadığını da ileri sürdü­
ğünden 24 Ocak 1693 da ancak üç yıllık
bir mütareke aktedildi. Ksrloîça\ia imzaianamıj-an muahede, ayni r.us heyeti

Karlaîja niS ^sereleri"Sen tir görünüş
(Rieauf dan)
2269

ile İstanbul’da müzakerelere devam edil­
mek suretiyle 15 Temmuz 1700 de imza­
landı.

Avusturya ile muahede
Karlofça muahedesinin AvusturyalI­
lar ile aktedilen kısmı yirmi maddeden
mürekkeptir. Tcmeşvar eyâleti istisna edılnıek suretiyle Erdei ve Macaristan’ın
Avusturya’ya terkedîlişini tespit eden bu
muahedenin (Tarilı-i Raşid C: 2, S: 445 460) ihtiva ettiği şartlar şöyle hulâsa
olunabilir :
1 — Erdel AvusturyalIlarda kalmak
üzere sınırı, Eflak sınırının nihayetinden
Maroş nehrine çekilecek bir hat ile hudutlandırılacaktır.
2 — Temeşvar eyâleti (Banat) bü­
tün mülhakatiyle Türklerde kalacak, bu
bölümde sınırı kuzeyde Maraş, batıda
Tisa ııehri teşkil edecektir. Maroş ve Tisa nehirlerinden nakliyat, balık avı ve
sair hususlarda iki taraf da serbest ola­
rak faydalanacaktır.
3 — Tisa’nın batısındaki Başka arazisi Avusturya idaresinde bulunacak­
tır.
4 — Sınırın geri kalan kısmı Titel
kalesi önünde başlıyacak, Tisa’m n Tuna’ya karıştığı yerden Boszut (Güneyden
gelen Drina’nın biraz doğusunda ve kar­
şı taraftan gelir) suyunun Savaya karış­
tığı yere çekilecek bir
hattan
sonra

Boszut suyunun mecrası takip olunacak,
sonra Brod kalesinden itibaren Una su­
yunun Sava’ya karıştığı yere kadar sı­
n ın Sava çizecek. Bosna eyâletinin batı
sının da Lna nehrinin mecrası ile çizile­
cek.
5 — îki devlet arasındaki hudut
hattında yeni kale yapılmıyacak,
6 — iki taraf da çete faaliyetine m ü­
saade etmıyecek ve yakalananlar ceza­
landırılacak.
7 — Harp esnasında memleketlerin­
den kaçan ve Avusturya idaresine gir­
mek istemeyen Macar ve Erdelliler hu­
dutlardan uzak yerlere iskân edilecek.
8 — Muahedenin
tatbikatına dair
anlaşmazlıklar zuhur ederse, komisyon­
lar kurularak sulh yoluyle halledilecek.
9 — İki tarafın almış olduğu esirler
mutedil fidye bedelleri ödenmek suretiy­
le serbest bırakılacak.
10 — Padişah, katoliklerin âyinleri­
ni serbestçe icra ve kiliselerini tamirle­
rine mâni olnııyacak.
11 — iki tarafın tüccarları evvelce
verilen ahidnâmeler gereğince korunanacak,
12 — ik i devlet yekdiğerine büyük
elçiler gönderecek ve bu elçiler mera­
simle karşılanacak, elçiler devletlerinin
şanına lâyık hediyeler getirecek.
13 — Bu sulh muahedesi yirmi beş
sene için aktediimiş olup icabında iki ta­
rafın arzusu ile uzatılabilecektir.

Lehistan île muahede

\£ı
■tff'&td'ri/V1'

■

% & ..____________________
-J

—'«*-

Karlofça muahedesinin baştarafı ve Boigrad kadısı ile muhafızının tasdik İşa­
retleri (T.T.K. nun Osmanlı Tarîhi’nden.
Yazan; Î. H. Uzurıçarşılı)

Karlofça muahedesinin Lehistan ile
aktedilen kısmı onbir maddeden ibaret
olup, şöyle hulûsa edilebilir.
1 — Osmanlı devleti Podolya ve Uk_
rayna’yı tahliye ve Ukrayna hatmanlığmı lâğvedecektir. Türklerin Kamaniçeyi tahliyesi en geç bu yılın Mayısının
onbeşindc bitirilecektir.
2 — Boğdan’ın eski sının iki devlet
arasımdaki sınırı meydana getirecektir.
3 —• K m m hanı, kalgay ve nureddini, Boğdan beyi, Osmanlı hudut valisi
Lehistan arazisine akın ve tecavüzde bulunmıyacak, muahede hilâfına tecavüz
edenler şiddetle cezalandırılacak.
4 — Harp esnasında Boğdan’a gir­

2270

miş olan Bucak ve sair yerler tatarları
eski yurtlarına gönderilecek.
5 — Her iki devlet karşılıklı olarak
tüccarları koruyacak, emniyet içinde ti­
caret yapmalarına müsaade edecektir.
6 — Esirler bedelleri ödenmek sure­
tiyle serbest bırakılacak.
Leh muahedesinin mühim tarafların­
dan biri, Lehlilerin, her sene K ırım han­
lığına verdikleri verginin kaldırılması­
dır, Bu nokta, muahedenin beşinci mad­
desinde şöyle ifadelendirilmiştir: «Le­
histan eskidenberi müstakil devlet ol­
makla, devle t-i aliyye ve tâbi’i olan tai­
feleri tarafından
herhangi bir talepte
bulunularak her hangi bir şekilde ren­
cide edilmeye».
V enedik ile m uahede
Venediklilerle yapılan Karlofça m u­
ahedesi onaltı maddeden ibarettir. Şart­
ları şöyle hulâsa olunabilir:
1 — Mora yarımadası kale, liman,
palanka, şehir, göl, dağ ve arazisi ile
tamamen Venedik cumhuriyetine terke­
dilmiştir.
2 — Venedikliler işgal etmiş olduk­
ları înebahtı’yı tahliye edecek, Türkler
de Preveze kalesini yıkacaktır.
3 — Ayamavra adası ile yanındaki
küçük ada Venediklilerin olacaktır.
4 — Korent körfezinden her iki dev­
let de müştereken faydalanacak.
5 — Egine adası Venediklilerde ka­
lacak, Venediklilerin Zanta adası için
veregeldikleri vergi de kalkacaktır.
6 — Dalmaçya’da Knin, Sin, Gabelâ, Çeklut (Cyelut), Vergoriçe (Vergarac), Verlice (Verlico), Delovar, Zadvar
kaleleri Venediklilerde kalacaktır.
7 — Dubravenedik (Ragüza) beyle­
rinin arazisi Osmanlı toprağı ile çevril­
miş olacak Venediklilere terkedılen yer­
lerin burası ile ittisali bulunmıyacak.
8 — Hudutlarda
âsâyişi bozanlar
korunup saklanmıyacak cezalandırılmak
üzere iade olunacak.
9 — Hudutlarda yeni kale yapılmıyacak.
10 — Venedik tüccarları harpten
önce imzalanmış bulunan ticari ahidnâmelerden yine istifade edecek.

Rusya ile muahede
Rus Çar; Deli Petro’nun gayesi Ka­
radeniz'e açılmaktı, Azak kalesinin işga­
li ile çok büyük bir adım atılmıştı. Fa­
kat henüz Kerç yarımadası Türklerin elindeydi. Karlcfça’da Rus murahhası ile yapılan konuşmada Rami Mehmed Efendi Dniepr (Özi) ağzındaki Tagan (Dağan) kale, Nusret Kirman, Gazi Kir­
man ve Kılburun'un tahliye şartiyle Azak ve etrafının Ruslara bırakılabilece­
ğini bildirmiş, netice sulh muahedesi ye­
rine iki yıllık bir mütareke imzalanma­
sı şeklinde tecelli etmişti. Öteki devlet­
lerle muahedeler imzalanıp da Rusya
yalnız kalınca, Çar Petro bu haliyle emellerini tahakkuk ettiremiyeceğini an­
ladığından elçi yollıyarak müzakere ka­
pısını açtı. 17C0 senesinde kendisine m u­
ahede imzalamak üzere selâhiyet verilen
Rus elçisi Azak'tan bir kalyon ile İs-

- •* 8 î î c «0»>
___________ „_____

»J--P Ç

■
>—•>*j j J jj
• * ;

-V*

x
I
—

*
- •

¿¿.¿t

•

■â
* *

•- •

^

s*?
»!J -r-"

j * • i >>*s)

---e---■
—;.... —t:—' ;

~ r jy

-■

¿X ~ 'X y S İ*'S ijr*~ 'S ıı *'■

IK3,1

Karlofça muahedesinin Temeşvar hududu
kısmına ait parçası (T.T.K. nun Osmanlı
Tarilıi’nden. Yazan; I.H. üzunçarşılı)

2271

tanbul'a geldi. Yine Râmi Mehmed Efendi ve İskerlet-zâde Aleksandr Mavrokordato’dan mürekkep Türk heyeti ile Ayasofya civarındaki sarayda yapı­
lan müzakereler
(Tarih-i Raşid C: 2,
S: 485-494} sonunda 15 Temmuz 1700 ta­
rihinde Ruslarla da muahede imzalandı.
Ondört maddeden
ibaret bu muahede
hülâsaten şu şartları ihtiva ediyordu:
1 — ö zi suyu mıntıkasındaki Doğan,
Gazi Kirman, Şahin Kirman, Nusret
Kirman kaleleri Ruslar tarafından tahli­
ye olunacak ve bunların hisarları yıkıl­
mak şartiyle Türklerde kalacak.
2 — Azak kalesi ve cna tâbi yerler
Huşlarda kalacak.
3 — Hudut m m tikalannda yeni ka­
leler inşa edilmiyecek.
4 — Çar’a tâbi Rus ve Kazaklar ge­
rek Kırım gerekse sair Osmanlı arazisi­
ne tecavüzde bulunmıyacak, Kazak şay­
kaları da Karadeniz’e çıkmıyacak. K ı­
rım tatarları da hiç bir suretle Rus ara­
zisine tecavüzde bulunmıyacak, Osman­
lI hükümeti tecavÜ2 ve akınların men'i
hakkında Kırım hanına, kalgay, nureddin ve bütün Kırım beylerine sıkı emir­
ler verecek.
5 — Esirler mütekabilen salıverile­
cek, Tatarlarda bulunan esirler de fidye

bedelleri ödenerek tedricen serbest bı­
rakılacak.
6
— Rus hükümeti İstanbul’da kapı
kethüdası unvanı ile bir küçük elçi bu­
lunduracak, bu elçi diğer daimi elçile­
rin hakkını haiz olacakt.r.

K arloîça muahedesinin Osmanlı
tarihindeki mevki ve önemi

Karloîça muahedesi, Osmanlı devle­
tinin hayatında bir dönüm noktasının
tespitine im kân veren bir muahededir.
Karloîça muahedesi ile Avrupa devlet­
lerine ilk defa geniş çapta erazi terke­
dilmiştir. Gerçi Osmanlı devleti ilk defn Karloîça ile arazi terletmiyordu. 1612
İstanbul veya Nasuh Paşa muahedesi ile de 1578-1590 fütuhatına ait arazi Iran’r. terkedilmişti. Nasuh Faşa muahe­
desi ile îcrkedilen arazi Karlofça’da el­
den çıkanlar kadar geniş ve Osmanlı idaresinde fazla kalmamış olduğu gibi o
tarafta zamanla kayıplar tevali de et­
memiştir. Nasuh Faşa muahedesinde arazi kaybedilmekle beraber bu muahede­
nin İran’ı bir takım maddî ve manevi
mükelefiyete tabi tutan tarafı vardı.
Karloîça muahedesi, Osmaııiılsrın A v ­
rupa sınırlarında gerilemeye başladıkla­
rının kat’ı delilini teşkil eder.
1600 Zitvatorok muahe­
desi, OsmanlIların AvrupalI­
lara karşı askeri üstünlüğü­
nün sona erdiğini gösterme­
si bakımından ehemmiyet
arzeder. Zitvat-rok'tan sonra
«Duraklama Devri» ııe belirli
şekilde girmiş olan Osmanlılar, siyasî sınırlarda umumi
politikayı «mevcudu muha­
faza» esası üzerine tanzim
etmekle beraber, bu devrede
Girit, Uy vaı*, Podolya ve
'Ukrayna gibi yerler im ­
paratorluğa katılmıştı. Fa­
kat 1535 dan senra bir
daha yeni ara~i fethine kat’î
şekilde veda edilecektir. Kay­
bedilen yerleri istirdat için,
vaki gayretle:
Venedik ve
Rusya’ya karşı peşinen müs(T. T. K. run Osmanlı Tarihinden.
bet netice verecek, Avustur­
Yazan; î- H. Uzunçarşılı)
ya karşısında yeni zayiatlgs

karşılaşacaktır. Binaenaleyh. Karlofçn
muahedesi, OsmanlIların AvrupalIlar kar­
şısında miiteam z durumdan çıkarak te­
dafüi bir durum takınmalarının kesin
başlangıcını teşkil etmektedir. OsmanlI­
lardan arazi koparmanın misalini gör­
müş olan Avrupa devletler: ve bilhassa

Avusturya ile Rusya bundan sonra her
fırsatta biraz daha
toprak koparmayı
gaye ittihaz edecekler, Avrupa’nın m ü­
him devletlerinin siyasi ve İktisadî men­
faatleri, zamanla şiddet kesbederek Csmanlı ülkesi üzerinde çarpışmaya bağlı­
yacaktır.

İKİNCİ MUSTAFA ZAMANINDA MEMLEKETİN İÇ DURÜMC
Muhtelif cephelerde uzun yıllar de­
vam eden harp süresince ağır fedakâr­
lıklara katlanıldığı ve mütemadiyen kan
döküldüğü cihetle memleket derin sar­
sıntılara uğramıştı. Çeşitli sahalarda vu­
ku bulan sarsıntıların çoğu harp içeri­
sinde bilfiil tezahür etmişti. Harp bitip
de iç meseleler üzerine daha iyi bir şe­
kilde eğilme imkânı buıununca, bilhas­
sa içtimai ve iktisadi bünyenin
hayli
zedelenmiş olduğu, daha doğrusu, harbin
bu sahalarda yıkiCi bir tesir yapmış bu­
lunduğu görüldü. Harbin mağlûbiyetle
bitme™ ve kan dökülerek alınmış toprak­
ların yabancılara terki milli izzeti nefsi
de yaraladı. Şimdiye kadar hep etrafı­
na hükmetmiş olan Osmanlı devleti, ilk
defa hasını lam ım
kuvvet üstünlüğünü
arazi terki suretiyle kabul ediyordu. Ay­
rıca, bugüne kadar kendilerine ehemmi­
yet verilmiyerek yukardan bakılan dev­
letlere dahil İngiltere ve Felemenk’ten
sulhun temin edilebilmesi için mutavas­
sıt rol oynaması m bizzat Osmanlı devle­
ti istemişti. Netice itibariyle eskiye na­
zaran değişen hayli şeyler vardı. Bu de­
ğişikliğin harp dolayısiyle açıkça beli­
ren tarafı, artık kuvvet üstünlüğünün
luristiyan Avrupa'ya geçmiş olduğuydu.
Harbe nihayet verilip de memleketin iç
işleriyle ilgilenme
imkânı bulununca,
ülkenin emniyeti meselesi üzerinde ilk
plânda duruldu. Bu sırada, muktedir ve
realiteleri kavnyan bir devlet adamı olan Amca-zâde Hüseyin Paşanın sada­
ret makamında bulunuşu iyi bir isabet
teşkil etti.
Tevessül olunan tedbirlerden anla-,
şıldığıııa göre, Amca-zâde Hüseyin Pa­
şa artık Osmanlı devletinin eskisi gibi
fetih ve taarruz harpleri yapamıyacağım
sezmiş gibidir. Zira, Karlcfça muahede­
sinden sonra emniyet mülâhazasiyle hu­
dutların takviyesine çalıştığı görülmek­

tedir. Padişah ikinci Mustafa da bu ci­
het üzerinde durduğundan Tuna ve Tisa
mıntıkasında Temeşvar ve Belgrad ka­
leleri, Bosna mıntıkasında Bihke (B ihaçj,
Turla (Dnıestr) boyunda Hotiıı kaleleri
tahkim edildi. Topçu, cebeci, yeniçeri
ve yerli gönüllü askerleri konmak sure­
tiyle muhafızlarının miktarı arttırıldı.
Ayrıca Azak denizi ağzında Kerç boğa­
zındaki Yenikale’nin tahkimatı arttırıl­
dı, boğazın Kafkasya tarafında kalan
kısmında Tem rek mevkiinde yeni
bir
kale inşa edildi. Daha önce kaydedildi­
ği veçhile, daha harp sona ermeden Kuban nehri ağzında da bir kale yapılmış­
tı. Osmanlılara vergi veren Gürcü bey­
lerinden Açıkbaş, Dadvan, Guril beyle­
rinin Huşlara meyletmemeleri için ken­
dileri okşandığı gibi, bunları kontrol al­
tında bulundurması
hususunda Çıldır
beylerbeyinin dikkati çekildi. Diğer ta­
raftan bu taraftaki hudut kalelerinin ta­
mirine de tevessül olundu.

Bazı eyâletlerdeki şekavet
vc serkeşlik hâdiseleri
Uzun süren harp esnasında cephele­
re asker bulmak için müteaddit defa
«nefir-î ârn» yani eli silâh tutabilecek­
leri cepheye sevk usulü tatbik edildiği,
masrafları karşılamak için vergiler ar­
tırıldığı için halk fazlaca mutazarrır ol­
muştu. Nefir-î âm ve fazla vergiler y ü­
zünden bazı köylüler çiftçini çubuğunu
bırakarak saruea ve sekban teşkilatına
katılıyordu. Bu vaziyet hem ordunun d i­
siplininin bozulmasına tesir ediyor, hem
de Anadolu’da köyler tenhalaştığından
şakilerin türemesine yol açıyordu. Ana­
dolu’da asayişsizliğin âmili, tabii sade­
ce bu değildi. Harp yüzünden hükümetin
eyâletlere gereken alâkayı göstereme­
mesi inzibatsızlık hâdiselerinin mühim

2273

sebeplerindendi. Anadolu böy leyken R u­
meli'de de yer yer âsâyişsizlik ve şeka­
vet hareketleri mevcuttu. Rumelidekilerin esas sebebi, hıristiyan tebaanın düş­
manlar tarafından tahrik edilmesiydi.
Daha önce belirtildiği üzere. Köprülü zâde Fazıl Mustafa Faşa, bu tahrikleri
iktisadi yoldan, tesirsiz bırakabilmek, ay­
ni zamanda onların harp yükünden m a­
ruz kaldıkları sıkıntıları hafifletebilmek
için bazı malî tedbirler almıştı. Karlofça muahedesinin imzasından sonra Ru­
meli’deki hayduk (tıaiduk) larla müca­
dele edildiği gibi sınır bölgelerindeki hıristiyan tebaaya bazı malî ve İktisadî ko­
laylıklar tanındı. 1696 yılında
İkinci
Mustafa saruca ve sekban teşkilâtının
kaldırıldığını, bundan sonra vali ve san­
cak beylerinin kapılarında bu unsurları
istihdam
etmemelerini tenli İh etmişti.
Köylülerin topraklarına dönmelerine te­
sir eden bu tedbirden başka sulhun te­
minini müteakip vergi yükü de hafifle­
tilince, şekâveti doğuran sebepler orta­
dan kaldırılmış oldu.
Anadolu ve Rumeli tarafındaki eyâ­
letlerde görülen şeyler harp sıkıntıları
ve idari hatalardan doğan ve halk ara­
sından ayrılan şahısların çıkardıkları âsiiik ve eşkiyalık hareketiydi. Halbuki
daha uzak eyâletler olan Trablusgarb,
Tunus, Cezayir ve Hicaz’da, başta bulu­
nan idarecilerin serkeşlik hareketleri gö­
ze çarpmaktaydı. Bunların dışında bir
de Irak’ta Arab aşiretlerinin isyan sure­
tiyle devleti uğraştırdığı görülür.
Tunus, Cezayir ve
Trablusgaro’m
başında bulunan
idareciler merkezin
emrini pek dinlemez ve serkeşçe davran­
maktan çekinmezlerdi. Bunların en ser­
keşi de Cezayir'di. Cezayir gemicilerini!'
İzmir, Foça ve Kuşadasj tarafından as­
ker yazmalarını meneden Sultan Mus­
tafa, gerek bu hususa riayet edilmesi,
gerekse Garb ocakları arasındaki müca­
deleye soıı verilmesi hususunda Cezayirdeki dayı, müftü, kadı ve yeniçeri ağa­
sına fermanlar göndermiş (İsmail Hak­
kı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi C: 4, S:
5] fakat bunun pek tesiri olmamıştır.

Easra ve Şehrizor’daki
hâdiseler
Birinci Ahmed devrinden 1670 sene­

sine kadar geçen müddet zarfında Bas­
ra'da zaman zaman bir takım hâdiseler
olmuş, sonra yirmi yıl süren bir sükû­
net devri görülmüştü. Fakat devletin ba­
tıda uzun harplerle meşgul olması dolayısiyle eyâletlerle lâyıkı veçhile alâka­
lan ilam ayınca Basra'da yine birtakım sı­
zıltılar görülmeye başlanmıştır. Vali ile
Arab aşiretleri arasında anlaşmazlık şek­
linde başlıyan hâdiseler zamanla bu aşi­
retlerin isyanı şekline bürünmüş ve n i­
hayet vali öldürülmüştür, İkinci Musta­
fa’nın saltanatının ilk yılına rastlıyan
1695 senesi yazında Bakka ve Bağdad
valilerine bu isyanı bastırmaları
için
emir ve onunla birlikte para gönde­
rildiği görülmektedir. Müntefik şeyhi
Mani’nin hâdiseye karışması işi büyüt­
müş, sonra kardeşi Cafer ile birlikte bir
hayli aşiret halkını başlarına toplamala­
rı Basra isyanının çabucak bastırılamıyarak uzamasına âmil olmuştur. Bağdad
muhafızı vezir A li Faşa
1697 yazında
K urnayı aldıysa da çekingen davrandı­
ğından Basra'yı âsi Arab aşiretlerinden
kurtaramadı.
Bunun üzerine Ali Faşa
azledilerek Bağdad valiliğine Mısır va­
lisi İsmail Paşa tâyin edildi. İsmail Pa­
şa (Tarih-i Raşid C: 2, S: 355, 418, 429,
475, 486) Bağdad’a tâyin olununca ken­
di eyâletinden başka Diyarbekir, Şehrizor, Rakka, Musul tarafından da asker
toplıyarak Basra’yı âsilerden kurtarması
bildirildi. Lâkin bu arada İran'dan ge­
len bir elçi Basra’nın anahtarım getirdi.
Böylece Basra’nın İran işgaline düşmüş
olduğu görüldü. Basra’nın sahip değişti­
rir hale bürünmesi, İran nüfuzuna tâbi
bataklık bir bölge olan Hüvevza’nın hâ­
kimi Farac-ullah Mani’nin burayı zap­
tetmesi neticesinde vuku buluyordu. Onuıı içindir ki, Basra yüzünden iki dev­
letin münasebeti pek bozulmadı.
Basra’da vaziyet
böyleyken, Bebe
Süleyman namında birinin etrafına bir
sürü aşiret halkı toplıyarak Şehrizor ta­
rafında isyan ettiği ve hattâ İran arazi­
sinde de bazı yerleri zaptettiği görüldü.
Karlofça muahedesi imzalanıp da suihe
kavuşulunca Bağdad valisi Haşan Paşa­
nın seraskerliğinde Bebe Süleyman üze­
rine kuvvet sevkedildi. Haşan Paşa bunjları mağlûp edince Bebe Süleyman, Hakâri ve oradan da Van tarafına kaçarak

2274

,/C.IN I I E, 1 .Wt\V3

izini kaybetti. Maiyeti erkânı yakalana­
rak başlan kesildi.
Daltaban Mustafa Paşa Bağdad va­
liliğine tayin edilince, bu tarafı nizama
sokmak ve bilhassa Basra işini hallet­
mek üzere esasi: faaliyete geçti. Bunun
için merkezin emriyle bir seter hazırlığına girişileli. Birecik tersanesinde irili
ufaklı ISO adet nehir vasıtası inşa edil­
di. Daltaban Mustafa Faşa kendi eyâle­
ti askerinden başka Diyarbekir, Kara­
man, Sivas, Haleb, Şehrizor, Amasya ve
Birecik askerlerini de alarak Basra'ya
doğru (Tarih-i sefer-i Basra, Esat Efen­
di kütüphanesi no: 2062) ilerleyince Arab kabile şevlileri birer birer gelip de­
halet ettiler. Daltaban Mustafa Paşa ön­
ce Kurna’yı ele geçirdi. Basra’daki İran
muhafızı Davud Han acele kaçtı ve böylece Basra da alındı (Şubat 1701). Mus­
tafa Paşa Arab şeyhlerinin bazısını af
bazısını da cezalandırmak suretiyle yola
getirip buraları sükuna kavuşturdu. O n­
dan sonra da beııdler yaptırarak araziyi
eskisi gibi ziraat yapılabilir hale soktu.

Şerif Said in Mekke emiri
tâyini
Osmanlı idaresine girdiğinden beri
Hicaz mıntıkasına şerif soyundan gelen
kimseler emir tâyin edilmekte idi. H ü­
kümet, İslâm m mukaddes beldeleri ve ci_
varında kan
dökülmesini istemez, bu
yüzden pek muzlar kalmadıkça buraya
kuvvet sevketnıezdi. Osmanlı hükümeti­
nin dini duygularla Hicazdaki idareci­
lere karşı böyle müsamahalı davranma­
sına mukabil şerif ailesi arasında geçim­
sizlikler. birbirinin elinden idareyi al­
malar ve kan dökmeler eksik olmazdı.
Onvedinci asrın ilk yarısı içinde devlet
Irası harpleri, celâli isyanları, asker ayaklanmaları ve nihayet saltanat tebed­
dülleri ile fazlaca meşgul olduğundan
Hicaz işleriyle lâyıkı veçhiyle ilgilenemetniş vö umumiyetle idareyi ele geçire­
nin emirliğini tasdik etmişti. Bu devre­
de sık sık Mekke şeriflerinin değiştiği
görülmüştür. Yine bu devrede şerifler
arasında Cidde’ye hücum ederek bura­
daki sancak beyini öldüren kimseye rast­
lanmıştır. Hükümetin pek çeşitli şeyler­
le meşgul bulunduğu yıllarda Mekke şe­

riflerinin tâyin ve
azilleri âdeta Yemen’e gidip dönen paşaların ve Mısır
valilerinin tesir ve müdahaleleri ile ya­
pılmıştır. Köprülülerin sadareti devrin­
de Mekke şeriflerinin kavga ve mânâsız
hareketlerine meydan verilmemeye ça­
lışılmışsa da Viyana bozgunundan sonra
devlet yıpratıcı bir harbe girince Hicaz­
daki işlere pek alâka gösterilememiştir.
1692 yılında ikinci defa Mekke emiri ol­
muş buiunan Şerif Saad, Fazıl Ahmed
raşa'nın sadareti devrine rastiıyan ilk
emirliği sırasında tüccar eşyalarını so­
yan ve hükümetin
gönderdiği sürreyi
gasp, Cidde'yi işgal edeıı bir kimse idi.
Bu hareketlerinden dolayı azledilmiş oian bu adam çöl arablarından bir hayli
kimseye istinat ettiği cihetle, 1692 de ikinci, 1694 de de üçüncü deia olarak
şerifliği mecburen tasdik edilmişti.
Karloîça muahedesi imzalandığı sı­
rada Mekke emirliğinde Şerif Saad b u ­
lunmaktaydı. Sulh teessüs edip de im ­
paratorluğun her taralında sükûnet y ıl­
ları başladığı zaman şerif Saad da bir
hayli yaşlanmış
vaziyetteydi. Nihayet
şeyhülislâm Feyzullah Efendi’nin oğlu
Mustafa Efendi’nin tavvussutu ile <Tarih-i Raşid C: 2, S: 559) Saad’ın yerine
oğlu Şerif Said Mekke emiri tâyin edil­
di (Ekim 1702). Eski emir Saad’a Cidde
gümrüğünden 20 bin kuruş tekaüdüye
bağıandiOsmanlı devleti sulhe kavuşmakla
beraber şerif ailesi içindeki ihtiraslar ve
emirlik için mücadele huyu ortadan kalk­
mamıştı. Nitekim Said’in yerine geçmek
isteyen Şerif Abdülmuhsin bin Ahmed
ibıı-i Zevd faaliyete koyuldu. Cidde
sancak beyinden de kuvvet almak sure­
tiyle Said’in yerine konmak üzere Mek­
ke'yi işgal ettiyse de, hükümet Şerif
Abdülkerim bin Mehmed’i emir yaptı
(Temmuz 1704). Bu hareketler sırasın­
da Mekke’den kaçmış olan eski emir Sa­
id’in babası Saad çöl arablarından top­
ladığı kuvvetlerle Mekke’yi işgal etti,
ihtiyarlığına rağmen dördüncü defa emirliği elde etmiş duruma gelmiş olan
bu adam, Mekke’yi işgalinden onsekiz
gün sonra öldüğünden emirlik yine oğ­
luna kalmış oldu. Fakat hükümet bir
kaç ay sonra Abdülkerim bin Mehmed'i
emirliğe getirdi (1705).

2275

EFLAK VE BOĞDANIN DURUMU
Karlofça muahedesi ile meydana ge­
len sınır değişikliği, Eflak ve Boğdan
üzerinde şimdi daha başka türlü dikkat
gösterilmesini
gerektirdi, Osmanlılarm
yüksek hâkimiyeti altında bulunan bu
haraçgiizar beylikler Karlofça barışından
sonra Erdel arazisinden Avusturya ile
hem hudut olmuşlardı. Erdel ve Maca­
ristan Osmanh hâk imiy etindeyken Eflak
geride kalmakta ve AvusturyalIlar bu­
raya el atip tecavüzde bulunamamak­
taydı. Böyle olduğu halde, bu memleke­
tin voyvodası el altından AvusturyalIm
tahrikine maruz kalmakta, hattâ gizliden
işbirliğine niyetlendiği zamanlar olmak­
taydı. Avusturya Eflak ile smır hale ge­
lince tahriklerin eskisinden daha mües­
sir neticeler vermesi ve voyvodaların
onlara daha çabuk âlet olması ihtimali
beliriyordu. Ayrıca, Avusturya tecavüzü
takdirinde, ilk plânda müdafaası gere­
ken bir durum hasıl olmuş bulunuyordu.
Eflak arazisine düşman
ayağı basınca
tahrikler ve icabında düşmanla işbirli­
ğine teşebbüs meselesi nezaket arzetmig
olacaktı.
Boğdaıı’m durumu da Eflak’inki gibi
olmakla beraber ondan biraz farklı ta­
rafları da vardı. Boğdan’m evvelce Le­
histan ile sınırı mevcuttu. Lehistan’ın
kuvvetli devrinde Boğdan’a karşı Lehis­
tan'ın tecavüzü ve dolayısiyle bir Leh
tehlikesi mevzuubahis olabilirdi. Lâkin,
Kırım süvarilerinin bir yumruk halin­
de Lehlerin tepelerinde duruşu, Boğdan
için bir Leh tehlikesi düşünce hattâ şüp­
hesinin doğmasına meydan vermiyordu.
Fazıl Ahmed Paşa’m n sadareti sırasında
Podolya arazisi Osmanlı sınırları içine
alınınca Lehistan hududu geride kalmış,
hattâ bir de Ukrayna haîm anlığmın teş­
kili ile Lehlerin Boğdan’a girebilmeleri
imkânı çok daha fazla güçleşmişti. Ne
çare ki, Boğdanın
emniyeti için pek
mühim bir garanti teşkil eden bu du­
rum pek uzun müddet devam edememiş­
tir. Üstelik, Lehler zayıflarken Rusların
kuvvetlenmesi, hem de Leh kuvvetiyle
kıyaslanamıyacak derecede onlardan üs­
tünlüğe doğru koşmaları Boğdan’m em­
niyetini tehdit edecek başka bir büyük
devleti karşımıza çıkarmıştır. Avusturya

harbi sırasında Kırım süvarilerinin bir
hayli yıpranması, üstelik Karlofça mua­
hedesiyle Lehistan ve Ruslara karşı akınlarm m men’i, Boğdan’a da Eflak ka­
dar İdarî dikkat gösterilmesi lüzumunu
ortaya koymuştur.
Karlofça muahedesinden sonra Eflak
ve Boğdan için bu hakikatla karşılaşılın­
ca, Osmanlı devleti bu memleketlere tâ­
yin edilen voyvodaların seçiminde de­
ğişik bir sisteme gitti. Her iki memle ketin voyvodası da yerli beyler arasın­
dan tâyin edilirdi.
Voyvodaların zaman zaman düşman­
la işbirliği etmiş olmalarına yeni ih a ­
netlerin eklendiği görülünce yerli bey­
lerden gelen voyvodalara itimad edile­
medi. Bunun üzerinedir ki, Üçüncü A h ­
med zamanında Eflak ve Boğdan’a İs­
tanbul’daki Fenerli Rum beylerinden
voyvoda tâyin edilecek ve bu usul Ro­
manya prensliğinin
teşekkülüne kadar
sürecektir.
AvusturyalIlarla harp başladığı za­
man Eflak
voyvodalığında
Kostantin
Brankoveanu (Costantin Branccveanu)
bulunuyordu. Brankoveanu 1690 t a r i h i ­
ne kadar Türk kuvvetleri ve TököIİ £mre ile beraber Erdel tarafında Avustur­
yalIlarla çarpıştı. Ondan sonra muhare­
belere bilfi’il katılmadıysa da hükümete
karşı vergi, iaşe temini, kalelerin tamiri
gibi mükellefiyetini muntazaman yerine
getirdi. Bu arada A v u s t u r y a l I l a r ile de
iyi geçinen, hattâ onlara gizliden zahire
vermiş olmasına rağmen, mükellefiyet­
lerini ifası dolayısiyle iyi tesir uyandır­
mıştı, Bu yüzden 1703 Mayısında İstan­
bul’a davet edildi. Bu voyvodaya karşı
iyi hisler besleyen Sultan İkinci Musta­
fa kendisini kaydı hayat şartı ile voyvo­
da tâyin etti.
Avusturya harbi başladığı zaman
Boğdan voyvodası Jorj Duka (Gheorghe
Duca) idî. Kara Mustafa Paşa’nın emrin­
deki kuvvetler arasında Viyana muhasa­
rasına katılmış olan Duka’dan sonraki
voyvoda Kostantin
Kantemir (1685 1393) Boğdan’a şöçederek hıristiyanlığı
kabul etmiş bulunan bir tatar ailesine
mensuptu. Bunun ölümü üzerine daha
önceki voyvoda Duka’nın oğlu Kostan-

tin voyvoda yapılmış (1694), iki yıl son­
ra da Kostantin Kantemir’in oğlu Antiyoh Kantemir tâyin edilmiştir. Karlofça muahedesinin imzalanması bu voyvo­
danın zamanına
rastlamaktadır- Antiyoh’un bu ilk voyvodalığı 1700 Ağusto­
suna kadar sürmüş,
bunu takiben de
Kostantin Duka ikinci defa voyvoda ya­
pılmıştır. Edirne
vak’asmın dağdağası
devam etmekteyken azlolunan Duka’nm

yerine hükümet doğrudan doğruya bir
kimseyi tâyin etm iverek, Boğdan beyle­
ri arasından bir kişinin seçilmesini iste­
miştir. Boğdan halkı da İstanbul’daki
Rum zenginlerinden Mihail Hakoviça’vı
seçmiştir. Rakoviça 3 Ekim 1703 te Yalıköşkü’nde padişah tarafından kabul edildikten sonra Boğdan’a gönderilmiş­
tir.

K IRIM HADİSELERİ
Karlofga muahedesi Kırım için men­
fî ve ağır neticeler verdi. Evvelâ Leh ve
Rusların Kırım
hanlığına
ödedikleri
(2126 ve 213S uncu sayfalara bakınız)
vergi kalkıyordu. Bu, Kırım hanlığı için
mühim bir gelir kaynağının kesilmesiydi. Bundan daha önemli olarak da, ta­
tarların akın ve çapul hareketleri men
ediliyordu. Bu men hükmünden ziyana
uğnyan ise bizzat K ırım halkıydı. Zira,
K ırım lıların geçinme tarzlarında yağma
ve çapulun çok mühim hissesi mevcut­
tu. Sulh zamanında yapılan çapullarda
ele geçirilen mal ve esirler Kırım ta­
tarı için bir maişet mevzuu teşkil eder­
di. Demekki Karlofça muahedesi Kırım;
tatarının pek mühim bir geçim kayna-!
ğmı kurutmaktaydı. Sulh zamanında lü ­
zum hissedildikçe akıtı ve çapula çıkıl­
ması Kırım süvarisini iyi binici, hare­
ketli ve cesur yapıyor, hattâ bu hal on­
lar için bir talim yerine de geçiyordu.
Akın ve çapulun ortadan kalkmasiyle
Kırım süvarisi âtıl kalmaktan dolayı ce­
saret ve atılganlığından da bir şeyler
kavbedecekti.

Devlet G iray’ın hanlığı ve
Gazi G iray isyanı.
Kahraman bir kimse olan Hacı Se­
lim Giray 1699 yılı ocak ayı içinde üçiincü defa olarak hanlıktan çekilince,
kendisinin de arzusu üzerine oğlu Dev­
let Giray K ırım hanı oldu. Selim Giray­
ın Devlet Giray’dan başka Şahbaz, Ga­
zi, »Saadet ve Kaplan Giray adında ye­
tişkin dört oğlu daha vardı. Cesur ve
cenkci bir kimse olan ve Osmanlî hükü­
met erkânınca da sevilip tutulan Şahbaz
Giray’ı kendisine rakip gören Devlet G i­

ray bir fırsatını bularak (Tarih-i Raşid
C: 2, S: 506) zehirletti. Devlet Giray’ın
kendisi de hareketli ve atılgan bir şah­
siyetti. Han olduktan sonra kardeşleri­
nin bîr kısmı ile geçinemedi. Bu geçim­
sizliğin altında daha ziyade Karlofça m u­
ahedesinin ortaya koyduğu yeni şartlar
gizliydi. Akının menedilmesi en mühim
dâva idi. Onaltı yıllık bir harpten son­
ra sulhe yeni kavuşmuş bulunan Osman­
lI hükümeti akın ve çapulun tekrar bir
harbe yol açmasını asla
istemiyordu.
Vaziyet böyleyken Devlet Giray’m nureddini yani ikinci veliahdı olan Gazi
Giray kendisine bağlı bazı nogay beyle­
rinin teşviklerine de kapılarak Lehis­
tan’a akın yapmak istedi. Tarih-i Raşidin kaydına göre bu akını yaptı ve aldığı
esir ve ganimetle Bucak’a geldi. Gazi
Giray Devlet Giray ile de geçinemiyor
ve ona itaatsizlik gösteriyordu. Bu yüz­
den iki taraf çarpışacak hale geldiği sı­
rada ö zi valisi Yusuf Paşa ile Kefe va­
lisi Murtaza Paşa hâdise mahalline gön­
derildi. Nogay beylerine güvenerek Dev­
let Giray’a itaatsizlik eden ve onunla
muharebeye kalkan Gazi Giray'ı
Osmanîı hükümeti de ayrıca başka yönden
suçlu görüyordu. Zira, Lehistan ve Boğdan’da çiftlikler tesis etmiş olan tatar­
ların eski ve asıl yurtları olan Bucak'­
taki Halil Paşa yurduna dönmeleri Kar­
lofça muahedesi şartlarından iken, Ga­
zi Giray muahedenin bu maddesini iki
yıîdaıı beri tatbik ettirmiyordu. Onun için, iki kardeşin yekdiğerîyle büyük çap­
ta bir muharebeye girmeleri önlendikten
sonra Gazi Giray hanlık vaadi ile Edir­
ne’ye getirilerek
kapıarasmda hapsolundu... Sonra da Rodos’a sürgün edil­
di. Bu sırada Devlet Giray’m diğer bîr

2277

kardeşi olan
Kaplan Giray da hanın
kendisine bir şey yapabileceğinden kcr-'
karak İstanbul'a geldiğinden Boğaz hi­
sarında oturması emrolundu.
Gazi Giray hâdisesi bu şekilde hal­
ledildikten sonra Devlet Giray hüküme­
tin emrine de uymak suretiyle 3ucak'‘taki nogavlan alarak K ırım ’a götürdü.
Halil Paşa yurdunda kalanlar ise, Özi
valisi Yusuf Paşa’nın tazyiki karşısında
Boğdan ve Lehistan'a tecavüzde bulun­
mamayı (Tarih-i Raşid C: 2. S: 50S),
vergilerini muntazaman ödemeyi, sefer­
lerde istendiği miktarda adam vermeyi,
Boğdan arazisinde bulunanları da eski
yurtları olaıı Halil Paşa yurduna naklet­
meyi kabul ile
itaatlarım
bildirdiler
(Temmuz 1701).

K irim hanının muahedeyi ihlâl
niyetinden doğun hâdise
Tarih-i Raşid (C: 2, S: 565) deki iiade iler *bilcümle tatar aşiret ve kabilele­
ri geçim hususunda ziraat ve ticaretle
uğraşmayıp geçim ve kazançları mahza
yağma ve çapul olmağla Moskof ve Leh
ile Devlet-i aliyyenin musalehalarından
o kadar mahzuz olmadılar».
Kısacası,
çapul ve yağma Kırım tatarı için bir ge­
çim kaynaği teşkil etiiğindeıı, Kariofça
muahedesinden halk memnun olmadığı
gibi K ırım ’ın idarecileri de memnun
kalmadılar.
Gazi Giray hâdisesi esna­
sında Lehistan'a yapılan akını tecviz et­
mez görünerek hakiki niyetini gizleyen
Devlet Giray, bu defa üstü kapalı hare­
ketler ve bir bahane icadı suretiyle Rus­
ya’ya karşı harekete geçmek istedi. Csmaııh devletini bir emrivaki karşısındp
bırakmaya uğraşırken elaltından Sadrıâzam Daltaban Mustafa Paşa ile anlaş­
mıştı. Devlet Giray, Rusya'ya karşı yapı­
lacak hareketi tatarlara geçim malzeme­
si temin etmek için, Daltaban Muştala
Paşa da harp fırsatından faydalanarak
rakip gördüğü kimseleri padişahın m u ­
hitinden uzaklaştırabilmek için istiyor­
du.
Devlet Giray, sadrı âzamdan teşvik
mektubu alınca kalgay Saadet Giray'ı
mühim miktarda kuvvetle Bucak tara­
fına yolladı. Ondan sonra da Rusların
Kırım ’a yakın bir yerde kuvvetli bir ka­

le yaparak içiı:e asker koymuş olduk­
larını. K ırım a tecavüz niyetinde bulun­
dukların; bildirdi. Özi valisi vasıtasıyla
gönderilmiş olaıı bu mektup Edirne'ye
gelines hanın icraatı
şüpheyi ceîbeiti.
Zira, şimdiye kadar bir tehlike vukuun­
da vaziyet hükümet merkezine duyurulur
ve merkezden alınacak emre göre asker
toplanır ve gereken yere sevkcöiiirdi.
Halbuki şimdi asker toplanıp sevkedilivor, ondan sonra variyet bildiriliyordu.
Bunun için, bir taraftan Kırım hanın­
dan vaziyet tekrar sorulurken, öte yan­
dan da o sırada Edirne'de bulunan Rus
elçisine müracaat edildi. Rus elçisi :
«— Tatar askeri bizim ile sulhü is­
temezler. Zira onların geçimi çapul ve
yağma ile olagelmiştir. Bizim Çarımızın
sulhe aykırı işi yoktur ve beni sulhun
tekidi için göndermiştir. Kırım'a yak.n
olarak inşa edildiğinden bahsedilen ka­
le, Ur-kapı’sından kırk saat uzaklıkta
bir yerdedir. Potkalı kazağı bizim dos­
tumuz olduğundan onları muhafaza için
bir kale yaptık. Deniz tarafına büyük
kalyonlar ve kayıklar indirmişler şek­
lindeki sözlerinin de aslı yoktur. Karp
sırasında oniki tane kalyon Azak önüne
gönderilmişti, geriye götürmek imkânı
bulunamadığından orada kaldılar. Kapıcıbajılariiıızı gönderin, sözümüzün aksı
çıkarsa elinizde., im. nasıl bilirseniz Öy­
le yapın. Aza-: ünündeki oniki kalyonu
parası iie size satalım!- dedi.
Rus elçisinin sözlerine inanıldığı ve
zaten alâmetler de elçiyi
doğrulayıcı
manzara arzettiğinden, Kırım hanına ra ­
hatça verinde oturn-ası ve Saadet Giray’ı da K ırım ’a çağırması hususunda emir gönderildi. Fakat Devlet Ciray bu
emri dinlemediğinden Selim Giray Edir­
ne'ye çağrılarak dördüncü defa han tâ­
yin edildi (23 Aralık 1702).
Devlet Giray’ın hareketi basit bir
küstahlık şeklinden
çıkarak bir isyan
haline
bürünmüş
bulunuyordu. Zira
Devlet Giray’ın Kırım'dan hareketle Sa­
adet Giray’a iltihak edeceği, şayet Ruslara tecavüzüne izin verilmezse Osman­
lIlara itaattan çıkarak Bucak tatarlarını
zorla kendisine bağlayıp Kili ve İsmail
taraflarını vuracağı, hattâ Tuna’yı geçe­
rek İstanbul üzerine yürüyeceği hab-r
alınmıştı. Bu haberden sonra Özi valisi

2278

Yusuf Paşanın seraskerliğiyle Saadet G i­
ray üzerine kuvvet şevkine teşebbüs edildi. Rumeli eyâleti, Arnavutluk ve Tu­
na boyu taraflarındaki sancakların as­
kerleri de Özi valisinin emrinde birleşe­
cekti. Hattâ bununla da iktifa edilmiyerek İstanbul’dan on oda yeniçeri, bin beş
yüz kişilik kalyon levendi Yusuf Paşa­
nın yanına sevkedildiği gibi (Tarih-i Ra­
şid C: 2. S: 570} ayrıca Balkan dağları­
nın ötesinde kalan yerlerden nefîr-ı âm
suretiyle asker toplanmasına dair emir
çıktı. Sinop. Trabzon ve Giresun kıyıla­
rının muhafazasına
dikkat
olunması
hakkında da bu sahillerdeki vazifelilere
emirler gönderildi, tşin gayet geniş çap­
ta tutulması karşısında, tatarlarla değil
Ruslarla bozuşulmuş olabileceğine dair
İstanbul balkı arasında dedikodular do­
laşmaya başladı.
Devlet ve Saadet Giraylara karşı bu
hazırlıklar ikmal
edilirken, dördüncü
defa hanlığa tâyin edilmiş olan Selim

Giray da oğullarından Gazi Giray71 kalgay, Kaplan Giray’ı da Nureddin yapa­
rak K ırım ’a gitmek üzere yola çıktı. Ga­
zi ve Kaplan Giraylar babalarından ön­
ce K ırım ’a vasıl oldular. Böylece Dev­
let Giray babasının han tâyin edildiğini,
katli hakkında fetva verilmiş olduğunu,
ayni zamanda kendisinin güvendiği Sadrıâzam Daltaban Mustafa Paşanın idam
edilmiş bulunduğunu öğrenince plânla­
rı alt üst hâle geldi. Etrafındaki kuvvet­
ler dağıldı. Neticede otuz kırk kişilik adamı ile Çerkezistan’a kaçmaktan gayrı
çare göremedi. Devlet Giray’ın arkasın­
dan Saadet Giray da Bucak tarafından
ayrılarak
Çerkezistan’da soluğu aldı.
Böylece nazik bir manzara arzeden Dev­
let Giray meselesi hükümetin sıkı dav­
ranması sayesinde kanlı hâdiselere m a­
hal kalmadan atlatılmış oldu. Yine h ü ­
kümetin bu şekildeki davranışı dolayı siyle tatar süvarileri sulh zamanlarında
Leh ve Rus topraklarına çapul ve yala­
ma tecavüzünde bulunamadılar.

KA RLO FÇA MUAHEDESİNDEN SONRAKİ İSLAH VE DÜZENLEME
HAREKETLERİ
Onaltı seııe süreıı harp memleketin
İktisadî, mali hayatında sarsıntılar, as­
keri nizamlarında mecburî ihlâller mey­
dana getirmişti. Daha önce de yeri gel­
dikçe işaret edildiği veçhile, bu yorup
yıpratıcı harbin muazzam masraflarının
karşılanabilmesi için zaman zaman ver­
giler artırılmış, bu yüzden halkın sıkın­
tısı da çoğalmıştı. Meselâ 1696 yılında
tütün resmi artırılmış, evvelce «Vardar yenicesi» denen tütün nev'inin bir ok­
kasından on akçe, «Kırcaali ve kaba» tâ­
bir edilen nev’inin okkasından dört ak­
çe alınırken, bu defa birincisinden kırk,
İkincisinden yirmi akçe (Tarih-i Raşid
C: 2, S: 377) alınmaya, tütün tarlaları­
nın beher dönümünden de bir altun ver­
gi tahsil olunmaya başlanmıştı. Hâzine­
ye gelir temin etmek için yapılan bu
vergi zammı ertesi yıl kahveye tatbik
olunmuştu. İkinci Süleyman zamanında
ihdas edilen kahve ve resmi «bid'at-i
kahve» adı altında kahvenin beher ok­
kasına beşer akçe daha konmak suretiy­
le arttırılmıştı.
Osmanlı imparatorluğu sınırlan da­

hilinde ilk defa ayarı bozuk ve vezni
noksan altun Kahire'de darb edilmişti.
Harp yüzünden bilhassa Anadolu, İstan­
bul ve Rumeli’de İktisadî şartlar bozu­
lunca açıkgöz tüccarlar İstanbul altununu toplamaya koyulmuş, böylece İstan­
bul piyasasına düşük ayarlı Mısır altunu akmaya başlamıştı. Bu vaziyet kar­
şısında hükümet düşük altunların 110
tanesini 100 altun karşılığında toplata­
rak hicrî 1108 (Milâdî 1696-1697) yılın­
da tam ayarlı ve üzerinde tuğra bulu­
nan «Tarih-i Raşid C: 2, S: 383» altun
sikkeler bastırmıştı. Osmanlı imparator­
luğunda ilk tuğralı
altun
bunlardır.
Tuğralı altun darbından sonra gümüş
sikkeler de basılmış ve eski kuruş zolota (Tarih-i Raşid’de C: 2, S: 393, zolota tâbiri ilk defa bu münasebetle geç­
mektedir) piyasadan kaldırılarak onun
yerini tuğralı yeni kuruş zolotalar al­
mıştı.
Karlofça muahedesi akdedilip de harp
masrafları ortadan kalkınca sıkıntı için­
de kıvranan halkın huzura kavuşturul­
ması için fazla vergiler kaldırıldığı gibi

2279

o zamana kadar ödenemeyen ve halkın
zimmetinde görünen harp tekâlifi affe­
dildi. Zimmet görünen bu tekâlif üçbiıı
seksen beş kese (Tarih-i Raşid C: 2, S:
477) tutuyordu. Devr baha, hil'at baha,
zahire baha ve sair nam altında vergi
toplanmaması için
vilâyetlere tebligat
yapıldı. Bu fevkalâde ahval vergilerinin
kaldırılmasından başka, hududa yakın
olmaları ve kısmen harp içinde yaşa­
maları dolay isiyle Tamşvar ve Belgrad
eyâletleri hıristiyan halkının 1111 (M i­
lâdi 1099-1700) yılına ait cizyeleri affe­
dildi. Birtakım vergilerin lâğvma rağ­
men, harp masraflarının ortadan kalk­
ması ve tasarruf tedbirleri sayesinde
bütçede düzelme teessüs etmekteydi. İs­
tanbul Belediye
kütüphanesinde O. 4
numaraya kayıtlı «1110 hicride tanzim
olunan varidat ve masarifi umumiye ic­
mal defterimden
öğrendiğimize göre,
bütçede artık muvazene meydana gelme­
ye başlamıştı. Bütçe muvazene yoluna
girince, evvelce yangınla harap olmuş
bulunan yeniçeri kışlalarından
yetmiş
sekiz adet yeniçeri odası inşa ve tamir
edilerek bu iş için (Tarih-i Raşid C: 2,
S: 482) îkiyüz on iki kese akçe sarfedildi. Ayrıca bazı kalelerin ve Mekke-i
Mükerremenin tamiri için para tahsis olunabildi.
Bu malî ıslah ve düzenleme hareket­
lerinde Sadrıâzam Amca-zâde Hüseyin
Paşa’nın epeyce rolü
olmuştu. Harbin
durması ile pekçok kimseler köylerine
döndüğü, fazla vergiler de kaldırıldığı için bilhassa ticarî hayat canlanmaya
başladı. Htikûmet halkın müstakil duru­
ma geçebilmesi için bu tedbirleri alır­
ken gezginci yürük ve kürt aşiretleri­
nin iskânı işini de ele aldı. Harp İçeri­
sinde 1696 yılında Mamalu Türkmenleri
Anadolu müfettişi Yusuf Paşa ve Bozok
kadısı vasıtasıyle Bozok tarafına, daha
bazı aşiretler de (Başvekâlet arşivi Mühimme defteri no: 103 S; 142, no: 112,
S: 121, no: 114, S: 127) İçel bölgesine ve
Kıbrıs'a yerleştirilmişti. Harpten sonra
da yine gezginci aşiretlerin Urfa, Malat­
ya bölgesi ile Antalya, Alâiye ve Manav­
gat tarafına iskân işleriyle meşgul olun­
du. Aşiretlerin bir yere iskânı hem iç­
timai nizamda düzelme, hem de İktisadî
hayatta daha faal olmalarını sağlıyor­
du.

Rami Mehmed Paşa da sadrıâzamlığı sırasında İktisadî mevzular üzerinde
durdu. Bu cümleden olarak Selanik ve
Bursa imalathanelerine emir vererek çu­
lla ve ipekli dokutturdu ve bu nevi ku­
maşların Avrupa'dan ithalini m en eti i.
Evvelâ bu sanat erbabının mümessille­
rini Edirne'ye çağıran Rami Mehmed
Paşa (Tarih-i Kaşiö C: 2, S: 587). bu
kumaş nevilerinin ham maddelerini A v­
rupalIların memleketimizden satın alış­
larına dikkati çekti ve memleket ihtiya­
cını içerden karşılıyacak derecede ima­
latta bulunulmasına dair emrini verdi.
Askerî sahada düzenlem e
Harpten sonra mali ve İktisadî sa­
hadaki ıslah ve düzenleme hareketinden
başka askeri sahada da bazı tedbirlere
tevessül olundu. Evvelâ kapıkulu aske­
ri ele alındı. Harp dolayısiyle bu sınıf
askerîn mevcut kanunlarına pek riayet
edilmeden ocağa asker alınmıştı, ih ti­
yaç yüzünden her sınıf halktan «be dergâh* adı ile ocağa asker alınırken
bunların ehliyet ve talimli bulunmaları
ciheti ister istemez ihmal edilmişti. Ta­
b ii bu hal kapıkulu askerinin kalitesini
düşürmüş ve disiplinlerinin bozulmasına
âmil olmuştu. Talim sizlik ve disiplinsiz­
liğin mağlûbiyetlerde bir hayli hissesi
mevcuttu. İhtiyaç dolayısiyle ocağa pek
fazla sayıda
insan da
kaydedilmişti.
Harp durduktan sonra bunların ıslahı
cihetine gidilirken evvelâ sayıları azal­
tıldı. 1701 temmuzunda neşredilen bir
fermanda (Başvekâlet arşivi Mühimine
Defteri no: 111, S: 617); ocağa dışardan
adam alınmasının nizamları bozduğuna
işaret edildikten sonra bu tarzda asker
kaydı menediliyor ve daha bazı sebepler
zikredilmek suretiyle ocaktaki asker sa­
yısının azaltıldığı kaydolunuyordu. Bu
fermanın neşrinden önce yeniçeri mev­
cudu yetmişbinin üstünde iken tensika­
tı müteakip 34 bine inmiş bulunuyordu.
Ayrıca topçu ve cebeciler de azaltıldı.
Karlofça muahedesinden önce top atıcı­
ları olan topçu ocağı mevcudu altı bine
yakınken muahededen sonra 1250 ye (İ.
H. Uzunçarşılı, Kapıkulu ocakları C: 2,
S: 22 ve 71) cebeciler de 2400 a indi­
rildi.
Uzun süren harp kapıkulu askerin­

2280

den başka tımarlı
sipahi nizamlarının
bozulmasına da sebep olmuştu. Bunun
için muahedenin aktinden soııra bütüıı
tımarların beratları gözden geçirildi.
Dirlik kayıtlarındaki hata ve sakatlıklar
düzeltildi. Sonra, sipahilerin mutlaka
sancaklarında oturmaları ve harp vuku­
unda alaybeyiııin emri altında sefere iş­
tiraklerine, alaybeylerinin de ufak se­
beplerle Umar ve zeametlerde değişik­
lik yapmamalarına dair fermanlar çıka­
rıldı.
Bu arada esas mühim ıslah hareketi
donanmada yapıldı. Kapıkulu ve tımar­
lı sipahi teşkilâtındaki düzenleme daha
ziyade harbin ve ihmal yıllarının mey­
dana getirdiği aksaklıları düzeltme ha­
reketiydi. Halbuki donanmada yapılan
şey, sakatlıkları düzeltme sınırını aşarak
yeni bir devreye girilişi tespit ediyordu.
Bu, donanmada kürekli gemi esas; yeri­
ne kalyon yani yelkenli gemi esasının
kabul edilmesini, donanmanın bahriyedeıı yetişme ellerde bulunmasını, terfi ve
tekaütlük işlerinin düzenlenmesini müm­
kün kılan donanma kanunnamesinin neş­
redilmiş olması idi.
S u lta n İk in c i M u stafa'n ın gençlik d e v ri­
ne a it bu resim b a tılı b ir ressam ta r a ­
fın d a n y a p ılm ıştır

Resini evraka tarih atılması
Şimdiye kadar merkezden eyâletle­
re gönderilen ferman ve sadrıâzam emirlerine tarih konmakla beraber, eyâ­
let ve sancaklardan gelen vezir, bey­
lerbeyi, sancakbeyi, mütesellim ve sair
ümeranın yazılarında tarih konmasına

dair kat’i bir usul yoktu. 17G2 yılı Ekim
ayında neşredilen bir emirle, bundan
böyle resmî evrakın altına mutlaka tarit,
atılması ve mahallinin kaydının usul ha­
line getirilmesi tamim olundu.

Ş E Y H Ü L İS L Â M F E Y Z U L L A H E F E N D İ N İN T A H A K K Ü M Ü
V E E D İR N E V A K A S I

Sultan İkinci Mustafa tahta geçişin­
den yüzon gün sonra eski hocası Erzu­
rumlu Seyj'id Feyzullah Efen di’yi şey­
hülislâm yapmıştı. Erzurum’dan getiri­
lerek şeyhülislâm yapılan bu adamın n ü ­
fuzu ilk günlerden beri kendisini his­
settirmekteydi.
Feyzullah
Efendi’nin
kuvvet kazanmasında müsebbib padişa­
hın bizzat kendisiydi. Zira, İkinci Mus­
tafa hocasına karşı derin bir hürmet bes­
lemekte ve onun hemen her arzusunu
yerine getirmekteydi. Feyzullah Efendi

de hükümdarın hürmet ve sevgisinden
kendi namına bol bol faydalanmaktay­
dı. Feyzullah Efendi’nin nüfuzu harp sı­
rasında pek göze batmamaktaydı. F a­
kat Karlofça muahedesi ile sulhe kavu­
şulunca şeyhülislâmın otoritesi her gün
biraz daha fazla hissedilmeye başlandı.
Maamafih bu sırada sadrıâzam bulunan
Amca-zâde Hüseyin Paşa makam ve işi­
nin ehli bir adam olduğu gibi padişah
da kendisini sever ve itimad gösterirdi.
Onun için Feyzullah Efendi arzu ve kap-

2281

fişlerini tatminde pek fazla ileri gide­
miyor, Amca-zâde
de
şeyhüsislâmm
kudretini bildiğinden onunla çatışmıyacak şekilde idareli davranıyordu. Bu ara­
da çatışmalar; önleyen başka bir şahıs
da Kaptan-ı derya Mezomorto Hüseyin
Paşa idi. Mahir bir denizci olduğu kadar
devlet adamlığındaki ehliyeti ile de göz
dolduran Mezomorto Hüseyin Paşa sadnâ/iam ile şeyhülislâm arasında bir tat­
sızlık çıkmasını önlemeyi gözetirdi.
Seyvid Feyzullah Efendi, Amca-zâde'nin sadaretinin sonlarına doğru, bil­
hassa kendi yakınlarına yüksek mevki­
ler temininde çok ileri gitmişti. Bu cüm­
leden olarak, daha Önce nakibüleşraflık
tevcih ettirmiş olduğu büyük oğlu Fethullah fendi’ye
şeyhülislâmlık payesi
verdirmiş, ikinci ve üçüncü oğulları Seyyid Mustafa Efendi ile Ahmed Efendi’yi Rumeli kazaskerliği payelerine kadar
yükseltmiş, dördüncü oğlu Seyyid Ah­
med Efendi'yi şehüâde hocalığı ile birlik­
te kazaskerliğe çıkartmış, damadı Mirza-zâde Şeyh Mehmed Efendi’yi Rume­
li kazaskerliğine namzed kılmış, amca zadesi Seyyid Dede Efendi’yi de İstan­
bul kadısı ve Rumeli kazaskerliğine yük­
seltmişti. Feyzullah Efendi’nin oğulları
vs akrabalarını böyle süı’atle, yükselte­
rek İlmiyenin en büyük makamlarına oturtması terfi bekleyen hak sahipleri­
nin sadece müteessir olmalarını değil
infiallerini mucip olmuştu. Hele Fethullah Efendi için, kendisinden sonra şey­
hülislâmlığa geçirilmesine dair sunduğ11
telhis (Tarih-i Raşid C: 2, S: 526) üze­
rine 23 şubat 1702 tarihinde istihsal et
tiği hatt-ı hümâyun Osmanlı tarihinde
emsali görülmemiş bir hâdise idi. Gerçi
vaktiyle Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendi’ye de yazdığı esere rnükâfaten, şey­
hülislâmlık makamını işgal eden bir şa­
hıs mevcutken şeyhülislâmlık pâyesi tev­
cih edilmişse de, mevcut şeyhülislâmdan
sonra şeyhülislâm olma imtiyazı bahşe­
dilmemiş ti. Halbuki Fethullah Efendi’ve
babasının ölümünden sonra ve padişah
sağ olduğu takdirde, yeni bir muameleye
lüzum kalmadan şeyhülislâmlığa geçece­
ği kabul ve tasdik olunuyordu. Fethul­
lah Efendi için tanınan imtiyaz misali
hâdise İkinci Mustafa
devrinden önce
görülmediği gibi ondan sonra da bir da­
ha görül miyecektir.

Amca-zâde Hüseyin Paşa’nın
is t ifa s ı

Değerli bir devlet adamı olan Am­
ea-zâde Hüseyin Paşa,
onbeş seneden
fazla devam eden bir harbe nihayet ver­
miş olması sebebiyle halk tarafından da
sevilmekteydi.
Harpten sonra gördüğü
işlerin bir kısmının muvaffakiyete ulaş­
masında Kaptan-ı derya Mezomorto Hü­
seyin Paşa’nın da hissesi vardı. Mozomorto Hüseyin Paşa, ayni zamanda Şey­
hülislâm Feyzullah Efendi’nin tegallübüne karşı da bir muvazene unsuru vazi­
fesini görüyordu,
Mezomorto’nun 1071
temmuzunda ölümünü
müteakip Fey­
zullah Efendinin tegallübü artmaya, bu­
nun doğurduğu bir netice olarak da
Amca-zâde’nin padişah nezdindeki itiba­
rı azalmaya başladı. Feyzullah Efendi’­
nin tahakkümünün artmakta devam edi­
şi sebebiyle Hüseyin Paşa bir kaç defa
sadaretten ayrılmayı arzulamış, lâkin
padişah kabul etmemişti. Bu arada Amca-zâde Hüseyin Paşa’nın yeğeni olan
birinci m i ra hur Kıbleli-zâde Ali Bey'iıı
azil ve arkasından katledilişi sadrıâzamı korkutmuş ve yatağa düşmesine se­
bep olmuştur. Osmanlı kaynakları, Kıbleli-zâde Ali Beyin azil ve idamını pa­
dişahın kardeşi Şehzâde Ahmed ile bazı
gizli muhaberatının yakalanmış olmasiyle izah ederlerse de, D. Cantemir «Histoi re de l’Empire Othoman» isimli ese­
rinde (C: 2, S: 258-260), bunu, Azak ve
Voronej'de Rusların iki kuvvetli donan­
ma meydana getirdiklerine dair bir ha­
ber alınması üzerine hâdisenin tahkiki­
ne memur edilen Ali Beyin, meseleyi,
yeni bir harbe girmeye taraftar bulun­
mayan sadrıâzamın
görüşüne
uygun
tarzda izah etmesi ve bu izahın da hakikatlara tevafuk etmeyişinin biîâhara pa­
dişahça anlaşılmış bulunması şeklînde
anlatır. D. Cantemir’in bu şekildeki iza­
hına rağmen Osmanlı kaynaklarının ifa­
delerindeki ittifak ve bilhassa Silâhdar
Fmdıklı’h Mehmed Ağa’nın sarayda her
işe tam mânasiyle vukuf derecesi gozönüne getirilirse, D. Cantemir’den ziyade
Osmanlı kaynaklarının bu meselede da­
ha doğru bilgi verebileceği kendiliğinden
anlaşılır.
Kıbleli-zâde Ali Bey azilini müteakip
Edirne’den İstanbul’a sürgün sonra da

2232

idam edilince sndrıâzam hem kendine bu
yüzden bir şey olacağından korktuğu,
hem de yeğeninin başına gelenlere üzül­
düğü için hastalanıp yatağa düşmüştü.
Yatağa düşmesinin üzerinden kırk elli
gün geçince bir iki defa padişaha telhis
göndererek sadaretten afiım rica eden
Hüseyin Paşa nın dileğini İkinci Mustafa
¡ıJıayet kabul etmişti (4 eylül 1702). İs­
tivasının kabulünden sonra Silivri’deki
çiftliğinde oturmasına müsaade olunan
Amca-zâde Hüseyin Paşa ayni ay içeri­
sinde ölmüştür.

Daltaban Mustafa ve Ram i Melımed
Paşa ların sadaretleri
Amca-zâde Hüseyin Paşa istifa edin­
ce sadarete getirilecek adamı şeyhülis­
lâm Feyzullah Efendi buldu. Müverrih
tiaşid (C: 2, S: 539) bu hususta mevcut
havayı âdeta tam mânasiyle aksettirmek
istercesine,
«şeyhülislâm Esseyid Feyzuliah Eıendi'nin irade-i rr.ahsusaları ile hâlâ Bağdad valisi vezir-i mükerrem
Daltaban Mustafa Paşa miihr-ü hümâ­
yûna sahip hale getirildi» der.
Şeyhülislâmın kudret derecesini bi­
len Daltaban Mustafa Paşa onun arzu­
sundan hariç bir şey yapmadı ve yapa­
madı. Sadrjâzamin mevcut duruma bo­
yun eğişi yüzünden Feyzullah Efendi'nin tegallübü de artıkça arttı. Daltaban
Mustafa Faşa şeyhülislâma karşı o ka­
dar mutavaatkâr davranıyordu ki, bu
haliyle mevcut teşrifat kaidelerini bile
altüst ediyor, merasimlerde şeyhülislâ­
mın sadrıâzamın solunda gitmesi gere­
kirken mevcut kanun değiştirilerek sadrıâzam onun soluna geçiyordu. Sadrıâzamın şeyhülislâmın muvafakati dışında
bir şey yaprrası imkânsız bulunuyordu.
Padişahın kendisine beslediği sevgi ve
itimadı fazlaca suiistimal eden Feyzullah
Efendi hükümet icraatına ait en küçük
işlere bile karışıyordu. Bu yüzdendir ki
Siiâhdar Fındıkhlı Mehmed Ağa «Nusretııâme» isimli eserinde, Daltaban Mus­
tafa Paşa’nııı sadareti devri için, her iş
şeyhülislâmın sözü ile yürüdüğünden
vezirlerin sadece adı kalmıştı demekte­
dir. Nihayet, «Kırım hâdiseleri» başlığı­
nı taşıyan kısımda belirttiğimiz veçhile,
Devlet Giray isyanı meselesi yüzünden

Daltaban Mustafa Paşa azil ve katledil­
di. Silâhdar Fmdıklıh Mehmed Ağa’nın
ifadesinden anlaşıldığına göre. Daltaban
Mustafa Paşa şeyhülislâmın tahakkümün­
den bıktığı için bu fesat hareketine âlet
olmuştu. Onun azlinden sonra sadrıâzam
yapılan Rârni Mehmed Paşa da şeyhülis­
lâmın tavsiyesi ile bu makama getirilmiş­
tir. O sırada vezir rütbesinde bile bu­
lunmayan Kami Mehmed Efendi’ye önce
kubbe vezirliği tevcih edilmiş, arkasın­
dan da mülır-ü hümâyun verilmiştir.
Râmi Mehmed Paşa mührü alırken, şey­
hülislâmın reyinden hariç iş yapmama­
sına dair padişahın talimatı ile karşı­
laşmıştır. İkinci Mustafa ayni sözleri
Daltaban Mustafa Paşa’ya da söylemiş
olduğu cihetle şeyhülislâmın tahakkü­
münün devam edeceği şüphesizdi. Ancak
bunun şiddet derecesi sadrıâzamın şahsi­
yeti ile mütenasiben ya azalacak veya­
hut da çoğalacaktı. Râmi Mehmed Paşa,
selefinden daha kültürlü, daha güzel ko­
nuşan ve ondan hayli temkinli olduğu için onun mertebesine düşmedi.
Karlofça’da Avrupalı müttefik dev­
letler) e Osmanlı baş murahhası olarak
yaptığı müzakerelerde hâdiselerin deri­
nine inmede vukuf ve kabiliyetini isbat
etmiş olan jiâmi Mehmed Paşa, sadrıâzam olduktan sonra da kavrayışlı bir
kimse bulunduğunu isbatta devam et­
miştir. Muahedenin imzasından sonraki
ıslah ve düzenleme hareketinde onun da
hissesi vardır. Daha önce işaret edildiği
veçhile, Selanik ve Bursa dokumacıları­
na memleket ihtiyacına elverecek mik­
tarda çuha ve ipekli dokunması emrini
veren Râmi Mehmed Paşa’dır. Yine sadrıâzamlığı sırasında bir ıslah tedbirine esas teşkil etmek üzere, Kaptanpaşa ile
tersane eminini Edirne’ye çağırdığı, ter­
sanenin gelir ve giderlerini iyice incele­
diği (Tanh-i Raşid C: 2, S: 582), bu sa­
yede tasarruf temin ettiği görülmekte­
dir. Ayrıca defterdarlık dairesinde hâzi­
neye ait malların alım ve satımında hile
kullanarak fâhiş kârlar temin eden ara­
cıların açıktan elde ettikleri paraları hâ­
zineye aldı.

Gürcistan üzerine asker şevki
Osmanlı devletine tâbi Gürcü bey­
liklerinden Guril (Goril), Dadyan ve

Açikbaş beyliklerinde son yıllarda bazı
nizamsızlıklar göze çarpmaktaydı. Guı-il ve Badyan bayi Mamya, hükümetin
Açikbaş beyliğine oturttuğu Simon’u öl­
dürmüştü. Guril ve Dadyan beyinin ka­
bahati bununla da kalmamıştı. Bir kaç
yıldan beri cizye vermekten imtina et­
tiği gibi islânıiarla meskûn sahalara te­
cavüzde ( Tarih-i Raşid C: 2, S: 580) da­
hi bulunmuş, buna da ilâveten hüküme­
tin Simoıı’dan sonra Açikbaş beyliğine
getirdiği Görgiyi de öldürmüştü. Bu va­
ziyet karşısında Guril bölgesi beylik ha­
linden çıkarılarak veziriazama malikâne
olarak veriimiş fakat bunu tanımak is­
temeyen Prens Mamya oraya gelen me­
murları öldürmeye başlamıştı. îşte bu­
nun üzerinedir ki, hükümet buraya as­
ker sevk etmek ihtiyacım hissetmiş ve
Köse Halil Paşa Erzurum valiliğine tâyin
edilerek Gürcistan’a sevkedilecek kuv­
vetlerin serdarlığıyle de vazifelendirilmiştir. Bu arada Trabzon beylerbeyisi
Salih Paşa, Çıldır beylerbeyîsi Ishak
Paşa’dan başka bu eyâletler mıntıkasın­
da bulunan ondört sancak beyinin tımar­
lı sipahilerini toplıyarak Erzurum vali­
sinin idaresinde toplanmaları emredilmiş­
tir. Gürcistan'a yürüyecek kuvvetlere il­
tihak etmek üzere İstanbul'da da yeniçe­
ri, topçu ve cebeci ocaklarından adamlar
ayrılmıştır. İşte tarihe «birinci Edirne
vak’ası® veya *FevzulIalî Efendi vak'ası*
diye geçen hâdise, Gürcistan seferi için
ayrılan askerden cebecilerin birikmiş
maaşlarını almadan sefere gitmıyeceklerini söyliyerek
ayaklanmaları üzerine
başlamıştır. Maamafih İstanbul’da bir ayaklanma vuku bulmakla beraber Gürcis­
tan işi fazla uzatılmadan Açikbaş beyliği­
ne eski bey Aleksaııdr'm oğlu tâyin edilmek suretiyle hal yoluna sokulmuş­
tur.

Edirne vak’asına yol açan
ayaklanm anın başlangıcı
Edirne vak'asına yol açan cebeci ayaklanması sırasında bilhassa İstanbul’­
da Şeyhülislâm Feyzullah Efendi aley­
hinde bir havanın esmekte olduğu gö­
rülmektedir. Bir defa en mühim ilmiye
makamlarının şeyhülislâmın oğulları ve
akrabaları arasında paylaşılması ulema
sınıfını müteessir ve kırgın hale getir­

miştir Feyzullah Eiendi’nin her işe ka­
rışmasının, en yakın ilgili erkândan gay­
rı kimseler üzerinde de kırıcı ve infial
yaratıcı tesirler bıraktığı anlaşılmakta­
dır. Sultan Mustafa'nın tahta geçtiği gün­
den beri, kısa ziyaretler şeklinde İstan­
bul’da kalışiarı hariç hep Edirne’de olurması, yüzünden, İstanbul halkında,
şehrin iktisadi ve siyasî bakımdan ikin­
ci plâna düşeceğine dair bir şüphe uyan­
mıştı. İstanbul’da böyle bir havanın mev­
cudiyeti her hangi bir kımıldanışta, elebaş’Iarın arkasına bir hayli adam düş­
mesine yarıyacak bir vasat yaratmış olu­
yordu. Edirne vak’asını geniş şekilde an­
latan bir eser olaıı * Şefikname s de
kaydedildiğine (Üniversite kütüphanesi
tüıkçe yazmalar kısmına: 1643) göre; ayaklanmaya tekaddüm edeıı günlerde, bir
cuma günü Ayasofya cami'inde cuma na­
mazı biter bitmez bir şahıs mimbere fır­
layıp çıkmış ve sancağ-ı şerifi kaparak
dışarı çıkmak istediği sırada yakalanmış­
tır. Sorguya çekilen bu adam İstanbul
halkının şeyhülislâm ve mensuplarım is­
temediğini söylemiştir. Bunun üzerinedir
ki İstanbul'da kendisinden bir adam bu­
lundurmak isteyen Feyzullah Efendi İs­
tanbul kaymakamı Çelebi Yusuf Paşa­
yı azlettirerek kendi damadı Köprülü zâde Abdullah Paşa’vı tâyin ettirmiştir.
Tarih-i Raşid’de (C: 2, S: 578) ise; İs­
tanbul’da bazı meclis ve mahfillerde Fey­
zullah Efendi'nin aleyhinde konuşuldu­
ğunu Çelebi Yusuf Paşa’nın bir tahrirat­
la Edirne’ye arzetmesi üzerine kendisi
azl olunarak (23 şubat 1703) Abdullah
Paşa kaymakam yapılmıştır. Bu iki izah
tarzı da İstanbul’da şeyhülislâm aley­
hinde bir cereyanın mevcudiyetini ve
buna karşı tedbir ittihazında bulunduğu­
nu tevid etmektedir. Şeyhülislâm Fey­
zullah Elendi bu sırada muarızlarından
eski şeyhülislâm imam Mehmed Efendi
ile kul kethüdası Çalık Ahmed Ağayı
sürgün bulundukları
Bursa’dan İstan­
bul'a getirtmiştir. Feyzullah Efendi, ihti­
mal bu hareketiyle muarızlarının gönlü­
nü alarak aleyhindeki havayı dağıtmayı
düşünmüştür. Fakat bu iki şahsın, İs­
tanbul’a dönmekle beraber şeyhülislâma
muarıîlıklarından bir şey kaybetmedik­
leri görülmektedir, iki muarızı bu şart­
lar altında İstanbul’a dönerken Amca zâde Hüseyin Paşa’nın damadı Sührablı

2284

Ahmed Paşa ile kethüda Mir: Süleyman
Ağa'nın İstanbul’a ikamete mecbur edi­
lişi, burada Fevzuilah Efendi aleyhdarlarınm birlikte çalışmalarına imkân ver­
miştir.
Bu devri bizzat yaşamış olan meş­
hur müverrih Naima (Tarih-i Naimâ'nm
altıncı cildinin sonunda ilâve olarak neş­
redilen «Feymllaf Efendi vakası» S: 17):
hâdiselerin patlak vermesinden evvelki
günlerde umumi gidişin iyi olmayışım
ve bilhassa Feyzullah
Efendi’ye kargı
duyulan hoşnutsuzluğun tehlike yarat­
maya müsait havası karşısında Feyzul­
lah Efendi'nin durum ve zihniyetini be­
lirten şöyle bir misal zikretmektedir: Bu
günlerde bir yakını, vaziyetini düzelt­
mesi için Feyzullah Efendiyi ikaz eder,
fakat o:
*— Bizim halimiz engin denizlerde
fırtınaya tutulmuş gemiye benzer. Ya
sâlim bir kıyı, veya kurtulacak bir iiman
buluncaya kadar rüzgârın önüne düşüp
gitmekten başka çaremiz yoktur; kusur
ve alçaklık etmek hasetçilerin galebesine
sebeptir: devletten ihtiyari çıkmak, rı­
zamız ile belâya uğramaktır» cevabını
verir.
Buna karşı muhatabı insanların teh­
likelerden korunabilmek için tedbire ih­
tiyacı bulunduğunu beyandan sonra:
«— Gemiye benzetişiniz güzel; lâkin,
fırtınaya uğrayan gemiler yelkeni rüzgâ­
ra göre kullanır;
iktiza ederse küçük
yelken kor v e y a h u t da hiç yelken tak­
maz. Bazan öyle olur ki, selâmete ulaşı­
labilmek için bütün mal ve eşyanın de­
nize atılarak feda edilmesi gerekir» der.
Feyzullah
Efendi’nin buna cevabı
da, kendisini hâdiselerin akışına bırak­
tığını tasdikten ibaret olan «Allah so­
nunu hayır eyleye» cümlesinden ibaret
olur.
Naimâ’nm zikrettiği bu misalden de
sarihçe anlaşılacağı üzere İstanbul'da alevlenmeye müsait bir hava mevcuttu.
Yine bu devri bizzat yaşamış olan m ü­
verrihlerden Silâhdar Fmdıldılı Mehmed Ağa'nın
iNusretııâmc» sinde kay­
dettiğine göre, Sadrıâzam Rami Mehmed
Paşa şeyhülislâmın aleyhine esen hava­
dan bir isyan tahriki suretiyle istifade­
ye çalışmıştır. Râmi Mehmed Paşa’nm
sadarete gelmesine sebep olan şahıs Fey­

zullah Efendidir. Mütehakkim şeyhülis­
lâm bu yüzden bütüıı hükümet işlerine
müdahale etmekte, hattâ şeyhülislâmdan
başka oğulları ve akrabaları da «veziri­
azam kendi çırağımızdır» diyerek müda­
halelerde kendilerine bile pay çıkar­
makta idiler. Bu vaziyetler Râmi Meh­
med Paşa’nın gururuna dokunmakta idi.
Silâhdar'ın ifadesinden başka hâdisele­
rin cereyan tarzından da anlaşılacağı üzere Râmi Mehmed Paşa, el altından bir
isyan tahriki suretiyle şeyhülislâmın tegallübünden kurtulmak istemiştir. Lâkin
hâdise bilâhara öyle bir tarzda inkişaf
etmiştir ki, yalnız Feyzullah Efendi değil
sadrıâzam ve padişah da mevkilerinden
olmuştur.
Edime vak’a sına müncer olan hare­
ket Gürcistan seferi için ayrılan bir
miktar cebecinin birikmiş ulûfelerini is­
temek üzere yaptıkları toplantı ile baş­
lar. Gürcistan’daki hâdiseler dolayısiyle
İstanbul’dan gemi ile dört oda yeniçeri
ve ikiyüz nefer cebecinin şevkleri karar­
laştığı sırada, cebeciler kumandanları olan cebeeibaşınm idaresinde odalarında
verdikleri karar mucibince ertesi gön 18
temmuz n03 (4 rebiiülevvel 1115) de cebehane yani cephanelikte toplandılar ve:
«— Madem ki bizi sefere memur ey­
lediniz, on kist birikmiş
maaşlarımızı
isteriz. Bize bitmez yerlerden havale ver­
diğiniz için bu kadar zamandır ulufe
yüzü görmedik. Padişah hazretleri Edir­
ne’de, kime feryad edelim?» dediler ve
daha başka sözler de söyliyerek. gülbank
çekip tedahülde kalmış maaşlarını iste­
diler. Bu vaziyet karşısında kendilerine
birikmiş maaşlarının bir kısmı verildi,
gerisinin de arkalarından gönderileceği
söylendiyse de dmlemiyerek Atmeyda'nı'nda toplandılar. Müverrih Naimâ'nm
bildirdiğine (Feyzullah
Efendi vak’ası
S: 19) göre, umumi gidişattan memnun
olmayan bir çok kimse bulunduğu cihet­
le, bunu fırsat addederek halktan da bir
hayli toplananlar oldu.

Hâdisenin inkişaf seyri
Cebecilerin ayaklanması üzerine İs­
tanbul kaymakamı Köprülü-zâde Abdul­
lah Paşa cebecibaşı ve sekbanbaşı ile
görüştükten sonra durumu
Edirne’ye
Sadrıâzam Râmi Mehmed Paşa’ya bil-

diıdi. Abdullah Paşa, askere birikmiş
maaşlarının tamamının ödenmesi sure­
tiyle şevklerinin uygun olacağı mütaleasını da eklemişti.
Tarih-i Raşİd’iıı (C: 3, S: 17} kay­
dına göre. Veziriazam Kâmi Mehmed Pa­
şa. hâdisesinin zuhurundan bir ay önce
cebecibaşılık ile çırağ ettiği Bcşnak İb­
rahim Ağayı «cebehaneye ait bazı işle­
rin görülmesi bahanesiyle» İstanbul’a
göndermişti. Yine ayni müellifin bildir­
diğine nazaran (C: 2, S: 591), İstanbul’a
varıncaya kadar kimsenin bilmemesi için. İbrahim Ağa’yı neiyediliyormuş gi­
bi Edirne'den çıkarmıştı. Demek ki cebecibaşı Boşnak İbrahim Ağa tahrikat
için veziriazam tarafından önceden vazi­
felendirilmiş bulunuyordu.
Cebeciler ayaklanınca, Şeyhülislâm
Feyzullah Efendi'nin damadı olan İstan­
bul kaymakamı Abdullah Paşa, evvelâ
on kist maaşlarına mukabil kendilerine
bir miktar para vererek işi kapatmak is­
tediyse de bu yoldaki davranışlarında
muvaffakiyet sağîıyamadı. Cebeciler ön­
ce razı olur gibi görünürlerken bilahare
alacaklarının tamamının ödenmesinde ayak dirediler. Zaten daha sonra da yeni­
çeri kışlalarının bulunduğu Etmeydanı’na gittiler. Kendilerine katılmayan yeni­
çeriler bunları kışlaya almak istemedilerse de halktan da iltihak edenler bu­
lunduğu cihetle kapılan bilahare açtılar.
Bunun üzerine ayaklanan cebecilerin et­
rafındaki topluluk daha da kalabalıklaş­
tı.
Feyzullah Efendi'ye karşı duyulan
infialden dolayı, İstanbul’da isyanın ko­
laylıkla yayılmasına
müsait bir hava
mevcutken Abdullah Paşa ile İstanbul
kadısı Seyyid Mahmud
Efendi'nin bi:'
lıaita evvelinden beri
dargın olmaları
(Tarih-i Raşid C: 3, S: 19) âsilerin işi­
ne yaradı. Seyyid Mahmud Efendi de
şeyhülislâmın damadı idi. Fakat hâdise
başgösterdiği sırada bu dargınlığı yü­
zünden Abdullah Paşa'nm davetine has­
talık bahanesi ile iştirak etmedi. Abdul­
lah Paşa’nın davetine Seyyid Mahmud
Efendi gelmemekle beraber İstanbul’da­
ki devlet erkânı, ulema ve ocak subay­
ları gelmiş bulunuyordu. Sarayda yapı­
lan bu toplantıda, ertesi gün yeniçeri ve
bostancıların
slâhlandırılması ve san-

cağ-ı şerif çıkarılarak isyanın bastırıl­
ması kararlaştı. Lâkin
Abdullah Paşa
sür'atîi kararlarla çabuk icraatta bulu­
namıyor ve gevşekliği belli oluyordu.

Sekbanbaşım n öldürülm esi
Heyet o geceyi sarayda geçirdi Yal­
nız heyete dahil şahsiyetlerden sekbanbaşı Hâşim-zâde Murtaza Ağa, bir yan­
gın çıkarırlar korkusu ile kaymakamdan
izin alarak Ağa-kapısı’na gitti ve geceyi
orada geçirdi. Ertesi gün sabahleyin er­
kenden bütün ocak ağaları ve yeniçeri­
lerle saray kapısı önüne geldi. Lâkin bu
sırada saray ağası Osman Ağa yeniçeri­
lerin sarayda yağmaya dalabileceklerindeıı korkarak kapıyı açmadı. Sekbancaşı kapı önünde beklediği için bir hayli
zamaıı geçti.
Sekbanbaşımn saraya gittiğini Öğre­
nen âsiler ise Ağa-kapısına, yani yeniçe­
ri ağalığı dairesine hücum edip içeri gi­
rerek yağma ettiler. Buranın zindanında
bulunan mahpusları da kendilerine ka­
tılmak şartiyle serbest bıraktılar. Böylece âsi kalabalığı biraz daha artmış oldu.
Oradan Paşa-kapısına geldikleri zaman
buradaki adamlar kapıları kapatıp A b­
dullah Paşa’nm dündenberi saray-ı h ü ­
mâyunda olduğunu söyleyip kendilerini
müdafaaya teşebbüs ettiler. Tarih-i Raşid’e (C: 3, S: 20) göre, bu sırada bir ce­
becinin kazara bir kurşun isabetiyle ölüm ü işi birdenbire kızıştırdı. İntikam
hırsına kapılan âsiler Abdullah Paşa’nm
sarayına girip ellerine geçeni yağmala­
dılar. Burada da muhzır ağa hapsinde olan mahpusları serbest bıraktılar. Sonra
oradan kalkıp Topkapı sarayına yürüdü­
ler. Bu sırada saray kapısı önünde bulu­
nan sekbanbaşıyı gördüler. Saray kapı­
sının açılmamasına kızan yeniçeriler, bu
defa sekbanbaşıya döııüp «bu hakaret
senin yüzündendir» diye söylenip çatar­
larken âsi grupu da karşıdan sökün edince sekbanbaşı şaşırdı. Kendisine kız­
makta olan yeniçerilere güvenemediği,
hattâ onların bazılarının âsilere temayül
eder gibi olduğunu sezdiğinden Divânyolu’na doğru kaçmaya başladıysa
da
arkasına düşen âsler tarafından yakalan­
dı. Bu arada bir âsi grupu İstanbul ka­
dısı Seyyid Mahmud
Efendi'nin evine

koşarak; adamı alıp getirdi ve sekbanbaşı ile birlikte hapsetti.
Ulema sının en gayrımemnun kıs­
mı teşkil ettiğinden ertesi gün âsilere
medrese
softaları da katıldı. Böylece
topluluk daha fazia büyüyünce, âsi ta­
kımı, sekbanbaşıyı bayrağını çıkar diye
sıkıştırmaya başladılar. Asilerin kılıç­
la tehditlerine rağmen Sekbanbaşı Hâşim-zâde Murtaza Ağa. küfran-ı ııimet
ederek padişaha karşı bayrak çekip is­
yanda bulunanların cezalarının ne ola­
cağım hatırlattıktan sonra, şayet isyan­
dan vazgeçerseniz affınıza kefil olurun1
,
dedi. Fakat onun bu sözleri ve daha baş­
ka nasihatları hiç bir tesir icra etmedik­
ten başka adamın üzerine hücum ile öl­
dürdüler (21 temmuz 1703).

Asilerin İstanbul’a hâkini
olması
Sekbanbaşı gözlerinin önünde öldü­
rülünce İstanbul kadısı Seyyid Mahmud
Efendi pek fazla korkmuştu. Bu korku­
ya ilâveten bir de ulemanın Atmeydaııı’na çağrılması için sıkıştırılıp tehdit
edilince onların sözlerine mutavaat gös­
terdi. BÖylece Mahmud Efendi’den gelen
tezkerelerle ulema da Atmeydanına top­
landı.
Sekbanbaşımıı Öldürülmesini ve ule­
manın da âsilerin yanında toplanışını
haber alan İstanbul kaymakamı A bdul­
lah Paşa gevşek ve korkak davrandı. Bu
isyanın bastırılması m üm kün değil, herşey bitmiştir, bizim için yapılacak şey
gözden kaybolmaktır tarzında konuşa­
rak, Topkapı sarayında bulunan devlet
erkânı ve ulema heyetini dağıttı. Ken­
disi bir köşeye çekilip saklanırken sa­
raydan dağıttığı heyete dahil olanların
bazısı onun gibi davrandı, bazısı da sa­
raydan çıktıktan sonra Atmeydanı’ndaki
âsilere İltihak etti. Böylece. İstanbul'da
âdeta hükümet otoritesi ortadan silinir
gibi oldu. Meydan âsilere kalmış vazi­
yetteydi. Eyub türbesindeki sancağ-ı şe­
rifi saraya getirmiş olan bostancı başı da,
sancağı almak üzere saraya giren âsile­
re iltihak etti. Bostancıbaşınm iltihakı ile bostancı neferleri de ayni safta yer
aldı.
Asi kalabalığı fevkalâde büyüdüğü

sırada Karakaş Mustafa namındaki bir
tımarlı sipahi bunların başına geçti.
Şeyhülislâm i'eyzullah Efendi‘nin bir adamı tarafından haksız yere dirliği elin­
den alınmış olan Karakaş Mustafa, ma­
ruz kaldığı haksızlığı
düzelttirebilmek
için Edirne’ye kadar gidip Divan-ı h ü ­
mâyûna başvurmuş hakkını elde edeme­
den üzüntü içinde memleketine dönmeye
mecbur kalmıştı. Yoluna devam etmek
üzere Üsküdar'da bulunduğu sırada ce­
beci isyanını haber aldığından geri dö­
nüp İstanbul'a (Tarih-i Raşid C: 3, S:
28) geçti. Cerbezerliği ve güzel konuş­
ması sayesinde birdenbire baş oluverdi.
Asiler İstanbul’a hâkim bir otorite
haline gelince, mühim mevkilere tâyinler
yapmaya başladılar. Evvelâ eski Rume­
li kazaskeri Faşmakçı-zâde Ali Efendi’yi evinden getirterek şeyhülislâm ilân
ettiler. Sekbanbaşının öldürülmesinde
rol oynayan kul kethüdalığından mazûl
Çalık Ahmed Ağa'yı da sekbaııbaşı yap­
tılar

Edirne'ye gönderilen mahzar
Sözlerini yürütecek kudrette olduk­
larını gören âsi elebaşıları bir araya ge­
lerek bundan sonra yapılacak işi görüş­
tüler. Neticede, bir çok imzalı bir dilek­
çe mahiyetini haiz olan bir mahzar tan­
zim edip Edirne'ye göndermeye karaı
verdiler. Bu mahzarda hulâsatan şöyle
deniliyordu:
«Müftü Esseyd Feyzullah Efendi,
ııakibüleşraf Esseyd Fethullah Efendi,
sadr-ı Rum Eseyd Mehmed Dede Efen­
di ve sadr-ı Anadolu Esseyd Mustafa Efendi mansıplarından azl olunup, kendi­
leri ile bazı dâvalarımız olmağla cümle­
sinin İstanbul’a yollanması: şevketlü pa­
dişahımızın dahi acilen tahtgâh-ı İstan­
bul'a hareket ve intikal buyurmaları r i­
ca ve niyaz olunur. Bu dileklerimizin ka­
bulüne müsaade-i aliyyeleri erzani buy­
rulur ise ne güzel, yoksa Edirne’ye doğ­
ru ittifaken yürüyeceğimizden asla şüp­
he buyrulmaya».
Mahzar hazırlandıktan sonra mev­
cut topluluğa yüksek sesle okundu. Son­
ra orada bulunanlar tarafından imzalan­
dı. Devrin müverrihlerinin belirttikleri
veçhile mahzara imza atanlar arasında

belirlilen isteklerin mâııa ve mahiyeti­
ni kavrıyacak insanlar da vardı. Bu iş
de bitince yeniçeri, topçu, cebeci, sipah.
silâhdar, ehl-i hiref ve sair sınıfları tem­
sil etmek üzere ikişer kişi ayırdılar, bun­
lara dört tane de ulema temsilcisi kattık­
tan sonra, müverrih Silâhdar'a göre 22
temmuz günü ikindi vakti. Kaşid’e göre
de 23 temmuzda ellerine * ahzarı vere­
rek Edirne'ye gitmek üzere yola çıkar­
dılar.
Asiler mahzarı yolladıktan sonra da
boş durcnıyarak mühim makamlara tâ­
yinler yapmakta devam ettiler. Bu cüm­
leden olarak, Amca-zâde Hüseyin Paşa­
nın damadı Alımed Paşa’yı Anadolu h i­
sarındaki yalısmdaıı getirerek İstanbul
kaymakamlığına, eski İstanbul kadısı
Tevfiki-zâde Mehmed Efendiyi Rumeli,
Yahya Efendi’yı de Anadolu kazaskerli­
ğine tâyin ettiler. Bu arada Paşmakcı zâde Ali Efendi âsilerin elinden kurtulup
evine gittikten sonra yalandan kendisi­
ni hasta göstererek dışarı çıkmadığından
eski şeyhülislâm İmam Mehmed Efend i’yi onun yerine şeyhülislâm yaptılar.
Yine bu günlerde Çalık Ahmed Ağayı da
sekbanbaşılıktan yeniçeri ağalığına yük­
selttiler.
Kalabalığı büyük mikyasta tutmaya
çalışan âsiler zaruri ihtiyaç maddesi sa­
tan bakkal, kasap gibi esnaftan gayrisi­
nin dükkânlarını açmalarına müsaade
etmediler. Bu yüzden toplanan insanlaı
Atmeydanma sığmadığından
(Tarih-i
Raşid C: 3, S: 35) 26 temmuzda Yenibalıçe çayırına naklettiler.

İstanbul'daki isyan karşısında E dir­
ne’de padişah ve lıükûm ct erkânının
durum u
Harp sırasında pek hareketli görü­
nen ve birbirini takiben üç defa sefere
çıkmış olan Sultan İkinci Mustafa Karlofça muahedesinin imzasından sonra ya­
vaş yavaş bu hareketliliği kaybeder gi­
bi görünmekteydi. İstanbul’u tam mânasiyle ihmal etmiş şekilde Edirne’de oturuyordu. Müverrih Silâhdar’m «Nusretnâme® sinde kaydettiğine göre, padi­
şahın Edirne’de ikametine tesir eden şa­
hıs Şeyhülislâm
Feyzullah Efendi idi.
Burada ulema ve kul taifesinin fesat

derdi olmadığını, rahat ve avı bol yer
olduğunu söylüyordu. Nitekim Sultan
.Mustafa’nın zaman zaman av partileri
(Tarih-i Raşid C: 2, S: 522, 549. 560,
563) tertip ettiği görülmekteydi. Son za­
manlarda ise üç paşaya nişanladığı üç
kızı için saray hazırlatıp düğün hazırlı­
ğı görmekteydi.
işte padişahın
durumu böyleyken.
Müverrih Raşid’e (C: 3, S: 37) göre, va­
kanın dördüncü günü, Silâhdar’a naza­
ran da altıncı günün gecesinde, Abdul­
lah Paşa'nın çuhadarı vasıtasiyle Feyzuliah Efendı’ye yolladığı mektup neticesin­
de Edirne İstanbul’daki isyandan haber­
dar oldu. Bunun üzerine yeniçeri ağası
ve diğer ocak ağaları île sadaret ket­
hüdası şeyhülislâm konağında toplanarak
sabaha kadar müzakerede bulundular.
Sabaha yakın Sadrıâzam Râmi Mehmed
Paşa da gelerek toplantıya katıldı. M ü­
zakereler sonunda, isyanın işlemiş maaş­
ların verilmemesinden doğmuş olduğu
neticesine varılarak, kul kethüdası ile
otuz kese akçe yola çıkarıldı. Ertesi gün
sadrıâzam, şeyhülislâm, Anadolu ve Ru­
meli kazaskerleri, ikinci vezir Enişte Ha­
şan Paşa, yeniçeri ağası, ocak ağaları
Rami Mehmed Paşa’nın sarayında topla­
narak meseleyi bir daha müzakere etti­
ler. Fakat kesin bir karara varamadaıı
dağıldılar.

İstanbul’dan gelen heyete
tatbik olunan muamele
Şeyhülislâm Feyzullah Efendi bir ta­
raftan toplantılara iştirak ederken, bir
taraftan da çuhadarını gizliden İstanbul
civarına göndermiş ve bunun vasıtasiyle, ayaklanmanın kendisini, evlâd ve ak­
rabalarını hedef tuttuğunu öğrenmişti.
Bundan başka heyetin getirmekte oiduğu mahzarın mahiyetinden de haberdar
olduğundan bunun padişaha ulaşmasını
istemedi. Bostancıbaşı Ali Ağa’nın em­
rinde dört yüz bostancı neferi şevketti.
Bunlar İstanbul heyetini Hafsa’da karşı­
ladılar ve rivayete göre ellerindeki mah­
zarı alıp yaktıktan sonra (Tarih-i Raşid
C: 3, S: 43 ve Naimâ, Feyzullah Efendi
vak’ası S: 21) kendilerini Eğridere pa­
lankasına sürdüler.
Silâhdar Fındıklılı
Mehmed Ağa’nın
«Nusretnâmessi ile

2288

Şefik Efendi’nin «Şefiknâme» sinde; İs­
tanbul’dan gönderilen elçilik heyetinin
Edirne’ye yaklaştığı haber alınınca sadnâzam konağında bir toplantı yapıldığım, toplantıda Rami Mehmed 1'aşanm
elçilerin bir defa dinlendikten sonra ona göre hareket olunmasını istediği, fa­
kat Feyzullah Eiendi’nin bu şeklin kafiyven aleyhinde bulunarak bostancıları
yollattığı yazılıdır. Yiııe mezkûr müellifler yakılan kâğıdın esas mahzar olmadı­
ğını da rivayet halinde kaydederler.

Feyzullah Efendi ve oğullarının
azil ve sürgün edilmesi

,

(

Sultan Mustafa kısa bir zaman sonra
elçilere tatbik edilen muameleyi duydu­
ğundan sadnâzamı çağırıp böyle davrar.ılmasınm sebebini sordu. Tam fırsatı
yakaladığım kestiren Rami Mehmed Paşa :
«— Şevketiû Efendim, bana mührü
tesiitn ettiğiniz zaman, zinhar şeyhülis­
lâm efendinin
reyinden hariç hareket
eylemeyiniz diye tenbilı etmiştiniz. Oııun için bu işte de çaresiz ferman-ı hümâyûnunuz üzere muvafakat eyledim*dedi.
Bir rivayete göre, bu sırada mevzuubahs mahzarı da padişaha göstermiş­
tir. Sultan Mustafa mes’elenin hakikî
veçhesini öğrenince, Feyzullah Efendi ile
dört oğlunu azil ve memleketleri olan

Erzurv.m’a sürgün edilmelerini emretti.
Hâmi Mehmed Paşa, buna dair hatt-ı h ü ­
mâyûnu da alınca yatsıya doğru Fevzullah Efendi'yi tevkif ettirip Edirne'ye
oir saat mesafedeki Sabuncu kuvüne
gönderdi (30 temmuz 1703). Oradan da
Varna'ya sevkediimek üzere yola çıka­
rıldı. Tarih-i Ragid’de (C: 3, S: 44) be­
lirtildiğine göre:
Feyzullah Efendinin
azline dair hatt-ı hümâyûn çıkınca Râmi
Mehmed Paşa, âsilerin İstanbul'da şayhüiislâm yaptığı Paşmakcı-zâda’ye gizli­
den bir tezkere yazarak, matlûbun hasıl
olduğu müjdesini vermiştir.
Fezvuliah Eiendi’nin Edirne’den uzaklastınİmalarını takip eden
gecenin
sabahında sadı-iâzam elçilik he;; etini Eğridere'den getirterek gönüllerini aldı. Ve
şeyhülislâm ile oğullarının azil ve sür­
gün edilmiş olduklarını, padişahın da ya­
kında İstanbul'a avdet edeceğini, bu va­
ziyet karşısında artık cemiyetin dağıl­
masının icap -ittiğini kendilerine anlattı.
İzahatının arkasından da, İstanbul'daki
topluluğa hitaben yazılmış bir hatt-ı h ü ­
mâyûn verdi. Bu hatt-ı hümâyûnda :
sMuradlarımza müsaade edip müftü eÎendivi dört oğluyle birlikte sürgün, ve
m akûl gördüğünüz üzere Esseyid
A li
Efendiyi şeyhülislâm nasp ve ipka eyle­
dim. Ol tarafta ulemâ efendilerden iki
nefer kimesneyi Rumeli ve Anadolu ka­
zaskeri edüp aceleten rikâb-ı hümâyu­
numa göndoresiz. İnşallah-u tealâ acilen

iin e m li ve k a n lı hâdiselere sahne o lan E d im e şe h rin in y ü z y ıl ö n c e k i g ö rü n ü şü
2289

şevket ve iclâl ile tahtgâh-ı îstanbui'a
gelmek kararımdır. Fakat daha önce ce­
miyetinizi dağıtmız*. Bu hatt-ı hümâyû­
nu heyetle beraber yola yıkan m İra hur
Selim Ağa İstanbul’a götürdü.

Asilerin durum u
Edirne’ye giden elçilere ait İstan­
bul’a akseden, ilk haber bunların Eğridere palankasına sürgün edilişleri oldu.
Bu haber İstanbul'daki topluluk üzerin­
de infiale sevkedici bir tesir yaptığın­
dan, Edime üzerine yürünmesi lüzum u­
na kani olmaya başladılar. Elçilere ait
ilk haberden sonra, Râmi Mehmed Paşa­
nın Faşmakcı-zâde’ye yazdığı tezkereyi
götüren adam vasıtasivle ikinci haber
ulaştıysa da, sen bizi iğfal ediyorsun d i­
ye üzerine hücum ettiler. Böylece Râmi
Mehmed Paşa hakkında da aleyhte bir
hava esmeye başlamış demekti. Bunun
arkasından da elçilik heyetiyle birlikte
mirahur Selim Ağa geldi. Lâkin, bir de­
fa içlerine şüphe girmiş olduğundan, ya­
pılan şeylerin ve hatt-ı hümâyûnda be­
lirtilen hususların, cemiyetlerini damıta­
bilmek için bir gösterişten ibaret bulun­
duğunu ifade ettik’r.
3u arada Paşmakcı-zâde Ali Efendi’ye şeyhülislâmlık hil’atı giydirilmek
üzere gönderilen büyük tezkereci Mus­

tafa Efendi tebdili kıyafetle Edirne-kap ı’dan şehre dahil olurken yakalanınca,
İstanbul’daki topluluk İmam Mehmed Efendiyi şeyhülislâm seçmiştir, sadrıâzam
kendi işine gelen adamlara mevki temi­
nine bakmasın diyerek Râmi Mehmed
Paşa’nın da aleyhine döndüler. Ve Ka­
vanoz (Sührablı) Ahmed Paşayı sadrıâzam yapmayı uygun buldular.
Velhasıl Şeyhülislâm Feyzullah Efendi’nin tahakkümü ve gerek onun ge­
rekse yakınlarının
imtiyazlı ve etrafa
hükmedici halleriyle ilgili haksızlıkların
yarattığı teessür ve infialden kuvvet alan, Feyzullah
Efendi ile yakınlarının
bulundukları mevkilerden uzaklaştırıl­
malarını hedef tutar görünen bu ayaklan­
ma, günler geçtikçe mahiyetini değişti­
riyordu. Hakiki hedeften inhiraf edilme­
sinde; yanlış haber almanın, menfaatpe­
rest ve fesatçıların tahriklerinin, toplu­
luk psikolojisinin yarattığı ani tehevvür
ve heyecanların da rolü vardı.

Padişahın kuvvet toplaması

Âslcrin elçilik heyetiyle birlikte İs­
tanbul’a giden ikinci mirahur Selim Ağa, bir yolunu bularak âsilerin elinden
kurtulup Edirne’ye döndükten sonra Ikiııci Mustafa kuvvet toplanmasını em ­
retti. Padişah tarafından kabul olunan
Selim Ağa, Sultan Mustafa
o i/rY
ve sadrıâzam Râmi Paga’ya
İstanbul’un vaziyetini anlattı.
Mahzarlarında kayıtlı istekle­
rinin hepsinin kabulüne rağ­
men Edirne’ye yürüme n i­
yetlerinin kafiliğine dikkati
çekince, Sultan Mustafa kuv­
vete müsteniden saltanatını
korumak istedi.
Asilere üstün gelinebil­
mesi için, hem Edirne’ye
kuvvet toplanması, hem de
İstanbul yollarının
kontrol
altına alınması lâzımdı. Tabi’i her ikisinin de temini için derhal faaliyete geçildi.
İstanbul’a Anadolu tarafın­
dan asker sokulmasının ön­
S u lta n ik in c i M u stafa s a lta n a tın d a son ih tiş a m lı
lenmesi
hususunda
İzmit,
d e v rin i yaşıyaıı E d irn e s a ra y ın ın Bâb-üs-saadesi
Mudanya, ve Mihaliç tarafı­
(D r. R ifa t O sm a n Beyden)
na (Tarih-i Raşid C: 3, S:
22 9 0

52 ve İ. H, Uzuııçarşılı,
OsmanLı Ta­
tün gayretini fazla kuvvet temini nok­
rihi C: 4, S: 32) fermanlar gönderildi.
tasına tevcih etmiş bulunuyordu. Padi­
Bursa ve Eskişehir sancakları mutasarrıfı
şahın bu gayreti Rumeli tarafında gere­
Hasa» Paşa’ya
gönderilen
fermanda,
ken neticeyi verip Rumeli’den istenen
sancaklarının askeriyle Mudanya iskele­
bütüıı kuvvetler geldi ama, Anadolu tasine inmesi ve buradan gerek Humeli
ıait böyle olamadı.
gerekse
İstanbul'a asker geçirttirilmeŞüphesi/; iş sadece kuvvet toplamak­
mesi emredildi. Trakya tarafında ise Ça­
la da bitmiyordu. Ayrıca en mühim me­
talca. Haramideresi. Yapağıcı ve Karıştısele. ayni milletin fertleri olan bu top­
ran'da bulunan bostancı ustalarına da
luluğun birbirlerine kılıç çekip çekmıyeellerinden müsaade kâğıdı bulunmıyan
cekleri, daha açıkçası
padişah uğruna
hiç kimsenin İstanbul’a gitmesine müsa­
bunların ciddi şekilde harp edip etmiyeade etmemesi emredildi. Sultan Mustafa
cekleri idi. Bu nokta üzerinde ehemmi­
bu fermanları gönderir ve kuvvet topyetle durduğu anlaşılan Sadrıâzam Rami
lamıya çalışırken
İstanbul’dakiler
de
Mehmed Paşa evvelâ
Edirne’ye gelen
mukabil tedbire tevessül etmiş bulunu­
kuvvetlerin büyük küçük bütün kum an­
yorlardı. Nitekim
âsilerin İzmit’e sevdanlarını topladı. Selis ve ihatalı konuşkettikieri şahıs buradaki paşayı yakala­
:n asiyle isyanın mahiyetini izah etti.
yıp İstanbul’a gönderdi.
Mudanya’ya
Feyzullah Efendi ve oğullarının işlerin­
memur edilen adam da buraya gelince
den uzaklaştırılarak sürgüne gönderilme­
padişaha bağlı kalan paşa kaçtığından
lerinden sonra İstanbul’daki topluluğun
âsiler Bursa mıntıkasından iki bin kişi­
Edirne’ye yürümelerinin tam bir isyan
lik kuvvet topladılar. Sultan Mustafa,
olduğunu, binaenaleyh bunlara kılıç çek­
Aydın muhassılı Osman-oğlu Nasuh Pamenin meşru bir vazife
bulunduğunu
şa’nın onbin tüfenkendaz ile, Anadolu
anlattı. Toplantıda bulunanlardan söz­
Valisi Vezir Numan Paşanın da Anado­
lu askeri ile Gelibolu üzerinden geçip
lerinin
tasvibine dair cevap aldıktan
acele Edirne’ye gelmesi (Tarih-i Raşid
sonra, padişahın askerlere hitaben yazıl­
C: 3, S: 50) için fermanlar göndermişti.
mış hatt-ı hümâyûnunu okudu. Padişa­
hın Iıattı da tasviple karşılanınca (Ta­
Baba-dağı muhafazasında bulunan R u­
rih-i Raşid C: 3, S: 54-55), bir tepsi üze­
meli valisi Hazinedar İbrahim Paşa’mn
rine K u ra nı Kerim, ekmek, tuz ve kılıç
Rumeli askeri ile. Mahmudbey-oğlu Hükonarak padişaha sadık kalarak âsilerle
daverdi Paşa’nın onbin Arnavut askeri
harp yapacaklarına dair yemin ettiler.
ile Edirne’ye gelmeleri isteniyor, R u­
meli’deki bazı sancak beyle­
rine de ayni tarzda emirler
gönderilmiş
bulunuyordu.
Rumeli'de mevcut Evlâd-ı
fatihan, Edime civarında pi­
yade sekban ne varsa hepsi­
nin
derlenip
toparlanması
bildiriliyordu. Defterdar Sarı
Mehmed Faşa’nın
ül-vekayi, Hamidiye
hanesi nüshası S:
kaydına göre, Sultan Musta­
fa bayraklar açtırarak yeni
sipahi, silâhdar ve serdengeçti kuvvetleri topluyor ve
bu hususta gayet acele dav­
ran) İmasını istiyordu. Netice
itibariyle,
tahtını
koruma E d irn e sarayı h a re m dairesinde havuz, M u s ik i kasrı.
P ad işa h dairesi ile V alde S u lta n hâzin e s i
mevkiinde kalmış olan ikinci
Mustafa, bu günlerde bü­
(D r. R ifa t O sm an B ey’den)

M eza morto Hüseyin Paşa ve Donanma kanunnamesi
(İlâve : 138

★

i

|

Q :iyedinci asır O s m an lı K a p t a n ı der­
y a la rın ın en değerli v»0 m e şh u ru du r. Bu
kıym eU i T ü r k denizcisinin aslı h a k k ın ­
da m aalesef kesin b ir bilgiye sahip de­
ğiliz. D. C antem ir, onun MagripLi oldu­
ğ u n u söyler, b u n u n için bazı tarihçiler
k endisini Cezayirli
M ezom orto H üseyin
Pasa şeklinde zikrederler.
G ençliğinde
k a tılm ış
o lduğu îsp an y o llarla cereyan
eden b ir m uharebede sekiz on yerinden
y a ralan m ış ve ö ld ü ğ ü san ılarak terkedil­
mişse de b ilâlıara y asadığı anlaşılm ıştır,
M ezom orto lak abı b u n dan m üteve llittir.
Yarı Blü m ân asın a İtaly anca «Mezza m orto» kelimesi ona lu k ab ola ak k alm ış
ve bu kelime O s ^ıan lı ta rihlerin de «Mezem orta» şeklinde k ayde dilm iştir.

B eylerbeyliğine İsm ail Paşa tâ y in edilmir\ se de halk bundan m e m n u n k a lm a d ığ ın ­
dan H üsey in Paşa m evkiine iade o lu nm u ş­
tur. 1688 de F ransız m a “eşall d'Estrees
em rindeki filo ile C eza y ir'i onbeş g ü n
m üddetle to p a tutm uşsa
Mezomortoııun sarsılmaz m ü dafaası sayesinde
çe­
kilm eye m ecbur
k a lm ış tır. Mezomorto,
ayrıca bu tecavüze
cevaben
em rindeki
korsanlara F ra n sız sa h ille rini ve ticaret
ge m ile rin i vur d u rm u ş tu .
M ezom orto H üse y in Pas^ı 1689
y ı­
lın da Cezayir
beylerbeyliğine
i'Evelen
Kaptan-ı derya y a p ılm a k istenm işse de,
böyle b ir tây in d e n Cezayir d a y ıla rın ın
n ü fu z la rın ın
k ırıla c a ğ ın ı
hesaplıy anlar
bu tâyine itira z etm işle rdir. Bu yüzden
C ezayir'de bazı k a rış ık lık la r çık m ış ne­
ticede İs ta n b u l’a
gelen
H üseyin P aşa
1690 da T u na
k a p ta n lığ ın a tâ y in edil­
m iş, ay ni sene içinde ünv a m na K arade­
niz k a p ta n lığ ı da e k lenm iştir. 1691
de
m ir î kalyonla - k a p ta n lığ ı ile Rodos san­
cağı tcvoih edilm iş, Amea-zâde H üsey in
Paşa nın K apta^-ı
dery alığı
sırasında
1695 y ılın d a k i K o y u n
ada ları (Spalmadores) deniz harbinde zaferin kazamlmaL\nda â m il olm uştur.
1 m ayıs 1695 te vezirlikle Kaptan-ı
derya olan H üseyin Pi.şa, m e tin k ısm ın ­
da zik re ttiğim iz veçhile, 1695 ey lü lünde
M id illi adasınıv Z e y tin b ıırn u önünde 96
s e m ilk
V enedik
d o n a nm asını m a ğ lû p
etm iştir. E rtesi sene V enedik d o n a n m a ­
sını Andros ve Jura. adaları ile A ğ ıib c z
adası arasın daki sahada bi.- da h a
yenen
H üsey in
Paşa, buna 5 tem m u z 1697 de
Bozcaada civ arın dak i z a ie 'in i eklem iştir.
B u n d an üç ay sonra yani 3 ey lül 1697
de A grlbo z c iv arın d ak i Andros adası önün d e Venediklile i b ir daha yenen Hü*
şeyin Paşa, 21 eylül 169S de M id illi su­
la* m da h asm :na bir daha h ü cu m etm iş­
t i .. B izim k a y n a k la rım ız a göre b u m u h a ­
rebeyi de H üseyin P a ra kazanm ıştır.
Mezomorto (M ezem orta) H üseyin P a­
şa sadece bu m u v afak ıyet ve hizm etle­
riy le kalm am ış,
K arlofça m uahe desinin
im zalan m asında n sonra, ıslah ve düzen­
lem e hareketlerine
gi İşen
sadrıâzam
Amca-zâde H üsey in Paşa n ın en
büyük
destek ve y ardım cısı olm u ştu r. M ezom or­
to, O sm an lı d o ııa n m asnm onyedinci asır

F azla bilgiye
sahip
o lm a d ığ ım «
gençlik y ılla r ın ı levend ve korsan ola­
ra k geçiren H üsey in Ağa, b ir kaç defa
esir düşm üş ve fidye
verilerek k u rtu l­
m uştur. B u tan ın m ış k : rsan 1674 sene­
sinden sent a C ezayir'in en n ü fu z lu s im a ­
sı haline gelmeye başlam ıştır,
Ö nyedinel asr ın o rtaların d a Cezayirde beylerbeyinin n ü fu z u sarsılm ıştı. 1659
dan itib a re n bey lerbey inin y anın da bir
de h a lk ın seçtiği «Ağa» b u lu n m ak tay d ı.
1671 y ılın d a n itibare n ise ağa la rın y eri­
ne «Dayımlar k aim olm uştu* D a y ıla r h a l­
ka istin at edişlerini
göztfnünde bulund ır s r a k beylerbeyüerin
n ü fu z u n u
kır­
m a ya
çalışırlard ı. O n u n için Cezayir ve
T u nu s 'ta dah il! mücadele eksik olm azdı.
Sahillerine s a p ıla n kodsan a k ın la :ın ı ö n ­
lem ek isteyen F ransızlar, C ezayir'deki da­
h ilî m ücadeleden de
üm ide
kapıla cak
1683 y ılında A m iral D uquesne‘nin em rine
v erdikleri do n anm aların ı C ezay ir’e
hü­
cum ettirm işlerdi. B u sı:ad a M ezom orto
H üseyin A ğayı
kendisine rakip gören
D a y ı B aba Haşan, başka reislerle bi.<
ilk le onu F r a n s iila r a rehin verm işli. F a­
kat Fran sızları
k a n d ır a a k k a ıa y a çı­
kan H üsey in Ağa hem d ay ıy ı ö ld ü erek
idareyi ele alm ış ve dayı seçile -.k h â ­
kim vaziyete geçmiş, hem de üç buçuk
a y lık M r m ücadele sonunda F ra n s ız la ıı
Cezayir önünden çekilm eye mecbur bı­
rakm ıştı.
B und an sonra. ijohretL d a h a d a a n a r.
M ezom orto 1686 y ılın d a Cezayir beyler­
beyi tây in edilm iştir. B ir a ra lık Cezayir

22 92

içindeki b aşarısızlığının sebeplerinin ne­
lerden ibaret b u lu n d u ğ u n u
anlam ış ve
z am an ın ih tiy a çla rın a cevap verecek bir
k an u n n âm e n in esaslarını h a zırlam ak su­
retiyle bahrîye nin ıslah ın ı hedef tKîmustur. 1701 y ılın d a ç ık a rıla n «D on anm a kanunnâmesis. onun eseridir. Y aln ız,
k a­
n u n n âm e y i M ezom orto h azırla tm a k la be­
raber, bu arada öld ü ğ ü n d e n , neşri ken­
disinden sonraki Kaptan-ı derya Abdii-lfettah P aşa nın zam anınd a vuku b u lm u ş­
tur.
j
i

i

d) K a p ta n paşa deryabeylerJnin herb irin in faaliyetle rini tetk ik ve teftiş ede­
cek, k anu n a
riayetsizlikte bu lu n a n la rı
önce uyaracak, riay etsizliğe yine de de­
vam edenler olarsa
g em ilerini ellerin­
den alıp ehline verecek. K u su r işliyenleri cezalan dırdığı g ibi iy i hizm ette b u lu ­
na n la rı da yerine göre m ü k â fa tla n d ıra ­
cak.
e) K a p u d ân e (b irin c i fe n k a m i^ a l o r a m ira l), p a tro n a (fe rik am iral - tüm*
a m ir a l), riy ale (liva a m ira l ■ tu ğ a m ira l)
deni2cilikte sadakatle h iz rm t edecek, ge­
rek b u n la r gerekse
kaptan-ı derya ve
sair reisler ö lü m , azli gerektiren cinayet
ve hıyanet gibi haller dışın d a vazifele­
rin den uzak la ştırılm ıy a c ak .

Avrupa devletleri onaltm cı asır sonlarm dan beri do n an m aların d a kalyon yani
y elkenli gem ile i esas tu ttu k la r ı, ihtisasa
d ik k a t ettik leri, gerek silâh gerekse ge­
m i personelini zam an ın şartlarına
göre
geliştirip
y etiştirdik leri h alde; O sm anlI­
la r hâ!& k üre kli gem ileri esas tu tm a k ­
tan vazgeçm em işler, denizcilikle ilgisi olm ıy an kim selerden Kaptan-ı derya tây in
ederek d s n a n m a n m başına
geçirm işler,
ih m al ve bazı sakat usuller y üzünd e n do­
nan m an ın
b aşarısızlığına sebep olm uş­
lard ı. Gerçi b ir kae defa don anm ada k a l­
yonun esas k ılın m a s ı y o lu n d a harekette
bı-unulmuş&a da sonra y in e geriye dö­
n ü lm ü ştü . N ih ay et 1682 de k alyo n esası
kabul ediluniş, M ezom orto’n u n k azan d ığı
m uharebelerde don anm adaki k a ly o n m ik ­
tarı eh em m iye tli dereceyi bulm u ştu.

f) K a p ta n P aşaHm n
değişmesi icap
ederse, k a p ta n p aşa lık denizcilikten .anlam ıya n kara paşalarına k at'iy y e n verilmiyecek, o sırada kapudâne-i
hüm âyun
k a p ta n ı k im ise k a p ta n paş?.Iık cna ve­
rilecek, O n dan açılan k a p u d ân e lig e pat­
rona, onun yerine riy ale k ap tanı gele­
cek ve böylece si"ay a riay et edilecektir*
Her nasılsa ehliyeti o lm ıy a n b ir kimse
kapudâne b u lu n m a k ta ise k ap tan paşalık
p a tro n a ve riyaleden hangisi eh liy e tli ise ona verilm ek üzere cüm lenin ittifa k ı
ile sa d rıâzam ın rey ve tedbirine arzediîecek.

işte M ezom orto H üsey in P a ç a n ın olü m ün den bir ik i ay kadar sonra neşre­
dilen d o n anm a k anu n n âm e sin d e hem ge­
m i nevilerine temas olunuy o r, hem
dsnan m ay a
denizcilikten
a n lam ıy an ların
Kaptan-ı
derya
y a p ılm a la rı önleniyor,
hem de k u m an d and an personelin vazife
ve d u r u m la r ın a kadar b ir ta k ım esaslar
vazediliyordu.
P adişah İk in ci Mustafanın bir hatt-ı h ü m â y û n u ile ta k d im olanan ve bas ta ra fın d a
do n an m an ın eiıem m iy etine işaret o lunan bu k a n u n n â ­
mede m evcut esaslar şöyle hülâsa edile­
b ilir ;

g) R iy ale k a p ta n lığ ı açılınca b ü tü n
reis ve k a p ta n lar k ap tan paşanın huzu­
r u n d a to p lan arak bu vazifeye getirilecek
şat%u tavsiye edecek. Bu seçmede kıdem
ve ehliyet esas alm acak, şayet k ıdem i ilerde olanın ehliyeti m evcut değilse m ü ­
cerret kıdem e itib a r o lu n m ay ıp en e *il
kimse seçilerek b u n u n riy ale y apılm ası
hususu k a p ta n paşa ta ra fın d a n sadnâzam a arz olunacak.

b) K ay tan P aşa
(kaptan-ı derya)
tek m il dery a beylerinin, k a p ta n la rın ve
sair reislerin başıdır.

h) H arp sırasında
k ap ta n paşalar
baştardeye binm eyip b ü y ü k kalyona b i­
necek ve bu n a üç fener ve üç bayrak
takacak. K a p ta n p aşanın b in d iğ i kalyon
«Bag kapudâne» ism i ile anılacak, asıl
kapudâne k a ly o n u n a da «İkinci kapudânes> denecek. K ap tan P aşa sulh zam a­
nında baştardeye binecek.
i) M uharebede
y a ra la n a n la ra iste­
dik leri yerden vazifeler ile te k a ü tlü k ve­
rilecek.

c) D eryabeyleri
d o n an m an ın
eski
em ektarların dan olup salyanelerine göre
beşer a ltışar Kat forsa, y ü za llm ışa r ne­
fer cenkçi ve genç levendi b u lu n acak ve
m aiyetlerinde deniz ahvaline v âk ıf kap­
tan ve reisler bulunacak.

j) A m ira l k ap ta n lard an
başka sair
k aly o n la rd a n b irin in k a p ta n lığ ı h e r h an­
gi b ir şekilde açılacak olursa, kapudâne-i h ü m â y u n
k aly o n u n u n «bas reisi»
b u lu n a n kimse açık k alyo n k a p ta n lığ ın a
tây in edilecek ve diğer k a ly o n la rın i-e-

a) Tersanede m evcut 27 adet kalyon
k ırk a çık arılacak ve h e rbirinfn neferleri
ve m ü h im m a tı defterde g ö s te rild i# üze­
re tanzim edilecek.

22 93

i

j
j

j

İstanbul’daki kuvvetlerin
Edirne'ye hareketi

lanmıştı, İstanbul'da bir topluluk mey­
dana gelip sonra bunlar Edirne’ye y ü­
rümeye karar verince meydana çıkmıştı.
Kendisi hiiekâr (Tarih-i Raşid C:3. S:
43, 51) ve kurnaz bir adam olduğundan
Edirne'ye yürüyen kuvvetlerin işine yarıyacak bir hüviyete sahip demekti.
Müverrih Kagid’e göre Edirne’ye y ü­
rüyen İstanbul kuvvetleri: yeniden yazı­
lanlarla birlikte 10 bin yeniçeri, 4400 terakkili (yani evvelce ocağa kayıtlı İken
tard edilip tekrar kayıtları yapılan) sipah ve silahdar, 1100 kişi aşağı bölük
halkı, 4 binden fazla cebeci, 900 topçu,
300 top arabacısı, 900 kişi İstanbul güm ­
rüğünden onar akçe yevmiye ile yazılan
asker, bunlardan başka bir kaç bin kişi­
lik esnaf, ulema, suhte yani medrese ta­
lebesi ile birlikte hepsinin toplamı otuz
biııe yakındı.
İstanbul kuvvetleri 13 ağustos 1703
te Davudpaşa’dan hareket ettiler. Geç­
tikleri yerlerde halkı kendilerine celbedebilmek için, önlerinde yüksek sesle
kur’an okuyan çocuklar yürütülüyordu.
Küçükçekmece ve Büyükçekmece üze­
rinden ilerliyerek üç gön sonra Silivri'­
ye vardılar.

İstanbul’da toplanan kimseler padi­
şahın arzusu hilâfına Edirne’ye yürüme­
ye, neticede de onu devirmeye karar vermiş olmaları, Edirne’de verilen fetvada
ise isilikleri kabul ve ilân edilmiş bu­
lunması bakımından kendilerini «âsî* ke­
limesi île tavsif gerekirse de, İstanbul’­
dan hareketten sonra ilk hedefe nisbetle gayede fazlaca değişiklik meydana
geldiği, ayni zamanda sonunda galibiyet
de bunlarda kaldığı cihetle, bundan son­
raki durumlarını anlatırken «İstanbul
kuvvetleri* tabirini kullanmak daha ye­
rinde olacaktır.
Edirne'de hazırlıklar yapıldığı sıra­
da İstanbul'dakiler de 10 ağustos (27 rebiülevvel) ta Davutpaşa’da toplanmış bu­
lunuyorlardı. Burada iiç günlük ikamet­
ler: sırasında Edirne’ye giderken erzak
sıkıntısı çekmemek için mavnalar
ile
Silivri’ye oradan da arabalarla diğer
menzillere zahire naklettikleri görülmek­
tedir. Bu arada Nalband-oğlu vezir Ha­
şan Paşayı İstanbul kaymakamı yaptı­
lar. Amca-zâde Hüseyin Paşanın kethü­
dası iken vezaretle Şehrizor valiliğine
tayin edilmiş olan Haşan Paşa, Feyzullah Efendinin tesiriyle hakkında idam
fermanı çıkmış bir kimse îdi. Kendisini
katletmek üzere gelen adamı öldüren
Haşan Paşa, bu işi yaptıktan sonra sak-

Asi İstanbul kuvvetlerinin Davudpaşa'da topiandıkları günden beri Sul-

¡.eleri de sırasına göre terfi ettirilecek.
Reis gediklilerinden sgalma olursa kapud û n e i h ü m â y u n ve sair kalyonlarda olan aylakçılardan (kaly onlarda istiîıdam
edilm ek ve m uayyen m ü d d e t hizm et et­
tirilm e k üzere toplanan
ücretîl
asker)
b ilg ili ve reisliğe liy a k a ti olan kim se o
mevkie getirilecek.
k) Topçu basilik
açılır& ı topçular
kethüdası topçu bası olacak ve topçu ne­
ferlerinden bir ehliyetlisi de topçu ket­
hüdası yapılacak.
1) D on anm a gedikli
sub ay lığın d an
birisi açılırsa o gediğe istidat ve liy ak a­
ti olan tây in edilecek ve k aly o n lardaki
m uayyen nefer m ik ta r ı
azaltılm ayacak;
levendlerSn subayı olan
kalyon a ğ a la n
ve bilhassa başağa olan kimse zaptu rap­
ta m u k te d ir olacak.

Bibliyografya : Raşld: tarfh-i Rasid
C: I I ve III. Defterdar Mehmed Paşa:
Zübdet-ül-vekayi iHamidiye kütüphanesi
ııo : 949). Silâhdar Mehmed Ağa: Nusretnâme (Veliyüddîn
E fe ndi
kütüphanesi
no: 2339). Saiiet; Koyun adalar» Önün­
deki deniz harbi ve Sakız'ın kurtarılışı
i Talihi Osmani Encümeni mecmuası se­
ne 1326 cüz 3). Silahdar Mehmed Ag.a;
Tarih C: II. Aziz Sam İh İlıer: Şimalî Af­
rika'da TÜrkler C: IÏ. Fevzi Kurdoâlu;
Türklerin deniz muharebeleri. D. Cante*
mir; Histoire de VEmpire
Othomam
Gram m ont ; Relations entre la France et
la régence d'Alger au XVII.. siècle. İs­
mail Hakkı U3unça*rsılı : Osmanlı de\letSnin merkez ve bahriye teşkilâtı.

I

Üçüncü A hm ed’in tahta geçirilmesine
karar verilmesi

tan Mustafa’yı tahtta bırakmak isteme­
dikleri kat’i denecek şekilde belli olmuş
gibiydi. Fakat. Silivri’ye gelinceye ka­
dar onun yerine kimin geçirileceği ka­
rara bağlanmamış olmakla beraber, top­
luluğu meydana getirenlerin büyük ço­
ğunluğu İkinci Ahmed'in oğlu Şehzade
İbrahim’i istemekteydi. Şehzade İbrahim
bu sırada 11 yaşındaydı. Anlaşıldığına
göre; bu işe girişmiş bulunanlar teşeb­
büs ettikleri hareketin mahiyeti bakı­
mından bir taraftan gelecekteki günleri
için korku duyuyor, bir yandan da k ü ­
çük bir kimsenin hükümdarlığını mühim
mevki koparabilmeleri için daha müsa­
it görüyorlardı. Silivri’ye geldikleri zarran yeniçeri ağası Çalık Ahmed Ağa­
nın çadırında yaptıkları toplantıda, Şey­
hülislâm İmam Mehmed Efendi «rahmet­
li efendimin âkil, reşıd, yiğit evlâdı du­
rurken sabinin hilâfeti câiz değildir* d i­
yerek, Şehzade Ahmed’in iclâsmda ayak
diredi. Zaten bu hususta ulema ile de
gizliden anlaşmıştı. Ayrıca Baltacı Meh­
med Ağa (sonra sadrıâzam) Ahmed le­
hinde bir hayli gayret sarfetti. Neticede
Sultan Mustafa'nın kardeşi olan Şehza­
de Ahmed’in hükümdarlığına tarar ve­
rildi.

Edirne kuvvetlerinin
durum u
Sultan İkinci Mustafa topladığı kuv­
vetleri veziriazam Râmi Mehmed Paşa­
nın emrine vermişti. Râmi Mehmed Pa­
şa, İstanbul kuvvetlerinin Davudpaşa’dan hareketinden bir gün önce, maiyeti
erkânı ile birlikte, Edirne’de Sulak Çeş­
mesi yanındaki Hacılar mezarlığı civa­
rında verilen ziyafette hazır bulundu.
Sonra alay göstererek Buçuk-Tepe’de
bulunan padişahın önünden geçti ve yi­
ne ayni gün. İskender-köyü deresine git­
ti. Daha sonra saneağ-ı şerifi de alarak
Edirne dışında Kara-bayırlar mevkiinde
karargâh kurdu. Edirne müderrisleri, Edirne kadısı Şaban Efendi, Kavukcu-zâde Efendi, Anadolu kazaskeri Yekçeşm
Hüseyin Efendi, Rumeli kazaskeri Mahmud Efendi, vezir İbrahim Paşa, Kara­
yılan-oğlu Ali Paşa, Dam ad Haşan Pa­
şa gibi şahsiyetler de beraberindeydı.
Karargâhta, İstanbul’dan gelen kuvvet­

lerle çarpışılacağım
askere açıklayıp
kendilerine teşçi edici sözler söyledi. B u ­
rada bir kaç gün kaldıktan sonra m ai­
yetinde bulunanlarla birlikte Hafsa’ya
geldi.

İstanbul kuvvetleriyle
karşılaşma
Edime kuvvetlerinin kumandanlığı­
na tayin edilmiş ıslan Veziriazam Râmi
Mehmed Paşa karargâha çıktığı günler­
de, evlâd-ı fatihan denilen yürüklerin
kumandanı Haşan Paşayı serasker yapa­
rak ileriye göndermişti. Rumeli valisi
İbrahim, Arnavut kuvvetleri kumanda­
nı Hüdaverdi Paşa, Süleyman Paşa ve
Edirne Eski cami vaizi Genç Ali Efen­
di ’n in reisliğinde bir grup ulema da ya­
nında olduğu halde 8 bin süvari ile yo­
la çıkan Y ürük Haşan Paşa 17 ağustos
(4 rebiülahır) cuma günü Çorlu’ya va­
sıl oldu. Ayni gün Haşan Paşadan bir
kaç saat sonra İstanbul kuvvetleri de
buraya ulaştılar.
Böyleee Edirne ve İstanbul kuvvet­
leri yekdiğeriyle karşılaşmış bulunuyor­
du. Haşan Pa§a İstanbul’dan gelen kuv­
vetlerin muntazam asker olduğunu ve
kendisininkinden çokluğunu görünce gö­
zü korktu ve geriye haber yollıyarak
sadnâzamdan acele ilâve kuvvet istedi.
iki taraf karşı karşıya gelince H a­
şan Paşa maiyetindekilerle kısa bir m ü ­
zakereyi müteakip İstanbul kuvvetleriy­
le görüşmek için Süleyman Paşa ve Genç
Ali Efendinin idaresinde bir heyet gön­
derdi. İstanbul’dan gelenlerin âsilikten
vazgeçmeleri için nasihatta bulunarak ara bulmak niyetiyle karşıya giden bu he­
yetle, onların veziriâzamı Kavanoz A h ­
med Paşanın çadırında görüşüldü. Edir­
ne kuvvetlerinin heyeti,
Şeyhülislâm
Feyzullah Efendi’ııin oğullarıyle birlik­
te sürgün edilmiş olduğunu, onların is­
tedikleri şahısların tayinlerinin yapılmış
bulunduğunu, cemiyetleri dağılır dağıl­
maz padişahın da İstanbul'a döneceğini
(Tarih-i Râşid C: 3, S: 60) beyandan
sonra halk arasına girecek düşmanlık
duygusundan, böyle ikiye ayrılma hare­
ketlerinden hıristiyan düşmanların fay­
dalanacağını anlattılar. Buna mukabil
aldıkları cevap: «Bu kadar topluluğun

ittifakı ile Sultan Mustafa hal’ edilmiş­
tir. Halen padişahımız Sultan Ahmed’dir.
Vaziyet böyleyken sizin Sultan Musta­
fa’nın padişahlığını devam sevdasında
bulunmanız boşunadır» mealinde sözler­
den ibaret oldu. Edirne heyetinin bütün
talakatlerini kullanmalarına rağmen karşılarındakiler kararlarından dönmedik­
leri gibi bu hususa dair yedi adet fetva
çıkardılar.
Neticede Edirne kuvvetleri kuman­
danı durumu n:aiyeti ile müzakereden
sonra İstanbul kuvvetlerinin ibraz etti­
ği fetvaları Edirne'ye yollayıp cevap ge­
linceye kadar burada beklemek istedi.
İstanbulluların veziri âzami Kavanoz A h­
med Paga peşinen buna razı olduysa da,
bilhassa elebaşı durumumdaki şahsiyetler
bu vaziyeti Haşan Paşanın bir hilesine
atfederek :
«— Haşan Paşa, Edirne'den cevap
gelinceye kadar Dizlere karşı bir set va­
zifesi görmek istiyor. Şayet konuşmak
irin geldiyse cevap verildi ve işi kalma­
dı; yolumuzdan çekilsin».
dediler, kavanoz Ahmed Faşa bur.a
göre karşısındakilere haber yollayınca
Yürük Haşan Paşa çarpışmaya cesaret
edemeyip Karıştıran mevkiine doğru çe­
kildi. Bu gün ilk defa olarak Çorlu’da
cuma namazında hutbe üçüncü Ahmed
adına okundu.

İstanbul kuvvetlerisin
Hafsa'ya gelmesi
Yörük Haşan Paşa İstanbul kuvveti
[erinin Önünden Karıştıran’a çekiline, j
onlar rahatça yollarına devam ettiler
Bu arada Karıştıran’da ordusundan giz­
lice ayrılan Yürük Haşan Paşa süratle.
Hafsa’ya gelerek vaziyeti sadrıâzama an­
lattı. Muharebe etmekten korkmuş olaıi
Haşan Paşa, veziriazama ;
*— İş bu derekeye vardıktan sonra
nasihat belki tesir eder diye beyhude
ümitlerle vakit geçirilmemesini bildir*
mek için süratle geldim* dedi. Veziria­
zam, kıt’asından İzinsiz ayrılmış olan
Haşan Paşayı mes’ul tuttu. Lâkin veziri­
azamın onu mes’ul tutması sözde kal­
maktaydı. Esasen ipin tam manasiyle
koptuğunun görülebilmesi için pek az
zamanın geçmesi lâzımdı.

İkinci Mustafa’nın tahtını
kaybetmesi
Sadrıâzam Râmi Mehmed Paşa, Yörük
Hasaıı Paşa ile son görüşmeyi yapınca
vaziyetin vahamet kesbettiğini anlamış­
tı. Bunun için
otağına ordu erkânını
toplıyarak durumu müzakere etti. Ordu
erkânının da sadrıâzam gibi düşündü­
ğü meydana çıkınca, askerin maneviya­
tının yükseltilebilmesi itin padişahın
ordu karargâhına getirilmesine karar ve­
rilerek defterdar Mehmed Efendi Edir­
ne’ye gönderildi. Böylece İkinci Must.-.fa 21 ağustosta (S rebiülahır salı) Hafsa’daki ordu karargâh-na gelmiş oldu.
Ayni gün İstanbul kuvvetleri de Baba­
eski’ye gelmiş ve iki taraf arasında bir
merhalelik mesaie kalmış bulunuyordu.
Bugün ikinci Mustafa.
Râmi Mehmed
Paşa’nm da tensibi ile Yekçeşm Hüse­
yin Efendi’yi şeyhülislâm tâyin etti.
Padişahın karargâha gelmesi üzeri­
ne muharebe hazırlıklarına hız verile­
rek siperler kazıidı. Sultan Mustafa as­
kerin Edirne’de yapmış olduğu yemine
-adık kalacağını zannediyordu. Görünü­
şe nazaran, bu kanaatta olduğu için Edirne’den kalkıp Hafsa’ya gelmiş bulu­
nuyordu. Bu sırada
çuhadarı bulunan
müverrih Fmdıklılı Mehmed Ağa, İkin­
ci Mustafa’nın Kaıfsa’ya geldiği zaman,
âsilerin, kardeşi Şehzade Ahmed'i h ü ­
kümdar ilân ettiklerini duymuş olduğu­
nu kaydeder.
İstanbul kuvvetleri Babaeski’ye gel­
dikleri sırada Edirne kuvvetlerini kan­
dırıp kendi taraflarına çekmenin yolla­
rını araştırmışlar ve bunda da muvaf­
fak olmuşlardı. İki taraf askerlerinin
gizliden anlaşmış olmaları tahtı Sultan
Mustafa’ya kaybettirdi ama, iş de böy­
lece halledilmiş oldu.
İstanbul kuvvetleri bir kişiyi tebdi­
li kıyafetle Hafsa’ya göndermişler, beri
tarafın askerleri ise getirilen kâğıdı her­
kesin gözü önünde okuyamıyacakları için güreş tutma bahanesiyle siperlerden
uzaklaşıp okuduktan sonra harekete ge­
çiş şeklini de kararlaştırmışlardır. Böy­
lece anlaşmanın hareket şekil ve saatına ait kısmı da aralarında halledilmiş­
tir. Subaylara ve kumandanlara sezdir­
meden durumdan birbirini gizlice haber­
dar eden askerler üzerlerine şüpheyi

İkinci Süleyman, ik in c i Ahmed ve tkinci M ustafa zam anındaki
veziriazamlar
(İlâ v e : 139)

★
N tŞA lfC * İS M A İL TASA

TEKİRDAĞ LI BKKRİ MUSTAFA PA$A

İk in c i Süley m an zam anınd a tây in edilen sad rtâza^ıların ilk i olan İsm ail P a­
sa aslen A y aş'lı ve irken T ü r k t ü r . Sa­
rayda tahsil görüp
yetişm iştir. Hasoda
erkanı arasına dahil olduktan sonra Ç u­
h adarlığa kadar yükseim ig, sonra oradan
R um eli beylerbeyliği
pâyesi ve ikiy üz
akçe yevm iye ile tekaüt e dilm iştir. 1678
senesinde A bdi Paşa İstanbul k aym akam ­
lığ ın a tây in edilince onu a yerine nişancı
olmuş» daha sonra da vezirliğe yükseim U ü J Siyavuş
P asa'n ın öldürülm esiyle
neticelenen ayaklanm a
sonunda s a d r a ­
zam lığa ge tirilm iştir (2 m art 16SS),
M üverrih SüH hdar'm da beyanı veç­
hile İsm ail Paşa önce
y um uşak huylu
bir kimse iken
s-adrıâzamlıgı sırasında
âdeta h u y u değişti.
Asker to rb a la rın ın
tem izlenm esi onun b urnu n u kabartm ıştı.
İsm ail P aşa’n jn s a d n âza m lıg ı tam ik i ay
sürm üştür. K endisi sefere çık m ıy arak ye­
ğen Osman Paşa gibi zorbalık tan yetişme bir şahsı serdar tây in etme h atasın­
da bulunm uştur*
İsm ail Pasa, m uh aliflerinden şeyhül*
islâm Debbag-zâdc M ehm cd E fendi, pa­
dişah hocası Arap-zâde
A bdülvahap Efendi ve darüssaade ağasının iş b irliğ i ederek, cenk ahvalinden habersizlik
ve
garazkârlıkla ith am
suretiyle p adişahın
gözünden düşürm eleri neticesinde sadrıâz a m iık ta n azledilm işti".
İsm ail
Paşa
sadaretten azlinden sonra K avala kalesi­
ne hapsedilm iş, sonra da Rodos adasına
s ü rü lm ü ş tü n
Nişancı İsm ail Paşa sadaretten azlin ­
den bir m ü d d e t sonra 1690 nî&anın da
R odos'ta idam e d ilm iştir. M üverrih
Sİlâ h d a r 'ın an la ttığ ın a göre, K ö p r ü lü aile­
si ile geçim sizliğinin k u rb anı o lm uştu 1'.
N işancılığın dan beri K ö p r ü lü ailesini sev­
in iyen ve K öprülü-zâde
F azıl
M ustafa
Paşa’ya husum eti bulunan İsm ail Paşa
sadrıâzam olunca F azıl M ustafa P asa'yı
GûĞazhisar (Ç anakkale boğazı) muhafızlığ ın d a n H a n y a ’ya sürm üştü,
İsm ail P aşa'nın kesilen bası İstan­
b u l'a getirilip vücudu R odos'ta defnedil­
di.

Daha ziyade «Bekri» unvanı ile ta*
Ilın an M u stafa P aşa yeniçeri ocağından
yetişm iştir. D ördün cü M e h m e d in çocuk­
luk devrinde ism i fa^la d uy ulan yeniçeri
ucagı ag a.arında n meşhur Eektaş Ağaya
hazinedarlık etm iş ûlan M ustafa A ğ a da­
ha sonra çorbacı yaut bölük kum an danı
olmuş., zam anla yükselerek 1679 da yeniçe-i afi ası tây in edilm iş, 16S1 de de vezaret tevcih olunm uştur.
V iyan a bozgunundan sonra Merzifor1*: K a ra M u stafa Pasa B elg radHda idam
olununca, serdarlık yeniçeri ağası vezir
Bekri M ustafa P aşa'ya tevdE edilm iştir
(G cak 1684). B ekri M ustafa Paşa Avus­
turya cephesi serdarlısını başaracak kı­
ratta bir adam d e lild i. N itek im maâlü p olup düşm anın
önü nden
çekilmiş,
kışlam ak üzere B elgrad’a geldigi zam an
serdarlımı üzerinden a lın a rak bu vazife
Melek (Şeytan) İbrah im Paşa "ya veril­
m iş kendisi de K a n ije v aliliğine gönde­
rilm işti.
K a n ije v aliliğinden sonra 1687
de ik in c i defa yeniçeri a ğa lığ ın a getiril­
m işti, Bu sene içersinde ordu cephede
Sarı S üleym an P a ş a y a karşı isyan et­
tiğ i zam an B ekri M ustafa Paşa d a Belg ra d ’a k açm ıştı. İk in c i Süley m an p adi­
şah olduktan sonra Çanakkale boğazında
m u h afızltk la vazifelendirilm iş, Nişancı İs­
m ail P aşa n ın azlı üzenine de mühr-ü hü­
m ây û n tevdi edilerek sadrıâzam y ap ıl­
m ıştır.
Yeğen Osman P asa’yı serdar
tâ y in
etme hatasını I eleyen N işancı Israaiî Pa­
şa sadaretten ay rılm a dan önce o nu serdarlık ta n azletmişse de, B ekri M ustafa
P a şa 'n ın sadareti sırasında yeğen Osman
Paşa zor k u lla n a ra k serdarlı ğı tek rar el­
de etm iştir. B eîgrad ve N lş’in Avusturya
işgaline düşm esi B ek ri M ustafa P aşa ’nın
sa d n â z a m lıâ ı sırasında vuku bulm uştur.
A vusturya k uvvetlerinin b ü tü n h arp bo­
yunca işgallerini en ileri g ö türm ü ş ol­
d uk ları bu devrede, Bekri M ustafa sada­
rette kaldık ça bozuk düzen giden işlerin
düzelemiyeceâl
k anaati
u m u m ile ştiğin ­
den sadaretten azledilerek mühr-ü hümâ-

2297

yun K öprülü m de Fazıl M ustafa P aşay a
verilmiştir.
Sadaretten akünden sonra lekaüdlükle Malkara'da oturması emrolunan Bek­
ri M ustafa Ba$a azlinden ik i ay sonra
M alkara'da aniden vefat etm iştir (ocak
1690

gönlünü
alm ıya
çalışmıştır. Bu sırada
Dördüncü Mehmed'e karsı idareli davran­
mış ve o dunun başında İstanbul'a iler­
lemekte olan eniştesi Siy.avuŞ Paşa
ile
gizilden
mektuplaştığı gibi İstanbul'da
da bazt kimselerle
anlaşmak
suretiyle
Dördüncü Mehmed'in hal'i ile İkinci Sü­
leym an’ın padişah
yapılmasında m ühim
rol oynamıştır. O^du İstanbul’a geldikten
pek kısa bir m üddet sonra zorba takım ı
edepsizliklere
girişmiş
olduğu.
Fazıl
Mustafa Paşa da bunun önlenmesini istedibi eiîıeüe. yeniçeri zorbalarının taz­
yiki fie İstanbul'dan sürgün edilerek uzakLaçtırılmıştır.

Bekri Mustafa Paşa
Osmanlı tari­
finde ilk defa «Resm-i dühân» denilen
iü ıü u vergisini ihdas etmiş, hazine dar­
lığın a çâre olmak üzere evvelce kaldı­
rılm ış olan «H am m r cmaneti»ni yeniden
ihdas suretiyle şarap üzerinden vergi ai*
dırmış, daha bazı vergilere ilâveler yap­
tırdıktan başka bir de İstanbul'da darp­
hanede bakır para
bastırm ıştır.
Eski
kaynakla"
kendisini içkiye düşkün, ka­
lender
tabiatlı, cömert ve halim, sclun
kimse diye tanıtırlar*

KÖPHÜLt'-ZADE

F A Z IL

PAŞA

1688 m artında Hanya, haziranda Kandfye m uhafızı tâyin
edilmiş, yine ayni
senenin aralık ayı içinde de Sakız m u­
hafızlığına tebdil olunmuştur.
Bekri Mustafa P aşa n ın sadareti sı­
rasında R um eli'nin elden gitme tehlikesi
başsösterdîğl sırada, bozuk düzen giden
işleri ve cephe vaziyetini ancak
Fazıl
M ustafa P aşa’ntn düzeltebileceğine karar
verilerek Sakız'dan acele Edirne'ye ge­
tirtilerek sadrıâzam yapılmıştır.
Faz.l Mustafa Paşa sadrıâzam olun­
ca, metin kısmmda
zikrettiğim iz
hazı
düzeltme hareketlerinden sonra ordunun
başına geçerek 1690 yazında N iş ve Beltfrad'ı kurtarm ış ve düşmanı Sava neh­
rinin öte tarafına atmıştır. 1691 ilk ba­
harında Edirne'den tekrar cepheye h a ­
reket et Ligi sırada Ikincî Süleyman ağır
hasta bulunduğundan
Edirne'de
kalan
erkâna, padişahın Ölümü halinde yerine
İkinci Ahmed’in geçirilmesini sıkı sıkıya
tenblh etmişti. Onun E dirne'de^ a y rılı­
şından sekiz gün sonra İkinci Süleyman
öimüş ve yerine geçen İkinci Ahmed sa­
daret ve serdarlığım tasdik ettiği cihet­
le Belg ad istikametinde yoluna devam
eylemiştir. Bu defaki seferinde 20 ağus­
tos 1691 günü ce~eyan eden Slankamen
meydan muharebesinde alnına isabet fi­
den bir kurşunla şehid düşmüş, serda­
rın şeh adet inin orduda
çabucak duyul­
ması bozguna sebebiyet vermişti-'. Fazıl
Mustafa Paşa nın cesedi aramalara rağ­
men bulunamam ıştır.
Fazı] Mustafa Pasa'm n sadareti iki
seneden az sürmekle beraber esaslı şey­
ler yapm ıştır.
AvusturyalIları Sava'nm
Ötesine atmış, m ali düzeltme hareketle­
rinde (2225 inci sayfaya bakınız) bulun­
muştur. Ayrıca,
devlet erkânının bay­
ramlarda siydiye* adı ile padiraha he­
diye verme usûlünün kalkmasına yol aç­
mıştır. Kendisi bilgili,
mütaleayı sever

MI'8TAFA

K öp rülü Mehmed Paşa nın küçük oâlu olan Fazıl
Mustafa 1637 senesinde
V eîirkÖ pni kasabasında doğm uş ve a£abeys i ile birlikte medrese tahsili yapmış­
tır. Babasının sadareti
zamanında zea
metle dergâh-ı 511 müteferrikaları arasın­
da bulunan Fazıl M ustafa bu arada oku­
yarak bilgisini
arttırmaya çalışmaktan
ge i kalmam ıştır.
Eniştesi Merzitonlu
K ara
Mustafa
Paşa'nm delâleti ile 29 haziran. 1680 de
divana yedin d vezir olarak g lnen Fazıl
Mustafa Pasa ertesi sene altıncı vezirli­
ğe yükselmiştir. Osmanlı-Avusturya harbi
bağladı#] sırada
dördüncü vezir ola“ak
Edirne kaym akam lığına
bırakılan Fazıl
Mustafa Paşa daha sonra jVlğöoJu sanca­
ğının da ilhakiyle Sîlistre (Özi) valili­
ğe tâyin edilmiştij .
MerzJfonlu
Kara
Mustafa Paşa'nm idam ından son-a Özİ
m uhafızlığından
merkeze kubbe vezirli­
ğine alınm ıştır (m art 2684). Bundan iki
üç ay sonra K ilis ve Ayaz
sancakları
arpalık verilerek tekaüt edilmişti”. 1685
son baharında Sakız m uhafızlığına gön­
derildiği görülen Fazıl Mustafa Pa?a'nın
vazifesi 16S6 şubatında Bûgaz hisarı (Ça­
nakkale boğazı) m uhafızlığına tahvil olunm uştur. 1687 yılında Avusturya cep­
hesindeki ordu ayaklanarak İstanbul'a
ilerlemeye başladığı sırada Fazıl Musta­
fa Pasa Boğaz m uhafızlığından İstanbul'a
getirilerek sadaret kaymakamı yapılmış­
tır. T ahtı yüzünden telaşa kapılmış olan
Dördüncü Mehmed eskiden y aptığı ha­
karetler sebebiyle Fazıl Mustafa Paşa'nm

2298

5

Sadareti sırasında azlettirip sürgüne
yolladığı kimseleri, buna ait fermanı alir almaz arabaya
koyarak
menfasına
yolladığı, ayni zamanda azlonunan kuzlar
ağasım saraydan aldırm ak üzere yolla­
dığı arabaya kendisi bindirilerek sürgün
edildiği cihetle «Arabacı» Unvanı ile de
anılm aktadır.

bir kimseydi. Süîeymaniye ile Vefa ara­
sımdaki konağının yanında bir kütüpha­
ne yaptırm ıştı. Zam anın âlim leri bu k ü
tünhaneden istifade ederlerdi. Hadis ve
lûgal ilimlerinde
kuvvetli olduğu müverrihlerce söylenen Fa2il Mustafa Pa$a
babası gibi müstebit değildi. O ğulların­
dan Num an, Esad ve Abdullah Paşalar
arassndı Num an Paça
üçün cü
Ahmed
zam anında
veziriazam
olmuştur. Kızı
Lübabe hanım Basra valist A îi Paşa ile
evlenmiştir,

Kadı Ali Paşa sürgünde iken, E d ir­
ne'ye gelen bir adam padişaha bir k â ğ ıt
sunarak, bozuk giden işlerin ancak K a­
dı Alı Paşa tarafından düzeltilebileceğini söylemesi, hilekâr tanınan sabık sad^
n âza m ın bir fitne hazırlaması İhtimalin­
den çekinilerek idam ına fetva çıkarılm ış
ve 21 nisan 1693 te hüküm Rodos'ta ic"a
edilmiştir.

K A D I <Arabacı! ALİ PAŞA

,

Aslen O h rilid lr. Medrese tahsili yap­
m ıştır.
Gençliğinde bir hayli yıllar im am lık etmiş, hu sebeple bir aralık Ali
Hoca diye tanınm ıştır. Daha sonra bazı
nahiyelerde kadı naipliği yapm ıştır. Ken­
disinin sonradan «Kadı Ali Paça»
diye
anılması bundan ileri gelmektedir. Bir
aralık Koca H alil Pasa’ya, daha sonra
da B ibadag ı m uhafızı iken KoprÜJÜ-zflde Fazıl Mustafa Paşa'ya kethüda ol­
muştur, Aslen bir İlmiye mensubu oldu­
ğu halde 1689 kasımında yeniçeri ağası
tâyin edilmiş, bir y ıl sonra da vezaretle
rik â b ı hüm âyun kaym akam lığına getirilmiştir. Fazıl Mustafa Pasa'nm sehadeti
üzerine de sadrıâzam olmuştur (31 ağus­
tos 1691). İkinci Ahmed'İn kendisinin tâ­
yin e tliği ilk sadrıâzam budu“.

HACI

i Ç a lık )

-ALÎ P A Ş A

Merzlfonlu Kara
Mustafa P a şan ın
yetiştirmesi olan Hacı Ali Paşa efendisi
gtbi M erzlfunludur, Kara Mustafa Pasa '
n m sadareti sırasında kapıcılar kethüdatıgı yapmıştır. O nun ölüm ünden sonra
hacca ¿itmiş, 1685 yılında İse çavusbaşı
olmuştur, 1686 da vezirlikle Sakız m u h a­
fızı tâyin edilen Hacı Ali Pasa 168S yılı
sonlarında Kandiye
valiliğine gönderil­
miştir.
1690 da Erzurum valisi olarak gördüğumüz Hacı Ali Paşa bu arada bir ta­
raftan da Anadolu’dan
cepheye
asker
sevkl i?inl idare etmiştir, E rzurum vali­
liğinden sonra bir aralık İstanbul kay­
m akam lığında da bulunmuş* bunun
ar­
kasında» da Diyarbakır valiliğine gönde­
rilm iştir. H er gittiği yerde doğruluk ve
dürüstlüğü ile
temayüz eden H acı Ali
Pasa, D iyarbakır valiliğine giderken 0ranm halkına yük olmaması için mer­
kezden kendisine maaş tahsisini şart koş­
muştur.

K adı Alî Paşa, sadrıâzam olduktan
sonra cephcye gitmemek için tü rlü ba­
haneler tcad etmek suretiyle merkezde
kalmıştır. Serdarlık meziyetlerinden
za­
ten m ahrum olan bu hilekâr adam, za­
m anının m üverrihlerinin tâbiriyle «gasb-ı
emval» yani mal
müsaderesi ve <mefy-i
rical» yanı işine geîmiyen erkânı sürdür­
mek suretiyle
mevkiinde kalmaya çalış­
mıştır. Yalancı ve garazkâr da olan K a ­
dı A li Paşa bazı kimseleri rüşvetle elde
eder, icabında bunları sürgüne gönderteccği
şahıslar için bir destek ve silâh
olarak kullanırdı. Bu kötü
hallerinden
dolayı devrinin
müverrihlerince «Koca
MekkSr* yani ihtiyar düzenbaz ve «Kelb-i
akûr* yani azgın, kuduz köpek diye vasîfLandırılan Kadı Ali Paşa kızlar ağası
Süleyman Ağayı azlettirebilmek için bir
iitne tertip etmiş. Süleyman A ğanın azli
ile neticelenen bu sahte fitne sırasında
ikinci Ahmed taht endişesine (Silâhdar
tarihi C. 2, S: 626-634) düşm üştür. Bu­
nun tertipli bir hareket olduğunu öğre­
nen padişah nihayet kendisini azlederek
Rodos'a sürdürm üştür.

İkinci Ahmed Kadı Ali Paşa’y ı az­
lettiği zaman, daha önce de sadarete ge­
tirmeyi düşündüğü Hacı
A li
P aşayı
mühr-ü h üm âyunu
teslim etmek üzere
D iyarbakır'dan
Edirne’ye
getirtmiştir.
Hacı Ali Paşa sadarete davetinin
kırk
birinci günü Edirne'ye muvasalat etmiş­
tir (7 mayıs 1692).
Ç a lık Ali Paşa diye de anılan yeni
sadrıâzam, usûl gereğince alayla E d im e ­
ye girerken İkinci Ahmed de tebdil kıya­
fetle şehri dolaşmaktaydı. Bu arada sadrıâzam m şehre giriş olayını da seyret­
mişti.
Çalık Ali Paşa ise başlamasından iki

2299

!

ı

j

ı

ay kadar sonra serdar sıiatiyle Av usturya cephesine gitmiş, etrafındaki erkânm da kararı ile daha ziyade Belgrad
kalesinin tam ir ve tahkim ini temin eyle­
mişti:.
Padişah yine bir sun tebdil gezer­
ken vergilerden dolayı halkın defterdar­
dan şikâyetçi olduğunu
öğrendi.
Daha
sarayına gitmeden
defte-darı azletmesi
için veziriazama haber
yolladı. Padişa­
hın azlini em “etliği defterdar Canibi Ahmed Efendi dürüst ve temiz bir adamdı.
Onan İçin sadnâzam
padişahın
em rini
yeıine getirmemiş, ikinci fermanına da
mukavemet etmiş i i,
Nihayet üçüncüsînde Canibi Ahmed Efen d i‘yi azil ve y e li­
ne başkasını tâyin ettikten sonra kalkjp
sa/aya gitmiş, defterdarı müdafaa
ile
hakkm daki sözlerin aslı
bulunm adığını,
defterdarın
mv&takllen l$ görmediğini,
onun icraatında kendi em irlerinin
esas
teşkil eylediğini beyan etmiştir. Bunun
üzerine padişah :

]
İ

I

j
(

«— Ben zâlim i hariçte ararken meger zâlim sen imişsin- E m rim i tutmayan
şahıs bana vekil olamaz»

ı

Diyerek nı&hrü alm ıştır. Böylece iki
dürüst adam suçsuz yere mevkilerlnden
uzakiaşur ılmıştır, Hacı Ali P aşa’n m yerine tâyin edilen sadrıâzam Bozoklu Mustafa Pasa1 onun affı için padişaha ricada
bulunmuş, bu münasebetle huzura çıkarıldıgıada, ikinci Ahmed hatasını itiraf
ed.r tarzda konuşarak kendisini istediği
yerin valiliğine
gönde^eceâni söylemiş,
fakat Hacı Alî Paşa padişaha teşekkürle
vr.zife istememiştir. Sadaretten bu sekli­
de ayrılan Hacı Ali Paşa tekaüden
bir
müddet Bursa'da oturmuş, 1698 yılında
Kandiye muhafızı iken Ölmüştür.

j

B O Z O K L ir

M U ST AFA

I
l
j
j
\

«— Vallahilazim billahilke'*im ikinizi
de Öldürürüm»
Deyince sadareti kabul l!e raührü al(in ilir ¿27 ma~t 1693). Bozoklu Mustafa
Paşa’siı* sadnâzam lığı bir sene sürmüş­
tür. Zu ,v a û a serdar sı fa tiyle Avusturya
cephesine gitm iş, Erdel'e yürüm ek ister­
ken Belgr.-'d'ın muhasaraya maruz kaldı*
İ m i görerek o tarafa teveccüh etmiş ve
şehri muhasaradan
kurta diktan sonra
E dirne’ye dtfnmüştar.
Bozoklu Mustafa Pasa ava düşkün bir
kimse idi, Bir giin padişaha, sadrıâzamm
devlet işlerini ihm al ettiği, kendi keyfi
için ava çıktığı yolunda şikâyette bulun­
muşlardı. Bu şikâyet -zerine tebdili kıya­
fetle kantroie çıkan
padişah
Bozoklu
Mustafa P a şa y ı hakikaten ava çıkarken
görmüş ve bunun üzerine sadrazam lıktan
azletmiştlr*
Sadaretten
azlinden sonra malı da
nTJsaüe.’e edilen Bozoklu Mustafa
Paşa
T'abîusgam valiliğine
gönderilmiştir. 1kinci defa yapmış
olduğu bu valilisinin
arkasından da 1698
mayısında sadaret
kaym akam lığına getirilmişti'-. Bu vazife­
deyken aralık 1698 de nüzû l isabetiyle öl­
m üştür, ö ld ü ğ ü sırada seleü Hacı
Ali
Paga gibi altm ış yaşlarındaydı. K abri Edlrne de Üç şe~efeli cami'i mezarlıgmdadır.

PASA

B ıy ıklı nâm ı ile de anılan Mustafa
Paça, unvanından da anlaşılacağı üzere
aslen Bozok iVozgat)
ludur. Sarayda
terbiye görüp yetişmiştir. Burada silâhd arlığa kadar yükselmiş., d ah sonra da
vezirlikle kaptan-ı derya tâyin edilmiş­
tir. 1681 yılı bağlarından İtibaren
iki
sene süren kaptan-ı deryalığının arkasın­
dan valiliklere tâyin
olunmuştur.
S an
Süleyman Paşa’nm Lehistan cephesi ser­
darlımı sırasında onun emrindeki valiler
meyamnda bu eephede
bulunmuş. 1684
y ılında Leh kıralı Jan Sobieskj'yi Kamar:içe hududunun dışına
çıkmaya m ;cbur
bırakan Türk kuvvetlerine kumanda et­

miştir. 1685 te S a 'ı Süleyman Paşa sa­
daret kaym akam lığıyla
Lehistan cephe­
sinden ayrılınca bu kısmın
serdarlıgma
Bozoklu Mustafa Pasa getirilm iştir. 1630
senesine kadar Lehistan cephesi serda~Iıâıtıda bulunmuş, sonra Şam valiliğine tâ­
yin edilmiştir. 1691 de Trablusşam vali­
si olarak gördüğüm üz Bozoklu Mustafa
Paça bir sene sonra
kubbe vezirliğiyle
me~keze alınm ıştır. Divanda ikinci vezir­
ken Hacı Ali Paça’nın yerine sadrıâzam
tâyin edilmiştir. İkinci Ahmed, Hacı Ali
Paşa yı azledip mühr-ü
hüm ây unu ken­
disine vermek üzere B o zo k îu yu huzuru­
na çağırdığı zaman, m ü hrün tekrar Hacı
Ali P aşaya tevdii ricasında bulununca;
padifah :

I

S t B m İ ALÎ FAŞA
ikinci Ahm ed'In son, İkinci Mustafanın ilk sadrıâzamı olan Sürmeli Ali Paşa
Dlm etoka’Iıdır. Sokullu zâdelerden İbra­
him Han kethüdası Osman A&a tarafın­
dan yetiştirilmiştir.
Gertçliftinde küçük
vazifelerde bulunmuş, bilahare arpa em in­
lis i yaymış, 1688 senesinde tersane emin-

2300

j

,

ı

cömert, aeki. süs, kadın ve içkiye düş­
kündü.

İlgine tâyin edilmişi i". Bsylece bir takım
m ali vazifeler ifa ederek
bu meslekte
bilgi ve tecrübe sabiti olan Sürmeli Aîl
Efendi 16S8 yıl t sonunda
deîterdarlıSa
getirilmiş bir sene sonra da bu vazlieden azl olY,nmuştur. M aam afih onun nlkbet yılı uzun
sürmemi* leâO da rikâb-ı
hümayunda defterdar vekili olarak E dir­
ne'de kalmış. 1691 de ise İkinci defa bas?
d e fle ri ar olmuştu’-. Defterdarlığı sırasın­
da vezirlik pAyesi de verilmiş» fakat yine
ayr.i sene iç!nde K ıbrıs valilisine tâyin
olunm uştur. Daha K ıbrıs'a \armadan va­
zifesi Trablussam valiliğine tebdil edildi­
ğinden. K ıb m yerine Ti ablussam'a. git­
m iştik

Trablusşam valisi bulunduğu srada
Bozokîu Mustafa Pas®-’yı azleden İkinci
Ahmed, Sürmeli Alî Paşa yı sadarete da­
vet j Emiştir, Sürmeli Ali Paşa, tayinin­
den kırk gün sonra Edirne'ye g“1-?rck
vazifeye başlamıştı;.
Buraya mv:v -¡.kı­
tından bir müddet sonra Avusturya coshesi serdar! tfcı::ı ila etmek üzere Edl ne­
den yola çıkmıştır. Sürmeli Ali Paşa İGS-İ
alustosunda Varadln kalesini kuşatmışa
da. şiddetli yaftmuılar yüzünden metris­
ler ba_ıml?mıyacak derecede su baskını­
na uğramış bulunduğundan muhasarayı
kaldırmış, önce Belgrad'a obadan da E*
dlrne’ye dönmüştür. Bu arada İkinci Ah
med ölmüş, yeni padişah ikinci Mustafa
Ali Caşa'yı sadrazamlıkta ipka etmigîi.-

KlMAS MKHMEI1 PASA

.

ı

Ctilüsunun hem-ın akatinda sefare ç kmaya karar veren İkinci Mustafa bu hu­
susta hazırlıklar yapılmasın» emretmiştir.
Sürmeli Ali Pata, sefe-e çıkışının fazla
masrafı icat) ettireceğini söyliyerek pa­
dişahı u sefere çıkmamasını arzulaınıssa da
ik in c i Mustafa niyetinden geriye dönme­
ni istir. Belfîrad'a gönderilmek üzere gön­
derilen bin beşyüz yenice' inin Clsri Müstafa Fasa’da eülûs bahşişi
bahanesiyle
paLirtı çıkarmaları, sadrazamın padl&a.hı
se£e~üen alıkoymak İçin b i' tertibi o:du£ u anlaşıldığından sadaretten
azlotunup
kapı araşma hapsedilmişti-. Kendisi ha­
pisken hesaplan tetkik edilmiş vc miriye
3l3 bin, m uhtelif sahislara 87.700 kuruş
borcu çıkm ış buııa m ukabil müsadere edi­
len malı 104.ÛÎ1 kuruş tutm uştu".

Bîr gemi reisinin oğlu olup. Kasta­
m onu'nun Cide kazasının Hoşalay (Mesedj
nahiyesinde dünyaya gelmiştir.
Gençli­
ğinde başkapıkv.lu Mehmed A*a nın m ü­
hürdarı olmuş vc Mehmed Aga Trab!uşam valilisine tayin edildiği zaman onun­
la beraber gitmiştir.
Yakışıklılığından
dolayı «Elmasa unvanı ile anılan bu gen­
cin fevkalâde güzelliğini duyan D ördün­
cü Mehmed kendisini İstanbul’a getirte­
rek hazine odasına kaydettirmistlr (1Ö7S).
Ktsa bir zaman sonra hasodaya alınan
Elmas Mehmed artık sür'atle te’ ii etme­
ye başlamış önce çuhadar, daha son"a
rjkâbdar olmuştur.
Bu terfileri zekâsı
sayesinde bak eden Elmas Mehmed Afia
163" de İkinci Süleyman'a sllâhdar olm u i. müteakiben
m ir iâl emli öe
(36S8)
yükseltilmiş, bir m üddet sonra da bey­
le bey ilk pâyesi ile nişancı olmuştur. Niaucı iken 1609 da vezaret tebdil edil­
m iş i
İkinci Mustafa Sürmeli A li Paga’yı
azledil, tice gene ve cevval
Elmas Meh­
med Paha yı sadrıâzam yapmıştır. Elmas
Mehmed Pasa, İSîîncı M ustafa'nın çıktığı
üç seie"e de katılm ıştır. Zenta bozgunun­
da askerin Tuna’n ın karşı tarafına geç­
mesini önlemek üzre ileri a tıldığ ı sırada;,
bu felâkete sebep sensin diyen askeTÎer
tarafından parçalanmıştır.
Ö lüm ünde otuz altı yaşında bulunan
Eimas
Mehmed Paşa zeki ve cevvaldi.
Yalnız çabuk
yükseldiği için şım arıklık
addedilecek hareketlerde bulunur ve et­
rafına sert muamele ederdi. Bu sebeple
vezirler arasında onu çekemeyen ve m u­
vaffakiyetini Istemiyenler va”dı.

;

j

Azlinden sonra Çeşme'ye süngün edi­
len Ali menfasına yaklaşmışken
seriye
çağrılm ış ve 18 mayıs IfîâS te E dirne’de
idam edilm iştir. Bu sırada yaşı elliyi geç­
miş bulunmaktaydı. Gözlerimin sürmeli ol'
masından veya sürme çekme İtiyadından
dolayı «Sürmeli» namı ile anılan AH Pasa

2301

AMCA ZADE lîCSEYtS PAÇA
K öprülü Mehmed
P a ş a n ın kardeşi
Haşan Ağa'm n oğuludur, Gençliği İstan­
bul'da ve Bulgaristan'da Pravadi kasaba­
sının Kozluca köyündeki babasınjn çiftli­
ğinde göçmirtir. Faz:l
Ahmed Paça’ tim
sadareti sırasında «Amca-zâde» diye anıl­
dığı için tarihe de bu Unvanla malolmusta1*. Maamafih 16S3 senesi başlarında ciıun, Yeğen Hüseyin Bey (Sflâhdar tarihi
: 2. S j. 10) şeklinde atıılısma da şahit olunm aktadır.
HUseyin Bey, Kara Mustafa Paşa nın
maiyetinde Viyana seferine iştirak etmiş.

i

bozgunu m ü te a k ip K ara
M u stafa
Paşa
a ^lc dilince, gözden düsen ve n ik b e le u ğ ­
rayan K ö p r ü lü ailesi fertleri m e yan ında
Yeğen H üseyin Bey de te v k ii olunm uş,
m a a m afih bu işten çab uk ve ucuz k u rtu ­
lacak 1684 şu b a îı başında
Sehrizor va­
liliğ in e tây in edilm işti". S e h ıiz o r'd a pek
fazla k a lm ıy a n
H üse y in P aşa G elibolu
civarındaki Ç ardak m u h a fız lığ ın a gönde­
rilm iş, 1689 nisa n ın d a da vezaretle Boğazhısar (S e d d ülb ah ir) m u h a fız lığ ı tevcih
olunm uştur. 1691
m a y ısın d a
İsta n b u l
k aym akam ı y apılm ışsa da k a y m a k a m lık ­
ta u zun tu tu lm a y ıp boğaz m u h a fız lığ ın a
iade edilm iştir.
1694 senesi so n b ah a rına k a d a r B oğaz­
lı işar m u h a fız lığ ın d a kalan H üsey in P a ­
şa, bu y ılın a ra lık ay ın d a Kaptan-ı der­
ya tây in e d ilm iştir. M ısırlızâd e İb rah im
P a şa ’m n seraskerliği ile y apılan h arekât
sonunda Sakız adası V enediklilerden k u r­
tarılınca» Kaptan-ı
d e ry a lık M ezom orto
H üsey in Paşa ya verilm iş, Amca-zâde de
Sakız m u h a fız lığ ın a
tâ y in o lunm u ştur.
B urada fazla k a lm ıy a n
Amcâ-zâde 1695
k a sım ında A dana v aliliğin e naklolunmuştur*
A dana valisi sıfatiy le A v u stu ry a cep*
hesine gönderilm iş olan Amca-zâde H üse­
y in Paça 1697 y azında B elgrad m u h a fız ı
olarak g örün m e k te d ir. O bu vazifedeyken
İkin ci M ustafa üçüncü seferine çık m ıştır.
B elg rad'da aktediien harp m eclîsinde sadrıâ z a m İle Tem eşvar m u h a fız ın ın fik rin in
aksine m ü talea serdeden H üse y in P a şa ’*
n ın g örü şü n ü n
d o ğ ru lu ğ u Z enta m a ğ lû ­
biyetinden sonra
an laşılm ış ve
İk in c i
M ustafa k endisin i
sadrıâzam y apm ıştır.
K arlo fça m uahedesi Amca-zâde H üse­
y in Paşa n ın sadareti
sırasında aktedilm iştir. M uahedenin im zasından son^a. as­
kerî, malı, id a ri sahada ıslah çalışm ala­
rın d a d irayet gösterm iş, suihü k o ru m a ­
ya ehem miyet vermiş, şe y h ülislâm ın m ü ­
dahalelerine m ukavem e t
ey lem iştir. N i­
hayet onun m ü d a h a le le rin in üzerine teka­
ü tlü ğ ü n ü İsliy e:ek
S iliv ri'd e k i çiftü ğ in e
çe k ilm iş in . Buraya
gelişinden 15 gttn
sonra 23 ağustos 1702 do ölm ü ştü r. Ce­
nazesi İsta nbu l'da Saraçhane-başı'nda ha­
z ırla tm ış o ldu ğu türbeye defnedilm işU r.

H alep li M ustafa N aim â E fendi m eş­
hur ta r ih in i onun em riy le yazm ış vo cna
ith a f etm iştir,
D A L T A B A N M C S T A F A PAŞA

|

M a n a stır'd a d ü n yay a gelm iştir. A l­
m an tarihçisi H a m m er, onu n S ı'P a s lın ­
dan g e ldiğini söyler. E ski veziriazam lar­
dan K ara İb ra h im P aşanın y etiştirm esi­
dir. Cebecibaşılığa tay in inden sonra h a y a ­
tin i ta k ip e d e b ild iğ im iz D altab an M ustafa
Afta, KÖprülü-zâde F a z ıl M ustafa P aşa
Slankarnen de şehadetiyle neticelenen se­
ferine çık m a k üzereyken İs ta n b u l’dan üç
bin cebeci ile gelerek (15 haziran 1691)
orduya k a tılm ış tı. O n u n orduya katılmasıncîan b ir h a fta sonra azledildig i (silâhdar ta lih i C :2, S : 508, 510) g ö rü lm e k te ­
dir. 1692 senesinde yeniçeri a ğ a lığ ın a geLi İlmiş olan M ustafa A ğ a y a biîâ h a ra vezaret tevcih edilm iş, b ir a ralık da Babada ğ ı m u h a fız lığ ın a y o lla nm ıştır. 1696 da
D iy ar b.akî" valisi b u lu n a n D alta b a n M us­
tafa Paşa, A v u stu ry a seferine çıkan ik in c i
M u s tafa’y ı S ofya'da selâm lam ış, bu sıra­
da p adişahın iltifa tın a m a 2h a r
o ld u ğ u
halde arka sında n z u lm ü nd e n şikâyet e d il­
diğinden m uhakem esi y apılm ış ve k a tli­
ne fe m â n çıkmıştı»*.
Sadrazam E lm as
Mehmed P a şanın ricası sayesinde öldürülm iy ere k m a lı
m üsadere ve vezirliği
k ald ırılıp B osna'da P utiçel
p alankasına
sürülm üştü r.
1697 de A v u stu ry alıla * B osna’yı iş­
gal e ttik le ri
sırada D a ltab an
M ustafa
P aşanın vezareti iade ve bu cephenin se­
raskerliğine m e m u r edilm iş, b ir h a y li uğraşm ala
sonunda
cephede vaziyeti ol­
dukça düzeltince 1698 kasım ında R a ¿ika
valilisine- gönd erilm iştir. H akka v a l.si iken B asra’ daki isyancılara karşı serask erllk vazifesiyle h a rekâta memu** e dil­
m işti?. D a lta b a n M u stafa P a ş a 'n ın bu"ada k a za n d ığ ı m u v a ffak iy e t veziriâzamlığ a tay inine â m il olm u ştu r.
D altab a n M u stafa P a şa n ın
sadareti
Ş ey h ülislâm
F ey zu llah
E fe n d in in
ta­
h a k k ü m ü n ü n son haddine- ç ık tığ ı de\re­
ye rastlar. B ir k u kla gj'oi şeyhülislâm ın
her d ediğini yapan M u sta fa P a ra, Fey­
zullah E fe ndi ve b ü y ü k o ğlu n a karşı d a l­
k a v u k lu ğ u fevkalâde İleri
g ö türm ü ştü r.
Şey hülislâm a karşı böyle
dav ranm akla
beraber bir ta ra fta n da onun ta h a k k ü ­
m ü n d e n k u rtu lm a k istediğinden
K ır ım
h a n ın ı ta h rik etm iş tir. Fitnesi m e ydana
çıkınca sadaretten azil ve üç g ü n sonra
d.a k atlo lu n m u ştu r.

M em leketin d u ru m u n a , zam anın siy a­
setine vâkıf, te d b irli bîr idare adam ı olan
Amca-zâde H üsey in P aşanın Saraçhaneb a ş ı'n ö a m ektep, medrese, k ütü p h a n e , mes­
elâ ve sebili vard ır. Boğaziçinde A nadolu
hisarı ile K an lıca arasında b u lu n an y a­
lısı bu gün de ay aktad ır. Bu y alı İstan­
b u l'u n en eski ahşap binasıdır.

2302

j

D a lta b a n M ustafa
P aşanın kuman*
d a n lık kabiliy eti iy i o lm a kla
beraber,
d ev rin in m ü ve rrih le rinin bild ird iğ in e gi>
re. tab an haşin sert ve ağzı
bozuktu.
D evlet adam ı ve idareci o larak ehliyet­
sizliğine eski tarihç ile r m ü tte fik tir.

kaybetm işlerdir.
Bu vak*anın sonunda
evvele E dirne'de
İk in c i Bayezid evkafı
k âtib i Çinicizâde A hm ed E fe ndinin evin­
de, sonra da Is t a n b u ld a E y u p ’ta ken­
disine a lt R a m i ç iftliğ in d e
saklanm ış,
kendisini a rıy a n la r b ir t ü l l ü b u la m a m ış ­
la rd ır. .

D ö rt yüz seneden beri vezirlerin, bas­
la rın a
s iy d ik le ri
*mücevveze>
denilen
serpuş b u n u n sadaretinde değiştirilerek
*k allav i s
isim li k av u k
g iy ilm iştir. Ve­
zinlerin dîvan erkânından farklı olm aları
fik r in i savunan D a lta b a n M ustafa Paşa
bu g ö rü sü n ü padişaha
a.zederek işin
k anu n laşm as ın ı sağlamıştı:-.
r

î

Am

î

m e îo ie d

E d irn e
\ak‘asın m
üzerinden
dört
a y lık zam an seçip de tehlike tam manaslyle zal! olunca, Fey zullah
E fe n d î’yi
devirm ek için iş b irliğ in d e b u lu n m u ş ol­
duğu {S îlâhdar FmctıhUU
M ehm ed A âa
«N’usretnam e»,
ü n iv e rsite
k ütüp h anesi
nüshası S : 496 j ş im d ik i sadrazam H a ­
şan P asa’ya haber göndererek a ffın ı tem in etm iş ve böylece K ıb rıs v a liliğine ta­
y in o lu nm u ştu r. 1704 te M ıs ır
valiliğine
nakledilen R â m i M ehm ed Paşa burada
bir bu çu k sene k alm ış,
M ısır h a lk ın ın
ketıdisini istememesi
sebebiyle azledile­

pasa

O sm an lı s ad rs zâm larm ın değerlilerin­
den biri o ian R am i M ehm ed Paşa. E*
y u r ta N işancı m ahallesinde otu an Ha^
san Aga ad ın d a bir ih tis a p terazicisinin
oAlu idi. T ah silin i y a p tık ta n sonra reis
kalem i denilen re is ü lk ü tta b lık dairesine
g irm iştir. B u rad a
çalışırken b ir taraftan da zam an ın en k ıy m e tli şâirlerinden
olan N âb i ve S a m i'n in m eclisle’ ine d e ­
vam ederek benliğin de m evcut sanat ka­
b iliyetini
geliştirm iştir.
S a i"
N â b in in
him ayesi ve zekâsı İle reis
kalem inde
yükselm eye başlıy an R â m i M ehm ed Efendi derece derece ilerüyerek 1S94 te
re isülk üttab o lm u ştu “. Sadrazam E lm as
M ehm ed Paşa ile geçînem edlginden
b ir
a ra lık r e is ü lk ü tta b lık ta n azledil m i ;se de.
o nun Zenta harbinde ö lü m ü n ü m ü te ak ip
ş ey h ülislâm F ey zu llah
E fe n d in in ricası
ile eski vazifesine iade edilm iştir.

rek. M ısır h a lk ın d an a ld ığ ı bore p a ra la r
y üzünden bir hayli eziyete de m a ru z b ı­
rak ılm ış. sonra Rodos kalesine hapsedil­
m iştir (tem m uz 170?). R â m î M ehm ed P a ­
şay ı böyle tazyiklere
m a ru z b ıra k tıra n
şahıs Ç o rlu lu A lî Paşa idi. R a m i M eh­
m ed P aşa n ın Ç o rlu lu ile Ötedenberi (î.
H . UzunçarşıIİH O sm a n lı ta r ih i C: I V / I I .
S : 263? arası iy i d e ğ ild i ve sad razam lığı
sıvasında
eski k ır g ın lığ ın ın
acısın: £ik arm ay a çalışıyordu. N ih a yet 1708 şu ba­
tın d a R â m i
M ehm ed P a şan ın G ir it ’te
Û rabosa kasabasında oturm asına d a ir bir
ferm an çıkm ışsa da bu ferm an
yerine
vasıl olm adan R â m i M ehm ed P aşa R o ­
dos'ta ö lm ü ştü r.

;

R â m i Mehmed Paşa zarif, n ük ted an,
bilgili, h a zır cevap, ay ni z am anda k uv­
vetli b ir şairdi. Çağdaş m ü e llifle r k e n d i­

K a rlo iç a m uahedesine O sm an lı ba§m urafıhası olarak k a tıla n R a m i M ehm ed
E le n d i keskin zekâsı,
derin v u k u fu ile
m ü zakereleri çok iy i İdare etm iştir. Karlofca m uahe desinde ki hizm eti padişahça
ta k d ir o lu n a ra k kendisine vezaret tek lif
edilmişse de o r e is ü lk ü tta b lık ta k alm ay ı
tercih etm işti”. D altab an Mustaf.a Paşan m sadareti sırasında kubbe vezirliğine
getirilm iş* onu n azli üzerine de sadra*
z â m y a p ılm ıştır.

sini bu yönleriyle h ay lî m ethetm ekle be­
raber h a n s ve vefasız o ld u ğ u n u da ilâ ­
ve ederle.’. E y u p ’u n üstünde
ç iftliğ in in
b u lu n d u ğ u yer b u g ü n onun adını taşı­
maktadır*
B ib liy o g ra fy a :
R a ş id ; T a ıih , C : 1,
2, 3, S îlâ h d a r F m d ık lılı
M ehm ed A ğ a;
S ilâh da r ta "ih i C: 1 ve 2. S îlâ h d a r Fınd ık lılı M ehm ed A g a ; N usretnâm e ( ü n i ­
versite
k ütüphanesi
T ürkçe
y azm alar
k ısm ı n o : 5983}. Şefik E fe n d i; Sefiknâ*
me (Ü niversite k ütüp h anesi T ürkçe yaz­
m a lar kısm ı no: 1643).
D efterda r S arı
M ehm ed Paşa:
Zübdet-ül-vekayE (Nuruosm aniye k ütüp h anesi no: 3122). Osmanzâde T a ib ; H adikatülvüze ra. Ayvansaray İı
H ü se y in :
H a d i kat ülcevam i.
İsm ail
H a k k ı U z u n ç a rs ılı; O sm anlı
ta r ih i C :
i n / 2 ve IV /2 . İs lâ m Ansiklopedisi.

R 6m i M ehm ed P aşan m sadareti yedi
ay kadar sü rm ü ştü r. Zeki ve m u k te d ir
bix~ devlet, ad am ı o lm a k la beraber şeyhü­
lislâm
fe y z u lla h
E fendi "nin
ta h a k k ü ­
m ü n d e n âdeta eli ayağı bağlanan R â m i
M ehm ed P a ra ; bu h alden k u rtu lab ilm e k
için e laltuıd an cebecileri
ta h rik etm iş,
neti ce ta h m in edem ediği bir sekle bü­
rünerek E dirn e v a k a s ı denen
hailede
hem kendisi hem de padişah m evkilerini

2303

1

çekmemek için akşam ortalık kararıncaya kadar siper kazmakta devam et­
mişlerdir.
Sultan Mustafa
akşam
namazır.ı
kıldıktan biraz sonra taht üzerinde otu­
rup kahve içmekteyken askerlerin ya; İım ateş biçiminde tüfek seslerini duy­
muştur. Bu sesler parola icabı hareket
vaktinin geldiğini işaret eden seslerdir.
Ortalık karardıktan sonıa ıslık ve dü­
düklerle birbirlerini haberdar eden as­
kerler tüfeklerini hep birden ateşlemiş
ondan sonra da İstanbul kuvvetlerine il­
tihak etmek üzere Babaeski'ye çekilip
gitmişlerdir.
Durumun vahametini gören Sadrıâ2am Râmi Mehmed Paşa padişahı ha­
berdar ettikten sonra Edirne’ye gitti ve
saklandı. Askerin çekilip gitmesi üzeri­
ne devlet erkânı
şaşkına dönmüş ve
herkes kendi başının ç-aresine bakmaya
başlamıştı. Bu arada Sultan Mustafa’nın
j anına geien bazı kimseler:
*— Kul taifesi vefadarlık etmeyip
hainlik edip yüz döndürdüler, gelen as­
kere İltihak ettiler. Bundan soııra bu­
rada durmakta fayda yok, Edirne’ye
teşrif buyurun, bakalım ahval yarm ne
gösterir» dediler. Bunun üzerine derhal
yola çıkan Sultan Mustafa Edin? e sarayına dahil olurken kendisini karşılayan
annesinin elini Öptükten sonra:
<— Kul beni tahttan indirmiş, yeri­
me karındaşım Sultan Ahmed’i padişah
eylemiş, Allah mübarek eyliye, evlâdlarım ve hassaten cariyelerim kendisine
Allah emaneti olsun» demiştir.
Kuvvetler birleştikten sonra 22 ağustos 1703 (9 rebüülahır 1115) çarşam­
ba günü evvelâ Hafsa karargâhını ele
geçirdiler ve oradan da doğruca Edir­
ne’ye geldiler. Böylece îkinci Mustafa’­
nın tahtan indirilip
Üçüncü Ahmed’in
hükümdarlık makamına oturması kesin­
leşmiş oldu. Naimâ’nın kaydına nazaran,
hâdiseler nezaket kesbedince suikasta
uğramaktan çekinen Şehzade Ahmed, adamları vasıtasiyie zırh temin edip giy­
miş ve yanma bazı silâhlar da almıştı.
Feyzullah Efendi hâdisesi bir aydan
fazla devam etmekle beraber İkinci
Mustafa kardeşini ortadan kaldırma n i­
yetiyle en ufak bir teşebbüste dahi bu­
lunmamıştır. Esasen, Silâhdar’ın kaydı­
na göre, Hafsa’dan Edirne’ye dönünce

kardeşi Ahmed’in bulunduğu uzletgâha
kendiliğinden çekilmiştir.

İkinci M ustafa’n ın hususiyetleri
Dördüncü Mehmed'in oğlu olan tkinci Mustafa’nın saltanatı sekiz buçuk
yıl sürmüştür. Tahttan indirildiği sırada
kırk yaşında bulunuyordu. D. Cantemir,
İkinci Mustafa'yı orta boylu, kısa boyun­
lu, kızıl ve seyrek sakallı, heybetli bir
adam diye tavsif eder. Hes;am Levnî’nin onu tasvir eden resminde de İkinci
Mustafa’nın bu hususiyetleri seçilebil­
mektedir.
Tahta geçtiği zaman hareketli dav­
ranmış, bu yüzden halk uezdinde mağlû­
biyetlerin acısını çıkaracağı, harı;; l_himize çevireceği ümidi
uyanmışsa
da
Zenta mağlûbiyetinden sonra, hem harp
acısı hem de ikinci Mustafa’nın hare­
ketliliğini terkeder gibi görünmesi yü­
zünden bu ümit kırılmıştır. Sulhe ka­
vuşulmasını müteakip av, edebiyat ve
hattatlığa da epeyce zaman ayırmıştır.
Amca-zâde Hüseyin ve Râmi Mehmed
Paşa gibi kıymetli kimseleri sadnâzamlığa tâyini onun iyi adam seçme kabili­
yetinde olduğunu gösterir. Yalnız hoca­
sı Şeyhülislâm Feyzullah Efendi’ye ver­
diği fazla sevgi ve itibar en n i’niyet ken­
disinin felâketini mucip olmuştur.
İkinci Mustafa halim ve selim, hak­
şinas, sür’ati intikal sahibi idi. Kültürü
oldukça kuvvetliydi. Edebiyatla meşgul
olmuş ve güzel şiirler yazmıştır. Şiirde
önce «Meftuni» daha
sonra
-İkbali»
mahlasını yani takma adını kullanmış­
tır. Hattatlık ile de uğraşarak sülüs, ne­
sih ve celi yazıda maharet göstermiştir.
Silâhdar Fmdıklılı Mehmed Ağa’yı za­
manının vak’alarmı
yazmaya memur
etmiş, o da ıNusretnâme* isimli eserini
meydana getirmiştir. Güzel sanatlardan
edebiyat ve ha ttali ğa karşı alâka göste­
ren ikinci Mustafa ayni zamanda iyi si­
lâh kullanırdı, bilhassa okuçulukta ma­
hirdi.
Feyzullah Efendi’ye
fazla
mevki
vermesinden gayrı şahsen pek kusuru
görünmezken tahttan indirilmiş olması
kendisini pek üzmüş, bu yüzden niha­
yet yatağa düşmüş, gerek üzüntüsünün
yarattığı sarsıntı, gerekse mesane has­
talığının verdiği ıstırapla hal'inden beş

2304

ay sonra ölmüştür. Oğullarından Mahmud ve Osman padişah olmuşlardır.

Feyzullah Efendi’nin sonu
İkinci Mustafa devrini kaparken, bu
padişahın tahtını kaybetmesine sebep
olmuş bulunan. Şeyhülislâm Feyzullah
Efendi’nin sonunun da burada _ üçüncü
Ahmed’in hükümdar tanınmasından son­
ra öldürülmesine rağmen - belirtilmesi
şüphesiz daha isabetli olacaktır.
Daha önce zikredildiği veçhile, İs­
tanbul’dan gelen elçilik heyetinin Eğridere palankasına sürgün edilmesinden
sonra Şeyhülislâm Feyzullah Efendi İkiııci Mustafa tarafından mecburcu azlolunmuş, memleketi
olan Erzurum’a
sürgün edilmek üzere dört oğlu ile bir­
likte Varna’ya gönderilmişti. Feyzullah
Efendi Varna’dan gemiye bindirilecek ve
Trabzon üzerinden Erzurum’a geçilecek­
ti.
Feyxullah Efendi’ye fazla itibar gös­
termesi yüzünden İstanbul’da bir ayak­
lanma meydana gelmesi ve ufukta teh­
likeler belirmesine rağmen, ikinci Mus­
tafa şeyhülislâma karşı zaaf göstermek­
te devam etmiştir. Bunun, hocasına kar­
şı haddinden fazla sevgi ve hürmetinden
ileri geldiği muhakkaktır. Nitekim, Silâhdar’ın «Nusretnâmessi ile, Şefik Efendi’nin «Şefiknâme» isimli eserlerin­
de dercedildiği veçhile, İkinci Mustafa
hocasının gönlünü almak için bir hatt-ı
hümâyûn gönderdiği gibi yolda bir fe­
nalık yapılmaması için de elli kişi tah­
sis ettirmişti. Bu sırada Sadnâzam Ra­
mi Mehmed Paşa da dört araba yiyecek,
içecek ve elbise yollamıştı. Rami Mehmed Paşa’nın bu şekildeki davranışı yn
bir kurnazlık taktiği veyahut da insani
tarafının kuvvetliliği icabıydı.
Hâdiselerin inkişaf seyrinden sezildiğine göre, îstanbul’dakiler, şeyhülis­
lâma yollanan hatt-ı hümâyundan ha­
berdar olmuşlardı. Onun içindir ki, halk
arasında Feyzullah Efendi’nin azlinin
bir gösterişten ibaret olduğu dedikodu­
su çıkmıştı. Varna’ya gönderilen hatt-ı
hümâyûndan haberdar olunmasa bile,
Feyzullah Elendi’nin azlini müteakip
hemence bu makama başkasının tâyin
edilmemesi, dedikodu sınırını aşacak bir

Sultan İkinci Mustafa’nın bir minyatürü
i Top kapı Sarayı Müzesinden)
hususiyet arzetmekteydi. Bu hal, yâni
şeyhülislâmlık makamının münhalliği
bir iki gün değil üç hafta sürmüştür.
Zira İkinci Mustafa’nın ancak Hafsa'daki ordu karargâhına geldiği gün YekçeşTi Hüseyin Efcndi’yİ şeyhülislâm tâ­
yin ettiği görülmektedir.
İstanbul âsileri, Feyzullah Efendi'nin Varna’dan Trabzon’a scvkedileceğini haber alınca, âsilerden bazıları ken­
disini yakalamak için yollu gemiler ile
faaliyete geçtiler. Bu yöndeki faaliyet
neticesinde Varna ve Balçık limanlan
âsiler tarafından tutulmuştu. Esasen, âsiler Varna’yı kontrol altına almak üzere faaliyete koyuldukları sırada Fey­
zullah Efendi henüz Varna’ya varmamış,
ancak adamları
vasıtasiyle Varna’dan
gemi tedarikine teşebbüs edilmişti. İs­
tanbul âsileri, Feyzullah Efendi’nin Var­
na’ya gidiş
tarzından çok daha fazla
sür’atli davranmış bulunmalılar ki, Var­
na limanını kontrol altına aldıktan baş­
ka şehir halkına da tesir ettikleri açıkça

2305

belli olmaktadır. Zira, Feyzullah Efendi
ve okullarının kaçırılmaması için Varna
halkının silâhlanıp tedbir aldığı görül­
mektedir.
Varna'da durumun kendisi için teh­
like arzeder şekle bürünmesi üzerine
Feyzullah Efendi, Râmi Mehmed Paşa'ya gizlice mektup yazarak yardım rica
etmiştir. Sadrı âzam bu mektubu padi­
şaha arzederek şeyhülislâmın Ağriboz’a
nakli için ferman istihsal etmiştir. İs­
mail Hakkı Uzunçarşılı’nın (Osrcıanlı ta­
rihi C: 4, S: 39) beyanı veçhile, Râmi
Mehmed Paşa, sabık şeyhülislâmı Ağrıboz’da ikamet için davet bahanesiyle Edirne’ye celbetmek niyetiyle böyle bir
lıatt-ı hümâyûn istihsal etmiş olabilir.
Fakat onun şeyhülislâmdan kurtulabil­
mek için bu isyanı peşinen tahrik etmiş
olduğuna dair müverrih Silâhdar’m ifa­
desi gözönüne getirilirse, hâdise çok na­
zik safhaya girdiği sırada bile Feyzullah
Efendi’niıı sadrıâzama mektup yazışının
ve bilhassa sadrıâzamın onu Ağriboz’a
nakil için ferman istihsal edişinin sebe­
bini izah hayli güçleşmektedir.
Ağriboz’a nakline dair fermanın çık­
masından sonra Feyzullah Efendi Fravad i’ye gitmiştir. Kendisi burada iken İs­
tanbul'dan 300 nefer ile gelen bir yeni­
çeri çorbacısı yani bölük Kumandanı
şehrin kadısından Feyzullah Efendi’yi is ■

temiştir. Fakat kadı, elinde onun Ağritaoz'a nakline dair ferman bulunduğun­
dan bahisle
İstanbul'a
götürülmesine
imkân vermemiştir. Feyzullah Efendi
Pravadi’den ayrıldıktan sonra Çenke Balkanı üzerinden
geçerek îslimiye'ye
gelmiş, buradan itibaren yolculuğunu
biraz daha hızlandırmıştır. Bunun üze­
rine yine yoluna devam eden Feyzullah
Efendi Eskizağra ve Çırpan kasabaları­
nı geçip Salihler menziline vardığı za­
man dergâh-ı âli kapıcıbaşılarından Pa­
şa Hüseyin Ağa ile iki bostancı neferi
de buraya gelmişlerdir. Bunlar Üçüncü
Ahmed’in padişah yapıldığını söylemiş­
ler Feyzullah Efendi ile oğullarının Edirne’ye şevklerine dair fermanı göster­
mişlerdir. Böylece yine yoluna devam
ettirilmek üzere harekete geçirilen Fey­
zullah Efendi ertesi gün Cisri Mustafa
Paşa mevkiindeki köprüye geldiği sıra­
da Edirne’den gelen
Karakaş Mustafa
ve Durcan Ahmed karşılarına çıkıp ağ­
za alınmıyatak küfürlerle hakarete baş­
ladılar. Daha sonra kendisini ve oğul­
larım çırılçıplak denecek şekilde soya­
rak bu halde Edirne’ye getirip yeniçeri
ağası hapsine koydular. Burada m alının
yerini söyletebilmek için üç güç üç ge­
ce Feyzullah Efendi ve oğullarını türlü
işkenceye tâbi tuttular.
Hiçbirinin de
ağızlarından söz alamayınca Edirne zın-

İkinei Mustafa (1695 - 1703) zamanındaki hükümdarlar
(İlâve : 140)

A vusturya :

B irin ci

___

L eopold

P ap a la r: O n ik in c i Inosan
Onbirincd K le m a n 1700 __

—^ ■
İngiltere:
1702,

K ıraliçe

F ran sa:

üçüncü
A nna

Glyom

1702 __

O n d örd ün e ü

İsp a n y a ;

İ k in c i

Ş arl

1700 __

.

P o rte k iz: İk in c i P iy er
R u s y a : B ü y ü k PeLro
İsveç:
O n b irîn ci Sari
O nikJnci Sari 1697 __ .
.

P ru s y a : B irin ci F re d e rik 1 7 0 1 ______>
(löSS dön beri P ru sy a 'n ın başında b u lu ­
nan Frederik 1701 ta rihin e kad ar Brandeburg elektörü İd î).

.

Lut

___

_ 1596,

L e h istan: Ja n Sübieskl
İk in c i F re d e rik O güst 1697 __
Beşinci F ilip

-__

^

îra n ; Şah H üse y in

—» ■
__

_____ * *

B u h ara h a n la r ı: S ubhaıı K u lu
1702, B irinci U bey dııllah 1702 __ .

1700,

H in d istan T ü rk -M oğol
rı : E vrenk Zlb
_____ ^ .

^
__

__ 17ÛÖr
„

—►■

_ 1657,

h ü k ü m d a r la ­

F a s : E b u n n a sr M öviay İsm a il

2306

-__
.

__

damna atarak burada da işkence ettiler.
Fakat yine bir şey söyletemediler.
Feyzullah Efendi ve oğullarının idam lanm m üm kün kılabilmek için il­
miye mesleğinden
çıkarmak gayesiyle
kendisini Kandiye, oğulu Fethullah Efendi'yi de Alacahisar sancak beyliğine
tâyin ettiler. Kâğıt üzerindeki emirler­
le bu tebdili yaptıktan sonra Şeyhülis­
lâm İmam Mehmed Efendi’den Feyzul­
lah Efendi’nin idamı hakında fetva alıp
bunu bütün ulemaya da imza ettirdiler.
Bu iş de bittikten sonra zindandan
çıkarıp bir^hamal beygirine bindirip Bit­
pazarı’na getirdiler (3 eylül 1703 - 21
rebüülahır 115), «Din ve devlete hıya­
net eden m üftünün hâli buduw sözleri
ile beygirden yuvarladıktan sonra öl­
dürdüler. Sonra ayaklarına bir ip geçi­
rip b£.|ını sakalından ayağına bağladı­
lar. Cç yüz kadar hıristiyana bu ipi zor­
la tutturup, önlerinde ellerinde kandil­
ler taşıyan ve günlük yakan papaslar
olduğu halde cesedi bir buçuk saatlik
yerden sürükleterek yeniçeri ordugâhı­

2307

na getirtiler. Şahsına ve cesedine bu de­
rece hakaret yetişmiyormus gibi cesedin
başını gövdesinden ayırıp gövdeyi Tunca’ya attılar. Başı bir mızrak ucuna ta­
kıp bütün ordugâhı dolaştırdılar: son­
ra bu başı da Tunca’ya fırlattılar. Böylece İkinci Mustafa'nın çok sevip hür­
met ettiği hocasının sonu bu derece fe­
ci ve çirkin bir muameleye maruz kal­
dı.
Feyzullah Efendi, katledilen şeyhül­
islâmların
üçüncüsü ve sonuncusudur.
Feyzullah Efendi’nin öldürülmesinden
sonra oğulları ve yakınları bostancı ha­
sekilerinin nezareti altında zincire vu­
rulmuş olarak İstanbul’a getirip Yedikule zindanına atılmıştır. İçlerinden yal­
nız Fethullah Efendi idam edilip diğer­
leri Kıbrıs’a sürülmüştür.
Feyzullah Efendi şeyhülislâmlığı sı­
rasında iC am i’-ür-riyaseteyns- ünvanı ile de anılır. Ona bu ünvanm verilmesi
padişah hocalığı ile şeyhülislâmlığı nef­
sinde ceme tmes inden ileri gelir.

O m fE D İM l ASIRDA İLİM VE SANAT HAYATİ,
İKTİSAUİ DÜRÜM
Asra U m u m î Bir Bakış
Bundan önceki siyasi tarih bölüm ün,
de belirtildiği veçhile, on yedinci asır,
Osmanlı devletinin hayatında bir * Du­
raklama d ev ri» dir. Asrın ikitıci yarısın­
da bazı yerler ele geçirilmekle beraber,
devletin esas gayreti umumiyetle mevcut
toprakların muhafazası hususuna tevcih
edilmiştir. Bir sürü iç isyanlar, gocuk, hat­
tâ deli padişahlar, bir kısmı beceriksiz,
bazıları ahlâksız vezir ve idareciler, sa­
ray kadınlarının, saray ve ocak ağaları­
nın tegallüpleri, pek uzun süren harpler
hep bu asırda görülür. İşte bütün bu h â­
dise ve meseleler Osmanlı cemiyet niza­
mına, ilim ve sanat hayatına sarsıcı te­
sirler icra etmiştir. Gerek cemiyet ve
idare hayatındaki dalgalanmalar, gerek­
se AvrupalIlar gibi bir fikir ve sanat ronesansı yapılmaması, on yedinci asırda
yalnızca siyasî sınırlar bakımından de­
ğil, ilim hayatı bakımından da bir du­
raklama devri yaşanmasına âm il olmuş­
tur. Yine siyasi tarih kısmında belirtil­

diği veçhile, bu asırda Osmanlı devletinin
çeşitli sahalarında bozulmalar vuku bul­
muştur. Osmanlı ilim adamlarının yetiş­
me sahası olan medrese de buna dâhil­
dir. Medrese teşkilâtı on altıncı asrın so­
nuna kadar az çok intizamım muhafaza
etmiş, fakat on yedinci asırda intizamın
bozulması sebebiyle müderrislik itibarî
bir mahiyet almaya yüz tutmuştur. Tesir
ve iltimaslarla, müderrisliğe lâyık olmıyanlara müderrislik tevcih edilmesi med­
reselerin kalitesinin düğmesine tesir etti.
Ayrıca iİmı kifayeti bulunmıyan bir m ü ­
derris, esas kabiliyetli ve hak sahibi kim ­
se yerinde sayarken, daha yüksek dere­
celi bir medresenin müderrisliğine bile
getirildi. Veyahut da bazan, derecesi m u­
ayyen bir medresenin müderrisi, fiiliyat­
ta yerinde kalmakla beraber, daha üstün
bir medreseye geçirilmiş addedildi. Med­
reselerin derecesi daha on yedinci asra
girilmeden ( üçüncü ciltte 1546-1551 inci
sayfalara bakınız ) önce düşmüştü. Nite­

2308

kim, Koçi Bey meşhur risalesinde bu hu­
susu etrafüca anlattıktan sonra «1003
Ç 5594/1595 ) tarihine gelinceye kadar
salın muidleriniıı ( müderris yardımcısı,
zamanımızdaki doçentlere karşılık tutu­
labilir ) şimdiki müderrisler kadar iti­
barı vardı s demek suretile iki devri m u­
kayese ederken bir de maddî ölçü ver­
mektedir. Koçi Bey, medreselerin ve dolayısile ilim adamlarının kalitesinin düş­
mesine, rüşvet mukabili veya iltimasla,
ehil olmıvan kimselere müderrislik ve
sair ilmiye makamlarının tevcih edilmiş
olmasını sebep gösterdiği gibi, ilmiye
mensuplarının çabuk çabuk azlinin onla­
rı hakikati gizlemeye, rahat çalışamamıya ve dalkavukluğa tenezzüle sevkettiğine de parmak basmaktadır.
Ders verilip bilgi edinilen yerler esas
itibariyle medreselerdi. Maamafih cami­
lerde de ders verilirdi. Camilerde okut­
turulmak üzere ihdas olunan derslere
« dersiye » denilirdi. Medreselerde oldu­
ğu gibi cami derslerinin de dereceleri
vardı. Cami derslerine daha ziyade med­
rese talebesi olımyan kimseler devam ederdi. Saray hizmetlilerinden bazı kimse,
lerin de bu dersleri takib ettiği görülür­
dü, Dersiye yâni cami derslerinden baş­
ka va'zların da Öğretici tarafları vardı.
Cami vaizleri tarikat şeyhleri ile müder­
rislerden seçilirdi. Bunlarda da bir dere­
ce mevzuubahisti. En büyük vâizlik mer­
tebesi Ayasofya vaizliği i d i ; bunu Sultanahmed, Süleymaniye, Bayezid ve Fa­
tih camilerinin kürsü şeyhleri takib ederdi. On yedinci asırda kürsü vâizleri
arasında bazı kimseler mevzuu pek da­
ğıtmışlar, hattâ bu yüzden hayli m üna­
zaralara sebep ( bu ciltte 2045-2051 inci
sayfalara b a k ın ız) olmuşlardır. Münaza­
alara sebep olanlar Kadı-zadeliler diye
meşhur olan vâızlar grupudur. Kadı-zâSelilerin münakaşa mevzularının ( sayfa
2047 ) gözden geçirilmesi, on yedinci asır ortasında ne müthiş bir ilim buhranı
çekildiğini ifadeye kâfidir. Mutaassıp
zihniyet, İlmî gelişmeyi sadece birkaç se­
ne için durdurmakla kalmamış, cemiye­
tin İlmî telâkkilerinde derin yaralar bı­
rakmıştır. İlimde taassup yalnızca Kadızâdeliler’in görüşü de değildir. Bu düşün­
ce tâ on altıncı asrın sonlarında başlamış,
fakat Kadı-zâdeliler ile bu hususta en

ifrat dereceye varılmıştır. Zaten on ye­
dinci asırda Osmanlı medreselerinde makulât yani aklın uygun kıldığı, akıl yoluyle edinilen ilimlerin değil de menkulât yani ağızdan ağıza edinilen neviden
bilgilerin öğretimi esas teşkil ediyordu.
Menkıılât nevinden bilgilerin en başında
hadis ve tefsir geliyordu.
Üçüncü cildimizde medreseler bah­
sinde işaret edildiği veçhile, Süleymaniye
medreseleri tabip, cerrah ve mühendis
yetiştirmek gayesiyle kurulduğu cihetle,
tıb ve matematik fakülteleri mesabesindeydi. Lâkin, Kâtib Çelebi’den öğrendi­
ğimize g ö re; on yedinci asırda müsbet
ilim ler ve felsefe medreselerde okutul­
maktan kaldırılır gibi oldu. Esasen, Kadı-zadelüer grupunun, müsbet ilimlerin
ve bu meyanda matematiğin tahsilinin
menolunmasmdan bahsettiği bir devirde,
şüphesiz müsbet ilimler sahasında kalite­
li adam yetişemez ve bu yolda ilerleme
kaydedilemezdi. Kâtib Çelebi’nin « Mizan-ül-hak fi ihtiyar-ül-ahak s isimli ese­
rinde, ifrat dereccde zeki olduğunu söy­
lediği oğlu ile diğer bir talebesinin Ali
Kuşçu’nun « Muhammediye s- isimli he­
saba dair risalesini şerhettîklerini zikredişiııe bakarak, müsbet ilimlerin müdafii
ve Batı ilm inin takdirkârı olan Kâtib
Çelebi’nin bile, Ali Kuşçu’nun hesap k i­
tabını şerh ile meşgul olduğu, dolayısiyle
bu asırda eskiye nisbetle ileri gidilmek
şurada dursun on beşinci asrın adamı
olan Ali Kuşçu’nun tahliliyle uğraşıldığı­
nı göstermektedir. Devrinin taassubun­
dan acı acı şikâyet eden Kâtib Çelebi,
bu şikâyetlerini ve müsbet ilimlerin m ü­
dafaasını ihtiva eden « Mizan-til-hak »
isimli eserinde ( S : 9 ) ; herhangi bir şe­
yin aslını bilmeyen kimselerin hiçbir tet_
kik yapmadan sadece red ve inkâr yo­
lunu tercih ettiklerini; yeri göğü bilmez
cahillerin âlim geçindiğini, Osmanlı dev­
letinin başlangıcından Kanuni devrine
kadar müsbet ilimler ile şeriat ilim leri­
ni nefsinde cemedenlerin kıymet taşıdık­
larını, fakat durumun şimdi öyle olma­
dığını ; Fatih medresesinde « Mevâkıf
şerhi * ile t Haşiye-i tecrid » okutulması
bu medresenin vakfı icabından iken, bilâhara bunların felsefiyattır diye kaldı­
rılıp yerlerine « Hidaye s ve « Ekmel »
dersleri konduğunu, fakat şimdi hidaye

ve ekmel’in bile kalmadığını beyandan
sonra : « bu yüzden suk-ı ilme kesad ge­
lip ehli inkıraza karib olmağla bazı ke­
narda Ekrad diyarında yer yer kanun
üzere şugleden t a l i p l e r i n müptedileri
Rum ’a gelip azim tafra satar oldular » de­
mektedir.
Osmanh medreselerini on yedinci asırda bu hale düşüren en baş âmilin, ta­
assup ve devlet nizamlarındaki bozukluk­
ların buraya da sirayetinden ibaret bu­
lunduğu şüphesizdir. Taassubun dar çer­
çevesi içine sıkışan, kalitesiz elemanlar
elinde bulunan medreselerden kıymeti
yüksek bir âlimin yetişmiyeceği muhak­
kaktır. On yedinci asrın en kıymetli ilim
adamı olan Kâtib Çelebi’nin, içinde ya­
şadığı muhitin zihniyetinden daha ser­
best bir düşünceye sahib bulunmasını, onun medreseden yetişmemiş olmasında
ve kendi gayreti neticesi Batı ilmi ile te­
masa gelmesinde aramalıdır. Kâtib Çe­
lebi bir tarafa bırakılacak olursa on ye­
dinci asır kalem sahiplerinin eserlerinin
çoğunun biyografik kitaplar olduğu gö­
rülür.
I — İL İM H A Y A T I

On yedinci asrın umumi veçhesini
belirttikten sonra şimdi muhtelif ilim
kollarının durumunu ve eser meydana
getiren kimseleri gözden geçirelim.
1 _

DtNÎ. HUKUKİ VE AHLÂKİ SA­
HADA ESER Y A Z A N L A R :

On yedinci asrın eser sahiplerinin
ekserisi daha önceki asırlarda olduğu gi­
bi yalnız bir ilim dalında değil, birkaç
ilim ve bilgi dalında kalem oynatmışlar­
dır. Hem bir ilim adamı, hem de edebi
şahsiyet sayılan kimseler de mevcuttur.
Bu asrın ilim adamlarının en meşhurları
olan Nev’i-zâde A t â i , Sarı Abdullah Efendi, Kâtib Çelebi, Hicri A li Efendi.
Hezarfen Hüseyin Efendi, Müneccimbaşı
Ahmed Dede gibi kimselerin eserlerinin
bazıları dinî, hukukî veya ahlâki mevzu­
ları içine almaktadır. Bunlardan başka
selâtin camilerinin kürsü vâizi veya tari­
kat şeyhi olan şahısların mühimlerinden
Üsküdari Aziz Mahmud Hüdai, Sivasi
Abdülmecid Şeyhî, Abdülahad Nuri, Cer.

rah Şeyhi İbrahim Efendilerin eserleri
ise hep diııî, hukukî ve ahlâkî mevzular
ihtiva etmektedir, Maamafih bu meşavih
arasında şiir yazmış, yani edebi sahada
kalem oynatmış kimseler de vardır.
Kâtib Ç elebi: On yedinci asrın en
büyük ve eıı değerli ilim adamı olan Kâ­
tib Çelebi daha ziyade bibliyografik, ta­
rihî ve coğrafi-sahada eser vermekle' be­
raber dinî ve ahlâkî mevzularda kalem
oynatmaktan da geri durmamıştır. Meselâ
« İlham-ül-mukaddes fi feyz-ül - akdes »
isimli eserinde, namaz ve oruç vakitleri­
nin tayinini coğrafî açıdan incelemekte­
dir. « Recm-ül-recm bi’l-sim ve’l-cim »
adlı eserinde garip fıkıh meselelerini,
mûdil ve acayip fetvaları bir araya top­
lamıştır. Kâtib Çelebi’nin dini mevzularla ilgili bu eserlerinden başka bir de Beyzavî tefsirinin şerhine dair eseri olduğu­
nu « Mîzan-ül-hak » isimli risalesinden
öğreniyoruz. ( Kâtib Çelebi hakkında da­
ha fa2İa bilgi için 1899 uncu sayfadaki
ilâveye bakınız ) .
San Abdullah Efendi : Eserlerinin
en m tüı imm i beş ciltlik Mesnevi şerhi olan Sarı Abdullah Efendi İstanbul’da
dünyaya gelmiştir. Babası, Tunus hüküm ,
darları soyundan olup İstanbul’a gelip
yerleşmiş Seyyid Mehmed bin İbrahim’­
dir. Birinci Ahmed, İkinci Osman ve Dör­
düncü Murad zamanlarında iki defa sadrıâzamlıkta bulunmuş olan Halil Paşa,
Abdullah Efendi’yi himaye ederek onun
yetişmesine müessir olmuştur. Tezkirecilik, reisülküttablık, cizye muhasebecili­
ği, piyade mukabeleciliği gibi devlet hiz­
metlerinde bulunmuş olan Abdullah Efendi daha sonra memuriyetten çekilerek
evinde ilim ve ibadetle meşgul olmuştur.
1660 yılında ölünce Topkapı mezarlığına
defnedilmiştir. Kendisini himaye eden
H alil Paşa’nın tesiri ile Şeyh Aziz Mah­
mud Hüdai Efendiye intisab etmiş olan
Sarı Abdullah Efendi dinî, edebi, tasav­
vuf!, ahlâkî ve siyasî eserlerile dikkati
çeken kıymetli bir şahsiyettir, s Cevâhir-i
bevâhir-i Mesnevi » adlı beş ciltlik Mes­
nevi şerhinden başka, yine bunun gibi
tasavvuf! bir eseri de « Semerat-ül-fuad
fi’lmebde-i ve‘l-meSd s adlı beş bölüm­
lük türkçe kitabıdır, « Nesayih-ül-mülûks> adlı türkçe eserini Dördüncü Meh-

med’e takdim etmiştir. Dinî ve tasavvufî bir eseri de Muhiddin-i Arabi'nin « Fusûs-ül-hikem * in şerhidir. Mensubu bu­
lunduğu Melâmiye tarikatine dair başka
bir eseri ile, reisülküttablığı zamanında
yazdığı « Düsturül-iıışa » ismindeki eseri
d< ferman, mektup ve beratları muhtevi
oJjp edebi, nev'e dâhil edilecek hususi­
yeti haizdir.

Taşköprülü-zâde Mehmed Kemalüddin Efendi ( ölümü 1621 ) , babasının
« Mıftah-üs-saâde ve Misbah-us-seyâde »
ismindeki çeşitli ilimlerin mevzularını ta­
nıtan eserini « Mevzuat-ül-ulûm » adı ile
türkçeye çevirmiştir. Taşköprülü-zâde'nin
daha başka telif ve tercümeleri de vardır.
BosnalI Musa bin Menmea'm muhte­
lif eserleri arasında Dördüncü Murad’a
ithaf ettiği « El-cevahir-ül-muzic fi'l-ahkâm’is-sultaniye » adlı ahlâkî kitabı m ü ­
himdir.
Yine bu asrın ilim adamları arasın­
da « Fevâid-i hakaniye » adlı telifi, « Tefsir-i K a d î» nin evveline ait haşiyesi m ü­
him olan Sadreddin Mehmed Efendi zik­
re değer bir şahsiyettir. İlim adamları ta­
rafından tkülliyat-ı Ebül-beka » diye ta­
nınan meşhur arapça lügatin sahibi Ke­
feli Ebül-beka Eyub bin Musa ( ölümü
1682 ) da bu asrın kıymetli âlimlerindendir.
On yedinci asır şeyhülislâmları ara­
sında bu sahada zikre değer eser sahibi
olanlar Bâli-zâde Mustafa Efendi ( ölü­
mü 1661 ) , Bolevi ( Bolulu ) Mustafa Efendi ( ölümü 1675 ) , Bursalı F.siı-î Meh­
med Efendi ( ölümü 1681 ) , AnkaralI
Mehmed Emin Efendi ( ölümü 1687 ) ,
Debbağ-zâde Mehmed Efendi, Erzurumlu
Seyyid Feyzullah Efendi ( ölümü 1703 )
gibi kimselerdir.

Hibrî Ali Efendi : Kütahya’da dün­
yaya gelmiş olan Hibrî A li Efendi, doğ­
duğu yerde tahsil gördükten sonra mem­
leketin muhtelif yerlerini dolaşmış ve
1669 tarihinden sonra Ağriboz adasının
güney ucundaki Kızılhisar kasabasında
ölmüştür. Fıkıh sahasında derin bilgiye
sahib olan Hibrî’nin en meşhur eseri «Hadikat-ül-fukaha» adlı telifidir. Ayrıca ke­
lâm ilmine dair t Minhâc-ı Muhammedi » ,
feraize dair « Feraizül-Hibri» , akaide
dair « Münyetüs-salihin * isimli eserleri
vardı. Hibrî kenefi yazdığı bu üç eserin
tercüme ve şerhlerini de yapmıştır. Bülbül-zâde Hibrî Ali Efendi’nin daha baş­
ka eserleri de mevcuttur.
Bu âlimlerden başka on yedinci as­
rın meşhur şevlilerinden olan Aziz Mahmud Hüdaî Efendinin, bir kısmı arabca
yirmiden fazla eseri mevcuttur. 1628 se­
nesinde 92 yaşında iken ölen Aziz Mahniu d Hüdaî Efendi Bayram iy ye tar ikati­
nin Celvetiyye kolundan olup zamanın­
da pek fazla hürmet görmüştür. * Tariknâme s ve « Necat-ül-ferik » isimli eser­
leri basılmıştır.
Aziz Mahmud Hüdaî'nin ölümünden
sonra İstanbul’un en büyük şeyhi duru­
munu ihraz etmiş olan Sivasî Abdülmecid Efendi ( ölümü 1639 ) elliden fazla
eseri olan bir kimsedir. Mutaassıp Kadızâdeliler grupu ile mücadelesi meşhur­
dur.
İyi bir tahsil görmüş ve Fatih, Bayezid ve Ayasofya camilerinde kürsü şeyh­
liği etmiş olan Abdülahad Nuri Efendi
( ölümü 1651) nin otuz kadar eseri var­
dır. En mühimmi « Mir’at-ül-vücud ve
Mirkat-üş-şühûd » adım taşır.
Galata Mevlevihanesi şeyhi Ankara­
lI
İsmail Rüsuhi Efendi ( ölümü 1631 )
nin «Hüccet-üs-sema» adlı sofiyane eseri ile daha bazı telifleri ve bir Mesnevi
şerhi mevcuttur.

2 — TARİHLE İLGİLİ
MÜVERRİHLER :

ESERLER

VE

On yedinci asırda tarihle ilgili eser­
ler oldukça boldur : Müsbet ilimlere de­
ğer verlmediği cihetle bu devrin kalem
sahiplerinin bir kısmı tarih ve biyografya
ile ilgili eser yazmaya daha çok heves et­
mişlerdir. Yaşadıkları devrin hâdiselerini
kaleme alanlar olduğu gibi, kendilerin­
den önceki devirlerin tarihini yazanlar,
derlemeler yapanlar da mevcuttur. Şehnamecilik bu asırda da vardır. Resmî ta­
rih yazıcılığı olan < Vak’anüvislik » de bu
asırda ihdas edilmiştir.
a)
On yedinci asırda yazılmış umu­
mi ve hususi tarih mahiyetini taşıyan eserlerle müellifleri şunlardır :
Ramazan-zâde Mehmed Kudsi : 1554
te Merzifon'da doğmuş ,on sene sonra İs­
tanbul’a gelerek tahsilini tamamlamış o­

2311

ziz Efendi’ııin bu iki eseri de basılmış­
tır. Ayrıca Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın Revan ve Bağdad seferlerinden
bahseden e Zafername » ve bir peygam­
berler tarihi olan a Mir’at-üs-safa » adlı
eserleri vardır.

lan Ramazan-zâde müderrislik ve kadı­
lıklarda bulunmuştur. Ölüm ü 1622 yılın ­
dadır. t M ir’at-i K â in a t» adlı eseri h il­
katten başlar, K anunî’nin son zamanına
kadar geçen vak’aları ihtiva eder.
Peçevi İbrahim Efendi : Macaristanda Peçey ( Pe’cs ) şehrinde 1574 yılında
doğmuş, 1651 de Budin’de ölmüştür. Çe­
şitli vazifelerde bulunan, birçok seferle­
re katılan İbrahim Efendi, Peçevî tarihi
diye maruf eserini Bosna defterdarı iken
kaleme almıştır. Peçevî İbrahim Efendi
1520 den 1639 yılma kadar olan vakaları
yazmış, 1651 senesine kadar gelen kısmı
ise Temeşvar defterdarı Mustafa bin Ahmed ilâve etmiştir. 1866 yılında İstan­
bul’da iki cilt halinde basılmış olan Pe­
çevi tarihi kıymetli bir eserdir.
On yedinci asırda tarihî eser yazan­
lardan birisi de meşhur Kâtib Çelebi’dir.
1899 uncu sayfadaki 121 numaralı ilâve­
de Kâtib Çelebi’nin tarihi eserlerinin
isimleri kaydedilmiştir. Mustafa Naima
Efendi tarihini yazarken Kâtib Çelebi’nin
* Fezleke » -sinden de faydalanmıştır.
Karaçelebi-zâde Abdülâziz Efendi :
Kazasker Karaçelebi-zâde Hüsameddin
Efendi’nin oğlu olan Abdülâziz Efendi
1593 te İstanbul’da doğmuştur. Esaslı bir
tahsil görmüş olan Abdülâziz Efendi 1633
te İstanbul kadısı iken, şehir iaşesindeki
darlık meselesi yüzünden azil ve boğula­
rak denize atılması için Dördüncü Murad emir vermişse de, rica üzerine K ıb ­
rıs’a sürülmekle iktifa edilmiş, bir m üd­
det sonra da affa uğramıştır. Sultan İb­
rahim’i tahttan indirenler arasında baş
rolü oynamıştır. Tarihi eserlerinin en
meşhuru olan * Havzatülebrar » ı Dördün­
cü Mehmed’e takdim ettiği zaman kendi­
sine şeyhülislâmlık pâyesi tevcih edilmiş,
daha sonra da beş ay kadar şeyhülislâm­
lıkta bulunmuştur. Şeyhülislâmlıktan az­
linden sonra Sakız’a sürülen Abdülâziz Efendi bilâhara Bursa’da ikamete memur
edilmiş ve 1657 aralık ayında Bursa’da
ölmüştür. « Ravzatülebrar» adlı tarihi
hilkatten 1648 senesine kadar vak’alardan bahseden bir Osmanlı tarihidir. B ur­
sa’da ikameti sırasında buna bir de 1657
senesine kadar gelen zeyl yazmıştır. İk in,
ci önemli eseri Kanunî Süleyman devrini
anlatan « Süleymanname » sidir. AbdüLâ-

Solak-zâde Mehmed Hemdemî : İs­
tanbul’da doğmuş, 1650 ile 1658 yılları
arasında ölmüştür. Eseri « Solak-zâde Ta­
rihi » diye maruf olup, hilkatten 1648 se­
nesine kadar bir Osmanlı tarihidir. Solak-zâde’nin lisanı sade olup eseri basıl­
mıştır.
Müneccimbaşı Ahmed Dede : 1631
senesinde dünyaya gelmiştir. Babası Kon­
ya Ereğlisi halkından iken Selânik’e ge­
lip yerleşmiş olan Lutfullah adlı bir k im ­
sedir. Bir miktar tahsilden sonra Selânikte Mevlevi tekkesine intisab etmiş, son­
ra İstanbul’a gelerek tahsilini ilerletmiş­
tir. Bu arada astronomi ve astroloji öğ­
rendiğinden, hocası olan Müneccimbaşı
Mehmed Efendı’nin ölüm ü üzerine 1667
de müneccimbaşı olmuştur. Müneccimbaşı Ahmed Dede 1701 de Mekke’de ölmüş­
tür. Ahmed Dede’nin çeşitli ilim kolların­
da eserleri vardır. Dinî eserlerinin yanın­
da tarihe, astronomiye, matematiğe, tıb­
ba, musikiye dair de eserleri mevcuttur.
Eserlerini türkçe, arapça veya farsça yaz­
mıştır. « Risale-i musikiye » si musikiye,
« Talihat alâ U klidiss geometriye, «Vesiletül-vüsûl» mantığa ait eserleridir.
Dini ilimlere ait birkaç tefsir kitabı var­
dır. Kendisini asıl tanıtan eseri ise « Camiüd-düvel» adlı umumi tarihidir. Camiüd-düvel’in İslâm tarihi kısmı m uhta­
sardır. Osmanlı tarihi kısmı 1672 yılına
kadardır. Eser arapça yazılmıştır. Şair
Nedim tarafından muhtasar şekilde türkçeye çevrilmiş ve basılmıştır.
Haşan Bey-zâde : Reisülküttab K ü ­
çük Haşan Bey’in oğludur. İslâm. Ansik­
lopedisindeki biyografisinde adının A h­
med olduğu kabul edilmektedir. Divan-ı
humâyun kâtipliklerinde ve muhtelif eyaletlerin defterdarlıklarında bulunmuş­
tur. ölü m ü n ü n 1636 yılında vukuu m u h ­
temeldir. Esas şöhreti -t Haşan Bey-zâde
ta rih i» diye anılan eserindendir. Haşan
Bey-zâde tarihinin bazı nüshaları 1ö2û
senesine, bazıları da 1635 senesine kadar
gelen vakaları ihtiva etmektedir. Haşan

2312

Bey-zâde tarihi iki kısma ayrılır, İlk kıs­
mı Tacüt-tevarih’in hulâsasıdır. Fakat
Üçüncü Mehmed devrinden itibaren ik in ­
ci kısmı müellifin yaşadığı ve şahidi ol­
duğu hâdiseleri nakletmesi bakımından
önemli ve kıymetlidir. Bu eser Naima’nın kaynaklanndandır. Solak-zâde Mehmed Hemdemî’nin de isim zikretmeden
bundan bolca faydalandığı anlaşılmakta­
dır. Haşan Bey-zâde’nin tarihî eserleri
meyamnda bir de « Kanıje fetihnâmesi »
vardır.
1640 senesinde ölmüş olan Edirneli
Hacı Mehmed Efendi’nin « Nuhbetül-Tevarih vel A h bar» adlı eseri umumi bir
İslâm tarihi olup, Osmanlı tarihi kısmı
müellifin yaşadığı devre kadar gelir.
Mehmed Efendi’nin « Tuhfetüs Sukûk »
adlı bir eseri daha vardır. Nuhbetüttevarih basılmıştır.
Yeniçeri Solak Hüseyin Tûgi’nin îkinci Osman vakasından bahseden « tbretnüm a» adlı eseri 43 sayılı Belleten de
neşredilmiştir. Divan kâtiplerinden Vecihi ( ölümü 1670 ) nin 1637 ile 1661 ta­
rihleri arasındaki vakayii ihtiva eden bir
eseri vardır. Vecihi Tarihi. Naimâ’nın
kaynaklanndandır.
Rodosî-zâde Abdullah'ın 1100 (M :
1688/1689 ) den 1106 ( M : 1694/1695 )
senesine kadar vakalar ıihtiva eden bir
Osmanlı tarihi vardır.
Şarihii’I-mennar-zâde Ahmed Efendi:
Amasyalı Bayram-zâde A bdullah Efen­
di’nin oğlu olan Şarihül’mennar-zâde,
muhtelif medreselerde ders vermiş ve
Davutpaşa medresesinde müderris iken
1657 de ölmüştür. Yazdığı tarihi ölüm ün­
den bir sene öncesine kadar gelen vaka­
ları ihtiva eder. Bu eser Naimâ’nm en
mühim kaynaklanndandır.
Reis ülkü 11âb Bosnalı Hüseyin Efen­
di (ölümü 1644) nin türkçe « Bedayiülv ekayi» adlı umumi tarihi ile Karaman­
lı Ahmed bin Yusuf ( ölümü 1610 ) un
« Ahbar-üd-düvel ve âsar-ül-üvel» adlı
arapça devletler tarihi de bu asırda kale­
me alınmış eserlerdendir. Hüseyin Efen­
di ayrıca Bedre ddin Haşan Çelebi’nin arapça peygamberler ve halifeler tarihini
de türkçeye çevirmiştir. Köprülü-zâde
Fazıl Ahmed Paşa’nm m ühürdarlığını
yapmış olan Haşan Ağa da efendisinin
2313

emriyle ve kendisine teslim edilen vesi­
kalara istinaden 1658 den 1663 yılına ka­
dar olan devrin tarihini yazmıştır. Eser,
mühürdar tarihi diye maruf bulunan
« Cevahir üt-tevarih» tir. Sayılan bu eserlerden başka muayyen bir vakayı, bir
yerin fethini anlatan hususi tarihlerle,
bir devri hulâsa eden daha bir takım
küçük tarihi eserler de mevcuttur.
b)
Osmanlı devleti teşkilâtı ile il­
gili eserler :
Nasıl umumi veya hususi tarih sahi­
bi müelliflerin başka ilim kollarında eserleri varsa, teşkilâta dair eserleri bu­
lunanların bir kısmı da böyledir. Teşkilât
mecmualarının bazılarının sahipleri ise
meçhuldür. Abdurrahman Abdi Paşa gibi
ilk vakaııüvis ile Hezarfen Hüseyin Efendi gibi çeşitli ilim kollarında kitapları
bulunan kimselerin de teşkilâta dair eserleri mevcuttur,
Abdurrahman Abdi Paşa : İstanbul da dünyaya gelmiş ve enderunda yetiş­
miştir. Sakız muhafızı iken 1692 de öl­
müştür. Abdi Paşa ilk vakanüvis yani
resmî tarihçidir. Bu sıfatla yazdığı eseri
1648 ile 1682 yılları arasındaki vakaları
ihtiva eder. Nişancı Abdurrahman Paşa
tarihi diye de tanınan eserinin asıl adı
«Vekayinâme» dir. Abdi Paşa’m n ikin­
ci mühim tarihî eseri teşrifat ve teşkilâ­
ta ait kanunnamesidir. 3u eseri « Tevkii
Abdurrahman Paşa Kanunnâm esi» adı
altında Millî Tetebbular mecmuasında
neşredilmiştir.
Hezarfen Hüseyin Efendi : Aslen tstanköylü olup İstanbul’da tahsil etmiştir.
Kıymetli bir âlim olan Hüseyin Efendi
1691 de ölmüştür. Çeşitli ilim kolunda
kitapları vardır. Bu cümleden olarak : ta­
savvufa dair *Muhâsinül-kelâm» ve «Şer_
hül-lem’a» , ahlâka dair <t Risale-i hükmiyye» , tıbba dair « Lisan-ül-etibba » ,
« Tuhfetül-eribi’n-nâfia » ve « Fihrişülervan » adlı üç eseri, ayrıca « Tercüme-i
lûgat-i H indi » ismi ile H int lügatlerinin
türkçe ve farsça tercümcsi mevcuttur.
Hüseyin Efendi’nin tarihî eserlerinin bi­
risi umumi tarih çeşidine, diğeri de teş­
kilât nev’ine dahildir. «Tenkihül-tevarih»
adını taşıyan umumi tarihi eserlerinin en
mühimmidir. Bu eserde hıristiyan dev­

letlerinin târihine ait k ısım lar A vrupa ta.
O n yedinci asırda biyografik tipte erihlerinden tercüme edilmiştir, Hüseyin
ser meydana getirmiş şahısların en m ü ­
Efendi'sıin t Kanunnam e-i S ultan M eh­
him m i Nev’i-zâde A ta î’dir. A sıl adı Atamed » ismi ile tanınan teşkilâta dair eullah olup Nev’i-zâde Yahya Efendi’nin
seri 1669 yılında kaleme alınm ış olup
oğludur. 1582 y ılınd a doğmuş, tahsilini
asıl adı * Telhis-ül-beyan fi kavanin-i
ikm alden sonra m üderrislik ve daha çok
Sultan M e h m e d » ismi ile tanınan teş­
k ad ılık larda bulunm uştur. 1635 senesin­
k ilâta dair eseri 1669 yılınd a kaleme ade İstanbul'da ölm üştür, A tâi, âlim ve
lm m ış olup asıl adı <t Telhis-ül-beyan fi
şair bir kimse olup, divanı ve m uhtelif
kavanin-i ÂI-i Osm andır » . O n üç fasıl
eserleri vardır. F akat eserlerinin en meş­
üzerine tertiplenmiş olan bu eser Fran­
h u ru
Taşköprülü-zâde’nin
t Şakayık-ı
sızca ve İ talyaricaya da tercüme edil­
Num aniye * sine yaptığı zeyldir. Nev’imiştir.
zâde'niıı bu zeylinin adı « Hadayikul-hakayık fi tekmilet-iş-şakayık » tır. ŞakaO n yedinci asırda kaleme alınm ış
vık-ı Osmaniye’n in kalm ış olduğu 1557
teşkilâta ait eserlerin en m üh im m i A ynî
y ılınd an bağlıyarak 1634 y ılına kadar y a­
Ali- Efendi’n in « Kavanin-i A l-i Osman
şamış âlim ve şeyhlerin biyografilerini
der mezamin-i defter-i divan » adlı k a­
kaydetmiştir. Nev’i-zâde'nin bu zeylinde
nunnam esidir. A y nî A li’n in bu kan u nn a­
777 âlim ve 181 şeyhin biyografisi m ev­
mesi 1280 ( M : 1864 ) y ılınd a basılm ıştır.
cuttur. A tâi’den sonra Uşşakî-zâde Şeyhi
A ynı m üellifin « Kanun-u O s m a n i» ,
Mehmed Efendi de 1634 ten 1717 ye k a ­
« Kavanin-i m e â d in »
ve
* Kanun-u
dar bir zeyl yapacak ve bu zeylinin adı­
Mali-i M ısır » adlı kanunnam eleri de var­
nı « Vekayi-ül-fuzâlâ » koyacaktır. Ge­
dır. Kanun-u O sm anî’de cürüm ve cina­
rek Şakayık-ı N um aniye’n in Edirneli
yet rüsum ları ile tım ar ve reaya işleri
Mecdi Efendi tarafından yapılan tercü­
ele alınm ıştır.
mesi, gerekse A tâ fn in zeyli basılmıştır.
A yni asrın teşkilâta ait eser yazan
Baldır-zâde Mehmed Efendi ( ölüm ü
şahsiyetlerinden birisi de ıeisülküttab v e
1650 ) bu tip eserin m ah a llî bir çeşidini
nişancılık etmiş olan Öm er A v n i Efendi
meydana getirm iştir. Memleketi olan
■( ölüm ü 1652 ) dir. Kabataş'ta set üstün ­
Bursa’da medfun âlim , şeyh ve şairlerin
de kendi adı ile anılan ahşap çatılı ca­
biyografilerini ihtiva eden eserine « Ravm iin yaptırıcısı olan Öm er A v n i Efen­
za-i Evliya » adını vermiştir.
di’nin eseri <sMuhtasar Kanun-u Osmani
mefhum-u defter-i hakani * ad ını taşı­
Cafer Çelebi adında b irin in Sultanm aktadır. Bu kanunnam e 59 sayılı Belleahmed camii m im arı Sedefkâr Mehmed
ten’dc neşredilmiştir.
Ağa :un m im arlık, sedefkârlık ve muskişinaslığından bahseden t Risale-i M im a­
On yedinci asırda yazılm ış teşkilâta
riye » si ile Nakkaş S âi’nin M im ar S i­
ait birkaç eserin de yazarı belli değildir.
n an ’ın ağzından kaleme aldığı « TezkiAskerî teşkilâtı ihtiva eden ve bu asır­
ret-ül-bünyan » isim li eseri de bir nevi
daki bozukluğun sebeplerini inceleyen
biyografik teliflerdir.
■
t Kitab-ı Müstetab t adlı kitap ile t K a ­
vanin-i Osmaııî ve Rabıta-i Asitane » ve
«K avanin- i Y eniçeriyanî- isim li eserle­
3 — C O Ğ R A F Y A İL E İL G İL İ E S E R ­
rin bilhassa kaydı gerekir.
LER ;
c)

Biyografi ile ilg ili eserler :

Bu çeşide sokabileceğimiz eserler arasında birçok âlim ve şeyhin, şairlerin
veya m üh im bir ik i şahsın hayatından
bahseden eserler de vardır. Şairlerin ha­
yatından bahseden eserlerin, bir nevi edebiyat tarihi şeklinde m ütalaası m ü m ­
k ün olduğundan burada diğerlerini zik ­
redeceğiz.

On yedinci asırda K âtib Çelebi saye­
sinde coğrafya sahasında ehemmiyetli sa­
yılacak bir adım atılm ış ve bilhassa Batı
ilm i ile temas kurulm uştur. Gerçi, coğrafy a’da Batı ilm i ile temas on altıncı as­
rın sonlarında tesis edilmiş görünür. L â ­
k in K âtib Çelebi ile bu husus daha sıkı
şekle girm iştir denebilir. Meselâ, 1583
yılınd a Ü çüncü M urad’a « Tarih-i Hind-i
G arbi * adlı bir eser takdim edilmiştir.

2314

A m erika hakkında bilgi vereıı ve eski
coğrafya ile kozmoğrafyaya ait m alûm atı
da ihtiva eden bu eserin yazarının ismi
meselesi karışık ve ihtilâflıdır. Zira, Bavezid U m um i K itap lığın da 4969 num ara­
ya « Kitab-ı iklim -i cedid » adı ile ka­
yıtlı nüshada yazarı E m ir Mehmed bili
Em ir Hasan-ül-Suûdî olarak, Süleymanive Esad Efendi kitaplığında 2201 n u ­
maraya « Tarih-i Hind-i garbi vüsemma bi hadis-i nev » adı ile k ayıtlı nüs­
hada ise, m üe llifin adı Mehmed bin Y u ­
suf Herev t diye yazılıdır. Bu nüsha vasıtasiyle m üellifin Herat'lı olduğu görül­
mektedir. Bu asır İbrahim M üteferrika
tarafından m üe llif ismi söylenmeden re­
sim li olarak basılmıştır.
üç ü n c ü M urad zam anında, önce arapça sonra Türkçe yazılıp Sadrıâzam So'kullu Mehmed Paşa'ya takdim edilen bir
coğrafi eser vardır. M ahm ud bin A li Sipahi-zâde ( ölüm ü 1588 ) tarafından y a­
zılmış olan ( A. A dnan Adıvar, Osmanlı
Türklerinde ilim S : 77 ) bu k itab ın adı
* Evzah-ul-mesâlik ilâ marifet-il-memâl i k » tir. Eserin m üellifi kitabını yazar­
ken istifade ettiği Doğu kaynaklarının
isim lerini de kaydetmektedir. On altıncı
asrın sonlarında 1597 yılınd a kaleme alm m ış bir coğrafi eser de Mehmed bin
Öm er Bavezid bin A şıkan « Menazır-ı
avalim » adlı kitabıdır. Bu k itabın yazarı
olan  şık ( ölüm ü 1600 ) da İslâm coğ­
rafyacılarının eserlerinden faydalanm ış­
tır. Menazır-ı avalim 1den İstanbul k ü ­
tüphanelerinde birkaç nüsha mevcuttur.
O n altıncı asırda tercüme edilmeye
başlanmış olan bir coğrafi eserin tam am ­
lanması on yedinci asırda Rodosî-zâde
Mehmed Efendiye nasib olmuştur. Bu eser, K azvinî’nin * Acaibül m ahlûkat ve
garaibül m evcudat» adlı kitabıdır. On a l ­
tıncı asırda tercümeye başlayan şahıs ise
Şehzâde M ustafa'nın hocası S üruri Efend i’dir. Şehzadenin katli ile bu iş yarıda
kalınca Rodosi-zâde tercümeyi tamamla.,
yıp 1685 te D ördüncü M ehm ed’e takdim
etmiştir.
O n yedinci asırda kaleme alınan
coğrafî eserlerin en ehem miyetlileri Kâtib Çelebi’ninkiierdir. K âtib Çelebi’n m
tam rnânasiyle coğrafi ik i eseri vardır.
Bunlardan birisi « Cihannüm a » , diğeri
de t Levâmi-ün-nur fi zulmat-i Atlas M i­

nör * dur. K âtib Çelebi. İkincisinde B a­
tılı coğrafyacıların eserlerinden de fay­
dalanmıştır, İstanbul kütüphanelerinde
bundan m uhtelif nüshalar mevcuttur. C i­
hannüm a. İbrahim M üteferrika m atbaa­
sında 1832 tarihinde basılmıştır. K âtib
Çelebi, eserinin mukaddimesinde de be­
lirttiğ i üzere Cihannüm a'yı bir um um i
coğrafya olarak tasarlamışsa da kitap ek­
sik kalm ıştır. Cihannüm a'da Osmanlı İm ­
paratorluğu sınırları içinde kalan toprak,
lara ait kıym etli m alûm at mevcuttur. K â­
tib Çelebi’n in coğrafyaya ait ikinci eseri
<• Atlas M iııo r » un tercümesidir. Atl.-s
M iııor’u, asien Fransız iken islâmiyeti
kabul etmiş lâtinceye de v âk ıf Şeyh Meh­
med İhlâsi Efendi tercüme suretiyle tak­
rir etmiş, K âtib Çelebi de bunu ■
* Levâmi-un-nıır fi zumat-ı Atlas M in ö r » adı
ile kaleme almıştır.
Böylece K âtib Çelebi, Atlas Minor'u
tercüme etmek. C ihannüm a'da Batı eser­
lerinden istifade ve nakiller yapm ak su­
retiyle Osm anlı İm paratorluğunda yeni
bir çığır açma yoluna girmiştir. Gerçi,
Batı eserlerinden istifade ve tercüme su­
retiyle ilk A vrupai eser olarak daha yu­
karda zikrettiğim iz « Tarih-i Hind-i Gar ­
bi * meydana getirilmişse de. K âtib Çe
lebi bunu daha genişletip esaslandırmış
ve arkasından takib edilebilecek bir yol
kurm uştur denebilir. Zaten, K âtib Çelebi'n in bir hayli bolca olan eserleriyle
Türk k ültürün e yaptığı hizm etin yanın­
da. diğer ehemm iyetli tarafı da Batı il­
m i ile sıkı sayılacak bir temasa geçmiş
olmasıdır.
O n yedinci asırda K âtib Çelebi gibi
B atılıların eserlerinden tercüme yapan
bir şahıs da Ebu Bekir Demışkî'dir. Şam_
lı Ebu Bekir Efendi, Joan Bleau'nun « A t ­
las M ajör» adlı on bir ciltlik coğrafî ese­
rim altı cilt halinde tercüme etmiştir. Bu
tercüme, tarih-i Hind-i G arbi tercüme­
sinde olduğu gibi birkaç türlü isim le n ­
dirilm iştir. Ebu Bekir Efendi bunu *Nusret-ül-islâm ves-sürûr fi tahrir-i Atlas-ı
Macar» veya «Tercüme-i Coğrafyay-ı
Kebir* diye isim lendirm iştir. Sarıâzam
K öprülü-zâde Fazıl Ahm ed Paşa tarafın ­
dan him aye edilen bir kimse olan Ebu
Bekir Efendi tercümeye 1675 te başlamış
ve 1685 te ik m al etmiştir. A. A dnan Adıvar, «Osmanlı Türklerinde ilim » adlı k i­

2315

tabında (sayfa 135) b u n u n tam tercüme
olm adığını, araya bir takım k arıştırm a­
lar yap ıld ığını belirtm ektedir.
O n yedinci asırda meydana getirilen
coğrafî eserler arasında E vliya Çelebi'nin
( 2086 ncı sayfada 130 n um aralı ilâveye
bakım ız) seyahatnamesi de vardır. tTarilı-i seyyah s adı ile de anılan, bu on
ciltlik b ü y ü k eser adından da anlaşılaca­
ğı üzere m ü e llifin uzun seyahatinin n o t­
larıdır. Evliya Çelebi seyahatnamesinde
birçok şehir ve m em leketin topografya,
folklor, etnik durum u, tasvirî şekilde de
olsa nüfus ve iktisadi vaziyetine, tarihî
coğrafyasına dair m üh im m alûm at v ar­
dır.

tik ve astronomiye ait eserleri bulunan
bu üç kişinin bile, çağdaşı olan A v ru pa’­
nın m ühim m atem atikçilerinin yanında
zayıfça k ald ık la rın ı belirtm ek, İlm î bir
hakikatin ifadesidir. Bizde taassup y ü ­
zünden m üsbet ilim le r ilerleme kaydede­
mezken A vrupada bu sahada b ü y ü k ile r­
lemeler kaydedilm ekte. Galile, Dekart ve
Nevton, Kepler gibi otoriteler yetişm ek­
teydi. O n altıncı asrın adamı olan b ü ­
y ük astronom K opernikin ( ölüm ü 1543 )
güneş sistemine dair ortaya koyduğu ye­
ni hakikatler "bile, m uhtem elen ilk defa
Ş am lı Ebu B ekir E fen di'nin Atlas M inör
tercümesi ile Türkiye’ye girm iş oldu.
5 — TIB VE T IB B İ E S E R L E R :

4 — M A T E M A T İK VE A S T R O N O M İ :
Müsbet ilim le r sahasında on altıncı
asrın sonlarında görülen düşüş on ye­
dinci asırda daha da fazlalaşmıştır. Onun
için bu asırda m atem atik sahasında u ğ ­
raşan adam hem az olmuş, hem de tabiatiyle az eser verilm iştir. Müsbet ilim le ­
rin, bu arada bilhassa m atem atiğin bu
hale düşm esinin en b ü y ü k âm ili daha ön ­
ce de söylendiği gibi taassuptur.
On yedinci asırda m atem atik ve as­
tronomiye ait zikre değer eser verebilen
ik i üç kişiden fazla değildir. Bunlar, Diyarbakırlı M olla Mehmed Çelebi, K âtib
Çelebi’nin talebelerinden M ustafa bin
Y usuf ve Tekirdağlı Kâtib-zâde M usta­
fa bin M ehm ed’dir. D iyarbakırlı Molla
Mehmed Çelebi ( ölü m ü 1655 ) D ördüncü
M urad’ın emriyle « Es’ile » adlı bir eser
yazm ıştır. Bu eser yalnızca m atem atik
kon u larını ihtiva etmeyip bu nun yanında
astronomi, geometriden başka hadis, tef­
sir, m antık, m eâni ve kelâm konularına
girecek kısım lar da bir hay li yer tutar.
M olla Mehmed Çelebi’nin bu eseri k e n ­
disinden sonra gelen ulem a tarafından
şerhedilmiştir. K âtib Çelebi'nin talebesi
Mustafa bin Y usuf’un eserinin adı « Maden-ül-esrar f i iLm’il-hisab » dır. Kâtibzâde M ustafa bin M ehm ed’in eserleri (î.
H. Uzunçarşılı, Osm anlı tarihi C: 3/2 S:
517) İse, « Risaletül-usturlab » , « Ravzatü'l-ehbab fi şerh-i hulâsati’l- h isab » ,
« H ediyyetü’l-âmil fîm a yeteallaku b i’rru b 'ilk âm il * dir.
Oıı yedinci asırda yetişmiş m atem a­

On yedinci asırda Osm anlı medre-,
selerinde müsbet ilim le r sahasında bir
düşüş görülm ekle beraber,, insan hayatı
ile ilgisi dolayısiyle ister istemez tıbbi
sahada b ir h a y li uğraşanlar çıkm ış ve
m atem atik ile kıyaslanam ıyacak derecede
fazlaca eser verilm iştir. M atem atik, as­
tronom i ve fizik în yanında tıbb ın epeyce
fark lılık arzetmesinin sebebini, saray he­
k im liğ i ile Osm anlı hastanelerinin m ev­
cudiyetine ve bu müesseselerin tabipleri
çalışmaya sevkedişiııe bağlam akta hatâ
olmasa gerektir.
Bu asırda zikre değer tıb b î eser ve­
renlerden Bey-zâde M ehmed bin İbrahim
( ölü m ü 1629 ) arapça « Ravzatü'l-esha ve
D evhatü’l-elba *■ ad lı bir sağlık korum a
kitabı yazm ıştır. A ynı şahsın b ir de «M u ­
sannif s isim li tıbb î eseri m evcuttur. Larende ( K aram an ) li Siyahi-zâde D er­
viş adında b ir şahıs da « Lûgat-ı müşkilât-ı ecza s ismi ile tıbbî bir lü g a t m ey­
dana getirmiştir. Bu kitap ta eczaların
türkçe. arapça, farsça, rum ca ve berbe­
rice adları verilm ektedir. A y n i şahıs bir
de « Mecmau’t-tıb * ad lı m anzum b ir eser
yazm ıştır. 1616 da kaleme alınm ış olan
bu k itab ın diğer b ir adı da e Terceme-i
M olla S iyalıî m üntehabı ihtiyarat~ı şifa
der beyan-ı ilm -i tıb s dır. Eserde bazı
hastalık m evzuları ile birlik te ( A . A d ­
nan Adı var, Osm anlı Türklerinde ilim S:
100) ilâçların
tariflerine de yer v eril­
m iştir.
On yedinci asırda yazılm ış tıbb î eserlerin en m ü h im m i D ördüncü M urad’ın

hekimbaşı la rm dan E m ir Çelebi ta ra fın ­
dan m eydana getirilm iştir. M ısır'da tah­
sil etmiş ve M ısır Kalavan hastanesinde
başhekim lik yapmış olan E m îr Çelebi bilâhara İstanbul’a gelerek hekim başı o l­
m uştur. A fyon ku lla nd ığ ı padişaha fitle ­
nerek ölüm üne sebeb olunan (bu ciltte
1937 inci sayfaya ba k ın ız ) bu kıym etli
hekim in meşhur k itab ın ın adı « Errnıûzec-üt-tıb » dır. E m îr Çelebi’n in 1624 te
Kaptan-i derya Receb Paşa nam ına k a ­
leme alm ış olduğu bu m ü h im eserde ij İyen yani sağlık korum a bahislerinden
sonra ilâç ve hastalıklar ayrı ayrı tarif
edilmekte,' b ir hekim in hem kendi tecrü­
besi. hem de kendisinden önceki hekim ■
lerin eserlerinden edineceği bilgiye gö­
re ilâçları kullanm ası lüzu m u b e lirtil­
m ektedir. E m ir Çelebi bilhassa hekim le­
rin m utlaka teşrih ( a n a to m i) öğrenme ­
leri gerektiğini söylemekte, hele harpte
bulunan hekim lerin ölen askerlerin ce setleri üzerinde teşrih bilgisi edinmele rin i, şayet buna im k ân bulunm azsa m ay­
m u n lar ve dom uzlar üzerinde teşrih ya­
pılm asını ısrarla ifade etmektedir. Em îr
Çelebi’n in bu m üh im eserinden başka
« Garaib-ül-hikem » ve « Neticetii't-tıb »
adlı ik i tıb b î kitabı daha vardır.
E m îr Çelebi’n in ölüm ünd en sonra
hekim başılığa getirilm iş olan Zeynelâbidin bin H a lil’in de oldukça önem li sayı­
lan bir eseri vardır. Zeynelâbidin Efendi
« Ş ifa u ’l-fuad lî hazreti S u lta n M urad »
isim li ijiy e n ik k ita b ın ı hekim başı olm a­
dan önce 1627 de yazm ıştır. Bu kitapta
daha ziyade yemek, içm ek ve giym ek m e­
seleleri sağlık korum a açısından incelen­
m iştir. Yine D ördüncü M urad devrinin
hekim lerinden Ş irv an lı Şemseddin İtakî
de « Teşrih-ül ebdan ve terceman-ı k ib a .
le-i feylesofân * ad lı güzel resmli tıbbî
bir eser yazm ıştır. A srın ilk yarısında
tıbb î eser yazanlardan b iri de İb n Şerif
diye tanınan şahıstır. İbn Şerif 1626 da
beş fasıl üzerine yazm ış olduğu tıbbî eserine « Yadigâr-ı ibn-i Şerif » adını ver­
m iştir. K avalalı A b d ü lh a lim bin A b d u l­
lah 1655 te «İhtisâr-ı ta k v im i’I-ebdan s ,
Cerrah M ehmed bin M urad 1670 te «Şifâ ü ’n-nas ve d e f il-emraz s> , M ehm ed bin
A li de 1691 de * Terceme-i Cedide fi
Havassi’I-müfrede » adlı tıb b î k itap ların ı
yazm ışlardır. M ehmed bin A li’n in eseri
bilâhare basılm ıştır.

O n yedinci asırda kaleme alınm ış
tıbb î eserlerin m ühim lerinden biri de Haleb'li S alih bin N asrullah’ııı «Gavetü’l-be_
yan fi tedbir-i beden-il-insan » adlı k ita .
bıdır. İbn-i Sellum diye tanınan S alih bin
Nasrulıah ( ö lü m ü 1670 ) Dördüncü Meh_
m e d in hekim başılarındandır. S alih bin
K asrullah Sayetü'l - beyan’ı Dördüncü
M ehm ed’e takdim ettiği zaman padişah
bundan m em nun olarak m üe llifine sa­
m ur k ürk giydirm iştir. A y n i m üe llifin
« G ayetü’l-itkan fi tedbir-i beden-il-in­
san » ve « Gaye f i’t-tıb s- adlı arapça iki
m üh im eseri daha vardır, Gayetü’l-beyan
ve G ayetü’l-itkan’ın türkçe tercümeleri
de m evcuttur. A. A dnan A d ı var, Osm anii
Türklerinde ilim adlı eserinde S alih bin
N asrullah'ın eserleri hak k ınd a tahlilî b il­
gi vermektedir.
D ördüncü M ehmed zam anındaki has­
sa hekim lerinden Hayatî-zâde M ustafa
Fevzi E fendi’n in «Resaii-ül-müşfiye fi
emraz-il müşkile» adlı beş risaleden m ü ­
rekkep eseri t Risale-i hamse-i H ayatî »
adı ile tanınm ıştır. H ayatî-zâde'nin ese­
rinde lâtin hekim lerinden üç k işinin is­
minden. bahsedilmektedir. B u bakım dan
onun B atılı hekim lerin eserlerinden fay­
dalandığı anlaşılm aktadır. Şakayık zey­
linde Mustafa Fevzi E fendi’nin Museviden dönm e olduğu bahsedildiğine göre,
kendisinin b ir B atı dili bilmesi m uhte­
meldir.
D ört defa hekim başılık etmiş ve 1649
da ölm üş olan Sakızlı îsa bin A li’n in de
« N izam ü’l-edviye s-, « Devaü’I-emraz ,
« M ü fr e d a t» ve göz hastalıklarına dair
* Tezkeretü'l-kehhalin » adlı eserleri var­
dır. B un lar arasında en m üh im ve ta n ın ­
m ışı « N işam ü’î-edviye » dir.
O n yedinci asrın dikkate değer he­
kim lerinden birisi de Mehmed b in Ahm ed bin İbrahîm dir. Edirne ve İstanbul’­
da tahsil edip yetişmiş olan bu adam bîr
ara lık seyahatle H indistan’a gitm iş ve orada T ürk _ Moğol hük ü m d arı Ş ah Ci ■
h an 'ın on sene hususi k âtipliğinde b u ­
lu n d u k ta n sonra T ürkiye’ye dönm üştür.
B u zatın «K am usü’I-Etibba ve Namıısü'lelifba » adı ile b ir telifi ve « Tercüme-i
m ualecat bi-ibn-i Baytar $ adı ile İbn-i
B aytar’dan, « B ür’ü ’s-saa» adı ile Ebu
Bekir-i R azi’den tercümesi vardır.
İstanbul’da Süleym anıye

darüşgifası

hekim lerinden K ütah y alı Antned bin Be(ölüm ü 1698) i n «Cami f i i l m i ' I _ bay­
tara» adlı tıbbi bir eseri vardır.

ş ir

Bu devre ait tıb bahsini kapam adan
önce 1679 da A nadolu'dan gelen bir çi­
çek aşıcısının İstanbul'da çocuklara çi­
çek aşısı tatbik etmiş olduğunu tarih­
lerden öğrendiğim izi kaydetm eliyiz. Türkiyedeki Ing iliz elçisinin zevcesi Madam
Montegü 1717 de çiçek aşısını m ektup­
ları ile A vrupalIlara tanıtacaktır.
Yine tıb ile ilg ili bir nokta olarak
Evliya Çelebi’nin
(Seyahatnam e C: I ’
S: 531) Onyedinci asırda İstanbul’da ye­
di yüz tabib dü k kân ı ile bin tabib old u­
ğunu söylemesi pek dikkate değer bir
meseledir. E vliya Çelebi’n in bu hususta
m üb alâğalı davrandığı
anlaşılm aktadır.
Zira, Başvekâlet arşivinde bir vesikada
(M ühim m e defteri no: 111, S: 4 ve Ahm ed Refik, H icri on ikinci asırda İstan­
bul hayatı S: 28) 1699 senesinde İstan­
bul, Üsküdar, Galata, Tophane ve K a ­
sım paşa’da im tih anları yap ılıp ehliyet­
name alan beş serbest tabib ile 21 tabib
dü k k ân ı ve yine im tih anları yapılm ış
olan 28 cerrah île 27 cerrah d ü k k ân ın ın
m evcudiyetini öğrenmekteyiz.
Ü çüncü
M urad devrinde Türkiye’ye gelerek «Histoire du serail et de la cours isim li bir
eser yazm ış olan Michel Baudier o sıra­
da Osm anlı m em leketinde 89 hastane b u ­
lu nd u ğu n u bildirir.
D ük k ân larda serbest çalışan cerrah,
tabip ve kehhal (göz hekim i) lerdcn baş­
ka saraya bağlı olanlar da vardı. Ocak
1953 tarihli «Tarih vesikaları» m ecm ua­
sında, Rıl'kı M elûl Meriç tarafından Baş­
vekâlet arşivindeki mevacib defterlerin­
den aynen nakledilerek neşredilen cer­
rah ve kehhallerin isim listesinden 1040,
1041, 1043, 1047, 1059, 1060, 1063, 1065,
1066, 1081, 1099, 1101, 1102, 1103 senele­
rindeki cerrah ve kehhaller ile b u n ların
çırak ve m üteferrikalarının hem isim
hem de m ik tarlarım öğrenmekteyiz. M e­
selâ 1047 (M ilâdi: 1637/1638) y ılınd a
28 tane cerrah ve kehhal, 7 tane bun ların
şakirdi, 7 tane de m üteferrika ismi, 1081
(M : 1670/1671) y ılınd a 24 cerrah ve keh­
hal, 3 şakirt, 18 tane de bunlara bağlı
m üteferrikanın ism i geçmektedir.

II —

S A N A T , M İ M A R L IK
M Aİ M ÜESSESELER

VE

İÇ T İ­

Osm anlı devletinin siyasî hayatı ba­
kım ından onyedinci asrın bir duraklam a
devri teşkil ettiği m alûm dur. Uzun sü­
ren isyan ve harplerin bir devletin ik ti­
sadi hayatında sarsıntılar tevlit edeceği,
bu İktisadî sarsıntıların da memleketin,
san’at hay atının bazı kollarında b irta­
kım izler veya verim i azaltıcı haller m ey­
dana getirmesi elbette m üm k ün d ür. N i­
tekim, devletin
iktisadi sıkıntı çektiği
yıllarda im ar hareketi hayli azalmış, m i­
m arî ile ilg ili san’at kollarında da san’atkârlar bol eser verme im k ân ın ı b u la ­
m am ışlardır, M aam afih uzun harp ve is­
yanlara rağmen Osm anlı m em leketlerin­
de san’at hayatında oldukça canlılık m ü ­
şahede edilmekte, im paratorluğun siyasî
yükselmesi durm akla beraber, meselâ edebî sahada tabii bir gelişme göze çarp­
m aktadır.
I — E D E B İY A T
Onyedinci asırda edebi faaliyetler
im paratorluğun siyasî ve İçtim aî d u ru ­
m u ile ayarlı yürüm em iştir. Siyasî ha­
diseler kısm ında izah ettiğim iz veçhile,
onyedinci asrın bilhassa ilk yarısı b irb i­
rini takip eden isyanlar, bunları insafsıztenkil hareketleri, hük üm e t idaresinde
b ir kısım devşirme vezirlerin rüşvet, il ­
timas ve cinayetleri ile doludur. B ir çok
kimseler edebiyat için «edebiyat, fik ri
ve bilhassa esef, sevinç gibi hissi tarafla­
rı aksettirmesi dolayısiyle cemiyetin ifa ­
desidir» derler. Bu söz um um iyetle doğ­
ru olm akla beraber, onyedinci asrın ilk
yarısındaki O sm anlı edebiyatı için hak i­
kati pek ifade etmemektedir. Z ira Os­
m anlI devletinin siyasî ve içtim ai haya­
tında derin sarsıntı ve buhranlar m ev­
cut olduğu halde, edebî m ahsuller âde­
ta bu durum dan müteessir olm am ış g ib i­
dir. N itekim N e f l’n in kasidelerinde bir
Önceki asır yaşam akta devam ediliyormuşcasına yine haşmet hâkim b u lu n m a k ­
ta, Ş eyhülislâm Y ahya E fendî’n in gazel­
lerinde, şiir söylediği devrin tü rlü a h lâ k ­
sızlıklarla dolu dağdağalı hayatı değil de,
zengin b ir his ve hayal âlem in in m ahsu­
lü halinde rindane terennüm ler, zarafet

ve şuhluğun süzgecinden dökülen kelim e
ve hisler yer alm ıştır. Bu ik i bü y ük üstaddan başka diğer şairlerde de ayni d u ­
rum müşahede edilir. Ancak asrın ik in ­
ci yarısında yaşayıp eser vermiş şairler­
de kudret ve azamet ifade eden çoşkun
heyecanlar yerine bedbinliğe kaçan his­
lerin epeyce akislerine rastlanır. Bu d u ­
rum a göre : Onyedinci asırda Osm anlı
edebiyatının, cemiyet hadiseleriyle atbaşı beraber gitm ediği, asrın ilk yarısında
eski azamet devrinin ruhlardaki teressübatının devam ını gösteren izlerin h â ­
kim bulunduğu, ancak asrın ikinci y arı­
sında bu izlerin zayıfladığı neticesine
varm akta hata olmasa gerekir.
H is ve heyecanların, yaşanılan dev­
rin siyasî ve içtim a! tarafını aksettirip
ettirm ediği meselesi bir tarafa b ır a k ıl­
m ak suretiyle, onyedinci asır edebiyatı­
n ın u m u m i veçhesi için söylenecek söz,
tabii gelişm enin gayet belirli şekilde de­
vam ettiği merkezindedir. Onyedinci asırda bir önceki asra nisbetle türkçenin
hâkim iyet sahası bir hayli genişlemiştir.
K ır ım ’dan Kahire'ye, Bağdat ve Basra'­
dan Bosna’ya kadar uzanan sahana k i
m üh im merkezlerde Türkçe giirler yazan
bir çok şairler yetişm iştir. Bosna, A rn a ­
v u tluk ve M or a'da İslâmiyet! k abul et­
m iş yerli halk arasında, medrese tahsili
görenlerin ve bu arada Türk edebiyatiy­
le meşgul olanların yetişmesi, Türkçenin
güzel işaretidir. Türkçenin, yerli halkı
bak ım ın dan Türk olm ıyan sahalarda d a ­
ha kuvvetli yerleşmesi meselesinden baş­
ka, bu asrın lehine kaydedilecek m ühim
noktalardan birisi de; şairlerin iyiden
iyiye îra n tesirinden sıyrılarak daha
m üstakil şahsiyet kazanm aları ve bu ba­
kım d an daha m illî hâle gelmeleridir.
Medreseler, Bosna’dan Peşte’ye, K ahire’den K ırım 'a kadar yalnızca dini k ü ltürü
değil, türk d il ve edebiyatının da y a y ıl­
masına â m il olmuştur. Gerçi onyedinci
asırda .Ibn-i K em al ve Ebussuud Efendi
derecesinde Kuvvetli bir d in î ilim ler â li­
m i yetişmemişse de bilhassa bibliyograf­
ya ve coğrafyada b ü y ü k kıym et ifade
eden
eserlerin
sahibi
K âtib Çelebi
gibi bir âlim in yetişmesi bu asır için en
büyük kazançtır. Nef’İ, N âbi ve Şeyhül­
islâm Yahya Efendi gibi şahıslar K lâsik
divan şiirinin tek âm ül seyrinde üst k a t­

la r a yücelm iş iri y ıldızlar gibidir. Bu üç
kıym et ve daha bazı kimseler sayesinde
onyedinci klâsik Türk nazm ının onaltmcı asra nazaran teknik ahenk ve zarafet
ba k ım ın d an daha çok güzelleştiği ve b i­
raz daha ileri seviyeye yükseldiği görü­
lür. Evvelce kaside ve gazelde îran şair­
leri örnek tutulurken, artık Türk şairleri
îraıı şairlerine değer vermemekte, h a t­
ta onlara üstün lük iddia eylemektedir;
sadece mesnevi tarzında îra n edebiya­
tın ın üstü n lü ğ ü kabul edilip onlarla re­
kabete çalışılm aktadır. Bu asırda örnek
ve m evzularda m illilik aşikârdır.
Zira
artık Türk şairleri İranlIları değil B âk i ve
F u zulî gibi kim seleri
örnek tutmakta;
Leylâ ve Mecnun, Y usuf ve Züleyha ne­
vinden ira ııi tip li m evzulara pek itibar
gSstermiyerek daha yerli ve daha o riji­
nal m evzuları işlemekten zevk duym ak­
tadır. Böylece, geçen asırlarda pek re­
vaçta olan İran’dan tercüme ve adaptas­
yon usulü yerine, yerli zevk ve m evzu­
ları hakim iyet kurar hale gelmiştir. K u v ­
vetli k ü ltü rü ile şair Nabî, asrın ikinci
yarism da bir «tefekkür edebiyatı» çığrı
açmış ve bu yol da Türk şiiri için ayrıca
bir tek âm ül hadisesi teşkil etmiştir.
O nyedinci asır halk edebiyatı ba k ı­
m ın d an pek dikkate değer bir hususiyet
arzeder. Tereddütsüzce
söylenebilir ki,
bu asır halk edebiyatı için bir «altın dev_
ri» olmuştur. Zira, Gevheri, Â şık Öm er
ve Karacaoğlaıı gibi en kuvvetli h alk şa­
irleri bu asırda yetiştiği gibi, gerek b u n ­
lar gerekse diğer halk şairleri sayesin­
de halk şiirinin nazım şekilleri artık iy i­
ce teşekkül etmiş oluyordu. Böylece halk
şiirinde de k lâsik lik m eydana gelmiş bu ­
lunuyordu.
Onyedinci asırda nesirde de pek be­
lir li bir gelişme m evcuttur. Nesirdeki ge­
lişmeyi ifade edecek eserler şüphesiz bol
şekilde tarih, coğrafya, biyografi ve seyahatnâm e nevilerinde verilm iştir. Nes­
rin bu gelişmesinin yanında, o devir için
«artistik nesir* addedilecek b ir tip var­
d ır ki, bunda bol farisî ve arabî kelim e­
ler k u llanarak cüm leleri süsleme gayre­
ti göze çarpar. Süslü yazma endişesinden
dolayı cümlelerin lüzu m u nd an çok fazla
uzadığı, yazarının kelim e oyunu y ü z ü n ­
den bazan h a k ik i m anâ ve m aksadın a n ­
laşılm asında güçlük çekildiği görülür.

2319

Böyle sadelikten fazlaca uzaklaşmış n e­
sir tip in in bazaıı tarih sahasına tatbik
edildiği bile vakidir. Meslâ Karaçelebizâde A bdülaziz E fen di’n in tarihî eserle­
ri böyledir.
Asrın edebî çehresinin anahatlarım
bövlece çizdikten sonra şim di şahıslar ve
eserlerini tanıyalım :
Nef’i : O n y ediııci asn n en büyük şa­
iri olan Nef’i, ayni zam anda b ü tü n Osm anlı divan şiirinde parlayan birkaç b ü ­
yük yıldızdan bir tanesidir. Kelim eleri
ustaca seçen, şiirlerinde ahenk ve v u zu ­
ha ince dikkatler sarfeden N ef’î zengin
m uhayyilesi, ve yaratıcı kabiliyeti saye­
sinde, divan şiirin in kaside tarzında üstadlık tahtına oturm uş bir san’atkârdır.
Bu büyük şair hakında 1902 inci sayfa­
daki 121 n um aralı ilâvede bilgi verildiği
cihetle burada kendisine kısaca temas edilm iştir.
Şeyhülislâm Yahya: Onyedinci asrın
ve hatta divan şiirin in üstadlarm dan olan Şeyhülislâm
Yahya Efendi, yüksek
m evki sahibi devlet adam lığı ile san’atk ârlığı, yekdiğerini zedelemeden nefsin­
de cemetmiş b ir kimsedir.
Yahya 1552
senesinde İstanbul’da doğmuştur. A n k a ­
ralI Bayram-zâde Şeyhülislâm Zekeriya
E fendi’n in oğludur.
Tahsilini ikm alden
sonra m üderrislik, k a d ılık etmiş, R um e­
li kazaskeri iken Hoca-zâde Esad E fen ­
din in şe y h ülislâm lık tan . çekilmesi üzeri­
ne 1622 de şeyhülislâm olm uştur. Üç de­
fada 18 sene 2 ay 12 gün şeyhülislâm lık
etmiş ve bu vazifedeyken 27 şubat 1644
tarihinde ölm üştür.
K azaskerlik ve bilhassa şeyhülislâm ­
lığ ı sırasında zam anının en n üfu slu şah­
siyeti halinde göze çarpm akla
beraber
kendisini her sınıf halka rahatça sevdir­
miştir. Zam anında devlet icraatında f i ­
kirlerinden istifade edilm ekle beraber on u n asıl şöhreti şairliğindedir. D evrinin
en büyük üstadı k abul edilen, m ütead­
dit şiirlerinde kendini öven
N e fî bile
Yahya E fendi’ye hürm et göstermiştir.
Mütevazı, nüktedan, rindmeşrep ve
sevim li b ir şahsiyete m alik olan şeyhü­
lislâm Y ahya E fendi’n in san’a tk ârlık ta ­
rafı çok kuvvetliydi. Zengin b ir his ve ha
yal âlem in in sahibi bulu n an Y ahya gazel
tarzında üstadlık m evkiine yükselm iş bir

san'atkârdır. Onsekizinei asrın bü y ük şa_
iri Nedim :
N e fî vadî-i kasâid’de suhan-perdâzdır
O lm az am ma gazelde B âk i v ü Yahya gibi
Mısraı ile onun gazel tarzındadaki
büyiik m evkiine işaret eder. H akikaten
B âki ile te k âm ü lü n ü n yüksek m erhale­
sine ulaşan gazel Yahya’n ın dilinde g ü ­
zelleşip zarifleşm iştir. Yahya E fen di’nin
bazı kasideleri ve 77 beyitten m üteşek­
k il k üçük b ir sakinâm esi de vardır. D i­
vanı 1918 senesinde basılm ıştır.
N âbî: Bu asrın diğer bü y ük bir şa­
iri de N âb i’dir. Esas itibariyle asrın İk in ­
ci yarısının adam ı olan N âb i’n in asıl adı
Yusuf olup doğum tarih i k at’i olarak b e l.
Ii değildir. K endisi U rfa’lı olup tahsilini
de orada yapm ış ve D ördüncü
Sultan
M ehmed zam anında
İstanbul’a gelerek
M uhasip M ustafa Paşa’n ın
himayesine
girm iş ve onun y ard ım ların ı görm üştür.
Daha sonraları Baltacı M ehm ed Paşa’n m
him ayesini görm üş olan N âb î 1712 y ılın ­
da ölm üştür. K ab ri Ü sküdar’da Karacaahmed m ezarlığındadır.
Nâbî, Arab ve Fars dille rin i çok iyi
bilen, ayni zam anda devrin ilim lerine v u ­
k u fu olan kim seydi. O n u n içind ir k i şiir­
lerinde derin k ü ltü r ü n ü n izleri çabucak
belli olur. F ik ir ve his unsurlarını yuğurarak nazm ını şekillendirm iş olan N âbî’n in eserlerinde hassasiyet ve lirizm den
ziyade tefekkür kokar. N itekim N âb î üe
bir tefekkür edebiyatı cereyanı m eyda­
na gelmiştir. Fakat N âb i’yi tak lit sure­
tiyle bu cereyana kapılan lar kültürce on u n kadar kuvvetli olm adıklarından, ba­
zıları kuru tekrarlardan ibaret m azm un ­
lar m eydana getirm ekten daha ileri gide­
m emiştir. N âb î çok değişik konular üze­
rinde kalem oynatm ış bir şairdir. Fakat
ondaki teknik kuvveti, kusursuz b ir l i ­
san ile üstün ifade kabiliyeti sayesinde
değişik konular bile onun kalem inde iyi
işlenmiş ve güzelleşmiştir. N âb î’n in ta ­
rih bak ım ın dan önem li bir
hususiyeti,
yaşadığı devrin hadiseleriyle ilgilenm iş
ve b ir kısım şiirlerinde devrinin ahlâk i
sarsıntısını aksettirmiş olm asıdır. A s n n
ilk yarısındaki şairler daha bozuk bir
idareye şahit oldukları, ahlâk sızlığ ın da­
ha k ötü örneklerini gördükleri halde,
şiirlerinde bu vaziyetin akislerini verme­

2320

yip haşmet devri yaşamyormıışçasına te­
rennüm lerde bulunm uşlardı.
Nâbi, farsça şiirler de söylemiştir.
Fakat bun ların m ik tarı fazla değildir. Ka_
sidelerini, türkçe ve farsça gazellerini,
tevhit ve na’atlarını, çeşitli hâdiseler için
düşürdüğü tarihleri, mesnevilerini ih ti­
va eden büyük bir divanı mevcuttur. N â ­
bi divanı basılm ıştır. Şairin ayrıca « Tuhfet'ül-harem eyn» , oğluna nasihatlerini
ihtiva eden « Hayriye-i N â b i» , mesne­
vilerden m ürekkep * Hayr-âbâd » , Veysî’n in « S iy e r » ine zeyl olarak yazdığı
* Zeyl-i Siyer-i Veysî » , Dördüncü Mehmed’in çocuklarına yaptırdığı sünnet
d ü ğün ü için yazdığı şiirlerden mürekkep
t Surnâm e » , m anzum ve m ensur parça­
lar ihtiva eden « Gazânâme » , m ek tupla­
rını, resmi ve hususi yazılarını ihtiva
eden <s M ü n ş a t» adlı eserleri mevcuttur.
Nev’î-zâde A tâ i : TaşkÖprülü-zâde’nin « Şakayık-ı N u m ân iy e » sine yazdığı
zeyl ile meşhur olan ve daha y u k a rı­
larda kendisinden bahsettiğim iz Nev’î-zâ­
de A tâi, ayni zamanda kıym etli b ir şa­
irdi. A tâi, mesnevi tarzının bu asırdaki
en kudretli m üm essilidir. İran şairlerini
taklid etmemeyi bir iftih ar vesilesi ola­
rak ileri süren A tâî, zam an zaman İran
şairlerine rekabet maksadı taşıdığını be­
yandan geri durm am ıştır. Buna rağmen,
t S a k in â m e » adlı eserinin t Sebeb-i
nazm-ı Sakinâm e » bölüm ünde, Türk şa­
irle rinin kaside ve gazel vadisinde İran
şairlerini geride bırak tık larını, yalnız
mesnevi tarzında İran lıla rm hâlâ daha
ileride bu lu n d u k ların ı itiraf eder. Atâi'n in divanından başka edebi eserleri
« H a m s e » , mesnevilerden m ürekkep
« Nehat-ül-esrar » , destan, hikâye menkabe ve sohbetlerden ibaret « Sohbet-ülebkâr » , c Feft H an » ve « Alem-nümfi »
adlı kitaplardır.
Bu birinci sınıf şahsiyetlerden başka
on yedinci asırda yetişmiş daha birçok
edebî değerler mevcuttur. Bu şairlerin
b ir kısm ı kaside, bir kısm ı gazel, bazı­
ları da mesnevi tarzında daha fazla m u ­
vaffak olm uşlardır. Şeyhülislâm Bahai,
N âili K adim ve Azmi-zâde H âletî de as­
rın değerli ve kudretli şairlerindendir.
Meşhur Hoca Sadeddin E fendi’n in torunu
olan ve D ördüncü Mehmed zam anında iki
defa şeyhülislâm lık m akam ım işgal etmiş

bulunan Bahai Efendi ( 1601 yılında doğ.
m uş 1654 yılınd a ölm üştür ) zarif ve âşı­
kane gazelleriyle tanınm ış ve çağdaşları
üzerinde kuvvetli tesirler bırakm ış bir
şairdir. Asıl adı Mustafa olan N âili K a­
dim ( ö lü m ü 1666 ) yüksek mevkilere ge­
çememiş, öm rün ü kâtipliklerde geçirmiş
bir kimsedir. Fakat edebi sahada daha
hayatta inen büyük şöhret kazanmış, et­
rafında birçok şakirt ve takdirkârlar top
lanm ıştır. N â ilî’nin, Tanzimattan sonra
yetişen Hersekli A rif H ikm et ve Leskofçalı G alip gibi kimseler üzerinde bile
bü y ük tesirleri sezilir. Gazel tarzının bu
kudretli şairinin, lisana hâkim iyeti, üslû­
b unun kusursuzluğu, zarif ruhu gazelle­
rinde kolaylıkla belli olur. N âili’nin d i­
van ın ın gazellerini ihtiva eden kısm ı ba­
sılm ıştır.
Bunlardan başka on yedinci asırda
yetişmiş ve yaşamış diğer şairler meyan ın d a Neşâtı, Vecdi, Rizâi, Fasih, Sâbit,
Fehim, Çevri, R âm i Mehmed Paşa, Allâme Şeyhî Efendi, Sabuhî, Kaf-zâde N adi­
ri, H âletî, Gani-zâde Nâdiri, Sabrî, N iya.
zi-i Mısrî gibi kimseler görülmektedir.
Bu şairlerden Azmi-zâde H âlet i 1569 da
İstanbul’da doğmuş, İlmiyeden yetişerek
m üderrislik ve kadılıklarda bulunm uş­
tur. En son vazifesi R um eli kazaskerliği­
dir. Azmi-zâde H âletî ( ölüm ü 1630 ) b il­
hassa rubaileri ile m eşhurdur. K ıym etli
bir şair olan H âle tî’n in ayrıca b ir de
« M ü n şe a t» ı vardır,
Dukakin-zadelerden şair Ahmed Be­
yin torunu olan Fasih’in asıl adı Ahmed
olup kendisi bir mevlevî şeyhidir. Fasih
Ahm ed Dede ( Ölümü 1699 ) gazel ve
mesnevi şeyhi olan Neşâtî de gazel tar­
zında m uvaffak olmuş şairlerdendir. Sefine-i M evleviye’de Neşatî ( ölüm ü 1674 )
n in asıl adının Süleym an, Rıza tezkiresi
ile Esrar Dede tezkiresinde de Ahmed
olduğu bildirilm ektedir. Bu asırdaki b ’ ş
k a b ir mevlevî şeyhi şair de Sabuhî A h­
m ed Dededir. Sabuhî, bu asrın meşhurla­
rından Nef’î, N â ili ve Fehim ’in yetişme­
lerinde hayli müessir olmuş bir kimsedir.
N ef'î'nin şahsiyetinin teşekkülünde Saib 'in m ühim tesiri olmuş ve ayni şahıs
daha başka kimseler üzerinde de n üfu z
tesis etmiştir. Kaside sahasının en m u ­
vaffak üstadı Nef’î’n in takdirine mazhar
olm uş şairlerden Sabri ( ölüm ü 1640 ) ,

2321

Cevrî İbrahim Çelebi ( ölüm ü 1655 ) ile
onun hasmı vaziyetindeki Kaf-zâde Fa­
izi de kaside tarzında v arlık ve maharet
göstermişlerdir.
On yedinci asır şairleri arasında ga­
zel tarzında hoş akisler bırakabilen h ü ­
ner sahipleri m eyanm da K ütah yalı M ah­
vı A hm ed Efendi ( ölü m ü 1645 ) , İstan­
bullu Boğuk-zâde A b d ü lb ak i Vecdî ( öIü m ü 1661 ) , Mezakî Süleym an Efendi
( ölüm ü 1675 ) gibi şahıslar da vardır.
N âb î'n in açtığı tefekkür edebiyatı
çığrında yürüyenlerden S abit de kıym et­
li bir şairdi. Nâbî, kendisinden biraz genç
olan bu çağdaşını sevip takdir etmiştir.
O n yedinci asır sonundaki şairler arasın­
da N âb i’den sonra en çok takdir toplayan
şair halinde göze çarpan Sâbit, N c f î’nin
takdirkârlarm dan olm akla beraber ne ga­
zel, ne de kaside vâdisinde onun tesiri
altında kalm amış, başka şairleri de tak li­
de yeltenmemiştir. Eserlerinde m ahalli
hayatı aksettirmeye çalışm ıştır. S âbit’in
« Gazanâme » adlı b ir de m anzum tarihi
vardır.
Kaside, gazel tarzında gayet güzel
örnekler vermiş olan Kaf-zâde Faizi,
Gani-zâde N âd iri ve Riyazi gibi şairler
bu asrın k alburüstü kıym etlerindendir.
Gani-zâde N âd iri ( ölüm ü 1626 ) , Sultan
İkinci Osm an’ın emriyle Ü çüncü Mehmed
ve B irinci Ahm ed devirlerini anlatan bir
şehname de yazm ıştır. Gani-zâde’nin
* M i’raciye » si bu asırda meydana geti­
rilen m iraciyelerin en güzelidir.
Bu saydığım ız şairlerden başka oıı
yedinci asırda yaşamış daha başka şair­
ler varsa da, kendileri pek ehem m iyetli
değildirler.
Divan şiiri hakkında bu bilgiyi ver­
dikten sonra, şüphesiz halk edebiyatına
da kısaca göz atm ak gerekir. Zira, on
yedinci asırda halk şiiri fevkalâde bol­
luk ve olgunluğa kavuşmuş, böylece halk
edebiyatının « altın çağı » meydana gel­
m iştir.
H alk edebiyatının,
ellerinde
telli
sazlarla dolaşan halk şairleri ve tekkeler­
de halka hitab eden şiirler söyleyen k im ­
seler vasıtasiyle y ürü y üp geliştiği m a­
lûm dur. Tekkelerde söylenen şiirlerle ta­
savvuf! halk edebiyatı doğmuş, saz şair­
leri vasıtasiyle de türkü, koşma ve des­
tanlar gelişmiştir. Meselâ halk edebiyatı­

n ın on beşinci asırdaki eıı fazla tanınan
ik i şahsiyeti olan Hacı Bayram Veli ile
Eşref-oğlu R ûm î birer tekke ve tarikat
adam ıdır. O n altıncı asrın tekke şairle­
rinden sayılan Pir S ultan A bdal aynı za­
m anda bu asırda yaşamış halk şairleri­
nin en kuvvetlisidir. A y nı asrın diğer
önem li halk şairleri K u l Mehmed, Öksüz
Ali, Hayali ve K öro ğlu ’dur.
On yedinci asra ulaşıldığı zam an halk
şairlerinin daha kuvvetlileri yetişmiştir.
Bu ağırdakiler tekkeden ziyade, hudut
boylarının, harb sahalarının, A nadolu
yay lalarının sesini aksettirdiklerine göre,
yetiştikleri sahaların da buraları olması
lâzım gelir.
H alk şairleri arasında aruzu bilen ve
bu vezinle şiir söyleyenler varsa da eıı
çok k ulla n ıla n ı hece veznidir. O n ye­
dinci asır halk şairlerinin en şöhretlile­
ri Gevheri, Â şık Ö m er ve Karacaoğlan’dır. Ayrıca K ayıkçı K u l M ustafa, Kuloğlu, K âtibi, Â şık H alil, Âşık B enli A li,
K u l Deveci, Gazi Âşık, Demirci-oğlu, Âşık Haşan isim lerinde halk şairleri v ar­
dır.
H alk şairleri m üh im mevkilere geç­
m ediği, halk ın arasında dolaştığı, siyasî
hâdiselere karışm adığı iğin hayatları h a k ­
kında bilgilerim iz yok denecek kadar k ıt .
tır. Esasen onların hayatlarına dair bilgi
daha ziyade kendi şiirlerinden çık a rıl­
m aktadır.
O n yedinci aşırın edebî nesrine ge­
lince : O n altıncı asır edebî nesrinde g it­
tikçe kuvvet kazanm ış olan halk ın ko­
nuştuğu dilden uzaklaşarak süslü ve ağ­
dalı yazı yazm a cereyanı, bu asır edebî
nesircilerinin elinde son haddine varm ış­
tır. Şekil düşkünü, müselsel ibare m erak­
lısı nesircilerin .elinde bazı eserlerin d ili
yalnız halkın değil bir kısım aydınların
da anlayamayacağı şekle bürünm üştür.
Bereket versin ki tarihî, coğrafî, biyogra­
fik eserlerle seyahatnâm e ve şuara tez­
kiresi ( edebiyat tarih i ) yazanlar bu ce­
reyana kendilerini um um iyetle kaptırm am ışlardır.
Arapça ve farsça kelim elerle dolu uzun ifadelerden m ürekkep süslü edebî
nesir şeklini tatbik edenler m eyanında
Nergisi ( ölüm ü 1634 ) , Veysî ( ölüm ü
1627 ) , Okçu-zâde Mehmed Şahi, Karaçelebi-zâde A b d ü lâzi 2 Efendi ve Masraf-

zâde Şefik Efendi vardır. K âtib Çelebi,
Fezleke'sinde ( C : 2, S : 127 ) Okçu-zâde
içiıı Taci-zâde’den sonra yetişen m ün şi­
lerin en kuvvetlisi h ük m ü n ü verir. Asıl
adı : Üveys olan Veysi ayni zamanda ga­
zel tarzında şiirler de yazmıştır, e Siyer »
adlı eseri meşhur olup ayrıca e Hâbnâmc-i Yeysi » , « Şehadetname-i Veysi s ve
« M ünşeat s> adlı eserleri vardır. Nerglsî’nin asıl adı Mehmed'dir. Beş risaleden
m ürekkep « Hamse s si ile m ek tu pların ­
dan m ürekkep « M ünşeat » ı mevcuttur.
B ir nevi edebiyat tarihi demek olan
şuara tezkiresi sahipleri m eyanm da ise
Riyazi. Kafzâde Faizi. Rıza ve bir de
Nev‘i-zâde A tâi sayılabilir. A tâi'n ııı Şabayık-ı >lumaniye zeyli yalnızca bir şuara tezkiresi m ahiyetinde olm ayıp daha
önce de be lirtildiği üzere âlim ve şair­
lerin biyografilerini ihtiva etmektedir.

aksettiren bir halk musikisi de var ol­
m akta devam etmiştir.
O n yedinci asırda kaleme alınm ış ta_
rihi eserlerin bazılarında, tercüme-i hal
kitaplarında bu asırda m usiki ile meşgul
olmuş kimselere dair bir hayii bilgi edinm ektaviz. B unların bir kısm ının h a ­
nende, bazılarının da bestekâr old u kla­
rın ı yine ayni eserlerden öğrenmekteyiz.
Bestelenen eserlerin güfteleri ve m ak a m ,
ların ın nev’ine dair sağlam bilginiz m ev­
cutsa da. ses kısm ı doğru olarak zam a­
nım ıza intikal edememiştir. Boğdan V oy­
vodası Costautin Cantem ir'in oğlu olup
İstanbul'da uzun m üddet oturan D im itri
Cantem ir'in harf ve rakam lardan m üre k ­
kep bir nota meydana getirmesi, e K itab
ilm -ül-musiki alâ vech-ül hurufat » adlı
eserini İkinci A hm ed’e takdim i de bu aşı­
ra rastlar.

R iyazî’n in «Riyazuşşuaras adlı ese­
rinde on beşinci asırdan kendi zam anı­
na kadar gelen şairler mevcuttur. R i­
yazi ( ölü m ü 1644 ) divan sahibi ise de en
çok bu tezkiresi ile meşhurdur. Yine d i­
van sahibi b ir şair olan Kaf-zâde Faizi
( ölü m ü 1621 ) n in tezkiresinin adı * Züb_
det-ül-eş’a r » dır. Beş yüz kadar şaire
ait seçmeler ve hayatlarına dair bilgiler
bulunan F aizi tezkiresi çok önem li adde­
dilir.
2 — M U S İK Î
ü ç ü n c ü cildin 1568 inci sayfasında
Türk m usikisinin on altıncı asrın sonla­
rına kadar gelen durum una dair um um i
bilgi vermiş, bu arada m usiki âletlerin­
den de bahsetmiştik. Üçüncü cildde kısa
şekilde'ta rif olunan m usiki âletlerinin on
yedinci asırda da kullanılm asına devam
edilm iştir. Bu asırda m usik in in gelişmesi
daha düzenli ve belirli bir hal alm ıştır.
Türk m usikisinin gelişmesinde tek­
kelerin pek bü y ük rolü olmuştur. M usiki
ve tekke deyince tab ii ilk plânda akla
M evlevi tekkeleri gelecektir. Gerçi mevlev üik te n başka bazı tarikatlerde de z ik ­
redilmesi, n a ’at-ı şerif, İlâhi, tevsih okunm asınm m usik i ile ilgisi mevcutsa da,
sanat olarak m usik in in tekâm ülüne ze­
m in hazırlayan tarikat m evlevîliktir. S a­
ray ve tekkeler daha ince bir gelişmeyi
hazırlarken halk ın ses ve hakiki zevkini

D im itr i C a n te m ir

M usikîm izin gelişmesinde m evlevi
tekkeleri ile sarayın büyük rolü olm uş­
tur 1 ı-kke m usikisi daha ziyade d in i m u ­
siki m ahiyetini haizse de burada m usiki
bilgi ve terbiyesini alan kimseler tekke
dışında lad in i sahada da çalışm alar ve
buna göre besteler de yapm ışlardır. M u ­
sikiyi seven padişahlar geldikçe m usiki
sanatkârları ve eserleri de çoğalmıştır.
O n yedinci asır padişahları arasında D ör­
düncü M urad ve D ördüncü M ehmed m u ­
sikiyi seven ve ehemmiyet veren kim se­
lerdi. Bu asırda. Batı m usikisi âletlerin­
den kem an henüz taam m üm etmemiş o l­
m akla beraber D ördüncü M ehmed zam a­
n ında sarayda cariyelere keman meşkeden ( Başvekâlet arşivi, İbn-ül E m in tas­
n ifi saray vesikaları No: 681, 877, 878,
1001 ) üstadlara rastlanmak ta dır. Bu ve­
sikalarda keman öğretm eni olarak Haşan
ve Ahm ed Çelebi diye T ürk İsmine rast-

ianması, kem anın pek taam ınüm etme­
mesine rağmen Türkler tarafından be­
nim sendiğini gösterir. Esasen K an u n î’nin
meşhur veziri âzam larm dan
M akbul
f M aktul ) İbrahim Paşa’m n gençliğinde
Manisa’da d u l bir kad ın ın yanında b u ­
lunduğu sırada keman çaldığına dair
mevcut bilgi, kem anın on altıncı asrın
ilk yansında A nadolu’da dahi bu lu n ab il­
diğine işarettir.
D ördündü M urad m usikiden zevk a l­
dığı cihetle sarayda m usiki toplulukları
yapılırdı. Evliya Çelebi’n in ( Seyahatna­
me C : 1, S : 248, 257 ) bildirdiğine göre ;
D ördüncü M urad cumartesi gecelerini ha­
nende ve sazendeleri dinlemekle geçirir­
di. Bu devirde saraydaki m usiki hocası
Derviş Öm er idi. Beşiktaş mevlevihanesi
şeyhi Yusuf Çengî Dede ise şeyhül-edvar
yani m usik in in en büyük üstadı sayılı­
yordu. H âfız K um ral Mehmed Efen­
di, Derviş Sadaî, Koca Osm an Efendi ve
A m a Fedaî adlarındaki kimseler D ördün­
cü M urad devrinin m usiki üstadları ad­
dedilmekteydi.
O n yedinci asrın ilk yarısında dinî
besteleri ile en fazla şöhret kazananlar
Koğacı-zâde Şeyh Mehmed, Bezci-zâde
M uhyiddin ve Z âk irî Haşan idiler. Koğacı-zâde Şeyh M ehm ed (ölüm ü 1617) H a l­
veti tarikatına mensuptu. Nev’i-zâde Atâî,
Şakayık zeylinde ( sayfa 622 ) onun h ak ­
kında « fenni m usikide üstad olup oku­
nan zikirlerin ekserisi bunun eseridir»
der, Zâkİri Haşan ( ölüm ü 1622 ) da yine
bir tekke mensubu olduğundan besteleri
dinî ve tekke m usikisi sahasına girer. On
yedinci asrın meşhur Celvetiye Şeyhi Aziz M ahm ud H üdaİ’n in zâkirbaşısı Şaban
Dede t ölüm ü 1650 ) de kendi şeyhinin
eserlerini besteliyordu.
Birinci Ahm ed devrinin meşhur ve­
zirlerinden Nasuh Paşa’n ın oğlu Öm er
Bey ( ölüm ü 1657 ) , lad in i m ahiyette eserleri de bulunan G ülşenı Derviş Sadayi < ölüm ü 1620 } de bu asrın bestekârlarındandır. O n yedinci asrın tezkire ve b i­
yografi yazarları M evlevî Yusuf Dede
( ölüm ü 1609 ) y i asrın en m uktedir ney­
zeni olarak gösterir ve kendisini pek m et­
hederler. Ney ve çenk çalm akta usta olan Yusuf Dede bu yüzden « Çengî Y u ­
suf Dede s- diye şöhret bulm uştur.
A srın ikinci varışındaki bestekârlar

meyanında K üçük İm am diye tanınan
Mehmed ( ölüm ü 1674 ) , Halvetiye ta r i­
katı mensuplarından Ünım i Sinan-zâde
Haşan ( ölü m ü 1677 ) , Mevlevi Köçek
Derviş M ustafa ( ölü m ü 1688 ) , Nane A h ­
med Çelebi ( ölü m ü 1686 ) , Sütçü-zâde
H âfız A b d ü llâ tif
(veya A li)
(ölüm ü
1691 ) , îmam-zâde Hafız Post, Bursalı
Havyar-zâde Hüseyin ( ölüm ü 1704 ) dir.
Sadeddin Nüzhet E rgun ( Türk Musikisi
Antolojisi S : 38 ) K üçük İm am diye m a ­
ruf Mehmed’in beş yüzden fazla bestesi
olduğunu, bun ların çoğunun ladini eser­
lerden meydana geldiğini bildirm ektedir.
Türk m usikisi tarihi üzerinde kıym etli
tetkikleriyle tanınan H üseyin Sadeddin
Arel (T ü r k lü k mecmuası No: 12, S: 347)
de Köçek Derviş M ustafa’yı Türk m u si­
kisinin en büyük değerlerinden biri ola­
rak tanıtm aktadır. Şeyhülislâm Esad Efendi'nin « E trabü’l-âsar s mda, on ye­
dinci asır sonlarındaki saray hanende
bağılarından Taşçı-zâde Receb Çelebi ( ölü m ü 1692 ) n in bini mütecaviz murabba,
nakış ve şarkı bestesi olduğu bild irilm e k ­
tedir.
On yedinci asrın en kudretli beste­
kâr ve m usikişinası H afız Post’tur. Asıl
adı Mehmed olan H afız Post’un hayatı
hakkında maalesef fazla bir bilgiye sa­
hip değiliz. Ona H âfız Post denmesinin
sebebi, rivayete g ö r e ; vücudunun fazla
k ıllı olmasından, ikinci bir rivayete n a ­
zaran da her g ittiği yere k oltuğunun al­
tında bir post ile giderek m eclisin en ge­
risine bu postu serip üzerine oturm asın­
dan dolayıdır. Ş air N a ilî’n in him ayesin­
de yetişen H afız Post’un m usikideki ho­
cası Kasımpaşalı Osm an’dır. Hafız Post,
K ırım Ham Selim G iray’m , birçok dev­
let ricalinin ve nihayet D ördüncü Sultan
Mehmed’in iltifa tın a nail olmuştur. Esad
Efendi’nin E trabü’l-âsar’m a göre 1101
( M : 1689/1690 j de, Safavî ve S alim tez­
kirelerine göre 1105 i M :1693/1694 ) te
ölmüştür. H attatlık tarafı da bulunan
H afız Post en k üçük ve sade türkülerden
başlıyarak en ağır parçalara varıncaya
kadar Türk m usikisinin her dalında bes­
teler meydana getirmiştir. E trabü’l-âsar’_
da ; nakış, m urabba ve şarkı halinde b i­
ne yakın bestesi olduğu söylenmekle be­
raber zam anım ıza unutulm adan intikal
edebilen ancak on sekiz parçadan (Sa-

ceddin Nükhet Ergun, Türk M usikîsi A n .
tolojisi C: 1, S: 49) ibarettir. Türk m u ­
sikisinin en b ü y ü k değerlerinden olan
Mevlevi Itri Mustafa Efendi de on. ye­
dinci asrın ik inci yansınd a yetişmiş ve
m usikideki kudretini göstermiştir. A n ­
cak kendisi 1711 veya 1712 de ölm üş ol­
duğundan on sekizinci asır kısm ında on­
dan bahsedilecektir.

de m ühim ve değerli hattatlardandır.
Derviş Ali, sülüs ve nesihte bir de­
vir açarcasına Şeyh H am dullah m ektebi­
ni ileri götürüşü ile nazarı dikkati celbeder. Teııekeci-zâde İbrahim Efendi ( ö lü ­
m ü 1683 ) Yeni caminin yazılarını, Ayasofya camiindeki Allah, M uhammed ve
ilk dört halifenin isim levhalarım yazmış
olan sanatkârdır.
Pek çok mushaf, en’anm, k ıt’a vesa­
ire yazmış olan, kıym etli hattat Derviş
A li’n in en meşhur talebesi İsta n b u llu
H afız Osman’dır. « Ahkâm -ı şıtte » veya
« şeş kalem » denilen altı tarz yazıda Şeyh
H am dullah’tan sonra gelen hattatlar ara­
sında en fazla m uvaffakiyet gösteren H a­
fız Osm an’dır. Hafız Osm an (ölüm ü 1698)
yirm i m ushsf yazmış ve k ırk y ıl yazı
meşk etmiş, yani yazı hocalığı yapmıştır.
Bu asırda sülüs ve nesih yazı sahasında
birer kıym et olarak tezahür etmiş diğer
hattatlar Suyolcu-zâde E yüplü Mustafa
E fendi ( ölüm ü 1686 ) , A ğakapıh İsmail
Efendi ( ölüm ü 1706 ) , Nefes-zâde Seyyid İsm ail Efendi ( ölüm ü 1679 ) dir.
Osm anlIlarda on altıncı asrın ilk y a ­
rısında * tâlik s yazı yazanlar varsa da
çok değlidi. Tâlik yazı on altıncı asrın
ikinci yarısında rağbet görmeye başla­
dıysa da gelişmesi pek ağır yürüdü. On
yedinci asırda Buharalı Seyyid A b d u l­
lah’ın İstanbul’a gelmesinden sonra tâlik
yazının heveslileri çoğaldı. Derviş Abdi
diye tanınan bu B uharalı Hattat İstan­
bul’da talebeler yetiştirdi. Böylece tâlik

3 — Y A Z I VE H A T T A T LA R :
Türk yazar ve hattatları elinde yazı
geçen asra nazaran daha da güzelleşmiş
ve kıym etli hattatlar yetişmiştir. Devlet
ricali, şair, ve ilim adam larından bir kıs­
m ın ın güzel yazıdan hoşlanması, hattâ
bazılarının bizzat bu yolda meşguliyet
göstermesi, yazının güzelleşmesi yolun­
daki gayretlerin canlı kalm asına, ayın
¡samanda hattatların cemiyet içinde itibar
görmesine âm il olm uştur. M ühim m im ari
eserlerinin ortaya konm ası ise, hattatla­
ra sanat değerlerini gösterebilmeleri için
daha geniş im k ân lar hazırlam ıştır. Tabii
asrın ilk yarısı, m im ari ile ilgili im kânlar
bakım ından daha m üsait bir durum arzeder.
Ü çüncü cildin 1572 inci sayfasında,
yazıda Türk sanat zevkinin tezahürünü
sağlayan Şeyh H am dullah’ın sülüs ve ne_
sİh yazıda koyduğu esasların son zam an­
lara kadar devam ettiği, onun Ölümünden
sonra meşk ve icazet vermede Dede Ç e­
lebi kolu ile K arahisarî kolunun m eyda­
na geldiği belirtilm işti. İşte
on yedinci asırda Şeyh H am ­
dullah m ektebi bu ik i kol h a .
linde yaşamakta devam et­
miş ve bu asırda yetişen h a t­
tatlar «sülüss ve «-nesih* ya­
zıyı ileri götürm üşlerdir.
O n yedinci asır hattatla­
rından D iyarbakır’lı
Kasım
Gubari (ö lüm ü 1624)
S u l­
tan A hm ed
cam iinin yazı­
ların ı yazmıştır.
Üsküdarı
Haşan bin
Ham za
(ölüm ü
1614) da Üsküdar Toptaşı’ndaki Eski Valide cam iinin
celî yazılarını yazm ıştır. B u ­
nun
talebelerinden
E rzu­
rum lu H alid
(ölüm ü 1630)
ile
T ıflı
Ahm ed
Efendi

H a fız O s m a n ’ın

2325

bir yazısı

yazı hattatları içinde de kıym etli sanat­
kârlar meydana çıktı. Tâlik yazı hattat­
larının bu asırdaki m eşhurlan Cevrî İb ­
rahim E fendi ( ölüm ü 1655 ) . Dursun-zâde A bdullah Fevzi ( ölüm ü 1610 ) , Şey­
hülislâm
Tulumcu-zâde Abdurrahman
Efendi ( ölüm ü 1670 ) , T ıflî Ahmed Efendi ( ölüm ü 1660 ) , ayni zamanda şair
ve ressam olan Dukakin-zâde Derviş A h ­

med Fasih ( Ölümü 1699 ) Amasyalı Şeyh
Sunu İlah ( ölüm ü 1684 ) tır.
Ahkâm-ı sille diye anılan altı çeşit
yazıyı teşkil eden « sülüs, nesih, m u hak ­
kak, reyhanı, tevhi’, rik ’a * ya bazıları
i t â lik » i de ilâve etmek suretiyle k a­
lem sayısını, yani yazı çeşidini yediye çı­
karırlar.
Hemen her yazı tipinin biraz değişik­
liğe uğram ış
şekilleri
de vardır ki
bunlara
«kırma»
tâbir
edilir.
Meselâ sülüs k ırm a­
sı, tâlik kırm ası gibi.
Osm anlı
im parator­
lu ğ u n u n resmî işlerin­
de bir çeşit yazı k u lla­
nılm ayıp, m uayyen ba­
zı çeşitler m uayyen iş.
lerde k u llanılırdı.
O n altıncı asrın son­
larına doğru h attatla­
rı tanıtan ve onların
hayatlarından bahseden
eserler yazılm aya baş­
lanm ıştır. M üverrih Ali’nin hattatlardan, re­
sim, tezhib ve mücellitlerden bahseden «Menakıb-ı
Hünerveran »
adlı eseri bu vadideki
kitapların on altıncı a~
sır sonundaki en m ü ­
him
örneğidir. Tâlik
yazı yazmaya
merakı
olan D ördüncü Murad,
devrinin hattalarından
Nefes-zâde K âtib
İb ­
rahim Efendi’ye bu h u ­
susa dair bir kitap yaz­
m asını emretmiş, o da
«Bülzâr-ı savâb»
adlı
risalesini meydana ge­
tirm iştir. Yine bu asrın
hattatlarından Tokatlı
Ahmed
(Ölüm ü
1681
de «Araisü’l-yat» adlı
bir eser kaleme alm ış­
tır:
Hat nevileri : 1 — K ûfi, 2 — Sülüs, 3 — Nesih, 4 —
4 — RESİM VE
Reyhanl, 5 — M uhakkak, 6 — Tevki’, 7 — ince tevki’,
N A K IŞ :
8 — Talik, 9 — İnce Talik, 10 — Divanî, 11 — Celî
Divanî, 12 — R ık ’a, 13 — tcaze (Bu tablo son devir
O ıı
yedinci
asırda
hattatlarından A. K âm il A kdik’in eseridir)
da
nakkaş
ve
res-

2326

samlar yetişmekte devam etmiştir. Musavvir diye anılan ressamlar bu asırda da
Batı’daki resim tekniği ile değil m in ya­
tür esasları dahilinde çalışıp eser vermişdir. H attatlara ve hayatlarına dair geniş
bilgilerim iz olduğu halde hayatlarını sırf
nakkaş ve ressamlıkla doldurmuş, m ü ­
him siyasi bir hâdiseye karışmamış sa­
natkârlarım ız hakkında kifayetli bilgiye
sahip değiliz. Bunutı sebebi, nakkaş ve
m usavvirlerin hayatlarına, şahsiyet ve eserlerine dair kitaplar yazılm am ış olm a­
sıdır. Nakkaş ve ressamların bazılarının
şairlik, şeyhlik, hattatlık, musikişinaslık
tarafları da varsa, veyahut da herhangi
bir m ühim siyasi hâdiseye karışmışlarsa
kendilerinden bu vesile ile bahsedildi­
ğinden varlıklarından haberdar olmakta,
pek azını da imzaları vasıtasile tanım ak­
tayız. İşte bu sebepler yüzündendir ki,
Avrupa müzelerine in tik al edenler bir ta,
rafa, Topkapı sarayı ile İstanbul'un bazı
kütüphanelerindeki eserlerin ciltleri ara­
sında 15 bin kadar m inyatür resim b u ­
lunduğu halde, bunları meydana getiren
sanatkârların pek azının hüviyetine dair
kifayetli sayılamıyacak m alûm ata ancak
sahibiz.
On altıncı asırda olduğu gibi oıı ye­
dinci asırda da gerek saraya bağlı, ge­
rekse saray dışında serbest çalışan n a k ­
kaşlar vardı. Hüküm ete bağlı nakkaşla­
rın çalıştığı yer Sultanahm ed’de Aslanhane civarında idi. Nakkaşbaşı kârhanesi
denilen bu yer bir takım kârgir hücreler
toplulu ğu halindeydi. Ü çüncü cildin 1272
ve 1576 ncı sayfalarında ismi zikredilen
şair Mustafa Sâi ( ölüm ü 1596 ) aynî za­
m anda nakkaştı. M im ar Sinan’ın biyogra­
fisinden bahseden « Tezkeretül-bünyan $
adlı eseri ile meşhur olan S âi’nin çağda­
şı olan başka nakkaş ve ressamlar da
vardı. Bu arada isim lerini tespit edebil­
diklerim iz Nakkaş Haşan Paşa, Kalender
ve Nakşî’dir. B irinci Ahmed zamanında
kısa bir m üddet sadaret k aym akam lığın­
da bulunm uş olan Nakkaş Haşan Paşa, Üçüncü Mehmed zam anında ( O rhan Burian, B abıâli nezdinde üçüncü Ingiliz elçi­
si Lello’nun m uhtırası S: 72 ) saray n ak ­
kaşı idi. Sultan ü çü n cü M ehmed’in Eğri
fetihnamesindeki dört m inyatür ( Ernst
Diez - Oktay Aslanapa, T ürk sanatı S:
276) Nakkaş Haşan P aşanındır. Doğum
ve ölüm tarihleri belli olmayan, on a ltın ­

cı asrın sonlan ile on yedinci asrın baş­
larında yaşadığı anlaşılan ressam Nakşî’nin asıl adı Ahmed M ustafa’dır. Dr. A.
Süheyl Ü n ver, ressam Nakşî’ye ait ese­
rinde bu sanatkârı daha ziyade on ye­
dinci asır adamı olarak kab ul eder. Taşköprülü-zâde’nin < Şakayık-ı Numaniye »
sinin tercümesindeki 19 adet m inyatür
tarzı resim Nakşî tarafından yapılm ıştır.
Birinci Ahmed için hazırlanan « Falna­
me » deki resimler « K ale n d e r» in elin­
den çıkm ıştır. Bu asrın şair, hattat ve
m usikişinaslarından Dukakin-zâde Fasih
A hm ed’in ressamlık tarafı da vardır. Şahabeddin T'zluk tarafından yazılm ış olan
s M evlâna’m n ressam ları» adlı eserde,
Mevlevi Fasih A hm ed’in de ressamlık ta^
rafına temas edilmekte ve îb n ü l Em in
M ahm ud Kem al’in kütüphanesindeki bir
eserden naklen meszkûr şahsın bir kalyon
resmi verilmektedir. Yine ayni kitapta
Fasih A hm ed’in resimde Fennî Ahmed
Dede'nin yetiştirmesi olduğu söylenmek­
te kendisini yetiştiren Fennî gibi portre
ve duvar resimleri yapmış olduğu b ild i­
rilmektedir. Fasih Ahmed gibi bir mevlevî şeyhi olan Fennî Mehmed Dede ( ölü m ü 1708 ) de devrin usta rcssamlarındandı. Rum elihisarfnda oturan Fenni
Mehmed Dede burada bir köşk yap tır­
mıştı. Bu köşkün duvarları Kara Cafer
adında bir ressamın freskleriyle süslen­
mişti.
O n yedinci asrın mevlevi ressamları
m eyanında Esedi ve Solak-zâdo Miskalî
Bihzad da meşhurdur. Asıl adı Asarı olan
Esedi pek çok aslan resmi yaptığı için
bu mahlası almıştır. M iskalî Bihzad ( ölü m ü 1653 ) hayvan resimleri ve m uha­
rebe sahneleri resmetmekte mahirdi.
M iskalî Bihzad, m üverrih Soiak-zâde
Mehmed H em dem î’n in ressam olarak ta­
şıdığı adıdır. Bir de kendisi gibi m uha­
rebe sahnesi resimleri yapan arkadaşı
Tiryaki Osman Çelebi vardır. Bunlardan
başka Dördüncü Mehmed zam anında Edirne’de yaşamış Â bi isim li bir Türk res­
samla Fajia ( A. Süheyl Ünver, Ressam
Nakşî hayatı ve eserleri S: 19-22 ) adlı
bir yabancı ressamın da ismine rastla­
maktayız. O n yedinci asırda yaşamış nak­
kaş ve ressamlar sadece bunlar değildir.
İsim lerini saydıklarım ız herhangi b ir se­
beple adları bazı eserlere intikal etmiş
kimselerdir. Şayet bu asırlara ait ehli hi-

ref defterleri tetkik edilirse hem de ulûfeye müstahak birçok sanatkâra rastla­
nır. Esasen devamlı şekilde vazife gören
m iri nakkaşları vardı. M iri nakkaşların
b ir kısmı vezir, beylerbeyi, sancakbeyi,
tım ar ve zeamet sahiplerinin beratlarını
nakışlarla süslerlerdi. M iri ressamlar
Sultanahm ed’deki kârhanelerinde, hususi
ressamlar da şehrin m uhtelif yerlerinde
bulunan dükkânlarında çalışırlardı. Ev­
liya Çelebi kendi yaşadığı devirde İstan­
b u l’da ( Seyahatname C: 1, S: 440 ) dört
resimci dü kkânânda k ırk tane ressam ve
nakkaş çalıştığını bildirmektedir.
O n yedinci asırda güzel ciltler ve k i­
tapların baş ve kenarlarını süsleme sana­
tı olan m üzehhiplik sahasında ince eserler meydana getirilmesine devam edilmiştir. Ciltlerde kapağın dış ve biraz
da iç yüzü süslenirdi. Ortada « şemse»
denilen yuvarlak veya oval bir m adal­
yon, köşelerde de * köşebent » denilen
süsler yapılırdı. Kapaktaki süsleme kom_
pozisyona ve m otifler iç taraftaki tezhip­
le benzerlik arzeder ve um um i ahengin
teessüsüne pek dikkat edilirdi. Şemsele­
rin ik i ucu uzatılarak süsleme yapılırsa
böylelerine « Salbekli şem se» denilirdi.
Cilt kapaklarında m ukavva üzerine keçi
derisinden sahtiyan bazan da kumaş ge­
çirilir, kapak süsü bunun üstüne oyma,
kabartm a veya renkli tezyinat halinde iş­
lenirdi. Ciltlerde yer alan motifler, ne­
batî ve çiçek m otifleri idi.
Tezhip sanatı on yedinci asrın sonla­
rına doğru eski hız ve güzelliğini kay­
betmeye başlamıştır. Bu asrın hattatla­
rından Derviş A li’nin yazılarının tezhibini
Sürahi Mustafa Efendi, Çinici-zâde A b ­
durrahm an Efendi’ninkileri Baruthaneli
A bdullah Çelebi, Hafız Osm an Efendininkilerini de birader-zâdesi olan Bayram pa­
şa türbedarı Hafız Mehmed Çelebi yap­
mıştır. O n yedinci asrın diğer m ühim
m üzehhipleri A bdullah Efendi, Yenibahçeli K ara M ahm ud, Beyazî Mustafa Efendi, fnadiyeli İm am, A ntalyalı A li,
K am bur Haşan Çelebi isimlerindeki şa­
hıslardır.
5 — M İM A R Î :
On altıncı asrm sonlarına doğru İda­
rî sistemde aksaklıklar başgöstermekle
beraber, on yedinci asra girilirken haşmet

ve kudret um um i havada yine de h â­
kimdi. Bozulmağa doğru giden daha z i­
yade idare ve devlet idaresi ahlâkıydı.
Fakat Osmanlı cemiyetinde, istilâ devri­
n in insan benliğinde yarattığı büyüklük
ve kudret atmosferi yaşamakta berde­
vamdı. İstanbul yine, Basra'dan B udin’in
ilerisine, K ırım ’dan Fas sınırına kadar uzaııan topraklara hükm eden devletin
merkeziydi. Bu kadar geniş sahada yaşıyan büyük değerler yine İstanbul’a ko­
şup geliyor, bu geniş toprakların fik ri­
yatı yine İstanbul’dan besleniyordu. On u n içindir ki, A nadolu’da b irbirini ta­
kiben isyanlar vuku bulmasına, cephe­
lerde eskisi gibi süratli zaferler kazanılamamasına rağmen, Osmanlı sanatkârı gö­
rüş, düşünüş ve yaratma hususunda haş­
met devrinin havasından, tabii bir tekâ­
m ü l neticesinde ulaştığı üslûptan çabu­
cak sıyrılıverecek değildi. Esasen cemi­
yette haşmet devrinin malzemesi de mevcud olmakta devam ediyordu. İşte bu ha­
va ve üslûbun yaşaması, insan ve madde
halinde malzemenin mevcudiyeti sayesin­
dedir ki, m ali im kânlar elverdiği zaman
on yedinci asırda da haşmet ve güzelliğin
ifadesi olan m im ari eserler meydana ge­
tirilmiştir. Yaltıız, siyasî hadiseler kıs­
m ında görüldüğü üzere, bu asırda devlet
dağdağalı meselelerle uğraştığı, zaman
zaman şiddetli m alî sık ın tılar çekildiği
için meydana getirilen m im arî eserlerin
sayısı bir Önceki asırdakine nisbetle bir
hayli azdır.
üçü ncü cildin 1576 ve m üteakip say­
falarında m im arim izde klâsik üslûbun
doğması ve gelişmesi hakkında bilgi ve­
rilmişti. K lâsik üslûbun gelişip yücelme­
sinde eşsiz emekleri geçen dâhi m im ar
Sinan 1536 dan 1587 yılm a kadar devam
eden yarım asırlık m im arlığı zam anında
bir hayli de adam yetiştirmişti. Onun
sağlığında b ilfiil yanında çalışmış olan­
lardan m im arbaşılık edenler olmuştur.
Sinan’dan sonra M im ar Davud on sene
m im arbaşılık etmiş, onu 1598 de Dalgıç
A hm ed Ağa takib eylemiş, Dalgıç Ahmed’in arkasından da S edefkâr Mehmed
Ağa mimarbaşı tayin edilmiştir. Tophane
çeşmesi (1611) , İstavroz mescidi (1612),
Tersane kasrı (1613) onun m im arbaşılığı
devrinin yapılarıdır. M im ar Mehmed Ağayı ebedileştiren ve ctıun ne büyük bir

değer olduğunu ortaya koyan eser şüp­
hesiz Sultanahmed camiidir.
A li Em irî kitaplığında 93 numaraya
kayıtlı * M im ar Mehmed Ağa ve Risale-i
Mimariye » adlı ve Cafer Çelebi tarafın­
dan kaleme alınm ış mecmuada kaydedil­
diğine göre ; Mehmed Ağa Hicrî 970 yı­
lında İstanbul’a devşirme acemi oğlanı
olarak gelmiş, bir sene sonra Hasbahçe'ye alınmıştı. Mehmed Ağa burada önce
m usiki öğrenmeğe başlamış, fakat m usi­
kinin çalgıcılık olduğuna dair kendisine
telkinlerde bulunulm ası üzerine m im a rlı­
ğa meylederek Hasbahçede verilen hen­
dese derslerini takibe başlamıştır. H en­
dese dersinin verildiği kârhanedeki üstadlar, aradan bir m üddet geçtikten son­
ra ders veren hocaya :
t—■ işbu ferzend senin tahkikatını
pesend kılıp sedefkârlık ve m im arlık sa­
natlarına arzumend oldu » demişlerdir.
Sedefkârlık ve m im arlığa istidadı
olduğu anlaşılan, ayni zamanda bu yol­
da fevkalâde gayret sarfettiğinde şüphe
bulunm ayan Mehmed Ağa, seçtiği mesle­
ğinde ilerlemek üzere çalışmalara devam
etmiş ve Sinan da dâhil olduğu halde
devrin mühendis ve m im arlarından ders
görmüştür. Mezkur risalede beyan olun­
duğuna göre, Mehmed Ağa sedef işleri
yaparken M im ar Sinan :
*■
— Aferin kalfa, bi nazir iş işlemiş­
sin, şimdi bu senin işini işler adam yok­
tur. »
G ibi sözler söyliyerek onu sedefkârlıkta ilerlemeye teşvik eylemiştir. Bir
gün padişah ü çü n cü M urad’a takdim edilmek üzere bir şey yapması tavsiye­
sinde bulunmuş, o da geometrik desenli
b ir Kur'an rahlesi hazırlamıştır. Risale­
deki ifade ile :
« Mehmed Ağa m erhum Koca Ağa S i.
nan’ın pend-ü nasihasiti üzere ilm-i hen­
desede olan eşkâl-i m akbule ve adla’: bir
birine mevsûle ile rahl uslübunda tuhfe-i rüzgâr makulesi bir tilâvet iskemlesi
işleyüp 998 ( M: 1589/1590 ) senesinde
pad işaha» sunmuştur. Sedefkârlıktaki
mahareti dolayısiyle ¿Sedefkâr» kelim e­
si bir ünvan halinde ism inin yanm a yer­
leşen Mehmed Ağa sarayda bu sahada
yetişirken kendisinden önce mimarbaşılık m akam ını işgal eden Dalgıç Ahmed
Ağa ile birlikte sedefkârlardan Ahmed

Usta ( İsmail Ünal, Güzel Sanatlar mec­
muası sene 1939 S: 137-139) adında b i­
rinden ders görmüştür.
İşle böylece hem sedefkârlık hem de
m im arlık öğrenmiş olan Mehmed Ağa,
Dalgıç Ahmed'den sonra mimarbaşı ol­
muştur. O nun bu vazifeye 1014 ( M ilâdi :
1605 - 1606 ) yılınd a ( Tarih Dergisi No:
13. S: 78 ) tayin edilmiş olduğu anlaşıl­
maktadır.
Birinci Sultan Ahmed, Zitvatorok
muahedesi akdedilip de sulhe kavuşulun­
ca bir cami yaptırm ak istemiştir. Padişah
evvelâ Em inönünde inşaatı yarım kalmış
camii tam am latm ayı düşünmüş, sonra
bundan vazgeçmiştir. Yeni yaptıracağı ca­
m in in yeri hususunda en nihayet Atmeydanı’nm kıble tarafı üzerinde karar k ı­
lınm ıştır. Bunun üzerinedir ki, o sırada
bu sahada mevcut Ahmed Paşa sarayı,
Sokullu sarayı, aslanhane, m iri ambarı
ve bazı dükkânlar parası ödenerek is­
tim lâk edilmiştir.
Cafer Çelebi’nin yukarıda adı zik­
redilen risalesinde belirtildiğine göre,
M im ar Mehmed Ağa yapacağı binanın re­
sim ve plânını çizerek inşaata başlıyacağı zaman padişaha göstermiştir. 8 ekim
1609 ( 9 receb 1018 ) da caminin temel a t­
ma merasimi yapılm ıştır. Padişahın vur­
duğu ilk kazma ile işe başlanmış ve S u l­
tan Ahmed terleyinceye kadar temel kaz,
m ıştır. Bu merasim esnasında Sadrı âzam
Kuyucu Murad Paşa, Şeyhülislâm Hoca
Sadeddin-zâde Mehmed Efendi ve Şey
Ü sküdari Aziz M ahmud Hüdai Efendi de
temel kazısına iştirak etmişlerdir. Cami
inşaatı bitince 9 Haziran 1617 de ibadete
açılmış, kasrı hum âyun, hastane, türbe,
mektep, sebil, odalar, dükkânlar ve han­
dan ibaret etrafındaki inşaat da ayni se­
nenin kasım ayında sona ermiştir. Sul­
tanahm et camii inşaatı için 1811 yük 2944
akçe ( Süleymaniye camiindö 597 yük
60180 akçe ) sarf edilmiştir.
SuLtanahmed camii bir esas kubbeyi
destekleyen dört yarım kubbe ve köşe­
lerde dört küçük kubbeden meydana ge­
tirilm iş âlıenkli, güzel ve olgun bir eser­
dir.
İstanbul’daki büyük camilerin iki
gruba ayrıldığı görülür. Bir büyük kub­
be ile ik i yarım kubbeden ibaret grupta
Bayezid ve Süleymaniye camileri; bir

2329

büyük kubbe ile dört yarım kubbeden
ibaret grupta da Şehzade, Sultanahmed.
Yenieami ve Fatih camileri vardır. Bir
merkezî kubbe ile ona destek olan dört
yarım kubbe şeklini öııce M imar Sinan
Şehzade Camiinde tatbik etmekle bera­
ber. Sedefkâr Melımed Ağa Sultanahmed
camiinde bunu daha da geliştirmiştir. Sümaııiye kubbesini tutan menşuri payeler
yerine Sultanahmed kubbesi yuvarlak ve
iri bir sütün manzarası verilen payeler
( pilpaye ) üzerine oturtulmuştur. Bu pa­
yeler halk dilinde fil ayağı diye a n ıl­
maktadır. Şehzâde camii payelerinin yal­
nız üst kısmında bulunan yivlemeler bu­
rada en alttan başlıyarak görünüşe hafiflik kazandırır. Bunun için Sultanahmed
payeleri Şehzâde cam ¡minkinden daha
kaim olduğu halde göze ağırlık vermez.
Sultanahmed camiinin orta kubbesi dört
muazzam sivri kemerle pandandifier üzerine oturmaktadır, yarım kubbeleri ta­
şıyan kemerler de sivridir. Buna karşılık
bütün pencereler yuvarlak kemerli olup

böylece iki kemer şekli ahenkli bir ter­
kibe kavuşturulmuştur. Duvarlar cazip
bir çini dekoru ile süslenmiştir. Çiniler­
de hâkim renk koyu ve açık mavidir.
Topkapı sarayı binalarında mevcut çini­
lerden sonra en zengin çini koleksiyonu
burada mevcuttur. Tarihî kayıtlara göre
20143 parça çini sarfedilmiştir. 60 - 70
türlü çini kompozisyonu görülür.
Sultanahmed camii 54 x 72 ölçüsü ile
( Süleymaniye 63x69 ) İstanbul’un en
büyük camiidir. Bu eserde mekân ahengi,
büyüklük, ihtişam ve süsleme birbirine
mezcedilerek bir m im ari âbidesi meyda­
na getirilmiştir. Ernst Diez, bu cami
( Türk sanatı S: 161 ) için :
« İstanbul’un en büyük camii olan
Sultanahmed camii mekân tesiri bakı­
m ından Süleymanij'e camiine âdeta mey.
dan okumaktadır.
« Mekân tesiri bakım ından hem Ayasofya’yı hem de Süleymaniye’yi geri bı­
rakan, İstanbul’un en büyük ve en ifa­
deli mekân eseri olan bu yapı tamamıyle

B ir asır evvel S ultan ahm e d C a m i’in in iç avlusu (B a rtle tt’ten)

lerinden birisi de Emiııönü'ndeki Yeni
camidir. Hacım bakım ından Süleymaniye ve Sultanahmed" den
biraz küçükse
de klasik üsluptaki yedi büyük âbide­
m izin arasında sayılır. Yeni cami'nin in ­
şa işi maccralı olmuş,
onaltmcı asrın
sonlarında başlandığı halde onyedinci as­
rın ikinci yarısı içinde bitirilmiştir. Ca­
m inin, temellerim atan ilk m im arı Dsvud Ağa, inşaatı bitiren son m im arı da
Mustafa Ağadır.
M imar Davud Ağa, Koca Sinan’ın am eli ve nazari derslerinden istifade eden, hasbahçedeki m imarî mektebinden
yetişme bir şahsiyettir 1573 te suyolu
nazır: sıfatiyle resmen Sinan'la birlikte
çalışmıştır. 1582 de suyolu nazırlığından
ayrılmış, Sinan’ın ölüm ü üzerine de m i­
marbaşı olmuştur. Çarşamba’da Kızlarağası Mehmed Ağa camii (1585) ve Sarayburnu’nda İncili Köşk ile Sepetçiler
Sultanahmed camii fazla ışıklı ou 1 köşkü, Çarşı kapı'da Sinan Paşa medre­
camidir. Cami bu haliyle uhrevî bir m is­
sesi ve türbesi onun eseridir.
tisizmden ziyade ferah ve aydınlık bir
üçüncü Mehmed’in annesi Safiye
sofada duyulan dünyevi duygular uyan­
Sultan bir cami yaptırm ak kararını ve­
dırır gibidir. E. Mamboury bu noktaya
rince inşaat için Bahçekapı tarafı seçil­
temasında: *Cami içine ışık 260 pence­
miş ve inşaat hududu içinde bulunan bir
reden girmekte ise de bunların onsekikilise, b ir sinagog ve yahudi evleri is­
zinci asra kadar baki kalm ış olan renk­
tim lâk edilmiştir.
li camların zamanla vuku bulan tam ir­
Caminin temeli 23 ağustos 1597 (10
lerde maalesef değiştirilmiş olmasından­
muharrem 1006) de yapılmıştır. Arazi
dır. Bugün mevcut olan âdi ve renksiz
m ünhat ve dolma olduğundan temeller­
camlardan öyle şiddetli bir ziya mebzuden su çıkmıştır. Müverrih Selânikî’ye
len nüfuz etmektedir ki, vaktiyle hafif
göre; gece gündüz tulumbalarla bir de­
bir loşluk içinde görünen çinilerle ha­
ğirmen döndürecek kadar su boşaltılm ış­
lıların letafeti tamamen zayi olmuştur.
tır. Bu vaziyet karşısında M imar Davut
Cami ihtişam hususunda kazandığını sa­
Ağa, Sinan’ın B üyük Çekmece köprüsün­
m im iyet ve istiğrak cihetinden kaybet­
de yaptığı gibi büyük kazıklar çaktırıp
miştir. Bir derecede ki bir ibadetgâhm
başlarını kurşun başlıklarla birleştirdik­
dahilinden ziyade geniş bir sarayın bü­
ten sonra temel taşlarını bunların üze­
yük ve mutantan bir dairesi tesirini ver­
rine oturtmuştur. Abdulkadir Efendi’nin
mektedir» demekte. Ernst Diez ise ay­
«Vekavi-i tarihiye» sinde (Sayfa: 40 ni mevzuda: «Eseri
yaratan Sedefkâr
44) belirtildiğine göre: caminin duvar­
Mehmed Ağa gerçi Sinan’ın bir plânını
ları yerden bir zira’ (75.8 santimetre)
ele almış ve dış görünüşte de eski gele­
yükseldiği sırada Ramazan münasebetiy­
neğe uymuş ise de cam inin içi, m uaz­
le inşaat m ahallinde kandiller yakılm ış­
zam yuvarlak payeler, bol m iktarda ka­
tır. Fakat bu arada M imar Davud Ağa
lem işleri ve çini
kaplamalar, sayısız
veba salgınında ölm üştür (1007 - m ilâdi
pencerelerden giren bol ışıkla Sinan ca­
1598/1599). Bunun üzerine yeni M im ar­
m ilerinin m istik atmosferinden tamamiybaşı Dalgıç Ahmed Ağa cami inşaatına
le ayrı bir tesir bırakıyor ve Arseven’in
nezaretle de vazifelendirilmiştir. 1603 te
doğru olarak belirttiği gibi camiden çok
Üçüncü
Mehmed’in ölmesi ve annesi
bir sarayı andırıyor* mütaleasında b u ­
Safiye Sultan'm Eskisaray’a nakledilm e­
lunmaktadır.
si (1603) üzerine inşaat durmuş, aradan
uzun yıllar
geçtiğinden yahudi evleri
Onyedinci asrın m ühim m im ari eser­
merkezi dört yarım kubbe sisteminin bir
tek eksenli ik i yarım kubbe sistemine
üstünlüğünü isbat etmektedir. » diyor.
Osmanlı eseri büyük camileri Ayasofya ile mukayese eden ayni m üellif, bu
bahsi de şöyle bağlam aktadır :
« Mukayeseli saııat tarihi müşahede­
leri ile Osmanlı camilerinin heyecan ve­
ren büyüklüğü ve yüksek sanat üstün lü­
ğü hiçbir zaman azalmış olmaz. Ayasofva
gibi bunlar da yapı tekniğinin birer ha­
ritası olan yüzyıllar boyunca İstanbul’u
altüst eden yer sarsıntılarına m uvaffaki­
yetle karşı koymuşlardır. Yeryüzünün
bütün kültürlü milletleri içinde yalnız
Türkler Ayasofyanm çok hayranlık uyandıran kubbe sistemini ele almak, on­
dan varyanslar çıkarmak ve nihayet ö l­
çü itibariyle onu aşmak cesaretini göster,
mişlerdir » .

2331

c iva n kaplam ış ve etraf mezbelelik ha­
lin i alm ıştır. Nihayet aradan yarım asır
geçtikten sonra D ördüncü
Mehmecf'in
annesi Hatice Turhan S ultan'm bir cami
yaptırm a arzusunda bulunm ası inşaatın
yeniden ele alınm asına âm il olmuştur.
Netice itibariyle, 22
tem m uz 1661 (25
zilkade 1071) de duvarlardan bir sıra
taş sökülm ek suretiyle (Silâhdar tarihi
C: 1, S: 218) inşaata yeniden başlanm ış­
tır. Bu cam inin m im arlığın a Mimarbaşı
Mustafa Ağa m em ur edilmiştir. Her tü r­
lü inşaat bittikten sonra, Silâhdar tari­
hindeki (C: 1 ,S: 390) kayda göre, 20
rebiülahır 1076 (30 ekim 1665) da pad i­
şahın huzuru ile açılışı yapılm ıştır. B u ­
na m ukabil cam inin üzerindeki tarihin
1074 oluşunu, inşaatın bu y ıl içinde b it­
tiği, açılış töreninin ise, ik i sene son­
ra yapılm ış bulu n du ğu şeklinde izah ge­
rekir. Yenicam inin inşasına üç bin sek­
sen kese akçe sarfedilm iştir ki. bu o za­
m anın ölçü ve rayicine göre bir buçuk
m ilyon kuruş eder. C am inin b ü tün ya-

B ag dad k ö ş k ü n ü n iç in d e n b ir g ö rü n ü ş

zıları hattat Tenekeci-zâde İbrahim Efendi’nindir.
Yenicam i de S inan'ın Şehzâde, Sedefkâr Mehmed A ğa’n ın Sultanahm ed’i gi­
bi bir büyük kubbe ile bunu tu tan dört
yarım kubbeden
m ürekkeptir.
Yalnız
büyük kubbe diğer Örneklerden daha siv­
ridir. Bu hal, dış görünüşü itibariyle âbidenin ehramiyetinde biraz keskinleşme
tesiri bırakm aktadır. Nitekim b u duru­
m u klâsik nizam ın zayıflayışı şeklinde
tefsir edenler vardır. Cam inin tam ve
yarım kubbeleri kemerlerden sonra istâ lâ k titli bir silmeyi m üteakip inşa edil­
miştir. Bu şekilde geniş ve süslü silme
başka hiç bir camide m evcut değildir.
Bu cami de çinilerle süslüdür.
Yenicami de diğer örneklerde oldu­
ğu gibi bir takım yapılar topluluğunun
arasındadır. Bu arada cam inin doğu k ö­
şesinde kemer üzerindeki H ü n k âr kasrı­
n ın iç tezyinatı dikkate değer. Cami ile
beraber yapılan diğer binalar Darülkurra (iş bankasının
yerinde id i), sıbyan
mektebi. Valide türbesi, Mısırçarşısı, se­
bil ve m uvakkıthanedir. B ugün Mısırçarşısı diye anılan çarşı
M ısır'dan ve
M ısır yoluyle Yemen ve H indistan’dan
getirilen şeker, baharat, pam uk gibi eş­
yan ın satılm asına tahsis edilm işti.
Bu
satıştan elde edilen para cam inin vak ıf
gelirlerine dahildi. Yenicam i’n in son m i­
m arı Mustafa A ğ a’nın yaptığı binalar»
dan biri de Davutpaşa kasrıdır. Bu kasrın
inşaatına
Yenicam i’n in açılış töreninin
yapıldığı 1665 y ılınd a başlanm ıştır. M i­
m ar Mustafa Ağa
Boğaz
hisarlarının
(Çanakkale boğazı) da m im arıdır. H isar­
ların inşaatına 1659 ağustosunda başlan­
m ış 1661 tem m uzunda bitirilm iştir.
Onyedinci asırda
yapılm ış dikkate
değer binalar arasında Topkapı sarayın­
daki Bağdad ve Revan köşklerini de zik ­
retmek lâzım dır. Bu köşkler M im arbaşı
Haşan A ğa’n ın eseridir. Bunlardan b il­
hassa Bağdad köşkü m u htelif T ürk sa­
nat şubelerine ait örnekler ihtiva eden
bir eserdir. M im arî
bakım dan dikkati
çeken Bağdad köşkünün, büyük kubbeli
salon ve bunu çeviren haçvari dört k ı­
sa kollu plânı, Ç in ili köşkte başlıyan m e­
k ân gelişmesinin b ir (O k tay Aslanapa,
T ürk sanatı S: 184) devamı olup, A v ru ­
pa’da rönesanstan baroka olan gelişme­
yi andıran bir tesir bırakm aktadır.

2332

I

M üh im m im ari eserleri vesilesiyle isim lerini zikrettiğim iz mim arbaşılardan
başka bu asrın diğer m im arb aşılan M i­
m ar K asım Ağa, (1640 - 1644), M imar
İsmail Ağa (1391), M im ar Meluned Ağa
(1697), M im ar Elhac H üseyin (Ahmed
Eefik, Türk
m im arları S: 72) Ağadır.
Bu vesile ile şunu da söylemek lâzım dır
ki, devlet emrinde çalışan m im ar ve m ü ­
hendisler sadece bu şahsiyetlerden ib a­
ret değildi. Ser m imaran-ı hassa denilen
m im arbaşılar diğer b ü tü ıı m im ar ve m ü ­
hendislerin başı ve
âm iriydi. Nitekim.
Tarih dergisinin 13 üncü sayısında «D al­
gıç Ahm ed Paşa» başlıklı, 5-6 ıncı sayı­
sında «Osm anlı m im ari tarihinin arşiv
kaynakları» başlıklı, A rkitekt Mecm ua­
sının 12 inci sayısında «Hassa m im arla­
rı» başlıklı tetkik yazılarında arşiv ve­
sikalarından çıkarılm ış bir sürü m im ar
ve m ühendis ismi sıralanmıştır. îstanbuldaki m im arlardan başka vilâyet ve san­
caklarda da m im arbaşı ve m im arlar v ar­
dı. Meselâ 1592-1593 yıllarında Trablusşam vilâyetinde Osman adlı bir m im ar,
Hacı Hüseyin Ağa adm da da bir başmim ar görüyoruz.
6 — ÇİN İ, SE D E F

VE O Y M A C IL IK

Türk çiniciliğinin onaltıncı asır son­
larına kadar gelen duru m u n a dair ü ç ü n ­
cü cildin 1580 inci
sayfasında um um î
bilgi verilm işti. Burada da onyedinci asırdaki vaziyet anlatılacaktır.
Türk çiniciliği onyedinci asırda da
güzel eserler vermekte devam etti. Çe­
şitli m im ari eserlerimizde mevcut örnek­
lerle çiniciliğim izin ilerleme durum unu
olduğu gibi gerilemesini de tespit etme­
m iz m ü m k ün olm aktadır. Onyedinci as­
rın başında çinicilikte bir sarsıntı dev­
rin in atlatıldığı anlaşılm aktadır. Bu sar­
sıntın ın daha ziyade teknik cihete in h i­
sar ettiğini gösterecek taraflar m evcut­
tur. Zira bu yıllarda yapılan çinilerde
terkibin k alıp basmaya m eylettiği, renk­
lerde birbirine karışm alar v uku bulduğu
(Feyzullah Dayıgil, İslâm ansiklopedisi
çini maddesi ve V ak ıflar dergisi sayı 2,
S: 224) görülm ektedir. M aam afih, asrın
başlarında çini sanatkârının yaratma ka­
biliyetinin devam
ettiği
Sultanahm ed
camiinde m evcut çinilerdeki çeşitli k o m ­
pozisyonlarla belli olm aktadır. Asrın or­

talarına doğru çinicilikte son bir yüksel­
me noktasına daha ulaşılm ıştır. Bağdad
köşkü, Topkapı sarayındaki sürnıet oda­
sı, Ü sküdar’da Kösem S ultan ’ın yap tır­
mış olduğu Ç in ili camideki örnekler b u ­
n u n delilidir. Bu devrede yapılan çin i­
lerde imza ve tarihe de rastlanmak tadır.
M otif ba kım ından daha önceki devirden
şiddetle ayrılan
nokta ise, Mekke ve
Medine tasvirlerine rastlanmasıdır. As­
rın ikinci yarısında 1668 den sonra k a li­
tede düşme vuku bulduğu açıkea belli
olm aktadır. Bu devrin çinilerine harem
dairesinde bir yangından sonra kanulan
çiniler örnektir. Onsekizinci asra g irilir­
ken çinicilik can çekişmeye başlamıştır.
Üsküdar’da
Yeni-valde
camii çinileri
böyle bir devrin eseridir. Topkapı sara­
yında 1719 da yapılan ü çü n cü Ahmed
k ütüphanesinin çinileri Boğaziçinde K a­
ra Mustafa Paşa
yalısından sökülerek
getirilm iş şeylerdir.
Osm anlı çinilerinin im al yeri, daha
önce de be lirtildiği üzere İznik ve K ü ­
tahya’dır, Bilhassa İznik pek m ühim dir.
Başvekâlet arşivinde mevcut (M ühim m e
defteri sene 1016, no: 76, S: 118) bir ya­
zıdan anlaşıldığına göre; çini im alâtında
k u lla nılan toprak Kütahya'da çini
ve
fincan işleyen ustalar vasıtasiyle Afyonkarahisar civarından tem in olunup îzn ik ’e gönderilmekteydi. İznik çinilerinin

O n y e d in c i asırd a A n a d o lu m a m u lâ tı bîr
tabak

2333

en fazla sarf edildiği yer İstanbul’du. Ç i­
nilerle süslenecek bir bina inşaatına g i­
rişilince Izn ik ’e çini ısm arlam rdı. Sultanatımed ve Yeniteami inşa edilirken çi­
nileri İznik’e ısm arlanm ıştı. Yenicami'deki yazıların hattatı Tenekeci-zâde İb ­
rahim Efendi İznik'e kadar giderek (Müstakim-zâde Sadeddin. T uhfetü’l-hattatin,
S: 48) Ç in i üzerine
yazılacak yazılar;
bizzat orada tespit etmişti. İstanbul’da
saray ile ilg ili b ir iş için çiniye ihtiyaç
duyuldu m u İznik
kadısına hüküm ler
gönderilirdi. Meselâ D ördüncü ile n m e d
Davud Paşa kasrım yaptırırken
İznik
kadısına Ağustos 1665 tarihiyle şu yazı
yazılm ıştı: «Asitâne-i saadetimde b iifi’il
m im arbaşı olan M ustafa zide meeduhu
arzuhal idüp bizzat Cenab-ı devletmeabirci için Davudpaşa bahçesinde müceddedeıı odalar ve ham am bina olunm ak
ferm anım olmağla zikrolunan odalar ve
ham am binası için ziyadesiyle kâşi lâ ­
zım ve m üh im olmağa taht-ı kazanda
kâşi işleyen üstadları cem idüp lâzım

S ulta r.a h m e d C a m l’in d e k i nefis ç in i p a ­
n o la rd a n b iri

gelen boya ve sair m üh im m a tı tedarik
ve kâşileri İşlettirüp Asitâne-i saadetim­
den varan kâşicibaşı Mustafa'ya akçesiy­
le verdirüp b ir gün m ukaddem Asitâne-i
saadetime irsal idesin*.
İznik çinileri harice de satılıyordu.
Tüccarlar İznik’te çini
yaptırıp harice
sevdediyorlardı. T ürk çiniciliğinin
en
güzel örneklerini verdiği onaltıncı asrın
ikinci yarısında İstanbul’da çini ihtiyacı
da pek fazlaydı. Bu sebeple S in an ’ın ha­
lefi olan M im ar Davud Ağa divana m ü ­
racaat ederek m iriye ait çiniler tamam
olm adan harice çini
satılm am ası
için
(Ahm ed Refik, Türk
m im arları S: 66 )
İznik kâşicibaşısına şiddetli hük üm le r
göndertmişti.
İzn ik ’te m u htelif çini im alathanele­
ri mevcuttu. B un lar zam an zaman aza­
lıp çoğalmıştı. E vliya Çelebi buna işaret
olarak (Seyahatname C: 3, S: 8 ) İznik
kâşi (çini)
kârhaneleri
(im alâthane)
hakkında şöyle diyor: «Dokuz yerde üstad kâşi kârhaneleri vardır. Asrı Ahmed
Han-ı evvel’de üç yüz
kârhane imiş.
Ş im d i viran olm uştur. îzn ik ’in kâşiden
kâseleri, tabakları, ib rikleri değerlidir.
Diyar-ı O sm ani’de ne kadar m ünakkaş
ksşili ayna var ise, kâşileri, hep bu İz­
nik şehrinde işlenmiştir.*
Türklerin eski b ir sanatı olan ağaç
ve taş oym acılığında onvedinci asırda da
güzel eserler m eydana getirilm iştir. Ağaç oym acılıkla beraber y ürü tülen süsle­
yici sanatlardan biri de sedefçiliktir. Se­
def ya kakm a ve yahut da yapıştırm a
suretiyle yapılır. Sedef, sıcak m em leket­
ler denizlerinde yaşıyan istiridyelerin
kabuğudur. K ab u klar ham madde olarak
getirilir ve m emlekette işlenirdi. Sedefk ârlık ince m arangozlukla çok sıkı ilg i­
lidir. Sedefkârm önce ince m arangozlu­
ğu öğrenmesi gerekir. Sedef işçiliği ya­
panlar um um iyetle fildişi işçiliği de ya­
pabilirlerdi.
Sedeften iğnelik, çerçeve, kalem, k a­
şık, bıçak sapı gibi m üstakil eşya y a p ıl­
m akla beraber daha ziyade ağaç üzerine
süs yapmada kullanılm ıştır. Zaten esas
kıym etlisi de budur. Sedefle rahle, k ü r ­
sü, çekmece, eyer takım ı, ud, tam bur,
silâh nevinden eşyalar süslendiği gibi
evlerde, saray, cami ve türbelerde kapı,
pencere ve dolap gibi parçaları da süs­
lenm iştir.

2334

Türklerde sedefçiliğin hatıgi devirde
başladîğına dair kesiti
bilgiler (İsmail
Gııal, Türklerde sedefçilik, Güzel Sanat­
lar dergisi No: 6 ) mevcut değildir. Z a ­
m anım ıza in tik al eden eserlerin en es­
k ile ri onbeşinci asırdandır. O naltm cı asırda sedefçiliğe a it hem m addî eser­
ler, hem de yazılı bilgiler çoğalmıştır,
Türk sedefçiliği onaltm cı asrın son­
ları ile onyedinci asrın başlarında pek
güzel ve pek nefis eserler ortaya koy­
m uştur. S ultanahm ed camii gibi m uhte­
şem b ir pırlanta âbide meydana getirmiş
olan büyük M im ar Mehmed Ağa ayni za­
m anda iistad bir sedefçi idi. Tarihe Sedefkâr Mehmed Ağa diye geçen bu m i­
m arım ız kendisini
sarayda evvelâ sedefkârlıkta tanıtm ıştı. M im ar Dalgıç Ağa (Paşa) da k ıym etli b ir sedefkârclır.
Dalgıç A hm ed’in yaptığı eserlerden Çize­
rinde imzası bulunanlar Ü çüncü M urad
türbesinin kapısı ile Türk ve
İslâm
eserleri m üzesinde bulu n an bir cüz m u ­
hafazasıdır.
Türbe kapısının sedefleri
dökülm üştür.
Sedefkârlıkta
fevkalâde usta olan
M im ar Mehmed A ğ a ’dan kalm a b ir eser
bu g ün gösterilemiyorsa da yazılı kaynak­
larda onun bu husustaki m uvaffakiyete
ve uyandırdığı hayranlığa dair bilgiler
mevcuttur.

O n y e d in c i a sırd a ç in i ve s e d e fin süsle­
mede k u lla n ılm a s ın a engüzel örn e k Topk a p ı s a ra y ın d a k i çeşm eli s o fa d ır

m al müessese sayılan
tarafları üçüncü
eildde izah edilmiş, lıattâ um um un isti­
fadesine hizmet gayesiyle inşa olunm a­
ları bak ım ın dan çeşme, sebil, k öprü gibi
şeylerin de bu sınıfa ithallerinin m ü m ­
kün
olduğu belirtilm işti. Onyedinci asırda da bu gibi müesseselerin k u ru lm a ­
sına ve u m u m u n faydalanm asını hedef

M üh im binalarım ızda ve m üzeleri­
mizde Türk sedefçiliğinin saırat d u ru ­
m u n u gösteren bir çok örnekler m ev­
cuttur. Onyedinci asır sedefçiliğinin p a r­
çalarını ihtiva eden yapılar
arasında
Sultanahm ed camii, Yenicam i (Valde cam i’i), Topkapı sarayında Birinci Ahmed
kütüphanesi, Bağdad ve Revan köşkleri,
Valde Sultan dairesi, Çeşmeli sofa, ocak­
lı sofa m ühim dir. M üzelerim izdeki m ü ­
him eşyalar arasında ise, üzerinde «Amel-i Mehmed-i bevvabî yazısı bulunan
1025 (M: 1616) tarihli K u r’an m ahfaza­
sı, A rife tahtı ismi ile de anılan Birinci
A hm ed tahtı, D ördüncü Mehm ed’e atfe­
dilen saltanat k ayığı sanat değerleri üs­
tü n olan m ühim eserlerdir.
7 — İÇ T İM A Î M Ü E S S E SE L E R
Mektep, cami, imaret, medrese, has­
tane, kervansaray, kütüphanelerin içti-

2335

O n y e d iiîc i a s ırd a ki sedef iş ç iliğ in in za ­
r if ö rn e k le rin d e n b ir sandukce

tutan yapıların inşasına devam edilm iş­
tir, Böylece gerek İstanbul’da gerekse
Anadolu ve R um eli’n in m uhtelif şehir
ve kasabalarında yeni tesisler yükselm iş­
tir. Tabi’i b u tesislerin arasında birinci
m evkii işgal eden camilerdir. Böyle şey­
lerin meydana getirilmesi m alî im kanlar­
la sıkı sıkıya ilg ili bulunduğundan on­
yedinci asır eserlerinin onaltıncı asır
eserleri derecesinde sayıca bol olmadığı
görülmektedir. Y alnız on yedinci asırda
um um a mahsus kütüphanelerin biraz daha tekâm ülüne şahit olunur. Umuma
mahsus kütüphaneler on altıncı asırm
sonlarında (ü ç ü n c ü ciltte 1586 ncı say­
faya bakınız) kurulm aya başlanmıştı.
Sultanahm ed ve Yenicami yapıldığı za­
man cami dolaplarına kitaplar konulm uş­
tur. Ü çüncü Ahm ed bilâhara Yenicamideki k itap lığı genişletecektir, . Um um i
kütüphane meydana getirme zihniyetinin
on yedinci asırdaki tekâm ülüne en g ü ­
zel örnek K öprülü kütüphanesidir. K öp ­
rü lü Meiımed Paşa Divanyolu'nda türbe­
sinin yanında bir um um i kütüphane
meydana getirerek buraya herkesin isti­
fade edebilmesi için pek n âdir eserler
koydurmuştu. O ğlu Fazıl Ahmed Paşa
ayni yere kıym etli kitaplar nakletmek
suretiyle kütüphaneyi kitapça zenginleştirmiştir. Yine bu aileden Fazıl Mustafa
Paşa Süleym aniye’deki konağı yanında.
Amca-zâde Hüseyin Paşa da Saraçhanebaşı’ndaki medresesi yanında herkesin
istifadesine açık kütüphaneler meydana
getirmişlerdir.
Osm anlı İçtimaî müesseselerinin va­
k ıf işleriyle sıkı alâkasının bulunm ası,
bunların çoğunun b ilfiil v ak ıf müessesesine dâh il olması bakım ından v ak ıf işle­
rine kısaca göz atmak uygun olacaktır.
V akıf, dini müesseselere, yoksul ve
kimsesizlere yardım gibi İnsanî bir d ü ­
şünceden doğmuştur. Zam anla gelişen bu
İslâmî müessese, büyük ulem alar ve da­
ha sonra fık ıh ulem asının elinde devrin
ihtiyaçlarına göre ayarlanmaya çalışıl­
m ıştır. Böylece, İslâm memleketlerinde
uzun asırlar boyunca ehemmiyeti ve y a ­
yılm a sahası artarak İçtimaî ve iktisadi
hayat üzerinde derin tesirler yaratan d i­
n î - huk uk i bir müessese olarak inkişaf
ve bozulması da o cemiyetin yürüyüş tar­
zını takib etmiştir. Esasında ulvî, İnsanî

hislerin eseri olan vak ıf müessesesi, bu
hususiyetini kaybetmediğine işaret sayıla­
cak bazı hukuki usuller İhdas olunm ak su­
retiyle suiistim al edilmiştir. Şeriat esas­
ları dahilinde h u k u k î form üllerle kamüfle edilen suiistimaller on altıncı asrın
ikinci yarısından itibaren artmaya baş­
lamıştır. Bu suiistimallere hatalı icraatlariyle bizzat âm il olan hüküm darlar
vardır. Suiistim aller «aile vakıfları» te­
sislerin çok defa bariz bir şekil alm ış­
tır.
Üçüncü cildde « Toprak idare siste­
m i s başlığını taşıyan kısım da izah et­
tiğim iz veçhile, m iri arazi has, zeamet ve
tım ar halinde a y rılır ve hizm et m u k a­
bilinde vazife sahiplerine tahsis edilirdi.
Bu tahsisin mülkiyete taallûku yoktu.
D irlik sahibi vazifeden atılır veya ö lü r­
se o dirlik başkasına verilirdi. Padişahla­
rın, m îrî araziyi herhangi bir kimseye
tem lik etme yâni m ülk olarak verme selâhiyetleri de vardı. Şeriat hüküm lerine
uygun cereyan etmesi gereken bu tem ­
liklerde K an u n î’ye kadar olan padişahlar
k ıb k ırk yararcasına d ik katli davranm ış­
lar ve kolay kolay temlike yanaşm am ış­
lardı. Kendilerine arazi tem liki ricasın­
da bulunan m ukarriplerine Yavuz Selim;
« C ülûsum un başında A li Paşa’ya bazı
kariyeler tem lik etmiştim, kılıç erlerine
mahsus olan bir şeyi başkalarına tahsis
ettiğim için h â lâ nadim im a cevabını ver­
mişti.
Zam anın câri huk u k i esaslarına gö­
re padişahlar hazine nam ına bir kim se­
nin m alını müsadere edebüirlerdi, îşte
böyle bir tehlikeyi peşinen önlemeyi hesaplıyan kimseler aile vakıfları meydana
getirirlerdi. Aile vakfı zümresinden ad­
dedilen vakıflar, kısmen hayır gayesini
gözetmekle beraber büyük nisbette aile­
nin istifadesini hedef tutardı. Bu çeşit
vakıflarda vakıf m ütevellilerine büyük
m eblâğlar ayrılırdı. Birçok vakıflarda,
vergi m uafiyeti de vardı. Vakfın, d ik k a ­
ti en çok çeken huk uk î taraflarından b i­
ri müsadere edilememesiydi. Böylece,
kendisine arazi tem lik edilen bir kimse
şayet gayri sam im i niyetli ise, b u tem ­
likten bir aile vakfı meydana getirirdi.
Bu çeşit vakıflarla devlet hem tım ar arazisinden, hem onunla birlikte tım arlı
sipahiden, hem de çok defa vergiden y a ­
na zarara uğrardı.

□emek ki, geniş ve bol temlikler, hişer'iyeli vakıflara yol açmış oluyor­
Bu temlik ve v ak ıf işine parmak ba­
Koçi Bey meşhur risalesinde şöyle
:
t K a n u n î Süleym an, kerime-i mükerremelerı M ihrim ah Sultanı Rüşt em
Paşa’ya verip veziriâzam eyledi. Kemali
mertebe nazarları olm ağın m uradına m ü ­
saade eyleyip ecdadı zam anında fetholunmuş memleketten ol kadar karyeler tem ­
lik eyledi ki, m ü lû k i tavâiften bîr padi­
şaha hazine olmağa kifayet ederdi. A n ­
lar dahi bazı hayrat yapıp evlâdına vakfeylediler. H âlâ beher sene ol evkaftan
yüz yük kadar akçe gelir. O l m akûle, sul­
tanlar fevt oldukta havassı miriye a lın ır­
ken sonra gelenler dahi vakfetmeğe baş­
ladı. H ilâfı ger’ sarfı beytulm âli müslim in olan bu haslar zâyi ve telef oldu.
Sevab itikadına vebale girdile r» .
le-i
du.
san
der

Meseleyi hu k u k i cephesinden ziyade
reel ve İktisadî yönünden ele alan Koçi
Bey, memleketin, bu tarzdaki vakıf bol­
luğundan zarara uğradığına parmak ba­
sarken vakıfların hakiki gayesinde in h i­
raf husule gelmiş olduğunu da ifade et­
miş oluyordu.
Bizim m aksadım ız vakıf müessesesinin iyi ve fena noktalarım elbette m ü ­
nakaşa etmek değildir. Bu mevzu şim di­
ye kadar bir hayli m ünakaşa edilmiştir.
Esas söylemek istediğimiz şey ; iyi ve
faydalı tarafları çok olan bu müessesenin, on yedinci asırda da suiistim al edil­
mesine devam olunduğu, bundan, da t ı­
mar sisteminin ve ha i:inenin zarara u ğ­
radığıdır.
I I I — İ K T İS A D İ D U R U M

Osmanlı İm paratorluğu 1683 Viyana
bozgununa kadar genişlemesinin en son
haddini bulm uştu. İstilâ devri on altıncı
asır sonlarında nihayete ermekle bera­
ber, on yedinci asrın ikinci yarısında
bazı yerler daha im paratorluk toprakla­
rına ilâve edilmişti. Geniş imparatorluk
toprakları içinde; Yemen ve M ısır gibi
sıcak memleket m ahsulleri yetiştiren yer­
ler, A nadolu ve Rum eli gibi ziraat saha­
ları, Avrupa ve Doğu İle ticaret yapacak
lim anlar, geniş ülk en in çeşitli yerlerinde
demir, bakır, kurşun vesaire gibi m aden­

ler mevcuttu. Binaanaleyh, imparatorluk
topraklan kendine yetecek, yâni dışarıya
m uhtaç olmıyacak İktisadî unsurlara sa­
hip bulunuyordu.
M alûm olduğu üzere, İspanyol ve
Portekizlilerin coğrafî keşifleri on be­
şinci asrın sonlarında başlamış, bu keşif­
lerin iktisadi neticeleri ise on altnıcı asırda süratle kendisini göstermişti. R ö­
nesans: m üteakip fikir, sanat ve nihayet
ilim gelişmesi yoluna giren Avrupa'da,
bir de coğrafî keşiflerin doğurduğu ik ­
tisadi ve ticari canlılık eklenince: onla­
rın Osm anlı im paratorluğu karşısındaki
durum ları iktisadi yönden üstünlüğe doğ­
ru ilerleyen bir veçheye bürünm üştü.
A vrupanın gemici devletleri, sömürülecek
topraklara, bol maden ve ham madde ya­
taklarına kavuşurken, Osmanlı İm para­
torluğu sadece, iktisadi servet yenilikle­
ri getirmeyen bölgede hudutlarını geniş­
letmekten başka bir şey yapmış olm u­
yordu. Demek ki, on beşinci asır ortala­
rından itibaren im paratorluğun b ir ilâ
bir buçuk asır devam eden. İktisadî ge­
lişmesi, daha ziyade sınırların genişle­
mesinin, m untazam idarenin ve disiplin­
li çalışm anın eseriydi. On altıncı asrın
ortalarına kadar Osm anlı imparatorluğu,
Avrupa için, hem bir ham madde hem
de m am ul şeyler kaynağı idi. M alların
bir kısm ı Doğulu tüccarlar tarafından ge­
tirilen şeylerdi. Suriye ve M ısır lim an la­
rı aynı zamanda bir transit sahası m an ­
zarası da aiu-zediyordu. Zira, Doğulu tüc­
carların getirdikleri m alların bir kısmı
buralardan A vrupalIlara satılırdı.
Coğrafî keşifler A vrupa iktisadiyatı­
na hareket ve inkişaf sağlamış ve A v ru ­
palIlar zenginleşmişti. Osm anlı lim anla­
rına gelen Avrupa tüccarı altın ve gü­
müş para ile ticaret yapıyor böylece Türkiyede kıym etli maden çoğalmış oluyor­
du. Buna m ukabil İran ve H in t’ten ge­
len Doğulu tüccarlar hemen hemen d a i­
ma m al getirip satıyor ve sattıklarının
karşılığında bir şey almadan altın ve g ü ­
m üş toplayıp gidiyordu. Böylece A vrupa­
lIlardan gelen altın ve güm üş doğuya ak­
m ış oluyordu. H üküm et on altıncı asrın
ikinci yarısında bunun farkına vararak
kıym etli m adenlerin dışarı çıkm asını ön­
lemek için tedbirler almaya çalıştı. On
yedinci asrın ilk yarısı içinde bu tedbir­

2337

ler daha da sıkılaştırüdı. L âkin, D o ğu lu ­
larla ticaretin, k arşılıklı m al m übadele­
sinden ziyade para ve m al mübadelesi
m ahiyetini arzetmesi bu tedbirlerin le h i­
m ize netice vermesini im kânsızlaştırıyor­
du. Ayrıca işin içine kaçakçılık da gir­
mekteydi.
A vrupada fik ri ve İlm î gelişme ile
birlikte ticaret de gelişiyor, b ü y ü k ser­
maye sahiplerinin ortaya çıkması sanayi­
leşmeye doğru tabii bir cereyan do ğu ru ­
yordu. A v rupalI sermayedarlar daha on
altıncı a s n n ortalarm dn itibaren ilim ve
tecrübeyi sanayie tatbik edebilmek üze­
re adım lar atm ışlardı. H albuki Osm anlı
sanayii görmeğe, am eli denemelere, korporasyonvari teşkilâta bağlı olm akta ber­
devamdı. O n altıcı asrın sonundaki uzun
harpler ve nihayet A nadoludaki isyanlar
Osm anlı im paratorluğunda İktisadî sar­
sıntılar m eydana getirm işti. İşte bu dev­
rede A vrupa sanayii Osm anlı sanayiini
geçme mecrasına girdi ve zaman ilerle­
dikçe, arada yavaş yavaş bir mesafe te­
şekkül etti. B una rağmen asrın sonlarına
kadar A v ru p a’ya pek m uhtaç olunm adı.
D urum a böylece u m u m i b ir bakış
yaptıktan sonra, on altıncı asır m üstakil
b ir başlık altında daha önce ele a lın m a ­
dığı (birinci ciltte 602, ikinci cilite 654
üncü sayfalara bakınız) cihetle, bu asır­
la birlikte on yedinci asırdaki maden, sa­
n ay i ve ticareti topluca inceliyelim.
1 — M A D E N L E R VE İŞ LE N M E Sİ
O n altı ve on yedinci asırlarda A n a ­
dolu ve R u m e lin in m u h te lif yerlerinde
bulu n an çeşitli m adenlerin işletildiğini
görmekteyiz. Bu m aden yatakları arasın­
da on altıncı asırdan önce işletilmeye
başlanmış olanlar da vardı. Mevzuumuza d âh il cn altıncı ve on yedinci asırlar­
da işletilen maden ocaklarından Anadolu
tarafın d a; Foça, K ütahya (Şaphane), Ulubat, Ş arkî Karahisar’da şap madeni,
Foça şaplarını m uayyen b ir vergi ile Cenevizler işletirler (İ.H. Uzunçarşılı, Os­
manlI tarihi C: 2, S: 6*76) ve Kütahya
şapları da B üyük Menderes nehri ile Ege denizine işletilirdi. Şarkî Karahisar
şap m adeni pek uzun m üddet işletilen
madenlere dahildir, R um eli israfında
G üm ülcine’den de şap çıkarılırdı.
Önem li m adenlerden bakır, demir,

kurgun, güm üş de m u h te lif yerlerde ç ı­
karılm aktaydı. A m asya’n ın Gümüşhacıkövünde güm üş, K üre ’de bakır, B ilecik’­
te dem ir m adenî on beşinci asırda bile iş­
letiliyordu. K üre ve Bilecik m adenleri
oıı altı ve on yedinci asırlarda en faal
ocaklardandı. Bilecik m adeninden çıkarı­
lan dem irlerin m üh im k ısm ından çık a rıl­
dığı m ahalde top yuv arlağı (Ahm ed Re­
fik, Osm anlı Devrinde T ürkiye M aden­
leri S: 1-4) yap ılırdı. O n altıncı asırda
R um eli tarafında Koçaııya’da kurşun, Novaberda (Nevabrda) da güm üş çık a rılır­
dı. Novaberda’da darphane de mevcuttu.
3urada İkinci M urad, Fatih, İkinci Bayezid, Yavuz Selim, K an unî, İkinci Se­
lim gümüş, Ü çüncü M urad altın ve g ü ­
m üş sikke kestirm işti. K oçanya k urşu n ­
ları da m ahallinde işlenerek tüfek k u r­
şunu haline getirilirdi. H a k âri’de k ü k ü rt
ç ık arılır ve bunlar V an üzerinden Trab­
zon’a sevkedilirdi. M ü h im madenlerden
birisi de K iğ ı dem ir m adenidir. K iğ ı’ya
gönderilen 1572 tarih li bir hük üm d e K i­
ğı sancağı dahilinde ik i yerde (Ahm ed
Refik, Türkiye M adenleri S: 15) demir
çık arıld ığı zikredilm ektedir. O n yedinci
asırda K iğ ı dem irleri İstanbul’a da sev­
kedilirdi. A nadolu tarafında m üh im m a­
denlerden biri de G üm üşhane’deki g ü ­
m üş ve ba k ır ocağıdır. Güm üşhane m a ­
deni on yedinci asır sonları ile on seki­
zinci asırda pek faaldi. İzm ir y a k ın ın d a­
ki N if (Kem alpaşa) de Ü çüncü M urad
zam anında güm üş ve kurşun, İnegöl’de
1620 yılınd a güm üş, K ağızm an ’da 1688 de
bakır bulunduğuna, İktisadî g ö rüldüğü
takdirde işletilm elerine dair Divan-ı h ü ­
m âyûn yazılarına rastlanm aktadır.
R um eli tarafında Güney S ırbistan’da­
ki Novaberde güm üş m adeninden başka
ik inci m üh im güm üş yatağı Selanik civa­
rında Sidre Kapsi ve ayrıca K ıratova’da
idi. K ıratova’da ikinci Bayezid, Yavuz,
K anunî ve İkinci Selim güm üş sikke kes­
tirm işti. K ıratav a’yı gören E vliya Çele­
bi ( Seyâhatnam e C: 1, S: 563 ) burada­
k i darphanenin m u attal durduğunu, m a­
deninin ise peyderpey işlediğini söyler.
Sidre Kapsi m adeni evvelce epeyce m ü d ­
det işletilm iş sonra m u attal kalm ıştı. B u ­
rası 1700 y ılınd a tekrar işletilmeye (A h ­
med Refik, Türkiye m adenleri S: 46)
başlanmıştır.
Rum eli’deki m adenlerin en mühim le-

»

rinden biri Sam akov demir m adeni idî.
Evliya Çelebi (Seyahatname C: 6. S: 128;
buradaki ocaklarda dem irin işlenişini
şöyle an latır ; «Bu diyarı Sam akov deni­
len. ateşi Nem rud yakan k örüğ ün ü on
âdem çekemez. Su değirm eni körüğü çe­
kerek ateşi yakar. F il gövdesi kadar deT
m ir örsler üzere akik-i yemenî gibi k ır ­
m ızı dem irleri sendan üzre koyup camus
kellesi kadar çekiçleri ile ve yine san’atIi su dolapları vasıtasiyle k ırm ızı demire
u rduklarında zemin-i âsüm anı titretirler.
Serikârda ancak ik i üstad örsü üzre do­
lap île birer ikişer kantar koyup çeküp
urm aktadır. Her urm akta dem ir uzayıp
çubuk oldukta yine bir san’at ile çark
dolabın suyunu keserek şeb-ü rûz böyle
kâr-ı ru zik âr iderler. Her sene buradan
S elânik benderi vasıtasiyle cem’i O sm an­
lI ülkesine sekiz bin araba kadar demir
gider » .
O n altıncı asır sonlarında Bosna'da
K am engrad’da da demir bulunm uş ve is­
tihsaline başlanm ıştı.
M uhte lif yerlerde çıkarılan m aden­
ler arasında güherçile bilhassa dikkati
çekmektedir. B arut im alinde k ullanılan
güherçile A nadolu tarafında Niğde. Lârende ( K aram an ) , Erciş, Van, Kayseri
ile Maraş arasındaki A kdağ, Kayseri’nin
M acun karyesi, N iğde’ye tâbi Kenise k a r­
yesinde ; R um eli tarafında ise Şehirköyü,
Tem eşvar, Selânik, Koçana, Ü sküp’te ç ı­
karılm aktaydı. Güherçilelerin bazılarını
istihsal sahalarında, bacıları civarların­
daki b ir şehirde barut yapım ında k u lla n ı­
lır, m ühim b ir kısm ı da ayni gaye île
İstanbul’a gönderilirdi. Meselâ Erciş ve
Van’da çıkarılan güherçile Erciş’te işle­
n ip (Ahm ed Refik, Türkiye Madenleri S:
13) elde olunan barut Trabzon’a veya sair
ihtiyaç m ahallerine sevkolunurdu. G ü ­
herçilelerin en çok işlenip barut haline
getirildiği yer İstanbul’du. İstanbul’da
b aru t yapılan birkaç yer vardı. M uzaffer
Erdoğan’ın İstanbul baruthanelerine ait
bir tetkik yazısında (İstanbul E nstitüsü
Derneği Sayı: 2, Sayfa: 115) Atm eydam ,
K âğıthane, Şehrem ini, B akırköyü ve n i­
hayet Ü çüncü Selim zam anında Yarımburgaz m ağaraları civarında ku ru lan Azadlı baruthanelerinin du ru m ları İncelen­
m ektedir. İk in ci Bayezid zam anında k u ­
rulduğu anlaşılan A tm eydam baruthane­
si civarındaki d ö rt m ahallenin yanm ası­

na sebeb olduğu için uzun devam etme­
m iştir. 1688 de ku ru lan Şehremini ba­
ruthanesi de on sene sonra muazzam bir
yangına sebebiyet verdiği için ortadan
kalkm ıştır. K âğıthane baruthanesi İk in ­
ci Bayezid zam anında kurulm uş, Sultan
İbrahim devrinin sonlarnıa kadar devam
etmiştir. Bakırköy baruthanesi Şehremini
baruthanesinin yanması üzerine aynı yıl
içinde kurulm uş, 1726 da b ir yangın ne­
ticesi bü y ük zarara uğramışsa da sonra
yine faaliyetine devam etmiştir. Güherçilenın böyle işlenmesi gibi istihsal olu­
nan diğer madenler de tam am en m em le­
ket içinde işlenir, askeri ve sivil ihtiyaç­
ları karşılayacak her türlü eşya ve m alze.
me meydana getirilirdi.
2 — D O K U M A S A N A Y İİ
M adeni malzeme ve eşya ihtiyacını
kendi toprakları dahilinde temin edip
yapan Osm anlı İm paratorluğunda bilhas­
sa on altıncı asırda iyi bir dokum a sana­
yii de mevcuttu. A d i bezlerden kadife ve
yüksek kaliteli ipeklilere varıncaya k a ­
dar çeşitli kumaş dokunurdu. Tabii bu sa­
nayi el sanayii şeklindeydi. A nkara ve
çevresinde dokunan « saf » ve « m u hay­
yer » denilen kumaş pek meşhurdu. On
dördüncü asırdan beri dokunduğunu b il­
diğim iz soflar on yedinci asırda da şöh­
retini m uhafaza ediyordu. Sofun alıcısı
pek çoktu. Memleketin pek çok yerinde
sof bulm ak m üm k ün dü. Zira, ecnebiler,
Türk, hıristiyan ve yahudi tüccarlar A n ­
kara’ya kadar gelir ( İ. H, Uzunçarşılı, Os­
m anlI Tarihî C: 3/2 S: 511) saf ve m u ­
hayyer alırlardı. Ankara sofu İstanbul’­
da E ng ürü hanında satılırdı. Sofların,
donluk ( elbiselik ) menevişli, nakışlı,
k ırm ızı donluk, fıstık î yeşil donluk, ko­
yu menevişli, şali, cübbelik, şalvarlık ol­
m ak üzere birtakım çeşitleri vardı. K u ­
maş dokum a merkezleri arasında Bursa
ve Bilecik de önem li bir yer işgal etmek­
teydi. Bursa ve B ilecik’te kadife, ipekli
döşemelik ve y astıklık -s çatma » 1ar do­
kunurdu. Çatm a k um aşlarının boyları 14
zira", enleri 1 1/4 endaze, yataklık çat­
m alar 2 endaze uzunluğunda 1 1/4 enda­
ze ( Bursa şer’iye sicilleri No: 259, S:
122 ) eninde olurdu. Bu kum aşlarla bir­
likte Bursa’m n kadifeciliği de pek meş­
hurdu. Bursa’da dokunan kum aşlar için

2339

pamuk ipliği başka yem en temin edilir,
ipekçilik bu çevrede bizzat yapılırdı.
Bursada dokunan lâ l kadifenin İtalyan
kadifesinden üstün olduğunu söyleyen
Evliya Çelebi (Seyahatnâme C: 2. S: 36;
Bursa kumaşçılığı ve kumaş çeşitlerine
dair bilgi de verir. Bursa alacası, peştemal. elvan renk, nefti, m avi bez, çeşitli
renkte kemha denilen havsız kadife, k u t­
ru denilen pam uklu ipek kumaş, çeşitli
renkte kadifeler Bursa kumaşlarına da­
hildi. Dokumada kullanılan iplikler de
Bursa’da dokunurdu. Dokum acılık gibi
boyacılık da ziyadesiyle gelişmişti, ü ç ü n ­
cü Murad zamanında Türkiye’ye gelen
Harbom e adındaki Ing iliz elçisine T ürki­
ye’de dokunan kum aşların boyanmasında
kullanılan maddelerin neler olduğunun,
boyacılıkta ve dokum acılıkta tatbik olu­
nan tekniğin öğrenilmesi, hattâ ipekli ve
yün lü kumaşları boyamakta usta iki k işi­
nin (Ham ıt Dereli. Kıraiiçe Elizabeth
devrinde Türkler ve Îngilizîer S: 85) İngiltereye gönderilmesinin temini gibi va­
zifenin de verilmesi dokuma ve boyacı­
lıktaki ileri durum u gösterecek bir m i­
saldir. Bursa’da simli yani gümüş sırma
çekilmiş kumaşlar da yapılırdı. A ltın ve
güm üş çekilmiş kumaşlara a arşın * de­
nirdi. İstanbul’da güm üş ve sırma işliyenler topluca bir yerde çalışırlar ve ça­
lıştıkları yere « sim keşhane» denirdi.
Gerek Bursa, gerekse sair yerlerdeki k u ­
maş dokuyucuları meslek teşekkülü ha­
linde teşkilâta bağlı olup, muayyen ölçü
ve kaliteye uygun iş yaparlardı. Bunların
üzerinde hüküm etin kontrolü de mevcut­
tu. Kaliteyi düşürenler, ölçüleri değişti­
remezlerdi. On altıncı asır sonlarına k a­
dar dürüst bir san’at ahlâkı ile çalışan
dokumacılar ihtikâr ve hile denilen şeyi
bilmezlerdi. Ne yazık ki on yedinci asır
başlarında ahlâk bozukluğu sanat erbabı­
na da sirayet etti. Bursa’da ilk hileler bu
sanat erbabı arasına bazı yahudilerin karışmasiyle on altıncı asırda belirdi. Fa­
kat henüz hile ve ihtikâra alışmamış olan
esnaf büyük bir kalabalık halinde m ah­
kemeye baş vurarak (Bursa şer’iye sicil­
leri No: 230, S: 97 ve No: 253. S: 207)
yahudilerin bu işten uzaklaştırılm asını
tem in ettiler. Kumaş dokumasında olduğu
gibi Edirne ve İstanbul’da kürkçü esnafı
da sıkı kaidelere tâbi idi. Meselâ seksen
samurdan, bir samur kürk, yetmiş va­

şaktan bir kakum kürk, iki yüz sincap­
tan bir sincap kürk yapılması lâzımdı.
Şayet bu ölçüye riayet etmiyenler olu r­
sa (M ühim m e defteri sene 1106, No: 106,
S: 8 ve sene 1112. No: 111, S: 308) şikâ­
yete uğrar ve ceza görürdü.
Kumaş dokuma merkezleri arasında
Şam, Trabzon ve Selanik de m ühim m ev­
kileri olan yerlerdi, Şam kumaşları b il­
hassa on altıncı asırda meşhurdu. Şam ’­
da diba denilen ipekli kumaş. Bursa ve
Bilecik’te dokunan k u tni denilen pamuk
karıştırılm ış ipek kumaş dokunur ve b u ­
ranın m alları Kutni-i Şamı adı ile anı­
lırdı. Trabzon bezleri de meşhurdu. Se­
lanik’te bilhassa çuha ve keçe dokunur­
du. Selânik’in üzerinde arslan resmi b u ­
lunan keçe seccadeleri meşhurdu. Y eni­
çerilerin giyiminde kullanılm ak üzere
Selanik ve çevresindeki köylerde mevcut
tezgâhlara her yıl muayyen m iktarda ya­
pağı verilip yün kumaş dokutulurdu.
O n altıncı asrın sonundaki uzun
harpler ve bilhassa Celâli isyanları ziraî
hayata olduğu gibi sanayie de zarar ver­
mişti. Meselâ birçok sermaye ve sanat
erbabının İran seferinde ölmesi y üzü n ­
den 1587 yılınd a Bursa’da 46 tezgâhlı bir
dokuma atelyesinin bir tezgâhlık dükkân
şekline düştüğünü, Mustafa A b d ü llâtif
adlı şahsın 40 tezgâhlı, Ömer Mehmed
adlı şahsın 20 tezgâhlı, Hüseyin adlı şah­
sın 15 tezgâhlı atelyelerinin büsbütün
ortadan kalk tığ ım Bursa şer’iye sicille­
rinden (Sicil No: 171, S: 291) öğrenmek­
teyiz.
1582
senesinde yapılan sünnet d ü ğü­
nünde saraya getirilen hediyeler arasın­
da kumaşlara ait liste hem kum aşların
adına, hem de dokundukları yere dair
fik ir vermektedir. Saraya takdim edilen
hediye olduğuna göre, bunların aynı za­
manda kıym etli çeşide dâhil kumaşlar
da olması lâzım gelir. Listede şu isimler
vardır : Serengi İstanbul, Kutni-i Bağdad, Dibay-ı Şam, Seraser-i İstanbul, Şahi Beneki İstanbul, Beneki Bursa, Çatma-i İstanbul, Beneki İstanbul, Kemhayı
Bursa, Kemhayı Hasanpaşa,
Kemhayı
Şam, Atlası Sakız, Beneki Amasya, K u t­
ni-i Şam, Şerengı Bursa,
Mukaddemi
Şam, M ukaddem i Derviş Paşa, M ukad­
demi Haşan Paşa, Seraser, altın ve gümüş
telle dokunan pek kıym etli bir kumaş
olup hil'atlerde kullanılırdı. Seraser’in de

bir takım cinsleri vardı. Zerbeft de k ıy ­
m etli bir kumaş olup bazı m otifleri altın
tel île dokunan, bir kadife idi. Buna al­
tınlı kadife, müzehhep kemha adları da
verilirdi. Piba, Şam ’da dokunan ipekli bîr
kumaşın adı olmakla beraber bu cins k u ­
maş İstanbul’da da dokunur ve İstanbul
dibası diye anılırdı. Müzelerimizde mev­
cut kumaş örnekleri otı beşinci asırdan bu
tarafa kum aşlarım ızın kalite, renk ve
m otifleri hakkında bir fikir verebilmek­
tedir.
On yedinci asırda kum aşçılıkta hile­
ye teşebbüs edenlere rastlanmaktaydı.
Hile babında eskiden beri kullanılan,
ve tedariki daha kolay «bakkam» boya
«lök» ve «gövezs boya yerine daha ucuz
kullanm aya kalkanlar, çatmaların en ve
boylarından kısanlar, örgüsünü seyrekleş,
t irenler görülmekle beraber sıkı tedbir
ve takiplerle umumiyetle bunun yaygın
hale gelmesinin önüne geçilmiştir. Bu asır kumaşları güzel ve cana yakındır. Mo_
tiflerde prapanlıkla ciddiyet, asaletle g ü ­
zellik mezcedilmiş gibidir. Asrın ortaları­
na doğru düz ve sade kumaşların gittikçe
yayılıp (Oktay Aslanapa. Türk Sanatı S:
264) arttığı anlaşılmaktadır. 1640 tarihli
bir kanunname bu sırada m ühim kumaş
dokuma merkezleri ile renk, cins ve m o­
tifler hakkında bir fik ir (Tahsin Öz, Türk
Kumaş ve Kadifeleri I, II) vermektedir.
Bu kanunnameden o sırada en fazla k u ­
maş dokunan yerin İstanbul olduğu, son­
ra Bursa, Haleb, Şam, Menemen ve Sa­
kız'ın önem li bir merkez teşkil ettiği an­
laşılmaktadır.
Avrupa'da ticaret ve gemiciliğin ge­
lişmesi on altıncı asrın ortalarından it i­
baren Osmanlı hüküm etinin nazarı dik ­
katini çekmesini gerektiren bir istikamet
almaktaydı. Ticaret ve gemicilik sanayiin
kalkınm asına yol açmıştı. A vrupanm atelye ve tezgâhları her yıl biraz daha ço­
ğalıyor ve ham madde ihtiyacı genişledi­
ğinden Osmanlı lim anlarından m al alm a­
ya gelen gemilerin m iktarı artıyordu. A v ­
rupalI tüccar pamuk, pamuk ipliği, bal­
m um u, deri gibi maddeleri topluyordu.
Türkiyede mevcut kanun ve nizam lara
göre sanat erbabı işlediği m alın eninin,
boyunu, kalitesini değiştiremez; gerek
müstahsil, gerekse esnaf narktan fazlaya
satamazdı. Halbuki A vrupalı tüccar İş­
lenmemiş ve yarı işlenmiş m alı rahatça

Onyedinci asır osmanlı işlemeciliğine
bir örnek
piyasadan toplıyabiliyordu. Bizde el emeği ucuz olduğundan Avrupalı tücca­
ra bunlar zaten pahalı gelmiyordu. Böylece Türk sermayedarın ve esnafın Av­
rupalI alıcı ile rekabet edememesi me­
selesi ortaya çıkm akta demekti. 1563 se­
nesinde hüküm et Ege dokumacılarına 150
bin yelken bezi ısmarladığı zaman, esnaf
bu hususları izah etmek suretiyle böyle
b ir taahhüde giremiyeceklerini (Bergama

D ö rd ü n c ü M u ra d ’a a it bu ipek ka fta n a
a ltın sim le b u lu t ve ciııte m aniler işle n ­
m iştir. B u n a M iin a k k a ş k e m h a denir

2341

bezzazlarının şikâyeti, Gediz Dergisi S a­
y ı: 46 - Manisa H alkevi neşriyatı - ) b il­
dirm işti. Bu vaziyet karşısında pam uk ve
pam uk ip liğin in dışarıya satılması mene­
dildi. O n yedinci asra girilince Avrupan ın iktisaden gelişmesi Türkiye iğin y a ­
kında yeni yeni meseleler doğacağına d a ­
ir işaretler vermeye başladı. Meşhur A n ­
kara soflarını evvelden beri pek iyi tan ı­
yan A vrupalIlar bu çeşit kumaşı kendi­
leri yapmak üzere A nkara pazarlarından
sof ip liğ i almaya başladılar. Kendi tez­
gâhlarının ham madde sizlik teıı durma
tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu se­
zen şehir halkı 1615 senesinde durum un
ciddiyetini topluca (A nkara seriye sicili
No: 15, S: 223) İstanbul’a aksettirdiler.
Tabii bunun üzerine tiftik ve sof ipliği
satışı menedildi.

tırılm ası meselesi de vardı. İngilizler bu
husustaki çalışm alarında m uvaffakiyet
sağlamış olm alılar k i on yedinci asrın
başlarından itibaren İstanbul g ü m rü ğ ü n ­
de sık sık Londra tabir edilen İngiliz
çuhaları görülmeye başladı ve fazla za­
m an geçmeden Londra çuhası T ürkiye’de
iyice tanınır bir m eta oldu. Bu ve buna
benzer şeyler elbette Türk sanayii için
en büyük tehlike çanının çalması de­
mekti.

Bu bahsi bitirm eden halıcılığa da
şüphesiz bir m iktarcık temasta bulunm ak
gerekir. Zira, m ahiyeti bakım ından h a lı­
cılık dokuma sanayiinin hususi bir şu­
besidir. D ünya m üzelerindeki halı örnek­
leri, resim ve yazı halindeki kaynaklar
göstermektedir ki, h alıcılık T ürklerin çok
eski bir sanatıdır. A ğ ır ve kıym etli k u ­
1583
te İstanbul'a gelen İngiliz elçisi
maşlarda olduğu gibi iyi cins halılarda
Harborne’a verilen talim at arasında İnda Türk zevk ve işçiliği renk, m otif ve
gilîz çuhalarının Türkiye’de satışının arkompozisyon topluluğu halinde halıya bir
güzel sanat eseri değeri kazandırm ıştır.
Bu, elbette asırlar boyu, süren bir ünsiyetin ve dürüst bir sanat ah lâk ın ın n eti­
cesidir. Başından beri halı sanatı tarihi
sıkı sıkıya Türklere (O ktay Aslanapa,
Türk Sanatı S: 242) bağlıdır. O n birinci
asırdan itibaren halı sanatı, devam lı ola­
rak Selçuklu T ürklerinin hâkim iyetiyle
ve onlarla birlikte O rta Asyadan Batıya
doğru yayılm ıştır. 1271 - 1272 y ılınd a
Çin'e kadar gitm iş olan meşhur seyyah
Marko Polo. Konya ve K aram an’da d ü n ­
yanın en güzel ve en iyi cins halılarının
y ap ıld ığını söyler. Geometrik m otiflerin
hâkim bu lu n duğu Selçuklu halıcılığı Os­
m anlIlara geçip devam etmiş, renk ve m o­
tif olarak «Bergama halıları» denilen
grupta Selçuklu geleneği on yedinci asırda da yaşamıştır.
Türk halıcılığı on altı ve on yedinci
asırlarda en iyi ve en güzel örneklerini
vermiştir. Bu asırlar zarfında renk ve de.
şenlerdeki hususiyetler muayyen mıntakalarda dokunan halılarda yaşatılarak, o
yerin adı ile anılan örnekler doğmuştur.
Bu devirde en güzel ve en iyi halılar
Uşakta dokunmuştur. Ayrıca Gördes,
K ula, Milâs, Lâdik. Bergama güzel ve iyi
halıların yapıldığı yerlerdir. Dünyaca
meşhur Türk halıları gerek elçiler vasıtasivle hüküm darlara, sair m üh im dev­
O n y e d in c i aşıra a it b ir O s m a ıılı ha lıs ı
let erkânına sunulan kıym etli hediyeler

2342

olarak, gerekse ticarî yolla Avrupa sa­
raylarına, zenginlerin evlerine bolca in ­
tik al etmiştir.
3 — İÇ VE D IŞ TİCARET
Osmanlı im paratorluğunun um um î
bünyesi esas itibariyle zirai ekonomiye
istinad etmekteydi. Zaten, Osmanlı İm ­
paratorluğunun yükselme ve duraklam a
devirlerine isabet eden devrede Avrupa
halk ının geçim kaynağının esasını da zi­
raat teşkil etmekteydi. Ancak on altıncı
asrın ortalarından itibaren A vrupa'nın önem li devletlerinde ticarî zenginlik yoluyle sanayi gelişmesine doğru bir yol açılm ış ve bu yolda adım adım yürünmeye başlanm ıştı. Avrupa böyle hayırlı bir
değişikliğe yönelmekteyken Osm anlı İm_
paratorluğu aynı bünyeyi muhafaza ediyordu.
T ım ar sistemi, ziraati teşvik eden,
dirlik sahalarının ekilip işlenen toprak­
lar halinde bulunm asına âm il olan bir
sistemdi. Buna rağmen, istihsal edilen
hububat um um iyetle kendi ihtiyacım ıza
ancak yetmekteydi. Gerçi zaman zaman
az m iktarda hububat ihraç edildiğini gös­
teren delillere rastlanmaktaysada, Osmanlı İm paratorluğu m untazam an hububat ih_
rac eden b ir devlet değildi. İm paratorlu­
ğun hemen her tarafında hububat ziraati
y ap ıld ığı cihetle, İstanbul, Edirne ve da­
ha birkaç büyük şehir müstesna, bir t i­
caret metaı olarak hububat fazla yer de ğiştirmezdi. İç ticarette, istihsal mıntakasının epeyce uzaklarına kadar gö türü­
len şeyler b ir kısım giyim eşyası ile, m a­
denî şeyler ve ithal m alları idi.
H üküm et bilhassa dış ticarette kon­
trollü davranır, halk ın yiyecek, giyecek
ve sair ihtiyaçlarım muvazeneli tutmaya
dikkat ederdi. Sanat erbabı ise, daha ö n ­
ce de işaret edildiği veçhile, hüküm etin
kontrolüne tabi idi. Evvelâ her sanat er­
babının kendisine göre b ir teşkilâtı m ev­
cuttu. Bu teşkilâtta esnaf şeyhi, esnaf
kethüdası, yiğitbaşı ve ehli hibre nam ı
altında sanat işlerini düzenleyip kontrol
eden kimseler vardı. Bu heyetin vazifesi
de h ük üm e tin tasdikinden geçerdi. H ü ­
küm et herhangi bir sanat şubesinde çalı­
şanlardan b ir şey istiyeceği 2aman istek­
lerini bu heyete bildirirdi. Sanat erbabı­
nın alıp satacağı m alları hüküm et fiyat

listesine tâbi tutardı. Bu fiyatların dışı­
na çıkılam azdı. M am ul hale getirilen m al­
lar ile b ir kısım," gıda maddeleri için
narh sistemi cari demekti. O 11 yedinci asırda gıda m addeleri üzerindeki narhın
zaman zaman k aldırılıp fiyatların ser­
best bırak ıld ığın a dair bilgi mevcutsa da,
m am ul hale getirilen m ailar arasında b il,
hassa giyim eşyası için böyle bir örneğe
rastlanılm am aktadır.
H üküm et esnafın alıp satacağı eşya­
ya fiyat k o ıd u ğ u , istihsal edilecek şe­
yin norm unu tespit ettiği gibi, esnaf teş­
k ilâtları vasıtasiyle bir çırağın kalfa,
k alfanın usta olmasını da kayıt ve m e­
rasime tâbi tutardı. Esnaf teşkilâtlarının
m uvafakatlerini alm adan her isteyen k al­
falıktan (M ühim ine defteri 47, S: 7) us­
talığa geçemiyeceşi gibi, m üstakil ve ye­
ni b ir dükkân da açamazdı. Bu sistem,
iyi kalitede ve ucuz m al yapılm ası için
şüphesiz faydalı oluyordu. Lâkin, A v ru ­
pa’da sanayiin ilerlemesi ve Türk pazar­
larından ham madde çekmeye başlam a­
ları, daha sonra da piyasamıza m am ul
m al sürmeye girişmeleri ürerine, devrin
icaplarına uydurulm ası gereken eli kolu
fazlaca bağlı b ir sistem şekline b ü rü n ­
müştür.
Osmanlı
İm paratorluğu
yükselme
devrinde her türlü ihtiyacını kendi ü l­
kesi dahilinde tem in edebilen bir devlet­
ti. Harice pek m uhtaç değildi. Onun için
dışardan alm an şeyler pek fazla sayıl­
mazdı. O n yedinci asırda da vaziyet nisbeten böyle devam etmekle beraber ithal
ve ihraç m addelerinin m iktarlarında de­
ğişiklikler v uku buldu.
Osm anlIlarla ticari münasebeti en es­
k i olan devlet V enediklilerdi. Daha son­
ra Fransa, İngiltere ve Felem enkin de
ticari münasebeti çoğaldı. Kuzey tarafta
Lehlilerle de ticarî faaliyet ehemmiyetli
idi. B unun yanında b ir de Rusya belirdi.
On altıncı asırda ithal m allarının m ühim
kısmı Venedik’ten gelir, bunu Lehistan
ve Floransa takib ederdi. On yedinci as­
rın başlarından itibaren Ingiltere ve
Rusya’dan gelen m alların m ik tarı da a rt­
tı. Ayrıca Doğu memleketlerinden ithalât
yapılıyordu. V enedikliler Türkiye’ye çu­
ha, sarı teneke, üstübeç, kâğıt, cam, sır­
ça, boya, sülyen, zeybak, bak ır tel, İğne,
ayna gibi şeyler satıyordu. Lehistan ve

Rusyadan kürk ve balık dişi, Floran sa’dan filordin denilen çuha alınm aktaydı.
İngiliz tüccarları Londra çuhası getirip
satıyor, İran ve H in d tüccarları da baha­
rat, bir m iktar da kıym etli kumaş geti­
riyorlardı. İngiliz, Hind, Floransa ve Iran Tüccarlarının getirdikleri kumaşlar
m uhtaç olduğum uz bir madde olm ayıp
ticarî münasebet icabı ¿■elen şeylerdi. B il­
hassa îngilizler Türkiye’ye çuha sokmak
için çok gayret sarf ediyor, hattâ bu faa­
liyete on yedinci asırda Îngilizler in ken­
dilerinden başka Venedik ve Felemenk
tüccarları da iştirak ediyordu. Bilhassa
S ultan İbrahim devrinde Rus ve Leh tüc_
carlarından pek fazla kürk ithal edilmişti.
Türkiye’de dokunan ipekli kum aşla­
rın ipekleri memleket dahilinden istihsal
olunurdu. L âk in 1646 yılınd a örücü esna­
fın ın bir şikâyetinden bu sırada mem le­
ket dışından ipek alınm aya başlanm ış ol­
duğu anlaşılm aktadır. Ö rüc ü esnafı mevzuubahis şikâyetinde (I. H. Uzunçarşılı,
Osm anlı Tarihi C: 3/2 S: 576 ) , kemha
denilen havsız kadife aslında yerli b ü ­
k ülm üş ipekten dokunurken, şimdi b ü ­
külm em iş Acem ipeği, Bec ( Viyana ) ipe­
ği ve Mora ipeğinden dokunm akta oldu­
ğunu, bu vaziyetin kaliteyi düşürmesi se­
bebiyle yine yerli b ü k ülm üş ipekle do­
kunm asını istemekte idiler. Bu şikâyet
ipek gelen yerlerin İran, Avusturya ve
Mora olduğunu göstermektedir.
Osm anlı İm paratorluğunun sattığı
m allar şunlardı : Y ü n ve y ü n lü kum aş­
lar, halı, pam uk ve pam uklu dokumalar,
yapağı, tiftik yünü, tiftik yününden m a ­
m ul dokum alar, ipek ve ipekli kumaşlar,
mazı, şap. deri, sahtiyan; zamk, k u ru üzüm, balm um u, donyağı gibi şeylerdi.
Pek seyrek olarak Venediklilere zahire
satışı yapıldığı da olurdu.
ihraç m alları arasında bu maddeler
görülmekle beraber hük ü m e t zaman za­
m an sıkıntısı hissedilen şeylerin ihracını
meneder, hattâ, böyle kararlardan kapi­
tülâsyon verilen m emleketleri (Başbakan
lık arşisi, M ühim m e defteri 10, S: 223)
bile hariç tutm azdı. İktisadi vaziyetin iyi
göründüğü kanunî devrinde dahi ihracı
m enedilen maddelere ait em im âm eler
neşredilmiştir. Mevzuubahis devirde pa­
m uk ve pam uk ipliği, balm um u, donyağı,
deri, sahtiyan ve kurşunun frenklere sa­
tışı yasak edilmiştir. Yine on altıncı a­

sırda 1590 y ılın d a verilen bir yasak em ­
rinde yukarda savılan maddelerden baş­
ka yün, koyun derisi, silâh, barut, at,
hububat, zift gibi maddeler de vardır.
D ikkat edilirse bu tarih İran harplerinin
son senesine rastlam aktadır.
H üküm et, m al ihracı işinde m em le­
ketin dahilî ihtiyacının karşılanması işini
öıı plânda tutar, fazlalarının satılmasını
arzu ederdi. Meselâ 1573 yılında maden
çıkarılan yerlerin (M ühim m e defteri 23,
S: 95) kadılarına gönderilen bir h ü k ü m ­
de : i Firengistana m aâd inden hayli k u r­
şun alıp gittikleri istimâ olundu ; ba l­
m um u ve sahtiyan ve penbe ( pam uk )
ve yapağıdan gayri bir metâ verilmeye
deyu emrim sâdır olup bu babda gereği
gibi mukavyed olup kurşun, çıkan m â ­
denin üzerine varıp yılda her m aâdinden
ne kadar kurşun hâsıl olur alelinfirad
defter edip bir suretin dergâh-ı muallâma gönderesin. D arülharbe kurşun g it­
mekten hazer eyliyesin. B alm um u ve sah,
tiyan ve penbe ve yapağıdan gayri bir
nesne verildiğine rızay-ı şerifim yok­
tur s denilmektedir. Bu hüküm de ihracı
serbest olduğu bildirilen maddeler on se­
ne önce yazılm ış b ir hüküm de (M ü h im ­
me defteri 6, S: 107) menedilmiş m ad­
deler m eyanındaydı. On altıncı asrın
ikinci yarısında gön, sahtiyan, balm um u,
pam uk ve pam uk ip liğin in ihracı bazan
serbest olduğu bildirilen maddeler on sede zahire, at, silâh, barut ve kurşunun
dışarı satılm am asına her zaman önem
verilm iştir. M ühim m e defterlerinde bu
hususa dair m üteaddit hüküm lere rastlanm aktadır. Meselâ 1702 senesinde ya­
zılan ( Ahmed Refik, H icrî O n ikinci Asırda İstanbul H ayatı S: 36) yazılan bir
hüküm de barut, gülle, ok ve yay ve sair
harp malzemesinin dışarıya satılm am ası­
na dair evvelce defaatle em ir verilmiş
olduğu, bu hususta asla ihm al gösteril­
memesi gerektiği beyan edildikten son­
ra buğday, arpa ve darının ihracının es­
kisi gibi yasak olduğu da belirtilm ek­
tedir.
Osm anlı İm paratorluğu sınırları da­
hilinde tüccarların rahatlık ve emniyet
içinde ticaret yapm alarına çok dikkat oIunurdu. A hidnâm eli devletlerin tüccar­
ları lim anlara m allarını getirir, kanun ve
emirnamelerde yazılı güm rük resmini ödedikten sonra m alını o lim anda veyahut

t

da vekilleri vasıtasiyle sevkettikleri baş­
ka bir yerde satarlardı. Ahidnâm eli dev­
letlerin tüccar eşyasına harp zam anında
bile el sürülm ediğine dair Batıl, t a r i h i ­
lerin eserlerinde zikredilm iş örnekler
mevcuttur. Şayet herhangi bir şekilde
yabancı tüccarlara zarar verenler olursa
böylelerinin yakalanıp cezalandırılm aları
için ilgililere emirler verilirdi. Meselâ
1597 yılınd a İstanbul kaym akam ı ve k ap­
tan pahaya gönderilm iş b ir hüküm den
(Ahm ed Refik. On ikinci Asırda İstanbul
H ayatı S: 26) aldığım ız şu cümleler, bu
hususa dair fik ir verici bir örnek teşkil
edebilir :
« G alata’da Ingilterelûden bazı b a ■
zirgânları levendat taifesi rencide eyle­
dikleri mesmuu hum âyunum olmuştur.
Bu fesadı edenler eşeddi ukubete m üs­
tahak olmuştur. K ıralı m üşarünileyhim
kadim den bab-ı saadetimize olan sada­
kat ve ihlâsına binaen, tüccar âdemlerin
hilafı ahidnâme-i hum âyun rencide o lu n ­
duğuna kat'a rîzay-ı hum âyunum olmamağla, im di siz kî veziri m üşarünileyhim siniz emri şerifim vardığı gibi bu husus­
ta kemayenbaği tekayyüd ve ihtim am dan
ve bundan esbah levendattan bu fesadı

edenler kim ler ise ahz ve saire mücib-i
İbret için haklarından gelesiz » .
L im anlara getirilen yabancı tüccar
m allarından kanunlar çerçevesi da h ilin ­
de güm rük resmi alınırdı. G üm rük res­
mi, ticaret eşyasının nev'iııe göre tespit
edilen ölçü dahilinde tahsil olunurdu. Bu
ölçü kum aşlar için muayyen uzunluğu olan pastav ( top ) , kürklerde deste, m a­
denlerde kantar, pam uk ve deri gibi şey­
lerde denk gibi şeylerdi.
İngiliz, Fransız, Venedik, Felemenk
tüccarları İstanbul ve Akdeniz lim anları,
Leh ve Ruslar İstanbul ve Kefe lim anla­
rı vasıtasiyle alış veriş ederlerdi. Ingilizlerin en çok ticaret yaptıkları lim an
ve şehirler İstanbul, îzm ari, Selanik, İs­
kenderun, Halep, Trablusşsm, Kıbrıs idi
Fransızlar İstanbul, İzmir, Trablusşam,
İskenderiye, Halep yoluyle iş yaparlardı.
Felemenkliler İstanbul, Kefe, Trabzon,
İskenderiye, Halep, Güm ülcüne, Venedik­
liler İstanbul, Selânik, İzmir, Kıbrıs, H a ­
lep, Trablusşam, İskenderiye, Kahire, Mo­
ra kıyıları, M idilli, Ege sahilinde B urha­
niye yanında Kemer şehir ve lim anları
vasıtasiyle alışveriş yaparlardı.

BİBLİYOGRAFYA
AHMED MUHTAR : Sen Gotar'da Osmanlı
-ırdusu, İstanbul 1326.
AHMED (Haşan Bey-zâde) : Haşan beyzade
tarihi, Ragıb Faşa kütüphanesi no: 987.
AHMED REFİK : Sultan Murad-ı Rabiiıı
hatt-ı hümâyunları (Tarihi Osmani Encümeni
mecmuası sayı : 39).
AHMED REFİK : Hicrî onikinci asırda İs­
tanbul hayatı, İstanbul 1930.
AHM ED R E F İK : Türk Mimarları, İstanbul

1937,
AHMED REFİK : Köprülüler, İstanbul 1331.
AHMED REFİK : Felâket seneleri, İstan­
bul 1332.
AKDES NİMET KURAT ; Rusya tarihi, Anka­
ra 1948.
ÂLİ : Künhü’I-ahbar (basılmamış kısmı), Hamıdiye kütüphanesi no: 914.
ÂLÎ : Mer.akıb-ı Hünerveran, İstanbul 1928,
ALI ENVER : Semahâne-i Edeb, İstanbul
1306.
ALİ SAÎM ÜLGEN : Yeni Cami (Vakıflar
dergisi sayı : 2, Ankara 1942).
ANTOINE GALLAND (NAHIT SIRRI ORİK) :
İstanbul’a ait günlük hatıralar. Ankara 1949.
B A R O N D E T E ST A : Recueil des traités de

la porto Ottoman avec les puissances étrangères,
Paris 1931.
BEHÇET! : Silsiletü 1-asaiiyye fi devlct-ihakaniyeti'I-Osmanîye, Köprülü kütüphanesi no:
212 .

CELÂL ESAD : Türk sanatı, İstanbul 1926.
CEVDET (AHMED CEVDET PASA) : Tarih-i Cevdet c: 1. İstanbul 1309.
CEVAT ÜSTÜN : 1683 Viyana Seferi. Anka­
ra 1941.
ÇAĞATAY ULUÇAY : Sultan İbrahim deli
mi hasta mıydı (Tarih Dünyası mecmuası no :
6 -17).
D. C A N T E M lR : H istoire de J'Empi.-e Oîtoman, Paris 1743.

ERNST DlEZ - OKTAY ASLANAFA : Türk
Sanatı, İstanbul 1955.
ESAD EFENDİ (SEYHÜLÎSLÂM) : Etrabüi-Âsar; (Veled Çelebi
tarafından
Mektep
mecmuasında J311 yılında kısaltılarak neşredil­
miştir).
ESRAR DEDE : Esrar Dede tezkeresi Üni­
versite Kütüphanesi Türkçe yazmalar kısmı no:
89.
EVLİYA ÇELEBİ : Seyahatname, İstanbul
1314-1938 (Metinde temas edilen ciltler).
FAHRİ Ç, DERÎN : ikinci Mustafa'ya dair
bir risale (Tarih Dergisi sayı: 13,
İstanbul
1958).
FAİK RESAD: Eslâf, İstanbul 1312.

FEYZULLAH DAYIGİL : İstanbul Çinile­
rinde lâle (Vakıflar dergisi sayı 1 ve 2).
GRAMMONT (H. D. de) : Relation entre la
Franee et regence d'Alger au XVIII. siecle, Alger JSSO.
HALİL EDIIE.M : Düvel-i Islâmiye. İstan­
bul 1927.
HALİL EDHEM : Er vah-1 Nakşiye kolleksiyonu, İstanbul 1S24.
HAŞAN ESİRİ : Miyar, üd. düvel ve Mlsbarü'l-milel (Tarihi Osmanî Encümeni mecmuası
sene: 3).
HALIM GİRAY : Gülbün-i
Hânan, İstan­
bul 1327.
HÜSEYİN SADEDDİN AREL : Türk Musi­
kisi kimindir, Türklük mecmuası 1-15).
HAŞAN ÇELEBİ (KINALI-ZÂDE) : Şuara
tezkeresi, Ntıruosmaniye kütüphanesi no: 3716.
HAMMER (M. ATÂ) : Devleti
Osmaniye
tarihi c: 11, İstanbul 1947.
HACI ABD ÜLGAFFA R : Umdetü’t-tevarih,
İstanbul 1343.
HÜSEYİN AYVANSARAYI : Hadikatü'l cevami, İstanbul 1281.
KASAN AĞA : Cevahlr-üt-tevarih, Süieymaniye kütüphanesi Esad Efendi kitapları no :
2242.
HRAND D.
ANDREASYAN - FAHRİ Ç.
DERİN : Çınar Vak:ası,
İstanbul Enstitüsü
dergisi sayı: 3 İstanbul 1957,
İSMAİL HAKKI UZUNÇARŞILI : Osmanlı
tarihî c 3/1 Ankara 1951.
İSMAİL HAKKI UZUNÇARŞILI : Osmanlı
tarihi c: 3/2, Arkara 1954.
İSMAİL HÂM1 DANIŞMEND. Osmanlı Ta­
rihi kronolojisi o: 3, İstanbul 1950.
İSMAİL
HAKKI
UZUNÇARŞILI : Ekos
Barckay’ın Erdel
kırallığına tâyini (Belleten
sayı: 27).
İSMAİL HAKKI UZUNÇARŞILI : Barciay
Akos'un Erdel kırallığına alt bazı orijinal vesi­
kalar (Tarih Dergisi sayı: 7).
İSMAİL ÜNAL : Türklerde sedefçilik (Gü­
zel Sanatlar Dergisi sayı: 6).
İBRAHİM SIRRI : Tarih-1 Sultan Mustafa
Han-ı Sâni, Reşid Efendikütüphanesi no: 992.
KÂTtB ÇELEBİ : Mizan-Ul-hak fi ihtiyarü’l-ahak, İstanbul 1280 .
KÂTÎB
ÇELEBİ : Düstürü’l-amel li islahi’l-halel, İstanbul 1280.
KİSBl MUSTAFA : Tarih-i İbretnümayı Devlet, Millet kütüphanesi no: 484.
KOCİ BEY RİSALESİ : (Ali Kemali Aksüt
nesri) İstanbul 1039,
MEHMED HALİFE : Tarih-İ Gılmanî, İs­
tanbul 1340.

M A R Q U IS D E B O N N A C : M ém oire histoire
sur İ Am bassade de France, P aris 389^.
M E H M E D A TÂ : E nderun ta r ih i, İstanbul
1231 - 1292,
M E H M E D P A ^A
[D E F T E R D A R } : ZübdetiVl-Vekayi, H am idly e kütüp h anesi n o : 949,

M* BELİN

(M, ZİYA) : Türkiye iktisadi

tarihi, İsta n b u l 1931.
M A D A M E D E G O M E Z : H iSioire d 'Osman,
Paris İ734.
M U ST A F A N U R Î FA SA
N e tây jcü'l'v uku at,
İsta nbu l 1327*
M U S T A F A S A F İ: Z üöd e tu t-tcvarih, Veliüddin. E fe ndi k ütüphanesi n o : 2428.
M* Z IY A : İsta n b u l ve
B oğaziçi,
İstanbul

192S.
MEHMED
A R lF : İk in ci
Viyana Seferi
hak kın da (T arih i Osmaflf E ncüm eni mecmuası
sene: S).
M E H M E D E M ÎN B ÎN F A Z L U L L A H HAMEV I : Hu.tâsatU'1-eser fi teracim-f a y ân ’ il k a rn ı i
hadi ager, K ahire 1284.
M U ZA FFE R . E R D O Ğ A N : Arşiv vesikaları m ı
yöre İsta nbul baruthaneleri, i İstanbul E n stitü­
sü dergisi sayı: 2, İsta n b u l 1956).
M U Z A F F E R E R D O Ğ A N : O sm aulı m im ari
tarihin in arşivi kayn akları, (T a rih Dergisi sa­
y ı: 5-6 İstanbul 1952).
M Ü ST A K 1M 2À D E S A D E D D İN : Devhatü L rtıeşayih.

MUSTAFA NAlMÂ : Feyzullah Efendi vak­
ası. (Naima tarihinin 1283 tab'ına İlâve)*
M Ü STAKÎM -ZÂDE
S A D E D D İN ; T uh fetü 1
- h a tta tin , İs ta n b u l 1928.
M E H M E D T A H İR (BursaİJ) : O sm anlI m ü ­
ellifleri, Istan b u l 1333 - 1342.
M E H M E D S Ü R E Y Y A : Sicill-i Osm ani, Is ­
ta n b ıü 1308*1311.
M U H A M M E D B İN M U H A M M E D -Ü L RÜ-MI:
Tarih-ı Âl-i O sm an3 L a la İsm ail E le n d i k ü tü p ­
hanesi no: 30.
N A 2 M İZ Â D E
İsta nbu l 1143.

M U R T A ZA :

G ü lle n i huleia,

NEFEZ-ZADE : Gülzâr-ı sevab {Güzel Sa­
na tla r Akadem isi n e şriy atından ).
OK T A Y A S L A N A P A : M acaristan da T ürk
âbideleri (T arih Dergisi Sayı t 2, İstanbul 19501.
O R H A N S A İK
G Ö K Y A Y : K â tib
Çelebi
(T a rih Dergisi no: 11-12).
OKTAY
A S L A N A P A : G sm anh
devrinde
K ü ta h y a Ç inileri, İsta nbu l 1949.
Ö M E R A V N l : Kanun-ı
O sm ani m e fh u m u
defter*! hakanî (59 say ılı Belleten de neşredil­
m iştir).
R A U F Y E K T A : T ü rk sazları (M illî Tetebb u ia r mecmuası sayı: 4-5).
E AS İ D : Tarih-î R asidH Is ta n b u l 12S2.
R A M IZ E F E N D İ : R a m iz tezkeresi, M illet
k ütüphanesi n o : 762,
R İY A Z İ : Riyazi Tezkeresi. Üniversite k ü ­
tüphanesi H alis E fe ndi k ita p la rı no: 3409,

RiCAUT : Histoire de 1 éta t prêsani de
VEm pire Ottoman, Paris 1Ğ70.
SADEDDİN NÜZHET ERGUN - Tiirk mu*
sikïsi antolojisi,. İstanbul 1943.
SALİH ZEKİ : Asâr-ı * bakiye,
İstanbul
132S.
SAFFET : Koyun adaları önündeki deniz
harbi ve Sakız'ın kurtarılışı (Tarjh-i Osmani
Encümeni mecmuası sene 1326).
SAINT*PRIEST : Mémoires sur r Ambassa­
de de France en Turquie, Paris 1877.
SÁLÍM : şuara Tezkeresi, İstanbul 1310.
SELANİK! MUSTAFA :
Tarih. İstanbul
1281 (basılmamış kısmı F.sad Etendi kitaplımı
no: 2259).
SOLAK HÜSEYİN TUĞ t : Ihretnünıa (43
sayılı Belletende Mithad Serio&lu neşri).
SİLÂHDAR FIND ïK LILI
MEHMED AÜA
(HALİFE) : Siiâhdar tarihi, İstanbul IÖ28.
SİLÂH DAR. FINDIKLILI MEHMED AĞA :
Nusretnâme Vellyüddîn Efendi kütüphanesi no:
2469,
SÜHEYL ÜNVER : Süsleme sanatları ba­
kımından Topkapt sarayı i Güzel Sanatlar Dergi­
si no: 6) +
S. TAKATS (SADRETTÍN KARATAY) : Ma­
caristan Türk âleminden çiziciler. Ankara 1958.
SÜHEYL UNVER : Ressam Nakşı ve Ha
yatı, İstanbul 1943.
SÜHEYL ÜNVER : Ressam Levnî hayatı
ve eserleri, İstanbul 1949.
SÜHEYL
ÜN VER : DörĞüneü
Mosrad’ın
Revan seferi kronolojisi (Belleten sayı 56 da
neşredilmiştir).
ŞAHABEDDİN AKALIN : Mima" Dalgıç
Ahmed Paşa (Tarih Dergisi Sayı 13. İstanbul
195S).
-Ç A H A B E D D ÎN U Z L U K : M evlâna n ın
sam ları (K onya H alkevi neşriyatı).

Res­

ŞEYHİ MEHMED (USSAKÎ-2ÀDE) : Vekayiü.'1-iuzalà.
Nuruosmaniye
kütüphanesi no:
3312 ve 3313,
ŞEFİK EFENDİ : Şefîknâme.
Üniversite
kütüphanesi Türkçe yazmalar kısmı no: 5983.
TAHSİN ÖZ : Türk kumaş ve kadifeleri;
İstanbul 1946 ve İstanbul 1951,
TAVERNIER ; Nouvelle relation de l ’inté­
rieur du Serrail du Grand
Seigneur. Paris
1675.
TAHSİN ÛZ : Sultan
Ahmed
cami inin
tezyini hususiyetleri (Vakıflar dergisi sayı: 2
Ankara 1942).
TELHİS MECMUASI : Millet kütüphanesi
no: 502.
VECİHİ : Vedhi Tarihi, Hamidiye kütüp­
hanesi XLo: 917.
YAHYA EFENDİ : Vaka-I Sultan Osman,
Halet Elendi kütüphanesi no: 611.
ZINK E IS EN : Geschichte des Osnıanlschen
Reiches in Europa, Hamburg 1840.

BU DÖRDÜNCÜ CİLDE AİT YANLIŞ — DOĞRU CETVELİ
SAYFA

SÜ T U N

SA T IR

1S12

1
1
1
1
2

13
32
34
34

2

11

İS İ 8
IS IS
ISIS
1818
1818
1854
1869
18S1
1894
1900

2
2
1
2
1
1
1
2
1
2
2
2
2

1951

1
2
2
2
2
2
2
2
2
2

1953
1953
1961
1666
1968
1969
1987
1930
1990
1990
2013
2014
2043
2047
2047
2070
2071
2072
2074
2085

2111
2115
2123
2164
21Î5
2175
2178
2179
2179
2180
2180
21S0

7

orta sütun

1910
1917
1923
1927
1923
1933
1941
1951

2000

2

orta

sütun

1
1
2
1
1
1
2
2
2
1
1
1
2
1
2
2
2
2
2
1
1
2

10
40
başlık
53
33
5-S
23
24
46
41
aJttan 12

10
22
2
40
13
a ltta n
1

2
18
2-3
14
27
başlıkta
22-23

22
42
35
37
39

6
20
36
40
5
16
48
33

8
8
31
32
9
13
14

22
5

Y A M . IŞ

DOĞRU

akan
tarihînde
tarihlerin de
sıra la n ır
«döndürm esi» kelim esi ile
arasına «bazıların] denize
gücendirm eleri
R u h iy e
Topal
avucundaki
Bağda <1.
«A tlas ¿tfajor&undan
v erilm işti
D iyarbck lr

valisi ve

gecen
ta rih i ile
tarihlerin den
sıralan abilir
« b a z ıla rın ı da» kelim eleri
a ttırm a sı» ibaresi girecek.
g ücendirm esi
R ukİy e
D am ad
av u cu ndak ini
B ogdan
eserinden
bahsedilm işti
«bu kelim eler kalkacak*

200

2000

fethinden
<s " o '’ kelim esi
rerektir
gılnân i
u fu k ta

fethini m üteakip
kalkacak»

«Ahm et R efik » ile
girecek.
şüphe
haca-i sultanı
istik ra ■'la
S: 38
H üseyin
onu n
itirazda bulunarak
huzura
k ürk ler em tina
suit im allerine
27 ey lül
d e f in e
Şerîhülmenar-zade
alarak
kaydedip
Avrupa

gerektir
G ılm artî
ufak da
<*S: 71»

arasına «T ü rk m im a rla rı»
hile
hoca-i su lta nî
istik ra rlı
C: 4
Yusuf
onu
İtiraz eyliyerek
h u zu ru na
k ü rk le r ve em tina

izah

suiistim alle rine
30 ekim
d e f in i
S a rih ü lm e n a r^ â d c
olarak
kaydedilip
A vrupa da
ifade

tedbirler
sın ıfla r
tarihte
Yanaş
tavsiye
16S3
o lay ların
sadrıâzam
davetle

tedb irleri
sın ıfla rd a k i m ü fritle r
tarihe
Yanoş
tasfiye
1663
alay ların
sad riâzam ın
davetle em ri

kalas
y üz
taarru z
Sobieski
M a ro sin i’nin
M a ra s in i’n in
M aroSinî

kalan
on
taarruza
SobieskVnin
M o ro sm i’nin
M orasinT nin
M orosîni

2348

S A Y FA

S tT U X

21S2
2182

1
1 ci
1

2183
21S7
2197
2207
2226
2226
2230
2237
2245
2245
2251
2252
2256
2258

1
2
1
2
2
2
2
2
2
2

SATIR

2

DOĞRU

K arintos
K oH ntos
sütun dak i son satırdan sonra 2 inci sü tu n d a k i 3 ünc ü satır gelecek.
47
33

6
46

21
40
23
9
4
S
29

başlık
başlık

Y A N LIŞ

6

1
15

<dle» ve «çarp ışm alar» kelim eleri arasına «Anadolu a ra ­
sındaki su la rd a dolağip» cüm lesi girecek.
ona
ana
Şikîüf.
Şiklaş
ayagiyle
ayağım ızla
1S9Û
1360
1690
1960
nüftız
nüfus
ahp
Olup
Pançevo
Pançeva
ve
ya
M a' rt-oSull a rın ın
H a'ö- üâu llan rtm
(G erileme D ev ri) yerine « S ın ırla rd a gerileme, k ü ltü ’
sahasında k ım ıld a n m a devri» şeklinde değişecek.
cephesine
cep resine
askere
skero

2339

Dördüncü Cildin Fihristi
B İR İN Ct M U ST A F A

(ilk saltanatı)
1*9S — i:9 7
İK İN C İ O SM A N
1198 _ 1825
İkinci Osm an'ın tahta geçişi 1798. — K ırım
kaçması 1799.

şehzadesinin Yedikuleden

1615 - 1613 Osnıanlı - İra n h a r b i : 1800 - 1804,
ö k ü z Mehmed Paşa'nm İran seferine hareketi 1800. — 1616 senesi iıarckâtı 1800.
— Revan muhasarası 1801. — H alil Paşa'nm serdarlığı 1802. — Serav muharebe
ve muahedesi 1802.
Lehliler ile Iıarp : 1804 _ 1813.
Şehzade M ehm ed'in öldürülm esi 1805. — İkinci Osm an’ın H otin seferi 1806. —
Padişahın İstanbul’dan hareketi 1807. — O rdunun H otin Önlerine muvasalatı
1809. — H otin önündeki çarpışm alar 1809. — T ürklerin m üteaddit u m um î h ü ­
cumda bulunm aları 1810. — Osm anlı - Leh sulhü 1812. — Padişahın İstan­
bul'a dönüşü.
D ahilî durum ve Sultan Osm an’ın talıttan in d ir ilm e s i: 1813 - 1825.
ikinci Osm an'ın Türk kızları ile evlenmesi 1814, — İkinci Osm an’ın ıslahat f i­
kirleri ve ak ıl hocalarınnı zihniyetleri 1814. — Sultan. Osm an v ak ’asma tekaddüm eden günler 1816. — Padişahın rüyası 1817. — Hoca Esad E fendi'ııin fet­
vası 1818. — Askerlerin ayaklanm asının u m u m i sebepleri 1818. — K ap ık u lu as­
kerlerinin Atm eydanında toplanm ası 1818. — Şeyhülislâm a yapılan müracaat
1819. — A silerin Hoca Öm er E fendi ve Sadriâzam ın konağına gitm eleri 1819.
— Padişahın hacdan vazgeçmesi 1819. — A yaklanm anın ik inci günü 1820. ■
—
Ulema heyetinin padişah ile görüşmesi 1820. — Â silerin saraya girmesi 1821. —
Sultan M ustafa’n ın mahbesinden çıkarılm ası 1823. — D ilâver Paşa’n m ö ld ü r ü l­
mesi 1823. — S ultan M ustafa’n ın Orta eami’ine n ak li 1824.
B İ R İN C İ M U S T A F A
(İk in c i s a lta n a tı)

182e — 1853
Birinci M ustafa’n ın tahta geçişi 1826. — S ultan Osman’ın Ağa - kapısına s ığ ın ­
ması 1826. — Davud Paşa’n m Sadrıâzam tayin edilmesi 1828. — Veziriâzam Ohr ili H üseyin Paşa’n m öldürülm esi 1828. — S ultan O sm an'ın O rta camiine ge­
tirilm esi 1825. — S ultan Osm an’ın Y edikule’de öldürülm esi 1882. — Yeni tâ ­
yinler ve cülus bahşişi 1834. — H ük üm e t ve İstanbul'un um u m î du ru m u 1835.
— Şehzadelere suikast rivayeti 1835. — Veziriâzam D avud Paşa’n m azli 1886. —
Mere Hüseyin ve Lefkeli M ustafa Paşa’la rm Sadrıâzam lıkları 1836. — G ürcü
M ehmed Paşa’n m sadareti 1837. — Bazı valilerin durum u ve Abaza M ehmed
Paşa 1838. — S ultan Osm an’ın katillerinin idam ları 1841. — Mere H üseyin Paga'nın ikinci sadareti 1843. — F atih cami’inde Ulema ayaklanm ası 1849.— Mere
H üseyin Paşa’n m azli 1851. — B irinci M ustafa’n ın lıa l’i 1852.
2350

D Ö R D Ü N C Ü M L’ R A D

185i — 1951
S ultan M urad 'ın cülusu 1854. — Kemankeş A li Paşa'nm bazı kimseleri suçlan­
dırması 1S55.
Anadolu ahvali ve Abaza M ehmed Paşa is y a n ı: 1856 — 1864
Abaza Mehmed Paga'ııın yeniçeri kethüdasına m ektubu 1856. — Çerkeş Mehmed Paşa'm n serdarlığı 1857. — Cennetoğiu isyanı 1859. — Abaza Mehmed
Paşa'nm ik in ci isyanı 1859, — Abaza’n ın baskınla kazandığı m uvaffakiyet 186Û.
— H a lil Paşa’nın E rzurum ’u muhasarası 1861. — Husrev Paşa’n ın serdarlığı
1862. — Abaza’n ın teslim olması 1863. — Abaza’n ın îran şahma m üracaatının
neticesi 1864.
Bağdad hâd iseleri: 1864 — 1869
Bekir Subaşı’n ın Bağdad’a hâkim olması 1864. — H afız Ahm ed Paga’m n Bekir
Subaşı’ya karşı serdarlığı 1865. — Hafız A hm ed Paşa’n ın B ağdad’ı nıuhasaarsı
1S66. — Bekir Subaşı’ya Bağdad v aliliği verilmesi 1868.
D ö rd ü n c ü M u ra d ’ın s a lta n a tın ın

ilk on senesinde İs ta n b u l ve A n a d o lu

a h v a li :

1869 — 1883

t

K apık u lu askerinin mevacib yüzünden ayaklanm ası 1371. — Husrev Paşa'nm
azline yeniçerilerin m uhalefeti 1871. — Sipahi zorbalarının A nadolu'daki fa a li­
yetleri 1871. — K a p ık u lu askerlerinin İstanbul'a dönmesi 1872. — Recep Paşa’m n tah riki ile çıkan ayaklanm a 1873. — S ultan M urad’ın ayak divanı yapmaya
mecbur kalm ası 1874. — H af:z A hm ed Paşa’n ın âsiler tarafından parçalanması
i 875. — Receb Paşa’n ın sadrıâzam tayin edilmesi 1876. — Husrev Paşa'nm id a­
mı 1877. — K a p ık u lu n u n ikinci ayaklanm ası 1878. — S ipahi zorbalarının Sultan
M urad’ı hal’ etmek istemeleri 188. —■Sipah zorbalarının soygun ve rezaletleri 1881.
S u lta n M u r a d ’ın d u ru m a h a k im o lm a s ı : 1882 - 1894.

Receb Paşa’n m idam ı 1883. — Zorbaların son k ım ıld anışı 1884. — Sinanpaşa köş­
k ü toplantısı 1834. — S ultan M urad’ın temizleme hareketine girişmesi 1886. —
îlyas Paşa’n m m ağlûbiyeti ve İstanbul'da idam olunm ası 1888. — İdam ların ço­
ğalması 1889. — R um M ehm ed’in öldürülm esi 1890. — İznik kadısı ve Şeyhülis­
lâm H üseyin E fendi’n in k atli 1890, -— Boğdan voyvodasının idam ı 1894.
Y e m e n ve C e be li L ü n a n ’d a k i had ise ler : 1894 - 1898.

Yem endeki hadiseler 1895. — Cebeli L üb nan ’daki hadiseler 1896.
K ır ın ı H a n lığ ı ih t ilâ f ı ve s ilâ h lı çatışm a 1898 - 1906

Canbey G iray’m tekrar han yapılm ası istenmesi 1898. — Kaptan-ı derya Receb
Paşa’n m K ır ım ’a yollanm ası 1904. — Mehmed G iray'm K efe’y i işgâl etmesi 1904.
— Mehmed G iray’m H an’lıkta bırakılm ası 1905. — Mehmed G iray’ın şım arık lı­
ğı ve Şahin G iray’ın zu lm ü 1905. — K antem ir Paşa’n ın Ş ahin G iray ile m u h a­
rebesi 1905. — Canbey G iray’ın tekrar h an tayin edilmesi 1906. — M ehmed ve
Şahin G iray’ların K ırım 'a hücum ları 1906.
K a z a k te c a v ü zle ri ve S u îta n M u ra d ’ın L e h is ta n seferine h a z ır lık la r ı : 1907 - 1910.

İstanbul’a gelen Rus ve Leh Elçileri 1907. — Lehlilerin Boğdan ve E flak’a teca­
vüzleri 1907. — K azakların Boğaziçi’ne yaptıkları akın 1907. — Karadeniz’de
Kara - H arm an muharebesi 1908. — ö z i suyu üzerinde kale inşa edilmesi 1908.
— Leh k ira lın ın anlaşma yapm ak için m üracaatı 1908 — Abaza Mehmed Paşs'-

2351

m ıı Kamaniçe şehri önüne kadar ilerlemesi 1909. — S ultan M urad’ın Leh seferi
hazırlığı için İstanbul’da;! hareketi 1909.
1623 - 1634 Osmanlı - İran harbi : 1910 - 1920
Şah Abbas'ın B a ğ d a d i muhasara etmesi 1810. — İra n lıla r’ın Bağdad’a girmesi
1911. — Bekir Paşa ve B ağdadklârm başına gelenler 1911. — M usul ve K erkük
tarafının işgali 1912. — Karcı kay K s n ’ın Gürcistan’a gönderilm esi 1912. — H a ­
fız Ahm ed P aşa n ın serdarlığı 1913, — Hafız Ahmed Faşa’n m Bağdad m uhasa­
rası 1913. — Şah Abbas’ın Bağdad yakınlarına gelmesi 1914. — Şah ile yapılan
muharebe 1915. — Şahın müzakere yoluvle anlaşmak istemesi 1915. — Askerin
isyanı ve Bağdad m uhasarasının kaldırılm ası 1916. — H afız Ahm ed Paşa’nm
Sadrıâzam lıktan azli 1916. — Husrev Fasa’n ın İraıı serdarlığı 1916. — Kerbelâ
civarının zaptı 1917. — Hüsrev Faşa’n ın H emedan’a yürüm esi 1918. — Dergüzin ’den Bağdad’a dönüş 1918. — Hüsrev Paşa’m n Bağdad muhasarası 1918. —
îra n lıla rın Şehri zor, Dertenk ve K İlle’yi zaptetmesi 1919. — Hüsrev Paşa’n ın azli
1920. — Tabanı - Yassı Mehmed Paşa’n ın İran seferi serdarlığı 1920.
Sultan M urad’ın Revan seferi : 1921 - 1929
Sultan M urad’ın İstanbul’dan hareketi 1921. — İdam olunan kimseler 1921. —
Sadrıfizamm orduya iltih ak ı 1922. — Revan seferindeki ordunun insan sayısı
1923. — O rd u n u n Revan önüne gelmesi 1923. — R evan’ın muhasarası ve zaptı
1923. — Sultan M urad’ın Tebriz'e girişi 1926. — Şehzade Bavezid ve Süleym an’ın öldürülm esi 1927. — S ultan M urad’ın İstanbul’a dönüşü 1927. — Revan’m el­
den çıkması 1928. — Erdelan vak'ası 1928.
Azak kalesi, Erdel ve A rn av u tluk ta cereyan eden hadiseler ; 1935 - 1951
Azak hadiseleri 1929. — Erdel hadiseleri 1931, — Bosna ve A rn av u tlu k ’taki hadişeler 1933.
Sultan M urad’m Bağdad seferi 1935 - 1951
Şehzade K asım 'ın öldürülm esi 1935. —■S ultan M urad’m İstanbul’dan hareketi
1936. — Sakarya Şeyhi diye tanınan şahsın idam ı 1936. -— Mevlfinâ ahfadından
Bekir Çelebi’n in sürgün edilmesi 1937. ■
—■O rd unun H alep’e ulaşması 1937. —
H ekim başı E m ir Çelebi’yi ölüm e götüren ceza 1937. — Bayram Paşa’m n ölüm ü
1938. — Trablusşam'da M ütegallibe Seyfoğlu'nun öldürülm esi 1941. — Tebriz
tarafına yapılan akın hareketleri 1942. — Bağdad’ın m uhasarası 1942. — Tayyar
Mehmed Paşa'nın şehid düşmesi 1943. — Bağdad’m teslim olması 1944. —> S u l­
tan M urad’ın B ağdad’tan ayrılması 1946. — Şah S afi’ye gönderilen m ektup 1946.
■
—■R um iye Şeyhi’n in idam ı 1947. — Sultan M urad’ın İstanbul’a dönmesi 1947. —
Osm anlı-îran sulhü 1947. — Kasr-ı Ş irin muahedesi 1948. —■ Veziri, âzam larm
İstanbul’a dönüşü 1950. — S ultan M urad'ın ölüm ü 1950.
S U L T A M İ B R A H İM

1952 — 1999
Sultan İbrahim ’in cülusu 1952.
S u lta n İb r a h im 'in s a lta n a tın ın K e m an k e ş K a ra M u s ta fa P aşa’n ın sadareti z a m a ­
n ın a ra s tlıy a n k ıs m ı : 1954 - 1962

S ilâhdar M ustafa Paşa’n ın İstanbul’dan uzaklaştırılm ası 1954. — V eziriazam ın
m alî ve idari tedbirleri 1955. — V eziriâzam m İranlılara karşı siyaseti 1956. —
Em irgûne-oğlu’n u n id a m ı 1956. — Azak kalesinin istirdadı 1956. — S ilâhdaı
Mustafa Paşa’n ın k a tli 1957. — N usuh Paşa-zâde’n in itaatsizliği ve idam ı 1957.
— Sadrıâzam m Cinci Hoca ve Yusuf Paşa aleyhindeki plânı 1960. — Kemankeş
K ara M ustafa Paşa’n m k atli 1961.

2352

A

t

G irit adası fethi için OsmanU - Venedik harbi : 1962 - 1976
Onyedinci yüzy ıl bağlarında Venedik - Osm anlI münasebetleri 1962. — D örd ün ­
cü M urad zam anındaki Venedik m ünasebeti 1963. — Venediklilerle harbe sebep
oían lıadıse 1964. — H arbîn bağlaması 1964. — H an ya’n ın zapt: 1967. — Venedik
donanm asının faaliyeti 1968. — Yusuf Paşa'nm İstanbul’a dönmesi 1968. — Ser­
dar Y usuf Paşa'nm idam ı 1968. — Deli H üseyin Paşa’n m H anya m uhafızlığı 1970.
— V enediklilerin Çanakkale boğazı önündeki faaliyetleri 1970. — Suda kalesi­
nin muhasarası 1971. — Kaptan-ı deryaların durum u 1972. — Kandiye m u h a­
sarası 1973. — H üseyin Paşa’m ıı m üşkül durum da kalm ası 1975, — Venedik har­
bin in G irit dışında kalan cephesi 1975.
Sultaıı İb rahim ’in saltanatının K ara M ustafa Paşa’n m ölüm ünden sonraki kıs­
m ı : 1976- 1999.
S ultan İb rahim ’in hastalığı 1984. — Sadrıâzam Salih Paşa’n ın idam ı 1986. — S u l­
tan İbrahim ve saray k ad ın ları 1987. — S ultan İb rahim ’in Sam ur m erakı 1990.
— Sadrazam A hm ed Paşa'nm padişahın suistim âlierine vasıtalığı 1990. — Varvar
A li Paşa isyanj 1991. — Sadrıâzam m ocak ağalarına karşı m uam ele ve niyetleri
1993. — O caklı ve ulem anın yap tıkları toplantı neticesinde padişah’ın hal’i 1994.
— Ahm ed Paşa ve R um eli kazaskerlerinin öldürülm esi 1995. — Sultan İbrahim ’­
in îıal’i 1996. —■D ördüncü M ehm ed’in cülûsu ve S ultan İb rahim ’e hal’in in teb­
liği 1997.
D ÖRDÜNCÜ MEHM ED
2000

—

2201

Dördüncü M ehm ed’in cülûsu 2000. — S u lta n İb rahim ’in öldürülm esi 2002.
IR48 - 1656 y ılları arasında devlet idaresi ve İstanbul a h v a li: 2005 - 2044
Sofu M ehm ed Paşa’n m tasarruf tedbirleri ve S ipahi ocağı ile ilg ili icraatı 2005.
—. S ultanahm ed c a m fi v ak ’ası 2006. — Ocak ağalarının tegallübü 2008. — Kara
M urad Paşa’n ın sadrıâzam lığ; 2009. — Melek Ahm ed Paşa'nm sadareti ve m alı
durum 2010, — Esnaf ayaklanm ası 2012. — V eziriâzam m değiştirilmesi 2013. —
Ocak ağalarının baskıyı artırm aları 2014. — Valide sultanlar rekabeti ve padi­
şaha suikast teşebbüsü 2016. — Kösem S u lta n ’ın öldürülm esi 2016. — Kösem
S u lta n ’ın öldürülm esi hadisesi karşısında sadrıâzam 2018. — Ocak a ğ alan tegallü b ü n ü n sona ermesi 2018. — Veziriâzam Siyavuş Paşa’n m azli 2020. —. Tarlıoncu A hm ed Paşa’n m sadrıâzam lığa tayini 2021. — Tarhoncu Ahm ed Paşa’n m sadrıâzam lığı ve icraatı 2022. — Tarhoncu A hm ed Paşa'nm k atli 2025. — Derviş
Mehmed Paşa’n ın sadrıâzam lığı 2025. — Valide S u lta n ın evlendirilip saraydan
u zaklaştırılm asını istiyen şeyh 2C26. — K ızla r ağasının padişaha hükm etm esi
2026. — İbşir Paşa’n m sadrıâzam tayin edilmesi 2027. — H ük üm e t buh ranı ve
İbşir Paşa’n m İstanbul’a gelmesi 2023. — M orali M ustafa Paşa’n m sadrıâzam
olm ak için uğraşması 2028. — Defterdar M ustafa Paşa'nm k atli 2029. — Kara
M urad Paşa’n m tahriki neticesi v uku bulan ayaklanm a 2030. — M urad Paşa’nm
sebep olduğu m alî ve askerî hercümerç 2031. — S üleym an Paşa’n ın sadrıâzamlığı ve m ali sık ın tın ın devam ı 2031. — Zurnazen M ustafa Paşa’n m dört saatlik
sadareti 2032. — A tm eydanı veya Ç ınar vakası (V ak ’a-i vakvâkiye) 2033, — Sjyavuş Paşa’n m sadrıâzam tayin edilmesi 2035. — S ipah ağalarının tegallübü ve
b u n ların sonu 2036. — Bazı m üh im m em uriyetlerde yapılan değişiklikler 2038.
— D onanm anın m ağlubiyeti ve boğazın kapanm ası 2039, — V enediklilerin Boz­
caada ve L im n i’yi zaptetmesi 2040. — Sadrıâzam Buynu-Eğri (yaralı) Mehmed

2353

T A R IH V E M

i

Paşa’n ın İstanbul’a gelişi 2040. — Şeyhülislâm Mesud Efendi ve Şehzade Süley­
m an’ın iclası meselesi 2042. — Vaziyetin n azikliği ve Boynu-yaralı’n ın aczi 2043.
Ş eyh ve v â ız la rın d u ru m la rı, v â ız la r ın te sir ve h ü k ü m e t işlerine m ü d a h a le le r i:

2044 - 2051
Onyedinci asrın ilk yarısında önem li tarikatlar 2045. — Onyedinci asrın ilk ya­
n sın d a k i m ühim m utasavvıflar 2045. — D ar görülüş vâizlar 2046. — Kadı-zâde’n in m ünakaşa ettiği meseleler 2047. — K adızâdeliler ve saray erkânı 2047. —
Ü stüvanî M ehmed Efendi 2048. — Kadı-zâdelilerin tekkelere tecavüze yelten­
meleri 2048. — K adı-zâdelilerin rüşvet alm aları ve hük üm e t işlerine m üdahale­
leri 2049. — Kadı-zâdelilerin fesat çıkarm ak istemeleri 2049. — Kadı-zâdelilerin zihniyetlerindeki geriliğin ve ahlâk larınd ak i d ü şük lüğü n derecesi 2050.
Şeyh ve v â ız la rın d u ru m la rı, v â ız la rın tesir ve h ü k ü m e t işle rin e m ü d a h a le le ri :

2044 - 2051
Onyedinci asrın ilk yansında önem li tarikatlar 2045. — Onyedinci asrın ilk y a ­
rısındaki m üh im m utasavvıflar 2045. — Dar görüşlü vâizlar 2046. — Kadı-zâde’n in m ünakaşa ettiği meseleler 2047. — Kadı-zâdelller ve saray erkânı 2047. —
Ü stüvanî M ehm ed E fendi 2048. — K adı-zâdelilerin tekkelere tecavüze yelten­
m eleri 2048. — Kadı-zâdelilerin rüşvet alm aları ve hük üm e t işlerine m üdahale­
leri 2049. — K adı-zâdelilerin fesat çıkarm ak istemeleri 2049. — Kadı-zâdelilerin
zihniyetlerindeki geriliğin ve ahlâklarındaki düşük lüğü n derecesi 2050.
1648 - 1656 y ılla r ı arasında A nadolu'daki hâd ise le r : 2051 - 2064
Haydar-oğlu 2052. — Katırcı-oğlu 2053. — G ürcü A bdülnebi 2054. — Abaza H a ­
şan Paşa 2056. — İbşir Paşa ve Abaza Haşan 2058. — İbşir Paşa ve Abaza Hasan A nkara önünde 2059. — İbşir Paşa ve Abaza Haşan cem iyetinin dağılması
2060. — İbşir Paşa’n m ikinci defa muhalefete teşebbüsü 2060. — Şeydi Ahmed
Paşa ve K ü r t Mehmed hâdiseleri 2061. — Van, Basra ve Habeş hâdiseleri 2063.
K ö p r ü lü Mehmed Paşa’m n sadareti : 2064 _ 2076
S adrıâzam lığa tâyini 2065. — K öprülii'nün sadaretinin ilk ayları 2070. — Şeydi
Ahm ed Paşa’n m sadrıâzam olm ak istemesi 2070. — S ipahi isyanı 2071. — Bazı
tâyinler ve K ö p rü lü ’nün sadaretten çekilmek istemesi 2072. — Şeyh Selim ’in
katli 2073. — R um patriğin in asılması 2074. — İdam ı emredilen K ara Mustafa
Paşa’n ın kaçıp saklanması 2074, — K ö p rü lü ’y ü sadrıâzam lıktan uzaklaştırm ak
isteyen ocak ağası 2075.
K ö p r ü lü M e h m e d P aşa’n m E rde l S e fe ri ve m ü c a d e le n in neticesi : 2076 - 2089
İkinci Rakoczi’n in ihtiras ve itaatsizliği 2076. — K ırım H an ın ın Rakoczi üzerine
yürüm esi 2077. — Padişahın Edirne’ye hareketi 2078. — E flâk ve Boğdan voy­
vodalarının değiştirilm esi 2078. — K ö p rü lü ’ye suikast niyeti ve sadrıâzam m yap­
tırdığı idam lar 2079. — K öp rü lü ’n ü n Erdel seferine çıkması 2080. — Ekoş Barçkay’m Erdel K ıra lı tây in edilmesi 2081. — Şeydi A hm ed Paşa’n ın ik inci Rakoczi
ile muharebeleri 2081. — Köse A li Paşa’nın. Erdel ser d arlığı 2084. — Kemeny
Yanos 2084. — Şeydi Ahmed Paşa’n ın idam ı 2088. — A paffy M ihaly’in Erdel
K ıra llığ m a tâyini 2089.
A b aza H aşan Paşa isy an ı ve K ö p r ü lü ’n ü n y a p tırd ığ ı i d a m l a r : 2089 - 2097
İsyanın sebebi ve peşinen arzettiği şekil 2090. — Âsilerin padişaha haber gön­
dermesi 2090. — Â silerin Bursa’ya girmesi 2091. — Padişah’m âsilere sert ce­
vabı 2091. — Sadrıâzam m vaziyetten haberdar edilmesi 2091. — Padişah ve K öp ­
r ü lü ’n ü n m üşk ül durum ları 2092. — Üsküdar ve civarında alm an tebdirler 2092.
— H a lk ın hissiyatı ve S adn âzam ın acele İstanbul’a çağırılm ası 2093. — Ayak

2354

c

divaın ve padişahın İstanbul'a gelmesi 2093. — Padişahın Üsküdar'a geçmesi
2094. — K ö p ıü lü ’n ün öldürttüğü, sipahiler 2094. — Murtaza Paşa'ıım Ilgın ci­
varında Abaza'ya yenilmesi 2094. — Abaza ve sair âsi reislerinin öldürülmesi
2095. — Antalya'da Körbev hâdisesi 2096. — Şam ’da Yer!i-kulu hadisesi 2096. —
M üfettiş İsm ail P a şa n ın A nadolu'daki teftiş ve idam ları 2096. — M ısır’da Çerce
Beyinin çıkardığı hâdise 2094. — Fazıl Ahm ed Faşa’n m sadrıâ 2am olması 20S7.
Venedik Harbi ve G irit'in zaptı : 2098 — 2111
Kalyon inşası meselesi 2098. — Venedik balyosunun hapsi 2098. — Kaptan-ı der­
ya Voyııuk Ahm ed Paşa’ın n Suda lim anı önünde şehadeti 2099. — Boğazın tek­
rar kapatılm ası 2093. — Ksptan-ı Derya Ilüsam Bey-zâde A li Paşa'nm faaliyeti
2099. — S ulh teşebbüsü 2100. — Kaptan-ı derya Kara Murad Paşa’n m faaliyeti
2100. — M ustafa Paşa’n m Kaptan-ı deryalığı 2100. — 1048 - 1656 y ılla n arasında
G irit’de Deli H üseyin Paşa’ııın durum u 2100. — G irit’te Hüseyin Paşa aleyhinde
askerin tahriki 2101. — Hüseyin Paşa'nm şöhretinin İstanbul’da
kıskanılm ası
2101. - H üseyin Paşa’n m düşm anı büyük zayiata uğratması 2102. — G irit’teki
askerin sıkıntıya m aruz kalması 2102. — K ö p rü lü Mehmed Paşa’nm Çanakkale
Boğazı harekâtı 2102, — Boğaz önünde cereyan eden muharebe 2103. — K ö p ­
r ü lü ’nün taltif ve idam ları 2103. — Bozcaada ve Lim ni adalarının istirdadı 2104.
— G irit Serdarı Deli Hüseyin Paşa’n m k atli 2105. — Sadrıâzam Fazıl Ahmed
Paşa’n ın G irit seferine çıkması 2106. — Fazıl Ahmed Paşa’n m Kandive m uhasa­
rası 2106. —• Osmanlı - Venedik sulhu 2110.
16G3 - 1664 Osm anlı _ Avusturya harbi : 2111 - 2121
Fazıl A hm ed Paşa'nm Edirne’den hareketi 2112. — Uy var üzerine yürünmesine
karar verilmesi 2112. — U yvar muhasarası ve zaptı 2113. — Neograd ve Nytra
kalelerinin zaptı ve sadrıâzam m Belgrad’da kışlaması 2115. — AvusturyalIların
kış taarruzunun öefedilmesi 2116. — Z erinvar’ın zaptı ve kalesinin yıkılm ası 2117.
— S ulh muahedesinin hazırlanm ası 2118. — Sen Gotar muharebesi 2119. — Vaşvar muahedesi 2121 .
Dördüncü Melım ed’ln birinci ve ikinci Lehistan seferi : 2121 - 2132
D ördüncü M ehmed’in Edirne'den hareketi 2122. — Kam aniçe’n in zaptı 2125. —
Lehlerin hük üm e t m erkezinin boşaltılması 2126. — Bucaş muahedesi 2126. —
Padişahın Edirne’ye avdeti 2126. — Lehlerin muahede şartlarını yerine getirm e­
mesi 2126. — Padişahın ikinci defa Leh seferine çıkması 2127. — Lehlerin ta­
arruza geçmesi 2127. — L ehlilerin H o tin ’i zaptetmesi 2127. — H otin’in istirdadı
ve padişahın U krayna’ya girmesi 2128. — 1675 ve 1676 yıllarınd ak i harekât 2129.
— Osm anlı _ Leh sulbün ün kesinleşmesi 2130. — M erzifonlu Kara Mustafa Paşa’n ın sadareti 2131, — Edirne sarayının genişletilmesi 2131.
Ruslarla harp ve Çehrin seferi : 2131 - 2139
Podolya’n m zaptı hadisesi karşısında Huşların tak ınd ığı tavır 2132. — Osmanlı
devletinin Dorosenko’yu H atm anlıktan azli 2133. — Şeytan İbrahim
Paşa’nın
Çehrin seferi 2133. — Sadrıâzam m sefere çıkması için karar verilmesi 2134. —
Rus elçisi ve çardan gelen m ektup 2134. — Padişahın ve Sadrıâzam Merzifonlu ’n uıı İstanbuldan hareketi 2135. — Çehrin muhasarası 2135. — Mevzi harbinin
nazik durum lar arzetmesi 2136. — Muhasaraya devam olunması 2136. — Ç ehrin'İn
zaptı 2137. — Rus ordusunun çekilmesi ve T ürklerin tak ib i 2137. — Osm anlı ordu­
sunun geri dönmesi 2138. — S ulh muahedesinin akdi 2139.

2355

Avusturya idaresindeki Macaristan arazisi ve Tököli İmre meselesi, Osm anlIların
Avusturya seferi : 2139 - 2146,
Tököli İmre 2141. — Orta Macar halkının Türklere m üracaatı 2141. — Tököli'n in Osm anlı himayesine girmesi 2141 —- T ökcli’n in AvusturyalIlara karşı m ü ­
tecaviz tavır takınm ası 2142. — Avusturya ile harbin başlaması 2142. — Avusturyanın durum u 2143. — A vusturyanın son gayretleri 2144. — Avusturya'nın m ü t­
tefikler araması 2144. — Osmanlı ordusunun harekete geçmesi 2146.
Vİyaııa m uhasarası: 2146 - 2164
A vusturyalIların plânları 2148. — Ra ab suyunun geçilmesi 2149. — Viyana ya
yürünm eğinin padişaha arzı 2150. — Osmanlı ordusunun m iktarı 2150. — A vus­
turyalIların son tedbirleri 2151, — M uhasaranın başlaması 2152. — M uhasara m u ­
harebeleri 2153. — Viyana dışındaki harekât 2155. — B udin valisi İbrahim Paşa’n ın çağırılması 2156. — Düşm anın Tuna’y ı geçmesi 2156. — K ırım H anı'm n
ihaneti 2156, — H arp meclisinde alm an karar 2158. — Viyana muharebesi 2158. —
İbrahim Paşa'nın idam ı 2160. — O rdu efradının derlenip toparlanması 2161. —
K ırım H an ın ın azli 2161. — Ciğerdelen kalesinin düğmesi 2162. — Esztergcm’un
düşmesi 2162. — Kara Mustafa Paşa’n ın idamı 2163.
Viyana bozgunundan sonra Avusturya cephesi : 2164 - 2175
Vişegrad ve Vayçen kalelerinin düşmesi 2164. — A kkilise muharebesi 2167. —
A vusturyalIların B udin muhasarası 2167. — Serdar Mustafa Paşa’n ın B udin'iıı
imdadına gelmesi 2167. ■
— Düşm anın teslim teklifinin reddi 2168. — A vusturyalI­
ların um um i hücum larının defedilmesi 2168, — A vusturyalIların B udin m uhasa­
rasını kaldırması 2169. — Melek İbrahim Paşa'nın serdarlığı 2170. — U yvar’ın
düşmesi 2170, — Avusturya cephesi serdarının katli ve sadrıâzam ın azli 2170. —
A vusturyalIların B ud in ’i zaptetmesi 2171. — Macaristan’da birçok kalenin elden
çıkması 2173. — Şikloş bozgunu 2174. — O rdunun isyanı ve İstanbul üzerine y ü ­
rüyüşü 2174.

£

Lehistan cephesi : 2175 - 2179
Barabaş kazaklarının tecavüzü 2176.
Sarı Süleyman Paşa’n ın Lehistan Cephe­
si serdarlığına tayini 2176. — Subieskini’nin niyetleri ve taarruza geçişi 2177. —
Selim Giray’m n utk u 2178. — Sobieski’nin zayiata uğrayarak geri çekilmesi 2178.
— Lehlerin ikinci taarruzu 2178. — Lehlerin Kam aniçe’yi muhasarası 2179.
Venedik cephesi: 2179 - 2184
Venediklilerin tecavüze başlamaları 2180. — Venediklilerin A y ara a vr a adasmı
zaptetmesi 2180, — M ora’da isyan ve Preveze’nin düşmesi 2180. — Bosna ve
A driyatik k ıyılarındaki çarpışmalar 2181. — Mora’daki muharebeler ve yarım ­
adanın elden çıkması 2181. — İnebahtı ve A tina’nın düşmesi 2184.
Harp esnasında memleketin um um î durum u ve padişahın hal’i : 2184 - 2201
Asayişsizlik hâdiseleri 2185. — M ali durum 2185. — İdarî durum 2186. — P adi­
şahın hal’i 2187. — Cephedeki askerin İstanbul’daki ulema ile padişahın aleyhin­
de anlaşması 2188. — Padişahın orduyu geri çevirebilmek için çırpınm ası 2189.
__ Padişahın avcılığa tövbe etmesi 2198. — Pazıl Mustafa Paşa’n ın durum u k u r­
nazca idare etmesi 2198. — O rdu’nun S iliv ri’ye gelmesi ve hal’in tahakkuku 2198.
İK ÎN C t S Ü L E Y M A N

2202 - 2233
Padişahın tahta geçişi 2202. — S adnâzam ve ordunun İstanbul’a girmesi 2203.
— K apık ulu askerinin zorbalık ve edebsizlikleri 2204. — H alktan para toplanma-

2356

j

sı 2205. — A yaklanm anın tekerrürü 2205. —■Fazıl M ustafa Paşa'nın sürgüıı edil­
mesine dair padişahın hatt-ı hum âyunu 2206, — Yeniçeri ağasının öldürülmesi
2206. — Sadrıâzam Siyavuş Paga'ııın k a tlı 2207. — Y ağlıkçı Em ir’in sancağı me­
selesi ve zorbaların ortadan kaldırılm ası 2208.
V e n ed ik c e p h e s i : 2210 - 2213
Venediklilerin Ağriboz muhasarası 2210. — A n ıa v u t kuvvetlerinin ihaneti. —
Kalenin sıkıştırılm ası 2212. — M uhasaranın kaldırılm ası 2212. — Dalmaçya ve
A rnavutluk k ıy ıla rın ın durum u 2213, — B ene işe kalesinin Venedikliler tara­
lın d a n zaptı 2213. — Avlonya hadisesi 2213.
Le histan c e p h e s i : 2213 - 2214
Azamet G iray'm m uvaffakiyeti 2214. — L ehlilerin sulh teşebbüsü 2214.
R u s la rın K ır ım 'a ta arru zu : 2215 - 2216
R usların K ırım üzerine yürüm esi 2215.

Avusturya cephesi: 2216 - 2233
Szolnok. Eğri, Lipve, îstolni - Belgrad’ın düşman eline geçmesi 2216. — Yeğen
Osman Paşa'nın serdar tayin edilmesi 2216. — S adn âzam ın azli ve Yeğen Osman
Paşa’n ın zorla serdarlığı elde etmesi 2217. — Belgrad’ın elden gitmesi 2218. —
Osmanlı hük üm e tin in sulh için elçi yollaması 2220. — Tökoli Imre 2221. — J\efir-i âm yazılması 2221. — K ırım Hanı Selim Giray 2221. — Yeğen Osman Paşa’n ın öldürülm esi 2222. — Arab Receb Paşa'nın serdarlığı 2223. — Niş’in düş­
mesi ve padişahın Edirne’ye dönmesi 2223. — A vusturyalIların V id in 'v e Üsküp’e
girmesi 2224. — Köprülü-zâde Fazıl Mustafa Paşa’nın sadrıâzam tâyin i 2224. —
Selim Giray ve Koca H alil Paşa’n ın muharebeleri 2226. — K an ije’n in düşman
eline geçmesi 2226. — Fazıl Mustafa Paşa’n ın serdarlığı 2226. — Belgrad’m is­
tirdadı 2227. — İstirdat sahasının Ösek’e kadar genişletilmesi 2227. — Padişahın
ve sadnâzam ın İstanbul’a dönmeleri 2228. — Erdel harekâtı 2229. — Selim Girav’m hanlıktan feragati 2230. — Fazıl M ustafa Paşa’n ın m alî tedbir ve ıslahatı
2230. — Fazıl Mustafa Paşa’n ın ikinci serdarlığı 2231. — ik inci Süleym an’ın
Edirne’ye götürülmesi ve ölüm ü 2231.
İK İN ^ t AHM ED

2234 - 3251
İkinci A hm ed’in tahta geçişi 2234.
A v u stu ry a cephesi : 2235 - 2245
Slankamen muharebesi 2235. — O rd unun Belgrad’a çekilmesi 2238. — Avustur­
yalIların Lipve’yi kuşatması 2238. — H alil Paşa’n ın serdarlığı 2238. — Avustur­
yalIların Varat muhasarası 2239. — Saadet G iray’ın azli 2240. — Topal Hüseyin
Paşa’n ın serdarlığı 2240. — Tökeli Imre’n in Edirne’ye getirilmesi 2240. — Sadrıâzam K adı A li Paşa’n ın azli 2240. — İngiliz ve Felemenk hüküm etinin sulh
tavassutları 2241. — Belgrad kalesinin tam ir ve tahk im i 2241. — M üttefiklerin
sulh için ileri sürdükleri şartlar 2242. :— Bozoklu M ustafa Paşa’n ın sadareti 2242.
— AvusturyalIların Belgrad muhasarasını çözüp çekilmeleri 2243. — Sürm eli
A li Paşa'nın sadareti ve Petervaradin muhasarası 2244.

Lehistan cephesi : 2245 -2246
V e n ed ik c e p h e s i : 2246 - 2251
Yunanistan cephesi 2246. — G irit’te cereyan eden çarpışm alar 2246. — Bosna
ve Hersek cephesi 2248. — V enediklilerin Sakız adasını işgâl etmesi 2249. —
Sakız’ın istirdadı 2251. — İkinci Ahmed’in ölüm ü 2251.
S ın ır la r d a gerilem e, k ü lt ü r sahasında k ım ıld a n m a d e v r i: 2252 - 2253

2357

İK İN C İ M UST AFA
2254 - 2307
İkinci M ustafa’n ın tahta geçişi 2254. — Padişahın bizzat sefere çıkma isteği 2255.
Suttan M ustafa'nın Avusturya cephesine seferleri : 2256 - 2264
Fadişaim ı ilk seferi, Edirne’den hareketi 2256. — L ipve'niıı zaptı 2256. — Lugos
zaferi 2257. — Padişahın ikinci seferi 2258. — Olasch (Ulaş) zaferi 2258. — Pa­
dişahın üçüncü seferi ve Zenta yenilgesi 2259. — Girişilecek harekâtın m üzake­
resi. 2259. — Belgrad’daıı hareket 2260. — Zenta faciası 2261. — O rdunun d u ru ­
m u ve padişahın Edirne’ye dönmesi 2263. — Bosna - Saraya yapılan hücum 2264,
Amca-zâde H üseyin Paşa’n ın saârıâzam tayin edilmesi 2240.
Rus cephesi : 2264 - 2267
R usların taarruza geçmesi va Azak kalesinin muhasarası 2295. — R usların ik in ­
ci taarruzu ve Azak kalesinin düşmesi £266.
Harbe nihayet verilmesi ve Karlofça muahedeler! : 2267 - 2273
Sulhe götüren zem inin hazırlanm ası 2268. — S u lh m üzakereleri 2269. — A v u stu r­
ya ile muahede 2270. —- Venedik ile muahede 2271. — Rusya ile muahede 2271.
— Karlofça muahedesinin O sm anh tarihindeki m evki ve önem i 2272.
İkinci Mustafa zam anında m em leketin iç durum u : 2273 - 2275
Bazı eyâletlerdeki şekâvet ve serkeşlik hadiseleri 2273. —■Bosna ve Şehrizor’ddfki hadiseler 2274. — Şerif Said'in Mekke erairi tayini 2275.
E fîâk ve Boğdan’ın durum u 2278 - 2277
K ırım hadiseleri : 2277 - 2279
Devlet G iray’m h an lığı ve Gazi G iray isyanı 2277. —. K ırım han ının muahedeyi
ih lâl niyetinden doğan hadise 2278.
Karlofça m uahedesinden sonra ıslah ve düzenleme hareketleri : 2379 - 2281
Askeri sahada düzenleme 2280. — Resmi evraka tarih atılm ası 2281.
Şeyhülislâm Feyzullah Efendi’n in tahakk üm ü ve Fdirne vak’as: : 2281 - 2307
Amca-zâde Hüseyin Paşa’nın istifası 2282. — D altaban Mustafa ve R aini Melımed
Paşa’ların sadaretleri 2283. — Gürcistan üzerine asker şevki 2283. —■ Edirne
vak'asına yol açan ayaklanm anın başlangıcı 2284. —■Hâdiselerin inkişaf seyri
2285. — Sekbanbaşm m öldürülm esi 2286. — Asilerin İstanbul’a hâkim olması
2287. — Edirne’ye gönderilen m azhar 2287. — İstanbul’daki isyan kargısında E d ir­
ne’de padişah ve hüküm et erkânının du rum u 2288. — İstanbul’dan gelen heyete
tatbik olunan m uamele 2288. — Feyzullah Efendi ve oğu lların ın azil ve sürgün
edilmesi 2289. — A silerin durum u 2290. — Padişahın kuvvet toplaması 2290. —
İstanbul’daki kuvvetlerin Edirne’ye hareketi 2294. — Ü çüncü A hm ed’in tahta
geçirilmesine karar verilmesi 2294. — Edirne kuvvetlerinin durum u 22S5. —■
İstanbul kuvvetleriyle karşılaşma 2235. — İstanbul kuvvetlerinin Hafsa’ya gel­
mesi 2236. — İkinci M ustafa’n ın tahtını kaybetmesi 2296. — İkinci M ustafa’nın
hususiyetleri 2304. — Feyzullah E feııdi’nin sonu 2305.

I.

Onvedinci Asırda İlim ve Sanat Hayatı, İktisadî D urum 2308 - 2345
Asra U m um î Bir Bakış : 230S - 2310
İlim hayatı: 2310 - 2318
1 — D inî, h u k u k î ve içtim ai sahada eser yazanlar 2310. — 2 — Tarihle il­
gili eserler ve m üverrihleri 2311, —. 3 — Coğrafî eserler 2314. — 4 — Mate­
m atik ve astronomi 2316. — S— Tıb ve tıbb î eserler 2316.
23 38

II.

S a n a t, m im arlık ve İçtim aî müesseseler; 2318 - 2337.
1 — Edebiyat 2318. — 2 — M usikî 2323. — 3 — Yazı ve hattatlar 2325. — 4
— Resim ve nakış 2326. — 5 — M im arî 2328. — 6 — Çini, sedef ve oymacılık
2333. — 7 — İçtim ai müesseseler 2335.

III.

iktisadi durum : 2337 - 2345.
1 — M adenler ve işlenmesi 2338. — 2 — D okum a sanayii 2339. — 3 — îç ve
dış ticaret 2342.
Bibliyografya : 2346 - 2347.
Doğru yanlış c e d v e li: 2348 - 2349.

DÖRDÜNCÜ CİLDE AİT İLÂVELER

110

117
118
119
120
121
122

123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140

Sayfası

Adı

No. su

Ş iddetli kış yüzünden İstanbul Boğazı’n ın donması
ik inci Osman (1618-1622) zam anındaki hük üm d arlar
ik in c i Osm an ve B irinci M ustafa zam anındaki veziriâzam lar
B irinci M ustafa’n ın ikinci saltanatı (1622 - 1623) zam anın­
daki hük üm d arlar.
S ultan M urad’ın kahvehaneleri kapattırıp tü tü n ü yasak et­
mesi.
D ördüncü M urad devrinin önem li sim alarından: K âtib Çele.
bi, Koçi Bey, Nef’i
D ördüncü M urad’ın şahsiyeti
Dördüncü M urad zam anındaki (1623 - 1640) hüküm darlar
G irit'in T ürk idaresinden önceki devrinin tarihçesi
D ördüncü M urad ve Sultan İbrahim zam anındaki veziriâ­
zamlar.
Sultan İbrahim (1040 - 1648) zam anındaki hüküm darlar
Cinci Hoca
Tarhoncu A hm ed Paşa bütçesi
K ö p rü lü M ehm ed Paşa
E v liya Çelebi
Köprülü-zâde Fazıl Aiım ed Paşa
Dördüncü M ehm ed’in sefere çık ışın ın b ir yabancı ta ra fın ­
dan tasviri.
M erzifonlu K ara M ustafa Paşa
D ördüncü M ehm ed zam anındaki veziriâzam lar
D ördüncü M ehm ed (1648 -1687) zam anındaki hüküm darlar.
İkinci Süleym an (1687 - 1691) zam anındaki hük üm d arlar
İk in ci A h m e d (1691 - 1695) zam anındaki hük ü m d arlar
Mezomorto Hüseyin Paşa ve donanma kanunnam esi
İkinci Süleym an, İkinci Ahm ed ve İkinci M ustafa zam anın­
daki veziriâzam lar
ik in c i M ustafa zam anındaki (1695 - 1703) hük üm d arlar
★

★

2359

★

1822
1824
1844
1852
1892
1899
1939
1950
1965
1977
1998
2003
2023
2067
2086
2107
2123
2165
2190
2200

2232
2249
2292
2297
2344

BİR KOLAYLIK OLMAK ÜZERE
If II VE III. ÜNCÜ CİLTLERİN
KISALTILMIŞ FİHRİSTİNİ VERİYORUZ.

(Not: Bu kısaltılm ış fihristleri eser tamam lanınca norm al olarak ayrıca vereceğiz)

C ilt: I

Kısaltılm ış Fihrist

S A YFA
5 — 39
O S M A N L I T A R İH ÎN E G tR ÎŞ
T ürklerin anavatanı ve göçleri
5 —
6
Türklerin İsiâmiveti kabulden ev elki devletleri ve batıya yürüyüşleri
...................................
6 - 12
M üslüm an Türk devletleri
12 - 13
Büyük Selçuklu devleti ... .
13 - 15
Anadolu Selçukluları
15 - 17
Anadolu Beylikleri ................
18 - 25
Selçuklularla Beylikler devrinin Ö n Asya'daki medeniyeti
. 26
H açlı Seferleri
27 ■ 29
Osm anh Devleti kurulurken Bizans'ın vaziyeti
30 - 32
O sm anlılarm aslı
........................................................... ...................
33 - 36
37 - 38
K uruluş devri (1299- 1453)
.................................................................
OSM A N G A Z İ ...........................................................................................
40 - 67
Osman Bey’in aşiret reisi olması
...................................................
40 - 43
Osman Bey’in istiklâli meselesi ...........................................................
43 - 54
Bursa kuşatması ve zaptı
...................................................................
54 ■ 63
ORHAN
GAZİ
...................................................................................
68 ■ 97
■ 72
Orhan Gazi’nin hüküm darlığa geçişi
........................................ .
68
O rhan Gazi’nin Anadolu harekâtı
...................................................
72 - 76
O rhan Gazi zam anında Osm anlı Bizans münasebetleri
...........
76 - 82
- 92
82
Türklerin Rumeli'ye geçmesi
■ 97
92
O rhan Gazi zam anında İlk teşkilâtlanm a
...................................
■143
M U RA D H Ü D A V E N D ÎG Â R
...........................................................
98
■ 99
M urad’ın tahta geçmesi
...................................................................
98
■117
Balkan fütuhatı
................... ............................................................
99
117 ■119
M urad zam anında askeri ve idari teşkilâtın geliştirilm esi ...........
Balkan harekâtına devam
.........., ....................................................
119 ■ 129
İlk Osm anlı - K aram an
harbi
...................................................
• 130
129
Ploşnik bozgunu ve bu bozgun üzerine kurulan Balkan ittifakı
133
130
143
K-osova m eydan muharebesi
...........................................................
133
Y IL D IR IM B A Y E Z İD
..................................T ...........................
144 ■ ■2U
Bayezîd’in cülusu
................................................................................
144 • 146
Batı Anadolu B eyliklerinin zaptı
...................................................
149
146
Y ıld ırım Bayeziö ve Bizanslılar
................ ..................................
149 • 152
R u m e li’de fetih ve akın hareketleri
...........................................
152 ■ 157
Y ıld ırım Bayezid’in ikinci Anadolu harekâtı ...................................
157 ■ 161
Niğbolu harbi arifesinde Avrupa devletleri ...................................
161 ■ 165
Niğbolu m eydan muharebesi
... :..................................................
165 ■ 175
İstanbul’un üçüncü ve dördüncü muhasaraları
...........................
175 - 181
Doğu’dan gelen tehlike
...................................................................
181 - 195
Ankara muharebesinden evvelki safha
...........................................
195 - 197
Ankara muharebesi
...........................................................................
197 - 206
Bayezid’in şahsiyeti
...........................................................................
206 - 211
FETRET D E V R İ (1402 - 1413)
................................... ...................
212 237
Fetret devrinin başlaması
...................................................................
212 218
Şehzadeler mücadeleye başlarken Rum eli
...................................
218 - 219

2361

SAYFA
— 220
— 221
— 223

Şehzadeler mücadelesi başlarken Anadolu
...........................................
îsa ve Musa Çelebi'Ier mücadelesi ...........................................................
Mehmed Çelebi'nin Bursa'yı alması
... ...........................................
E m ir Süleym an’ın mücadeleye başlaması
R um eli’de M usa'nın h ük ü m d arlığı
..........
...........................................
ÇELEBİ M EHM ED
........................................ .........................................
Çelebi M ehmed’in hük ü m d arlığı
...........................................................
Karam anoğlu M ehm ed Bey’iıı Bursa'yı muhasarası
......... .................
V enediklilerle ilk deniz harbi ...................................................................
Çelebi Mehmed zam anında Eflak, Boğdan ve A rnavutluk
...........
O sm aıılılar ve C andaroğullan
...................................................................
Sam avnalı Şeyh Bedrettin hâdisesi ... ...................................................
Mustafa Çelebi Gailesi ...................................................................................
Çelebi M ehm ed'in ölüm ü
...........................................................................

219
220
221
224
232
238
238
242
244
246
248
253
257
258

İK İN C İ M U R A D
...........................................................................................
İkinci M u r a d ın hük ü m d arlığı vc M ustafa Çelebi meselesi
...........
İstanbul’un muhasarası ...................................................................................
Candaroğlu îsfendiyar Bev’Ie mücadele
...........................................
Rum eli hâdiseleri
...........................................................................................
İzm iroğlu Cüneyt Bey’in ortadan kaldırılm ası
... ,..........................
İkinci M urad zamanında Karam anoğullan
...........................................
Germiyan toprağının Osm aıılılara bağışlanması ...................................
Sırbistan ve G üvercinlik kalesi meselesi
...........................................
Selanik ve Y anya'nm fethi ...........................................................................
Eflâk, Sırbistan ve Bizans hâdiseleri
..................................................
¡kinci M urad zam anında Macaristan
...................................................
K aram anoğltı'nun tecavüzü ...........................................................................
Osm anlı devletinde buhran
...................................................................
Segediıı muahedesi
...................................................................................
Varna
muharebesi
........................ ............... ;.........................................
Sultan M urad’ın Edirne'ye dâveti ve ikinci saltanatı meselesi ...........
Sultan M urad’ın Mora seferi
...................................................................
Sultan M urad’ın A rn av u tlu k seferi ........................................................ .
İkinci Kosova m eydan muharebesi ...........................................................
Sultan M urad’ın şahsiyet ve karakteri
...................................................

266
266
273
277
278
281
285
288
289
291
293
298
307
308
319
319
333
337
340
342
345

K U R U L U Ş D E V R İN İN SO N U N A K A D A R O S M A N L I DEVLET İ TEŞ­
K İL Â T I VE M Ü ES S E SE L E R İ VE İÇ T İM A İ H A Y A T I
...................

354

383

354
354
356
357
360
363
363
371

360
356
357
360
363
373
371
373
375

I — O S M A N L I S A R A Y I T EŞK İL Â T I
...........................................
1 — Bursa ve Edirne Sarayları
...................................................
2 — Osmanlı hanedanı ve OsmanlIlarda veraset usulü ...........
3 — Osm anlı padişahları ve şehzadeleri
...................................
I I — O S M A N L I İD A R E T E Ş K İL A T I
...................................................
I I I — O S M A N L I A S K E R Î T EŞK İL Â T I
...............................................
1 — K ara ordusu
...........................................................................
2 — Deniz kuvvetleri
...................................................................
IV — EYÂ LE T T EŞK İL Â T I
.................................................................
V — İL İM VE F İK İR H A Y A T I, İÇT İM A İ M Ü ESSE SE LE R V E H A L ­
K IN Y A Ş A Y IŞ I ...................................................................................

2362

374

232

— 237
265

— 242
— 244
246
248
253
257
25S
265
353

— 273
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—

277
278
281
285
288
289
291
293
298
307
308
312
333
333
337
340
342
345
353

375 — 378

K U R U LU Ş D E V R İN D E İM A R F A A L İY E T İ ...........................................
Y Ü K S E L M E D E V R İ (1453 -1579)
...........................................................
İK İN C İ M E H M E D (FA TİH )
...................................................................
fkînci M ehmed’in tahta geçmesi
...........................................................
Sultan M ehm ed’in K aram an seferi ...........................................................
.........................
...................
İstanbul’un fethi için hazırlıklar
Muhasara ve fetih ...........................................................................................
Fatih’in Sırbistan seferleri ................................................................ ..........
Mora seferleri ...........................................................
................................
Arnavutluğun işgal ve ilhakı
...................................................................
Bosna’nın zaptı ve Hersek’in tabiiyet altına alınması
..................
Osm anlı denizciliğindeki gelişme ve Fatih’in Ege denizi siyaseti
İsfendiyar O ğ u lla n B eyliğinin zaptı ................ ..........................................
Trabzon Rum im paratorluğunun ortadan kaldırılm ası ...........................
Fatih devrinde Osmanls - Macar münasebetleri
..................................
Osmanlı - Venedik mücadelesi ......... .........................................................
Boğdan meselesi ve Fatih’in Boğdan seferi ... ...................................
Osm anlı - Karam an münasebetleri ve K aram an B eyliğinin yıkılm ası
Osm anlı - A kkoyunlu münasebetleri ve O tlukbeli savaşı ..................
Kuzey Karadeniz Ceneviz kolonilerinin zaptı ve K ırım ’ın Osmanlı
himayesine girmesi ...........................................................................................
Rodos şövalyeleri ile harpler
...................................................................
İtalya istilâsının başlaması ........................................ .
.........................
Osmanlı - M ısır münasebetleri ve D ulkadir B eyliği meselesi ...........
Fatih'in son seferi ve ölü m ü
...................................................................
Fatih zam anında ilim ve k ü ltü r ...................................................................
Fatih devrinde m alî ve İktisadî durum ...................................................

SAYFA
379 - 380
;181 - 383
384 - 605
384 __ 389
389 — 3S2
392 — 417
417 — 470
470 — 478
478 — 484
484 — 494
494 — 500
500 — 507
507 510
510 - 516
516 — 526
526 — 542
542 — 546
546 — 553
553 — 561
566 573
573 — 581
581 — 586
586 — 591
591 — 592
592 — 602
602 — 605

BİRİNCİ CİLDE AİT İLÂVELER
1
2
3

4
5
6

7
3
9
10
11
12
13
14
15
16

Oğuz Destanı ...........................................................................................................
S elçukluların Osm an’ı Uc Bey’i tanıyan 1284 tarihli ilk menşuru ...
Osman G azi’nin, hizmetleri üzerine, sahası büyütülen sancak beyliğine
getirilişine ve beylik alâm etleri yollanışm a dair Selçukluların 1289 ta­
rihli ikinci m enşuru
..........., ..........................................................................
Selçuklu hük üm d arlarınd an Osman
Bey’e gelen 1289 tarihli ikinci
menşurun metni
........................... ... ..............................................................
Osman Gazî’ye devlet reisi olarak biat edilmesi
...................................
Osmanlı Devleti 1299 da kuruldu. Fakat istiklâl tarihi nedir?
...........
Osman Gazi’n în rüyası ve B âlâ H âtûnla izdivacı
...................................
Bilecik vak’ası
...................................................................................................
Osman Bey’in ilk iptidaî devlet teşkilâtı ve ilk kanunu
...................
Osman oğullarından ilk katledilen Şehzade D ündar Bey vak’ası ...........
Osman G azfn in eşkâli, şahsiyeti, Orhan Gazi’ye vasiyeti
...................
Osman Gazi (1299 _ 1324) zam anındaki diğer hüküm darlar
...........
Osmanlı Devleti’n in teşekkülü sıralarında A nadolu’da batm î cereyanlar
Tuğ
........................................................................... ...........................................
Tuğra
...................................................................................................................
OsmanlIlarda Sultan t â b i r i ...................................................................................

2363

9
44

45
47
49
51
55
57
59
61
62
63
64
67
70
73

No. su
A dı
Sayfası
• 17 Han, padişah
tâbirleri
..........................................................ı ................. ...
76
18 Türklerde gazilik iinvanı ........................ ................................................. . ...
77
...................................................
78
19 Osmatılı tarih in in bazı meşhur sim alar:
20 O sm anlIların R um eli’ye geçişleri
...................................................................
85
21 İlk akçe .................................................................................................. , ............
89
22 O rhan Bey’in eşkâli, şahsiyeti ...........................................................................
91
23 O riıan Gazi (1324 - 1360) zam anındaki diğer hüküm darlar ...................
96
24 Osmanlı T ürkieri ile M ısır M em lûkleri arasında ilk resmi temas
... 102
25 Osm anlı payitahtları
............................................................................................ 104
26 Bursa Sarayı ........................... ' ...........................................................................
108
......... .................................
111
27 Edirne Sarayları: Eski Saray (Saray -1 A tik )
28 Şehzade Y ıld ırım Bayezid'in evlendirilmesi ... ............................................
124
29 Birinci M urad’ın eşkâli, hususiyetleri .................................. ; ....................
137
30 Birinci M urad (1360 - 1389) zam anındaki diğer hük üm d arlar
...........
138
31 Bire Doğan!
...........................................................................................................
171
32 Y ıld ırım Bayezid ile Korkusuz Ja n
........................................ ..................
174
33 T im ur ile Y ıld ır ım ’m
m ektuplaşm aları
...................................................
189
34 Y ıld ırım Bayezid ve sefaheti ...........................................................................
203
35 Em ir Sultan
............................................................................................................
205
36 Y ıld ırım Bayezid, eşkâl ve şahsiyeti
...........................................................
207
209
37 Y ıld ırım Bayezid (1389 - 1402) zam anındaki diğer hüküm d arlar ...........
38 E m ir Süleym an’a ait vesikalar ... *................................ . ............................
229
39 Y ıld ırım 'ın Musa adında kaç şehzadesi vardı? ...........................................
236
40 A vrupa’ya giden ilk Osm anlı elçisi
........................................................... 246
41 M emlûk Devleti ile ilk münasebetler ve gönderilen surra
................ .251
42 Sadrıâzam, Veziriâzam
................... ...........................................................
259
263
43 Çelebi Mehmed (1402 - 1421) zam anındaki diğer h ü k ü m d arlar ...........
44 Çelebi Sultan Mehmed, eşkâl şahsiyeti ...........................................................
264
45 Edirne Sarayları
................... .................................................................. . ...
283
46 Osmanlı İm paratorluğunda merasim. K ılıç Alayı
...................................
295
47 Osm anlIlarda «Çelebi» lik ...................................................................................
301
48 OsmanlIlarda sancak ve bayrak
...................................................................
309
49 D ivân
...........................................................
...................................................
321
50 Sultan İkinci M urad’m eşkâl ve şahsiyeti ...................................................
347
51 Sultan İkinci M urad’ın (1421 _ 1451) zamanında diğer hüküm darlar
350
52 Kuruluş devrinin sonuna kadar askerî ve m ülk î kıyafetler ...................
367
□3 K uruluş devrinin sonuna kadar T ürk ordusunda silâhlar
....................
370
54 Fatih’in annesi................. ............................................... ...................................
387
Fetih Hâdisi Şerifi
...........................................................................................
393
56 İstanbul başka m illetler tarafından kaç muhasara gördü?
...................
400
57 Osmanlı ordusunda top
...................................................................................
407
58 İstanbul surları
...........................................
....................................................
418
59 Osm anlılar İstanbul’u kaç defa muhasara ettiler?
...................................
447
60 İstanbul m uhasarasının kronolojisi ...................................................................
459
61 İstanbul’u n fetihten sonraki im ar ve iskânı
...........................................
487
62 F atih’in kanunnâm esi ...................................................................
...................
495
63 F atih’in
külliyesi
............................................................................................
534
64 Fatih Mehmed kaç m emleket zaptetmiştir? ...................................................
582
65 F atih’in şahsiyeti ....................................................................................................
596
66 Fatih Mehmed (1444, 1451 - 1481) zam anındaki diğer h ü k ü m d arlar ...
603

2364

/

S?

C : II.
İK İN C İ B A Y E Z İD

*

^

Kısaltılm ış Fihrist

SAYFA
........................................................................................... .. 612 — 715

Bayezid’in ranta geçmesi
........................................................................... .. 612
Cem S ultan hâdisesi
................................................................................... ..615
Boğdan Seferi ................................................................................................... ..641
M em lûklerle münasebet ve mücadele
................................................... ..645
E ndülüs M üslü m a nların ın yardım talebi
........................................... ...661
ik in c i Bayezid zam anında Türk denizciliğinin gelişmesi .....................672
Osm anlı - Venedik savağı ........................................................................... ..675
Osm anlı Iran münasebeti
........................................................................... .. 688
S ultan Bayezid’in şehzadeleri
................................................................... ..697
ik in ci Bayezid devrinde ilim ve k ü ltü r ......................................................710

—
—
—
—
—
—
—
—
■
—
—

615
641
645
661
672
675

B İR İN C İ S E L İM
(YA V U Z )
................................................................... .. 716
Yavuz S eli m 'in cülûsu, kardeşlerini ve yeğenlerini öldürtm esi .............716
İlk Osm anlı - Safevi çarpışması ................................................................... ..723
D u lk ad ır beyliği topraklarının ilhakı
................................................... ..739
Doğu ve Güney-Doğu A nad olu’nun ilha kı
........................................... ..742
........... ..147
Osm anlı M em lûk münasebetleri ve Yavuz’un M ısır seferi
Bozok’lu Celâl isyanı
................................................................................... ..777
Yavuz Selim zam anında Osm anlı denizciliği ... ................................... ..778
Yavuz Selim ’in ölü m ü ........................................................... ■.................... .. 784

—
—
—
—
—
—
—
—
—

789
723
739
742
747
777
778
784
789

688

697
710
715

B İR İN C İ S Ü L E Y M A N (K A N U N İ)
........................................................... .. 790 — 1182
K an u n i’n in tahta geçişi
... ................................................................... .. 790 — 792
Canberdi G azali isyanı ...................................................................................... 792 — 794
Belgrad’ın zaptı
.............................................................................................. 794 — 800
Rodos adasının zaptı
................................................................................... ..800 — 810
M ısır hâdiseleri
..............................................................................................810 — 816
Osm anlı - Macar münasebetleri ve Mohaç muharebesinden Viyana
m uhasarasına kadar Macaristan hâdiseleri
........................................... .. 816 — 835
K a n u n î’n in ik inci Macaristan seferi ve V iyana muhasarası
............. 835 — 848
K an u n î’n in M acaristan’a üçüncü girişi ve A lm an seferi ..................... 848 — 863
A nad olu’da isyan hâdiseleri ................................ .......................................... .. 865 — 872
Irakeyn Seferi ................................................................................................... .. 872 — 887
K an u n î’n in İran’a ikinci
seferi
........................................................... .. 887 — 897
Nahcivan seferi
...........................................................
........................... .. 897 — 909
Boğdan seferi
.................................................................................. . ... 909 — 912
K an u nî devrinde Türk denizciliği ve Barbaros H ayrettin ......................912 — 925
Barbaros H ayrettin Paşa’nın ilk seferi ................... ..............................925 — 937
Preveze muharebesi
................................................ .................................. .. 937 — 948
İspanyollarla mücadele ve Fransızlara yapılan yardım
......................948 — 958
Osm anlı - Fransız m ünasebetleri
........... ........................................ ..... 958 — 969
Turgud Reis’in deniz savaşları ................................................................... ...969 — 981
Cerbe savaşı
........................................................................................... ...981 — 987
M alta muhasarası
............................................................................ '..............987 — 995
K ızıldeniz donanması ve H ind seferleri
........................................... ...995 — 1008
1533 den 1562 ye kadar Osm anlı - A vusturya münasebetleri ..............1008— 1013
K anunî Süleym an’ın 1541 Macaristan seferi
....................................... ...1013— 1037

2365

1

1543 Macaristan seferi
..........................................................................
Erdel meselesi ..................................................................................................
Osm anlılarm yükselme devrinde AvrupalIlara üstünlüklerinin se­
bepleri
..........................................................................................................
Osm aıılılarm yükselme devrinde Avrupa ve Asya devletleri ..........
K anunî’n în şehzadeleri ..........................................................................
K anuni devrinde im paratorluğun idari durum u ...................................
K ırım
H anlığı
..........................................................................................
Mekke-i Mükerreme E m irliği
..................................................................
Eflak
..................................................................................................................
Boğdan
.................................................................................................
Erdel ..................................................................................................................
K an u nî’m n son seferi ve ölüm ü
..........................................................

1020— 1037
1037— 1061
1061— 1065
1066— 1109
1109— 1139
1139— 1142
1142— 1150
1150— 1151
1152— 1156
1157— 1153
1153— 1159
1159— 1182

İKİNCİ CİLDE AİT İLÂVELER
No.
67
6o
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86

87
88

89
90
91
92
93
94
95
96
97

Sayfası
sıı
Adı
661
F atih'in ölüm sebebi neydi?
........................................................
637
Cem'in. şairliği
654
Fatih ve İkinci Bayezid zam anındaki İktisadî ve ticarî durum
656
Fatih ve İkinci Bayezid zamanındaki veziriâzamlar
...........
667
îlk Osmanlı - Rus münasebeti
..................................................
700
Akıncılar
..........................................................................................
714
İkinci Bayezid zamanındaki
hüküm darlar
...........................
720
Galata Sarayı
..........................................
...................................
748
Mem lükler
..........................................................................................
767
Emanat-ı Mübareke ........... ........................................................... ...........
773
H alifelik
.........................................................................
...........
Yavuz Selim zam anındaki meşhur âlimlerden - Zem billi A li Cemali
780
Efendi
..................................................................................................
782
K anunî Süleym an’ın kanunnamesinde Yavu^ S elim ’in tesir ve hissesi
788
................ ..................
Yavuz Selim zam anındaki hüküm darlar
809
Yavuz Selim ve K anunu zam anındaki meşhur alimlerden: İbn-i Kemal
Fransa kralı Frangois ile annesinin padişaha m ektupları ve K anunî’820
nin cevabı
.........................................
..........................................
870
Kaabız meselesi ................................................................................ .
888
İbrahim Paşa
....................................................... ",.........................
Sultan Süleyman kanunnamesi
..................................................
892
898
F j z ü Iİ
.........................................................................................................................
920
Barbaros H ayrettin Paşa ..................................................................
964
Kapitülasyonlar
..................................................................................
970
Turgud Reis ..........................................................................................
1024
Ltitfi Paşa
........................................................ ...........................
Yavuz Selim ve K anunî Süleyman zamanındaki veziriâzamlar
1031
K a n u n în in oğullarının sünnet düğünleri ...................................
1101
Rüstern Paşa
..........................
... ,,, ... ... ,,, ...........
1107
Hurrem S ultan
.
... . *...............................................
1116
Şehzade Bayezid’in ve manzum af talebi ...................................
1124
K an unî Süleym an'ın şahsiyeti
..................................................
1176
K an unî Süleym an zam anındaki hüküm darlar ...........................
1179

2366

C : I II . Kısaltılm ış Fihrist
SAYFA

İK İN Cİ SE LİM

.............................................................................................1188— 1285

S elim 'in tahta geçmesi ve ordunun İstanbul’a dönmesi
1188— 1200
Avusturya ile sulh muahedesi ..................................................................... 1200— 1203
İran elçisinin tebrik ziyareti
.................................................................. ...1203— 1205
Basra, Yemen isyanları ve K ızıldeniz donanması
1205— 1213
İkinci Selim zam anında Osm anlı donanması
..................................... 1213— 1215
K ıbrıs’ın
zaptı
.............................................................................................1215— 1235
İnebahtı muharebesi
..............................................................................1235— 1250
K ılıç (Uluç) A li Paşa’nııı kaptan-ı deryalığı
.................. .................. 1250—1255
Tunus’un zaptı
.......................................................................... ...................1255—1261
Süveyş ve Don _ Yolga kanalları meselesi
.................................. ... 1261—1276
Selim zam anında Efiak, Boğdan ve Erdel ................... ................. ..... 1276— 1285.
Ü ÇÜN C Ü

M URAD

..........................................

.......................... ...1286— 1403

üçüncü M urad’ın tahta geçmesi
1286— 1290
Fas’ta Osmanlı nüfuzu
..............................................................................1290— 1302
Lehistan’da k ıral seçimi meselesi
.................................................. ...........1302— 1307
S o k u llu M e hm ed

8

Paşa’n m

ö lü m ü

...

..........................................................1307— 1313

İran harbi .......................................................................................................... ...1313— 1365
Üçüncü M urad zamanında Avrupa ve Asya devletleriyle münasebetler 1366— 1398
üçüncü M urad zam anında dahili durum
.......................................... ...1398— 1403
Y ÜK SELİŞTEN G E R İL E M E DEV Rİ SO N U N A K A D A R O S M A N L I
DEVLETİ T EŞK İL Â T I VE M Ü E S S E SE L E R ! VE İÇT İM A Î H A Y A T I 1404— 1587

I

OSM ANLI SA RA YI

T E Ş K İL Â T I

1404— 1442

T opkapı .S arayı
..............................................
T opkapı S ara y ın d a o tu ra n la r ve v a zife lile r
O s m a n lIla rd a
sa lta n at u s u lü
....................
S a lta n a tla ilg ili m erasim ve alâm e tle r
I I — İD A R E

VE

M A L İY E

1 — D iv a n ’ı H ü m a y u n
2 — V e ziria za m lar ve
3 — M a liy e
te ş k ilâ tı
III — A SK ERİ

T E Ş K İL Â T

1405— 1416
1416— 1434
1434— 1437
1437— 1442

T E Ş K İL Â T I

1443— 1462

....................
Paşakapısı
....................

1443— 1451
1451— 1455
1455— 1462

....................

1 — O s m a n lı kara ordusu
2 — O s m a n lı d e n iz ord usu

1463— 1527

............
............

IV — E Y 4.LET T E Ş K İL Â T I V E T O P R A K İ D A R E S İS T E M İ

1464— 1511
1511— 1527
.

1528— 1544

1 — B eylerbeyiler ve eyaletler
...........................................
2 — T oprak id are sistem i
....................................................

1528— 1536
1536— 1544

V — İL İM

V E S A N A T H A Y A T I, İÇ T İM A Î M Ü E S S E S E L E R

1545— 1587

1 — M edreseler
............................................................... ... .
2 — O n a ltm c ı asırda ilim h a y a tı
..................................
3 — Y ü k selm e d e v rin d e san’at. m im a r lık ve İç tim a î müesseseler

1546— 1551
1551— 1564
1564— 1587

2367

j
j

D C RA K LA M A DEVRİ

SAYFA
.......................................................................................1588— 1589

c

Ü CÜ N CÜ M E H M E D

....................................'

(
p
j
j,
iv
j
E
j
j

Padişahın tahta geçmesi
............................................................................ ...1590— 1&93
1593 - 160S Osmanlı - Avusturya harbi .................................................... ...1593— 1622
Üçüncü M ehmed’in Eğri Seferi .......................................................................1622— 1628
Haçova meydan muharebesi
.......................................................................1628— 1638
Haçova muharebesinden sonraki harp harekâtı
.......................................1638— 1652
K anije fethi ve m üdafası
...............................................................................1652’— 1674
Celâli is y a n la r ı........................................................... ........................... ...........1674— 1633
İstanbul’da Sipahi isyanı
...............................................................................1638— 1633
Ü çüncü Mehmed zam anında A vrupa devletleri ile münasebet
... 1688— 1696
Ü çüncü Mehmed zam anında dahili durum
.............................................. 1697— 1703

t

BİR İN C İ A H M E D
î
0
0

fi
u
7

7
7

7
7'
7
7

T.
81

...........................................................................................

1704— 1788

Birinci Ahm ed'in cülusu
...........................................................................
Avusturya harbinin devamı ve Zitvatorok muahedesi
...................
1603 - 1612 Osmanlı - Iran harbi
...........................................................
Celâli isyanları
...........................................................................................
Denizlerdeki hâdiseler ........................... ...................................................
Erde! hâdiseleri
...........................................................................................
Avusturya ile münasebetler ve Zitvatorok muahedesinin tâdili
Lehistan iie münasebetler ve imzalanan muahede
...........................
Sultan Ahm ed’in şahsiyeti ve ölüm ü
................. .................................

1704— 1708
1709--1722
1723--1740
1740--1759
1759--1766
1766--1771
1771--1774
1774— 1786
1786--1788

Ü Ç Ü N C Ü C İ L D E A İT İ L Â V E L E R
No. su

8:

98
99

8:
8‘

100
101
102

3

3i
8i
87
88

89
90
9!
9i
9:
9i
9f
9(
S'ı

- ..................................... ...159ü— 1703

103
104
105
106
107
108
109
110
111
112

113
114
115

Adı

Savfası

Baki
.........................................................................................................
Eski ve Ortaçağda Kıbrıs
.................................................................
Yasef Nasi ........... ........................ .........................................................
M imar Sinan
................................... .................................................
İkinci Selim’in içkiye düşkünlüğü
..................................................
İkinci Selim (1566-1574) zam anındaki hüküm darlar
.................
Sokullu Mehmed Paşa
.........................................................................
Gürcistan ve Gürcüler
..........................................................................
M ısır’dan hediye gelen taht .................................................................
K ılıç A li Paşa ........................................................... ..........................
K apıkulu Süvarilerinin Divan-ı H üm ayûn’u basarak kelle istemeleri
üç ü n cü M urad zamanında Osm anlı Sarayı
.................................
Üçüncü M urad zam anındaki veziriâzam lar
.................................
Üçüncü M urad (1574 - 1595) zam anındaki hüküm darlar
.........
Safiye Sultan
.........................................................................................
Üçüncü Mehmed (1595-1603) zam anındaki hüküm darlar
...........
ü ç ü n c ü Mehmed ve Birinci Ahmed zam anındaki veziriâzamlar
Birinci Ahmed (1603 - 1617) zamanındaki hüküm darlar
...........

2368

1198
1216
1222

1272
1279
1284
1309
1322
1337
1351
1379
1383
1388
1402
1690
1702
1776
1787