/
Текст
ИНСТИТУТ МАРКСИЗМА-ЛЕНИНИЗМАііри ЦК K11CC
В.И.ЛЕНИН
ПОЛНОЕ СОБРАНИЕ СОЧИНЕНИЙ
ИЗДАНИЕ П.ЯТОЕ
ИЙДАТЕЛЬСТВО
ПОЛИТИЧЕСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ москва* 1972
ҚАЗАҚСТАН КГІ ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жанындағы ПАРТИЯ ТАРИХЫ ИНСТИТУТЫ-КПСС ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жанындлғы МАРКСИЗМ-ЛЕНИНИЗМ ИНСТИТУТЫНЫН. ФИЛИАЛЫ
В.И.ЛЕНИН
ШЫҒАРМАЛАР ТОАЫҚ ЖИНАҒЫ
ОРЫСША БЕСІНШІБАСЫЛУЫНАН АУДАРЬІАДЫ
«ҚАЗАҚСТАН»БАСПАСЫ
АЛМАТЫ *1975
ҚАЗАҚСТАН КП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жанындағы ПАРТИЯ ТАРИХЫ ИНСТИТУТЫ-КПСС ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жанындағы МАРКСИЗМ-ЛЕНИНИЗМ ИНСТИТУТЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ
В.И.ЛЕНИН
6
TOM
Январъ ~ август 19Q2
«ҚАЗАҚСТАН» БАСПАСЫ
АЛМАТЫ -1975
3K2
Л40
0112—040
401(07)—75 1
—74
(6) Қазатщга аудармасы, «Қаза^статі» ба-сп-асы, 1975.
IX
ллғы сөз
В. И. Лепин Шығармалары толық жинағының алтын- піы томыиа «Нө істеу керек? Ңозғалысымыздың толға- ғы жеткеп мәселелері» (1901 жылғы күз — 1902 жылғы февраль) деген кітабы жәпе 1902 жылғы япварь — ав- густа жазғап шығармалары кіреді.
Бұл кезде Россияда революциялық дағдарыс онан сайын терецдеп, шиелеиісе түскеп еді; самодержавие- лік-помещиктік құрылысқа қарсы революциялық қоз- ғалыс барған сайын бұқаралық сипат алды. 1902 жылғы февраль — мартта болған , Петорбург, Екатеринослав, Дондағы Ростов, Батум жұмысшыларының демоястра- циялары мен стачкалары, Саратовта, Вильнода, Бакуде, Нижний Новгородта және басқа қалаларда болған бі- рінші май демонстрациялары патша самодержавиесіне қарсы бүкіл халықтық күрестіц авапгарды — жүмысшъі табыныц белсенділігі өскендігініц және оның саяси жа- ғыпан есейгендігшің айқын айғағы болды. Харьков, Полтава, Саратов губернияларының шаруалары поме- щиктерге қарсы көтеріліске шықты; «аграрлық тәртіп- сіздіктер» басқа да көптегеи жерлерді қамтыды, Гурия (Кутаиси губерниясы) шаруаларының күресі ерекше табандылығымен және ұйымшылдығымен көзге түсті. «Шаруалар былай деп іпешті,— бұл піепту тіпті дүрыс еді,— атлтық оліммеп күрсспей олгенше, қаиаушылар- мен күресіп олген жақсы десті» (В. И. Лепин. Шығар- малар, 6-том, 450-бет).
Осындай жағдайда ленипдік «Искраның» Россиядағы жұмысшы жәие социал-демократиялық қозғалыстыц басты кедергісі болған «экономпзмгс» ңарсы, Россия со-
X
АЛҒЫ СӨЗ
циал-демократиясыпдағы революциялық маркстік эле- менттерді идеялық және ұйымдық жағынан топтас- тыру жолындағы, оппортунизммен ымыраға келмейтін, үйірмешілдік пен фракцияшылдықтан арылған жаңа тұрпатты партияны, жұмысшы табының саяси жетек- шісі, самодержавие мен капитализмге қарсы револю- циялық күрестің ұйымдастырушысы және косемі болып табылатын партияиы құру жолындағы күресінің өте-мө- те зор маңызы болды.
В. И. Лениннің 1902 жылы мартта шыққан «Не істеу керек?» деген кітабы маркстік жұмысшы партиясынқұ- ру жолындағы күресте аса маңызды роль атқарды. Бүл кітабында Ленин К. Маркс пен Ф. Энгельстің жұмыс- піы ңозғалысының революцияшылдандырушы, басшы және ұйымдастырушы күші ретіндегі партия туралы идеяларын жаца тарихи жағдайға сәйкестеп негіздеді және дамыта түсті, жаңа тұрпатты партия, пролетар- лық революцияпьщ партиясы туралы ілімпің пегіздерін талдап жасады. Революциялық марксизмнің осы тама- ша шығармасынан орыс социал-демократтары өздерін толғандырып келген мәселелерге: жұмысшы қозғалы- сындағы сапалы элемент пен стихиялы элементтің ара- қатынасы туралы, пролетариаттыц саяси косемі ретіп- дегі партия туралы, жақыпдап келе жатқап бур- жуазиялық-демократиялық революциядағы Россия социал-демократиясының ролі туралы, жауынгер рево- люциялық пролетарлық партия құрудың ұйымдық фор- малары, жолдары мен әдістері туралы сұрақтарға жа- уап тапты.
«Не істеу керек?» кітабы Ленин халықаралық оппор- тупизмнің (берпштейншілдіктің) орыс гопырағындағы бір түрі деп қараған «экономизмді» идеялық жағыиап талқандау ісін аяқтады. Ленин социал-демократия қа- тарындағы оппортуиизм тамырларын: буржуазия меп буржуазиялық идеологияпың жұмысшы табыпа жасай- тын ықпалын, жұмысшы қозғалысының стихиялылығы алдында табынуды, социалистік санапың жұмьтсшы қозғалысындағы ролін кемітуді әшкереледі. В. И. Ле- нин былай деп жазды: халықаралық социал-демокра- тияда XIX ғасырдыц аяғы — XX ғасырдың басында қа~
АЛҒЫ СӨЗ
XI
льштасқан және «сын еркіндігі» ұранымен марксизмге ревизия жасауға әрекеттенген оппортунистік бағыт оз «теорияларын» бүтіндей буржуазиялық әдебиеттен кә- шіріп алды, атышулы «сыи еркіндігі» дегеніміз «со- циал-демократияны реформалардың демократиялық партиясына айналдыру еркіидігі екені, социализмге буржуазиялық идеялар мен буржуазиялық элементтер- ді енгізу еркіндігі екені айқын» (осы том, 10-бет), опан басқа түк те емес.
Ленин пролетариаттың социалистік идеологиясы меи буржуазиялық идеология арасында үздіксіз және ымы- расыз күрес жүріп жататыпын корсетіп берді: «...Мәсе- ле тек былай ғана қойылмақ: пе буржуазиялық идеоло- гия, не социалистік идеология. Бұл жерде аралық идеология жоқ... Сондықтан социалистік идеологияның маңызын кемітушілік атаулынъщ бэрі, одап иьеттеуші- лік атаулының бэрі буржуазиялық идеологияны кү- шейткендік болып табылады» (43-бет). Социалис- тік сана, деп түсіндірді ол, стихиялы жұмысшы қозғалысыиан тумайды, оны жұмысшы қозғалысына революциялық маркстік партия енгізеді. Сондықтаи пролетарлық партияның аса маңызды міндеті социалис- тік идеологияның тазалығы үшін, жұмысшы табына буржуазиялық ықпал жасауға қарсы, жұмысшы қоз- ғалысында буржуазиялық идеологияны таратушылар және жүргізушілер болып табылатын оппортунистерге қарсы күрес жүргізу болмақ.
Ленин ғылыми социализм теориясының жұмысшы қозғалысьі үшін, жұмысшы табыныц революциялық маркстік партиясының бүкіл қызметі үшін аса зор ма- ңызын көрсетіп берді: «...Алдыцғы уатарлы теориянъі басшылыіуца алатын партия ғана алдъщғы цатарлы кү- рескердің ролін атцара алады» (28-бет). Лепин орыс социал-демократиясы дамуының тарихи ерекшеліктері- не және оның алдында түрған революциялық міндет- терге байланысты орыс социал-демократиясы үшін ал- дыңғы қатарлы теорияиың ерекше зор маңызы бар екенін атап көрсетті.
«Не істеу керек?» дегеи кітапта және Лепиниің искралық кезеңде жазылган басқа да шығармаларында
XTt
ЛЛІЫ СОЗ
Росс-ия пролетариаты мен оның партиясының тактика- сын негіздеуге елеулі көңіл бөлінген. Жұмысшы табы, деп жазды Ленин, самодержавиелік-помещиктік құры- лысқа қарсы жалпы халықтың демократиялық қоз- ғалысты басқаруы тиіс және басқара алады, орыс қоғамының барлық революциялық жәпе оппозициялық күштерінің авангарды бола алады. Сондықтаи самодер- жавиені жан-жақты саяси әшкерелеу ісін ұйымдастыру Россия социал-демократиясьшың аса маңызды міндеті, пролетариатңа саяси тәрбиө берудің сөзсіз шарттары- ның бірі болды. Мұның өзі Россиядағы социал-демокра- тиялық қозғалыстың «толғағы жеткеп мәселелерінің» бірі болды. «Экономистер» пролетариаттың тап күресі жөнінде бүтіндей қате және зиянды көзқарастарды уағыздай отырып, бұл күресті экономикалық, кәсіптік, күрес саласымеп шектеді. Мұндай саясат, тред-іонио- низм саясаты, жұмысшы қозғалысын буржуазиялық идеология мен буржуазиялық саясатқа бағындырмай қоймады. Осы оппортунистік бағытқа қарама-қарсы, Ленин қоғам дамуында, социализм жолындағы проле- тарлық күресте саяси күрестің бірінші дәрежелі мацызы туралы марксизм-ленинизмнің аса маңызды қағидасын тұжырымдап, негіздеп берді: «... Таптардың ец елеулі, «шешуші» мүдделері, тегінде, түбегейлі саяси өзгерістер жасағанда ғана орындала алады; атап айтқапда, проле- тариаттың негізгі экономикалық мүддесі буржуазия диктатурасының орнына пролетариат диктатурасын ор- нататын саяси революция жасалғанда ғана орындала- ды» (50-бет).
«Экономистердің» пролетариаттың ұйымдық міпдет- тері саласында стихиялылыққа табынуы, олардың пар- тия құрылысы мәселелеріндегі «майдагерлігі» Россия- дағы социал-дёмократиялық қозғалысқа үлкен зияіі келтірді. Ленин социал-демократияның міндеттеріи тред-юнионизм дәрежесіне дейін төмендетіп кемітуді, жұмысшы табы ұйымының екі типін: жұмысшылардьщ экономикалық күресін ұйымдастыратын кәсіпшілік одақтары мен жұмысшы табының таптың ұйымының жоғары формасы ретіндегі саяси партияны шатастыру- ды «экономистердің» майдагерлігінің қайнар көзі деп
ллгы сөз
ХТТІ
білді. Лешін орыс социал-демократтарьіның біріпші және ең маңызды міндеті революционерлердің бір орта- лыққа бағынған жалпы россиялық ұйымьш, яғпи бұқара- мен айырғысыз тығыз байлапысты, жұмыспіы табы- ның революциялық күресіне бас-шылық ете алатыи саяси партия қүру деп есоптеді. Мұндай үйымды құру- ға қалай кірісу ксрек екепіп, ңай жолды тацдап алу керек екепін Лении 1901 жылғы майда «Искраньщ» 4-номерінде басылғап «Недеп бастау керек?» дегеп ма- ңаласыида-ақ корсетііі бсргеіі болатыи (қарацыз: Шы- ғармалар толық жииағы, 5-том, 1 —13-беттер), ал «Не істеу керек?» дегеп кітабыида егжей-тегжейлі негіздеп берді.
Ленип кітабыпыц Россияда кең таралуы РСДРП-да лепипдік-искралық бағыттьщ жсцуіпе комектесті. «Не істеу керек?» кітабы партия кадрларып марксизм исгі- зінде топтастыруда, партияның II съезіп әзірлеуде жә- не Россияда революциялық маркстік партияны құруда зор роль атқарды. В. II. Ленин бұл шығармасында ба- тыс европалық соцпал-демократиялық партиялардағы Борпштсйп меп оның жақтастары спяқты ревизионис- торге мықтап соққы берді, олардыц оппортупизміп жә- пе жүмысиіы табыпыц мүдделеріпе опасыздығып әшко- реледі.
1902 жылдың бірішпі жартысыпда «Искра» меи «За- ря» редакциясы әзірлеп, РСДРП II съезіпде (июль — август 1903 ж.) қабылданған РСДРП программасы жо- басының орыс революциялық социал-демократтарып ндеялық жағынан топтастыруда өте-мөте зор маңызы болды. Осы томда басылып отырғап «РСДРП програм- масын жасау жөиіпдегі материалдар» В. И. Ленинніц партия программасьіның искралық жобасып дайындау- дағы ролін, «Искра» редакциясыпда түрлі жобаларды талқылаған кездегі прпнциптік күресті айқып көрсете- ді. Лениннің арқасьшда программа жобасында пролета- риат диктатурасы туралы марксизмнің аса маңызды қа- гпдасы айқыи тұжырымдалды; кейіпірек Лспип былай деп жазды: РСДРП ттрограммасыпа пролетариат дикта- турасы туралы мәссле «пақ Берішітейпге ңарсы, ошіор- туішзмге қарсы күреске байлапысты» (Шыгармалар,
XT.V
ллғьт сөз
31-том, 345-бет) қосылды. Марксизмнің бернштейншіл- дер шабуыл жасаған бірқатар принципті қағидалары жөнінде солқылдақтық корсеткен ГГлехановпен айтыс- тарында Ленпи программа жобасына капиталистік қо- ғамның заңды процесі ротінде ірі опдірістің ұсақ опді- рісті ығыстыруы туралы тезисті енгізуді қорғап қалды, Лепиппің талап етуі бойынша программа жобасыида гіролетариаттың таитық қозғалысыныц мүдделерін са- палы түрде білдіруші ретіндегі партияиың басшылық ролі дәлме-дәл көрсетілді жәие жұмысшы табыиың ге~ гемондығы туралы идея айқын бейнеленді.
РСДРП программасыныц искралық жобасыиың аса мацызды бөлімдерііііц бірі опыц В. И. Лешш жазған аграрлық болімі болды. ІІрипциптік жағынан ұстамды аграрлық программаның соишама қажет болған себебі: социал-демократтарға аграрлық мәселе жөніндегі маркстік идеяларды эсерлер партиясы бейнесінде қайта туып келе жатңан, шаруалардың мүддесін білдірушілер және қорғаушылар ролін атқаруға дәмеленген халың- шылдарға қарсы күресте орнықтыруына тура келді. Аграрлық программа болмайынша, шаруа мәселесіидогі социал-демократиялық саясаттың басшылыққа алатьш негізгі қағидаларып белгілемейіпше, РСДРП өзініц ша- руаларға ықпалын күшейту жөиіндегі аса маңызды міндетін, XX ғасырдың бас кезіндо қалыптаса бастаған жұмысшы табы моп шаруалардыц одағып нығайту мін- детін орындай алмаған болар еді. Орыс революциялық социал-демократиясының аграрлық программасында крепостниктік правоиы жойғаи кезде шаруалардан ке- сіп алынған жерлерді оларға қайтарып беру үшін шаруалар комитеттерін құру, сатып алу және оброк тө- лемдерін, жаппай кепілдікті, т. б. жою талаптары қо- йылды; пролетарлық партияның бұл талаптары шаруа- ларды крепостниктік правоның барлық қалдықтарына қарсы күреске көтеруді, деревнядағы тап күресін оріс- тетуге көмектесуді көздеді.
«Орыс социал-демократиясының аграрлық програм- масы» деген мақаласында Лешш буржуазиялық-демо- кратиялық революцияпың қарсаңында социал-домокра- тиялық аграрлық программаның иегізгі талаптары қаи-
АЛҒЫ СӨЗ
XV
дай болуы керектігіп түсіидірді, бұл талаптардың таптық мазмұныпа және тарихи шарттылығына терец талдау жасады. Ленин кесінді жерлерді ңайтарып беру талабы «аграрлық программаға ерекше сипат беретін не- ғұрлым маңызды, өзекті пункт» (осы том, 351-бет) деп көрсетті. Сонымен бірге ол «белгілі революциялық ке- зеңде» кесінді жерлерді қайтарып беру талабьшың ор- пына жерді нациоиализациялау талабыи қоюды мүмкіп деп есептеді. Мақаланың бүл қағидасы «Искра» редак- циясында елеулі алауыздық туғызды: шаруалар қозға- лысының революциялың мүмкіндіктері мен мацьтзып жете бағаламаған ІІлеханов, Аксельрод және Мартоіз бұл қағидаға қарсы шықты. Бүл алауыздықтар ішіпара болыпевиктер мен меныпевиктер арасыпдағы болашақ- тағы алауыздықтың бастамасы іспетті болды. Кейіпі- рек, 1905—1907 жылдардағы біріпші орыс революция- сы дәуірінде, шаруалар қозғалысы мықтап ерге басқап жағдайда Ленин партияның аграрлық программасьш қайта қарау туралы, кесінді жерлерді қайтарып беру талабының орнына барлық помещиктік жерлерді кәм- пескелеу және белгілі бір саяси жағдайларда жерді па- ционализациялау талабып қою туралы мәселе көтерді.
Ленин жазған «РСДРП комитеттерінің кеңесіне (конференциясына) «Искра» редакциясыиың баяпдама- сы», оның ««РСДРП Солтүстік одағыпа» хаты», ««Оқу- шыға» жауап» және ««Күрес» тобы туралы» дегеп заметкалары революциялық марксизмнің программасы, тактикасы меп ұйымдық приициптері пегізінде РСДРП- ііы идеялық және ұйымдық жағыпан топтастыру жо- лында «Искраның» жүргізгеп күресіпе арналған.
««Искра» редакциясының баяндамасында...» Ленип «экономистердің» өздерінің Белостокта шақырған (1902 жылғы марттың аяғында) конференциясыи партияньщ II съезіне айналдыруға тырысқан әрекеттеріне батыл қарсы шығады; ол РСДРП съезіне жап-жақты жәнс тыцғылықты әзірлепудің жоспарын ұсьшады; бұл съезд партияны қайта құра алатын және аса маңызды жалпы партиялық мәселелерді: программапы қабылдау, само- державие меи капитализмге қарсы пролетарлық күрес тактикасын белгілеу, тағы басқа мәселелерді шеше ал-
XVI
АЛҒЫ СӨЗ
ғап болар сді. Лепип былай деп жазды: «Россіія социал- демократиялық жұмысшы партиясының съезінеп епді жұрттыц бәрі осы заманиыц барлъіц рсволюциялық мііі- деттеріпің дәрежесіпе сай келерліктей шешімдер күтіп отыр», «егерде біз енді осындай нағыз сын сағатта тай- салатын болсақ, онда біз социал-демократияпың саяси күресте гегемон болу жоніпдегі барлық үміттерін жой- ғап болар едік» (322-бет).
Лениинің «РСДРП Солтүстік одағыпа» — «Искраға» алғапщылардың бірі болып қолдау жасаған ұйымға — жазған хаты жолдастык, принципшіл сынның үлгісі болып табылады. «Солтүстік одақтың» 1902 жылғы ян- варьда болған съезіяде қабылданған «программасының» кемшіліктерін корсете келіп және программаны жасау- шылардың марксизм теорпясыпың бірқатар аса маңыз- ды мәселелерін түсінбейтінін ашып, Ленин «Солтүстік одақтың» қайраткерлеріи революцпялық социал-демо- кратияны нартиялық тұргыдап біріктіру ісіне де, сон- дай-ақ партия программасъш жасау ісіпе де белсене ат салысуға шақырды.
Россияда революция жақындап ңалған жағдайда, жұ- мысшылардың, шаруалардың, барлық еңбекшілердің революциялық қозғалысы күшеюіпің ықпалымен, рево- люциялық және оппозициялық партиялар мен ағымдар үйымдық жәпе саяси жағыпан қалыптасып жатты. РСДГП бұл партиялар меп агымдардың қапдай таптар меи жіктердің мүддолсріи білдірстіпіпе сәйкес олар жо- піпдегі озіиіц козқарасыи анықтап алуга тиіс болды.
1901 жылдың аяғында — 1902 жылдың басыида Рос - сиядағы және шетелдегі халықшыл топтар мен үйірме- лердің бірігуі нәтижесінде социалист-революционерлер (эсерлер) партиясы пайда болды. «Алжыған халық- шылдықтың» жандапуы революциялық маркстік партия үшін елеулі қауіп еді және социал-демократияпыц ал- дына ұсақ буржуазиялық социализмнің осы бағытыпа қарсы күрес жүргізу міндетін қойды: «Социал-револю- ционаризм — ұсақ буржуазияшыл идеялық тұрақсыз- дық жәно социализмді ұсақ буржуазітялық тұрғыдап тұрпайылапдыру белгілерінің бірі, социал-демократия бұларға қарсы әрқашан батыл соғыс жүргізіп отыруы
АЛҒЫ СӨЗ
XVII
ксрек жәпе жүргізеді де»,— деп жазды В. И. Лениіі «Социал-демократия неліктен социалист-революционер- лерге үзілді-кесілді және аяусыз соғыс жариялауы ке- рек?» (405-бет) деген мақаласында. Лениннің «Револю- циялық авантюризм» деген мақаласы эсерлердің аграр- лық программасы мен тактикасып қатты сынауға арналғап. Ленин РСДРП Дон комитетінің «Орыс аза- маттарына» (Шығармаларда бірінші рет басылып отыр) деген прокламациясына жазған кіріспесіпде де револю- циялық социал-демократтар мен эсерлердің тактикалық көзңарастарының принципті айырмашылықтарын көр- сетіп берді.
В. И. Лениннің «Искрада» басылған «Саяси үгіт жә- не «таптық көзқарас»», «Земствошыларға хат» дегеп мақалалары социал-демократияның либерал буржуазия- ның оппозициялық қозғалыс жөніндегі тактикасын не- гіздеуге арналғаи. Ленин бұл қозғалысты пайдалапуға болады және пайдалану қажет, либералдар арасындағы наразылық пен қарсылық көріністерін қолдап отыру керек, сонымен бірге олардың жартыкештігі мен қор- қақтығын сынап отыру да ңажет деп есептеді. «Проле- тариат партиясы әрбір либералды нақ бір қыбырлай бастаған кезінде қолға түсіріп, оны аршьтндап алға жылжуға мәжбүр ете білуі керек. Ал қарысып тұрып алса,— біз оисыз да жәпе опы аттаи өтіп те алға баса береміз» (296-бет).
В. И. Лепип «Мемлсксттік есеп жайыида», «Банкрот- тықтыц бслгілері», «Россняиың экопомикалық омірі- пен», «Стачкалар туралы жаңа заңпың жобасы» деген мақалаларында Россияның экономикалық жағдайыпа талдау жасайды, патша екіметі саясатыныц халықңа қарсы сипатын әшкерелейді, самодержавиелік-поме- щиктік құрылыстың іріп-шіруін айқын суреттеп береді.
«Дайыидық материалдар» бөлімінде томда «Плехапов программасыпыц алғашқы жобасьтпьщ копснсктісі, оғатг елгізілгеп кейбір түзетулер», «Программа жобасып жа- саудыц барысы туралы хабарламаныц жоспары», «Про- грамма жобасының теориялық бөлімінің алғашқы иүсқасы», «Программа жобасы жоспарыныц нобайла- ры», «Программа жобасыньщ яобайлары» басылғап;
XVHI
АЛҒЫ СӨЗ
«Программа жобасының практикалық бөлімінің жеке пункттерінің нобайы», «Плеханов программасының ал- ғашқы жобасыпың I және II абзацтарының жазбасы және программаның теориялық бөлімшің бірінші аб- зацының нобайы», «Программа жобасының аграрлық бөлімі мен қорытындысыпыц алғашқы нұсқасы», «Про- грамма жобасының аграрлық және фабрикалық бөлім- деріне енгізілгеи қосымшалар» бірінші рет басылып отыр. Бұл материалдар Лениннің «Россия социал-демо- кратиялық жүмысшы партиясы программасыпың жоба- сын» дайындау кезіиде орасан зор жұмыс атқарғанды- ғын сипаттайды; бұл материалдар партия программа- сыныц практикалық бөліміпің жалпы редакциялық жобасын жасауда Лениннің атқарған ролі жөніндегі біз- дің түсінігімізді кеңейтеді; ал партия программасының практикалық болімі үшін Ленин аграрлық бөлімін ғана емес, сонымен бірге қорытындысының алғапщы нұсқа- сьш да жазды. Сондай-ақ РСДРП программасыньщ лениндік жобасының теориялық болімінің бірінші абза- цының нобайы да зор көңіл болерліктей, мұның өзі «Искра» редакциясы ішіндегі аса елеулі таластардың бірін сипаттайды: «Исғгра» редакциясының 1902 жылғы январьда Мюнхепде болғаи кеңесінде Плөхановтың бі- ріпші жобасын талқылаған кезде Ленин ұсынғаидай «Россиядап бастағап жон емес пе деген мәселе ашық ңалған (3 дауыс жақтап, 3 дауыс қарсы) болатын» (Леииппіц II жинағы, 1924, 15-бет).
«Дайыидық матсриалдар» боліміиде сонымен бірге ««Орыс социал-дсмократиясыііыц аграрлық программа- сы» деген мақалаға Плеханов пен Аксельродтың ес- кертпелеріне берілген жауаптар» басылғап; бұл жауап- тар «Искра» редакциясында осы мақаланы талқылағаи кезде Лении мен Плехаповтың арасында болған талас- тарға байланысты жазылғап.
Томиың «Ңосымшалар» болімінде Лениниің музей кітапхапасында жұмыс істеуге озіне мүмкіндік беруді отініп, Британ музейівің директорына жазған екі хаты (1902 жылғы 21 және 24 апрельде) басылғап.
KJLCC Орталыц Іъомишеті эісанындагы Марксиз м-ленинизм ииституты
1
ІІЕ ІСТЕУ КЕРЕК?
ҚОЗРАЛЬІСЫМЫЗДЫҢ ТОЛҒАҒЫ ЖЕТКЕН МӘСЕЛЕЛЕРІ1
«...Партиялық күрес партияға күш береді, тіршілік береді, партияныц бытыраңқылыгы және анық белгі- ленген шектерініц комескілепуі пар- тияныц әлсіздігіііің аса зор дәлелі болып табылады, партия озін тазар- ту арқылы иығаяды...»
(Лассалъдыц 1852 ж. 24 июпьце Маркске жазғап хатыпап)
1901 ж. кузгнве —
1902 ж. февралы/нда жазылған
1902 ж. мартта Штутгартта жеке кітап болып басылған Вл. ІІлъгін. «12 жыл гшінОс» • деген 1907 ж. шыъцан жипалутыц текстімен салыстырылған ъIran тексті бойъіниш басъілып отыр
Что дьлать?
Наболівшіе вопросы нашего движенія
Н. ЛЕНИНА.
. , . „Партійная борьба придаетъ партіи силу и жизненность, величайшимъ доказа- тельствомъ слабости партіи являегся ея расплывчатость и притупленіе р-Взко обозна- чевныхъ границъ, парття укрЬпляется тёмъ, что очящаетъ ceöa“ .. . (Изъ пйсьма Лассаля къ Марксу отъ 24 іюня 1852 г.)
ЦЪна 1 руб.
Preis 2 Mark = 2.50 Francs.
STUTTGART
Verlag von J. H. W. Dietz Nachf. (G. m. b. H.) 1902
B. И. Лениннің «He істеу керек?» деген кітабының мұқабасы.1— 1902 ж.
Кгиігрейтілген
3
АЛГЫ СОЗ
Бұл кітапша, автордың бастапқы жоспары бойыпша, «Недеп бастау керек?» дегел мақалада («Искра» 2 № 4, май, 1901 ж.)* айтылған пікірлерді толықтырып баян- дауға арналмақ еді. Сондықтан біз алдымен сол мақалада берген уәдемізді (жеке адамдардың талай сұ- рауларына, хаттарына бергеи жауабымызда қайталағап уәдемізді) кешігіп орындағапымыз үшіп оңушыдап ға- пу отінуге тиіспіз. Бұлайша кешігудің бір себебі шетел- дегі барлық социал-демократиялық ұйымдарды бірікті- ру жопіндегі. откеп (1901) жылғы шоггь айындағы оре- кетіміз болды3. Әрине, бұл әрекеттіц потижесін күту керек еді, ойткені бүл орекет сотті бола қалғап күпде, бәлкім, «Искрапыц» ұйымдық моселе жопіндегі козқа- растарын біраз басқаша түрде баяыдауға тура келер еді, қалай дегенмен де ол әрекеттің сәтті болуы орыс со- циал-демократиясыпда екі ағьшпың болып келуіп отө тез жоятындай үміт тудырар еді. Оңушыға белгілі, брт орекет сотсіз аяңталды, «Рабочее Дело» 4 озіпіц 10-по- мерінде жаңадап «экопомпзмго» қарай бет бүрғап соц ол әрекеттің сәтсіз болмасқа шарасы да жоқ еді; мүтпл біз томенде дәлелдеуге тырысамыз. Осынау тұрлаусыз да көмескі, бірақ опың есесіпе әр алуап формада қайта тууға келгенде ете-мөте түрақты да икемді бағытңа қарсы үзілді-кесілді күрес ашу сөзсіз қажет болып * Ңараңыз: Шығармалар толық жпнағы, 5-том, 1—13-беттер. Ред.
4
В. П. ЛЕНИН
шықты. Осығап орай кітапшаның бастапңы жоспары да өзгеріп, едәуір ұлғаныи кетті.
Бұл кітапшапыц басты тақырыбы «Неден бастау ке- рек?» деген мақалада қойылган үіп мәсело болуға тиіс еді. Лтап айтқапда: біздіц саяси үгітіміздіц сппаты ao- ne басты мазмұпы туралы, ұйымдық мәселе жөніпдегі міндеттеріміз туралы, бір мезгілде жәпе әр тараптан жалпы орыстық жауыпгер ұйым қүру жоспары туралы мәселелер. Бұл мәселелер автордыц коптеи бсрі коке- йіпде жүргеи мәселелер еді, автор бұл мәселелерді «Ра- бочая Газетада» 5-ақ, бұл газетті қайтадап шығаруға әрекеттеніп, бірақ дегепіміз болмай қалған кездердіц біріпде котермекші болғап сді (V тарауды қараңыз). Бірақ кітапшада тек осы үш мәселені талдаумен ғана шектеліп, өзіміздің көзқарастарымызды мүмкіп болға- нынша ешкіммеп айтысқа түспей немесе өте аз түсіп, болымды түрде ғана жазам дегеп бастапқы ыиетті іске асыру екі себептеп мүлде мүмкін болмай шықты. Бір жағыпан, «экономизм» біздің ойлағанымыздан анағұр- лым жансебіл болып шықты (біз «экономизм» деген сөзді кең мағынада қолдапып отырмыз, «Искраның» 12-номеріндегі (декабрь, 1901 ж.) «Экономизмді қор- ғаушылармен әцгіме» деген мақалада, оқушыға ұсынып отырған осы кітапшаныц, былайша айтқанда, конспек- тісін белгілеп берген мақалада айтылған мағынада қол- данып отырмыз *). Бұл үш мәселепі шешу жөнінде әр түрлі көзқарастың болуы әншейіп ұсақ мәселелердегі пікір алалығынан гөрі көбінесе орыс социал-демокра- тиясындағы екі бағыттың бір-біріне негізінен қарама- қарсы бағыт болғандығынан екені күмәнсыз больш шықты. Екінші жағыиан, «Искрада» нақты көрсетілгеи біздің көзқарастарьшыз жөніпдө «экономистердің» аң- таң болуы мынаны айқын көрсетті: біз көбінесе мүлде әр түрлі тілдө сөйлеп жүрміз; сондықтан егер біз ab о\го**-дан бастамасақ, ешқандай қорытындыға келе ал- маймыз; демек, біздегі алауыздықтардың барлыц негізгі пуикттері жөнінде көптеген, пақты мысалдар келтірігт, барлыіу «экопомпс.термен» неғұрлым түсінікті тілде * Қарацыз: Шығармалар толық жітпағы, 5-том, 392—400-беттер. Ред.
** — ец басьшап. Ред.
НЕ ІСТЕУ REPEK?
5
жуйелі турде «уғынъісуға» әрекет жасау қажет. Сон- дықтан мен кітагішаның көлемі өте үлкейіп кететінін және оның басылып шығуы кешігетінін әбден біле тұр- сам да, «Неден бастау керек?» деген мақалада бергеи уәдемді басцаша орындаудың ешбір мүмкіншілігін таба алмағандықтан, осылайша «ұғынысуға» әрекет жасауға бел байладым. Сойтіп, кітапнтаның кешігіп шығуы жо- нінде ғапу өтінумен қатар кітапшаиың әдеби жағынан өңделуіттдегі толып жатқан кемшіліктер жонінде де ке- шірім сұрауыма тура келеді, өйткені жұмысты барынша асыға істеуім керек болды, оның үстіпе толып жатқап басқа жұмыстар да уаңытымды алды.
Жоғарыда көрсетілген үш мәселені талдау, бұрынғы- сынша, кітапшаның басты тақырыбы болады, бірақ ма- ған неғұрлым жалпы екі мәселеден бастауға тура келді, олар: «сын еркіндігі» сияқты «күнәсыз» және «табиғи» үранпың да бізге пағыз жауыпгерлік дабыл болып отырғап себебі не? социал-демократияның стихиялы бұ- қаралық қозғалыс жөніндегі ролі туралы негізгі мәсе- ленің өзінде бір пікірге келе алмай жүруіміздің себебі не? Онан соң, саяси үгіттің сипаты мен мазмұпы жөиіи- дегі көзқарасты баяндау — тред-юпиоидық саясат пеп социал-демократиялық саясаттың арасындағы айырма- ны түсіндіру ісіно айналды, ал ұйымдық міндөттеріміз жөиіндегі көзқарасты баяпдау — «экопомистерді» қана- ғаттандыратын майдагерлік пеп, біздіц пікірімізше, қа- жет болып отырған революционерлер үйымыпыц ара- сьшдағы айырманы түсіпдіру ісіпе айналды. Сопаи соң, мен жалпы орыстық саяси газет «жоспарып» бү- рыпғыдап да гөрі қаттырақ жақтаймып, пеге дссеңіз, оған қарсы айтылған пікірлер дәлелсіз болды, бізге қа- жетті ұйымды бір мезгілде барлық жағынан қолға алып, қалай ұйымдастыра алар едік деп «Недеи бастау керек?» дсген мақалада қойылғап сүрауға мағап шын мәшсіпде жауап берушілер аз болды. Ақырында, кітапшаныц қо- рытынды боліміпде меп мыиапы корсетпекпіи: «эконо- мистерден» мүлдем айрылып кетуді болдырмау үшін біз қолымыздан келген шаралардыц бәріп істедік, бірақ бүл айрылысу болмай қоймады; — «Рабочее Дело» ерекше, тіііті «тарихи», мацыз алып, дәйекті «эконо-
6 В. И. ЛЕНИН
мизмді» емес, орыс социал-демократиясыныц тарихып- да тутас бір дэуірдщ айрықша сипаты болып табыла- тын ауа жайылушылық пен ауытқуды өте-мөте толық, өте-мөте айңын көрсетіп берді;—сондықтан алғашыпда тым қазбаланған айтыс сияқты болып көрінсе де, «Рабочее Деломен» айтысудыц да маңызы бар, өйткені біз бұл дәуірді біржолата жоймасақ, алға баса ал- маймыз.
Н. Лении Февраль, 1902 ж.
1
ДОГМАТИЗМ ЖӘНЕ «СЫН ЕРКІНДІГІ»
а) «СЫН ЕРКІНДІГІ» ДЕГЕН ИЕ?
«Сын еркіндігі» деген ұран,— күмән жоқ, барлық ол- дердіц социалистері мен демократтарының арасыидағы таластарда өте жиі қолданыльш жүрген, қазіргі кезде әбден сән болып кеткен ұраи. Былай қарағапда, таласу- птылардың бір жағьптың сын еркіндігіне осылай салта- патты түрде сүйепуінен артық оғаш нәрсені ойлап табу қиып. Европалық елдердің көпшілігінің ғылым еркінді- гі меп ғылыми зерттеу еркіндігін қамтамасыз етіп отырған конституциялық заңына қарсы алдыңғы қатар- лы партиялардың ішіпен де үн піыққаны ма? Кез кел- ген жерде айтыла беретін, сәп болып кеткен бұл ұран- ды есіткен, бірақ таласушылардың арасындағы алауьтз- дықтыц мәнісін әлі жете түсіне қоймаған богде адамның қай-қайсысы болса да «Мұнда бір гәп бар- ау!» — деуге тиіс. «Бүл ұранньщ озі, сірә, бір пәрсеғе қойылғап ат сияқты, қолдана берген соң үйреншікті бо- лып, жалпы есімге айиалып кетті дерлік шартты соз- дердің бірі болу керек».
Шыпыпда да, жасыратыны жоқ, қазіргі заманғы ха- лықаралық * социал-демократияның ішінде екі бағыт
♦ Айта кетелік. Социализмнің ішіндегі түрліше бағьггтар таласы- ның ұлттық таластан тұңгыш рет интериационалдық таласқа айиа- луының өзі — ец жаңа соцпализмніц тарихында бірен-саран дерлік кездесетін, өзінше бір өте-мөте көңіл жұбататын нәрсе. Бүрынгы уаңыттарда лассалылылдар мен эйзенахшылдардың6 арасындаі ы, гед- шілдер мен поссибилистердің 7 арасындағы, фабийшылдар мен соцпал- демократтардың 8 арасындағы, халық ерікшілері9 мен социал-демократ- тардың арасындағы таластар таза ұлттық талас болған еді, таза улттық өзгешеліктерді бейнелеген еді, былайша айтқанда, түрлі ба- ғытта піығып отырған еді. Ңазіргі уаңытта (енді мүның озі әбдеп
8
В. И. Л Е Н II Н
туып отыр, бұл бағыттардың арасыидағы күрес біресе қатты ңызып, өрттеіі қаулайды, біресе сесі күшті «біті- су туралы қарарлардың» ықтіалымен баяулап, өше бас- тайды. «Байырғы, догмалық» маркс-измге «сын көзімеи» қарайтын «жаца» бағыттың неидей бағыт екенін барыттша айқып түрде Бериштейн айтып, Мильеран корсетіп берді.
Социал-демократия әлеуметтік революцня партиясы- нан әлеуметтік реформалардьщ демократиялық партия- сыпа айналуға тиіс деседі. Бұл саяси талапты Бери- штейп бір-бірімеп тәп-тәуір қшоласқап тізбек-тізбек «жаңа» дәлел, пікірлермеи лық толтырды. Социализмді ғылыми жолмен негіздеу мүмкіндігі және тарихты ма- териалистік жолмен түсіну тұрғысынап ңарағанда со- циализмніц қажеттілігі мен болмай қалмайтындығып дәлелдеу мүмкіндігі теріске шығарылды; қайыршылық- тыц, пролетариатқа айналудың өсуі меи капиталистік қайшылықтардың шиеленісуі бекер делінді; «тупкі ма^сат» туралы ұғымның өзі қисынсыз нәрсе деп жа- риялапды жәие пролетариат диктатурасын орнату идея- сы мүлдо теріске шығарылды; либерализм мен соцяа- лизмпіц припцип жүзіпде бір-біріпо қарама-қарсы екені бекер деліпді; тап куресінщ теориясы тсріске ітіыға- рылды; мұпың озі көпшіліктіц еркіне сәйкес басқары- латын барынша демократиялық қоғамға қолдаиуға кел- мейді-міс десті, т. т.
Сонымен, революциялық социал-демократиядан бур- жуазиялық социал-реформаторлыққа үзілді-кесілді бет бұру талабы марксизмпің барлық негізгі идеяларын буржуазиялық сынға алуға нақ сопдай үзілді-кесілді бет бұрушылықпен қоса-қабат қойылып отырды. Ал осы соцғы сыпның озі саяси мінбеден де, университет кафедрасыпан да, толып жатқан кітапшаларда да, бір- қатар ғылыми трактаттарда да көптен бері марксизмге
айңын көрініп отыр) агылшып фабийшылдары, француз міішістериа- лпстері, неміс берпштейншілдері 10, орыс сыншылары,— бүлардың бәрі бір семья, бүлардың бәрі бірін-бірі мақтауда, біріиеи-бірі үйрепуде және бәрі бірігіп «догмалың» марксизмге қарсы жорыққа аттануда. Бәлкім, халықаралық революцияшыл социал-демократия Европада көптен келе жатқан саясп реакцияны қүрту үшін социалистік оппор- тунизмге ңарсы осы шып монісіпдегі түцгыш халықаралық іпайңаста мейлішпе ныгайып шыгатып болар?
ІІЕ ІСТЕУ KEPEK?
9
қарсы жүргізіліп коле жатңандықтан, білімді тагітар- дың есейіп келе жатқан жастарының бәрі де ондаған жыл бойына үнемі осы сынмеп тәрбиеленіп келе жат- қандықтан,— міне, сондықтап социал-демократиядағы «жаңа сыншыл» бағыттың Юпитердіц басынаи Мипер- ваның11 пайда болғаны сияқты ойда жоқта бірден толық әзір күйінде шыға келгені таңданарлық нәрсе емес. Өзінің мазмүны жағынап бұл бағыттың дамып, қалыптасуы ңажет болғаи жоқ: бұл бағыт турадан-тура буржуазиялық әдебиеттеп социалисік әдебиетке коші- ріле салынды.
Онан соң. Бернштейіініц теориялық сыны меп саясп дәмелері кейбіреулерге, әлі айқын болмай қалған болса, фрапцуздар «жаңа методаны» айқым көрсетіп беру жа- ғын қарастырды. Франция «өзіиің тарихында таптар күресін басқа елдің қай-қайсысынан болса да апағұр- лым батыл түрде ақырына дейін жеткізіп келгеп ел» (Маркстің «Der 18 Brumaire» деген шығармасыиа Эп- гельстің жазған алғы сөзінен)12 деген өзінің ежелгі атағын бұл жолы да ақтады. Француз социалистері теорияға салынуды қойып, турадаи-тура қимыл жасай бастады; Францияныц демократия жөнінен неғұрлым дамыған саяси жағдайлары француз социалистеріііщ бірден «практика жүзіндегі бернштейпшілдікке» коітіуі- не, с-опың барлық зардаптарын көруіне мүмкіндік берді. Мильеран осы практика жүзіпдегі бернштейншілдіктің айта қалғандай үлгісіп корсетті,— Бериштейпнің де, Фольмардыц да Мильераиды соишама жан-тәнін сала жаңтап, мақтауға кіріскені тегіп емес! ІІІыиында да: егер социал-демократия затында жай опшейіп реформа партиясы болатыи болса жәпе мұпы ашьіқтап-ашық батыл мойындайтып болса,— овда соцкалистің буржуа- зия министрлігіне енуге праволы екендігі былай түр- сын, ол тіпті осыған әрдайым тырысуға тиіс. Егөр демо- кратия дегеиіміз затьшда таптық үстемдікті жою бола- тын болса,— онда социалистік мипистрдіц таптардың ынтымағы туралы сөйленетін сөздерметі бүкіл буржуа- зиялық дүниені аузыпа ңаратпайтып песі бар? Жан- дармдардың жұмысшыларды олтіруі таптардың дсмо- кратиялық ыптымағының шын сипатыи жүз рет, мыц
10
В. И. ЛЕНИН
рет айқын көрсетіп отырғашіан ксйін де социалистіц министрлікте і^ала бермейтін иесі бар? Француз со- циалистері қазір басқаша атамай, дарға асудың, дүре- нің, айдаудың (knouteur, pendeur et deportateur) ба- тыры деп атайтын патшаны қүттықтауға социалистің өзі қатыспайтын несі бар? Ал социализмнің бүкіл дү- ние жүзі алдында осылай шексіз құлдырап, өзін озі қорлауының есесіне алатыны, біздің жеңуімізді қам- тамасыз ете алатын бірден-бір базисіміз — жұмысшы- лар бұқарасының социалистік санасының азғындауыныц есесіне, міне осының есесіне алатыны — мардымсыз ре- формәлардың даурықпа жобалары; ол реформалардың мардымсыздығы сонша, буржуазиялық үкіметтерден бұ- дан да көбірек нәрсені алып келген реттер болған!
Кімде-кім біле тұра көзін жұмғысы келмесе, ол адам социализмдегі жаңа «сыншыл» бағыт дегеніміз — оп- портунизмнің жаңа түрі екенін; одан басқа дәнеңе де емес екеиін кормей тұра алмайды. Егерде адамдарды бағалағанда өздеріиің киіп ала қойған, жарңыраған мундиріне қарай бағаламай, оздеріне оздері тағып жүрген әсерлі атақтарына қарай бағаламай, олардыц істеп жүрген ісіне қарай, олардың іс жүзінде нені на- спхаттаи жүргепіне қарай бағалайтын болсақ,— оида «сын еркіидігінщ» соцнал-демократия ішіндегі оппор- тунистік ағым еркіндігі екені, социал-демократияны ре- формалардың демократиялық партиясьша айналдыру еркіндігі екені, социализмге буржуазиялық идеялар мен буржуазиялық элементтерді енгізу еркіндігі екені ай- қьпі көрінеді.
Еркіндік — ұлы сөз, бірақ өнеркәсіп еркіндігі деген ұранмен нағыз тонаушылық соғыстар жүргізіліп кел- ді, еңбек еркіпдігі деген үрапмеп еңбекшілерді талауға салды. «Сып еркіндігі» деген сөздің қазір қолданылып жүрген мағынасының да дәл осындай жалған астары бар. Ғылымды өздерінің ілгері бастырғандығына шыны- мен көзі жеткен адамдар ескі көзқарастармеи қатар жа- ңа көзқарастар еркіндігін талап етпес еді, ескі көзқа- растардыц жаңа көзқарастармеи ауыстырылуын талап етер еді. Ал «сын еркіидігі жасасын!» деген қазіргі ай- қай-шу бос бопіке туралы ертегіге оте үқсас.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
11
Біз бір-біріміздің қолымыздан берік ұстап, жұбымыз- ды жазбай ойлы-қырлы, қиын жолмен жүріп келеміз. Біздің айналамыздың бәрі жау, сондықтан бізге әрда- йым дерлік жау оғыпың астында жүріп отыруға тура келеді. Біз өз еркімізбен қабылдаған шешім бойынша, атап айтқанда, жауларға қарсы күресу үшін, іргемізде- гі батпаққа түсіп кетпеу үшін біріккенбіз; ал батпақты жайлаушылар бізді әуел бастан-ақ өзіміздің бөлек топ болып бөлініп гпыққандығымыз үіттін, ымыраласу жо- лын емес, күрес жолын қалап алғандығымыз үшін кінә- лаған болатын. Міне, енді біздің арамыздағы кейбіреу- лер: осы батпаққа барайық! — деп айқайлай бастай- ды,— ал ондай адамдарды жұрт ұялта бастаған кезде олар: оздеріңіз неткен артта қалғап адамдар едіңіздер! өзіміздің сіздерді жақсы жолға шақыруға ерікті екен- дігімізді мойындамауларыңыз ұят емес пе! — деп дау- ласа бастайды.— Иә, мырзалар, сіздер шақыру түгіл, қалаған жағыңызға кетуге де, тіпті батпаққа түсуге де еріктісіздер; айта берсеціз, біз сіздердің нағыз орыпда- рыцыз сол батпақтың нақ өзі деп білеміз, сондықтап біз сіздердщ сонда көшіп баруларыңызга шамамыз келге- нінше қолғабыс тигізуго де дайынбыз. Тек біздіц қолы- мыздаи тартпаңыздар, бізге жармасуларыңызды қойы- пыздар жәпе еркіндік дегсн үлы сөзді былғамаңыздар, ойткені өзіміздің қалағап жағымызға баруға біз де «еріктіміз» ғой, батпаққа қарсы күресу былай түрсьти, сонымен қатар батпаққа қарай бұрылушылармен до кү- ресуге еріктіміз ғой!
б) «СЫН ЕРКІНДІГІНІҢ» ЖАҢА ЖАҚТАУШЫЛАРЫ
Міне, нақ осы ұранды («сьш еркіндігін») шетелдегі «Орыс социал-демократтары одағының» 13 органы «Ра- бочее Дело» (№ 10) ең соңғы уақытта салтанатпен ко- теріп отыр, көтергенде де теориялық постулат ретінде емес, саяси талап ретінде, «шетелде жұмыс жүргізетін социал-демократиялық үйымдардың бірігуі мүмкін бе?» деген сұраққа — «Баянды бірігу үшін сын еркіндігі қа- жет» (36-бет) деген жауап ретіиде көтерін отыр.
12
В. И. ЛЕІІИН
Бұл мәлімдемеден әбден аның екі қорытынды туады: 1. «Рабочее Дело» жалпы халықаралық социал-демо- кратиядағы оппортунистік ағымды өз қорғауына алып отыр; 2. «Рабочее Дело» орыс социал-демократиясында оппортунизмге еркіндік берілуіп талап етіп отыр. Осы қорытыидыларды талдап көрейік.
««Искра» мен «Заряның» 14 халықаралық социал-де- мократияпың Гора мен Жиронда 15 болып жікке бөліпіи кетуі туралы сәуегейлік айтуға бейімдігі» «Рабочее Де- лоға» «өте-мөте» ұнамайды *.
«Жалпы алғанда,— деп жазады «Рабочее Делоның» редакто- ры Б. Кричевский,— социал-демократия қатарындағы Гора möji Жиронда туралы әңгімелер бізге үстірт тарихи салыстыру се- кілді көрінеді, ал марксистің бұлай салыстыруы огаш-ақ: Гора мен Жиронда идеолог тарихшылар ойларлықтай әр түрлі тем- перамеиттің немес-е әр түрлі ақыл-ой ағымының өкілдері емес, олар, бір жағынан, әр түрлі таптардың немесе топтардың — ор- таша буржуазияның, екінші жағьшан, ұсақ мещандар меи про- летариаттың өкілдері болатын. Ал қазіргі заманғы социалистік қозғалыста таптық мүдделер соқтығысып отырған жоқ, бұл қозғалыс бүтіндей, өзінің барлыц (курсив Б. Кричевскийдікі) түрлері жағынан, тіпті нағыз барып тұрған бернштейншілдерді қосқанда да,— пролетариаттың таптық мүдделерін негізге ала- тын, пролетариаттың саяси және экоиомикалық азаттығы жо- лыпдағы тап күресін негізге алатын қозғалыс» (32—33-беттер).
Батыл айтылған! Соңғы жылдардағы социалистік қоз- ғалысқа «академиктер» тобыныц кең ңатынасуының өзі бернштейншілдіктің осынша тез таралуып қамтамасыз еткендігін, әлдеқашан байқалған осы фактіні Б. Кри- чевский естімеді ме екеп? Ең бастысы: «нағыз барып тұрған бернштейпшілдер» де пролетариаттыц саяси жә- не экономикалың азаттығы жолыпдағы тап күресін не- гізге алады деген оз пікірін біздің автор немен дәлел- * Революцияшыл пролетариат қатарындағы екі ағым (революциялық ағым мен оппортунистік ағым) XVIII ғасырдағы революцияшыл бур- жуазия қатарындағы екі ағыммеп (якобішшілдік ағым—«Гора»— және жирондпстік ағым) «Искрапыц» 2-номеріндегі (февраль, 1901 ж.) бас мақалада салыстырылған болатын. Бұл мақаланың авторы — Пле- ханок. Орыс социал-демократиясындағы «якобиншілдік» туралы сөз қылуды кадеттер де, «беззаглавиешілдер» 16 де, меньшевпктер де осы нүнге дейін өте жақсы көреді. Ал Плехановтың бүл үгымды түңғыш рет социал-демократияның оңшыл қанатына қарсы қолданғаны туралы олар бұл күнде үндемей қалуды немесе... ұмытып кетуді мақұл ко- реді. (1907 жылғы басылуына автордың жазған ескертуі. Ред.).
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
13
дейді? Бұл жағы белгісіз. Нагыз барып тұрғап берн- штейншілдерді үзілді-кесілді жақтаушылықты қнсынды ететін ешқандай дәлелдер де, ешқандай пікірлер де жоқ. Сірә, автор: нағыз барып түрған бернштейншіл- дердіц оздері туралы айтцапын ңайталасам болғаны, оз сөздерімді дәлелдеп жатудьщ керегі жоқ деп ойлайтыи шығар. Бірақ осы бағыт өкілдеріттщ өздері жайыітда айтқаидарына сүйепіп, бүкіл бір бағыт туралы осылай- ша тон пішуден откен «үстірттікті» ойлап табуға болар ма? Партия дамуыпыц әр түрлі, тігіті тікелей қарама- қарсы екі тұрпаты немесе екі жолы туралы одап әрі айтылған «моральдан» өткеп («Рабочее Делоның» 34— 35-беттері) үстірттікті ойлап табуға болар ма? Неміс социал-демократтары, білсеңіз, толық сыіі еркіітдігіп мойыпдайды екеп, ал француздар мойындамайтьш корі- педі, нақ осылардың үлгісі «тозбестіктіц» барыпша «зиянды» екенін көрсетеді-міс.
Нақ Б. Кричевскийдің үлгісі — дейміз біз бұғаи — та- рихқа тура «Иловайскийше» қарайтып адамдардың да кейде өздеріп марксиспіз деп атайтыпып корсетеді. Top- Man социалистік партиясыпыц бірлігін, фрапцуз социа- листік партиясыпьщ бытырацқылығын түсіттдіру уптіп екі елдің әрқайсысыпыц тарихыпдағы озгешеліктерді қазбалаудың, әскери жартылай абсолютизм меп реснуб- ликалық парламептаризмнің жағдайларып салыстыру- дың, Коммуиапың және социалистер туралы ерекше заңпың 17 қалдырғаи әсерін талдаудың, экономикалық тұрмыс пен экономикалық дамуды салыстырудың, «гер- ман социал-демократиясының орасап осуі» социализм тарихындағы орасан қажырлы күреспеп — тек теория жүзінде (Мюльбергер, Дюринг *, катедер-социалис- * Энгельс Дюрингке ңарсы шықңан кезде, герман соцпал-демокра- тпясының бірталай өкілдері Дюрпнгтіц пікіріне бейімделді, сонда: қатты айтыпты, төзімсіздік көрсетіпті, айтысы жолдастыңқа жатпай- ды деген сияқты айыптар тіпті партия съезінің өзіпде-ақ жұрттың козінше Энгельстің үстіпе жауып жатты. Мост озінің жолдастарымеи бірге (1877 жылғы съезде18): Энгельстіц маңалалары «оңушылардыи орасан копшілігі үшін қызғылықты емес», соидықтан бүларды «Vorwärts» 19 газетінен алып тастау керек деп ұсыпыс енгізді, ал Вальтейх (Vahlteich)—бүл маңалалардың басылуы партияга үлкен нұқсан кел- тірді, Дюринг те соцпал-демократияға ецбек сіңірді ғой дегеиді айт- ты: «біз партияның мүдделеріне тиімді иәрсеніц борін пайдалануға тпіспіз, ал егер профессорлар таласатын болса онда «Vorwärts» әсте мүндай таластардың орны емес» («Vorwärts», 1877, № 65, 6 июнь). Кө- іпіі отырсыздар, бүл да «сын епкіндігін» жақтагаітдықтың үлгісі; пе-
14
В. II. Л Е Н II II
тер 20) адасқандарға гана қарсы жүргізілігі қоймай, так- тика жүзінде (Лассаль) адасқандарға да ңарсы жүргі- зілген күреспен ұштасып отырғандығыи еске түсірудіц, тағысын-тағылардың түк қажеті жоқ. Мұның бәрі керек- сіз! Француздардың таласатын себебі — олар төзімсіз, немістердің ынтымақты болатын себебі — олар аңылды балалар.
Естеріңізде болсын, бернштейншілдерді жақтаушы- лықты бүтіндей теріске шығаратын факт осы теңдесі жоқ терең пікір арқылы «қабылданбай» отыр. Олар про- летариаттыц тап күресін негізге алып отыр ма, бұл мә- селе тарихи тәжірибе арқылы ғаиа түпкілікті, біржола- та шешіле алады. Демек, бұл жөнінде нақ Франция үлгісінің өте-мөте зор маңызы бар, ойткеиі оздеріиің не- міс әріптестерінің (ішінара орыс оппортунистеріліц де: — салыстырыңыз: «Рабочее Дело» № 2—3, 83—84- беттер) қызу мақұлдауымен бериштейншілдердің дер- бес аяц басуға талпынған бірден-бір елі осы Фраіщия. Француздардың «ымырасыздығы» жөніндегі сылтау — өзінің «тарихи» (иоздревтік мағынада) маңызы бар еке- нін былай қойғанда — өте қолайсыз фактілерді ызғарлы сөздермен бүркеуге тырысқандықты ғаиа көрсетеді.
Б. Кричевскийге, «сын еркіндігін» жақтаушы басқа да толып жатқан адамдарға біз әсте немістерді де басы бүтін бере қоймақшы емеспіз. Егер «нағыз барып Typ- Fan бернштейншілдердің» әлі де герман партиясыпыц қатарында жүруіне төзімділік көрсетіліп отырғап болса, оның себебі тек ңапа мынау: Бернштейнніц «түзетуле- рін» үзілді-кесілді қабылдамай тастаған Ганновер қа- рарына21 да, Берпштейнге (барыиша дипломатиялық түрде болса да) тікелей ескерту жасаған Любек қара- рына 22 да олар батынуда. Неміс партиясы мүдделерінің тұрғысынан қарағанда, дипломатиялықтың қаншалык, орыиды екені туралы, бұл ретте жақсы даудан жамаи бітім артық па деген мәселе жөнінде таласуға болар, бір сөзбен айтқанда, бернштейішіілдікті теріске шыға- рудың қай эдісі қолайлы деп таласуға болар, бірақ гер-
містердің үлгісін дәлел етуге соишама жаны құмар жарпя сыншыла- рымыз бен қүппя оппортунистеріміз осы үлгі туралы ойланса теріс болмас еді!
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
15
ман партиясының бернштейншілдікті екі рет теріске іиығарған фактісін көрмей кетуге болмайды. Сондыңтан «нағыз барып тұрған бершптейншілдер дө пролетариат- тың саяси және экономикалық азаттығы жольшдағы тап күресін негізге алады» деген тезисті немістердің үлгісі растайды деп ойлау барша жұрттың көз алдында болып жатңан оқиғаны мүлде түсінбегендік болады *.
Ол ол ма. «Рабочее Дело», біздің жоғарыда айтқапы- мыздай, орыс социал-демократиясьшан «сыи еркіпдігін» талап етіп, бернштейншілдікті қорғап отыр. Сірә, ол біздің «сыншыларымызды» және бершптейншілдерді бізде наңақ жәбірледі деп ұғынатын болса керек. Нақ кімдерді? кім? қайда? қашан? қалайша пақаң жәбірлеп- ті? — Бұл туралы «Рабочее Дело» үндемейді, бірде-бір орыс сыпшысып, бірде-бір берпштейншілді бір рет те ауызға алмайды! Бізге тек ықтимал екі жорамалдың бі- рін ғана айтуға тура келеді. Не нақақ жәбірленген жақ — басқа ешкім де емес, «Рабочее Делоның» дәл озі (бұған дәлел — оныншві номеріндегі екі мақаланыц екеуінде де «Заря» мен «Искраның» «Рабочее Делоны» жәбірлегені ғана айтылады). Онда бернштейніііілдік атаулымен пікірлес болу дегенді үнемі соншама қаса- рысып мойындамай келген «Рабочее Делоның» «пағыз барып түрғаи бернштейншілдер» меи сьш еркіпдігі жо- пінде бір ауыз соз айтпай, оз басын қорғай алмағап өрескелдігіп пе деп түсінуге болады? ІІе пақақ жәбір- * Айта кету керек, герман партиясындағы бернштейншілдік туралы мәселе жөнінде «Рабочее Дело» әрдайым фактілерді жалаң баяндау- мен ғана тынып отырды, ал оларды өзінше бағалаудан барынша «тар- тынып» келді. Мәселен, оның 2—3-номеріндегі 66-бетте Штутгарт съезі23 туралы жазғанын қараңыз; алауыздықтардың бәрі тек «так- тикада» ғана делінген және орасан көпшіліктің бұрынғы революциялық тактиканы жақтап отырғаны ғана айтылған. Немесе 4—5-номерінің 25 жзне келесі беттерін қараңыз, онда Бебельдің қарарын келтіріп, Гаи- новер съезінде сөйленген сөздерді жай ғана баяндап қойған; Берн- штейннің пікірін баяндау және оны сынау тағы да (2—3-номердегідей) «арнаулы маңала» жазылғанға дейін кейінге қалдырылған. Таңғажайып нәрсе, 4—5-номерінің 33-бетінде: «...съездің орасан көпшілігі Бебель- діц баяндаған көзқарасы жағында» делінген, ал одан сәл төменірек былай делінген: «...Давид . Бернштейннің көзқарасын жақтады... Ол бәрінен бұрын Берніптейннің және оның достарының не дегспмен де (sic!) (солай! Ред.) тап күресін негізге алатынын... көрсетуге тырыс- ты...». Бұл 1899 жылдың декабрінде жазылған болатын, ал 1901 жыл- дың сентябрінде «Рабочее Дело», шамасы, Бебельдің пікірінің дұрыс- тығына нанудан қалса керек, Давидтың көзқарасын өзінің көзқара- сындай етіп ңайталап отыр!
2 6-том
16
B Й. лвнин
ленгендер басңа бір үшінші адамдар болар. Онда олар туралы үндемей ңалуға ңандай дәлел бар?
Сөйтіп, біз «Рабочее Дело» өзі құрылған кезінен бас- тап ойнап келе жатңап жасырынбағын әлі де тастамай отырғанын көреміз (мұны біз төменде көрсетпекпіз). Бұдан кейін оның мақтаулы «сын еркіндігін» осы туң- ғыш рет іс жүзінде қолданғанына назар салыңыз. Іс жү- зіпде бұл «сыи еркіндігі» епщандай сыпныц жоң екөпді- гін көрсетті, ол былай тұрсыщ тіпті жалпы дербес пікір айтушылықтың да жок, екепін көрсетті. Орыс берн- штейншілдігін бейне бір құпия дерттей (Старовердің 24 тауып айтңанындай) көріп, ауызға алмай отырған «Ра- бочее Делоның» өзі бүл дертті жазу үшін осы неміс дер- тіпің өзгеше бір түріпе қарсы нөмістердің қолдапатьш соңғы емін булжытпай көшіріп алуды ұсыпып отыр! Сын еркіндігінің орныпа — күлдарша,.. одан да сораңы: маймылша еліктеушілік болып шығып отыр! Ңазіргі интернационалдың оппортунизмнің бірыңғай әлеумст- тік-саяси мазмұны белгілі бір түрінде, үлттық өзгеше- ліктерге сәйкес көрініп отырады. Бір елде оппортунис- тер тобы баяғыдан бері ерекше бір ұранмен бой көрсе- тіп келді, екінші бір елдө оппортунистер практика жүзінде радикал социалистердің саясатын іске асырып, теорияны елөмей көлді, үшінші бір елде революциялың партияньщ бірнеше мүшесі оппортупизм лагеріне қа- шып шьщты, сөйтіп өз маңсаттарыпа принцип жольш- дағы, жаңа тактяка жолындағы ашық күрес арқылы жетуді көздемей, өз партиясын бірте-бірте, елеусіз жол- меп, былайша айтқанда, жазава ілікпес жолмен азғын- дату арқылы жетуді көздейді, төртінші бір елде пақ осындай ңашңындар дәл осы әдістерді саяси құлдықтың ңараңгы түкпірлеріиде, «жария» қызмет пен «құпия» қызметтің, т. б. мүлде ерекше өзара қарым-қатынасын- да қолданады. Орыс социал-демократтарын біріктіру шарты есебіндө сынға және бернштейншілдікке еркін- дік беру туралы сөз көтеруге бел байлау, бірақ осыныц өзінде орыс бернштейшііілдігінің неде екенін, оныц ңандай өзгеше жемістер бергендігін талдамай кету — ештеңе айтпау үшін ғаиа сөйлегендік болады.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
Ал енді «Рабочее Делоның» айтқысы келмогендерін (немесө, бәлкім, ұғына да алмағандарын) бірер ауыз сөзбен болса да өзіміз айтып көрелік.
в) РОССИЯДАҒЫ СЫН
Осы ңаралып отырған мәселе жөнінде Россияның не- гізгі өзгешелігі мынау: бір жағынан, стихиялық жұмыс- шы қозғалысыныц, екінші жағынан, алдыңғы ңатарлы і^оғамдық пікірдіц марксизмге ңарай бет бұруының ец бастапцы кезінің өзі көпе-көрінеу әр текті элементтер- дің бір ұран кетеріп, ортақ дұшпанға қарсы (ескіргея олеуметтік-саяси көзңарасңа ңарсы) күресу үшін бірі- гуімен басталды. Біз «жария марксизмнің» желегі түс- пеген айы туралы айтып отырмыз. Мұның өзі, тегінде, фтө бір ерекше оқиға болған еді, бұл оқиғаның туу мүм- кіндігінің өзіне 80-жылдарда нел£есе 90-жылдардың бас кезіндө тіпті ешкім нанбаған да болар еді. Баспасөз мүлдем қыспаққа алынған самодержавиелі елде, саяси тіаразылың пен ңарсылыңтың болар-болмас өркендері- пің өзін ңудалаған сұрапыл саяси реакция заманын- да — тұспалдап айту тілімөн, біраң «көңіл қоюшылар- дың» бәріне де түсінікті тілмен баяндалған революция- шыл марксизм теориясы цензурадан өтетін әдебиетте кенеттен өзіне жол сала бастайды. Үкімет халық ерік- шілерішң (революцияшыл халың ерікшілерінің) теория- сын ғана ңауіпті деп есептеуге дағдыланып, әдетте, ол төорйяның ішкі эволюциясын аңғармады, сол теория- га кдрсы бағытталған сын атаулыныц бэріне де куапа- тыи болды. Үкімет байқап қалғанша, цензорлар меп жаидармдардың зілді армиясы жаңа' жауды іздеп та- уып, оған соқңы бергенше (біздіц орысша есеппен) та- лай уақыт өтіп кетті. Ал осы уақыттың ішінде маркстік кітаптар бірінен соң бірі шығып жатты, маркстік жур- палдар мен газеттер ашылып жатты, жұрттың бәрі де іяетінен марксист бола бастады, марксистерге жүрт жа- ғьтна бастады, марксистердің асты-үстіне түсе бастады, тсітап шығарушылар маркстік кітаптардың керемет отімділігін айтып тамсанды. Осындай будлдырға шыр- малған жаңа марксист болып .келө'ппіц- 9if<
18
В. И. ЛЕНИН
де бір емес, талай «менменсіген жазушының» 25 кездес- кені әбден түсінікті...
Қазіргі уаңытта бұл дәуірді сөз қылғанда бұрын өт- кен дәуір ретінде аспай-саспай айтуға болады. Біздің әдебиетіміздің бетінде марксизмнің аз уақыт гүлденуі әсіре адамдардың тым баяу адамдармен одақтасуынаи туғандығы ешкімгө де жасырын сыр емес. Асылына келгенде, бұл баяу адамдар буржуазияшыл демократтар еді, сондықтан «одақтың» шырқы бұзылмай тұрған ке- зінде-ақ кейбір адамдардың алдында осындай қорытын- ды (демократтардың бұдан былайғы «сын жолымен» дамуы әбден айқын растай түскен қорытынды) туған- дай еді *.
Ал олай болса, бұдан кейінгі «лайсаңға» болашақ «сыншылармен» осылай одақтасып кеткен революция- шыл социал-демократтар көбірек жауапкер емес пе екен? Іске өте-мөте тіке қарайтын адамдардан кейде осындай сұрауды естуге тура келеді, естігенде оған ма- ңұлдап берілген жауабымен ңоса естуге тура келеді. Бірақ бұл адамдардың мұнысы мүлде дұрыс емес. Tin- Ti сенімсіз адамдармен болса да уақытша одақтасудан тек өзіне өзі сенбеген адам ғана қорқады, мұндай одақ- сыз саяси партияның бірде-біреуі өмір сүрө алмас еді. Ал жария марксистермен бірігу орыс социал-демокра- тиясыііың өзінше бір тұңғыш рет жасасқан нағыз саяси одағы еді. Халықшылдықты тым тез жеңуге, маркс- изм идеяларының (тұрпайыланған түрде болса да) ора- сан етек алып кеулей таралуына осы одақтың арқасын- да қол жеткеп еді. Оның үстіне одақтыц өзі де ешбір «шартсыз» жасалған емес-ті. Бұған дәлел: 1895 жылы цензура ортеп жіберген «Россияның шаруашылық да- муын сипаттайтын материалдар» деген маркстік жинақ. Егерде жария марксистермен әдебиет жөнінде жасалған келісімді саяси одақтасумен теңеуге болатын болса, он- да бұл кітапты саяси келісіммен теңеуге болады.
Әрине, ажырасудың себебі «одақтастардың» буржуа- зияшыл демократтар болып шыққандығынан емес. Ңай- * Бұл арада К. Тулиннің Струвеге қарсы жоғарыда басылған, «Марксизмнің буржуазиялық әдебиетте баяндалуы» деген рефераты- нан қурастырылған мақаласы айтылып отыр. Алғьт сөзді қараңьіз26, (1907 жылғы басылуына автордыц жазған ескертуі. Ред.)
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
19
та, бұл соңғы бағыттың өкілдері — социал-демократия- ныц табиғи және қалаулы одақтастары, ойткені әңгіме социал-демократияның Россияның қазіргі жагдайы бі- рінші кезекке қойып отырған демократиялық міпдетте- рі туралы болып отыр. Бірақ мұндай одақтасудың қажетті шарты — жұмысшы табының мүдделері мсн буржуазия мүдделерінің бір-біріне дұшпандық қарама- қарсылығын жұмысшы табына ашып беріп отыру үшін социалистерге толық мүмкіндік беру. Ал жария маркс- истердің көпшілігі жабыла ұмтылған бернштейншілдік пен «сыншыл» бағыт бұл мүмкіншілікті жойып, социа- листік сананы азғындатты, марксизмге кір келтірді, әлеуметтік ңайшылықтардың әлсіреуі теориясып уағыз- дады, әлеуметтік революция мен прөлетариат дикта- турасы пдеясын бос сөз деп жариялады, жұмысшы қозғалысы мен тап күресін өрісі тар тред-юнионизмге, бірте-бірте болатын үтсақ реформалар жолындағы «ре- алистік» күреске айналдырды. Мұның өзі социализмпің дербестік алуга праволы екендігін, демек, оның өмір сүруге праволы екендігін буржуазиялық демократияның мойындамауымен әбден барабар нәрсе болды; мұның өзі басталып келе жатқан жұмысшы қозғалысын іс жүзін- де либералдардың құйыршығына айналдыруға тырыс- қандың болды.
Әриие, мұидай жағдайда ажыраспасқа болмады. Бі- рақ Россияның «ерекше» өзгепіелігі мынадан көрінді: бұл ажырасу жұрттың бәрінің неғұрлым көбірек қолы жететін, неғұрлым кең тараған «жария» әдебиеттен со- циал-демократтардың жай ғана аулақтатылғандығын көрсетті. Бүл әдебиетте «сын ұранын» көтергеп және марксизмді «сөгуге» толық дерлік монополия алған «бұ- рынғы марксистер» бекем орнығып алды. «Ортодоксия- ға қарсы шығыңдар», «сын еркіндігі жасасын» дегея ұрандар (ңазір «Рабочее Дело» қайталап жүрген ұран- дар) бірден сән сөзге айналып алды, сөйтіп бұл сән сөз- дерге жандармдар мен цензорлар да қарсы тұра алма- ды, мұның өзі әйгілі (Геростратша әйгілі) Бернштейн кітабыный;27 орыс тілінде уш рет басылып шығуы сияқ- ты иемесе Бернштейннің, Прокопович мырзаның, тағы басқалардың кітаптарын Зубатовтың жұртқа ұсынуьт
20
В. И. ЛЕНИН
(«Искра» № 10)28 сияқты фактілердеп көрініп отыр. Енді социал-демократтарға өз-өзінен алғанда да ауыр міндет, оның үстіне таза сыртқы кедергілер арңылы онан бетер ауырлай түскен міндет — жаңа агымга қар- сы күресу міндеті жүктеліп отыр. Ал бұл ағым әдебиет саласымен шектеліп қойған жоқ. «Сыпға» бет бүру практик социал-демократтардың өз тарапынан «эконо- мизмге» елігуімен қатар жүріп отырды.
Жария сып мен құпия «экономизмнің» бір-бірімен байланысы және өзара тәуелділігі қалай туып, қалай күшейгендігі,— бұл қызғылықты мәселенің өзі арнаулы мақалаға тақырып болар еді. Біз бұл жерде осы байла- ныстың сөзсіз бар екендігін атап отсек те жетіп жатыр. Атышулы «Сгебо»-ның * осындай мәртебелі атаққа йе болған себебі — ол осы байланысты ашықтан-ашық тұ- жырымдап, «экономизмнің» негізгі саяси бағытын ай- тып салды: жұмысшылар экономикалың күресті жүргізе берсін (тред-юниондық күресті жүргізе берсін деу дәлі- рек болар еді, өйткені тред-юниондық күрес ерекше жұ- мысшы саясатын да қамтып отырады), ал маркстік ин- теллигенция саяси «күрес» жүргізу үшін либералдарға ңосылатын болсын десті. «Халық ішіндегі» тред-юниоп- дық жұмыс осы міндеттің бірінші жартысының, ал жа- рия сын — екінші жартысының орындалуы болып шық- ты. Бұл мәлімдеменің «экономизмге» қарсы тамаша қа- ру болып шыққаны сопдай, егер «Credo» болмаса, онда мұны ойлап шығаруға тура келер еді.
«Credo» ойдан шығарылғаи жоқ, бірақ ол оз автор- ларыпың еркіпен тыс, бәлкім, олардыц сркітте ңарсы жарияланды. Қалай болғапда да, осы создерді жазып отырған, жаңа «программаны» ** әшкерелеу ісіне қа- тысқан адамның мынадай шағымдар меи тағылған кінә- ларды есіткені бар-ды: шешендердің өз пікірлері жөшн- * — наным символы, программа, дүние танымды баяндау. Р<>д.
** Бүл арада әңгіме «Credo» -ға 17 адамныц жазған наразъілығы ту- ралы болып отыр. Осы сөздерді жазып отырған адам сол наразылық- ты жазуға қатысқан болатын (1899 жылдыд ақырында). Наразыльтқ «Сге(Іо»-мен бірге 1900 жылдыц көктемінде шетелде басылып шық- қан болатын29. Қазіргі кезде Кускова ханымның мақаласынан («Бы- лоедегі» 30 мақаласы болар) «Credo»-ның авторы сол Кусковапыц өзі екені мәлім де болып отыр, ал сол кездегі шетелде жүрген «экономітс- тердің» арасынан ец көрнекті роль атқарганы Прокопович. мырза бо- латын-ды. (1907 жылғы басылуына автордыц жазған ескертуі. Ред.)
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
21
де өздері жасаған қысқаша ңорытындысы көшірме тү- рінде жұртңа таратылып жіберіліпті, оған «Credo» дө- ген атақ таңылыпты, онымеи қоймай, тіпті оған қарсы жазылған наразылықпен бірге баспасөзде де жарияла- пьшты десетіп! Біздің бұл оқиғаны сөз қылып отырған себебіміз — бұл оқиға біздің «экономизмнің» өте-мөте бір қызықты белгісін: жариялыңтан ңорңатындығып ашып беріп отыр. Мұныц өзі, атап айтқанда, жалпы «экономизм» атаулының белгісі, тек «Credo» авторлары- ның ғана белгісі емес: «экономизмнің» нағыз тура, на- ғыз адал жақтаушысы болған «Рабочая Мысль» 31 дс, «Рабочее Дело» да («Vademecum’»^e * «экоиоместер» документтерінің жариялануына наразы бола отырып), бұдан екі жыл бүрып озінің «Profession de foi»-bin 33 оған қарсы жазылған жауаппен бірге жариялауға рұқ- сат етиеген Киев комитеті де **, «экономизмнің» тіптен толып жатқан кейбір жеке окілдері де өздерінде осы белгінщ бар екендігін көрсетті.
Сыи еркіндігін жаңтаушылардың осы сыинан қор- қуын жалац ғана қулық-айламеи істеліп отыр деуге болмайды (рас, кейде қулық-айла да жасалмай қоймай- ды, бұғаи дау жоқ: жаңа бағыттың әлі бұғанасы ңатая қоймаған өркендерін дұшпандардың қысымына салудан келер пайда жоқ!). Жоқ, олай емес, «экономистердің» көпшілігі теориялық талас атаулының, фракциялық алауыздық атаулыныц, кең көлемдегі саяси мәселе атаулыпыц, революционерлерді ұйымдастырып отыру жобаларының бәріне де, т. с. шып ықыласымеи теріс. қа- райды («экономизмнің» шын мәпі бойыиша да осылай қарауға тиіс). Әбден дәйекті деген «экономистердің» бі- рі мағап: «Осының бәрін де шетелге беріп қояр ма сді!» — деді бір күні, мұнымен ол адам өте-мөте көп та- раған (тағы да таза тред-юииондық) мыпа көзқарасты білдірді: біздіц ісіміз — жұмысшы қозғалысы, осында- гьт, өз жеріміздогі, жұмьісшы үйымдары, ал бұдан бас- қасы — доктринерлердің ойдан шығарған нәрселері, «ндеологияны асыра бағалағандық», «Искраның» 12-но- мерінде жарияланған хаттың авторлары «Рабочее Де- лопың» 10-номеріне үн қосып осылай деген болатын.
* — «Жол көрсеткіште» 32. Ред.
** Біздің білуімізше, одан бері Киев комитетінің құрамы өзгерген.
22
В. И. ЛЕНИН
Енді мынадай сұрақ туады: орыс «сыны» мен орыс бернштейпшілдігшің осындай өзгешөліктері болған соц, сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде оппортунизмге дұш- пап болғысы келетіндердің міндеті не болу керек еді? Біріншідеп, жария марксизм заманында жаңа-жаца ға- на туа бастаған, қазір тағы да құпия қайраткерлергө жүктеліп отырған теориялық жұмысты қайта бастау- дың қамына кірісу керек еді; мұндай жұмыс жүргіз- бейінше, қозғалыстың ойдағыдай ұлғаюы мүмкін емес еді. Екіпшіден, ақыл-ойды әбден аздырып болған жария «сынға» қарсьі белсене күресу қажет- еді. Үшшшіден, біздің программамыз бен біздің тактикамызды қасаңа- на немесе білместіктен кемсітуге әрекеттенудің қан- дайын болса да әшкерелеп, теріске шығара отырып, практикалық қозғалыстағы ауа жайылушылыққа, солқылдаңтыққа белсеніп қарсы шығу керек еді.
«Рабочее Дело» осының біріншісін де, екіншісін де, үшіншісіп де істемегені жұртқа мәлім, сондықтан тө- мепдө жұртқа белгілі осы ақиқатты біздің барлық жа- ғыная толық аиықтауымызға тура келеді. Ал қазір біз тек мынаны ғапа: «сын еркіндігін» талап етушіліктщ отандық сынымыз бен орыс «экономизмінің» өзгешелік- теріяе қандайлық адам айтқысыз қайшы келіп отыр- ғанын көрсеткіміз келеді. Шынында да, «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының» «Рабочеө Дело- ның» көзқарасын қуаттаған қарарының текстіне қа- раңыз:
«Социал-демократияньщ бұдан былайғы идеялык, дамуыпың мүддесі үшіп біз социал-демократиялық теорияның партиялық әдебиетте сыналуына еркіндік болуын сөзсіз қажетті деп таии- мыз, өйткені бұл сын социал-демократиялық теорияпың таптық жәпе революциялық сипатына қайшы келмейді» («Екі съезд», 10-бет).
Дәлелі мынау: қарар «өзінің бірінші бөлімінде Любек партейтагының Бернштейн жөніндегі қарарына сәйкес келеді»... Аңңау байғұс «одақтастар» осы қайталауымөн өздерінің testimonium paupertatis (бишаралығын куә- ландырып) қол қойып отырғанын сезбейді де!... «бі- рақ... екінші бөлімінде Любек партейтагынан гөрі сын еркііідігіп иеғұрлым тежей түсіп отыр».
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
23
Сөйтіп, «Одақтың» қарары орыс бернштейнпіілдеріне ңарсы бағытталған ғой? Олай болмаған күнде Любекті дәлелге алу мүлде мағынасыздық болар еді! Бірақ бұл қарар «сын еркіндігін тежей түсіп отыр» деу дұрыс емес. Немістер өздерінің Ганноверде алған қарарыида Бернштейннің енгізген түзетулерінің нагу өзін пункт- пунктімен қабылдамай тастап отырды, ал Любектө алған қарарында Бернштейннің атын қарарда атап көр- сетіп, Бернштейнніц өз басын сақтандырған болатын-ды. Ал біздің «ерікті» еліктегіштеріміз ерекше орыс «сыны» мен орыс «экономизмінің» бірде-бір көрінісін аңғартар- лықтай бір ауыз сөз айтпай отыр; бұлай үндемей отыр- ғанда, әсіресе егер «Одақ» «экономизм дейтінді» («Екі съезд», 8-бет, 1-пунктке) оппортунизмге жатқызудаи бас тартатын болса, теорияның таптық және револю- циялық сипатын жалаң дәлел ету мәселеге теріс түсіпік беруге анағұрлым көбірек орын қалдырады. Алайда, бұл жол-жөнекей ғана. Ал мәселенің бастысы мынау: оппортунистердің революцияшыл социал-демократтар жоніидегі позициялары Германия мен Россияда бір-бірі- не мүлде қарама-ңарсы. Жұртқа мәлім, Германиядағы революцияшыл социал-демократтар қазіргі қолда барды сақтап қалғылары келеді: жұрттың бәріне мәлім бол- ған, ондаған жылдардың тәжірибесі арқылы барлық ег- жей-тегжейі әбден түсіндірілген ескі программа мен тактиканы сақтап ңалғылары келеді. Ал «сыіішылар- дың» өзгеріс енгізгілері келеді, бірақ бұл сыншылар оте аз болғандықтан, олардың ревизионистік ниеттері тым жасқашпақ болғандықтан көпшіліктің «жаңалық істер- ді» жай ғана қабылдамай тастаумен шектелу себебін түсіну қиын емес. Ал біздің Россиядағы сыншылар мен «экономистер» болса, бұлар қазіргі қолда барды сақтап қалғылары келеді: «сыншылардың» тілейтіні: өздерін марксист деп санай берсе екен дейді жәпе өздерінің осығаи дейін қай мағынада болса да пайдаланып келгеп «сын еркіндігін» өздеріне беріп қойса екеп дейді (өпт- кепі олар, асылына келгенде, ешқашанда партиялыц байланыстың ешбірін мойындаған емес *, бізде кеңес * Осы ашық партиялық байланыс пен партпялық дәстүрдің яюқты- гыпыц бір өзі-ақ Россияныц Германиядан мүлде өзгеше екенін кор-
24
В. И. ЛЕНИН
беру арңылы болса да сын еркіндігін «тежей» алатын жалпы жұрт таныған партиялық органның өзі де болып көрген емес); «экопомистердің» тілейтіні: «ңазіргі қоз- ғалыстың толың праволы» екепіп («Рабочеө Дело» № 10, 25-бет), яғни қазіргі өмір сүріп түрған қалыптың өмір сүруіиің «заңды» екенін революционерлер мойын- даса екен дейді; «идеологтар» қозғалысты «материал- дық элементтер мен материалдық ортаның өзара қимыл жасауы арқылы белгіленетін» («Искраның» 12-номеріп- де басылған «Хат») жолдан «тайдыруға» ұмтылмаса екен дейді; олар «қазіргі жағдайда жұмысшылардың жүргізе алуы мүмкін күресін» ғана жүргізуді қажег деп таныса екен, ал мүмкін болатын күрес деп «жұмыс- шылардың дәл осы сәтте жүргізіп жатқан күресін» (««Рабочая Мысльге» жеке қосымша», 14-бет) мойып- даса екен дейді. Мұның керісішпе, біздер, революция- шыл социал-демократтар, стихиялылыққа бұлайша табынуға, яғии «дәл осы сәтте» қолда бар нәрсеге табы- нуға қарсымыз; біз соңғы жылдарда үстем болып келген тактиканы өзгертуді талап етеміз, біз: «бірігуден бұрын және бірігу үшін әуелі батыл және айқын түрде ажы- расу керек» («Искраны» шығару жөніндегі хабарлап- дырудан) дейміз Ңысқасы, немістер өзгеріс енгізуді қабылдамай, қазіргі қалыпта қалуды жақтайды; біз қа- зіргіні өзгертуді талап етеміз, біз қазіргіге табынуды және онымен ымыраға келуді қабылдамаймыз.
Неміс қарарларын біздің «ерікті» көшірімпаздарымыз осы «сәл ғапа» айырмашылықты байқамапты ғой!
сетеді, осы өзгеіпеліктің өзі әрбір парасатты социалисті көзсіз елік- теуден сақтандыруға тиіс еді. Ал енді Россияда «сын еркіндігініц» өзі қандай шекке барып жететінін көрсететін бір мысал мынау. Орыс сыншысы Булгаков мырза Австрия сыншысы Герцті былай деп сөге- ді: «Өзінің қорытындылары қаншама тәуелді болмағанымен, Герц бұл пуннтте (кооперация туралы), сірә, өз партиясының пікірлеріиен әлі де ешбір қол үзе алмай отыр, мәселенің егжей-тегжейі жөнінде ажы- расңанымен, жалпы принциптен қол үзуге батылы бармай отыр». («Капитализм және егіншілік», II том, 287-бет). Саяси құлдықтағы мемлекеттің, саяси малайлық арқылы және партиялық намыс пен партиялық байланысты мүлде түсінбеушілік арқылы халқының 999/юоо бөлігі әбден азғындаған мемлекеттің адамы конституциялық мемле- кеттің азаматын «партия пікірлерінен» тіптен «қол үзе алмай» отыр- ғандығы үшін тәкаппарлықпен балағаттап отыр! Біздің қүпия ұйым- дарымызға енді сын еркіндігі туралы ңарар жазғаннан басқа не қалды екен...
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 388-бет. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
25
г) ЭНГЕЛЬС ТЕОРИЯЛЫҚ КҮРЕСТІҢ МАҢЬІЗЫ ТУРАЛЫ
«Пікірді зорлап шырмағандық үшін сөзсіз тартыла- тып жаза» — «догматизм, доктринерлік», «партияның ңатып-семуі»,— міне, «Рабочее Делодағы» «сын еркінді- гін» жақтаушылардың рыцарьларша ңарсы аттанатын жаулары осылар. Бүл мәселенің күн тәртібіне қойы- луына біз өте қуанамыз, тек мұны:
Сонда төрешілер кім болмақ? — деген тағы бір мәсе- лемен толықтырса дер едік.
Біздің алдымызда әдебиет баспасы туралы екі хабар- ландыру жатыр. Бірі — «Орыс социал-демократтары одағыныц мерзімді органы «Рабочее Делоның» про- граммасы» («Рабочее Делоның» 1-номерінен оттиск). Екіншісі — ««Еңбекті азат ету» тобы басылымдарыныц қайта шыға бастауы туралы хабарландыру» 34. Бұл екі документтің екеуі де 1899 жылғы, «марксизмнің дағда- рысы» әлдеқашан-ақ күн тәртібіне қойылған кездегі до- кументтер. Сонда ше? Бұл шығармалардың алғашцысы- пан сіз осы құбылысты атап корсеткеніи және бұл мо- селе жөнінде жаңа органның ұстайтын позициясы қандай болатыпын босқа іздегеи болар едіңіз. Теория- лық жұмыс жөпінде және оның осы күпгі толғағы жет- кен міндеттері жонінде бұл программада да, «Одақтың» 1901 жылғы үшінші съезі35 қабылдаған программа ңосымшаларыида да бір ауыз сөз жоқ («Екі съезд», 15—18-беттер). Теориялық мәселелер бүкіл дүние жү- зіндегі барлық социал-демократтарды толғандырып жүргеп мәселө бола тұрса да, осы уақыттың бүкіл өн- бойыида «Рабочее Делоиың» редакциясы теориялық мә- селелерді шет қалдырып келді.
Екінші хабарлапдыру, ксргсінше, ец алдымеп соңғы жылдарда теорияға жұрттың коціл бөлуі бәсеңсіп кет- кеніи атап көрсетеді, «пролетариаттың революциялық қозғалысыпың теориялық жағына қырағы назар салу- ды» қатты талап етеді, сөйтіп біздің қозғалысымыздағы «бернштейншілдік тенденцияны жәнө революцияға қар- сы басқа да тенденцияларды аяусыз сынға алуға» ша- қырады. «Заряның» жарыққа шыққан номерлері бұл программаның қалай орындалғанын көрсетеді.
26
В. И. ЛЕНИН
Сейтіп, біз ой-пікірдіц тоқырауы, т. б. жөніндегі дау- рықпа создер теориялық ой-пікірді дамытудағы бейңам- дықты, дәрменсіздікті бүркейтін сөздер екенін көреміз. Орыс социал-демократтарының үлгісі жалпы европалық құбылысты (пеміс марксистері де әлдеқашан атап көр- сеткен ңұбылысты) өте-мөте айқын көрсетеді, атап айт- қанда, атышулы сын еркіндігі дейтін нәрсе бір теория- ны екінші теориямен ауыстыру емес, қайта тұтас алынып, жете ойластырылған теория атаулыдан безу ер- кіндігі екенін, мұның өзі эклектизм, принципсіздік екө- пін айқын көрсетеді. Біздің қозғалысымыздың нақты жай-күйімен аздап болса да таныс адам марксизмнің кең таралуы теориялық дәреженің біраз төмендөуімен қатар жүрііі отырғандығын көрмей тұра алмайды. Қозғалыс- тың практикалық маңызы мен практикалық табыстары- на бола қозғалысқа теориялық жағынан даярлығы өте аз немесе тіпті даярлығы жоқ бірталай адамдар қосы- лып отырды. Сондықтап Маркстің: «шын қозғалыстыц әрбір қадамы ондаған программадан маңыздырақ» 36 де- ген нақыл сөзін «Рабочее Делоның» масайрап келтіруі қандай әдепсіздік екенін осыдап-ақ білуге болады. Тео- риялық жағынан ауа жайылушылық заманында бұл сөздерді қайталай берудің өзі өлікті көмуге апара жат- қапдарды көріп: «көмбелерің көбейсін!» деп айқайла- ғанмен бірдей. Ал Маркстің бұл сөздері оның Гота про- граммасы37 туралы хатынан алынған; Маркс бұл ха- тында принциптерді тұжырымдауда эклектизмге жол берілгендігі үшін уатты сөгеді: егер бірігу керек болғаи болса — деп жазды Маркс партия көсемдеріне — қозға- лыстьщ практикалық мақсаттарына жету үшін шарт жасаңдар, бірақ принципті саудаға салуға жол бермец- дер, теория жонінде «кеңшілік» жасамаңдар. Міне, Маркстің пікірі осылай болатын, ал бізде Маркстің атын жамылып, теорияның маңызын әлсіретуге тыры- сатын адамдар табылып отыр!
Революциялық теория болмайынша, революциялың қозғалыс та болмақ емес. Практикалық қызметтің на- ғыз шағын түрлеріне елігушілік оппортунизмшң сәнге айналған насихатымен ұштасып жатқан кезде бұл пі- кірді мықтап ңуаттауға болмайды. Ал орыс содиал-де-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
27
мократнясы үшін теорияиың маңызын онан сайын кү- шейте түсетін мынадай үш жағдай бар, мұны жұрт көбінесе ұмытып кетіп жүр, бұл жағдайлар атап айтқан- да мыналар: біріншіден, теорияның маңызы күшті бо- латын себебі, біздің партия жаңа ғана қалыптасып ке- леді, өзінің бет-әлпетін жаңа ғана белгілеп келеді және революциялық ой-пікірдің басқа бағыттарынан — ңоз- ғалысты түзу жолдан тайдыру қаупін туғызып отырған бағыттарыпан — әлі де іргесің айырып болғап жоқ. Ңайта, дәл ең соңғы уақыттыц өзінде (Аксельродтың әлдеқашан-ақ «экономистерге» алдын ала болжап айт- қанындай38) социал-демократиялық емес революция- лық бағыттар жандана бастады. Мұндай жағдайда ә де- ғеиде «болмашы» көрінген қате де нағыз күйінішті зардаптар туғыза алады, сондықтаи алысты болжай ал- майтын адамдар ғаиа фракциялық таластарды және түрлі сарыидарды анық ажыратып айыра білуді мезгіл- сіз немесе орынсыз дей алады. Орыс социал-демокра- тиясының көп-көп жылдар бойындағы болашағы белгілі бір «сарынның» нығаюына байланысты болуы мүмкін.
Екішпіден, өзінің түпкі мәні жөиінен социал-демо- кратиялық қозғалыс — халықаралық қозғалыс. Мұиың мәнісі — біз ұлттық шовинизмге қарсы күресуіміз керек деген сөз ғана емес. Мұның мәнісі сондай-ақ жас елде жаңа басталып келе жатқан қозғалыс басқа елдер- дің тәжірибесін пайдаланған жағдайда ғана табысты бола алады дегеп сөз. Ал тәжірибені бұлай пайдалаиу үшін осы тәжірибемен жай ғана таныс болу пемесе ең соңғы қарарларды жай ғана көшіріп алу жеткіліксіз. Бүл үшін осы тәжірибеге сын козімен қарап, мұны өз бетіңмен тексере білуің қажет. Ңазіргі жұмысшы қозға- лысының орасан ұлғайып, өрістегепін айқын сезгеп адам ғана осы міндетті орындау үшіп қаншалықты тео- рнялық күш қорының және саяси (сонымеп қатар ре- волюциялық) тәжірибенің қажет екенін түсіпе алады.
Үшіпшіден, орыс социал-демократиясыныц ұлттыд міпдеттерін алатын болсақ, мұндай міндеттер дүние жүзіндегі бірде-бір социалистік партияның алдына әлі койылып корген емес. Бүкіл халықты самодержавиенің гзгісінен құтқару жоніндегі осы міпдеттің бізге жүктеп
28
В. II. ЛЕНИН
отырған саяси және ұйымдық жұмыстары туралы біз төмеиде айтып өтпекпіз. Ал қазір біз тек мынаны ғана атап көрсетпекшіміз: алдыңғы цатарлы теорияны басшылыцца алатын партия гана алдыцғы цатарлы ку- рескердщ ролін ат^ара алады. Мұның мәнісі не екенін аздап болса да нақты ұғыну үшін оқушы орыс социал- демократиясының ізашарлары Герценді, Белинскийді, Чернышевскийді, 70-жылдардағы тамаша революцио- нерлер тобын еске түсірсін; орыс әдебиетініц қазір бүкіл дүние жүзілік маңыз алып отырғанын ойласып; тағы да... жә, осының озі де жетер!
Социал-демократиялық қозғалыста теорияның маңы- зы туралы Энгелъстің 1874 жылы айтңан пікірлерін келтірейік. Энгельс социал-демократияның ұлы күресі- нің формалары, бізде айтылып жүргендей, екеу ғана емес (саяси формасы мен экономикалық формасы ғана емес), ушеу деп біледі де, теориялыц куресті де осы- лармен цатар уояды. Практикалық жағынан да, саяси жағынаи да нығайыи алған неміс жұмысшы қозғалысы- на Энгельстің сәт сапар тілеген сөзі қазіргі уақыттағы мәселелер мен таластарды шешу жағынан алып қара- ғанда өте ғибратты сөз болып табылады, сондықтан опың көптен бері-ақ аса сирек кездесетін библиография- лық мұра болып алған «Der deutsche Bauernkrieg» * де- ген кітапшасының алғы сөзінен мынадай ұзақ үзіиді келтіргеніміз үшін оқушы бізге налымас деп сепеміз:
«Европаның басқа жұмысшыларына қарағанда неміс жұмысшыларының айтарлықтай екі артықшылығы бар. Бірінші артықшылығы — олар Европаның неғұрлым теориялы халқының жұмысшылары, олар Германияда- ғы «білімді» деп аталатын таптар мүлдем айрылып қал- ған теориялык, мән-мағынаны өз бойында сақтап қалды. Өзіне дейіпгі неміс философиясы болмайынша, әсіресе Гегельдің философиясы болмайышпа, немістің ғылыми социализмі — бұрын-соңды болып көрмеген бірден-бір ғылыми социализм — ein уақытта жасалмаған болар еді. Жұмысшыларда теориялың ой болмаса, осы ғылы- * «Dritter Abdruck. Leipzig, 1875. Verlag der Genossenschaftsbuchdruckerei» («Германиядағы шаруалар соғысы». Үшіиші басылуы. Лейп- цпг, 1875 ж. Кооператив баспасы. Ред.).
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
29
ми социализм қазір біз көріп отырған дәрежедегідей жұмысшылардың сүйегіне сіңіп, жүрегіне ұяламаған болар еді. Ал бұл артықшылықтың қаншалықты үшан- теңіз екенін, мұны, бір жағынан, теория атаулыға сел- қостық, жекелеген қолөнер кәсіптерінің тамаша үйым- дасқапыиа ңарамастан, ағылшын жұмысшы қозғалысы- пың алға қарай ілгерілеуінің соншалық баяу болуының басты себептерінің бірі болып отырған селқостық көр- сетеді,— ал екінші жағынан, мұны лац мен ауытқушы- лық көрсетеді, бұл лаң мен ауытқушылықты француз- дар мен бельгиялықтар арасына озіііің бастапқы фор- масыидағы прудонизм, ал испандар мен итальяпдар арасына өзінің Бакунин енгізген келемежді формасып- дағы прудонизм септі.
Екінші артықшылығы — немістер жұмысшы қозғалы- сына басқа жұрттың бәрінен дерлік соң ңатысты. Неміс- тің теориялық социализмі Сен-Симонпың, Фурье мен Оуэннің иығында тұрғанын,— өз ілімдерінің бүтіидей қиялшылдығыиа және бүтіндей утопизміне қарамастап, барлық замандарда откен асқаи ұлы ойшылдар сапала- тын және дұрыстығын қазір өзіміз ғылыми жолмеп дә- лелдеп отырған сапсыз көп ақиқатты дапышпапдықпоп болжай білген үіп ойшылдыц иыгыпда тұрғанын ешқа- тпан да ұмытпайды,— сол сияқты немістің практикалық жұмысшы қозғалысы да ағылшын, француз қозғалысы- пың иығында тұрып дамығанын, олардың қымбатқа түскеп тәжірибелеріи жай ғана оз пайдасына айпалды- руға, ол кезде көп ретте жібермеугө болмайтын қато- лерді енді қайталамауға мүмкіндік алып отырғанын етпқашан да ұмытпауға тиіс. Ағылшып тред-юпиондары- пыц үлгісі болмаса, француз жұмысшыларыпың саяси күресініц үлгісі болмаса, әсіресе Париж Коммунасыпыц борген орасап зор түрткісі болмаса, біз қазір қандай күйде болар едік.
Неміс жұмысшыларының өздерінің тиімді жағдайып асқан шеберлікпен пайдалана білгенін атап көрсету аділеттілік болады. Жұмысшы қозғалысы туғаннан бер- гі уақыт ішіпде тұңғыш рет күрес өзара үйлескеп, бір- бірімен байлапысқан үш бағытында: теориялық, саяси жәпе практикалық-экономикалык (капиталистерге қар-
30
В. и. ЛЕНИН
сылық көрсету) бағыттарда біркелкі жүргізіліп келеді. Неміс қозғалысының күші де, жеңімпаздығы да, былай- ша айтңанда, осы түйдек шабуыл жасауында.
Бір жағынан, өздерінің осындай тиімді жағдайы се- бепті, екінші жағынан, ағылшын цозғалысының арал- дьщ өзгешеліктері және француз қозғалысының күшпен жанышталуы себепті неміс жұмысшылары қазіргі уақытта пролетарлық күрестің басына қойылып отыр. Олардың осы құрметті орында ұзақ уақыт тұруыпа оқи- ғалардың қапшалықты мүмкіндік беретіпін болжап аіЬ ту циып. Бірақ, әйтеуір, олар осы орыпда тұрғаныпда өздеріне осы жағдай жүктеген міндетті ойдағыдай орыидап шығады деп сенуге болады. Бұл үшін күрес пен үгіттің барлық саласында күш-жігерді еселеп жүм- сау керек. Әсіресе көсемдердің міндеті мынау болмақ: олар барлық теориялық мәселелерде оз білімін жетіл- дірген үстіне жетілдіре берулері керек, ескі дүние тапу көзқарасына тән дәстүрлі құрғақ сөздердің ықпалынан барған сайын арыла берулері керек, социализм өзі ғы- лым болып алғаинан бері қарай өзіне ғылым ретіндө қарауды, яғни өзін оқып-үйренуді талап ететінін естен шығармаулары керек. Осылайша қол жеткеп, барған сайып айқыпдала түскен сананы жұмысшылар бұқара- сыныц арасыиа бар жігермен таратып, партия ұйымы меп кәсіподақ ұйымын бұрынғыдан да гөрі топтастыра түсу қажет...
...Егер неміс жұмысшылары осылайша ілгері баса берсе, онда олар — қозғалыстың басында сап түзеп жү- ру ғана емес, өйткені қайсыбір ұлт жұмысшыларының қозғалыстың басында сап түзеп жүруі қозғалыстыц мүдделеріне әсте сай келмейді — сонымен бірге олар күрескерлердіц шебіпде құрметті орынға ие болады; сойтігі кенеттен басқа түскен ауыр сындар немесе ұлы оқиғалар олардан бұрынғыдан да асқан ерлікті, бұрын- ғыдан да асқан батылдықты, жігерді талап ете қалса, олар мұпы сақадай сайланып қарсы алатын болады» 39.
Эпгельстің создері корегендік сөздер болып шықты. Бірнеше жылдан кейін неміс жұмысшылары социалис- тер туралы ерекше заң түріпдегі ауыр сыпға кенеттеи тап болдьт. Соттда пеміс жұмысіітылары піыпыпда да бүл
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
31
сынды сақадай сайланып қарсы алды, сөйтіп бұл сын- нан жеңімпаздықпен өте білді.
Орыс пролетариатына бұдан да өлшеусіз ауыр сын тап болғалы тұр, ол жалмауыз дәуге қарсы күреске түс- келі тұр, ал оның ^қасында конституциялы елдегі ерек- ше зац нағыз ергежейлі сияқты болып көрінеді. Тарих біздің алдымызға қазір ең таяудағы міндетті ңойып отыр, бұл міндет өзге қай елдің пролетариатыпыц болса да ең таяудатъі барлық міпдеттерінің ішіпдегі ец рево- люциялъщ міндет болып табылады. Бұл міпдетті жүзеге асыру ісі, тек свропалық реакцияның ғана емес, соны- меп қатар азиялық реакцияның да (енді біз осылай дсп айта аламыз) ең күшті қамалын қирату ісі орыс проле- тариатын халықаралык, революцияшыл пролетариаттьщ авангарды етер еді. Егерде біз мың есе неғүрлым кец жәпе терең оріс алған қозғалысымызды нақ осыидай жанқиярлық батылдықпен, жанқиярлың жігермен рух- тандыра білсек, онда біздің ізашарларымыз, 70-жылдар- дағы революционерлер ие болған осы құрметті атаққа біз де ие боламыз деп сене аламыз.
II
БҮҚАРАИЫҢ СТИХИЯЛЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯНЫҢ САНАЛЫЛЫҒЫ
Біздің ңозғалысымыз 70-жылдардағы қозғалыстан анағұрлым кең, анағұрлым терең дедік, бұл қозғалыс- ты нақ сол кездегідей жанқиярлық батылдықпен, жаи- қиярлық жігермен жандапдыру қажет дедік. Шынында да, қазіргі заманғы қозғалыстың күші — бұқараның (жәпе ең алдымен өнеркәсіп пролетариатының) ояну-’ ында екендігіне, ал қозғалыстың әлсіздігі — революцио- нер басшылардың саналылығы мен инициативасының жеткіліксіз болуында екендігіпе күні бүгінге дейін еш- кім де күмәнданбаған сияқты.
Алайда ең соцғы кезде бұл мәселе жөнінде осы күнге дейін үстем болып келген көзқарастардың бәрін жоққа птығару қаупін туғызып отырғаи тацғажайып бір жаца- льтқ табьтлдьт. Бұл жацалықты тапқап «Рабочсе Дело»,
32
В. II. ЛЕНИН
ол «Искрамен» және «Зарямен» айтысқанында, тек кейбір жеке қарсы ііікірлер айтумен ғана тынбастан, «жалпы алауыздықтың» тамырын тереңнен іздеуге — «стихпялық элемент пен саналы «жоспарлы» элемепт- тің шамалас маңызын түрліше бағалаудан» іздеуге ты- рысты. «Рабочее Делоның» айыптау тезисінде былай делінген: «объективтік немесе стихиялың даму элементі- ніц маңызын кеміткендік» *. Біз бұғап мынаны айта- мыз: «Искра» мен «Заряныц» «Рабочее Деломен» айты- сы оііы осы «жалпы алауыздықты» пайымдауға түрткі болғаныітап басқа тіпті ешқандай пәтижелер бермеген күпде де, бір ғана осы пәтижепің өзі-ақ бізге үлкеи қа- пағат болар еді, ойткені бұл тезистің мағынасы сонша- лық кең және бұл тезис орыс социал-демократтарының арасындағы қазіргі теориялық және саяси алауыздьіқ- тардыц бар мәнін соншалық айқын көрсетеді.
Міне, сондықтан саналылықтың стихиялылыққа қа- тысы жайындағы мәселе барша жұрт аса зор көңіл ау- даратын мәселе болып табылады, ендеше бұл мәселеге мейлінше толық тоқтап өту керек.
а) СТИХИЯЛЫҚ ӨРЛЕУДІҢ БАСТАЛУЫ
Өткен тарауда біз 90-жылдардың жартысында орыс- тың оңығаи жастарының марксизм теориясына otcannaü әуестенгендігін айттық. Сол уақыттың шамасында 1896 жылы Петербургте болған атақты өнеркәсіп соғысы- нан40 кейінгі жұмысшы стачкалары да нақ осындай жаппай сипат алды. Бұл стачкалардың бүкіл Россияға таралуы жаңадан өрлеп келе жатқан халық қозғалысы- ның терецдігіп айқын-ашық корсетті, ал егер «стихия- лық элемент» туралы сөз қылатыи болсаң, онда, әрине, дәл осы стачкалық қозғалысты ец алдымеп стихиялық қозғалыс деп тануға тура келеді. Бірақ стихиялылық- тың да стихиялылығы бар ғой. Россияда стачкалар 70-жылдарда да, 60-жылдарда да (тіпті XIX ғасырдың алғашқы жартысында да) болды, ол стачкалар машина- ларды, т. с. «стихиялық» түрде қиратып отырды. Бұл * «Рабочее Дело» № 10, сентябрь, 1901 ж., 17 және 18-беттер. Кур- спв «Рабочее Делоныкі».
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
«бүліктермен» салыстырғанда 90-жылдардағы стачка- ларды тіпті «саналы» стачкалар деп атауға болады — өйткені бұл уақыттың ішіндө жұмысшы ңозғалысы едэ- уір ілгері басып, сондайлық маңызды дәрежеге жеткен еді. Бұл бізге «стихиялық элемент», асылында, саналы- лықтың нақ бастауыш формасы болғандығын көрсетеді. Тіпті анайы бүліктердің өзі саналылықтың біраз өян- ғандығын көрсетті: жұмысшылар оздерін жаныштағап тәртіптерді бұлжымас нәрсө деп санайтын ежелгі се- німді жоғалта бастады, бірлесіп тойтарыс берудің қа- жеттігін... түсінді демесем де, сезе бастады, сөйтіп бас- тықтардың алдында құлша бас июшіліктен батыл ңол үзді. Бірақ сонда да мұиы курес деудеп горі түңілуші- ліктің, ызалы кектің көрінісі деу анағұрлым орынды болады. Ал 90-жылдардағы стачкалар саналылық сәу- лесінің анағұрлым көп екендігін көрсетеді: бүл кезде белгілі талаптар қойылады, қай кезең қолайлы екепдігі күн ілгері есепке алынады, басқа жерлердегі белгілі оқиғалар мен мысалдар талқыланады, т. т. Егер бүлік- тер тек езілген адамдардың көтерілісі болған болса, ал ұдайы болып келген стачкалар тап күресіпің бастамасы, тек қана бастамасы болды. Өз-озінен алып қарағанда бұл стачкалар әлі социал-демократиялық күрес бола қойған жоқ, тред-юниондық күрес болды, бұл стачкалар жұмысшылар мен қожайындар арасында аитагонизмнің оянғапын көрсетті, бірақ жұмысшыларда сол кездегі бүкіл саяси және қоғамдық қүрылысқа өз мүдделерінің бітіспес ңайшы келетінін ұғынарлық сапа, яғни социал- демократиялық сана болған жоқ және болуы мүмкін емес те еді. Осы мағынада 90-жылдардағы стачкалар, «бүліктерге» қарағанда орасан ілгерілеу болғанымен де, тек қана стихиялық қозғалыс болып қала берді.
Жұмысшыларда социал-демократиялық сапапың бо- луы мумкін емес те еді деп айтып өттік. Бұл саиа тек сырттан ғана енгізілуі мүмкін еді. Жұмысшы табы жа- лаң өз күштерімен тред-юниондық сананы ғана, яғни одақтарға бірігудің, қожайындарға қарсы күрес жүргі- зудің, жұмысшылар үшін керекті қайсыбір заңдар шы- гаруды үкіметтен талап етудің, т. с. қажеттігіне сенуді гана тудыра алатынын барлық елдердіц тарихы дәлел-
34
В. И. ЛЕНИН
дейді *. Ал социализм ілімі дәулетті таптардың білімді өкілдері, интеллигенция жасап шығарған философия- лың, тарихи, экономикалық теориялардан өсіп шықты« Осы заманғы ғылыми социализмнің негізін салушылар Маркс пен Энгельстің өздері де, әлеуметтік күйі жағы- нан, буржуазиялық интеллигенциядан шыққап еді. Дәл сондай-ақ Россияда да социал-демократияның теория- лың ілімі жұмысшы қозғалысының стихиялық өсуінө мүлде байланыссыз туды, революцияшыл-социалистік интеллигенцияның ой-өрісіиің табиғи және созсіз нәти- жесі ретінде туды. Біз әңгіме етіп отырған дәуірдің ңарсаңында, яғни 90-жылдардың орта шенінде, бұл ілім «Еңбекті азат ету» тобының ғана әбден қалыптасқан программасы болып қана қоймай, сонымен қатар Рос- сиядағы революцияшыл жастардың көпшілігін өз жағы- на тартып та алған еді.
Сонымеи, жұмысшылар бұқарасының стихиялы түр- де оянуы да, саналы өмірге, саналы күреске құлшынуы да анық еді және социал-демократиялық теориямен қа- руланған, жұмысшылармен жақындасуға талпынған рө- волюцияшыл жастар да аньщ бар еді. Бұл ретте жиі ұмытыла беретін (және онша белгілі болмаған) бір фактіні осы арада көрсетіп өту аса қажет, ол факт мы- нау: бұл дәуірдегі туцгыіи, социал-демократтар экономи- калыц угітті бар ынтасымен жургізе отырып — (жәие ол кезде әлі қолжазба күйінде таралып жүрген «Үгіт туралы» деген кітапшаның 41 бұл 'жөніндегі шын пайда- лы нұсқауларын толық қолдана отырып),— сонымеп қатар олар бұл үгітті тек бірден-бір міндетіміз деп есеп- теген емес, қайта, әуел бастан-ат$ жалпы алғанда орьтс социал-демократиясыныц ең кең көлемдегі тарихи мін- деттерін, атап айтқанда, самодержавиені құлату міпде- тін алға қойды. Мәселен, Петербург социал-демократта- рының «Жұмысшы табыи азат ету жолындағы күрес одағын» 42 құрған тобы 1895 жылдың аяғында-ақ «Ра- бочее Дело» деп аталған газеттің бірінші номерін құ- * Кейде біреулердің ойлағанындай, тред-юнионизм «саясат біткенді өсте керексіз ете бермейді. Тред-юниондар қапіан да болса белгілі бір саяси (бірақ социал-демократиялық емес) үгіт пен күресті жүргізіп келді. Тред-юниондық саясат пен социал-демократиялық саясаттыц айырмасын келесі тарауда айтамыз.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
35
растырған болатын. Баспаға толық дайын болған бұл номерді 1895 жылы декабрьдің 8-інен 9-ына қараған түиі тінту жүргізген жандармдар әлгі топтың мүшесі Анатолий Александрович Ванеевтікінен * тауып әкетті, сөйтіп алғашқы ңалыптағы «Рабочее Дело» жарыққа шыға алмай қалды. Бұл газеттің бас мақаласы Россия- дағы жұмысшы табының тарихи міндеттерін суреттеп, саяси бостапдық алу мәселесін бұл міндеттердің ең бас- тысы дегі есептеді (мүмкін, бұл газетті 30 жылдай уақыттан кейін полиция департаментінің архивінен «Русская Старина» сияқтылар тауып та алар)43. Онан соң, Сауаттылық комитеттерін полицияның талқапда- уына арналған «Біздің министрлер не ойлайды?» ** де- ген мақала бар еді және тек Петербургтен ғапа емес, Россияның басқа жерлерінен де келген бірсыпыра хат- хабарлар бар еді (мысалы, Ярославль губерниясьшда жұмысшыларды аяусыз жазалау жөнінде 44). Сонымен, жаңылмасақ, 90-жылдардағы орыс социал-демократта- рының бұл «тырнақ алды тәжірибесі» шағын ғапа жер- гілікті газет болған жоқ, әсіресе «экономистік» сипат- тағы газет болған жоқ, бұл газет стачкалық күрес-ті самодержавиеге қарсы революциялык, қозғалыспен бі- ріктіруге және реакцияшыл қаныпезерлердің саясаты- нан езілгендердің бәрін де социал-демократияны қолдау- га тартуға талпынған газет болды. Мұндай газетке астана жұмысшылары да, революцияшыл интеллиген- ция да әбден тілектес болар еді, сөйтіп ол кең тараған болар еді; сол кездегі қозғалыстың жай-күйімен аздап та болса таныс адам бұған шәк келтіре алмайды. Ал іс- тің сәті болмай қалуына келсек, бұдан сол кездегі со- цтіал-демократтарда революциялың тәжірибенің жәпе практикалық дайындықтың жетімсіздігі себепті белгілі кезеңдегі шұғыл тілекті орындауға олардың дәрменсіз окендігі ғана көрінді. «СПБ. Рабочий Листок» 45 жөнін- де де, әсіресе «Рабочая Газета» жөнінде де, 1898 жылы * А. А. Ванеев 1899 жылы Шығыс Сибирьде көкірек ауруынаи қай- тыс болды, ол ауруға сотқа дейінгі абақтыда жалғыз жатқан кезінде шалдыққан еді. Сондықтан біз осы тексте келгірілген мэліметтерді зкариялауды мүм^ін деп таптьщ, ал бұлардың дүрыстығына кепіл бо- ла аламыз, өйткені бүл мәліметтер А. А. Ванеевті жақсы білстіп жә- не оған жақын жүрген адамдардан алынды.
** Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы. 2-том, 83—88-беттер. Ред.
36
В. И. ЛЕНИН
көктемде құрылған Россия социал-демократиялық жұ- мысшы партиясының «Манифесі» 46 жөнінде де осыиы айту керек. Әрине, бұл шалағайлықты сол кездегі қай- раткерлердің айыбы деп санау біздің ойымызға кіріп тө шықпайтындығы өзінен өзі түсінікті. Бірақ қозғалыстыц тәжірибесін пайдаланып, бұл тәжірибедеы практикалық сабақтар алу үшін белгілі бір кемшіліктің себептері мен мәнісіи әбден біліп алу қажет. Сопдыңтап 1895—1898 жылдарда жұмыс жүргізгеи социал-демократтардың бір бөлегі (мүмкін, тіпті копшілігі) сол кездің өзінде-ақ, «стихиялық» қозғалыстың бас кезінде-ақ нағыз кең программаны, нағыз айбынды тактикаяы үсынып күрес- ке шығуға болады деп есептегені тіпті дұрыс екеніи анықтаудың аса зор маңызы бар *. Ал революциоперлер көпшілігінің шалағайлығы, әбден табиғи нәрсе болған- дықтан, ешбір айрықша қауіп туғыза алмады. Міндет- тердің қойылысы дұрыс болған соң, ол міндеттерді орындау үшін қайта күресерлік жігер болғап соң,— уақытша сәтсіздіктер болмашы ғана қырсық еді. Рево- люциялық тәжірибе мен ұйымдастырушылық икемді- лік — жүре пайда болатын пәрсе. Тек оз бойыңнан қажетті қасиеттер тәрбиелеп шығаруға ынта болса бол- ғаны! Тек кемшіліктерді ұғынарлық сана болса болғаны, мұидай сана революция ісінде кемшіліктердің жарты- сынаи көбін түзетумен бара-бар!
Бірақ бұл сана сөпе бастаған кезде (ал мұпың өзі жоғарыда аталған топтардың қайраткерлерінде өте бе- рік еді), кемшілікті жақсылыққа балаудап тайыибай- тып, өздерінің стихиялылы^а цулша бас иііг, табы- * «Орыс социал-демократиялық органдарына хатында» «экопомис- тер» былай дейді: ««Искра» 90-жылдардың аяғындағы социал-демо- краттардың істерін теріс деп санап, ол кезде ұсақ талаптар үшін кү- рес жүргізуден басңа жұмысңа жағдай болмағакын елемей отыр» («Искра» № 12). Тексте келтірілген фактілер «жағдай болмады» деген пікірдің шынды^а тікелей ъайшы екенін көрсетеді. 90-жылдар- дың аяғында ғана емес, 90-жылдардың ортасында да ұсаң талаптар үшін күресуден басца жүмыстар істеуге де жағдай толық еді, басіпы- лардың жеткілікті дайындығынан басңа жағдайлардың бәрі түгел бар еді. Міне, басшыларды дайындауда біздердің, идеологтардың, тарапы- мыздан болған осы кемшілікті ашың мойындаудың орнына «эконо- мистер» бар кемшілікті «жағдайдың болмағандығына» аударғысы кс- леді, жолды белгілейтін материалдық ортаның әсеріне аударғысы ке- леді, ол жолдан қозғалысты ешқандай идеолог тайдыра алмайды дейді. Мұның өзі стихиялыльщқа құл болғандық емей немене? мүның өзі «идеологтардың» өз кемшіліктеріне сүйсінгендігі емей немене?
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
37
нуын тіпті теориялыу, жагынан ақтауға тырысатын адамдар,— тіпті социал-демократиялық органдар да,— шыққан кезде болмашы қырсық нағыз қырсыққа ай- налды. Бұл бағыт жөнінде, «экономизм» деген өте та- йыз үғым озінің мазмүпын тіпті де дәл көрсетпейтіп осы бағыт жөшпде қорытынды жасайтын мезгіл жетті.
б) СТИХИЯЛЫЛЬІҚҚА ТАБЫНУ. «РАБОЧАЯ МЬІСЛЬ»
Бұл табынушылықтың әдебиеттегі көріністеріне көш- пестеп бұрыи орыс социал-демократиясындағы болашақ екі бағыттың жіктелуі Петербургте жұмыс жүргізген жолдастардың арасында қалай туып, қалай өскеидігіи біраз аныцтайтын (жоғарыда аталған деректеп бізге мәлім болған) мынадай айрықша бір фактіні корсетіп отейік. 1897 жылдың бас кезінде, А. А. Ваиеев пен оиың кейбір жолдастарының жер аударылардың алдыи- да «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы- ның» «қарт» мүшелері мен «жас» мүшелері бас қосқаи бір жеке жиналыста болуына тура келді 47. Әцгіме көбі- несе ұйым жөнінде, атап айтқанда «Листок «Работни- каньщ»» 48 9—10-номеріпде (46-бет) түпкілікті түріндө басьілып шыққан «Жұмысшы кассасыпың уставы» ту- ралы болды. «Қарттардың» (Петербург социал-демо- краттары сол кезде әзіл ретінде «декабристер» деп атайтындардың) және кейбір «жастардың» (кейіи «Ра- бочая Мысль» газетіне белсене қатысқапдардың) ара- сында үлкен алауыздық барлығы бірдеп коріпіп, қьізу айтыс болды. «Жастар» уставтың басылып шыққап күйіндегі негізгі ережелерін қорғады. «Ңарттар»: бізге ец алдымен керегі бұл емес, бізге алдымеіі «Күрес ода- ғын» нығайтып, оны революциоперлердің ұйымына айналдыру керек, жұмысшылардың түрлі кассалары, оқушы жастар арасында насихат жүргізетіп үйірмелер, т. с. осы ұйымға бағынатын болуға тиіс деді. Әрине, ай- тысушылар бұл алауыздық айрылысудың басы деп әсге ойлағаи жоқ, қайта оны жеке бір, кездейсоқ нәрсе деп саиады. Бірақ бұл факт Россияда да «экономизмнің» туып, таралуы әсте «қарт» социал-демократтармен кү- рсссіз болмағандығын көрсетеді (мұны қазіргі «экопо-
38
В. И. ЛЕНИН
мистер» жиі ұмыта береді). Ал егер бұл күрес, көп рет- терде, «документтік» із қалдырмаған болса, оның бір- ден-бір себебі мынау: жұмыс істейтін үйірмелердің құрамы адам айтқысыз жиі өзгеріп отырды, ешбір са- бақтастық болмады, сондықтан алауыздықтар да ешбір документтерде көрсетіліп отырмады.
«Рабочая Мысльдің» шығуы «экономизмді» жарыққа шығарды, бірақ мұны да бірден шығарған жоқ. Бүл жа- ңа бағыттың түрлі қалаларда табысқа жетуінде немесе сәтсіздікке ұшырауында кездейсоқ нәрселердің көп болғандығын түсіну үшін және бүл «жаңалықты» жақ- таушылар да, оған қарсылар да мұның өзі шынында айрыңша бағыт па, әлде жеке адамдардың шалағайлы- ғының жай ғана көрінісі ме, ол жағын ұзақ уақыт анықтай алмай жүргендігін, анықтауға тіпті ешбір мүм- кіндігі де болмағандығын түсіну үшін көптеген орыс үйірмелерінің жұмыс жағдайын және олардың өмірі қысқа болғандығып пақты білу керек (ал мұны тек ба- сынан кешіргендер ғана нақты біледі). Мәселен, «Рабо- чая Мысльдің» гектографта басылып шыққан алғашқы номерлері социал-демократтардың орасан көпшілігіне тіпті мәлім болмай да қалды, ал егер біз қазір бұл га- зеттің бірінші номеріндегі бас мақалаға сілтеме жасай алатын болсақ, оның себебі бұл бас мақала В. И.-дің мақаласында көшіріліп басылды («Листок «Работни- ка»» № 9—10, 47 және келесі беттер), жоғарыда біз атап өткен газеттер мен газет жобаларынан үлкен айырмашылығы бар бұл жаңа газетті В. И. бар ынта- сымен — орынсыз ынтамен — асыра мақтаудан, әрине, аянып қалған жоқ *. Ал бұл бас мақала «Рабочая Мысльдіц» және жалпы алғанда «экономизмнің» букіл рухын өтө ашық корсеткендіктен оған тоқталып өту керек.
Жұмысшы қозғалысының дамуын көк жецділердің тоқтата алмайтындығын айта келіп, бұл бас мақала бы- * Айтпақшы, «экономизм», өсіресе шетелде, толық айңындалып болған кезде «Рабочая Мысльді» 1898 жылы ноябрь айында мақтау- шы дәл сол В. И. еді, ол көп кешікпей «Рабочее Дело» редакторлары- ның бірі болды.. Ал «Рабочее Дело» сол кездің өзінде-ақ орыс социал- демократиясьшың ішіпде екі бағыт бар екепдігіи мойындамайтын, мү- ны ңазірде де мойыпдамай келеді’
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
39
лай дейді: «... Жұмысшы ңозғалысыныц өміршеңдігінің себебі — жұмысшы өз тағдырын басшылардың қолынан жұлып алып, енді оны өз қолына алып отыр»; сөйтіп, осы негізгі тезис бұдан әрі кеңінен дамытыла береді. Шынында, полиция басшыларды (яғни социал-демок- раттарды, «Күрес одағын» ұйымдастырушыларды) жұ- мысшылардың қолынан, былайша айтқанда, жұльш алды ал бас маңалаға қарағанда, жұмысшылар осы басшыларға қарсы күрес жүргізіп, олардың қысымынан азат етілген сияқты! Ілгері басуға, революциялық ұй- ымды нығайтуға, саяси жұмысты ұлғайтуға шақырудың орнына кейін кетуге, жалаң тред-юниондық күрес жүр- гізуге шақырып отыр. «Ңозғалыстың экономикалық негізі саяси мұратты үнемі ұмытпауға талпынушылық- тың салдарынан бүркеулі қалып отыр», жұмысшы қоз- ғалысының ұраны — «экономикалық жағдай үшіп күре- су» (!) немесе, ең оңдысы, «жұмысшылар жүмысшылар үшін» десті; стачкалық кассалар «қозғалыс үшін басқа жүз ұйымнан да қымбатырақ» деп жариялады (1897 жылдың октябрінде айтылған осы созді 1897 жылдың басында «декабристер» мен «жастардың» арасында бол- ған таласпен салыстырып қараңыз), т. б. Жұмысшы- лардың «бетке шығарларын» алға қоймай, «орта» жұ- мысшыны, бұқара жұмысшыпы алға қою керек, «саясат әрдайым экономикаға коибістікпеп ілесіп отырады» * ** дегеи сияқты, т. б., т. с. созсымақтар сәпге айналып, қозғалысқа қатысушы көптеген жастарға,— көп ретте марксизмнің тек жария түрде баяндалуымен шала-шар- ііы таныс болғап жастарға қатты әсер етті.
Мұның өзі саналылықты стихиялылықпен — В. В. мырзаның «идеяларын» қайталап жүрген «социал-де- * Бұл теңеудің дұрыстығын мына бір айрықша фактіден көруге бо- лады. «Декабристер» қамауға алынғаннан кейіи олардыц қамалуына «декабристерге» жанасып жүрген топтардың бірінің жақыи адамы арандатушы Н. H. Михайлов (тіс дәрігері) себеп болыпты деген хабар ІІІлиссельбург жолындағы жұмысшылар арасына тараған кезде, бүл жұмысшылар қатты ызаланып, Михайловты өлтірмек болған.
** Бұл сөз «Рабочая Мысльдің» әлгі айтылған бас мақаласынан алынды. Бұған ңарап «орыс социал-демократиясындағы В. В.-лардың» теориялық дайындығы қандай екенін білуге болады; булар саясат пен акономиканың қатынасын на^ әлггдей теріс түсінгендігі үшін әлде- цашан «реакциялық жұмыстардың іпебері» деп аталып кеткен нағыз В. В. мырзаға қарсы марксистер әдебиет жүзінде соғысып жатқан кез- де «экономикалық материализмнің» бұрмаланған дөрекі түрін қайта- лап отырды!
40
В. И. ЛЕНИЙ
мократтардың» стихиялылығымен — әбден тұншықтыру болды, социализм атаулыдан, саясат атаулыдан гөрі сомға қосылған тиын әрі жақын, әрі ңымбат деген сөз- ге алдаиған жұмысшылар «қайдағы бір болашақ ұр- пақтар үшін емес, өздері үшін, оз балалары үшін күре- сетіндігін біліп күрес жүргізуге тиіс» («Рабочая Мысль- дің» 1-ломеріндегі бас мақала) дегеи сөзге алданған жұмысшылардың стихиялылығымен саналылықты әб- деи тұпшықтыру болды. Мұидай желсөздер әрдайым батыс европалық буржуазияның жаны сүйетін ңаруы болып келді; олар социализмді жек көретіндіктен, ағыл- шын тред-юнионизмін өз жеріне көшіріп әкеп орнату жолында (немістің Гирш деген «социал-саясатшысы» тәрізді) оздері жұмыс істейтін, сойтіп олар жұмысшы- ларға тек-кәсіпшілік күрес * қайдағы бір болашақ со- циализммен ңоса қайдағы бір болашақ ұрпақтар үшін емес, нақ өз басың үшін, өз балаларың үшін күрескеп- дік болып табылады дейтін,— ал қазір «орыс социал-де- мократиясындағы В. В.-лар» осы буржуазиялық желсөз- дерді қайталауға кірісіп отыр. Бұл арада цазіргі ала- уыздықтарды ** бұдан былайғы жерде талдап қарау үшін өте керек болатын үш түрлі жағдайды атап өту ңажет.
Біріншіден, жоғарыда біз көрсеткен саналылықты стихиялылықтың тұншықтыруы да стихиялыц жолмен болды. Бұл қалжың сөз сияқты болып көрінер, бірақ — қайтерсің!— күйіиішті шындық. Бұл тұшпықтыру мүл- дем қарама-қарсы екі түрлі көзқарастыц ашық түрде күресіп, бірін-бірі жеңуі арқылы болып отырған жоқ, жандармдардың революционер-«қарттарды» үсті-үстіпе коптеп «жұлып әкетуі» арқылы болып отыр және «орыс социал-демократиясындағы В. В.-лар» болған «жастар- дың» үсті-үстіне көптеп іске араласуы арқылы болып отыр. Қазіргі орыс қозғалысына қатысқан адам деме- сем де, тым болмаса оның иісін сезген адам істің жайы '* Немістерде «тек-кәсіпшілік» күресті жақтаушыларды иөрсететін «Nur-Gewerkschaftler» деген арнаулы соз де бар.
** Біз ^азгргг деген сөзді көлгірси иығын қомдап: қазір «Рабочая Мысльді» сөгу оңай, бірақ бүл архаизм ғой! — деушілер жөнінде баса айтып отырмыз. Ңазіргі кездегі осындай көлгірлерге біз: Mutato nomine de te fabula narratur (басңаша атпен сен туралы ертегі айтылып жатыр. Ред.)— деп жауап қайтарамыз, бұлардың «Рабочая Мысльдің» идеяларына әбден құл болып отырғандығы төменде дәлелденедг.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
41
дәл осылай екеніп оте жақсы біледі. Солай бола тұрса да, біз осы жалпыға мәлім фактіні оқушының әбден тү- сініп алуына айрықша күш салып отырған болсақ, біз, былайша айтқаида, ұғымды болсын деп, алғашқы қа- лыптағы «Рабочее Дело» туралы және 1897 жылдъщ бас кезіиде «қарттар» мен «жастар» арасында болған таластар туралы мәліметтер келтіріп отырған болсақ, оның себебі — «демократияшылмыз» деп мақтанатын адамдар қалың жүртшылықтың (немесе өто жас адам- дардың) бүл фактіні білмейтіндігін пайдаланып кетіп жүр. Бұл мәселеге біз төменде тағы да соғып отеміз.
Екіншіден, «экономизмнің» әдебиеттегі алғашқы кө- ріпісінен-ақ біз қазіргі социал-демократтардың арасьш- дағы барлық алауыздықтарды түсіндіретін барынша оз- геше, өте айрықша қүбылысты байқай аламыз: «таза жұмысшы қозғалысын» жақтаушылардың, пролетариат күресімен өте жақын, нағыз «біте қайнаған» («Рабочсе Делоның» қолданған сөзі) байланыс болсын деп бас үрушылардың, жүмысшы емес интеллигенция атаулыға (ол тіпті социалистік интеллигенция болса да) қарсы адамдардың өз позициясын қорғау үшін буржуазиялъіц «тек тред-юнионистердің» дәлелдерін бетке ұстауға мәжбүр болып отырғанын байқай аламыз. Бұдан біз «Рабочая Мысльдіц» әуел бастан-ақ — өзінің не істеге- ііін өзі пайымдамастан — «Сгебо»-ның программасьш жүзеге асыруға кіріскепіи кореміз. Бұдап көрінетін та- ғы бір жағдай,— («Рабочее Дело» тіпті түсіие алмай жүрген жағдай) — жүмысшы қозғалысыпың стихиялы- лығыпа табыпутттылықтыц цандайы болса да, «сапалы элемепттіц» ролітт, соцпал-демократттяітың роліп кеміту- нтіліктіц қандайы болса да,— кемітуші мунъі цалай ма, цаламай ма, буған царамастан,— осы арцылы жу- мысшыларга бурэісііазиялыц идеологиянъщ ъщпалыи ку- шейту деген сөз. «Идеологияны асыра бағалағандың» * туралы, саналы элементтің ролін асыра дәріптегендік туралы **, тағы сондайлар туралы сөз қылушылардың бәрі де жұмысшылар тек «басшыларының ңолынап оз тагдырып жұлып алса» болғаиы таза жүмысшы қозға- * «Экономистердің» «Искраның» 12-ңомерінде басылған хаты.
** «Рабочее Дело» № 10,
42
В. И. ЛЕНИН
лысы өздігінен дербес идеология жасай алады және жа- сайды да деп ойлайды. Ал бұл мүлде қате. Жоғарыда айтылғандарға қоса Австрия социал-демократиялық партиясының жаңа программасының жобасы жөнінде К. Каутскийдің өте бір тауып айтңан маңызды созде- рін* келтірейік:
«Ревизионист сыншыларымыздың көбі: Маркс экономика- лық даму және тап күресі социалистік өндіріс үшін жағдайлар жасап қана қоймайды, сонымен қатар социалистік өндірістің қажеттігін ұғынушы сананы (курсив К. Каутскийдікі) тікелей тудырады деген екен деп жориды. Сөйтіп, нақ осы сыншылар: капиталистік жолмен даму дәрежесі өте жоғары ел, Англия, бұл санаға өте-мөте жат деп ңарсы пікір айтады. Жобаға қарап осы жоғарыда көрсетілген ретпен теріске шығарылатын, орто- доксиялық-маркстік сияқты болып көрінген көзқарасты авсг- риялық программаны жасаған комиссия да жақтайды екен деп ойлауға болар еді. Жобада былай делінген: «Капиталистік да- мудың арқасында пролетариат неғұрлым көбейсе, капитализмге қарсы күрес жүргізуге пролетариат соғұрлым мәжбүр болып, мүмкіндік алады. Пролетариат социализмнің мүмкіи болатын жәые қажет пәрсе скепіи ұгыпады». Осыған сәйкес социалистік сана пролетарлық тап күресінің сөзсіз тікелей нәтижесі болып көрінеді. Бірақ мұның өзі мүлде теріс. Әлбетте, социализм, ілім ретінде, пролетариаттың тап күресі сияқты, қазіргі экономика- лық қатынастарға негізделеді, бұқараның капитализм туғызған кедейлігі мен қайыршылығьша қарсы күрестен тап күресі қа- лай туатын болса, социализм ілімі де солай туады, бірақ со- циализм мен тап күресі бірінен-бірі тумайды, әрқайсысы әр түрлі алғы шарттарға сүйеніп, бірімен-бірі қатар туады. Осы заманғы социалистік сана тек терең ғылыми білімнің ыегізінде ғана туа алады. Шынында, мәселен, қазіргі техника социалис- тік өндірістің қандай шарты болса, қазіргі экономикалық ғы- лым да сопдай шарты болады, ал пролетариат қанша тілесе де, мұның екеуін де жасап шығара алмайды; мұның екеуі де қа- зіргі қоғамдық процестен туады. Ал ғылым иесі пролетариат емес, буржуазиялыу, интеллигенция болып табылады (курсив К. Каутскшідікі): қазіргі заманғы социализм де осы топтыц жеке мүшелерінің ойлауынан туды ғой, сөйтіп олар мұны ақыл-ой өрісі жағынан үздік пролетарларға танытты, ал бұлар кейін бұл социализмді жағдай көтергеп жерде пролетариаттың тап күресіне енгізеді. Сөйтіп, социалистік сана дегеніміз проле- тариаттың тап күресінен стихиялы (urwüchsig) түрде туған нәрсе емес, оған сырттан енгізілетін нәрсе (von außen Hineingetragenes). Осыған сәйкес бұрынғы Гайнфельд программасы- * «Neue Zeit» 49, 1901—1902, XX, I, № 3, 79-бет. Комиссияныц
К. Каутский айтып отырған жобасын біраз өзгертіп Вена съезі (өткен жылдың аяқ шенінде) қабылдаған 50е
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
43
ның социал-демократияның міпдсті пролетариатқа өз жағдайы мен өз міндеттерін ұғынарлық сана епгізу (созбе-сөз айтқанда: пролетариатты сондай санаға кенелту) болып табылады деген пікірі де оте дұрыс. Егер бұл сана тап күресінеи өзінен-озі туа- тын болса, онда бұлай етудің керегі де болмас еді. Ал жаца жоба бұл қағиданы ескі программадан алып, оны жоғарыда келтірілген қағидаға апарып тіркей салған. Бірақ мұның өзі ой желісін мүлдем үзіп тастаған...»
Жұмысшылар бұқарасы өз қозғалысының барысында, өз алдына дербес идеология жасап алады деп әңгіме қылуға да болмайтын болса*, онда мәселе тек былай ға- на қойылмақ: не буржуазиялық идеология, не социа7 листік идеология. Бұл жерде аралық идеология жоқ (өйткені адам баласы ешбір «үшінші» идеология жасап шығарған емес және, тегінде, тап қайшылықтары жегі- дей жеп жатңан қоғамда еш уақытта таптан тыс немесе таптан жоғары тұрғап идеология болуы мүмкін де емес). Сондықтан социалистік идеологияның маңызын кемітушілік атаулының бэрі, одан шеттеушілік атаулы- нъщ бәрі буржуазиялық идеологияны күшейткендік бо- лып табылады. Стихиялылық туралы сөз қылушылар бар. Ал жұмысшы қозғалысының стихиялық дамуы сол қозғалыстың буржуазиялық идеологияға тура бағынуы- на қарай жүреді, тура «Credo» программасы бойынша журеді, өйткені стихиялық жұмысшы қозғалысы деге- німіз тред-юнионизм болады, Nur-Gewerkschaftlerei бо- лады, ал тред-юнионизм дегеніміз жұмысшыларды бур- жуазияның дәл идеялық жағынан кіріптар етуі болады. Сондықтан біздің міндетіміз, социал-демократияның міндеті — стихиялылыцка царсы куресу, жұмысшы қоз- * Бұл, өрине, жүмысшылар осы идеологияны жасауға қатыспайды деген сөз емес. Бірақ олар бұған жұмысшылар ретіпде емес, социа- лпзмнің теоретиктері ретінде, Прудондар мен Вейтлингтер ретінде қа- тысады, басқаша айтқанда, өз заманындағы білімді меңгеру және бұл білімді алға бастыру азды-көпті дәрежеде қолдарынан келсе, олар сонда ғана, соншалық дәрежеде ғана қатысады. Ал буған жүмысшы- лардың цолдары көбгрек жетуі ушін жалпы алғаида жұмысшылардың санасын көтеруге мумкін болғанынша көбірек қамқорлық жасау қа- жет, бұл үшін жұмысшылар «жумысшъіларға арналған әдебиеттгц» жасанды қысаң піеңберінде түйықталып ңалмай, жалпы әдебиеттг не- ғұрлым көбірек оқып-үйренулері қажет. «Тұйықталды» деген сөздін орнына тұйықтандырылып келді деу тіпті дұрысырақ болар еді, өйт- нені жұмысшылардьщ өздері интеллпгенттер үшін жазылған әдебиет- ті де оқиды және бәрін де оқығысы келеді, бірақ тек кейбір (жаман) интеллнгенттер ғана «жұмысшылар үшін» фабрика тәртіптерін ^өнгі- мелеп беру жәпе әлдеқашан мәлім болған нәрселерді мылжыңдай бе- ру жеткідікті деп есептейді.
44
В. И. ЛЕНИН
ғалысын тред-юнионизмнің осы стихиялы түрде бур- жуазияның қанаты астына тартуға ұмтылу ниетінен айырып алып, оны революцияшыл социал-демократия- ның қанаты астына тарту. Сондықтан «Искраның» 12- номеріндегі «экономистік» хат авторларының: жұмыс- шы ңозғалысын материалдық элементтер мен материал- дық ортаның өзара әрекетінің әсері арқылы белгіленген жолдан тіпті ең шабытты деген идеологтар да қаншама күш жұмсағапымеи айырып ала алмайды дегеп сылдыр сөздері — соииализмнен бас тартцандыіуіген бутшдей барабар нэрсе; ал әдеби және қоғамдық қызмет майда- нына шыңқан әрбір адамиың оз пікіріп әбдеп ойлап алуға тиісті болатыны сияқты, бұл авторлар да өз айт- қандарыи барынша жүректілікпен, дәйектілікпен жете ойлай алатын болса, онда бұларға «қол қусырып қарап отырудан» басқа дәнеңе қалмас еді, сөйтіп... жұмысшы қозғалысын «ауырдың үсті, жеңілдің астымен», яғни буржуазиялық тред-юнионизм жолына сүйрейтін Стру- ве мен Прокопович мырзаларға немесе жұмысшы қоз- ғальісын поптық-жандармдық «идеология» жолына сүй- рейтін Зубатов сияқты мырзаларға қызмет майданып беріп кетуден басқа дәнеңе қалмас еді.
Германияның мысалын еске түсіріңіз. Лассальдың неміс жүмысшы қозғалысына сіцірген тарихи еңбегі не- де? Опың тарихи еңбегі мынада: оның өзі бұл қозғалыс- ты прогрессистік тред-юнионизм жәпе кооперативизм жолынап — осы ңозғалыстың стихиялы түрде (Шулъце- Деличтердіц және солар сияктылардъщ мацулдап цаты- суы арцасында) түс-пек болгап жолыпан — айыръіп ал- дъі. Бүл міндстті орыітдау үшін стихиялық элемоптті кеміту туралы, тактика-процесс туралы, элементтер меп ортаныц өзара әрекеті туралы, т. с. туралы бос сөздерге мүлде үқсамайтын басқа бір нәрсе істеу керек болды. Бұл міндетті орыидау үшін стихиялылыкпен аянбай ку- ресу керек болды, тек осындай талай жылдар бойы жүр- гізген ұзақ күрестің нәтижесінде ғана Берлиннің жұмысшы халқы прогрессистер партиясының тірегі бо- лудан қалып, социал-демократияның ең мықты қамал- дарының біріне айиалды. Ал бұл күрес күні бүгінге де- йін де әсте біткен жоқ (бұл күрес неміс қозғалысының
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
45
тарихын Прокоповичтің түсіндіруінше, оның филосо- фиясын Струвеиің түсіндіруіише зерттеп жүрген адам- дарға ғана біткен сияқты болып көрінуі мүмкін51). Қа- зірде де неміс жұмысшы табы, егер осылай деп айтуға болатын болса, біриеше идеологияға бөліпектепіп отыр: жұмысшылардың бір бөлегі католиктік және монархпс- тік жұмысшы одақтарыпа, екіпші болегі — ағылшып трод-іопиоііизміпе табынушы буржуазия қүрғаи гирш- дупкер52 одақтарына, үшінші бөлегі — социал-демокра- тиялық одақтарға біріккен. Бұлардыц соцғы болегі бас- қаларынан өлшеусіз коп, ал социал-демократиялық иде- ология осы алдыңғы орынға басқа идеологиялардың бәріпе қарсы тынбастап күрес жүргізудің арқасында ғана ие болды және сол күрестіц арқасыпда ғапа осы алдыңғы орынды сақтап қала алады.
Ал стихиялық қозғалыстың, ауырдың үсті, жецілдің астымен кеткен қозғалыстың нақ буржуазиялық идео- логияның үстемдігіне апаратын себебі пе?— деп сұрар оқушы. Оның себебі мынау ғана, буржуазиялық идеоло- гия социалистік идеологиядап әлдеқайда бұрын шық- қан, ол қай жағынан болса да неғұрлым толық талдап жасалған және оны тарату қүралдары өлшеусіз көгі*. Сондықтан қайсыбір елде социалистік қозғалыс пеғұр- лым жас болса, социалистік емес идеологияпы пығайту- ға тырысқап әрекет атаулыға қарсы күрес соғұрлым жігерлі болуға тиіс, «сапалы элемептті асыра дәріптеу- шілікке» қарсы, тағы сопдайларға қарсы даурығысып жүрген жаман ақылшылардан жұмысшыларды соғұр- лым қатты сақтандыру керек. «Экономистік» хаттың авторлары, «Рабочее Делоға» үп ңоса, қозғалыстың сә- билік дәуіріне тән төзімсіздікті айтып түйрейді. Біз оған былай деп жауап береміз: иә, біздің қбзғалысымыз * Екінің бірінде: жумысшы табы стихиялы түрде социалпзмге ыір тығады деседі. Бұл мына мағынада өте әділ айтылган: соцтіалистік теория жумысшы табының қасіретке ушырау себептерін мейлінше те- рең, мейлінше дұрыс анықтап береді, сондықтан да егер тек бүл тео- рия өзін стііхиялылыққа билетпейтін болса, егер стихиялылықты тек өзіне бағындырып алса, жумысшылар бұл теорияны өте оңай ұғына- ды. Мұның өзі әдетте өзінен-өзі түсінікті нәрсе, бірақ «Рабочее Дело» тап осы өзінен-өзі түсінікті нәрсені умытып, оның өңін айналдырып отыр. Жұмысшы табы стихиялы түрде социализмге ынтығады, бірақ өте-мөте тараған (және алуан-алуан формада үнемі қайта жанданып отыратын) буржуазиялық идеология сонда да стихиялы түрде жұ- мысшыға өте-мөте көп тықпалана береді.
46
П. И. ЛЕНИН
шынында да сәбилік қалпында, ал оның тезірек есеюі үшін өзінің стихиялылыққа табынуы арқылы қозгалыс- тың осуіпе бөгет болып отырған адамдар жөнінде оның озі нақ тозімсіз болуы керек. Күрестіц барлық қиып- ңыстау кезеңдерін әлдеқашан басынан кешіргеп адам- дар сияқтанып, өздерін қарттарға балап білгішсінудеп сорақы, одан зияпды еш пәрсе жоң!
Үшіншіден, «Рабочая Мысльдің» бірінші помері біз- ге «экоиомизм» деген ат бұл жаңа бағыттың мәнін жет- кілікті түрде дәл бере алмаптынын көрсетіп отыр (әри- не, бұл атты біз тастайық деп отырғанымыз жоқ, өйт- кені бұл атақ қалай да орнығып қалды). «Рабочая Мысль» саяси күрестен бүтіндей безбейді: «Рабочая Мысльдіц» жоғарыда айтылған 1-померіііде басылып шыққап касса уставыида үкіметпеи күресу туралы ай- тылғап. «Рабочая Мысль» «саясат әрдайым экономикаға көнбістікпен ілесіп отырады» деп қана ойлайды (ал «Рабочее Дело» өзінің программасында «басқа елдердің бәрінен де гөрі Россияда экономикалық күрес саяси күреспен аса тығыз байланысты» дегенді айтып, ол те- зисті күбылта түседі). Егерде саясат den отырғаны соци- ал-демократиялыц саясат болса, онда «Рабочая Мысль» мен «Рабочее Делопың» бұл сөздері мүлде теріс. Жұ- мысшылардың экопомикалық күресі көп ретте буржуа- зиялық, клерикалдық, т. б. саясатпен (аса тығыз болмаса да) байланысты болатынып озіміз жоғарыда көр- дік. Егерде саясат деп отырғаиы тред-юниондық саясат болса, яғни барлың жұмысшылардың мемлекеттен өзде- рінің тұрмыс жағдайына тән қасіреттерге қарсы белгілі бір шараларды, бірақ бұл қасіретті, яғни еңбектің капи- талға бағынуын жоймайтын шараларды қолдануды талап еткен жалпы талабы болса, онда «Рабочее Дело- ның» бұл создері дұрыс. Шынында да бұл талап со- циализмге дұшпандық козбен царайтын ағылшып тред-юпиопистеріпе де, католик жұмысшыларға да, «зу- батовшыл» жұмысшыларға да, т. б. бірдей ортақ нәрсе. Саясаттың да саясаты бар. Сонымен, біз «Рабочая Мысльдің» саяси күрес жөнінде де оны мойындамаудан гөрі оның стихиялылъіғына, оның сапасыздығына көбі- рек табынатынын көріп отырмыз. «Рабочая Мысль»
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
47
жұмысшы қозғалысының өзінен стихиялы түрде өсіп шығатын саяси күресті (дұрысырақ айтңанда: жұмыс- шылардың саяси тілектері мен талаптарын) әбден мо- йындаса да, социализмнің жалпы міндеттеріне және қа- зіргі орыс оміріпің жағдайларыпа сай келетін ерекше социал-демократиялыц саясатты дербес талдап жасау- дан мүлде бас тартып отыр. «Рабочее Делоның» да қа- тесі осы сияқты екеніп біз томепде көрсетеміз.
в) «ӨЗІН ӨЗІ АЗАТ ЕТУ ТОБЫ» 53 МЕН «РАБОЧЕЕ ДЕЛО»
Біз «Рабочая Мысльдің» бірінші номерінің жұртқа оншама мәлім болмаған, қазір ұмытылып бара жатңан бас мақаласын барынша егжей-тегжейлі талдадық, өйт- кепі бұл мақала кейінпен жарық дүниеге келғен толып жатқан ұсақ арналарды жалпы бір арна түрінде бәрі- нен бұрын және бәріпен айқын көрсетіп берді. В. И.— ъ «Рабочая Мысльдің» бірінші номері мен бас мақаласын маңтай келіп, ол мақала «өткір, албырттықпен» жа- зылғап деп мүлде дұрыс айтқан еді («Листок «Работ- ника»» № 9—10, 49-бет). Өз пікіріиің дұрыстығына сенетін, бір жаңалық айтып отырмын деп ойлайтын адамның қай-қайсысы болса да «албырттықпен» жаза- ды, жазғапда да өзінің көзқарастарын ап-айқын баяндап жазады. Тек екі орындықтың арасында отыруға әдет- теыген адамдарда ғана ешбір «албырттық» болмайды, күні кеше «Рабочая Мысльдің» албырттығын маңтап, бүгін оған қарсылардың «айтыстағы албырттығы» үшін оларға тіл тигізу тек осындай адамдардың ғана қолы- пан келеді.
««Рабочая Мысльге» жеке қосымшаға» тоқталмай-ақ («экономистердіц» идеясын бәріиен де дәйектірек кор- сететін бұл шығармапы төмеиде біздің түрлі реттерде дәлелге алуымызға тура келеді), «Жұмысшылардыц озіи озі азат ету тобыпыц үндеуіне» тек қысқаша ғана тоқталып отейік (1899 жылы мартта жарияланып, 1899 жылы июльде Лондондағы «Накануненің»54 7-номерінде кошіріп басьтлған). Бұл үндеудің авторлары: «жұмыс- шылар Россиясы енді тана оянып келеді, енді-енді ғапа төңірекке коз жіберіп, күрестің алғаш тап болатъш құ- 3 6-том
48
В. И. ЛЕНИН
ралдарына инстинктілі турде жармасумен келеді»,— деп өте дұрыс айтады, бірақ олар да бұдан «Рабочая Мысль» сияқты теріс қорытынды жасап, инстинктілік дегенпщ санасыздық (стихиялылық) екенін, социалис- тердіц бұл санасыздықты түзетуге көмектесуі тиіс еке- пііі ұмытып отыр, ңазіргі қоғамда күрестің «алғаш тап болатып» ңұралдарының әрдайым тред-юыиопдық күрес құралдары болатынын, ал «алғаш тап болатын» идеоло- гияның — буржуазиялық (тред-юниондық) идеология болатынын ұмытып отыр. Сондай-ақ бұл авторлар сая- сатты да «теріске» шығармайды, бірақ В. В. мырзаның ізінше, төк қана (тек қана!) былай дейді: саясат дегені- міз қондырма, сондықтан да «саяси үгіт экономикалық күрестің қамы үшін жүргізілетін үгіткө қондыры- латып қопдырма болуға тиіс, осы экономикалық күрес- тің негізінде туып, соның соңынан ілесіп отыруға тиіс».
Ал «Рабочее Делоны» алсақ, ол өзінің ісін бірден «экономистерді» «қорғаудан» бастады. Өзінің белгілі кі- тапшасында* «экономистерді» саңтапдырған «Аксель- родтың ңапдай жас жолдастар туралы соз қылғанын білмейміз» деп «Рабочее Дело» өзінің бірінші номерін- де-ақ (№ 1, 141—142-беттер) көрінеу өтірік айтып, со- ңынаи осы өтірік жөнінде Аксельродпен және Плеха- новпен болған айтысында өзінің «шетелдегі жасырақ социал-демократтардың бәрін де әлгі әділетсіз айыптау- дан» (Аксельродтың «экономистерді» ой-өрісі тар деп айыптауынан)55 «таңырқап барып цорғағъісы келетін- дігін» мойындауға тиіс болды. Шынында, бұл айыптау өте дұрыс айыптау еді, ал бұл айыптау «Рабочее Дело» редакциясының мүшесі В. И.-нға да тиетіндігін «Рабо- чее Дело» сондай жақсы білген еді. Реті келгенде айта кетейін: әлгі айтыста Аксельродтың пікірі мүлде дұ- рыс, ал «Орыс социал-демократтарының міндеттері» ** дегеи меніц кітапшамды талқылауда «Рабочее Дело- ның» пікірі мүлде теріс еді. Бұл кітапша «Рабочая Мысль» шықпастан бұрын, 1897 жылы жазылған бола- * «Орыс социал-демократтарының ңазіргі міндеттері мен тактикасы туралы мәселе жөнінде». Женева, 1898. «Рабочая Газетаға» 1897 жылы жазылған екі хат.
** Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 471—510-беттер. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
49
тын, ол кезде мен Санкт-Петербург «Күрес одағының» жоғарыда өзім сипаттап шыққан алғашкы бағытын үс- тем бағыт деп санадым және солаи деп санауға қақым да бар еді. Қалай болғапмсн де бұл бағыт 1898 жылдың жартысына дейіп шынымен үстем бағыт болып келді. Сондықтан «экономизмнің» өмір сүріп отырғапдығы мен оның қауіптілігін бекерге шығару үшін 1897—1898 жылдарда Санкт-Пөтербургте «экономистердің» көзқа- растары ығыстырып шығарған көзқарастарды баянда- ған кітапшаға жабыса түсуге «Рабочее Делоның» еш- бір қақысы жоқ еді *
Ал «Рабочее Дело» «экопомистерді» «қорғап» қа- на ңоймай, сопымеп қатар опың өзі де «экопомистер- дің» пегізгі қателіктеріне үшырап, үнемі піатасьш кол- ді. Бұл шатасқандық «Рабочее Дело» программасыпыц мына томендегі тезисіп екіұшты түсіпуіиеп туғап еді: «біз орыс өміріндегі аса маңызды ңүбылыс — соцғы жылдарда туған бұ^аралығу жумысшы цозғалысъі деп сапаймыз» (курсив «Рабочее Делопыкі»); Одақтың мін- деттері мен оның әдеби жұмысының сипатын белгілей- тін (курсив біздікі) де ең алдымен сол болмақ, бүқара- лық қозғалыстың аса маңызды құбылыс екендігіпде талас болуы мүмкін емес. Бірақ бар әңгіме осы бұқара- лық қозғалыстың «міпдеттерді белгілеуін» қалай түсіну керек екендігінде. Мұны екі түрлі түсінуге болады: не бұл қозғалыстың стихиялылығыиа табыну мағынасын- да, яғни социал-демократияның ролі жұмысшы қозға- лысына жай ғана қызмет ету деген мағынада түсінуге болады (бүл «Рабочая Мысльдіц», «Өзіп өзі азат ету * «Рабочее Дело» қорғанбақшы болтяп, озіпіц біріиші отірігіп («П. Б. Аксельродтьщ қандай жас жолдастар туралы соз қьтлгапьш білмейміз» деген отірігін) екінші отірікпеп толықтырып, «Жауап» деген мақаласында былай деп жазды: ««Міпдеттерге» рецензия жа- зылғаннан бері кейбір орьтс социал-демократтары арасында экоиоми- калық сыңаржақтылыққа бет алғапдьтқ туды немесе азды-көпті анық апңындалды, бұл бет алыс қозғалысьтмыздың «Міндеттерде» корсетіл- ген қалпымен сальтстырғанда бір адьтм кері шегінгендік болды» (9-бет). 1900 жылы басылып шыққан «Жауап» осылай дейді. Ал «Ра- бочее Делоның» (рецензия басылған) бірінші номері 1899 жылғы ап- релъде піықты. Сонда «экономизмнің» тек қана 1899 жылы шыққаньт ма? Жоқ, олай емес, орыс социал-демократтары туңғыіп рет 1899 жы- лы «экономизмге» қапсы наразылық білдірді («Credo»-ға қарсы на- разылық). (Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 175—189-бет- тер.) Ал «экономизм» 1897 жьтлы шыңты, мүны «Рабочее Дело» әб- ден жақсы біледі, өйткені В. И.— ъ 1898 жъілғъс ноябръдіц өзінде-ақ («Листок «Работника»» № 9—40) «Рабочая Мысльді» мақтаған бо- латын.
3*
50
В. И. ЛЕНИН
тобының», тағы басқа «экономистердің» түсінуі); не бұқаралық қозғалыс біздің алдымызға жаңадан теория- лық, саяси және ұйымдық міндеттер қояды, бұқаралық қозғалыс тумаи тұрған дәуірде қанағат етуге болатын міндеттерден анағұрлым күрделі міндеттер қояды деген мағынада түсінуге болады. «Рабочее Дело» бұл екі түсініктің дәл алғашқысына бейім болды және бейім болып отыр, өйткені ол ешбір жаңа міндеттер ту- ралы еш нәрсе де ашып айтқаи жоқ, қайта ол бұл «бұ- қаралық қозғалыс» өзінің туғызған міндеттерін айқын түсініп, оны шешуден бізді цутцарады деп ұдайы сөз қылып келді. Бүл жонінде мынаны айтсақ та жеткілік- ті: «Рабочее Дело» самодержавиепі құлатуды бұқара- лық жұмысшы қозғалысының бірінші міндеті етіп қоіо мүмкін емес деп санады, сойтіп бүл міпдетті (бұқара- лық қозғалысңа бола) таяудағы саяси талаптар үшін күресу міндетінің дәрежесіне дейін төмендетіп жібер- ді («Жауап», 25-бет).
«Рабочее Делоның» редакторы Б. Кричевскийдің 7- номердегі «Орыс қозғалысыидағы экономикалық және саяси күрес» деген мақаласына, әлгі айтылған қателер- ді ңайталап отырған мақаласына* соқпай-ақ, «Рабочее * Саяси күрестегі «сатылар теориясы» пемесе «жасқаншақ бұраң жол» теориясы мақалада, мысалы, былай көрсетіледі: «Өзінің сипаты жағынан бүкіл Россияға бірдей саяси талаптар, дегенмен, алгашқы кездерде» (1900 жылы августа осылай жазылған!) «жұмысшылардың белгілі тобының (sic!) экономикалық күрестен алған тәжірибесіне сай келуге тиіс. Тек (!) осы тәжірибеге сүйенген жағдайда ғана саяси үгітке кірісуге болады және нірісу керек те», т. т. (11-бет). 4-бетте автор экономикалық күпірлікке ұшырады деген, оз ойынша, мүлде қисынсыз айыптаушылыққа қарсы шығып, былай деп даурыға түседі: «Маркс пен Эигельстің ілімі бойьпшіа жекелеген таптардың экономи- калық мүдделерінің тарихта шешуітіі роль атқаратынып, олай болса, атап айтқанда, пролетариаттың өзінің экономикалық мүдделері жо- лындағы күресінің оның таптық дамуы мен азаттық күресі ушін бірінші дәрежелі маңызы болуға тиіс екендігін қай социал-демократ білмейді?» (курсив біздікі). Осы «олай болса» деген сөз мүлде орын- сыз тұр. Экономикалық мүдделер шешуші роль атқарады деген сөз- ден: экономикалық (= кәсіптік) күрестің бірінші дәрежелі маңызы бар деген қорытынды тгптг де шы.тіпайдъі, өйткені таптардыц ец елеу- лі, «шешуші» мүдделері, тегінде, түбегейлі саяси өзгерістер жасаған- да ғана орындала алады; атап айтқанда, пролетариаттың негізгі эко- номикалық мүддесі буржуазия диктатурасының орнына пролетариат дпктатурасын орнататын саяси революция жасалғанда ғана орында- лады. Б. Кричевский «орыс социал-демократиясындағы В. В.-ның» пайымдауын (— саясат экономикаға ілесіп жүреді деген, т. с. сияқты) және неміс социал-демократпясындағы берпштейншілдердің пайым- дауын қайталап отыр (мысалы, Вольтман дәл осындай пайымдау ар- қылы жұмысшылар саяси революция туралы ойлаудан бұрын әуелі «экономикалық күш» алуы керек деп дәлелдеуге тырысқан-ды).
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
51
Делоның» тура 10-померіне кошейік. Біз, әрине, Б. Кричевский мен Мартыновтың «Заря» мен «Искра- ға» ңарсы шыққан жекелеген пікірлерін талдап жат- паймыз. Бұл жерде бізге керегі өзінің 10-номерінде «Рабочее Делоның» ұстаған принциптік позициясы ға- на. Мысалы, біз «Рабочее Делоның» төмендегі екі қа- ғиданыц арасыпда «кереғар қайіиылық» бар деп білген сорақылығын да талдап жатпаймыз. Біріиші қағида:
«Социал-демократия күні бұрын жасап алған қандай да болсын бір жоспармен немесе саяси күрес әдісімен қолын байламайды, оз жұмысын тарылтпайды,— ол кү- рестің барлық құралдарын мойыпдайды, тек қана бұл құралдар партияпың қолда бар күштеріпе сай болса болғаны», т. т. («Искра» № 1)*
Екіппіі қагида:
«Қапдай жағдайда, қапдай дәуірлерде болса да са- яси күресте ысылған берік ұйым болмаса, оида жүйелі түрдс қолдаиылатып берік припциптермеи айқыпдал- ғап, бұлжытпай жүзеге асырылатып, тек бір өзі ғана тактика деп аталуға жарайтын іс жоспары туралы сөз болуы да мүмкін емес» («Искра» № 4)**.
Әйтеуір мақсатқа үйлесімді келсе болғаны деп күрес- тің барлық құралдарын, барлық жоспарлары мен тәсіл- дерін принцип жагынан қабылдауды,— егер тактика ту- ралы сөз ңылғың келсе,— белгілі бір саяси кезеңде бұл- жытпай жүзеге асырылатын жоспарды басшылыққа алу талабымен шатастьтру,— мүпың өзі медицинаның емдеу жүйесінің бәрін қабылдайтыпдығын оііың белгілі бір ауруды емдегенде белгілі бір жүйені қолдапуды талап стуімеп шатастырғандықпен бірдей болып шығады. Бі- рақ «Рабочее Делоның» өзі біз стихиялылыққа табыну деп атаған ауруға шалдығып отыр, бірақ сол аурудан қүтқаратын «емдеу жүйелерініц» епіқандайын қабыл- дағысы келмейді, әңгіменің түйіні, міне, осыпда болып отыр. Сондықтан «Рабочее Дело»: «тактика-жоспар марксизмнің негізгі рухыпа қайшы келеді» (№ 10, 18- бет), тактика дегеніміз «партиямен бірге өсетін пар- * Қарацыз: ІІТыгармалар толық жппағы, 4-том, 406-бет. Ред.
І !: Караңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 6—7-беттер. Ред.
52
В. И. ЛЕНИН
тиялъщ міндеттердің өсу процесі» (11-бет, курсив «Р. Д.-ныкі») деген керемет жаңалық ашты. Бұл ссщғы ай- тылған нақыл сөздің әйгілі нақыл болуға, «Рабочее Де- ло» «бағытының» бұзылмас ескерткіші болуға толық мүмкіндігі бар. «Қалай царай журу керек?» дегеп сұ- раққа басшы орган былай деп жауап береді: қозғалыс дегеніміз қозғалыстың бастапқы пункті мен келесі пунктінің арасының өзгеру процесі. Алайда тев;десі жоқ бұл білгішсінгендіктің өзі жай ғана бір оғаш нәрсе емес (олай болған күнде бұған ерекше тоқталып жату- дың да керегі болмас еді), сонымен қатар оның өзі бу- тін бір бағыттыц программасы болып отыр, атап айтқан- да: Р. М. (««Рабочая Мысльге» жеке қосымшада») мы- падай создермеп сипаттағап программапыц дәл озі болып отыр: керектісі — мүмкін болатып күрес, ал мүм- кін болатын күрес дегеніміз дәл осы сәтте жүріп жатқап күрес. Бұл — стихиялылыққа енжарлықпен бейімделе қоятын шексіз оппортунизм бағытының дәл өзі.
«Тактика-жоспар марксизмнің негізгі рухына қайшы келеді!» Расында мұның озі марксизмге жала жапқап- дық, марксизмді келемежге айналдырғандық, халық- шылдар бізбен күрескенде бізге осыны қарсы қойған болатын. Бүл — саналы қайраткерлердің инициативасы мён ңайрат-жігерін бәсеңдетудів; дәл өзі, ал марксизм болса, мұның керісінше, социал-демократтың инициати- васы мен қайрат-жігеріне орасан зор қозғау салады, оиың келешегіне мейлінше кең жол ашады, «стихиялы» түрде күреске аттана бастаған миллион-миллион жұ- мысшы табыньщ қуатты күшін (егер осылай деуге болатын болса) социал-демократтыц қарамағына береді! Халықаралық социал-демократияның бүкіл тарихында саяси көсемдердің біресе біреуі, біресе екіншісі ұсып- ған жсспарлар толып жатыр; ол жоспарлар бір көсем- дердің көрегендігін, саяси, ұйымдық көзқарастарының дұрыстығын дәлелдеді, екіншілерініц өресіздігі мен саяси қателерін көрсетті. Гермаиия тарихи ұлы өзге- рістердің бірін — империяиың құрылуып, рейхстагтың ашылуын, жалпыға бірдей сайлау правосының сыйға тартылуын — басынан кешірген кезде социал-демокра- тиялық саясат пен жалпы істейтін жұмыстың Либкнехт-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
53
те бір жоспары, Швейцерде екінші жоспары болды. Ал герман социалистеріне қарсы ерекше заң төнген кез- де,— Мост пен Гассельманда бір жоспар болды, бұлар тура күштеуге жәпе террорға шақыруға дайын түрды; Хёхберг ітеп Шраммда және (ішіпара) Бертшітейнде екінпіі жоспар болды, бұлар социал-дсмократтарға: сеп- дер оздерщпіц жонсіз қатаңдықтарың жәпе революция- шылдықтарыц арқылы заңпың шығуына себеп болдьщ- дар, өнді мінез-қүлықтарыцды түзеп, кешірім алуларың керек деп уағыздай бастады; құпия органды56 дайын- дап, соны шығарып отырғандарда үшінші жоспар бол- ды. Жол таңдап алу туралы мәселе жөнінде болған кү- рес аяқталғаннан кейін жәие таңдап алынған жолдың жарамдылығы туралы тарих өзінің ақтық төрелігін айт- қаннан кейін көп жыл өткен соң, артқа ңарап,— пар- тиямен бірге өсетін партиялық міндеттердің өсуі туралы нақыл сөзге салынып білгішсіну, әрине, қиын емес. Бірақ орыс «сыншылары» меп «экономистері» социал- демократияпы тред-юнмотпізм дәрежесіне дейіп төмен- детіп отырған кезде, ал террористер ескі қателерді қай- талайтын «тактпка-жоснарды» қабылдауды барынша уағыздап отырған кезде,— міне, осьшдай аласапыран* кезінде осындай білгішсінумен ғана тыну өзіңнің «бей- шаралығыңды мойыпдау» болып шығады. Көптеген орыс социал-демократтары дәл инициатива мен қайрат- жігердің кемдігіпен, «саяси насихаттың, үгіттің және ұйымның өрісінің»1** тарлығынан, революциялық жұ- мысты неғүрлым кең түрде жолға ңоятын «жоспарлар- дың» кемдігінен ңиыншылық көріп отырған кезде,— міне, осыпдай кезде: «тактика-жоспар марксизмнің иегізгі рухына қайшы келеді» деу марксизмге теория жүзіиде қара күйе жағу ғапа емес, сопымеи қатар пар- тияны іс жүзінде де кейін суйрегендік болып табылады.
«Революционер-социал-демократтың міндеті,— деп тағы да ақыл айтады бізге «Рабочее Дело»,— объективтік дамуды бекер- * Ein -Jahr der Verwirrung (аласапыран жылы) — Меринг өзінің «Герман социал-демократиясының тарихы» деген кітабында жаңа жагдайларға сай келетін «тактика-жоспарды» таңдап аларда алдымен социалистердің жасаған солқылдақтығы мен табансыздығын баяндап отырған параграфына осылай деп ат қойғаи.
** «Искраның» 1-номерінің бас мақаласынан алынған. (Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 404—405-беттер. Ред.)
54
В. И. ЛЕНИН
ге шығару немесе оны субъективтік жоспарлармен алмастыру емес, ңайта өзінің саналы ісімен сол объективтік дамуды тек тездетіп отыру. «Искра» теория жүзінде мұның бәріи жақсы біледі. Бірақ революциялық саналы жұмысқа марксизмнің әді- летті түрде орасан зор маңыз беретіндігі «Искраның» тактикаға доктринерлік тұрғьтдаи қарауы салдарынан, оны практика жү- зінде объективтік немесе стихиялыу, даму элементі-ніц маңызын кемітуге еліктіріп отыр» (18-бет).
Мұның озі тағы да — В. В. мырза мен оның серікте- ріне лайық асқан теориялық шатпақ. Біз өзіміздің философымыздан: субъективтік жоспарларды жасаушы- ның объективтік дамудың маңызын «кемітіп отырған- дығын» неден көруге болады?— деп сұрар едік. Сірә, оны мынадан көруге болар: бұл объективтік даму пәлендей таптарды, жіктерді, топтарды, пәлендей ұлт- тарды, ұлт топтарын, т. с. туғызатынып немесе нығай- татынын, оларды ңұртып жіберетінін немесе әлсірететі- нін, сөйтіп күштердің халықаралық көлемде пәлендей саяси жіктерге бөлінуіне, революциялық партиялардыц позициясын белгілеуге, т. с. себепші болатынын субъек- тивтік жоспарларды жасаушы есінен шығарып жібере- ді. Ал олай болғанда мұндай жоспарды жасаушының кі- нәсы стихиялың элементті кеміткендігінде емес, қайта, саналы элементті кеміткендігінде, өйткеиі объективтік дамуды дұрыс түсінуге оның «саналылығы» жетпейді. Сондықтан стихиялылың пен саналылықтың «шамалас (курсив «Рабочее Делоныкі») маңызын бағалау» жа- йында әңгіме етудің өзі де «саналылықтың» мүлде жоқ- тығын көрсетеді. Егер «дамудың» белгілі бір «стихия- лық элементтерін» білуге тегінде адамның санасы жететін болса, онда ол элементтерді дұрыс бағаламаушы- лық «сапалы элементті кеміткендікпен» бірдей болмақ. Ал егер ол элемепттерді білуге санамыз жетпейтіп бол- са, онда біз оларды біле де алмаймыз, олар жоніпде әң- гіме де ете алмаймыз. Олай болса Б. Кричевский нені сөз қылып отыр? Егерде ол «Искраныц» «субъективтік жоспарларын» қате деп табатын болса (ал бұл жоспар- ларды ол тура қате деп жариялап отыр), онда ол бүтл жоспарлардың дәл қандай объективтік фдктілерді еле- мей отырғандығын көрсетуге тиіс еді, сөйтіп осы факті- лерді елемегендігі үшін «Искраны» саналылыгы жетім-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
55
сіз деп,— Кричевскийдің оз созімен айтқанда,— «сана- лы элементті кемітеді» деп кіпәлауға тиіс еді. Ал егер субъективтік жоспарларға наразы болған Кричевский- дің «стихиялық элементті кемітеді» (!!) дегеннен басқа дәлелдері болмаса, онда ол осы арқылы мынаны ғана дәлелдейді: өзі (1) теория жүзінде марксизмді Кареев- тер мен Михайловскийлер а 1а түсінетін болып шығады, ал Бельтов бұларды әбден мазақтаған болатын, (2) практика жүзінде біздің жария марксистерді берн- штейншілдікке, ал социал-демократтарымызды «эконо- мизмге» еліктіріп отырған «стихиялық даму элементте- ріне» әбден риза, сондықтаи да ол орыс социал-демо- кратиясыи қалай да «стихиялық» даму жолынан айырып алуға бел байлаған адамдарға «оте ашулы».
Ал бұдан әрі тіпті қызық нәрселер кездеседі. «Жара- тылыс тану гыльтмдарының ешбіір табыстарына қара- мастан, жұрттың баяғы ата-баба жолымен көбейе бере- тіні сияқты, қоғамдык, ғылымдардың ешбір табыстарына және саналы күрескерлердің өсуітте қарамастан, жа- ца қоғамдық тәртіптіц дүииеге келуі де бұдан былай да көбінесе стихиялық дүмпулердің нәтижесі болып қала бермек» (19). Баяғы ата-бабадан қалған мәтелдің: ба- лалы болуға кімнің ақылы жетпейді дөйсін?— дегені сияқты, «жаца социалистердің» (Нарцис Тупорылов57 а 1а) мәтелі: жаңа ңоғамдық тәртіптің стихиялы түрде дүниеге келуіне қатысуға кімнің де болса ақылы жете- ді дейді. Біз де оған кімнің де болса ақылы жетеді деп ойлаймыз. Бұған осылай қатысу үшін «экономизм» үс- тем болып тұрған кезде «экономизмге», терроризм шық- қан кезде терроризмге беріле цойсац болғапы. Мәселен, осы жылы көктемде, террорға әуестенушіліктен сақтан- дыру өте-мөте маңыз алған кезде, «Рабочее Дело» өзі үшін «жаца» саиалған мәселеге кездесіп, таң болған сді. Ал енді, жарты жьтл откенпеи кейіп, ол мәселе зә- ру мәселе болудап қалғап ксзде, «Рабочее Дело» бізге: «біздің ойымызша, социал-демократияның міндеті тер- рорльщ пиғылдардың күшеюіне қарсыласу емес және олай болуға тиісті де емес» («Рабочее Дело» № 10, 23- бст) дегеи мәлімдемені де, «Съезд үздіксіз іпабуылды террор жасай беруге мезгіл жеткен жоң деп таниды»
56
В. И. ЛЕНИН
(«Екі съезд», 18-бет) деген съездің ңарарын да ңатар ұсынып отыр. Ңандай тамаша айқын, бір-біріне қандай үйлесіп тұр десеңші! Террорға ңарсыласпаймыз,— бірақ мезгілі жеткея жоқ деп жариялаймыз дейді, ал жарші- лағаида оқта-текте болып тұратын және қорғаиу үшіп жасалатын террорды «ңарар» қамтп бермейді деп жа- риялаймыз. Анық түк айтпау үшін сөйлеген адамның қатеден сау болатыны сияңты, бұл ңарардың да өте қа- уіпсіз және қателіктен әбден сау қалатыи ңарар екенін мойыпдау керек! Ал мұндай қарарды жазу үшіп жал- ғыз-ақ нәрс-е керек: қозғалыстың соңынан ілесе беру керек. «Рабочее Делоның» террор туралы мәселені жа- ца мәселе деп жариялағаиып «Искра» күлкі қылған кезде* «Рабочее Дело» ашулапып, «тактикалық мәселе- лердің бұдап 15 жыл бұрын эмигрант-жазушылар тобы шешіп қойғап шешімін партия ұйымына таңа беру өте орынсыз талап» (24-бет) дөп «Искраны» айыптады. ІПыпьшда да, мәселепі теория жүзіндс күпі бұрын ше- ітіііі қою, сөйтіп бұл шеітмпіц дұрыстығы жонінде кейіп ұйымды да, партияпы да, бүцараиы да иландыру — орынсыз талап ұсыиғандық, саналы элемептті асыра дә- ріптегендік емес пе! ** Әншейін артынаи салпақтап өре беру және ешкімге еш нәрсе «таңбастан», «экономизм» жағыпа да, терроризм жағьша да бейімделген әрбір «бет бұрысқа» бағыиып отыру қапдай оңай. «Рабочее Дело» тіпті күнделікті омір даналығыньщ осы ұлы осиетін қорытып, «Искра» мен «Заряны» «оздерініц программасын бейнесіз былық дүиие үстінде ұшып жүр- ген рух тәрізді етіп қозғалысқа ңарсы қояды» (29-бет) деп айыптайды. Ал социал-демократияпың ролі стихия- лық қозғалыстыц үстінде ұшып жүрген «рух» болып қана қоймай. сонымеп бірге осы стихиялық қозғалысты «өз программасының» дәрежесіне дейін көтеретш «рух» болмағапда пе болмақ? Оньщ ролі ңозғалыстыц соцынан ілесе беру емес қой: ец тәуір дсгендс мүпың өзі қозга- льк- үпііи пайдасыз нәрсе, ал пашар дегендө — мүпың өзі өте-мөте зиянды ііәрсс болады. Ал «Рабочее Дело» * Қараңыз: Шығармалар толық жттнағьт, 5-том, 7—8-беттер. Ред.
** «Еңбекті азат ету» тобы террор туралы мәселені «теория жүзін- де» шешкенде, оның өткен уақыттағы революцишіық ңозғалыстьщ тә- жірибесін цорыттъсигын да еетеи шығармау керек.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
57
бұл «тактика-процеске» еріп ңана қоймайды, сонымен қатар оны принципке айналдырады, сондықтан оның ұстаған бағытын оппортунизм деп атағаннан гөрі (хвост-құйыршық деген сөзден алып) артта журушілік атаған дұрысырақ болар еді. Құйыршық есебінде ұдайы қозғалыстың соңынан ілесіп отыруға бел байла- ған адам «стихиялық даму элементін кемітуден» қашаи да мүлде аман болатынын мойындамауға болмайды.
* *
*
Сонымен, орыс социал-демократиясындағы «жаңа ба- ғыттыц» негізгі қатесі стихиялылыққа табынуда екеиі- не, бұқарапың стихиялылығы бізден, социал-демократ- тардан, саналылықтың мол болуын керек қылатынды- ғын түсінбеуде екеніне біздің көзіміз жетті. Бұқараның стихиялык, өрлеуі неғұрлым артқан сайын, қозғалыс не- ғұрлым кең өріс алған сайын социал-демократияныц теориялық жұмысында да, саяси жұмысында да, ұйым- дық жұмысында да саналылықтың мол болуын керек етушілік соғұрлым өлшеусіз тез арта түседі.
Россияда бұқараның стихиялық өрлеуінің жедел жүргендігі (және жүріп жатқандығы) сонша, социал- демократиялық жастар осы орасан зор міндеттерді ат- қаруға дайын болмай шықты. Бұл дайындықтың жоқ- тығы — біздің бәрімізге ортаң кемшілік, барлыц орыс социал-демократтарыпың кемшілігі. Бұңараның өрлеуі бірдеи-бірге үздіксіз ілгерілеп, сабақтасып ұлғая берді, ол өрлеудің басталған жерінде тоқтап қалмағандығы былай тұрсын, сонымен қатар оның өзі бірден-бірге жа- ңа жерлерді, халықтың жаңа топтарын қамти берді (жұмысшы қозғалысының ықпалымен оқушы жастар- дың да, жалпы иптеллигенцияның да, тіпті шаруалар- дың да қобалжуы күшейе түсті). Ал революционерлер өздерінің «теорияларында» да, өздерінің істерінде де бұл өрлеуден кейін цалды, олар бүкіл қозғалысқа бас- шылыц ете алатын, үздіксіз жұмыс істейтін, сабақтас ұйым құра алмады.
Біріыші тарауда біз «Рабочее Делоның» біздіц тео- рия жүзіпдегі міндеттерімізді кемсіткендігіи жәпе сәті
58
В. И. ЛЕНИН
болып алған «сын еркіндігі» деген ұранды оның «сти- хиялық» түрде қайталай беретіндігін атап көрсеттік: бұл қайталай берушілердің Германия мен Россиядағы «сыншыл»-оппортунистер мен революционерлер пози- цияларының бір-біріне мейлінше қарама-қарсы екенді- гін түсінуге «саналылығы» жетпеді.
Келесі тарауларда біз стихиялылыққа осылайша та- бынушылықтың өзі социал-демократияның саяси мін- деттері мен ұйымдық жұмысында қалай көрінгенін қа- растырамыз.
III
ТРЕД-ЮНИОНДЫҚ ЖӘНЕ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ САЯСАТ
Тағы да «Рабочее Делоны» мақтаудан бастайық. Мар- тынов өзінің «Искрамен» екі арадағы алауыздықтар ту- ралы «Рабочее Делоның» 10-номерінде басылған мақа- ласын «Әшкерелеуші әдебиет және пролетарлық күрес» деп атады. «Біз оның (жұмысшы партиясының) даму жолында тұрған тәртіптерді әшкерелеумен ғаиа шекте- ле алмаймыз. Біз сондай-ақ пролетариаттың таяудағы және қазіргі мүдделері жөнінде де пікір айтуға тиіспіз» (63-бет) — бұл алауыздықтардың мәнісін Мартынов осылай сипаттаған болатын. «... «Искра»... іс жүзінде біздің тәртіптерімізді, көбінесе саяси тәртіптерімізді әшкерелейтін революциялық оппозицияның органы... Ал біз болсақ, пролетариат күресімен сайма-сай тығыз байланысып, жұмысшы ісі үшін қызмет етіп отырмыз және бұдан да былай қызмет етпекпіз» (бұл да сонда). Бұл тұжырымы үшін Мартыновқа рақмет айтпасқа бол- майды. Бұл тұжырымның бәрімізге ортақ тамаша мәні бар, өйткені ол тұжырым, асылында, тек «Рабочее Де- ло» мен біздің арамыздағы алауыздықтарды ғана қам- тып қоймайды, сонымен қатар саяси күрес туралы мә- селе жөніндегі «экономистер» мен біздің арамыздағы жалпы алауыздықтарды да түгел қамтиды. Біз «эконо- мистердің» «саясаттан» бүтіндей безбейтіндігін, бірақ саясатты социал-демократиялық жолмен түсіпуден тред-юниондық жолмен түсіну жағына қарай үнемі ау-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
59
ып кетіп отыратындығын жоғарыда көрсетіп өттік. Мар- тынов та дәл осылай түсіну жағына ауып кетіп отыр, сондыңтан біз Мартыновты осы мәселе жөніндегі «экономистік» адасушылықтың улгісі етіп алуға риза- мыз. Мұндай таңдау үшін ««Рабочая Мысльге» жеке қо- сымша» авторларының да, «Өзін өзі азат ету тобы» про- кламациясы авторларының да, «Искраның» 12-номеріп- де жарияланған «экономистік» хат авторларының да бізбен таласуға правосы жоқ екенін көрсетуге тыры- самыз.
а) САЯСИ ҮГІТ ЖӘНЕ ОНЫ ЭКОНОМИСТЕРДІҢ ТАРЫЛТУЫ
Орыс жұмысшыларыныц экономикалық* күресінің кең етек алуы меп нығаюыныц экоиомикалық (фабри- калық және кәсіптік) әшкерелеуші «әдебиеттің» жаса- луымен тығыз байланысты болғаны жұрттыц бәріне де мәлім. «Листоктардыц» негізгі мазмұны фабрика тәр- тіптерін әшкерелеу болды, сондықтан жұмысшылардың арасында әшкерелеуге нағыз құштарлық тез пайда бол- ды. Социал-демократтардың үйірмелері жұмысшылар- дың қайыршылық тұрмысы жөнінде, сұмдық ауыр ең- бегі мен олардың правосыз күйі жөнінде бар шындықты айтып беретін жаңа листоктар шығарғысы келетін- дігіне және шығарып тұра алатыпдығына жұмысшы- лардың көздері жетісімеп-ақ, олар фабрикалар меп за- водтардан хат-хабарларды жаудыра бастады деуге бо- лады. Бұл «әшкерелеуші әдебиет» әлгі листок өз тәртіп- терін масқаралаған фабрикаларда ғана жұрт арасында зор әсер туғызып қоймай, сонымен қатар әшкереленген фактілер туралы шамалы бір нәрсе есіткен фабрикалар- дың бәрінде де аса зор әсер туғызатын болды. Ал түрлі кәсіпорындар мен түрлі кәсіптерде істейтін жұмысшы- лардың мұң-мұқтаждары меи қасіреттерінің коп ұқсас- тығы болғандықтаи, «жұмысшылардың тұрмысы жөнін- де айтылған шындық» журттың бэрін де сүйсіндірді. * Түсініспеушілік болмас үшін мынаны айта кетёйік: біз бүдан бы- лайғы баяндауымызда экономикалық күрес деп (бұл сөзді қолдану- дың біздегі алынып жүрген мағынасы бойынша) барлық жерде де «практикалық-экономикалық күресті» айтамыз; жоғарыда келтірілген цитатта Энгельс бұл күресті «капиталистерге ңарсылық ету» деп ата- ған, ерікті елдерде бүл күрес кәсіптік, сипдикалистік иемесе тред- юнпоидық күрес деп аталады.
6Ö
В. И. ЛЕНИН
Ең артта қалған жұмысшылардьің арасында да «баспа- сөзде көрінуге» зор күдптарлық арта түсті талау мен езу негізінде құрылған қазіргі бүкіл қоғамдық тәртіпке қарсы жүргізілетін соғыстың осындай бастапқы форма- сына шын ниетпен ңұштарлық күшейе түсті. «Листок- тардың» өзі де тіптен көп ретте нағыз соғыс жарияла- ғандық болып шықты, өйткені әлгі фактілерді әшкерелеу жұртты ңатты қыздырарлықтай әсер етті, жұмыс- шылар нағыз масқара жағдайларды жоюды жаппай та- лап етті, бұл талаптарын стачкалар жасау арқылы қол- дауға әзір екендігін білдірді. Фабриканттардың өздөрі де, аңыр аяғында, бұл листоктардың маңызын соғыс жариялағаидықпен бірдей деп мойындауға мәжбүр бол- ғапы сошпа, олар екіпіц біріиде сол соғыстың пағыз өзіне ұшырап қалмауға тырысты. Бұл әшкерелеушілік озінің жарыққа шығуымен-ақ әрдайым зор күшке ай- налды, жұрттың мінез-құлқына зор әсер ететіндей ма- ңыз алды. Қойылған талаптардың бәрін немесе бір бө- легін қаиағаттаидыру үшін листоктың шығуыныц өзі- ақ жеткілікті болған талай жағдайлар кездесті. Бір созбен айтңапда, экономикалық (фабрикалық) әшкере- леу экопомикалық күрестің маңызды тұтқасы болып келді жәпе қазір де солай больш отыр. Ал жұмысшы- лардың өзін озі қорғауын туғызбай қоймайтын капита- лизм өмір сүріп тұрғанда экономикалық әшкерелеудің бұл маңызы сақтала бермек. Алыс түкпірде жатқан қайсыбір «кәсіпшіліктегі» немесе үйде істелетін жұ- мыстың жұрттың бәрі ұмытып кеткен қайсыбір сала- сыпдағы сорақылықты әшкерелеу — таптық саиапың оянуының бастамасы болатындығын, кәсіптік күрестің басталуына, социализмнің таралуына себепкер болатып- дығыи ең алдыңғы қатарлы европалық елдерде қазір- дің өзінде де байқауға болады*.
* Бұл тарауда біз тек саяси күрес туралы ғана, оны неғұрлым кең мағынада немесе негұрлым тар мағынада түсіну туралы ғана әңгіме қыламыз. Сондықтан «Рабочее Делоның» «Искраны» экономикальщ күрес жөнінде «орынсыз тартыншақтық істеп отыр» деп айыптауын оғаш айтылған сөз деп сапап, соны тек жол-жөнекей сөз қыла кетеміз («Екі съезд», 27-бет, Мартынов өзінің «Социал-демократия және жұ- мысшы табы» деген кітапшасында бұл айыптауды әбден мыжи бер- ген). Егерде айыптаушы мырзалар экономикалық күрес жөнінде «Искраның» бір жылдың ішіндегі жазған бөлімін пұттап немесе бас- па табақтап өлшесе (олар өлшеуді тәуір көреді) және оны «Рабочсе
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
61
Соңғы кездегі орыс социал-демократтарының басым көпшілігі түгелінен дерлік осы фабрикалық әшкерелеу жұмысын ұйымдастырумен шұғылданып кетті. Бұл шұ- ғылданушылықтың қандай дәрежеге жеткенін кору үшін, онан соң бұл шұғылдаігушылықтың өзі дербес куйінде, асылында, әлі де болса социал-демоікратиялық іс емес, тек қана тред-юниондық іс екепі ұмытылып жүргенін көру үшін «Рабочая Мысльді» еске түсірсек болғаны. Бұл әшкерелеушіліктер, асылында, белгілі бір кэсіпте істейтін жұмысшылардың өздеріиің қожайында- рымен екі арадағы қатынасын ғаиа қамтып, жұмыс кү- шін сатушыларды бұл «товарды» тиімді етіп сатуға жә- не сатып алушылармен таза коммерциялық келісім не- гізінде күресуге ғана үйретті. Бұл әшкерелеушілік (егер мұны белгілі дәрежеде революционерлер үйымы пайдаланған болса) социал-демократиялың жұмыстың басы және оның күрамдас бір бөлегі болуы ықтимал, бірақ сонымен қатар оның (стихиялылыққа табынғап күнде) «тек-кәсіптік» күрескс жәпе социал-демократия- лық емес жұмысшы қозғалысына апарьш соғуы да ық- тимал. Социал-демократия жұмысшы табының күресі- не жұмыс күшін пайдалы іиартпеи сату үшіп ғана бас- шылың етпейді, сонымен қатар жарлыларды байларға жалдандыратып қоғамдық құрылысты жоіо үшін де бас- шылық етеді. Социал-демократия жұмысшы табыиың өкілі болғанда оның кәсіпкерлердіц тек белгілі бір тобы жөніндегі көзқарасын білдіретіп өкілі емес, оның қазір- гі қоғамның барлық таптары және ұйымдасқан саяси күш болып отырған мемлекет жөніндегі көзқарасын білдіретін өкілі болады. Сондықтан социал-демократтар- дың тек қана экономикалық күреспеп шектелө алмай- тындығы былай тұрсыи, сонымеп қатар өз жұмысыпыц дені экономикалық әшкерелеу ісіп ұйымдастыру бо- Дело» меп «Рабочая Мысль» екеуініп. сол болімдерін бірге қоса ала отырып салыстырса, сонда олар өздерініц тіпті бұл жөнінде де артта ңалып отырғандығын айқын көрер еді. Анығында, осы жай ақиңатты түсінудің езі оларды өздерінің абыржуын айқын көрсететін дәлелдер- ге жармасуға мәжбүр етіп отыр. «Искраның» ,*—• деп жазады олар,— «өмірдің өктем талаптарымен амалсыз (!) санасуына тура келеді (!), ■жүмысшы қозғалысы туралы жазылған хат-хабарларды болса да (") басып птығаруына тура келеді» («Екі съезд», 27-бет). Mine, бізді мүлдем қүртпақшы болған дәлелдсріпіц сиңы осы’
62
В. И. ЛЕНИН
луына жол бере де алмайтындығы түсінікті нәрсе. Біз жұмысшы табына саяси тәрбие беру ісін, оның саяси санасын көтеру ісін белсене қолға алуға тиістіміз. «За- ря» мен «Искраның» «экономизмге» жасаған бірінші шабуылынан кейін мұны енді «жұрттыц бәрі де мақұл- дауда» (алайда кейбіреулер мұны тек соз жүзінде ғана мақұлдауда, мүны біз қазір көреміз).
Ал саяси тәрбиенің мәні неде болуы керек? Жұмыс- шы табының самодержавиеге .дұшпан екендігі туралы идеяны насихаттаумен шектелуге бола ма?— деген сұ- рақ туады. Әрине, болмайды. Жұмысшылардың саяси езілуін тусіндіріп отыру жеткіліксіз болады (сондай-ақ өз мүдделеріпіц оз қожайыпдарыпың мүдделеріпе қа- рама-қарсы екепін жұмысшыларға тусшдіріп отыру да жеткіліксіз). Бұл езілудің әрбір пақты корінісі жөпіп- де (экономикалық езудің нақты коріпістері жопінде жүргізген үгітіміз сияқты) үгіт жүргізу керек. Ал бул езгі қоғамның сан алуан таптарының басына түсетін болғандықтан, ол езгі тіршілік пен іс-әрекеттің түрлі- түрлі саласында көріиіп отыратьшдықтан, кәсіп ісінде де, жалпы азаматтық істе де, адамның жеке басында да, семьяда да, дін жағында да, ғылымда да, тағы бас- қа сондайлардың бәріпде де болатыпдықтан,— егер біз самодержавиені барлыу, жатынан бірдей саяси эшкере- леу ісін ұйымдастыруды өз цолымызға алмасақ,— жұ- мысшылардың саяси саиасын көтеру жөніндегі өз мін- детімізді атңара алмайтъшдъіғымыз айқын емес пе? Езгінің нақты көріністері жөнінде үгіт жүргізу үшіи (экономикалық үгіт жүргізу үшін фабрикалардағы оз- бырлықтарды әшкерелеп отыру керек болғапы сияқты) сол көріністерді әшкерелеп отыру керек емес пе?
Мұның өзі ап-айқын болса керек ңой? Бірақ саяси сапаны барлыц жағынан бірдей котерудіц қажет екенііі «жұрттыц борі» тек соз жүзінде ғана мақұлдайтындығы дәл, міне, осы арада коріиіп отыр. Мәселеп, «Рабочее Делоның» барлық жағынап бірдей саяси әшкерелеу ісін ұйымдастыру (немесе соны ұйымдастыруды бастау) міндетін өз мойнына алмағатідығы былай тұрсып, ңай- та бұл міндетті ңолға алғап «Искраны» кейін тарта бас- тағандығы, міне, осы арада көрініп отыр. Тыңдап көрі-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
63
ңіздер: «Жумысшы табының саяси күресі дегеніміз не бары» (дәл не бары емес) «экономикалық күрестің не- ғұрлым дамыған, етек алғаи, шын түрі болып табыла- ды» («Рабочее Делоның» программасы, «Р. Д.» № 1, 3- бет). «Ңазірде социал-демократтардың алдында тұрған міндет — мүмкін қадерішие экономикалық күрестің өзі- не саяси сипат беру» (Мартынов, № 10, 42-бет). «Эко- номикалық күрес дегеніміз бүқараны белсенді саяси кү- реске тарту үшін оте-моте кең қолданылатын құрал» (Одақ съезінің қарары меи «түзетулері»: «Екі съезд», 11 және 17-беттер). Міне, бұл қағидалардың бәрі де «Рабочее Делоның» пайда болғап, кезінен бастап-ақ, «редакцияның» соцғы «пұсқауларына» дейіп «Рабочее Делода» орын алып отырғанын оқушы коріп отыр жә- не бұл қағидалардың бәрі де, анығыпда, саяси үгіт пен саяси күрес жөніпдегі бір ғапа козқарасты көрсетеді. Бұл көзқарасқа саяси үгіт экономикалық үгіттің соңы- иан журуге тиіс дейтін барлық «экономистерде» үстем болып жүрген пікір тұрғысынан көз жіберіп қараңыз- даршы. Экономикалық күрес дегеніміз бұқараны саяси күреске тарту үшін жалпы алғанда * «өте-мөте кең қолданылатын құрал» деу дұрыс па? Мүлде дүрыс емес. Бұқараны осылай саяси куреске «тартудыц» «кең қол- данылатын» құралы әсте экопомикалық күреске байла- нысты көріністар ғана емес, полицияның езуі мен са- модержавиенің озбырлық жасауының кандай да болсын барлыц көріністері де бұдан ешбір кем түспейтін «кең қолдаиылатын» құралы болып табылады. Земство бас- тықтарының қылығы және шаруаларға дүре соғушы- лық, чиновпиктердің парақорлығы меп полицияпың қа- ланың «қара халқына» істейтіндері, аштармен күресу * Біз «жалпы алғанда» деп отырмыз, өйткені «Рабочее Делода» нақ жалпы принцмптер жөнінде, бүкіл партияпың жалпы міндеттері жө- нінде сөз болып отыр. Дау жоқ, кейде практпка жүзінде саясаттың шынымен экономітканыц соцынан еруге тиісті болатып кезі де бола- ды,— біраң бүкіл Россвяға арналгат-і қарарда мұны тек «экономистер» ғана сөз қыла алады. Саяси үгіт жүргізгенде «әуел бастан» «тек эко- помикалық негізде ғана» жүргізуге болатыи реттер де болады ғой,— бірақ солай бола түрса да, «Рабочее Дело», ақырында, мұның «ешбір қажеттігі жоқ» («Екі съезд», 11-бет) деуге дейін барған. «Саясатшы- лар» меи революционерлердің тактикасы социал-демонратияныц тред- юииондың міндеттерін елемей кетпейтіндігі былай тұрсын, қайта теч сол тактика ғана бүл міндеттердіц дәйекті түрде орындалуын ъамта- масыз етедг, мүны біз келесі тарауда көрсетеміз.
64
В. И. ЛЕНИН
және халықтың өнер мен білімге ұмтылуын қудалау, алым-салық салу және сектанттарды қудалау, солдаг- тарды таяқтың күшімен үйрету жәпе студенттер мен либералдық интеллигеиттерге солдатша ңарау,— мінс, осылардың бәрі және езудің осы сияқты «экономика- лық» күресіген тікелей байланысы жоқ мыңдаған басқа да түрлері бұқараны саяси күреске тартудың жалпы алғанда кемірек «кең қолданылатын» қүралы болуының және саяси үгіт жүргізуге кемірек себепші болуының мәнісі ңалай? Ңайта мұның дәл керісінше: күнделікті өмірде жұмысшылардың (өздері үшін немесе өздеріне жақын адамдары үшін) правосыздықтан, озбырлықтан, зорлықтан азап коретін реттерінің барлығын түгел ал- ғанда, солардың ішінен азғанасы ғана нақ кәсіптік кү- ресте кездесетін полициялық езуді көрсететіндігіне кү- мән жоқ. Социал-демократтарға, жалпы айтқаида, «кең қолданылуы» кем емес басқа да талай құралдар керек болып отырғапда, сол құралдардыц ішінен тек біреуіи ғана «өте-мөтс кең қолданылатыи» қүрал деп жария- лаи, саяси үгіттіц орісіп күні бұрып тарылту пеге керек?
Баяғы, баяғы өткеп заманда (бұдан бір жыл бұ- рын!..) «Рабочее Дело» былай деп жазған еді: «Үкімет полиция мен жандармерияны айдап салысымен-ақ», «таяудағы саяси талаптар бір стачкадан кейін немесе, ең болмағаида, бірнеше стачкадан кейін бұқараға түсі- иікті бола бастайды» (№ 7, 15-бет, 1900 жылғы август). Бұл оппортунистік сатылар теориясын қазіргі уақытта Одақ қабылдамай тастап отыр, ол: «саясй үгітті әуел бастан тек қана экономикалық негізде жүргізудің еш- бір ңажеттігі жоқ» («Екі съезд», 11-бет) деп бізге кең- шілік жасап отыр. Орыс социал-демократиясының бола- шақ тарихшысы біздің «экономистердің» социализмді қапшалық қүлдыратып жібергенін қайсыбір ұзақ сонар ой толғауыпап гөрі «Одақтыц» өзініц бұрыпғы адасу- шылықтарьшың бір бөлегін осылай жоққа шығарып отырғанының бір өзінен-ақ жаңсы коретін болар! Бірақ Одақтың саясатты тарылтудың бір түріпен осылай бас тарту арқылы бізді саясатты тарылтудың скіппті түріпе копдіруге болады деп ойлауы қапдай аңқаулық десен,-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
65
ші! Бұл арада да: экономикалық күресті мүмкін болға- нынша неғұрлым кең түрде жүргізу керек, оны әрда- йым саяси үгіт үшін пайдалапу керек, бірақ бұқараны белсенді саяси күреске тарту үшін экономикалық кү- ресті өте-мөте кең қолданылатын құрал деп санаудың «ешбір ңажеттігі жоқ» деу қисындырақ болмас па еді?
Еврей жұмысшы одағының (Бундтың) 58 4-съезінің бір қарарында айтылған «ең жақсы құрал» дегеп сөзді «өте-мөте кең қолданылатын ңұрал» деген сөзбен ал- мастырғанын Одақ маңызды нәрсе деп есептейді. Біз, шынында, бұл екі қарардың қайсысының тәуір екенін айтуға қиналыңқырар едік: біздің ойымызша, мұның екеуі де нашар. Бұл арада Одақ та, Буид та саясатты экономистік, тред-іопиоидық бағытта түсіпіп, шатасыи отыр (мұпы, бір есептен, үйренпіікті әдет бойыпша, ой- ланбай істеулері де мүмкіп). Саясатты бүлай түсіну «ең жақсы» деген сөз арқылы корсетілсе де немесе «өте- мөте кең қолданылатын» деген сөз арқылы көрсетілсе де, бүдан, шынында, істің мәні ешбір өзгермейді. Егерде Одақ «экономикалық пегізде жүрғізілетіп саяси үғіт» өте-моте кең қолдапылып жүрген («крлданылатын» емес) құрал дейтін болса, опда Одақтың бүлай деуі біз- дің социал-демократиялық қозғалыстың дамуындағы белгілі бір дәуір жөніпде дұрыс болар еді. Атап айтқан- да «экономистер» жонінде, 1898—1901 жылдардағы көптеген практиктер жөнінде (олардың көпшілігі де- меген күнде) Одақтың бұл айтқаны дұрыс болар еді, ойткепі бұл практик-«экономистер», шыныида, саяси үгітті (олар мүны әрдайым қолданып келгендіктен!) тү- гелдей дерлік экономикалыц негізде цолданъіп келді. Біз жоғарыда көрдік, мундай саяси үгітті «Рабочая Мысль» де, «Өзін өзі азат ету тобы» да мойыпдады, Tin- Ti қолдануға ұсынып та отырды! Экономикалық үгіттің пайдалы істерін саяси күресті тарылту сияқты зиянды іспен бірге жүргізуді «Рабочее Делоның» узілді-кесілді айыптауы керек еді, бірақ ол мұның орыына өте-мөте кең қолданылып журген {«экономистер» қолданыпжүр- ген) құралды өте-мөте кең цолданылатын ңұрал деп жариялайды! Бұл адамдарды біз «экономистер» деп атағаи кезде, оларға біздерді «мистификаторлар» деп
66
В. И. ЛЕНИН
те, «іріткі салғыштар» деп те, «папаның елшілері» деп те, «жалақорлар» * деп тө әбден сөгіп балағаттаудан басқа, бізді қатты қорлады деп жұрттың бәріне және кім көрінгенге мұңын шағып налудан басқа, ««эконо- мизм» жөнінде қазір социал-демократияның тіптен епі- бір ұйымы кінәлы емес» ** деп бейне ант ішкендей зар- лағаннан басқа еш нәрсе қалмайтындығы таңқаларлық нәрсе емес. Әй, осы жалақорлар-ай, ащы тілді саясат- шылар-ай! Өздерінің адам атаулыны жек көретіндіктері себепті ғана жұртты қатты қорлау үшін бүкіл осы «эко- номизм» дегенді солардың өздері қасақана ойдан шы- ғарып жүрген жоқ па екеіі?
Мартыновтың аузыиан шыққан, социал-демократия- ның алдына қойылған «экономикалық. күрестіц өзіпе саяси сипат беру керек» дегеп міндеттің нақты, шын мағыпасы қандай? Экопомикалық күрес дегеніміз жу- мыс кушін тиімді шартпен сату үшін, жұмысшылардың еңбек және тұрмыс жағдайларын жақсарту үшін жұ- мысшылардың қожайындарға қарсы бірлесіп жасайтыи күресі. Бұл күрес қалай да кәсіптік күрес болады, өйт- кені түрлі кәсіптегі еңбек жағдайлары мүлде әр түрлі, олай болса, осы еңбек жағдайларын жацсарту жолын- дағы күресті кәсіпке қарай жүргізбеуге болмайды (мү- ны жұрт Батыста кәсіподақтары арқылы, Россияда уақытша кәсіптік бірлестіктер мен листоктар, т. с. ар- қылы жүргізеді). Демек, «экономикалық күрестің өзіне саяси сипат» беру деген сөз — сол баяғы кәсіптік талап- тарды және еңбек жағдайын сол кәсіптің түріне қарай жақсарту ісін «заң жүзіндегі және әкімшілік шаралар» (өз мақаласының келесі, 43-бетінде Мартынов осылай дейді) арқылы жүзеге асыру деген соз болып шығады. Жұмысшылардың барлық кәсіподақтары да нақ осылай істеп отыр және әрдайым осылай істеп келді. Білгір оқымыстылар (және «білгір» оппортунистер) атанған ерлі-зайыпты Веббтердің шығармасына көз салып қара- ңыздар, сонда сіздер «экономикалық күрестің өзіне сая- си сипат беру» міндетін ағылшын жұмысшы одақтары- * «Ені съезд» деген кітапшаның дәл өз сөздері, 31, 32, 28 және 30-беттерінде.
** «Екі съезд», 32-бет.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
67
ның әлдеқашаннан-ақ түсініп алып, жүзеге де асырып жатқанын көресіздер, олардың стачкалар жасау бостан- дығы жолыпда, кооперативтік және кәсінтік қозғалысқа бөгет болатын заң жүзіндегі бөгеттердің бәрін де және қандайын болса да жою жолында, әйелдер мен балалар- ды қорғайтын заң шығару жолында, санитариялық жә- не фабрикалық заңдар шығарту, т. с. арқылы еңбек жағдайларын жақсарту жолында әлдеқашаннан-ақ кү- ресіп келе жатқанын көресіздер.
Сонымен, «сұмдық» терең мағыналы, революцияшыл болып естілетін «экономикалық күрестің өзіне саяси си- пат беру керек» деген көпірме сөздіц астарында, асы- лыпда, социал-демократиялық саясатты тред-юниопдық саясаттың дәрежесіне дейіп төмендетуді коздейтіп үй- реншікті пиет бүркеулі жатыр! «Искра» «өмірді рево- люцияшылдандырудан гөрі догмапы революцияшылдан- дыруды жоғары» * қояды дегеп болып, «Искрапыц» сыңаржақтылығын түзеткенсіп, экономикалыц реформа- лар ушін жургізілетін куресті бір жаңа нәрсе тәріз- дендіріп, біздің алдымызға көлденең тартады. Шынын- да да, «экономикалық күрестің өзіне саяси сипат беру керек» деген созде экономикалық реформалар үшін кү- ресуден басқа түк мағына жоқ. Еғерде Мартынов өз со- зінің маңызыпа жақсылап ой жүгіртсе, осы бір оңай қо~ рытындыпы оның озі де жасаған болар еді. «Біздіц партия,— дейді ол «Искраға» қарсы өзінің нағыз мыңты қаруын жұмсай келіп,— үкіметтің алдына экопомика- лық қанауға қарсы, жұмыссыздыққа қарсы, аштыққа қарсы, т. т. қарсы заң шығару, окімшілік шараларыц ңолдану жөнінде нақты талаптар қоя алар еді және ңоюға тиісті де еді» («Р. Д.» № 10, 42—43-беттер). Ша- ралар қолдану жөпінде иақты талаптар қою деген сөз әлеуметтік реформаларды талап ету деген емес пе? Ал енді әділ окушылардан тағы да сүрап көрейікші: рабо че-делошылдар «Искрамен» екі арадағы алауыздығымыз * «Рабочее Дело» № 10, 60-бет. Бұл — «шын қозғалыстың әрбір қа- дамы ондаған программадан маңыздырақ» деген тезистің біздегі қоз- ғалыстың қазіргі, былыққан күйіне Мартынов ңолданып жүрген нұсқа- сы, оның бұл қолдануын өзіміз жоғарыда сипаттап өттік. Шынында да, мүның өзі Бернштейннің «ең бастысы — қозғалыс, түпкі мақсат — түк те емес» деген атышулы сөзінің біздің тіліміздегі аудармасы ғана.
68
В. И. ЛЕНИН
деп экономикалың реформалар үшін күрестің ңажеттігі туралы тезис ұсынғапда біз оларды жасырын берн- штейншілдер деп атаған болсақ, сонда біз рабоче-дело- шылдарға (көп айтылып жүрген бұл тұрпайы сөзді қолданғаным үшін жұрт ғапу етер!) жала жапқан бо- ламыз ба?
Революцияшыл социал-демократия реформалар жо- лындағы күресті әрқашан да өз қызметіие енгізіп келді, енгізіп те отыр. Бірақ ол «экономикалық» үгітті пайда- ланғанда үкіметтен түрлі шаралар қолдануды талап ету үшін ғана пайдаланып қоймайды, сонымен қатар (және бәрінен бұрын) самодержавиелік үкімет болудан қа- луын талап ету үшін де пайдалапады. Оның үстіне ре- волюцияшыл социал-демократия бұл талапты үкіметтің алдына тек экономикалық күрес негізінде гана ңоймай, сонымен қатар оиы жалпы қоғамдық-саяси өмірдің бар- лық көріністері негізіндө қоюды өзінің міндеті деп са- найды. Қысқасы, революцияшыл социал-демократия реформа жолындағы күресті, тұтастың бір бөлшегі ре- тінде, бостапдық пен социализм жолындағы революция- лық күреске бағындырады. Ал Мартыиов саяси күрес- тің, бьілайша айтқанда, экопомикалық негізде даму жо- лын қалай да тықпалауға тырысып, сатылар теориясын басқа формада қайта туғызьтп отыр. Мартынов револю- циялық өрлеу кезеңінде реформа жолындағы күрестің бейне бір ерекше «міндетін» жақтап, осынысы арқылы партияны кейін сүйреп отыр, сөйтіп «экономистік» оп- портупизмнің де, либералдық оппортунизмнің де қол- шоқпары болып отыр.
Онан соң. Мартынов реформа жолындағы күресті «экономикалық күрестің озіне саяси сипат беру керек» деген көпірме тезиспен қымсыпа бүркеп, өзгеше бір нәрсе ретінде жалсіц ғана экономикалыц (тіпті жалаң ғана фабрикалық) реформалар жасауды ұсынды. Оның неліктен бұлай істеп отырғанын біз білмейміз. Бәлкім, жете байқамағандықтан шығар? Бірақ егерде ол тек қа- на «фабрикалық» реформаларды айтып отырмаған бол- са, онда әлгінде ғана өзіміз келтіріп откен оның бүкіл тезисінен ешбір мағьша қалмас еді. Мартыновтың бұлай істеп отырғап себебі, бәлкім, опың үкімет тарапынан
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
69
тек экономикалың * **салада ғана «кеңшіліктер» жаса- луы мүмкін және жасалуы ықтимал деп санайтынды- ғынан шығар? Егөр осылай деп санайтын болса, онда мұпыц өзі ғажап адасқандық: өйткені дүре соғу тура- лы, паспорттар туралы, сатып алу төлемдері туралы, сектанттық туралы, цензура туралы, т. с. с. туралы заң шығару жөнінде де кеңшіліктер болуы мүмкін және бо- лады да. Үкімет үшін «экономикалың» кеңшіліктер (не- месе жалған кеңшіліктер), әрине, бәрінен де жеңілірек, бәрінен де тиімдірек нәрсе, өйткені үкімет осы арқылы жұмысшы бұқарасының сеніміне бөленеміз деп үмітте- неді. Мінө, дәл сондықтан біз, социал-демократтар, эко- номикалық реформалар бізге бәрінен де қымбатырақ дейтін. біз дәл сол экономикалық реформаларды өте маңызды деп санаймыз дейтін, т. с. пікірлерге (немесе шатасушылықңа) ешқапдай және мүлде ешбір орын бермеуге тиіспіз, Заң шығару, әкімшілік шаралары жө- ніпде жоғарыда өзіиің ұсыиғап нақты талаптары тура- лы Мартыпов былай дсйді: «Мүидай талаптар бос соз болып шықпас еді, ойткепі бұл талаптар қолға ұстар- лық елеулі пәтижелер беретіндіктен, бұларды жұмыс- шылар бұқарасы белсеніп қолдар еді»... Біз «экономис- тер» емеспіз, жо-жоқ! Біз, Бериштейн, Прокопович, Струве, Р. М. жәие tutti quanti ** мырзалар сияқты тек пақты нәтижелер «қолға ұстарлықтай» болса деп құл- ша жорғалаймыз! Біз (Нарцис Тупорыловпеи бірге) тек «қолға ұстарлық иәтижелер бермейтіп» нәрсеніц бәрінің де «бос сөз» окснін сездіреміз! Біз тек самодер- жавиеге жасалған кез келген қарсылықты, тіпті ешбір ңолға устарлъіц нәтижелер бермейтін қарсылықты да белсене қолдауға жұмысшы бүқарасы бейне бір қабілет- сіз сияқты (жәпе оларға оз филистерлігін, өз қабілетті- лігін тацып отырғапдарға қарамастан, жұмысшы бұқа- расы қабілеттілігіп бейне бір дәлелдемегеп сияқты) де- ген мағыиада ғана иікір айтамыз!
* 43-бетте: «Әрине, егер біз жұмысшыларға үкіметке белгілі бір акономикалық талаптар қойьщдар десек, біздің бүлай дёйтін себебі- міз — самодержавпелік үкімет экоиомикалы?} салада белгілі бір кең- шіліктер жасауға лажсыз көнуге өзір отыр».
** — барлық солар сияқты. Ред.
70
В. И. ЛІЗНИН
Жұмыссыздық пен ашаршылықңа қарсы ңолданыла- тын «шаралар» туралы Мартыновтың өзі келтірген мы- салдарды-ақ алып қараңыз. «Рабочее Дело», өзінің уәдесіне қарағанда, «ңолға ұстарлық нәтижелер бере- тін» «заң шығару, әкімшілік шаралары жөнінде нақты (заң жобасы түрінде ме?) талаптар» даярлап, жазып жатқанда, «омірді революцияшылдандырудан гөрі дог- маны революцияшылдандыруды ылғи жоғары қоятын» «Искра» жұмыссыздықтың бүкіл капиталистік құры- лыспен тығыз байланысты екеніи түсіндіруге тырысты, «ашаршылықтың болатынын» ескертті, полицияның «аштармен күрескенін», өрескел «уақытша каторгалық ережелерді» әшкереледі, ал бұл кезде «Заря» ашаршы- лыққа арналып жазылған «Іпікі жағдайға шолудыц» * бір боліміп алып, үгіт кітапшасы ретінде болек ба- сып шығарды. Бірақ, құдай-ау, «өмірдің өзі» бұйырып отырған нәрселерді елемейтіп меңіреу догматиктер, тайыздығына ем ңонбайтын ортодокстер соның өзінде не деген «сыңаржақ» болып шықты десецші! Олардың мақалаларының ешбіреуінде де — неткен сұмдық! — ойлап ңараңызшы: «қолға ұстарлық нәтижелер беретін» бірде-бір, тіпті бірде-бір «нақты талап» болған жоқ. Сорлы догматиктер! Тактика дегеніміз өсу, өскелеңнәр- се, т. т. процесі екеніне, экономикалық күрестің ө з і - н е саяси сипат беру керек екеніне иландыру үшіи оларды Кричевскийлер мен Мартыновтардың тәлім үй- ретуіне беру керек!
«Жұмысшылардың қожайындар мен үкіметке ңарсы жүргізетін экономикалық күресінің («үкіметке қарсы экономикалыу күресінің»!!) озіпің тікелей революция- лық маңызынан басқа оның жұмысшыларды үнемі өз- дерінің саяси правосыздығы жөніндегі мәселепі түсіну- ге итермелеп отыратын маңызы бар» (Мартынов, 44- бет). Біз бұл цитатты жоғарыда жүз рет, мың рет айтылғапдарды тағы да қайталау үшіп келтіріп отырға- нымыз жоқ. «Жұмысшылардың қожайыпдар мен үкь метке қарсы жүргізетін экономикалық күресі» дегеп әлгі жаца жәпе тамаша тұжырым бсргепі үшіп Марты- Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 325—348-беттер. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
71
новқа ерекше алғыс айту үшін келтіріп отырмыз. Нет- кен тамаша! Осы қысқа жәнө айқын ережеде «эконо- мизмпің» бар мәні: ец әуелі «барлық жұмысшылардың жағдайын жақсартуды еске алып ортақ мүддеге бола өздері жүргізіп отырғап саяси күреске» * жұмысшы- ларды шақыру дейсіц бе, одан кейіп сатылар теориясы дейсіц бе, ең ақырында «оте-моте кец қолданарлық» құ- рал туралы съездің қарары дейсің бе, қысқасы, «эконо- мистер» арасындағы бірен-саран алауыздықтар мен болмашы айырмашылықтардың бәрі қандай шеберлік- пен қиюластырылып **, қандай асқан талантпен көрсе- тілген десеңші! «Үкіметке қарсы экономикалық күрес жүргізу» деген сөз нақ тред-юииондық саясат болады, ал бұл саясат социал-демократиялық саясаттан өте, өте алыс жатыр.
б) ПЛЕХАНОВТЫҢ ШКІРІН МАРТЫНОВТЫҢ ҚАЛАЙ ТЕРЕҢДЕТКЕНІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ
Бір жолы бір жолдас «экономизмге» бейім тұратын көптөгеп адамдардың ұлы ақиқатқа (экономикалың кү~ рес жұмысшыларды правосыздық туралы мәселеге итермелейді деген сияқты ақиқатқа) қалай да «өз ақы- лымен» жетуге адам айтқысыз бейім екенін, сонымен қатар данышпан дарыиды кісімсіп, асқан мепмендікке салыпып, революциялық ой-пікір мен революциялың қозғалыстың осының алдындағы дамуында-ақ қол жет- кен нәтижелердің бәрін де елемей кетуге бейім екенін айта келіп: «кейінгі кезде бізде социал-демократиялық Ломоносовтар тым көбейіп кетті-ау!» деген еді. Дәл сон- дай дарынды адам Ломоиосов-Мартынов болып отыр. Сіз Мартыповтың «Кезектегі мәселелер» деген мақала- сына зер салсацыз, соида сіз, Аксельродтьщ әлдеқашаи айтқап пікіріне (ол туралы біздің Ломоносов, әлбетте, жұмған аузын ашпайды) Мартынов «өз ақылымеп» қа- лай жацындатанын көресіз, сонда сіз, мәселен, буржуа- зияның белгілі бір топтарының оппозицияшылдығын біздің елемеуімізге болмайтындығын, т. с. Мартыновтың * «Рабочая Мысль», «Жеке қосымша», 14-бет.
** — жойылып. Ред.
72
В. И. ЛЕНИН
түсіне бастаганын көресіз («Рабочее Дело» № 9, 61, 62, 71-беттер — «Рабочее Дело» редакциясының Аксель- родқа жазған «Жауабымен» салыстырыңыз, 22, 23— 24-беттер). Бірақ — не пайда! — тск қана «жақындай- ды», тек қана «бастайды», онап әрі асиайды, ойткепі оның сопда да әлі күпге дейін Аксельродтың пікіріп тү- сінбегепі соишалық, ол «қожайыпдар меп үкіметке қар- сы экономикалық күрес» туралы сөз қылып отыр. «Ра- бочее Дело» үш жыл бойы (1898—1901) Аксельродты түсінуге тырысып бақты, бірақ — бірақ сонда да оны түсінген жоқ! Бәлкім, мұның да себебі социал-демокра- тия, «адамзат сияқты», өзінің алдына әрдайым тек жү- зеге асарлық міндеттерді ғана қойып келе жатқандығы- нан шығар?
Бірақ Ломоносовтардың өзгешелігі олардың көп нәр- сені білмейтіндігінде ғана емес (олай болса, бұл тек ша- ла-шарпы қырсық болар еді!), олардың тағы бір өзгеше- лігі — олар өз надандықтарын мойындамайды. Нағыз қырсық, міне, осьт, ал осы қырсық оларды Плехановтың пікірін «тереңдетуге» бірден құлшындырып отыр.
«Плехапов әлгі кітабын («Россиядағы ашаршылыққа қарсы күрестегі социалистердің міндеттері туралы» дегён кітабып) жазғаннан бері талай уақыт өтті,— деп баяндайды Ломоносов- Мартынов.— Жұмысшы табыпың экономикалық күресін 10 жыл бойы басқарып келген социал-демократтар... әлі де партия так- тикасын теориялық жағынан толық дәлелдеп үлгерген жоқ. Ен- ді бұл мәселенің толғағы жетті, сондықтан егер біз оны тео- риялық жағынан дәлелдегіміз келсе, онда біз, сөз жоқ, такти- каның бір кезде Плеханов дамытқан принциптерін едәуір тереңдетуге тиісті болған болар едік... Үгіт пен насихаттың ара- сындағы айырмашылықты біз енді Плехановтан горі басқаша белгілеуге тиісті болған болар едік» (Мартынов дәл осыпың алдында ғана Плехановтьщ мынадай сөздерін келтірген еді: «насихатшы бір адамға немесе бірнеше адамга көп идея бере- ді, ал үгітші бір ғана идея, немесе бірнеше идея береді, оның есесіне бұл идеяларды толып жатқан адамға береді»). «Біз на- сихат деп,— жеке адамдар үшіп ұғымды формада бола ма, әлде қалың бұқара үшін ұғымды формада бола ма, бәрібір,— әйтеуір қазіргі бүкіл құрылысты немесе оның жеке көріністе- рін революциялық жолмен ашып көрсетуді айтар едік. Үгіт. деп, сөздің дәл мағынасында алғанда (sic!), бұқараны белгілі бір нақты қимыл жасауға шақырған үндеуді, пролетариаттың ңоғамдық өмірге революциялық жолмен тікелей қатыиасуына себепші болуды айтар едік».
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
73
Орыс социал-демократиясына — тіпті халықаралық социал-демократияға да — мартыновтың жаңа термино- логияға, анағұрлым дәл, анағұрлым терең терминоло- гияға жеткені үшін құтты болсын айтамыз. Осы уақыт- қа дейін біз (Плехановпен бірге, тіпті халықаралық жұмысшы қозғалысының барлық жетекшілерімен бірге) былай деп ойлайтын едік: егерде насихатшы, мәселен, жұмыссыздық туралы мәселені алатын болса, ол дағда- рыс атаулының капиталистік мәнін түсіндіруге тиісті, қазіргі қоғамда дағдарыстардың болмай қоймайтын ее- бебін көрсетуге тиісті, қазіргі қоғамды социалистік қо- ғам етіп қайта құру қажет екендігін, т. т. суреттеуге тиісті. Бір созбеи айтқапда, насихатшы «коп идея» бе- руге тиісті, коп болғапда соітдай, бүл идеяларды бірдеп, бәрін қосып алғанда, тек аз (шамалы) адамдар ғана ұғынатын болады. Ал үгітші болса, әлгі мәселе туралы сөйлегенде, тыңдаушылардың бәріне де оте мәлім, оте көрнекі мысалды алады,— мәселен, жұмыссыз семья- ның аштан өлуін, ңайыршылықтың күшеюін, т. с. мысал стеді — сойтіп жүрттыц бәріпе де, әрбір жеке адамға да таныс осы фактіні пайдалапа отырып, «бұқараға» бір идея: байлықтың өсуі мен қайыршылықтың өсуі арасындағы қайшылықтың сорақылығын көрсететін идея беруге бар күшін жұмсайды, осы сорақы әділетсіз- дікке бұқараның наразылығын, ызасын цоздырута тырысады, ал бұл қайшылықты толық түсіндіру ісін на- сихатшыға қалдырады. Сондықтан насихатшы өз наси- хатын көбінесе баспасөз арқылы, үгітші өз үгітін ауыз- екі жүргізеді. Насихатшыдан талап етілетін қасиеттер үгітшіден талап етілетін қасиеттерден басқаша. Мәсе- лен, Каутский меп Лафаргты біз насихатшылар деп атаймыз, Бебель меи Гедті үгітшілер дейміз. Ал прак- тикалық істің үшінші саласын немесе үшінші функция- сын бөліп көрсету, бұл функцияға «бұқараны белгілі бір нақты қимыл жасауға шақырған үндеуді» апарып жат- қызу — барып тұрған сорақылық, өйткені «үндеу», же- ке әрекет есебінде, пе теориялық трактатты да, пасихат- шының кітапшасын да, үгітшінің созін де табиғи түрде, сөзсіз толықтырады, немесе жалаң атқару функциясы болып қалады. Шынында да, мәселен, герман социал-
74
В. И. ЛЕНИН
демократтарыпың астық жөніидегі баж салығына қарсы жүргізіп отырған ңазіргі күресіи алып қараңыз. Теоре- тиктер, мәселен, сауда шарты үшін, сауда еркіндігі үшін күресуге «шақырып», баж салығы саясаты туралы зерттеулер жазады; нақ осыны насихатшы журнал бе- тінде, үгітші көпшілік алдында сөйлеген сөзінде істейді. Дәл бұл арада бұқараның «нақты қимылы» болатыи нәрсе — астық жөніндегі баж салығын арттырмауды сұрап рейхстагқа қол қойылған петициялар беру. Осын- дай қимылдар жасауға шақырған үндеу теоретиктерден, насихатшылардан, үгітшілердеп жанамалай түрде шық- са, қол қоятын қағаздарды фабрикаларға және корінген жеке пәтерлерге апарып жүрген жүмысшылардап тіке- лей шығады. «Мартыновтың термипологиясы» бойынша Каутский меп Бебельдің екеуі до пасихатшы сияқты, ал қол қоятын қағаздарды таратушылар үгітші сияқты, солай емес пе?
Немістер жөніпдегі мысалдан немістіц Verballhornung деген сөзі меиің есіме түсті, бұл біздің тіліміздө сөзбе-сөз алғанда: балгорншылау. Иван Балгорн XVI ғасырда Лейпцигтің кітап бастырушысы болған; ол әліппе басып шығарып, оның ішіне, әдет бойынша, қо- раздың суретін де салыпты; бірақ қораздың аяғында болатын кәдімгі өкше тыриағын көрсетудің орнына қо- разды өкше тырнақсыз етіп көрсетіпті, онан соң қораз- дың қасына екі жұмыртқаның суретін салған. Ал әліп- пенің сыртына: «Иван Балгорнның тузетіп басқаны» деп жазып қойған. Міне, содан бері пемістер бүтіп нәр- сені бүлдірген осындай «түзетуді» Verballhornung дей- ді. Сондықтан Мартыновтар Плехановтың пікірін қалай «тереңдеткенін» көргеніңде, Балгорп еріксіз есіңе тү- седі...
Біздің Ломоносов бұл былықты не үшін «шығарып отыр»? «Искра» «бұдан он бес жыл бұрын Плехаиовтың істегені тәрізді істің тек бір жағына ғана көңіл бөледі» (39) деп көрсету үшін шығарып отыр. ««Искрада», ең бергісі дегенде қазіргі уақыт үшін, насихат міндеттері үгіт міндеттерін кейінгі қатарға ығыстьтрып жіберіп отыр» (52). Егерде осы соцғы қағиданы Мартыновтың тілінен жалпы адам баласының тіліне аударсақ (өйт-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
75
кені адам баласы бұл жаңадап табылган терминология- ны әлі қолданып үлгерген жоқ) былай болып шығады: «Искрада» саяси насихат пен саяси үгіт міндеттері «үкіметтің алдына заң шығару және әкімшілік шарала- ры жөнінде нақты талаптар қою» міндетін, «қолға ұс- тарлықтай белгілі нәтижелер беретін» талаптар (неме- се, Мартыновтың дәрежесіпе әлі жете қоймаған байыр- ғы адам баласының ескі терминологиясын тым болмаса бір рет қолдануға мүмкін болатын болса, әлеуметтік ре- формалар жөніндегі талаптар) қою міндетін кейінгі қа- тарға ығыстырып жіберіп отыр. Оқушыға мына бір ти- раданы осы тезиспен салыстырып отуді ұсыпамыз:
«Бұл программалардың» (револіоцияттіьтл социал-демократ- тар программаларьшың) «ішіпде бізді тадқалдыратыті иәрсе— бұл программалар жұмысшылардыц парламепттегі (бізде жоқ парламенттегі) істейтіп істеріиің артықшылығьш ылғи алдың- ғы қатарға қояды, фабрикалық істер жөніндегі фабрикаиттар- дың заң қарайтын біздегі бар жиналыстарын жұмысшылардың қатынасуының... немесе тым болмаса қалалық өзара басқару ісіне қатынасуының мацызьтп мүлде (өздеріиің революциялық нигилизмі арқасыпда) ксрек қылмайды...»
Бұл тираданын, авторы Ломоносов-Мартыновтың өз ақылымен жеткен бәз-баяғы пікірін бірсыпыра туралап, айқынырақ, ашығырақ айтып отыр. Бұл автор — ««Ра- бочая Мысльге» жеке қосымшадағы» Р. М. (15-бет).
в) САЯСИ ӘШКЕРЕЛЕУЛЕР ЖӘНЕ «РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІ ЖЕТІЛДІРУ»
«Жұмысшы бұқарасының белсенділігіп көтеру» жо- піндегі өз «теориясын» «Искраға» қарсы қоя отырып, Мартынов іс жүзінде осы белсенділікті төмендетуге ты- рысатындығын көрсетті, өйткені ол белсенділікті кү- шейтудің ең қолайлы, ерекше маңызды, «өте-мөте кең қолданылатын» құралы және бұл белсенділікті көрсеге- тін орын — «экономистердің» бәрі де бас иіп жүрген экономикалық күрес деп жариялады. Бұл адасушылық- тың елеулі болатын себебі: мұның өзі жалғыз Марты- ітовқа ғана тәп нәрсе емес. Ал іс жүзіне келгенде егер біз «экономикалық негізге сүйенген саяси үгітпен» шек-
76
В. И. ЛЕНИН
телмейтін болсац, тек сонда тана «жүмысшы бұқарасы- ның белсенділігін көтеруге» болады. Ал саяси үгітті ба- рынша өрістетудің негізгі шарттарыпыц бірі — барлыц жагын ңамтитын саяси әшкерелеуді ұйымдастыру. Осындай саяси әшкерелеулер болмайынша, бұқараның саяси сезімі мен революциялық белсенділігін жетілдіру мумкін емес. Сондықтан осы сияқты жұмыс бүкіл ха- лықаралық социал-демократияның оте маңызды міндет- терінің бірі болып табылады, өйткені саяси бостандық та бұл әшкерелеушіліктерді ешбір керексіз қылып тас- тамайды, тек оның бет алыс бағдарын аздап өзгертеді. Мәселен, герман партиясы өзініц талмай жүргізген дәл ос-ы саяси әпткерелеу пауқаныпыц арқасында оз пози- цияларып оте-мотс пығайтып, ықпалып күшейтіп отыр. Егерде жүмысптылар кай тапца болса да істелгеп жү- гепсіздік пеп езушіліктіц, зорлың псп озбырлықтыц бэріне де, цандайына болса да үн қосуға үйренбеген болса, үн қосқанда әлдебір басқа көзқарас тұрғысынан емес, дәл социал-демократиялық көзқарас тұрғысынаи үп қосып үйренбегеи болса, жұмысшы табының санасы нағыз саяси сана бола алмайды. Егерде жұмысшылар нақты және нақты болғанда нағыз көкейтесті (маңыз- ды) саяси фактілер мен оқиғалар бойыніпа басқа қоғам- дық таптардың әрцайсысын бүл таптардың ақыл-ой, адамгершілік жәие саяси тіршілігіпдегі барлыц көрініс- теріне қарай байқап үйренбесе,— халықтың барлъщ таптарының, жіктері мен топтарының қызметі мен өмі- рінің барлыіу жақтарын практика жүзінде материалис- тік жолмеп талдап, материалистік жолмен бағалап үй- реибесе,— жүмысшы бұқарасыпың сапасы нағыз тап- тық сапа бола алмайды. Кімде-кім жұмыспты табыпың назарын, байқағыштығын, сана-сезіміп бүтіндей пемесе көбінесе сол жұмысшы табының озіне аударатып бол- са,— ондай адам социал-демократ емес, өйткені жұмыс- шы табыпың өзін өзі тануы қазіргі қоғамдағы барлыі^ таптардың озара қарым-қатыпастары туралы ап-айқып теориялық білімдер алуға ғапа тығыз байланысты емес... бәлкім, былай десек дұрысырақ болады: жұмыс- шы табының озін өзі тануы теориялық білімдерден горі саяси өмір тәжірибесі арңылы қазіргі қоғамдағы бар-
НЕ ІСТЕУ HEPEK?
77
лъік таптардың өзара қарым-қатынастары туралы альш- ған түсініктерге тығыз байланысты. Міне, сондықтан да біздің «экономистердің» экономикалық күрес — бұ- қарапы саяси қозғалысқа тартудың оте-мөте кең қолда- пылатын құралы болып табылады деген уағызы өзіпің практикалық маңызы жағынап аса зиянды, аса реак- циялық нәрсе. Социал-демократ болу үшін жұмысшы- лар помещик пен поптың, сановник пен шаруаныц, сту- дент пен жалаңаяқтың экономикалық сырын және сая- си-әлеуметтік бейнесін айқын түсінуге тиіс, бұлардың күшті. жақтары мен әлсіз жақтарын білуге тиіс, әрбір таптың, әрбір топтың өзінің өзімшілдік ниеттері мен нағыз «ішкі сырын» буркейтін бүркеніші болып табы- латыи жел сөздерді, түрлі софизмдерді ажырата білуге тиіс, қапдай мекемелер, ңапдай заңдар белгілі бір мүд- делерді қалайша жақтайтыиып және нақ қалайша жақ- тайтынын ажырата білуге тиіс. Ал осы «айқын түсінік- ті» ешбір кітаптан ала алмайсың: опы тек тіршілік ко- ріністері ғана бере алады, оны қазіргі кезде біздіи, айналамызда болып жатқаи оқиғалар жөпінде, барша жұрттыц жәпе әрбір адампыц өзіпше айтып, тым бол- маса сыбырласып әңгімелеп жүргендері жөнінде, пәлен- дей оқиғалардың, пәлендей цифрлардьщ, пәлендей сот үкімдерінің, т. б., т. с. оқиғалардың мәнісі қандай екен- дігі жөнінде ізін суытпай жасалған әшкерелеулөр ғана бере алады. Мәселенің барлық жағын ңамтитын осын7 дай саяси әшкерелеулер бұқараның революциялық бел- сенділігін жетілдірудің қажетті және негізгі шарты бо- лып табылады.
Полицияның халыққа істейтін айуандығы жөиінде, сектанттарды қудалау, шаруаларды ұрып-соғу жонінде, цепзураның сорақылықтары жөнінде, солдаттарды азап- тау, тіпті зәрредей жазығы жоқ мәдени бастамаларды қудалау, т. б. жөніпде орыс жұмысшысы өзінің револю- циялық белсенділігін әлі де аз көрсетіп отырған себебі не? Оның себебі «экономикалық күрес» жұмысшыны осыған «итермелеп» отырмағандығынан, мұның өзі «қолға ұстарлықтай пәтижелерді» аз «көрсететіпдігі- нен», «пайдалы» нәрселерді аз беретіндігіпеп емес пө екен? Жоқ, мұндай пікір, тағы да айтайық, ауру бастьщ
78
В. И. ЛЕНИН
саңинасын сау басңа телігендіктен өзге, өз басының фи- листерлігін (бернштейшиілдігін де) жұмысшы бұқара- сына аударуға тырысңандыңтан өзге түк те емес. Біз осы зұлымдыңтардың бәрін жеткілікті түрде толық, ай- қын, тез әшкерелеу ісіи әлі де ұйымдастыра алмадык, деп, өзімізді, озіміздің бұқара ңозғалысынап кейіп қал- ғандығымызды айыптауға тиістіміз. Біз мұны істейікші (мұиы біз істеуге тиістіміз, істей аламыз да),— сонда студент пен сектаптты, мужик пен жазушыны қорлап, жәбірлеп отырған күштің бөтен күш емес, жұмысшы- ның өзін өмірдің әр саласында езіп, жаншып отырған кәдімгі жауыз күш екенін нағыз ңарапайым жұмысшы- ның өзі де түсінеді немесе сезеді, ал мұны сезген соң жұмысшы бізге үн қосуға өзі-ақ ұмтылады, сөзсіз ұм- тылады, содан кейін ол бүгін айқай-шу салып цензор- лардың мазасын алады, ертең шаруа бүлігін басып-жа- нышқан губернатордыц үйі алдында демонстрация жасайды, бүрсігүні әулие инквизицияның жұмысын жүргізетін, попша киінген жандармдардың сазайын тартқызады, т. т. Мәселенің барлық жағын қамтитып, тыц әшкерелеулерді жұмысшы бұқарасының арасына жаю жөнінде біздің істеген жұмысымыз әлі өте аз, тіпті жоқтың қасы. Біздің көбіміз әлі күнге дейін өзінің осы міндетін ұғыибай жүр, тек фабрикалық тұрмыстың тар шеңберіндегі «күпделікті қарапайым күрестің» соңы- нан стихиялы түрде сүйретіліп еріп жүр. Істің жайы осылай болып отырғанда: ««Искра» қорытылып жеткен, тамаша идеяларды насихаттау ісімен салыстырғанда күнделікті қарапайым күрестің алға ұмтылған бет алы- сының маңызын кемітпекші болып жүр» (Мартынов, 61-бет) деу — партияны кері сүйрегендік болады, біздің шалағайлығымызды, артта қалғандығымызды қуаттап, мадақтағандық болады.
Ал бұқараны қимыл жасауға шақыратын үндеуге ке- летін болсақ, онда пәрменді саяси үгіт, нақты, айқын әшкерелеу бар жерде бұл үндеу өзінен-өзі келіп шыға- ды. Біреуді қылмыс үстінде ұстап, барша жұрт алдын- да, кез келген жерде дереу оны масқараласа,— осының өзі-ақ «үндеудің» қандайынан болса да артық әсер ете- ді, мұның ететін әсері көбінесе сондай, соңынан жұрт-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
79
ты қимыл жасауға «шақырған» шынында кім екенін, демонстрацияның белгілі бір жоспарын ұсынған, тағы сондайларды істеген кім екенін анықтай алмайсың да. Үндегенде — жалпылама үндеу емес, сөздің нақты ма- ғынасындағы үндеу — тек қимыл үстінде ғана үндеуге болады, және де қазір сол қимылға араласып жүрген адам ғана үндей алады. Ал біздің ісіміз, социал-демо- кратиялық публицистердің ісі, саяси әшкерелеу мен саяси үгітті тереңдетіп, ұлғайтып, күшейте беру.
Айтпақшы «үндеулер» туралы. Көктемгі оқиғаларға дейін студенттерді солдатқа беру сияқты жұмысшыға цолға устарлыц ешбір нәтиже бере уоймайтын мәселеге жұмысшыларды белсеие қатысуға шацырған бірден-бір орган — «Искра» болды. «183 студенттің солдатңа бері- луі» туралы 11 январьдағы бұйрық жарияланысымеи «Искра» бұл туралы мақала басып шығарды (№ 2, фев- раль) және демонстрациялардың қандай да болсыи бас- талуына дейін «жұмысшыны студенттерге жәрдемде- суге» тікелей шацырды, «халықты» үкіметтің осы өрескел қылығына ашық жауап қайыруға шақырды Біздің барша жұрттан және әрбір адамнап сұрайтыиы- мыз: мынадай бір көрнекті жағдайды — «үндеулер» ту- ралы соншама көп сөйлеп жүрсе де, «үндеулерді» тіпті жұмыстың айрықша бір түрі етіп көрсетсе де, Марты- новтың осьі үндеу туралы жүмған аузын ашпағанын не дел түсіну керек? Осыдан кейіп Мартыиовтың: «Искра- ның» «қолға ұстарлық нәтижелер беретіи» талаптар үшін күресуге «үндеуі» жеткіліксіз, сондыңтан ол сы- царжату газет деп жариялауы филистерлік болып та- былмай ма?
Біздің «экономистердің», оның ішінде «Рабочее Дело- ның» табысты болған себебі: олар сана-сезімі жетілме- ген жұмысшылардың тонын жамылып келді. Біраң со- циал-демократ-жұмысшы, революционер жұмысшы (ал мұндай жұмысшылардың саны барған сайын өсіп келе- ді) «қолға ұстарлық нәтижелер беретін» талаптар үшін күресу туралы айтылып жүрген бұл тәрізді сөздердің бәрін де жек көріп, қабылдамайды, өйткені мұның өзі сомға қосылған тиын жайындағы ескі әннің бір түрі
* Қараңыз: Шығармалар толық жипағы, 4-том, 422—427-беттер. Ред. 4 6-том.
80
В. И. ЛЕПИН
екенін ол түсінеді. Ондай жұмысшы «Рабочая Мысль» мен «Рабочее Делодағы» өз ақылшыларына былай де- мек: мырзалар, сіздер өздеріңіздің шын міидеттеріңізді орыпдаудап жалтарып, біздің өзіміздің де қолымыздан келетіп жүмысқа тым қүлпшпа араласып, босқа әбігер- ленігі жүрсіздер. Соцпал-демократтардың міидеті — эко- номикалық күрестің озіғге саяси сипат беру дейсіздор, бұларыцыз тіпті ессіздік қой; экопомикалық күростің өзіпе саяси сипат беру тек істің басы ғана, ал социал- демократтардың басты міндеті бұл емес, ойткені бүкіл дүние жүзінде және Россияда да екініц бірінде поли- цияныц өзі-ац экономикалық күреске саяси сипат бере бастауда, үкіметтің кімді ңорғайтынын жұмысшылар- дың өздері-ақ түсіне білетін болып отыр *. Бейне өзде- ріңіз апіқан Америкадай санагі, сіздер айтып жүрген «жұмысшылардың қожайындар мен үкіметке қарсы жүргізетін экономикалық күресін» орыстың көптеген шеткері түкпірлерінде стачкалар туралы естіген, бірақ социализм туралы тіпті мәз еш нәрсе естімеген жұмыс- шылардың оздері де жүргізіп отыр ғой. Ңолға ұстарлық нәтижелер беретін нақты талаптар ұсыну арқылы бә- ріціз қолдамақ болып жүрғеп біздің, жұмысшылар- дың, «белсенділігі» қазірдің өзінде бізде бар емес пе, ал осы пақты талаптарды өзіміздің күнделікті, кәсіптік, ұсақ-түйек жұмыстарымызда кобінесе интеллигенттер- дің ешбір көмегінсіз-ақ біз өзіміз де қойып жүрміз ғой. Бірақ мундай белсепділік бізге жеткіліксіз; біз тек «эко- * «Экономикалық күрестің өзіне саяси сипат беру керек» деген та- лап саяси жұмыс саласында стихиялылы^а табынушылы-^ты мейлін- ше айқын көрсетеді. Экономикалық күрестің саяси сипат алуы екінің бірікде стихиялы түрде болады, яғни «революциялық бацилланың — интеллигенцияның» қатысуынсыз, сапалы социал-демократтардың ңа- тысуынсыз болады. Мәселен, Англияда жұмысшылардың экоиомика- лық күресі де социалистердің ешбір қатысуынсыз-ақ саяси сипат алды. Ал соцмал-демократтардың міндеті тек экономикальщ иегізде жүргізілетін саяси үгітпен ғана бітпейді, олардың міндеті — осы тред- юниондық саясатты социал-демократиялық саяси күреске айналды- РУ, — экопомикалық күрестің жұмысшылар арасына шашқан саяси са- на сәулесін жұмысшыларды социал-демократиялы^ саяси санаға жет- кгзу үшін пайдалану. Ал Мартыновтар стихиялы түрде оянып келе жатқан саяси сананы көтермелеп, ілгері бастыру орнына стихиялылыц- гуа тәжгм етіп, экономикалық күрес жұмысшыларда өздерінің саяси правосыздығы жөніндегі мәселеге «итермелейді» деген сөзді қайта- қайта айтып, жүрегіңді айнытады. Бір жаман жері сол, мырзалар, тред-юниондық саяси сананың осындай стихиялы түрде оянуы сіздер- ді нақ өздеріңіздің социал-демократиялық міндеттеріңіз туралы мәсе- леге «итермелеп» отырған жоқ!
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
81
номикалық» саясаттың ботңасымен асырауға болатын бала емеспіз; басқалар білетін нәрсенің бәрін біздің дө білгіміз келеді, саяси омірдің барлыу жақтарымен біз- дің толық танысқымыз келеді, барлық және әрбір саяси оқиғаға белсене қатысқымыз келеді. Бұл үшін интелли- генттер біз өзіміз де білетін жайды азырақ қайталап *, біз әлі де білмейтіп нәрсені, өзіміздің фабрикалық жәнө «экономикалық» тәжірибемізден еш уақытта білуімізге болмайтын нәрсені, атап айтқанда: саяси білімді бізгө көбірек берсе екен дейміз. Саяси білімді ала алатын сіз- дер, интеллигенттер, сондықтан сіздер бұл білімді бізге осы уақытқа дейін бергендеріңізден жүз есе, мың есе коп беруге міндеттісіздер, опан соң мүны тек жалаң пайымдаулар, кітапггталар, мақалалар түріттде ғапа емес (бұларыңыз — ашық айтқаттымыз үшіп ғапу етіціз- дер! — көбінесе ітп пыстырарлық дәрежеде болып жүр), бүл білімді қалайда біздегі үкімет пеп үстем таптар өмірдіц барлық саласыпда қазіргі уақытта дәл пе істеп отырғанып нақты әшкерелеу түрінде бере біліңіздер. «Жумысшы бууарасынъщ белсёнділігін көтеру» туралы азырау, сөйлеп, өздеріңіздің осы міндеттеріңізді неғұр- * Жүмысптылардың «экономистерге» айтқап бул сөздерінің бәріп біз текке ойдан піьтғармаганымызды дәлелдеу үшіп екі куә тартайык бул екі куәның жүмысшьт козғалысымен тікелей таныс екендігі kv- мәнсьтз және екеуі де біз сияқты «догматиктерге» опітта іітт тарта қоя- тьттт адамДар емес, өйткені куәлардың бірі — «экономист» (тіпті «Рабочее Делоны» да саяси орган дрп санайтын адам!), екіншісі—тер- ропист. Бірінші куә — «Рабочее Делоиьтті» 6-номерінде басылған «Петербургтегі жүмысшы қозғалысы және социал-демократияның ирактикалық міндеттері» атты шыншылдығы мен откірлігі жа- ғьтнан тамаша макалаиьтң авторы. Ол жүмысшьтларды 1) санальт певолюционерлер, 2) аральтк, топ және 3) басқа букара деп үтпке боледі. Ал жүмыстпьтлардьтц аралық тобьт «өздершіц көтсейтесті экономтткалык. мудделерінсчт горі кобінесе саяси омір мәселслеріне ео- бірек коңіл боледі, ал якономикалық мүдделердіц жалпы әлеуметтік жяғдайлармен байланьтстьтльтгы әлдеқатпап түсінікті болған иәрсе»... /'Әлдеқашан мәлім болған, әлдеқаітіатт оқығатт создерімізді қайталай береді», «саястт жағдайға птолу жасайтын бялімінде тагьт да епт нәрсе жок» дегг «Рабочая Мысльді» «каттьт сынайды» (30—31-беттеп). Ал ушінші топтың өзі де: «шарапхана мен шіпкеу оніпа бұза қоймаған неғұрлым сергек, неғурлым жас жұмыстпы бүқарасы, ein уакытта дер- лік саяси мазмүндьт кітапты қолдарына тусіре алмайтын болғандьтк- тан, студенттердің бүлігі женіндегі үзік-үзік мәлімсттерді ойластьтр- ғанда, саяси өмір көріністерін қыпьтр-қиғаш түсінеді», т. т. Ал террорист бьтлай деп жазады: «...Өз қалаларьтңдагы емес, баск.а қала- лардағы фабрика турмысы жайында жазылған усак-түйек хабарлагды Пір-екі рет оқиды да, кейін оны да қойып кетеді... Коңілсіз-ақ... Жү- мт.тсшы газетінде мсмлекет туралы сөз көтермеу... жумьтбшыға жас бала деп к.арағандьтқ болады... Ал жүмысшьт жас бала емес» («Свобо- да»59, революцияшыл-соцпалистер тобыпыц баспасы, 69 және 70-бет- тер).
4*
82
В. И. ЛЕНИН
лым ынталы түрде орындаңыздар. Біздегі белсенділік сіздердің ойлағандарыңыздан анағұрлым көп, және де біз тіпті ешбір «қблға ұстарлық нәтижелер» бермейтін талаптарды да көшедегі ашық күресіміз арқылы қолдай білеміз! Ал біздің белсенділігімізді «көтеретін» сіздер емессіздер, өйткені дәл сіздердің өздеріцізде сол белсен- ділік жетіспей жатыр. Стихиялылыққа азырақ табы- нып, өз белсөнділіктеріңізді көтеру жағын көбірек ойла- ңыздар, мырзалар!
г) ЭКОНОМИЗМ МЕН ТЕРРОРИЗМНІҢ АРАСЫНДА ҚАНДАЙ ҮҚСАСТЫҚ БАР?
Жоғарыда келтіргеп ескертуде біз кездейсоқ пікірлес болып шыққан экопомист пен социал-демократ емес террористі салыстырып оттік. Бірақ, жалпы айқанда, бұл екеуінің арасында кездейсоқ байланыс емес, қажет- ті ішкі байланыс бар, бұл туралы біздің әлі төменде сөз қылуымызға тура келеді, бұған нақ сол революциялық белсенділікті жетілдіру мәселесі жөнінде тоқтап өту қа- жет. «Экономистер» мен осы күнгі террористерде бір ортақ негіз бар: атап айтқанда ол — стихиялылыцца табынушылыц; ал оның жалпы ортақ құбылыс екенді- гін біз өткен тарауда айтңанбыз, енді біз оның саяси жұмыс пен саяси күреске тигізетін әсері жөнінде сөз қылмақпыз. Ә дегенде біздің бүлай деуіміз оғаш болып көрінуі мүмкін: өйткені «күнделікті қарапайым күрес- ті» мадаңтап жүрген адамдар мен жеке адамдарды аса жанқиярлық күреске шақырып жүрген адамдардың арасындағы айырмашылық, сірә, тым үлкен болар. Бі- раң бұл оғаш нәрсе емес. «Экономистер» мен террорис- тер стихиялық ағымның екі түрлі жағына табыиа- ды: «экономистер» — «таза жұмысшы қозғалысының» стихиялылығына табынады, ал террористер — револю- циялық жұмысты жұмысшы қозғалысымен біртұтас етіп байланыстыра алмайтын немесе байланыстыруға мүм- кіпдігі жоқ интеллигенттердің ңайнаған ызалы кегінің стихиялылығына табынады. Кімде-кім осындай мүмкін- дікке сенуден қалғаи болса иемесе бұған еш уақытта сенбеген болса, ондай адамның өзіпің ызалы сезіміне,
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
83
революциялық жігеріне террордан басқа жол табуы шынында да қиын. Сонымен, біз көрсеткен осы екі ағымның екеуінде де стихиялылыққа табынушылық «Credo»-ньщ әйгілі программасып жузеге асырудыц бастамасы болып табылады, одан басқа түк те емес, ал осы программа бойынша: жүмысшылар өз алдына өзі- нің «қожайындар мен үкіметке қарсы экономикалық күресін» жүргізеді (пікірін Мартыновтың сөзімен айт- қанымыз үшін «Сгебо»-ның авторы бізге кешірер! Осы- лай етуге біз еріктіміз деп білеміз, өйткені экономика- лық күресте жұмысшылар «саяси тәртіпке соқтығысып отырады» деген пікір «Сгебо»-ның өзінде де айтыл- ған),— ал иптеллигенттер оз алдына оз күтпімен саяси күрес жүргізеді, әлбетте, террор арқылы жүргізеді! Бүл барыпша қисынды жәтіе созсіз келіп шығатып іүо.ры- тынды, мұны кесіп айтпасқа болмайды, біраі^ та осы программаны жүзеге асыра бастағандар бұл қорытын- дының сөзсіз келіп шығатындығын өздері де уғынбай жур, Саяси жұмыстың өз логикасы болады, бүл логика нағыз ізгі пиетпеп ие террорға жүгінетіндердің, не эко- номикалық күрестің өзіпе саяси сипат беруге жүгіне- тіпдердің санасына байланысты емес. Дозақ та ізгі ниетпен жасалған, бірақ ізгі ниет тап бұл ретте стихия- лық түрде «ауырдың усті, жеңілдің астымен» жүруден, «Сге0о»-ның таза буржуазиялыц программасының жолына түсудея әлі құтқара алмайды. Көптеген орыс либералдарының — әйгілі либералдардың да, маркстік бетперде жамылғаи либералдардың да — жан-тәнімен террорды қуаттап, қазіргі кезеңде террорлық пиеттің күшеюін қолдауға тырысып отырғапдығы да кездейсоқ пәрсе емес қой.
Міне, сопымен, жұмысшы қозғалысына жан-жақты көмек көрсетуді өзіне міндет еткен, бірақ террор мәсе- лесін және өзін, былайша айтқанда, социал-демократия- дан ңұтқару мәселесін программаға енгізуді ұсынған «революциялық-социалистік Бостапдық тобы» құрылған кезде,— бұл факт П. Б. Аксельродтың тамаша көреген- дігін бұрынғының устіне тағы да дәлелдеді; Аксельрод 1897 жылдъщ аяғында-ак («Қазіргі міндеттер мен так- тика туралы мәселе жөнінде» деген кітапшасында) со-
84
В. И. ЛЕНИН
циал-демократиялық ауытқушылықтардың осындай нә- тижелермен тынатындығын тупа-тура кун ілгері айтып, азінің атақты «екі персиективасын» баяндап берген болатын. Орыс социал-демократтарының арасындағы осыдан кейінгі таластар мен алауыздықтардың бәрі де, тұқымның ішшдегі дәнектей, осы екі перспективадап табылады *.
Жоғарыда көрсетілген тұрғыдан қарағанда, «эконо- мизмнің» стихиялылығына қарсы тұра алмаған «Рабо- чее Делоның» терроризмнің стихиялылығына да қарсы тұра алмағандығы түсінікті болады. Бұл арада «Бостан- дықтың» террорды қуаттау ретінде келтіргеп айрықпта дәлелін көрсете кету оте қызықты пәрсе. «Бостапдың» террордың сесті роліп «мүлдем жоққа птьтғарады» («Ре- волюциопизмпің қайта тууы», 64-бет), бірақ оиың есесі- не террордың «эксцитативтік (қоздырғыш) маңызып» алға қояды. Мұның өзі, біріншіден, террорға жармасты- рып келген дәстүрлі (социал-демократиядап бурынғы) идеялар шумағыныц ыдырап, шетіпей бастағапып кор- сптетіп кезеңдердің бірі ретінде коціл бөлерлік нәрсе. Үкіметті қазір террор арқылы «ңорқытуға», демек, сол арқылы оған іріткі салуға да болмайды деп тану шыны- на келгенде террорды күрес жүйесі ретінде программа- да ардақталған қызмет саласы есебінде мүлде теріске шығару болып табылады. Екіяшідеи, мүның озі «бүқара- яын революциялық белсеплілігін жетілдіру» ісіпдё біздің ең шүғыл міндеттерімізді түсінбегендіктін үлгісі ретінде әлгіден де артық көңіл бөлерлік нәрсе. «Бостан- * Мартьтнов «басқа, неғүрлым нақтьт (?) дттлемма бар деп біледі» («Сопиал-демократия жәпе жүмьтспіы табы», 19): «ТТе соцттал-демокра- тпя пролетариаттьтц эноиомпкалық күрасіие тікелей басптыльтк етуді аз кольтна аладьт дя. осы апкылы (!) бүл күресті револтоцттяльтк тяп куресіне айналдьтпадьт»... «Осьт аркылы» дсгені. сірә. экономтікальтқ нуреске тінелей басптылык. ету арқылы догетт сөз болар. Мартьтнов бізге айтып берсіниті: кәсіптік күреске басніьтлык етудіц б?п ғана өзі аппылы тред-юитюндык козғалысты революцияльтқ таптьтк қозғальтска айналдьтпудьщ сәті тускрпін көрген жері бар ма екен? Мартынов бү- лай «айналдътру» ушін бі^ жапгай саястт үгіт. жүргізу ісіне «тікелв.й басшьтлың» етуге белсене кірісуіміз керек деп ойламас па екеи?.. «Не екінші перспектива: соітиал-демократия жумысшьтлардың экопомика- лық күресіне басптьтлық етуден іпеттеп кялады. сайтіп... аз канатьтн өзі кырқады»... «Рабочее Делоныіт» жоғарьтда ғелтірілген пініріне ка- рағанца, «шеттеп қалатын» — «Искра» болып ітіығады. Бірак біз лііскраның» экономикалық күреске басшыльтқ етуде «Рабо^ее Дело- дап» анағүрлъім көп жүмьтс істеп отырғапыи көрдік, опьтц үстіне «Искра» мүнымен ғана шектелмейді және осыған бола өзінің саяси міндеттерін тарылтпайды.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
85
цық» террорды жұмысшы қозғалысьш «қоздыратын», оған «күшті түрткі» болатыы құрал деп насихаттайды. Өзін өзі көпе-көрінеу теріске шығаратын бұдан сорақы дәлел ойлап табу қиып-ақ! Мынадай сұрақ туады: ерек- ше бір «қоздыргыш» қүрал оіілаи шығармаса болмай- тыпдай-ақ, орыс оміріндегі сорақылықтардың әлі де аз болғапы ма? Ал, скішпі жагынан, егерде кімде-кім орыс оміріпдегі озбырлықты корілі отырса да делебесі қозбай- тып, тіпті міз бақпайтын жан болса, ондай адам үкімет пен ат тобеліндей террористердің жекпе-жек күресіне тек «танауын шұқылап» қарап тұратындығы айқын емес пе? Ал шынында әңгіме былай: орыс өміріндегі жауыздықтар жұмысшы бұқарасының делебесін әбден- ақ қоздырады, бірақ біз халық толқынының тамшылары мен ағындарын, орыс өмірінен андыздап шығып жат- қан және біз ойлап, піамалағаннан гөрі өлшеусіз көп тамшылары меи ағындарын қосып, былайша айтқанда, бір жерге жинай алмай отырмыз, ал бұларды бір ұлы тасқып етіп біріктіру керек-ақ. Жұмыспіы қозғалысы- ньтң орасап зор осуі жәпе жоғарыда айтылған жұмыс- шылардың саясп әдебиетко құштарлыгы бұл міндеттің орыпдаларлық міидет екепіи айдан апық дәлелдейді. Ал террорға іпақыргап үндеулер, дәл сондай-ақ экономика- лық күрестің өзіне саяси сипат беру керек деген үндеу- лер орыс революционерлерінің ең қажетті міндетшен: жан-жақты саяси үғіт жүргізу ісіи ұйымдастыру міп- детінен жалтарушылыцтыц түрлі формалары болып табылады. «Бостандық» үгітті террормен ауыстъірғысы келеді, ол: «бұқара арасында жігерлі, күшті үгіт бас- талғаи соц-ақ террордың эксцитативтік (қоздырғыш) роліпің орытідалғапы» («Ревблюциоиизмніц қайта тууы», 68-бет) деп турадан-тура мойьшдайды. Бұдан террористордің де, «экономистердің» де, коктемгі оқиға- лардьщ * айқын дәлелдегеиіне қарамастап, бұқараның революциялыі^ белсенділігін жете бағаламайтындығы айқын көрінеді, оның үстіне біреулері жасанды «қоз- дырғыштарды» жанталасып іздестіреді, екінші біреуле- * Бұл арада әңгіме 1901 жылдың көктемі туралы болып отыр, ол кезде көшелерде ірі демонстрациялар басталған болатын 60, (1907 жыл- гы басылуына автордың жазған ескертуі. Ред.)
86
В. И. ЛЕНИН
рі «нақты талаптар» туралы даурығысады. Бұлардың екеуі де саяси үгіт жүргізу ісінде және саяси әшкере- леу ісін ұйымдастыруда өз басыныц белсенділігін көте- руге жеткілікті көңіл бөлмей отыр. Ал бұл істі басқа бір нәрсемен ауыстыру қазірде де, басқа қай уақытта болса да ешбір мүмкін емес.
д) ЖҮМЫСШЫ ТАБЫ — ДЕМОКРАТИЯ ЖОЛЫНДАҒЫ АЛДЫҢҒЫ ҚАТАРЛЫ КҮРЕСКЕР
Жоғарыда көрдік, егерде біздің істейтін ісіміз шып социал-демократиялық іс болатын болса, онда ол ісіміз- дің сөзсіз қажетті, бәрінен де зәру міндеті — саяси үгіт- ті нағыз кең түрде жүргізу болады, демек, жаппай саяси әшкерелеу ісін де ұйымдастыру болады. Бірақ біз бұл қорытындыны шығарғанда, жұмысшы табының саяси білім және саяси тәрбие алу жөніндегі көкейтесті тілегінө ғана сүйене отырып шығардық. Оның бер жа- ғында мәселені тек қана осылайша қою оның ауқымын тым тарылтып жіберген болар еді, жалпы социал-демо- кратия атаулының, әсіресе қазіргі орыс социал-демо- кратиясының жалпы демократиялың міндеттерін елеме- гендік болар еді. Бұл жағдайды мүмкін қадерінше нақты түсіндіру үшін істің «экономистерге» ең «жақын» жағынан, атап айтқанда, практикалық жағынан бастап көрейік. Жұмысшы табының саяси санасын көтеру қа- жет екендігін «жұрттың бәрі де маңұлдайды». Ал мұны цалай істеу керек және мұны іске асыру үшін не істеу керек? — деген сұрақ туады. Экономикалық күрес жұ- мысшыларды үкіметтің жұмысшы табына көзқарасы жөніндегі мәселелерге ғана «итермелейді», сондықтан «экономикалық күрестің өзіне саяси сипат беру» мінде- тіне біз цаншама куш салсац та, біз бұл міндеттің шең- берінде отырып, жұмысшылардың саяси санасын (со- циал-демократиялық саяси сана дәрежесіне дейін) еш уацытта да көтере алмаймыз, өйткені бул шеңбердің өзі тар. Мартынов формуласының бізге бағалы болатын се- бебі: ол формуланың мәселені шатастыру Мартыновтың қолынан келетіндігін көрсетіп отырғандығында емес, тіпті де олай емес, оның бізге бағалы болатын себебі:
НЕ ІСТЕУ HEPEK?
87
ол формула барлық «экономистердің» негізгі қатесін, атап айтқанда: жұмысшылардың таптық саяси санасын, былайша айтқанда, жұмысшылардың экономикалық кү- ресінің ішінен шығарып дамытуға болады, яғни тек қа- на (немесе ең болмағапда көбінесе) осы экономикалық күреске сүйене отырып, тек қана (немесе ең болмаған- да көбінесе) сол куреске табан тірей отырып дамытуға болады деген сенімді айқын, ашық көрсетіп береді. Мұндай көзқарас бүтіндей қате көзқарас, оның қате бо- латын себебі дәл мынадан: «экономистер» өздеріне қарсы айтыс көтергеніміз үшін бізге ашуланып, екі арадағы алауыздықтың неден шыққандығын жақсылап ойлағысы келмейді, осыдан барып өзіміз бірімізді-бірі- міз мүлде түсінісе алмай отырғандай, әр түрлі тілдерде сөйлеп отырғандай жағдай туады.
Таптық саяси сананы жұмысшыға тек сырттан тана енгізуге болады, яғни экономикалық күрестен тыс, жұ- мысшылар мен қожайыпдардың арасындағы қарым-қа- тынас саласынан тыс енгізуге болады. Бұл білімді тек қоғампың барлыц таптары мен топтарының мемлекет пен үкіметке қатыпасынан ғана, барлыц таптардың өза- ра қарым-ңатынастарынап ғана алуға болады. Сондық- таи жұмысшыларға саяси білім беру үшін не істеу ке- рек? — деген сұраққа «экономизмге» бейім практиктер- ді айтпағанның өзінде, көбінесе басқа практиктердің бәрі де қанағаттанатын жауапты, атап айтқанда: «жұ- мысшыларға бару керек», деп қана жауап қайтаруға болмайды. Жумъісшыларта саяси білім беру үшін со- циал-демократтар халыцтьщ барлыц таптарының ара- сына баруы керек, оз армиясыныц отрядтарын жан- жаутың бәріне де жіберуі керек.
Біз мұндай өткір тұжырымды әдейі таңдап алып отырғанда, әдейі оңайлатып тік айтып отырғанда — әс- те жұртты таң қалдыру үшін айтып отырғамыз жоқ, «экономистер» жөнсіз елемей жүрген міндеттерді, со- циал-демократиялық саясат пен тред-юниондық саясат- тың арасындағы «экономистер» түсінгісі келмейтін айырманы оларға жақсылап «түсіндіру» үшін айтып отырмыз. Сондықтан біз оқушының қызбаланбай, бізді ақырына дейін мұңият тыңдауып сұраймыз.
88
В. И. ЛЕНИН
Социал-демократтардың соңғы жылдарда неғұрлым көбірек тараған үйірмесінің тппін алып, соның жұмы- сына назар салып қараңыздар. Бұл үйірме «жұмысшы- лармен байланыс» жасап, сопымеп қапағаттанып отырады; листоктар басып шығарып отырады, ол лис- токтарда фабрикалардағы озбырлықтар, үкіметтің капи- талистерге болыса беретін қылықтары, полицияның зор- лықтары қатты мінеліп отырады; жұмысшылармен бас қосқан жиналыстарда әдетте әңгіме осы тақырыптар- дың төңірегінде болады немесе сол тақырыптардың шеңберінен шыға қоймайды; революциялық қозғалыс- тың тарихы жөнінде, біздің үкіметтің ішкі және сырт- қы саясатыпыц мәселелері жөніпде, Россия меп Евро- папыц экоиомикалық эволюциясыпыц мәселелері жөніпде, қазіргі қоғамдағы түрлі таптардың жай-күйі, т. с. жөнінде оқылатын рефераттар мен өткізілетін әңгі- мелер өте сирек кездеседі, ал қоғамның басқа таптары- меп ұдайы байланыс жасап, ол байлаиьтсты ұлғайта беру туралы ешкім де ойламайды. Шындығыпа келгенде, мұн- дай үйірменің мүшелері көбійесе социалист — саяси көсемнеп гөрі тред-юнионның секретарына көбірек ұқ- сайтын адамдарды қайраткердің үлгісі деп біледі. Өйт- кені, мәселен, кез келген ағылшын тред-юнионының секретары жұмысшылардың экономикалық күрес жүргі- зуіне әрдайым жәрдемдесіті отырады, фабрика өміріндө кездесетіп қылықтарды әшкерелеу ісін үйымдастырып отырады, стачкалар жасау бостапдығыиа, күзетшілер қою (мына заводта стачка болып жатыр деп жұрт- тың бәріне, әрбір адамға хабар беріп отыру үіпін күзет- шілер қою) бостандығына ңысым жасайтын заңдар меп шаралардыц әділетсіз екепдігіп түсіпдіріп отырады, ха- лықтьтң буржуазиялық таптарынап шыққаи аралық с-удьяның әділетсіздігін, тағы сол сияқтыларды жүртқа түсіндіріп отырады. Қысқасы, тред-юнпонның әрбір сек- ретары «қожайындар мен үкіметке қарсы экоиомика- лық күрес» жүргізіп отырады жәпе осыядай күре-сті жүргізуге жәрдемдесіп отырады. Ал мунъщ элі социал- демократизм емес екепіп, социал-демократтьщ үлгі ете- тіні тред-юнионның секретары емес, халыц шешеиі еке- нін, халық шептені болғанда, қай жерде, халықтың
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
89
қандай тобы немесе . табьг.ясрнінде. озбырлық, езушілік жасалса да, осы озбырлық пең езушілік атаулының бар- лық көріністеріне жауап бере білетін, озбырлық пен езушіліктіц бұл көріністерінің бәрін полицияның зорлы- ғы мен капиталистік қанаудың біртүтас бейнесіне ай- налдырып қорыта білетін, озіиің социалистік сеиімі меи озіпіц демократиялық талаптарыи барлық журттыц ал- дына тарту үшін, пролетариаттыц азаттық күресінің бүкіл дүние жүзілік-тарихи маңызьш жұрттың бэріне және әрбір адамға түсіндіру үщін ұсақ-түйеқ нәрселер- дід бәрін де пайдалана білетін халық шешені екенін көп айтып жатпаса да болады. Мәселен, Роберт Найт (ағылшьш тред-юниопдарыньщ ец мықтыларының бірі, котел жасаушылар қоғамының белгілі секретары және көсемі) пен Вильгельм Либкнехт сияқты қайраткерлерді салыстырып қараңыздар да, Мартыновтың «Искрамен» екі арадағы алауыздықтарын баяндайтын қарама- қарсы пайымдауларын осыларға қолданып көріңіздер- ші. Сопда сіздер,— меп Мартыновтың мақаласып ауда- рыстыра бастадым,— одап мыпапы көресіздер: Р. Найт «бүқараиы болгілі бір иақты қимылдар жасауға» ана- ғүрлым кон «шақырып келді» (39), ал В. Либкнехт кө- біиесе «қазіргі құрылысты тұтас алып немесе оның же- ке көріністеріп алып, соны революциялық жолмен тү- сіндіріп» келді (38—39); Р. Иайт «иролетариаттьщ таяудағы қоятын талаптарып тұжырымдап берді және сол талаптарды жүзеге асыру құралдарын көрсетіп отырды» (41), ал В. Либкнехт мұны да істей отырып, «соиымеп қатар түрлі оппозициялық топтардың белссн- ді қызметіне басшылық етудеи» де, «олардың дұрыс қи- мыл программасын жасап беруден» * де бас тартпады (41); В. Либкнехт «біржақты» «әшкерелеушіліктермен» (40) анағұрлым көбірек шұғылданып жүргенде, Р. Найт нақ «экономикалық күрестің өзіне мүмкін қадерінше саяси сипат беруге» тырысты (42) және «үкі- меттің алдына қолға ұстарлық белгілі бір нәтижелер бе- ретін нақты талаптарды» өте жақсы «қоя» білді (43);
? Мәселен, француз-пруссак соғысы кезінде Либкнехт бүкгл демо- кратияныц қимыл программасын жасап берді,— ал Маркс пен Энгельс 1848 жылы мұиы онап да артық етіи жасап берген болатып.
90
В. И. ЛЕНИН
Р. Найт «күндөлікті қарапайым күрестің алға ұмтылған бет алысына» көбірек маңыз берді (61), ал В. Либкнехт «қорытылып жеткен, тамаша идеяларды насихаттауға» көбірек маңыз берді (61); В. Либкнехт өзінің басқарған газетінен наң «революциялық оппозицияның біздегі тәр- тіптерді әшкерелейтін, көбінесе халықтың әр алуан топ- тарының мүдделерімен соқтығысып отыратын саяси тәртіптерді әшкерелейтін органын» жасады (63), ал Р. Найт «пролетарлық күреспен біте қайнаған тығыз байланыс жасап, жұмысшылар ісі үшін қызмет етті» (63) — егерде «біте қайнаған тығыз байланыс» дегенді өзіміз жоғарыда Кричевский мен Мартыновты мысалга алып, зерттеп шыққан стихиялылықца табыну мағына- сыпда түсіиетін болсақ, осылай деуге болады — сөйтіп «өзінің ықпал орісін тарылтып жіберді», әрине, Марты- нов сияңты, ол да «осы тарылтуы арқылы ықпалдың өзін күшейттім» (63) деп біледі. Қысқасы, бұл арада сіздер мынаны көресіздер: Мартынов de facto социал-де- мократияны тред-юнионизмнің дәрежесіне дейін төмен- детіп жіберіп отыр, ол, әриие, мұны социал-демократия- ға жақсылық тілемегендіктен істемесе де, Плехановты түсініп алудың орнына Плехановтың пікірін тереңдету- ге аздап асығыңқырағандықтан істеп отыр.
Енді баяндап келе жатқап әңгімемізге оралайық. Жо- ғарыда біз социал-демократ пролетариаттың саяси са- насын барлық жағынан жетілдіру қажеттігін тек сөз жүзінде ғана қолдап қоймайтын болса, онда ол «халық- тың барлық таптарының арасына баруы» керек дедік. Бұдан: мұны қалай істеу керек? мұны істеу үшін бізде күш бар ма? барлық басқа таптардың арасында осын- дай жұмыс жүргізуге жағдай бар ма? бұлай ету таптық көзқарастан шегінгендік болмай ма немесе шегінуге апарып соқпай ма? деген сұрақтар туады. Енді осы сұ- рақтарға тоқталып өтейік.
«Халықтың барлық таптарының арасына барғанда» біз әрі теоретик болып, әрі насихатшы болып, әрі үгіт- ші болып, әрі ұйымдастырушы болып баруымыз керек. Социал-демократтардың теориялық жұмысы жекелеген таптардьщ әлеуметтік және саяси жағдайының барлың озгешеліктеріи зерттеп білуге арналуы тиіс екендігіне
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
91
ешкім де күмәнданбайды. Бірақ бұл жөнінде жұмыс өте-мөте аз істеліп отыр, фабрика тұрмысының өзгеше- ліктерін зерттеуге арналған жұмыспен салыстырғанда тіптен аз істеліп отыр. Комитеттер меи үйірмелерде Tin- Ti қайдағы бір темір жасайтын өидіріспен әдейілеп та- нысумен шұғылданып жүрген адамдарды да кездестіре- сіздер,— бірақ ұйым мүшелерінің (түрлі себептерге байланысты практикалық жұмыстан екінің бірінде амал- сыз қол үзіп кететіндердің) саяси және қоғамдық омі- ріміздің қайсыбір көкейтесті мәселесі жөнінде, халың- тың басқа топтарының арасында социал-демократиялық жұмыс жүргізуге себеп боларлық мәселе жөнінде әдө- йілеп материалдар жинап жүргепдігінің ешбір мысалын таба алмайсыз деуге болады. Жұмысшы қозғалысыпыц қазіргі басшыларының көпшілігінің дайыидықтары аз дегенде, бұл жөніндегі дайындық жұмысы туралы да айтпай кетугө болмайды, өйткені мұның өзі де «проле- тарлық күреспен біте қайнаған тығыз байланыс жасау- ды» «экономистерше» түсінуге байланысты нәрсе. Бірақ басты мәселе, әрине,— халықтың барлық топтарыпыц арасында насихат пен угіт жұмысып жүргізу. Батыс Европа социал-демократының бұл міидетті орыпда- уына мына жағдайлар жеңілдік келтіреді: онда қала- ған әрбір адам қатыса алатын халық жиналыстары мен жиындары бар, парламент бар, мұнда социал-демократ барлъщ таптардан сайланған депутаттар алдында сой- лей алады. Бізде парламент те, жиын бостаидығы да жоқ,— бірақ солай бола тұрса да біз социал-демократтыц сөзін тыңдағысы келөтін жұмысшылармен жиналыс- тар өткізе аламыз. Біз сондай-ақ демократты тыңдағы- сы келетін халық ішіндегі қандай да болсын барлык, таптардың өкілдерімен де жиналыстар өткізе аламыз. Өйткені «коммунистердің революциялық қозғалыс атаулының бәріи де қолдайтындығын»61, сондықтан өзі- міздің социалистік көзқарасымызды ешбір жасырмас- тан, жалпы демократиялыу міндеттерді букіл халыц ал- дында баяндауға және оларды баса корсетуге міндетті екендігімізді іс жүзінде ұмытқан адам социал-демократ емес. Кез келген жалпы демократиялық мәселені көте- руде, өршітуде жәпе опы шешуде журттъщ бэрініц ал-
92
В. II. ЛЕНИН
дъшда болу озінің міндеті екеніи іс жүзінде. ұмытқан адам социал-демократ емес.
«Мүны жұрттың бәрі де түгел мақұлдайды!» — ден шыдамсыз оқушы біздің сөзімізді бөлер де — одақтьің соцғы съезінде қабылдапып, «Рабочее Делопыц» редак- циясыпа арпалғап жаца пұсқауыпда тура былай айтыл- ғаи дср: «Не тікелей айрықша таи ретіиде, пе бостаи- дыу уіиін курестегі барлыц революцияиьъіл куштердіц авангарды ретінде пролетариатқа қатысы бар қоғам- дың, саяси өмірдегі оқиғалар меи көріністердің бәрі де саяси үгіт иеп насихат жүргізуге себешпі болуға тиіс» («Екі съезд», 17-бет, курсив біздікі). Иә, бұл оте дұрыс, оте жақсьі айтылған создер, соидықтан «Рабочее Дело» бұл создерді тусіиген болса жәпс бул сөздермен цабат оған цайшъі келетін сөз айтпаса, біз бұғаи әбдеы риза болар едік. Өздеріи «аваягардпыз», алдыцғы қатарлы отрядііыз деп атау аз ғой,— соиымен қатар озіміздің ал- да келе жатқапдығымызды басқа отрядтардыц бэрі де көріп, мойындауға мәжбүр болатындай етіп қимьтл да жасауымыз керек. Сопдықтан біз оқушыдан: басқа «от- рядтардыц» өкілдері біздің «авангардпыз» деген созі- мізге сене қоярлықтай сондай ақымақ болғаны ма? деп сүрар едік. Тек мынадай бір коріністі коз алдыңызға дәл елестетіп коріңізші. Орыстьщ білімді радикалдары- ньщ иемосе либсрал копстнтуцияшылдарыныц «отря- дына» бір социал-демократ келін: біз авапгардпыз; «еп- дігі жерде біздің алдымызда тұрғаи міндет — экоиоми- калық күрестің озіне мүмкін қадерінше саяси сипат беру», десін. Аздап болса да ақылы бар радикал нөмесо конституцияшыл (ал орыс радикалдары мен конститу- цияшылдарының ішінде ақылды адамдар көп) мұндай сөзді естігеннен кейін мырс етія бір күліп, былай дер еді (әрипе, мұны ішінен айтар еді, өйткеиі ол кобінесе тәжірибелі дипломат болып келеді): «мыиауың «аван- гард» болғанымеп аңқауырақ екен! Жұмысшылардың экономикалық күресінің өзіне саяси сипат беру•— біздің міндетіміз ғой, буржуазиялық демократияныц алдыңғы қатарлы өкілдерінің міндеті ғой, бұл тіпті соны да тү- сіпбейді екен. Бүкіл батыс европалық буржуа сияқты, біздің де жұмысшыларды саясатқа тартқымыз келеді
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
93
ғой, бірац социал-демократиялыц саясатца емес, тек тред-юниондыц саясатца тартқымыз келеді. Жұмысшы табының тред-юниондық саясаты — жұмысшы табыныц нақ буржуазиялыц саясаты. Ал мынау «авангардтың» жұмысшы табының міндётін тұжырымдауы — нағыз тред-юниондық саясаттың тұжырымы! Соидықтап олар өздеріп социал-демократтармыз деп тілегепіпше атай берсін. Шыпында, ат қойып, айдар таққапы үшін ашу- ланатын мен бала емеспін ғой! Жұрт осы зиянды орто- докс догматиктерге еріп кетпесе болғаны, кімде-кім со- циал-демократияны озі байқамай тред-юниондық арнаға қарай сүйреп отырса, «сын еркіндігін» соларға берсін!»
Егер бұл конституцияшыл: социал-демократияның аваигардтығы туралы сөз қылып жүргеп социал-демок- раттардыц біздіц қозғалысымызда стихиялылық толық үстем болып тұрған қазіргі кезде «стихиялық элементті кемітуден» бәрінен де қатты қорқатындығып, «қорыты- лып жеткен, тамаша идеяларды насихаттаудан гөрі күиделікті қарапайым күрестің алға ұмтылған бет алы- сының маңызын кемітуден» қатты қорңатындығып, т. с. білсе, біздің копституцияшылдың мырс еткен күлкісі сақ-сақ күлкіге айиалар еді! Сапалылық стихиялылық- таи озып кетпегей еді деп қорқатыщ басқаша ойлайтьш адамдарды да түгел мойындататып батыл «жоспар» үсынудан қорқатын отрядтыц — «алдыцғы қатарлы» от- ряд болғапы ғой! Сірә, олар авапгард дегсп созді арь- ергард дегсн созбен шатастырып отырғап жоқ па екеп?
Шынында да, Мартыновтың мына төмеидегі сөздеріп ойлап қараңызшы. Ол 40-беттө былай дейді: «Искра- ның» әшкерелеу тактикасында сьщаржақтылық бар, «біз үкіметті құлату үшіп қогамдық жігерді жеткілікті белсенді түрде дамыта алмай түргапда, үкімсткс қаттша- ма сенімсіздік жәие опшенділік туғызсақ та ойлағаи мақсатымызға жете алмаймыз». Мұпыц өзі, жақиіа- ға алып айтқанда, өз белсенділігіп төмсндетуге тырыса отырып, бұқараның белсенділігін көтерудіц қамын же- геидік қой, мұньгсы бізгө көптеп мәлім. Бірақ қазір әң- гіме мұнда емес. Демек, Мартынов бұл арада револю- циялыц жігер («үкіметті құлататын» жігер) туралы сөз қылып отыр. Ал сонда ол ңапдай қорытындыга ксліп
94
В. И. ЛЕНИН
отыр? Жай уақытта әр түрлі қоғамдық топтар сөзсіз бет-бетімен жүре беретін болғандықтан, «міне сондық- тан, біздер, социал-демократтар, әр түрлі оппозициялық топтардың белсенді жұмысына бір мезгілде басшылық етіп отыра алмаймыз, олар үшін дұрыс қимыл програм- масын жасап беріп отыра алмаймыз, өз мүдделері үшін күнбе-күн қандай әдістер қолданып күресу керек еке- нін біз оларға көрсетіп отыра алмаймыз, бұл айқын... Өздерін біздегі саяси тәртіппен бетпе-бет түйістіретін, өздерінің таяудағы мүдделері үшін жүргізетін белсенді күресі жөнінде либералдық топтардың өздері-ақ ойлас- тырады» (41). Сонымен, Мартынов революциялық жі- гер туралы, самодержавиені құлату жолындағы белсен- ді күрес туралы айта бастап, іле-шала кәсіптік жігерге, таяудағы мүдделер жолындағы белсенді күреске ауып кетті! Өздерінің «таяудағы мүдделері» үшін студенттер- дің, либералдардың, т. с. жүргізетін күресін басқарып отыра алмайтьшдығымыз озінен-озі түсінікті, бірақ әң- гіме бұл жөнінде болған жоқ еді ғой, құрметті «эконо- мист»-ау! Әңгіме қоғамның әр түрлі топтарыныц самодержавиені құлатуға қатысуының мүмкіндігі мев қажеттігі туралы болған болатын, ал «әр түрлі оппози- циялық топтардың» бул «белсенді жұмысыиа» біздің басшылық ете алатындығымыз өз алдына, сонымен қа- тар — егерде «авангард» болғымыз келсе — оғаи сөзсіз басшылық етуге міидеттіміз. Біздің студепттердің, біз- дің либералдардың, т. с. «біздегі саяси тәртіппен бетпе- бет түйісуі» үшін олардыц өздері ғана қам жасап қой- майды,— бұл жонінде ең алдымеп жәпе бәрінен көбірек полицияның өзі-ақ, самодержавие үкіметі чиновникте- рінің өздері-ақ қам жасап бағады. Ал «біз» алдыңғы қатарлы демократ болғымыз келсе, тек университеттік немесе тек земстволық, т. с. тәртіптерге ғана наразы адамдарды бүкіл саяси тәртіптің жарамсыздығы туралы ойға тусіру үшіп қам жасауымыз керек. Партиямызға және оның саяси күресіие оппозициялык, топ атаулы- ның бәрі де оздерініц қолынан келген көмегін көрсетуі үшін және шынымен көрсете бастауы үшін біздің пар- тияның басшылығымен жүргізілетіп жан-жақты саяси күресті ұйымдастыру міпдетін біз оз қолымызға алуы-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
95
мыз керек. Біз практик социал-демократтардан осы жан-жақты күрестің барлық түрлеріне басшылық ете алатын, ашынған студенттерге де, наразы болып жүр- ген земствошыларға да, ыза кернеген сектанттарға да, жәбірленгеп халық мұғалімдеріне де, тағы басқа сон- дайлардың бәріне де керек кезінде олардың «дұрыс қи- мыл программасын жасап бере алатын» саяси көсемдер дайындап шығаруымыз керек. Сондықтан Мартыновтың «бұлар жөнінде біз тәртіптерді әшкерелеушінің унам- сыз ролін гана атқара аламыз... Біз бұлардың түрлі үкі- мет комиссияларынан күтетін үмітін гана үздіре аламыз» (курсив біздікі) деген сөздері мулде дурыс емес. Мартынов бұл сөзімен революциялық «авангард- тың» шын ролі жөніндегі мәселеге келгенде озінің тук тусінбейтіндігін көрсетеді. Сондықтан оқушы мұпы зе- йін қойып аңдаса, Мартыновтың мына төмендегі қоры- тыиды сөздерінің де шын матынасы оған түсінікті бо- лады: ««Искра» — революциялық оппозицияның біздегі тәртіптерді, көбінесе саяси тәртіптерді әшкерелейтіи органы, өйткені саяси тәртіптер халықтың әр алуан топтарының мүдделерімеп соқтығысып отырады. Ал біз болсақ, пролетарлық күреспен біте қайнаған тығыз бай- ланыс жасап, жұмысшылар ісі үшіи қызмет етіп жүрміз және қызмет етпекшіміз. Өзіміздің ықпал өрісімізді та- рылту арқылы біз сол ықпалдың өзін қиындатып отыр- мыз» (63). Бұл қорытындының шыи мағыпасы мына- дай: «Искра» жұмысшы табының тред-юниоидық саяса- тын (түсінбегендіктен, дайыпдығыпың кемдігінев
немесе сеніп қалғапдығыиан бізде практиктердің тред- юііиопдық саясаттап аса алмай жүргепі сирек емес) со- циал-демократиялық саясаттың дәрежесіне көтергісі ке- леді. Ал «Рабочее Дело» социал-демократиялық сая- сатты тред-юниондық саясаттың дәрежесіпе түсіре томендеткісі яеледі. Ал оиымеи қоймай, «Рабочес Дело» мүны «жалпы іске үйлесетін позицнялар» (63) деп жұрттың бәрін сендірмек болады. Қайраіі, sancta simpli- citas! *
* — Қайран, қасиетті аңқаулық-ай! Ред.
96
В. И. ЛЕНІІН
Ілгері барайық. Бізде өзіміздің насихатымыз бен үгі- тімізді халықтың барлъщ таптарының арасында жүргі- зерліктей күш бар ма? Әриие, бар. Екінің бірінде мұны жоққа шығаруға бейім тұратын біздің «экоиомистер» қозғалысымыздың 1894 жылдан (шамамен айтқанда) 1901 жылға дейіп орасан зор қадам жасағаныи естері- нен шығарып жүр. Нағыз «артта жүрушілер» болған- дықтан бұлар көбінесе қозғалыстыц әлдеқашан өтіп кеткен бастапқы дәуірін біледі де, содан жазбайды. Ол кезде біздің күшіміз шынында да өте аз еді, ол кезде бүтіндей жұмысшылардыц арасына барып қызмет етугө бел байлауымыз да, бұл қызметтен ауытқушылықтың қапдайын болса да қатты жазғыруымыз да табиғи жәие заңды нәрсе еді, ол кездегі алда тұрғап бір міпдет — жұмысшы табының арасында бекіпіп алу еді. Ал қазір қозғалысқа орасап көп күш тартылып отыр, оқығап таптардың жас ұрпақтарының таңдаулы өкілдерінің бә- рі де бізгө келіп жатыр, қозғалысқа қатысып жүрген немесе енді қатысқысы келетіп адамдар, социал-демо- кратияға іш тартып жүрген адамдар бүкіл провинция- ның барлық жерлерінде де күтуге мәжбүр болып отыр (ал 1894 жылы орыс социал-демократтарын саусақпен сапап шығуға болатьш еді). Ңозғалысымыздыц саяси жәпе ұйымдық негізгі кемшіліктерінің бірі — біз осы күштердіц барлығын түгел пайдалапа білмей отырмыз, бұлардың бәріне лайықты жұмыс тапсыра алмай отыр- мыз (бұл жөнінде келесі тарауда толығырақ айтпақ- пыз). Бұл күштердің орасан көпшілігінің «жұмысшы- лар арасына баруға» мүлде мүмкіпдігі болмай отыр, сондықтан күштерді өзіміздің пегізгі жұмысымыздан басқа жаққа аударып жіберу қаупі жонінде сөз де бо- луы мүмкін емес. Ал жүмысшыларға нагыз шып, әр та- рапты, нақты саяс-п білім беру үшін барлық жерде де, барлық қоғамдық топтардың арасыпда да, біздің мелМ- лекет механизмінің ішкі тетіктерін білуге мүмкіндік беретін орындардың бәрінде де «оз адамдарымыз», со- циал-демократтар болуы керек. Мұндай адамдар тек па- сихаг пен үгіт жүмысы үшін ғана емес, сонымен қатар әсіресе ұйымдастыру жұмысы үшін де қажет.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
97
Халыңтың барлық таптарының арасында қызмет іс- теуге жағдай бар ма? Жағдайдың бар екендігін көрмей отырған адам өзінің саналылығы жағынан тағы да бұ- қараның стихиялық өрлеуінен кейін қалып қояды. Жұ- мысшы қозғалысы біреулер тарапынан наразылық, екіпші біреулер тарапыпап оппозицияпы қолдауға үміт туғызды, ушінші біреулер тарапыпан самодержавиеніц тұра беруі мүмкін емес, ол құламай қоймайды деген се- нім туғызды және туғыза да бермек. Егерде біз наразы- лықтың қандай да болсын барлық түрлерін пайдалану- ды, тіпті бастама түріндегі болса да қарсылықтың үсақ түйіршіктерініц бәрін де жипастырып, қорытын- дылауды озіміздің міндетіміз дсп білмесек, біз онда тек соз жүзіпде ғапа «саясатшылар», соз жүзінде ғапа со- циал-демократтар болар едік (омірде мұидай жағдайлар оте-моте жиі болыіі отырады). Еңбекші шаруалардың, майдагерлердіц, ұсақ қолөнершілердің, т. с. толып жат- ңан миллиондағаи бұқарасы азды-көпті ебі бар социал- демократтың уағызын әрдайым зор ынтамен тыңдаған болар еді, ал бұл арада біз мұны сөз қылып та отырға- пымыз жоқ. Халық ішіпде правосыздық пен озбырлық- қа паразы адамдары, топтары меп үйірмелері болма- ған, сол себептеп жұрттың нағыз көкейтесті жалпы демократиялық мүқтаждарын айтып беруші социал-де- мократтыц уағызын түсіпбейтін тым болмаса бір тап бар деп айтуға бола ма? Ал кімде-кім социал-демократтың халықтың барлыц таптары мен топтарының арасында жүргізетін бұл саяси үгітін нақты білгісі келсе, біз ол адамға бұл үгіттің басты құралы, сөздің кең мағыпа- сьшда айтқанда, саяси эшкерелеушілік деп көрсетеміз (бірақ, әлбетте, бұл оның бірден-бір ғана құралы емес).
«Біз,— деп мен өзімиің «Неден бастау керек?» («Иск- ра» № 4, май, 1901 ж.) дегеп мақаламда жазған бола- тыимын, ол мақала туралы біз төменде толығырақ әңгі- мелейміз,— халықтың азды-көпті топтарының бәрін саяси тәртіптерді әшкерелеуге ынталандыруымыз керек. Ңазіргі уақытта саяси әшкерелеу үнінің тым бә- сец, сирек және жасқана шығуынан абыржымаған жөп. Нүған полицпялық зорлық-зомбылыққа жаппай мойын- сүіту мүлдем себеп болып отырған жоқ. Мұньщ себебі—
98
В. И. ЛЕІІИН
әшкерелей алатын, әшкерелеуге дайын тұрған адамдар- дың шығып сөйлейтін трибунасы жоқ,— шешендерді қүмарта тыңдап, дем беріп отыратын аудитория жоқ,— ол адамдар «құдіретті» орыс үкіметінің үстінен шағым етуге болатын күштерді халық ішінде еш жерден көре алмай жүр... Патша үкіметін бүкіл халық болып әшкерелеу үшін трибупа күру қазір біздің қолымыздан келеді және біз оны құруға міидеттіміз де;— социал-де- мократиялық газет осындай трубииа болуға тиіс»*.
Саяси тәртіптерді әшкерелеу үшін нақ осындай тама- ша аудитория болатын — жұмысшы табы; әр тарапты, нақты саяси білім ең алдымен жәпе бәрінен де көбірек осы жұмысшы табына керек; белсенді күрес тіпті ешбір «қолға ұстарлық иәтиже» бермесе дө бұл білімді белсеп- ді күреске айиалдыру бәріпен кобірек осы жұмысшы табының қолыиап келеді. Ал букіл халыц болып әшке- релеу үшін тек жалпы орыс-тық газет қана трибуна бо- ла алады. «Саяси орган болмайынша, қазіргі Европада саяси қозғалыс деп атауға тұратын қозғалыс та болуы мүмкін емес», ал бұл жөнінде Россия да, күмән жоң, қазіргі Европаның ңатарына қосылады. Бізде баспасөз әлдеқашан-ақ күш болып алды,— олай болмаған болса, үкімет ол баспасөзді сатып алуға, әр түрлі Катковтар меп Мещерскийлерді қаражаттандыруға он мыңдаған сом ақша жұмсамас еді. Құпия баспасоз цензураиың құлпын бұзып, жария органдар мен коисерваторлық ор- гандарды өздері туралы ашық сөйлеуге мәжбур еткені самодержавиелік Россияда жаңалық емес. 70-жылдарда да, тіпті 50-жылдарда да солай болған. Ал қазір қүпия баспасөзді оқуға әзір және «Искраға» (№ 7) хат62 жаз- ған бір жұмысшының сөзімен айтқанда, сол құпия бас- пасөзден «қалай тіршілік етіп, қалай өлуді» үйренуге әзір халық топтары бұрынғыдан әлденеше есе артты, әлденеше есе өсті. Экономикалық әшкерелеу — фабри- кантқа қарсы қандай соғыс жариялағандық болса, са- яси әшкерелеу укіметке қарсы дәл сондай соғыс жария- лағандық болады. Бұл әшкерелеу науқаны неғұрлым кең және неғұрлым батыл болса, соғысты бастау ушін
Қараңыз: Шыгармалар толық жинагы, 5-том, 10—11-беттер. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
99
соғыс жариялаған қоғамдық тап неғұрлым көп және не- ғұрлым батыл болса, бұл сияқты соғыс жариялаудың жұрттың мінез-құлқына әсер ететін маңызы да соғұр- лым зор болады. Сондықтан қазір саяси тәртіптерді әш- керелеу дегенпің өзі бізге жау құрылысты ірітетін қуат- ты құралдардың, жаудың кездейсоқ немесе уақытша одақтастарын одан бөліп жіберетін құралдардың, само- державиелік өкіметке ұдайы қатысьш жүргепдердің арасында бір-біріне деген өшпенділік пен сенімсіздік туғызатын құралдардың бірі болып табылады.
Біздің заманымызда нағыз букіл халыц болып әшке- релеуді уйымдастыратын партия ғана революциялық күштердің авангарды бола алады. Ал «бүкіл халық» де- ген бұл сөздердің оте зор мазмүны бар. Жұмысшы емес таптан шыңқаи әшкерелеушілердің орасап көпшілігі (ал авапгард болу үшін нақ сол басқа таптарды тарта білу керек) — байсалды саясатшылар, сабырлы іскер адамдар. Олар «құдіретті» орыс үкіметіпің үстінен «ша- ғым етудің» қауіптілігі былай тұрсын, тіпті ұсақ чинов- ииктердің үстіиен «шағым етудің» өзі де қауіпсіз емес екепдігіп оте жақсы біледі. Сопдықтан олар өздерінің шағымыиыц шын мәнісінде ықпал етуге жарайтынды- ғына, біздің саяси куіи екендігімізге көздері жеткенде ғана бізге шағымын айтып келстіп болады. Басқа адам- дардың алдыида осындай күш болып көріиу үшін өзі- міздіц сапалылығымызды, инициативамызды және жі- герімізді көтеру жөнінде қажымай-талмай көп еңбек етуіміз керек; бұл үшін арьергардтың теориясы мен практикасына «авангард» деген айдар тағу жеткіліксіз болады.
«Пролетарлық күреспен біте қайнаған тығыз байла- нысқа» жаны қалмай, елти құлайтын адам бізден: ал егер біз үкіметті нағыз бүкіл халықтың әшкерелеуін үйымдастыруды өз қолымызға алуға тиісті болсақ, онда біздің қозғалысымыздың таптық сипаты қандай бола- ды?— деп сұрар және қазірдің өзінде-ақ сүрап отыр.— Иә, оның таптық сипаты, атап айтқанда, мынадай бо- лады: бүкіл халықтың осы әшкерелеу ісін ұйымдасты- рушы біз, социал-демократтар, боламыз;—үгіт арқылы котерілген мәселелердің бәрі де марксизмді не әдейі, пе
100
В. И. ЛЕНІІН
білместіктен бұрмалаушылыққа ешбір кеңшілік беріл- местен бұлтарыссыз социал-демократияльщ рухта тү- сіндіріліи отырады;— жан-жақты саяси үгітті партия жүргізетін болады; бұл партия бүкіл халық атынан үкі- метке тегеуріп жасау ісін де, пролетариаттың саяси дербестігін сақтай отырып, оғап революциялық тәрбие беру ісіи де, жұмысшы табыпыц экономикалық күресідо басшылық ету ісін де ажырамастай біртұтас етіп бірік- тіреді, жұмысшы табыңың қанаушыларға қарсы сти- хиялық қақтығыстарып пайдаланып отырады. Бұл қақ- тығыстар пролетариаттың үсті-үстіне жаңа топтарыи көтеріп, оларды біздің жағымызға шығарып отырады!
Ал «экономизмге» тән ерекше белгілердің бірі — оның нақ осы байлапысты түсінбейтіндігі, ол ол ма: пролетариаттың ең көкейтесті тілектері (саяси үгіт ар- қылы, саяси әшкерелеу арқылы жүргізілетін жан-жақ- ты саяси тәрбие) мен жалны демократиялық қозғалыс тілектерінің осылай сай келетіиін түсінбейтіндігі. Тү- сінбеушілік тек «мартыновтық» создердеп ғапа емес, со- ыымен қатар мағынасы жағынаи сол создерге ұқсас бей- не бір таптық көзқарасты дәлел етуден де коріиіп отыр. Мәселен, «экономистік» хаттыц авторлары «Искраның» 12-номеріпде* бұл жөнінде былай деген: ««Искраның» бәз-баяғы пегізгі кемшілігі (идеологияны асыра баға- лайтындығы) социал-демократияның ор түрлі қоғамдық таптар меи бағыттарға кезқарасы жоніндегі мәселеде «Искраның» дәйексіздік көрсетуіне себеп болып отыр. Абсолютизмге қарсы дереу күреске шығу міндетін тео- риялық есеппен шеше салып...» («партиямеп бірге осе- тін партиялық міндеттердің өсуі...» арқылы шешпей) «және, шамасы, істің жайы қазіргідей болып отырғанда жұмысшылар үшін бұл міндеттің барыпша ауыр екен- дігін сезіп»... (бұл міндет жас балалардың қамын жеп жүрген «экономистік» интеллигенттерден гөрі жұмыс- * «Экономистерге» өте-мөте тән бүл хатқа біздің мейлінше толық жауап беруімізге «Искрада» орынның жеткіліксіздігі мүмкіндік бер- меді. Бүл хаттың жарық көргеніне біз өте қуандық, ойткені «Искра- да» таптық көзқарастан таюпіылық бар екен деген лақап бізге тігггі жан-жақтан әлдеңаіиан-ақ жеткен болатын, сондықтан біз мүндай алыпқаіпты айыптауға жауап беру үшін тек қолайлы кезді пемесе он- дай айыптаудың жазылып шығуын күткен едік. Ал біз шабуылға жауап бергенде ңорғану арқылы жауап бермей, қайта шабуылға ңар- сы шабуыл жасау арқылы жауап беруге әдеттенгенбіз.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
101
шыларға жеңілірек көріиетіндігін тек сезіп қапа емес, оны жақсы біліп деңіз, өйткені, әйгілі Мартыновтың сө- зімен айтқанда, жұмысшылар тіпті «ешбір қолға ұстар- лық нәтижелер» бермейтін талаптар үшін де тартысуға дайын)... «бірақ бұл күрес үшіп жұмысшылардың тағы да күш жинай түсуін күтуге шыдамай, «Искра» өзіне либералдар мен интеллигенцияның арасынан одақтас- тар іздей бастады...».
Иә, солай, біздің «экономистер» өздерінің артта қал- ғандығын жүмысшыларға жабуын қашан қоятындығын, өздерінің жігерінің жеткіліксіздігін бейне жұмысшы- лардың күшінің жеткіліксіздігінен деп ақтауын қашан қоятындығын «күте-күте», мұнысын ңояды деп «келіс- тірушілер» атаулыпың бәрі де бізге коптеи уәде еткеп осы жақсы замапды «күте-күте» біз расында да әбден бар «шыдамымыздан» айрылдық. Біз өзіміздіц «эконо- мистерден»: «бұл күрес үшін жұмысшылардың күшжи- пауы» қапдай болу керек? деп сұрап көрейік. Күіті жинағапда жұмысшыларға саяси тәрбие беру арқылы, біздің жексұрын самодержавиеніц барлыу, жақтарын жұмысшылардың алдыпда әшкерелеу арқылы жипауға болатындығы айқып емес пс? Бізге ддл осы жумыс уіиін, земствошыларға, мұғалімдерге, статистиктерге, студент- терге, т. с. саяси шабуыл жасаушылықты бізбен бірге әшкерелеуге дайын тұрғап «либералдар мен иптелли- гсицияның арасыпап одақтастар» табу керек скеидігі айқын емес пе? Осы бір таңқаларлық «айлалы мехапи- каны» түсіну шынында соншалық қиыи болғаны ма? «Орыс социал-демократтарының пролетариат емес тап- тардың арасынан оздеріне жақтаушылар табу, тікелей псмесе жапама одақтастар табу міндеті бәріпеп бүрып жәпе көбінесе пролетариаттың өз ішінде жүргізілетіп пасихат жұмысыпыц сипатьша қарай шешілоді»63 деп, сіздерге П. Б. Аксельрод 1897 жылдан бері-ақ айтып кгле жатқан жоқ па? Ал Мартыновтар мен басқа «эко- помистер» соыда да болса істің жайыи осы күнге дейін былай түсініп келеді: жұмысшылар эуелі «ңожайыидар моіг үкіметке қарсы экономикалық күрес жүргізу арқы- .'іі>г» өздеріне күш жпнап алуға тиіс (тред-юниондық саясат үптін), сонан кейін ғана.— птамасы, тред-юнион-
102
В. И. ЛЕНИН
дық «белсенділікті жетілдіруден» социал-демократия- лық белсенділікке «көшуге» тиіс!
«... «Искра» өзінің ізденулерінде,— дейді мұнан соң «экономистер»,— тап қайшылықтарын көмескілендіріп және жұрттың үкіметке наразылығының себептері мен мөлшері «одақтастар» арасында тіптен әр қилы бола тұрса да, жұрттың үкіметке наразылығының ортақты- ғын алдыңғы қатарға қойып, екінің бірінде таптық көз- қарастан тайып кетіп отырады. Мәселен, «Искраның» земствоға көзқарасы осындай»... «Искра» «үкіметтің берген садақаларына қанағаттанбай жүрген дворяндар- ға жұмысшы табы көмектеседі деп уәде береді»-міс, «сөйте түрып халықтың бұл топтарының арасындағы таптық араздық туралы жұмған аузын ашпайды»-мыс. Егерде оқушы «Самодержавие және земство» («Искра- ның» 2 және 4-номерлері)64 деген мақалаларды алып қараса,— хат авторларының айтып отырғаны, сірә, осы мақалалар болу керек,— сонда ол бұл мақалалардың* «сословиелік-бюрократиялық земствоның жұмсақ үгіті- не», «тіпті дәулетті таптардың өз бетімеп әрекет істеуі- не» укіметтің қалай қарайтындығына арналып жазыл- ғандығын көреді. Бұл мақалада: үкіметтің земствоға қарсы күресіне жұмысшылардың немқұрайды қарауына болмайды, революциялық социал-демократия бар қабі- летімен үкіметке құлшына қарсы шығып отырғанда, земствошылар да жұмсақ сөздерін тастап, қатты, өткір сөздер айтатын болсын делінген. Хаттың авторларына мұның қай жері ұнамайды екен? — онысы белгісіз. Олар, әлде, жұмысшылар .«дәулетті таптар» және «сос- ловиелік-бюрократиялық земство» деген сөздерге «тү- сінбейді» ғой деп ойлай ма екен?— әлде земствошылар- ды жұмсақ сөздерден қатты сөздерге көшуге итермелеу «идеологияны асыра бағалағандық» болады деп ойлай ма екеп? Олар, әлде, жұмысшылар абсолютизмнің зем- ствоға да қалай қарайтындығын білмесе, абсолютизхМ- мен күресу үшін жұмыешылар «өздеріне күш жинап» ала алады деп біле ме екен? Мұның бәрі тағы да белгі- * Ал бұл мақалалардың аралығында («Искра» № 3) біздің деревня- дағы таптық антагонизмдер туралы арнаулы мақала басылған. (Ңара- ңыз: ІІІығармалар толық жинағы, 4-том, 461—470-беттер. Ред.)
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
103
сіз болып қалып отыр. Бұл арада бір-ақ нәрсе айқын: әлгі хаттың авторлары социал-демократияның саяси міндеттерін өте бұлдыр түсінеді. Олардың бұл нікірі ««Искраның» студенттер қозғалысына да көзқарасы» (яғни «таптар антагонизмін комескілендіретін» тәріз- ді көзқарасы) «нақ осындай» деген сөздерінен онан бе- тер айқын көрінеді. Зорлықтың, бассыздықтың жәие жүгенсіздіктің нағыз ұясы студенттер емес, орыс үкі- меті деп жұрт алдында жариялауға жұмысшыларды шақырудың («Искра» № 2*) орнына біз, шамасы, «Ра- бочая Мысльдің» рухындағы пікірлерді басып шығару- ға тиісті екенбіз ғой! Ал мұндай пікірді социал-демо- краттар 1901 жылдың күзінде, февраль және март оқи- ғаларыпан кейін, студенттер арасындағы жаңадан орлеу қарсаңында айтып отыр, бұл орлеу самодержавиеге жа- салған наразылыңтың «стихиялылығы» социал-демок- ратияның қозғалысқа саналы басшылық етуінен бұл жөнінде де озыіг кеткендігін көрсетіп отыр. Полиция мен казактардан таяқ жеп жатңан студенттерге болыс- қысы келгеті жүмысшылардың стихиялық талабы со- циал-демократия ұйымыиың саналы қызметінен озыл кетіп отыр!
«Оның бер жағында,— дейді бұдан соң хаттың автор- лары,— «Искра» басқа мақалаларында мәмлеге келудің ңапдайын болса да қатты айыптап, мәселен, гедшілдер- діц өрескел мінез-құлықтарына ара түсіп отыр». Осы күпгі социал-демократтардың арасындағы алауыздық- тар жайында әдетте сондай дандайсып, ұшқалақтық жасап: бұл алауыздықтар оншама мәнді нәрсе емес, жік- ке болінуге тұрарлық нәрсе емес деп жүрген адамдарға біз бұл сөздеріңді жақсылап ойлап қараңдар деп кеңес береміз. Самодержавиенің нағыз әр түрлі таптарға дұш- паіг екенін апықтау жөнінде, халықтың нағыз әр түрлі т<>і ітарының самодержавиеге оппозицияда екендігімеп жүмысшыларды таныстыру жөнінде, біз әлі тым аз іс і< тедік деп жүрген адамдардың және бұл жөніндегі істі «мәмлеге келгендік» деп білетін, сірә, «қожайындар мен үкіметке қарсы экономикалық күрес жүргізу» теория- * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 422—427-беттер. Ред.
104
В. И. ЛЕІІИІІ
сымең мәмлеге келгендік деп білетін адамдардың бір ұйымда болып, жемісті жұмыс істеуі мүмкін бе?
Біз шаруалардың азат етілуінің қырық жылға тәлуы жөнінде соз қылғанда деревняға тап күресіп епгізу ца- жеттігі туралы (№ 3)* және Впттенщ құпня жазбасы жөпіиде соз қылғанда озіп-озі басқару меп самодержа- виенің ымырасыздығы жайыпда айттық (№ 4); біз жаца заң жөпіпде соз қылғанда жер иелеріпің крепост- никтігі меи оларға қызмет етіп отырғаи үкіметтің кре- постниктігіпе шабуыл жасадық (№ 8)** және земство- шылардың жалынышты өтініштер беруден күреске кө- шуін көтермелеп, земствоның астыртын жиналғаи съезін құттықтадық (№ 8)'*** ****,—біз саяси күрестіңқа- жеттігін түсіне бастаған және саяси күреске көше бас- таған студенттерді көтермеледік (№ 3) және сонымеы қатар студенттерді көше демонстрацияларына қатыс- пауға шақырып, «тек қана студенттер» қозғалысын жақтағандардың «дөрекі түсінбеушілігін» қатты сөктік (№ 3, Москва студенттері Атқару комитетінің 25 фев- ральдағы ү.пдеуі жөнінде);—біз «Россия»65 газетіндегі либерал зымияндардың «бос қиялдары» мен «алдамшы екіжүзділігін» әшкереледік (№ 5) және сонымеи қатар «тыныпі жүрген әдебиетшілерді, қарт профессорлар меп ғалымдарды, белгілі либерал земствошыларды азапта- ған» үкімет қапасының айуандығын айттық (№ 5: «По- лицейлердің әдебиетке шабуыл жасауы»)66; біз «жұ- мысшылардың тұрмысын жөндеу туралы мемлекет қамқоршылығы» программасының шын мәніи әшкере- ледік, «өзгерістің төменнен жасалуына кез болғаннап гөрі оның төмепнсн талап етілуіп болдырмау үшін өзге- рісті жоғарыдан жасап жіберген артық» дейтін «баға- лы мойындауды» құттықтадың (№ 6) *-***;— біз про- тестапт-статистиктерді көтермследік те (№ 7), ал пітрейкбрехерстатистиктерді соктік (№ 9)07. Кімде-кім бүл тактиканы пролетариаттың таптық санасын комес- кілегендік және либерализммен мәмлеге келгендік деи * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 461—470-бет- тер. Ред.
** Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 92—98-беттер. Ред.
*** Бұл да сонда, 9.0—100-беттер. Ред.
**** Бұл да сонда, 82, 83-беттер. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
105
тапса, ол адам мұнысымен «Credo» программасының шыи мәнін өзінің мүлде түсінбейтіндігін көрсетеді жә- пе ол адам бұл программадан қаишама бездім десе де, de facto нац сол программаны жургізеді! Өйткеиі ол мунысымен социал-демократияны «қожайындар мен үкіметке қарсы экономикалық күрес жүргізуге» қарай сүйрейді және «әрбір «либералдық» мәселеге белсене кірісу, бұл мәселеге өзініц, социал-демократиялық, коз- қарасын белғілеу міндетінен бас тартып, либерализмнің алдында тізе бугеді.
е) ТАҒЬІ ДА «ЖАЛАҚОРЛАР», ТАҒЫ ДА «МИСТИФИКАТОРЛАР»
Бұл сүйкімді создер «Рабочее Делоныкі» екені оқу- піыпыц есіпде болар; «Рабочее Дело» бұл сөздерді біз- діц оны «жұмыспіы қозғалысып буржуазиялық демо- кратияиың құралыпа айналдыру үшіп жанама жолмеп негіз әзірлейді» деп айыптауымызға қарсы жауап ре- тіиде қолданады. «Рабочее Дело» аңқаулығына басып, бүл айыптауды тек айтыс үстінде шығып коткен ащы сөз: әлгі мейірімсіз догматиктер бізге иешс түрлі ұнам- сыз сөздерді айтып қалмақ болған ғой деп ойлады, ал шынында буржуазиялық демократияның құралы болу- дан өткен ұнамсыз не болмақ? Міне, сөйтіп ірі әріптер- мен: «нағыз көрнеу жала» («Екі съезд», 30-бет), «мис- тификация» (31), «маскарад» (33) деген сияқты «жа- уап» басып шығарды. «Рабочее Дело» Юпитерге үқсап (бірақ оның Юпитерге уқсастығы да шамалы) ашула- ттады, ашуланғанда өз пікірі теріс болғандықтан ашула- ігып отыр, өзінің асығыс балағаттауы арқылы қарсы- ластарының ой-пікір желісін пайымдауға қабілетсіз екепдігін корсетіп отыр. Ал бұқаралық цозғалыстыц стихиялылығына табынушылықтьщ цаидайы болса да, социал-демократиялық саясатты тред-юниондың саясат- тьтц дәрежесіне түсіре төмендетупгіліктің ^андайы бол- са да жұмысшы қозғалысын буржуазиялық демократйя- пыц ңұралыпа айналдыруға негіз әзірлеушіліктің пақ озі болатын себебі не екенін түсіну үшін сәл ойланса да жететін еді ғой. Стихиялық жұмьісшы қозғалысы өзді- гінотт тек тред-юниоиизмді ғапа тудыра алады (сөзсіз тудырады да), ал жұмысшы табының тред-юниондық
106
В. И. ЛЕНИН
саясаты жұмысшы табының нағыз буржуазиялық сая- саты болып табылады. Жұмысшы табының саяси күрес- ке, тіпті саяси революцияға да қатысуы әлі оның саяса- тын әсте социал-демократиялық саясат ете қоймайды. «Рабочее Дело» мұны бекерге шығарғысы келмес пе екен? Ақырында ол халықаралық және орыс социал- демократиясының толғағы жеткен мәселелерін өзінің қалай түсінетіндігін барша жұрт алдында бұлтармай, тура айтып бергісі келмес пе екен? — Жо-жоқ, оның еш уақытта да тіпті олай еткісі келмейді, өйткені оньщ мықтап ұстаған бір тәсілі бар, мұны — «емес-емеспен құтылу» тәсілі деп атауға болады. Мен — мен емес, ат менікі емес, мен арбакеш емеспіп. Біз «экопомист» емес- піз, «Рабочая Мысль» «экономизм» емес, Россияда «эко- номизм» атымен жоқ. Бұл оте айлалы, оте «саясатшыл- дық» тәсіл, мұның тек сәл ғана қолайсыз жері бар: бұл тәсілді қолданушы органдарды «не бұйырасыз?» деп атау рәсім болып отыр.
«Рабочее Делоныц» ойынша, Россиядағы буржуазия- лық демократия атаулы «жай елес» («Екі съезд», 32- бет)*. Неткен бақытты адамдар! Түйеқұс сияқты, бұлар бастарын ңанаттарының астына жасырады да, осылай етсек, айналадағының бәрі де ғайып болады деп ойлай- ды. Бірқатар либерал публицистер,— олар марксизмнің берекесі ңашып барады, тіпті жоғала бастады деп өз қуанышын ай сайын барша жұртқа мәлімдеп жүр; бір- қатар либералдық газеттер («СПБ. Ведомости» 68, «Рус- ские Ведомости» 69 және басқа да көптеген газеттер) — олар тап күресін брентапша түсінушілікті70, саясатты тред-юнионша түсінушілікті жұмысшылар арасыпа та- ратып жүрген либералдарды котермелеп отыр; — шып ниетін «Credo» айқын көрсеткеп және әдеби товарлары * Дәл осы арада «орыстың нақты жағдайлары жүмысшы қозғалы- сын революциялық жолға сөзсіз итермелейді» деп дәлелдемекші бола- ды. Бұл адамдар жүмысшы қозғалысының революциялық жолы со- цітал-демократиялық жол болмай қалуы да мүмкіи екенін түсінгісі келмейді! Бүкіл батыс европалық буржуазия абсолютизм тұсьінда жү- мысшыларды революпиялық жолға «итермеледі», әдейі итермеледі. Ал біз, сопиал-демократтар, бұған қанағаттанып қоя алмаймыз. Егерде біз қай жолмен болса да социал-демократиялың саясатты стихиялың, тред-юниондық саясаттың дәрежесіне дейін төмендететін болсэң, дәл осы арқылы буржуазиялық демократияга қызмет еткен болып шы- ғамыз.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
107
Россияда басңа әдебиеттен ерекітіе емін-еркін кең тарап жүрген марксизмді сынаушылар тобы; — социал-демо- кратиялық емес революциялық бағыттардың жандануы, әсіресе февраль және март оқиғаларынан кейін жанда- нуы;— міне, осылардың бәрі, шамасы, жай елес болса керек! Осылардың бәрінің буржуазиялық демократияға тіпті ешқандай қатысы болмаса керек!
«Рабочее Дело» жәпе «Искрапың» 12-номеріндегі «экономистік» хаттың авторлары «осы көктемгі оқиға- лар социал-демократияның беделі мен абыройын кү- шейтудің орнына социал-демократиялық емес револю- циялық бағыттарды жапдапдырғап себебі неде екөнін ойлауы» керек еді?— Ол бағыттарды жандандырғап се- бебі: біз өз міндетімізді орындарлық дәрежеде болма- дық, жұмысшы бұқарасыпың белсепділігі біздіц белсеп- ділігіміздеп жоғары болып шықты, бізде барлық оппо- зициялық топтардың көңіл-күйіп жақсы білетіи жәие қозғалысты бастап кете алатын, стихиялық демонстра- цияны саяси демонстрацияға айналдырып, оның саяси сипатын ұлғайта білетін және тағы сондайларды істей білетін жеткілікті дайындығы бар революцияшыл бас- шылар мен ұйымдастырушылар табыла қоймады. Мұн- дай жағдайда неғұрлым икемді, неғұрлым жігерлі, со- циал-демократ емес революционерлер біздің артта қалғандығымызды сөзсіз пайдаланатын болады, ал жұ- мысшылар полициямеи және әскерлермен қаншама жан аямай қажырлылықпен күрессе де, қаншама революция- лық қимыл жасаса да, тек әлгі революционерлерді қол- даушы күш болып қана шығады, социал-демократия- лық авангард болмай, буржуазиялық демократияның арьергарды болып шығады. Герман социал-демократия- сын алып қараңыз, ал біздің «экономистер» оның тек әлсіз жақтарын ғана алғысы келеді. Германияда бірде- бір саяси оқиғаның социал-демократияның беделі меи абыройын үсті-үстіне күшейтуге әсер етпей өтпейтін се- бебі не? Оның себебі: мұпдай оқиғапы пеғұрлым рево- люциялық тұрғыдан бағалауда, озбырлыңқа қарсы әр- бір наразылықты қолдауда социал-демократия әрдайым гц алда болып келеді. Гермап социал-демократиясы эко- помикалық күрес жүмысшыларды өздерінің правосыз-
108
В. И. ЛЕНИН
дығы жөніндегі мәселеге итермелейді және наңты жағ- дайлар жұмысшы ңозғалысын революциялық жолға сөзсіз итермелеп отырады деген сөздермен озін жұбат- пайды. Ол қоғамдық және саяси өмірдің барлық салала- рыпа, барлық мәселелеріне араласып отырады: буржуа- зияшыл прогрессистерден қойылған қала бастығын Вильгельмнің бекітпей тастағаны жөніндегі мәселеге де (біздің «экономистер»: тегінде, бұларың либерализммен мәмлеге келгендік деп әлі немістердің көзін ашып үл- гірген жоқ!), «адамгершілікке жат» шығармалар мен суреттерге қарсы заң шығару мәселесіне де, профессор- ларды сайлауға үкіметтің ықпал жүргізетіндігі жөнін- дегі мәселеге де, т. т., т. с. мәселелердің бәріне де ара- ласып отырады. Герматт социал-демократтары барлық таптардыц саяси паразылығып қоздыра отырып, ұйқы- шылдарды оята отырып, артта қалғандарды ілгері бас- тыра отырып, пролетариаттың саяси санасы мен саяси бслсенділігінің дамуына жап-жақты материал бере отьт- рыгг, қай жерде болса да басқалардың алдында келеді. Осының нәтижесінде алдыңғы қатарлы саяси күрескер- ге тіпті социализмнің саналы дұшпандары да қүрмет- пен карайтын болып жүр, сөйтіп көп ретте буржуазия былай түрсын, тіпті бюрократия мен император сарайы төңіреғіндегі маңызды дегеп документ әйтеуір бір кере- метпен «Vorwärts» редакциясының кабинетінен бір-ақ шығып жүр.
«Рабочее Делоға» «қайшылық» сияқты болып көрі- нетін мәселенің сыры, міие, осыпда жатыр, ал мұныц озі «Рабочее Делопыц» үғьтм дәрежесінен жоғарьт екен- дігі сопттталық, ол екі қолып кокке жайып: «маскарад»! деп байбалам салады. Шыпыпда да, ойлап қарацызпты: біз, «Рабочее Дело», жүмысшылардыц буцаралыгу қоз- ғалысын ец басты мэселе етіп қоямыз (және опы ірі әріппен басамыз!), біз жұрттың бәрін де, әркімді де стпхиялық элементтің маңызын кемітуден сақтандыра- мыз, біз экономикалық күрестің өзіне, өзіне, нақ өзіне с.аяси сипат бергіміз келеді, біз пролетарлық күреспен әмсе тығыз, біте қайнаған байланыс жасап отырғымыз келеді! Ал бізге жүмысшы қозгалысын буржуазияльтқ демократияның құралына айналдыруға вегіз әзірлегі
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
109
жүрсіңдер деседі. Ал бұлай дейтіндер кімдер десеңізші? Бұлай дейтіидер әрбір «либералдық» мәселеге араласа кетіп, либерализммен «мәмлеге» келетін («пролетарлық күреспен біте қайнаған байланысты» мүлде түсінбеуші- лік қой бұл!), студеттттерге де, тіпті (ой, сүмдық-ай!) земствошыларға да сопптама коп коңіл болетін адамдар! Бұлай дейтіітдер — күштеріпіц депіп («экономпстерге» қарағапда) халықтыц пролетар емес таптарыпың ара- сьшдағы жүмысқа жұмсағысы келетін адамдар! Бүл «маскарад» емей немене??
Сорлы «Рабочее Дело»-ай! Оның осы айлалы механи- каның сырына жотетін кезі болар ма екен, сірә?
IV
ЭКОНОМИСТЕРДІҢ МАЙДАГЕРЛІГІ ЖӘНЕ РЕВОЛЮЦИОНЕРЛЕРДІҢ ҰЙЫМЫ
«Рабочее Делоның» жоғарыда біз талдаған: экопоми- калық күрес дегеніміз саяси үгіттің өте-мөте көп қол- данылатын құралы, біздің қазіргі міндетіміз —- экоио- микалық күрестіц озіне саяси сипат беру деғеп сияқты пайымдаулары опың біздің саяси міидеттерімізді ғана емес, сонымен қатар біздің уйымдыц міндеттерімізді де тайыз түсшетіндігін көрсетеді. «Қожайындар мен үкі- метке қарсы экономикалық күрес жүргізу» үшін бір ор- талыққа бағыиған жалпы орыстық ұйымның, саяси оп- позицияның, наразылық пен ашынудың барлық және кез келген көріністерін тұтас бір тегеурін етіп бірікті- ретін ұйымның, революциоыер болуды кәсіп еткен адам- дардан құралған ұйымиыц және бүкіл халықтың пагыз саяси коссмдері басшылық ететіп ұйымиың мүлде ке- рогі жоқ, опдай күрестоп мұидай ұйымныц жасальтп шығуы мүмкін де емес. Бұлай болатыиы түсіпікті де. Қандай да болсын мекеме ұйымыныц сипаты сол меке- ме қызметінің мазмұнына қарай белгіленетіиі табиғи және сөзсіз нәрсе. Сондықтан «Рабочее Дело» өзінің жоғарыда талданған пайымдаулары арқылы саяси қыз- мет орісіпің тарлығьш ғана емес, сонымен бірге ұйым- дық жұмыс орісінің тарлығын да баянды етіп, заңдас-
110
B. И. ЛЕНИН
тырып отыр. Әрңашандағыдай, бұл ретте де ол саналы- лығы стихиялылықңа бас иетін оргаи болып отыр. Ал оның бер жағында ұйымның стихиялық түрде құралып жатқан формаларына табынушылық, біздің ұйымдасты- ру жұмысымыздың қаншама өрісі тар, қашпама қара- дүрсін екендігін, осы маңызды жұмыс саласында біздің әлі де «майдагер» екендігімізді түсінбеушілік, нақ осы түсінбеушілік, деймін мен, біздің ңозғалысымыздың на- ғыз дерті болып табылады. Бұл кері кету дерті емес, өсу дерті екеидігі өзінен-өзі түсінікті. Бірақ нақ қазір, стихиялық ашыну толқыны қозғалыстың басшысы жә- не ұйымдастырушысы болып отырған біздерді басып кетіп отыр деуге болатын кезде, артта қалушылықты қорғаудың қандайына болса да қарсы, бұл істегі тар өрістілікті зацдастыруға тырысушылықтың қандайына болса да қарсы нағыз бітіспес күрес жүргізу өте-мөте қажет, практикалық жүмысқа қатысушылардың бәрін де немесе практикалық жұмысты жацадап қолға алуға ұмтылушылардың бәрін де бізде үстем болып отырғаи майдагерлікке иаразы ету және сол майдагерліктен құ- тылу үшін олардың белін бекем буғызу оте-моте қажет.
а) МАЙДАГЕРЛІК ДЕГЕН НЕ?
Бұл сұраққа 1894—1901 жылдардағы кәдімгі социал- демократиялық үйірменің жұмысын көрсететін кіш- кентай сипаттама арқылы жауап беріп көрейік. Бұл дәуірдегі оқушы жастардың марксизмге жаппай әуес- тенгендігін біз жоғарыда айтып өттік. Бұл әуестену, әл- бетте, теория ретіндегі марксизмге ғана әуестенгендік емес еді, тіпті онап гөрі: «не істеу керек?» деген сұрақ- қа жауап беруге, жауға қарсы жорыққа аттануға ша- қыруға әуестснгендік болды. Сөйтіп, жаңа жасақшылар жорыққа аттапғанда кісі таңданарлық атам заманғы қа- ру-жарақпен, сондағыдай дайындықпен аттанысты. Көп жағдайда тіпті ешқандай қару-жарағы да, ешқандай дайындықтары да болған жоқ. Олар, соқамен жер жыр- татын мужиктер сияқты, жалғыз сойылмен ғана ұрысқа піықты. Студенттер үйірмесі қозғалыстың байырғы қай- раткерлерімен ешбір байланыс жасамастан, басқа жер-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
111
лердегі немесе тіпті бір қаланың басңа бөліктеріндегі (немесе өзге оқу орындарындағы ) үйірмөлермен ешбір байланыс жасамастан, революциялық жұмыстың жеке салаларын ешбір ұйымдастырмастан, айтарлықтай ұзақ уақытқа арналған ешбір жүйелі жоспары болмастан, жұмысшылармеп байлапыс жасайды да, іске кіріседі. Үйірме бірте-бірте үгіт пен насихат жұмысып үдеткен үстіне үдете береді, озінің майдапға шығу фактісі ар- қылы жұмысшылардың едәуір қалың топтарып озіпе тілектес етеді, білімді жұртшылықтың да кейбір бөлегіи өзіне тілектес етеді; бұл білімді жұртшылық ақшалай көмек беріп, жастардың жаңа топтарын бірінен соң бі- рін «Комитеттің» қарамағына жіберіп отырады. Коми- теттің (немесе күрес одағының) беделі артады, оныц жұмыс өрісі ұлғаяды, сөйтіп ол бұл жұмысты мүлдем стихиялы түрде орістетеді: бұдан бір жыл немесе бірне- ше ай бұрын студенттердің үйірмелерінде сөз сөйлеп, «қайда бару керек?» деген мәселені шешкен адамдар, жүмысшылармен байланыс жасап, қатынасып үзбегеи адамдар, листоктар жазып, бастырьігі шығарған адам- дар революциоперлердің басқа топтарымен байлапыс орнатады, әдебиетті іздестіріп табады, жерғілікті газет шығаруға кіріседі, демонстрация жасау туралы әңгіме қозғай бастайды, ақырында, ашық ұрыс қимылына ко- шеді (опың бер жағыида, жағдайға қарай, біріпші үгіт листогы да, газеттің бірінші помері де, бірінші демонст- рация да ашық ұрыс қимылы болып шығуы мүмкін). Және әдетте бұл қимылдардың алғашқы бастамасының өзі-ақ дереу толық сәтсіздікке ұшыратады. Дереу жәпе толық сәтсіздік болатын себебі: бұл ұрыс қимылдары қажырлы, ұзақ күрестің күні бүрын егжей-тегжейлі ой- ластырылған, біртіндеп дайындалған жүйелі жоспары- ның нәтижесінде тумай, дәстүрлі жүргізіліп келе жат- қан үйірме жұмысының әншейін стихиялық өсуінің нәтижесі болып келді; өйткені полиция жергілікті қоз- ғалыстың барлық басты-басты қайраткерлерін, студент кездерінен-ақ өздерін «көрсете білгендерді» қашан да, дерлік сөзсіз біліп отырды, сөйтіп полиция оларды ұс- тауға тек ең қолайлы кезеңді күтіп отырды, айтарлық- 5 6-том
112
В. И. ЛЕПИН
тай corpus delicti* табу үшін полиция үйірменің жет- кілікті түрде өсуіне, етек алуына әдейі мүмкіндік беріп отырды, өзіне белгілі бірнеше адамды «ұйтқы» құрал ретінде әрқашан әдейі қалдырып отырды («ұйтқы» де- геп соз, мепің білуімше, біздерде де, жаидармдарда да қолданылатын үйреишікті соз). Мұндай ұрысты сойыл- мен қаруланған шаруалар тобырының қазіргі заманғы әскерге қарсы жасаған жорығымеп барабар демеске болмайды. Тек таңданарлық бір нәрсе: шайқасқа шы- ғушылардың ешбір дайындығы болмауына қарамастан, қозғалыс басылмай өршіп отырды, өсіп, ұлғайып, же- ңіске жетіп отырды. Рас, тарихи тұрғыдап қарағанда, алғашқы кезде ңару-жарақтың қара дүрсін болмайтын лажы жоқ екені былай тұрсын, сонымен бірге жасақ- шыларды көп тартудың бір шарты ретінде тіпті зацдъі нәрсе еді. Ал елеулі ұрыс қимылдары басталысымен-ақ (ал бұл қимылдар, шынында, 1896 жылғы жазғы стач- калардан басталды),— әскери ұйымымыздың кемшілік- тері бірден-бірге қатты сезіле берді. Алғашқы кездерде сасып қалып, бірқатар қателіктер (социалистердің жа- уыздығын сипаттап қоғамға үндеу жазу немесе жұмыс- шыларды астаналардан провинциядағы онеркәсіпті орталықтарға жер аудару сияқты қателіктер) істеген үкімет көп ұзамай күрестің жаңа жағдайларына бейім- деліп алды, сөйтіп қару-жарағы сайма-сай, арандатушы- лардан, тыцшылардан, жандармдардан құралған өз ог- рядтарын тиісінше орны-орнына қоя білді. Ойрандау жазалары жиі-жиі қайталанып, толып жатқан адамды қамтығандығы, жергілікті үйірмелерді түк қалдырмай жайпап кеткендігі соншалық, жұмысшы бұқарасы тіпті барлық басшыларынап түгелдей дерлік айрылып қалып отырды, қозғалыс адам айтқысыз үздік-создық түрге ен- ді, жұмыста тіпті ешқандай сабақтастық, ешқандай бай- ланыстылық бола алмады. Жергілікті қайраткерлердің таңғажайып бытыраңқылығы, үйірмелердің кездейсок, адамдардан құралуы, дайындықтың болмауы және тео- риялық, саяси, ұйымдық мәселелер жөнінде ой-өрісінің тар болуы жоғарыда көрсетілген жағдайлардан туған
— қылмыс қурамын. Рсд.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
113
нәтиже еді. Іс мынаған дейін жетті: бізде ұстамдылық- тың, құпиялылықты сақтаудың жеткіліксіз болғандығы- нан кейбір жерлерде жұмысшылар интеллигенцияға сенбей, одан іргесіи аулақ салатын болды, жұмысшы- лар: интеллигенттер алды-артын ойламай, бізді орға әкеліп жығады дейтіп болды!
Бұл майдагерліктің дерт екеніи ойшыл социал-демо- краттардың бәрі де ақырында сезе бастағанын қозға- лыспен аз да болса таныс адамдардың әрқайсысы-ақ бі- леді. Ал қозғалыспен таныстығы жоқ оқушы бізді қоз- ғалыстың ерекше бір сатысын пемесе ерекше бір дертін қолдап «қиыстырып» отыр екеп деп ойлап қалмауы үшіи жоғарыда аты аталғап куәнің сөзін келтірейік. Кошірме тым ұзақ екен деп жұрт бізге налымас.
«Егерде неғұрлым орісі кец практпкалық жүмысқа бірте-бір- то кошушілік,— дегі жазады Б — в «Рабочее Делопың» 6-поме- рінде,— көшу болғанда, орьтс жұмысшы қозғалысының басьшап кешіріп отырған жалпы өтпелі дәуірге тікелей байланысты ко- шушілік ерекше өзгешелік болып табылатын болса... онда орыс жұмьтсшы революциясыітың жалпы мехаиизміпде бұдап кем соқпайтып тағы бір қызғьтлықты өзгошелік бар. Біздің айтып отырғапымыз — тек Б^тербургте ғана емес, бүкіл Россияда да әрекет жасаута жарамды революцияшыл куштердің, жалпы кем- шілігі *. Жұмысшы қозғалысының жалпы жандануына, жұмыо шы бұқарасының жалпы дамуына, стачкалардьщ үсті-үстіне жиілеие беруіне, үкіметтің қудалауын, тұтқвшға алуын, ай- дауын, жер аударуын күшейтетін жұмысшылардың күннен-күн- ге өсіп келе жатқан жаппай ашық күресіне байлаиысты бұл кемшілік сапасы жоғары революцияшыл куіитерде барған са- йын көбірек байцалып отыр және бұл комшілік, күмән жоқ, қозғалыстыц тереңдігіне, жалпы сипатъпіа ясер етпей цоимай- ды. Коп стачка революцияльтң ұйымдардың күшті әрі тікелей әсеріпсіз отіп жатыр... үгіт листоктары меп құпия әдебяеттің жеткіліксіздігі сезіледі... жұмысіпы үйірмелері үгітшілерсіз қа- лып отыр... Мұнымеп қатар ақша қаражатына үнемі мүқтаж- дық байқалады. Ңысқасы, жумысшы цозғалысының, өсуі рево- люциялыц уйымдардыц өсіп, дамуын басып озуда. Толқығаіі бүкіл жұмысшы бұқарасыиа бір қолдаи өздорі ыкпал жүргізіп отыру үшіп, барльтқ толқуларға тәртіптіліктің, ұйымшьтлдық- тың ең болмаса реңкін беру үшін әрекет істеупті революциотіер- лердің нақты саны тым мардымсыз болып отьтр... Жеке үйірмелердің, жеке революционерлердің басы қосылмаған, бірік- тірілмеген, бұлар бөлімдері орны-ориымен дамыған біртұтас, * Барлық жерде де курсив біздікі.
5*
114
В. И. ЛЕНИН
күшті, тәртіпті ұйым бола алмай отыр»... Сөйтіп, талқандалғап үйірмелердіц орнына жаңа үйірмелердің дереу пайда болуы «қозғалыстыц өміршең екепдігін ғана дәлелдейді... бірақ әбден жарамды революцияшыл қайраткерлердің саны жеткілікті скендігі бұдан әлі көріпе цоймайды» дей келіп, автор мынадай қорытынды жасайды: «Петербург революционерлеріпің практи- ка жүзіндегі шалағайлығы олардың жұмыс нәтижелеріпеп де білініп отырады. Соңғы процестер, әсіресе «Өзін өзі азат ету» тобы мен «Еңбектің капиталға қарсы күресі» 71 тобының про- цестері мьшаны айқын көрсетті: белгілі бір заводтағы ецбек жағдайымеп, демек, үгіт жағдайымен де жете таныс емес, құ- пиялықтың принциптсріп білмейтіті жәпе социал-демократия- ның тек жалпьт көзқарастарын ғапа ұғыпған» (ұғынған ба?) «жас үгітші пе бары 4, 5, 6 ай ғана жұмыс істей алады. Одан кейіті қамау басталадьт, кобіпесе осьтмеп қоса-қабат бүкіл ұйым ітемесе ең кемі оттыц бір болімі талқандаладьт. Мьтнадай сұрақ туады: егор бұл топтьтң өмір сүретіті уақьтты бірнеше ай ғапа болса, ол топтың жүмьтсы ойдагьтдай, жсмісті бола ала ма? Аттьтғыттда, қазіргі уйьтмдардьтң кеміпілікторіп түгслімеп отполі дәуірге жатқьтзуға болмайдьт... апығьтттда, жұмьтс істеуші ұйым- дардың адамдарьтпыц сан жағы, әсіресе сапа жағы бұл арада зор поль атқарады, соидықтатт біздің социал-демократтардыл бі- рптші міттдоті... мушелерді катац. ігпктеп ала отырып, уйъімдар- ды іс жузіиде біріктіру болуға тпіс».
б) МАЙДАГЕРЛІК ЖӘНЕ ЭКОНОМИЗМ
Біз енді қазірдің өзінде-ақ әрбір оқушының ойында тууы мүмкін бір мәселеге тоқтап өтуге тиіспіз. Букіл қозғалысқа тән осу дерті болып отырған бұл майдагер- лікті орыс социал-демократиясының бір ағымы болып отырған «экономизммен» байланысты деуге бола ма? Біздің ойымызша, болады. Практика жүзіндегі шалағай- лық, ұйымдастыру жұмысып жүргізе білмеушілік шы- ныпда біздің бэрімізге де, оның ішінде әуел бастан-ақ бұлжымастан революцияшыл марксизмнің көзқара- сында болған адамдарға да ортақ нәрсе. Әцгіме шала- ғайлықтың бір өзінде ғана болса, бұл үшін практиктер- ді, әрипе, ешкім де айыптай алмас еді. Бірақ шалағай- лықпен қоса «майдагерлік» деген ұғымға кіретін басқа нәрсе де бар, ол: жалпы алғанда бүкіл революциялық жұмыс өрісінщ тарлығы, мұндай өрісі тар жұмыс үстін- де револгоцпонерлердің жақсы ұйьшы құрыла алмай- тыпдығып түсінбеушілік, ақырыпда -- басты нәрсе де осы — бұл тар өрістілікті ақтауға, оны бір айрықша
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
115
«теория» етуге тырысушылық, яғни бұл ретте де стихия- лылыққа табыпушылық. Осындай әрекеттер білінгеннёп кейін-ақ майдагерліктің «экономизммен» байланысты екендігі, біз «экономизм» атаулыдан (яғни марксизмнің теориясып да, социал-демократияның ролін де, оның саяси міндеттерін де тайыз ұғынушылықтан) арылма- йыішіа, ұйымдастыру жұмысындағы тар өрістіліктеп де арыла алмайтындығымыз даусыз болып отыр. Ал бұл әрекеттер екі түрлі бағытта білінді. Біреулер былай дейтін болды: революционерлер «таңып» отырған кең көлемді, айбыпды саяси міндеттерді жұмысшы бүқара- сы оздігінетт әлі алға қойған жоқ, жұмысшы бұкарасы әлі де таяудагы саяси талаптар жолында күресуге тиіс, «қожайыпдар мен үкіметкс қарсы экопомикалық күрес» жүргізуге тиіс * (ал бүқаралық қозғалысқа «ыцғайлы» бүл күреске, тіпті түк дайындығы жоқ жастарға да «ыцғайлы» ұйымның сәйкес келетіидігі табиғи нәрсе). Ал «бірте-біртеліктің» қандайынаи болса да бойып ау- лақ салатын екінші біреулер былай дейтін болды: «сая- си революция жасау» мүмкіи де, керек те, бірақ бұл үшіп пролетариатты табанды, қажырлы күрөс арқылы тәрбиелейтіп революционерлердің мықты ұйымын қүру- дың ешқандай қажеттігі жоқ; бүл үптін тек бәріміз бір- дей өзімізге «ынғайлы» және үйреншікті сойылды қолға алсақ болғаны. Турасьш айтқанда — жаппай стачка жа- сасақ болғаны **; немесе біз жұмысшы қозғалысының «сылбыр» жүрісін «эксцитативтік террор» арқылы жыл- дамдатсақ болғапы ***. Бұл екі бағыттың екеуі де оп- портупистер де, «революцттяпіылдар» да үстем болып. отырған майдагерлікке бас иеді, одап арылудың мүмкіп- дігіне сепбейді, біздің біріпші жәпе ец зәру практика- лық міндетімізді: саяси күрестің қуатты, тұрақты, са- бақтас болуын қамтамасыз ете алатын революционерлер уйымын қүру жөніндегі міндетімізді түсіпбейді.
* «Рабочая Мысль» жәие «Рабочее Дело», әсіресе, Плехановқа «Жауап».
** «Саяси революцияны кім жасайды?» деген кітаппіа — Россияда шыққан «Пролетарлық күрес» деген ясинақта басылды. Мұиы Киев ко- мнтеті де қайтадаи басып шығарған.
*** «Революционизмнің қайта тууы» және «Бостандық».
116
В. И. ЛЕНИН
Біз әлгінде Б — втың: «жұмысшы қозғалысының өсуі революциялық ұйымдардың өсіп, дамуын басып озуда» деген сөздерін келтірдік. Осы «жақын бақылаушының бағалы сөзі» (бұл «Рабочее Дело» редакциясының Б — втың мақаласы туралы айтқан пікірі) біз үшін екі есе бағалы. Бұл сөз орыс социал-демократиясындДғы қазір- гі дағдарыстың негізгі себебі басшылардъщ («идеолог- тардың», революционерлердің, социал-демократтардың) бууараның стихиялъіу, өрлеуінен, кейін уалғандығъінан деген біздің пікіріміздің дұрыс екенін көрсетеді. Бұл с'оз «экономистік» хаттыц («Искраның» 12-номерінде- гі) авторлары Б. Кричевский мен Мартыновтың стихия- лық элемепттің, күпделікті қарапайым күрестің мацызып кемітудің қауіпті екені туралы, тактика-про- цесс, т. б. туралы айтқап пайымдауларының бәрі де майдагерлікті дәріптеп, қорғағапдық болып табылатын- дығын көрсетеді. «Теоретик» деген сөзді беттерін тыр- житпай айта алмайтын, тупмьтстағьт шалағайлық пен мешеулікке өздеріпіц тізс бүгетіндігін «өмірді білген- дік» дейтін осы адамдар іс жүзінде біздің ең көкейтесті практикалъщ міндеттерімізді түсінбейтіндіктерін көрсе- тіп отыр. Кейін қалып қойған адамдарға: қатар жүрің- дер! озбаңдар! деп айқайлайды. Үйымдастыру жұмы- сында ынта-жігері мен бастамасыныц кемдігінен, істі кең және батыл жолға қою «жоспарларының» кемдігі- нен азап шегіп жүрген адамдарға «тактика-процесс» дегенді айтып айқайлайды! Біздің негізгі кемшілігі- міз — өзіміздің саяси және уйымдыу міндеттерімізді күнделікті экономикалық күрестің таяудағы, «қолға ұс- тарлық», «пақты» мүдделерінің дәрежесіпе түсіре то- мендетуде болып отыр, ал соның өзіиде бізге: экономи- калық күрестің өзіне саяси сипат беру керек деп қақсауларын қоймайды! Тағы да айтамыз: өлікті қоюға апара жатқандарды көріп: «көмбелерің көбейсін!» деп айңайлаған халық ертегісі кейіпкерінің «өмірді білген- дігі» қандай болса, бұ да нақ сондай болып табылады.
Бұл даналардың өлшеусіз паңдықпен, нағыз «нар- цисше» менмендікпен Плехановқа қалай ақыл үйретке- нін есіңізге түсіріңіз: «тегінде жұмысшы үйірмелерше (sic!) создің шын, практикалъщ мағынасындағы саяси
ІІЕ ІСТЕУ KEPEK?
117
міндеттер, яіни саяси талаптар үшін жүргізілетін, мақ- сатқа үйлесімді және ойдағыдай болатын практикалык күрес мағыяасындағы саяси міндеттер қол жетерлік міндеттер емес» (««Рабочее Дело» редакциясының жа- уабы», 24-бет). Үйірмепің де үйірмесі бар, мырзалар! «Майдагерлердің» үйірмелеріне, ол майдагерлер өздері- нің майдагерліктерін мойыпдамай, одан арылмай тұр- ғанда, саяси міндеттер, әрине, қол жетпейтін міндеттер болады. Ал егер бұл майдаіерлер опың үстіне оздерініц майдагерліктеріие сүйсінетін болса, егер олар «практи- калық» деген сөзді ылғи курсивпен жазып, практика- шылдың оз міндеттеріп бұқараның ең мешеу қалған топтарының ұғымына шақтап төмендетуді керек қыла- ды деп ойлайтын болса,— онда, әлбетте, ондай майда- герлерден үміт күтуге болмайды және оларға, шынын- да, саяси міндеттер жалпы цол жетпейтін міндеттер бо- лады. Бірақ Алексеев пен Мышкин, Халтурин мен Желябов сияқты кемеңгерлердің үйірмелеріне сөздің на- ғыз шын, нағыз практикалық мағынасындағы саяси мін- деттер әбден ңол жетерлік міндеттер болды, өйткені олардың жальшды уағызыпа стихиялы түрде оянып ке- ле жатқап бұқара үн қосты, олардың қайнаған жігерін революцияшыл таптың жігері іліп алып, барынша қол- дап отырды. Плехановтың сол революцияшыл тапты көрсетіп қана қоймай, ол таптың стихиялық түрде қа- лайда, сөзсіз оянатындығын дәлелдеп қана қоймай, со- пымен бірге «жүмысшы үйірмелерінің» алдына өрелі, үлы саяси міндеттерді де қойғаны мың мәрте дұрыс еді. Ал сіздер сонан бергі туған бұқаралық қозғалысты соз қылғанда, осы міндетті төмендету үшін, «жүмысшы үйірмелеріпің» жігеріп, опың істейтін ісініц орісіп та- рылту үшін соз қыласыздар. Мұның өзі майдагердің өз майдагерлігіие сүйсінгепдігі емей немене? Сіздер өз ирактикашылдықтарыңызды айтып мақтанасыздар, бі- рақ әрбір орыс практигіне мәлім фактіні — революция ісіпде үйірменің ғана емес, тіпті жеке адамның да жі- гері ңандай кереметтер жасай алатындығын көрмей отырсыздар. Әлде сіздер 70-жылдарда болған кемеңгер- лер сияқты кемеңгерлер біздің қозғалысымызда болмай- ды деп ойлайсыздар ма? Неге болмайды? Біздің дайып-
118
В. И. ЛЕНИН
дығымыз кем болғандығынан ба? Бірақ біз дайындалып жатырмыз, дайындала береміз және дайындалыи шы- ғамыз да! Рас, «қожайындар мен үкіметке қарсы эконо- микалық күрестіц» қақ суыпда, біздіц сорымызға, кок- зең пайда болды, стихиялылыққа жүгініп, табынатып адамдар, орыс пролетариатыпың «сыртыиа» (Плеханов- тыц созімен айтқанда) телміре көз тігетін адамдар пай- да болды. Бірақ біз бұл көкзеңнен құтыла аламыз. Нақ қазіргі кезде орыс революционері нағыз революциялық теорияны басшылыққа ала отырып, стихиялық түрдө оянып келе жатқан, нағыз революцияшыл тапқа сүйенө отырып, ақыр соңында —- ақыр соңында!—еңсесін кө- теріп, аяғын тік басып, өзініц алып күштерінің бәрін көрсете алады. Бүл үшіи тек көптеген практиктер ара- сьшда, тіііті мектепте оқып жүрген кезінен-ақ практи- калық жұмыс істеуді арман ететін, әлгі практиктерден де көп адамдар арасында біздің саяси міндеттерімізді төмендетуге және біздің ұйымдастыру жұмысымыздың орісіи тарылтуга тырысқап әрекеттердің бәрі мазақта- лып, жек көруге душар болыгі отыруы керек. Ал біз осыны істейміз, бүғап күмәнданбацыздар, мырзалар!
«Недеи бастау керек?» деген мақалада мен «Рабочее Делоға» қарсы былай деп жазғаи болатынмын: «Белгілі бір арнаулы мәсөле жөніндегі үгіт тактикасын, партия ұйымыпың белгілі бір уақ-түйек істерін жүргізу такти- касын 24 сағаттыц ішіпде озгертуге болады, ал айбынды ұйым мен бұқара арасындағы саяси үгіт, жалпы алған- да, барлық уаңытта және сөзсіз керек пе, жоқ гіа дегеи мәселе жөніиде өзінің көзқарасын 24 сағат былай түр- сын, 24 айдыц ішіндө де мүлдем тұрлаусыз адамдардың ғана озгертуі мүмкіп»*. «Рабочее Дело» бұған былай деп жауап қайырады: ««Искрапыц» таққап айыпта- рытіың ітітіндегі нақты деген осы бірден-бір айыптауы- ның озіпде ешбір дәлел жоқ. Біздің ең әуелден-ақ, «Искраның» шығуын күтпестен, саяси үгітке шақырып қана қоймағанымызды «Рабочее Делоның» оқушылары жақсы біледі»... (бұған мынадай сөз қосады: жұмысшы үйірмелері ғапа емес, «сонымен бірге бұқаралық жүмыс-
Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 6-бет. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
119
шы қозғалысыиа да абсолютизмді құлатуды бірінші сая- си міндет етіп қою мүмкін емес», тек таяудағы саяси талаптар жолында күресуді ғана бірінші міндет етіп қоюға болады, ал «таяудағы саяси талаптар бір стачка- дан кейін немесе, ең әрі кеткенде, бірнеше стачкадан кейін бұқараның алға қоя алатын талаптары бола- ды»)... «сопымен бірге Россияда істеуші жолдастарға бірден-бір социал-демократиялық саяси-үгіт материа- лын өзіміздің басылымдарымыз арқылы шетелден жет- кізіп тұрдық»... (оның бер жағында сіздер осы бірден- бір материалыңызда саяси үгітті ток экопомикалық күрес пегізіпде өте-моте кец ңолдаиып қана қоймай, со- пымеи бірге бүл тар орісті үгітті. «оте-мөте кец қолда- пыларлық» үгіт деуге дейіп де бардыцыздар. Ал сіздер- дің келтірген дәлелдеріңіз «Искрапыц» гіайда болуы- ның — осындай бірден-бір материал барда — өте қажет скспдігіп және «Искраиың» «Рабочее Делоға» қарсы кү- ресуі қажет екендігіп дәлелдейтіпін сіздер байқамай- сыздар ма, мырзалар?)... «Екінші жағынан, біздің бас- па жүмысымыз іс жүзіиде партияныц тактикалық бір- лігіп дайындады»... (тактика дегеніміз партиямен бірге осетін партия міпдсттеріпің өсу процесі деген пікірдің бірлігі ме? Ңымбат бірлік екен!)... «және осы арқылы «жауыпгер ұйым» қүрудың мүмкіидігін көрсетті, ол ұй- ымды құру үшін. Одақ шетелдегі ұйымға қол жетерлік істің бәрін істеді» («Рабочее Дело» № 10, 15-бет). Бұл- тарып кету үшін істелген бос әрекет! Сіздер өздеріңіз- ге қол жетерлік нәрсенің бәрін істеп бақтьщыздар, мен отіы ein уақытта да бекерге шығармақшы болған емес- пін. Мен бұрын да айтқапмын, қазір де айтамын — сіз- дерге «қол жетерлік» нәрсенің шеңбері өз ұғымдары- цыздың тайыздығынан тарылып отыр. «Таяудағы саяси талаптар» жолыпда күресетін немесе «қожайындар мен үкіметкс қарсы экопомикалық күрес» жүргізетін «жа- уынгер үйым» туралы соз қылудыц озі адам күлорлік пәрсе.
Ал егер оқушы майдагерлікке «экономистерпіе» сүй- < іггушіліктің үлгілеріп көрем десе, онда ол, әлбетте, эк- локтик жәтіо түрлаусыз «Рабочее Делопы» қоя тұрып, дәйекті жәпе батыл «Рабочая Мысльге» назар аударуға
120
В. И. ЛЕНИН
тиіс. Р. М. «Жеке қосымшаның» 13-бетінде былай деп жазды: «Енді революцияшыл интеллигенция дейтіндер туралы бір-екі сөз айталық, рас, олар «патша өкіметі- мен батыл шайқасуға» өздерінің әбден дайын екендігін іс жүзінде талай рет көрсетті. Тек бар қырсық мынау: саяси полициядан аяусыз қуғын-сүргін көріп жүрген біздің революцияшыл интеллигенция осы саяси поли- цияға қарсы күресті самодержавиеге қарсы саяси күрес деп түсінді. Сондықтан да «самодержавиеге қарсы кү- ресу үшін керекті күшті ңайдан алу керек?»— деген мә- селе оларға осы күнге дейін аньтқталмаған мәселе бо- лып қалып отыр».
Рас емес пе: стихиялыц қозғалысқа табыпушыиың (жамаи мағынада табынушыпың) полицияға қарсы кү- ресті мұндай керемет менсінбеушілігі теңдесі жоқ нәр- се ғой? Ол біздің құпиялыққа олақтығымызды бұқара- ның стихиялық қозгалысы кезіпде саяси полициямен күресудің өзі біз үшін, асыльтнда, маңызды нәрсе емес деп ацтауга дайын отыр!! Мұидай сорақы қорытындыға қол қоятын адамдар оте-моте аз табылар: біздің рево- люциялық ұйымдарымыздың кемшіліктері жоніндегі мәселе жұрттың бәрін толғандырып жүр. Ал егер осы қорытындыға, мәсслен, Мартынов қол қоймаса, опда ол өзінің қағидаларын жете ойлай білмейтіндіктен немесе бұған батылы бармайтындықтан қол қоймайды. Шынында, бұқараның қолға ұстарлық нәтижелер беретін нақты талаптар ұсынуы сияқты «міндет» революционерлердің берік, бір орталыққа бағыиған, жауынгер ұйымын құру жонінде айрықша қам істеуді керек қыла ма? мұндай «міндетті» әсте «саяси полиция- мен күреспейтін» бұқара да орындамай ма? Ол ол ма: егер аздаған басшылардан басқа бұл міндетті «саяси полициямен күресуге» әсте цабілеті жок жұмысшылар да (солардың орасан көншілігі) қолға алмағап болса, бұл міндет орындалар ма еді? Мұндай жұмысшылар, бұқарапыц орташа адамдары, стачкада, полиция мен әскерге қарсы көшеде жүргізілетін күресте аса зор қай- рат, жан аямас ерлік көрсете алады, бүкіл қозғалысы- мыздың тағдьтрын шеше алады (және тек солардың
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
121
ғана ңолынан келеді),— ал нақ сол саяси полицияға қарсы күрестің өзі айрықша сапаны керек етеді, кәсібі жагынан революционерлерді керек етеді. Сондықтан біз бұқараның нақты талаптарды ғана «ұсынуын» көздемей, сонымен бірге жұмысшылар бұқарасының осындай кәсібі жағынан революционерлерді пеғұрлым коп «ұсынып отыруын» да көздеуге тиіспіз. Сөйтіп, біз енді профессионал революционерлер ұйымы меи таза жұмысшы қозғалысының арақатынасы туралы мәселеге жеттік. Әдебиетте аз қозғалған осы мәселені біз, «сая- сатшылар», «экономизмге» азды-көпті бейім жолдастар- мен әңгімелескенде, таласқаңда көп талқыладық. Бұл мәселеге ерекше тоқталып өту керек. Бірақ алдымен майдагерліктің «экономизммен» байланыстылығы жө- нінде айтқан өз ңағидамызды дәлелдеуді тағы да бір цитатпен аяқтайық.
N. N. мырза өзінің «Жауабында» былай деп жазды: ««Еңбекті азат ету» тобы үкіметке қарсы тікелей күрес жүргізуді талап етеді, бірақ сол күресті жүргізу үішн материалдық күштіц бар-жоқтығымен есептеспейді, сол күресті жүргізу жолдарын көрсетпейді». Сөйтіп, автор соңғы сөздердің астын сызып, «жолдарын» деген сөзге мынадай ескерту жасайды: «Бұл жағдайды құпиялық мақсаттармен түсіндіруге болмайды, өйткені програм- мада қаскүпемдік туралы сөз болып отырған жоқ, бу- уаралы^ уозғалыс туралы айтылып отыр. Ал бұқара құ- иия жолдармен жүре алмайды. Құпия стачканың болуы мүмкін бе? Ңұпия манифестация мен петицияның бо- луы мүмкін бе?» («Vademecum», 59-бет). Автор осы «материалдық күшке» де (стачкалар мен манифеста- цияларды жасаушылар), күрес жүргізу үшін керекті «жолдарға» да таяу келді, біраң сөйткенмен де сасқа- лақтап дал болып қалды, өйткені ол бұқаралық қозға- лысқа «табынады», яғни қозғалысқа біздің революция- лық белсенділігімізді сергітіп, ілгері итермелеуге тиісті нәрсе деп қарамайды, оған бізді өзіміздің революция- лық белсеиділігімізден цутңаратын нәрсе деп қарайды. Стачкаға қатынасушьтлар үшін жәтте стачкамен тіке- лоіі байланыс жасаушы адамдар үшін құпия стачкапың ьолуы мүмкін емес. Бірақ орыс жұмысшыларыпыц коп-
122
В. И. ЛЕНИИ
шілігі үшін бұл стачка «құпия» күйіпде қала алады (және көбіне «күпия» болып қалып та жүр), өйткені үкімет стачкапіылармен қандай да болса байланыс жа- саттырмаудыц қамып істейді, стачка туралы деректер- дің қандайын болса да тараттырмаудың қамын істейді. Міне, дәл осы арада «саяси полицияға қарсы айрықша күрес» жүргізу керек, мұпдай күресті стачкаларга қа- тынасатын бұқарадай қалың бүқара еш уақытта да бсл- сеніп жүргізе алмайды. Бұл күресті революциялық қыз- метті кәсіп етіп шұгылданып жүргөн адамдар «өнердіц барлық ережелеріне сәйкес» ұйымдастыруға тиіс. Ңоз- ғалысқа бұқараның стихиялық түрде қатысқандығынап бұл күресті ұйымдастыру цажеттігі кеміген жоқ. Ңай- та, сол себепті ұйымдастыру цажеттігі негурлым артын отыр, ойткепі біз, социалистер, полицияныц әрбір стач- каны, әрбір манифестациялы құпия етуіпе кедергі жа- сай алмаған болсақ (ал кейде озіміз де қүпия түрде дайындамаған болсақ), онда өзіміздің бұқара алдында- ғы тікелей міндеттерімізді орындамағап болар едік. Ал біз мұны істей аламыз, себебі стихиялық түрде оянып келе жатқан бұқара да «кәсібі жөнінен революционер- лерді» өз ортасынан барғап сайын көптеп шыгара бер- мек (егер біз жұмысшыларды бір орынды таптап тұрып қалыцдар деп шақырмасақ, мұны орындай аламыз).
в) ЖҮМЫСПІЫЛАР ҮЙЫМЫ ЖӘПЕ РЕВОЛІОЦИОНЕРЛЕР ¥ЙЫМЫ
Егер социал-демократ үшін саяси күрес деген ұғым «қожайындар мен үкіметке қарсы экономикалық күрес» ұғымымен астарлас болса, онда ол үшін «революцио- нерлер ұйымы» деген ұғым «жұмысшылар ұйымы» де- ген ұгыммен азды-көпті астарласады деи ойлау табиғи нәрсе. Шынында да осындай жағдай кездесіп отырады, солай болған соң ұйым туралы соз қылғанда біз әр түр- лі тілдерде сөйлесіп отырғап адам сияқты боламыз. Мә- селен, өзім бұрын білмейтін әжептәуір дәйекті деген бір «экономиспен» сөйлескенім, тап ңазіргідей, әлі есімде 72. «Саяси революцияны кім жасайды?» деген кітапша жайында әңгіме болған еді, біз екеуміз кітапшаның не- гізгі кемшілігі — ұйым туралы мәселені елемеушілігіп-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
123
де деген пікірге тез-ақ қосылдың. Біз екеуіміздің де ііі- кіріміз бір жерден шығады екен деп ойлаған едік, бі- рақ... сөйлесе келе екеуіміздің екі түрлі нәрсе туралы айтып отырғапымыз анықталды. Мепімеи әцгімелескен адам авторды стачка кассаларын, өзара жәрдем қоғам- дарып, т. с. елемепті деп айыптайды, ал мсніц айтқа- ііым саяси революцияны «жасау» үшін қажетті рево- люционерлер ұйымы еді. Сойтіп, осы алауыздық біліні- сімен-ақ, жалпы қандай принципті мәселе жоніпде болса да бұл «экономиспеп» менің келіскен жерім жоқ шығар деймін!
Біздегі алауыздықтардың түп негізі неде еді? Атап айтңанда, түп негізі мынада болатын: «экономистер» ұйымдық міидеттерге келгенде де, саяси міндеттердөгісі сияқты, үпемі социал-демократизмнеп тред-юпиопизмге ауытқып кетіп отырады. Социал-демократияның саяси күресі жұмысшылардың қожайындар мен үкіметке қар- сы жүргізетін экономикалық күресінен анағұрлым зор, анағұрлым күрделі. Дәл сол сияқты (және сол себептен де) мұндай күресті жүргізу үшін революцияшыл со- циал-демократиялық партияның ұйымы жүмысшылар- дың ұйымынан сөзсіз бас^аіиа болуға тиіс. Жұмысшы- лар ұйымы, біріншіден, кәсіптік ұйым болуга тиіс; екін- шідеп, ол ұйым мүмкіндігіпше неғұрлым кец үйым болуға тиіс; үшіишідеп, ол ұйым мүмкіпдігіпше қүпия- лығы кемірек ұйым болуга тиіс (меп бұл жсрдо де, то- менде де, әлбетте, тек самодержавиелік Россияпы ғатіа айтып отырмын). Ал революционерлер ұйымы, мұпыц керісінше, ец алдымеи және әсіресе кәсібі революция- лық қызмет болған адамдарды біріктіруге тиіс (соидың- тап да мен революционерлер үйымы дегеидо социал- дсмократ революционерлерді айтып отырмып). Мұндай үііым мүшелерінің осы сияқты ортақ белгісі болғандық- таи, жұмысшылар меп иптеллигенттөрдің жекелеген кә- сіптеріндегі айырмашылықты айтпағанның өзінде, жу- мысшылар мен интеллигенттер арасындағы айырмашы- лыу атаулы мулдем жоғалуға тиіс. Бұл ұйым опша кең үііым болмауға тиіс және мүмкіндігініпе пеғұрлым құ- піія ұйым болуға тиіс. Осы үш түрлі айырмашылыққа тоқталып өтейік.
124
В. II. ЛЕНИІІ
Саяси бостандығы бар елдерде тред-юниондар мен социал-демократияның айырмасы қалай айқын болса, кәсіптік ұйым мен саяси ұйымның айырмасы да дәл сондай айқын. Соцітал-демократияның тред-юниондарға цатынастары, әрине, түрлі елдерде тарихи, заң және өз- ге жағдайларға қарай сөзсіз өзгеріп отырады, бұл қа- тыпастар азды-копті тығыз болуы да, қиын болуы да жәнс басқаша болуы да мүмкін (біздіц пікірімізше, бұл қатынастар мүмкіндігіпще нөғұрлым тығыз және мүм- кіндігінше қиындығы кемірек болуға тиіс), бірақ бос- тандығы бар елдерде кәсіподақ ұйымы социал-демокра- тиялық партия ұйымымен бір болады деген сөздер ауызға да алынбайды. Ал Россияда, тосыннан қарағап- да, самодержавиешң езгісі социал-демократиялық ұйым мен жұмысшылар одағының арасындағы айырмашылық атаулыны жоятып сияқты болып көрінеді, өйткені жұ- мысшы одақтарының бэріне де, үйірмелердің бәріне де тыйым салынған, өйткені жұмысшылардың экономика- лық күресініц басты көрініс-і және басты құралы болған стачка жалпы ңылмысты іс (ал кейде тігіті саяси қыл- мыс!) болып саналады. Сөйтіп, біздегі жағдайлар, бір жағынаи, экономикалық күрес жүргізуші жұмысшылар- ды саяси мәселелерге қатты «итермелейді», ал, екінші жағынан, социал-демократтарды тред-юнионизмді со- циал-демократизммен шатастыруға «итермелейді» (ал біздің Кричевскийлер, Мартыновтар және К° «итерме- леудің» бірінші түрін бар ьштасымен сөз қылады да, екінші түрін байқамайды). Шыиында да, «қожайындар мен үкіметке қарсы экономикалық күреске» өз жігері- нің жүздеи 99 бөлігін жұмсап жүрген адамдарды алып қарацыз. Олардың біреулері өздерінің қызмет еткен бу- кіл дәуіріпде (4—6 ай бойы) революционерлердің пе- ғұрлым күрделі ұйымын құру қажеттігі туралы мәселе- ге бірде-бір кездеспейді; екіншілері, бәлкім, біршама көбірек таралған бернштейишілдік әдебиетке «кездесе- ді» де, бұл әдебиеттен «күнделікті қарапайым күрестің алға ұмтылған бет алысының» зор маңызы бар деген ұғым алады. Ақырында, үшіншілері, мүмкін, «проле- тарлық күреспен біте қайнаған тығыз байланыстың», кәсіподаң цозғалысы мем социал-демократиялық қозга-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
125
лысты ұштастырудың жаңа үлгісін әлемге таныту жө- ніндегі еліктіргіш идеяға әуестенер. Мұндаіі адамдар былай деп пайымдауы мүмкін: бір ел капитализм жо- лына, демек, жұмысшы қозғалысыпың жолына неғұр- лым кеш түсетіп болса, социалистер кәсіптік қозға- лысқа соғұрлым көп қатыпасып, оны қолдай алады, социал-демократиялық емес кәсіподақтар соғұрлым аз болады және аз болуға тиісті де. Осы күнге дейіп бұл пікір әбден дұрыс болып келді, бірақ бір қырсық жері сол — бұлар бұдан да асып түсіп, социал-демократизм мен тред-юнионизмді толық біріктіруді арман етіп жүр. Бұл арманныц біздің ұйымдық жоспарларымызға қан- шалық зиян келтіретінін біз қазір «С.-Петербург Күрсс одағы уставының» мысалынан көреміз.
Экономикалық күрес жүргізетіи жұмысшы ұйымдары кәсіптік ұйымдар болуға тиіс. Әрбір жүмысшы со- циал-демократ мүмкіи қадеріпше бұл ұйымдарга жәр- дем беріп, соларда белсеніп жұмыс істеуге тиіс. Бұл солай. Бірақ «цехтық» одақтарға тск социал-демократ- тар ғапа мүпіе болсып дегі талап етудін; бізге сшқапдай найдасы жоқ: бүл біздіц бұқараға ететін әсеріміздіц орісіп тарылтар еді. Ңожайыидар мен үкіметке қарсы күрес жүргізу үшіи бірігудің қажеттігін түсіиетіп әрбір жүмысшы цехтық одаққа қатыса берсін. Егер цехтық одақтар тым болмаса осы бір қарапайым ұғым дәреже- сіио пайымы жететіндердіц бәріп біріктірмегеи болса, егер осы цехтық одақтар отс кең ұйымдар болмаған болса, онда бұл одақтар өз мақсатыпа жете алмас еді. Сопдықтан бұл ұйымдар неғұрлым кең болса, біздің оларға жүргізетін ықпалымыз да соғұрлым зор боладьт, бүл ықпал экономикалық күрестің «стихиялық» түрде дамуы арқылы ғана емес, сопымен бірге одақтың социа- л ііст мүшелерінің оз жолдастарына тікелей, саналы әсер етуі арқылы да жүргізіледі. Бірақ ұйым қүрамы коц болып тұрғанда қатаң құпиялылық сақтау мүмкін емес (мүның өзі экономикалық күреске қатыиасудағыдан аиағұрлым көбірек дайындықты керек етеді). ¥йым ңү- рамының кең болу ңажеттігі мен қатаң құпиялылық сақтау қажеттігіиіц арасындағы осы қайшылыңты қа- л ай қиюластыру керек? Цехтық ұйымдардың құпиялы-
126
В. И. ЛЕНИН
лығы мүмкіндігінше азырақ болуын ңалай қамтамасыз ету керек? Бұл үшін, жалпы айтқанда, екі-ақ жол бар: не цехтық одақтарды жария ету керек (бұл кейбір елдерде с-оциалистік жәие саяси одақтарды жария ету- ден бұрын іске асырылды), не үйымды құпия күйінде, бірақ ұйым мүшелерінің көпшілігі үшін оның құпиялы- лығы жоққа тән боларлықтай етіп, соншама «еркін», толық қатталмаған, немістерше айтқанда, lose ұйым күйінде сақтау керек.
Социалистік емес және саяси емес жұмысшы одақта- рын жария ету ісі Россияда қазірдің өзінде-ақ бастал- ды, біздің қаулап осіп келе жатқан социал-демократия- лық жұмысшы қозғалысының әрбір қадамы осы жария ету әрекеттерін оршітіп, көтермелеп отыратындығыиа ешбір күмәп келтіруге болмайды, ал бұл әрекеттер көбі- несе қазіргі құрылысты жақтаушылар тарапынан да, ішіпара жұмысшылардың оздері меп либерал интелли- генция тарапыиап да жасалып жүр. Жария ету туын Васильевтер мен Зубатовтар қазірдің өзінде-ақ көтерігі щықты, ал Озеров және Вормс мырзалар оған ко- мек корсетуге уәде беріп, жәрдемдесіп те отыр, жаңа ағымды жақтаушылар қазірде жұмысшылар арасында да бар. Сондықтан біз ендігі жерде бұл ағыммен санас- пай отыра алмаймыз. Онымеп қалай санасу керек,— бұл жөнінде социал-демократтар арасында екі түрлі пі- кір бола қояр ма екен. Біз Зубатовтар мен Васильевтер- дің, жандармдар меп поптардың бұл ағымға қандай жолмеп болса да қатысуын тынбастан әшкерелеп оты- руға міпдеттіміз, бұл қатысушылардың шын ниеттеріп жұмысшыларға түсіндіріп отыруға міндеттіміз. Соны- меп бірге біз жұмысшылардың ашық жиналыстарында либерал қайраткерлердің сөйлейтін сөздерінен естіліп отыратып түрлі ымырашылдық, «үйлесімді» сарындар- ды да әшкерелеп отыруға міпдеттіміз,— бұл либерал қайраткерлер осы сарындарды таптардыц бейбіт ыпты- мағының пайдалы екендігіне коздері әбден жеткендік- тен ұсыпа ма, бастықтарға жағыну үшін ұсына ма, не- месе, тіпті, ұялғанпап істей ме,— бәрібір. Біз, ақырыи- да, жүмысшыларды полицияныц әлсін-әлі құратыл торыиаті алдып ала сақтапдырып отыруға міпдеттіміз,
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
127
өйткепі полиция әлгі ашық жипалыстарда және рұқсат етілгевққоғамдарда «уытты адамдарды» аңдиды, жария ұйымда^) арқылы құпші ұйымдарға да арандатушыла- рын жіберуге тырысады.
Бірақ осыиыц бәрін істеу дегеннің мәнісі — жұмыс- піы қозғальісын жария ету ісі сайып келгенде Зубатов- тарға емес, пақ бізге пайда кслтіретіпіп әсте ұмыту ке- рек дегеп сөз емес. Ңайта, біз дәл озіміздің әшкерелеу науқанымыз арқылы бидайды арам шоптен айырамыз. Арам шопті біз корсотіп өттік. Бидай дегеиіміз — жұ- мысшылардың бұрыиғыдан да қальщ тонтары мен ец артта қалғап топтарының назарьш әлсуметтік жәпе са- яси мәселелерге аудару деген соз, бұл — біздерді, рево- люциоиерлерді, анығында жария қызмет болып табыла- тып қызметтердеп (жария кітаптарды тарату, өзара жәрдем, т. б.) босату дегеп сөз, ал бұл қызметтерді да- мыту біздіц үгіт жүргізуімізге керскті материалды бар- ган сайыи неғұрлым көи беріп отыратыны сөзсіз. Бүл мағьшада біз Зубатовтар меп Озеровтарға былай ден айта аламыз, осылай деуге тиісиіз де: тырысып бағың- дар, мырзалар, тырысып бағьщдар! Сендер жұмысшы- ларға тор құрып отыргандыңтан (мұны тіке арапдату- шылық мақсатпеп құрсаңдар да пемесе жұмысшыларды «струвизм» арқылы «адал» жолмеи аздыруды көздеп қүрсаңдар да), біз сеидерді әтпкерелеу қамын істейміз. Ал сендер шынымен бір адым ілгері басады екенсің- дер — ол адым пағыз «жасңаншақ ирек» адым түрінде болғаимен, әйтеуір ілгері басқан адым болса — біз: марқабат етіцдер! — дейміз. Жұмысшыларға аздап бол- са да шын мәпіпдө оріс ашатып адым ғапа шыпымеп бір адым ілгері басқандық болады. Ал мұндай кеңші- ліктің қандайы болса да бізге пайда келтіріп, аранда- тушылардыц социалистерді аулауыпа емес, социалис- тсрдіц оздеріпе мияткерлерді аулауыпа жағдай жасай- тын жария қоғамдардыц тууын тсздетеді. Бір сөзбси аптқанда, біздің ендігі істейтін ісіміз — арам шөитергө қарсы күресу. Үйдегі құмыраларға бидай өсіру біздің ісіміз емес. Арам шоіттерді отай отырып, біз осы арқы- лы бпдай түқьшы тебіпдеп осотіп жерді тазартамыз. Афапасий Ивапычтар мсп ГІульхорня Иваповтталар үй
128
В. И. ЛЕНИН
өсімдіктерін өсірумен айналысып жатқанда, біз бүгінгі арам шөпті де шаба алатын, ертеңгі бидайды да ора алатын орақшыларды дайындауымыз керек *.
Сонымоп, жария ету арқылы біз мүмкіңдігінше құ- пиялылығы кемірек және мүмкіндігінше неғұрлым кең кәсіптік ұйым құру мәселесін шеше алмаймыз (ал егер Зубатовтар меп Озеровтар бізге мәселені осылай шешуге аздап болса да мүмкіндік туғызса, біз өте қуа- нар едік,— ал солай болуы үшін біз оларға қарсы мүм- кіндігінше жігерлі түрде күресуіміз керек!). Ендігі қа- лып отырған жол — ңұпия кәсіптік ұйымдар құру жолы, сондықтан біз осы жолға қазірдің өзінде-ақ түсе бастағап (бұл бізге әбдеп белгілі) жұмысшыларға мей- лінше көмек көрсетуге тиіспіз. Кәсіптік үйымдар эко- номикалык, күресті дамытып, баянды ету ісінде орасаи зор пайда келтіріп қана қоймай, сопымен бірге саяси үгіт пен революциялық үйымныц оте маңызды жәрдем- шісі де бола алады. Бүл нәтнжеге жету үшін, басталып келө жатқан кәсіптік қозғалысты социал-демократия- ның тілегеп арнасына түсіру үшіп,— ең алдымен Пе- тербург «экономистеріпің» бес жылдан бері дерлік ай- тып жүрген ұйым жоспарының мағыпасыз жоспар екенін айқын түсіиу қажет. Бұл жоспар 1897 жылы июльде шыққап «Жұмысшы кассасыпың уставында» да («Рабочая Мысльдің» 1-номеріпен — «Листок «Работ- пика»» № 9—10, 46-бет), 1900 жылғы октябрьдегі «Одақтық жұмысшы ұйымының уставыпда» да баян- далған (G.-Петербургте басылғаи және «Искраның» 1-померінде айтылған ерекше листок). Екі уставтың да негізгі кемшілігі — кең жұмысшы ұйымының құры- лысын тәптіштеп көрсетеді де, революционерлердің * «Искратіыц» арам шоптерге карсы күресі «Рабочее Делопыц» мы- надап бір ашу көрсетуіне себеп болды: «Ал «Искра» үшін осы (көк- тсмгі) зор оқпгалардан гөрі Зубатов агенттерінің жүмысшы қозгалы- сын «жарпя етуге» тырысқан болмашы әрекеттері замана туьі болып отыр. Бұл фактілер дәл оның өзіне ңарсы болып отырғандығын «Иск- ра» көрмейді; бүл фактілер үкіметтің көз алдында жүмысшы ңозға- лысының аса қауіп келтірерліктей болып етек алып кеткендігін көр- сетеді» («Екі съезд», 27-бет). Осының бәріне айыпты—«өмірдің өктем талаптарына керенау» ңарайтын осы бір ортодокстердің «догма- тизмі» көрінеді. Бұлар бойы бір кез бидай егінін қасарып көргісі кел- мей, бойы бір тұтам арам шөптерге қарсы күреседі. Мұның өзі «орыс жүмысшы қозғалысы жөніндегі болашақты бүрмалаған сезім» емсй немене (бүл да сонда, 27-бет)?
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
129
ұйымдарын осы ұйыммен шатастырып жібереді. Неғұр- лым тьщғылыңты жасалған екінші уставты алып қа- райық. Ол елу екі параграфтан құралған: оның 23 па- раграфы әрбір фабрикада құрылатын және «орталық (фабрикалық) топтарды» сайлайтын «жұмысшы үйір- мелеріиіц» («10 адамнап артық емес») құрылысып, іс жүргізу тәртібін жәпе ведомствосыпыц шеңберін баяп- дайды. 2-параграфта былай деліпгеп: «Орталық топ оз фабрикасында немесе өз заводында болып жатқан бар- лық істерді қадағалап отырады, ондағы оқиғалар хро- никасын жазып отырады». «Орталық топ барлық төлем- шілерге кассаның жайы туралы ай сайын есеп беріп отырады» (№ 17), т. с. 10 параграф «аудандық ұйым- ға», 19 параграф «Жұмысшы ұйымының комитеті» мен «СПБ. Күрес одағы комитетінің» оте қым-қиғаш қаты- насына арналған (әрбір ауданнаи және «атқару топта- рынан» сайланатындар — «насихатшылар топтары, про- винциямен байланыс жасайтындар, шетелмен байланыс жасайтындар, қоймаларды, баспа тобын, касса тобын басқаратыпдар»).
Жүмьісіііьілардьщ экопомикалық күресі жөнінде со- циал-демократия = «атқару топтары» болады екен! «Экопомистің» ойы социал-демократизмнен тред-юнио- шізмге қалай ауатыидығын, социал-демократ ең алды- меті пролетариаттың букіл азаттық күресіи басқара ала- тыіі революциоперлер ұйымы туралы ойлауға тиіс екеп- дігі жөніпде ұғым атаулының «экономиске» қандай жат нәрсе екендігіп бұдан айқын көрсету қиын болар. «Жұ- мысшы табыпыц саяси азаттық алуы» туралы, «патша- пыц озбырлығына» қарсы күресу туралы сөз қыла оты- рып, ұйымпың осындай уставтарып жазып шығару — (оциал-демократияпың нағыз саяси міидеттерін мүлдем түсінбегендік болады. Елу параграфтың бірде-бірі орыс абсолютизміиің барлық жақтарын ашып көрсету үшін, Россиядағы түрлі қоғамдық тагітардың бүкіл бейнесіи ашып көрсету үшін бұқара арасында саяси үгіт жұмы- сьш мейлінше кең жүргізу қажет екендігін түсінгендік- тін, саңылауын да көрсетпейді. Мұндай устав арқылы саяси мақсаттар былай тұрсын, тіпті тред-юниондық мақсаттар да жүзего аспайды, ойткені тред-юпиопдық
130
В. И. Л Е IIIIII
мақсаттар ұйымды кэсіптерге царай құруды талап ете- ді, ал мұндай ұйым уставта тіпті ауызға да алынбайды.
Бірақ үш сатылы сайлау жүпесі түсында әрбір жекө фабрнкапы «коміггетнеп» бамлапыстыргысы келетіп, байлаиыстырғанда біркелкі жоне адам күлерліктей ұсақ-түйек ережелер арқылы байланыстырғысы келетін бүкіл осы «жүйеге» оте-мотс тән нәрсе — мұиың тацға- жайып солекеттігі екепдігіпе ешкім де таласа алмас. «Экономизмнің» шолақ ой-өрісінен туған шала пікір бүл арада ұсақ-түйекке салынып отыр, ал осы ұсақ- түйсктсн созбұйдага салыиушылық пен кецсешілдіктің иісі аңқиды. 1с жүзіпде барлық осы параграфтардың төрттеп үші, әрине, еш уақытта да қолданылмайды, бі- раң оныц есесіпе әрбір фабрикада орталық тобы бар осыпдай «қүшія» үііым жапдармдардыц ойрапдау әре- Есттерін сопшама кеңіпеп жүргізуіп жецілдетеді. ГІоляк жолдастар цозғалыстьщ мұидай кезеңіп басынаи кешір- ді, опда жұрттың бәрі жүмысшы кассаларын коп құруға әуес болды, бірақ бұлай еткенде тек жапдармдарға мол азық беретіпдігіие коздері жетіи, олар бұл ойдан тез-ақ бас тартты. Егер біз жүмысшылардың кец ұйымдары болсын десек және бұл үйымдар жаппай сәтсіздікке ұшырамасып десек, жапдармдарды қуаптпайық десек, онда біз бүл ұйымдардың мүлде цатталмауып көздеугө тиісиіз.— Сопда олардыц жүмыс істеугс мүмкіпдігі бо- ла ма? — Оііы білу үшін мыпа қызметтерді-ақ алыи қа- раңыз: «...фабрикада болып жатқап барлық істерді қа- дағалап отыру, опдағы оқиғалар хроникасын жазып отыру» (уставтың 2-параграфы). Мұпы да созсіз қат- тап отыру керек болганы ма? Бұл үшіп ерекше топтар қүрмам-ақ, мүныц боріи астыртып жағдайда шығатыи газеттерге жіберілетіп хат-хабарлар арқылы апағұрлым жақсы істеуге болмай ма екеп? «...Жүмысшылардың за- водтағы жағдайып жақсарту үшіп олардың күресіне басшылық ету» (уставтың 3-параграфы). Бұл арада да қаттап отырудың керегі жоқ. Жұмысшылардың қандай талаптар қойғысы келстіндігіп аздап болса да саңылауы бар әрбір үгітпіі жай әңгімеден-ақ әбден анықтап біліп алады, ал біліп алған соң, тиісті листокты жеткізу үшін мұны кең ұйымға емес, революционерлердің тар көлем-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
131
дегі ұйымына хабарлай алады. «...Сомына 2 тиыннан жарна алып... касса ұйымдастыру» (§ 9) — және онан соң барлық мүлтелерге касса туралы ай сайьпт есеп бе- ру (§ 17), жарпа төлемейтіпдерді мүшеліктен шығару (§ 10), т. с. Міне, бұл полиция үшін иағыз жұмақ қой, ойткепі «фабриканың орталық кассасыпың» осыпдай бар құпиялылығып ашып, ақшасын кәмпескелеудоп де, барлық жақсы адамдарып тұтқыиға алудап да оңай нәрсе жоқ. Онан да белгілі (оте шағын, өте қүпия) үйымпың штемпелі басылған бір тиыпдық иемесе екі тиыыдық маркаларды таратқан жақсы емес пе, пемесе жарнапы ешбір маркасыз-ақ жшіаған жақсы емес пе, бұл жоніндегі ссепті белгілі шартты белгі бойынша ас- тыртын жағдайда шыгатып газет жариялап отырса бол- май ма? Сопда дол ойдағы мақсат орыпдалады, ал жап- дармдардыц істіц үшығыиа жетуі жүз есе циып болады.
Мен уставты мысал ретіидс талдай берер едім, біраң осы айтылғаштьщ озі де жетер деп. ойлаймыи. Ең сенім- ді, тәжірибелі, шыпыққап жүмысшылардаи күралған, басты-басты аудандарда сепімді адамдары бар және қа- тац қүниялылықтыц барлық ережелеріпе сәйкес рево- люционерлер ұпымымои байланысқан, тығыз топтасқан шагып топ бұқарапыц мейліпше комектесуі арқасында және ешқапдай қаттау жүргізбсй-ақ, кәсіитік ұйымға жүктелетін бсірлыц міидеттерді орьшдай алады, орын- дагапда дәл социал-демократпяпыц дсгеиіндей етіп орыпданды. Тек осы жолмеп ғапа, жапдарм атаулыиыц бар қырсығыпа қарамастап, социал-демократиялыту кә- гіптік ңозғалысты нығайтып, дамытуға болады.
Жүрт мағап: ұйымиыц lose * ұйым екепдігі сонша, гіііті ол мүлде қатталмағаи да, тіпті оііыц белгілі жәпе тіркелгсп ешқандай мүшелсрі де жоқ, сопдықтан оны үііым деп атауға да болмайды ден қарсы пікір айтар.— Нәлкім, солай да болар. Меп ұйымпың атып қуып отыр- гапым жоқ. Бірақ осы «мүшесіз үйым» керек болған нәрсенің бәрін де істейді жәпе біздің болашақтағы тред- іоііиопдарымыздың социализммеп берік байлапыс жа- гауыи әуел бастан-ақ қамтамасыз етеді. Ал кімде-кім
— еркін, кең. Ред.
132
В. И. ЛЕНИН
абсолютизм тұсында жұмысшылардың сайланып қойы- латын, есеп беріп отыратын, жалпыға бірдей дауыс бе- румен сайланатып, т. с. болатын кец ұйымын құрам де- се,— ондай адам ешбір түзелмейтін утопист болып та- былады.
Бұдан шығатыи қорытынды айқып: егер біз істі рево- люционерлердіц берік ұйымып мықтап құрудап баста- сақ, оида біз бүкіл қозғалыстың тұрақты болуын қам- тамасыз ете аламыз, социал-демократиялық мақсаттар- ды да, нағыз тред-юниондық мақсаттарды да жүзеге асыра аламыз. Ал егер біз істі бұқараға бейне бір пе- ғұрлым «қол жетерлік» делінетін (ал іс жүзінде жан- дармдарға неғұрлым қол жетерлік болатын және рево- люционерлерді полицияның ұстауын неғұрлым оңайла- татын) кең жұмысшы ұйымын құрудан бастасақ, онда біз бұл мақсаттардың екеуін де жүзеге асыра алмаймыз, майдагерліктен арыла алмаймыз, өзіміздің бытыраңқы- лығымыздың, үнемі талқандалып отыратындығымыздың салдарыпан бұқараға тек Зубатовтың немесе Озеровтың тред-юниондары сияқты тред-юниондарды қол жетер- ліктей ететін боламыз.
Тегінде, осы революционерлер ұйымының міпдеттері қандай болуға тиіс? — Бұл туралы біз қазір толығыраң әңгімелейміз. Біраң алдымен біздің террористің тағы бір өте ерекше пайымдауып талдап өтейік, бұл терро- рист тағы да «экопомистің» ең жақыи коршісі болыл шығады (өз мацдайыпың соры да!). Жұмысшыларға арналған «Свобода» деген журналда (№ 1) «¥йым» деген мақала басылған, бұл мақаланың авторы озіпщ таныстарын, Иваново-Вознесенск жұмысшы-«экономис- терін» ңорғамақ болады.
«Тобырдың үнсіз, сапасыз болуы, қозғалыстың төменнен бас- талмауы жаман-ақ,— деп жазады ол.— Міне, өздеріңіз қараңыз- даршы: университеті бар қаладан студенттер мейрамдарда не- месе жазда үйді-үйіне тарап кетеді,— сонда жұмысшы қозғалы- сы тоқтап қалады. Өзгенің итермелеуімен жүретін мұндай жұмысшы қозғалысы шын күш бола ала ма? Қайдан болсын... Ол әлі аяқтанып өздігінен жүруді де үйреигеи жоқ, оны жетектеп жүргізеді. Барлық істе де осылай болып отыр: студенттер тарап кетсе — іс тоқтала қалады; ең татымды қаймағын сыпырып алған соң сүт іриді; «Комитетті» қамауға алса — жаңа комитет
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
133
құрылғанша, ңайтадан жым-жырт болады; оның үстіне қандай комитет құрылатындығы да белгісіз — бәлкім, бұрынғыға мүл- дем ұқсамайтын комитет құрылар: бұрынғы комитет бір түрлі сөз айтқан болса, бұл комитеттің басқаша айтуы мүмкін. Keinen күн мен ертеңгі күннің арасында байланыс болмайды, өт- кен күндердің тәжірибесі алдағы күндерге сабақ болмай қала- ды. Мұның бәрі де тамырдың тереңге, тобырлардың арасына та- рамауынан болып отыр, жұмысты жүз ақымақ істемей, он ақылдының істегенінен болып отыр. Оншақты кісіні әрқашан да шортан айырмен қармауға болады, ал егер ұйым тобырға тараса, барлық іс тобырдан шығып отырса,— ол істі құрту еш- кімнің де қолынан келмейді» (63-бет).
Фактілер дұрыс суреттелген. Біздегі майдагерліктің бейнеленген суреті жаман емес. Бірақ қорытындыла- ры — пайымсыздығы жағынап да, саяси әдепсіздігі жа- ғынан да «Рабочая Мысльге» лайықты. Бұл — барып тұрған пайымсыздық, өйткені автор қозғалыстың «те- реңге» тарайтын «тамырлары» жоніндегі философиялық жәпе әлеуметтік-тарихи мәселеиі жандармдармеп қайт- кенде жақсырақ күресуге болады деген техиикалық- үйымдастыру мәселесімеи шатастырып отыр. Бұл — ба- рып турғап саяси әдепсіздік, ойткепі пашар басшылар- ды тастап, жақсы басшыларға жүгінудің орнына автор жалпы басшылардан «тобырға» жүгінеді. Саяси үгіттің орнына эксцитативтік террорды қолдану керек деген пікір бізді саяси жағыиан қалай кері сүйреп отырғаи болса, бұл да ұйымдық жағыпан бізді наң солай кері сүйреуге тырысқандық болады. Меи, шынымдьт айтсам, «Свобода» бізге ұсынып отырғап шырмауды к,ай жағы- нап шешу керек екенін білмей, нағыз embarras de richesses * халде отырмын. Көрнекті болуы үшін мысал келтіруден бастайын. Немістерді алып қараңыз. Олар- дың ұйымы тобырды қамтитындығын, істің бәрі тобыр- дан шығатынын, жұмысшы қозғалысы өз аяғымен жү- рііі үйренгендігіи сіз бекер дей алмассыз деп ойлай- мып? Ал оның бер жағында осы миллиондағап тобыр озітіің сыинан өткен «оншақты» саяси көсемдерін қап- дай бағалай біледі, олардың етегінен қалай мықтап үс- тагаи десеңізші! Парламентте дұшпан партиялардың денутаттары социалистерді бір емес, талай рет былайтпа
— молшылықтаи қиналғаи. Ред.
134
В. II. ЛЕНИН
мазақтағап болатыи: «демократ-ақ екенсіңдер! Сендер- дің жұмысшы табының қозғалысы дегендерің сөз жү- зінде ғана айтылатын нәрсө,— ал іс жүзінде бой көрсе- тушілер баяғы бір көсемдер тобы. Жылма-жыл, ондаған жылдар бойы бәз-баяғы Бебельді, бәз-баяғы Либкнехтті көресің. Ал сепдердіц бейпе жұмысшылардап сайлапған деп жүргсп делегаттарыц пмператор тағайындайтын чиповпиктерден бетер ауыспайтып адамдар!». Бірақ «көсемдерге» «тобырды» қарсы қоймақ болған, «тобыр- дың» намысыпа тиіп, жаман сезімдеріп қоздырмақ бол- ған, «опшақты ақылдыларға» бұқарапыц сепіміп кетіру арқылы қозғалыстыц беріктігіп, табаітдылығын жоймақ болғап мүітдай домагогтік әрекеттерге пемістер кекесін- ді мысқылмеп жауап беретіп. Немістердіц саяси ой-пі- кірініц айта қаларлықтай дамығаидығы, айта қалар- лықтай саяси тәжірибе жинақтағапы соншалық, олар сыппап откен, кәсіп еткеп жұмысыпда даярлықтап от- кеи, ұзақ опегелі жолда оқьш үйрепгеп, бірімсп-бірі та- маша істсс болғатт талаптты (ал талапт дсгсн жүзден тумайды) «оншақты» көсемі болмаса, қазіргі қоғамда ешбір таптыц да табанды күрес жүргізе алмайтыпды- ғыи түсіне біледі. «Жүздегеп ақымақтарды» желіктіріп, оларды «ондағап ақылдылардан» жоғары қойғаи, бү- қараиың «шойындай жұдырығып» дәріптеп, оны (Мост пемесо Гассельман сияқты) жөпсіз «революциялық» қимылға итермелеген, сөйтіп табанды, ұстамды көсем- дерге сенімсіздік туғызбақ болған демагогтерді неміс- тер өз ортасыиан да корген. Тек социализм ішіндегі әр алуап демагог элемеиттергө қарс-ы үздіксіз, бітіспес кү- рес жүргізу арқасында ғапа пеміс социализмі осылайша өсіп, пығайды. Ал біздегі білгіштср орыс социал-демо- кратиясының бүкіл дағдарысы стихиялы түрде оянғағг бұқараның жете даярланған, ысылған, тәжірибелі бас- ттіыларыпыц жоқтығьшап туып отырғапыпа қарамастап, Иванушкадай ацылгөйсіп: «қозғалыстыц томеппеи бас- талмауы жамап-ақ»! дейді.
«Студенттердеп құралғап комитет жарамсыз, ол тұ- рақсыз» — дейді.— Әбден дүрыс. Бірақ бұдан шығатын қорытыпды: професспопал революциоперлердеи қүрал- ған комптет керек, ал озіті профессиопал революциопер
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
135
етіп шығаратын адам жұмысшы бола ма, студент бола ма, оиың бәрібір. Ал сіз жұмысшы қозғалысын сырттан итермелеу жоп смес дсп қорытыпды жасайсыз! Өзіңіз- діц саяси аңқаулығыцыздьщ салдарынан сіз осы арқы- лы біздегі «экопомистер» мен біздегі майдагерліктіц сойылыіі соғып отырғапыцызды байқамайсыз да. Біздіц студепттер біздіц жұмысшыларды қалай «итермеле- ді»? — деп сұрауға рүқсат етіціз. Тек цана былай: сту- деит саяси білімніц өз басыида болған үзінділерін ғана, социалистік идеялардан өзі ұғынған қиңымды ғана жұ- мысшыға жеткізіп отырды (өйткені осы күнгі студепт- тің ең басты ақыл-ой азығы болған жария марксизм студентке әліппеден басқа, қиқымнан басқа ein нәрсе де бере алған жоқ). Нац осындай «сырттап итермелеу- шілік» біздің қозғалысымызда опша көп болғап жоқ, қайта, тым аз болды, адам айтқысыз, сұмдық аз болды, өйткені біз тым озімізбсп озіміз болыи кеттік, «жұмыс- ітіылардың қожайындар мен үкіметке қарсы жүргізетін» жеңіл-желпі «экономикалық күресіне» тым құлша бас иіп жүрдік. Нагу осъшдай «итермелеушілікті» біздер, кә- сібі жагыпап революциоттерлер, жүз есо артық қолдану- га тиіспіз, қолдапбақиыз да. Ал сіз «сырттап итерме- леу» деген сияқты жексұрып сөзді қолдану арқылы,— жұмысшыға сырттап саяси білім мен революциялық тәжірибе беретіп адамдардыц бэріне де сол жұмысшы- пың (ең болмағанда, дәл сіз сияқты, жетілмеген жұ- мысшының) сөзсіз сенбестігін туғызатын, осындай адамдардың бэріне тойтарыс берғісі келетіндей соқыр сезім туғызатын жексұрын сөзді қолдану арқылы дема- гог болып шығып отырсыз, ал демагогтер — жұмысшы табының ең сұм жаулары.
Солай, солай! Менің айтысымның «жолдастықца жат- пайтып тәсілдері» жопінде байбалам салуга асықпай түра тұрыцыз! Сіздің ниетіңіздің тазалығыпа шек кел- тірейін деп отырған мен де жоқ, тек мен жоғарыда айт- тым ғой, саяси аңқаулықтың бір өзі-ақ кісіні демагог оте алады. Ал меп сіздің демагогтікке дейін құлдыраға- ныңызды көрсеттім. Сондықтап демагогтер жұмысшы табының ең сұм жаулары дегеи сөзімді қайталаудаи мен еш уақытта да жалықпаймын. Ең сұм жауы бола-
136
В. И. Л.ЕНИН
тьш себөбі дәл мынадап: олар тобырдың жаман сезімде- рін қоздырады, сана-сезімі жетілмеген жұмысшыларға сол жаулардың шын сырын ашу мүмкін емес, өйткені олар жұмысшылардың досы ретінде бой көрсетеді, кей- де шын адал ниетімеп бой көрсетеді. Ең сұм жауы бо- латын себебі: олар ауа жайылушылық пен ауытқушы-’ лың дәуірінде, қозғалысымыздың пішіні жаңа-жаңа қа- лыптасып келе жатқан дәуірде, тобырды демагогтікпөн еліктіріп әкетуден оңай еш нәрсе жоң; ал тобыр тек ең ауыр азаптарды басынан кепііргеннен кейін ғана өзінің ңателескелдігіне көзі жетеді. Міне, сондыңтан ңазіргі орыс социал-демократының бүгін таңдағы ұраны дема- гогияға салынып кеткен «Свободаға» да .ңарсы, демаго- гияға салынып бара жатқан «Рабочее Делоға» да ңарсы батыл күрес жүргізу болуға тиіс (бұл жөнінде төмеңдө әлі толығырак, айтамыз *).
«Жүз аңымаңтан гөрі оншақты аңылдыны қолға түсі- ру оңайырақ». Сіз пайымдау барысында бір мәселеден екінші мәселеге аттап өткендіктен ғана бұл тамаша шындық езінен-өзі айңын көріиетін шындық сияңты бо- лып отыр (бұл шындықты айтңаныңыз үшін сізге жүз ақымақ әрдайым қол шапалақтайды). Сіз әуелі «коми- '• тетті» қолға түсіру туралы, «ұйымды» ңолға түсіру ту- ралы сөйлей бастадыңыз және сол туралы тынбай. сөй- леп те отырсыз, ал енді келіп қозғалыстьщ «тереңдегі тамырларын» қолға түсіру туралы мәселеге аттап өтті- ңіз. Әрйне, біздің қозғалысымыздың тереңге тараған жүз мыңдаған тамырлары бар, тек сол себептен де ол ешкімге қолға түспейді, біраң әңгіме мүлде бұл туралы болып отырған жоң қой. «Тереңдегі тамырлар» мағына- сьшда алғанда, біздің бар майдагерлігімізге қарамастан, бізді ңазірде де «ңолға түсіре» алмайды, солай бола тұр- са да, «уйъшдарымыз» қолға түсіп қалуда деп бәріміз налимыз, налымасңа лажымыз да жоқ, өйткені ұиым- ның ңолға түсуі қозғалыстың бүкіл сабаңтастығын бұ- * Вұл арада тек мынаны ескертіп өтейік: «сырттан итермелеушілік» жөнінде және «Свободаның» ұйым туралы бұдан былайғы барлық пайымдаулары жөнінде біз айтқан сөздің барлы^ «экономистерге», оның ішінде «рабоче-делошыларға» да толъьту ңатысы бар, өйткені бұ- лардың бір бөлегі ұйым мәселелері жөиіндегі әлгі көзқарастарды ба- рынпіа уағыздап, қорғап отырды, екініпі бөлегі сол көзқарастарға бой ұрып отырды.
НЕ ІСТЕУ KEPEK? 137,
зады. Ал егер сіз уйымдардъщ қолға түсуі туралы мәсе- ле көтеріи, бұл мәселеден таймайды екенсіз, онда мен сізге былай деймін: жүз ақымақтан гері оніпақты аңыл- дыны қолға түсіру анағұрлым қиын. Менің «антидемо- кратизмім» үшін, т. с. үшін тобырды маған қарсы қанша айдап салсаңыз да, мен осы ңағиданы қорғай- мын. Ұйымдық мәселе жөнінде алғанда «ақылдылар» деп, менің жоғарыда әлденеше рет ескерткенімдей, төк профессионал революционерлерді ғана айту керек, бұлар студенттерден тәрбиеленіп шыға ма, әлде жүмысшылар- дан тәрбиеленіп шыға ма, оньщ бәрібір. Сондықтан ме- нің кесіп айтатыным: 1) басшылардың тұрақты, сабақ- тастық саңтайтын үйымы болмаса, революциялық ңоз- ғалыстьщ бірде-бірі баянды бола алмайды; 2) күреске стихиялы түрде тартылатын, ңозғалыстың базисі бола- тын және қозғалысқа ңатынасатын бұқара неғұрлым көп болса, мұндай ұйымның қажеттігі соғұрлым арта түседі және бүл ұйым соғұрлым берік болуға тиіс (өйт- кені түрлі демагогтердің бұқараның сана-сезімі жетіл- меген топтарын еліктіріп әкетуі соғұрльш оңай бола- ды); 3) мұндай ұйым ең алдымен революциялық жұ- мыспен кәсіп етіп шұғылданатын адамдардан құралуға тиіс; 4) самодержавиелі елде мұндай ұйым мүшелері- пің қурамын біз неғұрлым ыушамдасау, бұл ұйымға тек революциялық жұмыспен кәсіп етіп шұғылданатын адамдарды ғана, саяси полицияға ңарсы күресу өнерін- де кәсіптік тәжірибе алған адамдарды ғана қатысатын етсек, мұндай ұйымды «ңолға түсіру» соғұрлым ңиыи болады, және — 5) қозғалысқа ңатынасуға, онда белсө- пе жұмыс істеуге мүмкіндік алатын, жұмысшы табынан да, ңоғамньщ өзге таптарынан да шыққан адамдардың саны соғұрлым көп болады.
Біздің «экономистер», террористер және «террорист- зкономистер» * бүл қағидаларды теріске шығарып бақ- Бұл термин «Свобода» жөнінде қолданылса, мүмкін, бүрынғы тер- мныиен гөрі дурысырақ та болар еді, өйткені «Революционизмнің қай- тп тууы» деген жинақта терроризм жақталса, талқыланып отырған ое.ы мақалада «экономизм» жақталады. Тегіиде «Свобода» жөнінде: тплабы зор, ақыры сор’ десе болады. Талабы да, ниеті де сондай жақ- (п.і,— бірақ нәтижесі шым-шытырық; шым-шытырық болуыиыц басты (И)бебі: «Свобода» ұйымның сабақтас болуын ңорғай отырып, револю- цпллық ой-пікір мен социал-демократиялың теорияның сабаңтастығын
138
В. И. ЛЕНИН
сыншы, ал енді мен бұл қағидалардың соңғы екеуіне тоқталамын. «Оншақты ақылды» мен «жүз ақымақты» қолға түсірудің оңайлығы туралы мәселе жоғарыда тал- қыланған мәселеге — қатаң қүпиялылық керек болып отырғап жағдайда бұқаралық уйымнъщ болуы мүмкін бе деген мәселеге келіп тіреледі. Кең ұйымды біз еш уақытта ойдағыдай құпия ете алмаймыз, ал ңұпиялы- лық болмаса, үкіметке қарсы сабақтастықты сақтайтын, тұрақты күрес жүргізу туралы әңгіме етуге де бол- майды. Ал барлық құпия қызметтерді неғұрлым аз профессиопал революционерлердің қолына жипақтау- дың мәнісі әсте бұлар «барша жұрт үшіп ойлайды», то- быр уозғалысуа белссне қатыспайды дегеп соз емес. Қайта, бүл профессионал революциоперлерді тобыр үс- ті-үстіпе коп шығаратып болады, ойткеиі опда тобыр «комитет» құру үшіп бірпеше студепт пеи экономика- лық күрес жүргізуші бірнеіпе жұмысшыпың жиналуы жеткіліксіз екенін түсінеді, өзіп талай жылдар бойы профессионал революционер етіп тәрбиелеу қажет еке- иін түсінеді, сонда тобыр тек жалғыз ғана майдагерлік туралы ойламай, өзін профессионал революционерлер етіп шығару туралы да «ойлайтын» болады. Үйымнъщ құпия жұмыстарын бір орталыңқа бағындырудың мәні- сі ңозғалыстыц барлық жұмыстарын 1 бір орталыққа бағыпдыру деген сөз екен деуге тіпті де болмайды. «Он- шақты» профессионал революционер істің құпия мін- деттерін бір орталыққа бағындырғаннан ең қалың бұ- қарапың ңұпия әдебиетке белсеие қатысуы азаймайды, қайта оп есе күшейеді. Тек осылай еткснде ғана біз құпия әдебиетті оқу, опда қызметтес болу, ішіиара тіпті оны тарату ісі де цупия іс болудан т^алатьшдай дерлік жағдайға жетеміз, өйткені мыңдап басылып, таратыла- тын баспасөздің әрбір данасына бола соттап, әкімшілік шара қолданып әуреленуден түк те шықпайтыпып, мұпыц мүмкін емес екендігін полиция да көп ұзамай мойындағысы келмейді. Профессионал революциоперді қайта жандан- дырам деп әрекеттену («Революционизмнің қайта тууы»), бұл үшін, біріншіден, эксцитативтік террор қолданылсын, ал, екіншіден, «сырт- тан итермелеуді» кемірек керек қылатып «орташа жұмысшылар ұйы- мы» болсып деу («Свобода» № 1, 66-бет жәпе келесі беттер) — мұның өзі, шынында, өз үйіңді жылыту үшін сол үйдің ӨЗІН ОТЫН ҚЫЛЫІІ жаққанмен бірдей.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
139
түсінетін болады. Ал мұның тек баспасөзге ғана емес, сонымен бірге қозғалыстың демонстрацияға дейінгі бар- лық жұмыстарына да қатысы бар. Сыннан отіп, машық- танған, бұл жағынан өзіміздің полициядан кем соқпай- тып «оншақты» профессионал революционерлер істщ барлық қүпия түрлеріп бір орталыққа бағындырса, лис- токтар дайыпдау, шамалап жоспар жасау, ңалапың әр- бір ауданыпа, фабриканың әрбір кварталына, әрбір оқу орнына, т. б. арнап басшылар отрядын белгілеу ісін бір орталыққа бағындырса, бүдап бүқараның демонстра- цияға мейлінше белсепе, мейліппіе мол ңатыпасуы ке- мімейді, қайта, ксрісінше, бұдап коп пәрсе ұтатып бо- лады (мепіц козқарасымды «дсмократиялық емес» деп қарсылық білдірупгілор болатыпып білеміп, бірақ меп бұл мүлде орыпсыз қарсылыққа томеітде толығырақ жа- уап береміп). Революционерлер ұйымыпыц оте-моте құпия қызметтерді бір орталыққа бағыпдыруы қалыц бұқараға арналған, сол себептен де мүмкін қадерінше азырақ қатталған, мүмкін қадерінпіе азырақ құпиялы болатын толып жатқап өзге ұйымдардың атқаратын ісі- нің өрісін де, мазмұпын да әлсіретпейді, қайта, ұлғайта түседі: жұмыспіылардың кәсіподақтарының да, жұмыс- тпылардың өз бетімеп білім алатып және қүпия әдебиет оқитын үйірмелеріпің де, халықтың барлыц өзге топта- рыпың арасындағы социалистік үйірмелердің де, сон- дай-ақ демократиялық үйірмелердіц де, тағы басқалар- дың да атңаратын ісіпіц орісі мсіі мазмүпын ұлғайтады. Мүпдай үйірмелер, одаңтар жәпо уйымдар барлық жерде де барынша көп болуы керек, бүлардьщ атқара- тып міндеттсрі барыппта әр түрлі болуьт керек, бірақ мұндай үйымдарды револіоционерлердің ұйымымеп ша- тастырушылыіу, олардың арасындағы айырманы жоғал- тушылық әрі сорақы, әрі зиянды нәрсе, бұқаралық қоз- ғалысқа «қызмет ету» үшін социал-демократиялық жұ- мысқа өздерін әдейі бүтіндей арнайтып адамдар керек, мұндай адамдар табапды, шыдамды түрде өздерін ігрофессионал революционер етіп шыгаруы керек дегеп түсінікті, бүқарапың арасында онсыз да орасан комескі- /кчтгеп осы түсіпікті ошірушілік сорақы әрі зияпды нәрсе.
140
В. И. ЛЕНИН
Иә, бұл түсінік орасан қатты көмескіленген. Біздің ұйымдық мәселе жөніндегі негізгі кемшілігіміз — біз өзіміздіц майдагерлігіміз арцылы Русъ еліндегі револю- ционердіц беделін тусіріп алдыц. Теориялық мәселелер- де босаң және тұрлаусыз, ой-өрісі тар, өзінің босаңды- ғын ақтау үшін бұқараның стихиялылығын дәлел қы~ латын, халық шешенінен гөрі тред-юниои секретарына көбірек ұқсас, тіпті дүшпандар да құрметтейтін құла- шы кең және батыл жоспар ұсына білмейтін, өзінің про- фессионалдық өнерінде,— саяси полицияға қарсы кү- ресте,— тәжірибесіз, сөлекет кісі — ғапу етіңіз! бұл — революциопер емес, бір бейшара майдагер.
Меніц мұндай ңатты созіме ешбір практик ренжімей- ақ қойсын, ойткені әцгіме шалағайлық туралы больтп отырғандықтан, бұл созді меп ең алдымен озіме тигізіп айтып отырмын. Мен бір үйірмеде 73 істедім, бұл үйірме өзінің алдына барлық мәселелерді ңамтитын оте үлкен міндеттер қойған еді,— ал епді осы үйірмеге мүше бо- лыи жүрген біздердің барлығымыз болгілі нақыл сөзді өзгертіңкіреп: бізге революционерлер ұйымын беріңіз- ші, сонда біз Россияны төңкеріп тастаймыз! — деп ай- туға болатын осындай тарихи кезеңде өзіміздің майда- гер болып шығып отырғанымызды сезгенде, қатты қын- жылып, қасірет тартқан сдік. Ал сондағы өзім бастап кешірген оттай өртеген ұят сезімі есіме түскен сайьш өздөрінің уағызы арқылы «революционерлердің дәреже- сін масқаралайтын», біздің міндетіміз революционер- лерді майдагердің қатарына түсіре томендетуді қорғау емес, қайта майдагерді революционерлер дәрежесіне жеткізе котеру екендігін түсіпбейтіи жалғаи социал- демократтарға зығырданым қайнайды.
г) ҮЙЫМДАСТЫРУ ЖҰМЬІСЫНЫҢ ӨРІСІ
Біз жоғарыда Б — втың: «тек Петербургте ғаиа смес, сонымен қатар бүкіл Россияда да іске жарамды рево- люцияшыл күштердің жеткіліксіздігі туралы» айтқан сөзін естідік. Бұл фактіні бекер деп таласатын кісі бола қоймас. Бірақ бұл фактіні қалай түсіндіру керек? — мәселе сонда болып отыр. Б — в былай деп жазады:
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
141
«Біз бұл құбылыстың тарихи себептерін ашып, анықтап жат- паймыз; тек мынаны ғана айтамыз: ұзақ уақыт бойы саяси реакцияның салдарынан құты қашқаи, бұрын болып келген жә- не қазір болып жатқан экономикалық өзгерістер арқылы бөл- шектепгея қоғам оз арасынан революциялың, жумысца жарам- дъі адамдарды өте аз шыгарады; жұмысшы табы оз арасынап революционер-жұмысшылардьт шығара отырып, құпия ұйым- дардың қатарьтн ішінара толықтырады, бірақ ондай револю- ционерлердің сапы қазіргі мұқтаждықты өтей алмайды. Ош»щ үстіне, фабрикада ІР/г сагат жұмыс істейтін жұмысшы өз жаг- дайыпа қарай кобінесе үгітшіиің міндетін атқара алады; ал па- сихат пеп ұйымдастьтру жұмысы, құпия әдебиет жеткізу және оны қайта бастырып шығару, прокламациялар шығару, т. т. жұмыстардың негізгі салмағы өте аз интеллигенттердің мойны- па еріксіз жүктеледі» («Рабочее Дело» № 6, 38—39-беттер).
Біз Б — втың бұл пікірінің коп жеріне қосылмаймыз, әсіресе біз астын сызған сөздеріне қосылмаймыз, ол сөздер мынаны өте айқын көрсетеді: біздің майдагерлі- гіміздің салдарынан Б — в бірсыпыра ңасірет тартып (аздап болса да ой жүгірткен әрбір практик сияқты), «экономизмиің» қыспағына түскендіктен бұл тозгісіз ауыр жағдайдан қалай құтылуды білмейді. Жоқ, қоғам «іске» жарамды адамдарды өте көп іпығарып отырады, бірақ біз олардың бәрін пайдалаиа білмей жүрміз. Осы қаралып отырған ретте біздің қозғалыстың ңиын-қыс- тау, өтпелі жағдайын адам әрі жоц, әрі көп деген сөз- дермен тұжырымдауға болады. Адам көп, өйткені жұ- мысшы табы да, қоғамның барғап сайып алуан түрлі топтары да абсолютизмге қарсылық көрсеткісі келетін, онымен күресуге қолынан келген жәрдемін беруге әзір отырған наразы адамдарды жылдан-жылға көптеп іііы- ғарып отыр, ал абсолютизмнің адам тозгісіз екеніп жұрттың бәрі түгел ұғыиа қойған жоқ, бірақ қалың бұ- қара мұны барғап сайыи көбірек және айқынырақ сезіп келеді. Сонымен бірге адам жоқ, өйткені басшылар жоқ, саяси көсемдер жоқ, әрбір күшті, тіпті болмашы күшті де жұмсауға мүмкіндік беретін келелі жұмысты, оның үстіне бірыңғай, үйлесімді жұмысты жүргізе білетін үйымдастьірғыш таланттар жоқ. «Революциялық ұйым- дардың осіп, дамуы» жұмысшы қозғалысының өсуінен гана артта қалып қойып отырған жоқ, мұны Б — в та мойындайды, сонымен қатар халықтың барлық топта-
142
В. И. ЛЕНИП
рының жалпы демократиялық қозғалысының өсуінен де кейін қалып отыр. (Тегінде, қазір Б — в, бәлкім, мұны да өз қорытындысыпа ңосымша деп білген болар еді). Революциялық жұмыстыц орісі қозғалыстың етек алғап стихиялы базисімен салыстырғаида тым тар, «қожа- йындар меп үкіметке қарсы экопомикалық күрсс» дсгеи бейпіара теорияпың салдарыпап тым кушиып қалған. Оныц бер жағыпда қазір тек саяси үгітшілер ғапа емес, сонымен қатар ұйымдастырушы социал-демократ- тар да «халықтың барлық таптарына баруға» тиіс *. Ал социал-демократтардың нағыз әр түрлі таптардыц жеке өкілдеріне өздерінің ұйымдастыру жұмысыпың мыңдаған міндеттерін бөліп бере алатынына бірде-бір практик күмәндана ңоймас. Мамандандырудың кеміс- тігі — біздің техникамыздағы ең ірі кемістіктердің бірі. Б — втың бұғап сопшалық қатты күйіпуі оте орынды. Жалпы істің жеке «амалдары пеғұрлым ұсақ болса, ондай амалдарды орындауға қабілетті (ал профессионал революционер болуға көбінесе мүлде қа- білетсіз келетін) адамдарды соғұрлым коп табуға бола- ды, және де полицияиың барлық соидай «майда қьтз- меткерлерді» «қолға түсіруі» соғұрлым қиын болады, ұсақ нәрсемен айналысып жүрген адамды ұстап алған полицияның қазыианың «қоргау» ісіпе жұмсаған қара- жатьш ақтарлық «іс» жасауы да соғурлым қиын бола- ды. Ал бізге жәрдем беруге дайын адамдардың саныи алсақ, бар болғаны бес жылдың ішінде ғана бұл жөнінде болған орасап зор өзгерісті біз өткен тарауда да көрсеткенбіз. Бірақ, екінші жағыпан, осы ұсақ бөл- шектердің бәрін бір жерге жинау үшіп де, қозғалыстың жұмыстарымен бірге қозғалыстың өзін бөлшектеп жі- бермеу үшін де, ұсақ қызметтерді орыпдаушының істс- ген ісіпің маңызды, қажет іс екеніне көзіп жеткізу үшін де,— ал мұнсыз ол еш уақытта жұмыс істемей-
* Мысалы, әскерлер арасында соцғы кезде демократпялық рухтың күмәнсыз жанданғандығы сезіледі, мұныц бір себебі: жүмысшылар мен студенттер сияқты «жауларға» қарсы көше күресінің жиілеп кет- кендігінен болып отыр. Сондықтан біз қолдағы нүшіміз мүмкіндік берген кезден бастап солдаттар мен офицерлер арасында насихат пен угіт жұмысын жүргізуге қатты көңіл бөлуіміз керек, біздің партияға енетін «әскери үйымдарды» құруға күш салуымыз керек.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
143
ді *,— осының бәрі үшін сыннан өткен революционер- лердің нақ берік ұйымы керек. Мұндай ұйым барда бұл ұйым неғұрлым құпиялы болса, партияның күшіне сепушілік соғұрлым нығая түседі, соғұрлым арта тү- седі,— ал соғыста ең қажет нәрсе: оз күіпіңе оз армияңды ғапа емес, жауды да, барлық бейтарап эле- меиттерді дс сендіре білу керек, бұл бәрінен де маңыз- ды нәрсе; достық бейтараптық кейде істің тағдырып шеше алады. Мықты теориялық базиске сүйепген және социал-демократиялық органы бар мұндай ұйым барда қозғалысңа сырттан тартылған, көптеген «бөгде» эле- менттер қозғалысты жолдан тайдырып жібереді деп қорқатын дәнеңе жоқ (қайта, нақ қазір, майдагерлік үстем болып тұрған кезде, тек өздерін ғана социал-демо- краттармыз деп есептейтін көптеген социал-демократ- тар «Сгес1о»-ның жолына тартып отырғандығын байқап отырмыз). Бір сөзбен айтқанда, мамандандыру ісі бір орталыққа бағындыруды сөзсіз керек етеді және өзі сөз- сіз соның болуын талап етеді.
Бірақ мамандандырудың мсйліпше қажет екендігіи сондай тамаша суреттеген Б — втьщ озі, біздің ойымыз- ша, жоғарыда біз келтірген пайымдауыиың екінші бо- лігінде оны жеткілікті бағаламай отыр. Жұмысшылар- дан шыққап революционерлердіц саны жеткіліксіз, дей- ді ол. Бұл өте дұрыс айтылған сөз, сондықтаи біз тағы да мынаны баса айтамыз: «жақыынан байқаушының ба- * Әлі есімде, маған бір жолдас: социал-демократтарға жәрдем бе- руге дайын және жәрдем беріп те жүрген бір фабрикалық инспектор- дың өзіиің «мәліметі» нағыз революциялық орталыққа жетіп, не жет- пей жүргенін, оның көмегінің қаншалық керек екенін, оның кішкеие, ұсақ қызметтерін пайдаланарлық мүмкіндік бар-жоғын біле алмай ңатты ренжіп жүргенін айтқан болатын. Майдагерліктің бізді одақ- тарымыздан айырғапы бір бұл емес, бүл сияқты өлденеше реттері бол- ганын әрбір практик, әрине, біледі. Лл жеке алғанда «үсақ», бірақ түгел алғанда аса бағалы қызметтерді бізге фабрика қызметкерлері мен чиновнпктері ғана емес, сонымен бірге почта, темір жол, баж са- лығын бақылайтын қызметіпілер мен чиновииктер де, дворяндардың, поптардыц қызметіндегілер де және басқа эр турлг қызметтегілер де, тіпті полициялық қызметтегілер мен сарай тоңірегіндегі қызметшілеп де істей алар еді, істер де еді! Егер бізде ңазір нағыз партия болса, революцпонерлердің нағыз жауынгер үйымы болса, біз мүндай «көмек- шілерді» салған жерден қолға алмас едік, оларды «қүпия істің» пақ озегіне сөзсіз, әрдайым сүйрей беруге асықпас едік, қайта, оларды мұқият сақтар едік, тіпті мұндай іске әдейілеп адамдар даярлар едік, ойткені студенттердің көбі «қысқа мерзімді» революционерлер болған- наи гөрі осы сияқты «көмекші» — чиновниктер болып істесе, партия- га көбірск пайда келтірер еді. Г>ірақ — тагы да қайталап айтайын — белсенді күштерден кенделігі жоқ, әбден берік ұйым ғана мұндай тактиканы қолдана алады.
6 6-том
144
В. И. ЛЕНИН
ғалы хабары» социал-демократиядағы қазіргі дағдарыс- тың себөптері жөніндегі, демек, одан арылу шаралары жөніндегі біздің көзқарасымызды әбден дәлелдейді. Тек жалпы революциоперлер бұқараның стихиялы өрлеуі- неи кейіп қалып отыргаи жоқ, сопымеп бірге тіпті жү- мыспты революциоперлер де жұмысшы бұқарасьшың стпхиялы орлеуіпеп кейіп қалып келеді. Ал бұл фапт жұмысшылар жөпіндегі біздіц міндеттеріміз туралы мә- селені талқылаған кезде бізге екінің бірінде көлденең тартылып жүрген «педагогияның» өрескел екендігі бы- лай тұрсын, оның саяси реакциялыц нәрсе екенін де, тіпті «практикалық» жағынан қарағанда да, өте-мөте айқын көрсетеді. Бұл факт біздің ең бірінші, ең зәру міндетіміз — партиялыу, цызмет жөнінде интеллигент- революционермен бірдей дәрежеде тұратын жұмысшы- революционерлерді даярлап шығаруға комектесу екенін дәлелдейді (біз: партиялық қызмет жөиінде деген сөзді баса айтамыз, ойткені басқа реттерде жұмысшылардың ондай дәрежегө жетуі қажет болса да, бұл ошпа жеңіл де емес, опша зәру де емес). Сондықтан жұмысшылар- ды революционерлердің дәрежесіне жеткізе көтеруге ба- са көңіл бөлу керек, бірақ «экоиомистердің» тілегеігіп- дей, қайткенмен де өзіміз «жұмысшы бұқарасының» дә- режесіпо, «Свободаның» тілегеніндей, қайткенмен де «орташа жұмысшылардың» дәрежесіне әсте туспеуіміз керек («Свобода» бұл жөнінде экономикалық «педаго- гияның» екінші басқышына өрледі). Мен жұмысшылар- ға түсінікті әдебиет қажет емес деген ойдан аулақпын, әсіресе оте артта қалғап жұмысшылар үшін айрықша түсінікті әдебиет қажет емес деген ойдан аулақпын (орине, ол әдебиет тек қоқыс әдебиет болмауға тиіс). Бірақ мепі ызалапдыратып иәрсе — жұрттыц педаго- гияны саясат мәсслелерітте, ұйымдастыру мәселелеріпо әкеліп ылғи птатастыра беретіндігі. Сіздор, «орташа жұмысшыпыц» қамыи жеуші мырзалар, асылында, жү- мысшы саясаты туралы пемесе жұмысшы ұйымы туралы сөз айтудап бұрын қалайда еңкеюге құмарсыздар, сіз- дер осы арқылы жұмысшыларды қорлайсыздар. Сіздер маңызды пәрсслер туралы тік тұрып сойлесеңіздер- ші, педагогияны саясатшылар мен ұйымдастырушылар-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
145
ға ұсынбай, педагогтерге беріп ңойсаңыздаршы! Әлде интеллигепцияның арасында да алдыңғы қатарлылар, «орташалар» және «бұқара» жоң па? Әлде интеллиген- ция үшін де түсіиікті әдебиеттіц көрек ексндігін жұрт- тың бәрі мойындамай отыр ма, ондай әдебиет жазыл- май отыр ма? Бірақ ойлап қараңызшы, студенттерді не гимназистерді ұйымдастыру жөніндегі мақаласында ав- тор, белгілі бір жаңалық апщапдаи, ең алдымен «орта- ша студенттердің» үйымы керек деп мылжыңдаған екен дейік. Ондай авторды жұрт күлкі қылар еді,— бұлай ету орынды да болар еді. Оған жұрт былай дер еді: сіз бізге, егер өзіңізде бар болса, ұйымдастыру идеялары- ңызды айтыңызшы, одап кейін біздің қайсымыз «орта- ша», қайсымыз жоғары, қайсымыз төмен екенімізді өзі- міз айырып алармыз. Ал егер сіздің өзіціздіц ұйымдас- тыру идеяларыңыз жоқ болса, онда сіздің «бұқара» мен «орташалар» жөнінде босқа әуреленулепщіздщ бәрі де тек іш пыстыратып пәрсе болады. Түсінсеңіздерші, «саясат» туралы, «ұйым» туралы мәселелердің маңызды екепі соипталық, бүл мәселелср туралы әбден птьтндап соз қылмасқа болмайды; жүмысшыларды (студенттерді де, гимназистерді де) осы мәселелер туралы сөйлесуге боларлъіцтай етіп дайындауға болады, дайындау керек те, ал сіздер ол мәселелер туралы сөз бастағаннан кейіп ттіьшдап жауап беищіздер, «орташаларға» немесе «бү- қараға» қарай кейін шегінбеніздер, тақпақпен немесе сьтлдыр сөзбен құтылмаңыздар *.
Жұмысшы-революционер де өзінің жүмысына толық дайыпдалуы ушін профессионал революциопер болуға тттіс. Сондықтан Б — втың: жүмысшы фабрикада ІР/о сағат жұмыс істейді, олай болса, өзге революциялық қызметтердің «негізгі салмағы» (үгіттеп басқасы) «оте аз интеллигенттепдщ мойпына еріксіз жүктеледі» ,/іеуі дурыс емес. Бұл тіпті де «еріксіз» істеліп отыр-
:і: «Спобода» № 1, «Үйым» деген макала, 66-бет: «жүмысшы ялыбы- ныц салмақты адымы Россіія Еңбегінің атынап қойьтлған барлық тзлаптарды нығайта бермек»,— Еңбегінің деген сөзді әдейі үлкен әрinnen жазады’ Дәл сол автор тағы да былайша лепіреді: «мен интел- 'іигрпцияны тіпті де жек көрмеймін, бірақ»... (бұл 'бітнщ Щедриннһг і.ү.іақ маңдайдан жоғары бітпейді! — деп аударған сөзі)... «бірақ бі- ін у келіп, өте көркем, өте жаңсы сөздерді айтып-айтып, соның бәрі <»:ппіц (оның?) көркемдігі жәие басқа қасиеттері ретіттдс кабьтлдапуын талап етуі мені ылри қатты ызаландырады» (62). Иә, бұл мені де мылғи қатты ызаландырады»...
6*
146
В. И. ЛЕНИН
ған іс емес, біздің артта қалғандығымыздың салдары- яан істеліп отырған іс, өйткені біз өзінің қабілеттілігі жағынан аса көриекті әрбір жұмысшының профессио- иал үгітші, үйымдастырушы, насихатшы, әдебиет та- ратушы, тағы сол сияқты болуына жәрдем беруге мін- детті екендігімізді ұғынбай жүрміз. Бұл жөнінде біз ай- рықша назар салып, мәпелеп өсіруге керекті нәрсені саңтай білмей, өз күшімізді өзіміз тура масқара ысырап етіп отырмыз. Немістерді алып қараңыз: олардың күш- тері біздегіден жүз есе артық, бірақ олар нағыз қабілет- ті үгітшілер және сондайлар «орташалардан» онша жиі шыға бермейтінін өте жақсы түсінеді. Сондықтан олар әрбір қабілетті жұмысшыпың қабілеттілігі толық да- муына, толық кәдеге жарауына дереу жагдай жасауға тырысады: опы профессиопал үгітші етеді; оны өзінің қызмет өрісіп ұлғайтуға ұмтылдырады, оның қызметін бір фабрикадап бүкіл кәсіпке, бір жерден бүкіл елге жаяды. Ол оз мамандығында тәжірибе алады, ептілікке үйренеді, ол озінің ой-өрісі мен білімін арттырады, ол басқа жерлердің, басқа партиялардың аса көрнекті саяси көсемдеріи қатар жүріп байқайды, оның өзі де дәл сопдай дәрөжеге жетуге тырысады, өзінің жұмыс- шылар ортасын білетіндігі мен социалистік сенімдерініц сонылығын профессионалдық өнермен ұштастыруға ты- рысады, ал мұндай өнері болмаса, пролетариат өз жау- ларының тамаша жақсы машыңтанған топтарына қар- сы қажырлы күрес жургізе алмайды. Жұмысшы бұқара- сының ішінен Бебельдер мен Ауэрлер осылайша, тек осылайша ғана өсіп шығады. Ал саяси бостандығы бар елде көбінесе өзінен-өзі істеліп жататын нәрсені біздің елде үнемі біздің ұйымдарымыз жүргізіп отыруға тиіс. Жұмысшылардан шыққап белгілі бір таланты бар және «болашағы бар» үгітші фабрикада 11 сағат жұмыс іс- теуге тиісті емес. Біз опың партия қаржысымен күнел- туіне, дер кезінде оиыц құпия жағдайға көпіе білуіне, өзінің қызмет ориып ауыстырып отыруына жағдай жа- сауға тиіспіз, өйткені бұлай етпейінше, ол көп тәжірибе ала алмайды, өзіпің ой-өрісін кецейте алмайды, жан- дармдарға қарсы тым болмаса бірнеше жыл бойы күрес- жүргізіп түра алмайды. Жұмысшылар бұқарасыпың
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
147
стихиялы өрлеуі неғұрлым кең, неғұрлым терең болса, олар өздеріиің ішінен талантты үгітшілерді ғана емес, сонымен бірге талантты ұйымдастырушыларды да, на- сихатшыларды да жәнө нағыз айтулы «практиктерді» де (бұлар көбінше россиялықша салақтау әрі оралым- сыздау интеллигенциямыздың арасында өте аз кездесе- ді) соғұрлым көп шығарады. Бізде арнаулы даярлықтан өткен жәие революционер жұмысшылардың (онда да «қарудың барлық түрлеріне» жетік революционерлер- дің) ұзақ мектебіиен өткен отрядтар болған кезде,— мі- не, сонда дүние жүзіндегі саяси полицияның бірде-бірі бұл отрядтарға еш нәрсе істей алмайды, өйткені ре- волюцияға жан-тәиімен берілген адамдардан құрылған бұл отрядтарға жұмысшылардыц нағыз қалыц бүқара- сы да қалтқысыз сенетін болады. Біз жұмысптыларды олар мен «интеллигенттерге» ортақ профессионал рево- люциоперлікке үйрену жолына өте аз «итермелеп отырмыз», өзіміздің жұмысшы бұқараға, «орташа-жұ- мысшыларға» пе нәрсе «қол жетерлік», тағы сондайлар жонінде сөйлегеп бос сандырақтарымыз арқылы олар- ды жиі-жиі кейіп сүйрейміз, ал бұл — біздің тікелей кінәмыз.
Өзге реттердегі сияқты, бул реттерде де ұйымдастыру жұмысының тар өрістілігі біздің теориямыз бен саяси міидеттеріміздің тарылуымен созсіз және тығьтз байла- нысып отыр (мүны «экономистер» мен істі жаңадап бастаған практиктердің орасап көпшілігі мойындамай жүр). Стихиялыльтққа табыяушылық бүқараға «қол же- терлік» ләрседеи бір қадам болса да алыстаудан ңорқу- шылықты туғызады, бұқараның таяудағы, тікелей тілек- терін жайнта отеуден тым жоғары котеріліп кетуден қорқушылықты туғызады. Қорықпаңыздар, мырзалар! Үйымдық мәселе жөніпдс біздің төмен тұрғапдығымыз ғопітта, біз тым жоғары көтеріле аламыз дегетт ойльщ озі де қисынсыз екеніи естеріңіздеп шығармаңыздар!
д) «ЗАГОВОРШЫЛАР» ҰЙЫМЫ ЖӘНЕ «ДЕМОКРАТИЗМ»
Ал біздің арамызда «өмір үніне» ңұлағын тіге қоятын адамдар оте көп, олар бәрінен де гөрі міне осыдан көбі- рек қорқады, осы баяндалып отырғап козқарастағы
148
В. И. ЛЕНИН
адамдарды «халық ерікпгілері» деп, «демократизмді» тү- сінбейтіндер, т. б. деп айыптайды. Әлбетте, «Рабочее Де- ло» да іле көтерген бұл айыптауларға тоқтап өтуге ту- ра келеді.
Петербургтегі «экономистердің» тіпті «Рабочая Газе- таны» да халық ерікшілеріп жақтайды деп айыптаға- нып осы сөздерді жазып отырғап адам өте жақсы біледі (бұл газетті «Рабочая Мысльмеп» салыстырсақ, олай бо- луы түсінікті де). Сондықтан да «Искра» жарыққа шыққаннан кейін көп ұзамай X қаласындағы социал- демократтар «Искраны» «халық ерікшілерінің» органы деп атайды деп бір жолдас бізге білдіргенде, біз оған титтей де тацқалған жоқпыз. Бізғе бүл айыптау, әлбет- те, тек үпамды болдьт, ойткені «зкоттомистердің» жоні түзу социал-демократ атаультпы халық ерікшілі деп ай- ыптамаған жері бар ма?
Бұл айыптаулар екі түрлі түсінбеушіліктеп туып отыр. Біріішііден, бізде жұрт революциялық қозғалыс- тың тарихьтн патиар білетіндігі сошпа, патша өкімөтіне қарсы үзілді-кесілді соғыс жариялайтын, бір орталыққа бағынғап айбынды ұйым жөніпдеғі әрбір идеяны «ха- лық ерікшілдігі» деп атайды. Бірақ 70-жылдардағы ре- волюционерлердің тамаша жақсы ұйымын, біздің бәрі- мізге үлгі болуға тиісті ұйымын қүрған әсте халық ерік- тттілері емес, жерерікшілер; бұлар соңыпан қаралай боліспгілер және халық ерікшілері болып екіғе бөлініп кетті74. Сонымен, айбынды революциялық ұйымда ха- лық ерікшілдіғіпе тәп бірдеңе бар деп білу тарихи жа- ғынап да, логикалық жағыпан да қисыпсыз нәрсе, өйт- кені революциялық бағыттың цандайы болса да, егерде ол бағыт күрделі күрес туралы птыпымен ойлайтьтп бол- са, мундай үйымсыз еш нәрсе бітіре алмайды. Халық ерікшілерінің қатесі олардың наразы адамдардың бәрін де оз үйымына тартуға тырысқандығында емес және бүл уйымды самодержавиеге қарсы үзілді-кесілді курес- ке бағыттауға тьтрысқандығында да емес. Бүл. қайта, оларльтң сіңірген тарихи үльт ецбеғі болып табылады. Олардың қатесі мьтнада болды: олар тттьттт мәттіпде мүл- де революциялық емес теорияға cviienni, сойтітт олар оз қозғалысьш дамып келе жатқан капиталистік қоғамның
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
149
ішіндегі тап күресімен тығыз байланыстыра білмеді не- месе байланыстыра алмады. Сөйтіп, жүмысшылардың бұқаралық, стпхиялық қозғалысының тууы жерерікші- лердің ұйымы сияқты жақсы ұйымды, революционер- лердіц одап да олиіеусіз артық жақсы ұйымын құру міпдетіпеп бізді цутцарады дегеп ой марксизмді тіпті мүлде түсіпбеушіліктеп ғапа (пемесе оиы «струвизм» рухыида «түсіііушіліктеп» ғана) туды. Ңайта, бұл қоз- ғалыс бізге, міне, нақ осы міндетті жуктейді, өйткеыі пролетариаттың стихиялық күресі бұған революционер- лердің берік ұйымы басшылық етпейінше, пролетариат- тың нағыз «таптық күресі» бола алмайды.
Екіншіден, көптеген адамдар — мұның ішінде, сірә, Б. Кричевский де болу керек («Рабочее Дело» № 10, 18-бет) — саяси күрес жөніндегі «заговоршылдық» көз- қарасқа қарсы социал-демократтардың әрдайым жүргі- зіп келген айтыстарып теріс түсінеді. Біз саяси күресті заговордың деңгейіио түсіре тарылтушъілыцца әрдайым қарсы шығып отырдық, бұдап былай да, әрине, қарсы шығамыз*, бірақ бүл берік революциялық ұйымиың қа- жеттігін, әлбетте, әсте бекерге ілығарғандық емес еді. Мәселен, ескертуде айтылған кітапшада саяси күресті заговорға апарып саюға қарсы бағытталған айтыспен бірге (социал-демократиялық мұрат ретінде) ұйым қү- ру мәселесі де суреттеледі, ұйым болғанда «абсолютизм- ге батыл соққы беру үшін» «көтерілісті» де, «шабуыл- дың басқа да бір жолын» да «қолдана алатындай» '** бе- рік ұйым құру мәселесі суреттелгеп. Өзінің формасы жағыпан мұндай берік революциялық үйымпыц само- * Салыстырыцыз: «Орыс соцпал-демократтарының міндеттерь>, 21-бет, II. Л. Лавровқа қарсы айтыс. (Қараңыз: Шығармалар толық жинары, 2-том, 698—500-беттер. Ред.)
** «Орыс социал-демократтарыпыц міндеттері», 23-бет. (Қарацыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 501-бет. Ред.). Айта кетейік, «Рабо- чее Делоныц» ие өзінің айтқанына түсінбейтіндігін, пе озініц көзқа- расып «желдіц ыгына қарай» озгерте беретінін суреттейтін тагы бір мысал мынау. «Рабочее Делоның» 1-іюмерінде нурсивпен былай деп жазылған: «кітапиіанъіц баяндалған мазмуны «Рабочее Делонъіц» ре- ОакциялъіТү программасына бүтгндей дәл келедг» (142-бет). Шынымен солай ма? Бұқаралық қозғалысқа самодержавиені ңұлатуды бірінші міндет етіп қоюға болмайды деген көзқарас «Міндеттерге» сай келе ме? «қожайындар мен үкіметке қарсы экономикалық күрес» жүргізу теориясы сай келе ме? сатылар теориясы сай келе ме? «Сай келуші- лікті» соншалық ерекше түсінетін органның принциптік түрақтылығы жөнінде сөз болуы мүмкін бе,— муның төрелігін оқушылардың өздері айтсын.
150
В. И. ЛЕНИН
державиелі елде «заговоршыл» ұйым деп аталуы да мүмкін, өйткені француздардың «конспирация» («құ- пия») деген сөзі орыстың «заговор» деген созімен бір- дей, ал мұндай ұйымға құпиялылық барынша керек пәрсе. Құпиялылық — мұндай ұйымпың аса қажетті шарты, ал озге шарттардың бәрі де (мүшелерінщ сапы, оларды іріктеп алу, қызмет саласы, т. б.) осы шартқа сәйкес болуға тиіс. Сондықтан бізді, социал-демократ- тарды, заговоршыл ұйым құрғалы жүр деп айыптаудан қорқатын болсақ, мұнымыз барып тұрған аңқаулық бо- лар еді. «Экономизмніц» әрбір жауы үшін «халық ерік- шілдігі» деген айыптаулар қандай жағымды болса, бұл айыптаулар да сондай жағымды болуға тиіс.
Біреулер бізге қарсы шығып: құпия істің барлық тіз- гіндерін оз қолына жинап алатын мұндай өте құпия, мықты ұйым, қажеттігіне қарай централистік ұйым бо- лып отырған ұйым мезгілсіз шабуылға оп-оңай бой ұруы мүмкін, жұмысшы табының саяси наразылығы, қобал- жуы мен ашынуы, т. б. өршуіне қарай мүмкін болатын және керек болатыті кезден бұрып, байқаусыз- да қозғалысты күн ілгері ушықтырып жіберуі мүмкіп,— дер. Бұған біз былай деп жауап береміз: абстракт түрде айтқанда, жауынгер ұйымның әбес ұрысқа ұшыратуы мумкін екенін, ол ұрыстың басқа жағдайларда әсте же- ңілумөн тыибаса да, бұл жолы жеңіліп тынуы мумкін екенін, орине, бекер деуге болмайды. Бірақ мұпдай мә- селеде абстракт пікірлермен ғана тынуға болмайды, өйткені ұрыстың ңай-қайсысында болса да жеңілістің абстракт түрдегі мүмкіндігі болады, сондықтаи бұл мүмкіндікті азайту үшіи шайқасқа ұйымдасқан түрде дайындалудап басқа жол жоқ. Ал егерде біз мәселені орыстың қазіргі өмір жағдайларына нақты лайық ала- тын болсақ, онда қозғалысты тұрақты ету үшін, оны әбес шабуыл жасау мүмкіпдігінен сацтау үшін нақ осындай берік революциялық ұйым созсіз керек дегенді жақтап қорытынды жасауға тура келеді. Дәл қазір, мұндай ұйым жоқ болып отырған кезде, революциялық қозғалыс стихиялы түрде тез өсіп отырған кезде қара- ма-қарсы екі түрлі ұшқарылық аныу байцалады (бұ- лар қабысуға тиіс еді, «қабысады» да); біресе мүлде
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
151
ңисынсыз «экопомизм» мен баяулықты уағыздаушы- лықты көресіз, біресе «дамып, нығайып келе жатқан, бірақ әлі де аяғынан гөрі басыяа жақын қозғалыстьщ аяқталғандық белгілерін қолдан жасауға (В. 3., «Заря» № 2—3, 353-бет) тырысатын, нақ сондай қисынсыз «эксцитативтік террорды» көресіз. Сөйтіп, «Рабочее Дело» жөніндегі мысал ұшқарылықтың екі түріне де бас иетін социал-демократтардың цазірдіц өзінде- ац бар екендігін көрсетеді. Мұидай көрініс таңданарлың нәрсе емес, оның басқа себептерден бөлек тағы да бір себебі: «қожайыпдар мен үкіметке қарсы экономикальіқ күрес» революционерді еш уаңытта да қаиағаттандыр- майды, сондықтан қарама-қарсы үшқарылықтар біресе мына жерден, біресе ана жерден әрдайым шығып оты- рады. Социал-демократиялық саясатты аумай жүргізіп отыратын және, былайша айтқаида, революциялық се- зім меп талаптарды қанағаттандыратын, бір орталыққа бағынған жауыигер үйым ғана қозгалысты әбес шабу- ылдаи сақтап, жеціске жсткізстіп шабуылды дайыпдай алады.
Бізге тағы біреулер қарсы інығып: үйым жөиінде ай- тылып отырған пікір «демократиялық припципке» қай- шы келеді,— дер. Алғашқы айыптау қаншалық дәре- жеде дербес орыс жағдайыиан туған нәрсе болса, ал мына айыптау сошпалық дәрежеде дербес шетелдік жағдайдан туған нәрсе. Тек шетелдегі ұйым ғаиа («Орыс социал-демократтары одағы») өз редакциясына, өзге нұсқаулармеп қатар, мыпадай нұсқауды да бере алды:
«Үйымдыц принцип. Социал-демократияны ойдағыдай дамы- тып, біріктіру үшіп оның партия ұйымыпың кең демократия- лық принципін баса көрсетіп, оны дамытып, сол жолда күре- суіміз керек, партиямыздың қатарында антидемократияльтқ тепдеіщиялар біліиіп отырғандықтан бұлай ету өте-мөтс қажет» («Екі съсзд», 18-бет).
«Искраиыц» «антидемократиялық тендепцияларына» қарсы «Рабочее Делоның» дәл қалай күресіп отырга- ііътіі біз келесі тарауда кореміз. Ал ңазір «экономистер» үсыпып отырғап осы «прппципке» ңүпттап зер салыи корейік. «Кең демократпялық ирипціштіц» озіидо мы-
152
В. И. ЛЕНІІН
надай екі шарт бар екендігіне әркім-ақ келісер деймін; ол, біріншіден, толық жариялылықты керек етеді, екін- шіден, барлық қызметтерге адамныц сайлаиып қойылу- ыіі керек етеді. Жариялылық болмаса, опда да ұііым мүшелерімен ғаиа шектелмейтіи жариялылық болмаса, демократизм туралы сөз қылудың өзі ерсі болар еді. Біз немістердің социалистік партиясының ұйымын демократиялық ұйым дейміз, өйткені онда партия съезі- нің мәжілістеріне дейінгі барлық жұмыс ашық жүргі- зіледі; ал партияға мүше еместердің бәрінен дө тасала- нып, құпиялық пердесін жамылған ұйымды ешкім де демократиялық ұйым дей алмайды. Мынадай сұрақ туа- ды: бұл принциптің псгізгі шарты құппя ұйым үшіп оръшдалмайтъш приіщип болса, онда «кец демократия- лық припципті» ұсыиуда қапдай мағына бар? «Кец принцип» дегеніціз тартымды сөз болғанымен, бос сөз болып шығады. Ол ол ма. Бұл бос сөз ұйымдық мәселе жөпіпде бүгіп тацдағы шүғыл міндеттерді мүлдо түсіп- бегепдікті корсетеді. Біздо революціюперлердің «қа- лың» бүқарасыиыц қүгіиясыздығы орасан күшті екеиді- гіп жұрттың бәрі біледі. «Мүшелерді әбдеп екшеп алу- ды» («Рабочее Дело» № 6, 42-бет) оте орынды талап етіп отырған Б — втың бұған қатты налығанып біз көр- дік. Нақ осы арада өздоріпіц «өмірді зерек білетіндігіп» айтып мақтанатын адамдар шыға кследі де, істің жайы осылай болып отырған кезде аса қатац ңұпиялылықтыц және мүшелерді әбдеи екшеп (демек, пеғұрлым қолма- қол) іріктеп алудың қажеттігін емес, «кең демократия- лық принциптіц» қажеттігін баса көрсетеді! Айдалаға лағу дөп, міне, осыпы айтады.
Демократизмнің екінші белгісі болып табылатын сай- ланып қоюшылың жөніндегі мәселеиің жайы да мәз емес. Саяси бостандығы бар елдерде бұл шарттың бо- латыидыгы өзінеп-озі түсінікті. Неміс социал-де-мокра- тиялық партиясыныц үйымдың уставының бірінші иа- раграфыпда: «Партия программасының принциптерін мойындайтын және партияны әлі келгеніншө қолдай- тыи әрбір адам партия мүшесі болып саналады» делінген. Театрда отырған адамдарға сахна алаңы ңандай ашыц көрінсе, бүкіл саяси майдан да жұрттың бәріне сондай
ИЕ ІСТЕУ KEPEK?
153
ашық көрінеді, сондықтан бұл танушылық немесе та~ нымаушылық, қолдаушылық немесе қарсы тұрушылык, газеттерден де, халық жиналыстарынан да жұрттың бә- ріне және әркімге мәлім. Пәлендей саяси қайраткер істі пәленнен бастады, пәлендей эволюцияны бастан кешір- ді, омірдің қысылтаяң кезінде өзін былайша көрсете білді, жалпы айтқанда оның пәлендей қасиеттері бар деп, жұрттың бәрі біліп отырады,— сондықтан істің анығына жеткен партия мүшелершің бэрі, әрине, мұп- дай қайраткерді партияның белгілі қызметіне сайлауға да немесе сайламауға да ерікті. Партия адамының сая- сат майдапында әрбір басқаи адымьін жаппай (сөздің дәлме-дәл мағыпасьшда) бақылау оздігінеп қимылдай- тын мехапизм туғызады, бұл механизм биологияның ті- лімеп айтқапда «өте-мөте икемділердің омір сүруіне» мүмкіндік береді. Толық жариялылықты, сайлап қоюшылықты, жаппай бақылауды «табиғи сұрыптау» пәтижесінде қамтамасыз етілетін нәрсе: әрбір қайраткер сайып келгенде «өз орнында» болып шығады, оз күші- ие, оз қабілетіие пеғұрлым сай келетін іске кіріседі, оз қателеріпіц барлық зардабын оз басынан кешіретіп бо- лады және өз қателерін мойындай алатындығын, бұдан былай қате жібермейтіндігін барша жүрттың алдында дәлелдей алады.
Осы жағдайды біздіц самодержавиенің шецберіпе сыйғызып коріцізші! «Партия программасының прин- циптерін мойындайтын және партияны әлі келгенінше қолдайтын» адамдардың бәрі бірдей астыртын жағдай- да жұмыс жүргізетін революционердің әрбір қадамыи бақылап отыруы бізде мүмкін бе? Революционер жү- мыстың мүддесін көздеп осы айтылған «бәрінің» оннан тоғызынан өзінің кім екендігін жасыруға міндетті болып отырғанда, бұлардың бәрі бірдей астыртын жағдайда жұмыс жүргізетін революционерлердің ішінен белгілі бір адамды сайлап алуына бола ма? «Рабочее Дело- пың» таратып жүрген даурықпа сөздерінің шын мәні- сіп аз^ш-аулақ болса да аңдап қараңызшы,— сонда сіз самодержавиеиің қара түнегіпде, іріктелген жандарм- дар үстемдік етіп отырғап уақытта партия ұйымының «кец демократітзмі» дегепіміз тек қапа матъінасъіз және
154
В. И. ЛЕНИН
зиянды ойыншъіц екенін көресіз. Бұл — мағынасыз ой- ыншық, өйткені іс жүзінде революциялық ұйымның қай-қайсысы болса да тіпті ңанша құлпіынғанмен еш уақытта да кец демократизмді жүргізген емес, жүргізе алмайды да. Бұл — зиянды ойыншық, өйткені «кең де- мократиялық припципті» іс жүзіиде жүргізем деп әре- кеттенушілік — полицияның қақпапына түсуді оңайла- тады және үстем болып отырған майдагерлікті мәңгілік етіп қалдырады, оздерін профессионал революционер- лер етіп шығару жөніндегі маңызды, көкейтесті міндет- тен практиктердің ойын бөліп, оларды сайлау жүйелері туралы «қағаз жүзіиде» толық уставтар жазуға салын- дырады. Осы «демократизм ойыпы» тек шетелде ғаыа, өздеріпе пағыз, мапдымды іс таба алмай жүрген адам- дар жиі-жиі жиналатып кейбір жерлерде ғапа, әсіресе әр түрлі ұсақ топтар арасыпда ғана орістеуі мүмкіи.
Революциялық істе демократизм сияқты сүйкімді «принцип» ұсынуда «Рабочее Делоның» тәуір көретін тәсілінің мейлінше сүйкімсіз екендігін оқушыға көрсету үшін біз бұл жолы да куәға сүйенейік. Бұл куә — Е. Се- ребряков, Лондондағы «Накануне» деген журналдың редакторы, «Рабочее Делоны» өте ұнатады, ал Плеханов пен «плехановшылдарды» өте жек көреді; піетелдегі «Орыс социал-демократтары одағыиың» жікке бөлінуі жөніндегі мақалаларында «Накануне» журналы біржо- лата «Рабочее Делоның» жағына шығып, Плехановқа қарсы бірталай жасық создерді жаңбырдай жаудырды75. Сондықтан да бұл куәның осы мәселе жөніндегі сөзін келтіру біз үшін аса ңажет. «Накапупенің» 7-номерінде (июль, 1899 ж.), «Жұмысшылардың өзін азат ету тобы- пың үндеуі жөнінде» дегеи мақалада Е. Серебряков «күрделі революциялық қозғалыста өзін өзі жұбату ту- ралы, басшылық туралы, ареопаг дейтін нәрсе туралы» мәселе көтеру «әдепсіздік» екенін айта келіп, оныңүс- тіне былай деп жазды:
«Мышкин, Рогачев, Желябов, Михайлов, Перовская, Фигнер және басқалары өздерін еш уақытта да басшы адамдар деп са- наған емсс, оларды ешкім сайлаған да емес, тағайындаған да емес, ал шыпында олар басшы адамдар еді, өйткені насихат жүргізу дәуірінде болсын, үкіметке қарсы күресу дәуіріндө
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
155
болсын олар жұмыстың ең зор ауыртпалығын өздері көтерді, өте-мөте қауіпті жерлерге барды, сондықтан олардың ісі де өто мөте жемісті болды. Ал басшы болғаидығы олардың тілектері- нің иәтижесі емес, олардьщ ақылына, олардың қайрат-жігеріпе, іске берілгендігіне төңірегіндегі жолдастарының сеиушілігіиің ләтижесі еді. Ңозғалысты оз бетіише басқарып кстор деп қай- дағы бір ареопагтап қорқу (қорықпайтыя болса, ол туралы жа- зудың керегі не) барьтп тұрғап ацқаулық. Опьтң айтқаньтп кім тыңдамақ?»
Біз оқушыдан: «ареопагтың» «аптидемократиялық тепденциялардан» қандай айырмашылығы бар?—деи сұраймыз. «Рабочее Делоныц» «сүйкімді» ұйымдық принципі де әрі аңқаулық, әрі әдеисіздік екендігі аиық емес пе; ацқаулық болатын себебі: «олардың ақылына, қайрат-жігеріне, іске берілгендігінө тоңірегіидсгі жол- дастары сенбейтіи» болғапдықтаи «ареоиагтың» немесе «аптидемократиялық тспдепциялардағы» адамдардыц тілііі ешкім де алмайды. Әдепсіздік болатып себебі: мұ- ныц өзі біреулердіц дацғойлығып, екіііші біреулердің біздегі қозғалыстың шып жайымеп таиыс еместігін, үшінші біреулердің дайындығының жоқтығын жәпе ре- волюциялық қозғалыстың тарихымеи таныс еместігін пайдаланатын демагогтік қылық. Біздің қозғалыстьщ қайраткерлері үшін бірден-бір елеулі ұйымдық прин- цип болуға тиісті нәрселер: қатац құпиялылық, мүше- лерді әбден екшеп іріктеп алу, нрофессионал револю- ционерлерді дайындау. Бұл қасиеттер бар болса,— «до- мократизмнен» гөрі маңызды бір иәрсе қамтамасыз етіледі, атап айтқанда: революционерлердің өзара толық жолдастық сенімі қамтамасыз етіледі. Ал осы маңызды нәрсе бізге сөзсіз қажет, өйткені оиың орнына жапгіай демократиялық бақылау жүргізу туралы біздің Россия- да сөз болуы да мүмкін емес. Жәпе де пағыз «демокра- тияльщ» бақылаудың мүмкіп еместігі революциялық ұйымның мүшелеріи бақылаусыз етеді деп ойлау үлкен ңателік болар еді: демсжратизмнің (бір-біріне толықсе- нетін тығыз байланысы бар ұйымшыл жолдастардьщ арасындағы демократизмнің) ойыншық формалары ту- ралы ойлауға олардың қолы да тимейді, бірақ өздерініц жауапкершілігін олар оте жаңсы сезеді, опың үстіне жарамсыз мүшелердеи құтылу үшін нағыз револкщио-
156
В. И. ЛЕНИН
нерлердің ұйымы ңандай шараларды бЬлса да қолдану- дан тайынбайтындығын олар тәжірибедеп біледі. Оның үстіне бізде орыстың (және халықаралың) революция- шыл қауымыиыц жеткілікті өркендеген, өзінің тұтас та- рихы болған жұртшылық пікірі бар, бұл пікір жолдас- тық борыштан қия басқапдықтыц қандайын болса да аяусыз жазалап отырады (ал «демократизм», ойыпшық демократизм емес, нағыз демократизм, бүтіннің бөлшегі ретіпде жолдастық дегеп ұғымға кіреді ғой!). Осыпьщ бәрін еске алыңызшы — сонда сіз «аптидемократияльщ тепденциялар» туралы бұл сөздер меп қарарлардан шет- елдегілердің кемеңгерсу әрекетінің шірік иісі шығатьі“ пын түсінесіз!
Сопап соц мыпапы да айта кету ксрек: мүпдай соз- дердіц екіпші бір пегізі, яғпи ацқаулық, демократия жөніндегі үғымпыц комескілігін де қорек етеді. Ерлі- зайыпты Веббтердіц ағылшын тред-юниондары туралы жазған кітабында «Анайы демократия» деген бір қы- зық тарау бар. Бұл кітапта авторлар мынаны айтады: жұмысшы одақтарыньщ құрылғаи алғашқы дәуірінде ағылшын жұмысшылары демократияның бір қажетті белгісі — одақтарды басңару жөніпдегі барлық істі жұрттың бәрі істеуге тиіс деп есептеген: барлық мәсе- лелерді барлық мүшелердің даусыиа салу аркылы тпе- шіп қапа қоймай, соиымеп бірге түрлі қызметті де бар- лық мүшелер кезеішеп атқаруы керек деп білген. Де- мократия жопіндегі осындай ұғымның сорақы екеліи түсіну үшіи және, бір жағынан, өкілдік мекемелердің, екінші жағынаи — профессионал қызмет адамдарының болуы керектігін жұмысшылардың түсінуі үшін ұзақ тарихи тәжірибе керек болды. Төленіп жүрген жарна- лар меи алыпып жүрген жәрдемдердің шамалас болуы туралы мәселе бір ғана демократиялық жолмен дауыс- қа салу арқылы шешіле қоймайтынын, бұл жөнінде қамсыздандыру ісі мамапының пікірі де қажет екеніи жұмысшылардың түсіиуі үшін одақ кассаларының қа- ражат жағынан бірнеше рет күйреуі керек болды. Онан соң, Каутскийдің парламентаризм жәие халықтық заң туралы кітабын алып қараңызшы,— сопда сіз марксист теоретиктің қорытындылары «стихияльт түрде» бірік-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
157
кен жұмысшылардың көп жылдық тәжірибеден алғап сабағымеп дәлме-дәл келетінін коресіз. Каутский Рит- тингхаузеннің демократияны анайы түсінетіыіне үзілді- кесілді қарсы шығады, демократия үшін «халықтық газеттерді тікелей халықтың озі редакциялайтын бол- сын» деуден тайынбайтын адамдарды мазақтайды, ггро- летариаттың таптық күресіпе социал-демократиялық басшыльщ ету үшін профессионал журналистердің, пар- ламентшілердің және басқалардың ңажеттігін дәлелдей- ді, «тартымды болуына салыньш кетіп», тікелей халың заңын асыра дәріптейтін және қазіргі қоғамда оның қолданылуы тіпті екіталай нәрсе екенін түсінбейтін «анархистер меп әдебиетшілердің социализміне» қарсы шыгады.
Біздіц қозғалысымызда практика жүзіпде жүмыс іс- тегендер оқушы жастар мен жұмысшылардың қалыц бұ- қарасы арасында демократия жөнінде «анайы» көзқа- растың кең таралғандығын біледі. Сопдықтан бұл көз- қарастың уставтарға да, әдебиетке дө еніп отырғандығы таңдапарлық нәрсе емес. Бернштейншілдік бағыттағы «экономистер» өз уставыыда былай деп жазды: «§ 10. Бүкіл одақ ұйымының мүдделеріне қатысы бар істердіц бәрі де оның барлық мүшелерінің көншілік даусымен шешіледі». Террористік бағыттағы «экопомистер» олар- ға былайша үн қосады: «комитеттің шешімдері барлық үйірмелерден өтетін болсын, тек сонан кейіи ғана иа- ғыз шешім болатын болсын» («Свобода» № 1, 67-бет). Есіңізде болсын, референдумды кең қолдану жөніндегі бұл талап букіл ұйымды сайлау пегізінде қүру керек де- геп талаптың устіне үсьшыльш отыр! Әриие, біз мүпы- сы үшін нағыз демократиялық ұйымдардьщ теориясы- мен және практикасымен тапысуға мүмкіпдігі өте аз болған практиктерді айыптаудан аулақпьіз. Ал басшы- лық рольдеп дәмелсніп жүрген «Рабочее Дело» осын- дай жағдайда тек кең демократиялық иршіцин туралы қаулы алумен ғана шектеліп отырған болса, мұвы жай «тартымды болуыіга салыпып кету» дөмсй пе дейсіз?
158
В. И. ЛЕНИН
е) ЖЕРГІЛІКТІ 5КҮМЫС ПЕН ЖАЛПЫ ОРЫСТЫҚ Ж¥МЫС
Егер де бұл жерде айтыльш отырған ұйым жоспары- на қарсы шығушылардың бұл ұйым демократиялық ұй- ым емес, заговоршылық сипаты бар ұйым деген пікір- лері мүлдем қисынсыз болса, онда өте жиі ұсынылып жүрген және жете талдануға тиісті тағы да бір мәселе қалады. Ол — жергілікті жұмыс пен жалпы орыстың жұмыстыц арақатынасы туралы мәселе. Бір орталыққа бағынған ұйым құру ісінің негізгі салмағы жергілікті жұмыстан жалпы орыстық жұмысқа ауысуға соқтыр- мас па екен? мұның өзі жұмысшьілар бұқарасымен бай- ланысымыздың бекемдігін және жалпы айтқанда жер- гілікті үгіттің тұрақтылығып әлсіретіп, қозғалысқа зиян келтірмес пе екеп? деп қауіптепушілер бар. Біз бұ- ған былай деп жауап береміз: жергілікті қайраткерлері- міздіц жергілікті жұмыспен тым көп шұғылданып кетуі біздің соңғы жылдардағы қозғалысымызға пүқсан кел- тірін жүр; сондыцтап істіц иегізгі салмағын жалпы орыстық жұмысқа аздап аудару сөзсіз қажет пәрсе; мұ- ныц озі байланысымыздың бекемдігін де, жергілікті үгітіміздің түрақтылығын да әлсіретпейді, қайта нығай- та түседі. Орталық оргап мен жергілікті органдар ту- ралы мәселепі алып царайық, газет ісінің біз үшін олшеусіз зор және жалпы алғанда әр тарапты револю- циялық істі көрсететін улгі болып табылатындығыи оқушылардың естен шығармауын өтінеміз.
Бұқаралық ңозғалыстың алғашқы дәуіріиде (1896— 1898 жылдары) жергілікті қайраткерлер жалпы орыс- тық оргап — «Рабочая Газетаны» ұйымдастыруға тырысты; келесі дәуірде (1898—1900 жылдары) — қоз- ғалыс ілгері қарай қарыштап ңадам басты, бірақ бас- шылардыц назары бүтіндей жергілікті органдарға ауда- рылды. Еғер де осы жергілікті органдардың бәріп қосьш есептесек, опда ай сайьш газеттің бір номері піы- ғыіі тұрғапын кореміз*. Мүныц өзі біздің майдагөрлігі- мізді айқып корсетпей ме? Мұның өзі біздің революция- * Ңарацыз: «Парпж конгресіне жасалған баяндама» 7С, 14-бет: «Сол уақыттан (1897 жылдан) бастап 1900 жылдың коктеміпе дейін түрлі жерлерде әр түрлі газеттердің 30 номері шықты... Орта есеппсн алғап- да айына бір номердеті көбірек шығып тұрды».
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
159
лың ұйымның қозғалыстың стихиялық өрлеуінен артта ңалып қойғандығын өте айқьш көрсетпей ме? Егер де газет номерлерін нац осы мөлшерде бытыраңқы жергі- лікті ұйымдар шығармай, тұтас бір ұйым шығарғап болса,— біз қыруар күштерді сақтап қалып қана қой- май, сонымеп бірге жұмысымыздың өлшеусіз зор тия- пақтылығы меп сабаҚтастығып да қамтамасыз еткен бо- лар едік. Осы жай ғана пікірді ылғи дерлік жерғілікті органдарда белсене жұмыс істейтін практиктер де (амал не, өте көпшілік реттерде істің жайы қазірде де осылай болып отыр), бұл мәселеде таңңаларлықтай дон- кихоттық корсетіп жүрген публицистер де аса жиі ұмы- тып кетіп жүр. Көбінесе практик жергілікті қайраткер- лерге жалпы орыстық газет шығару «қиьпі»*, сопдыц- тан ешбір газет болмағанпаи ғорі жергілікті газеттердің болғаиы артық дегеп пікірмен қанағаттанады. Соңғы пікірі, әрипе, әбдеп дұрыс, жәпе де біз жалпы жергі- лікті газеттердіц орасап зор мацызы, орасан зор пай- дасы бар екоиіп мойьшдауда ешцандай ирактиктен кем түспейміз. Бірақ әңгіме бұл туралы болып отырғап жоқ қой, әңгіме бүкіл Россияда 2’/2 жылдың ішіпдегі жер- гілікті газеттердің 30 номеріпде айқын көрініп келгеи бытыраңқылық псн майдагерліктен құтылуға болмас па екен деген мәселе туралы болып отыр. Жергілікті газет атаулы пайдалы деген даусыз қағидамеп, бірақ тым жалпы қағидамен шектелмеңіздер, олардың екі жарым жылдыц тәжірибесі арқылы анықталған жағымсыз жақтарып ашық мойыидауға да ерліктеріц жететін бол- сын. Бұл тәжірибө жергілікті газеттердің біздің жағ- дайымызда көпшілік реттерде припцип жағыпап тұрақ- сыз, саяси жағынан мацызсыз болатыпдығып дәлелдей- ді, революциялық күштерді жұмсау жөніпде тъш цымбатқа түсетіндігіи, техникалық жағыпан мүлде қа- иағаттапғысыз екепдігіп дәлелдейді (мепің айтып отыр- ғаиым, әлбетте, газет бастыру техпикасы емес, газеттіц жиі жәие ұдайы шығарылып түруып айтып отырмын). Ал көрсетіліп откен кемшіліктердің бәрі де кездейсоқ * Бүл қпындық — тек елес спяқты қттындық. ПТыидығында ;-каліты '»рьтс ісіпің белгілі бір фуннщіясыпа белсене кірісуге мүмкіндігі бол- маіітын бірде-бір жергілікті үйірме жог>. «Істей алмаймып деме, істе- і’ім келмсйді де>>.
160
В. И. ЛЕНИН
нәрсе емес, бытыраңқылықтың сөзсіз салдары болып та- былады, бұл бытыраңқылық, бір жағынан, сөз болып отырған дәуірде жергілікті газеттердің басым болғанды- ғын көрсетсе, екінші жағынан, оның өзі де сол басым- дылыққа суйеніп отырады. Өз газетінің принциптік тұ- рақтылығын қамтамасыз етуге, оны саяси органның деңгейіне көтеруге жеке жергілікті ұйымның ешбір элі келмейді, біздің бүкіл саяси өмірімізді баяндап көрсету үшін жеткілікті материалды жинап, пайдалапуға әлі келмейді. Ал бостандығы бар елдерде жергілікті газет- тердің көп болуының қажеттігі жөнінде әдетте келтірі- ліп жүрген дәлел — жергілікті жұмысшылар басып шы- ғарғапда газеттер арзанға түседі және жергілікті ха- лыққа әрі толық, әрі тез мәлімет беріп отыруға болады деушілік — бұл дәлел, тәжірибеге қарағапда, бізде жер- гілікті газеттерге царсы келіп отыр. Революциялық күштерді жұмсау мағынасында бұл газеттер тым қым- батқа түсөді және әсіресе өте сирек шығады, мұның бір ғапа себебі: уупия газетке, ол қандай шағьш болса да, өте зор құпия аппарат керек, бұл аппарат фабрикалық ірі онеркәсіпті керек етеді, өйткепі майдагерлік шебер- ханада бұл аппаратты жасап шығара алмайсың. Ал құ- пия аппараттың анайылығы көбінесе мынаған әкеп со- ғады (әрбір практик мұидай мысалдардьщ талайып бі- леді): газеттерді жаппай қолға түсіру үшіи полиция газеттердің бір-екі номерінің шығып, таралуып пайда- ланады, осының салдарынан істен түк нәтиже қалмай- тындығы сонша, істі басыпан қайта бастауға тура келе- ді. Жақсы жолға ңойылғап құпия аппарат революцио- нерлердің жақсы кәсіби даярлығы болуып жәпе сцбск бөлінісін оте дәйектілікпен жүргізуді талап етеді, ал жеке жергілікті ұйым сол сәтте қандай күшті болса да, бұл талаптардың екеуін де мүлдем орындай алмайды. Бүкіл қозғалысымыздың жалпы мүддслері (жүмысшы- ларға принцип жағынаи тұрақты социалистік және саяси тәрбие беру ісі) былай тұрсып, тіпті арнаулы жер- гілікті орындардың мүдделеріп де жергілікті емес ор- гандар жацсыраі} орындайды: бұл тек ә дегенде ғана ерсі болып көрінер, ал шынында біз айтып өткен екі жарым жылдық тәжірибе мұны сөзсіз дәлелдеп отыр. Газеттің
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
161
30 номерін шығарған әлгі жергілікті күштердің бәрі бір газетпен ғана айналысңан болса, онда бұл газеттің жүз номері демесек те, 60 номері оп-оңай шығып тұрар еді, демек, кілең жергілікті қозғалыстың барлың өзгешелік- терін де толығырақ көрсеткен болар еді, бұған кім бол- са да келіседі. Күмәп жоқ, мұпдай ұйымшылдық оңай емес, бірақ біз соііың қажет екендігін түсінуіміз керек қой, әрбір жергілікті үйірме сырттан түрткі болуын күтпей, жергілікті орган — біздің революциялық тәжі- рибеміздің деректеріне қарағанда көбінесе құр сағым болып отырған жергілікті оргап — әрі қол жетерлік, әрі жақын дегенге алдаибай, ұйымшылдық жоніпде ойла- ныи, белсеие жумыс істеуін коздоуіміз керек қой.
Сопдықтап өздеріп практиктерге оте жақынбыз деп есептеп, бұл сағымды кормейтін және: жергілікті газет- тер де керек, аудапдық газеттер де керек, жалпы орыс- тық газеттер де керек дегеи мейліпше құнсыз, мейлінше бос создермен құтылмақшы болып жүрген публицистер практикалық жұмысқа пайда келтірмейді. Әрине, жалпы айтқанда, мұның бәрі де керек, бірақ нақты ұйымдастыру мәселесін қолға алады екенсіз, онда тұр- ған орта мен кезең жағдайлары жөніпде де ойлау ке- рек қой. Шынында да, «Свободаның» (№ 1, 68-бет) «газет туралы мәселеге» әдейі «тоқтала келіп»: «Біздіц ойымызша жұмысшылардыц азды-копті жиналғаи же- ріндс — жұмысшылардың озіпіц мепшікті газеті болуы керек. Басқа бір жақтан келетін газет емес, өзінің мен- шікті газеті болуы керек» деп жазғаны донкихоттық емес пе? Егер бұл публицист өз сөздерінің мәнісіп ой- лағысы келмесе, оның орнына ең болмағанда, оқушы, сіз ойлап қараңыз: «жұмысшылардың азды-көпті жи- налған жерлері» Россияда жүздеп демесек те, ондап саналады, сондықтан әрбір жергілікті ұйым шынымен өзінің меншікті газетін шығаруға кіріссе, бұл біздің май- дагерлігімізді сондай мәңгілік етіп қалдырғандық болар еді! Бұл бытыраңқылық жергілікті қайраткерлеріміз жүмьтсты жаңа ғапа бастағаи кезінде, олардыц нағыз революционерлер болып жетілуіне жеткізбей-ақ, жан- дармдардыц ұстап алуып —опда да «азды-көпті» еңбек сіцірмей-ақ ұстап алуып сопдай жецілдеткеп болар еді!
162
В. ТІ. ЛЕНИН
Онан соң автор былай дейді: жалпы россиялың газетте фабриканттардың қульщ-сұмдықтары жөнінде және «өз ңаласы емес, басңа қалалардағы фабрика омірінің үсақ- түйектері жөнінде» жазу қызың болмайды, ал «орелдік- тер оздерінің орелдік істері туралы жазылғапдарды жалықпай оқиды. Кімді «қармағанып», кімді «қаралаға- ііын» ол әрдайым біліп отырады, сойтіп оньщ рухы ша- рықтайды» (69-бет). Рас, рас, орелдіктің рухы шарық- тайды, ал біздің публицистің ой-пікірі де тым «шарық- тап» кетіп отыр. Мұндай уақшылдықты жақтау лайық на?— міпе, оның осыны ойлауы керек еді. Фабрикадағы қулық-сұмдықтарды әшкерелеудің қажеттігін, маңыз- дылығын мойындау жөпіидс біз ешкімиеп кем соқгіай- мыз, бірақ мыиапы да ұмытпау керек қой: тіпті петер- бургтіктер де Петербурғтегі «Рабочая Мысль» газетіпде басылған Петербург хат-хабарларьш оқуға жалығатын болды,— біз, мінс, осындай халге жеттік. Жер-жерлерде фабрикадағы қулық-сұмдықтарды әшкерелеу үшін біз- де әрдайым листоктар болып келді жәпе әрдсійым болыіг отыруға тиіс те,— бірақ газеттіц типін біз фабрикалық листокқа түсіре төмепдетпей, котеріп отыруға тиіспіз. Бізге «газет» үшін «ұсақ-түйектерді» әшкерелеудеп горі фабрика өміріне тән ірі кемшіліктерді әшкерелеу көбі- рек керек, бұл кемшіліктерді әшкерелеу ісін айрықша айқын мысалдармен, сопдықтап да барлыц жұмысшы- ларды және қозғалыстың барлық басшыларын қызық- тыра алатьш, шыи мәиісінде олардың білімін байытып, ой-өрісін кеңейте алатып, жаца ауданныц, жұмысшы- лардың жаңа кәсіби тобының оянуына пегіз сала алатын етіп жүргізу керек.
«Онап соц, жергілікті газетте фабрикадағы бастық- тардың, озге әкімдердің барлық қулық-сүмдықтарын ізіи суытпай табапда ілііі әкетуге брлады. Ал алыстағы жалпы газетке бұл хабар қашан жеткеиге дейіп — бол- ған оқиғаны жергілікті орындарда жұрт ұмытып та үлгереді: «Бұл қашан болып еді, құдай естен айырма- сын!»» (бұл да сонда). Дәл солай: ңүдай естен айырма- сын! 27г жылдың ішшде бастырылып шығарылған га- зеттіц 30 номері 6 қалаға келеді, мұны біз әлғі мәлімет- тен білдік. Бұл орта есеппеп қала басына жарты жылда
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
163
газеттщ бір номері келеді деген сөз! Ал егер біздің ұш- қалаң публицист жергілікті жұмыс өнімділігін ойша уш есе арттырса да (бұл орташа қала жөнінде сөзсіз те- ріс болған болар еді, өйткені майдагерлік шецберінде онімділікті айта қаларлықтай арттыру мүмкіы емес),— сонда да газеттіц номері екі айға біреудеп ғана келеді, яғни «ізіп суытпай ілігі әкетуге» ешбір үқсамайтыи бір нәрсе болып шығады. Ал оныц бер жағында жергілікті он ұйым бірігіп, өз делегаттарын жалпы газетті ұйым- дастыру жөніндегі қызу жүмыстарға қосса,— онда бу- кіл Россияда ұсақ-түйектерді емес, шын мәнісінде ірі, нағыз сорақылыңтарды екі аптада бір рет «іліп әкетіп» отыруға болар еді. Біздің ұйымдарымыздағы істердіц жағдайымеп таныстығы бар адамііың бірде-бірі бұғаи күмәп келтірмейді. Ал жаудыц қылмысып табанда әш- керелеу туралы, егер мұпы тек сылдыр сөз магыпасып- да түсіпбей, шын мағыпасыпда түсінсек, құпия газетке тегінде ойлаудың да керегі жоқ: бұл тек ұлтарақтай листокқа ғана тән нәрсе, өйткені ондай әшкерелеудің арғы шегі көбіне бір-екі күннен аспайды (мысалы, кә- дімгі қысқа мерзімді стачкаиы не фабрикада болатын төбелесті немесе демопстрацияпы, т. с. алып қараңыз).
Біздің автор мейлінше дәйектілікпен жеке мәселеден жалпы мәселеге көтеріле келіп, тағы да: «жұмысшы фабрикада ғана емес, қалада да тұрады» дейді, ал бұл дәйектілігі Борііс Кричевскийдің озіиің де мәртебесін бір көтеріп тастар еді. Осыдан кейіи ол жұмысшы га- зеті жалпы қалалық істерді елемей өтпеуі керек дегеп талапты қоя отырып, қалалық думалар, қалалық ауру- ханалар, қалалық мектептер туралы мәселелсрді корсе- теді.— Бұл өз-өзінеп алғанда өте жақсы талап, бірақ мұпың озі жергілікті газеттер туралы әңгіме болғаида жұрт тым жиі шектелін жүргеи мазмұпсыз абстракті- лікті өте-мөте айқып көрсетеді. Біріншідеп, егер «жұ- мысшылардың азды-көпті көбірек жиналған жерлері- нің бәрінде», «Свобода» айтқандай, қалалық істерді ег- жей-тегжейіне дейін жазагын бөлімі бар газеттер шыға бастаса, онда мұның өзі, біздегі орыс өміріпің жағда- йында да, қалайда нағыз уақшылдыққа айналып кетер еді, патша самодержавиесіне қарсы жалпы орыстық ре-
164
В. И. ЛЕНИН
волюциялың қысым жасаудың маңызын түсінушілікті әлсіретуге әкеліп соғар еді, мұның өзі өмірде атымен жоқ парламентті көп айтып, өмірде бар қалалық дума- ларды тіпті аз айтатын революционерлер жайыпдагы белгілі нақыл созбен дацқы жайылғаи бағыттьщ оте жаисебіл ұрығып күшейтер еді, ойткені ол бағыт түбі- рімеп жұлынып алыпған жоқ, тек қалтарыста немесе жай жапырылып қалды77. Біз: ңалайда дегеиде, осы сөз арқылы «Свободаның» оны әдейі тілемейтіпіп, қайта, оның тілейтіні мүлде басқа екеиін баса көрсетіп отыр- мыз. Бірақ жалғыз ізгі ниеттің болуы жеткіліксіз.— Ңала істеріп бүкіл жұмысымызға үйлесімді перспекти- вада жөпге қою үшіп алдымен сол перспективапың озі толық жасалып алыиуы керек, соз жүзіпде ғапа емес, толып жатқап мысалдар арқылы дэстур сияқты берік орнығуы керек. Бұл бізде әлі де атымен жоқ, жергілік ті жерде кеңінен тарайтын баспасөз туралы ойлап, әц- гіме қылудан бұрын алдымен сол перспектива керек.
Екішпіден, қала істері туралы айта қаларлықтай жақсылап, ңызықты етіп жазу үшін ол істерді кітап- тап ғана емес, былайша да оте жақсы білу керек. Ал ондай білімі бар социал-демократтар букіл Россияда мүлдем жоқ деуге болады. Ңалалық және мемлекеттік істер туралы газетке (көпшілікке арналған кітапшада емес) жазу үшіп іскс жетік адампьщ қолымен жина- лып, өңделген, әр түрлі тың материал керек. Ал ондай материалды жинап, өңдеу үшіи барлық жұмысты жұрт- тың бәрі бірдей істейтін, референдум ойынына мәз бо- латын анайы үйірменіц «апайы демократиясы» жеткі- ліксіз. Бұл үшін маман-жазушылардың, мамаи-тілші- лердіц штабы керек, қай жерде болса да, қай жермен болса да байланыс жасай алатын, «мемлекеттік құпия- лардың» қандайынан болса да (Россия чиновнигі ол құ- пияны білетіндігіне мардамсиды, бірақ сөйте тұрса да әңгүдіктеніп ол сырды оп-оңай жариялап қояды) хабар ала білетін, жұртшылықтан «жасырын істелетін» істер- дің бәрін де біле алатын социал-демократ репортерлер- дің армиясы керек, озінің «қызмет бабы бойынша» бол- майтын жері жоқ, бәрін бірдей білетіи адамдардың армиясы керек. Ал экопомикалық, саяси, әлеуметтік,
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
165
үлттық езгі атаулыға қарсы күресетін партия болып отырған біздер бәрін білетін адамдардан құралған ар- мияны тауып, жинагі, үйретіп, жорыққа жұмылдырып, бастай аламыз, жұмылдырып бастауға тиіспіз де,— бірақ мұны әлі істеу керек қой! Ал бізде өте көп жерлерде бұл жөнінде әлі күнге дейін еш нәрсе істелмегені былай тұрсын, тіпті көбінесе оны істеудің керектігін уғынуиіы- лъщ та жоқ. Біздің социал-демократиялық баспасөзден тартымды, қызық мақалаларды, корреспондепцияларды және біздегі дипломатиялық, әскери, шіркеулік, қала- лық, финанстық, т. т., т. с. істерді әшкерелеген хат-ха- барларды іздеп қараңызшы: сіз жөнді еш нәрсе таба алмайсыз пемесе мүлдем аз табасыз*. Сондықтап да «жұмысшылардың азды-көпті көбірек жипалған жерле- рінің бәрінде де» фабрикапыц болсын, қалапың болсын, мемлекеттің болсын сорақылықтарын әйгілейтіп газет- тің қажеттігі туралы «біреудің айтқаи өте көркем, оте жақсы создері мепі ылги қатты ызалаидырады»!
Орталық баспасоздеп жергілікті баспасоздіц басым болуы — пе кемтарлықтыц, пе молшылықтыц болгісі. Қозғалыс ірі опдіріс үіпіп керскті күштерді әлі күпгс дайыпдап шығармаса, қозғалыс әлі де болса майдагер- ліктен шыға алмай, «фабрикалық өмірдің ұсақ-түйегі- пе» белшесінен батып жатса,— бүл кемтарлықтыц белгі- сі. Ңозғалыс жан-жақты әшкерелеу, жап-жақты үгіт жүргізу міпдетін толъщ игеріп алғандьщтан орталықор- гапнан басқа толып жатқан жергілікті органдар керек болатын болса,— бұл молшылықтың белгісі. Бізде қазір- гі уақытта жергілікті газеттердің басым болуы пепіц айғағы екендігіп әркім өзінше шепге берсін. Ағаттыққа жол бермеу үшін мен спді оз қорытыпдымды дәл тұжы- * Сондықтан да жергілікті аса оңды органдардыц тәжірибесінің өзі біздің көзқарасымызды әбден дәлелдейді. Мәселен, «ІОжный Рабо- чпй»78— оте жақсы газет, прппціштік жағынан түрақсыз болу жонін- де ол газет тіпті де айыпты емес. Бірақ оітыц жергілікті қозгалысқа арнаи бермек болғаны газеттіц сирек шыгьш, жпі-жпі үсталыи қалуы себепті іске аспады. Партияға наң осы уақытта аса қажет болған нәрсе—.қозғальістың түбегейлі мәселелерін принцмпті түрде көтеру және жан-жақты саяси үгіт жүргізу ісі — жергілікті органпың қолы- нан келмей отыр. Ал енді оның айрықша жақсы істегені, мәселен, кен өнеркәсіп иелерінің съезі, жұмыссыздық, т. с. туралы мақалала- ры нағыз жергілікті матерпал емес, олар жалғыз оңтүстікке ғатіа емес, букіл Россияға керек нэрсе болып шы^ты. Мұндай мақалалар біздің бүкіл социал-демократиялық баспасөзімізде де болып көрген емес.
166
В. И. ЛЕНИН
рымдаумен тоңталамын. Осы күнге дейін біздің жергі- лікті ұйымдардың көпшілігі бірыңғай дерлік жергілікті газеттер туралы ғана ойлайды, сол газеттерде ғана дер- лік белсене жұмыс істейді. Бұл жөя емес. Дұрысында мұның керісішпе болу керек: жергілікті ұйымдардың көпшілігі алдымен жалпы орыстық газетті ойлап, алды- меи соны жолға қою үшін ецбек етуі керек. Мұны іс жү- зіне асырмай тұрьш, біз қозғалысты баспасөз бетінде шын мәнісінде жан-жацтъі үгіт жұмысымен азды-көпті , ңамти алатын бірде-бір газетті жолға қоя алмаймыз. Ал мүны іс жүзіне асырсақ,— онда қажетті орталық орган мен ңажетті жергілікті органдар арасында қалыпты қа- тынас өзінен-өзі орнайды.
* *
❖
Ә дегенде дербес-экопомикалық күрес жопіпдс істің негізгі салмағын жергілікті жүмыстаи жалгіы орыстық жұмысқа аударудыц қажетті гі туралы қорытындыны. қолдануға келмейтіп сияңты болып коріітуі мүмкіи: бүл жөрде жеке кәсіпкерлер немесе олардың топтары жү- мысшылардың тікелей душпаны болып отыр, бұлар сая- си күресте біздің тікелей дұшпаиымыз болып отырғаи орыс үкіметіиің таза әскери, қатаң түрде бір орталыққа бағынатын, ұсақ-түйек істерге дейін бір орталықтап басшылық алатын ұйымына аз да болса ұқсастығы бар ұйымға бірікпеген.
Бірақ бұл олай емес. Экономикалық күрес — біз мұ- иы бүрын да сап рет көрсөткепбіз — кәсіби күрес болыи табылады, сопдықтан бұл күрес жұмысшыларды жұмыс істейтіп орындарына қарай ғапа емес, кәсіптеріне де қа- рай біріктіруді керек етеді. Ал біздің кәсіпкерлердің түрлі қоғамдар мен синдикаттарға бірігуі пеғұрлым шапшаң ілгері басқан сайын кәсібіне қарай осылай бі- рігу де соғұрлым оте қажет бола түседі. Біздің бытьь раңқылығымыз беп біздіц майдагерлігіміз осылай бірп гуге турадан-тура кедергі жасап отыр, бұлай бірігу үшіп жұмысшылардың жалпы орыстық кәсіподақтары- иа баспіылық етуді өз мойнына алуға қабілеті бар ре- волюционерлердің жалпы орыстық біртұтас ұйымы ке-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
167
рек. Біз жоғарыда бұл мақсат үшін көңілге қонымды ұйымның түрі жөнінде айтып өттік, енді өзіміздің бас- пасөз туралы мәселеге байланысты қосымша бірер сөз айта кетейік.
Әрбір социал-демократиялық газетте кэсіптік (эко- номикалық) күрес бөлімі болуы керек,— мұныц керек- тігіне ешкім де күмән келтіре қоймас. Бірақ кәсіптік қозғалыстың осуі кәсіптік баспасөз туралы да ойлап- дырмай қоймайды. Алайда біздіңше, кейбір реттерде ғапа болмаса, Россияда кәсіптік газет туралы әзірге сөз де болуы мүмкін емес сияқты: бұл асқақтағандық болады, ал бізде барлық жерде кейде күнелтуге керекті нан да болмай қалады. Бізде кәсіптік баспасоздің құ- шія жұмыс жағдайыпа дәл келетіп, қазірдің өзіиде-ақ қажет болып отырған формасы кәсіптік кітапшалар болуға тиіс. Белгілі бір кәсіпшіліктегі еңбек жағдайы туралы, бұл жоніиде Россияның әр түрлі жерлерінің арасындағы айырмаіиылық туралы, белгілі бір кәсіп жұмысшыларының басты талаптары туралы, осы кәсіп- ке қатысы бар заңдардың кемшілігі туралы, бұл цехта- ғы жұмысшылардьщ экоиомикалық күресінің артықтпа козге түскеп оқиғалары туралы, олардыц косіптік ұйымының тууы, қазіргі кездегі күйі және мұң-мұқтаж- дары туралы, тағы басқа осындай мәселелер туралы «жария* және қүпия материалдарды осындай кітапша- * Жария материал бул ясөнінде аса маңызды, біз әсіресе соны ұдайы жпнап, пайдалапа білу жөнінде тым кеш қалдық. Бір жария материал бойынша өйтіп-бүйтіп кәсіпшілік кітаппіа жазуға болады, ал бір құпия материал бойынша ондай кітапша жазуға болмайды десек, мұнымыз асырып айтқандық емес. «Рабочая Мысльдің» 79 басып шы- гарған мәселелері сияқты құпия материалдарды жұмысшылардан жи- нап, біз революциопердің көп күшін босқа жұмсаймыз (оның орныиа бүл істі жария қайраткер оп-оңай істей алар еді), сонда да жақсы материалды еш уақытта ала алмаймыз, өйткеиі екініц біріиде үлкен фабриканың бір боліміп ғана білетіи және әрдайым дерлік экономп- калық потижелерді гана біліп, өз жұмысыньщ жалпы жағдайы меч нормаларып білмейтін жұмысшыларға фабрпка қызметкерлерініц, инс- пекторлардыц, дәрігерлердің, т. с. білетін мәліметтерін және газет- тің үсақ хабарларында, өнеркәсіп, сантітария, земство, тағы сондайлар жөпінде дербес басылып піыққан кітапшаларда есепсіз бытырап жүр- ген мәліметтерді алу мүмкін емес.
Өзімнің «бірінші тәжірибем» қазіргідей әлі есімде, мен оны екін- ші рет еш уақытта да қайталамас едім. Маган келіп жүретін бір жү- мысшыдан оның істейтін аса үлкен заводында болып жатқан неше түрлі жағдайлар туралы «ықыластанып» сұраймын деп мен әлденеше апта бойы әурелендім. Рас, заводтың (тек бір ғана заводтың!) жағ- дайын сұрапыл қиындықтармен болса да әйтеуір әрең жазып шықтым, ал жұмысшы менің, сүрауларымнан кейін терін сүртіп, күлімсіреп:
168
В. И. ЛЕНИН
ларға жинастырып, ол материалды үпемі топтастырьш отырса жақсы болар еді. Мұндай кітапшалар, бірінші- ден, біздіц социал-демократпялық баспасөзімізді тек белгілі бір кәсіггтегі жұмысшылардың ғана көңілін ау- даратып толып жатқап кәсіптік үсақ-түйектердеп қүт- қарар еді; скіпшідеп, мүпдай кітапшалар кәсіптік күрестегі біздіц тәжірибеміздіц пәтижелсріи тізігі оты- рар сді жәпе жипалғап матерналдарды сақтар еді, бұл материал қазір толып жатқан листоктар меп үзік-үзік хат-хабарларда ізі қалмай жоғалып барады, мұндай кітапшалар ол материалды қорытар еді; үшіншіден, мұндай кітапшалар үгітшілер үшін өзінше бір иұсқау ретінде пайдаланатын құрал болар еді, өйткені еңбек жағдайлары біршама баяу өзгерөді, белгілі бір кәсіптегі жұмысшылардың талаптары оте тұрақты болады (Моск- ва ауданыидағы тоқымашылардың 1885 жылғы талапта- ры80 мен Петербург ауданындағы тоқымашылардың 1896 жылғы талаптарын салыстырып қарацыз), сон- дықтан жұмысшылардыц осыпдай талаптары мен мұң- мұқтаждарының жипағы артта қалғап жерлерде немесе жұмысшылардыц артта қалған топтарыиың арасында экономикалық үгіт жүргізу үшін талай жылдар бойына жарайтын тамаша құрал бола алар еді; бір ауданда ой- дағыдай өткізілгеп стачкалардың үлгілері, бір жердегі тұрмыс дәрежесінің жоғарылығы туралы, еңбек жағ- дайының тәуірлігі туралы мәліметтер өзге жерлердегі жұмысшыларды да үнемі жаңа күреске үмтылдырып отырар еді; төртіншіден, кәсіптік күресті қорыту ісіп бастауды өз мойныпа ала отырьш, осы арқылы орыстьщ кәсіптік қозғалысыітыц социализммен байланысын баяітды ете отырып, социал-демократия мұпымен бірге біздің тред-юппондық жүмысымыз біздің жалпы социал- демократпялық жұмысымыздыц ішінде тым аз, не тым коп орын алып кетпеу жағын ңарастырған болар еді. Жергілікті ұйымға, егер ол озге қалалардағы ұиым- дардан қол үзген болса, мұны істегенде дұрыс шама- «сіздің сүрауларыңызға жауап бергеннен гөрі маған қауырт жұмыс істеу оңай!» дейтін еді.
Революциялық күресті неғүрлым жігерлірек жүргізсек, үкіметтің «кәсіптік» жұмыстың бір бөлегін жария етпеуге соғүрлым амалы болмайды, сөйтіп бізді біраз жүктеп арылтады.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
169
ластырып отыру өте қиын, кейде тіпті мүмкін емес деу- ге де болады (ал «Рабочая Мысль» жөніндегі мысал — мұны істегенде тред-юнионизм жағына қаншама мас- қара көп ауып кетуге болатыпдығын корсетеді). Бірақ марксизм көзқарасынан айнымайтын, бүкіл саяси кү- реске басшылық ететін және профессионал үгітшілердің штабы бар революционерлердің жалпы орыстық ұйымы осы дұрыс шамаластықты белгілеу ісінде ешқашан да қпналмайды.
V
ЖАЛПЫ ОРЫСТЫҚ САЯСИ ГАЗЕТТІҢ «ЖОСПАРЫ»
««Искраның» бұл жоніндегі ең ірі қатесі — оның жалпы партиялық ұйым «жоспары»» (яғни «Неден бас- тау керек?»* деген мақала) деп жазады Б. Кричевский («Рабочее Дело» № 10, 30-бет), ол: «теорияны практи- кадан айырып, жапсыз доктринаға айналдыру» тенден- циясы бар деп бізді айыптайды. Ал Мартынов оған үи қосып, былай дейді: ««Искраның» қорытылып жсткея, тамаша идеяларды насихаттауымен салыстырғанда күн- делікті қарапайым күрестің алға ұмтылған бет алысы- ның маңызын кемітуге ұмтылуы ... оның 4-номеріндегі «Неден бастау керек?» деген мақалада ұсынған партия- ны ұйымдастыру жоспарымен тынды» (бұл да сонда, 61-бет). Ақырында, ең соңғы уақытта бүл «жоспарға» (тырнақшалар жоспарға кекесін көзқарасты көрсетуге тиіс) күйінген адамдарға біз жаңа ғана алған «Револю- ция қарсаңы» деген кітапшасыпда Л. Надеждин дс ке- ліп қосылды (бұл кітапттіатты бізге бүрыннап тапыс «ре- волюцияіттыл социалистік топ» Бостандыц басып ітіы- ғарған), бұл кітапшада былай делінген: «ендігі жерде жалпы орыстық газеттен тарамдалып шығатып ұйым туралы әңгіме ету дегеніміз кабинеттік пікірлерді туьпт- дату, кабинеттік жүмысты кобейту болады» (126-бет), «әдебиетшілдіктің» көрінісі болады, т. с. делінген.
Біздің террористің «күнделікті қарапайым күрестің алға үмтылған бет алысып» қорғаутпылармеп пікірлес Қараңыз: Шыгармалар толық жинағы, 5-том, 1—13-беттер. Ред.
170
В. И. ЛЕНИН
болып шыққандығы,— біз бүл жақындықтың тамырла- рын саясат және ұйым туралы тарауларда қарасты- рып өткеннен кейін,— бізді таңқалдыра алмайды. Бірақ озіне үнамағап мақалада айтылған пікірдің бағытын шындап түсінуге Л. Надеждиннің, тек қана соның, әре- кет жасағанын, оған нақты жауап беруге әрекет жаса- ғанын, ал оның бер жағында «Рабочее Делоның» нақты түк айтпағанын, қайта толып жатқан демагогтік лайық- сыз пайымдаулар айтып, мәселені шатастыруға тырыс- қандығын біз қазірдің өзінде-ақ айта кетуге тиіспіз. Сондықтан бұл қаншама ұнамсыз болса да, алдымеи Авгий атқорасын тазарту үшін уақыт сарп етуге тура келеді.
а) «НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК?» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА РЕНЖІГЕН КІМ?*
«Рабочее Делоның» іпу котеріп, бізге шабуыл жаса- ған сөздерінің бір түйдегін келтірейік. «Партия ұйымьпт газет қүра алмайды, керісіпше, партия ұйымы газетті құрады»... «Партияның устінен қарайтын, оның бакы- лауынан тыс туратын жәпе өзінің агенттер желісі арқа- сында партияға бағынбайтын газет»... «Өз партиясының іс жүзінде өмір сүріп отырған социал-демократиялық үйымдарын «Искраның» ұмытқаны қандай ғажап?»... «Берік принциптері меи тиісті жоспары барлар — пар- тияның нақты күресінің бас билеушілері болып табы- лады, олар өз жоспарын партияға орындатқызып отырады»... «Жоспар біздің ітақты және өміршең үйым- дарымызды жоққа шығарып, агенттердің қайдагы бір қиялдағы желісін жандандырмақ болады»... «Егер «Ис- краның» жоспары жүзеге асатып болса, онда ол біздегі қүралып қалыптасқаи Россия социал-демократиялық * «12 жыл ішінде» деген жшіақта В. И. Лснип бесінші тараудыц «а» параграфын қалдырып, мынадай ескерту жасагаи: «а) «Неден бас- тау нерек?» деген мақалаға ренжіген кім?» деген параграфты бұл ба- сылуынап алып тастап отырмыз, өйткені мұнда тек қана «Искра» «билеп-төстеуге» әрекеттенеді деген сияқты мәселе жөнінде «Рабочее Деломен» және Бундпен екі арадағы айтыс келтірілген. Айтпақшы, бұл параграфта партпяньтң Орталық органын ңайта шығарып, «әде- биет лабораториясын» үйымдастыруға «Искраның» мүшелеріп Вуітд- тың өзі шаңырған еді (1898—1899 жылдарда) делінгсн. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
171
жұмысшы партиясының жұрпагын да қалдырмай түгел құртар еді»... «Насихат органы бүкіл практикалық ре- волюциялың күрестің бақылаусыз, самодержавиелік заң шығарушы органыпа айналмақ»... «Біздің партия өзініц автономиялық редакцияға толыі$ бағынуына қалай қа- рауға тиіс», т. т., т. с.
«Рабочее Делоның» ренжіп қалғанын оңушы осыци- таттардың мазмұны мен сарынынан көріп отырған болар. Бірақ ренжігенде ол өз қамы үшін емес, біздің партияның ұйымдары мен комитеттерінің қамы үшін ренжіпті, оның ойынша, «Искра» бұл ұйымдар мен ко- митеттерді жоққа шығарып, тіпті олардың жұрнақтарып да қалдырғысы келмейтін тәрізді. Бұл пе деген сұмдық десеңші! Бұл арада бір ғана тацқаларлық нәрсе бар. «Неден бастау керек?» дегеи мақала 1901 жылдыц май айында шыңты, «Рабочее Делоның» мақалалары 1901 жылдыц септябрь айында шықты, ал қазір 1902 жылғы япварьдың ортасы. Осы 5 айдьщ өп бойыпда (септябрь- ге дейін де, сеитябрьден кейін де) нартияпыц бірде-бір комитеті және бірде-бір үйымы комитеттер мен ұйым- дарды жоққа іттығармақ болған бұл с-ұмдыққа ресми на- разылық білдірген жоқ! Ал бұл уақыттың ііпінде «Иск- рада» да, толып жатқан басқа басылымдарда да, жергі- лікті және жергілікті емес басылымдарда да Россияпьщ барлық түкпір-түкпірінен ондаған, жүздеген хабарлар басылды ғой. Жоқңа шығарылмақ болғандардың мүпы байқамай және бұған ренжімей, үшінші біреудің ренжі- ген себебі қалай екен?
Мұның бұлай болған себебі — комитеттер меп басқа ұйымдар «ідемсжратизмді» ермек қылмай, нағыз іспеті шұғылданып отыр. Комитеттер «Неден бастау керек?» деген мақалаиы оқып шықты, мұның өзі — «уйым цуру- ға барлъіУү жағынан кірісе алатъш болуымыз ушін үйым қүрудың белгілі бір жоспарын жасап алу» талабы еке- піті корді, сондықтап оидай үйымды ңүрудың керек екендігіне және оны қүру үшін архитектуралық жос- пардың дұрыс екендігіие көздері жетпейіпше, әлгі «бар- лық жағынан» үйым ңүрмақшы болғандардың бірде-бі- реуініц ондай үйымды «қүруға кірісем» деп ойламай- тыпдығын комитеттер жақсы біліп, оғап коздері
172
В. И. ЛЕНИН
жеткеннен кейін, «Искрада»: «Мәселенің кезек күттір- мейтін маңызына байланысты біз, өз тарапымыздап, жоспардың побайын жолдастардың назарына ұсыпа аламыз, бұл жоспар басиаға дайындалып жатқан кітап- шада * егжей-тегжейлі дамытылатын болады» деген адамдардьщ ожарлығына «ренжу», әлбетте, ол комитет- тердің ойына да келмегеи еді. Егер жолдастар өздерінің назарыпа ұсынылған жоспарды цабылдаса, оны «бағын- гандықтан» емес, біздің ортақ ісімізге оның өте керек екендігіне көздері жеткендіктен жүзеге асыратынды- ғьін, ал егер олар оны цабылдамаса, онда «нобайдың» (расында тәкаппарлық сөз емес пе?) жай ғана нобай болып қала беретіндігін, іске адал ниетпен қарағанда түсіпбеу мүмкін бе? Жоспардың нобайына қарсы шабуыл жасағапда, тек опы «жамапдау» арқылы, жолдастарға ол жоспарды қабылдамаңдар деп кеңес беру арқылы ғана шабуыл жасамайды, сонымен қатар побай авторларының: «заң шығаруға», «бас билеуші» болуға батылы барғандығы үшін ғана, яғни жоспардың побайып усынуға батылы барғандығы үшін ғаиа, тек сол ушін ғана оларға революциялық істе тәжірибесі кем адамдарды айдап салу арқылы шабуыл жасайды, бұл демагогтік емей немене?? Егерде жергілікті қайраткерлерді неғұрлым кең көзқарастарды, міндет- терді, жоспарларды, т. с. түсіпу дәрежесіне дейін көтеру әрекетіне жұрт қарсы болатын болса, қарсы болғанда бұл көзқарастардың теріс болғандығы үшін ғана қарсы болмай, бізді сондай дәрежеге «көтергілері» «келіп» «қорлағандығы» үшіп қарсы болатып болса, біз- дің партия дамып, ілгері баса ала ма? Л. Надеждии де біздің жоспарымызды «жамандады», бірақ ол жалаң аң- қаулықтан немесе саяси козқарастардың тым тұрпа- йылығынан болды деп санауға болмайтын демагогтікке дейін барған жоқ, «партияның үстінен бақылау орнат- қандық» деген кінәны ол үзілді-кесілді, әуел бастаи-ақ теріске шығарды. Сондықтан да Надеждинге жоспар жөпінде жазған сынына дүрыс жауап беруге болады, жауап беру керек те, ал «Рабочее Делоға» жауап ретін- де тек жирене қарауға болады.
♦ Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 9-бет. Ред.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
173
Бірақ «самодержавие», «бағындыру» деген аіщайға дейін барып, өзін өзі масңаралаған жазупіыға жирене қарау ондай адамдардың оқушыға көлденең тартып отырған былығын ашу міидетінен бізді әлі де құтқара қоймайды. «Кең демократизм» туралы көп айтылып жүргеп бүл жслсөздердіц торкіпі қайда жатқаныи біз, міне, осы жерде жұрттың бәріпе айқын корсете аламыз. Бізді кіпәлағанда комитеттерді ұмытты деп, оларды жоққа шығарғысы келеді немесе жоққа шығаруға ты- рысады, т. т. деп кінәлайды. Комитеттер жөніндегі өзі- міздің шын көзқарастарымыз туралы оқушыға іс жузін- де жартымды еш нәрсе айта алмайтын болғандығымыз- дан, құпиялық сақтау үшін еш нәрсе айта алмайтын болғандығымыздан мүндай кінәлаушылықтарға қалай жауап беруге болады? Тобырдың жанына бататын ауыр кінә тағушы адамдар өздерінің жүгенсіздігінің арқа- сында өзінде бар, өзі орнатып жатқан немесе орнатуға талаптанып жатқан қатынастар мен байланыстарды жұрттыц көзіне түсірмей мықтап жасыратын револю- ционерлердің міпдеттеріне немқұрайды қарайтындығы- ның арқасыпда біздің алдымызға түсіп кететін коріне- ді. Әлбетте, опдай адамдармен «демократизм» майда- нында бәсекелесуден біз үзілді-кесілді бас тартамыз. Ал партияның барлық істерімен таныстығы жоқ оқушыға келетіп болсақ, опда ол жөиіндегі өзіміздің борышы- мызды өтеудің бірден-бір құралы — оған ненің бар еке- нін және нендей нәрсенің im Werden * екенін баяндау емес, болғап нәрсенің біразын және өткен істер ретінде непі баяндауға мүмкін болатып болса, соны баяндау болмақ.
Бупд бізді «жалғап атты жамылушылар» ** демекпті болады, шетелдегі «Одақ» бізді партияпың ізін жоюға тырьтсады деп кінәлайды. Сабыр етіңіздер, мырзалар. Біз жұртқа откеп дәуірдегі тарихтан төрт фактіні баян- дасақ, сіздер толық қанағаттанатын боласыздар 81.
* — қалыптасу, туу процесінде. Ред.
** «Искра» № 8, ұлт мәселесі жөніндегі біздің мақаламызға Рос- сия мен Полыпадағы Жалпы еврей одағы Орталық комитетінің жа- уабы.
174
В. И. ЛЕНІІН
Бірінші * факт. «Күрес одақтарьіның» біреуінің біз- дің партиямызды құруға және партияньщ негізін сал- ғап партия съезіне делегат жіберуге тікелей қатысқан мүшелері «Искра» тобы мүшелерінің біреуімен бүкіл қозғалыстың мұқтаждарын өтеу үшін ерекше жүмысшы кітапханасын құру туралы келіседі. Жұмысшы кітапха- насы құрылмай қалады, сопдықтап оған арнап жазыл- ған «Орыс социал-демократтарыпың міндеттері» және «Фабрикалық жаңа заң» ** деген кітапшалар богде жолмен, үшінші адамдар арңылы шетелге жіберіліп, оларды сонда басып шығарады.
Екінші факт. Бунд Орталың комитетінің мүшелері «Искра» тобы мүшелерініц біреуіне, Бундтың сол кезде- гі сөзімен айтқапда, «әдебиет лабораториясын» ұйым- дастырайың деп ұсыпыс жасайды. Мұпымеп қатар олар: егер мүпы ұйымдастыра алмасақ, біздің қозғалы- сымыздың мықтап кері кетуі мүмкіп дейді. Бұл келіс- сөздің нәтижесінде «Россиядағы жұмысшы ісі» *** де- геп кітапша жазылады.
Үшішиі факт. Бупдтыц Орталық комитеті провинция- лық бір шағып қала арқылы «Искра» мүшелеріпің бі- реуіне қайтадап шыққалы жатқап «Рабочая Ілазетаны» редакциялау ісін оз міпдетіце ал деп ұсыиыс жасайды, әрине, бұғаи ризалық та алады. Кейін ұсыныс озгерөді: редакциядағы жаңа ауыс-түйіске байланысты бірігіп жұмыс істейік дегеи үсыпыс жасайды. Әлбетте, бұғаи да ризалық алады. Мыпа мақалалар (сақталып қалғаи- дары ғана) жіберіледі — «Біздің программа» — берн- штейншілдікке, жария әдебиеттегі бет бұрысқа және «Рабочая Мысльге» тікелей иаразылық білдірген мақа- ла, «Біздің таяудағы міпдетіміз» («дұрыс шығып түра- тын және барлық жергілікті топтармеп тығыз байла-
* Бұл фактілерді олардыц болған ретіне қарай келтірмей, әдейі ауыстырып келтіріп отырмыз.
** Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 471—510 және 285— 342-беттер. Ред.
*** Айта кетейік, бұл кітапшаның авторы менен: өзінің бұрынғы кі- тапшалары сііяңты бұл кітапша да «Одаққа» жіберілгенде оның ні- таптарының редакторы «Еңбекті азат ету» тобы болады деген оймен жіберілгенін мәлімдеуді өтініп отыр (әлгі автор кейбір жағдайлардың себебінен ол кезде, яғни 1899 жылғы февральда, редакцияның өзгер- генін біле алмапты). Бүл кітапшаны жақында Лига82 қайта басып шығарады.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
175
нысты болатын партия органын ұйымдастыру»; үстем болып отырған «майдагерліктің» кемшіліктері); «Кө- кейтесті мәселе» (ортақ органды жолға қоюға кіріспес бұрын алдымен жергілікті топтардың қызметін дамьггу керек деген қарсы пікірді талдау; «революциялық ұйымиың» болуын өте-мөте маңызды деп білу — «ұйым- ды, тәртіпті және астыртыи жұмыстыц техникасын әб- деп жетілдіруді» қажет деп білу) *. «Рабочая Газета- пы» қайтадап шығару ұсынысы жүзеге аспаіі қалады да, мақалалар басылмайды.
Тортіпші факт. Біздің партиямыздың кезекті екінші съезін ұйымдастырушы комитеттің мүшесі «Искра» то- бының мүшесіне съездің программасын хабарлап, осы топтыц капдидатурасына қайтадап шығарылмақшы «Рабочая Газетапы» редакциялау міпдетіп ұсынады. Опың, былайша айтқанда, алдын ала жасаған қадамын кейін оның өзі ңарайтын комитеті де, Бундтың Орталық комитеті де мақұлдайды; «Искра» тобы съездің болатын орны мен уақыты туралы нұсқау алады, бірақ (кейбір себептерден өзініц бұл съезге делегат жіберер-жіберме- сіне сеніцкіремей) съезге жазба баяпдама да дайындай- ды. Бұл баяндамада мыпадай пікір айтылады: осы кезде басымыздан кешіріп отырған тольіқ ауа жайылушылық кезінде Орталық Комитетті сайлаумен ғана бірігу мә- селесіи шеше алмайтынымыз былай тұрсын, қайтадан тез және толық сәтсіздікке ұшырай қалған күнде пар- тия құру жөніндегі ұлы идеяның бағасын түсіру қаупі- не ұшырауымыз мүмкін, қазіргі астыртын жұмыс жүр- гізе алмай отырған жағдайда мұндай сәтсіздіктің болуы әбден ықтимал нәрсе; сондықтан істі барлық комитет- терді және барлық басқа ұйымдарды қайта шығарылған ортақ органды қолдауға шақырудан бастау керек, бұл орган барлық комитеттерді іс жузінде наутъі байланыс- тыра алады, бүкіл қозғалысқа басшылық етушілер то- бын нацты даярлай алады,— ал комитеттердіц құрғаи мұндай тобын комитеттер мен партия, ондай топ осіп- жетіліп, нығайып отырғандықтан, оп-оңай Орталық Ко- митетке айналдыра алады. Бірақ бірқатар сәтсіздіктер- * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 196—201, 202—207 жә- не 208—214-беттер. Ред.
7 6-том
I7G
Ё. й. ЛЁНИЙ
ге ұшыраудың салдарынан съезд болмай қалады, соііы- мен, тек бірнеше жолдастар, соның ішіпде бір комитет- тің окілдері оқып шыққаннап кейін құпиялықты сақтау мақсатымеп баяпдама да жойылып жіберіледі.
Бупдтыц жалғап атты жамылушылар деген емеуріпі сияқты немесе «Рабочее Делоның» бізді, комитеттерді жоқңа шығарғысы келеді, партияиы ұйымдастыру ісііі бір газеттіц идеяларып таратуды ұйымдастыру ісімен «алмастырғысы» келеді дегеп дәлелі сияқты тәсілдердіц сипаты туралы енді оқушыпың озі-ақ төреші болсьш. Біз нақ комитеттердің өздеріне, олардъщ талай рет ша- цырылуы бойынша, ортақ жұмыстың белгілі бір жоспа- рып қабылдау керек екендігіп баяпдаған болатынбыз. Біз «Рабочая Газетаға» арпап жазғап мақалаларымызда жәпе партпя съезіпе дайыпдағап баяпдамамызда осы жоспарды жасағапда партияны (іс жүзінде) қайта қал- пына келтіру бастамасын өз міндетіне алып, партіі/Ч ішіиде көрнекті орып алғап тағы да сол адамдардыц піақыруы бойыпша иақ партия ұйымы үшін жасадық. Сөйтіп, партия ұйымыиыц бізбеи бірігіп партияныц ор- талың органын ресми турде қайта шығармақ болғаи екі жолғъі талабының сәті болмай қалғаннан кейін ға- на, ушінші рет талаптанғанда жолдастардың қолында жалаң ғана бал ашатын жорамал болмай, тэжірибеніц белгілі нәтижелері болуы үшіп біз ресми емес оргап шығаруды өзіміздің тікелей міпдетіміз деп білдік. Қа- зіргі уақытта бұл тәжірибенің кейбір нәтижелері бар- лық жұрттың көз алдында тұр, сондықтан біздің өз мін- детімізді дұрыс түсінген-түсінбегенімізді және біздің біреулерге олардың «ұлт» мәселесіндегі дәйексіздігін, екінші біреулерге олардың принципсіз ауытқуының лайықсыздығын дәлелдегенімізге ызалапатындықтағг, таяуда ғана бастап кешірген тарихпен таныс емес адам- дарды адастыруға тырысатын адамдар туралы пе ойлау керек екепдігін барлық жолдастар пайымдай алады.
б) ГАЗЕТ КОЛЛЕКТИВТІК ҮЙЫМДАСТЫРУШЫ БОЛА АЛА МА?
«Неден бастау керек?» деген мақаланың бүкіл түйіні naif осы мәселені көтеріп, оны мақұлдап дұрыс шешуін- де. Бұл мәселені шып мәиі жағынан талдап, оны теріс
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
177
мағынада шепіудің қажеттігін дәлелдөуге біз білетін, бірден-бір әрекет жасап отырған адам Л. Надеждии; оның дәлелдеріп біз енді толығымен келтіріп көрейік:
«...Жалпы орыстық газеттіц қажеттігі туралы мәсолепің «Искрада» (№ 4) көтерілуі бізге оте-мөте ұнайды, бірақ оның көтерілуі «Неден бастау керек?» деген мақалаиың атына үйле- сетін болсын дегенге біз ешбір келісе алмаймыз. Мұның өзі сөз- сіз өте маңызды істердің бірі, бірақ мұпымен, түсіпікті жазыл- ған топ-топ листоктармен, таудай болып үйілгеи прокламация- лармеп революциялық кезсң үшін керекті жауыигер ұйымның негізі жасала алмайды. Жергілікті жерлерде күшті саяси ұйым- дар құруға кірісу қажет. Бізде опдай ұйьшдар жоқ, бізде жұ- мыс кобінес.е интеллигент жұмысшылар арасында жүргізіліп келді, ал бұқара төк қапа экономикалық күрес жүргізіп келді деуге болады. Жергілікті жерлерде куіиті саяси уйымдар тэр- биелеиіп шыцпаса, аса жа^сы жолга цойылтан болса да жалпы орыстыц газеттен не шъігады? Өзі тұтапатытг, жаітып кетпейтігг, бірақ ешкімді дс шарпи алмайтыті керемет іпамшырақ шығады да қояды! «Искра» өзінің төңірегіне газеттің ісі үшіп халық жииалып ұйымдасады деп ойлайды, Халыіща неғурлым нацты істің төцірегіне жиналып, уйымдасу анағурлым жацынырац цой! Мұидай нақты іс жергілікті газеттердің кең түрде жолға қойылуы, жұмысшылардың күштеріті қазірден-ақ демонстра- цияларға дайыпдау, жергілікті ұйымдардың жұмыссыздар ара- сында үздіксіз жұмыс жүргізуі (олардың арасында тынбай листоктар, листовкалар тарату, олардьт жиналысқа шақырып отыру, үкімотке тойтарыс беруге гаақырып отыру, т. с.) бола алады жәтте солай болуға тиіс. Жергілікті жерлерде қызу саяси жұмыс жүргізу керек, ал осы нақты пегізде бірігу қажет бол- ғап козде,— оның озі жасапды, қағаз бетіттдегі бірігу болмаи- дьг,— жергілікті жұмыстарды осылай етіп жалпы орыстьтқ істің арпасына біріктіру газеттер арңылы орыпдалмайды!» («Револю- ция қарсаңы», 54-бет).
Біз бүл әсем тттрададап автордың біздіц жоспарымыз- ға бергеп бағасының терістігіп де, оітьтц бүл жерде «Ис- краға» қарсы қойып отырған козқарасыныц жалпы терістігін де неғұрлым айқын көрсететін жерлерінің ао тын сызып көрсеттік. Жергілікті жерлерде күшті саяси уйымдар тәрбиеленіп шықпаса, жалпы орыстық газет қандай жақсы болса да түкке тұрмайды.— Өте дұрыс. Бірақ істің мәні мынада ғой: күгпті саяси ұйымдарды жалпьт орыстық газет арқыльт тәрбпелемесек опы тэр- биелеп өсірудің онан бастуа цуралы жоц қой. Ав- тор «Искраиың» өз «жоспарын» баяндауға көшпестен 7*
178
В. И. ЛЕНИН
бурын жасаған оның ец маңызды мынадай мәлімдеме- сін байқамай кеткен: «барлық күштөрді біріктіре ала- тын және қозғалыс басшысы деген атацца гана ие бол- май, іс жүзінде қозғалысқа басшылық ете алатын, яғни т^андай да болса наразылыцты, цандай да болса думпу- ді цолдап, үзілді-кесілді ұрысңа жарамды әскери күш- терді көбейту, нығайту үшін осыларды пайдалануға эр- дайым эзір тұра алатын революциялық ұйым ңұруға шаңыру» қажет болады. Принцип жағынан мұны енді, февраль мен марттан кейін, жұрттың бәрі де мақұлдай- ды,— дейді бұдан соң «Искра»,— ал бізге керегі мэсе- леніц припцип жүзінде шешілуі емес, практика жузінде шешілуі; ұйым құруға жұрттың бәрінің қазірден-ақ жан-жацтан кірісе алуы үшін оны құрудың нақты жос- парын дереу жасау керек. Ал бізді мәселені практика жүзінде шешуден тағы да кейін қарай сүйрейді — принцип жағынан дұрыс, даусыз, ұлы ақиқатқа, бірақ мүлде жеткіліксіз, жұмыс істеушілердің қалың бұқара- сына мүлде түсініксіз ақиқатқа қарай: «күшті саяси ұйымдарды тәрбиелеп шығару керек» дегенге қарай сүйрейді! Әңгіме бұл туралы болып отырған жоқ қой, құрметті автор, әңгіме тәрбиелегенде дәл цалай тәрбие- леу жәпе қалай тәрбиелеп шығарып отыру керек екені туралы болып отыр ғой!
«Бізде жұмыс көбінесе интеллигент жұмысшылар арасында жүргізіліп келді, ал бұқара тек қана эконо- микалық күрес жүргізіп келді деуге болады» деу дұрыс емес. Осы қалпында айтқанда бұл ңағида «Свобода» үшін дағды болған іске, интеллигент жұмысшыларды «бұқараға» қарама-қарсы қоюға, осындай түбегейлі қа- теге бой ұрғаидық болып шығады. Бізде интеллигент жұмысшылардың өздері де соңғы жылдарда «тек қана экономикалық күрес жүргізді деуге болады» ғой. Бұл бір. Ал екінші жағынан, біз бұл күрестің әрі интелли- гент жұмысшылардан, әрі интеллигенттерден шыққан басшыларының тәрбиеленіп шытуына жәрдемдеспесөк, бұқара да епщашан саяси күрес жүргізуді үйрене ал- майды; ал ондай басшылар тек уана біздің саяси өмірі- міздің барлыу, жағына, түрлі таптардың әр түрлі себеп- тер бойышпа наразылың білдіріп, күрес жүргізу
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
179
эрекеттерінің бәріне ұдайы, күнбе-күн баға беріп отыру арңылы тәрбиелене алады. Сондықтан «саяси ұйымдар- ды тәрбиелеу» туралы сөз ете отьірып, сонымен қатар саяси газеттің «қағаз жүзіндегі ісін» «жергілікті жерлер- дегі қызу саяси жұмысқа» царама-і^арсы цою тек қана кісі күлерлік нәрсе! Ал «Искра» жұмыссыздардың қоз- ғалысын да, шаруалардың бүліктерін де, земствошылар- дың наразылығын да, «патшаның жүгенсіз баскесерле- ріне қарсы халықтың ашынуын» да, т. т. қолдау үшін өзінің газет «жоспарын» сондай «жауынгер дайындық» жасау «жоспарына» жақындатып та отыр ғой. Жергі- лікті ұйымдардың орасан көпшілігінің бұл туралы тіп- ті ойламай да отырғанын, «қызу саяси жұмыстың» бұл арада белгіленіп отырған перспективаларының көбін бірде-бір ұйымның әлі бір де рет жүзеге асырмағанын, мәселен, земство интеллигенциясының қарсылығы мен наразылығының өсуіне назар аударуға ұмтылған әре- кеттің Надеждиннің де («құдай-ау, бұл орган земство- шылар үшін шығарылған емес пе екен?», «Революция қарсаңы», 129-бет), «экономистердің» де («Искра» № 12, хат), көптеген практиктердің де сасқалақтап абьтржу ссзімін туғызып отырғанын қозғалыспеи таныс адампың қайсысы болса да әбден жаңсы біледі ғой. Мүндай жағдайда істі «бастағанда» мұның бәрін ойлау- ға жұрттың ниетін аударудан гана, толқудың, белсенді күрестің қандай да болсын барлық көріністерін жинақ- тап, қорытып отыруға жұрттың ниетін аударудан тана «бастауға» болады. Социал-демократиялық міндеттердің маңызы төмендетіліп отырған біздің заманымызда «ңы- зу саяси жұмысты» бастатанда. тек цана қызу саяси үгіт жүргізуден бастауға болады; жиі шығып, дұрыс тара- тылып отыратын жалпы орыстық газет болмайынша, мұндай үгітті жүргізу мүмкін емес.
«Искраның» «жоспарында» «әдебиетшілдікке» салын- ғандық бар деп ойлайтЬін адамдар жоспардың маңызы- ның өзін мүлде түсінбеген, қазіргі кезөңде ең лайықты құрал деп не ұсынылып отырса, олар соны мақсат деп білген. Бүл адамдар ұсыныльш отырған жоспарды ашықтан-ашық суреттеп көрсеткен екі түрлі салыстыру жөнінде тіпті ойламаған. Жалпы орыстық саяси газетті
180
В. И. ЛЕНИН
жолға қою — делінген «Искрада» — бұл ұйымды (яғии әрбір иаразылықты, әрбір дүмпуді қолдауға әрдайым әзір тұратын революциялық ұйымды) үиемі дамыта, те- реңдете, ксңейте беруімізге мүмкіидік беретін негізгі арцау болуға тиіс. Айтыңызшы, тас қалаушылар бұ- рын-соңды болып кормеген орасац ү^лкен бір құрылыс- тың тастарын әр жерден қалағанда, соны қалайтып дұ- рыс орынды табуға көмектесетін, жалпы жұмыстыц түпкі бағдарын көрсететін, тек әрбір тасты ғана емс.с, сонымен қатар алдыңғы-кейінгілерімен жымдасып, бә- рін қамтитын бір ұзына бойды аяқтап шығатын тастыц әрбір сынығын да іске жаратуға мүмкіндік беретін жіп арқаудың нобайы «қағаз жүзінде» істелетіп іс емес пе екеп? Біз өзіміздің партиялық өмірімізде, бізде тас та, тас ңалаушылар да болып, бірақ жұрттың бәріне корі- нетін, жұрттың бәрі соның ұшыиан ұстай алатын жіп болмай отырған кезеңді басымыздан кешіріп отырған жоқпыз ба? Жіп керіп, билеп-тестемек болады деп бізге айқайлай бөрсіп: егердө біздіц билеп-тостеу ниетіміз болған болс-а, онда біз «Искра № 1» деудің орнына «Ра- бочая Газета № 3» деп жазған болар едік, мырзалар, бізге кейбір жолдастар осылай етіңдер деп ұсынған да болатын және жоғарыда айтылған оқиғалардан кейін біздіц солай істеуге толыт^ правомыз да болар еді. Бі- рақ біз мұны істегепіміз жоқ: біз жалған социал-демо- краттардың бәріне қарсы бітіспес күрес жүргізу үшін қолымызға байлау салмауға тырыстық; өзіміздің тарт- қан жібіміз дүрыс тартылғап болса,— опы ресми орган- иың тартқапдығы үгпіп омес, оттьтц дүрыс тарттллғапьт үпгіп сопы жүрт қүрметтосе скетт дедік.
Л. Надеждип бізді былай деп үйрстпек болады: «Ор- талық оргапдарда жергілікті жумыстыц басып біріктіру мәселесі тұйыққа тіреліп, шыға алмай жүр, біріктіру үшін элементтердің біртекті болуы қажет, ал бұл бір- тектіліктің озі бірлестіруші бір нәрсе арқылы ғана жа- салыиа алады, ал осы бірлестіруші нәрсе жергілікті күшті ұйымдардың жемісі болуы мүмкін, қазірде бұл үйымдардыц сипаты әсте біртекті болмай отыр». Күптті саяси ұйымдарды тәрбиелеп шығару керек деген ақи- кат қапдай ардақты және даусыз ақиқат бодса, бүл да
ЙЁ ІСТЕУ керёк?
181
сопдай ардақты және даусыз ациқат. Күшті саяси ұйымдарды тәрбиелеп шығару қандай жеміссіз ақиқат болса, бұл да дәл сондай жеміссіз ақиқат. Мәселенің цаидайы болса да «тұйыққа тіреліп отырады», өйткені бүкіл саяси омірдіц өзі — сансыз буыпдардаи құралғаи ұшы-қиыры жоқ тізбек. Саясатшының бүкіл шеберлігі дәл басқа буындардан гөрі қолдан тайып кетуі аз бола- тын буьшды, осы кезеңде бәрінеи де маңызды буыиды, буынға ие болын отырған адампың бүкіл тізбекке ие бо- луыпа бәрінен де артығырақ кепіл болатын буынды тауып алып, соны қолдан шығармай мықтап ұстауында болады *. Бізде тастарды керілгеп жіпсіз-ақ керекті же- ріне дәлдеп қалай алатын (абстракт түрде айтсақ, бұл әсте мүмкін болмайтын нәрсе емес) әбден жетік, тәжі- рибелі тас қалаушылар отряды болса,— онда біз, бәл- кім, басқа буынды да қолға алар едік. Бірақ қырсықтың бәрі мынада: тәжірибелі, жетік тас қалаушылар бізде әлі болмай отыр, тастар бастап-аяқ тіптен қалай болса солай қалапады, қалапгатіда ксрілгоп ортақ жіп бойына қалапбаіі, бытырацңм қа^апатыпы сопша, дұшпан олар- ды тас қүрлы кормеіі, цүміпа үрлеп ұшырып жібереді.
Екіпші салыстыру: «Газет — коллективтік насихат- шы, коллективтік үгітші ғана емес, сонымен қатар коллективтік ұйымдастырушы да. Газетті осы соңғы ма- ғынасында салынып жатқан үйдің айналасына қойыла- тын, құрылыстың жалпы тұрқын белгілейтін, жекелеген і^ұрылысшылардың бір-бірімен қатынасын жеңілдете- тіи, олардың жұмысты бөлісуіне, ұйымдасқан еңбекпен қол жеткен жалпы нәтижелерді шолуына жәрдем бере- тіп ағаштармен салыстырута болады» **. Мұныңөзі әде- биетшінің, кабипет қызметі адамының өз роліи асыра корсоткендігіне сошпа ұқсас екендігі рас емес пе? Әлгі қойылған ағаштар үйдің озі үшіп ешбір керек емес, бұл * Жолдас Кричевскпй, жолдас Мартынов! Мына «самодержавиенің», «бақылаусыз беделділіктің», «бас билеуіпінің», т. с. масқара көріні- сіне сіздердің назарларыңызды аударам. Неткен сұмдық: бүкіл тізбек- ке ие болғысы. келеді!! Тезірек арыз жазыңыздар. «Рабочее Делоның» 12-номеріне екі бас мақалаға тақырыптың дайын бола қалганын көр- діңіздер ме!
**Мартынов «Рабочее Делода» (№ 10, 62-бет) бұл цитаттың бірінші сөйлемін келтіріп, дәл екінші сөйлемін келтірмеген, булай еткенде ол өзінің мәселенің мәніне тоқтағысы келмегенін немесе оның мәнін өзі- іііц түсіне алмайтындығын баса көрсеткен тәрізді.
182
В. И. ЛЕНИН
ағаштар ең нашар матөриалдан болады, ағаштар аз уақытңа ғана қойылады, үйдің ұзын-ұрғасы салынып бітісімен-ақ бұл ағаштар пешке жағылады. Революция- лық ұйымдарды құруға келетін болсақ, оларды кейде ағашсыз да құруға болатынын тәжірибе дәлелдеп отыр, мәселен, жетпісінші жылдарды алып қараңыз. Бірақ қазірде өзімізге қажетті құрылысты ағашсыз салу мүм- кін екен дөп ойлауға да болмайды.
Надеждин қосылмай, былай дейді: «газеттің төңіре- гіне, газеттің ісі үшін халық жиналып, ұйымдасады — деп ойлайды «Искра». Халыцца неғурлым нацты істің төңірегіне жиналып, үйымдасу анағурлым жафянырац қой!» Солай, солай: «неғұрлым нақты істің төңірегіне жиналуы анағұрлым жақынырақ»... Орыс мақалы: суын ішетін құдығыңа түкірме дейді. Бірақ түкіріп тастаған құдақтан да су ішуден қапіпайтын адамдар бар. Осы асқан нақтылыққа бола біздегі оңды жария «марксизм сыншылары» мен «Рабочая Мысльдегі» құпия табыну- шылардың аузы барып айтпаған оңбағандығы қалмаған шығар! «Неғұрлым нақты істің төңірегіне ұйымдасу анағұрлым жақынырақ қой» дейтін дағдылы дәлелдер- мен ақталатын біздің тар өрістілігіміз арңылы, инициа- тива жасауға жоқтығымыз арқылы, жасқаншақтығы- мыз арқылы бүкіл қозғалысымыздың қаншалықты жан- шылғанын қараңызшы! Ал өзін «өмірге» айрықша сергек қарайтын кісіге санайтын, «кабинет» адамдарын айрықша қатты жазғыратын, «Искраның» көрінген нәр- сені «экономизм» дейтін дерті бар деп (тауып айтқыш болғансып) айыптайтын, өзін осы ортодокстер мен сын- шылар болып бөлінудеп әлдеқайда жоғары тұрмын деп ойлайтын Надеждин де өзінің дәлелдері арқылы өзін ызаландыратын тар өрістіліктің сойылын соғатынды- ғын, өзінің кім көрінген түкіріп кеткен құдықтың дәл өзінеғі су ішіп отырғанын байңамайды! Расында, егер ызаланған адам бағыттауышы болмай басының ауғаи жағына кете берсе және 70-жылдардың революционер- лері тәрізді «эксцитативтік террорға», «аграрлық тер- рорға», «дабылға», т. т. «стихиялы» түрде жармаса бер- се, тар өрістілікке шынымен ызаланушылыңтың өзі де, соған табынатын адамдарды ол дәрежеден жоғары
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
183
көтеруге шынымен тілек қылудың өзі де жеткіліксіз болады. Надеждиннің ойынша, төңірегіне «анағұрлым жақынырақ» жиналып, ұйымдасуға болатын әлгі «неғұр- лым нақты» іс дегеніне қараңызшы, онысы: 1. жергі- лікті газеттер; 2. демонстрацияларға дайындалу; 3. жұ- мыссыздар арасында жұмыс жүргізу. Бұл істердің бәрі де әйтеуір бірдеме айту үшін мүлде кездейсоқ, беталды алына салғандығы ә дегенде-ақ көрініп тұр, өйткені бұл істерге біз қалай қарасақ та, мұның ішінде әдейілеп «жинап, ұйымдастыруға» жарарлық нәрсе бар деп білу ешбір ақылға сыймайды. Сол Надеждиннің өзі-ақ бір- екі бет төменіректе былай дейді ғой: «біздің мына фак- тіні көрсетіп өтетін уақытымыз жетті: жергілікті жер- лерде тым мардымсыз жұмыс жүргізіліп жатыр, коми- теттер істей алатын ісінің оннан бір бөлігін де істемей отыр... Ңазіргі бізде бар біріктіруші орталықтардыц өзі — алдамшы нәрсе, оның өзі — революциялық кеңсе- шілдік, бір-біріне генералдық шенін үлестірушілік, сөй- тіп жергілікті күптгі үйымдар өсіп шыққапша, бұл осы- лай бола бермек». Бұл сөздерде асыра айтушылықпен қагар толып жатқап жанға батарлық шындықтың да бар екепі күмәпсыз, епдепте жергілікті жерлердегі мар- дымсьтз жүмыс пеп қайраткерлердің ой-өрісі тарлығы- ттьтц, олардыц ісінің өрісі тарлығының бір-бірімен бай- латтысты екенін, жергілікті ұйымдардың піеңберінен тттыға алмай жүрген қайраткерлердің дайындығы шала- ғай болып отырғанда мұндай жағдайлардың сөзсіз кез- десетініи Надеждин неге көрмейді екен? Ол ұйым тура- лы «Свободада» басылған мақаланың авторына үқсап, етек жайған жергілікті баспасөзге көшу ісінің (1898 жылдан бастап) «экономизм» мен «майдагерліктің» ерекше күшеюімен қоса-қабат жүргенін қалайша үмыт- ты екен? «Етек жайған жергілікті баспасөзді» аз да бол- са қанағаттанарлық етіп жолға қою мүмкін болған күн- де де (ал біз, тіптен бір ерекше реттерде болмаса, оның мүмкін еместігін жоғарыда көрсеттік), жергілікті орган- дар самодержавиеге жаппай тегеуірін жасау үшін, біръщғай күресті басңару үшін революционерлердіц барлыц күшіи «жинап, ұйымдастыра» алмас еді. Бұл арада газеттің «жинаушылың», ұйымдастырушыльщ
184
В. И. ЛЕНІІН
мацызы туралы гана сөз болып отырғанын ұмытпаңыз, сондықтап біз бытыраңқылықты жақтайтып Надеждин- ге оның озі қойғап: «біз 200 000 революциялық ұйым- дастырушы күшті әлдеқайдаи мұраға алмадық па екен?» дегеп кекесін сұрауып опыц өзіне қайыра қой- сақ та болар еді. Онан соң, «демонстрацияларға дайын- далуды» «Искраның» жоспарына ^арама-царсъі цоюға болмайды, өйткені бүл жоспар етек жайған демонстра- циялардың нақ өзін алға қойылып отырған мацсаттар- дың бірі den ңарайды; ал әңгіме іс жүзінде керекті ралды таңдап алу туралы болып отыр. Надеждин де- монстрацияларды (осы уақытқа дейін орасан көпшілік реттерде мүлде стихиялы түрде болып келген демол- страцияларды) «дайындау» қазірдің өзінде-ақ «жина- лып жәпе ұйымдасып» болған әскердің ғана қолынан келетінін, ал біздің дәл опы жинап, ұйымдастыра біл- мейтінімізді есінен шығарып, бұл арада тағы да шатас- ты. «Жұмыссыздар арасында жұмыс жүргізу». Бұл та- ғы да сол шатасқандық, өйткені бұл да әскер жинау жоспары емес, жиналып дайын тұрған әскердің соғыс қимылдарының бірі болып табылады. Біздің бытыраң- қылығымыздың зиянды екенін, бізде «200 000 күштің» жоң екенін Надеждинніц бұл арада да қаншалықты ба- галамай отырғандығы мынадан корініп тұр. Жұрттьщ көбі (соныц ішіпде Надеждин де) «Искраны» жұмыс- сыздар туралы мәліметтері тапшы деп, деревпя өмірі- нің пағыз күнделікті құбылыстары жоніпдегі хат-хабар- лары кездейсоқ хат-хабар деп жазғырған болатып. Жаз- ғыруы дұрыс, бірақ бұл арада «Искра» «кінәсыз кінәлы» болып отыр. Біз деревня арқылы да «жіп тар- туға» тырысамыз, бірақ онда еш жерде де тас қалаушы- лар жоқтыц қасы, сондықтан тіпті күнделікті қарапа- йым фактіні болса да хабарлап отыратын адамдардыц бәрін де көтермөлеп отыруға тура келеді,— көтермеле- генде, мұныц өзі осы мәселе жөніпде істес болғысы ке- летіпдердің санын көбейтер деп, ақыр аяғында, шын айқын фактілерді де іріктеп ала білуге бәрімізді уйре- тер деп үміттенеміз. Бірақ үйрену үшіп материалдың аздығы сопша,— оны бүкіл Россия бойынша түгел алып қорытпаса, тіпті үйренерлік еш нәрсе де жоқ. Ең бол-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
185
мағапда үгітші болуға Надеждиннің ңабілеттілігіне жуың қабілеттілігі бар, жалаң аяңтардың омірін Надеж- диндей білетін білімі бар адамның жұмыссыздар ара- сытіда үгіт жүргізуі арқылы ңозғалысқа баға жетпес ңызмет көрсете алатыпдығыпда күмән жоқ,— бірақ мұндай адам, көпшілігі жаца істі қолға ала білмейтін жұртқа өнеге көрсетіп, үлгі беру үшін өз жұмысының әрбір қадамын барлыт} орыс жолдастарға хабарлап оты- руды ойламаған болса, озініц талантын зая кетірген бо- лар еді.
Бірігудің маңыздылығы туралы, «жинап, ұйымдасты- рудыц» қажеттігі туралы қазір жұрттың бәрі түгел сөз етіп жүр, бірақ көпшілік реттерде осы бірігу ісін неден бастап, қалай жүргізу керек екендігі туралы ешбір анық түсінік болмай отыр. Егер біз бір қаланың жеке — айталық, аудандық — үйірмелерін «біріктірсек», онда бұл үшін ортац мекемелер керек, яғпи «одақтьщ» жал- иыга ортақ аты ғапа емес, шыпымен жалпыға ортац жұмыс керек, материалды, тәжірибені, күштерді өзара алмасып отыру керек, қызмет басындағы міндеттерді аудапдарға ғапа қарай емес, бүкіл қала жұмысының түр-түріпе қарай боліп атқарып отыру керек, бұғап жұрттыц бәрі де қосылатып болар. Күрделі астыртын аппараттың керегін бір ауданныц «күш-қаражаты» (әрине, материалдық күш-қаражаты да, жеке адамдар- дыц күш-қаражаты да) отей алмайды (сауда тілімен айтуға болатын болса), мұндай шағыи іс майданыпда мамапның таланты өрістей алмайды, бұғап әркім де қо- сылады. Алайда, түрлі қалалардың жұмысын біріктіру жоиіпде де дәл осыпы айтуға болады, өйткепі біздің со- циал-демократиялық қозғалысымыздың тарихыида же- ке олкепіц жұмысы сияқты жұмыс майдапдары да өл- шеусіз шағып болып шығып отыр, шағып да: мұны біз жоғарыда саяси үгіттіц де, ұйымдастыру жұмысының да мысалыпап алып, толық дәлелдеген болатынбыз. Бұл майданды кеңейту керек, упемі жургізілетін ортац жү- мыс үстінде қалалар арасьшда нацты байланыс орпату керек, бұл өте қажетті, ең керекті нәрсе, өйткені быты- раңқылық жарық дүпиеде не болып жатқанын, кімнен үйреніп, опеге алатынып, өзіпе тәжірибені қалай жи-
186
В. И. ЛЕНИН
найтынын, етек жайған істің тілегін қалай қанағаттан- дыратынын білмей, «шұңқырда отырғандай отыра бере- тін» («Искрада» басылған бір хат авторының сөзімеи айтқанда 83) адамдардың еңсесін түсіре береді. Сондық- тан мен бұл наіугы байланысты жасағанда, істің нағыз алуан-алуан түрлеріпің қорытындысын жинақтайтын, сөйтіп барлық жолдың Римге апаратыны сияқты, рево- люцияға апаратын толып жатқан жолдардың барлығъі- мен тынбастан ілгері басуға жұртты итермелейтін, үне- мі жүргізілетін бірден-бір жалпы орыстық жұмыс ретіндегі жалпыға ортақ газет бетінде ғана жасай бас- тауға болады деген пікірді бұдан былай да қолдай бере- мін. Егер біз бірігуді тек сөз жүзінде ғана тілемесек, он- да әрбір жергілікті үйірме дереу, айталық, өз күшінің төрттен бірін ортац іске белсене қатысып жұмыс істеуге бөлетін болуы керек, сонда газет әлгі үйірмеге * бұл істің жалпы пішінін, көлемін, сипатын бірден көрсетеді, бүкіл жалпы орыстық жұмыста дәл қандай кемшілік- тердің өте-мөте сезіліп тұрғанын, қай жерде үгіт жұмы- сы жоқ екенін, қай жерде байланыс нашар екенін көр- сетеді, бұл үйірменің жалпыға ортақ зор механизмнің қандай тегершіктерін түзете алатынын немесе тәуірлеу тегершіктермен ауыстыра алатынын көрсетеді. Әлі жұ- мыс істеп көрмеген, тек жұмыс іздеп қана жүрген үйір- ме енді істі бастағанда жеке шағын шеберханадағы өзінен бұрынғы «өнеркәсіптің» дамуын да, өнеркәсіптің қазіргі өндіріс әдістерінің жалпы жай-күйін де білмей- тін майдагер тәрізді бастамай, самодержавиеге жасала- тын бүкіл жалпы революциялық тегеурінді бейнелейтін кең жұмысңа қатысушы ретінде бастар еді. Сонда әрбір тегершік неғұрлым жақсы істелген болса, істің әрбір тетігін біліп, жалпы іске ңатысып жүрген қызметкер- лердің саны неғұрлым көбірек болса, біздің жан-жақта- ғы желіміз соғұрлым жиілене бастар еді, болмай тұр- * Ескерту: егер ол осы газеттің бағытына тілектес болса және істіц пайдасы үшін оған қызметкер болуды пайдалы деп санаса, қызметкері болу дегенде әдеби қызметте ғана емес, жалпы революциялық қыз- мет атаулының бәрінде қызметтес болуды түсінетін болса. «Рабочее Делоға» ескерту: демократизм жөніндегі ойыншықты бағаламай, істі бағалайтын, газетке «тілектес» болуды оған нағыз белсенді, қызу тур- де қатысудан бөліп қарамайтын революционерлердің арасында бұл ес- керту өзінен-өзі түсінікті.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
187
майтыи сәтсіздіктер жалпы қатардағы сасңалақтау- шылықты соғұрлым азайтар еді.
Н(щты байланысты газет тарату жұмысының бір озі- ақ жасай бастар еді (егер ол газет деген атына лайык, болса, яғии қалың журналдар сияқты айына бір рет емес, айына төрт рет, үздіксіз шығып тұратын болса). Қазір революциялың істің қажеттеріи өтеу үшіп қала- лардың арасында қатынас жасау өте-мөте сирек больш отыр, қалай дегенмен де ілуде бір кездесетін нәрсе бо- лып отыр; нақты байланыс орнаған кезде бұл қатыпас- тар дағдылы нәрсе болар еді және газет таратуды ғана емес, сонымен қатар тәжірибе, материал, күш, қаражат жағынан ауысып отыруды да (бұл апағұрлым маңыз- дырақ), әлбетте, қамтамасыз етер еді. Ұйымдастыру жұмысының өрісі салғаннан-ақ әлденеше есе кецейер еді, сөйтіп бір өлкенің табысы жұмысты жақсартқан үстіне жаңсарта түсуге талпындырар еді, елдің екінші бір түкпірінде жұмыс атңарып жүрген жолдастың да- йын тұрған тәжірибесімен пайдалануға адамның ынта- сын арттырар еді. Жергілікті жерлердегі жұмыс қазір- гіге қарағапда апағұрлым мол, әр тарапты болар еді: бүкіл Россия бойыпша жииалатын саяси, экоиомикалық әшкерелеу барлық кәсіптердегі және дамудыц барлыц сатыларындағы жұмысшыларға ақыл-ой азығын берер еді, оның үстіне жария баспасездің тұспалдап айтуы- мен, жұртшылық арасындағы әңгімелермен, үкіметтің «ұялшақ» хабарларымен көтерілген алуан түрлі мәсе- лелер жөнінде оқу-әңгіме жүргізуге материал да, сылтау да болар еді. Әрбір дүмпу, әрбір демонстрация Рос- сияның барлық түкпірлерінде барлық жағынан бағала- ііып, талқыға салыпар еді, басқалардан қалыспауға, басқалардан жақсы істеуге ыиталандырар еді— (біз, социалистер, жарыс атаулының, «бәсеке» атаулыныц бәрін бірдей әсте керексіз деп таппаймыз!),— бірінші рет бір түрлі стихиялы болып шыққан нәрсеиі қайтадал саналы түрде дайындауға, шабуыл жасау жоспарының, т. б. түрін өзгерту үшін белгілі бір өлкенің немесе бел~ гілі бір кезеңнің қолайлы жағдайларын пайдалануға ыпталандырар еді. Сонымен бірге жергілікті жерлерде- гі жұмыстың бұлайша жапдануы барлыц күшті салып
188
В. Й. ЛЁЙЙЙ
«олердеи» жаиталасуға, барлыц адамдарды тік түрғызу- ға тап ңылмас сді, қазір екінің біріиде демонстрация атаулының бәрі де немесе жергілікті газет номерінің қай-қайсысы болса да жергілікті жұмыстың жандануы болып табылады: бір жағыпан, полицияныц «түп та- мырларға» жетуі анағұрлым ңиын болады, олай бола- тыны оларды қай өлкеден іздеу керек екені белгісіз болады; екінші жағынан, үнемі жүргізілетіп жалпы жұ- мыс жұртты белгілі бір шабуылдың күшін жалпы ар- мияньщ иәлендей бір отрядыпың күшінің қазіргі жай- күйіне сәйкестіріп отыруға үйретер еді (ңазір епі уақытта да мүндай сәйкестіруді ойлайтын епікім де жоқ десе болғандай, өйткепі шабуылдардың оннан то- ғызы стихиялы түрде болады) жәие басқа жерден әде- биетті ғапа емос, соиымеп қатар революциялық күштер- ді де «тасыи жеткізуді» жеңілдетер еді.
Ңазір бұл күштер сан реттерде жергілікті шағын жұ- мыс үстінде қансырап зая кетіп отыр, ал нақты байла- ныс орнаған кезде қолынан азды-көпті іс келетін үгіт- шіні немесе ұйымдастырушыны елдің бір шетінен екін- ші шетіие жіберіп отыруға мүмкіпдік болар еді және бұлай етуге үнемі сылтау да табылып отырар еді. Жұрт партия жұмысы бабында партияпың қаражатымен еп- теп жол жүрудеп бастап, бүтіпдей партия қаражатыиа копіуге, профессиопал революциопер болуға, өздерін нағыз саяси косемдер стіп шығаруға әдеттепер еді.
Егерде жергілікті комитеттердің, жергілікті топтар мен үйірмелердің бәрінің немесе едәуір көпшілігінің жалпы ортақ істі белсене қолға алатын жағдайыпа шыпдап қолымыз жетсе, онда біз бүкіл Россияда он мың даналап ұдайы таратылып отыратын, апта сайын шығып тұратын газетті жақын арада жолға қоя алар едік. Бұл газет тап күресі мен халық ашыпуының әрбір ұшқынына жел боріп, жалпы өртке айналдырып жібе- ретін зор ұста дүкені көрігінің бір бөлегі болар еді. Mine, осы істіц, оз-өзінен алғанда әлі де өте қарапайым, әлі де өте шағын, бірақ үнемі жүргізіліп отыратып, сөздің толық мағынасындағы ортац істің төңірегінде сыпнан өтіп ысылған күрескерлер армиясы ұдайы ірік- теліп, баулынып отырар еді. Осы жалпы ұйымдастыру
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
189
ңұрылысының басқыштарын псмесе баспалдағын бой- лай отырып, біздің революционерлердің арасыпан жуық арада социал-демократиялық Желябовтар, біздің жү- мысшылардың арасынан орыс Бебельдері котеріліп, өсіп шығар еді, олар жиналып әзір болған армияны басқа- рып, Россияпың масқаралығы мен оңбағандығыныц кү- лін көкке ұшыруға бүкіл халықты аттапдырар еді.
Бізге, міне, осы туралы армандау керек!
* *
*
«Армапдау керек!» Мен осы создерді жаздым да, ито- шып кеттім. Маған: өзім «бірігу съезінде» отырғапдай, менің қарсы алдымда «Рабочее Делопьщ» редакторлары меп ңызметкерлері отырғапдай болып көріпді. Бір кез- де Мартынов жолдас орнынан тұрып, маған қаһарын төгіп: «Сізден мынаны сұрауға рұқсат етіңіз: алдын ала партия комитеттерінің пікірін сүрамай тұрып, автопо- миялы редакцияның армандауға правосы бар ма екен?» дегендей болып көріпді. Ал опың соңыпан Кричевский жолдас орттьтпап түрып (Плехаиов жолдастың пікірін әлдсқаіііап тсрецдоткеп Мартыпов жолдасты философия жагыпап терецдете түсіп) одан да бетер қаһарыи тогііі: «Мен одап да әрі барамын. Мен мынапы сұраймын: Маркстің айтуынша, адамзат әрдайым өзінің алдына жүзеге асатын міндеттерді қоятьшын және тактика де- геніміз партиямен бірге осетін міпдеттердің осу процссі екенін ұмытпағап марксистіц, тегі, армапдауға правосы бар ма екен?» дегендөй болды.
Осы ңаһарлы сүраулар есіме түскенде тұла-бойьш мұздап қоя берді, тек қана қайда тығылсам екеп дон ойлаймын. Писаревтің тасасыпа тығылып корейін.
Арман меп өмір шындығыиың кереғарлығы туралы мәселе жөнінде Писарев былай деп жазған болатып: «Кереғарлықтың да кереғарлығы бар. Меніц армапым оқиғалардың табиғи ағымын басып озып отыруы мүм- кін немесө оның-мүлдем күла түзге лағып, еш уақьггта ешбір табиғи ағым бара алмайтып жаққа кетуі мүмкіи. Бірішпі ретте арманпан ешбір зияи келмейді; айта бер- сең ол ецбекші адампың жігерін тасытып, котермелеп
190
В. И. ЛЕНИН
отыруы мүмкін... Мұндай армандарда жұмысшы күшін аздыратын немесе әлсірететін дәнеңе жоқ. Тідті мүлдө керісінше. Егер адам осылай армандауға ешбір қабілет- сіз болса, ол анда-санда алға орағытып, өзінің қол ас- тында жаңа-жаңа ғана жасалып келе жатқан туынды- ның толың, аяқталған бейнесін оймен көз алдына елестете алмайтын болса,— онда өнер, ғылым және практикалық өмір саласындағы ұлаи-ғайыр, діңкені құр- татын жұмыстарды қолға алып, соны аяқтап шығуга адамды еріксіз итермелейтін қандай себеп болатынып мен тіпті де түсіне алмаймын... Егер армапдаушы адам тек өзінің арманына мықтап сенсе, өмірге зер сала ка- рап, өзінің байқауларын өзінің ой ңиялымөн салыстыр- са және өзінің ңиялын жүзеге асыруға жалпы адал ниетімен кірісіп жұмыс істесе, онда арман мен өмір шындыгының керөғарлығы ешбір зиян келтірмейді. Ар- ман мен өмірдің арасында сәл ғана бір жанасушылың болса, онда істің беті оңға баспақ» 84.
Мінө, осы тәрізді армандау, бақытсыздығымызға қа- рай, біздің ңозғалысымызда тым аз. Ал бұған жария сын мен қүпия «артта жүрушіліктің» өздерінің парасат- тылығына, өздерінің «нақтылыққа» бір табан «жаңын- дығына» жұрттың бәрінен де көп даурығатын өкілдері кінәлы.
в) БІЗГЕ ҢАЙ ТҰРПАТТЫ ¥ЙЫМ КЕРЕК?
Біздің «тактика-жоспарымыз» дереу шабуыл жасауға шацыруды ңабылдамау екенін, «жау қамалын дұрыстап қоршап алуды» талап ету немесе, баскдша айтңанда, тұрақты әскерді жинауға, ұйымдастыруға, жумылдыру- ға барлык, күш-жігерді жұмсауды талап ету екенін оқушы жоғарыда айтылғандардан көріп отыр. Біз «Ра- бочөе Делоның» «экономизмнен» шабуыл туралы айқай- шу көтеруге (бұл айқай-шу 1901 жылдың апрелінде ««Р. Дело» Листогының» 85 6-номерінде көтерілген бо- латын) бір-ак, секіргені үшін күлгеиімізде, оның бізді «доктрииерлік» жасады, революциялық борышты түсін- беді, саңтьщңа шақырды, т. с. деп кінәлап, бізге тарпа бас салғаны анық. Ешбір тұрлауы жоң және терең ма-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
191
ғыналы «тактика-процеспен» жалтарып жүрген адам- дардьщ аузынан мұндай кінәлаушылықтың шығуы біз- ді, әрине, зәрредей де таңңалдырған жоқ, сол сияқты мұндай кінәлауды тегінде тиянақты программалың, так- тикалык, тіректерді барынша' жиреніп жек көретін На- деждиннің ңайталауы да бізді таңқалдырған жоқ.
Тарих қайталамайды деседі. Бірақ ЬІадеждин бар кү- шін салып тарихты ңайталатқысы келеді және «револю- циялың мәдениетшілдікті» сөгіп, «вече крңырауының дабылы» туралы, «револіоция қарсаңының» ерекше «көзқарасы», т. т. туралы даурығып, бар ыптасымен Ткачевтің айтқандарын көшіріп бағуда. Ол, сірә, тарихи оқиғаның түп нұсңасы трагедия болса, оның көшірмесі өрескел ерсілік86 қана болады деген әйгілі наңылды ұмытып отырса керөк. Ткачевтің уағызымен дайындал- ған және «үрей ұшыратын», шынында ,да үрей ұшыр- ған террор арңылы жүзегө асырылған өкіметті басып алу әрекеті — керемет-ақ, ал жұдырықтай Ткачевтің «эксцитативтік» терроры жай әншейін адам күлерлік нәрсе жөие ортаіпаларды ұйымдастыру идеясымен то- лықтілрғаттдағысы одаи да бетер адам күлерлік нәрсе.
«Егердо «Искра» өзінің әдебиетшілдік арнасыйан іпықңа:п: болса,— деп жазады Надеждин,— ол мұның озі. («Искраның» 7-номөріндегі жұмысшы хаты сияқты, т. с. оқиғалар) өте таяу уақыттың ішінде «шабуыл» басталатындығыньщ белгісі екенін көрген болар еді, сондықтан қазір (sic!) жалпы орыстық газеттен жіпше шұбалып шығатын ұйым туралы сөз қылудьщ өзі кабинеттік ой-пікір мен кабинеттік жұмыстарды туында- та түскендік болады». Ңараңыздаршы, бұл не деген адам айтқысыз шатасушылың: бір жағынан, жергілікті газет- тер тәрізді «неғұрлым нақтылырақ» иәрсенің төңірегі- не жиналу «анағұрлым жақынырақ» деген пікірмен қа- тар эксцитативтік террор мен «орташаларды ұйымдас- тыру» дегенді айтады,— ал екінші жағынан, «ңазір» жалпы орыстың ұйым туралы сөз қылу дегеннің мәнісі кабинеттік ой-пікірді туындатқандың болып табылады, яғни тура, оңайлатып айтқанда, «қазір» тым кеш ңал- дық дейді! Ал «жергілікті газеттерді кең түрДе жолға ңою» — бұл кеш емес пе, аса ңұрметті Л. ЬІадеждин?
192
В. И. ЛЕІІИН
Енді «Искраныц» көзңарасы мен тактикасын осьшен салыстырып қараңызшы: эксцитативтік террор — түкке тұрмайтын нәрсе, нақ орташаларды ұйымдастыру тура- лы және жергілікті газеттерді кец турде жолға қою ту- ралы сөз қылу дегеинің мәнісі «экономизмге» есікті шалқасьшан ашып беру деген сөз. Революциоиерлердің бірыңғай жалпы орыстық ұйымы туралы сөз қылу ке- рек және ол туралы сөз қылғанда қағаз жүзіндегі ша- буыл емес, шын шабуыл басталғанға дейін сөз қыла бе- ру кеш болмайды.
«Иә, ұйым жөпіпдегі біздің істеріміз мүлдем оңбай тұр,— дейді мұнан соң Надеждин,— иә, «Искраның» әскери күштері- міздің иегізгі көпшілігі еріктілер мен көтерілісшілер дегені өтө дұрыс... Біздің күштеріміздің жағдайын сіз дүрыс шамалайсыз, мұныңыз жақсы-ад, бірад сөйте тұрып тобырдыц эсте біздікі емес екенін, сондықтан ол соғыс қимылдарын қашан ашуды бізден сурамай, «бүлік піығаруға» баратынын үмытудың жөні бар м-а еді... Тобырдың өзі стихиялы күйреткіш күшімен атта- на қалса, жұрт аса жүйелі ұйым енгізбек болып келгенімен оған ілесіп үлгөрмеген «тұрақты әскерін» тобырдың жапырьш, құртьш жіберуі мумкіи ғой». (Курсив біздікі.)
Ғажап логика! «Тобыр біздікі емес» болғандыіуган да, дәл қазір «шабуыл» туралы даурығу ақылға сыймайтын және келіспейтін іс, өйткені шабуыл дегеніміз тобыр- дьщ стихиялы дүрлігуі емес, тұрақты әскердің лап қоюы. Тобыр тұраңты әскерді жапырып, құртып жіберө алатын болғандықтан да, тұраңты әскерге «аса жүйелі ұйым енгізу» жөніндегі жұмысымыз арқылы стихиялық өрлеуге өзіміздің ңалай да «ілесіп» отыруымыз қажет, өйткені біз осындай уйымшылдықты неғұрлым көбірек енгізіп «ілесіп үлгерсек», тұрақты әскердің тобырдан жапырылмауы, қайта тобырдың алдына шығып, олы бастауы соғұрлым ықтимал болады. Надеждиннің ша- тасып отырған себебі: оның ойынша, бұл жүйелі түрде ұйымдастырылатын әскер өзін тобырдан бөлектейтін бір нәрсемен шұғылданатын сияқты, ал шыидығында тұрақты әскер жан-жақты әрі бәрін қамтитын саяси үгітпен ғана шұғылданып отыр, яғни, атап айтңанда сол тобырдың стихиялы күйреткіш күші мен револю- ционөрлер ұйымының саналы түрде қолданатын күйрет- кіш күшін эісацъіндастырып, бір жерге цосатын жұмыс-
ЙЕ ItfTEY КЕРЕк?
193
пен шүғылданып отыр. Мырзалар, сіздер ауру бастары- ңыздьщ сақинасын сау басқа теліп отырсыздар ғой, өйт- кені «Свобода» тобының нақ өзі программаға террорды енгізіп, мұпысымен террористерді ұйымдасуға шаңырып отыр, ал мұндай ұйымдасу біздің әскерімізді тобырмеи жақындасудан шындап сырттатар еді; амал ие, бұл то- быр әлі біздікі емес, бұл тобыр, амал не7 соғыс ңимыл- дарын қашан, к,алай бастауды әлі де болса бізден сұра- майды немөсе аз сұрайды.
Надеждин «Искраны» былаи деп ңорңыта түседі: «қа- пелімде кенеттен кез болғап қазіргі оқиғаларды байқа- май ңалганымыз сияқты, революцияның өзін де байқай алмай қалармыз». Жоғарыда келтірілген сөздермен бай- ланысты болған бұл сөз бізге «Свобода» ойлап шығар- ған «революция ңарсаңының» ерөкше «көзқарасы» * де- геннің ңисынсыз екенін көрсетеді. Егер турасын айтсақ, ерекше «көзңарас» «қазір» пікір айтуға да, да- йындалуға да тым кеш ңалдың дегенге тіреледі. «Әде- биетшілдіктің» аса құрметті дұшпаны-ау, егер олай бол- са, онда «теория ** мөи тактика мәселелері туралы» 132 баспа бөт кітап жазудың ие керегі бар өді? Сіз 132 мың лнс/гок басып шығарып, «ұр оларды!» деп қысқаша ұрап тастау «революция і^арсаңыиың көзқарасьша» келісіп- ак, тұрар еді деп таппайсыз ба?
Кімде-кім өзінің программасылың да,- тактикасъъньщ да, уйъімдастыру жумысынъщ да басты негізі етіп, «Искраның» істеп отырғанындай, жалпы халыңтык, са- яси үгітті қойса, нақ сол адамньщ .революцияны байқа- * «Революция ңарсаңы», 62-6ет.
** Дегенмен, «революция қарсаңыныц түрғысынан қарағанда» өте ңызың мына бір сөзін айтпасақ, Л. Надеждин өзінің «теория мәселе- лерін шолуында» теория мәселелері жөиінде дәнеңе де айтпағаы деуге болады; онысы мынау: «Бернштейншілдік тұтас 'алғаида біздің қазіргі кезеңіміз үшін өзінің өткір сипатынан айрылып отыр, сол сияқты Адамовйч мырза осы күшіің өзінде-ақ Струвё мырзаның сый белбеу аларльщ қызмет сіңіргенін дәлелдей ме немесе, мұның керісінше, Струве мырза Адамович мырзаның сөзін бекерге шығарып, қызметтен кетуге көнбей ме,— мұның тіптен бәрібір, өйткені революцияның қо- лайлы мезгілі жаңындап келеді» (110-бет). Л. Надеждиннің теория жөніндегі іпексіз олаңтығын бұдан гөрі айқынырақ көрсету өте ңиын болар еді. Біз «революция қарсацын» жарияладық — сондыцтан орто- докстер сыншыларды бағытынан біржолата тайдыра ала ма, жоқ па, «мұның тіптен бәрібір»!! Нақ революция кезінде сыншылардың прак- тикалъсту бағыттарымен үзілді-кесілді күресу ушін бізге сыншыларға қарсы жүргізілгеы теориялық күрестің нәтижелері кёрек болатынды- ғын біздің данышпанымыз байқамайды да!
194
В. И. ЛЕЫНН
май ңалу қаупі бәрінен де азыраң болады. Бүкіл Рос- сияда жалпы орыстың газеттен таралып жатқан ұйым- ның жібін ширатумен айналысып отырған адамдардың көктемдегі оңиғаларды байңамай ңалмағаны былай түр- сын, қайта, олар оңиғаларды біздің күнібұрын болжа- уымызға мүмкіндік берді. Олар «Искраньщ» 13 және 14-номерлерінде87 суреттелген демонстрацияларды да байқамай қалған жоқ; қайта, олар тобырдың стихиялың өрлеуіне жәрдем көрсетуге міндетті екендігін айңын тү- сініп, сонымен бірге газет арқылы бұл демонстрация- лармен танысуға, олардың тәжірибесін барлың орыс жолдастардың пайдалануына жәрдемдесіп, сол демон- страцияларға ңатысьш отырды. Олар тірі болса, револю- цияны да байқамай ңалмайды, бұл революция бізден ең алдымен және көбінесе үгіт жүргізу жұмысында тә- жірибелі болуды, наразылық атаулының бәрін де ңол- дай білуді (социал-демократтарша ңолдай білуді), сти- хиялың қозғалысты достардың ңатесінен де, дұшпан- дардың қақпанынан да сақтап, оған бағыт бере білуді керек етеді!
Сонымен, біз ең соңғы пікірге келдік, бүл пікір біздеп ортақ газетте бірлесіи жұмыс істеу арңылы жалпы орыстық газеттің төңірегіне ұйымдасу жоспарын барын- ша қостауды талап етеді. Тек осылай үйымдасу ғана социал-демократиялың жауынгер ұйымға ңажет икем- ділікті қамтамасыз етеді, яғни күрестің нағыз алуан- алуан және тез өзгеріп отыратын жағдайларына дереу бейімделе қою ңабілеттілігіп ңамтамасыз етеді, «бір жа- ғынан, күші басым дұшпан өзінің барлық күшін бір жерге жинағанда, онымен ашық майданда соғысудан бұлтара білуді, екінші жағынан, бұл дұшпанның ора- лымсыздығын пайдаланып, шабуыл жасалады деп күт- пөген жерінде, күтпеген кезінде оғап шабуыл жасай бі- луді» * ңамтамасыз етеді. Партия ұйымын тек дүмпу * «Искра» №4: «Неден бастау керек?».-—«Революция ңарсаңының көзқарасын жақтамайтын революцияіпыл мәдениетшілерді жұмыстың ұзақтығы епібір ңынжылтпайдьі»,— деп жазады Надеждин (62-бет). Бұл жөнінде біз мынаны ескертеміз: егер біз өте узаъ жумъьс^а өте сөзсіз лайьщталған және сонымен ңатар осы жумыс процесінщ өзінде партиямыздың өз ңызметінде болуын, күтпеген жағдайға кез болғанда да, оңиғаның аяқ алысы қалай жылдамдаса да өз міндетін орын- дауын ңамтамасыз ететіи саяси тактиканы, ұйымдық жоспарын жасап
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
195
мен көшедегі болатын күрескө немесе «күнделікті қара- пайым күрестің алға ұмтылған бет алыоына» сеніп қа- на құру орасан зор ңате болар еді. Біз эрдайым, өзіміз- дің күнделікті жұмысымызды жүргізо беруге, әрдайым барлық нәрсеге дайын болуға тиіспіз, өйткені дүмпу дәуірлерінің тыныштық дәуірлерімен ауысуын күні бұ- рын болжау тіпті екінің бірінде мүмкін болмай шығады деуге болады, ал күні бұрын болжау мүмкін болған рет- терде үйымды қайта ңұру үшін бұл болжаумен пайда- лана крюға болмас еді, өйткені бұл ауысу, кейде патша янычарларыньщ88 бір түнгі шабуылымен байланысты болғандыңтан, самодержавиелі елде керемет тез болады. Ал революцияның өзін әсте жалғыз-жарым болатын акт түрінде түсінбей (шамасы, Надеждиндерге осылай елес- тейтін болса керек), азды-көпті күшті дүмпудің немесе азды-көпті күшті тыныштыңтың бірнеше тез алмасула- ры түрінде түсіну керек. Сондыңтан біздің партия ұйы- мы цызметінің негізгі мазмұны, бұл ңызметтің сыры нағыз күшті дүмпу дәуірінде де, толык, тыныштық дәуі- рінде де өрі мүмкіп, әрі көрек жұмыста болуға тиіс, атап айтқаида: бүкіл Россия колемінде біріктірілген, омірдіц барлык, жақтарын ашып көрсететін және нағыз кдльщ бұкдраға бағытталған саяси үгіт жұмысы болуға тиіс. Ал бұл жұмыс цазіргі Россияда өте жиі шығып тұ- ратын жалпы орыстық газетсіз мумкін емес. Осы газет- тің төңірегінде өзінен-өзі құрыла бастайтын ұйым, га- зет цъъзметкерлерінщ (сөздің кең мағьшасында, яғни оған еңбек сіңірушілердің бәрінің) ұйымы революция- ның аса «қысым көрген» кезінде партияның намысын, беделін және сабақтастығыи сақтап қалудан бастап, бу- кіл халыцтъщ царулы көтерілісін әзірлеуге, тағайын- дауға және жүзеге асыруға дейін бэріне де дайын болады.
Шынында да, бізде мүлде үйреншікті болып кеткен бір немесе бірнеше жердегі толық сәтсіздікке ұшырау піығара алмасақ, онда біз ңүр әншейін сорлы саяси авантюристер бо- лып іпығамыз. Социал-демократияның көздейтін мақсаты — бүкіл адам- заттың тіршілік зкағдайларын түбегейлі түрде өзгерту екендігін, сон- дықтан жұмыстың ұзақтығына байланысты мәселеге «қынжылу» социал-демократқа келіспейтін іс екенін өзін тек кешеден бері социал- демократ деп атай бастаған Надеждин ғана үмыта алады.
196
В. Й. ЛЁЙЙК
оқигасын алып қараңызшы. Барлыі^ жергілікті ұйьш- дардың ұдайы жүргізіп отыратын бір ортаң ісі болма- ғанда, мүндай сәтсіздік көп ай бойы жұмысты үзіп тастап отырады. Ал барлығьіньщ да ортақ жұмысы бол- са,— тіптөіі ңатты сәтсіздікке ұшырағанда да, әлбеттө, ңазірдің өзінде-аң жаңадан өте жылдам пайда болатын жастар үйірмелерін жалпы орталықпен байланыстыру үшін жіг,ерлі екі-үш адамдың бірпеше апта бойы жұмыс істеуі-ақ жеткілікті болар еді; — ал сәтсіздікке ұшырад, жолы болмай жүрген осы жалпыға ортақ іс жүрттың бәрінің көз алдында болса, онда жаңа үйірмелер одап да гөрі жылдам пайда болып, жалпы орталыңпен байла- ныса алады.
Екінші жағынан, халық көтерілісін алып қараңыз. Қазіргі көзде ол көтеріліс туралы ойлап, соған дайьш- далуға тиіс екендігімізге, сірә, жұрттың бәрі де қосылар деймін. Біраң цалай дайындалу керек? Көтерілісті да- йындау үшін Орталық Комитет барлық жерлерге агент- тер белгілөй алмайды ғой? Біздө Орталық Комитет бол- ған күнде де орыс елінің ңазіргі жағдайында оныц агенттөр тағайьшдаумен тіпті еш нәрсеге* қолы жетпес еді. Ңайта, ортақ газетті жолға қою және оны тарату жөніндегі жұмыс үстінде өзінен-өзі қүрылатын агент- тер * тобы көтеріліске шақыратын ұрапды «күтіп, қа- рап отыра беруге» тиіс болмас еді, көтеріліс бола қалғап күнде өзінің жеңіске жетуіне барынша көбірек кепілдік беретін үдайы жұмыс істер еді. Нақ осындай жұмыс жү- мысшылардың нағыз ңалың бұңарасымен де, самодер- жавиеге наразы топтардың бәрімен де байлапысты нығайтқан болар еді, ал мүның іютеріліс үшін өте зор маңызы бар. Жалпы саяси жағдайды дұрыс бағалау қа- * Әттеген-ай! Мартыновтардьщ демократиялық қүлагын жарып жіберетін «агент» деген бул сұмдық соз тағы да аузымпап іпығьш кетті~ау! Таңым бар: бұл сөз 70-жылдардағы кемеңгер адамдарды рен- жітпегенде, 90-жылдардағы майдагерлерді неліктен ренжітеді екен? Бүл сөз маган унайды, өйткені ол сөз барлық агенттердіц өз ойы мен ңимылын бағындыратын жалпыға ортац істі ашық, айңын керсетеді, ал егер бұл сөзді бөтен сөзбен ауыстыру керек болса, онда мен тек цана «ңызметкер» деген сөзге тоқталар едім, бірақ ол сөздің аздаган әде- биетшілдік, аздаған екіұшты мәні бар сияқты. Ал бізге керегі агент- тердің әскери ұйымы. Айтпаңшы, бір-біріне генералдық шен үлестіру- ді тәуір көретін толып жатқан (әсіресе шетелдегі) Мартыновтардың «паспорт бөлімінің агенті» деудің орнына — «революционерлерді пас- портпен ңамтамасыз ету бөлімінің үлкен? бастығы», т. с. деп айтула- рына цә болады.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
197
білеті, олай болса, көтеріліс үшін қолайлы мезгілді таң- дап алу қабілеті нақ осьшдай жұмыстың үстінде жаса- лар еді. Нақ осыпдай жұмыс бүкіл Россияпы толғанды- рьпт отырғап белгілі бір саяси мәселелерге, сондай жағ- дайлар мен окдғаларға бір уақыт ішінде үн қосуға, бүл «оқиғаларға» мүмкін болғанынша жігерлірек, мүмкін болғанышпа бірьщғай, қолайлырақ жауап беруге бар- льм$ жергілікті ұйымдарды үйретер еді,— ал көтеріліс- тің өзі, асылында, бүкіл халыңтың үкіметке нағыз жігерлі, нағыз бірыңғай, пағыз ңолайлы түрде «жауап» беруі ғой. Наң осындай жұмыс; ақыр аяғында, Россия- иың барлың жерлеріпдегі барлық революциялық ұйым- дарға партияның іс жузіндегі бірлігін жасайтын нағыз тұрақты, сонымен бірге нағыз астыртын қарым-ңаты- настар жүргізуді үйретер еді,— ал мұндай қарым-цаты- настарсыз көтерілістің жоспарын бірлесіп талңылау, көтерілістің қарсаңында өте күпия ұсталуға тиіс ңажет- ті дайындык, шараларын ңолдану деген мүмкін емес.
Ңысқасы, «жалпы орыстык, саяси газеттің жоспары» доктринерлік пен әдебиетшілдік дертіне шалдыққан адамдардьщ кабииеттік жұмысыпыц жемісі (жосиарды жото ойламағап адамдарга осылай болып көрінгені сияқты) омес, к,айта, керісінше, ол жоспар күнделікті омірдогі гаұғыл жұмысты бір сәт те ұмытпастан, көтері- лісті барлық жағынан бірдей әзірлей бастаудыц және оган ңазірдің өзінде-ақ кірісудіц нагыз практикалық жоспары болып табылады.
198
В. И. ЛЕНИН
ҚОРЫТЫНДЫ
Орыс социал-демократиясының тарихы айқын-ашық үш дәуірге бөлінеді.
Бірінші дәуір он шақты жылды, шамамеп айтқанда 1884—1894 жылдарды қамтиды. Бұл дәуір социал-де- мократияның теориясы мен программасының туып, беку дәуірі болды. Ол кезде жаңа . бағытты жақтаушы- лардың саны Россияда бірен-саран ғана еді. Социал-де- мократия ол кезде жұмысшы қозғалысынсыз өмір сүрді, саяси партия ретінде құрсақта жатып өсу проце- сін басынан кешірді.
Екінші дәуір үш-төрт жылды, 1894—1898 жылдарды ңамтиды. Социал-демократия қоғамдық қозғалыс ретін- де, халық бұқарасының орлеуі ретінде, саяси партия ретінде жарық дүниеге келеді. Бұл дәуір — социал-де- мократияның балалық дәуірі мен ержетіп келе жатқан дәуірі еді. Бұл дәуірде интеллигенцияның халықшыл- дықпен күресуге және жұмысшылардың арасына ба- рып жұмыс істеуге шетінен әуестенуі, жұмысшылар- дың стачкалар жасауға шетінен әуестенуі жұқпалы аурудай тез жайылып, етек алады. Қозғалыс орасан зор табыстарға жетеді. Басшылардың көпшілігі Н. Михай- ловский мырзаға пәлендей бір табиғи мөлшер сияқты көрінген «отыз бес жастың» қарасын да көрмеген тіп- тен жас адамдар еді. Өздерінің жастығы себепті олар практикалық жұмысқа шалағай болды және іс майда- нынан өте тез шығып қалып отырдьт. Бірақ олардың жұмысының орісі кобіне оте кең еді. Олардың кобі ре-
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
199
волюциялық пікір білдіргенде халық ерікшілері сияқты білдіре бастады. Бұлардың бәрі дерлік өте жас кезінде террордың қаһармандарына есі кетіп, табынатын еді. Бұл ңаһармандық дәстүрдің ұнамды әсерінен бас тарту күреспен түсіп отырды, қалай да «Халық еркінің» жо- лынан тайғысы келмеген және жас социал-демократтар қатты құрметтеген адамдармен ажырастырып отырды. Күрес оларды үйрепуге, барлық бағыттағы құпия шы- ғармаларды оқуға, жария халықшылдық мәселелерін мықтап зерттеуге мәжбүр етті. Осы күресте тәрбиелен- ген социал-демократтар жұмысшы қозғалысына аралас- ты, араласқанда өздерінің шамшырақтай көзін ашқан марксизм теориясын да, самодержавиені құлату міпде- тін де «бір минутке де» ұмытпады. 1898 жылғы көктем- де партияның құрылуы бұл кезеңдегі социал-демократ- тардың ең көрнекті, сонымен қатар ең соцты ісі болды.
Үшінші дәуір, жоғарыда өзіміз көргендей, 1897 жылы дайындалып, 1898 жылы (1898—?) екінші дәуірдің ор- нын түпкілікті басады. Бүл дәуір — ауа жайылу, іру, ауытқу дәуірі. еді. Адашіыц ержете басгағанда даусы бүзылады гоп. Mine, осы дәуірдегі орыс социал-демокра- тііясыныц даусы да бұзыла бастады,— бір жағынан, Струве меп Прокопович, Булгаков пен Бердяев мырза- лардыц шығармаларында, екінші жағынан — В. И-н мен Р. М.-ның, Б. Кричевский мен Мартыновтың шы- ғармаларында жалған дауыс естіле бастады. Бірақ іріп берекесі кеткен, аяғын кері басқан тек басшылар ғана еді: қозғалыстың өзі өсе берді, алға қарай қарыштац қадам баса берді. Пролетарлық күрес жұмысшылардьщ жаңа топтарын қамтып, бүкіл Россияға таралды, соііы- мен қатар студенттердің жәпе халықтың басқа топта- рының демократияльщ рухын жандандыруға да жана- малап әсер етті. Ал басшылардың саналылығы стихия- лық өрлеудің көлемділігі мен күшінің алдында бас иді; енді социал-демократтардың ішінде басқа бір бет алыс — «жария» маркстік әдебиеттің жалаң бір өзімен ғана тәрбиеленген дерлік басшылардың бет алысы ба- сым болып шьщты, ал бұқараның стихиялылығы басшы- лардың саналылығын неғұрлым көбірек талап еткен сайын ондай әдебиет соғұрлым жеткіліксіз болды. Бас-
200
В. Й. ЛЕЙЙЙ
іиылар теория жөнінде де («сып еркіндігі»), практпка жоыінде де («майдагерлік») артта қалып қойғандығы- мсн тұрмай, өздерінің сол артта қалғандығын әр түрлі копірме дәлелдермен қорғауға да тырысты. Жария әде- биеттің брентанистері де, құпия әдебиеттің хвостистері де социал-демократизмді тред-юнионизм дәрежесіне дейін томендетіп жіберді. «Credo» программасы жүзеге асырыла бастады, әсіресе социал-демократтардыц «май- дагерлігі» социал-демократиялық емес революциялық бағыттарды жандандырғап кезде жүзеге асырыла бас- тады.
Ал егер оқушы мені қайдағы бір «Рабочее Дело» де- генмен тым көп шұғылданғаным үшін жазғыратын бол- са, мен бұған былай деп жауап беремін: «Рабочее Де- лоның» «тарихи» маңыз алған себебі: ол осы үшінші дәуірдің «рухын» бәрінен де айқын корсетіп отыр *. Дәйекті Р. М. емес, нақ тұрлаусыз Кричевскийлер меи Мартыновтар ауа жайылушылық пеи ауытқушылықты нағыз айқып корсете алды, «сыиға» да, «экономизмге» де, терроризмге де жол беруге өздерінің дайыи екенін көрсете алды. Бұл дәуірдіц өзгешелігі — «абсолютке» табынушы кейбіреудің практикаға пацдапа менсінбей қарауында емес, қайта ұсақ практикашылдықтың тео- риядағы барып тұрған бейқамдықпен ұштасып жатуын- да болып отыр. Бұл дәуірдегі мықтылар «ұлы сөздерді» тіке мойындамаудан гөрі сол сөздерді қорлаумен көбірек шұғылданды: ғылыми социализм сындарлы револю- циялық теория болудан қалып, қойыртпаққа айналды, бұл қойыртпаққа немістің кез келген жаңа оқулығынан қоймалжың бірдеңені алып «емін-еркін» қоса беретіп болды; «тап күресі» деген ұраи бірден бірге құлашты иеғұрлым кец сермеп, жігермеп іс істеуге алға қарай ұмтылтпады, қайта жұртты бейқамдыққа салудыц қүра- лы болды, өйткені «экономикальщ күрес саяси күреспеп * Мен бүл арада неміс мақалымен де жауап берген болар едім: Den Sack schlägt man, den Esel meint man, яғни орысша айтқанда: кошку бьют, невестке наветки дают — ңызым, саған айтам, келінім, сен тыңда — деген сөз. Жалғыз «Рабочее Дело» емес, практиктер мен теоретиктердгц цалъщ көпшглігі де сән болып кеткен «сынмен» әуес- теніп алды, стихиялылық мәселесі жөнінде шатасып, біздің саяси жо- не ұйымдық міндеттерімізді социал-демонратиялық мағынада түсіну- ден тайып, тред-юниондық мағынада түсініп келді.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
201
тығыз байлапысты» гой; партияның идеясы революцио- нерлердің жауьшгер ұйымын құруға шақыру ұраны бола алмады, қайта қайдағы бір «революциялық кецсе- шілдік» дегенді және «демократиялық» формаларды ба- ланыц ойыншығына айналдыруды ақтауға қызмет етті.
Үіпінші дәуірдің қашан аяқталып, төртінші дәуірдің қашан басталатыпын (қалай дегенмен мұныц ңазір көптогеп белгілері сезіліп келеді),— біз білмейміз. Біз енді бұл арада тарих саласынан шығып, қазіргі дәуірге, ішінара болашаққа көшеміз. Ал біз мынаған ңатты се- иеміз: төртінші дәуір жауынгер марксизмнің нығайып бекуіне жеткізеді, орыс социал-демократиясы дағдарыс- тап нығайып та есейіп шығады, оппортунистер арьер- гардыпың «ориып» ең революцияшыл таптың шып ал- дыңғы қатарлы отряды басады.
Осылайша «орын» ауыстыруға шақыру мағынасыпда айтқапда жәяе жоғарыда баяндалғандардың бәрін бір жерге қорытып айтқанда, не істеу керек? деген сұраққа біз былай деп қысқаша жауап береміз:
Үшіішіі дәуірді жою керек.
202
В. И. ЛЕНИН
Қосымша 89
«ИСКРАНЫ» «РАБОЧЕЕ ДЕЛОМЕН» БІРІКТІРУ ӘРЕКЕТІ
Енді бізге «Искраның» ұйымдық мәселеде «Рабочее Дело» жөнінде ұстаған және бұлжытпай жүргізіп кел- ген тактикасын суреттеп өту ғана қалады. Бұл тактика «Искраның» 1-номерінде-аң «Шетелдегі орыс социал- демократтары одағының жікке бөлінуі» * ** туралы ма- қалада толық айтылған. Біз бірден-ак, партиямыздың бі- рінші съезінде оның шетелдегі өкілі деп танылған «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының» өзі екі ұйымға бөлінді деген көзқараста болдық; — Париж- дегі халықаралық конгресте тұрақты Халықаралық со- циалистік бюроға, жікке бөлінген «Одақтың» 90 әрқай- сысынан бір мүшеден болып, Россиядан екі мүше сай- ланғандықтан, партияның өкілдігі жөніндегі мәселе тек уақытша, шартты түрде^ғапа шешіліп, оның біржолата шешілуі ашық ңалады дегенбіз. Біз істің шынына кел- генде «Рабочее Делоның» бағыты дурыс емес дедік, біз принцип жүзінде «Еңбекті азат ету» тобын батыл жақ- тадық, бірақ сонымен қатар жікке бөліну мәселесінің егжей-тегжейін қазбалап жатпай, «Одақтың» таза прак- тикалық жұмыс жөніндегі сіңірген еңбегін атап көр- сеттік
Сонымен, біздің позициямыз белгілі дәрежеде істің аңысын аңдау болды: біз «экономизмнің» нағыз барып тұрған дұшпандары да «Одақпен» қол ұстасып жұмыс * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 415—416-беттер. Ред.
** Жікке бөлінуді бұлайша бағалауға тек әдебиетпен танысқандық қана емес, сонымен қатар біздің уйымның шетелде’ болған кейбір мү- шелерінің сонан жинап әкелген мәліметтері де негіз болды.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
203
істей алады деген орыс социал-демократтарының көп- шілігінің арасында үстем болып жүрген пікірге кеңшь лік бердік, өйткені «Одақ» теория мен тактиканың не- гізгі мәселелөрінде дербес бағыт ұстағысы келмеген соң, өзінің «Еңбекті азат ету» тобымен принцип жағынан келісетінін талай рет мәлімдеген болатын. Біздің ұста- ған позициямыздың дұрыстығын жанама дәлелдегея нәрсе — «Искраның» бірінші номері шығысымен-ақ (де- кабрь, 1900) «Одақтан» оның үш мүшесі бөлініп піық ты, бұлар «Инициаторлар тобы» деген топ құрды да, бі- тімге келу туралы келіссөз жүргізу үшін араға жүреміз деп: 1. «Искра» ұйымының шетелдік бөліміне, 2. «Со- циал-демократ» революциялық ұйымына91 және 3. «Одаққа» ұсыныс жасады. Алғапщы екі ұйым бұған бірден ризалығын білдіріп жауап берді, ушініиі уйым ұсынысты цабыл алмады. Рас, өткен жылғы «бірігу» съезінде бір птешен бұл фактіиі баяндап шыққан кезде, «Одақ» әкімшілігінің бір мүшесі: инициаторлар тобы- ның қүрамьтпа «Одақ» наразы еді, усынысты қабылда- маудьтц ссбебі тек цана содатт еді дегенді айтты. Мен олардътң бұ.іг түсіпігігт келтіруді озімнің борышым деп сапаумсп қатар, алайда, оз тарапымнан, түсініктің қа- нагаттапгьгсыз окопіп ескертпей кете алмаймын: келіс- соз жүргізуге әлгі екі ұйымның риза екенін білгеннен кейін «Одақ» ол ұйымдармен басқа біреу арқылы да не- месе тура өзі де сөйлесе алатын еді ғои.
1901 жылдьщ көктемінде «Заря» да (№ 1, апрель), «Искра» да (№ 4, май) * «Рабочее Делоға» қарсы тура айтысқа шықты: «Искра» «Рабочее Делоның» «Тарихи бетбұрысып» ерекше қатты сөкті, «Рабочее Дело» өзі- пің апрелъдегі листогында, демек, көктемдегі оқиғалар- дап кейін де, террорға және «қан төгуге» шақыруға әуестепу жөнінде тұрақсыздық көрсетті. «Одақ», бұл ай- тысқа ңарамастан, «бітістірушілердің» жаңа тобы арқы- лы бітімге келу туралы келіссөз жүргізуді қайтадан бастауға ризалық білдірді92. Жоғарыда аталған үш ұйым өкілдерінің бас қосқан дайындық конференциясы июнь айында болды, конференция мөйлінше толық Қараңыз: Шығармалар тольщ жинағы, 5-том, 1—13-беттер. Ред.
204
В. И. ЛЕНИН
«принциптік келісім» негізінде шарт жобасын жазды, ол келісімді «Одақ» «Екі съезд» деген кітапшада, ал Лига ««Бірігу» съезінің документтері» деген кітапшада басып шығарды.
Бұл принциптік келісімнің (яғни жұрттың жиі атап жүргеніндей, июнь конференциясы қарарларының) мазмұны мынаны айдан ашық көрсетеді: біз жалпы оп- портунизм атаулының, соның ішінде орыс оппортуниз- мінің барлық және алуан түрлі көріністерін барынша узілді-кесілді теріске шығаруды бірігудің сөзсіз шарты етіп ұсындық. Оның 1-пунктінде былай делінген: «Біз пролетариаттың таптық күресіне оппортунизмді енгізу әрекеттерінің бәріне де,— «экоиомизм», бернштейншіл- дік, мильеранизм дейтіндерден, т. с. көрінетіп әрекет- тердің бәріпе де мүлдем қарсымыз». «Революцияшыл марксизмнің барлың дұшпандарына қарсы идеялық кү- рес жүргізу... социал-демократия жұмысының шеңбері- не кіреді» (4, с); «Орыс пролетариатының таяудағы міпдеті — самодержавиені қүлату екеніп социал-демо- кратия өзінің ұйымдастыру-үгіт жұмщсының барлық са- ласында бір сәт те естен шығармауға тиіс» (5, а); ... «үгіт жалдама еңбектің капиталға қарсы күнбе-күнгі күресіне негізделіп қана қоймауы керек» (5, Ь); ... «та- за экономикалық күрестің және жеке саяси талаптар үшін жүргізілетіп күрестіц өз алдына сатысы болады... дегенді теріс деп табамыз» (5, с); ... «қозғалыстың фор- маларыпыц жеңіл-желпілігін... жәпе тар өрістілігін... припцттттке айналдырутпы ағымдарды сыпға алуды қоз- ғалыс үтпіп мацьтзды пәрсе деті сапаймыз» (5, d). Бүл ңарарларды азды-копті зсйіп қойып оқьтп іпыққап мүл- де богде адам да олардың тұжырымдарыпып; озіпеп-ақ бұл қарарлардың оппортунист, «экономист» болған адам- дарға қарсы бағытталғанын, самодержавиені құлату міндетін бір сәт те болсын ұмытқан адамдарға, сатылар теориясын мойындаған, тар өрістілікті, т. с. принципке айналдырған адамдарға қарсы бағытталғанын көреді. Ал «Ецбекті азат ету» тобьтның, «Заряпыц» және «Иск- рапың» «Рабочее Долога» ңарсы жүргізген айтысымен азды-көпті тапыс адам да бұл қарарлардың нақ сол «Ра- бочее Дело» ұшыраған адасуды пункт-пунктімен тізіп
НЁ ІОТЕУ КЁРЁК?
205
теріске шығаратындығына ешбір күмәнданбайды. Сон- дықтан «бірігу» съезінде «Одақ» мүшелерінің біреуі «Рабочее Делоның» 10-номеріндегі мақалалардың шы- ғуына себеп болғап нәрсе — «Одақтың» жацадаи «тари- хи бетбұрыс» жасағандығы емес, қарарлардыц тым «аб- страктілі» * болғандығы дегенде,— бір піешеннің мұны мазақтап күлгені әбден орынды еді. Ңарарлардың абст- рактілі еместігі былай тұрсып,— деп жауап берді ол шешеп,— қайта адам айтқысыз пацты жазылғап: бұл арада «біреулердің қолға түсірілгеніи» кору үиіін қа- рарларға көз қырын салып өтсең болғаны.
«Біреулердің қолға түсірілгені» деген сөз съезде бір қызық оқиғаның шығуына себеп болды. Бір жағынан, Б. Кричевский «қолға түсірілді» деген сөзге жабыса ке- тіп, мұны біздіц тарапымыздан жамапшылық ойды («тұ- зақ құруды») көрсететін, аңдамай айтылып қалғап сөз деп түсіпсе керек: «Атап айтқанда, мұнда қолға түсіріл- геп кім екен, кімді қолға түсіріпті?»—деп екілене сұ- рады.— «Иә, бәсс кімді?» деп кекете сұрақ ңойды ГІле- хаттов.— «1 Ілехапов жолдас ацғармай отырғап болса, меп огап болысаііып, меи огаіт түсіндірейіп: бұл жерде «Рабочее Делсшыц» редакциясъш қолға түсірмек бол- гап (ду күлкі). Бірақ біз қолға түскеміз жоқ!»—деп жауан бсрді Б. Кричевский (сол жақтан біреу: олай болса оз сорларың!).— Екінші жағыиан, «Күрес» тобы- ның (бітістірушілер тобының) бір мүшесі «Одақтың» қарарларға епгізбекші болған түзетулеріпе қарсы шы- ғып, біздің әлгі шешепді қорғағысы келіп, «қолға түсі- рілді» деген соз аитыстың қызуымен аңдамай ауыздан шығып кеткеп болу керек деді.
Ал менің ойымша, осы талқыға түсіп отырған созді айтқаи шешенге мұидай «қорғаудаи» жеңілдік бола қоймас деймін. Меніц ойымша, «біреулер қолға түсіріл- ген» деген соз «қалжың ретінде айтылса да, ойланып айтылған»: біз әрдайым «Рабочее Делоны» тұрақсыз- дығы, ауытқушылығы үіпін кінәлап келдік, сондық- тан да бұдан былай ауытқушылыққа мүмкіндік бермеу үшін, әрине, оны цолға тусіруге тырысуымыз керек * Бул пікір «Екі съезд» деген жинақта ңайталанған, 25-бет.
206
В. И. ЛЕНИН
болдъъ. Жаманшылың ой жөнінде бүл арада сөз дө бо- луы мүмкін емес, өйткені бұл арада әңгіме принциптік тұраңсыздық жөнінде болған-ды. Ал біз «Одақты» «қол- ға түсіргенде», мұны жолдастық ретімен істегешміз сошпа *, тіпті июнь қарарларына Б. Кричевскийдіц өзі және «Одаң» әкімшілігішң тағы бір мүшесі ңол қойған.
«Рабочее Делоныц» 10-номеріндегі мақалалар (бұл номерді біздіц жолдастар съезге келгеннен кейін ғана, мәжіліс басталудан бірпеше күп бүрын ғана көрді) жаз бен күздің арасыпда «Одақта» жаңа бет бұрыс болға- нын айңын көрсетті: «экономистер» тағы да үстемдік алды, сондьщтан көрінген «лепке» еріп кетө беретін ре- дакция тағы да «нағыз барып түрғап бернпітейшпілдер» меп «сын еркіпдігіп» қорғауға кірісті, «стихиялылық- ты» ңорғауға кірісті жәпө Мартынов арқылы біздіц саяси ықпалымыздың өрісіп «тарылту теориясын» уағыздауға кірісті (ықпал жүргізудің өзіи бейне бір ңиындаған тәрізді етіп көрсетті). Оппортунистік ңайсы- бір формуламен қолға түсіре ңого ңиын: опыц формула атаулынъщ бэріне к,ол қоюы да оцай, одан тайып шығуы да оңай, өйткені қандай да болса белгілі бір анық, берік принциптің болмауы оппортунизмнің белгісі болып та- былады деп Парвустың тауып айтқан сөзі бұл арада тағы да расталды. Бүгін оппортунистер оппортунизмді енгізу әрекөттерінщ бэріне де уарсы болады, тар өріс- тіліктің т^андайына болса да ңарсы болады, «самодер- жавиені қүлатуды бір сәт те ұмытпаймыз», «жалдама еңбектің капиталға ңарсы күнбе-күнгі күресінің негі- зінде ғана үгіт жүргізіп қоймаймыз», т. т. деп салтанат- ••
•• Атап айтқанда: біз июнь қарарларыпың кіріспе бөлімінде былай дегенбіз: орыс социал-демократиясын түтас алғанда ол әрдайым «Ең- бекті азат ету» тобының припциптеріне сүйеніп келді, ал «Одақтын» сіңірген еңбегі әсіресе оның кітап шыгару, ұйымдастыру жұмысын жүргізгендігі дегенбіз. Басқапіа айтқанда, біз бурынғы өткен-кеткен- нің бәрін кешіріп, «Одақтағы» біздің жолдастар өзіміз соңына түсіп, «қолға түсіреміз» деп жүрген өздерінің ауытқуларын біржола тоңта- татын болған кунде олардың жұмысын (істің мүддесі үшін) пайдалы деп тануға бүтіндей дайын екендігімізді білдірдік. Июнь қарарларын оқыған әрбір әділ адам ол қарарларды тек осы мағынада ғана түсіне- ді. Ал егер «Одаң» ендігі жерде, өзінің қайтадан «экономизмге» бет бұруы арңылы (10-номеріндегі мақалалар мен түзетулерде) ажырасу туғызып отырғаннан кейін, өзінің сіңірген еңбектері жөнінде біздің өлгі сөздеріміз үшін: сіздер өтгріъ айтъіп отырсыздар («Екі съезд», 30-бет) деп бізді салтанатпен кінәлайтын болса, онда, әрине, бұлай кі- нәлау тек кісінің күлкісін ғана келтіреді.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
207
ты түрдо уәде береді. Ал ертеціне сөз амалын өзгерте ңояды, стихиялыльщты, ңарапайым, күпделікті күрес- тің алға ұмтылғап бет алысын қорғағаы болып, қолға ұстарлықтай иәтижелер беретіп талаптарды, т. с. көтер- мелеген болып, ескі әдетін қайта бастайды. «Одақ» 10- номердегі мақалаларда «конференция жобасының жал- пы принциптерін бүзарлыңтай ешбір өрескел шегінген- дік бар деп санаған емес және санамайды да» («Екі съезд», 26-бет) деп ежіктеуін ңайталай беруі арқылы «Одаң» алауыздыңтың мәнісіп мүлде түсінбейтіндігін немесе түсінгісі келмейтіндігін ғана көрсетіп отыр.
«Рабочее Делоның» 10-номері шывданнан кейін біз- ге жалғыз-ак, жол қалды: әлгі мақалаларға және өзінің редакциясыпа бүкіл «Одаң» түгөлімен қосыла ма екен, міне осьшың анығына жету үшін жаляы айтыс ашуы- мыз керек болды. «Одақ» біздің мұнымызға өте наразы болып, бізді «Одак,» ішіне іріткі салғысы келеді, біреу- діц жұмысына қол сұедысы келеді, т. т. деп айыптай бастады. Бұлай деп айьштауы мүлде орынсыз, өйткені тіпті болмашы жод Оолса да сопыц ыцғайына қарай «ауьпі» отыратыu сайладьш қойылатьш редакцияда іс- тіц борі до жолдід соғатын бағытына ңарай ыңғайлана- ды, ал ол бағытты біз жабың мәжілістерде аныңтадың, ол мәжілістерде бірігуге жиналған ұйымдардың мүшө- леріпен басқа ешкім де болғап жоц. «Одақтыц» атынан июпь ңарарларына түзету енгізген соң келісімге келер- міз дегеи ең соцғы үміт нышаныпан айрылдық. Бұл тү- зетулер «экоиомизмгө» ңарай жададан бетбұрушылық бар екенін, «Одақ» көпшілігінің «Рабочее Делоның» 10- померіне і^осылатындығын документ жүзінде дәлелдеді. Оппортунизмді бейнелейтін көріністердің ішінен «эко- яомизм деп аталатын» деген сөздер сызылып тасталды (оның себебі бұл үш сөздің «мағынасыпыц анық бол- мағандығынан» тәрізді,— бүлай деп дәлелдеуден кең өріс алғап адасушылықтың мағынасын неғүрлым дәл- деп аныңтау қажет дөген ңорытынды шығатын болса да, оған қарамады), «мильеранизм» де (Б. Кричевский оны «Рабочее Делоның» 2—3-номерінде де, 83—84-бет-
8 6-том
208
В. И. ЛЕНИН
терінде, әсірссе бұдап да ашық түрде «Vorwärts»-Te * жақтаса да, бұған қарамастан) сызылып тасталды. Июнь қарарлары социал-демократияньщ міпдеті — «са- яси, экономикалыц және әлеуметтік езудің барлъщ фор- маларыпа қарсы пролетариаттың жүргізетін күресініц барлыц көріпістерше де басшылық ету» екенін айқыи корсетсе де, сөйтіп күрестің бұл көріністершің бәріп де жоспарға салып, оны бір жерден шығаруды талап етсе де, бұған ңарамастан,— «Одақ» бұл қарарларға «эконо- микалық күрес бұқаралық қозғалыстыц күшті қозғау- шысы больш табылады» деген мүлдем артық сөздерді қосты (өз-өзінен алғанда бұл сөздер талас туғызбайтын сөздер, бірақ тар өрісті «экономизм» өмір сүріп тұрған- да бұл сөздер теріс түсінушілікке себеп болмай қоймай- ды). Ол ол ма, әрі «бір сәт те» (самодержавиені құлату міндетін ұмытпау керек) деген сөзді алып тастау арқы- лы, сондай-ақ «экономикалык, күрес — бұқараны белсен- ді саяси күреске тартудың өте-мөте кец қолданылатын қүралы» деген сөздерді қосу арқылы июнь қарар- ларыпа тіптеп «саясатты» тура тарылтатъш пайымдау- лар епгізілді. Әрипе, мұпдай түзетулер епгізілгеппеп кейін «экопомизмге қайтадаи бет бұрып, ауытқи беруге ерікті болу үшін өзіне жол ашқан адамдармен бұдаи былай келіссөз жүргізудеп түк пайда жоқ деп тауып, біздің жақтыц шешендерінің бірінен соц бірі сойлеудеп бас тарта бастағапы түсінікті нәрсе.
««Одақтың» болашақ келісімінің берік болуы үшін sine qua non ** деп санаған шартын, яғни «Рабочее Де- лоның» өзінің дербес бағыты болсын және оның автоно- миялы болуы сақталсын деген шартын,— дәл осыны «Искра» келісу жолында тұрған негізгі бөгет деп са- нады» («Екі съезд», 25-бет). Бұл тіптен дәл айтылма- ған сөз. «Рабочее Делоның» автономиялы болуына біз еш уақытта да қол сүққанымыз жоқ***. Егер дербес * «Vorwärts»-те бұл мәселе жөнінде оның қазіргі редакциясының, Каутскийдіц және «Заряның» арасында айтыс басталды. Біз орыс оқу- шыларын бұл айтыспен қалай да таныстырамыз 93.
** — сөзсіз қажетті. Ред.
*** Егер біріккен ұйымдардың жоғарғы жалпы советін құруға бай- ланысты өткізілген редакциялық кеңестерді автономияға қысым жа- сағандық деп санамаған күнде оның автономиясына қол сұққанымыз жоң, бірақ бұл кеңестерді шақыруға июньде «Рабочее Делоның» өзі де келіскен болатын.
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
209
бағыт деп теория мен тактиканың принциптік мәселеле- рінде «дербес бағыттың» болуын түсінетін болса, онда біз «Рабочее Делоиыц» опдай дербес бағытының болуы- на сөзсіз уарсы болдыц: атап айтқапда июнь қарарлары мундай дербес бағыттьщ болуыпа сөзсіз қарсы болды, өйткені мұндай «дербес бағыт» іс жүзінде, тағы да ес- кертеміз, ңашан да болса неше түрлі ауытқушылықтың бар екепін, бізде етек алған, партия ісінде төзуге бол- майтып ауа жайылушылықты осындай ауытқу арқылы қолдап отырушылық бар екенін көрсетеді. «Рабочее Де- ло» 10-номеріндегі мақалаларында және «түзетулерін- де» өзінің нақ осындай дербес бағыты болуын сақтағы- сы келгендігін ашық көрсетті, ал оның бұл ниеті, әри- не, сөзсіз ажырастырмай және соғыс жариялатқызбай қоймады. Алайда бүл дербес бағытты оның белгілі бір әдеби қызметтерін атқаруы мағынасында түсінетін бол- сақ, онда «Рабочее Делоның» «дербес бағыты» болуын біз бәріміз де қабылдауға дайын едік. Бұл қызметтерді қалай дүрътстап болу керек екендігі озінен өзі көрініп түр, олар: 1. ғылыми журпал, 2. саяси газет және 3. кошпілікке арпалгап жипақтар мен көпшілікке ар- палгап кітаишалар піығару. Қызмөтті осылай бөлісуге «Рабочее Дело» келіскен күнде ғана мұнысы июнь қа- рарлартя айыптаған өзінің адасушылығынаи оның бір- жолата шынымен қол үзгісі келетіндігін көрсетер еді, қызметті тек осылай бөлісу ғана арада егес шығу мүм- кіндігінің бәріи де жойып, келісімнің баянды болуын іс жүзіпде қамтамасыз етер еді, сонымен цатар қозғалы- сымыздың жаңадап өрлеуіне, оның жаңа табыстарға жетуіпе негіз болар еді.
Революциялық бағыттың оппортунистік бағыттан үзілді-жесілді ажырасуы «ұйымдық» мәселедегі қайсы- бір жағдайлардан болмай, нақ оппортунистердің оппор- тунизмнің дербес бағытып нығайтқысы келетіидігшен жәпе Кричевскийлер мен Мартыновтардың пайымдау- лары арцылы жүртшылыңты шатастьтра бергілері келе- тіидігінеп болып отырғандығына қазір бірде-бір орыс социал-демократы күмәндана алмайды.
8*
210
В. И. ЛЕНИН
«НЕ ІСТЕУ КЕРЕККЕ?» ТҮЗЕТУ94
«Не істеу керек» дегеи кітапшапыц 141-бетінде * меп айтқан «Инициаторлар тобы» шетелдік социал-демоокра- тиялық ұйымдарды бітістіру әрекетіне өздерінің ңаты- суын баяндаған жеріме менің мынадай түзету енгізуім- ді сұрайды: «Бұл топтың үш мүшесінің тек біреуі ғана 1900 жылдың аяғында «Одақтан» шықты, ал қалғанда- ры 1901 жылы «Искраның» піетелдегі ұйымымен жәие «Революцияшыл Социал-демократ ұйымымен» бірігіп конференция өткізуге «Одақтың» ризалығын алу мүм- кін емес екендігіне көздері жеткеннен кейін ғана шық- ты,— «Инициаторлар тобының» ұсынысы да осы еді. «Одақ» әкімшілігі алғашыпда бұл ұсынысты қабылда- мады, ол өзіиің копфереициядая бас тартқан себебін «Инициаторлар тобыпдағы» араға жүруші адамдардыц «істің жайына қапық еместігінеп» деп дәлелдеді, сопьщ өзінде «Искрапыц» шетелдегі ұйымымеп тура қатыиас жасауға ризалығын білдірді. Бірақ соның артыпап іле- шала «Одаңтың» ішіндегі жікке бөлінушілік туралыха- бар басылған «Искраның» бірінші номері шыққаннан кейін өзіміздің шешімімізді өзгерттік, енді «Искрамен» қатынас жасағымыз келмейді деп, «Одақ» әкімшілігі «Инициаторлар тобыпа» хабар етті. Осыдан кейін «Одақтың» әкімшілігі мүшесінің: «Одақтыц» конферен- циядан бас тартқан себебі: «Ипициаторлар тобының» кейінгі құрамындағы адамдарға оның наразы болғанды-
Ңараңыз: осы том, 203-бет. Ред,
НЕ ІСТЕУ KEPEK?
211
ғынан ғана еді деген созін қалай түсінуге болады? Рас, «Одақ» әкімшілігінің өткен жылғы июньдегі конферен- цияға қатысуға келіскені де түсініксіз: өйткені «Искра- пың» бірінші номеріндегі заметка күшінде қалды ғой, ал «Искраның» «Одаққа» «теріс» қарайтындығы июнь конференциясына дейін шыққан «Заряның» бірінші кі- тапшасы мен «Искраның» 4-номерінде бұрынғыдан бе- тер айңып көрінген еді ғой».
Н. Ленин
«Искра» № 19, 1 апрглъ, 1902 ж. «Искра» газетгнгц тексті
бойынша басылып отыр
213
РСДРП ПРОГРАММАСЫН
ЖА САУ ЖӨНІНДЕГІ МАТЕРН А ЛДА Р95
1902 ж. январъ — апрелъде жазылған
Бірінші рет 1924 ж. Ленинніц II жинағында басъілған
Қолжазба бойынша басъілып отъср
215
ПРОГРАММАНЫҢ ПЛЕХАНОВ ЖАЗҒАН БІРІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
ПЛЕХАНОВТЫҢ ТЕКСТІ
I. Ңазіргі қоғамның басты экономикалық ерекшелігі онда капиталистік өндірістік т$аты- настардыц үстемдік етуі, ягни ондіріс қүрал-жабдықта- ры М('н товар аініалысыпың сап жагыпан ото аз капита- листгр табыпыц иелігіпдс бо- •ііуы, ал халықтьщ көпшілігі — про- летарлар,
олардың өз жұмыс күшінен басқа еш нәрсесі жоң, сондық- тан оны сатпайынша күн коре алмайды.
Осыпың салдарынап халықтың көпшілігі өз еңбегі арқылы капиталистерге табыс келтіре- тіи жалдамалылар ретінде кі- ріптарлыққа ұшырайды.
II. Капиталистік өндірістік цатынастардыц устемдік жур-
ЛЕНИННІҢ ЕСКЕРТПЕЛЕРІ
1- бет.
№ 1 — Капитализм қа- зіргі қоғамның «ерекшелі- гі» емес, оның экономика- лық цурылысы, уклады, т. б.
№ 2 — Өндіріс құрал- жабдықтары капиталистер- дің иелігінде ғана емес, со- нымен қатар жер иелері мен ұсақ өндірушілердің де иелігінде.
№ 3 — Көп елдерде про- летариат халықтың көпші- лігі емес.
№ 4 — Пролетариаттың кейбір тұтыну заттары (там-тұмдап өндіріс құрал- жабдықтары да) бар.
2- бет.
№ б.Ң-жер иелерінің де.
2-бетке.
Техниканы жетілдіру
216
В. И. ЛЕНИН
гізетін өрісі техниканы үздік- сіз жетілдіру
кәсіпорындардың шаруашы- лық маңызын арттырған са- йын улғая береді және осы- ның өзі
ұсақ дербес өидірушілердің са- нын азайтады, қоғамның эко- помикалық өміріндегі олардың ролін кемітеді,
ал кей жерлерде оларды тіке- лей ірі кәсіпкерлердің вассал- дарына жәнө төлемшілеріне айналдырады.
III. Капиталистік өндірістік ңатынастар жумысіиы табын барған сайын уатты цысымға
емес, жеке меншік ұсақ ондірушіні экспропрйация- лап, verelendet *.
№ 6 - «және осыпың өзі»?? Техниканыц өсуі озінен-өзі ірі кәсіпорын- дардың шаруашылық ма~ ңызын арттыра алмайды. Техниканың өсуі (+ зат өткізу жағдайлары сияқгы бірқатар экономикалық өз- герістер etc.) ұсақ өндіріс- ті ірі өндірістің ығысты- руына апарып соғады.
№ 6—7: Капитализм «ұсақ опдірушілердіц с а- н ы н» әрдайым «азайта» бермейді (шамалы азайта- ды, ал мүлде азайтуы, әсі- ресе Россияда мүмкін емес).
[Капитализм... ұсақ өн- дірушіні экспроприация- лап, оны құлдыратады, қайыршылыққа түсіреді.]
№ 7 — Үсақтарының ро- лін кемітеді=ірі леріпің шаруашылың маңызын арттырады (екеуі бір ма- ғыналы нәрсе).
№ 8 - «тікелей» деген сөзді сызып тастау керек. Өндірушіні өндіріс құрал- жабдықтарынан оқшаулау процесі көрсетілмеген.
Алғашқы жобаның 3- беті.
— қайыршы етеді. Ред.
Г1Р0ГРАММАНЫҢ... БІРІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 217
алады; тсхпикалық прогресс еңбек өнімділігін арттыра оты- рьш, капиталистердің жұмыс- шыларды қапау дәрежесін кө- теруіпе материалдық мумкін- дік бсріп қапа қоймай, сопы- мсіі бірге жұмыс күшіп усы- нудыц біршама не мейліпше осуімен біргс жұмыс күшін керексінуді біршама кеміте отьтрып, бұл мүмкіндікті іске асырады.
IV. Еңбек өнімділігінің да- муы жумыс кушінің бағасыи арттырмайтыиы былай тұрсып, қайта, керісінпіе, коп ретте сол багапыц томеидеп отъіруы- на тікелон ссбеп болады.
Сойтіп, қоғамдық байлықтың көбсюін көрсететін техника- лық прогресс капиталистік қоғамда цоғамдъіу тецсіздікті өсіреді,, дәулеттілер мен дэу- летсізд ердің арасындағы ал- шацтъіцты улғайтады, жумыс- шъілардыц капиталистерге эко- номикалыіу тэуелділігін ку- шейтеді.
№ 9. + ұсақ ондіруші- лерді де қысымға алады
[жалпы шаруаларды ай- рықша атап көрсету ке- рек].
№ 10 — туғыза отырып пе себеп бола отырып.
3- бет — сөйлем өте түсі- ніксіз, жалпылама. Эрфурт программасында 96 анағұр- лым жақсы айтылған: «...артық жұмысшылар ар- миясы өседі»,— «омір сүру бұрынғыдан да қиындай түседі».
4- бет — «Жұмыс күші- нің бағасы» өтө жиі< * (бұл да оте жалпылама ай- тылған; = қанаудың, езу- шіліктіц, қайыршылық- тыц, қорлаушылықтыц өсуі).
« Сойтіп», теңсіз діктің өсуін туғызады. Бұған қа- рағанда, теңсіздіктің өсуі жалдама жұмысшыны ца- наудың тек цана осуінен (күшеюінен) туатын сияқ- ты, ал шынында оны туғы- затын нәрселер: 1) ұсақ ондірушінің экспроприа- циялануы + 2) ұс-ақ өнді- рушінің қайыршыға айна- луы + 3) қанаудың өсуі + 4) резервтік армияның осуі.
төмендеп отырады. Ред.
218
В. И. ЛЕНИН
V. Капиталистік қоғамда іс- тің жайы осылай болып отыр- ғапда және капиталистік ел- дердің дүние жүзілік рынокта- гы өзара бәсекесі ұдайы ұл- гайып отырғап жағдайда товар өткізу ісі товар өндіруден сөз- сіз артта қалып отырады, ал мұның өзі өнеркэсіпті азды- көпті мерзім бойъіна тоцырау- шылыг^а ұшырататын азды- көпті ауыр өнеркәсіп дағда- рыстарын ауық-ауық туғызып отырады, бұл жағдай ұсақ өндірушілер- дің саиы мен экономикалық маңызыи бұрынғыдан бетер кемітеді, жалдама еңбектің капиталға тәуелділігін бұрынғыдан бетер арттырады
жәие пролетариат пен ұсақөн- дірушілер жағдайыныц бірша- ма, ал кей жерлерде мулде нашарлауына тезірек апарып соғады.
5-бет.
Программада дағдарыс- тардың себептерін көрсету- дің қажеті бар ма?
Егер ңажет болса, онда кемшілік мынау, дағдарыс- тың 2 себебі көрсетілген:
1) қоғамдық теңсіздіктің осуі («істің жайы осылай болып отырғанда», 4-бет.) +2) бәсекенің өсуі.
Дағдарыстардың негізгі себебі=Planlosigkeit *, қо- ғамдық опдірістегі жеке иемденушілік көрсетілме- ген.
5— 6-беттер: ұсақ өнді- рушілердің «э к о н о м и - калыц м а ц ы з ы н ы ц» кемуі деген — тым жалпы- лама термин.
[Экспроприациялайды (= санын азайта ма?) және [verelendet.
6- бет — жалдама «еңбек- тіц»? Жумысшылардың де- ген тәуір емес пе?
6-бет—дағдарыстың зар- даптары — жагдайдъщ бір- шама ждне мулде нашар- лауы делінген. Жұмыссыз- дық, жұмысшылар мен ұсақ өндірушілердің ңа- йыршылануы деп, тура көрсеткен тәуір емес пе. VI. Ал капитализмнің осы болмай қоймайтын ңайшылық-
♦ —• жоспарлаудың жоқтығы. Ред.
ПРОГРАММАНЫҢ... БІРІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 219
тарыньщ өсіп, дамуымен қатар жұмыбшы табының қазіргі тәртіпке қарсы наразылығы да осе береді, оның капиталистер табьша қарсы күресі күшейе түседі, сойтіп жұмысшы табы арасьгиа өз еңсесін басып отырған эко- номикалық тәуелділіктің езгі- сінеп тек өз күші арқылы ға~ на құтыла алатыпып, ал осы езгіпі жою үшін элеуметтік революция қажет екеніп ұғы- ну неғұрлым кең, неғұрлым тез тарай бастайды, яғтіи капиталистік оидірістік қатьтпастарды жою қаиаушы- ларды экснроириациялау, оті- діріс қүрал-жабдықтары мсн onitvr аііііальтсыпъщ цоғамдыц меишікке отуі қажет екенін ұғыпады.
7-бет — «наразылыгы» дегеннің орныиа — ашъі- нуы деу керек.
7-бет — ұғыпудыц (ү) таралуы ашыпудың өсуі- меи (а) жәпе күрсстіц кү- шеюімеп (ß) цатар қойыл- ған. Бірақ
сс және ß — стихиялы нәрсе, ал
ү-ны біз енгізуге тиіспіз.
7-бет — «тек оз күші ар- қылы ғаиа».
Мүиы: жумысшы табы- ныц ісі ғана бола алады, т. т. деп жалпы айтқан тәуір.
7—8-беттер.
1) капиталистік ондірістік қатьшастарды жою?— То- вар өндірісін социалистік * өпдіріспен ау ы сты- РУ**,
2) қапаушыларды
жеке мен- шіктің қоғамдық меншікке айпалуы.
экспроприациялау,
3) өндіріс құрал- }? жабдықтарының цоғамдъщ мен- іиікке өтуі /
VII. Пролетариаттың бұл ре- волюциясы қазіргі кезде езі- ліп, қасірет шеккен адамзат- тың азат етілуі больш табыла- ды, өйткені мұның өзі барлық қысым атаулыны және адам- ныц адамды қанауын жояды.
* Мұның қандай социалистік өндіріс екенін түсіндіру керек.
** 8—9-беттерде осылай айтылган,
220
В. И. ЛЕНИН
7
VIII. Қоғампыц тілектерііі қапағаттандыру және оііыц барлық мүшелеріпің әл-ауқа- тын қамтамасыз ету мақсатын коздеп капиталистік товар өн- дірісіпің орнына өнім опдіру ісін социалистік жолмеп ұйым- дастыру үшіп, өзіпщ револю- циясын жасау үшіп пролета- риаттың оз қолытіда саяси би- лік болуға тиіс, мұның өзі пролетариатты өмірдің ңожасы етеді, ұлы мақсатқа апаратын жолыыда озіые кездесетш кедергілердің бәріп де оның аяусыз жапыш- тауына мүмкіндік береді. Осы мағынада алғанда пролетариат диктатурасы элеуметтік рево- люцияның қажетті саяси шар- ты болып табылады.
IX. Бірақ халықаралық айырбас пен бүкіл дүние жүзі- лік рыноктыц дамуы цивили- зациялы әлемпің барлық ха- лықтарының арасында тығыз байлаиыс орнатқаны сонпіа- лық, бұл ұлы мақсат тек бар- лық елдердің пролетарлары күштеріи біріктіргенде ғана жүзеге аспақ. Сондықтан қа- зіргі жұмысшы қозғалысы ха- лыі$аралыі$ ңозғалыс болуға тиіс еді жәпе көптеп бері-ақ солай больш та отыр.
X. Орыс социал-демократия- сы өзін пролетариаттьщ бүкіл дүние жүзілік армиясы отряд- тарының бірі, халъіцаралъіц социал-демократиянъіц бір бө~ легі rqtl санайды.
/
9-бет—«қоғамиыц тілек- терін ңанағаттандыру» ((түсініксіз)) «және оның барлық мүшелерініц әл-ау- қатын қамтамасыз ету мақсатын көздеп».
Бул жеткіліксіз: (Эр- фурт программасын салыс- тырыцыз, олда «әл-ауқат- ты мейліпше жақсарту және барлық жағынал үйлесімді түрде кемелдеп- діру» делінген).
9-бет — «өмірдің қожа- сы», «аяусыз жапыштау», «диктатура»??? (Әлеумет- тік революцпя жасасақ та жетер бізге.)
10-бет — піі *.
піһіі жарайды. Ред.
\ ПРОГРАММАНЫҢ... БІРІНШІ
ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 221
ХІЛБарлық басқа елдердіц социал-демократтарының көз- деп отьірған тупкі маусаты қандай болса, оның көздейтіпі де сол.
Ол жұмысшылардың мүдделе- рі капиталистердің мүдделері- не ымырасыз ңарама-қарсы екендігіп жұмысшылар алдып- да ашып көрсетеді, пролета-. риат жасайтын әлеумсттік ре- волюцияпың тарихи маңызып, силатын жәие шарттарып оларға түсіпдіреді, сөйтіп олардың қанаушыларға қарсы үздіксіз күресуі үшіи олардың күштерін ұйымдастырады.
* — түпкі мақсат. Ред.
♦* — табиғи қажет мақсатты
11-бет — «нақ сондай Endziel» *. Ңайталаудыц қажеті не?
11-бет — «нақ сондай Endziel» — осының дәл қа- тарында социал-демокра- тиялық партияның м і н- д ет і (шатасып кетіп жүрмейме?): 1) Жұмыс- шылардың мүдделері меп капиталистердіц мүдделері ымырасыз қарама-қарсы екендігін жұмысшылар ал- дында (?) ашып көрсету.
2) Әлеуметтік революция- ның маңызын, сипатьш және шарттарын оларға түсіндіру [+ революция- ның қажет екендігін бе?].
Немістерде күштірек ай- тылған: weisen naturnotwendiges Ziel **.
3) Олардыц ц анау- шы л а р ғ а уарсъі үз- діксіз күресуі үшіп (NB? + укіметке тр ар сы?) + ? пролетариаттыц күре- сіне б а с ш ы л ы тр е т у.
1)-ші 2-шіге кіреді.
1) — тым шағын.
Былай деу керек еді:
а) түпкі мақсатты көр- сету,
ß) пролетариаттың күре- сіне басшылъщ ететін ре- волюционерлер ұйымып
ҚҮРУ-
ету. Ред.
222
В. И. ЛЕНИН
XII. Бірақ оның таяудағы мақсаттары едәуір өзгеріп отырады: оның себебі: біздегі капитализмнен бұрыпғы — крепостниктік—қоғамдық тәр- тіптің толып жатқап қалдық- тары барлық еңбекші халық- ты өте қатты езіп отыр жәпо ол орыс жүмысшы қозғалысы- ның табысты болуына богет жасайтын барлық кедергілер- дің ішіндегі ең күштісі болып отыр.
Қазірдің өзінде алдыңғы қа- тарлы капиталистік елдерде капиталистік өндірістік ңаты- настарға табиғи праволық қо- сымша болып табылатыи ңан- дай заң мекемелері бар болса, орыс социал-демократтарыііың сондай заң мекемелерін құру- ға епді ғапа күш салуына ту- ра келеді
және бұл мекемелер жалдама еңбектің капиталға қарсы тап күресін толыц ждне жан-жац- ты дамыту үшін қажет.
Патша самодержавиесі ескі крепостниктік тәртіптің ең елеулі қалдығы және қоғам- пың дами беруі үшін ең зиян- ды қалдығы болып табылатьш- дықтаи, оның өзі осы заң мекемелерімсн сшбір сыйыса алмақ емсс, сөйтіп ол езінің та- биғаты жөніпен пролетарлар- дың азаттық қозғалысының ец
12-бет — «крепост^иктік тәртіптің қалдыңтары... барлың ецбекші халықты оте қатты езіп отыр» + өндіргіш күшіердіц да~ муын тежейді
+ тұрмыс жағдайын на- f шарлатады
+ бүкіл халықты қарац- ғылықта және езгіде ұс- тайды
— ең күшті кедергі ( = қалдықтар)? (Бұлқал- дықтар не? Самодержавие + және басқалар ма? Бұл т ө м е н д е айтылған.)
12— 13 — уазірдің өзін- де (?) алдыцғы қатарлы елдерде қапдай заң меке- мелері бар болса, сон- дай(?)заң мекемелерін құруға күш салу қажет.
[Дәлірек атап көрсету керек. Түсінікті емес.]
13- бет — жалдама еңбек- тің? — жұмысшылардың, жұмысшы табының өзін толық азат ету үшін капи- талистер табына қарсы кү- ресі.
13-бет. Самодержавие осы заң мекемелерімен еш- бір сыйыса алмақ емес
(саяси бостандықпен бе??).
ПРОГРАММАНЬІҢ... БІРІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 223
қас\кәне ең қауіпті дұшпаны болмҚи тұра алмайды, сондық- тап орьіс социал-демократтары монархиянъі құлатып, оііы де- мократиялық конституцияға негізделгеи республикамен ауыстыруды оздерінің таяуда- ғы саяси міндеті етіп қойып отыр...
1902 ж. кеш дегенде 8(21) январъда жазылған
14-бет. Самодержа- в ие сыйыса алмайтын- дықтан — монархияны құ- лату ((үйлесімсіздік)).
224
РОССИЯ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖҰМЫСШЫ ПАРТИЯСЫ ПРОГРАММАСЫІІЬЩ ЖОБАСЫ *
[A]
I. Россияда товар өндірісі барған сайын тез дамуда, мұнда капиталистік өндіріс әдісі барған сайын толық үстем болуда.
II. Техникаиы үздіксіз жетілдіру ұсақ ондірісті ірі өндірістің барған сайын қатты ығыстыруыпа әкеліп со- ғады. Өндіріс қүрал-жабдықтарының (жер мен фабри- калардыц, құралдар мен машиналардың, темір жолдар мен басқа да қатынас құралдарының) ец маңызды бөлі- гі сан жағынан аз ғана капиталистер меп ірі жер иеле- рінің жеке меншігі ретінде, солардың қолдарына жина- лады. ¥сақ дербес өндірушілер (шаруалар, майдагер- лер, қолөнершілер) өндіріс қүрал-жабдықтарынан айрылып, күйзеліске ұшырай береді, сөйтіп олар проле- тарларға, немесе капиталдың малайлары мен төлемші- леріне айналады. Ңызметкерлердің барған сайын кои бөлегі өздерінің жұмыс күшін сатуға мәжбүр болады, жалдама жұмысшыларға айналады, бұлар меншік иеле- ріне тәуелді болып, өздерінің еңбегі арқылы оларды байытып отырады.
III. Техииікалық прогресс неғұрлым алға басқан са- йын жұмыс күшін керексінудің өсуі жұмыс күшін үсы- нудың өсуінен соғұрлым көп артта ңалып отырады, ка- питалистер жүмысшыларды қанау дәрежесіп арттыруға
* Бұл жобапыц прппцппті болімі — редакцття мүшелерінің бірі, Фрей ұсынып отырған жоба (ол бұл жобаны Г. В. Плехановтыц ал- ғашқы жобасын негізге алып жасаған). Ал жобаның практикалық бө- лімін (төменде корсетілген жердеи бастап аяғына дейін) бүкіл комис- сия, ягпи редакцияныц бес мүшесі үсынып отыр.
В. И. Лениннің «Россия Социал-Демократиялық Жұмысшы Партиясы гірограммасыныц жобасы» дегеп қолжазбасының бірініпі беті.— 1902 ж.
Кгшірейтілген
РОССИЯ С.-Д. ЖҮМЫСШЫ ПАРТИЯСЫ ПРОГРАМ. ЖОБАСЫ 225
соғұрлым кои мүмкіпдік алады. Өмір сүрудіц қамтама- сыз етілмеуі мен жұмыссыздық, қанаудың дысымы мен қорлау атаулының бәрі еңбекші халықтың барған са- йын қалың топтарын қамтиды.
IV. Капитализімніц негізгі қайшылықтарынан созсіз туып отыратын өперкәсіп дағдарыстары бұл процесті одан әрі шиеленістіре түседі. Бұқараның кедейлігі мен қайыршылыққа ұшырауы өндірілген товарларды өткі- зу мүмкіндігінің болмауы салдарынан қоғамдық бай- лықтың ысырап етілуімен қатар келіп отырады.
V. Сөйтіп, қоғамдық еңбектің, барған сайын қоғамда- сып келе жатоқан еңбектің өндіргііи күштерінің орасан дамуы оның негізгі пайдасының барлығын халық- тың болмашы азшылығыньщ ғана монополиясына ай- налдырады. Қоғамдық байлықтың өсуімен ңатар қоғам- дық теңсіздік өседі, жеке меншік иелерініц табы (буржуазия) мен пролетариат табының арасыпдағы ал- шақтық тереңдеп, ұлғая түседі.
[Б]
VI. Ал капитализмніц осы болмай <қоймайтын қай- шылықтарының өсіп, дамуымен қатар пролетарлардың сапы мен топтасқандығы, наразылығы мен ашынуы өсіп отырады, жұмысшы табының капиталистер табына қар- сы күресі шиеленісе түседі, капитализмнің ауыр езгісі- нен құтылуға ұмтылу күшейе түседі.
VII. Жұімьтсшы табын азат ету тек жұмысшы табы- пың өзінің ғана ісі бола алады. Ңазіргі қоғамньщ бар- лық басңа таптары осы күнгі экономик-алық құрылыс- тың негіздерін сақтап қалуды жақтайды. Жұмысшы табын шын азат ету үшін капитализмнің бүкіл дамуы арқылы дайындалатын әлеуметтік революция қажет, яғ- ни ңоғамның барлың мүшелерінің әл-ауқатын барынша жақсартып, олардың жан-жақты дамуын қамтамасыз ету үшін өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік жойылып, олардың қоғамдық меншікке көшуі және ка- питалистік товар өндірісінің орнына өнім өндіру ісін бүкіл қоғамның есебінен социалистік жолмен ұйымдас- тыру қажет.
226
В. И. ЛЕНИН
VIII. Пролетариаттың бұл революциясы қоғамньщ таптарға бөліпуін мүлде жояды, дөмек, осы бөлінуден шығатын әлеуметтік және саяси теңсіздік атаулының бәрін жояды.
IX. Бұл әлеуметтік революцияны жасау үшін проле- тариат саяси окіметті жеңіп алуға тиіс, мұныц өзі про- летариатты өмірдің қожасы етеді және оныц ұлы мақ- сатының жолында тұрған кедергілердің бәрін жоюына мүмкіндік береді. Осы мағынада алғанда пролетариат диктатурасы әлеуметтік революцияның қажетті саяси шарты болып табылады.
X. Орыс социал-демократиясы жұмысшылардың мүд- делері капиталистердің мүдделеріне мүлде қарама-қар- сы екендігін жұмысшылар алдында ашып көрсетуді,— өзі жасайтын әлеуметтік революцияның тарихи маңызын, сипатын жәнө шарттарын пролетариатқа тү- сіндіруді,—пролетариат күресінің ібарлық түріне бас- шылық ете алатын революцияшыл таптық партия ұйым- дастыруды өзінің міндеті етіп қояды.
XI. Бірақ халықаралық айырбастың және бүкіл дүние жүзілік рынокқа өнім өпдірудің дамуы цивилиза- циялы әлемнің барлық халықтары арасында тығыз бай- ланыс орнатңаны соншалық, қазіргі жұмысшы қозғалы- сы халықаралық қозғалыіс болуға тиіс еді және ол көптен бері-ақ солай болып та отыр. Сондықтан орыс со- циал-демократиясы өзін пролетариаттың дүние жүзілік армиясы отрядтарының бірі, халықаралық социал-де- мократияның бір бөлегі деп санайды.
XII. Бірақ та орыс социал^демократиясының таяуда- ғы мақсаттары едәуір өзгеріп отырады, оның себебі: біз- дегі капитализмге дейінгі, крепостниктік, қоғамдық тәр- тіптің толып жатқан қалдықтары өндіргіш күштердің дамуын қатты бөгейді, пролетариаттың таптық күресі- нің барлық жағынан, толық дамуына мүмкіндік бер- мейді, еңбекші халықтың тұрмыс дәрежесін төмендете- ді, көп миллиондаған шаруалардыц азиаттық-варвар- лық түрде қырғынға ұшырауына себепші болады, бүкіл халықты қараңғылықта, правосыздықта және езгіде үс- тайды.
РОССИЯ С.-Д. ЖҮМЫСШЫ ПАРТИЯСЫ ПРОГРАМ. ЖОБАСЫ 227
XIII. Крепо-стниктік тәртіптің бұл қалдықтарының ішіндегі ец ірі қалдық, бүкіл осы варварлықтың ең күш- ті тірегі — патпіа самодержавиесі. Ол пролетариаттың азаттың ңозғалысының және бүкіл халықтың мәдени дамуының ең қас және ең қауіпті жауы болып табы- лады.
[B]
Сондықтан * Россия социал-демократиялық жұмыс- шы партиясы патша самодержавиесін құлатуды және оны демократиялық конституцияға негізделген респуб- ликамен ауыстыруды өзінің таяудағы саяси міндеті етіп ңояды; ол демократиялық конституция мыналарды ңамтамасыз етпек:
1) халық самодержавиесін орнатуды, яғни бүкіл жо- ғарғы мемлекеттік өкімет билігін халықтың өкілдерінен құрылған заң шығаратын жиналыстың қолына шоғыр- ландыруды;
2) заң шығаратып жиналысқа және сол сияқты өзіи озі басқаратьш барлық жсргілікті органдарды сайлауда 21 жасқа жеткеп орбір азаматқа жалпыға бірдей, тец және тоте сайлау правосы берілуін; барлық сайлаулар- да дауыстың жасырын берілуін; әрбір сайлаушыньщ барлық окілдік жиналыстарға сайлануға праволы болу- ыи; халық өкілдеріне еңбек ақы берілуін;
3) азаматтардың өз басына және олардың баспанасы- на ешкімнің тимеуін;
4) ождан, сөз, баспасөз бостандығыныц, жиналыстар откізу, стачкалар жасау және одақтар күру бостанды- ғының шексіз болуын;
5) орын ауыстыруға және кәсіп өзгертуге ерік бері- луін;
6) сословиелердің жойылуын және жынысына, діні- не, нәсіліне қарамай, барлық азаматтардың толың тең праволы болуын;
7) мемлекет күрамына кіретін барлық ұлттарға өзіп өзі билеу правосы берілуін;
Осы жерден бастап бүкіл комиссия қабылдаған.
228
В. И. ЛЕНИН
8) бастықтарға шағым етпсй-ақ, чішовппктердіц қай- сысын болса да сот алдында қудалауға әрбір азаматқа право берілуін;
9) тұрақты әскерлердіц жаппай қаруланғап халық- іген ауыстырылуып;
10) шіркеудіц мемлсксттеп жәпе мсктептіц шіркеу- деп бөлінуін;
11) 16 жасқа дейіпгілердің жаппай міндетті түрде те- гін білім алуын; кедей балалардың тамақпеп, киіммен және оқу құралдарымен мемлекет есебінен жабдықта- луып.
[Г]
Жұмысшы табын қорғау және оныц жауынгерлік қа- білетін * көтеру мүдделерін көздеп, Россия социал-дс- мократиялық жұмысшы партиясының талап ететіні:
1) барлық жалдама жұмысшылар үшін жұмыс күнін тәулігіне сегіз сағатпен шектеу;
2) халық шаруашылығыньщ барлық саласындағы еркек, әйел жалдама жұмысшылар үшін зац жүзіндс апта сайыи кеміиде 36 сағаттың демалыс уақытып бел- гілеу;
3) мерзімнен тыс жұмыс істетуге мулде тыйым салу;
4) техникалык, жағынан түнгі жұмыс сөзсіз қажет болған жағдайдан басқа, халық шаруашылығының бар- льщ саласында түнде (кешкі сағат 9-дан таңғы сағат 5-ке дейін) жұмыс істеуге тыйым салу;
5) кәсіпкерлердің 15 жасқа толмаған балалардың жалдама еңбегін пайдалануына тыйым салу;
6) әйелдің денсаулығына зияиды өндіріс салаларып- да әйел еңбегін пайдалануға тыйым салу;
7) жұмысшылардьщ еңбек ету қабілетінен бүтіндой немссе ішінара айрылуына — жазатайым жағдайдың салдарынан немесе өндіріс жағдайының зиянды болуы салдарынан олардың еңбекке жарамай қалуына жал- даушылардың азаматтық жауапкершілігін заң жүзінде * Фрейдің ұсынысы: бүл абзацтың басы былайша өзгертілсін: «Жұ- мысшы табын адамдық қалпынан, адамгершілігі жағынан азғындау- дан ңорғау мүддесін, сопымен қатар оның өзін азат ету жолында кү- рес жүргізуге қабілеттілігін арттыру мүддесін көздеп...».
РОССИЯ С.-Д. ЖҮМЫСШЫ ПАРТИЯСЫ ПРОГРАМ. ЖОБАСЫ 229
белгілеу; жұмысшының еңбекке жарамай қалуына жал- даушы кінәлы екенін дәлелдеп жатудан жұмысшыны босату;
8) жалақыны товар түрінде толеуге тыйым салу *;
9) еңбекке жарамсыз, қартайған жұмысшыларға мем- лекет тарапынан пенсия тағайындау;
10) фабрика инспекторларының санын көбейту; әйел еңбегі басым болғаи өндіріс салаларыпда әйелдердеи инспекторлар тағайындау; фабрикалық заңдардың орып- далуына жұмысшылар сайлап, мемлекет ақы төлеп оты- ратын өкілдерден бақылау ұйымдастыру, сонымен қа- тар жұмысшылардан сайланған адамдардың товарлар- ға баға қоюды және бракқа шығаруды қадағалауы;
11) жалдама жұмысшыларды, жеке адамдар мен аза- маттар ретінде, олардың омірі меп қызметіпе кәсіпкер- лердің қол сұғуынап қорғау мақсатымеп — кәсіпкорлср- діц жұмьгсшыларға бөлгеи пәтер үйлеріпің саиитарлық жағдайын, сонымеп қатар ол үйлердің ішкі тәртіптері мен берілу птарттарып жсргілікті озіп озі басқару ор- гапдарыттьщ бақьтлагт отыруьтп белгілеу, оған жұмыс- шьглардап сайлапгап адамдарды қатыстыру;
12) жалдама сцбскті қолданатын барлық кәсіпорын- дардағы ецбек жағдайларына дұрыс ұйымдастырылғап жан-жақты сапитарлық бақылау орнату;
13) фабрика инспекциясыныц бақылауын қолөнер кә- сібіне, үйде істелетін және майдагерлік өперкәсіпке, қазыпалық кәсіпорындарға да тарату;
14) ецбек ңорғау жөніндегі заңдарды бұзғандарды қылмыстылар ретінде жауапқа тартуды белгілеу;
15) қандай себеппен және пе үшін болса да кәсіпкер- лердің жалақыдан ақша ұстап қалуына (штраф, ақэу табу, т. б.) тыйым салу;
16) халық шаруашылығының барлық саласында жұ- мысшылар мен кәсіпкерлерден өкілдер бірдей қатыса- тын кәсішпілік соттарын құру.
* Фрейдің ұсынысы:
Бұл жерге (осы пунктке) мына сөздер енгізілсін: «жұмысшыларды жалдау туралы барлық шарттар бойыпша апта сайын төлеп отыруды заң жүзінде белгілеу».
230
В. И. ЛЕНИН
[Д1
Сонымен қатар орыстың мемлекеттік шаруашылығыи демократияландыру мақсатымен Россия социал-демо- кратиялық жұмысшы партиясы барлық көлденең са- лықтарды жоюды, үдемелі-табыс салығын белгілеуді та- лап етеді.
Ал ескі крепостниктік тәртіптің қалдықтарын жою мақсатымен оның жүзеге асыруға күш салатыны *:
1) сатып алу және оброк төлөмдерін жою, сонымен ңатар қазіргі кездө алым-салық төлеуші сословие ре- тінде шаруалардың мойнына түсетін салықтардың бәрін жою;
2) жаппай кепілдікті және шаруапың өз жеріп өзі билеуіне бөгет жасайтын барлық заңдарды жою;
3) сатып алу және оброк төлемдері түріпде алынған ақшаны халықңа к,айтарып беру; осы мақсатпен монас- тырьлардың мүліктері мен удельдік имениелерді кәм- пескелеу, сонымен ңатар жер сатып алуға берілетін қа- рызды пайдаланған ірі дворян-жер иелерінің жерлеріне ерекше салық салу; осы жолмен жиналған ақшапы се- лолық қоғамдардың мәдени және игілік мұқтаждарыпа жүмсалатын ерекше халық қорыиа айналдыру;
4) шаруа комитеттерін құру, құрғанда:
а) крепостниктік правоны жойған кезде шаруа- лардан кесіліп алынған жәпе оларды кіріптар ету үшін помещиктердің қолындағы құрал болып отырған жерлерді селолық қоғамдарға (экспроприациялау жо- лымен немесе — егерде жер қолдан-қолға өтіп кеткен болса,— сатып алу жолымен, т. с.) қайтарып беру үшін;
б) крепостниктік құрылыстың Уралда, Алтайда, Батыс өлкеде және мемлекеттің басқа облыстарында сақталып қалған қалдықтарын жою үшін құру;
5) соттарға өте жоғары аренда ақыларын кемітуге * Фрейдің үсынысы:
Бүл жерге «және деревияда тад күресін еркін өрістету мүддесі үшін» деген сөздер кіргізіліп,
бүкіл абзац былай болып шыңсын деді:
«Ал ескі крепостниктік тәртіптің қалдықтарын жою мақсатымен және деревняда тап күресін еркін өрістету мүддесі үшін Россия со- циал-демократиялық жұмысшы партиясының жүзеге асыруға күш са- латыны:»
РОССИЯ G.-Д. ЖҮМЫСШЫ ПАРТИЯСЫ ПРОГРАМ. ЖОБАСЫ 231
және кіріптар ететін келісімдерді заңсыз деп табуға право беру.
[E]
Өзінің таяудағы саяси және экоиомикалық мақсатта- рыпа * жетуге тырыса отырып, Россия социал-демокра- тиялық жұмысшы партиясы Россиядағы қазіргі қо- ғамдық жәпе саяси тәртіпке қарсы багытталған оппо- зициялық және революциялық қозғалыстыц қандайын болса да қолдайды, ал еңбекші бұқараға полицияның ңамқорси беруін әлеуметтік мәселені шешу үшін жа- салған қадам деп көрсететін барлық реформаторлық жобаларды үзілді-кесілді қабылдамайды **.
Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясы өз тарапынап осы көрсетілген саяси және әлеуметтік өз- герістер самодержавиені құлатып, бүкіл халық ерікті түрде сайлаған құрылтай жиналысын шақырғанда ғана толық, дәйекті және тиянақты түрде жүзеге асатынына кәміл сенеді.
1902 ж. 25 январъ лісіі 18 февралъ
(7 фсвралъ лісн 3 марті аральи ьінііа жаиылган
* Фрейдің ұсынысы: абзацтың басы былай болып өзгертілсін:
«Осы көрсетілген талаптар үшін күресе отырып, Россия социал-де- мократиялық жұмысшы партиясы», т. т.
** Фрейдің ұсынысы: бұл абзацтың аяғы былай деп өзгертілсін:
«...ецбекші бұқараға полициялық-чиновниктік қамқорсуды кеңейту- дің немесе оны нығайтудың қандайымен болса да байланысты жоба- ларды».
232
ПРОГРАММАНЫҢ ЖОБАСЫНА ҮШ ТҮЗЕТУ
Үш түзету
№ 1. (А) II абзацындағы: «Техииканы үздіксіз же- тілдіру ұсақ өндірісті ірі өндірістіц барған сайын қатты ығыстыруына әкеліп соғады»
деген сөздердің орнына мына сөйлем қойылсын:
«Техниканы жетілдіру үздіксіз алға басып келеді, ірі өндіріс барған сайын күшейіп, дамып келеді, ұсақ өн- діріс барған сайын ығыстырылып пемесе қүлдырап ке- леді».
№ 2. (Б) VII абзацыпдағы: «Ңазіргі цоғамның бар- лық басқа таптары осы күнгі экономикалық құрылыс- тың негіздерін сақтап қалуды жақтайды»
деген сөздерден кейін мына сөздер енгізілсін:
«ал капитализм езгісініц зардабынап жойылып бара жатқан үсақ ондіруші өз жағдайының тұйывда тірел- генін сезініп, пролетариаттың көзқарасына көшікеннен кейін ғана ол шын революцияшыл бола бастайды»
ал ар жағын жіаңа жолдан бастау керек.
№ 3. (Б) XII абзацындағы: «көп миллиоидаған ша- руалардың азиаттың-варварлық түрде қырғыпға ұшы- рауына себепші болады» деген сөздердің орнына мына сөздер қойылсын:
«қанаудың азиаттық-варварлық түрде болуына және сан миллион шаруалардың азапты қырғынға ұшырауы- на себепші болады».
1902 ж, кеш дегенде 18 февралъда (8 мартта) жазылған
233
ПРОГРАММАНЫҢ ПЛЕХАНОВ ЖАЗҒАН ЕКІНІПІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
Программа жобасына ескертпелер
Бұл жобаны жарамсыз етіп отырған ең жалпы және негізгі кемшілік, менің ойымша, программаның букіл турпатъінда, атап айтқанда: бұл іс жүзінде күресуші партияиың программасы емес, Prinzipienerklärung * ңа- на, бұл одаи да гөрі оцушыларға арналған программа (әсіресе капитализмді сипаттауға арналған ең негізгі бөлімін алып қарағанда), оның үстіне біріпші курстың оқушьтларьтпа арналғап программа, онда орыс капита- лизмі туралы сөз қозғамай, жалпы капитализм туралы айтылады ғой. Бұл негізгі кемшілік өте көп қайталау- шылықты да туғызып отыр, оның үстіне программа ту- сіндірмелермен араласып кеткен. Мұны әрбір пунктті жеке талдау арқылы дәлелдеуге және сонан соң жалпы қорытынды шығаруға тырыспақпын.
«Халықаралық айырбастың дамуы», т. т. деген соз- дерден бастап «әлдеқашан-ақ халықаралык, болып отыр» деген сөздерге дейіп (§ I — цитат алуға ыңғай- лы болу үшін мен әрбір абзацты корсетіп отырамын, яғни жаңа жолдан басталатын passus-ты параграф деп атап, реті бойыяша номер қойып отырамын).
Мазмұнына байланысты ешқандай дау айтуға бол- майды. Тек ңана «біздің заманымыздың ұлы азаттық қозғалысы» деген сөздер артық, ойткені жұмысшы қоз- ғалысының азаттың сипаты туралы төменде нақтылы түрде көп айтылған.
* — декларация, принциптерді жарпялау. Peß,
234
В. И. ЛЕНИН
Сонан соң, менің ойымша, бұл абзац өз орнында тұр- ған жоқ. Орыс социал-демократиялық жұмысшы пар- тиясының программасы орыс капитализмін сипаттаудан (және оны айыптаудан) басталуға тиіс,— сонан соң ба- рып қозғальтстың халықаралық сипатын баса көрсету керек, бұл қозғалыс,— «Коммунистік манифестің» сөзі- мен айтқанда,— өзінің формасы жағыпатт әуелі табиғи түрде ұлттық қозғальтс болып табылады 97.
§ II. «Барлыц басца елдердіц социал-демократтары сияцты, орыс социал-демократтары да халы^аралы^ не- гізде. Олар өздерінің партиясын пролетариаттың дүние жүзілік армиясы отрядтарының бірі, халықаралық со- циал-демократияның бір бөлігі деп санайды».
Мен астын сызып көрсеткеп сөздер артық, өйткені бүлар мұның алдында айтылғанға да және одан кейін- гіге де зәрредей ештеңе қоспайды. Бұл артық сөздер «отряд» және «бөлігі» деген создер арқылы жеткілікті де айқын берілген ойды тек қаиа әлсіретеді.
§ III. «Барлық басқа елдердіц социал-демократтары сияқты олардың көздейтін түпкі мақсаты да нақ сон- дай».
Төменде екі рет: XIII параграфта («халықаральтқ социал-демократиянын барлық әоекеттершің түпкі мат^- саты», т. т.) және XVII параграфта («жалпы түпкі мақ- саттьщ бірлігі») қайталанатын сөздер де артық. Армия «отрядыпың» отряд болатьш себебі де сол мақсатты көз- дейтіндігінеп.
§ IV. «Барлық елдердің социал-демократтарына ор- тақ» (тағы да босқа қайталаиып отыр) «осы түпкі мақ- сат буржуазиялық қоғамның сипатымен және дамуы- ның барысымен анықталып отырады».
Бұл сөздер де артық, өйткені әрі қарай осы түпкі мақсатты буржуазиялық қоғамның сипаты мен оньщ дамуының барысы цалай «анықтайтындығының» өзі атап көрсетілген. Бұл параграф — тақырып сияқты, бө- лімнің аты сияқты бірдеме. Бірақ оқулыққа немесе ма- қалаға керек тақырыптың программаға ешбір керегі жоқ. Alles, was im Programm überflüssig, schwächt
[235
Программаның Плеханов жазған екінші жобасына В. И. Ленинніц ескертпелер жасаған қолжазбасының бірінші беті.— 1902 ж.
Ңгщгрейтглген
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 237
es * (Эигельстің Эрфурт программасьшың жобасына ес~ кертпелері) 98.
V және VI параграфтар (сонымен бірге VII пара- графтың бас жағы) жеңіл-желпі ескертпелерді былай қойғанның өзінде жобада белгіленіп отырғап програм- мапьщ бүкіл тұрпатыпа қатысы бар жалпы да пегізгі бір дау туғызады.
Мен алдымен осы жалпы дауды баяндап (бүл үшін ішінара осыған қарама-қарсы жобаны қорғауға тура келеді), сонаи соң жеңіл-желпі ескертпелерге көш- пекпіп.
V параграф «кемелденген» капитализм дегенге аны%- тама береді; VI параграф техниканың прогресіне қарай және ірі кәсіпорындардың үсақ кәсіпорындарға нұқсан келтіре отырып (немесе — ұсақ кәсіпорындардың есе- сінен) өсуіне қарай, яғни ірі өндірістің ұсақ өндірісті ығыстыруына қарай капиталистік өндірістік қатынас- тардың «кеңеюі» туралы баяндайды.
Баяндаудың бұл тәсіліндө логика жоқ және дүрыс емес.
Дүрыс болмайтып себсбі — күресуші пролетариат капитализмиің ие екепін анықтамалардан үйренбей (оңулықтардан үйренген сияқты), капитализмнің цай- шылыцтарымен, қоғамның дамуымен және оның нәти- желерімен практика жүзінде танысу арқылы үйренеді. Сондықтаи біз өзіміздің программамызда осы дамуды аныцтаута тиіспіз, мүмкіндігінше қысқа және мүмкінді- гінше ашық етіп,— істің беталысы пәлендей den айтуға тиіспіз. Ал оның басқаша болмай нақ осылай болатын- дығы туралы түсініктердің бәрін, негізгі бағыттардың көріну формалары туралы егжей-тегжейлердің бәрін біз түсіндірміелерде беруге тиіспіз. Капитализмнің не екен- дігі,— істің жайы (resp.*1*: барысы) пәлендей болып отыр деген біздің сипаттамамыздан өзінен өзі-ақ келіп шығады.
Логика жоқ болатын себебі — ірі өндірістің ұсақ өн- дірісті ығыстыру процесі (§ VI) және қоғамның мен- шік иелері мен пролетарларға бөліну процесі (§ V) — * — Программадағы артық нәрсенің бәрі оны әлсіретеді. Peö.
— respective — немесе. Ред.
238
В. И. ЛЕНИН
бас-аяғы бір процесс, Ал жобаның тұжырымында бұл айтылмаған. Жоба бойынша былай болып шығады: Бі- рінші цатида. Кемелденген капитализм дегеніміз жал- дама жұмысшылары бар ірі өндірістің дербес үсақ онді- рістің көпшілігін ығыстырып шығаруы болады. Екінші цағида. Ірі ондірістіц ұсақ өпдірісті ығыстыруьша ца- рай ікапитализмнің үстемдігі кеңейіп отырады...
Осы себепті бұл екі абзацты қосып, біреу етіп, онда процесті былайша көрсету керек қой деп ойлаймын: техниканыц өсуі — ірі өндірістіц ұсақ өндірісті ығыс- тыруы — өндіріс құрал-жабдықтарының капиталистер мен жер иелерінің қолдарына шоғырлануы — дербес ұсақ өндірушілердің күйзелуі: олардың пролетарларға айналуы немесе капиталға тәуелді адамдарға айналуы.
Бұл тұжырымға (қарсы жобада осыпдай әрекет бол- ды) былай деп дау айтады:
(1) Бұл тұжырым істі орыс шаруаларының күйзе- луін (resp. Россияда ірі жер меншігінің құрылуын, т. с.) капитализмнің өсуіпе тана байланысты деп сипат- тайды-мыс.
Менің ойымша, бұл қисыпсыз дау. Тиісті жерде (атап айтқанда, программаның аяғында) бізде крепостниктік правоның қалдықтары толып жатыр және бұл қалдық- гар даму процесін «варварлыққа түсіріп отыр» деп өте анық айтылған. Ал біз капитализмнің даму процесін Россияның қоғамдық-экономикалық эволюциясындағы негізгі процесс деп есептейтін болсақ, онда біз, атап айтқанда, алдымен осы процесті және онъіц қайшылық- тары мен нәтижелерін сипаттауға тиіспіз. Біз төк сонда ғана: капитализмнің даму, ұсаң өндірістің ығыстбірылу, меншіктің шоғырлану процесі және басқалары, кре- постниктік право қалдықтарының бәріне царамастан жәие осы қалдықтардың бәрін баса-көктей отырып жү- ріп жатыр, жүре береді деген өзіміздің ойымызды айқыи көрсете аламыз.
(2) «Ірі өндіріс ұсақ өндірісті барған сайын ығысты- рып отырады» деген қағида «тым үзілді-кесілді», «бет- алды» айтылған, т. т. деушілер бар.
Сондықтан меп бұл тұжырымды талданып отырған жобаның: «ірі кәсіпорындардың шаруашылық маңызы-
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 239
пың артуы, ұсақ кәсіиорындар саныпыц біршама азаюы, елдің қоғамдық-экономикалық оміріндегі олар- дың ролінің кемуі» деген тұжырымына қарағапда онан дурьісъірац және онан анағурлым цолайлырац деп сана- ғанда қаидай пікірлерге сүйепетіпдігімді түсіндіруго тиіспін.
Таза теориялық тұрғыдан қарағанда бұл екі тұжы- рымның екеуі де тіпті бірдей, сондықтан бұлардың ара- сыпан мағына жағъінан айырма шығаруға тырысудың өзі бос әурешілік *. «Ірі кәсіпорындар маңызының ар- туы және ұсақ кәсіпорындар ролінің кемуі» — осының өзі ырыстыру болып табылады. Ығыстырудың бұдан басқа болуы мүмкін емес. Сондықтан ірі өндірістің ұсақ өндірісті ығыстыруы туралы мәселенің қиындығы және оның бытысқан мәселе екендігі тіпті де біреулердіц ығыстыру дегеніміз — «ірі кәсіпорындардың маңызы артып, ұсақ кәсіпорындар ролінің кемуі» екеніп түсіне алмауыпа (шындығында да) байлаиысты емес,— түгелі- мен жэне тек цана тугелімен мыпада: ығыстырудың көрсеткіштері мен белгілерін аныцтау жөнінде келісу циын, бұларга resp. мацызының артуы жата ма, resp. роліпіц ксмуі жата ма — осыны айырудыц қиындығыиа байлапысты.
Бұл жөнінде капитализмнің даму процесін барыпша жалпы формада былай деп көрсетуге болады:
Бастапцы кезец.
Бүкіл өндіріс= 100-
Ірі өпдіріс=а. ¥сақ өндіріс=700—а.
Келесі кезең:
Бүкіл өндіріс=200.
Ірі өндіріс=2а+Ь. ¥сақ өндіріс=200—2а—Ь.
Ірі өндіріс пен ұсақ өндірістің ара қатыпасы туралы мәліметтердің қандайы болса да осы схемаға тура келе- ді деп батыл айтуға болады. Ал процесті түсінгісі келе- тін адамның бірде-бірі мұның өзі нақ ытыстыру екеиді- гіне күмәндана алмайды. 200—2а—Ь өзінің мөлшері * Бұған қосылмайтын адамға: бул сияцты «ірі көсіпорындардың шаруапіылық маңызының артуы және ұсақ кәсіпорындар ролінің ке- муі» соңғыларды біріншілердің ығыстыруы болмайтынын, ондай ығыс- тырудың барлық жүртқа түсінікті еліес екендігін көрсететін ең бол- мағанда бір мысал келтіріп, немесе ойлап тауып көр дер едік.
9 6-том
240
В. И. ЛЕНИН
жағынан 1ОО~а-дан көп болса да (біршама ығысты- ру), аз болса да (мүлдем ығыстыру) бәрібір,— цалай болғанда да бұл ығыстыру. Мұны тек түсінгісі келмеген «сыпшы» ғапа «түсінбеуі» мүмкіп,— ал мұпдай адам- дарға жағу қиыи. Ал түсіпдірмелер де оларға соққы бо- лып тимек.
Мәселенің бүкіл ңиындығы тіпті де көрсетілген өзге- рістіц «ығыстыру» екендігін түсінуде емес, осы өлшем- дерді: 100, а, т. т. т$алай етіп апьщтауда болып отыр. Ал бұл иақтылы мәселе, факт мәселесі, сондықтан бұл мә- селенің шешілуі «маңызының артуы және ролінің ке- муі» деген сөздерді қолданудан зәрредей де ілгері бас- пайды.
Мысалы, осы «маңызы» және «ролі» деген сөздерді бүкіл европалық онеркәсіц статистикасы орасан көп жағдайда жұмысшылардың саны арқылы (ал аграрлық статистика — жердіц мөлшері арқылы) анықтайды. Ал осы күнге дейін, жұмысшылар (resp. жер) санының ке- муі нағыз ығыстыру екендігіне күмәндануға әлі ешкім оқталған жоқ. Біраң бүкіл циындық мынада: жұмыс- шылардың саны (resp. жердің мөлшері) сияқты белгілер бұл үшін көбінесе жеткіліксіз. ¥сақ кәсіпорындардың ығыстырылуы олардағы жұмысшылар (жер) саныныц көбеюімен қатар болып отыруы да мүмкіп — егерде, мысалы, ол жұмысшылар енді бөтеннің материалыи өңдейтін болса, егерде ол жер нашар колікпен, күтімі кем қызметкердің күшімен өңделсе, нашар өңделетін болса, нашар тыңайтылатын болса және тағы басқадай жағдайларда осылай болмақ. «Маркстік догмаға» ңарсы «сыни» долбарларда дәл осындай «түсінбеушіліктердің» бықып жатңандығын әркім-ақ біледі, ал «ығыстыру» де- ген сөзді «маңызының артуы және ролінің кемуі» деген сөздермен ауыстырудан бұл «тусінбеушіліктер» зәрре- дей де жойьілмайды, өйткепі «маңыз» және «роль» де- гөн ұғымдарды жұмысшылардың саны мен жердің мөл- шері арқылы көрсету «жалпы ңабылданған» нәрсе.
Атап айтқанда, шаруалардың жіктелуі, әсіресе ірі қо- жайындардың машиналарды қолдануының өсуі, іріле- ріпде жұмыс көлігінің сапасы артып, ұсақтарында на- шарлауы (атты сиырмен ауыстыруы, т. б.), ірі кәсіп-
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 241
орындағы жалдаушының «талап етушілігінің» күшеюі және жұмыс күнінің ұзартылуы, resp. үсақ шаруаның тұтынуының кемуі, ірі қожайынның жерді күтіп, тьь ңайтуының жақсарып, ұсақ қожайында иашарлауы, кредит және ассоциация мәсслелершде алғашқының соңғыдан озып ліығып отыруы, тағы сол сияқты процес- тердің ірі өидірістің ұсаң ондірісті (егіишілік саласын- да) ығыстыруы екеніне ешкім күмәнданбайды. Осы процестердің бәрі де «ығыстыру» екендігін дәлелдеу тіпті де қиын емес (тіпті мүны дәлелдеп жатудың да керегі жоқ),— ал қиын нәрсе — нац осы процестерге көңіл болу керек екеидігін, бул процестердің шын бо- лып жатцандығъін дәлелдеу. «Маңызыиың артуы және ролініц кемуі» деген сөздер бұл қиындықты зәрредей де жеңілдетпейді: опы тек түсіндірмелер ғана жеңілдете алады, ығыстыру процесінің шын көрінісін (=маңызы- ныц артуы ж'әіте ролінің кемуі) адамдардың неліктен аны^тай білмейтіндігін (анықтағьтлары келмейтіндігіп) көрсететін мысалдар ғана жеңілдете алады.
«Маңызының артуы және ролінің кемуі» деген сөздер «ығыстьтру» дегеп «шолақ» жәле «жаттанды» сөздергө қарағапда апағүрлым терец, маңызды да кец деп ойлау бавътп түрғап қиял. Бұл сөздер процесті тусінуді зәппе- дей де тереңдете алмайды,— ол сөздер бүл пропесті анағурлым куңгірт, анағурлым шубалаццы етіп қана көрсетеді. Ал менің бұл сөздерге қарсы сондай кызу та- ласуымның себебі, бүлардың теориялық жағьшан теріс болғандьтғьтнан емес, булардып жай куцгірттікке терец мағыпа беретіндігіне байлапьтсты.
«Семииарияда оқыған» жәпе ығыстыру дегенніті — сыбағаны азайту (әсте де қайткенде барыиша азайту емес) екепін білетін адам бұл күңгірттіктен сыншылар беделін түсірген «маркстік догманың» ашық сипатьш бүркемелеуге тьтрысутпылықты байқай аладьт *. Семи- парияда оқымаған адам мүндай «көлгөсір дапасынған- * Мысалы, Эрфурт программасының: «...geht die Verdrängung der zersplitterten Kleinbetriebe durch kolossale Großbetriebe...» («...орасан ipi кәсіпорындарының бытыраңқьт усақ кәсіпорындарын ығыстыруы жүріп жатыр...». Ред.) деген белгілі түжырымы жүртқа неғұрлым көп мәлім болса, күңгірт сөздерді осылай деп тусгндіру соғұрлым сөз- сіз қажет болады.
9*
242
В. И. ЛЕНИН
дыққа» ақылып жеткізе алмай тек күрсінеді,— ал «ығыстыру» деген соз әрбір мастеровой меп әрбір ша- руаның өзіне таныс оидағап, жүздеген мысалдарды есі- не түсіреді. Егерде ол бұл сөзді кең мағынасында бір- ден түсіне қоймаса да одан келер зиян жоқ: selbst wenn einmal ein Fremdwort oder ein nicht auf den ersten Blick in seiner ganzen Tragweite zu erfassender Satz vorkommt, schadet das nichts. Der mündliche Vortrag in den Versammlungen, die schriftliche Erklärung in der Presse tut da alles Nötige, und der kurze, prägnante Satz befestigt sich dann, einmal verstanden, im Gedächt- niss, wird Schlagwort, und das passiert der breiteren Auseinandersetzung nie * **. (Энгельстің Эрфурт програм- масы жобасыпа жазғаи сынында)
Стиль жағынан да ығыстыру деген сөздің орнына «маңызының артуы және ролінің кемуі» деген сөздерді қолдану қолайсыз. Бұл — революцияшыл партияның ті- лі емес, «Русские Ведомостидің» тілі. Бұл — социалис- тік насихаттың термині емес, статистикалық жинақтың термині. Бұл сөздер сипатталып отырған процесті оқу- шы шұғыл емес, белгілі бір нәрсемен аяқталмайтын, зияисыз процесс деп түсіну үшін әдейі таңдалып алын- ған сөздер сияқты. Ал шынында осының бәрі мүлде керісішпе болып отыр, ендеше бұл сөздер де мүлде теріс. Біз ең абстракт тұжырымдарды іріктей алмаймыз және іріктеуге тиіс те емеспіз, өйткені біз сыншыларға қар- сы мақала жазып отырғанымыз жоқ, майдагерлер мен гпаруалар бүқарасыпа үн қатқан жауынгер партияның программасьтн жазтлп отырмыз. Оларға үн қатқанда біз klipp und klar мыттапы айтуға тиіспіз: капитал «олар- ды малайларға және толемшілерге айналдырадьт», олар- ды «күйзелтеді», оларды пролетариат қатарына «ығыс- тырады». Әрбір майдагер мен әрбір шаруа мыңдаған мысалдар арқылы білетін нәрсепі тек осындай тұжырым * —, егерде ә дегенде толық түсінікті бола қоймайтын қайсыбір шетел сөзі немесе сөйлемдері кездесетін болса, одан келетін зиян жоқ. Жиналыстарда жасалатын ауызша баяндама, баспасөзде берілетін жазба түсінік оларды ұғу үшін керекті түсініктердің бәрін бере ала- ды, міне, сол кезде ңысқа, тұжырымды аитылған сөздер бір ұғылғап- нан кейін ойға өбден сіңіп, ұран бола бастайды, көп сөзді пайымдау- лар еш уақытта да мүпдай ұран бола алмайды. Ред.
** — аның жәңе түсінікті етіц. Ред,
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 243
ғана дұрыс бейнелей алады. Сіздер үшін жан сақтау- дың бірден-бір жолы — пролетариат партиясына қосы- лу деген сөзсіз қорытынды тек осындай тұжырымнан ғана шығады.
V және VI параграфтарға жеңіл-желпі ескертпелер жасауға көше отырып, менің мынаны айтқым келеді.
V параграфта «кемелденген түрдегі» буржуазиялық қоғам туралы айтылады да, сонымен бірге онда «қол- өнершілер тобы» да, «ұсақ шаруалар» да қалып отыр дейді. Мұнысы дәл емес. «Кемелденген түр» деген сез- дерді нағыз теориялық мағынада ұғатын болсақ, онда мұндай қоғамда қол өнершілер де, ұсақ шаруалар да болмақ емес. Ал егер бұл сөздерді көп қолданып жүрген мағынада: анағурлым дамыған елдер деген мағынада ұғынғапда — соның өзінде де, мысалы, Англияда ерек- ше әлеуметтік топ ретінде «ұсаң шаруалар» шынында енді жоққа тән.
«Капиталистік өндірістік қатынастарға негізделген товар өндірісінің үстемдігі». Бұл біртүрлі қолайсыз сияқты. Әрине, толыц дамыған товар өндірісі тек капи- талистік қоғамда ғана болуы мүмкін, бірақ жалпы ал- гапда «товар опдірісі» логика жағынан да, тарихи жағы- пап да капитализмге қарағанда prius * болған нәрсе.
«Капиталистік өндірістік ңатынастар» деген термип жобада біркелкі ңолданылмаған. Кей жерде ол «капига- листік өндіріс әдісі» деген терминмен ауыстырылған (§ XI). Менің ойымша, программаны түсінудегі қиып- шылықты азайту үшін бір терминді, атап айтқанда соц- ғы терминді пайдалану керек еді, өйткені бірінші тер- мин көбін-ө теорияға жақын және «система», т. с. (ңатынастар) деген сөздер қоспаса тиянақталған және тұтас ойды бере алмайды.
«Феодалдық-қолөнер дәуірі...» Бұл арада Россияға келіңкіремейтін сөздер әдейі таңдалып алынған сияқ- ты, өйткепі біздің орта ғасырларға «феодализм» дөгеп терминді қолдану жайында талас болып жүр. Солай бола тұрса да «кемелденген» буржуазиялық қоғамға сипаттама мазмуны жатынан Россияға да қолданарлық- ♦ бұрын, бірінші. Ред,
244
В. И. ЛЕНИН
тай етіп берілген (дербес ұсақ өидірушілер және ұсақ шаруалар «қалып отыр», олар — «мезгіл-мезгіл немесе ұдайы өздерінің жұмыс күшін» сагып отырады, т. с.). Сөйтіп, жоба өзінің түжырымы арқылы Россияға тура және әдейілеп капитализмнің даму сипатын жазуға болмайды деген пікірді теріске шығарып отыр.
'«Заказ бойынша жұмыс істейтіи ұсақ өндіруші-қол- өнершілер...» Тұтынушылардың заказы бойышпа ма, әл- де жұмыс беруші-көпестердің заказы бойынша ма? Сі- рә, біріншісі болар. Бірақ Россияның дәл өзінде өнеркә- сіптегі ұсақ өндірушілердің көпшілігі заказ бойынша істемей, рынок үшін істейді.
«...Тұтыну заттарының ең маңызды бөлігі»... (және «өндіріс құрал-жабдықтарының» да деп неге айтпа- ған?)... «ішкі немесе халыт$аралыі$ рынокца өткізу үшін ондіріледі...» Асты сызылған сөздер — босқа ңайталау, өйткені халықаралық айырбастың өсуі I параграфта көрсетілген.
«...Өндіріс құрал-жабдықтары және» товар «айналы- сы». Менің ойымша, асты сызылған сөздерді програм- мадан алып түсіндірмелерге берген дүрыс болар еді, өйткені айналыс цурал-жабдъіцтаръінъщ капиталистер- дің қолында екендігін товар шаруашылығы қоғамында өндіріс қүрал-жабдықтарының солардың қолында екені- нен ацтарута болады.
«...Өзінің жумыс кушінен басца қолдарында ешқап- дай өндіріс және айналыс құрал-жабдықтары жоқ адамдардан...» Бұлай айтуға болмайды.
«Бүтін бір жыл немесе бірнеше ай ішіпде — үдайы немесе мезгіл-мезгіл» жұмыс күшінің сатылатынын көр- сету — артық тәптештеу, мұны түсіндірмелерге көшір- се де болар еді.
(§ VI) «...Ірі өнеркәсіп орындарының шаруашылық маңызын арттыра отырып»,— ал одан төменіректе: жал- пы дербес ұсақ өндірушілердің ролінің кемуі делшген. Егіншіліктегі ірі кәсітюрындар байқаусызда айтылмай қалған ба? Немесе ірі кәсіпорындардың шаруашылық маңызы өнеркәсіпте ғана есіп, ал үса^, кәсітторындар- дың ролі өнеркәсіпте де, егіншілікте де кемиді дегенді айтқысы келғец бе? Егерде мұның екіншісіндей болса,-—
ПРОГРАММАНЬІҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫІІА ЕСКЕРТПЕЛЕР 245
онда бұл мулде теріс болар еді. Өйткені «ірі кәсіпорын- дарының шаруашылық маңызы» егіншілікте де артады (бір мысал ретінде машиналарды көрсетсе де жеткілік- ті,— ал жоғарыда басқа мысалдар да келтірілген бола- тын). Әрипе, мұнда процесс иьексіз циын, бірақ бұл ту- ралы түсіндірмелерде айту керек (нақты түсініктер бе- ре отырып айту керек).
...«Азды-көпті толық, азды-көпті айқын, азды-көпті ауыр...» тәуелділік — бұл, меніңше, артық және мағы- насын әлсірететін сөздер. Алғашқы жобадағы: «малай- лар мен төлемшілер» деген сөздер — мұнаи күшті де, айқын да.
VII параграфтың бас жағында «ұсақ өндірушілердің пролетарларға айпалуыи» тагы да көрсетіп, бұл V жә- не VI параграфтарда айтылса да, босқа қайталанады.
VII параграфта жұмыс күшін керексінудің өсуі оиы ұсынудыц өсуінен кейін қальш отыратындығы туралы шұбалацқы түсінік берілген. Мұндай жағдайда «шұба- лаңқылықтан» баяидау ұта қояр ма екен. Әрипе, про- цеске толық тусінік беру бәрібір мүмкін емес (мысалы, әйелдер меп балалардың еңбегін қолданудың өсіп келе жатңандығы туралы айтылған, ал еңбек интенсивтілі- гінің өсуі, т. б. туралы айтылмаған). Сондықтан түсі- ніктердің бәрін (нақты мысалдар келтіріп) түсіндірме- лерге ауыстырып, ал программада тек капитализмнің қайшылығы неде екенін, оиьщ беталысы цандай екенін тұжырымдаған дұрыс.
Егерде: «техникалық прогресс қаншама алға басса, жұмыс күшін керексінудің осуі оны ұсынудыц өсуінеы соншама кейін қалып отырады» деп айтсақ,— онда істің беті теріске айналады деп, қарсы шығады; «ұсынудың өсуі» тек бір ғана «техникалық прогреске» тіпті де бай- ланысты емес — дейді. Бірақ бұлай қарсы шығудың дә- лелі жоқ, өйткені «ңаншама алға басса,— соншама» деген сөздер «сөйтіп — осының нәтижесінде» деген сөздермен тіпті де тең сөздер емес. «Ұсынудың өсуі» Heden болатындығы алдыңғы абзацта («күйзелу», «ығыс- тыру» etc.) айтылған және түсіндірмелерде нақтылы- рақ түсіндірілетін болады.
246
В. И. ЛЕНИН
«... Өзінің еңбегімен жасалған материалдық байлық- тың жалпы мөлшеріиен жұмысшы табыиа тиетіп үлес ұдайы азайып отырады...» Бұл сөздер қанау дәрежесі- нің артуы туралы айтылған абзацта тұр (дәл осыныц алдындағыны цитатпен салыстырыңыз). Сондықтаи «үлес» деп: ^-ның v + т-тъ қатынасы айтылып отыр деп ойлауға болады. Ал онда бұл артық және «байлық- тың жалпы мөлшері» деген сөздерге үйлеспейді.
Егерде жалпы мөлшер= c-j- v-p/n болса, опда, бірін- шіден, с + z/z-ді (і>-ға қарсы) «үлес» деп атау онша- ма ңолайлы емес, өйткені «үлес» дегеніміз бөлінетін нәрсенің дәл өзі, яғни тұтыну заттары ғой. Сонан соң ендеше бұл ереже мазмұны жағынан ңоғамдық байлың (c+v+m) пен қоғамдық теңсіздіктің осуі туралы сәз ететін келесі параграфқа жатады. Сондықтап цитатқа алынған сөздерді артық қайталау ретінде алып таста- ған жөн.
Сонымен қатар бұл сөздер өзінің тұжырымы бойыи- ша жалдама жұмысшылары меп капиталистері гана бар кемелденген қоғамды негізге алады [өйткені ұсақ өн- дірушілердің үлесі де азайып отырады], бірақ бұл «ке- мелденген» қоғамда да ұсақ өндірушілерді қалдырған V абзацқа үйлеспейді.
VIII параграф IX жәпе X параграфтардан кейін тұ- руы тиіс еді: бұлар дағдарыстар туралы, яғни капита- лизмнің қайшылықтарының бірі туралы айтады, ал VIII параграф капитализмнің барлыц қайшылыңтарына және оньщ дамуының барлық тенденцияларына қоры- тынды жасайды.
«Еңбек өнімділігінің артуы» деген сөздерге: «қоғам- дық және барғаи сайын қоғамдасып келе жатқаи еңбек- тің» деп қосу керек еді. Еңбектің қоғамдасу процесіп жоба өз орнында көрсетпеген (§ XI) және оны өте тар шеңберде көрсеткён («техниканың жетілу процесі жү- мысшылардың еңбегін барған сайын біріктіріп отыра- ды»). Капитализмнің еңбекті қоғамдастыруы «жұмыс- шылардың еңбегін біріктіруде» ғана емес.
«Қоғамдык, теңсіздіктің өсуі» деген сөздерден соң «дәулеттілер мен дәулетсіздердің арасындағы алшақ- тықтың ұлғаюы» деген сөздер босқа цайталағандық бо-
ПРОГРАММАНЬТҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 247
лып шығады. Ал пролетариат пен буржуазияның ара- сындағы «тұңғиықтың тереңдеуі» жөнінде айтқанды капитализмніц бүкіл жоғарыда көрсетілген қайшылық- тарының басты әлеуметтік зардабып сипаттау үшін жә- не тап күресіне көшу үшін қажет нәрсе ретінде қосу керек еді.
Айта кетейік. Капитализмнің әлеуметтік зардапта- рын сипаттау жөнінде мыианы айту керек: бұл жерде жоба абстрактілікке қатты ұрынған, «өмір сүру жолын- дағы күрестің қиышпылықтары мен соған байлапысты барлық мұқтаждық пен қасірет шегудің көбеюі» дегея тым жетімсіз қағидамен шектеліп отыр. Әрі жұмысшы табына, әрі ұсақ өндірушілерге өте ауыр қасірет бола- тын әлеуметтік зардаптардың нақ өзіи неғурлым аныгу көрсету, меяің ойымша, сөзсіз қажет нәрсе.
Осы зардаптардың тұжырымдалуына қарсы жобада дау айтылған, мысалы, «мейліпше қорлау» дегеи создер дұрыс емес дейді. Мепің ойымша, олар дұрыс сөздер, өйткені олар жезөкшелік, «интеллигепцияны» жай бір малайларға айпалдыру, жұмысшыны әйелі мен бала- ларып сататын адамға айналдыру, капиталдыц темір тәртібіпе бағындыру, саяси жағынан езу үшін, пікір бостапдығыпа қысым жасау үшін экономикалық күшті пайдалану, тағы сол сияқты құбылыстарды қамтиды. Сондай-ақ капитализм түсында «бұқараның кедейлік пеп қайыршылық халде» болатындығып көрсету де, ме- ніңше, өте қажет нәрсе. Мен кедейлік пен қайыршы- лықтыц барынша өсуі туралы айту керек деп отырға- пым жоқ, бірақ мен Каутскийдің мыпа пікіріне толық қосыламын: «ein ausführliches s.-d. Programm, welches nicht erkennen läßt, daß der Kapitalismus naturnotwendig Massenarmut und Massenelend erzeugt, das nicht als den Inhalt des Strebens der Sd-tie den Kampf gegen diese Armut und dieses Elend bezeichnet, verschweigt die entscheidende Seite unserer Bewegung und enthält also eine empfindliche Lücke» * (австриялық жобаға қарсы).
* — «тыңғылықты социал-демократияльщ программа, одан капита- лизмн?ң табиғи түрде бұқараны кедейлік пен қайыріпылыққа душар ететіні көрінбейді, ол осы кедейлік пен қайыршылыққа қарсы күре-
248
В. И. ЛЕНИН
Сондай-ақ, менің ойымша, «өндіргіш күштердің даму процесінен туатын барлық басты» (демек, бәрі бірдей емес) «пайдапы халықтың ат төбеліндей азшылығы мо- нополия етіп алатындығын» да көрсету ңажет.
IX және X параграфтарда дағдарыстар туралы айтыл- ған. Тұжырым өзгертілгендіктен мазмұны жағыная мұнда келіспейтін еш нәрсе жоқ. Бірақ формасы жағы- нан бұл параграфтарда қайталаушылық бар («тағы да бүкіл дүние жүзілік рынок», тағы да «капиталистік өн- дірістік қатынастар»). Дағдарыстарға тусінік беруге тырысуды программадан мүлде алып тастап, дағдарыс- тардьщ болмай қоймайтынын цорытып айтумен шектеліп, түсіндірулерді, айтылған пікірді дамытуды түсіпдірмелерде беру анағұрлым үтымды болар еді. Әйт- песе, мәселен, дағдарыс та, «тоқырау кезеңі» де көрсе- тіледі, ал жалпы алғанда капиталистік өнеркәсіптің бүкіл циклін тұтас қамту бәрібір мүмкін емес.
Дағдарыстардың әлеуметтік зардаптарын корсетуде тағы да қайталағандық бар (процестің «шиеленісуі» ту- ралы, т. с. айтса да жеткілікті) жәнө тағы да. өте әлсіз көрсетілген: дағдарыстар усақ өндірушілердщ жағда- йыи қиындатып қана қоймайды, олардың жағдайьтп біршама және мүлдем паіпарлатып қана қоймайды, со- пымен қатар оларды тура күйзелтіп, пролетариаттыц қатарына ығыстырып шығарады.
XI және XII параграфтарға менің өте маңызды прин- циптік қарсыльтғым бар: бүл параграфтар пролетариат- тың ұсақ өидірушілерге көзқарасын мулде бірэісатүгъі ждне теріс көрсеткен (өйткені «еңбекші және қаналу- шы бүқара», атап айтқанда, пролетариат пен ұсақ өнді- рушілерден құралады). Бүлар «Коммунистік манифес- тіц» де, Интернациопал Ережелерінің де 10°, социал-де- мократияпың қазіргі программаларының көпшілігіпщ де пегізгі қағидаларыпа тұп-тура қайшы келеді жәпе де халықшылдық, «сышпылдық» және неше түрлі ұсақ буржуазиялың түсініспеушіліктерге есікті шалқайта ашып тастайды.
суді социал-демократиялық талаптардыц мазмұны ретінде і^арастыр- майды,— мұндай программа біздің қозғалысымыздың ең шешуші мә- селесі жөнінде дәнеңе айтпайды, сөйтіп өз бойында ойсыраған олқы- лығы болады». Ред.
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЬІЙА ЕСКЕРТПЕЛЕР 249
«...Еңбекші және қаналушы бұқараның наразылығы өсіп келеді» — бұл дұрыс, бірақ пролетариаттың нара- зылығы мен ұсақ өндірушінің наразылығын мұндағы- дай біріне-бірін ұқсату, қосып жіберу тіпті де дұрыс емес. ¥сац өндірушінің наразылығы өте коп жағдайда опыц усац меншік иесі ретінде өзініц өмір суруін qop- гау талабын туғызады, яғни қазіргі кездегі тәртіптің не- гіздерін қорғап қалу және тіиті оны кейін ңарай шегін- діру талабыы да туғызады (олардың ішінде немесе бір- сьшырасыида бұл сөзсіз тууға тиіс те).
«...Оныц күресі, әсіресе оныц алдыңғы ңатарлы өкі- лі — пролетариаттың күресі шиеленіседі...» Әриие, ұсақ ондірушінің де күресі шиеленісіп отырады. Бірақ оның «күресі» өте көіг жағдайда дролетариатқа царсы бағыг- талады, өйткені ұсақ өндірушінің тұрмыс жағдайының өзі өте көп мәселелер жонінде оның мүдделерін гіроле- тариаттың мүдделеріне аіиыцтан ашыц царсы қойып отырады. Жалпы айтқанда, пролетариат ұсақ буржуа- зияның тіпті де «алдыңғы ңатарлы өкілі» емес. Егерде мұндай жағдай бола қалса, ол мынадай кезде ғана: ұсақ ондіруші озіпің созсіз құритынын түсініп, «озінің козқарасып тастап, пролетариаттың козқарасьша көшкеп» кезде ғана болады. Ал әзірше «өзінің көзқара- сын» тастамай отырған цазіргі кездегі ұсак, өндіруші- нің алдыңғы қатарлы өкілі көбінесе — антисемит және аграрий, ұлтшыл және халықшыл, социал-реформатор және «марксизмнің сыншысы» болып келеді. Міне, дәл осы кезде, ұсақ өндірушілердің «күресінің шиелеиісуі» «социалистік Жиронданың» «Гораға» қарсы «күресінің шиелеиісуімеп» қабаттасып отырған кезде — барлық және неше түрлі шиеленістердің бәрін әкеп бірге қосу оте орынсыз нәрсе.
«...Халықаралық социал-демократия еңбекші жэне цаналушы бууаранъщ азаттық қозғалысыпа басшылық етеді». Тіпті де бұлай емес. Ол тек жумысшы т а бына гана, тек жумысшы цозталысына ғана басшылық етеді, ал егерде бұл тапқа басқа элементтер келіп қосылатьш болса, онда олар таптар емес, тек элемеиттер ғана. Жә- не де олар «өздерінің қалыптасқан көзқарастарын тас- тағанда» ғана бүтіндей және толык, қосыла алады.
250
В. И. ЛЕНИН
«...Социал-демократия онъіц жауынгерлік күштеріп ұйымдастырады...». Бұл дадұрысемес. Социал-демокра- тия ешбір жерде де ұсақ өндірушілердің «жауынгерлік күштерін» ұйымдастырмайды. Ол тек жұмысшы табы- нъің ғана жауынгерлік күштерін ұйымдастырады. Рос- сия жөнінде қашпама аз айтылып, «к е м е л д е н г е н» буржуазиялық қоғам туралы соншама көп айтылып отырғандықтан да (V параграфты салыстырыңыз) жо- бада алынған тұжырым соншалықты жарамсыз болып шыққан.
Summa summarum *. Жобада ұсақ буржуазияның ре- волюцияшылдығы баса айтылып (егерде ол пролета- риатты «жақтаса», бұл оның революцияшылдығы емес пе?), ал оның консервативтік жағы (тіпті реакциялық жағы) туралы бірде-бір сөз айтылмаған. Бұл мүлде бір- жақтылық және дұрыс емес.
Біз ұсақ буржуазияның консервативтік жағъін ғана баса көрсете аламыз (солай етуге міндеттіміз де). Ал оныц революцияшылдыгын біз т ек ш ар т т ы т у р д е ғ ана көрсетуге тиіспіз. Тек осындай тұжырым ғана Маркс ілімінің бүкіл рухына тура сай келеді. Мысалы, «Коммунистік манифест» тура былай дейді: «буржуа- зияға ңарсы тұрған барлық таптардың ішінде тек пролетариат қана шын революцияшыл тап болып табы- лады... ұсақ өнеркәсіпші, қолөнерші, шаруа... револю- цияшыл емес, консерватившіл. Ол ол ма: олар реакция- шыл. Егерде олар революцияшыл болғап күндө («егерде»!) ақыры пролетариаттың қатарына кіретін болғандықтан ғана... пролетариаттың көзқарасында болу үшін өздерінің көзқарасынан б е з етін болғандықтаи ғана революцияшыл» 101.
Ал «Коммунистік манифест» жарыққа шьщқапнаи бері өткен жарты ғасырдың ішінде істің мәнісі елеулі түрде өзгерді деп айтпай-ақ қойсын. Нақ осы жөпінде еш нәрсе де өзгерген жоқ: ал теоретиктер бұл қағиданы әрңашан және ұдайы мойындап келді (мысалы, Энгельс нақ осы тұрғыдан қарап 1894 жылы француздың аграр-
— Жалпы қорытынды. Ред.
ІІРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНПІІ ЖОЕАСЫНА ескертпелер 251
лың программасын теріске шығарды. Ол туралы мына- дай пікір айтқан болатын: ұсақ шаруа өзінің көзқара- сьшан безбей турып біздік бола алмайды, оның орны ан- тисемиттердің арасында, олар оны біраз жөнге сала тұр- сын, сонда буржуазиялық партиялар оны неғұрлым көп алдаса, ол соғұрлым бізге дұрыс келеді102),— тіпті бұл теорияпы соңғы күнге дейін тарих іс жүзінде дәлелде- ген үстіне дәлелдеп отыр, тіпті nos chers amis * дейін, «сыншы» мырзаларға дейін дәлелдеп отыр.
Айта кетейік. Жобада пролетариат диктатурасы ту- ралы айтылған сөздер түсіп қалыиты, алғашқы ыұсңа- сында бұл бар болатын. Егерде бұл байқамағандықтан, әлдеқалай істелген күннің өзінде де,— сөйтсе де «дик- татура» деген ұғымды пролетариатқа басқаиың беретін жәрдемін баса бағалаумен сыйыстыруға болмайтынды- ғы даусыз нәрсе. Егерде біз пролетариат озіпің, проле- тарлық революциясын жасаған кезде үсақ буржуазия- ның пролетариатты қолдайтындығын шын аныц білетін болсақ, онда «диктатура» туралы сөз қылудыц қажеті де болмас еді, өйткені онда басым көпшілік біздің жақ- та болар сді де, диктатурасыз-ақ тамаша күн көрер едік («сыпшылар» дол осылай деп сепдіруге тырысады). Пролетариат диктатурасыныц қажет екенін мойындау «Коммунистік манифестің»: тек бір ғана пролетариат нағыз революцияшыл тап болып табылады деген қағи- дасымеп барынша тығыз және айрылмастай байлапыс- ты пәрсе.
(Жақша ішіпде айта кетейік,— бұл жопінде Эпгельс- тің қаншалық «қызіба» болғандығы оньщ Эрфурт про- граммасының жобасына жасаған сынының мына сөзде- рінен-ақ көрініп тұр. Энгельс жобаиың «Der Ruin weiter Volksschichten» ** деген сөздерін цитатқа ала отырып былай деп ескертеді: «statt dieser deklamatorischen Phrase, die aussieht als täte uns der Ruin von Bourgeois und Kleinbürgern noch leid (!!), würde ich die einfache Tatsache erzählen: die durch den Ruin der städtischen und ländlichen Mittelstände, der Kleinbürger und Klein* — біздің қымбатты достарымызға. Ред.
** «Халықтың қалың бұқарасының күйзелуі». Ред.
252
В. И. ЛЕНИН
bauern, den Abgrund zwischen Besitzenden und Besitzlosen erweitern oder vertiefen» *.)
Ңарсы жобада ұсаң өндірушінің консерваторлығы ба- са көрсетіліп («қазіргі қоғамныц басңа талаптарыньщ барлығы да өмір сүріп отырған экономикалық қүрылыс- тың негіздерін ңорғайды»), ал опың революцияшылды- ғы тіпті шарттъі турде де корсетілмеген, деп маған дау айтылуы мүмкін.
Бұл даудың ешбір дәлелі жоқ. ¥сақ өндірушінің шартты түрдегі революцияшылдығы қарсы жобада қа- лай көрсетілуге тиіс болса, пақ солай көрсетілген, яғни капитализмге царсы айъіпты тужырымдау аруылы ай- тылған. Ұсақ өндірушінің шартты түрдегі революция- шылдығы:
(1) оиы капитализмпің ығъістыруы, куйзелтуі тур&пъі сөздер арқылы көрсетілген. Біз, пролетариат, капита- лизмді оның ірі өндіріске шаруаны күйзелту арқылы апаратындығы үшіи айыптаймыз. Бұдан: е г е р д е ша- руа бұл лроцестің болмай қоймайтын процесс екендігін түсінсе, онда ол «өз көзқарасынан безіп, біздің көзқа- расымызды қабылдайды», деген айқын қорытындышы- ғады.
* — «буржуа мен ұсақ буржуаның (!!) күйзелуі жөнінде бізді қай- ғырудан тыйыла алмай отырған адамдар сияқты етіп керсететін мұн- дай тақпақ сөздердің орнына мен жай бір факті туралы айтқан болар едім: қала мен село халқыпың орта топтарының, ұсаң буржуа мен ұсақ шаруалардың күйзелуі салдарынан дәулеттілер мен дәулетсіз- дердің арасындағы түңғиық кеңейе береді немесе тереңдей түсе- ді» ‘03. Ред.
Эрфурт программасының жобасында мынадай сөздер болды: «In diesem Befreiungskampf verficht die Sozialdemokratie als die Verfechterin (не болмаса Vertreterin—«Neue Zeit». IX, 2, 789) nicht bloß der Lohnarbeiter, sondern der Ausgebeuteten und Unterdrückten insgesamt, alle Forderungen, Maßregeln und Einrichtungen, welche die Lage des Volkes im allgemeinen und der Arbeiterklasse im besondern zu verbessern geeignet sind» («Бұл азаттық күресте социал-демократия тек жалдама жұмысшылардың ғана қоргаушысы ретінде (немесе өкі- лі ретінде) күресіп қоймайды, сонымен қатар жалпы ңаналушылар мен езілушілердің де қорғаушысы ретінде күреседі, ол жалпы халық- тыц, әсіресе жұмысшы табының жағдайын жақсарта алатын талаптар- дыц, шаралардың және мекемелердің барлығын қорғайды». Ред.). Ал Энгельс: «des Volkes im allgemeinen (wer ist das?)» («жалпы халық- ты (ол кім?)» Ред.)—деп келемеждей отырып, осы сөздердің бәрін сызып тастауға тікелей кеңес берген болатын. Сөйтіп, Энгельстің ке- ңесі бойынша бұл сөздер мүлде алынып тасталды; мына параграф «жұмысшы табын азат ету тек жұмысшы табының өзініц ғана ісі бо- луға тиіс, өйткеиі б а с гу а таптардыц б а р л ы г ы да өндіріс қүрал- жабдьщтарының жеке меншікте болуын жақтайды және олардың жалпы мақсаты қазіргі қоғамның негіздерін сақтап қалу болып табы- лады»,— деген параграф Энгелъстщ тікелей ытргалыныц ар^асында, ал- ғашқы жобаға қарағанда, анағұрлым өткір түрде қабылданды.
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 253
(2) — «өмір сүрудің қамтамасыз етілмеуі мен жұ- мыссыздыққа, қанаудың езгісі мен неше түрлі қорлау- ға» (тек пролетариат қана емес), сонымен қатар «ең- бекші халықтың барған сайын қалың топтары ұшырап келеді» дегеи сөздер арңылы айтылған. Пролетариат- тың бүкіл еңбекші халықтың өкілі екепдігі нақ осы тұ- жырым арқылы көрсетілген, атап айтқанда бұл сондай өкілдік, мұнда біз жұрттың бәрін өздерінщ көзқараста- рыпан безуге және біздің көзқарасымызға көшуге ша- ңырамыз (және мэжбур етеміз), біз мұныц керісінше іс- темейміз, өз көзқарасымыздаи безбейміз, өзіміздіц тал күресімізді әр түрлі тұрлаусыздарға апарып қоспай- мыз.
Ал окілдік идеясы да дәл осылай тұжырымдалгап.
(3) — бу7$арамъщ (тек жұмысшылардьщ ғапа емес, жалпы бұңараның) кедейлігі меи қайыршылығы деген сөздер арқылы көрсетілген.
Революцияшыл таптың партиясы басқа таптардыц іпартты революцияшылдығын т ек мын а д ай ф о р- мад а ғ ан а — олардың ауыртпалығын ө зініц қа- лай түсінстіпдігіп іжәпе ауыртпалықтан күтылу еміп оларға айтып беру утпіп, капитализмге қарсы өзі соғыс жариялағапда тек өзінің атынаіт ғапа емес, сопдай-ақ «ауыртпалық пен қайыршылықта жүргеп» бүкіл бү- қараның атынан жариялайтындығып көрссте аладьт. Бүдан осы ілімді қабылдаған адам бізге келіп қосылуға тиіс деген қорытынды өзіпен-өзі шығады. Егерде біз мұны тағы да программада ерекше көрсетіп, ал егер пәлендей сенгмсіз элементтер біздің козқарасымызга көшсе, олар да революцияшыл болады десек, мүлле адам күлерлік болып птығар еді! Мүпың озі опсыз да бізге онша сене қоймайтын пақ солқылдақ жәпе дәр- менсіз одақтастардың бізге деген сепімдеріп жоғалтуы- иа ең жақсы құрал болар еді *.
* Программамыздың практикалық бөлімінде ұсақ өндірушіге (мьь салы, шаруаға) неғұрлым көп «мейірім» көрсететін болсақ, програм- маның принциптік бөлімінде бұл сенімсіз және екіжүзді әлеуметтік элементтерге біз соғұрлым «қатаң» болуға тиіспіз, өзіміздіц көзқарасымыздан қылдай да іпегінбеуге тиіспіз. Міне, егерде біздің осы козқарасымызды қабылдасаң,— онда сағап қай жағыпан болса да «мейірім» болады, ал қабылдамайтын болсаң,— онда өкпелемс! Онда біз «диктатура» тұсында сен туралы былай дейміз: өнім жүргізетін жерде, сөзді босңа шығыидаудың қажеті жоқ, дейміз...
254
В. И. ЛЕНИН
XI және XII параграфтар жөніндегі осы принциитік келіспеушілігімнен басқа менің енд/ XI параграфқа же- ңіл-желпі ескертпем бар. Бүл параграфта «капитализм- ді жоюдыц материалдыц мүмкіндігі» туралы айтудың орпы жоқ: нақ осы абзацта капитализмді жоюдың ма- гериалдық емес, цайта идеялық алғы шарттары туралы сөз болып отыр. Егерде материалдық алғы шарттар ту- ралы айтылатып болса, онда идеялық (адамгершілік etc.) алғы шарттарды да қосып айту керек. Бірақ бүл «материалдық мүмкіндікті» тап күресі туралы емес, ка- дитализмпің эволюциясы мен тенденциясы туралы ай- татын абзацқа шығарған анағүрлым дұрыс болады.
XII параграфта алдағы болатын әлеуметтік револто- ция туралы айтып,— ол революцияның өзі туралы және оның қажеттігі туралы тек XV параграфта ғана айту логикаға жатпайды. Мұның «тәртібі керісішпе» болуға тиіс.
XIII параграфта «жеке меншікті жою (немесе құр- ту)» деген сөздерді «қапаушыларды экспроприациялау» дегеп сөздермен ауыстыру, мепіңше, қолайсыз сияқты. Мұның опан түсініктілігі де, дәлдігі де кем. Параграф- тың аяқ жағы да қолайсыз: «бүкіл қоғамның да, оның жекелеген мүшелерінің де мұқтажын қанағаттандыру үшін қоғамдық өндіру процесін жоспармен ұйымдасты- ру» делінген. Бұл жеткіліксіз. Бұлай етіп ұйымдасты- ру, бәлкім, трестердің де қолынан келер. «Букіл қоғам- ның есебінен» дей келіп (өйткені бұл жоспарлылықты да қамтып, жоспарды бағыттаушыны да көрсетеді), тек қоғам мүшелерінің мұқтажын қамтамасыз ету үшін ға7 на емес, соиымен қатар қоғамның б ар лыц мүшеле- рінің әл-ауқатып толыц жақсартып, жан-жацты еркін дамуып қамтамасыз ету үшін десе анығырақ болар еді.
XIV параграф, менің ойымша, анық емес («бүкіл» езілгеп «адам баласын» біз азат ете аламыз ба, оны мен әлі білмеймін: мысалы, жігері бос адамдарды жігері тым қатты адамдардың езуі). Маркстің Гота програм- масына жазған сыныпдағы ұсыпғап формуласын: тап- тарға боліпуді және одаи туатыи тецсіздікті жою 104 де- геп формуласын алғап дұрыс болар еді. Энгельс те Эр- фурт программасына жазғап сыныпда: die Abschaffung
ПРОГРАММАНЫҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 255
der Klassen ist unsere Grundforderung * деп қадағалап айтқан болатын, сондықтан біз осы «негізгі талапты» дэл жэне тура көрсету арцылы ғана өзіміздің барлық адамды азат етеміз, барлық адамды барлық кесепаттан құтқарамыз деген уәдемізге барынша нацтъі (және асы- ра сілтемей) мағына бере аламыз.
XV параграфтағы — «пролетариатты халықтың басқа топтарының қолдайтыны» және «пролетариат диктату- расының» қалып қойғаны жайында жоғарыда айтылып өткен болатын.
XVI параграф — мүлде өрескел және орыисыз тұр. Пролетариатты «саяси тәрбиелеу» дегепіміздің мағына- сы, біз опы ағартамыз, ұйымдастырамыз, оның күресіне басшылық етеміз,— ал бұл туралы XII параграфта ай- тылған болатын (ол жерде тек «опыц күресіне басшы- лық ету» туралы ғана қосу керек еді).
XVII параграфтың өзі де, меніңше, керексіз көпсөз- ділікке толы сияқты. Таяудағы міндеттердің әлеуметтік- саяси жағдайдың ерекшелігіне байланыстылығы тура- лы жалпы соз қылудың пе қажеті бар? Бұл туралы трактаттарда жаза берсін, ал біз: пәлендей ерекшелік- тер (крепостниктік правопың қалдықтары, самодержа- вие, тағы басқалар) таяудағы міндеттеріміздің түрін былайша өзгертеді деп тура айтуымыз керек.
XVIII параграфта: «Россияда капитализм барған са- йын өндірістің басым 'әдісіне айналып келеді...» делін- ген. Мұның жеткіліксіз екені сөзсіз. Капитализм ңазір- дің өзінде-ақ басым б о лып о т ы р (— егерде мен 40- қа қарағапда 60 қазірдің өзінде-ақ басым болып отыр десем, онда бұл — 40 мүлде жоқ болды немесе ол түкке тұрғысыз ұсақ нәрсе деген сөз емес). Бізде әлі де болса толып жатқан халықшылдар бар, халықшылдыққа са- лынып отырған либералдар мен халықшылдыққа қарай тез шегіншектейтін «сыншылар» бар, сондықтан мұнда қылдай да шалалық қалдыру мүмкін емес. Ал егерде капитализм әлі де «басым» болмай отырса, онда, тегі, социал-демократияныц озін де қоя тұрған жөн болар.
— таптарды жою — біздің негізгі талабымыз 105. Ред.
256
В. И. ЛЕНИН
«...социал-демократияны ең бірінші оръшға шыға- рып...» Капитализм жаңа ғана басым болып келеді, ал біз әлдеп-ақ «ең біріпші орынға» шығып кетіп отыр- мыз... Менің ойымша, ец бірінші орын туралы ешбір соз қозғаудыц қажеті жоқ: ол өзінен-озі-ақ бүкіл про- граммадан көрініп тұр. Мұны озіміз туралы өзіміз айт- пай-ақ қояйық, біз туралы тарих айтатын болсып.
Сірә, бұл жоба бұрынғы крепостниктік қоғамдық тәр- тіп деген созді қабылдамайтын сияқты, ондағысы «кре- постниктік» деген сөзді тек праволык құрылысңа ғана қолдапуға болады деп есеіттейді. Менің ойымша, бұлай- ша шек қоюдың қисыны жоқ: «крепостпиктік право», әрипе, заңдық мекеме болған, бірақ ол помещиктік (және шаруалық) шаруашылыт^тъщ ерекше системасы- на да сай келген болатын, ол «право» арқылы қалыпқа салынбаған толып жатқан тұрмыс қатынастарында да болып отыратын. Сондықтан «капитализмге дейіпгі, крепостниктік қоғамдық тәртіп» деген сөздерден қашу- дың керегі бола қоймас.
Біздің программада крепостниктік правоны «сурет- теу» (бұқара тағдыр жазған меншік болыпты деу) мүл- де орынсыз және артық нәрсе.
Крепостпиктік құрылыс қалдықтарының әсері тура- лы: олар ецбекші бұқараны қатты езіп отыр деп қапа қою жеткіліксіз,. Олардың елдің өндіргіш күштерінің дамуына бөгет болып отырғандығын да және крепост- никтіктің басқадай әлеуметтік зардаптарын да көрсету қажет
XIX параграф. Менің ойымша, біз үшін дёмократия (resp.: саяси бостандық) — «өтпелі саты» (қайда өту сатысы? республика туралы біз томепде таяудаты прак- тикалық талап ретінде тура айтқан едік қой),— ал коіі- ституция — «капиталистік өндірістік қатынастарға қо- сылатын табиғи праволық қосымша» («игілік» депті, сі- рә, көшірушінің қатесі болар),деп көрсету мүлде артық нәрсе. Программада мұны айту мүлде орынсыз. Егерде біз самодержавие «б у к і л қоғамдық дамуды» богеп
* Айта кетейік. Қарсы жобадагы: «шаруалардыц грырғынға ушы- рауыныц азиаттық-варварлық формалары» деген сөйлем огаш тұр. Мұның орныпа: жойылу формалары немесе осы сияқты бірдеңе деуге болар еді.
ПРОГРАММАНЬЩ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫИА ЕСКЕРТПЕЛЕР 257
отыр немесе оның өрісін тарылтып отыр деген болсақ, осының өзі толық жеткілікті, бұл — капитализмнің дамуы да онымен сыйыса алмайды дегеп сөз. Бұл жо- нінде толық ұғымдар түсіндірмелерде айтылуға тиіс, өйтпеген күнде олар керек десе программада біздің самодержавиеге қарсы соғыс жариялауымызды бәсецде- теді, программаға бір түрлі кітаби, абстрактілік сипат береді.
Оның үстіне томенде біз республика туралы анағұр- лым тіке және анағұрлым анық айтып отырғанда капи- тализмге праволық қосымша туралы және «праволың тәртіп» туралы (§ XX) мұндай жалпы сөздердіц не ке- регі бар? (Айта кетейік, XX параграфта «ескі крепост- никтік құрылыс» деген сөз бар, яғни мұнда «крепост- никтік» деген созге жобаның озі де заңдың мағынадан гөрі анағұрлым лең мағына береді.)
Самодержавиенің праволық тәртіппен сыйыса алмай- тындығы туралы да сөз қылудың керегі жоқ, өйткені іле-шала оны құлатып, республикамен айырбастау та- лабы айтылып отыр. Онан да самодержавие тұсыпда халықтың «правосыздығы», т. б. туралы неғүрлым апы- ғырақ айтқан мақұл.
«...Самодержавие — жұмысшы табыпыц азаттыққа ұмтылған талаптарының қас дұшпаны...» делінген, бұ- ған: «және бүкіл халықтың мәдени дамуының да», не- месе осы сияқты бір иәрсе ңосу керек еді. Mine, біз осы- лай деу арқылы («өкілділік» жөніндегі сөздермен емес) социал-демократия жұмысшы табыныц ғатта мүдделерін қорғап қоймай, букіл қоғамдық дамудьщ мүдделерін қорғайтындығып корсете аламыз.
Жоғарыда келтірілген ескертпелердіц бәрін қорыта келіп, мен жобада негізгі төрт кемшілік бар деп есеп- теймін, бұлар, менің ойымша, жобаны жарамсыз етеді:
1) көп түжырымдардың мүлде абстрактілігі, бұлар жауынгер партияға емес, лекциялар курсына арналған сияқты;
2) ең негізгі кемшілігі — арнайы-орьгс капитализмі туралы мәселенің шеткері қалып, күңғірттенуі, өйткені
258
В. И. ЛЕНИН
программа орыс капитализміне қарсы үгіт жүргізу үшін жиынтықты нұсқау мен басшылық беруге тиіс. Біз орыс капитализміне тікелей баға беріп, нақ орыс капитализ- міне тікелей соғыс жариялауға тиіспіз;
3) пролетариаттъщ усау өндірушілерге көзуарасы мүлде сыңаржақ және теріс бейнеленген, мұиыц озі «сыншыларға» және толып жатқан басқаларға қарсы айқасымызда біздің сүйенішімізді жояды;
4) программада әрдайым процеске тусінік беруге ұм- тылушылық бар. Түсіпік бәрібір толық берілмейді, ал баяндау шұбалаңқы болып, қайталау коп кездеседі, программа ылғи түсіндірмелерге қарай ауытқи береді.
1902 ж. 14(27) марттан
ертерек жазылған
259
ПРОГРАММАНЫҢ ПЛЕХАНОВ ЖАЗҒАН ЕКШШІ ЖОБАСЫ ТУРАЛЫ ПІКІР
Жобаның бүтіндей өн бойына таралған негізгі төрт кемшілік, менің пікірімше, оны мүлде жарамсыз етеді:
1) Капитализмге сипаттама беретін аса маңызды бө- лімді тұжырымдау әдісі жөнінен бұл жоба нағыз айқын капитализмнің нағыз шын көріністеріне қарсы куресу- ші пролетариаттың программасын бермейді, тек капита- лизм атаулыға арналған экономикалық оцулыцтың про- граммасын береді.
2) Программа, әсіресе, оръіс пролетариатыпың пар- тиясы үшін жарамсыз, неге десеңіз капитализмді нак, сол жүйе бойынша жалпы сипаттаудың салдарынан орыс капитализмінің эволюциясы, орыс капитализмі ту- гызатын қайшылықтар мен қоғамдық күйзелушіліктер мүлде дерлік көрсетілмей, көмескі қалдырылған. Орыс пролетариатының партиясы өзінің программасында пар- тияның орыс капитализміне қоятын айыбын, оның орыс капитализміне соғыс жариялайтындығын барыпша ай- қын баяндауға тиіс. Мұның онан сайын қажет болатып себебі — орыс программасы бұл жонінде европалық программалармен бірдей бола алмайды: европалық про- граммалар капитализм мен буржуазиялық қоғам тура- лы бұл ұғымдардың Австрияға да, Германияға да, тағы сол сияқтыларға да жататындығын көрсетпей-ақ айта- ды, өйткені бұл өзінен-өзі түсінікті. Ал Россия жөнінде осылай деп ойлауға болмайды.
Капитализмнің «өзінің кемелденген түрінде» жалпы алғанда пәлендей ерекше қасиеттері болады,— ал Рос-
260
В. И. ЛЕНИН
сияда капитализм <сбасым болып келе жатыр»,— деу- меп құтыла салу практика жүзінде күресуші партия үшін айрыңша маңызды істен — капитализмді нақты айыптап, оған қарсы соғыс жариялаудан бас тартцан- дыц болар еді.
Сондықтан жоба программаның: орыс капитализмініц барлық әр қплы коріністері жөнінде партияпың күнде- лікті иасихат жәые үгіт жұмысып жүргізуі үшін пар- тияға директива беру сияқты басты мақсаттарыпьщ бі- ріие жете алмағап.
3) Жобада кейбір өте маңызды пункттерге сондай қа- те -тұжырым -берілген, мұның <өзі бірқатар нағыз қауіп- ті түсініспестіктер туғызып, біздіц теориялық күресіміз бен насихатымызды ңиындатуы созсіз. Мәселен, ірі өн- дірістің өсуі бір ғана «өнеркәсіп» орындарымен шек- телгеи. Ауыл шаруашылығьшдағы капитализмнің эво- люциясы әлде көлеңкелепген, әлде мүлде қалдырылыл қойылған. Сонан соң «пролетариат диктатурасының» деген сөздердің орнын «капиталистік қанаудан азап шеккеп халықтың басқа топтары қолдаған пролетариат- тың алдағы уақытта жасайтын революциясы» деген сөз- дер алған және тіпті пролетариаттың тап күресіиің орнына «еңбекші және ңаналушы бұқараның күресі» деген сөздер қойылған. Мұндай тұжырым Интернацио- налдың: «жұмысшы табын азат ету тек жұмысшы та- бының өзінің ғана ісі бола алады» деген негізгі принци- піне қайшы келеді. Пролетариаттан былайғы, «еңбекші жәнө қаналушы бұқараның» басқа бөлегі (яғни ең ал- дымен ұсаң өндірушілер) өзінің буржуазияға қарсы кү- ресінде тек ішінара тана революцияшыл болады. Атап айтқанда, ол «пролетариатқа көшуге ыңғайланып», «пролетариаттъщ көзі$арасына косьілған» («Коммунис- тік манифест») кезде ғаиа революцияшыл болады. ¥сақ өпдірушілердің реакцияшылдығы жобада тіпті толық айтылмаған, сөйтіп пролетариаттың «еңбекші және қа- налушы бұқараға» қандай қатыпаста екендігі ж алпы және тутас алғанда теріс көрсетілген. (Мысалы, жоба- да былай делінген: «оның [еңбекші және қаналушы бү- қарапың] күрес-і шиеленісуде және ең алдымен оның алдыңғы қатарлы өкілінің: пролетариаттың күресі шие-
ПРОГРАММАНЬІҢ... ЕКІНШІ ЖОБАСЫ ТУРАЛЫ ПІКІР 261
ленісуде». ¥сақ өндірушілердің «күресінің шиеленісуі» антисемитизмде де, цезаризмде де, батырақтарға ңарсы шаруалардың одақтарында да, тіпті социалистік Жи- рондапың Гораға қарсы күресінде де көрінеді. Бүкіл ең- бекші және қаналушы бұқараныц атынаи пролетариат- тың өкілдік етуі программада былайша көрсетілуге тиіс: біз капитализмді бу^араны қайыршылыққа ұшыратқаны үшін [тек жұмысшы табын қайыршылық- қа ұшыратқаны үшін ғана емес], «еңбекші халықтың барған сайын қалың топтарының» [жұмысшы табының емес] жұмыссыздықңа ұшырағандығы үшін айыптай- мыз.)
4) Жоба шын мәшсіпдегі программадан үпемі тусін- дірмелерге ауытқи береді. Программа тусінік беруді тү- сіндірмелерге, кітапшаларға, үгітке және т. с. қалды- рып, бірден-бір артық сөзі жоқ, цысцаша цағидалар бе- ругө тиіс. Сондықтаи да Энгельс Эрфурт программасыи тым ұзын, тым қазбалап, қайталай береді, сөйтіп түсіи- дірмелерге ауытқи береді, деп өте дұрыс кінәлағап бо- латын 106.
Ал жобада бүл кемшілік онан да күшті болып отыр, қайталау адам айтқысыз көп, программаға процесті ту- сіндіруді (процеске сипаттама беріп қана қоюдың орны- на) кіргізу талабы бәрібір мақсатына жете алмай, тск программаны шамадан тыс үзартып жіберіп отыр.
1902 ж. 14(27) марттан
ертерек жазылған
262
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ БӨЛІМІНЕ ТҮЗЕТУ 107
NB: Тузету
Біздің аграрлық программаның төртінші пунктіне мен мынадай өзгеріс енгізуді ұсынамын:
«(а) село қоғамдарына (экспроприациялау жолымен немесе, егерде жер цолдан-цолта өтіп кеткен болса, тө- лемін өтеу жолымен, т. с. жолмен) сол жерлерді қайта- рып беру үшін шаруа комитеттерін қүру», т. б. деген сөздердің орнына:
«(а) село қоғамдарына (экспроприациялау жолымен) сол жерлерді қайтарып беру үшін шаруа комитеттерін қүру» деп айтылсып, т. б.
яғни аст ы с ы з ылғ ан сө з д е р алыны п тасталсын.
Меніңше, бұл түзетуді томендегі пікірлерді еске ала отырып енгізу керек:
1. Аграрлық программада біз өзіміздің «максимум- ды», өзіміздің « әлеуметтік-революциялық талаптары- мызды» (менің түсіндірмелерімді қараңыз 108) қойып отырмыз. Ал төлемін өтеп алу талабын қалдыру бүкіл талаптың әлеуметтік-революциялық сипатына қайшы келеді.
2. «Төлемнің» өзінде тарихидәстүр бойыиша да (1861 жылғы төлем 109), өзінің мазмұны бойынша да («толем- нің өзі — сатып алу» 110 деген әйгілі сөзбен салыстыры- ңыз) пасық-ізгі ниетті және буржуазиялық шараның өзіне тән татымал дәмі бар. Төлемін өтеуді біздің і$ал- дыруымызға жармаса кетіп, талабымыздың барлық ма- ңызын бүлдіру мүмкіндігі жоқ нәрсе емес (ал бұл үшіп бүлдіргіштер артығымен жетіп жатыр) *.
* Төтенше революцияльщ шара ретінде кесінді жерлерді қайтаруды біз толемін өтеуді қалдыруымыз арқылы пағыз қарапайым «реформа- ға» аййалдырып, кері кетгреміз.
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ БӨЛІМІНЕ ТҮЗЕТУ 263
3. Кесінді жерлер үшін ақша төлеген адамдардың ке- сінді жерлерін тартып алады дегеи «әділетсіздіктен» қорқуға,— дәлел жоқ. Біз кесінді жерлерді қайтару жө- ніндегі осы шараны онсыз да екі бірдей тар шарттың шеңберіне салып отырмыз [(1) — «1861 жылы кесіліп алынған жерлер» және (2) — «цазіргі уацытта қанау- дың құралы болып отырған жерлер»]. Крепостниктік қанаудың құралы болып отырған меншікті еш нәрсе төлеместен-ақ кәмпескелеу толығынан әділ іс. (Ал со- нан кейін, мейлі, кесінді жерлерді сатып алушы сату- шымен соттаса берсін — онда біздің шаруамыз жоқ.)
4. «Төлемін өтеуді» қалдыру арқылы біз жұмыспен өтеудің салдарынан натуралды шаруашылыққа мейлін- ше байланған шаруаларға ацша төлеуді жүктейміз: ац- ша төлеміне бірден көшу шаруаларды е р е кш е тез күйзелтуі мүмкін, ал бұл біздің программамыздың бү- кіл рухына ңайшы келген болар еді.
5. Егерде ерекше жатдай ретінде кесінді жерлерді са- тып алушыға бір нәрсе «төлеу» керек бола қалған күп- де де оны еш уақытта осы кесінді жерлерге адамгерші- лік жағынан да, тарихи жағыиан да правосы бар шаруалардың есебінен істеуге болмайды. «Төлегенде» соған татырлық бір бөлшек жерді шалғайырақ жерден беру, т. б. арқылы төлеуге болады; ал енді бұл жағы біздің ісіміз емес.
Барлығыңыздан өздеріңіздің дауыстарыңызды беру- леріңізді сұраймын: жацтасаңыздар — төлем ту- ралы сөзді алып тастау, мен көрсеткен сөздерді сызып тастау дегендік болады.
Қарсы болсаңыздар = бұрынғы күйінде қалдырғап- дық болады.
1) Г. В,—
2) П. Б,—
3) В. И.-
4) Берг—
5) А. Н._
6) Фрей — жаңтайды.
1902 ж. 22 марттан (4 апрелъден) ертерек жазылған
264
ПРОГРАММАНЫҢ КОМИССИЯ ЖАСАҒАН ЖОБАСЫІІА ЕСКЕРТПЕЛЕР 111
КОМИССИЯ ЖАСАҒАН ЖОБАНЫҢ ТЕКСТІ
1. Халықаралық айырбас- тың дамуы цивилизациялы өлемнің барлық халықтары арасында тығыз байланыс ор- натқаны соишалық, пролета- риаттың ұлы азаттық қозғалы- сы халықаралық қозғалыс болуға тиіс болды және ол көп- тен бері-ақ халықаралық қоз- ғалыс болып та отыр.
2. Сопдықтан орыс социал- 1 демократтары өзініц партия- I сына пролетариаттың бүкіл I дүние жүзілік армиясы отряд- ' тарының бірі, халықаралық со- циал-демократияның бір бөле- гі деп қарайды және де бар- лық басқа елдердің социал-де- мократтары сияқты сол түлкі мақсатты көздейді.
3. Бұл түпкі мақсат буржуа- зиялық қоғамның дамуының
ЛЕНИННІҢ ЕСКЕРТПЕЛЕРІ
Сұрау белгісі стиль жа- ғынан жақсартуды тілегеи- дікті көрсетеді.
Сөз жүйесін тазартса.
Бұл «сияқты» деген сөз дұрыс емес, стиль жағынан қолайсыз. «Барлық басқа елдердің социал-демократ- тарының көздеп отырған түпкі мақсаты қандай бол- са, олардың көздейтін түп- кі мақсаты да нақ сондай» вемесе т. с.
«Сипаты және» — деген- ді артық сөздер ретінде
ПРОГРАММАНЫҢ... ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
265
сипаты жәпе барысы арқылы анықталады.
алып тастауды ұсынамын. Т у пкі мацсатты ба- рысы анықтайды, оны бұл жалпыға бірдей «барыс- тың» «дамудың сипаты» деген ұғым арқылы түсін- дірілетін түрлері анықта- майды. Демек, бұл артық сөздер және онша дәл ай- тылмаған.
Бұл қоғам капиталистік өнді- рістік ңатынастар тұсындағы товар өпдірісінің үстем болуы арқылы сипатталады, яғни бұл қоғам мыналар арқылы сипат- талады: тұтыну заттарының ец маңызды және ең көп бөлегі ішкі немесе халықаралық ры- нокта өткізу үшін өндіріледі,
ал бұл тұтыну заттарын — то- варларды өндіріп және оларды айналысқа салу үшіп керекті құрал-жабдықтардың ең ма- ңызды және ең көп бөлегі өзіпің саны жағынан біршама аз адамдар табына жатады, V ал халықтың орасан көпшілігі ішінара.
Неліктен тек «тұтыну зат- тарының» делінгеи? Ал өн- діріс құрал-жабдықтары қайда? Онан да: «өнімдер- діц» т. с. деген дұрыс бо~ лар еді.
Менің ойымша, бұл сөздер- ді сызып тастау керек. Ар- тық қайталау.
Бұл сөздерді сызып тас- таған жөн болар еді. Товар тек тұтыну заттары ғана емес.
(«Біршама аз» дегеннің орнына — болмашы десе ^айтеді, өйткені: «ең ма- ңызды және ец көп бөлегі» деген сөздердің озі де жет- кілікті птектеу. Бірақ мән мұнда емес.)
V «Капиталистер мен жер иелеріне» деп қосу ке- рек еді. Өйтпеген күнде абстрактідік больш шыға-
266
В. И. ЛЕНИН
ды, әсіресе кейінгі: «ша- руалар мен майдағерлер» деген сөздермен салыстыр- ғанда бұл өте цолайсыз бо- лады.
қолында ешқандай өндіріс жә- не айналыс қүрал-жабдықтары жоқ адамдардан (пролетар- лар) құралады,
«Жәпе айналыс» деген сөзді алып тастау керек: тақыр-таза пролетарлар- дың қолында т утыну заттарына айырбасталатын «айналыс ңұрал-жабдықта- ры» болуы мүмкін және олар бар да.
ішінара қарамағында өте аз- ғантай ғана өндіріс құрал-жаб- дықтары бар адамдардан құ- ралады, бұл өндіріс құрал- жабдықтары олардың өмір сүруін қамтамасыз етпейді (бұлар — ұсақ өндірушілердің кейбір топтары, мысалы, ұсақ шаруалар мен майдагерлер). Осы адамдардың бәрі де өзіиің экономикалық жағдайы бо- йынша өзінің жұмыс күшін удайы немесе мезгіл-мезгіл са- тып отыруға мәжбүр болады, яғни өндіріс және товар айна- лысы ңұрал-жабдықтарының иелеріне жалданып, өзінің ең- бегімен оларға табыс келтіріп отырады.
Сөз жүйесін тазартса! р « Өндіріс құрал-жабдықта- * ры» өмір сүруді цамтама- сыз ет е д і (?).
4. Техниканың үздіксіз же- тілдірілуі ірі кәсіпорындардың шаруашылық маңызын артты- ра отырып, дербес үсақ өнді- рушілерді ығыстырған сайын, яғни олардың бір бөлегін про- летарларға айпалдыра отырып, сатіын біршама кеміткеи са- йын, олардың қалған басқала- рьтиың қоғамдық-экономика- лық өмірдегі ролін кеміткеи сайын, ал кей жерлерде олар- ды азды-көпті толық түрде,
ПРОГРАММАНЫҢ... ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
267
азды-кепті ашық түрде, азды- көпті ауыр түрде ірі кәсіпкер- лердің тәуелділігіне түсіргеа сайын капиталистік өндірістік қатынастардың үстемдігі со- ғұрлым барған сайын ұлғая түседі.
5. Техниканың осы жетілді- рілуі дербес ұсақ өндірушілер- дің бір бөлегін пролетарларға айиалдыра отырып, жұмыс кү- шін керексінудің бұрынғыдав да өсуіне жеткізеді, кәсіпкер- лерге өндіріс процесі мен то- вар айналысында әйелдер мен балалар еңбегін барған сайын кең түрде пайдалануға мүм- кіндік береді. Ал, екінші жа- ғынан, техниканың (машина- ның) жетілуінің сол процесі- нің өзі кәсіпкерлердің жұмыс- шылардың жанды еңбегін ке- рек етуі біршама кемуіне әкеп соғатын болғандықтан жұмыс күшін керексіну оны ұсынудан сөзсіз артта қалып отырады, осының салдарынан жалдама еңбектің капиталға тәуелді бо- луы күшейіп, ол еңбекті капи- талдың қанау дәрежесі арта- ды. Өзінің еңбегімен жасалған' қоғамдық табыстың жалпы со- масының ішінен жұмьісшы та- бьтпың алатын үлесі ұдайы азайып отырады.
Тек ірі капиталдың ғана емес — «капиталдың» тә- уелділігіне түсіреді.
Осының алдындағы қа- ғидада айтылып өткендік- тен бұл сөздерді пікірді бостан-бос қайталағандық ретінде, алып тастаған жөн болар еді.
Жалпы алғанда 5-параг- раф жобаның жалпы кем- шілігін: баяндаудың узау және орынсыз шубалаңцы екендігін көрсетеді. Оның бер жағында бұл Энгельс- тің Эрфурт жобасына жаз~ ған сынында айтқан «schie-
268
В. И. ЛЕНИН
6. Буржуазиялық қоғамдағы істің мұндай жағдайы — Артық өндіру азды-көпті ауыр өнеркәсіп дағдарыстарын ту- ғызады, мұндай дағдарыстар- дан соң өнеркәсіптің азды-көп- ті уақыт бойына тоқырауы басталады, бұл артық өндіру товар өндірісіп сипаттайтын жоспарсьтздық тұсындағы жә-__ не қазіргі қоғамға тәті капита- листік өндірістік қатынастар тұсындағы өндіргіш күштердің өсуінен туатытт табиғи нәти- желер болып табылады. Дағда-^ рыстар жәпе өттеркәсіптің то- қырау кезеңдері ұсақ дербес өндірушілердің жағдайын бұ- рынғыдан да қиыидатады, про- летарлардың жағдайыньтң бір- шама, ал кейбір жерлерде мүлде нашарлауып бұрынғы- дап да тездете түсғді.
7. Сөйтіп, еңбек опімділігі- нің артуы жәие қоғамдық бай- лықтың өсуі болып табылатьтн техниканың жетілдірілуі бур- жуазиялық қоғамда қоғамдык, теңсіздіктің осуііте, дәулетть лер мен дәулетсіздердің ара- fe Nebenbedeutung» * де- геніне әкеп соқтырады. Мысалы, әйелдер мен ба- лалардың еңбегін пайдала- нудың өсуі тек үсақ дербес өндірушілердің гіролетар- ларға «айналуынан» ғана пайда болатын сияқты, ал бұл олай емес, мұндай нәр- се бұл сияқты «айн а лу- д а н» бурын да болады. 5-параграфтың бас жағы— текке қайталағандық.
Цалып қойған.
Тағы да қайталау!!
Бұл аз. «Олардың жағ- дайын қиындатып» қана қоймайды, оларды топ-то- бымен тура куйзелтеді.
6-параграфтың біріиші бөлімі қысқартылса, көп ұтар еді.
* — «теріс түсініктерге мүмкіндік береді». Ред.
ПРОГРАММАНЬЩ... ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
269
сының қашықтауыиа, өмір сү- ру қиыіішылықтарьшьщ, жұ- мыссыздықтың және қайыр- шылық атаулының өсуіне се- беп болады.
8. Бірақ капиталистік өнді- ріс әдісіне тән осы ңайшы- лықтардың бәрі өсіп, дамыған сайып еңбекші және қаналу- шы бұқараның қазіргі тәртіп- ке наразылығы да өсіп отыра- ды және оның алдыңғы қатар- льт өкілі — пролетариаттың сол тәртіпті қорғаушыларға қарсы күресі күшейе түседі.
« Қайыршы лық атаулы- ның өсуі» — бұл мен жаса- ған жобадан оншама дұрыс алыибаған. Ңайыршылық- тың ө с у і туралы мөи айт- қаным жоқ. «Атаулы» де- ген сөз «мулде» деген сөз- ді де қамтиды. Сондықтан халъіцтъщ цайыршылығы туралы басқаша айту ке- рек еді.
8-параграф — комиссия- ның өзіпің «туындағаы» ке- зінде-ақ алдына қойылған дәл де айқын-ашық ш а р т- т ы цасарып орындағысы келмей отырғандығын көр- сетөді. Бул шарт бойьшша жобаға қосымша епгізілуі тиіс еді (комиссия бұл қо- сымшаны 10-параграфца енгізген де болатын), с о- ны м ен ат а р бұл қо- сымшаға дейін әцгіме б і р ғ а н а пролетариаттың тап күресі туралы болуға тиіс еді. Келісім шартында ашық айтылған бұл соңғы талапты комиссия орында- май отыр, сондықтан мен мұны орындауды талап етуге озімді праволымын деп есептеймін.
10-параграфтың аяқ жа- ғында айтылған сөздерге ж е т п е й турып,. бүкіл еңбекші бұқараның нара- зылығы туралы жалпы сөз қылып, пролетариатты
270
В. И. ЛЕНИН
оиыц «алдыцғы қатарлы өкілі» дед атау д у р ы с емес, өйткені бұл іи-да- раграфтың аяқ жағыддағы ш а р т айтылган к е з- д е ғ ана дұрыс болатыи иәрсе. Шартты нәрсені ко- миссия шартсыз нәрсе етіп көрсетіп отыр. ¥сақ өнді- рушідің жартыкештігід, оньщ жартылай реак- цияшылдыгын комиссия ешбір нәрсе арқылы көр- сетпей отыр: бүлай етуге тіпті де болмайды. Осыдан келіп осы ұсақ өддіруші- нің (немесе бұл топтың бір бөлігінщ) принципті түрде «осы тәртіпті қорғаушы- лардың» (8-параграфта да осы сөздер айтылғад!!) қа- тарында болу мумкіндігі мүіще умытылган!! Ал оның бер жағында бұл мүмкіддік біздің көз алды- мызда ө т е жиі шындық- қа айпалып отыр.
Пролетариаттың қозға- лысы туралы, оның тап кү- ресі туралы және тіпті оның таптыту диктатурасъі туралы айтуға праволы бо- лу үшін,— осы б і р тапты ец алдымен бөліп көрсету керек, сонан кейін барып оның өкіл ретіндегі ролі туралы қосу керек. Мұн- сыз жобада байланыс бол- май қалады; 8-параграф логика жағынан өзінің
ПРОГРЛММАНЫҢ... ЖОБАСЬТНЛ ЕСКЕРТПЕЛЕР
271
жалғасымен де (неге «ең- бекші бұңараның диктату- расы» делінбеген??), өзінің бас жағымен де уабыспа,- тан (егерде қоғамның бар- лық қайшылықтары шие- ленісетін болса, мұпың озі екі таптыц күресі де барғап сайып шиеленісіп отырады д е г е н с ө з, ал мұны айтуды комиссия ұмытып кеткен!!). Басы- аяғы біріктірілмеген.
Сонымен қатар тохникапың жетілдірілуі шеберхана ішінде еңбск процесіті қоғамдастыра және өндірісті шогырлаидыра отырып, пролетариаттың тапттлқ дозга- лысьш сапалы түрде білдіруші ретіндегі халықаралық социал- демократияның бүкіл қызметі- нің түпкі мақсаты болғаи сол әлеуметтік революцияның жа- салуына барған сайьш тез мүмкіндік туғызады.
9. Бұл әлеуметтік револю- цияның маңызы: капиталистік өидірістік қатыпастарды жо- йып, оларды социалистік өнді- рістік қатынастармен ауыстьь ру, яғни өнімдерді өндіру және айналысқа салу курал- жабдықтарын қоғамдық мен- шікке беру үшін қанаушылар- ды экспроприациялау және бү- кіл қоғамның да, оның жеке мүшелерінің де мұқтаждарын қаиағаттандыру үшін ңоғам- дық өндіру процесіи жоспар- мен ұйымдастыру болып табы- лады.
Ю 6-том
Еңбектің қоғамдастыры- луы шеберхана ішінде не болып жатқанымен әсте шектелмейді: бұл жерін түзету қажет.
+ «және цажеттігін» (әлеуметтік революция- ның) туғызады.
Салыстыру үшін. NB
Дәл емес. Мундай «қана- ғаттандыруды» капитализм де «бере» алады, бірак, ол қоғамның барлыц мүшеле- ріне бермейді және бірдей етіп бермейді.
272
В. И. ЛЕНИН
Бүл мақсатты жүзеге асыру барлык, езілгеи адам баласыв азат етеді, өйткені бұл қоғам- пың бір бөлегін екінші бөлегі- гтің қаиауыітың барлық түрле- ріп жояды.
10. Өзіиің әлеуметтік рево- люциясып жасау үшін проле- тариат саяси өкіметті (таптъіц диктатураны) жеңіп алуга тиіс, бұл пролетариатты өмір- дің қожасы етіп, оған барлық кедергілерді жеңіп шығуына мүмкіндік береді. Бұл мақсат- қа жету үшін барлық бур- жуазиялық партияларға қарсы тұратын дербес саяси партия болып ұйымдаса отырып, пролетарпат халықтьщ капита- листік қапаудаті қорлық көріп отьтргап барлық басқа топта- рып өз қатарыпа шақырады, олар қазіргі қоғамда өз жағ- дайыпың үмітсіз екепдігін тү- сініп, пролетариаттың көзқара- сына көшетіп болғандықтан, пролетариат олардың қолдауы- на сепім артады.
\ — Мен өзімнің келіспей-
I тінімді — NB *-ге қарсы I жерде айтқан болатынмын
?
«Б а р лыі} буржуазия- лық партияларға қарсы тұ- ратын»,— демек, усац бур- жуазиялыу цартияларға да қарсы тұрады, солай емес пе?? Ал ұсақ буржуаның көігшілігі «еңбекшілер мен қаналушылар» емес пе. Қабыспай тұр.
Социал-демократия үй- ымдастыраӘьг және шақы- рады. «Пролетариат... өзі- нщ(!) тобыиа шақыра- ды» — ganz unmöglich! '**
« Ол ардың қолд ауына сенім артады» деген сөз- дерді алып тастау керек. Олар артыц сөздер (егер- де шақыратын болса, онда сенім артады да) және олардың schiefe Nebenbedeutung-! тағы бар. Ша- ңырғапда түсінетіндерді шақырады,— ал түсінетін болса, das genügt ***.
* Ңараңыз: осы том, 254-бет. Ред, '* — тіпті де мүмкін емес! Ред.
** — осының өзі-ақ жеткілікті. Ред.
ПРОГРАММАНЫҢ... ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
273
11. Күресіп жатқан пролета- риаттың партиясы, социал-де- мократия, оның таптық күресі- нің барлық түрлеріне басшы- лық етеді, барлық еңбекші жә- пе қаналушы бұқараға қанау-' шылардың мүдделерінің қана- лушылардың мүдделеріне ке- лісімге келмейтін қарама-қар- сылықта екендігін әшкерелейь ді және оларға алдағы бола- тып әлеуметтік революцияның тарихи маңызы мен қажетті шарттарын түсіндіреді.
12. Бірақ бүкіл цивилиза- циялы әлемде бірыңғай өндіріс әдісінің үстем болуына байла- нысты өздеріпің жалиы түпкі мақсаты бір болғапымеп түрлі елдердің социал-демократтары- ның өз алдарына қойып отьтр- ған таяудагы міндеттері бір- дей емес, оның себебі: бұл әдіс барлық жерде бірдей дәреже- де дамып отырған жоқ, оның устіне мұның дамуы түрлі ел- дерде түрліше әлеуметтік-са- яси жағдайда болып отырады.
«Олардың (оның) мүд- делерінің капитализмнің өмір сүруінің өзімен келі- сімге келмейтіндігі» деп немесе сол сияқты етіп тү- зету. Еңбекшілердің бар- лығы бірдей өздерінің «мүдделері» қанаушылар- дың мүдделеріне «келісім- ге келмейтін» қарама-қар- сылыңта болатындай жағ- дайда емес. Еңбекші шаруаның азын-аулақ бірдемесі, бар,
оның аграрийге ұқсас бір- демесі бар. Жалпы, кеңей- тіңкіреп айту керек, әйтпе- се дұрыс болмай шығады да, сылдыр сөзге айна- лады.
? Созінің түрін!!
12-параграфтың аяғы. Қысқартуға тырысқан жөн. Бұл параграф ықшамдал- са, оте пайдалы болар еді. «Үлттық озгешеліктер» деген немесе т. с. с. арқы-
10’
274
В. И. ЛЕНИН
13. Россияда өз үстемдігінің саласып тез таратып келе жат- қан және баргап сайьш басым өндіріс әдісі болып келс жат- қан капитализммен қатар ка- питализмге дейінгі біздің ескі қоғамдық тәртіптіц цалдықта- ры осы күнге дейіи қадам бас- қан сайып кездесіп отырады, бұл ескі қоғамдық тәртіп ең- бекші бұқараны помещиктер- ге, мемлекетке немесе вдемле- кет басшысына тәуелді етуге негізделген тәртіп. Бұл қал- дықтар өндіргіш күштердің дамуына қатты бөгет жасайды, пролетариаттың таптық күрс- сінің барлық жағынан дамуы- на жол бермейді, еңбекші ха- лықтың тұрмыс дәрежесіп то- мендетеді, көп миллиондаған шаруалардың азиаттьтң-вар- варлың түрде күйзеліп, күй- реуіне себепші болады және бүкіл халықты қараңғылықта, правосыздықта және езгіде ұс- тайды.
лы он сөздің орнына сы- ғымдап екі соз алуға болмас па екен?
13-параграфтың басы. Мағап қарай құрттай қа- дам басқаиы үшіп иіліп, алғыс айтамын. Бірақ «бо- лып келе жатцан, басым болып келе жатцан»... де- лінген, жатқан... жатқан... дегенді айта берген!
NB
? Созіпіц түріп!
13-параграфтың аяғы. Түзеткен жөн: цалай түзе- ту керек екенін мен ұсып- ғап болатынмын (оз жоба- ма өзімнің жазған түзету- лерім*), әйтпесе — «... күй- зеліп, күйреудің варвар- лық түрі...» деп айтпақпыз ба?
14. Патша самодоржависсі біздегі крепостпиктік құрылыс қалдықтарының ішіндегі ең күрделісі және бүкіл осы вар- варлықтың ең күшті тірегі бо- ла отырьш, саяси жәпе аза- маттық бостандықпеп ешбір
* Ңараңыз: осы том, 232-бет. РеР,
? Сөзінің түрін.
ПРОГРАММАНЬІҢ... ЖОБАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР
275
сыйыса алмайды; ал мұндай бостандық капиталистік өнді- рістің алдыңғы қатарлы елде- рінде, сол өндірістің табиғи праволық қосымшасы ретінде, әлдеқашап-ақ орнағап бола- тын.
Өзінің табиғаты бойынша патша самодержавиесі қоғам- дық қозғалыстың қандайын болса да жаныштауға тиіс, сондықтан ол пролетариаттың азаттыққа ұмтылған барлық талаптарының қас дұшпаны болмай тұра алмайды.
«Табиги праволық қо- сымша»—дұрыс ойды мүл- де қолайсыз сөздермен айт- қан. Капитализм үшін бос- тандықтың «табиғи болуы» 1001 әлеуметтік-тарихи фактор арқылы қиындап отырады, «табиғи» деген сөз мұны көрсете алмайды. Сондықтан ол сөзден қай- дағы бір либерализмнің иі- сі аңқып тұр. Лажын тау- ып,— «қиындап бара жат- қан мүдделерді көрсёту үшін азаматтық және са- яси бостандықтың болуын қажетті түрде талан етіп отырған капитализмнің бу- кіл дамуы самодержавиені сөзсіз өлімге байлап отыр» деген сияқты етіп бірдеме деу керек еді, бір сөзбен айтқанда, сөзсіздік идея- сын айтып көрсету керек, бірақ осы сөзсіздікті «та- биғи нәрселердің» қатары- на қосып түсінбестік ту- ғызбау керек.
?
Жарамайды. Қандаиын болса да емес: биметал- лизм (және прерафаэли- тизм) 112 де «қоғамдық қоз- ғалыс» болып табылады. Түзету керек.
276
В. И. ЛЕНИН
Сондықтан орыс социал-де- мократиясы патша самодержа- виесін құлатуды және оньщ орпьтна демократиялық конс- титуцияға негізделген, т. б. қамтамасыз ететін республика орнатуды өзініц таяудағы са- яси міндеті етіп қояды.
Жалпы және тұтас алғанда, комиссияның жобасын неғұрлым көбірек зер сала оқысаң, былайша айтқанда, оның піспегеніне соғұрлым көбірек көзің жетеді. Меп алдын ала былай деймін: егерде біз жобапы осы куйін- де жариялайтын болсақ, онда жобаның бұл сапасы жұрттың көп наразылығын және әділетті паразылығын туғызады. Мұның сырт жағынан «желімделе» салған нәрсе екендігін жұрттың бэрі көреді.
Егер күнәмыз үшін алла тағала бізді осыпдай «шала- шарпы» жобамен шығуға мәжбүр етіп жазалаған болса, онда ең болмағаида бұдан туатын окінішті зардаптарды азайту үшін барлыц күшті салуымыз керек. Сондықтан «тезірек бітіру керек» деген пікірге көп беріліп огыр- ғандардың ойы мүлде теріс: цазір, мұндай шиеленіскен жағдайда, асығудан зияниан басқа пайда болмайды, жә- не де біздің редакциялық жобамыз қанағаттанарлық болмай шығады. Қайткенде де «Заряның» 4-номерінде басылуы міндетті емес: оның 5-номерінде басып шыға- рамыз және 5-номер шыққанға дейін жеке басып шы- ғарамыз. Бұл жолды қолдайтын болсақ, бір айдай ке- шігуден партияға зәрредей де зиян келмейді. Расында да, егер мәртебелі комиссия тағы да жақсылап жумыс істеп, ойластырып, әбден талдап түсініп барып, бізге өзініц әр нәріседен желімделмеген, түтас жобасын берсе жақсы болар еді. Тағы да қайталап айтамын: егерде бұл міндетті жүзеге асыруға болмайтын болса, онда істің мүддесі үшін 2 жобаның жоспарына қайта айналып со- ғу анағұрлым пайдалы (ал біз бұл жобаны ешбір «ың- ғайсыздыққа» ұшырамай-ақ толығымен жүзеге асыра аламыз: Плеханов өзінің қолын қойып «Заряға» басып шығарады,— ал мен, х, у, z сияқты, Женевада «сырт- та» бастырамын). Жоғары мәртебелі коллегиядан «істіц
ПРОГРаММАЙЫҢ... Жобасыйа ескёріпелер 277 барлық жағдайларын» көціл цойып ойластыруын ілти- патпен өтінемін.
12. IV. 1902 — вагон ішівде: таза жазылмағандығы үшіп кешірім сұраймын. Егерде үлгерсем, аныіырақ етіп тагы да жазармын.
1902 ж. 30 мартта
(12 апрелъде) жазылған
278
ПРОГРАММАНЫҢ КОМИССИЯ ЖАСАҒАН ЖОБАСЫНА ҚОСЫМША ЕСКЕРТПЕЛЕР
Жобаның өзіне жасалған ескертпелерге қосымша ре- тіпде тағы да мыналарды айта кетем:
§ 3. «Қоғам (буржуазиялық) капиталистік ондірістік қатынастар тусындағы товар өндірісінің үстем болуы- мен сипатталады, яғни...», ал әрі қарай капитализмнің негізгі белгілері баяндалады. Осыдан барып сәйкессіз- дік туады: «ятни» деген сөз арқылы біртектес емес, те- пе-тең емес ұғымдар, атап айтқанда 1) капиталистік өн- дірістік қатынастардың үстемдігінен туатын товар онді- рісі түрінің өзгеруі және 2) рынокта өнімдер өткізу меи халық бұқарасының өз жұмыс күшін сатуы бірге қосылып кетіп отыр.
Бұл сәйкессіздік, жалпы товар өндірісінің және жал- пы капитализмнің н е г і з г і және нағыз жалпылама белгілерін — капиталистік өндірістік қатынастардың негізінде болатын товар өндірісінің түрі өзгеруін бүй- тіп теңестіріп жіберу (онда товарлар тек өздерінің қү- ны бойынша ғана айырбасталмайды) — Г. В. тұжыры- мының сәтсіздігін айқын көрсетіп отыр (ал комиссия бұл тұжырымды қабылдап, тек басқаша қайталап айт- қан да қойған). Капитализмніц тек мейлінше жалпы және пегізгі белгілерін пайымдайтьш, керек десе уосым- ша теориясын да пайымдамайтъш программада,— біз «капитализм негізіндегі товар өндірісі» жай товар өндірісіне онша ұқсамайтынын ескертіп, Бём-Баверкке қарап кенет «бас изейміз»! Егер олай болса, онда Ми- хайловскийге, Бердяевке, т. б. әдейі арнап бас изеуді
ПРОГРЛММАНЫҢ... ЖОБАСЫНА ҢОСЬІМША ЕСКЕРТПЕЛЕР 279
программаға неге қоспаймыз? Бір жағынан, тіпті Маркстің еңбекті капиталдың ңанауы жөніндегі бүкіл іліміне арнап: «өзінің еңбегімен оларға табыс келтіре- ді» (§ 3 аяғында) деген, жалпылама социалистік бір ғана сөйлем айтылып отыр,— ал, екінші жағынан, «ка- питалистік өндірістік қатынастарға негізделген товар өндірісі» тұсында қосымша ңұнның әдейі пайдаға ай- налдырылатындығы айтылып отыр.
Г. В.-ның «капиталистік өндірістік қатынастар негі- зіндегі товар өндірісі» деген сөздер III томның113 не- гізгі ойын көрсетеді деуі өте дұрыс. Бірақ тек осынысы ғаиа дұрыс. II томның негізгі ойы болып табылатын, то- вар өткізудің тетіктерін пайымдап жату мұнда қанша- ма қажетсіз болса,— артық пайданың жер рентасына айналуын пайымдап жату мұнда ңаншама қажетсіз болса,— бұл пікірдің программада айтылуы да сондай- лык, орынсыз нәрсе. Программада еңбекті капиталдьщ қанауы = қосымша құнның жасалуы ат an көрсе- т і л с е — соньщ өзі-ак, жеткілікті, ал бұл қосымша құн- пың басңа нәрселерге айналуының әр алуан түрлері ту- ралы және оның формаларының өзгеруі туралы айтып жату орынсыз (және оны ңысқаша бір-екі ауыз созбеи айтып шығу мүмкін емес).
ТАП КҮРЕСІ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕГЕ ҚОСЫМША
Бізде социал-демократия қатарына ұсақ өндірушілер- дің анағұрлым көп бөлегін тартуға болады және опы анағүрлым ерте (Батысқа қарағанда) тартуға болады,— мүиы жүзеге асыру үшін біз өзіміздің қолымыздан кел- геннің б ә рін істеуіміз керек,— бұл «тілекті» Марты- новтарға et С° «қарсы» программада корсету керек — деген В. Дм.-пың пікірін мен толық қостаймын. Мұпьщ бәріпе мен толық цосылам. 10-параграфтың аяғыида айтылған қосымшапы ц ут т ы ц т а й м ы н — түсінбеу- шілік болмауы үшін мұны баса көрсетіп отырмын.
Бірақ В. Дм.-ның істеп отырғаны сияқты, садақты екінші жағына қарай майыстыруға болмайды ғой! «Ті- лекті» шындъщпен шатастыруға болмайды ғой, оның үс- тіне тек осы жаңа ғана өзіміздің Prinzipienerklärung-
280
В. И. ЛЕНИН
іміз* арналған имманенттік-қажетті шындықпен шатас- тыруға болмайды ғой. Барльіц ұсақ өндірушілерді тартқан дұрыс,— әрине. Бірақ мұның ерекше тап еке- нін, мыцдаған арқаулар мен өтпелі сатылар арқылы пролетариатпен байланысып жатса да, дегепмен ерекше тап екенін біз білеміз.
Ец алдьімен міндетті түрде басқалардың бәріиеп оз іргемізді бөліп алуымыз керек, тек бір ғана, бірден-бір және б і р ы ц ғ а й пролетариатты бөліп алуымыз ке- рек,— ал с о д а н к е йін: пролетариат басқалардың бәрін азат етеді, бәрін шақырады, бәріпе келіңдер дей- ді, деу керек.
Мен осы «содан кейін» дегенге қосыламын, бірақ меп одан бұрын «ең алдымен» дегенді талап етемін!
Бізде, Россияда қашан «ат төбеліндей» фабрика-завод жұмысшылары күрес бастағанға дейін, тап күресін бастағанға дейін «еңбекші және қаналушы бұқараныц» сұмдық азаптары ешқандай халы/f қозғалысын туғыз- бады. Ал осы «ат төбеліндей» фабрика-завод жұмысшы- лары ғ а н а сол күресті жүргізудің, ілгері бастырудың, кеңейтудің кепілі болады. Нақ Россияда, сышпылар (Булгаков) социал-демократтарды «шаруалардан жи- ренеді» деп айыптап отырған, ал социалист-революцио- нер 114 тап күресі деген ұғымды «б а р лъц еңбекшілер мен қаналушылардың күресі» деген ұғыммен ау ы с- т ы р у қажет деп айқай салып отырған («Вестпик Рус- ской Революции» № 2) — нақ Россияда біз ец алдымеи тек бір гана пролетариаттың тек бір ғапа таптық кү- ресін мейлінше айқын анықтау арқылы барлық басқа қоқсыңтан өз іргемізді бөліп алуымыз керек,— содан кейін барып біз бәрін де шацьірамыз, бәрін де қосып аламыз, бәрін де істейміз, барлық жағынан да кецейте- міз деуімізге болады. Ал комиссия іргені боліп алуды ұмытып, «кеңейтіп отыр»!! Ал осы «іргепі бөліп алу» кеңеюден бурын болсын деп талап еткенім үшін мепі ой-өрісі тар деп айыптап отыр?! Бұл — мәселенің өңін айналдырушылық қой, мырзалар-ау!!
—- декларация, принциптерді жарпялау. Ред.
ПРОГРАММАНЬІҢ... ЖОБАСЬІНА ҚОСЫМІІІА ЕСКЕРТПЕЛЕР 28t
Ал ертеңгі күиі біріккен сыишыларға + «Русские Ведомостидегі» және «Русское Богатстводағы»115 сол- шылдау імырзаларға+социалист-революционерлерге қар- сы сөзсіз жүргізетіи күресіміз бізден нақ осы пролета- риаттыц тапты^ куресін «еңбекші және қаналушы бұ- қараиыц» «күресіиеи» (күрес пе екен?) ажырсітуды міпдетті түрде талап етеді. Осы бұқара туралы создер — барлық unsicheren Kantonisten-дердің * ең басты бетке үстар дәлелі, ал комиссия солардың отына май құйып отыр және сол жартыны баса көрсету мақсатымен біз- ден жартыкештікке қарсы күресетін қаруымызды алып қойып отыр! Екінші жартысын да естеріңізден шығар- масаңыздаршы!
1902 ж. сіпрелъдщ басында жазылған
сенімсіз кантоншылдардың. Ред.
282
МЕМЛЕКЕТТІК ЕСЕП ЖАЙЫНДА
Әдеттегіше, біздің газеттеріміз мемлекеттің 1902 жыл- ғы кірісі мен шығысының есебі жайындағы финанс ми- нистрінің патша ағзамға ұсынған баяндамасын жария- лады. Әдеттегіше,— министрдің айтуына қарағанда,— бәрі де оңды көрінеді: «финанс өте-мөте жақсы күйде», бюджеттің «тепе-теңдігі мүлтіксіз сақталған», «темір жол ісі ойдағыдай өркендеп отыр», тіпті «халықтың әл- ауқаты да үнемі артуда»! Мемлекеттік шаруашылық мәселелері соншама маңызды болса да, бізде оған мей- лінше аз көңіл бөлшетіндігіне таңдануға болмайды: міндетті нәрсеге айналған ңазыналық мадақталудан кейін жұрт бұған назар салуды ңойған, ңағаз не жазса да шыдай беретінін, «бәрібір» ресми финанс сиқырлы- ғының арғы жағына жұртты «жіберуге рұқсат етілмей- тінін» әркім біледі.
Алайда, бұл жолы мына жағдай көзге айрықша түсіп отыр. Сиқыршы әдеттегі өзінің ептілігімен жұртқа құр алаңанын жайып салады да, ңолын сермеп жіберіп, ал- тын теңгелерді бірінен соң бірін көрсетеді. Жұрт қол шапалақтайды. Сөйте тұрса да сиқыршы жанталасып өзін өзі қорғай бастайды, тіпті көзіне жас алғанға дейін барып, мен бұл жерде айлакерлік жасап тұрғаным жоқ, дефицит жоқ, мүліктен гөрі берешек қарыздар аз деп сендірмек болады. Орыс жұрты көпшілік жиналған жер- де сыпайы болуға әбден үйретілгендіктен, шетте тұрып пәлен деп айту оған ыңғайсыз болып көрінеді, олардың тек біразы ғана: «ғапу өтінгені — өзін өзі кінәлағаны»
МЕМЛЕКЕТТІК ЕСЕП ЖАЙЫНДА
283
деген фрапцуз мақалын өз іштеріііеп міңгірлеп айтып тұрады.
Біздің Витте не деп «ғапу өтінетінін» көрелік. Екі миллиард сомға жуық (1946 млп.) орасап коп шығын- иыц орпы момлекет қаржысып сақтайтып орыидағы «қолда бар артық ақшаиыц» атақты қорыпап 144 мли. алыпғапдықтан ғапа толық жабылып отыр, ал артық ақшаның ориы откеи жылғы 127 млп. сомдық 4 про- центтік заеммен толтырылған (барлық заем 148 млн. сом болатын, бірақ оның 21 мли. сомы әлі алынбаған). Демек, дефициттің орпы заеммеи толтырылғап екен? — Тіпті де олай емес, дейді -сиқыршы бізді сендірмек болып, «заем жасау әсте де сметада көрсетілмеген шы- ғындардың ориын толтыру қажеттігінен туып отырған жоқ», өйткені ол шығыпдардыц орнын жапқаппың өзін- де «мүлдем артыц» 114 мліі. сом бар еді, бұл заем жаңа темір жолдар салу тілегіпен келіп шықты.— Тігіті жақ- сы, Витте мырза! Бірақ сіз мұнымеп, біріншідеп, дефи- циттің болуын жоққа шығара алмайсыз, өйткеиі «мүл- дем артық» 114 млн. сомның өзімен 144 млн. сом шы- ғынның орнын жауып болмайды. Екіншіден, ңолда бар артьгқ (114 мли. ісом) соманың ішіпе 1901 жылғы кәдім- гі кірістерден түседі деп есепте жобалапғап молшердеп артық түскен 63 млн. сом қосылып отыр, ал біздің бас- пасөзіміз сізді кірістердің есепте жобаланған мөлшерін көріне кемітіп отыр, «қолда бар артық соманы» Әдейі арттырып, салықтарды үздіксіз көбейте беру үшін осы- лай істеп отыр деп, көптен бері жазын. келеді. Мысалы, откеи жылы герб салығы арттырылды (жаңа герб уста- вы шығарылды), ңазыпа арағыпыц бағасы қымбатта- тылды: оныц бір шелегі 7 сомпаи 7 сом 60 тиыпға дейіи жетті, баж салығы да арттырылып отыр (Қытай соғы- сыпа 116 байланысты «уақытша» дегенсіп 1900 жылы осылай істелді) және тағысын-тағылар. Үшіпшіден, те- мір жолдардың «мәдени ролін» дәріптей келіп, темір жолдар салған кезде болатын цазъшанъі тонау сияқты таза орыстық, мүлде мәдениетсіз әдет жайында сіз мүләйімсіп түк айтпай оте шығасыз (біз бұл жерде жұ- мысшылар мен ашьщңан шаруаларды темір жол мерді-
284
В. И. ЛЕНИН
ғерлсрініц оңдырмай қанауын айтьш та отырғаиымыз жоқ!). Мысалы, жақында орыстың бір газеті Сибирь те- мір жолын салудыц бағасы алғашқыда 350 млн. сом бо- лып белгіленіп еді, ал іс жүзіидө оған 780 мліі. сом жұмсалды, тегіпде опың барлығы, сірә, бір миллиард сомнап да асып түсуі мүмкін, деп жазды (Сибирь жо- лыпда қапдай тонаушылық болғапы туралы «Искра» біраз жазған болатып: 2-номеріп қараңыз117). Витте мырза, сіз кірістерді дұрыс есептейсіз, түгін де қалдыр- майсыз, ал енді шътлидардъіц иагъіз мөлшері жайылда есеп беріп корсеціз оді!
Одан кейін мынапы естен шығармау керек: 1902 жы- лы темір жол салу (ұзындығы 1000 шақырымнан астам аса зор Бологое-Седлецкая жолы) бір жағынан біздің «бейбітшіл» үкіметіміздіц соғыс жөніндегі маңсаттары- пан туып, екіпші жағыпап артта қалған өнеркәсіпке не- меп болған күнде де созсіз «көмектесу» қажеттігінен жүргізілгеп болатып, ал өнеркәсіптің ісінде Мемлекет- тік банктің тікелей мүддесі бар. Мемлекеттік банк ша- руашылығы әлсіреген түрлі кәсіпорындарға жомарттық істеп 'қарыз берумен ғана тынбай, олардың көпшілігін іс жүзінде озініц толық меңгеруіпе қаратып алды. Өнер- кәсіп орыидарыпыц банкротқа ұшырауы мемлекеттік банкроттыққа әкеліп соғу қаупіп туғызды! Ақырында, мынаны да ұмытпауымыз керек: жинақ кассаларының барлық капиталы түгелінеи мемлекеттік кредитті қуат- тауға жұмсалып отырғанына қарамастан, «данышпан» Виттенің басшылығы арқасында заем сомалары меп салықтар мөлшері үздіксіз көбеюмен келеді. Ал бұл ка- питал қазірдің өзінде 800 миллион сомнан асып түсті, осының бәрін еске алсацыз, Виттенің шаруашылықты жыртқыштықпен жүргізіп отырғапып, самодержавие бапкроттыңқа қарай жайлап, бірақ созсіз кетіп бара жатқапып ұғасыз, ойткепі салықтарды ылғи арттыра беруге болмайды ғой және орыс патшасын француз бур- жуазиясы ылғи демей бере алмайды ғой.
Мемлекеттік қарыз көбейіп отыр деген айыптаудан Витте өзін кісі күлерлік дәлелдермен ңорғайды. Ол қа- рыз бен «мүлікті» салыстырады, 1892 және 1902 жыл- дардағы мемлекеттік қарыздардың сомасын сол жыл-
МЕМЛЕКЕТТІК ЕСЕГІ ЖАЙЫНДА 285
дардағы ңазына темір жолдарыныц құнымеп салысты- рады, сөйтіп «таза» қарызды кемітіп көрсетеді. Ал, біз- де мүлік те бар ғой: «қамалдарымыз және соғыс кеме- леріміз бар» (құдайақына, баяндамада дәл осылай айтылған!), порттарымыз және қазыналық заводтары- мыз, оброк салығының статьялары және ормаыдарымыз бар дейді ол.— Өте тамаша, Витте мырза! Бірақ сіз баи- кроттықпен айыпталып сотқа шақырылған, сөйтіп озі- ніц мүлкіп қаттауға тұрғап адамдардыц алдында озіи ақтай бастағап копеске ұқсайтыпдыгыцызды сеземісіз? Кәсіпорны шынында мызғымастай берік басып тұрған- да, оны арнаулы қарызбен қамтамасыз ету ешкімніц де ойына кіріп шыңпайды ғой. Орыс халқыпың «мүлкі» көп екендігіне ешкім де күмәнданбайды, бірақ сол мү- лік көп болған сайын мүліктің сондай молшылығыпа қарамастан, шаруашылықты қарызды көбейту жәпе са- лықты арттыру арқасында ғана жүргізетін адамдардыц айыбы да соғұрлым зор болады. Сіз бұл жерде халық мүлкіне иелік жасап отырған жыртқыштарды халықтьщ неғұрлым тез қуып шығуы қажет екендігін ғана дәлел- деп отырсыз ғой. Ал шынында осы күнге дейін бүкіл Европа елдерінің ішінде мемлекеттік қарыздарды қам- тамасыз етуде мемлекеттің арнаулы мүлкіне сүйеніп келген тек бір Түркия ғана. Ал бұл сүйеніштің өзі әдет- те мынағап әкеліп соғатын болды: шетелдік ^арыз бе- рушілер оздері берген қарыз ақшаны қайтаруды қамта- масыз ететін мүлікті билеуді өз бауылауына алып отырды. «¥лы орыс державасының» шаруашылығы Ротшильд пен Блейхредердің приказчиктерініц бақы- лауында болмақ қой: Витте мырза, сіз бізге сондай та- маша болашақтыц бетіп ашып отырсыз-ау! *
Ңамалдар меп соғыс кемелерін ешбір банкир кепілге алмайтынын, бұл біздің халық шаруашылығымыздағы жақсылық емес, қырсық екеніп біз бұл жерде айтпай- * «Мүлік» жөніндегі пікірінің қисынсыз екенін Виттенің өзі де байқады, сондықтан баяндамасының екінші бөлігінде ол «түзетуге» тырысып былай дейді: мемлекеттік мүлік құнының артуы «орыс қазы- насының міндеттемелеріне ңолдануда ерекше мацызды орын алмайды, өйткеиі Россия кредиті арнаулы түрде ңамтамасыз етілуге мұқтаж емес». Айтарсыц! Ал сонда да осы арнаулы қамтамасыз етілу тізбе- сініц тольтқ есебі — бірдеңе болып қалып жүре ме деген оймен — ай- тылмай қалдырылып отыр!
286
В. II. ЛЕІІПН
ақ та қоялық. Темір жолдардың өзі де табыс беріп отырса ғана қарызға кепіл бола алады. Ал Виттенің нақ сол баяидамасыпың өзінен соңғы уақытқа дейін орыс темір жолдарыпың бәрі жалпы алғанда зияп шек- тіріп отырғанып көріп отырмыз. Тек 1900 жылы ғапа Сибирь темір жолдарында дефициттің орны жабылып, «аздаған таза пайда» түсті, бірақ ол пайда болмашы еді, болмашылығы сонша, бұл жайында Витте мүләйімсіп аузын ашпайды. Дағдарысқа байлапысты 1901 жылдың бастапқы сегіз айында Европалық Россияда темір жол- дардың түсімі кемігепдігі жайында да ол тіс жарып ештеңе айтпай отыр. Егерде құрылысқа берілген ақша- ның қазыналық цифрын ғана емес, оған құрылыс кезін- де анық ұрланған ақшаның сомасын да қоса есептесек, біздің темір жол шаруашылығымыздың балансы қан- дай болып шығар еді? Шыпыида осындай бағалы мүлік- ті неғұрлым сенімді қолға табыс ететін уақыт жетті емес пе?
Өнеркәсіп дағдарысы туралы Витте, әрине, жұбату түрінде ғана айтқан: бұл «кідіріс» «жалпы өнеркәсіп табысына әсер етпейтіндігі күмәнсыз, біраз уақыт өт- кеннен ікейін, сірә (!!), онеркәсіптің жандануыпыц жаңа кезеңі басталар». Жүмыссыздықтан жәіге жалақы- ның кемуінен азап шегіп отырған миллиопдаған жұмыс- шы табы үшіи бұл өте жақсы-ақ жұбапыш-ау! Дағда- рьістан «азап шеккеп» оперкәсіп орыпдарына қазына тікелей және жанама көмек көрсетуге пәлен миллион және ондағаи миллиоп сом ақша жұмсағаны туралы қайсыбір деректі мөмлексттік шығындардыц тізбесінеп іздеу бос әурешілік болар еді. Сонымен бірге орасан көп соманың шығын болуына қарамастап, қаражаттың жұм- сала бергендігі газеттерде жазылғап фактіден айқын көрініп отыр, ол мынадай: Мемлекеттік бапктің 1899 жылғы 1 япварьдап 1901 жылғы 1 январьға дейіп бер- ген қарыздарының жалпы мөлшері 250 млп. сомнан 449 млн. сомға дейін, ал өнеркәсіп қарыздарының мөл- шері 8,7 млн. сомнан 38,8 млн. сомға дейін артқан. Тіпті өнеркәсіп ңарызыиан 4 млн. сом зиян шегудің өзі қазынаны ешқандай қиыншылыққа ұшыратпаған. Ал «өнеркәсіп табыстарьшың» қорын молайту үшін қалта-
МЕМЛЕКЕТТІК ЕСЕП ЖАЙЫНДА
287
сындағы ақшасын емес, жанын қиып жүрген және өз- дерінің жалақысымеп өмір сүретін миллиондардыц жа- пып қиып жүрген жұмысшыларға,— қазынаның берген комегі оларды мың-мыңдап өнеркәсіпті қалалардан ашаршылық жайлаған деревняларға «тегін» айдап жі- беруде болып отыр!
Витте «ашаршылық» деген сөзден мүлдем қашады, ол өзінің баяндамасыпда «егіннің шықпай ңалуының ауыр зардабы... імұңтаж іболғандарға жомарттықпеи комек кер- сету арқылы жеңілдетіледі» деп сепдірмек болады. Осы жомарт көмек, оның айтуынша, 20 мли. сом молшерін- де екен, ал оидірілмей қалған астық 250 млп. сом бо- лып бағаланды (бұл оте томен бағамен, астықтыц пұ- тын 50 тиыннап, бірақ оның есесіпе егін жақсы шық- қан жылдармен салыстырып есептегенде). Шынында да «жомарттық» емес пе? Айталық, осы өндірілмей қал- ған астықтың тек жартысы ғана кедей шаруаларға тиіс- ті екен делік, соның -өзінде де үкімет қарызды бес есе кемітіп отыр деп жазғанымызда (Сипягиннің жарлығы жөнінде, «Искраның» 9-номерін қараңыз) * біз әлі де болса орыс үкіметінің сараңдығын жете бағаламаған боламыз. Орыс патшасы мужикке комектесуге емес, ашығушыларға шынымен көмек көрсетпек болғандарға қарсы қолданылатын полициялық шараларға жомарт. Сондай-ақ ол Қытайдың майлырақ болегіп тартып алу үшін миллиондаған сомды шашуға келгепде жомарт. Екі жылдыц ішінде — дейді Витте — Қытай соғысыпа төтенше шығыпдардан 80 млн. сом жұмсалды, сопымен қатар «онъің устіне кәдімгі бюджеттің есебінен айтар- лықтай көп сома жұмсалды». Демек, барлығы жуз мил- лион сомға дейін, егер артық болмаса, жұмсалған болар! Жұмыссыз жүрген жұмысшы мен ашыққап мужик әйт- кенмен Маньчжурия, сірә, біздікі болып қалар деп оз- деріи жұбатар...
Орынның аз болуы баяндаманың қалғап бөлімдеріпе тек қысқаша ғаяа тоқталуға бізді мәжбүр етіп отыр. Витте халың ағарту ісіне жұмсалатын шығындар аз деп кінәлаудан да өзін қорғап бағуда: бұл министрліктің * Қараңыз: Шығармалар толық жпнағы, 5-том, 302—310-беттер. Ред.
288
В. И. ЛЕНИ.Н
сметада белгіленген 36 миллион сомына ол барлық бас- қа ведомстволардың оқу ісіне арнаған шығындарын қо- сады да, цифрды 75 миллион сомға дейін «жеткізеді». Тіпті бұл цифрдың өзі де (дұрыстығы күмәнды) бүкіл Россияға 'бөлгенде түкке тұрмайды, ал бүкіл бюджеттіц бес проценті де болмайды.— «Біздің мемлекеттік бюд- жетіміз көбінесе жанама салық жүйесіне негізделген» дейді де, Витте: «елдің әл-ауқат дәрежесіне қарай са- лық салынғап заттардыц тұтынылуын ықшамдау» мүмкіпдігі туралы жұртты мезі қылған буржуазиялық дәлелдерді қайталап, бұл жағдайды біздіц артықшылы- ғымыз деи санайды. Ал шындығына келгепде, жапама салық қалыц бұқарапың тұтынатын заттарына түсіп, мейлінше әділетсіз салық болып отырғаны жұртқа мә- лім. Мұның бар ауыртпалығы кедейлерге түседі де, бай- ларға жеңілдік келтіреді. Адам неғұрлым кедей болса, ол өз табысының соғұрлым көп үлесін жанама салық түрінде мемлекетке беріп отырады. Бүкіл халықтың 9/ю бөлігі кедей және жарлы бұқара, ол салық салынған барлық азық-түліктің 9/ю бөлігін тұтынып, жанама са- лықтың ібүікіл сомасыиың 9/ю бөлігін төлейді, солай бо- ла тұрса іда юл бүкіл халық кірісінің тек оннан екі-үш бөлігін ғана алып отыр.
Ңорытындыда қызғылықты бір «ұсақ» жайтты айта кетейік. 1901 жылдан 1902 жылға дейінгі шығын қандай статьялар бойынша неғұрлым көбейіп отыр? Шы- ғынның барлық сомасы 1788 млн. сомнан 1946 млн. сом- ға дейін, яғни оннан бір бөлігінен гөрі азыраң көбейгеп. Ал оның бер жағында екі статья бойынша шығын төрт- тен бір бөлігіне жуьіц артқан: «император әулетінің жақсы-жайсаңдарына жұмсалатын шығын» — 9,8 млн. сомнан 12,8 млн. сомға дейін және... «жандармдардың ерекше корпусына жұмсалатын шығын» 3,96 млн. сом- нан 4,94 млн. сомға дейін артқан. «Орыс халқыньщ» қандай «мұқтажы» айрықша қадірлі? — дегеп сұраққа жауап осылай. Ал патшаның жапдармдармен «бірлігі» қандай көңіл елжіретерлік десеңізші!
«Искра» № 15, 15 январъ, 1902 ж.
«Искра» газетініц текстг бойынша басылып отыр
289
САЯСИ ҮГІТ ЖӘНЕ «ТАПТЫҚ КӨЗҢАРАС»
Мысалдан бастайық.
Орел губерниясының дворяндар басшысы М. А. Ста- ховичтің миссионерлер съезінде ождан бостандығын заң жүзінде танудың қажеттігі туралы жасаған баяндамасы қандай шу көтергені, сірә, окушылардың есіиде болар. «Московские Ведомости» 118 бастаған консерваторлық баспасөз, Стахович мырзаны қалай балағаттарын да біл- мей, оны тағы да басшы етіп сайлағаны үшін Орел дво- ряндарының бәрін мемлекетке опасыздық еттіңдер деу- ге жақындата айыптап, Стахович мырзаға қаһарын Törin, зәрін шашып отыр. Ал бұл сайлау — полициялық озбырлық пен оңібағандыққа оқарсы дворяндардың бас көтеру сипатын белгілі бір дәрежеде көрсететін шын ғибрат аларлық нәрсе.
«Московские Ведомости»: Стахович «дворяндар бас- шысынан гөрі сауьщшыл, мәжілі-с (көркі, тілмар Миша Стахович болуға лайыңты...» деп сендірмек болады (1901 ж., № 348). Шоқпарды жақтайтын мырзалар, бұл өздерің үшін онан бетер жаман. Егер еиді тіпті сауық- шыл помещиктердің оздері де ождан бостапдығы тура- лы соз етсе, онда біздің поптардың полициямеи бірге істеп отырған зұлымдықтарының шынында да шегі жоқ болғаны да.— «...Стахович мырзаларды туғызатын, олар- ға қол шапалақтайтын біздегі ұпіқалақ «интеллигент» тобырдың біздің қасиетті жолымызда, православиелік дінімізде, ол дінге ежелден кәміл сенетінімізде не жү- мысы бар?... Олай болса, самодержавиені, православие-
290
В. И. ЛЕНИН
пі, халықтықты жақтайтын мырзалар, бұл да өздерің үшін онан бетер жаман. Егер біздегі полициялық само- державие тіпті дінді де абақты рухымен сопшалық был- ғап болса, «Стаховичтер» (дін мәселелерінде ешқандай мықты сенімі жоқ, бірақ, төменде кореміз, діииің берік- тігіпе ңүштар адамдар) бұл атышулы «халықтық» қа- сиетті жолға мүлде немңұрайды қараса (егер ошпеиді- лікпен қарамаса), онда полициялық самодержавиенің тәртіптері жақсы-ақ болғаны да! — ...«Олар біздің діні- мізді адасу деп атайды!! Біздің, осы «адасу» арқасында, күнәдан қорқып, қашатынымыз үшін, өз міндетімізді, қапша ауыр болса да, қыңң етпей атқаратынымыз үшін, қайғы-қасіретке қайыспас күш, жігер тауып, ісіміздің сәті түскенде, бақытқа кенелгенде мақтаныштан аулақ болатынымыз үшін олар бізді келеке қылады»... Істің мәні осыпда екен ғой! Православие қасиетінің қымбат- тылығы сол: ол қайғыға «қыңқ етпей» шыдауға үйре- теді! Ңандай пайдалы десеңізші, шын мәнісінде үстем таптар үшін қасиетті-ақ жол! Болмашы азшылың бай- лық пеи өкіметті пайдалаиатын, ал бұқара, үнемі «қа- сірет» тартып, «ауыр міндеттер» атқаратын қоғам құ- рылысыпда,— көктегі бейне бір ұжмаққа бола жердегі дозаққа «қыңқ етпей» шыдауға үйрететін дінге ңанау- шылардың тілектес болатыны әбден табиғи нәрсе. «Мо- сковские Ведомости» қыза келе сырын аша бастады. Сырын аша бастағаны сонша — байцаусызда шындыцты айтып салды. Ар жағын тыңдаңыздар: ...«Олар, Стахо- вич мырзалар, нақ сол «адасудың» арқасында өздерінің тоя ішіп-жеп, тыпыіп үйықтап, көңілді омір сүретінін сезбейді де».
Нағыз ақиқат! Шыпыпда да солай, шыпында да бұ- ңара халық арасына діпшілдік «адасудың» орасап та- рауы арқасыида Стаховичтер де, Обломовтар да, осы бұқарапың еңбегі арқылы омір сүріп отырған біздің бар- лық капиталистер де, тіпті «Московские Ведомостидің» өзі де «тыныш ұйықтайды». Ал халық арасына ағарту ісі неғұрлым көбірек тараса, діншілдік соқыр сенімдерді социалистік сана неғұрлым көбірек ығыстырып шығар- са, езілген таптардың бәрін ңазіргі ңоғамдағы құлшы-
САЯСИ ҮГІТ ЖӘНЕ «ТАІГГЫҚ КӨЗҚАРАС»
291
лық күйінен құтқаратын пролетариаттың жеңіп шыға- тын күні соғұрлым жақындай береді.
Бірақ «Московские Ведомости», бір жерде сырып аш- қанмен, екінші бір қызықты мәселеден тым оңай құты- ла қояды. Олар: Стаховичтер діипің жоғарыда көрсетіл- ген маңызын «сезбейді», либералдық реформаларды әншейін «ұшқалаңтықтан» талап етеді деп ойлащ көрі- не-көзге адасып отыр. Дұшпандық саяси бағытты бұлай- ша түсіндіру — балаша тым аңғырт түсіндіру! Ал Ста- хович мырза бұл арада бүкіл либералдық бағыттың дәл жаршысы болды,— мұны жұрттың бәрінен де гөрі «Мос- ковские Ведомостидің» өзі жақсы дәлелдеді: әйтпесе, бір ібаяндамаға қарсы соншама шабуыл жасаудың не керегі бар еді? Стахович туралы емес, Стаховичғер ту- ралы, «интеллигент тобыры» туралы сөз қылудың не ікерегі бар еді?
«Московские Ведомостидің» бұл адасуы, әрипе, арам оймен әдейі адасу. Әлбетте, «Московские Ведомостидіц» өзіне өшпенді либерализмге талдау жасауда таптың көзқарасты қолдана білмеуінен гөрі оны қаламауы кө- бірек. Ңаламаушылығы туралы сөз қылмасақ та бола- ды. Ал білмеушілік — біздің бәрімізге бірдей өте қажет- ті нәрсе, өйткені революционерлер мен социалистердіц көбі-ақ осы дертке шалдығып жүр. Біздің өз газетімізде либералдардың наразылығы мен қарсылығының бар- лық көріністерін қадағалап отыруға ұмтылатындығы- мыз үшін «таптық көзқарастан» шегіндіңдер деп бізді айыптайтын «Искраның» 12-номеріндегі хаттың автор- лары да осындай дертке піалдыққан; — біздің самодер- жавиеміз — буржуазияның самодержавиелік үстемдігі деп көпіретін «Пролетарлық күрес» пен «Социал-демо- кратиялың кітапханадағы» 119 кейбір кітапшалардың ав- торлары да осы дертке шалдығып жүр; — бізді самодер- жавиеге ңарсы әр тарапты әшкерелеу науқанынан (яғии пағыз кең саяси үгіттен) тек экономикалық реформалар жолындағы күреске (жұмысшы табына «тиімді» нәрсе беріп отыруға, оның атынан заң шығару және әкімшілік жүргізу жөнінде «белгілі бір көрнекті нәтижеден дә- мелендіретін» нақты талаптар қойып отыруға) ға- па шақыратын Мартыновтар да осы дертке шалдығып
292
В. И. ЛЕНІІН
жүр; — статистика шатақтары турасындағы біздіц хат-хабарларымыз жөнінде таңдаиып: «құдай-ау, бұл земствошыларға арналған орган емес пе екен?» 120 деп сұрак, қоятын Надеждиндер де осы аурумен ауы- рып жүр.
Бұл социалистердіц бәрі мыпапы ұмытып жүр: само- державиеиің мүдделері тек белгілі жағдайларда ғапа, тек дәулетті таптардыц белгілі мүдделерімен ғана үйле- седі жәпе де кобіпесе жалпы осы таптардыц бәріпің мүдделерімеп емес олардыц жеке топтарьшыц мүдделе- рімен үйлеседі. Буржуазияпыц басқа топтарыпыц мүд- делері, сонымен ңатар букіл буржуазияпың, жалпы ка- питализмнің бүкіл дамуының неғұрлым кең ұғынылған мүдделері самодержавиеге қарсы либералдық оппози- цияны қажетті түрде туғызады. Мәселен, егер самодер- жавие қанаудың нағыз өрескел түрлерін қолдануды мүмкін ету іжөнінде буржуазияға кепілдік беретін болса, ол, екінші жағынан, өидіргіш күштердің кең дамуына, ағарту ісінің таралуына мыңдаған кедергі қояды, сөйтіп ұсақ буржуазияпы ғана емес, кейде ірі буржуазия- пы да озіпе қарсы шығарады; егер самодержавие со- циализмпеи қорғау жонінде буржуазияға кепілдік бере- тін (?) болса, екіпші жағыиап, бұл қорғау, халықтыц правосыз кезінде, бүкіл жүртты, әрбір кісіні атпынды- ратын полициялық жүгепсіздікке сөзсіз айналады. Бұл ңарама-қарсы тенденциялардың нәтижесі қандай, қазір- гі кезде буржуазия арасындағы консерваторлық және либералдық ниеттің немесе бағыттың арасалмағы қан- дай,— мұны бір-екі жалпы қағидадан шығаруға бол- майды, бұл қазіргі кездегі қоғамдық-саяси жағдайдьщ барлық ерекшеліктеріпе байланысты. Мұны апықтау үшін осы жағдайдыц бүге-шігесіне дейін білу қажет, қапдай қоғамдық топтың болса да үкіметпеи түрлі қақ- тығысуының бәрін мұқият ңадағалап отыру қажет. Нақ «таптық көзқарастың» себебінен «Стаховичтердің» пара- зылығы мен қарсылықтарына социал-демократтың қа- тыспай қалуы лайыцсыз.
Ал аталған социалистер өздерінің пікірлерімен де, іс- терімен де либерализмге қатысы жоқтығын дәлелдейді, сөйтіп олар халықаралық социал-демократияның «інжі-
САЯСИ ҮГІТ ЖӘНЕ «ТАІГГЫҚ КӨЗҚАРАС»
293
лі» болған «Коммунистік манифестің» негізгі қағидала- рын түсінбейтіндігін корсетеді. Мәселен, буржуазия өзіиің өкімет жолыпдағы күресі арқылы, өзінің кейбір жіктері мен топтарыныц жәпе басқаларыиыц қақтығы- сулары арқылы пролетариатты саяси жағьшан тәрбие- леуге озі материал береді121 деген сөздерді еске түсірі- ңіздер. Бұл материал тек саяси жағынан азат слдерде ғана пролетариаттың қолына өзінен-өзі (онда да жа- рым-жартылап қапа) түседі. Ал құлдық жайлағаи Рос- сияда біз, социал-демократтар, жұмысшы табыпа осы «материалды» жеткізу жөпіпде белсеніп жүмыс істеуге тиіспіз, яғни самодержавиеге қарсы әр тарапты саяси үгіт жүргізу, бүкіл халықтық әшкерелеу науқанып жүр- гізу міндетін өз мойнымызға алуға тиіспіз. Ал бұл міп- дот саяси қобалжу кезеңдерінде өте-мөте қажет. Толас- тау дәуірінің бірнеше жылынан горі саяси жандану дә- уіріиің бір жылында революциялық тәрбие жағыпап пролетариаттың көп нәрсені үйрене алатынып есте ұс- тау керек. Міне, сондықтаң жоғарыда көрсетілген со- циалистердің саяси үгіттің орісі мен мазмұпын біле тұра немесе білмегендіктен тарылтуға тырысуы оте-мөте зи- янды.
Онан соң, қазіргі құрылысқа қарсы революциялық қозғалыстың цандайын болса да коммунистердің қол- дауы керектігі туралы сөздерді еске түсіріціздер. Бүл создерді жұрт көбіпесе либералдық оппозицияпы қолдау мағыпасыпда түсінбей, тым шолақ түсіиіп жүр. Алай- да, прогресшіл қоғам мүдделері үшін үкіметпеп қақты- ғысудыц қандайы болса да, ол қақтығысу қаншама ұсақ болғапмеп, белгілі жағдайларда (ал біздіц уолдауы- мыз — сол жағдайлардъщ бірі) жалпы ортке айпалып қаулап кете алатып дәуірлер болатыньш ұмытпау ке- рек. Россияда студепттердің академиялық талаптар жо- ніпде үкіметпеп қақтығысуы иемесе Фрапцияда барлың прогресшіл элементтердің өтірік жала жабу жолымен шешілген бір сот ісі жөнінде соғысқұмарлармен қақты- ғысуы 122 қандай қоғамдық қозғалысқа ұласқанын еске түсірсек, соның өзі де жеткілікті. Міие, сондьгқтан либе- ралдық жәяе демократияльгқ қарсылықтың қандайы болса, земствошылардың ішкі істер мипистрлігімеп
294
В. И. ЛЕНИН
ңақтығысуынан шықса да, немесе дворяндардың по- лицейлік православие мекемесімен ңақтығысуынан шықса да, немесе статистиктердің помпадурлармен 123, шаруалардың «земствошылармен», сектанттардың уряд- ииктермен қақтығысуынан және басқа қақтығысу- лардың қайсысынан шықса да, ол қарсылықты пролетариатқа түсіндіріп, оның көлемін кеңейтіп, жұ- мысшылардың белсене ңатысуы арқылы оны қолідап отыру — біздің тікелей борышымыз. Кімде-кім бұл қақ- тығьгсулардың кейбіреуінің болмашылығын айтып не- месе оларды жалпы өртіке айналдыру әрекетінен «еште- ңе шықпайтынын» айтьтп, оларды менсінбей мұрнып шүйірсе, ол әр тарапты саяси үгіттің — пролетариатты саяси жағынан тәрбиелеудің шұғыл мүдделері мен бүкіл қоғамдық дамудың және барлық деімюкратиялық эле- менттері жағынан алғанда бүкіл халықтың шұғыл мүд- делерінің нағыз түйісетіи жері екенін түсінбейді. Біздің тікелей борышьтмыз — либералдық мәселенің ңандайы- на болса да араласып, оған өзіміздің социал-демокра- тиялық көзқарасымызды айқындап отыру, осы мәселені пролетариаттың белсене ақатысып, оны өз дегенінше шешкізуіне шаралар қолдану. Кімде-кім мұндай қаты- 'судан бұлтарса, юл іс жүзінде (ниеті қандай болса да) либерализмге тізе бүгеді, сөйтіп жүмысшыларды саяси жағынан тәрбиелеу ісін либерализмнің қолына береді, саяси күрестің гегемондығын сайып келгенде буржуа- зиялық демоікратияның 'басшысы болып табылатып элементтерге қолдан береді.
Социал-демократиялық қозғалыстың таптық сипа- ты — біздің міндеттерімізді «таза жұмысшы» қозғалы- сының тікелей және таяудағы тілектерімен шектеу емес, қазіргі қоғамның бірден-бір нағыз революцияшыл табы болып табылатын пролетариаттың ұлы азаттық күресінің барлық жақтарына, барлық көріністеріне бас- шылық ету болуға тиіс. Социал-демократия қазіргі ңоғамның қоғамдыіқ және саяси іөмірінің барлық салала- рына жұмысшы ңозғалысының ықпалын үнемі тынбас- тан кеңейте беруге тиіс. Ол жұмысшылардың экономи- калық күресіне ғана емес, сонымен қатар пролетариат-
САЯСИ ҮГІТ ЖӘНЕ «ТАПТЬЩ КӨЗҚАРАС»
295
тың саяси күресіне де басшылык, етуге тиіс, ол түикі мақсатымызды бір минут те естен піығармауға тиіс, про- летарлық идеологияны — ғылыми социализм ілімін, яғ- ни марксизмді әрдайым насихаттап, бұрмалаудан саң- тап, опаи әрі дамыта беруге тиіс. Қандай сәнді де жылтырақ мундирге оранса да, біз буржуазиялық идео- логия атаулыға қарсы тыпбастан күресуге тиіспіз. Жо- ғарыда біз атап өткен ісоциалистер «таитьғқ» көзқарастан шегіпіп отыр, мұның тағы бір себебі — олар «марксизм- ді сынауға» қарсы күресу міндетіне немқұрайды қарай- ды. Бұл «сын» Россияда бәрінен де гөрі тезірек орын теуіп, оны орыстың либералдық публицистикасы бәрі- нен де гөрі салтанатты түрде іліп ала қойды, өйткені ол «сын» Россияда қалыптасып келе жатқан буржуа- зиялық (ал осы күнде нағыз буржуазиялық) демокра- тияныц элементтерінің бірі болып табылады; мұны тек көрсоқырлар гана көрмеуі мүмкін.
Әсіресе саяси күреске келсек, нақ сол «таптық көз- ңарас» пролетариаттың қандай демократиялың қозға- лысты болса да алға итермелеуін талап етеді. Өзініц саяси талаптары жөнінде жұмысшы демократиясыныц буржуазиялық демократиядан принцип жағынап емес, тек дәреже жағынан ғана айырмасы бар. Экономикалық азаттық жолындағы, социалистік революция жолындағы күресте пролетариат принцип жүзінде басқа негізде болады, дара тұрады (ұсақ өндіруші пролетариаттыц қатарына қаншалық дәрежеде көшсе немесе көшуге дайындалса, ол пролетариатқа соншалық дәрежеде ғапа жәрдемдеседі). Ал саяси азаттық жолындағы күресте біздің одақтастарымыз көп, оларға немкетті қарау ке- шірімсіз. Бірақ буржуазиялық демократиядан шыққан одақтастарымыз либералдық реформалар үшін күресе отырып, басқалардың есесінен бұрынғы «тоя ішіп-жеу- ге, тыныш ұйықтауға, көңілді өмір сүруге болатындай етуге тырысып, әрдайым артқа қарайлай берсе, проле- тариат артына қарайламай ең ақырына жеткенге дейін алға басады. Р. Н. С. мырзалар (Виттенің жазбасына арналған алғы сөздің авторы) 124 сияқты біреулер зем- ствоның өкімдік праволары туралы немесе конституция туралы үкіметпен саудаласып жүргенде, біз демокра-
296
В. И. ЛЕЙИН
тиялық республика үшін күресеміз. Тек мынаны ұмыт- пайық: басқа біреуді итермелеу үшін әрдайым сол бас- қа біреудің иығынан қолды алмау керек. Пролетариат партиясы әрбір либералды нақ бір қыбырлай бастаған кезіпде қолға түсіріп, оны аршындап алға жылжуға мәжбүр ете білуі керек. Ал қарысып тұрып алса,— біз онсыз да жәпе оны аттап өтіп те алға баса береміз.
«Искра» № 16, 1 февралъ, 1902 ж. «Искра» газетініц тексті
бойынша басылып отыр
297
«ОҢУШЫҒА» ЖАУАП
Біз редакцияға жазылғап мынадай хат алдық:
««Искра» үгіт туралы мәселеге тоқтай келіп (қателеспесем, 13-номерінде), саяси тақырыптарға жазылғап ңауырт үгіт әде- биетіне (екі-үш беттік кітапшаларға) қарсы пікір айтқан. Ре- дакңияның пікірінше, газеттер мұндай әдебиеттің міндетін ой- дағыдай атқара алатын керінеді. Газеттер, әрине,— жақсы пәр- се. Бұған қарсы ешкім де дауласпайды. Бірақ олар бұқара ара- сыпда кең таратуға әдейі арналған қауырт листоктардьтц міп- дстін атқара ала ма? Редакцияда қазірдің өзінде-ақ Россиядан кслген бір хат бар, онда бір топ жұмысшы-үгітшілер осы мәсе- ле туралы пікір айтқан. «Искраның» бұл хатқа берген жауабы нағыз түсінбеушілікті көрсетеді. Демонстрация мәселесі қандай маңызды болса, үгіт мәселесі де қазір сондай маңызды. Соіідық- тан редакция бұл мәселепі қайтадан көтеріп, енді бұл жолы оған ыеғұрлым мұқият қарағаны жөн болар еді.
Оцушы».
Кімде-кім осы хатпен бірге «Искраның» * 13-номерін- дегі «Оңтүстіктегі жұмысшыларға» деген біздің жауап- ты зейін қойып оқыса, шын түсінбей отырған хат авто- рының өзі екеніне оп-оңай көзі жетер еді. «Искраның» «қауырт үгіт әдебиетіне қарсы» пікір айтуы туралы әң- гіме де болғап емес; «қауырт листоктарды» газетпен «ауыстыру» туралы ешкімиің ойына да келгеп емес. Қа- уырт листоктардың прокламациялар екенін хаттың ав- торы байқамаған. Прокламация сияқты әдебиеттіц мұн- дай түрін баст^а еш нәрсемен ауыстыруға болмайды жә- ие ол өрқашан сөзсіз цажет болады,—бұл жөніндө •«Оңтүстіктегі жұмысшылар» да, «Иокра» да толық ке- ліскен-ді. Сонымен қатар олар әдебиөттің мұндай түрі- нің жеткіліксіз екені туралы да келіскен болатып. Егер- де біз жұмьісшыларға жақсы тамак, жеткілііксіз екендігі- мен ікелісе отырыіп, оларға жаксы үй беру керек дейтіи * Қарацыз: Шығармалар толық жпнағы, 5-том,
298
В. И. ЛЕНИН
болсақ, бұл, сірә, біздің жақсы тамаққа «қарсы» екен- дігімізді білдірмесе керек. Үгіт әдебиетінің неғұрлым жоғары түрі қандай болады? — деген сұрақ туады. «Оң- түстіктегіжұмысшылар» осы сұрақты қоя отырып, газет туралы аузъша алган жоц. Бүйтіп үндемей қалу, әрине, жергілікті жағдайға байланысты болар және біз өзіміз- дің тілшілерімізбен «айтысалық» деп тіпті ойламасаң та, бірақ халықтың басқа таптары қазірдің өзінде-ақ істеп отырғаны сияқты, пролетариат та өз газетін шыға- руға тиіс; — бір ғана бытыраңқы жұмыс жеткіліксіз, жер-жердің бәрі де революцияшыл органды құру жо- лында үздіксіз, белсенді, жаппай жұмыс жүргізуі керек дегенді, әрине, олардың есіне салмай кете алмадық.
Ал енді «3—4 беттік кітапшаларға» келетін болсақ, біз оларға «қарсы мулде пікір айтцанымыз жоц, жал- ғыз-ақ сол кітапшалардан «бірден бүкіл Россияға» та- ратылатын уздіксіз шығып туратын әдебиет жасау жоспарының практика жүзінде қолайлы болуына күмән- данған едік. Көлемі 3—4 бет болған күнде, дүрысын айтсақ, бұл сол прокламацияның өзі ғой. Бізде Россия- ның барлық түкпірінде студенттердің де, жұмысшылар- дың да шығарып жүрген өте жақсы, шағын ғана прокламациялары көп-ақ, бұлардың көлемі кішкене форматтың 6—8 бетіне тең. Ал мүлде әзірлігі жоқ жұ- мысшыға қандай да болсын бір жеке 'мәселені тусіндіре. алатын, шын мәнінде көпшілікке арналтан кітапша әл- деқайда көлемдірек болса керек және оны (уақытша әдебиет болмағандықтан) «бірден бүкіл Россияға» тара- тудың мүмкіндігі де, қажеттігі де болмайды. Саяси әде- биеттің барлық және қандай да болсын түрлерін, ескісін де, жаңасын да, толық мойындай келіп, тек қана ол шын мәнінде саяси жақсы әдебиет болса, біз өз тарапы- мыздан қауырт листоктар мен көпшілікке арналған кітапша аралығындағы әдебиетті ойдан шығарып жату- дан гөрі іс жузінде мерзімді (яғни айына бір рет емес, ең кем дегенде айына екі-төрт рет шығатып) және жал- пы орыстық орган деген атына сай революциялық ор- ган іпығарумен шүғылдануға кеңес берер едік.
«Искра» № 16, 1 февралъ, 1902 ж. «Искра» газетгніц тексті
бойынша басъілып отыр
299
БАНКРОТТЫҚТЫҢ БЕЛГІЛЕРІ
Карповичтің атқан оғы Боголеповты сұлатып, уни- верситет жөніндегі үкімет саясатының «жаңа бағыты- на» жол ашқанына бір-ақ жыл өтті. Осы жылдың ішін- де біз қоғамдық наразылықтың әдеттен тыс ұлғайғанып, біздің әкімдердің сездері әдеттен тыс жұмсарғанын және, амал не, осы жаңа сөздерге қоғамныц әдеттегіше тым елігіп отырғанын, мұндай елігу студенттердің де белгілі бір бөлігіи қамтып, ақырында, Ванновскийдін көпірме уәделерінің жүзеге асырылуынан соң іле-ша- ла — студенттер наразылығының жаңадан бұрқ ете түс- кенін бірінен соң бірін байқап келдік. Кімде-кім өткеи көктемде «жаңа заманды» күткен болса және тіпті аз- дап та болғанмен студенттер мен қоғамның үмітіп пат- вога фельдфебелі жүзеге асырады екеп деп шыпымен сенген болса,— қысқасы, орыс либералдарыпыц үкімет- ті тағы да қарызбен сыйлауының дұрыс емес екендігі, реформа үшін көктемде кең етек ала бастаған қозғалыс- ты тоқтатуға және үкіметтің әлдилеген жырына алдана қоюына дәлелдерінің қаншалықты аз болғандығы олар- ға енді түсінікті болуға тиіс. Былтырғы жылы жәбір көргендердің бәрін университеттерге қайтару туралы берген уәде орындалмағаннан кейін, оқу тәртіптерінө шын реформа жасауды талап еткен адамдарға реакция- лық бірқатар жаңа шаралар арқылы ауыз салына баста- ғаннан кейін, ңаскүнем банкроттан өзінің берген мін- деттемелерін орындауды талап еткен демонстранттарды бірнеше рет жұдырыңтан сабаи алғаннан кейін,— осы-
300
В. И. ЛЕНИН
лардың бәрінен кейін «шын жүректен қамқорлық жа- саушы» үкімет «рабайға келтіруді» көздеп студенттер ұйымдары 125 туралы «уақытша ережелерін» жарияла- ды, ал... «рабайға келтірудің» орпына тағы да барлық оңу орындарын қамтығап «тәртіпсіздіктің» жаппай ор- тін қоздырып алып отыр.
Біз, революционерлер, Ванновскийдің уәде бергеп ре- формаларының шын екендігіне ешқашанда сенген емес- піз. Біз либералдарға «мейірімшіл» генералдың жар- лықтары мен Николай Обмановтың 126 әмірлері 40 жыл бойы өзінің «ішкі жауларына», яғни Россияның барлық прогресшіл элементтеріне қарсы күресінде самодержа- виенің өзі талай дәмін татқан, бәз-баяғы либералдық саясаттың тек бір жаңа түрі деуден жалыққан емеспіз. Біз үкіметтің «жаңа бағыт» рухында жасаған алғашқы адымдарынан кейін-ақ еліге бастаған «бос қиялдары- нан» либералдарды сақтандырғаибыз, біз үкіметтің уәделерінің көріне жалған екендігін әшкерелеп, қоғам- ға: егер сенің жауың алғашқы қатаң тепкіңнен есінеп танса, сен оған үсті-үстіне соққы беруден шаршама, оны күшейте түс, жиілете түс дегенбіз... Ңазіргі уақытта студенттерге «уақытша ережелерде» ұсынылып отырған ұйымдар құру правосы туралы осы келемеждің бола- тындығын революционерлер үкіметтің жаңа сыйы тура- лы алғаш сөз қозғала бастаған кезде-ақ айтқан бола- тын. Біз самодержавиеден және оның реформаторлық әрекеттерінен нені күтуге болатындығын және нені кү- туге тиіс екендігімізді білген едік. Біз Ванновскийдің ешкімді жәпе еш нәрсені де «рабайға келтіре» алмай- тынын, оның епғқандай прогрестік үміттерді қанағат- тандырмайтынын және «тәртіпсіздіктің» белгілі бір фор- мада қайткенде іде іқайта баюталатынын білгенбіз.
Жыл өтті, ал қоғам тапжылмастан бір орнында түр. Игілігі мол мөмліеікетте болуға тиісті жоғары оқу орын- дары жұмысын жүргізуден тағы да бас тартып отыр. Он мыңдаған жастар ңалыпты жағдайдан тағы да шығып қалды және «ал енді не істеу керек?» деген бәз-баяғы бір сұрақ қоғам алдына қайтадан қойылды.
Студенттердің басым көпшілігі «уақытша ережелерді» жәпе сол ережелсрде рұқсат етілген ұйымдарды қабыл-
БАНКРОТТЫҚТЫҢ БЕЛГІЛЕРІ
301
даудан бас тартып отыр. Профессорлар әдетіндегідеы асып, үкіметтің бұл сыйына мүлдө наразы екендіктерін айқын білдіруде. Ал шынында бұл «реформасымақтың» студенттерге бостандықңа ұқсарлық дәнеңе бермейтіні былай тұрсын, тіпті университет өміріне тыныштық ен- гізу жағынан к,арағанда да түкке тұрмайтынын мойын- дау үшін революционер болудың да, радикал болудың да қажеті жоқ. Студенттер меп өкімет орындарының арасында қақтығысуларды тудыратып толып жатқап іліктер «уақытша ережелерде» күні бұрып жасалатыны осы ережелерге бір қарағанда-ақ аңғарылмай ма? Бұл ережелерді қолдану барынша бейбіт себептермен жа- рия шақырылған әрбір жиынды жаңа «тәртіпсіздіктің» басталатын жеріне айналдыру қаупін тудыратыны ай- қын емес пе? Мысалы, полицейлердің міндетін атқарып отырған инспекция жиындарда озінің председательдік етуі арқылы біреулерді ылғи ызаландыруға, екіншілер- ді наразылық жасауға арандатуға, үшіншілердің үрейіп алып, ауыздарын аштырмауға тиісті екендігіне күмән- дануға бола ма? Және бұл жиындардағы жарыс сөздер- дің мазмұпы бастықтардың «ұйғарымы» бойыпша орес- кел түрде белгілеиуіне орыс студенттерінің тозе алмай- тындығы аиық емес пе?
Ал оның бер жағында «уақытша ережелерде» үкімет- тің жиындар мен ұйымдар жөнінде студенттерге сыйлап отырған «правосы», өзінің осындай сөкет түрінде,— са- модержавиенің самодержавие бола тұрып студенттерге бере алатынының максимумы болып табылады. Бұл ба- ғыттағы әрбір ілгері басқан адым өкімет пен оның «қол астындағылардың» қарым-қатынастарын сездіретін күш тепе-теңдігін өз қолымен бұзғандық болар еді. Не үкімет үшін мүмкін болатын осы вдаксимумға қанағаттану, не оз наразылығының саяси, революциялыі^ сипатын кү^ шейту,— міне, студенттердің шешуіне тура келіп отыр- ған таңдау осы. Ал енді бұлардың көпшілігі екінші ше- шімді қабылдап отыр. Студенттердің үндеулері мен қа- рарларында революциялық сарын қашанғыдан болсын батыл естілуде. Айуандықпен жазалау мен жалған сүйіспендікті алмастырып отыру саясаты өз дегенін іс-
302
В. И. ЛЕНИН
теп, студенттер бұңарасын революцияшылдандырып отыр.
Иә, студенттер өздерінің алдарына қойылған мәселе- пі ңалай болғанда да шешіп отыр және былай алып қоя тұрған (әлдилеу жырының әсерімен) қаруды олар қайтадан қолға алуға дайын екендігін мәлімдеді. Ал бірақ осы опасыз жырлардың үніне қалғып кете қойған қоғам пе істемек болып отыр екеп? Неліктеи ол әлі күи- ге дейіп үп қатпай отыр, «іштей тілектес» болып отыр? Неліктеп оныц наразылығы туралы, қайта басталған толңуларды онъщ белсене қуаттауы туралы ештеңе ес- тілмей отыр? Ол өзі шынымен-ақ осы уақытқа дейін студенттер қозғалысы атаулының бәрінде сөзсіз бола- тын қайғылы оқиғаларды «жайбарақат отырып» күт- пекші ме? Ол озі шынымеп-ақ күресте құрбан болғаіь дардың есебіп алушылардыц бишаралық ролін атңару- мен ғана және оның адам шошырлық бейнесіне жай ңарап отырумеи ғапа қанағаттанбақшы ма? «Балалары» орыс бостандығының жолына тағы да құрбандық жасау ниетін апық білдіріп отырғанда, олардың «әкелерінің» үні неліктеп естілмейді? Неліктен біздің қоғам студент- терді ец болмаса жұмысшылардың қуаттағанындай бол- са да қуаттамай отыр? Ал жоғары оқу орындарында оқып жатқандар олардың, пролетарлардың, балалары не бауырлары емес қой, ал солай бола тұрса да жұмысшы- лар Киевте де, Харьковте де, Екатеринославта да поли- циялық өкімет орындарыиың бірсыпыра «ескерту ша- раларынан» тайсалмастан, демонстранттарға қарсы қарулы күш жұмсалады деп үрейлендіруіне қарамастан, наразылық көрсетушілерге өздерінің тілектестігін ашьгқтан-ашық імәлімдеп отыр ғой. Орыс пролетариаты- ның революциялық идеализмінің осы окөрінісі студент- тердің тағдырына жан-тәнімен, тікелей мүдделі болып отырған (қоғамның ниетіне шынымен-ақ әсер етпес пе екен, опың жігерлі наразылығын тудырмас па екен?
Студенттердің биылғы «тәртіпсіздіктері» анағұрлым цолайлы жағдайларда басталып отыр. «Тобырдың», «кө- шенің» тілегі солардың жағында болып отыр. Егер ли- бералдық қоғам дер кезінде студенттерге жәрдемдесу арқылы үкіметтің біржолата берекесін қашыру үшін
БАНКРОТТЫҚТЫҢ БЕЛГІЛЕРІ
303
және оны нағыз кеңшіліктер жасауға мәжбүр ету үшін барлық күшіп салмаса, онда либералдық қоғам тарапы- нан мұнысы қылмысты қате болар еді.
Біздің либералдық қоғамныц мұндай рольді атқаруға ңашпалықты қабілетті екеидігіи таяудағы болашақ көр- сетеді. Ңазіргі студенттер қозғалысының немен тына- тындығы көп ретте осы мәселенің шешілуіне байланыс- ты. Бірақ бұл озі немен тынса да, бір пәрсе даусыз: сопшалық қысқа тыныштық ксзеңнеіі кейіп жалпы студепттер тәртшсіздігіпщ қайтадап басталуы — қазіргі құрылыстың саяси бапкроттыққа ұшырағапының белгі- сі. Үш жыл бойы университет омірі қалыпқа түсе алмай келеді, оқу кейдө болады, кейде болмайды, мемлекет механизміиің бір дөңгелегі істен шығуға жақын, аз уақыт айпалғап болады да, тағы да үзақ уақыт тоқтап қалып отырады. Сопдықтан қазіргі саяси құрылыстыц шеңберінде бүл дертті мүлдем жазыи жіберерлік ем ен- ді жоқ екендігіиде ешбір күмән болмауға тиіс. Марқүм Боголепов отаиды атам заманғы, Николай медицииасы- пың қорыпап алыпған «батырлық» еммеп сақтап қалуға әрекет жасап бағып еді. Ал осы емді қолдаиудан пе тыңқаны мәлім. Бул бағытпен ілгері басуға болмайты- ііы апық. Епді студенттерді алдарқату саясаты сәтсіз- дікке ұшырады. Ал күш жұмсау мен алдарқатудан бас- ңа үшінші жол жоқ қой. Сондықтап ңазіргі тәртіптің осылайша сөзсіз банкротқа ұшырағандығының әрбір жаңа корінісі оиың иегіздеріп барған сайып ойсыратып, селсоқ тоғышарлардың алдьіпда үкіметті бедел деген- нен жұрдай етіп, онымен күресудің қажет екендігін тү- сіне бастаған адамдардың санын көбейте бермек.
Иә, самодержавиенің банкротқа ұшырап отырғаидығы күмәпсыз, оның озі де бұл туралы бүкіл дүииеге хабар- лауға асыгуда. Империяның үштеп бір болегінде «қор- ғау ісіи күшейтудіц» жариялапуы жәпе Россияпыц бар- лық түкпірлерінде бір мезгілде жергілікті өкімет орыи- дарының орыс заңдарында онсыз да рүқсат етілмеген қылмыстарды жасауға тыйым салатын «міндетті қаулы- лар» шығарып, ңатты жазаға тартылады деп қорқытуы банкротқа ұшырағандық туралы жариялағандық емес 11 6-том
304
В. И. ЛЕНИН
пе? Өзінің мәні бойынша жалпы заңдардың күшін жия- тын айрықітіа ережелердің қандайы болсын белгілі бір уақыттыц ішінде, белгілі бір жерлерде қолданылатын болып ұйғарылады. Тотенше жағдайлар жалпы заңдар- дың бөгетсіз іске асырылуына мүмкіндік беретін, бұзыл- ған тепе-теңдікті ңалпына келтіретін төтенше шаралар- ды белгілі бір жерлерде уаңытша қолдануды талап етеді деп ұйғарылады. Ңазіргі тәртіптіц окілдері осылай ой- лайды. Ңорғау ісіп күшейту туралы ерожспщ қолдапы- ла бастагаиыпа, міпо, 20 жыл болды. Имітерияньщ басты-басты орталықтарыпда мұның 20 жыл бойы қол- данылуы елді «рабайға келтіруге» жіеткізген жоқ, қо- ғамдық тәртіпті қалпыпа келтірген жоқ. Міне, осы өто күшті ем 20 жыл бойы қолданылып отырса да, «сепім- сіздік» дертіпіц, дерт болғапда омпіц озі осы дертке қар- сы күресу үшіп жасалғап дерттіц алыскд тарағапдығы жәпе тамырын терец жайғандығы соншалық, еііді ірілеу деген ңалалардыц жәпе фабрикалық орталықтардың бә- ріпде де осы емді қажет деп тауып отыр! Бапкроттың озі ашықтап-атпьтқ жариялап отырған банкроттық дегеп осы емес пе? Ңазіргі қүрылыстың піыи қорғауітіылары (мұпдайлар, күмәпсыз, бар) осы оте күшті әсер ететіп емге халықтың ептеп еті үйреніп, емнің үстсме молше- рін сезбейтін болып бара жатқандығы туралы жаны шо- шыпа ойлапуға тиісті.
Ал сопымеп қатар үкімет еркінеи тыс оның экономи- калъіц саясатыпыц баикротқа ұшырағаны апықталып отыр. Самодержавиеніц жыртқыштық шаруашылығы шаруаларды сұмдық ңанауға негізделгеп еді. Бұл ша- руашылың, өзініц сөзсіз салдары ретінде, белгілі бір жердегі шаруаларды оқтыи-оқтып ашаршылыққа ұшы- ратып отырды. Ол кездері жыртқыш-мемлекет ха- лық алдыпда озі тонап отырған сол халықтың жарқьш бейнедегі ңамқоршы асыраушысы болып көрінгісі келді. 1891 жылдан бастап адам өлімі жағынап ашар- шылық орасан ұлғая бастады, ал 1897 жылдан бастап ашаршылық біріиің артынап бірі үздіксіз келетін болды. 1892 жылы Толстой: «паразит өзі шырынын со- рып келген өсімдікті қоректендірмек болады» 127 деп
БЛНКРОТТЫҚТЫҢ БЕЛГІЛЕРІ
305
улы кекесінмен айтқан болатын. Мұиыц өзі, шыныида да, қисынсыз идея еді. Ңазір заман өзгерген, сондықтан ашаршылықтың деревнядағы үйреншікті жағдайға ай- яалуына байлапысты біздің паразит тоналып отырған шаруаларды қоректендіру туралы утопиялық пікірді қолдамақ түгіл, тіпті сол пікірдің өзін мемлекеттік қыл- мыс деп жариялайды. Мақсат орындалды — ңазіргі ора- сап зор аптаршылық әдетте тіпті біздің озімізде болып көрмегеп тым-тырыс жағдайда отіп жатыр. Ашығушы шаруалардың ыңырсығап дауыстары естілмейді, аггтар- шыльтқпеп күресу жопіпде істеліп жатқап оптбір қоғам- дық бастама жоқ, деревпяда пе болып жатқапдығы ту- ралы газеттер де үпдемей отыр. Таңырқарлық тым-ты- рыс жағдай, біраң бұл тым-тьтрыстық посер алдындағы күннің тымырсығынан аумайтынын Сипягин мырзалар сезбей ме екеп?
Ежелден бері миллиопдаған шаруалардың енжар қолдауының арқасыпда өмір сүріп келгсн мемлекеттік қүрылыс сол шаруаларды жылдаи-жылға өзін озі асы- рай алмайтындай халге үшыратып отыр. Обманов мыр- залар монархиясыпың бұл әлеуметтік банкроттыққа ұшырауы оның саяси банкроттыққа ұшырауынан кем сабақ болмас.
Біздің қаскүнем банкроттың істері қашан жойылар екен? Өзінің саяси және фипанс бюджетінің жыртық- тесігін халық тәнінен тірілей сылып алған терімен ол қашаиғы жамап-жасқап өмір сүре бермек екен? Біздің банкроттың өмірін тарих үзақ мерзімге соза ма, қысқа мерзімге соза ма — бұл өзі коп факторларға байлаттыс- ты; біраң олардың ішіндегі ең маңыздыларыпың бірі — қазіргі қүрылыстың толық бапкроттыққа ұптырап отыр- ғандығын түсіпген адамдардыц революциялық белсенді- лік корсетуіпіц дәрежесі болмақ. Бүл қүрылыстыц ірш-пгіруі оте терең тамыр жайып отыр, бүл іріп-пгіру осы ңүрылыстыц көріп қазушылары болуыпа тура келе- тіп цоғамдьтң элемепттердің саяси жумылуынан едәуір озып кетті. Осы саяси жұмылуды бәріпеп гөрі револю- циялық социал-демократия қамтамасыз етеді; ол бір өзі самодержавиегө өлтіре соққы бере алады. Студент-
306 в. И. ЛЕНИН
тердің үкіметпеп жаңа іпайқасы самодержавиеге дұш- пан барлық қоғамдық күштерді жұмылдыру ісін бәрі- міздің тездетуімізге мүмкіндік береді және бізге осы міндетті жүктейді. Саяси омірде соғыс уақытының ай- ларын тарих жылдарға балайды. Ал біздің бастап кешіріп отырған уақытымыз шынында да — соғыс уақыты.
«Искра» № 17, 15 февралъ, 1902 ж.
«Искра» газетгнгц тексті бойъінша басылып отъір
307
РОССИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨМІРІНЕН
Осындай жалпы тақырыппен, материалдардың жина^ луына қарай, біз дүркін-дүркін Россияның экономика- льіқ өмірі мен экономикалық дамуыпың барлық жақта- рын маркстік тұрғыдан сипаттауға арналған мақалалар мен заметкалар басып тұрмақшымыз. Енді, «Искра» айына екі рет шыға бастаған кезде, мұндай бөлімнің жоқтығы өте қатты сезіліп отыр. Бірақ бұл ретте осы бөлімді жүргізу (піамамыз келгетшіе дұрыс жүргізу) материалдардың айрықша коп болуын керек ететінді- гіне, ал бұл жөнінде біздің редакциямыз өте-мөте қо- лайсыз жағдайда болып отырғандығына біз жолдастар- дың және баспасөзімізге тілектес адамдардың бәрінің де назарын қатты аударуға тиіспіз. «Ңұпия» жазушы- ның ниеттері мен талаптары кейде бір жай ғана кедер- гілерге соқтығып талқан болатыны жария жазатын жа- зушыпың тіпті есіпе де кіріп шықпайды. Журналист үшін оидағап, жүздеген арпаулы басылымдар мен жер- гілікті газеттері бар императорльтқ копшілік кітапхана- сына біздің бара алмайтынымызды үмытпаңыздар, мыр- залар. Ал экономикалық бөлім үшін керекті, аз да болса «газетке» лайықты материал, яғни оқушыны да, жазушыны да қызьщтыра алатын аз да болса жанды, көкейтесті іматериал,— мұндай материал дәл жергілікті шағын газеттер мен арнаулы басылымдарда шашырап жүр, ал бүлардың көбіне бағасы қымбат болғапдықтап қол жетпейді немесе бүлар (үкімет, земство, медицина басылымдары, т. т.) тіпті сатылмайды. Сондықтап қү- пия газеттің барлыц оцушылары: «жұрттап суыртпақ жиса да бір жалаңашқа көйлек шығады» деген ереже бойышпа әрекет жасаса ғана, тек осындай жағдайда
308
В. И. ЛЕНИН
экономикалық бөлімді шама келгенше дұрыстап жолға қоюға болады. Ал жалған ұятты былай қойғанда, «Иск- ра» редакциясы бұл жөнінде озін тіпті жалацаш отыр- мыз деп мойындаса да болады. Біздің оқушы бүқара- мыздьщ толып жатқап ариаулы жәпе жергілікті басы- лымдарды бақылап отыруға мүмкіпдіктері бар жәпо олар шынында да «өздері үшін» осыларды бақылап та жүр, біздің бұған сеніміміз мол. Осыпдай әрбір оқушы ңызғылықты материал кездестірген сайын осы материал біздіц газетіміздіц редакциясыпда бар ма екеп? деп, опы осы материалмеп тапыстыру үшіп меп пе істедім? деіі өзіне сұрақ қойып отыратын болса ғапа — тек сопда ға- на біз Россияның жономикалық оміріидегі барлық үз- дік құбылыстардың тек қазыпалық, пововремялық 128, виттелік мадақтау тұрғысынан ғана бағаланбай, тек әдеттегі либералдық-халықшылдық сары уайымшыл- дықпен бағаланбай, революциялық социал-демократия тұрғысьшан да бағалануына қолымыз Ж'етеді.
Ал осы либералдық емес сары уайымпан кейін енді іске көшейік.
I. ЖИНАҚ КАССАЛАРЫ
Жинақ кассалары — соңғы кезде мадақтау үшін қол- данылып жүрген ең оңтайлы сылтаулардың бірі. Бірақ бұл тек виттелік мадақтауда ғана емес, сондай-ақ «сып- шылдық» мадақтауда да пайдалапылып жүр. Давидтер мен Герцтер, Черновтар мен Булгаковтар, Прокопович- тер мен Тотомианцтар,— бір сөзбен айтқанда, сәнге ай- налған «марксизмді сынауды» жақтаушылардың бәрі де (салмақты профессорларды, Каблуковтар меп Карышев- терді айтпағанның өзінде) әр түрлі пернеге, әр түрлі үнге салып: «бұл ортодокстар капитал шоғырланып отыр деседі!—Ал енді мына жинақ кассаларының бір өзі-ақ бізге капиталдың шашьтрауын корсетіп отыр. Қайыршылық өсіп келеді деседі! Ал шыпыиа келгендө біз халықтың ұсақ жинақ ақшасыпың өсіп келе жат- қанын көріп отырмыз»— деп шулауда.
Бір ізгі ниетті адамның 1899 жылғы орыс жинақ кас- салары туралы129 бізгө жібергеп ресми мәліметтерін нлайык та, соларды мұқият карап шығайьтк. Россияля
РОССИЯНЬІҢ ЭКОНОМИКАЛЬІҚ ӨМІРІНЕІ-І
309
1899 жылы барлығы 4781 мемлекеттік жинаң кассасы, оның ішінде 3718 почта-телеграф кассасы және 84 фаб- рика-завод кассасы болған. Бес жылдың ішіндс (1895 жылдан 1899 жылға дейін) кассалардыв, саны 1189-ға, яғни үштен бір бөлігіне артқан. Сол уақыттыц ішівде вкладшылардың саны 1664 мыңнан 3145 мыңға дейін артқан, яғни бір жарым миллиондай (89%) арт- қап, ақша вкладтарыиыц сомасы 330 млп. сомнан 608 млп. сомға, яғпи 278 млн. сомға пемесе 84% арт- қап. Сөйтіп, і«халық жинағы» орасан өсіп отырған тә- різді емес пе?
Бірақ бұл жердө мынадай жағдай бірден көзге түсе- ді. 80-жылдары және 90-жылдардың бас кезінде вклад- тардың сомасы ашаршылыу жылдары, 1891 және 1892 жылдары, анағурлым тез өскені жинақ кассалары тура- лы әдебиеттеп мәлім. Бұл бір жағынан. Ал екінші жа- ғынан,— бүкіл осы кезең ішіпде, 80 және 90-жылдарды қоса есептегенде, «халық жинағының» өсуімен қатар шаруалардың қайыршылану, күйзелу жәпе ашаршы- лыққа үшырау процесі мейлінше тез әрі шұғыл өріс ал- ғанып біз білеміз. Оеындай біріне-бірі қайшы құбылыс- тар қалайша орайласа алатынын түсіну үшін аталған кезец ішіпде Россияның экопомикалық өмірінің ең бас- ты ерекшелігі аі$ша шаруашылығыныц өскендігі екенін еске түсірсек те болады. Жинақ кассаларындағы вклад- тардың өсуінің озі «халық» жинағының жалпы өскенді- гін көрсетпейді, тек ацшалай «жинақтың» ғана өскенді- гін (кейде тіпті оны орталык, мекемелерге ғана жинақ- тауды) көрсетеді. Мысалы, натуралды шаруашылықтан ақша шаруашылыгына көшкен кезде шаруаларда «ха- лық» жштағыныц жалиы сомасы азайып, ақшалай жи- нақтыц көбеюі әбден мүмкіп. Ескілікті шаруа өз жина- ғьш, бұл жинақ ақшалай болган кезде, құмырада сақ- тап келді, ал ішбінесе оның жинақтары астық, мал азығы, кенеп, отыи, т. с. «заттай» нәрселерден құрала- тып. Енді күйзелгеп және күйзелгелі отырған шаруа- ның заттай да, ақшалай да жинақтары жоқ, ал байып келе жатіқан азын-аулақ шаруалардың ақшалай жинағы өсіп, меімлекеттік жинақ кассаларына түсе бастайды. Сөйтіп, ашарпіылыңтың күшеюімен қатар вкладтардың
310
В. И. ЛЕНИН
өсуі іәбден түсінікті, ал вкладтардың өсуі халықтың әл- ауқатының артуын емес, ескі, дербес шаруаны жаңа сё- ло буржуазиясының, яғни шаруашылығын батырақтар не күндікшілер жалдамайынша жүргізе алмайтын ауқатты мужпктердің ығыстыруып көрсетеді.
Бұл айтылғаиға вкладшылардың өз кәсіптеріне қарай болінуі жөніидегі мәліметтер қызғылыңты жанама дә- лел болып табылады. Бұлар — вкладтарыпыц сомасы 545 млп. сом болатын 3 миллион дерлік (2942 мың) книжканың иелері туралы мәліметтер. Орташа вклад 185 сомға тең — көріп отырсыздар, бұл сома вкладшы- лардың арасында орыс халңының өте-мөте азшылығы болып табылатын, атадан қалған немесе қорланғаи мүлкі бар «бақыттылардың» басым екендігін айқыи көрсетеді. Ең ірі вкладшылар — дінбасылар: 137 мың книжкада 46 млн. сом бар, яғни әрбір книжкада 333 соімнан. Пенделерін күнәдан сақтаудың қамын ойлау, сірә, тиімсіз іс болмаса керек... Одан кейін — жер иелері: 36 мың книжкада 9 млн. сом бар, яғни әрбір книжкада 268 сомнан; одан соң — саудагерлер: 268 мың кпижкада 59 млн. сом бар, яғии әрбір книжка- да 222 сомпаи; сонан соң офицерлер — әрбір книжкада 219 сомнан; азаматтық мекемелердегі чиновниктер — 202 сомнан. «Егіишілік пен село кәсіпшіліктері» тек алтыншы орында ғана тұр: 640 мың книжкаға 126 мля. сом салынған, яғни әрбір книжкаға 197 сомнан; онан соң «жеке қызметтердегі кәсіптер» — 196 сомнан; «бас- қа кәсіптер» — 186 сомнан; қала кәсіпшіліктері — 159 сомнан; «үй қызметтері» — 143 сомнан; заводтар мен фабрикалардаты жумыс — 136 сомнан және ең соңғы орында «төменгі дәрежедегі әскери ңызметкерлер» — 86 сомнап.
Сопымен, шыпына келгенде фабрика-завод жұмысшы- лары (қазына асырап отырған солдаттарды есепке ал- мағанда) жинағының мөлшері жағынан соцғы орынды алып отыр! Тіпті үй қызметшісінің жипағы орта есеп- пен алғанда неғұрлым жоғары (136 сомның орнына әр- бір книжкаға 143 сомпап көледі) және бұлардың ара- сында вкладшылар әлдеқайда көп. Атап айтңанда: үй қызметшілері 333 мың книжкаға 48 млн. сом салса,
РОССИЯНЬІҢ ЭКОНОМИКАЛЬЩ ӨМТРІНЕН
311
фабрика-завод жұмысшылары — 157 мың книжкаға 21 млн. сом салған. Біздің ақсүйектер мен шонжарлардың барлық байлығын жасап беріп отырған пролетариат бұ- лардың үй қызметшілеріне қарағанда апағұрлым нашар жағдайда болып отыр! Орыс фабрика-завод жұмысшы- ларының барлық санының ішінен (бұлар екі миллион- нан кем емес) шамамен алғанда тек алтыдан бір бөлігі- нің 130 ғана жинақ кассаларында мейлінше мардымсыз вклад сақтауға мүмкіпдігі бар,— жұмысшылардың бү- кіл табысы бірыңғай ақшалай табыс болуына қарамас- тан осылай болып отыр, өйткені олар өздерінің дерев- нядағы семьясын асырауы керек, сондыңтан олардың вкладтары, сөздің дәл мағынасында айтқанда, «жинақ» емес, тек келесі жолы үйге жібергенге дейін саіугап қойған сомасы ғана, т. б. «Фабрикалар меи заводтарда- ғы жұмыс» деген тармаққа контор қызметкерлөрі, мас- терлер, бақылаушылар, бір сөзбен айтқаяда, нағыз жұ- мысшыларға жатпайтын адамдар да кіріп көтуі ықти- мал екенін біз тіпті айтып та отырғанымыз жоқ.
Ал шаруаларға келетін болсақ,— егер олар негізінеи «егіншілік пен сөло кәсіпшіліктері» деген тармаққа кір- ген деп есептесек,— онда олардың жинағының орта мөлгаері, жоғарыда көргеніміздей тіпті жеке қызметтер- де істейтіндерге қарағанда неғүрлым жоғары болып отыр және «цала өнеркәсіпшілерінің» (яғни бүлар дү- кенші, қолөнерші, қора тазалаушы жәпе т. с. болуы мүмкін) жинағының орта мөлшерінеи едәуір асып тү- седі. Жинақ кассаларына 126 миллион сом ақша салътп отырған осы 640 мың шаруа (бұлардың жалпы саныиа шаққанда 10 миллионға жуық үй немесе семья) тек ңана шаруа буржуазиясына жататып болар. Ауыл ща- руашылығының прогресі туралы, машиналардыц тара- лып отырғандығы туралы, егіншілік мәдениетінщ жәпо тұрмыс дәрежесінің арттырылуы туралы, т. б. туралы мәліметтер осыларға және тек осыларға жақын тұрғатт шаруаларға ғана қатысты мәліметтер;— «халықтың әл- ауқатының өсуін» дәлелдеу үшін Витте мырзалар со- циалистерге қарсы келтіріп отырған, егішпілікте үсақ өндірістің құрып, құлдырап бара жатқандығы туралы «маркстік догмаиы» теріске шығару үшін либерал мыр-
312
В. И. ЛЕНИН
залар (жәие «сыншылар») келтіріп отырған мәлімет- тер. ¥сақ өпдірістіц құлдырауы дегеннің өзі дәл сол ұсақ өндірушілердіц ішінен бұқараның күйзелуі есебі- неи азын-аулақ баюшылардыц өсіп шығуында екенді- гіп бұл мырзалар көрмейді (не көрмегенсиді).
Вкладшылардың жалпы санын олардың вкладтары- ның мөлшеріне қарай бөлу туралы мәліметтер бұдап да қызғылықты. Цифрларды жинақтап айтқанда бұл бөлу мынадай болады: үш миллиоп вкладшының бір милли- онының 25 сомға дейін вклады бар. Бұлардың барлығы 7 млн. сомы бар (545 млн. сомға, яғни вкладтардың жалпы сомасының әрбір 10 сомыиа 12-ақ тиыннан келе- ді). Бұлардың вкладтарының орта мөлшері — жеті сом. Демек, нағыз ұсақ вкладшылар жалпы санның үгптен 'бірі 'бола тұрып, барлың вікладтардың тек 7s3 бөлігіне ғаиа ие. Опан соң, 25 сомнан 100 сомға дейіп ақшасы бар вкладшылар жалпы санныц бестеп біріие тец (600 мың), бұлардың салған ақшасы пе бары 36 млн. сом,— орта еоепиен 55 сомнан. Осы -екі разрядты қоса келгенде, вкладшылардың жартысъшан көбініц (3 млн. адамның 1,6 миллионы) 545 млн. сомпан тек 42 млп. сомы ғана бар, яғни 712 бөлігі ғана тиісті екендігін көреміз. Ңалған, дәулетті қор сақтаушылардың ішінеи бір миллион адаім 100 сомнан 500 оо-мға дейін салғап — олардың барлық салғаны 209 млн. сом, әрбір вкладшыға 223 сомнан келеді. 400 мың вкладшының әрқайсысы 500 сомпап артық салған; олардың барлық салғаны 293 мли. сом — әрбір вкладшыға 762 сомнан келеді. Демек, бү- лар, сірә, бай адамдар болар, бірақ барлық вкладшылар- дың V7 бөлігінен аз бола тұрып, барлық капиталдың жартысынан көбіне (54%) ие болып отыр.
Сөйтіп, ңазіргі қоғамда капиталдъщ шоғырлануы, ха- лық бұқарасының кедейленуі, тіпті «кіші ағайын» упііп, халықтың кем ауқаттылары үшін арнайы бейімделген мекемелерде де өте айқын көрініп отыр, өйткені вклад- тардың ең көп мөлшері заң бойынша 1000 сом болып тежелген. Жәпе кез келгеп капиталттстік қоғамға тән мүліктің бұл птоғырлануы алдыцғы қатарлы елдерде, бұларда жипақ кассаларыпың коптеп-коп «демократия- лапдырылғаныпа» қарамастан, опап бетер күшті експді-
РОССИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨМІРІНЕН
313
гін айта кетуіміз керек. Мысалы, 1899 жылы 31 де- кабрьде Франциядағы 4337 мли. франк (франк 40 тиын- нан азырақ) салынған жинақ кассаларында IOV2 млн. книжка болған. Орта есеппен алғанда бүл бір книжка- ға 412 франктан немесе 160 сомнан келеді, яғни орыс жипак, кассаларына салыпған вкладтың орта мөлшері- иеи азырац. Францияда ұсақ вкладшылардың саны да Россияға қарағанда біршама көп: вкладшылардың үш- тетт біріпө таяуының (З1/3 млп.) молшері 20 франкқа дейін (8 сом), орта есепиеи 13 франктан (5 сом) вклад- тары бар. 4337 миллион франк молшеріндегі жалпы со- мапың ішінде бұл вкладшылардың салғаны тек 35 млп. франк қаиа, яғни V125 бөлігі. 100 франкқа дейін ақшасы барлар вкладшылардың жалпы сапыныц жартысынан аз-ақ көп (5,3 млн.), ал олардыҢ не бары 143 млн. франк ақшасы бар, яғни вкладтардың жалпы сомасы- ның !/зз бөлігі. Керісінше, 1000 франк және одан көп (400 сом және одан коп) ақшасы бар вкладшылар вкладшылардың жалпы саныпыц бестен бірінен аз (18,5%) бола тұрып, вкладтардың жалпы сомасыныц уштен екісінен астамына (68,7%), атап айтқанда 4337 мли. фрапктан 2979 млн. франкқа ие болып отыр.
Сөйтіп, біздіц «сыншылардың» пікірлерін бағалау үшіп оқушыиьщ еиді кейбір материалы бар. Бір факті- нің өзін: жинақ кассаларына салыпғаы вкладтардың орасан өсуін және әсіресе ұсақ вкладшылар сапының көбеюін әр түрлі түсіндіріп отыр. «Марксизм сыншы- сы»: халыңтың тұрмысы оңалып келеді, каииталдыц шашырауы өсіп келеді, дейді. Социалист: «заттай» жи- иақ ақшалай жинаққа айналып отыр, буржуазияға ай- налып бара жатңаи және өздерінің жинақтарын капи- талға айналдырып отырған ауқатты шаруалардың саны көбейіп келеді, дейді. Жұмыс күшін сатып күн көретін жәпе болмашы табыстарының бір бөлігін (уақытша болса да) қор жасау үшін кассаға салып отыратын про- летариат қатарына ығыстырьтлып отырған шаруалар- дың саны одан бетер тез өсуде. ¥сақ вкладшылардың көптігі атап айтқанда капиталистік қоғамда кедейлер- дің көптігін дәлелдейді, өйткені бұл ұсақ вкладшылар- дың вкладтардың жалпы сомасыидағы үлесі оте аз.
314
В. И. ЛЕНИН
Нағыз буржуаның өзінен «сыншының» айырмасы қайсы? — деген сұрақ туады.
Ілгері кеттік. Жинақ кассалары капиталының ңандай тұтынуға жұмсалатынын және атап айтқанда қалай жұмсалатынын қарап көрелік. Россияда бұл капиталдар ең алдымен әскери жәпе полицейлік-буржуазиялың мемлекеттің куатын күшейтіп отыр. Патша үкіметі өзі- нің қолына түсіп отырған халықтың басқа да барлық мүлкіне қалай бақылаусыз билік жүргізсе, бұл капитал- дарға да дәл солай бақылаусыз билік жүргізіп отыр (бұл туралы біз «Искраның» 15-номеріндегі бас мақа- лада айтқан болатынбыз) *. Патша үкіметі осы капи- талдардан өзінің Қытайдағы жорьіқтарына төлеу үшіп, капиталистер мен жер иелерінің ауыздарына тығу үшін, әскерлерді қайта қарулаидыру үшін, флотты кү- шейту, т. б. үшін жүз миллиондап емін-еркін «қарыз» алып отыр. Мысалы, 1899 жылы жинақ кассаларында- ғы барльіқ 679 млн. сомның 613 млн. сомы процент төленетіп қағаздарға салынған, атап айтқанда: 230 млн. сомы мемлекеттік заемдарға, 215 млп. сомы егішпілік банктеріпің кепілдік қағаздарына және 168 млн. сомы темір жол заемдарына салынған.
Ңазына өте тиімді «олжа» түсіріп отыр: біріншіден, ол жипақ кассалары бойынша барлық шығындарды жауып, таза пайда алады (осы уақытқа дейін бұл пай- да жинаң кассаларының қордағы капиталына айналып отырушы еді); екіншіден, ол біздің мемлекеттік шаруа- шылықтың жетімсіздіктерін толтыруға вкладшыларды мзжбур етеді (оларды қазынаға қарызға ақпіа беруге мәжбүр етеді). 1894 жылдан 1899 жылға дейін жинақ кассаларына жылына орта есеппен 250 млн. сом алы- нып, 200 млн. сом беріліп отырған. Демек, мемлекеттік қазына қапшығының жыртық-тесіктерін заемдар арқы- лы жамауға жыл сайып елу миллионнан келеді, мұны тек жалқаулар ғана талан-таражға салмас. Ендеше, ақ- шаны соғысқа және сарай құйыршықтарының, поме- щиктер мен фабриканттардың құлңынын толтыруға тө- гіп-шашудан болатын дефициттен қорқатын не бар! * Ңараңыз: осы том, 282—288-беттер. Ред.
РОССИЯІІЫҢ ЭКОНОМИКАЛЬЩ ӨМІРІНЕІІ
315
«Халық жинақтарыпан» алып әрдайым ірі соманың ор- нын жауып жіберуге болады ғой!
Жақша ішінде айта кетелік, қазыпаның тиімді олжа табуының ішінара себебі — ақшалай вкладтарға төле- петін процентті ол ұдайы кемітіп отырады, ал осы про- цеит қағаздарға толепетін проценттен томеи болады. Мысалы, 1894 жылы ақшалай вкладтарға төленетін процент 4,12% болса, қағаздарға — 4,34%; 1899 жы- лы — 3,92 % жәпе 4,02 % болды. Процеиттің төменде- уі — ірі капиталдың жәпе усац өндірістщ есебінен ірі өндірістіц өсіп отырғанын мейлінше айқын дәлелдейтін, барлық капиталистік елдерге ортақ құбылыс екені мәлім, өйткені проценттің молшері, сайып келгенде, пайданың барлық сомасы меи ондіріске жұмсалған ка- питалдың барлық сомасыиың арақатынасымен белгіле- неді. Дәл сондай-ақ ңазынаның почта-телеграф чинов- пиктеріиің еңбегін қанауды күшейтіп отырғапдығьш айтпай кетуге болмайды: олар бұрын тек почтапы ғана басқарып келіп еді, кейін телеграфты да қосты, енді оларға жинақтарды алу жәпе беру істерін жүктеп отыр (4781 кассаның 3718-і почта-телеграф кассасы екендігін еске түсірелік). Бұл — почта-телеграфтың ұсақ қызмет- шілеріпің көпшілігі үшін жұмыстың ауырлай түсуі жә- не жұмыс күніпің ұзаруы деген соз. Ал оларға жалақы төлеуге келгенде қазына уысыпап түк шығарғысы кел- мейтін кулакша сараңдық жасайды: ең төменгі, жаңа- дан қызмет істей бастаған ңызметшілерге төлейтіндері тек аштан өлместщ тэска ақысы. Содап кейін жиырма бес тиын немесе елу тиын қосылатын толып жатқан дә- реже сатылары белгіленген, әрі қырық-елу жыл істегеп ауыр жұмыстан кейіп төленетіи болмашы пепсия — осы нағыз «чиновниктер пролетариатын» бұрыпғыдан бетер кіріптарлыққа ұшыратады.
Ал еиді кассалар капиталының ұсталуына қайта ора- лайық. 215 млн. сомды кассалар (Россия үкіметінің қа- лауы бойынша) егіншілік банктерінің кепілдік қағаз- дарына және 168 млн. сомды темір жол заемдарына са- лып отырғанын көрдік. Бұл факт соңғы кезде мейлінше өріс алған тағы да бір буржуазиялық терең ойдың... яғни «сышныл» ойдың шығуыпа себеп болып отыр.
316
В. И. ЛЕНИН
Шындығына келгенде — дейді бізге Бернштейндер, Герцтер, Черновтар, Булгаковтар және сол сияқтылар — бұл факт жинақ кассаларына ұсақ ңор сақтаушылар- дың темір жолдардъщ иелеріне, егіншілікке салынған кепілдік цатаздардъщ иелеріне айналып бара жатқан- дығын көрсетеді ғой. Іс жүзінде, дейді олар, тіпті темір жолдар және банктер сияқты таза бірыңғай капиталис- тік жәпе оте ірі кәсіпорындар барғаи сайын шашыраіг, ұсақталып отыр, сойтіп акцияларды, облигацияларды, кепілдік қағаздарды, т. б. ұсақ меншік иелерінің сатып алулары арқылы солардың қолдарына көшіп отыр. Іс жүзінде дәулеттілердің саны, меншікшілердің саны өсіп отыр,— ал мына ой-өрістері тар марксистер болса шо- ғырлану және кедейлену деген ескірген теорияны әлі күнге тастамай келеді, дейді. Егер мысалы, статистика бойышпа, орыс фабрика-завод жұмысшыларының жи- нақ кассаларындағы 157 мың книжкасында салынған ақша 21 млн. сом болса, осы соманың 5 млн. сомына жуығы темір жол заемдарына, 8 млп. сомына жуығы егіншілік банктерінің кепілдік қағаздарына салынып отыр. Епдеше, орыс 2фабрика-завод жұмысшылары бүтіп 5 млп. сомдық темір жолға мепшік иесі болып, бүтін 8 млн. сомдық жерге ие болып отыр ғой. Ал еиді проле- тариат туралы сөіілеп көріңіз! Олай болса, жұмысшы- лар жер иелерін ңанап отыр екен, өйткені кепілдік қағаздардың проценттері ретіпде олар рентаның бірсы- пыра болшегін, яғпи қосымша құнның бірсыпыра бөл- шегін алып отыр.
Міне, жаңадан шыққан марксизм сыншылары пікір- лерінің бет алысы нақ осылай ... Ал — білесіздер ме?— мен, сірә, «сынды» құттықтау керек, өйткені ол тоқыра- ғап ілімге іқозғау салды-мыс деген, коп таралып жүрген иікірге қосылуға әзір де болармын, қосылғанда мен мы- надай шартпен қосылам. Кезінде француз социалисте- рі оздерінің насихат және үгіт жағына қабілеттілігіп Бастианың софизмдерін талдау арқылы ұстартса, неміс социалистері — Шульце-Деличтің софизмдерін тарқату арқылы ұстартқан болатын, ал енді біздің, орыстардың, үлесіне әзірше «сыншылардьщ» компаниясы ғана тиіп отыр. Сонымен, мен: «сын жасай берсін!» деп айқай са-
РОССИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨМІРІНЕН
317
луға дайынмын — бірақ менің цоятын шартым, біз, со- циалистер, буцара арасында жургізетін өзіміздің ыаси- хатымыз бен угітімізде сәнге айналған «сынның» бар- лық буржуазиялық софизмдерін талдауды мумкіндігін- ше кец турде жүргізіп отыратын болалық. Осы шартқа қосыласыздар ма?— онда қолдарыңызды әкеліціздер! Айтпақшы, біздің буржуазия буржуазияшыл теоретик- терді қорғағаннан горі патша жебірейілдерін қорғағап- ды артық коріп, жұмғап аузып аіппай отыр, міпе сопдықтан бізге «сыпшыларды» «жып-шайтапныц ад- вокаттары» етіп алу өте қолайлы болады.
Жинақ кассалары арқылы жұмысшылар меп ұсақ оп- дірушілердің барған сайын көп бөлегі ірі кәсіпорыпдар- дың қатысушылары болуда. Бұл — күмәнсыз факт. Бі- рақ бұл факт мепшікшілер саныпың өсііі отырғандығып емес, қайта 1) капиталистік қоғамда ецбсктің қоғамдас- тырылуыиыц өсуін және 2) ұсақ ондірістіц ірі опдіріс- ке бағынышты болуының өсіп отырғандығын дәлелден- ді. Орыстың дәулеті аз вкладшыларын алып қарацыз. 100 сомға дейін ақтпасы барлар тең жартысынан көи, атап айтқанда 1618 мыц адам, олардың капиталы 42 млп. сом, яғни әрбір вкладшыға 26 сомнан келеді, біз мұны жоғарыда көрдік. Ендеше,— осы вкладшы 6 сом- мен темір жолдарға, 9 соммен — «жер мүлкіне» «ие болсып». Ал осыдан барып ол «дәулетті» немесе «меп- шік иесі» бола ала ма? Жоқ, ол өзінің жұмыс күшіп са- туға, яғни опдіріс құрал-жабдықтарының иелеріпе қүл- дыққа баруға мәжбүр болып отырған пролетариат қал- пынан өзгермейді. Ал енді оның «темір жол жәпе банк» ісіне «қатысуы» капитализм қоғамның жеке мүшелеріп. және жеке таптарын бірімен-бірін барған сайын тығыз байлапыстырып отырғапдығып дәлелдейді. Патриарх- тық шаруашылық тұсында жеке өндірушілердің озара байланысы тіпті болмашы ғана еді; енді ол байлапыс барған сайын күшейіп келеді. Еңбей барған сайын қо- ғамдық ецбекке айналып барады, кәсіпорындардың «же- ке мешпіктілігі» кемісе де, тугелімен дерлік жеке адам- дардтлң қолдарында ңалып отыр.
Ірі кәсіпорыпға қатысуы арқылы ұсақ вкладгпы, кү- мәп жоқ, сол кәсіпорыпмеп араласып кетеді. Бүл ара-
318
В. И. ЛЕНИІҒ
ласудан кім пайда тауып отыр?— Ірі капитал паида тауып отыр; ол ұсақ вкладшыға заем берушінің қаи- дайынан болса да көп төлемей (көбінесе аз төлеп) жәпе ұсақ вкладшылар неғурлым усац және пеғұрлым бы- тыраңқы болған сайын оларға соғурлым тәуелсіз болып, өзінің операцияларын кеңейте береді. Біз ұсаң вклад- шылар үлесінің тіпті жинақ кассаларының капиталында өте аз екендігін кордік. Ал осы үлес темір жол жәяө бапк шопжарларыпың капиталында қапшалықты бол- машы десецізші? Өзінің тиын-тебеніп осы шонжарлар- ға береді де, ұсақ вкладшы ірі капиталға жацадан тәу- елділікке түседі. Осы ірі капиталға иелік етемін деп оның ойлауына да болмайды; оньщ «пайдасы» кісі кү- лерліктей аз (26 сомға 4%—жылына 1 сом!). Ал енді опың есесіне ірі капитал күйреуге ұшырағап жағдайда ол өзінің сол болмашы тиып-тебепіпен де мүлдем қағы- лады. Бұл ұсақ вкладшылардың көбейіп келе жатқан- дығы ірі капиталдың бөлшектенгеніп емес, қайта ірі капиталдың «халық» жинақтарыныц ұсак, тиын-тебені- не дейін иемденіп, цуатынъщ артып отырғандығын көр- сетеді. Үсақ вкладшы ірі кәсіпорынға қатысу арқылы да бұдан дербес қожайын бола алмайды, қайта ірі қо- жайынға көбірек тәуелді адам болып шығады.
¥сақ вкладшылар санының көбеюінен дәулеттілердің саны өсіп отыр деген филистерлік жұбанышты қоры- тынды тумайды, үсақтардың ірілерге тәуелділігінің кү- шейіп отырғаны туралы, кәсіпорындардың барған са- йын қоғамдастырылу сипаты мен өндіріс құрал-жабдық- тарына жеке меншіктің сақталып қалуы арасындағы қайшылықтың күшейіп отырғандығы туралы револю- циялық ңорытынды шығады. Жинақ кассалары неғұр- лым дамығап сайып ұсақ вкладшылардың пролетариат- тың социалистік жеңісіне мүдделілігі соғұрлым арта түседі, тек пролетариаттың социалистік жеңісі ғана іоларды қоғамдың байлықтың жалған емес, нағыз «гқа- тьгсушылары» мен иелері етеді.
«Искра» Л? 17, 15 февралъ, 1902 ж.
«Искра» газетінгң, текстг бойыпиіа басъілып отыр
319
РСДРП КОМИТЕТІНІҢ КЕҢЕСІНЕ (КОНФЕРЕНЦИЯСЫНА) «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ БАЯНДАМАСЫ 131
5 март, 1902 ж.
Жолдастар! Кеңестіц 21 мартта шақырылатындығы туралы хабарды бұдаи үіп-ақ күи бұрын алдық, оиы копференция шақыру жөніндегі алғашқы жоспардыц орнына партия съезін шақыру жоспары қойылғандығы туралы мүлде күтілмеген хабармен бірге алдық. Бұл ке- нет және дәлелсіз өзгерісті кімнің жасап отырғандығьш біз білмейміз. Өз тарапымыздан біз бұл өзгерісті мүл- де қолайсыз деп табамыз, партия тұрғысынан қарағап- да өте-мөте күрделі және маңызды қадамдарды бұл сияқты тез іөзгертушіліктерге біз қарсыімыз, біз конфе- ренция шақыру жөніндегі алғашқы жоспарға қайта ора- луға барынша кеңес береміз.
Мұның қажет екендігіне көз жеткізу үшін біздің ойы- мызша, съезге қойылып отырғаи мәселелердің тізіміне (Tagesordnung) көңіл қойып, көз жіберсе жетіп жа- тыр; бұл тізім де бізге тек бұдан үш-ақ күн бұрын ха- барланды, оның үстіне бұл Tagesordnung-тің жобасын бір ұйым ғаиа ұсынып отыр ма немесе бірнеше ұйым ұсынып отыр іма, мүны біз білмейміз. Тізімде съезде қа- ралуға тиісті тоғыз мәселе мынадай ретпен' белгілеиген (мәселелердің мазмұнын қысңаша баяндайын); А) Эко- номикалық күрес; В) Саяси күрес; С) Саяси үгіг; D) 1 май; Е) Оппозициялық элементтерге көзқарас; Ғ) Партияға кірмейтін революциялық топтарға көзқа- рас; G) Партияиы құру; Н) Орталық орган жәпе I) ІІІетелдегі окілдік жәпе шотелдегі партия ұйымдары.
320
В. И. ЛЕНИН
Біріншіден, бұл тізім өзінің құрылымы және кейбір мәселелердің редакциялаиуы жағынан «экономизмпіц» әсерін қатты аңғартады. Әриие, біз бұл тізімді ұсынып отырған ұйым осы күнге дейіп «экономикалық» козқа- растарды жаңтап отыр деп ойламаймыз (әйтсе де кейбір дәрежеде бұл мүлде мүмкін емес деуге болмайды), бірақ біз халықаралық революциялық социал-демокра- тияның қоғамдық пікірімеп де, бізде әлі де болса тара- лып жүргеп «экопомизмпіц» қалдықтарымен де сапасу керек екеидігіп жолдастардың ұмытыауып сұраймыз. Ойлап қараңызшы: саяси күрестің алдьщғы қатарлы партиясы елдің барлық революциялық жәие оппозиция- лық күштері самодержавиеге тікелей шабуыл жасай бастаған аса қауырт кезеңдө съезд шақырады екен,— сөйте түра күтпеген жерден біз иегізгі мәселе етіп «эко- номикалық күресті» қоямыз, содап кейіп ғана «саясат» келеді екен!! Ал мұның озі біздің экономистердің са- яси үгіт (resp.* күрес) экономикалық үгіттеп соцкелуге тиіс дейтін дәстүрлі адасушылығын сол күйінде қайта- лап отырған жоқ па? Егер қайсыбір европалық социал- демократиялық партия революциялық кезеңде барлық мәселелердің ішінеп кәсіптік қозғалыс туралы мәсе- лені бірішпі орыиға қоймақ болса, бұл ақылға сыяр ма еді? Немесе саяси үгіт туралы мәселені саяси күрес ту- ралы мәселеден бөлушіліктің озін алып қараңыз! Бұл арада саяси үгітті мүлде бір ерекше нәрсе ретінде, бас- ңа кезеңге тән бір нәрсе ретіиде саяси күреске қарсы қойып келген дағдылы адасушылық корініп тұрған жоқ па? Немесе, ақырында, демонстрациялардың ец алды- мен мәселелер тізімінде экономикалыц ку р е с- т і Ц Тууралы ретінде көрсетіліп отырғандығын қалай тү- сінуге болады!?? Қазіргі кезде социал-демократияға жат толып жатцан элемепттер бүкіл социал-демократияпы «экономизмге» салынып отыр деп айыптап отырғанын: «Накануненің» де, «Вестник Русской Революциидің» де, «Свободапың» да айыптап отырғанын, керек десе (керек десе!) «Русское Богатствопың» да айыптап отыргапып шыпыпда да үмытуға болмайды ғой. Копфе-
_ respective — немесе. Ред.
«ИСКРА» РЕДАКЦІІЯСЫНЬТҢ БАЯНДАМАСЬІ
321
ренцияның ңарарлары ңандай болған акүнде де мәселе- лердің тізімінің өзі-ақ тарихи докуімент іболыи қалады, бүкіл іпартиямыздың саяси дамуының дәрежесі туралы жұрт осы документке қарап баға беретіндігін ұмытуға болмайды.
Екіншіден, тізімнің таң қалдыратын себебі, оида (съезге бірнеше-ақ күн қалғанда!) әбден дайындалғаи- да ғана, пағыз наңты, иағыз түсінікті іпешімдер қабыл- дауға мүмкіпдік болғапда ғана талқылапатып мәселелер қойылғаи, ал онсыз бұларды әзірше мүлде талқылама- ғанның өзі жөн. Мысалы, Е және Ғ пункттерін: оііпо- зициялық және басқа революциялык, бағыттарға коз- қарас деген пункттерді алайық. Бұл мәселелерді күп ілгері жан-жақты талқылау қажет, олар жайында баян- дамалар жазу керек, болып отырған озгешеліктердің айырмасын анықтау керек — міне, сонап кейін ғана қа- рарлар қабылдау керек, ол қарарлар қайдағы бір дәс- түрлі «жалпы сөздерді» қайталап қана қоймай, бүкіл партияға нақты басшылыц болуға жарайтындай шы- нында бір жацалық беретін болуы керек. Шынында да ойлап қараңыздаршы: «Революциялық-социалистік «Свобода» тобына» немесе жаңадан іпыққап «социа- лист-револіоціюнерлер партиясына» козқарас туралы мәселөлерді толық, дәлелді етіп және қозғалыстың бар- лық практикалық тілектерімен санасарлықтай етіп біз бірнеше күннің ішінде шеше аламыз ба? Бундқа көзқа- рас жәпе партияның 1-съезі шешімдерініц ол жөніндегі параграфтарын қайта қарау сияқты маңызды мәселе туралы үндемей отырып, партияға кірмейтін револю- цияшыл топтар туралы сөз етудің кем дегенде қандай оғаш пікір туғызатыны жайында біз айтып та отырға- мыз жоқ.
Үшішпіден,— ал бүл ец пегізгі пәрсе — мәселелер ті- зімінде кешірімсіз кемшілік бар: қазіргі орыс револю- циялық социал-демократиясының принциптік позиция- сы және оның партиялъщ программасы туралы мүлде еш нәрсе айтылмаған. Бүкіл дүние жүзі «марксизмнің дағдарысы» туралы, ал орыстың бүкіл либерал публи- цистикасы тіпті оның ыдырауы және жойылуы туралы жар салып отырған кезде, «орьгс социал-демократиясып-
322
В. II. ЛЕИИН
дағы екі ағым» туралы мәселе кезектегі мәселе ретінде ғана ңойылмай, сонымеп қатар тіпті ұдайы оқылатын программа атаулыға, насихатшылар лекцияларының жәпе өздігіиен білім алу үйірмелері сабақтарының про- граммаларына да еніп үлгерген кезде,— мұндай жағдай- да аталған мәіселелер жөіііпде үндемеуге еіибір болмай- ды. Жолдастар, онсыз да дұшпандарымыз бізді — «бәрі де жақсы дегенді айтып, рапортпен рапорт беруге» үй- реніп кеткепдер деп,— баспасөз жузінде (қарацыз: На- дсждин, «Революция қарсаңы») келемеждеп жүр!..
Мәселелер тізімінің осы көрсетілген кемшіліктерінің бәрі, біздің ойымызша, шақырылып қойғап конфереи- цияны съезге айналдыру туралы жоспардың қисынсыз екендігін айқын дәлелдейді. 1898 жылдан бастап партия съездерінің болмауы жұрттың бәріне қатты сезіліп отырғапдығыи, конференцпяпы ұйымдастыру үшін жұм- салған күштерді «партияпың партия мекемелерінсіз» осылай өмір сүруіп тоқтату үшін пайдаланайық дейтін ой-пікірдің қызығарлық екендігін біз, әрине, түсінеміз. Біраң осы практикалық жайларға бола мынаны ұмыту орасан зор қате болар еді: Россия социал-демократия- лық жұмысшы партиясының съезіпен енді жұрттыц бә- рі осы заманның барлык революциялық міпдеттерінің дәрежесіне сай келерліктей шешімдер күтіп отыр, егер- де біз енді осындай нағыз сын сағатта тайсалатын бол- сақ, онда біз социал-демократияиың саяси күреске ге- ге-мон болу жөніндегі барлық үміттерін жойған болар едік, онап да бірнеше мың сом аңша шығаруды және алдын ала ұйымдастыру жұмысына кететін бірнеше ай- ды аямай, осы конференцияның өзін жазға қарай әрі теория саласындағы (припципті программа), әрі саяси күрес саласындағы кезекте түрғап барлық мәселелерді біржолата шешу қолынан келетіп, нағыз жалпъі пар- тия съезін дайындау үшін пайдаланған жөн.
Социалист-революционерлерге қараңыздаршы, олар біздің кемшіліктерімізді барған сайын ұтымды пайдала- нып, социал-демократияға зиян жасап алға басып ке- леді. Олар жақын арада ғана «партия» құрды, теория- лыі$ орган ұйымдастырды, ай сайын шығатын саяси газет шығару туралы ңаулы алды. Егерде социал-демо-
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ БАЯНДАМАСЬІ
323
краттар бұл сияңты оқиғадан кейін өздерінің съезінде тіпті осындай да нәтижелерге жете алмайтын болса, онда олар туралы жұрт не демек? Біз жұрттың мына- дай пікірін: программа жүзінде анықтығы жағынап жә- пе революциялық ұйым жағыиан социал-демократтар ол «партиядап», көрінеу көзге түрлі тұрлаусыз, анық- лалмаған іжәне тіпті анықтала алмайтьш элементгерді өз төңірегіне топтап отырған «партиядан» ұзап кете алмапты дөйтіи пікіріп туғызу қаупінде тұрғаиымыз жоқ па?
Осының бәріне байланысты біз былай деп ойлаймыз: комитеттер өкілдеріпің бұл съезін Россия социал-демо- кратиялық жұмысшы партиясының кезекті екінші съе- зі емес, жеке бір конференция деп жариялап, жазға қарай нағыз жалпы партия съезін ұйымдастырып, да- йындау жұмысын бүл конференцияның бастъі жэне тіке- лей міндеті етіп белгілеу керек; ол съезд әрі партия про- граммасын бекіте алатын, әрі партияның апта сайын шығатын саяси оргапын біржолата жолға қоя алатын, әрі жалпы алғанда социал-демократтардың барлық ко- митеттеріп және тіпті барлық топтарын (баспаханалық және т. б.) принципті ұстамдылық, революциялық со- циал-демократияның принциптерінен айнымау және саяси аттаныс қимылдарына шын жауынгерлікпен да- йын іболу негізінде тольгқ және іс жүзінде бірі-ктіре ала- тын халде болуы керек.
Осы негізгі ой-пікірге сүйене отырып, біз конфереп- циямыздың мынадай Tagesordnung-ін жолдастардың қарауына ұсынғымыз келеді:
1. Принциптік царар. Бұл қарарда бұдан аз ғапа уа- қыт бұрын барынша кең таралған біздің теориямызды және біздің саяси міндеттерімізді тарылтуға тырысқан өкінішті әрекеттерге қарсы пікірлер барынша анық ай- тылуға тиіс. Мұндай тарылтудың барлығын үзілді-ке- сілді сөздермеп тойтару арқылы партия конференция- сы барлық социал-демократтарды принциптік жолмен біріктіру үшін маңызды іс істейді және революциялың марксизмнің түсё жаздаған беделін көтереді. Кейбір жолдастардың принциптік қарарды талқылау көпуа- қыт алады да, практикалық мәселелермен шұғылдану-
324
В. И. ЛЕПІІН
ға зпяы келтіреді деп қауіптенуі мүмкін бе? Бұл ңауіп- тенушілікке біз ешбір ңосылмаймыз, өйткені құпия баспасөздегі ұзақ айтыстардың мәоелені түсінікті еткен- дігі соншалық, біз революциялық социал-демократияның принциптері негізінде өте тез және оңай келісе аламыз деп ойлаймыз. Ал принциптік қарар болмайынша ешбір мүмкін емес.
Опың үстіпе бұл мәселені копференцияныц Tagesord- nung-іпеп алып тастау бәрібір мақсатыпа жөтпеген болар еді, ойткені экопомикалық күрес, саяси күрес, т. б. туралы қарарларды талқылаған кезде дәл осы мә- селе ңайтадан, бірақ мұнан гөрі келтеленіп котерілер еді. Сондықтан ең алдымен осыны бітіріп алу, өзіміздің саяси үгіт, стачкалар, т. б. туралы қарарларымызды бөлшектемей, негізгі міндеттеріміз жоніндегі көзқарас- ты байланысты етіп баяндау анағұрлым дұрыс болады.
Біз өз тарапымыздан мұндай қарардың жобасын жа- зуға және оны осы баяндамаға қосымша етіп беруге (егерде үлгере алсақ) тырысамыз.
2. Россия социал-демояратиялъщ жумысшъі партия- съъныц кезекті екінші съезі. Бұл арада біздің айтып отырғанымыз: съезді қай уақытта шақыру туралы (жаз- да немесе ең кеш дегенде күздё, өйткені келесі «мау- сым» басталғашпа бітірген жөн), оны қай жерде өткізу туралы (мұнда құпиялықтың шарттарын барынша есеп- ке алу керек), оны өткізу үшін қажетті қаржы туралы («Искра» өз тарапынан бұл мақсатқа өзінің бір арнайы алған жәрдемінен қазірдің өзінде 500 сом бөлер еді; жа- қын арада біздің тағы да осындай немесе онан да көбі- рек ақша табуымыз мүмкін. Мөлшерлеп алғанда мұның неше мың сом болатыныи және жетпеген ақшаны қалай жипау керек екендігін талқылау керек),— ақырында, окілдер жіберудің жалпы негіздері және мүмкіндігінше окілдердің толық болуы туралы (яғни алдын ала әдейі белгілеиген комитеттер мен белгілі топтардың шақыры- луы, орыс социал-демократтарының үйірмелері де ша- қырылуы мүмкін, ал шетелдегі социал-демократиялық екі ұйымның екеуін де шақыру міндетінің анағұрлым жеңіл екенін айтпасақ та болады; конференция мен съездің аралығындағы уақытта күрылуы мүмкін ұйым-
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ БАЯНДАМАСЫ
325
дарды съезге шақыру туралы мәселепі талқылаудьщ тәртібін де белгілеу керек, т. с.) мәселені алдып ала (жәпе, әрине, белгілі дәрежеде молшерлеп) шешу бо- лып отыр.
3. Үйымдастыру комитетін сайлау. Жалпы айтқаттда, бұл Үйымдастыру комитетінің міндеті — конферепция- ның шешімдерш жүзеге асыру, съезді даярлап, шақы- ру, съездің шақырылатын уақыты мен орнын нақты белгілеу, оны іс жүзінде үйымдастыру, транспорт әзір- леу, Россияда партия баспахаиаларын жолға қою («Иск- раның» көмегімен Россияда біздің басылымдарымызға тілектес жергілікті екі баспахана тобы шығып отыр, олар өздерінің екі баспаханасында «Искраның» 10 жәпе 11-номерлерін, «Бұдан соң не болмақ?», «Морозов стач- касының 10 жылдығы», «Петр Алексеевтің сөзі», «Обу- хов ісі жоніндегі айыптау актісі» және басқа коптеген кітапшаларды, бірқатар листоктарды жарыққа шыға- рып та үлгерді. Біз осьі жергілікті топтар окілдерінің конференция жұмысына қатысуына мүмкіндік болады және олар жалпы партиялың міндеттерді132 жүзеге асы- руға барынша жәрдем береді деп сснеміз) сияқты мін- деттерді орындау, сонан соң әр түфлі жергілікті, кәсіп- шілер (жүмысшылар), студенттер, т. с. ұйымдарға жә- не т. б. жәрдем көрсету болар еді. Барлық ұйымдар цолдаған бұл Ұйымдастыру комитеті үш-төрт айдыц ішінде партиямыздың бүкіл саяси күресіне de facto бас- шылық ете алатын нағыз Орталық комитет құру үшіп керекті жағдайды толығынан дайындай алар еді.
Ұйымдастыру комитетінің міндеттері күрделі әрі жап- жаңты болғандықтан, біздің ойымызша, оны оте аз адамдардан (5—7 адам) құрмай, оларға бюро сайлау- ды, міндеттерін бөлісіп алуды және съезге дейін бірно- ше рет бас қосуды үсыпған жон болар еді.
4. Партия программасынъщ жобасъш жасайтын ко- миссия сайлау. «Искраның» редакциясы (мұньщ ішінде «Еңбекті азат ету» тобы да бар) бұл қиып іспен көптеп бері ттгүғылданьтп келе жатқапдықтан, біз жолдастарға мынадай жос-пар үсынғымыз келоді. Біз программаттың практикальтқ боліміпіц жобасып толық дайыпдап бітір- дік, мүпыц іптіиде аграрлық программапьщ жобасы да
326
В. И. ЛЕНИН
бар, сонымен ңатар программаның принциптік бөлімі- нің екі түрлі нұсқасы жасалды. Егер бұл керек деп та- былса, егер мұны істеуіне кедергі жасалмаса, онда біз- дің өкіліміз бұл жобалармен конференцияны танысты- рады. Бұл >екі нұсңапы бірге қосып біз к,азір жалпы бір жоба жазып жатырмыз, оның бер жағында біз оны ша- ла түрінде, яғни бұл жұмыс аяқталмай тұрып, әринө, жариялағымыз келмейді. Егерде конференция програм- ма жасау жонінде біздің редакциямызға қосу үшін бірнеше адам сайласа, онда бұл, бәлкім, мәселені ана- ғұрлым нақты шешкендік болар еді.
Біз өз тарапымыздан бірнеше аптадан кейін партия программасының түпкілікті жобасын дайындап береміз деп жолдастардың алдында қалай дегенмен енді өзіміз- ге формальды міндеттеме аламыз, бұл жобаны біз бар- лыц жолдастарды таныстыру үшін және олардың пікір- лерін алу үшін алдын ала «Искрада» басып шығарғы- мыз келеді.
5. Орталыц орган. Дұрыс шығатын және әдеби, техпи- калық жағынан жеткілікті түрде жабдықталған мерзім- ді органды жолға ңою ісі орасан қиын болғандыңтан,— конференция, партияның 1-съезінің үлгісі бойынша, қа- зіргі органдардың біріне, бәлкім, тоқталар. Бұл мәселе осылай шешіле ме немесе басқадай мүлде жаңа оргап белгілене ме, бәрібір, қалай болған күнде де бұл жұмыс- ты дайындау ісіп және оны осы күнгі бар редакциямеп иемесе жаңа сайланған редакциямен бірлесіп жан-жақ- ты талқылау ісін ерекше комиссияға тапсыру керек, не- месе сол Ұйымдастыру комитетінің өзіне тапсырса Tin- Ti жақсы.
Біздің ойымызша, бұл талқылауларға «Еңбекті азат ету» тобын қатыстыру қажет, оның қатынасуынсыз жә- не оның басшылығынсыз біз принцип жағынан ұстам- ды және жалпы ңозғалыстың барлық тілектерін қана- ғаттандыра алатын саяси оргапды дұрыс жолға қоюға болады деп айта алмаймыз.
Конференциядан бұрын да екі апта сайын бір рет піығатын орган құру жөнінде әрекеттер болып келді, сондықтаи партияныц апта сайын шығып туратын га- зст қүру ісіи таяудағы міпдет етіп ңойғаны жөп болар
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫІІЫЦ ЕАЯІІДАМАСЫ
327
еді: барлыц орыс социал-демократтары осындай орган құру ісін шындап жаппай қолға алса, мұны толық орындап шығуға болар еді.
6. Партия съезі ушін мәселелердің тізімін жэне сол мәселелер бойынша жасалатын баяндамалардъі дайын- дау. Бұл тізімді жасау ісін жәие әрбір мәселе бойыпша цайткенде де баяндамашылар тағайындау (resp. іздеп табу) ісін ішіпара конференцияныц өзі істсп, ішінара Үйымдастыру комитетіне тансырғаны дұрыс болар еді. Баяндамашыларды алдын ала тағайындап қойғапда ға- на мәселелердің жан-жақты талқылануын (кейбір ба- яндамаларды толық күйінде немесе ішінара алдын ала бастырып, баспасөз бетінде талқылауға болар еді: мы- салы, біз редакцияның бір мүшесінің орыс социал-де- мократиясының аграрлық программасы * туралы жазы- лып бітуге таяу рефератын жақын арада басып шы- ғармақпыз, т. с.) және олардың съезде дұрыс шешілуін қамтамасыз етуге болады.
7. Ңозталыстыц ағымдағы практикалыу, мәселелері,— мысалы, (а) май мерекесіне арналған листокты талқы- лау және оны қабылдау (resp. «Искра» және басқа ұй- ымдар ұсыныіг отырған листок жобаларын талқылау);
(б) май демонстрациясы — оны өткізу уақыты меп өткізу әдістері;
(в) Үйымдастыру комитетіне бойкоттар, демонстра- циялар, т. с. жасауға көмектесу ісін тапсыру, сондай-ақ партия мүшелерінің ақыл-ойын, партияның күштері меп ңұралдарыи бүкіл халық көтерілісін жасауға бірте-бір- те дайындау;
(г) Үйымдастыру комитетіне жұмсалатын шығыпдар туралы әр түрлі финанс мәселелері, т. с.
Съезіміздің міндеттері мен Tagesordnung-i туралы мәселелер жөніндегі баяндамамыздьі осымен аяқтай ке- ліп, біздің мынаны ғана айтқымыз келеді: уақыттың өте аз болуы себепті «Искраның» жұмысы туралы то-
Қараңыз: осы том, 333—376-беттер. Ред.
328
В. И. ЛЕНИН
лық баяндама жазуға біздің ешбір мүмкіндігіміз болмай отыр. Сондықтан біз төменде ұсынылып отырғаи қыс- қаша шолумен ғана шектелуге мәжбүр болдық.
(NB) ҚАРАРДЫҢ НҰСҢАСЫ
1. Пролетариаттың революциялық таптық қозғалысы- па оппортунизмді еигізуге тырыск,ан әрекеттердің қан- дайыпа болса да,— «марксизмді сынау» дейтіиисн, бериштейншілдіктеи және «экоиомизмнен» байқалған әрекеттерге конференция үзілді-кесілді тойтарыс бёре- ді. Барлық елдердің буржуазиясы атышулы «социа- лизмдегі дағдарыс» жөнінде масайрап отырған кезде, конференция Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясының атынан халыцаралық революциялық со- циал-демократиямен өзінің ынтымақтасгығын және бұл дағдарыстан социал-демократияның бұрынғыдан да кү- шейіп, өзінің ұлы мұраттарын жүзеге асыру үшін аяу- сыз күрес жүргізуге дайын болып шығатындығына кә- міл сенетіндігін мәлімдейді.
2. Конференция Россия социал-демократиялық жұ- мысшы партиясының Манифесіне өзініц қосылатынды- ғын мәлімдейді және партияның таяудағы саяси міндеті самодержавиені құлату деп есептейтіндігін растайды. Конферепция былай деп мәлімдейді: социал-демократия осы таяудағы міндетін, сондай-ақ түпкі мақсатын жү- зеге асыруға бағытталған қызметінде жан-жақты және бүкіл халықтық саяси үгітті басты нәрсе деп есептейді; бұл саяси үгіт пролетариатты экономикалық, саяси, ұлт- тық және әлеуметтік езгінің барлық көріністеріне қар- сы, бұл езгі халықтың қай бөлегіне қарсы жүргізілсе де, күрссуге шақырады. Конференция: өмір сүріп отыр- ған саяси және қоғамдық құрылысқа қарсы бағыттал- ған революциялық және прогресшіл-оппозициялық қоз- ғалыстың қандайын іболса да партияның қолдайтынды- ғын мәлімдейді. Күрестің практикалық құралы ретінде конференция әсіресе бойкоттар ұйымдастыруды, театр- ларда манифестациялар жасауды, т. с., сондай-ақ ұйым- дасқан түрде бұқаралық демонстрациялар жасауды ұсы- нады. Конференция партияның барлық комитеттері мен
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ БАЯНДАМАСЫ
329
тонтарына патша самодержавиесіне қарсы болатын жалпы халыцтыц қарулы көтерілісіне дайыпдың шара- ларының қажсттігіпе иазар аударуға кецсс береді.
3. Конфсрспция былай деп мәлімдейді: орыс социал- демократиясы пролетариаттың экономикалық күресіно бұрыпғысынша басшылық ете береді, оны кеңейтуге жә- не терең дамытуға, оның социал-демократиялық жұ- мысшы қозғалысымен идеялық және ұйымдық байла- нысын пығайтуға қамқорлық жасайды, бұл күрестің қапдай түріп болса да пролетариаттыц саяси санасьтп арттыру үшіп және опы саяси күреске тарту үшін пай- далапуға үмтылады. Конференция былай деп мәлімдей- ді: үгітті ең алдымен экономикалық пегізде ғапа жүр- гізудің пемесе жалпы алғапда экономикалық үгітті бұ- қараны саяси күреске тарту үшін ең көп қолданылатын құрал деп санаудың ешқандай қажеті жоқ.
[NB: мұнда да «Р а б о ч е е Д е лонъъ » тағы бір рет уолга тусірудіц зор маңызы бар!! ]
4. (Бәлкім, шаруалар жөнінде біздің аграрлық прог- рамманың рухында айту керек болар?
Жазып шығып, іле-шала жіберуге тырысамыи.)
Біргншг per 1923 ж. Н. Ленин (В. Улъянов) Шығармалары жинатыныц V томъінда басылған
Қолжазба бойынша басылып отыр
331
ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫНЫҢ
АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЫ 133
1902 ж. февралъда — марттъіц бгріншг жартысында жазылған
1902 ж. августа «Заря» журналъіныц 4-номерінОе басылған
Цол цойғап: Н. Ленин
Ңолжазба бойынша басылып отыр
7
B. И. Лениннің «Орыс. социал-демократиясының аграрлың программасы» деген қолжазбасының бірінші беті.— 1902 ж.
Иігиірейтглген
333
I
Орыс социал-демократиялық партиясы үшіп «аграр- лық программапыц» қажеттігіи толық дәлелдеп жату- дың керегі бола қояр ма екеп. Біз аграрлық мәселедө, яғни ауыл ш.аруапіылығы жөнінде, село халқының түрлі таптары, жіктері, топтары жөнінде социал-демо- кратиялық саясаттың басшылыққа алатын негіздерін белгілеуді аграрлық программа деп түсінеміз. Россия спяқты «шаруалар» елінде социалистердіц аграрлық программасының, егер айрықша болмаса, басты «шаруа- лар программасы», шаруа мәселесіне көзқарасты белгі- лейтін программа екендігі табиғи нәрсе. Ірі жер иелері, ауыл шаруашылығыныц жалдама жұмысшылары жәпө «шаруалар» — міпе, капиталистік ел атаульшыц бәрін- де, соның ішіиде Россияда да, село халқы осындай бас- ты-басты үш құрамды бөліктен тұрады. Осы көрсетілген үш құрамды бөліктің алдыңғы екеуіне (жер иелері меіі жұмысшыларға) социал-демократтардың көзқарасы қап- шалықты айқып және өзінен-өзі түсінікті болса, Tin- Ti «шаруалар» дегеп ұғымныц езі соншалықты айқып емес, ал олардың түрмысы мен эволюциясының түбегей- лі мәселелері жөніндегі біздің саясатымыз одан бетер айқып емес. Егер Батыста социал-демократтардың аг- рарлық программасының барлық түйіні нақ «шаруалар мәселесі» болса, онда мұның езі Россияда одан да гөрі зор мән алуға тиіс. Россияда біздің бағытымыздың әлі бұғанасы ңата қоймағандықтан да, бүкіл бұрынғы орыс
334
В. И. ЛЕНИН
социализмі, түптеп келгенде, «шаруалар» социализмі болғандықтап да шаруалар мәселесі жөніндегі өзіпің саясатын мейлінше анық белгілеп алу біздер үшін, орыс социал-демократтары үшін, өте-моте ңажет нәрсе. Рас, біздегі алуан түрлі социалист-халықшылдардың қал- дырған мұрасын сақтаушымыз деп есептейтін «орыс радикалдарының» көпшілігінде қазірдің өзінде социа- листік дегеппен мүлде еш нәрсе қалмады деуге болады. Бірақ олардыц бәрі «шаруа» мәселесі жоніпдегі бізбеп алауыздығып бар ықыласымен бірінші ксзсккс қояды, өйткепг мұның өзі оларға Россияііыц қоғамдық-саяси өмірінде «жұмысшы» мәселесінің цазірден-ақ алға қо- йылып отырған фактісін бүркемелеу үшін ұыамды, өйт- кепі бұл мәселе жонінде олардың ешқапдай берік тірегі жоқ, ал олардың оішаіі тоғызы бұғап келгенде, шып мә- нісінде, бәрі бірдей нағыз буржуазияшыл социал-рефор- маторлар болып табылады. Ақырында, осы соцғы мәсе- леде орыс радикалдарымен (пемесе либералдармен?) мүлде қосылып кетті деуге болатып коптеген «маркс- изм сыншылары» да нақ шаруа мәселесіие күш салуға тырысады, олардың айтуынша, шаруа мәселесі жөнінде Бернштейпдердің, Булгаковтардың, Давидтердің, Герц- тердің, керек десең... Черновтардың да «ең жаңа еңбек- тері» арқылы «ортодокс марксизмніц» қадірі мейлінше түсіпті-міс!
Одан соң, теориялық әрі-сәрілік гіеи «алдыңғы қатар - лы» бағыттардың қырқысуын былай қойғаида, қозға- лыстың өзінің таза практикалық тілектері соңғы кезде деревняда насихат пен үгіт жұмысын жүргізу міндетін алға қойып отыр. Ал бүл істі принцип жағыпап ұстам- ды, саяси жағыпап қолайлы программасыз азды-копті дұрыстап, кец түрде жолға қою мүмкін >емес. Сондық- тан орыс социал-демократтары ерекше бағыт ретінде оздері дүниеге келгеішен бастап-ақ «шаруа мәселесі- нің» бүкіл маңыздылығын мойындағаи болатын. «Ең- бекті азат ету» тобы жасап, 1885 жылы басылып шық- қан орыс социал-демократтары программасының жоба- сында «аграрлық қатынастарды (шаруаларідың жер сатып алу және жер үлесін алу шарттарын) негізінен
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЬІҢ ПРОГРАММАСЫ
335
қайта қарау» * талабы бар екенін еске алайьщ, «Рос- сиядағы ашаршылыққа царсы күрестегі социалистердің міндеттері туралы» (1892 ж.) дегеп кітапшасында Г. В. Плеханов та шаруа мәселесіпдегі социал-демокра- тиялық саясат туралы айтқан болатып.
Сондықтаи өзіиіц алғашқы померлеріиің біріпде «Иск- рапың» да (апрель, 1901 ж., № 3) «Жұмысіпы партия- сы және шаруалар» ** деген мақалада орыс социал-де- мократтарының аграрлық саясатыпың негіздеріне өзі- нің көзқарасын айқындап, аграрлық программаиың нұсқасын баяндап бергені әбдеп табиғи нәрсе. Бұл ма- қала орыс социал-демократтарыиың тіптен кобінің ара- сында түсінбестік туғызды; біз бұл мақала жонінде ре- дакцияға жолданған бірсыпыра ескертпелер меп хаттар алдық. Негізгі қарсылықтарды туғызғап пәрсе—косіпді жерлерді қайтару туралы пункт болды, соидықтап біз Мартыновтың, былайша айтқанда, «Искрапыц» аграр- лық программасын да талдаған мақаласы басылған «Рабочее Делопың» 10-номері шыққапда бұл мәселе жө- нінде «Заряның» бе.тінде айтыс ашпақшы да болғаи едік. «Рабочее Дело» жұрт арасына таралғаи қарсылық- тардың көбіне қорытынды жасағандықтап, әзірге Мар- тыновтың бір өзіне жауап бергенімізге тілшілеріміз бізге ренжімес деп сенеміз.
Меп әзірге дегеиді мына жағдайларға байлапысты атап корсетіп отырмып. «Искрадағы» мақалапы редак- ция мүшелерінің бірі жазғап болатын, сондықтан оның былайғы мүшелері мәселенің жалпы қойылысы жөнін- де авторға қосыла отырып, оның кейбір жерлері, жеке пункттері жөнінде, әлбетте, түрлі пікірлерде болуы мүм- кін. Оның үстіне біздің бүкіл редакциялық коллегия (яғни сопың ішінде «Еңбекті азат ету» тобы да) пар- тиямыздыц программасының коллективтік, редакция- лық жобасын дайыпдаумеп айпалысып жатқап сді. Оіты дайьтндау ісі (ішінара түрлі партия жүмыстары мен кейбір құпия жағдайлардың себебінен, ішінара прог- рамманы жан-жақты талқылау үшін айрықша съезд * П. Б. Аксельродтың: «Орыс социал-демократтарының ңазіргі мін- деттері мен тактикасы туралы мәселе жөнінде» деген кітапшасына арналған қосымшаны қараңыз: Женева, 1898.
** Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 461—470-беттер. Ред, 12 6-том
336
В. И. ЛЁНИН
шаңырудың ңажет болғандығынан) ұзаққа созылып, осы соңғы к-езде ғана аяңталды. Кесінді жерлерді қай- тару жөніндегі пункт менің жеке пікірім болып қалған соц мен оны ңорғауға асыққаным жоқ, өйткеиі меп үшіп қабылдапбай қалуы мүмкін немесе біздіц жалпы жобамызда айта қаларлықтай өзгертілуі мүмкін бұл жеке пункттен гөрі біздің аграрлық саясатымыз тура- лы м'әселепіц іжалпы қойылысы анағұрлым м-аңыз- дырақ болды. Ңазіргі уақытта мен енді осы жалпы жобаның өзііі қорғаймын. Ал біздің аграрлық програм- імамызды сынауда бізбеп пікір алысуға ерінбеген «юқу- шы досымыздан» біз енді озіміздің жалпы жобамызды сынаумен айналысуын сұраймыз.
II
Бұл жобаныц «аграрлық» болімін түгелімеп келті- рейік.
«Ескі крепостпиктік тәртіптің қалдықтарып жою мақсатымен және деревняда тап күресін еркін орістету мүддесі үшін Россия социал-демократиялық жүмысшы партиясы мыналарды жүзеге асыруға күш салады:
1. сатып алу және оброк төлемдерін жою, сонымен қатар қазіргі кезде алым-салық толеуші сословие ретін- де шаруалардың мойныпа жүктеліп отырған борыштар- дың бәрін де жою;
2. жаппай кепілдікті жәпе шаруаньщ өз жерін өзі би- леуіне ібөгет жасайтын барлық заңдарды жою;
3. сатып іалу іжән-е оброк төлемдері түрінде халықтан алынған ақшаны озіне қайтарып беру; осы мақсатпеп монастырьлардың мүліктері мен удельдік имениелерді кәмпескелеу, сонымен қатар сатып алу ңарызымен пай- даланған ірі дворяп-жер иелерінің жерлеріпе ерекше салық салу; осы жолмен жиналған ақшаны селолық қо- ғамдардың мәдени және игілік мұқтаждарына жұмса- латын ерекше халық қорына айналдыру;
4. шаруалар коімитеттерін құру, құрғанда:
а) крепостниктік правоны жойған кезде шаруа- лардан алынғап жәпе шаруаларды кіріптар ету үшін помещиктердің қолында құрал болып отыр-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҢ ПРОГРАММАСЫ
337
ған кесінді жерлерді селолық қоғамдарға (экспро- приациялау жолымен немесе — егер жер қолдан- қолға өтіп кеткен болса,— сатып алу, т. с. жол- меп) қайтарып беру үшін құру;
б) Уралда, Алтайда, Батыс өлкеде және мемле- кеттің басқа облыстарында сақталып қалған кре- постпиктік правоньщ қалдықтарын жою үшін қүру;
5. соттарға мейлінше жоғары аренда ақыларын кемі- туге жәпе кіріптарлыққа түсіретін келісімдерді зацсыз деп жариялауға право беру».
«Аграрльщ программада» селолық жалдама жұмыс- шылардың пайдасын көздейтін ешбір талаптың бол- мауына оқушы, бәлкім, таңданатын болар. Біз бұл жо- нінде мынаны ескерте кетеміз: мұндай талаптар про- граммапың алдыңғы бөліміпе кірген, онда «жумысшы табын адамдык, қалпынап және адамгершілігі жағынап азғыпдаудап қорғау мақсатымен, сондай-ақ өзінің бос- тапдығы жолындағы күреске оның қабілеттілігін көте- ру мақсатымен» партиямыздың қойып отырған талап- тары баяндалған. Біз баса көрсеткен сөздер жалдама жұмысшылардыц бәрін де, соның ішінде село жұмыс- шыларын да қамгпды, сондықтан программаның бұл бөлімінің барлъщ 16 пунктініц село жумысшыларъіна да ңатысы бар.
Программаның «аграрлық» бөлімінде тек қаиа «ша- руалардың» талаптарын қалдырып, әрі өнеркәсіп, әрі село жұмысшыларын осылай бір бөлімге біріктірудің, расында, қолайсыздығы сол, село жұмысшыларының пайдасыпа дегеи талаптар козге түсе қоймайды, бірдеи ацғарылмай қалады. Программамеп үстірт танысқапда селолық жалдама жұмысшылардың пайдасына деген та- лаптарды біз әдейі бүркемелегендей тіпті мүлде теріс түсінік тууы мүмкін. Мүндай түсініктің түбірінеп қате екенін айтпаса да болады. Әлгі айтылған қолайсыз- дық,— асылында, істің таза сырт көрінісі ғаиа. Про- граммамен және оған берілген түсіндірмелермен иеғур- лым зейіи қойып танысу арқыльт да ол қолайсыздықты оп-оцай жоюға болады (ал біздің партия программасы «халыққа жеткенде» баспасоз бетіндегі ғапа емес, соіод- 12*
338
В. П. ЛЕНИН
меп қатар — ең мацыздысы — ауызекі түсіндірмелер ар- қылы да жететіні, әлбетте, айқып нәрсе). Егерде пәлен- дей бір топтың әдейілеп село жұмысшыларына сөз ар- нағысы келсе,— ол топ жұмысшылардың пайдасына де- геп барлың талаптардың ішінен батырақтар, күндікші- лер, тағы сол сияқтылар үшін ең мәпді дегепдердің өзін ғаиа боліп алып, оларды ерекше кітапшада, листокта немесе бірқатар ауызекі хабарларда баяидап беруге тиіс.
Припцип жағынан алғапда халық шаруашылығыньщ барлыц саласындағы жалдама жұмысшылардың пайда- сыпа дегеп талаптардың бәрін біріктіріп, «шаруалар- дыц» пайдасына дегеп талаптарды айрықша бөлімгө мұ- қият боліп шығару программаның талданып отырғап болімдерін бірден-бір дурыс редакциялау болар еді, өйт- кені алғашқы ретте де, соңғы ретте де өзіміз талап ете- тін және талап етуге тиісті пәрсенің негізгі олшемі мулде бірдей емес. Программапыц қаралып отырған екі бөліімінің принципті айырмашылығы, жо'ба бойынша, әр бөлімге арпалған кіріспе сөздерде айтылғап.
Біз жалдама жүмысшылардың пайдасына «оларды адамдық қалпы мен адамгершілігі жағынан азғындау- дан қорғайтын және олардьщ күреске қабілеттілігін кө- теретін» реформалардъі талап етеміз; ал шаруалардың пайдасыиа «ескі крепостниктік тәртіптің қалдықтарын жоюға және деревняда тап күресінің еркін өрістеуіне» жағдай туғызатын өзгерістерге ғана жетуге үмтыламыз, Шаруалардың пайдасына деген талаптарымыздың ана- ғұрлым ықшам екендігі, анағұрлым шағын шарттар- мен қойылғапдығы, неғұрлым тар шеңберге сыйғызыл- ғандығы осыдап көрініп тұр. Жалдама жұмысшылар жөнінде біз цазіргі уоғамнъщ табы ретінде олардың мүдделерін қорғауды өз міндетімізге аламыз, мұны біз істейміз, өйткені олардыц таптық қозғалысын бірден- бір натыз революциялық қозғалыс деп есептейміз (про- грамманьщ принциптік бөліміндегі жұмысшы табының басқа таптарға көзқарасы жөніндегі сөздерді салысты- рыңыз), сопдықтан дәл осы қозғалысты ұйымдастыруға, бағыттауға жәпе соцтталистік сапаның нұрымен жар- қыратуға тырысамыз. Ал шаруалар жөнінде біз цазіргі ңотамдағы ycaif жер иелері мен егіцшілер табы ретін-
ОРЬІС С.-Д. АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЫ
339
де олардың мүдделерін қорғауды әсте өз міндетімізге алмаймыз. Ешбір олай етө алмаймыз. «Жұмысшы табын азат ету тек сол жұмысщы табының өзіиің ғана ісі бо- луға тиіс», соидықтап да социал-демократия — тікелей жәпе бутіндей — пролетариаттың бір өзінің ғана мүдде- сін 'көздейді, юның таптық ңозғалысымен ғана бөлінбес бір бүтіп болып бірігуге тырысады. Дегенмен қазіргі қо- ғамның басқа таптары осы күнгі экономикалық құры- лыстың негіздерін сақтауды жақтайды, сондықтан да социал-демократіія бұл таптардың мүдделерін белгілі бір жағдайларда ғана және белгілі бір, дәл анықталғаи шарттар пегізінде ғана қорғай алады. Мысалы, ұсақ өндірушілер табы, соиьщ ішінде үсақ егіпшілер табы да, озінің буржуазияға қарсы жүргізген күресіиде реакция- шыл тап болып табылады, соидықтан да «ұсақ шаруа- шылықты және ұсаң мепшікті қорғау арқылы шаруа- ларды капитализм тегеуршінен қорғап қалу әрекоті қоғамның дамуын босқа богегепдік, капитализм тұсыпда да ауқатты турмыс болар дегеп бүлдыр ңиялмеп шаруа- ларды алдағандық, еңбекші таптардың арасьш ашқан- дық болар еді, копшіліктің есебінен азшыльщқа артық- ша жағдай туғызғандық болар еді» («Искра» № 3) Біздің программаның жобасында «шаруалар» талап- тарының көлемі тым тар, екі турлі шартпен қойылу себебі, мінө, осыдан. Біз социал-демократиялық прог- раммада «шаруалар талаптарьшың» заңдылығын, бірін- птіден, ол талаптардың крепостииктік тәртіптің қалдық- тарын жоюға жеткізу шартына жәпе, екіншідеп, ол та- лаптардың деревняда тап күресінің еркіи өрістеуінс көмектес-у шартына бағындырамыз.
«Искраның» 3-номерінде қысқаша баяпдалғап осы шарттардыц әрқайсысын талдауға толығырақ тоқтала- йық.
«Ескі крепостпиктік тәртіптіц қалдықтары» біздіц деревнямызда әлі де жан түршігерліктей коп. Бүл — жалпы жұртқа белгілі факт. Жүмыспен өтеушідік және кіріптарлық, шаруаның сословиелік және азаматтық тсц правосыздығы, оның дүре соққыш ерекше пұрсатты
* Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 464-бет. Ред.
340
В. И. ЛЕНИН
жер иесіне бағыныштылығы, шаруаны пағыз тағы қы- латыя тұрмыстың теперіші,— мұның бәрі де ілуде бір кездесетіп нәрсе емес, орыс деревнясындағы ережсге айналғап пәрсе, мұның бәрі, сайып келгенде, крепост- никтік тәртітіті тура бастан кешіріп отырғандық. Бұл тәртіп әлі орыи теуіп отырған жағдайлар мен реттерде және ол әлі орын теуіп отырғандықтаи,— оның жауы бутіндей барлык иіаруалар болып табылады. Крепост- никтік тәртіпке қарсы, крепостник-помещиктерге және оларға қызмет ететін мемлекетке қарсы шаруалар әлі де тап болып қала береді, атап айтқанда, капиталистік қоғамның табы емес, крепостниктік қоғамның табы, яғ- ни сословиелік тап * болып қала береді. «Шаруалар» мен ерекше пұрсатты жер иелерінің крепостниктік ңо- ғамға тәп осы таптық антагопизмі біздің деревнямызда әлі де саңталып отыр, сондыутан жұмысшы партиясы, сөзсіз, «шаруалар» жағында болуға тиіс, олардың күре- сін қолдап, оларды крепостпиктік тәртіптің барлық қал- дықтарына қарсы ъуресуге итермелеп отыруға тиіс.
Біз бұл ретте ешқаидай күмәп келтіруге болмайтып қайтдылықтың бар екснін атап корсету үшіп шаруалар дегеп сөзді тырнақшаның ішіне алып отырмыз: әрине, қазіргі қоғамда шаруалар енді біртұтас тап бола ал- майды. Бірақ кімде-кім бұл қайшылықтан абыржыса, ол адам мүның өзі — баяндаудың қайшылығы емес, доктринаның қайшылығы емес, омірдің өз қайшылығы екендігін ұмытады. Мұиың өзі ойдан шығарылған қай- шылық емес, нағыз диалектикалық қайшылық. Біздің деревнямызда крепостииктік қоғамды «қазіргі» (бур- жуазиялық) қоғам ығыстырып отыр, сондыцтан птаруа- лар село пролетариаты мен село буржуазиясына (ірі, орта, ұсақ және ең ұсақ) жіктеліп, тап болудан қалып * Ңүлдық жәтте феодалдық қоғамда таптар айьтрмашьтльтгыттьтң ха- лыңты с.ословиеге болу арқылы да белгілепгеиі, мемлекст ішінде әр- бір тапқа за/ң, жузгнде айрықша орын беру арқьтлы белгіленіп отьтр- ғаны жүртқа мәлім. Сондықтан қүлдық және феодалдық (сонымен қатар крепостниктік) қоғамның таптары да айрықша сословиелер бол- ған еді. Мүның керісінпте, капиталистік, буржуазиялық қогамда бар- лық азаматтар заң жүзіттде тең праволы болады, сословиеге бөлуітті- лік (ец болмағанда притщип жагьтнан) жлйылған болады, соидыктан да таптар сословпе болудап қалган еді. Қогамньтң тап-тапқа бөліиуі қүлдық қоғамға да, феодалдьтқ қогамға да. буржуазиялық ңоғамға да ортақ нәрсе, бірақ алғашкы екеуінде сословиелің тдптар, ад соңғы- сһіпда сословиесіз таптар болды.
Оріыс с.-д. лгрлрлық ПРОГРАММАСЫ
341
отыр. Крепостниктік қатынастар әлі сақталып уалып отыр, сондыцтан «піаруалар» әлі тап болып қалып отыр, яғни қайталагі айтамыз, буржуазиялық қоғамның емес, крепостниктік қоғампың табы болып қалып отыр. Осы «болып отыр, сондықтан» дегеннің өзі қазіргі орыс де- ревнясында ікреиостпігктік іжәне буржуазиялық қатынас- тардың әбден матасып араласуы түрінде өмір сүріп отыр. Маркс термиидерімен айтқанда, жумыспен өтеу рентасы, заттай, ақшалай және капиталистік ренталар бізде нағыз таңғажайып жолмен араласып кеткен. Рос- сияның бүкіл экономикалық зерттеулері арқылы анық- талған бұл жағдайды біздің ерекше баса көрсететін себебіміз: ол жағдай лажсыз, сөзсіз кейбір «аграрлық» талаптарымыздың ңиындығының, шатысқандығының, егер тілесеңіз жасандылығының, шығатыи жері больш табылады, оиыц қиындығы тосыппаи қарағанда көп адамды қатты таңқалдырады. Ұсынылып отырған шешімдердің қиындығы мен «қулық-сұмдығы» жөнінде кімде-кім өзінің ңарсы пікірлерінде жалпы наразылық білдірумеп ңапағаттанса, ол адам соншалық бытысқаи мәселелердің оңай шешімі болуы да мумкін емес екен- дігін ұмытады. Біз крепостниктік қатынастардың бар- лың қалдықтарына қарсы күресуге міндеттіміз,— бұған социал-демократтың ешбір күмәны болмауға тиіс, ал бұл қатьшастар буржуазиялық қатынастармен әбден матасып араласып кетіп отырғандықтан, бізге міндеттің күрделілігіпен қорықпай, бұл шатақтыц, былай деп ай- туға рұқсат болса, нағыз озегіне жетуімізге тура келе- ді. Ол шатақты бір тана жолмеп «оцай» ітіешуге бола- ды: одан бас тарту кереік, сырт беріп өте шығу керек, күллі осы ботқапы «стихиялы элементке» қылғытып жұтқыза беру керек. Бірақ стихиялылыққа буржуазия- лық жәпе «экоиомистік» бас июшілердің бәріне жәііө кез келгеніпе жақсы ұнайтын мұндай «оңайлық» — со- циал-демократқа лайықты нәрсе емес. Пролетариат пар- тиясы крепостниктік тәртіптің барлың қалдықтарымен күресте шаруаларды қолдап қана қоймай, сонымен қа- тар оларды алға итермелеп отыруға тиіс, ал алға итер- мелеп отыру үшін жалпы тілектес болумен қанағаттану жеткіліксіз,— белгілі революциялык, директива беру ке-
342
В. И. ЛЕНИН
рек, аграрлық қатынастардың шатағын ажыратуға кө- мектесе білу керек.
III
Аграрлық мәселені шешудің сөзсіз қиыпға түсетінді- гін айқып түсінуі үшін біз оқушыдан бұл жөнінде про- грамманың жұмысшылар мен шаруаларға қатысты бө- лімдерін салыстырып шығуын сұраймыз. Біріншісінде піешімдердің бәрі де өте қарапайым, тіпті мүлде мағ- лұматы аз және мүлде аз ойланған адамға түсінікті, «табиги», жақын, жүзеге асырылуы оңай. Екіншісінде, бұған керісінпге, шешімдердің көпшілігі өте күрделі, бір қарағанда «түсініксіз», жасанды, ақылға қонымсыз, жүзеге асырылуы қпын. Бүл айырмашылықты немен түсіндіругө болады? Программаны құрастырушылардың бірінші ретте ді.рыс және іскерлікпен ойлап, екінші рет- те жолдан тайып, шатасқандығынан, романтизм мен сөз- уарлыққа салынғандығынан емес пе? Бұлай түсіндіру, расын айту керек, өто «оңай», балаша жай түсіндіру болар еді, сондықтап біз Мартыновтың осыған жармаса •көткеніпе тацданбаймыз. Жұмыс үстіндегі ұсақ-түйек мәселелерді іс жүзіпде шешуді экономикалық дамудыц өзі барынша жеңілдеткенін және оңайлатқанын ол ой- ламаған. Ірі капиталистік өндіріс саласындағы ңоғам- дық-экономикалық қатынастардьщ ашық, айқын, оңай бола түскелі (жәпе барғап сайын сондай бола түсіп отырғаны) соншалық, жуық арада ілгері басатын қа- дамдар өзінен-өзі белгіленеді, бірден және алғаш қара- ғаппан-ақ оздері тіленіп тұрады. Мұның керісінше, де- ревпяда капитализмнің крепостниктік құрылысты ығыг тыруыпыц қоғамдық-экономикалық қатьшастарды •шатастырғаиы жәпе қиындатқапы соншалық, жуық арадағы практикалық мәоелелерді шешу (революция- лық социал-демократия рухында шешу) турасында әбдеи ойлану керек, сондықтан «оңай» ұйғарыпдыпы ойлап табу мүмкін емес деп алдын ала толық сепіммен айтуға болады.
Айтпақшы. Біз программаның жұмысшылар мен ша- руаларға қатысты бөлімдерін салыстыра бастағандық- тан, олардың арасындағы тағы бір принципті айырма-
ОРЫС С.-Д. АГРЛРЛЫҢ ПРОГРАММАСЫ
343
шылықты атап өтейік. Ңысқаша айтқанда, бұл айырмашылықты 'былайша тұжырымдауға болады: жұ- мысшыларға қатысты бөлімде біздің әлеуметтік-рефор- маторльщ талаптардьщ шегінен шығып кетупе хақымыз жоқ, шаруаларға қатысты бөлімде біз әлеуметтік-рево- люциялық талаптар қоюдан да тартынуға тиісті емеспіз. Немесе баск,аша айтқанда: жұмысшыларға қатысты бө- лімд-е біз программа-минимумның шеңберінде сөзсіз шектелгенбіз, шаруаларға қатысты бөлімде біз про- грамма-максимумды* бере аламыз және беруге тиісті- міз. Түсінісейік.
Біз екі бөлімде де тупкі мақсатымызды емес, таяуда- ғы талаптарымызды баяндаймыз. Сондықтаи біз екі бо- ліаде де қазіргі (= буржуазиялық) қоғамды негізге алуға тиістіміз. Екі бөлімнің үқсастығы осында болып отыр. Бірақ олардың негізгі айырмашылығы: жүмыс7 гпыларға қатысты бөлімде буржуазияға қарсы бағыттал- ғап талаптардың бар екенінде, ал шаруаларға қатысты болімде — крепостник-помещиктерге қарсы (бұл тер- миітді біздің поместьелік дворяпдарга қолдапу мәселссі сопдай талас мәсоле болмағанда меті феодалдарға қарсы деп айтар едім **) бағіьітталғап талаптардың бар екопіть де. Біз жұмысшыларға қатысты бөлімде қазіргі, бур- жуазиялық тәвтіпті ішінара жақсартумен ғана шекте- луғе тиіспіз. Шаруаларға қатысты бөлімде біз осы қа- зіргі тәртіпті крепостниктіктің барлық қалдықтарыпап толы^ тазартуға тырысамыз. Біз жұмысшыларға қатьтс- ты бөлімде мацызы буржуазияның үстемдігін біржола- та қүлатумен барабар келетін талаптарды қоя алмай- мыз: біз озіміздің осы түпкі маңсатымьтзға — ттрограм- маныц басқа жерінде жеткілікті түрде баса корсетілгоп * Кесінді жерлерді қайтарып беру талабы шаруалардыц пайдасын көздеп біздін жуық арада қоятын талаптарымьтздың (resp. (respecti- ve — немесе. Ррд.) жалпы біздің агпарлык, талаптарьтмыздың) тіпті де максимумьт емес, сондықтаіт ол дәпексіз деген қарсы пікір төменде, корғатг отьтрғап прлграмманың надты пупкттері туралы айтқап кезі- мізде талданады. «Кесінді жерді қайтару» талабьт өзіміздіц аграптсык, ттпограммамызда казір-ақ коя алатьтнымыздың максітмумы екендігіне біз ерғгдіремія жатте мүньт далелдеуге тьтрысамьтз да.
** Мен оз басьтм бүл мәселені куаттау мағынасында піеіпуге баркттян, бірақ казіргі жагдайда бул птетпімді далелдеп жатудьтн жапо тіттті усытттлп жатудьтц, әргттте, опньт да, уакьттьт да емос, өйткені қазір тгі- ме аграрлық программаныц тюллективтік, жалпы рсдакцітялық жоба- сып қоргау туралы болып отыр.
344
В. И. ЛЕНІІЫ
және жуық арадағы талаптарымыз үшін күресте өзіміз- дің «бір минут та» есімізден шығармайтын мақсатымыз- ға — ңолымыз жеткен кезде біз, пролетариат партиясы, кәсіпкерлердің әйтеуір бір жауапкершілігі туралы псме- се әйтеуір бір фабрикалық пәтер туралы мәселелермен ғаягі шектеліп қоймаймыз, барлық қоғамдық өндірісті меңгеру және басқару ісінің бәрін, демек, бөлу ісіп де оз қолымызға аламыз. Керісінше, шаруаларға қатысты бөлімде біз мацызы крепостник-помещиктердің үстемді- гін біржолата жоюға, біздің деревнямызды крепостник- тіктің барлық сілемдерінен мүлде тазартуға барабар келетін талаптар қоя аламыз және қоюға тиіспіз. Ең таяудағы талаптар айтылатып жүмысшыларға қатысты бөлімде біз әлеуметтік-революциялың талаптарды қоя алмаймыз, өйткені буржуазияның үстемдігін құлататын әлеуметтік революция біздіц тупкі мақсатымызды жүзеге асыратын пролетариат революциясы дегеи сөз. Шаруаларға қатысты бөлімде біз әлеуметтік- революциялық талаптарды да қоямыз, өйткені крепост- ник-помещиктердің үстемдігін құлататын әлеуметтік революция (яғни үлы француз революциясы қапдай болса, буржуазияітың дәл сондай әлеуметтік революция- сы) қазіогі, буржуазиялық тәртіптің негізінде де бол^т’ мүмкін. Жүмысшыларға қатысты бөлімде біз әлеуметтік реформаның негізінде қала тұрамыз (әзірше және іпартты түрде, өзіміздің дербес жобаларымызбен және ниеттерімізбеп, дегепмеп қала тұрамыз), ойткепі бүл арада біз буржуазияның оз үстемдігін әлі жоғалтпай тұрып біздерге бере алатын (припципіпде) иәрселеріп ғана талап етеміз (және сондықтан Зомбарт, Булгаков, Струве, Прокопович мырзалар мен олардың серіктері аңылыңа келіп, абыройыңды сақтап бер деп буржуазия- ға күн ілгері ақыл айтып жүр). Ал шаруаларға қатыс- ты бөлімде біз, социал-реформаторлардан өзгеше, кре- постник-помещиктердің біздерге (немесе шаруаларға) ешқашан да бермейтінін және бере алмайтынын талаті етуге тиістіміз,— шаруалардың революциялық қозғалы- сы озіне тек күшпен ғапа ала алатыпын да талап етуге тиістіміз.
ОРЬТС С.-Д. АГРАРЛЬІҚ ПРОГРАММАСЫ
345
IV
«Жүзеге асырудыц» жай «олшемішң» жеткіліксіздігі мен жарамсыздығы, міне, осыдан, ал Мартов осы өлшем арқылы біздің аграрлық программамызды сошпалың «оңай» «іс-ке алғысыз» етті. Тікелей және таяуда «жү- зеге асырудың» бұл өлшемін жалпы алғанда револю- циялық партияның программасына емес, біздің програм- мамыздың реформаторлық бөлімдері меи пункттеріие ғана ңолдануға іболады. Басңаша айқанда, бұл өлшемді өзіміздің программамызға тіпті де жалпы ереже түріпде емес, тек ерекше жағдай ретінде ғана қолдануға бола- ды. Біздің программамыз осы сөздің тек сол кең, фило- софиялық мағынасында ғана, программаның бірде-бір әрпі бүкіл қоғамдық-экономикалық эволюцияныц бағы- тына қайшы келмейтіндей болып жүзеге асырылуға тиіс. Ал біз бұл бағытты (жалпы және жеке алғанда) дұрыс белгілегендіктеи, біз — өзіміздің революцияльщ принциптеріміз беп өзіміздің революциялық борышы- мыз жолыида озіміздің талаптарымыздың максимумы үшін бар кушімізбен әрқашан және сөзсіз күресуге тиістіміз. Ал күрестін; түпкі нәтижесіые жеткенге дейіп, күрестің барысы кезіиде, барлыі^ максимумға, бәлкім, біз қолымызды жеткізе алмаспыз деп алдын ала кесіп- пішуге тырысу — барып тұрған филистерлікке ұрыну дегеп соз. Мұпдай пікірлер, оған кіиәлылар тіпті мұиы тілемесе де, әрқашан оппортунизмге апарады.
Шыпыида да, «Искраның» аграрлық программасыііап «романтизм» тапқап, «өйткені шаруалар буцарасъшың қазіргі жағдайда біздіц ңозгалъісымызға цосылуы өте- мөте нетайбіл нэрсе» дейтін («Рабочее Дело» № 10, 58- бет, курсив менікі) Мартыновтың иайымдауы филис- терлік емей немеие? Бұл — орыс социал-демократизмін «экономизммен» шатастырып, өңін айналдырған оте «сыпайы» және оте арзан пайымдаулардың жақсы үлгі- сі. Ал осы «сыпайы» пайымдаудың байыбына тереңірек үңіліп ікөріңізші, сонда ол нағыз көпірме сөз болып шы- ғады. «Біздің қозғалысымыз» — социал-демократиялық жұмысшы ңозғалысы. Оган шаруалар буі^арасы тіпті де «ңосыла» алмайды: бұл неғайбіл емес, мумкін болмай-
346
В. И. ЛЕНИН
тын нәрсе, сопдықтаи ол туралы ешқашан да әңгіме болғаы жоқ. Ал крепостниктік тәртіптің барлық қал- дықтарыпа қарсы (және оныц ішіндө самодержавиеге қарсы) «ңозғалысқа» шаруалар бұңарасы цосылмай ту- ра алмайды. Буржуазияға қарсы және крепостниктік тәртіпке ңарсы қозғалыстың шын мәнісінде түрліше сипаты бар екеиін ойланбай, «біздің ңозғалыс» деген сөздер арқылы Мартынов істі бытыстырып алды *.
Крепостниктік тәртіптің қалдықтарына қарсы қозға- лысқа шаруалар бұңарасьшың тартылуын неғайбіл нәр- се деп атауға тіпті де болмайды, тек осы тартылудың дэрежесін ғана атауға болады: окрепостниктік қатынас- тар деревняда буржуазиялық қатынастармен мейлінше бытысып кеткен, ал буржуазиялық қоғамның табы ре- тінде шаруалардың (ұсақ егіншілердің) революцияшыл элемент болғанынан горі консерваторлық элемент бо- луы анағұрлым басым (әсіресе ауыл шаруаіпылық қа- тынастарыиың буржуазиялық эволюциясы бізде әлі тек қапа басталу қалпында болғандықтан). Сондықтан са- яси озгерістердіц дәуірінде үкіметке шаруаларды жікке болу (мәселеп, жұмысшылардан горі) анағұрлым оңай * Өзі жазамын деп қолға алған мәселесін Мартыновтың қаншалық дәрежеде ойлаибағаны мақаласының төменгі создеріиен ерекше айқын іюрінеді: «Біздің программамыздың аграрлық болімінің пуактикалыц мацызы әлі өте узац уаіуЪіт бойы бгргиама аз болатындығы себепті ол революциялық желсоз үшін кең жол ашады». Асты сызылған сөздер тексте айтылған бытыстырушылықты көрсетеді. Мартынов Батыста өте-мөте өрістеген жұмысшы ңозғалысы болғанда ғана аграрлық про- грамманы алға қояды дегенді есіткен. Бізде бұл қозғалыс тек баста- лып қана отыр. Демек, «әлі отс ұзақ уақыт бойы»! — деп қорытынды- лауға асыгады біздің публицист. Ол ұсақ-түйекті байқамаған: Батыста аграрлық программалар жартылай иіаруаларды, жартылай жумысшы- ларды буржуазилға қарсы сог{иал-демократііялық қозғалысқа тарту үшін жазылады, бізде — шаруалар буцарасын крепостниктгктщ цал^ дыцтарына қарсы демократиллыу. қозғалысқа тарту үшін жазылады. Сондыңтан ауыл шаруашылық капитализмінің дамуы неғұрлым алға басқан сайын Батыста аграрлық программа соғұрлым зор маңыз ала- ды. Ауыл шаруашылық капитализмі неғүрлым ілгері дамыған сайын біздіц аграрлық программаның, оның талаптарының басым бөлігінің практикалық маңызы соғұрлым аз болады,— ойткені бұл программа крепостпиктік правопьщ қалдықтарына қарсы бағытталгап болса, ол қалдықтар езінен-өзі және үкімет саясатының ықпалымен құри бере- ді. Сондықтан біздің аграрлық программамыз іс жүзіиде көбінесе ті- келей таяудағы болашаққа, самодержавиенің құлауына дейгнгг дәуір- ге арналған. Россиядағы саяси төңкеріс ең артта қалған аграрлың тәртіптердің түбегейлі түрде өзгеруіне қайткенде де және сөзсіз жет- кізеді, сонда өзіміздің аграрлық программамызды бізге қалайда қайта қарауға тура келеді. Ал Мартынов бір-ақ нәрсені: Каутскийдің кіта- бы134 жақсы (бұл дұрыс), сондықтан аграрлық программа жөнінде Россияның негізгі айырмашылығы туралы ойламай, Каутскийдің айт- қанын қайталау және көшіріп алу жеткілікті дегенді (бұл мүлде ес- сіздік) жақсы біледі.
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЬЩ ПРОГРАММАСЫ
347
болады, ұсақ меншікшілердщ шамалы бөлігіне ұсақ- түйек және болымсыз жеңілдіктер жасау арңылы ша- руалардың революцияшылдығын әлсірету (немесе, Tin- Ti, жоқ дегенде, берекесііі кетіру) апағұрлым оңай болады.
Мұның бәрі осылай. Ал бұдан қапдай қорытьшды шығады? Шаруалардың консерваторлық элемеиттерімен келісу үкіметкө неғұрлым оңай болса, шаруалардың ре- волюцияшыл элементтерімен келісуге біз соғұрлым тез, соғұрлым коп күш жұмсауға тиістіміз. Біздіц борышы- мыз — осы элементтерді нақ қай бағытта қолдауға тиісті екенімізді ғылыми жолмен мүмкіидігіне қарай ба- рынша дәл анықтауымыз керек, ал сонан соң оларды крепостниктіктің барлық қалдықтарыпа қарсы батыл және сөзсіз күреско итермелеуге, әрқашаи жәие бар- лық жағдайда, қол жеткен әдістердіц бәрі арқылы итер- мелеуге тиістіміз. Сондықтан біздің итермелеуіміздің қаншалықты жемісті болу дәрежесін алдын ала «белгі- леу» әрекеті филистерлік емей немене? Иә, кейін мұны өмір шешеді, тарих мұны жазып қояды, ал енді біздің жұмысымыз қалай болғанда да күресу және ақырына дейін күресу. Шабуылға шыққан солдат: біз жау корпу- сын түгел емес, оііып, тек бестеп үш болігін ғана құр- тармыз дөп ойлай алар ма? Мартынов айтқап мағынада, мәселен, республиканы талап ету сияқты талап та «не- ғайбіл» емес пе? Иә, .крепостниктіктіц барлық сілемін құрту керек дегеп шаруалар талаптарының векселіпеп гөрі мына вексель бойынша төлемнщ бір бөлегін беріп құтылу үкіметке одан да оңайырақ қой. Бірақ^іздің он- да жұмысымыз не? Төлемнің бүл болегіп біз, әрине, ңалтамызға салып аламыз, сонымеп бірге букіл толем жолындағы қажырлы күресті титтей де тоқтатпаймыз. Пролетариат пен буржуазияныц арасыпда үзілді-кесілді тартыс тек республика ішіпде ғана бола алады дегеп идеяны кец таратуымыз керек, барлык, орыс револю- ционерлерінің арасында жәпе мүмкіндігішпе орыс жұ- мысшыларының қалың бұқарасы арасында республика- лық дәстүрді енгізіп *, орнықтыруымыз керек, біз осы * Біз «енгізу» керек дейміз, өйткені ескі орыс революционерлері республика туралы мәселеге еш уаңытта айтарлықтай коціл аударма-
348
В. И. ЛЕНИН
«республика» деген ұран арңылы мемлекеттік ңұрылыс- ты демократияландыру жолындағы күресте артқа жал- тақтамай, ақыр-аяғына дейін алға баратынымызды айтуымыз керек,— ал әлгі төлемнің біз ңандай бөлегін нақ қашан және нақ қалай ала алатынымызды күрестіц өзі-ақ шешеді. Бар күшімізбен жауға соққы бермей тү- рып және оның соққыларының бар күшін өзіміз бастан кешірмей тұрып, әлгі болікті есептеуге әрекеттену ақылсыздық болар еді. Сондай-ақ шаруалар қоятып та лаптағы біздің ісіміз — ғылыми деректер негізінде бұл талаптардың максимумын белгілеу, сөйтіп жолдастар- дың осы максимум үшін күресуіне жәрдем ету, ал сс нан соң қазымыр жария сыншылар, нәтижелердің ай- тарлықтай болуына ынтыққан құция «артта жүруші- лер» оның «пеғайбілдігіне» мейлі күле берсін!» *.
ды, оны «практикалық» мәселе деп ешқашан да есептемеді,— сондың- таи да халыңшылдар, бүлікшілер және сол сияқтылар саясатқа анар- хистерше жиренішпен қарады, сондықтан да халық ерікшілері само- державиеден социалистік революцияға бірден қарғып түскісі келді. Біздің үлесімізге (егер декабристердің әлдеқашан ұмытылып кеткен республикалық пдеяларын айтпасақ), социал-демократтардың үлесіне, республика талабын бұқара арасына тарату, сөйтіп орыс революцио- нерлерінің арасында республикалық дәстүр енгізу тиіп отыр.
* Социал-демократиялық программа талаптарының «жүзеге асыры- луы» туралы мәселеге келгенде К. Каутскийдің Р. Люксембургпен 1896 жылғы айтысып еске түсіру, бәлкім, пайдасыз болмас. Р. Люк- сембург поляк соцпал-демократтарының практпкалық программасында Полыпаны қалпына келтіру талабып қою орынсыз, ойткені қазіргі қо- ғамда бүл талап орындаларлық емес деп жазды. К. Каутский оған былай деп ңарсы дау айтқан: бұл дәлел «социалпстік программаның мәнін тацқаларлықтай түсінбестікке пегізделген. Біздің практикалық талаптарымыз — олар программада тура айтылса да, немесе үнсіз қа- былданған «ереже» болса да,— күштердің қазіргідей арасалмағы тұ- сында оларға ^ол жеткгзуге бола ма дегенмен емес, олар қазіргі қоғамдьщ ңүрылыспен сыйыса ала ма, оларды жүзеге асыру пролета- риаттын таптық күресін жеңілдетуге, оның дамуына дем беруге (fördern), пролетариаттың саяси үстемдік алуына жол ашуға (ebnen) ңа- білетті ме дегенмен сәйкестендгрглуге тиіс (werden... darnach bemes- se.n). Біз бұл ретте күштердің қазіргі арасалмағымен титтей де санаспаймыз. Социал-демократиялық программа қазіргі («den») кезең үшін жазылмайды,— ол қазіргі қоғамдағы барлың жағдайға және қан- дай жағдайға байланысты болсын мүмкіндігінше нұсңау (ausreichen) беруі керек. Ол практикалық іске (der Aktion) ғана емес, насихатқа да қызмет етуге тиіс, ол біздің алға ұмтылған бағытымызды абстракт пі- кірлерден гөрі анағүрлым үлкен көрнекілікпен нақты талаптар түрін- де көрсетуге тиіс. Бұл арада біз бос қиялға берілмей, неғұрлым ңашық практикалық мақсаттарды көздей алсақ, соғұрлым жақсы. Біз- дің ұстап отырған бағытымыз бүқара үшін — тіпті біздің теориялық пайымдауымызды түсіне алмайтын (erfassen) бұқара үпіін де — соғұр- лым айқыныраң болады. Программа қазіргі қоғамнан немесе қазіргі мемлекеттен біздің не күтетгнгмгзді емес, біздің одан не талап ете- тгніміздг көрсетуге тиіс. Мысалы, неміс социал-демократиясының про- граммасын алайық. Ол чиновниктерді халықтың сайлап қоюын талап етеді. Бұл талап, егер оны Р. Люксембургтің іпама-шарқымен өлшесе, поляктардың ұлттық мемлекетін құруды талап еткен сияқты, утопия-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЬІ
349
V
Біздің шаруалардың қойғап барлық талаптарыиьпі; сипатын белгілейтін және «...деревняда тап куресін ер- кін өрістету муддесі ушін...» деген сөздер арқылы баян- далған екінші жалпы қағидаға кошейік.
Бұл сөздер жалпы алғанда аграрлық мәселені прин- ципті түрде қою үшін де, соның ішінде жеке аграрлық талаптарға баға беру үшін де өтс-мөтө маңызды. Кре- постниктік тәртіптің қалдықтарын жою талабы — дә- йекті либералдардың бәрімен, халықшылдармен, со- циал-реформаторлармен, марксизмнің аграрлық мәселе- дегі сыншыларымен және тағы сол сияқтылармен, тағы тағылармен бәрімізге ортақ талап. Біз әлгіндей талап қоя отырып, осы мырзалардың бәрінен припципті түрде емес, тек талап қою дәрежесі жағыиан өзгешеміз: олар бұл пунктте де әрқашан сөзсіз реформаның шеңберінде қалады, ал біз әлеуметтік-революциялық талаптардан да тартынбаймыз (жоғарыда корсетілген мағынада). Ңайта, «деревняда тап күресінің еркін өрістеуін» қам- тамасыз етуді талап ете отырып, біз бұл мырзалардыц бәріне және тіпті социал-демократ емес барлық револю- циоиерлер мен социалистерге' де принципті түрде қай- шы келеміз. Социал-демократтар да аграрльщ мәселеде әлеуметтік-революциялық талаптардап тартынбайды, бірақ бұлар ол талаптарды деревняда тап күресін еркін өрістету сияқты шартқа бағыпдырғысы келмейді. Бүл тпарт — революциялық марксизм теориясыпыц аграр- лық мәселе саласындағы негізгі жәпе өзекті пункті *.
лық талап. Қазірде осыітдай саяси арасалмақ болып тұрганда Герма- ішя империясында мемлекеттік чішовштктерді халық сайласып деген талапты орындарлық деп есептейтін жалған үмітке ешкім сенбейді. Поляктардьтң үлттық мемлекетін қүру ісі пролетарпаттың саясті өкі- метті жеціп алғанынан кейіи ғана жүзеге асырылады дегенді қандай правомен кабьтлдауға болса,— нақ сондай правомен осы талап туралы да айтуға болады. Бірақ оньт біздің практикалық программамызға ка- былдамау үшін бүл жеткілікті дәлел бола ала ма? («Neue Zeit», XIV,
2. SS. 513 u. 514 («Новое Время», XIV, 2, 513 және 514-беттер. Ред.). Курсив К. Каутскийдіні.)
* Шыпында да, марксизм «сыншыларыньтң» аграрлық мәселеде бар- лық шатасуы мен адасуы наң осы пунктті түсінбеушілігінен болып жүр, ал олардыц ец жүректісі, ец дәйектісі (ал бұлай болғандықтап ец адалы) Булгаков мырза тап күресі туралы «ілімді» ауыл ітіаруаиты- льтқ катынастар саласына мүлде қолдануға болмайды деп өзініц «дерттеуінде» тура айтады («Капитализм және егіншілік», II том, 289-бет).
350
В. И. ЛЕНИН
Бұл шартты мойындау — түгелдей бытысып жатқанды- ғына және күрделілігіпе қарамастан, түрлерінің сан алуандығына қарамастан, ауыл шаруашылығының эво- люциясы да капиталистік эволюция екендігін мойындау деген сөз, өйткені ол да (өнеркәсіп эволюциясы сияқты) пролетариаттың буржуазиямен тап күресін туғызады, нақ осъі тап күресі біздің бірінші және түбірлі айиалы- сатып ісіміз болуға тиіс, ол принципті мәселелерді де, саяси міпдеттерді де, насихаттыц, үгіттің және ұйым- дастырудыц тәсілдеріп де біздің сыпап окоретін құралы- мыз болуға тиіс екепдігін мойыпдау дегеп сөз. Бұл шартты мойыпдау — социал-демократиялық қозғалыскд ұсақ шаруалардың қатысуы туралы ерекше күрделі мә- селеде де бұлжымай таптық көзқараста тұруға міндет- тену, пролетариаттың көзқарасынан ұсақ буржуазия- ның мүддесін көздеп ешбір шегінбеу, қайта, бүкіл ңа- зіргі капитализм күйзелтіп, езіп-жаншыи отырған ұсаң шаруаның өзінің таптық козқарасын тастап, проле- тариаттыц козқарасы жағыпа шығуын талап ету де- ген сөз.
Осы шартты қою арқылы біз өзіміздщ жауларымъіз (яғпи тура пемесе жанама, саналы немесе санасыз түр- де «буржуазияпы жақтайтындар — крепостпиктік құры- лыстың қалдыңтарына ңарсы күресте біздің уақытша және ішінара одақтастарымыз) түгіл, сопымен бірге аграрлық мәселені сыңаржақ қоюы арқылы пролета- риаттың революциялық қозғалысына көп зиян келтіре- тін (іс жүзінде зиян келтіріп те жүрген) сенімсіз дос- тардан да үзілді-кесілді және біржолата іргемізді бөлеміз.
Осы шартты қоя отырып, біз бұл арқылы жетекшілік желі қүрамыз; тіпті кез келген алыс түпкірдөгі дерев- ияға жіберілгсп, жалпъі демократиялық міндеттерді ал- дыңғы қатарға қоятып мейлінше бытысқан аграрлық қатынастармеп бетпе-бет кездескен социал-демократ әлгі желіден ұстап отырып, осы міндеттерді шешкен кезде, дәл біздің жалпы демократиялық саяси міндеттер- ді шешкен кезде де соцпал-демократ больш қала беро- тіпіміз сияқты, ттролетарлық козқарасып откізе алады жәпе ерекше корсете алады.
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҢ ПРОГРАММАСЬІ
351
Осы шартты қою арқылы біздің аграрлық программа- мыздың... «Сатып алу төлемдері мен кесінді жерлер се- ло уоғамдарына қайтарылсын»!? деген нақты талапта- рымен үстірт танысып: мұнда біздің пролетарлық өзге- шелігіміз бен біздің пролетарлық дербестігіміз ңайда? сайып келгенде, бұл село буржуазиясына сыйлық болып шықгіай ма?? дегеп сияқты талай адамдарда пайда бо- латын ңарсылыққа жауап береміз.
Әрипе, солай —бірақ тек крепостпиктік правоныц құ- лауыпың озі «буржуазияға сыйльщ» болғапы сияқты мағыпада, яғпи крепостпиктік бұғаулар меп цыспақтар- дап қайдағы бір басқа дамуды емес, пақ буржуазиялық дамуды құтқарғапдық мағыпасында солай. Буржуазия езгоп жәпе оғап қарсы тұратын басқа таптардап проле- тариаттың өзгешелігі, атап айтқанда, мынада: ол бур- жуазиялың дамуды бөгеуге емес, тап күресін бәсеңде- туге немесе жұмсартуға өмес, қайта, керісінпге, тап окүресінің анағұрлым толық және еркін өрістеуіне, бур- жуазиялық прогрестің жеделдеуіне үміт артады *. Да- мып келе жатқан капиталистік қоғамда оның дамуып қыспаққа салып отырған крепостниктің қалдықтарын жойғаида осы арқылы буржуазияпы күшейтпестей жә- не иығайтпастай етіп жоюға болмайдьі. Бұған «абыр- жу» дегеиіміз — саяси бостапдықтың біздерге түкке ке- регі жоқ, өйткені ол буржуазияпың үстемдігін күшей- тіп, нығайтады дейтін социалистердің қатесін қайталау деген сөз.
VI
Біздің аграрлық проғраммамыздың «жалпы бөлімін» қарап болып, енді оньщ жеке талаптарып талдауға ко- шейік. Біз бұл арада біріпші пункттеп емес, төртіиші пупкттеи (кесінді жерлер туралы) бастаймыз, ойткеиі аграрлық программаға ерекше сипат беретін неғұрлым маңызды, өзекті пункті наң осы пункт, сонымен бірге * Әрине, пролетарпат та буржуазиялық прогресті жеделдететін піа- ралардың бәрін бірдей қорғай бермейді, ол шаралардыц ішінеи жү- мысшы табының ез бостандығы жолында күресуге ңабілеттілігін күшейтуге тікелей ықпал ететінін гана қоргайды. Ал «жүмыспен өтеу» меп кіріптарлық шаруалардың ауқатты болігіпеіі горі олардыц жар- лы жәие пролстариатқа жақыи болігіне апағұрлым күшті түседі.
352
В. И. ЛЕНИН
бұл өте-мөте осал пункт (ңалай дегенмен «Искраның» 3-номеріндегі мақала туралы оз ойып айтқапдардыц көпшілігінің пікіріншө). Бұл пункттіц мазмұны төменде- гідей құрамды бөліктерден тұратынын ескертейік: 1. Ол крепостниктіктің тікелей қалдығы болып отырған аграр- лық ңатынастарды жаңадан реттеуге өкілдігі болатыы шаруалар комитеттерін құруды талап етеді. «Шаруалар комитеттері» деген сөздер — дворяндар комитеттерін 135 қүрған 1861 жылғы «реформаға» қарама-қарсы — жаңа- дан реттеу ісі помещиктердің қолында емес, шаруалар- дың қолында болуға тиіс екеніп айқып көрссту үшін алынды. Басқаша айтқаида: крепостииктік қатынастар- ды түпкілікті жою езушілерге емес, халықтың осы қа- тынастар арқылы езілгеп бөлігіне тапсырылады, мүдде- лі адамдардың азшылығыпа емес, копшілігіне тапсыры- лады. Шын мәнісінд-е, бұл шаруалар реформасын демократиялыту жолмен, цайта цараудыц нақ өзі (яғни программ-аның «Еңбекті азат ету» тобы жасаған бірінші жобасы нені талап етсе, нақ сол). Ал егер біз осы соңғы сөздерді алмаған болсақ, оның айқындығының кемдігі- нен, осы қайта қараудың шын сипаты мен нақты маз- мұнын көрсету айқыидығының кемдігінеи ғана алма- дық. Сондықтан, мысалы, Мартыпов аграрлық мәсело жонінде оз тарапыпан шыпымен бірдеме айтқысы кел- ген болса, ол шаруалар реформасып демократиялық жолмен қайта қарау идеясының өзін теріс деп таба ма, ал егер бұлай деп тапса, онъщ өзі мұны қалай түсіие- ді,— міне, осыны анықтап айтуға тиіс еді *.
* Надеждиниің тиянақсыздығын (немесе бүкпелігін?) атап өтейік, өзі жазған аграрлық программа нұсқасында шаруалар комитеттері жө- ніндегі «Искраның» идеясын, бәлкім, ңабылдаған болса да, ол: ««азат стушілікке» байланысты опёрациялардың барлығы жөніндегі шаруа- лардың шағымда/ры меп арыздарын қарау үшін халық окілдерінеи ерекше сот құру»—деп бұл идеяны тым сәтсіз түжырымдаған («Ре- волюция қарсацы», 65-бет, курснв менікі), Заңды бү.зугиылы^а ғана шағым етуге болады. 19 февральдағы «азат етушіліктің» өзі оның барлық «операцияларымен» бірге зац болып саналады. Белгілі зац- ның әділетсіздігіне берілген шағымдарды қарау үшін әзір бүл заң жойылмай түрғанда, әзір ол заңның ориыпа жаңа заітдық нормалар берілмей (немесе ішінара өзгертілмей) түрғапда ерекше соттар құру- дыц ешқандай магынасы жоқ. «Сотқа» мал жайылымын кесіп алу ту- ралы «шағымды» қабылдау правосыныи берілуі былай тұрсын, сол жайылымды қайтарып беру (resp. сатьтп алу, тағы сол спяқтылар) правосы да берілуі керек,— ал сонда, біріншіден, зац шығаруға өкіл- дігі бар «сот» сот болмайды, ал екіншіден, мұндай «соттыи» экспро- приациялау, сатып алу және сол сияқтылар жөніиде нақ ңандай пра-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЫ
353
Онан соң, 2. Шаруалар комитеттеріне помещик жер- лерін экспроприациялауға және сатып алуға, жерді айырбастауға, тағы сол сияқтыларға право беріледі (4-п., б), соның өзінде бұл право крепостниктік қа- тынастар тікелей кездесетін реттермен ғана шектелген. Атап айтқаида (3) экспроприациялау және сатып алу правосы: біріншіден, «крепостниктік правоны жойған кезде шаруалардан кесіліп алыпғап» жерлер жөнінде ғана (демек, бұл жерлер шаруалар шаруашылығының атам заманпан бері сөзсіз меншігі болып келді, әлгі тұ- тас шаруашылықтың бір бөлігі болып кёлді, бірақ зад- дастырылғап тонау болған ұлы шаруалар реформасы ке- зіиде олардан сұрңиялылықпен тартып алыпған),— ал екіпшіден, «шаруаларды кіріптар ету үшін помещик- тердің қольіндағы құралы болатын» жерлер жөнінде ға- на беріледі.
Осы екінші шарт сатып алу мен экспроприациялау правосын «кесінді жерлердің» бәріне бірдей жатқызбай, тек осы күнге дейін кіріптар етудің құралы болып қа- лып отырғап кесінді жерлерге ғана жатқызып, бұл пра- воның өрісіп бұдан да тарылтады; бұл кесінді жерлер «арқылы,— деп тұжырымдаған «Искра»,— еріксіз, кі- ріптарлық, барщипалық, яғпи іс жүзінде баяғы крепо- стниктік еңбек ссіуталып уалып отыр» Басқаша айт- қапда: біздің шаруалар реформасыпыц жартыкештігі салдарыпан шаруалардан кесіп альшғап жерлердің арқасында шаруашылықтың крепостииктік формалары осы уақытқа дейіп сақталған жерлерде шаруаларға крепостниктіктіц осы ңалдықгарын тіпті экспроприа- циялау жолымен бірден жәие біржолата құртуға право беріледі, «кесінді жерлерді цайтарыіг алуға» право бе- ріледі.
Сондықтап «мейлі помещиктердің қолында болсын, мейлі кесінді жерді сатып алған әртектілердің қолында болсып қазір үлгілі капиталистік әдіспен пайдаланылып отырған кесінді жерлер жонінде ңалай болады?» деп восы болатындығын дәл көрсету керек. Бірақ Надеждиннің тужыры- мы ңаншалық келіссіз айтылған болса да, шаруалар реформасын демо- кратиялық жолмен қайта қарау қажеттігін ол Мартыновтан анағұр- лым дүрысырақ түсінген.
* Қарацыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 466-бет. Ред.
354
В. Й. ЛЁІІЙИ
сондай үрейленіп сұраған біздің қайырымды Мартынов- ты біз жұбата аламыз. Әңгіме осы бірлі-жарым кесінді жерлер туралы емес, марқабаттымыз, крепостниктік шаруашылықтың әлі өмір сүріп келе жатқан қалдық- тарыиа күні бүгінге дейін тірек болып отырған кәдімгі (және орасан көп) кесінді жерлер туралы болып отыр 136.
Ақырында, 4. 4-пункт, б, шаруалар комитеттеріне мемлекеттің кейбір айматқтарыцда •сақталып отырғап крепостниктік правоның қалдықтарын (сервитуттар, аяқталмаған жер бөлістер және межелеу, т. т. және т. с.) жоюға өкілдік береді.
Сонымен, 4-пункттің бүкіл мазмұнын түсінікті болу үшін «кесінді жерлерді қайтару» деген сөздермен айту- ға болады. Мұндай талап жөніндегі идея қалай пайда болды? дегеи сұрақ туады. Крепостниктік тәртіптің бар- лық қалдықтарын мүмкіндігінше толық жоюға піаруа- ларды итермелеуге және оларға көмектесуге тиістіміз дегеп жалпы және негізгі қағидадан жасалған тікелей қорытыпды ретінде пайда болды. Мүнымен «бәрі келі- седі», раіс емес пе? Иә, ал егер осы жолға түсуге келіседі еікенсіз, онда соның 'бойымен оз бетіңізше алға жыл- жуға еңбек етіңіз, сіздерді сүйреуге мәжбүр етпеңіздер, бұл жол түрінің «дағдылы еместігі» жөніндө жүрексін- беңіздер, көптеген жерлерде сіздер ешқапдай да даңғыл жол таппасаңыздар да абыржымаңыздар, жардың жие- гін жағалауға да, ну орманды кесіп өтуге де, апаннап қарғып кетуге де тиістісіздер. Жол жоқ екеи деп шағым етпеңіздер: бұл шағымдарыцыз пайдасыз қынжылу бо- лады, ойткені ңоғамдық прогрестің барлық күштерімеп түзетілгеп және тегістелген даңғыл жолға түспей, қиыр шеттер мен алыс түкпірлердіц соқпақ жолдарына түсе- тіпдеріңізді сіздөр алдын ала білуге тиісті едіңіздер, ал бұлардан шығуға жол бар, бірақ тура, тегіс және оңай жолды сіздер де, біздер де, басқа біреулер де ешцапіан таба алмайды,— «ешқашан», яғни жалпы осы күрып ба- ра жатқан, қүруы жан қинарлық ұзаққа созылатын ңиыр шеттер мен алыс түкпірлер әлі бар тұрғапда таба алмайды.
ОРЫС С.-Д. АГРЛРЛЫҚ ПРОГРАММЛСЫ
355
Ал осы алыс түкпірлерге бас сұққыларыцыз келмей- ді екеи,— оида мұны тура айтыңыздар, құрғақ создер- мен шыгарып салмацыздар *.
Сіз крепостниктіктің қалдықтарын жою үшін күресу- ге келісесіз бе?— Жақсы. Еидеше, осы қалдықтарды білдіретін немесе туғызатын ешбір біртұтас заңды меке- менің жоцтъіты есіңізде шығар,— мен, әрин-е, сословие- лік, финанстық және тағы сол сияқты заң шығару са- ласындағы қалдықтар туралы емес, қазір өзіміз көңіл аударып отырған аграрлық қатынастар саласындағы крепостниктіктің қалдықтары туралы ғана айтьш отыр- мын. Россияның барлық экономикалық зерттеулерінде сан рет көп айтылған барщиналық шаруашылықтың тікелей қалдықтарын сақтап отырған әйтеуір бір ерек- ше заң емес, іс жүзінде қолданылып отырған жер қа- тынастарыпың күші. Мұның соншалың дәрежеде осы- лай болып отырғанын белгілі Валуев комиссиясының 137 алдында куәлар тура былай деген: егерде крепостшіктік правоға заңмен тікелей тыйым салынбаса, ол, созсіз, қайта орпаған болар еді. Демек, екіпің бірі: пе шаруа- лар меп помещи-ктердің арасындагы жер ңатыпастары- на мүлде жоламау керек,— онда қалған мәселелердіц бәрі «оп-оцай» шешіледі, бірақ онда сіз крепостниктік шаруашылықтың деревнядағы неше түрлі қалдықтары- пың басты негізіне де тимейсіз, онда сіз крепостнйктер мен кіріптар шаруалардың ец ынтызар мүдделеріп қоз- ғайтын көкейтесті мәселеден, ертең немесе одан арғы күні Россияның нағыз толғағы жеткен әлеуметтік-саяси * Мысалы, Мартынов өзіне аграрлық саясатыпың жалпы пегіздерін де («тап күресін деревняға енгізу»), нақты программалық талаптар туралы мәселенің практикалық шешімін де берген «Искраны» «со- зуар» деп кінәлайды. Осы жалпы негіздерді басқа ештецемен езгерт- пей, тіпті бұл негіздер жопінде мүлде ойланбай, белгілі бір программа жасауға тырыспай, Мартынов мынадай әсем сөздермен құтылған: «...Біз оларды (ұсақ меншікшілер ретіндегі піаруаларды)... экономп- калық кірілтарлықтыц артта қалған әр түрлі формаларыиаи аман сақ- тап ңалуды талап етуге тиістіміз...». Тақияға тар келмей ме? Кіріп- тарлықтың артта қалған тъім болмаса бгр («әр түрлі» былай түрсын!) формасынан тым болмаса бгр рет сақтап қалуды біздерге тура көрсе- туге сіз әрекет етіп көрдіңіз бе? (сірә, артта қалмаған «кіріптарлық формаларының» да болғаны ғой!!). Үсақ кредит те, сүт алымы да, сақтық-қарыз серіктіктері де, ұсақ қожайындардың одақтары да, ша- руалар банкі де, земство агрономдары да,— осының бәрі де «экономи- калық кіріптарлықтың артта қалған әр түрлі формаларынан сақтап қалу» ғой. Демек, осының бәрін «біз талап етуге тиістіміз» деп ой- лайсыз ба, сіз?? Ең алдымен ойлап алып, қадірлім, сонан соң барып программалар туралы айту керек!
356
В. И. ЛЕНИН
мәселелерінің бірі бола алатын мәселеден «оп-оңай» бойыңызды аулақ саласыз. Не «экономикалық кіріптар- лықтың артта қалған формаларыпың» негізіне де, яғни жер қатынастарыиа да тоқтағыңыз келеді,— опда сіз бұл к,атынастардың жеп-жеңіл әрі оп-оңай шешіле қой- майтын сондай күрделілігімен және бытысқандығымен есептесуге тиістісіз. Онда сіздің бытысқан мәселенің біздер ұсынғаи нақты шешіміне наразы бода отырып, бытысушылыққа жалпы «шағым етумен» бас сауға- лауыңызға цакыңыз жоц, қайта оны өз бетіңізше ұғы- нуға әрекет етіп, басқа нақты шешім ұсынуға тиістісіз.
Ңазіргі шаруалар шаруашылығында кесінді жерлер- дің қандай маңызы бар екені—іс жүзінде айқын мәселе. Сөйтіп, Россияның экопомикалық тәртіптері мен экономикалық эволюциясына баға беруде марксизм меп халықшылдықтыц (кең мағынадағы) арасында ңанша- льщ терең тұңғиық жатса да, осы мәселе жөнінде бұл доктриналардың арасында алшаңтықтың жоқтығы кор- некті нәрсе. Екі бағыттың өкілдері де орыс деревнясын- да крепостниктіктің қалдықтары көз тұнарлықтай көп екеніне және (нотабене) Россияның орталық губерния- ларында үстем болып отырған жеке иемдену шаруашы- лығының әдісі («шаруашылықтың жұмыспен өтеу жүйесі») крепостниктіктің тікелей қалдығы екеніне келіседі. Оиан соц, поімещиктердің пайдасына шаруалар- дан алынып берілген кесінді жерлер,— яғни тура, тіке- лей мағынасындағы кесінді жерлер, шаруаларды жайы- лыммен, тоғаймен, суатпен, өріспен және тағы сол сияқ- тылармен пайдалану правосынан айыру,— жұмыспеп өтеу жүйесінің ең басты пегіздеріиің бірі (егер ең бас- тысының өзі болмаса) екеніне де олар келіседі. Ең жа- ңа мәліметтер бойынша помещиктік шаруашылықтың жұмыспен өтеу жүйесі Европалыц Россиянъщ кем де- генде 17 губерниясъінда басым болып саналады. Кесінді жерлер туралы пунктті таза жасанды, «азаптанып» қу- лық-сұмдықпен ойдан шығарған бірдеме деп білушілер осы фактіні теріске шығарып көрсін!
Шаруашыльщтың жұмыспен өтеу жүйесінің мәиісі мынадай болады. Іс жүзінде, яғни иемдену правосы бойынша емес, шаруашылыққа пайдалану жағынан по-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЪІҚ ПРОГРАММАСЫ
357
мещиктер мен шаруалардың жері мен шабындығы біржолата бөлінбеген, біріккен түрінде қала береіді: мы- салы, шаруа жерініц 'бір болегі, олардың жеріп емес, помещиктіц жеріи ұқсатуға қажетті малды жаюға пай- даланылады; помещик жерінің бір бөлегі сол жүйеде көрші шаруалар шаруашылығы (суаттар, өрістер жәпе сол сияқтылар) үіпін сөзсіз қажет. Ал осы іс жүзінде жер иемденудің араласып кетуі мужиктің баринге кре- постниктік 'право кезіндегідей қатынасын (дұрысырағы: мың жыл бойғы тарих туғызған қатынасты сақтайды) сөзсіз туғызады. Мужик de facto крепостпой болып қалады, өзінің ескі құрал-сайманымен, үіп танапты егіс- тіктің мешеу жүйесі бойынша, озіттіц ежелгі «вотчпна- шы-тақсырына» бұрынғысынша жұімыс істейді. Осы жұмыспен отеуді шаруалардың өздері екінің бірінде панщина және «барщина» деп атап отырғанда,— өз ша- руатпылығын сипаттай келіп, помещиктердің өздері: ме- нің жерімді «міенің бұрынғы...» (демек, бұрынғы ғана емес, қазіргі!) «...шаруаларым» менің жайылымымды пайдаланғаны үшін өз құрал-сайманымен ұқсатады деп отыртаігда, сіздерге бұдан артыіқ не керек?
Ңандай да болса күрделі және бытысқан қоғамдық- экономикалың мәселені шешкен кезде алдымен нағыз үйреншікті, істі қиындататын богде ықпалдар мен жағ- дайлардан неғұрлым ада жағдайды ала отырып, содан кейін мәселені шешудің барысында әлгі бөгде жәпе қиыидататын жағдайлардың бірінен соң біріпе зер сала келіп, істі алға бастыра беру керек екеніп қарапайым ереженің өзі талап етеді. Бұл арада да анағұрлым «үй- репшікті» жағдайды алып қараңыз: бұрынғы крепост- нойлардың балалары бұрынғы бариннің балаларыпа оның жайылымын пайдаланғапы үшіп жұмыс істейді. Жұмыспен отеу деревпяда техпиканың тоқырауына жә- не барлыц қоғамдық-экоиомикалық қатынастардыц то- қырауына себеп болады, өйткені осы жұмыспен өтеу ақша шаруашылығының дамуына және шаруалардың жіктелуіпе кедергі жасайды, помещикті бәсекенің (ол техпиканы жоғарылатудың орнына жарты ақысыпа жү- мыс істеушінің үлесін азайтады; айтпаңшы, бұлай азай- ТУ реформадан кейінгі дәуірде көп жылдар бойы бірқа-
358
В. И. ЛЕНИН
тар жерде болған) ширатушы ықпалынан (біршама) ңұтқарады, шаруаларды жерге байлап-матайды, сол ар- ңылы қоныс аударушылықтыц және шет кәсіптердіц, тағы сондайлардың дамуыи тежейді.
Осындай «таза» алынған ретте помещиктік жердіц тиісті бөлегін шаруалардың пайдасына экспрогіриация- лау төлығынан табиғи, керекті және орындаларлық іс екеніне социал-демократтың қайсысы болса да күмәнда- на қояр ма өкен? — дегеп сұрақ туады. Бұл экспро- приация Обломовты сілкіпдіріп, оны неғұрлым азғантай жер көлемінде пеғұрлым жетілдірілгеп шаруашылыққа кешуге мәжбүр өтеді, бұл экспроприация жұмыспен өтеу жүйесінің іргесін бұзады (жояды демей-ақ қояйьтп, тура іргесіп бұзады), шаруалардың дербестігіп және де- мократтық рухын көтереді, опыц тұрмыс дәрежесін арт- тырады, ақша шаруашылығыпың одап әрі дамуына жә- пе егіншіліктің капиталистік жолмеп одап әрі алға басуына зор демеу болады.
Шыныпда да: кесінді жерлер жұмыспеп өтеу жүйесі- иің ең басты негіздерінің бірі екенін, ал бүл жүйе кре- постниктік тәртіптің капитализм дамуын бөгейтін тіке- лей қалдығы екеніп жалпы жұрт мойыпдап отыр, еиде- пте кесінді жерлерді сқайтару жұмыспен отеу і-сінің іргесін бұзып, қоғаімдық-экономиікалық дамуды жедел- дететініне ңалай күмәвдануға болады?
VII
Алайда бұған коп адамдар күмәиданды, сондықтан біз енді күмәнданушылардың дәлелдерін талдауға кірі- сейік. Бұл дәлелдерді мына төмендегі топтарға бөлуге болады: а) кесінді жерлерді қайтару талабы марксизм- нің теориялық негіздеріне жәнө социал-демократияның программалық принциптеріпе сәйкес келе ме? б) эконо- микалық дамудың әрбір адымында маңызы төмепдеп ке- ле жатқан тарихи әділетсіздікті түзету туралы талап қою саяси мақсатқа тиімділігі тұрғысынан қарағанда аңылға цопымды ма? в) бұл талап практика жүзінде орындаларлық па? г) егср осындай талапты біз ұсына аламыз, үсьшуымыз керек жәпе біздіц аграрлық про- граммамызда мипимум емес, максимум корсстілсін деп
ОРЫС С.-Д. АГРЛРЛЫҢ ПРОГРАММАСЫ
359
таіісақ, кесінді жерлерді қайтарып беру талабы осы тұр- ғыдап қарағанда дәйекті бола ала ма? Шындығында осындай талан максимум болып шыға ала ма?
Меиің байқауымша, «кесіпді жерлерге қарсы» айты- льш жүрген пікірлердің бэрі осы торт пуикттщ бірі бол- маса біріпе тура келеді жәпе дс қарсы болушылардьщ копшілігі (Мартьшов та соның ішіиде) кесінді жерлер- ді қайтару талабын припцип жағыиап дұрыс емес, саяси жағыпаи тиімсіз, практикалық жағынан жүзеге аспай- ды, логикалық жағынан дәйекті емес деп, осы төрт сұ- рақтың бәріне қарсы жауап берді.
Осы мәселелердіц барлығын да, маңызына қарай, тал- дап көрейік.
(а) Екі дәлелге сүйепіп, кесіпді жерлерді қайтару та- лабын принцип жағынан дұрыс емес деп санайды. Бі- ріншіден, бұл капиталистік ауыл шаруашылығына «әсер етеді», яғни капитализмнің дамуып тоқтатып тас- тайды немесе кідіртеді дейді; екіншіден, ол ұсақ мен- шікті күшейтіп қана қоймайды, тіпті кобейтін те жібе- реді дейді. Бұл дәлелдердің біріншісі (әсіресе, Марты- иовтың баса аптқапы) мүлдем негізсіз, өйткені әдеттегі кесіпді жерлер, қайта, каиитализмнің дамуын кідіртеді, кесінді жерлердің қайтарылуы бұл дамуды күшейтеді; ал әдетто бола бермейтін жағдайлар жөніндө (айрықша жағдайлар әрқашаи және барлық жерде болуы мүмкін екендігін, бұлар ережеиі тек қана қуаттайтындығыи айтпағанньщ озіпде) «Искрада» да, программада да («...кесіліп алынған... және кіріптарлық құралы бола- тып жерлер...» деп) түсінік жасалған. Бұл қарсылық орыс деревнясының экономикасында кесіпді жерлердің және жұмыспеп өтеудің шын маңызыпыц қапдай екен- дігімеп тапыстықтың жоқтығыпа ғана негізделген 138.
Екінші дәлел (әсіресе, кейбір жеке адамдардыц хат- тарында толық көрсетілген) анағұрлым елеулірек және қорғап отырғаи программаға қарсы дәлелдердің ішінде- гі жалпы алғанда ең күштісі. Жалпы айтқанда, ұсақ шаруашылықты және ұсақ меншікті дамыту, қолдау, нығайту, әсіресе, арттыру социал-демократияның тіпті де міндеті емес. Мейлішпе әділі осы. Бірақ іс мынада: біздің алдымызда тұрған ұсақ шаруашылықтың «жал-
360
В. Й. ЛЁНЙЙ
пы» үлгісі емес, атап' айтқанда, айрьщша үлгісі болып отыр, еондықтан бұл айрықшалық біздің аграрлық про- грамманьщ кіріспесінде: «крепостниктік тәртіптің қал- дықтарын құрту жәпе деревняда тап күресін еркіп өріс- тету» деп айцын көрсетілген. Жалпы айтқанда, ұсақ меншікті қолдау — реакцияшылдық, өйткені ол ірі ка- питалистік шаруашылыққа қарсы бағытталады, сөйтіп қоғамдық дамуды кідіртеді, тап күресін көмескіленді- ріп, солғындатады. Ал дәл осы жағдайда біз ұсақ мен- шікті капитализмге қарсы қою үшін емес, крепостник- тікке қарсы ңою үшін қолдағымыз келеді,— дәл осы жағдайда біз ұсақ шаруаларды қолдау арқылы тап кү- ресін өрістетуге аса үлкен демеу боламыз. Шындығында да, ібіз мұнымен, бір жағынан, шаруалардың крепост- ник-помеіциктерге деген таптық (сословиелік) өшпен- ділігінің қалдықтарын өршітуге акырғы әрекет жасай- мыз. Екінші жағынан, біз деревняда буржуазиялық тап- тық антагонизмнің дамуына жол ашамыз, ойткені қазір барлық шаруалардың крепостниктік тәртіп қалдықта- рынаи жалпы және бірдей езіліп отырған сияқты болып көрінуі арқылы бұл антагонизм бүркеліп тур.
Дүниедегіиің бәрінің де екі жағы бар. Батыста мен- шік иесі-шаруа демократиялық қозғалыста өз ролін ат- қарды жәпе пролетариатқа қарағанда өзінің артықшы- лық жағдайын сақтап қалуға ұмтылуда. Россияда меншік иесі-шаруа 'әлі батыл және жалпы халықтық де- мократиялыіқ гқозғалыстың қарсаңында тұр, бұған ол ті- лектес болмай қала алмайды. Ол әлі өткендегісінен гөрі келешегіне көбірек көз жібереді. Ол өзінің артықша жағдайын сақтап қалуға ұмтылудан гөрі Россияда әлі соншалық күшті болып отырған сословиелік-крепост- пиктік артықшылықтарға царсы апағұрлым кобірек кү- реседі. Осындай тарихи кезеңде біз шаруаларды қол- дауға және олардың әлі көмескі, әлі буалдыр наразы- лығын олардың нағыз жауына қарсы жұмсауына жол көрсетуге тікелей міндеттіміз. Егер келесі тарихи ке- зеңде, осы әлеуметтік-саяси «конъюнктураның» ерекше- лігі қалған кезде, айталық, шаруалар меншікшілердің болмашы бір бөлігінің берген болмашы садақаларына қанағаттанып, пролетариатқа қарсы батыл түрде «шу-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЫ
361
лай» шыға келетін болса, егер сол кезде біз өзіміздің программамыздан крепостниктік тәртіптің қалдықта- рымен күресуді алып тастасақ, біз өзімізге өзіміз ешбір қайшы келмеген болар едік. бнда, бәлкім, бізгө про- граммадан самодержавиемен күресуді де алып тастауға тура келер, өйткені саяси бостандыққа дейін іпаруалар нағыз жексұрын және ауыр крепостниктік езгіден құты- лады деп есептеуге ешбір болмайды.
Каттиталистік шаруашылык, үстемдік етіп тұрғанда, ұсақ меншік ұлтарақтай жерге адамның басын байлап, мешеу техниканы зацдастырып, жерді сауда айналы- мына тартуды қиындатып, ондіргіш күштердің дамуып кідіртеді. Жұмыспен өтеу шаруашылығы үстемдік етіп тұрғанда ұсаң жер меншігі, жұмыспен өтеуден құтыла отырып, сол арқылы өндіргіш күштердің дамуын ілгері жетелейді, шаруаны бір орынға байлапып кіріптар бо- лудан босатады, помещиктерді «босқа» қызмет істетіп алудап айырады, техникапы жақсартудың орнына «пат- риархтық» қанаушылықты шектен тыс күшейте беру мүмкіндігін жойып, жерді сауда айналымына тартуды жеңілдетеді. Бір сөзбен айтқанда, крепостниктік ша- руашылық пен капиталистік шаруашылықтың шегінде тұрған ұсақ шаруаның қарама-қайшы жағдайы социал- демократияның ұсақ меншікті осылайша айрықша және уақытша қолдануын толығынан ақтайды. Тағы да қай- талайық: бұл біздің программамыздың редакциясын қа- раудағы немесе оның тұжырымындағы қайшылық емес, нағыз өмір қайшылығы.
Бізге былай деп қарсы болады: «жұмыспеп өтеу ша- руашылығы капитализмнің қысымыиа қапшама баяу берілгенмен, әйтеуір соған беріледі, ол ол ма: жүмыспен өтеу шаруаітіылығы толығынан жойылып та бітпекші; жұмыспен өтеу шаруашыльгғыпың ірісі ірі капиталистік шаруашылыққа тікелей орын беруде және орын береді де. Сіздер шын мәпісінде ірі шаруашылықты ұсақтай- тын іпаралармен (біртіндеп болса да, әйтеуір үсақтау- шылықпен) крепостниктік тәртіпті жою процесін тез- деткілеріціз келеді. Осы арқылы сіздер келешектің муд- десітт қазіргі мүддеге ңұрбандық еткен болмайсыздар ма? Шаруалардың жақын арада крепостцңктік тәртіпке
362
В. И. ЛЕНИН
қарсы көтерілісінің неғайбіл мүмкіншілігіне бола сіз- дер село пролетариатының капитализмге ңарсы азды- көпті алыс келешекте болатып котерілісін ңиыидатат сыздар!»
Мұндай пікір бірден қарағапда қандай нанымды көрінсе де,— мейліпше сыңар жақ піікір: бірішпіден, ка- питализм к,ысыімына қашпама баяу болса да, ұсақ ша- руашылық та беріледі, оның да, түбінде, ығыстырыла- тындығы сөзсіз; екініивден, жұмыспеп өтөу шаруашылы- ғының ірісі де ірі 'капиталистік шаруашылыққа әрқашан «тікелей» орын бермейді, екіпің бірінде-ақ жартылай тәуелділер, жартылай батырақтар, жартылай меншік- шілер тобын құрып барып орып береді,— оның бср жа- ғында, кесінді жерлерді қайтару сияқты революцт-тялық шара атап айтқапда крепостниктік тәуелділікті буржуа- зиялық тәуелділікке біртіндеп және елеусіз айналдыру «әдісін» тіпті бір рет болса да ашық революциялық жолмен өзгерту «әдісімен» ауыстыруға аса үлкен қыз- мет еткен болар еді: бұл барлық еңбекші село халқы- ның ңарсылығы мен дербес күресінің рухына нпгыз те- рең эсер етпей цала алмас еді. Үшіншідеп, біздер де, орыс социал-демократтары, Европаяьщ тәжірибесімен пайдалануға тырысамыз және жұмысшылардың социа- листік ңозғалысына «деревнядағыларды» тартуды біздіц Батыстағы жолдастардан гөрі анағұрлым ерте және анағұрлым күштірек қолға аламыз; олар саяси бостан- дық алғаннан кейін де ұзақ уаңыт «сипалап» оперкәсіп жұмысшыларының қозғалысы үшін жол іздеген бола- тын; бұл жөнінде біз «немістердеп» көп нәрсепі әзір күйінде аламыз, ал аграрлық мәселе жөнінде, мүмкін, жаңадан бір нәрсе табармыз. Ал кейін біздіц батырақ- тардың, жартылай батырақтардың социализмге өтуіи жеңілдету үшін барлык, еңбекші және қаналушы бүқара- ға өзіи олардың көсемі және өкілі деп тапуды үйрете отырып, толғағы жеткен және бытысңан «жат» (проле- тарлың емес) мәселелерді нтешуге ңатысудаті бас тарт- пай, ұсақ шаруалар үшіп «барлық мүмкін-болатынды» істей отырыщ социалистік партияиыц цазірдщ өзінде ұсақ шаруаларды «жақтай» бастауыпың маңызы мей- лінше зор.
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЬЩ ПРОГРАММАСЫ
363
Одан да әрі барайық. (б) Кесінді жерлерді қайтару талабын саяси жағынан тиімсіз деп санайды: қазірдің өзінде маңызын жоғалтып отырған кез келген тарихи әділетсіздікті түзетуге партияның назарын бұрып әке- ту,— пролетариат пен буржуазияиың күресі жөніндегі негізгі жәнө барған сайын жақындап келе жатқан мәсе- леден назарды бұрып әкету тиімді болмайды. «40 жыл кешігіп барып шаруаларды қайта босатуды» ойлағап екен,— деп мысқылдайды Мартынов.
Бұл пайымдау да тек бір қарағаітда ғаиа сопдай тар- тымды болып көрінеді. Тарихи әділетсіздіктер түрліше болады ғой. Пролетарлық тап күресін кеңейтуге, терең- детуге богет болмай, былайша айтқанда, тарихи пегізгі тасқыннан сырт қалатыидары, оған тосқауыл болмай- тындары, оның ағымына кедергі жасамайтындары да болады. Мұндай тарихи әділетсіздіктерді түзетуге кірі- су, шындығыпда да, ақылсыздық болар еді. Мысал ре- тінде Эльзас-Лотарингияның Германиямен қосылғанын көрсетейік. Ешбір социал-демократиялық партия озініц программасыпда мундай әділетсіздікті түзете қоюды ой- ламайды, дегенмен де соның өзінде бұл әділетсіздікке ңарсылық білдіру және сол әділетсіздік үшін барлық үстем таптарға лағнет айту парызынан ешбірі де бас тартпайды. Ал егер біз кесінді жерлерді қайтару жө- ніпдегі талабымызды — әділетсіздік істелген екен, оны тузете қояйық деп, тек сонымен ғана дәлелдесек, онда мұнымыз демократиялың бос қүрғақ сөз болар еді. Бі- рақ біз талабымызды тарихи әділетсіздік турасында қынжылумен дәлелдемейміз, крепостниктік тәртіптіц қалдықтарын жою жәпе деревняда тап күресіне жол ашу қажеттілігімеп, яғни пролетариат үшін өте «прак- тикалық», оте керекті қажеттілікпен дәлелдейміз.
Біз мұнда басца бір тарихи әділетсіздіктің мысалын көріп отырмыз, атап айтқанда: ңоғамдық дамуды жәпе тап күресін тікелей кідіртіп отырған тарихи әділетсіз- дікті көріп отырмыз. Мундай тарихи әділөтсіздіктерді түзетуге ұмтылудан бас тарту «қампіыны бұл тарихи қамшы еді деуге сүйеніп қорғағандық» болар еді. Біздің деревняны «ескі тәртіп» қалдықтарының езгісінен құт- ңару туралы мәселе — барлың бағыттар мея партиялар
364
В. И. ЛЕНИН
(крепостниктік партиядан басқалары) алға қойып отыр- ған қазіргі заманғы көкейтесті мәселелеріиің бірі, олай болса, кешіккендік деу жалпы алғанда орынсыз, ал Мартыновтың айтуында бұл тіпті күлкі келтіреді. Ескі тәртіптің барлық қалдықтарын жоюдағы өзініц, былай- ша айтңанда, міндеттерін орындауда орыс буржуаЗиясы «кеш қалды»,— сондықтан бұл кемшілікті біз түзетуге тиістіміз, түзеткенде ол кемшілік әбден түзеліп болған- ға дейіи, бізде саяси бостандық болғаи кезге дейіп түзо- теміз, шаруалардың жағдайы білімді буржуазиялық қо- ғамның барлық дерлік бұқарасыітың социализмге қарсы бейне бір ец күшті тірек «ңирамайды-мыс» деген кон- серваторлық сезіміпе (мұны біз Батыста көріп отырмыз, онда әлгі көрсетілген сезім аграрийлер мен pur sang * консерваторлардаи бастап, либералдық жәие еркін ойлы буржуаға дөйін жәпе тіпті ец ақыры... бұл Черғюв мырзалар меп «Вестник Русской Революцииді» ызалап- дыру үшіп айтылған болмасын!.. аграрлық мәселедегі сәнңой «маркспзм сыншыларына» дсйінгі барлық пар- тиялардан байқалып отыр) дем бермей, қайта бұл бұқараның паразылықты күшейтуіне (мұны Россияда көріп отырғанымыз сияқты) дем беретіндей кезіне дейіп түзетеміз. Ал сонаи соц, әрипе, қозғалыстыц соңында жүруді принципке айналдырған және «көрнекті нәтиже бере алатын» мәселелермен ғапа шұғылдапатын орыс социал-демократтары да «кеш қалды»: аграрлық мәсе- леде дс белгілі нұсқау беруден кешігуімен бұл «артта жүрушілер» социал-демократиялық емес революциялық бағьтттардың қолыпа тек қана оте күшті, өте сепімді құ- рал береді.
Кесінді жерлерді (в) қайтару талабы практикалық мағынада «жүзеге асырарлық емес» дегенге келетіп болсақ, онда бұл қарсылық (Мартыновтың өте-моте ба- са айтқаны) — ең әлсіз қарсылықтардың бірі. Экспро- приациялау, сатып алу, айырбастау, межелеу және та- ғы басқаларын дәл қандай жағдайда және қалай жүр- гізу мәселесіи шаруалар комитеттері саяси бостандық алгап кезде, азшылықтың өкілдерінеп қүрылғап, азшы-
таза қанды. Ред.
OPLTC С.-Д. АГРАРЛЬЩ ПРОГРАММАСЬІ
365
лыцтың мүддесін көздеп әрекет жасаған дворяндар ко- митеттеріпеп горі оп есе оңай шешкеи болар еді. Бұл ңарсылыққа бұқараның революциялық белсенділігіи оте төмеи бағалауға үйреніп қалғап адамдар ғаиа ма- цыз бере алады.
Бұл жерде төртішпі және соңғы қарсылық келіп шы- ғады. Егер енді шаруалардың революциялық белсенді- лігіне сепуге болса, ол үшіп, программа-мішимумды емес, программа-максимумды қоюға болса, опда дәйек- тілік керек, пе шаруалардың «қаралай бөлісін», пе жер- ді буржуазиялық жолмен национализациялауды талап ету керек! «Егерде біз жері аз шаруалар бұқарасы үшіи нағыз (sic! *) таптық үран табуды тілесек,— деп жаза- ды Мартыиов,— біз әрі баруға тиіс болар едік,— біздіц «қаралай боліс» талабын үсынуымыз керөк болар еді, біраң онда бізге социал-демократиялық программамен қош айтысуға тура келер еді».
Бұл пайымдау «экопомистің» бет пердесін айқып ашады және құдайға құлшылық ет десең, жалп етіп мацдайып жарып алатып адамдар жонінде айтылатын мақалды еске түсіреді.
Сіздер ұсақ өндірушілердің белгілі тобының белгілі мүдделерін жүзеге асырарлық талаптардың бірін қуат- тадыцыздар: олай болса, сіздер өздеріңиің көзқараста- рыцды тастап, сол топтың козқарасьтпа кошулеріц ке- рек!! — Бұл тіпті олай емес; программаны кеңінен түсі- нілген тап мүддесіне сәйкестендіріп жасауды сол тапқа жарамсақтанумен шатастыратын «артта жүрушілер» ға- на осылай деп ойлайды. Пролетариаттың өкілдері бола тұрып, біз дегенмен есейіп жіетілмеген пролетарлардың тек «көрнекті нәтижелерден дәмелендіріетін» талап- тар үшіп ғаиа күресу керек қой дейтін соқыр сепімде- рін мүлдем теріс деп табамыз. Шаруалардың прогрестік мүдделері меп талаптарын қолдай отырып, біз олардыц реакциялық талаптарын батыл түрде кері серпіп тас- таймыз. Ал бұрынғы халықшылдықтың ең айтулы ұран- дарының бірі болған «қаралай бөлісте» дәл революция- шыл жағы мен реакцияшыл жағы араласып кеткен.
♦ солай! Ред
366
В. И. ЛЕНИН
Сондыңтан көргенінен жазбайтын милаудың ісіи істе- мейтінін, халықшылдардың барлығын бірдей сыртқа лақтырыи тастамайтындығын, олардың революцияшыл демократиялық элементтерін ажыратып алып, озіпің кәдесіне жарататынып социал-демократтар сап рет айт- қан. Қаралай бөліс талабындағы үсаң шаруа опдірісіп бірлестіру және мәңгі қалдыру деген утопия — реак- цияшыл, бірақ оның («шаруалар» социалистік төңкеріс- тің тұлғасы бола -алады-мыс деген утопиядан басқа) ре- волюцияшыл жағы да бар, атап айтқаида: шаруалар көтерілісі арқылы крепостниктік құрылыстың барлық қалдыңтарын жоюға ұмтылушылық бар. Біздің ойымыз- ша, шаруаның барлық екіұшты әрі қарама-қайшылықты талаптарыііьщ ішіиен кесіпді жерлерді қайтару талабы тек бүкіл қоғамдық даму бағытыпда революциялық әсер ететіи талапты боліп алады, сондықтап бұл пролетариат- тың қолдауына тұрарлық талап. Мартыиовтың «әрі баруға» шақыруы шындығында шаруалардың «нағыз» таптық ұранын, пролетариаттың шын мәнісінде тусініл- ген мүдделерінің тұрғысынан емес, шаруалардың нагыз соқыр сенімдерініц тұрғысынан белгілеуіміз керек деген мағыиасыздыққа соқтырады.
Жерді нациопализацітялау — бұл басқа мәселе. Бұл талап (егер мұны социалистік мағыпада емес, буржуа- зиялық мағыпада түсіисе) кесіпді жерлерді қайтару та- лабыпап шыпыпда «әрі барады» және припципінде біз бұл талагіқа толық қосыламыз. Белгілі бір революция- лық кезецде біз опы ұсыиудан, әрине, бас тартпаймыз. Бірақ қазіргі программамызды біз революциялық көте- рілістің заманы үшін ғана жасамаймыз, тіпті көбіне ол үшін емес, көбіне саяси құлдықтың заманы үшін, саяси бостапдықтың алдында болатын заман үшін жасай- мыз. Ал мұпдай заманда жерді национализациялау талабы крепостниктік тәртіппеп күресу імағынасында демократиялық қозғалыстың тікелей міндеттерін ана- турлым әлсізірек көрсетеді. Шаруалар комитеттерін құ- ру және ікесінді жерлерді к,айтару талабы деревнядағы қазіргі тап күресін турадан-тура өршітеді, сондықтан ол мемлекеттік социализм рухындағы ешбір экспериментке сылтау бола алмайды. Мұның керісіише, жерді нацио-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЬІ
367
нализациялау талабы крепостниктіктің нағыз айқын көрінісінен және нағыз күшті қалдықтарынан белгілі дәрежеде назарды басқа жаққа аударады. Сондықтан біздің аграрлық программа шаруалар арасьшдағы де- мократпялық қозғалысты демейтін құралдардың бірі ретінде қазірдіц озіпде ұсыпыла алады жәпе ұсыпылу- ға тиіс. Ал национализациялау талабын тек самодержа- вие кезінде ғапа смес, тіііті жартылай коиституциялы монархия кезіпде де үсыну мүлдем дүрыс болмас еді, өйткепі толық нығайыц, терең тамыр жайғаи демокра- тиялық саяси мекемелер жоқ кезде бұл талап «дерев- няда тап күресініц еркіп орістеуіпе» демеу болудап горі ойды мемлекеттік социализмнің мағыиасыз экспери- менттеріне анағұрлым көбірек бөліп әкетер еді *.
Міне, сондықтан біз қазіргі қоғамдық құрылыстың негізіне сүйенетіп аграрлық программамыздың макси- мумы шаруалар реформасын демократиялық жолмеи қайта қараудан әрі кетпеуі керек деп ойлаймыз. Жерді национализациялау талабы принципінде толық дұрыс және белгілі кезеңдер үшіп толық жарамды болғаны- мен, қазіргі кезеңде саяси жағынап жон болмайды.
Надеждин өзінің талабында жорді нациоиализацпя- лау сияқты максимумға дейін барамын деп жолдан тай- ғанып (бір жағынап оның іірограммада «мужикко тусінікті және керекті талаптармен» шектелу дегеи ұйға- рымының әсерімен) атап айтқап жөн. Национализация- лау талабын Надеждин былайша тұжырымдайды: «мем- лекеттік, удельдік, шіркеулік, помещиктік жерлерді ең жеціл шарттармен ұзақ мерзімге еңбекші шаруаларға арендаға беру үшін халық меншігіне, ұлт қорына ай- налдыру». «Мужикке» бұл талап сөзсіз түсінікті бола- ды, бірақ социал-демократқа, тегі, түсінікті бола қоймас. Жерді национализациялау талабы социалистік шара * Фольмарға қарсы жазған бір мақаласьтнда Каутский өте дүрыс көрсетті: «Англияда алдыңғы қатарлы жұмысшылар жерді нациоиа- лизациялауды талап ете алады. Бірақ Германия сияқты оскери және полициялық мемлекетке барлық жер мемлекет меншігіне көшірілсе (eine Domäne), бұл неге океліп соққаи болар еді? Мемлекеттік социа- лизмнің мұндай түрінің жүзеге асқанын біз, ең берісі, едэуір дәреже- де Мекленбургтен көреміз», («Vollmar und der Staatssozialismus», «Neue Zeit», 1891—1892, X, 2, S. 710) («Фольмар және мемлекеттік социализм», «Новое Время», 1891—1892, X, 2, 710-бет. Ред.).
13 6-том
368
В. И. ЛЕНИН
есебінде емес, буржуазиялық шара есебінде ғана социал- демократиялық программаның принципінде дұрыс талабы болады, өйткені соцпалистік мағынада біз бар- лыц оидіріс ңұрал-жабдықтарыл иационализацпялауды талап етеміз. Ал буржуазиялық қоғамның иегізінде тұрғапда біз мемлекетке тек жер рептасып беруді ғана талап ете аламыз,— рептаның осылайша берілуі озіиеп озі егіншіліктегі капитализм эволюциясыи кідіртпейтіи- дігі былай тұрсыи, қайта, тіпті тездетер еді. Сондықтан социал-демократ жерді буржуазиялық жолмеп пациона- лизациялауды қолдай отырып, Надеждиннің істегеніп- дей, біріншіден, шаруалардың жеріп национализация- лаудан ешбір шығарып тастамаған болар еді. Егер біз жерге тек жеке меншікті ғана жойып, жерде жеке ша- руашылықты сақтап ңалатын болсақ, онда бул жөнінде ұсақ мепшікіпіні сырт қалдыру турадан-тура реакция- шылдық болар еді. Екіншідеп, мундай пационализация- лау жағдайында егіштііліктегі каппталист-кәсіпкерлер- ден «еңбекші шаруаны» артық санап, мемлекеттік жер- ді соған арендаға беруге социал-демократ батыл қарсы болар еді. Капиталистік ондіріс одісі үстемдік еткея не- месе сақталғаи жағдайда бұлайша артық санау тағы да сондай реакцияшылдық болар еді. Егер жерді буржуа- зиялық жолмен национализациялау ісін жүргізген де- мократиялық ел табыла қалса, опда ол елдің пролетари- аты ұсақ арендаторларды да, ірі арепдаторларды да ар- тык, көрмей, цай ареидатордың болса да еңбекті қорғау туралы (жұмыс күнінің шегі туралы, санитария жайын- дағы қаулыларды орындау туралы, т. б., т. с. с.), сон- дай-ақ жерді, малды тиімді пайдалану туралы зацмеп белгіленген ережелерді орындауын сөзсіз талап етіп отыруға тиіс болар еді. Буржуазиялық национализация- лау жағдайындағы пролетариаттың мұндай қылығы іс жүзінде, әрине, ұсақ өндірісті ірі өндірістің жеңуін (өнеркәсіпте фабрикалық заң ұсақ өндірісті ірі өнді- рістің жеңуін тездеткені секілді) тездетумен бірдей бо- лар еді.
Қалайда болса «мужикке түсінікті» етуге тырысуы Надеждинді бұл жерде реакцияшыл ұсақ буржуазыя-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЫҢ ПРОГРАММАСЬІ
369
лық утопияның түпсіз тұңғиығына апарып соқтырды *.
Сонымен, кесінді жерлерді қайтару талабына қарсы айтылған пікірлерге талдау жасау бұл қарсы пікірлер- дің қисынсыз екендігіне козімізді жеткізіп отыр. Біз шаруалар реформасының демократиялық жолмен қайта қаралуын, атап айтқанда, оның аграрлық өзгерістері- нің қайта қаралуын талап етуіміз керек. Ал бұл қайта қараудың сипатын да, шегін де, жүргізу әдісііі де апық белгілеу үшін біз крепостниктік шаруашылық қалдық- тарының сақталуына негіз болып отырған сол «кесіп- ді жерлерді» экспроприациялауға, сатып алуға, айыр- бастауға, тағы басқаларына правосы бар шаруалар ко- митеттерін ңұруды ұсынуымыз керек.
VIII
Біздің аграрлық программа жобасының төртінші пунк- тімен бесішпі пункт тығыз байланысты, ол «соттарға қалыптан тыс өте жоғары аренда ақыларын кемітуге және кіріптарлыққа түсіретін келісімдерді заңсыз деп жариялауға право беруді» талап етеді. 4-пункт сияқты бұл пункт те кіріптарлыққа қарсы бағытталған; 4- пункттен өзгешелігі — ол аграрлың тәртіптерді қатары- нан қайта қарауды және өзгертуді емес, азаматтық пра- во қатынастарын ұдайы қайта қарап отыруды талап етеді. Бул қайта қарау «соттарға» берілмек, бұл арада әңгіме, әлбетте, земство бастықтарының «институты» сияқты сотты сорлатып, мазақ ету емес (немесе тіпті дәулетті таптардың дәулетті адамдардан сайлайтын бі- тістіруші судьялары да емес), біздің программа жоба- сыпьщ бұдап бұрыпғы бөлімінің 16-парағрафыпда ай-
Мақаланы «ТТскра» редакцпясыяьтң Цюрттхте болгатт кецес.інде тал- дылагаштан кейін В. И. Ленип соңғы екі абзацты алып тастап, бұл тексті төмеидегі жолма-жол ескертумеп ауыстырды:
«Надеждпнге келетін болсақ, ол шаруалардыц жеріиеп баст^а бар- лық және қандай да болса жерді «халық меншігіне» айналдыруды және «улт (жер) қорын» «ецбекші шаруаларға ұзақ мсрзімге арен- дага беруді» талап етіп, аграрлық программа жөніпдегі оз нүсқасын- да, біздің ойымызша, үлкен дәйексіздікке түскен. Соцпал-демократ жерді жалпы национализациялаудан шаруа жерін де шығарып тастай алмаған болар еді. бул бір. Ал; екіншіден, жерді национализациялау- ды ол ұсақ жеке шаруашылыңк.а емес, ірі коммунпстік шаруашылық- қа көшушілік деп ңана насихатта.ган болар еді. Надеждпннің қатесі, сірә, оның программада «мужикке түсгигкті (курспв менікі) жәие не- ректі талаптармен» шектелуге ұйғаруынан туған болуы керек». Ред. 13*
370
Б. II. ЛЕНИН
тылатын соттар туралы болып отыр. Бұл 16-параграф «халық шаруашылығының барлың салаларында...» (де- мек, егіншілікте де) «... жұмысшылар мен кәсіпкерлер өкілдерінен бірдей етіп кәсішпілік соттар құруды» та- лап өтеді. Соттың мұндай құрамы оның демократизмін де, село халқының түрлі жіктерінің түрлі таптық мүд- делерін еркін білдіруін де қамтамасыз етер еді. Халық бостандығының қалдықтарын көметін сырланған табыт секілді шірік бюрократизмнің екі жүзділігімен таптық антагонизм бүркелмес еді,— қайта ол барлық жұрттың және әрбір адампың алдында ашық, айқын көрінер еді, сөйтіп деревня халқын патриархтық қатып-семуден сер- гітер еді. Соттардың жергілікті адамдардан сайланып қойылуы арқасында жалпы алғанда аграрлық тұрмыс- пен, жекелеп алғанда оның жергілікті ерекшеліктері- мен түгелдей танысу толық қамтамасыз етілген болар еді. Тек «жұмысшылардың» немесе тек «кәсіпкерлер- дің» қатарына жатқызуға болмайтын шаруалар бұқара- сы үшін, әрине, айрықша ереже белгіленген болар еді, сөйтіп село халқының барлық элементтерінің тең- бе-теңдік өкілдігі қамтамасыз етілген болар еді, соның өзінде біз, социал-демократтар, қандай жағдайда болса да: біріншіден, ауыл птаруашыльтқ жалдама жұмысшы- ларының, олар қапшалықты аз болса да, ерекше окілді- гі болуын, ал екіншіден, әлсіз және ауқатты шаруалар- дың мүмкіндігінше бөлск окілдігі болуын созсіз талап етер едік (өйткені бүл топтарды қосып жіберу статисти- када да жалғапдыққа әкеліп соғатыпы былай тұрсып, өмірдіц барлық саласыпда біріптпі топтың екіптпі топты қанауына және ығыстыруына әкеліп соғадьт).
Бұл соттардың атқаратып жұмысы екі түрлі болады деп -белгіленді: бірішпіден, арепда ақылары «қалыптап тыс өте жоғары болса», оны кемітуге олардың правосы болғаны жөн. Программаның осы сөздерініц өзі-ақ мүн- дай құбылыстың кең тарағандығын жанамалай мойығь дағандықты білдіреді. Аренданың жоғарылығы туралы мәселені соттарда ашық және екі жақты айтыстыра қа- раудың өзі тіпті соттардьтц үйғарымынсыз-ақ орасан зор пайда келтірген болар еді. Арепда ақыларын кеміту (бұл кеміту жиі болмаса да) крепостнпктіктің қалдық-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЬІҢ 11РОГРАММАСЫ
371
тарын жою ісінде өзінің ролін атқарар еді: жұртқа мә- лім, біздің деревнямызда аренданың буржуазиялық сипатынан гөрі крепостниктік сипаты көбірек кездеседі, сондықтан, аренда төлемі капиталистік рентадан (яғни кәсіпкер пайдасының артық қалдығынан) горі анағұр- лым «ақшалай» (яғни қайта құрылған феодалдық) рен- та болып табылады. Демек, аренда ақысыпың кемітілуі крепостниктік шаруашылық формаларының орпыпа ка- питалистік шаруашылық формаларын құруға тікелей ықпал етер еді.
Онан соң, екінпііден, соттар «кіріптарлыққа түсіретін келісімдерді заңсыз деп жариялауға» праволы болар еді. «Кіріптарлық» деген ұғым бұл арада анықталмайды, өйткені сайлаиып қойылған соттардың мұндай пунктті қолдаиуына қысым жасау әсте жөн болмас еді. Кіріп- тарлық дегеннің не өкеніп орыс мужигі тым-ақ жақсы біледі! Ал ғылыми тұрғыдан қарағанда бұл ұғым өсім- цорлыцтыц (қысқы мерзімге жалдау және т. с.) немесе крепостниктъктің (егіиге мал түскені үшіи және сондай- лар үшін жұмыспеи өтеу) элементі бар келісімдердің бәрін қамтиды.
Сатып алу төлемдерін халыққа қайтару туралы 3- пункттің біраз басқаша сипаты бар. Мұнда ұсақ менлгік жөнінде 4-пункт туғызатын дүдәмалдар тумайды, бірақ қарсьі пікір айтушылар, оныц есесіпе, бұл талап іс жү- зінде орындаларлық емес деп те, біздіц аграрлық про- грамманың жалпы бөлімі (= «крепостииктік правоның қалдықтарын жою және деревняда тап күресінің еркін өрістеуі») меп мұныц арасында логикалық байланыс жоқ деп те корсетеді. Алайда нақ крепостпиктік право- ның қалдықтары, олардың бүкіл жиынтығымен қоса, миллиондаған шаруалардың үнемі ашарптылыққа ұіпы- рауыиа себепкер екенін ешкім де -бекерге піығармайды; ал осы ашаршылық Россияны барлық цивилизациялы ұлттардан бірден бөліп тастап отыр. Сондықтан «село- лық қоғамдардың мәдени және ңайырымдылық жасау мұқтаждығы үшін» барған сайын жиі-жиі ерекше «ңор- ларды» құруға (әрине, бұл мүлде болымсыз және аліы- ғушылардың пайдасына жұмсалғаннан гөрі қазынаны жеушілер мен бюрократтардьщ ұрлауына көбірек кете-
372
В. И. ЛЕНИН
тін «қор») тіпті самодержавиенің өзі мәжбүр болыи отыр. Басқа демократиялық өзгерістер ішінде мұндай қор құруды біз де талап етпей отыра алмаймыз. Бұған таласуға болар ма екен.
Енді бұл ңорды құруға қаражатты қайдан алу ке- рек?— деген сұрақ туады. Біздің байқауымызша, бұл арада бізге үдемелі-табыс салығын айта алады: бай адамдардың табысыиа түсетін салық мөлшерін әдейі кө- бейтіп, осы соманы аталғап қорға жүмсау керек дей алады. Мемлекеттіц неғүгрлым дәулетті мүшелері ашық- қандарды асырауға және аштықты туғызғап күйзеліс- терді мүмкіпдігінше жөндеу шығыпдарыпа көбірек қа- тысса, әбден-ақ әділетті болар еді.— Программада ар- найы айтылуы қажет болмаған мұндай шараға қарсы біз еш нәрсе дей алмас едік, өйткені ол программада ар- иайы ескертілген үдемелі-табыс салығының талабына түгелдей сай келеді. Бірақ осы сөзбен ғана шектелудің керегі не? Бұған қоса, кешегі құл иеленушілердің по- лициялық мемлекеттің көмегімен шаруалардан алып келген және әлі алып отырған алымының бір бөлігін болса да халыққа қайтаруға неге әрекет етпеске? Осьт алым цазіргі аштықтармен өте тығыз байланысты емес пе? Сондықтан осы алымды қайтару талабы шаруа- лардың барлық крепостниктерге және крепостниктік атаулыға қарсы революциялық ашынуын ұлғайту жә- ие тереңдету ісінде біздерге ең пайдалы қызмет ат- қармай ма?
Бірақ бұл алымды түгелдей қайтаруға болмайды ғой,— деп бізге қарсы шығады.— Дұрыс-ақ (кесінді жерлерді де тугелдей цайтарута болмайтын сияцты). Ал егер барлық борышты іөидіріп алуға болмаса, опың бір бөлегін неге алмасқа? Сатьгп алу қарызьш пайда- ланған ірі дворян-жер иелерініц жерлеріне түсетін ерекше салыңқа нендей қарсылық етуге болады? Мұн- дай латифундияларды (кейде тіпті қорық-имопиелерге айналдырылғап) иөімденушілердің саны Россияда өте көп, сондықтан оларды шаруалардың ашаршылыққа ұшырағаны үшін әдейілеп жауапқа тарту әділетті болар өді. Крепостниктіктің дәстүрлері әбден сіңген, қоғам ушін ең зиянды және ең реакцияшыл арамтамақтардың
ОРЫС С.-Д. ЛГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЫ
373
баюытіа қызмет ететіп, сонымен қатар көптеген жөрді азаматтық және сауда айпалымынан шығарып тастай - тын меншік болғандықтан монастырь мүліктері мен удельдік имепиелерді толығыпап кәмнескелеу онан са- йын әділетті болады. Демек, мұндай имениелерді кәмпес- келеу бүкіл қоғамдык, дамудың мүдделеріне бүтіндей сай келер еді *; бұл кәмпескелеу, атап айтқанда, жерді там-тұмдап буржуазиялық жолмен национализациялау болар еді, бұл «мемлекеттік соцнализмі-гің» қитұрқыла- рына ешбір әкеліп соқтыра алмас еді; бұл кәмпескелеу- дің жаңа Россияныц демократиялық м-екемелеріп ны- ғайту үшін тікелей және орасаи зор саяси мацызы бо- лар еді; ал сонымен бірге ашығушыларға көмекке одан қосымша қаржы да түсер еді.
IX
Аңыр аяғында, біздің аграрлық программаның алғаш- қы екі пунктін алатыя болсақ, оларға ұзақ тоқталып жатудың қажеті жоң. «Сатып алу және оброк төлемдө- рін, сондай-ақ қазіргі кезде салық толеуші сословие ретінде шаруалардың мойнына жүктеліп отырған мін- деткерліктердің бәрін де жою!» (1-п.) — социал-демо- краттың қай-қайсысы үшін де өзінен-өзі түсінікті нәр- се. Біздіц байқауымызша, осы шараны практикалық жолмен жүзеге асыру жөнінде де ешқандай ұғыныспау- шылық тумайды. Екінші пункт мынаны талап етеді: «жаппай кепілдікті және шаруаның...» (есіңізде бол- сын: «шаруалардың» емес, «шаруаның») «...өз жерін өзі билеуіне бөгет жасайтын барлық заңдарды жою». Бұл арада атышулы және ұмытылмас «цауым» жөніиде бір- неше сөз айту керек. Іс жүзінде жаппай кепілдікті жою (Витте мырза бұл реформаны революцияға дейін-ақ жүзеге асырып үлгірер), сословиеге бөлушілікті жою, әрбір жеке шаруаның жүріп-тұру бостандығы мен жер- ге қожалық ету бостандығы қазынальщ-крепостниктік ауыртпалыңты сөзсіз және тез жоюға жеткізетіні аның; * Осы кәмпескеленген именітелерді арендаға берген незде социал- демократия әсте шаруаларға тән саясатты смес, Надеждннге қарсы бо- ла отырытт, жогарыда озіміз спиаттагаи саясаттың өзіп дереу /күргі- зуге тиісті болар еді.
374
В. И. ЛЕНИН
ал қазіргі жер қауымының төрттен үш бөлігі нақ сон- дай ауыртпалықта болып отыр. Бірақ мұндай нәтиже біздің қауымға деген көзқарастарымыздың тек дұрыс- тығын ғана дәлелдейді, капитализмнің бүкіл қоғамдық- экономикалық дамуымен қауьшның сыйыса алмайтын- дығын дәлелдейді. Бұл ітәтиже біздердщ «қауьтмға қарсы» қайсыбір шара ұсынуымыздан тідті де туып отырғап жоқ, ойткені шаруалардың жер иелену тәртіпте- рінің қандай да болса жүйесіпе қарсы тікелей бағыттал- ғап ешбір шараны біз ешқашап қорғаған емеспіз және еіпқашан қорғамаймыз. Ол ол ма: жергілікті басқару- дың демократиялық ұйымы ретінде, серіктестік немесе коршілестік одақ ретінде біз қауымды бюрократтардьщ қол сұғу әрекеттерінеп,— қауымиыц «Московские Ведо- мости» тобындағы жауларының соншалық жаны сүйе- тін қол сұғу әрекеттерішң қандайынан болса да сөзсіз қорғаймыз. «Ңауымды талқандауға» ешкімге ешқашан да жәрдем етпейміз, бірақ демократизмге қайшы келе- тіп барлық мекемелерді жоюға, булай жою жерді тубе- гейлі турде жэне ішінара болуге, т. с. цандай ыі$пал ететін болса да, біз созсіз күш саламыз: ашық және жа- сырып, дәйекті және дәйексіз, қорқақ және батыл ха- лықшылдардан біздің түбегейлі айырмаиіылығымыз, мі- не, осында: халықшылдар, бір жағынан, «әрине» демо- краттар, ал екінші жағынан, жүріп-түрудың толыц бостандығы, шаруалар қауымының сословиеге болінуші- лігін толыц жою, демек, жаппай кепілдікті де толық жою, шаруаның өз жеріие өзінің қожалық етуін қыс- пақтайтын заңдардың бәрін жою сияқты * қарапайым демократиялық талаптарға өзінің үзілді-кесілді және айқын-ашық көзқарасын анықтап айтуға қорқады.
Бізге былай деп қарсы болар: әрбір жеке шаруаның жеке басының еркін қасиеттейтін нақ соңғы шара қай- та болістердің және т. с. жүйесі ретінде ғаиа емес, ту- ра серіктес көршілестік одақ ретінде қауымды бұзады. Әрбір жеке шаруа, көпшіліктің еркіне қарамастан, оз жерін ерекше учаске етіп болуді талап етуге праволы * Осы мәселеде екі орындықтың арасына отыруға бейім Россиядағы толып жатқан радикалдарды (және тіпті «Вестник Русской Револю- циидегі» революционерлерді де) нақ осы ңүралмен сынауға тура ке- леді.
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЬІҢ ПРОГРАММАСЫ
375
болады. Бұл барлық социалистердің жеке адамдар жө- ніндегі коллектившілдік праволарын азайтуға емес, ке- ңейтуге көмектескісі келетін тенденциясына қайшы келмей ме?
Біз бұған былай деп жауап береміз: біздің тұжыры- мымыздаи әрбір жеке шаруа жерді сөзсіз ерекше учас- кеге бөлуді талап етуге праволы деген ұғым әлі шық- пайды. Бұдан жерді сату бостандығы ғана шығады, со- иың өзінде сатылатын жерді қауымдастардың алдымен сатып алу правосына бұл бостандық ешбір қайшы кел- мейді. Жаппай кепілдікті жою шаруа қауымының бар- льщ мүшелерін жердің белгілі учаскесін еркін иелену- шілерге айналдыруға тиіс,— ал олардың бұл учаскеге қалай қожалық ететіпі олардыц өз жұмьтсы, бұл жалпы азаматтық заңдарға жәпе олардың арасындағы арнаулы шарттарыпа байлапысты. Жеке адамға ңарағаида кол- лектившілдік праволарды кеңейтуге келсек, онда со- циалистер бүл кеңейтуді техникалық жәпе әлеуметтік прогрестің мүдделеріне сай келетін болса ғана қорғай- ды*. Мұндай формада, әрине, кез келген тиісті заңды ол бір ғана ұсақ меншікшілерге, бір ғана шаруаларға емес, жалпы алғанда барлыц жер иелеріне қатысты бол- са, біздер де қорғаған болар едік.
X
Қорытындыда біздің аграрлық программаның негізі болған негізгі қағидаларды түйіндейік. Программа жа- сау жопінде жүмыс істеуіпе пемесе басқа елдерде оны жасаудың жай-жапсарымен танысуына тура келген адампыц қай-қайсысы да бір ойды сап түрлі тәсілдер- м-еп тұжырып айтуға болатыпып біледі,— қазір біз өз жобамызды төрелетуге ұсынып отырған жолдастардыц бәрі ең алдымеп және бәріпеп бұрын негізгі принцип- тер жөнінде өзара келісулері бізге өте маңызды. Ал тү- * Мәселен, Каутский «1) межелеу. жерлерді араластыра бөлуді жою; 2) ауыл шаруашылығының мәденттетін көтеру; 3) індеттердің ал- дын алу үшін жене жер меншіктілігініц праволарына шек қоюды» талап етуді әділетті деп табады («Die Agrarfrage», S. 437) («Аграрлық мэселе», 437-бет. Ред.) Бүл сияқты әбден орынды талатітар шаруа қауымымеп тіпті де байланысты емес және байланыстырылуға тиіс емсс.
376
В. И. ЛЕІІПН
жырымныц қайсыбір жеке ерекшеліктеріиің шешуші маңызы болмайды.
Біз Россиядағы аграрлық тәртіптер саласында да тан күресін озекті факт деп білеміз. Біз озіміздің барлық аграрлық саясатымызды (демок, аграрлық программа- мызды да) осы фактіні және одан туатыи барлық нәти- желерді мүлтіксіз мойындау негізінде құрамыз. Біздіц таяудағы басты мақсатымыз — бүкіл дүние жүзілік со- циал-демократияныц түпкі мақсатын жүзеге асыруға, пролетариаттық саяси өкіметті жеңіп алуына және со- циалистік қоғамның иегіздеріи құруға бағытталған де- ревпядағы тап күресінің, пролетариаттың тап күресіпіц еркіп орістеуіне жол ашу. Барлық «аграрлық мәселе- лерде» тап күресіп озіміздіц жетекші желіміз деп жа- риялап, біз «халықшылдық», «этика-социологиялық», «сьтншыл», социал-реформаторлық және тағы да сондай бірдемелер дсп аталатып жартыкеш және бұлдыр тео- рияларды Россиядағы сопшалық тольш жатқан жақтау- шылардаи озімізді мейлішпе жәпе біржолата аулақұс- таймыз!
Деревняда тап күресіпің еркін өрістеуіне жол ашу үпііи крепостниктік тәртіптің барлық қалдықтарын жою қажет, ол қалдықтар қазір село халқының ііпіндегі ка- питалистік антағонизмдердің тууын буркемелеп, оның дамуына мүмкіндгк бермей отыр. Сондықтан біз осы қалдықтардың бәріп бір батыл соққы беру арқылы қа- расын өшіру үшіп птаруаларға комектесуге алрярғы әре- кетті жасаймыз,— «ақырғы» дейтініміз: дамып келе жатқан орыс капгіталтізміпің озі стихиялық түрде сол жұмысты жасап отыр, сол мақсатқа келе жатыр, бірақ өзіне тәп зорлық пен езгі, күйзелту мен аштық өлімі жолымен келе жатыр. Крепостниктік қанаушылықтыц капиталистік қанауптылыққа айналатыны сөзсіз, ал о.ны тоқтатуға немесе оған «соқпай өтуге» әрекеттену зиян- ды, реакцияшыл жалған елес болар еді. Бірақ бұл ай- налу «ақша өктемдігіне» емес, бұрынғы құл иемдену ектемдігініц дәстүрлеріне сүйеніп, қазір патриархтық шаруалардың ең ақырғы с.оліп сорып отырған ең соңғьт крепостниктерді күшпен қүлату түрінде де болады. На- туралды шаруашылық жүйесіттде оздеріттің қол ецбеғі-
ОРЫС С.-Д. АГРАРЛЬІҚ ПРОГРАММЛСЫ
377
мен күн көріп отырған әлгі патриархтық шаруалар жо- йылып бітпекші, бірақ бұлай болуы тіпті де «міндетті» емес, патриархтың шаруалардың дүре соғу және «алым- салықты зорлық-зомбылықпен алу» азабына, өзінің көп- ке созылғаи жаптүршігерлік аштық олімімеи, ұзақ азаппен құрып бітуге ұшырауы қоғамдық-экономика- лық эволюцияныц «ішманенттік» зацы емес.
Сөйтііі, капиталистік қоғаглда (Россия бірден-біргс соидай қоғам больш келеді) ұсақ опдірушілердің гүл- дену немесе тіпті тәп-тәуір омір сүру мүмкіншілігі жө- нінде өзімізді алдарқатпай, біз крепостниктік тәртіп- тің қалдықтарын реформаторлық жолмен емес, револю- цпялыіқ жолмен толық жәпе созсіз жоюды, қүртуды талап етеміз, дворяи үкіметі шаруалардан кесіп алған және шаруаларды осы уақытқа дейін іс жүзінде құл- дықта ұстап отырған жерлерді біз шаруалардыкі дев таиимыз. Сөйтіп, біз ерекше жағдай ретіпде және ай- рықша тарихи жағдайлар себепті — ұсақ меншікті қор- ғаушылар болып шығамыз, бірақ біз оны «ескі тәртіп- теп» сақталып қалған нәрселердің бәріие қарсы күре- сінде ғана ңорғаймыз, өзініц баяулаған, езілгеи жәие есеңгіреген ңалпында тоқырап ңалған патриархтық об- ломовшылдыңтың қапта құрылуыиа кедергі болыи отырған мекемелерді жою шартымеп: жүрііі-тұрудыц толық бостапдығын, жер айиалысы бостаидығып орна- ту, сословпеге болушілікті толық қүрту піартымеп ға- па қорғаймыз. Россияпың мемлекеттік жәие азаматтық заңдарьш демократиялық жолмен қайта қарауды біз атышулы «шаруалар реформасыи» демократиялық, ре- волюциялық жолмен қайта қарау-меп толықтырғымыз келеді.
Аграрлық саясаттың осындай принциптерін басшы- лыққа алған орыс социал-демократы деревняға бар- ғанда ондағы қатынастардың шым-шытырығын айыра алады, өзінің өте ұстамды революциялы.қ насихаты меи үгітін соларға «бейімдей» алады. Сонда шаруалардың болуы мүмкін (кей жерлерде, сірә, ңазірдің өзінде бас- талып та қалғап) қозғалысына ол аңдаусызда тап бол- майды. Ауыл шаруашылығындағы жалдама жүмысшы- ларды қорғау жонінде біздің программаныц таяудагы
378
В. П. ЛЕІІИІІ
«жұмысшылар» талаптары бөлімінде толық баяндалған талаптармен ғана ол шектеліп қоймайды және ол, әри- ңе, бұл талаптарды әрқаіпан және барлық жерде ұсы- нып отырады. Деревнядағы крепостниіктерге қарсы кү- респен басталып, крепостниктіктің патша самодержа- виесі деп аталатын ең құдіретті және зұлым қалдығына қарсы көтеріліспен тынатын жалпы демократиялық ңозғалысты (егер біздің деревняда ол бастама қалпынан шыға алатын болса) орыс социал-демократы шаруалар арасында да алға бастыра алады.
❖
Р. S. Үсынылып отырған мақала осы жылдыц көкте- мінде Россиянын; оңтүстігінде болған шаруалар көтері- лістерінің басталуынан бұрын жазылған еді139. Мақа- ланың принциптік қағидалары сол оқиғалар арқылы толық расталды. Ал біздің партияның «деревнядағы» жұмысыида оиың алдына қазір ерекше қатты қойылып отырған тактйкалық міыдеттер туралы біз келесі жолы сөз етерміз деп үміттенеміз.
379
ЗЕМСТВОШЫЛАРҒА ХАТ
Земство қайраткерлері үпіін гектографқа басылып, земство жипалыстарыпың соңғы сесспясы кезінде қол- дан қолға тараған хатты толығынан келтіреміз (амал цанша, бұл хат біздің қолымызға тек соңғы кезде ғана түсті):
«Мархабатты тақсыр!
Ңазіргі ксздо Россия, орыс халқы меп орыс земствосы душар болып отырган ауыр жағдайлар Сізго, мархабатты тақсыр, осы хатты жазуға мәжбүр етеді, мұнда айтылған пікірлср меи пиет- тер Сіз тарапьпіан қолдау табар деген үміттеміз.
Соңғы кезде біздер көзбен көріп, іштен тынған сан алуан қай- ғылы және жантүршіктірерлік фактілер қоғамдық ар-намысқа қаралы бұлттай түнеріп тұр, сондықтан әрбір интеллигент адамның алдына: бұдан әрі саяси жағынан түк істемей, отан- ның қайыршылық пеп азғындық жолға түсуіпіц үдеуіне ен- жарлықпен қарап отыра беруге бола ма? дегеп шеменді сұрақ тікесінен қойылады.
Үнемі астық шықпауы және сатып алу төлемдері меп қосым- ша алымдар түріндегі шамадан тыс алым-салық ауыртпалығы халықты әбден күйзелтіп, оиьщ титығына жетті.
Іс жүзіпде шаруаларды озіп озі басқарудың барлық белгісі- неп ада қылу, «қатац окімсттіц» ресми жәпе ерікті өкілдерінің ұсақ-түйек қамқорсуы жаие «өзіидік срекшелігі бар .және зац- ды негіздсрді» қорғаушы бола қалушылардың халықты қаса- қана ақылынан адастыруы шаруалардың рухани қуатын, іске қабілеттілігі мен жігерін жасытады.
Отапның тағдырып ойьшшық ететін авантюристердің марха- батты көмегімеи еліміздің өндіргіш күштерін өзіміздің жәнө шетелдің қайраткерлері сұрқиялықпен ұрлап жатыр. «Ңайы- рымды үкімет» еліміздің экономикалық топтарының нақты, жоспарлы күресін біріне-бірі қайшы келетін және атүсті ойлап шығарылған шаралармен ауыстыруға бекер әуре болады. Ңам-
380
В. И. ЛЕНИН
қорсыған «қолдау» мен «бас-көз болу» дегендер Россияның ша- руашылық іжәне финанс жөнінен күйреуінің: егіншілік, өнеркә- сіп және ақша дағдарьгстарьшың қальтңдаған қара бұлты ал- дында — жагдайға икемдеу жәие авантюра саясатьшыц тамаша нәтижолері алдында дәрмеисіз. Тәртіпті қоргаушылардыц орыс азаматтарьшьщ бостапдыгы мси ар-иамысып қорлап, сагат са- йын істеп отырғап қылмыстарыиың бір бөлегіы болса да ойгі- леуге баспасоздің мүмкіншілігі жойылып, тұншықтырылған. Күйзелгеи, аяққа басылып, қорлыққа түскеіі туган жердіц ұлаи-байтақ кец даласьшда бір ғаяа мән-мағьшасыз, қатал оз- бырлық даусын октем шығарып, еш жерде орынды тойтарыс кездестірмей, үстемдік алып отыр.
Осьшдай жагдайда жеке жәпе қоғамдық иппциатітваның тит- тей белгісіпе болса да, әр түрлі қогамдық одақтардыц жүмы- сьша жәие опыц ішіпде 60-жылдары Россия жаца дүнис орпа- тудьщ пегізі болады дея үміттепгеп зсмство мекемелсрідо үкі- меттіц үнемі сенімсіздік корсетуі әбден табиғи нәрсе. Үстем болып отырған бюрократия зсмство мекемелерін бара-бара құр- туға айиалды, сондықтап олардыц жұмысына, олардың қоғам меп халық алдындағы маңызына жәие беделіне жыл сайын жа- ңа соққы берілуде, ал земствоның чииовниктік әкімшіліктеп айырмашылығы жоққа тән. Елдің барлық прогресшіл топтары- ның айқын білдірген наразылығына қарамастан, зсмство жиналыстары сословиелік-бюрократтық кеңеске айналдырылды, сол себепті ол орыс халқының қалың бұқарасымен барлық бай- ланысын жогалтты. Земство басқармалары губернатор* кеңселе- ріпің шылауыпа айиалуда, сойтіп өз дербсстігііі жоғалтып, қы- сыр әцгіме ордасыньщ кемшіліктерін түгелдей біртіндеп бойына сіңірудс. Земствоның сайлау жиналыстары тіпті бір келекеге айналдырылған. Сайлаушылардың аздығы және олар- дьщ сословиелік топтарға бөлінуі жиналыстардың сайланған депутаттары арқылы әр түрлі ңогамдық мүдделерді білдіретін құрал болуына мүмкіншілік бермей, оларды ұсақ және өзім- шілдік пікірлер таласының орнына айналдыруда.
Земство мекемелерінің қарауындағы істердің шеңбері бірте- бірте, біраң ұдайы тарылып келеді. Азық-түлік ісі земствоныц қарауынан алынды. Баға беру ісінде земство чиновниктік бұй- рықтарды орындаушыға айналдырылды. Халық ағарту саласьш- да земствоның ролі жоққа тән. Горемыкиипің министрлігі жа- сап шығарған дәрігерлік устав әлі жойылған жоқ, сондықтап ол земство медицинасыпа үнемі төніп тұрған қатер больш отыр. Училище кеңестеріне амаиаттың қара түнек елесі, сірә, сейіл- ген тәрізді. Бірақ бұл елестің өнді інағыз заңға айналдырылған түрінде қайтадан көріибеуіне және осыған байланысты земст- волық халың мектебінің түкпілікті құрымауына земствоыың еш- бір сенімі жоқ. Түрлі губерниялардың земство мекемелерінің қарым-қатынастары — қажеттілігі айтыла-айтыла мәні кеткен осы бір өзара қарым-қатынастары ішкі істер министрлігіиің бұл жайыпдағы соңғы жарлығында жаңа қиыншылықтарға кезде- сіи отыр. Қоғамдық мекеме саналатын земствоңың әрбір қада-
ЗЕМСТВОШЬІЛАРҒА ХАТ
381
мы түрлі министрліктердің тольтп жатқап жарлықтарыпың ша- тасқан қалың торымен шырмалған, сопдықтан белгілі бір ша- раны жүзеге асыруда земство қайраткеріне абырой әпермейтіи әлгі шырмалғаи торды тарқату үшін көп уақыт, күш-жігер жұмсауына, тапқырлық көрсетуіпе тура кслсді. Земство ереже- сіиің атышулы 87-статьясы, әсіресе оньтң екінші пункті, земство қызметінің бәріп губернатордың қарауына береді. Земство бас- қармаларына губернатордың ревизия жасауы тым жиілеп кетті; земство істері жөніидегі губерпиялық алқаиың тұрақты мүше- лері арқылы үкімет шімірікпестеп земствоға ашық бақылау қойып отыр. Земствопыц салық салу шегі туралы заң шығару арқылы үкімет земствоның негізгі правосьша — өзара салығып салу правосына өзінің мүлде сеиімсіздікпеп қарайтыныи ашық- тан-ашық мойындайды. Полиция департаментінің араласуымеп земствоиың таңдаулы, сайлаиғаи және жалдама қызметкерлсрі земство жұмысынан зорлықпен әкетілуде. Земствопың ақша операцияларын мемлекеттік бақылау орны чиновниктерінің ба- қылауы туралы жәпе земствоның кеңесу комиссияларыиьтц қызметіп тәртіптеу туралы мипистрліктердің жобалары таяу арада, сірә, заң жүзіпде күшіне еяіп қалар.
Земствоиың өтіиішторі, қапағаттапдырылмайтьшы былай тұрсыи, тіпті белгілеигеп тәртіппея қаралмайды да, министр- лердіц жеке-дара әмірімен жай ысырылып тастала береді. Осындай жағдайда земствода жұмыс істеу жәпе жұмысыцныц нәтижелі болатынына айтарлықтай сеніп істеу мүмкіп емес. Сөйтіп, біздердің көз алдымызда земство орындарының, әсіресс земствоның атқару органдары — басқармалардың азып-тозу про- цесі үдей түсіп отыр. Земство жұмысына шын берілген, бірақ қазіргі жағдайда жұмыс істеудің жемістілігіне сенімі таусыл- ған адамдар земстводап кетіп жатыр. Ал олардың орнына жаңа тұрпатты земствошы келуде, земство мекемелеріпің формасы үшіп, аты үшіп зәре-құты қалмай қалтырайтыи жәие әкімшілік алдында сұмпайылықпеіі жарамсақтануы арқылы сол мекемс- лсрдің қадірін біржолата түсіретіп оппортуііист-земствошы ке- ліп жатыр. Осыпың салдарыиаи земство іштей азып-тозуда, бұл озіп озі басқару орындарын ресми түрде жоюдан анағұрлым жамап. Земство идеясының өзіие үкіметтің ашық шабуьтл жа- сауы ңалың жұртшылықтың бас көтеруіне апарып соққан бо- лар оді, ал бюрократия бұдатт қатты қорқады. Біздің коз алдьт- мызда озіп озі басқару припципі жасырын турде жойылып жатыр, бірақ, амал қанша, оган ұйымдасқан түрдс тойтарыс берілмей отыр.
Осындай жағдайда земство қызметінің материалдық қортя- тындыларыпьщ біршама болымсыздығы оиың тәрбиелік маңы- зымен тіпті де толықпайды, сондықтан азаматтықты, қоғамдық сана-сезімді жәііе талапкерлікті дамьтту мағыпасыпда земство мекемелеріпщ қьтрьтқ жылдай дерлік істсгеп қьтзмсті жуық арада-ақ ізсіз жоғалуьт мүмкітт. Осы түргыдап қарағапда отгпор- тунист-земствошылардың тьш-тьшыш, көнбістікпеп күтіп отьтра беруі тек земство мекемелері ұлы идеясының абыройсыз, бос-
382
В. И. ЛЕНИН
тан-босқа мерт болуыпа ғана жәрдемдеседі. Земстволарға қам- қорсу жүйесі әксп тіреген тұйықтан шығару жергілікті тұр- мыстың ұсақ-түйек жайттары шеңберіпеи асьш түсетін мәссле- лерді талқылау халықтың апатқа ұшырау қаупін туғызады деген қисынсыз пікірге қарсы жігерлі күрес жүргізгенде ғана мүмкін болады. Әрине, халық үшіи, мемлекет қауіпсіздігі үшін ңорқынышы жоқ бұл құбыжыққа, бұл пікірге — мұны жақтау- шылардың өздері мағынасыз пікір деп ұятсыздықпен мойындан отырған пікірге (Виттенің «Самодержавие және земство» догеп құпия жазбасын қараңыз) ңарсы күресті земство жергілікті ха- лықтың мұқтаждарымеи және мұң-мүдделерімең тығыз байла- пысты жалпы мемлекеттік маңызы бар мәселелерді земство жи- палыстарында ашық және батыл талқылау жолымеи жүргізуге тиіс. Сопдықтан бұл сияқты мәселелерді земство жиналыстары неғүрлым жан-жақты, толығырақ және жігерлі талқыласа, ха- лықтың басына түскен қырсықты жұрт алдында талқылау ха- лықтьщ апатқа ұшырау қаупін туғызбайтыны, қайта ондайдың алдын алатыиы, қазіргі баспасөздің тұншықтырылуы халықтың жауларына ғапа пайдалы екені, ой-пікірге, сөз бостандығьша полицияның үстемдік етуі арқылы адал азаматтарды тәрбиелеп шығаруға болмайтыны, заңдылық пен бостандықтың бір-біріне қайшы емес екені соғұрлым мейлінше айқып көрінер еді. Бір- неше губернияның земство жиналыстарында мұндай мәселелер- дің бәрін жұрт алдында бірден анықтап алуды халықтың бар- лық топтары сөзсіз зор тілектестікпен царсы алады және мұ- ның өзі қоғамдық ожданға жігер тугызады. Егер Россияның қазіргі ауыр халіне земство өзінің қалай қарайтыныи білдірмо- се, онда, әрине, Сипягиндер мен Витте мырзалар еңбек мүдде- лерінің өкілі болу ролін земстводан тартып алып, нмперия ме- кемелерінің жалпы құрылысымен земствоны біржолата «сәйкес- тіруді» тіпті ойлап та жатпайды. Біз қазіргі ел билеушілердің терец ойлылығы мен тапқырлығын еске алып, бұл «сәйкесті- рудің» қаидай түрде болатыньтті айтуға қиналамыз. Халық жи- палыстарыпыц баяпдамашыларьш жәпо ол жиналыстардыц маз- мұиын бақылау женінде империяиың «маңдайалды» сословие- сіпің қалаулыларына, яғии дворяндардың жетекшілеріпе — жексұрын шпиондық ролін жүктеу үшін ішкі істер министрі мырзаның арсыздығы да, керемот жек коріпііптігі де жетті ғой.
Осы баяпдалғап пікірлергс сүйепіп, біз озіміздіц түк әрекет істемей отьтруьтмызды жәпе бюрократияпыц зсмство мон бүкіл Россияға жасап отырғаи түрлі тәжірибесіпің бәріпе бұдаи бы- лай да бағына беруімізді өзімізді өзіміз олтіргендік қаиа емес, сонымен бірге туған ел алдында ауыр қылмыс жасағатідық бо- лады деп ойлаймыз. Оппортупизм тактикасының қисыисызды- ғын, оның ақылға қонымсыздығын — «ағалықтың» «бұршақ быламығына» сатылуын — өмірдің өзі біздерге жеткілікті дә- лелдеді: самодержавиелік бюрократия әуелі ағалық правосын иемденіп, енді біздерден «бұршақ быламыгын» да қағып әкетті. Бірте-бірте біздердің азаматтық праволарымызды түгел дерлік альггг крйды, сойтіп «ұльт реформалар» басталғап уақьтттатт бері
ЗЕМСТВОШЫЛАРҒА ХАТ
383
откеп қырық жыл осы реформаларға кірісерде бұдаи 40 жыл бұрын дәл өзіміз шыққан пунктке біздерді қайта апарып тас- тады. Біздердің енді айрылатынымыз коп пе, сонда біздердіц бұдан әрі үндемеуімізді немен ақтауға болады, мұны масқара қорқақтықтан, өзіміздің азаматтық міндеттерімізді мүлде сез- беуімізден басқа немен түсіндіруге болады?
Орыс азаматтары болғандықтан, оның үстіпе «жоғарыда» тұ- рушылар болғандықтан, біз орыс халқының правосын қорғауға міндеттіміз, халық өміріндегі бостандық пен дербестіктіц тит- тей белгілерін болса да тұншықтыруға тырысатын және бүкіл орыс халқын бағынышты құлға айналдыруға ұмтылатын само- державиелік бюрократияға тойтарыс беруге міндеттіміз. Зем- ствошылар болғандықтан, біз өте-мөте земство мекемелеріпіц праволарын қорғауға, оларды бюрократияның озбырлығынан, езушілігінен қорғауға, олардың дербес болу правосып жәпе ха- лықтың барлық топтарының тілегін кең түрде қанағаттандыру жөніндегі правосын қорғауға міндеттіміз.
Жазықты болған шәкіртке ұқсап мелшиіп қалуды қояйық; біздер есейген азаматтар екенімізді, ақырында, дәлелдейік те, сөйтіп біздерге право бойынша тиістіні — біздің «ағалық» правомызды, өздеріміздің азаматтық праволарьшызды талап етейік.
Самодержавиелік бюрократия ешқашаида өз еркімен еш нәр- се бермейді, оиы тек іте тіәрсе беруге мәжбүр етсең, соны ғана береді, соиың өзіиде ол ақкоңілділікпея гана өз «праволары- нан» бас тартқан болып корінуге тырысады. Егер беруге мәж- бүр болған иәрсесінеи көбірек бірдеме беруіне тура келсе, ол барлық артық кеңшіліктерді дереу қайтып алады, біздің «ұлы реформалар» тұсында нақ солай болды. Сап мыңдаған жұмыс- шылар бұқарасының демонстрациялары түріндегі үлкен «жұ- мысшы қозғалысына» кез болғанға дейін үкімет жұмысшылар жайында қам жемеді; сопда барып ол «жұмысшылар жөпіпде заң шығаруға» асыға кірісті, бірақ бұл мейлшшо скіжүзді зац еді, әйтсо де жұмысшьтлардыц кейбір талаптарыи болса да қа- лағаттапдырып, әлгі қаһарлы бұқараиы жұбатуға ариалгап заң еді. Үкімет өзі ойлап шығарғаи «оқу жүйесіи» сыпауға титтсіі де ерік бермей, студенттердің «тәртіпсіздігіи» аяусыз басын- жаншып, біздің оқушы жастарымызды, біздің апа-қарындаста- рымыздьт, аға-іпілоріміз бсті балаларьтмьтзды оітдағаті жылдар бойтя бұзып мүгсдек отіп келді.
Ал еиді осы «тәртіпсіздік» жаппай ереуілго айналып сді, академиялық машииа тоқтап қалды, сойтіп бюрократия оқу- шы жастарға кеиеттен «мейірімді қамқорлық жасау» сезіміне бөлене қалды, ал күні кеше казактардың қамшы үйіруімсн жауап берілген талаптар бүгінгі күні «оқу ісііі реформалаудьщ» үкімоттік программасы болып жарияланып отыр.
Әрине, бұлай құбылуда да екіжүзділік аз емес, сойткенмен... Сөйткенмен «бюрократияпьтң» ашық мойындап, қоғамдьтқ пі- кірге едәуір елеулі кеңшілік беруге мәжбүр больтп отырғаңы күмәнсыз. Ошдықтап барльтқ орьтс қоғамьтметт, бүкіл орыс хал-
384
В. И. ЛЕНИН
қыметі бірге біздер өз праволарымызды батыл, ашық, бірлесіп, тайсалмай талап етсек қапа ол праволардың танылып, жүзеге асырылатынына сепе аламыз.
Осы пікірлердің бәріп ескере келіп, губерпиялық земство жииалыстарының осы сессиясыпда төмендегі мәселелерді коте- ріп, талқылап, тиісті қаулылар алуға көмек көрсетуіңізді өті- іііп, мархабатты тақсыр, Сізге және барлық губерниялық земст- волардың басқа да көптегеті земство қайраткерлеріне осы хатты жазуды ұйғардық:
I. Земство мекемелері туралы Ережепі қайта қарау және оны мына мағынада озгерту туралы:
а) сайлау жөпіндегі мүліи шартын едәуір төмепдету арқылы халықтың барлық топтарына, олардың сословиелік айырмашы- лықтары қандай болса да, бірдей сайлау праволарын беру;
б) сословиелік өкіл атаульшы земствоның құрамынан аластау;
в) земствоны оның барлық ісінде әкімшіліктің ңамқорсуынан құтқару, барлық басқа адамдармен және мекемелермеп біргс жалпы негізде елдің заңына бағындыру шартымеп барлық жер- гілікті жұмыстарда земствоға толық сркіндік беру; г) бүкіл мемлекеттің мүдделерін бұзбайтын болса, барлық жергілікті мүдделер меп мұқтаждар жайыпда қамқорлық жасауда земст- воға толық еркіндік беріп, оныц міндетін кеңейту; д) земство алым-салығына шек қою туралы заңды жою; е) халық ағаргу жұмысыи барлық тәсілдер арқылы тарату ісітіде земствоға мей- ліише кең праволар беру, оиың үстіне земствоға шаруашылық- тың қамынаи басқа, оқу жағын қадағалап, жақсарту правосы да берілуге тиіс; ж) земство мөдиципасыиа қауіп туғызып отырған жоғарьтда айтылған медиципалық уставты жою; з) азық-түлік ісііі земствоиың қолыиа қайтарып беру, сонымои қатар земстволық-статистикалық бағалау ісін басқаруда жәле ұйымдастыруда земствоға толық еркіндік беру; и) земствоиың барлық жұмысып басқаруды тек қапа земствоиың сайлаітғап адамдары арқылы жүргізу, ол адамдарды әкімшіліктің бекітуі- не жатқызбау, ол ол ма, земство жипалыстарыпың ықтиярытт- сьтз тағайьшдамау; і) тек қана өзінің ұйғаруы бойьшша, әкім- шіліктің бекітуінсіз, земство ңызметкерлерін шақыруға земствоға право беру; к) земствоға жергілікті мүдделер мен мұқтаж- дарға қатысы бар жалпы мемлекеттік мәселелердің бәріи еркіи талқылауға право беру, соиыметі біргс зсмствотіың жолдаған өтіиіштеріп жоғаргы үкімет мексмслсрі бслгілі мсрзімиің ішіп- де міидетті түрде қарайтьш болуға тиісті; л) земстволардың бәріне өзара қарьтм-қатыиас жасауға право беру, сопымен қа- тар барлык, пемесе бірпеше земствоға қатысы бар мәселелерді талқылау үшін земство окілдерінің съездерін шақырып тұруға право беру.
II. Шаруалардьтң праволарыті басқа сословиелердің правола- рьтметт толық тецестіру магьтпасыпда шаруалар туралы Ережеиі қапта қарау жоие өзгерту туральт.
''III. Мүліктердің табысына үдемелі салық салу арңылы жәтіе белгілі мипимум табыстарды алымпап босату шартымеп алым-
ІЕМСТВОШЫЛЛРГА ХАТ
385
салық ауыртпалығын теңестіру мағынасыида салық жүйесін өзгерту туралы.
Земство житіалыстарыпда мына мәселелер көтеріліп, талқы- лаиылуы оте-моте қажот:
IV. Барлық жерде бітістіруші сот мексмелерін қалпына кел- тіру туральт, сол сияқты прпсяжпьшлар сотьшың міітдотіп те- жейтіп барлық заңдарды жою туралы.
V. Баспасозге кобірск бостандық бсру туральт, алдып ала цеизурадаи өткізуді жою туралы, ііспі басу-басиау жопіндс тия- пақты жәпе дәл пұсқау беру мағыпасында цензуралық уставты өзгерту туралы, цсіізура практикасыпда әкімшілік озбырлықты жою туралы жәпе баспасөздегі қылмыстар жайындағы барлық істерді жалпы сот орыпдарыпьтң жария сотьшьщ гана қарауына беру туралы.
VI. Мемлокст қауіпсіздігіп қорғау шаралары жотііітдегі қа- зіргі заңдар меи мипистрлердіц бұйрықтарьш қайта қарау ту- ралы, бұл салада астыртып әкімшілік «ұйғаруды» жою туралы жәие осы сияқты істердің бәріп жалпы сот мекемелерінде жа- рия түрде қарау туралы.
Сіз өзіңіздің губерниялық жииалысыңызда осы көрсетілген ортақ мәселелердің қойылуыиа ықпал етуден бас тартпассьіз деп ойлап, земство жиналысының болуы мүмкін қаулысын та- ітыстар арқылы немесе өзіңізге белгілі үкімет адамдары арқы- лы мүмкіндігіпше барлық земстволарға хабарласаңыз екен деп Сізге өтініш білдіргіміз келеді. Сондай-ақ біз осы талаптарды земство жиналыстарында өткізе алатын батыл, жігерлі адамдар земстволардың көпшілігінен жеткілікті табылар деп сенеміз. Ал, егер біз бәріміз бірлесіп, өзіміздің әділетті талаптарымыз- ды ашықтаи-ашық және үзілді-кесілді қойсақ, опда бюрократия әрқашан ұйымдасқан саналы күшпен бетпе-бет келгенде қалай көнсе, бұл жолы да солай көиуге мәжбүр болады.
Байырғы земствошылар».
Бұл өте ғибрат аларлың хат. Бұл хат күреске қабіле- ті шамалы, көбіиесе ұсақ практикалық жұмыспен шұ- ғылданатын адамдарды да самодержавиелік үкіметке царсы шығуға өмірдіц өзі мәжбүр етіп отырғанын көр- сетеді. Ал егер бұл хатты, мәселен, Виттенің жазбасына Р. Н. С. мырзаның жазған алғы сөзі сияқты шығарма- мен салыстырса, оңда, менің байқауымпіа, бұл хат жақ- сырақ әсер етеді.
Хатта, рас, қандай да бір «кең көсілген» саяси тұжы- рымдар жоқ,— бірақ оның авторлары «программалық» мәлімдемелер жасагі отырғап жоқ, үгітті іс жузіиде қа- лай бастау керектігі жөнінде жай ғана кеңес беріп
386
В. И. ЛЕЙІІЙ
отыр ғой. Оларда саяси бостандық жайында тура айта- тындай «ой ұшқырлығы» жоқ, бірақ оның есесіне паг- шаға жақын адамдардан оған ьщпал ете алатындар туралы сөздер де жоқ. Оның есе-сіве оларда II Алек- сандрдың «шапағатты істерін» өтірік мадақтау да жоқ, қайта «ұлы реформіаларды» (тырнақтпа ішіпде) мазақ етуіпілік бар. Опың есесіне олардың мүлде артта қал- ған либералдарға еліктемей, «масқара қорқақтыққа» со- ғыс жариялаудан сескеибей, «земствошы-оппортунис- терге» үзілді-кесілді қарсы шығуға турашылдығы мен жүректілігі жетіп отыр.
Байырғы земствошылар үндеуініц пәтижесі қандай болганын біз әзіріпе білмейшз, біраң олардың бастама- сы, біздіп, байқауымызіиа, толық қолдауға қалай деген- мен тұрарлық нәрсе. Соңғы кезде земство қозғалысы- ның жандануы өте-мөте көңіл аударарлық құбылыс болып отыр. Жүмысшылар бастап, студенттерге тараған, енді земствошылар қостаған қозғалыстың қалай қанат жайғапып хаттың авторлары өздері атап корсеткен. Со- пымен, бұл үтті қогамдық элемепт оздеріпің күшініцса- иы, өздеріпің қоғамдық икемділігі, оздерінің әлеумот- тік-саяси радикалнзмі, оздеріпіц революцнялық батыл- дығы к-емуіне қарай дұрыс тәртіппен тізіліп отыр.
Бұл біздің жауымыз үшін соғұрлым жаман. Оған ре- волюцпяшылдығы аз элементтер қарсы шыққан сайын біздерге жақсы, ойткепі біздер самодержавиенің және қазіргі бүкіл экопомикалық құрылыстың сөзсіз дұш- папдарымыз.
Жаңадан қарсы шығуітіыларға, демек, біздің жаңа одақтастарымызға сәлем жолдайық. Оларға көмекте- сейік.
Сіздер көріп отырсыздар: олар кедей; олар жұмыс- шылар мен студенттердіц листоктарынан напгар басыл- ған кішкентай ғана листок шығарып отыр. Біздер бай- мыз. Листокты басьтп шығарайық. Обманов-патшаларға тиген жаңа шапалақты әйгілөйік. Бұл піапалақты беру- шілер қаншалық «мықты» адамдар болса, оған соніпа- лық көңіл аударуға тұрады.
Сіздер көріп отырсыздар: олар әлсіз; олардың халық- пен байланысының аздығы соншалық, олардыц хаты
ЗЕМСТВОШЫЛЛРГЛ хлт
387
шьіндығында жеке бір адамның хатынан көшірме сияқ- ты болып, қолдан-жрлға тарап жүр. Біздер — күштіміз, біз бұл хатты «хальтң ішіне», ең алдымен күреске әзір отырған және қазірдің өзінде бүкіл халықтың бостан- дық жолындағы күресі-н бастап отырған пролетариат- тың арасыиа тарата аламыз және таратуға тиістіміз.
Сіздер көріп отырсыздар: олар жасқаишаң, олар озі- нің кәсіби-земстволық үгітін жаңа ғаиа кеңіте бастап отыр. Біз олардан батылмыз, біздің жұмысшылар бір ғапа кәсіби-экономикалық үгіттіц «сатысыи» (оларға еріксіз таңған сатыны) басынан кеіпірш өтті. Оларға күрестің үлгісін көрсетейік. Егер жұмысшылар само- державиеге қарсылық білдіру үшін «Уақытша ереже- лерді» жою сияіқты талаптар үпіін күрессе,— онда қап- дай да болсын, әйтеуір «өзін өзі басцаруды» әкімші- ліктің қорлауы да одан кем соқпайтын мәнді сылтау емес пе!
Бірақ осыған келгенде «экономизмнің» әр түрлі, жа- рия жәие қүпия, сапалы және санасьтз жақтаушыларьт бізді тоқтатады.— Земствошыларды жұмысшылардьщ қолдауы кім үшін кере-к?— деп сұрайды олар бізден. Тек земствошылар үшіп ғапа емес пе? Мүмкін, селолық кәсіпкерлерден гөрі онеркәсіп кәсііткерлерітт үкіметтің көбірек еркелететшдігіне ғана иаразы адамдар үшіи емес пе? Бар тілегі «елдің экономикалық топтарының қызу күресінен» әрі бармайтын бір ғана буржуазия үшін емес пе?
Кім үшін? Иә, ең алдымен және бәрінен бұрып жу- мысшы табыньщ өзі үшін. Ңазіргі қоғамның осы «бір- ден бір нағыз революцияшыл табы» өзінің зұлым жауы- на жаңа соққы беру үшін цандай да болса сылтауды пайдаланбаса, ол іс жүзінде революцияшыл болмас еді. Ал егер біз осы жаумен тіпті оның кешегі (60-жылдар- дағы), ішінара бүгінгі (оппортунист-земствошылар мен крепостник-помещиктер) одақтастары қақтығыса баста- ғанда, күрес үшін бұл қолайлы жағдайды байқамай қалсақ, біздің мәлімдемелеріміз бен программалары- мыздағы саяси үгіт пен саяси күрес туралы сөздер ңұр бос сөз болып шығар еді.
388
В. И. ЛЕПІІН
Кәнеки, земствоның өмірін, қарсылықтың жаңа тол- қынының іөсуі мен ұлғаюын (немеое құлдырауы мен тарылуын) ікөңіл қопып қадағалап корейік. Земствоның тарихымөп, үкіметтіц 60-жылдары қоғамға істеген же- цілдіктерімеп, патшалардың жалған создерімеп жәпе олардың тактикасымен: >әуелі, «ағалық правосы» орны- на «быламық» беріп, кейін (оздерінің осы сақтап қал- ған «ағалық правосына» сүйене отырып) сол быламык,- тың озіи тартьш алу тактикасыміеп жұмысшы табыи кө- бірек тапыстырып көрейік. Жұмысшылар еж-елден келе жатқан осы полпцпялық тактикаііың барлық коріністе- рііт ажьтрата білуді үйрепе берсіп. Бұлаіі ажырата білу біздің «ағалық правомыз» жолыпдағы, пролетариаттыц цандай да болса экономикалық және әлеуметтік езуші- лікке қарсы күресу бостандығы жолындағы күресімізге де керек. Үйірме жиналыстарында жұмысшыларға зем- ство жайында және оның үкіметке козқарасы жайында оқып берейік, земство қарсылықтары жөнінде листок- тар шығарайыіқ, аздыжөпті адал ниетті земствошылар- ды патша үкіметінің қандай да болсын қорлауына пролетариаттың помпадур-губернаторларға, басбұзар- жандармдарға және иезуит-цензорларға ңарсы демонст- рациялармен жауап беретін болуына әзірленейік. Про- летариаттың партиясы қоғамдық топтың ңайсысына болса да, қандай ұлтқа немесе нәсілге болса да цандай да болса зорлық жәпе озбырлық істегені үшін самодер- жавиенщ әрбір шабармаиын қудалап, қуғындауды үйре- нуге тиіс.
«Искра» № 18, 10 март, 1902 эіс.
«Искра» газетгнгц тсксті бойыніиа басылып отыр
389
«КҮРЕС» ТОБЫ ТУРАЛЫ
К. Н. Сіз «Күрес» тобы дегеп ие? деп сұрайсыз. Біз бұл топтың ішінен «Заряның» (екі мақала) жәпе «Иск раның» (3 корреспонденция, 2 мақала және 1 замет-ка) бірпеше қызметкерін білуші едік. Олардыц жібергеп бірпеше мақаласы басылмай қалды. Еяді олар біздіц «демократияшыл еместігімізге» наразы болып, тіііті Personenkultus *-іке қарсы күресіп, баспасөз бетінде «ха- барландыру» басып отыр! Сіз осы бір сөздің өзіиен-ақ істің мәнін ұғарсыз. Ал «Күрес» тобы «Неден бастау керек?» деген ең-бекке қарсы жазылғап мақаласып жа риялаған күнде,— оныц қабылданбағаны жайында да олар хабарландыруында айтып отыр,— бұл қызметкер- лерді неліктен құшақ жайып қарсы ала қоймағанымыз- ды партия жұмысыиап ептқандай тәжірибесі жоқ жол- дастар да түсінер.
«Демократизм» жайында «Не істеу керекті?» қара- ңыз, IV, д) **: онда «Рабочее Дело» жайында аіітыл- ғапның «Күреске» де қатысы бар.
«Искра>> № 18, 10 март, 1002 ж. «Искра» газетгпіц тексті
бойынша басъілъіп отыр
* — жеке адамдарға табынуға. Ред.
** Карацыз: осы том, 147—157-беттер. Ред.
390
«РСДРП СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» 140 ХАТ
N. N-н і ц С. С.-к е хат ы
(G. С. «программасына» ескертпелер)
Ең алдымен «программаның» формалъды жағынан алғандағы негізгі кемшілігін көрсетіп өту керек, атап айтқанда ол: ғылыми социализмнің негізгі припциттті қағидаларын, бір кезеңнің ғана емес, бір жергілікті жердің де өрісі тар нақты міндеттерімен шатастырған- дық. Программаның барлық 15 параграфының мазмұ- нын қайта қарап шыққанның өзінде-ақ ол кемшілік бірден байқалады. Соны істеп көрейік.
§ 1 — жалпы алғанда жұмьтсшы қозғалысының мақ- саты.
§ 2 — осы мақсатқа жетудің негізгі шарты.
§ 3 — орыс социал-демократиясының таяудағы са- яси міпдеті.
§ 4 — 'орыс социал-демократиясының либералдарға және басқаларға козңарасы.
§ 5 — бұл да солай.
§ 6 — «тап» және «партия» деген ұғымдар («эконо- мистермен» екі арадағы алауыздық).
§ 7 — үгіттің практикалық міндеттері.
§ 8 — насихаттың мацызы.
§ 9 — демонстрациялар мен манифестациялар ту- ралы.
§ 10 — 1 майды мейрамдау туралы.
§ 11 — 19 февральдағы листоктар меп демонстра- циялар 141.
§ 12 — экопомиікальщ күрес пеп әлеуметтік рефор- малар.
«РСДРП СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» ХАТ
391
§ 13 — жұмысшылардың ңорғану күресінің ғана емес, шабуыл күресініц де ңажеттігі.
§ 14 — істачкаліар жөнінде тек енжар ғана емес, бел- сенді түрде роль аткару.
§ 15 — стачкалар — күрестің ең жақсы ңұралы.
Мазмұн жағынан соншама түрліше параграфтарды әр түрлі бөлімдерге болу керектігін оп-оңай көруге бола- ды (әйтпесе негізгі принциптерді кезеңнің практикалық міпдеттерінен айыра білмейтіп жұрт тарапынан едәуір түсініспеушіліктер тууы мүмкіи). Әрі социализмніц түпкі ма^сатын көрсетуді, әрі «зкономистермен» түсі- нісуді немесе стачкалардың мацызып аныдтауды қатар қоюдың өзі қолайсыз ғана емес, тіпті мүлдем теріс және екіұшты. Жалпы өз сенімдерін принцип жүзінде мәлімдеуді айқын бөліп алу керек еді,— содан кейів партияның саяси міндеттерін, «Солтүстік одақ» бұл міндеттерді қалай түсінетіндігін айту керек еді,— жәпе, үшіншіден, сөздің шын мағынасындағы осы програм- малық қағидалардан ұйымның («Солтүстік одаоқтың») практикалық қозғалыс мәселелері жөніндегі (§§ 7—11 және 13—15) ңараръін бөліп алу керек еді. 6-иараграф- тың орыс сюциал-демократтары арасындағы алауыздың- қа «Солтүстік одақтың» көзқарасып белгілейтін болыи жөке тұратын жоні бар еді. Ал 12-параграфтыц прип- ципті мәлімдемеге қосылғаны жөн болатын еді (өйткепі азын-аулақ жақсартулар мен реформалар үшін ағымда- ғы күрестің түтікі мақсатқа жету жолындағы күреске қатынасы арнаулы орыс мәселесі емес, ортақ мәселе).
Осындай жалпы ескертпеден кейін жеіке параграф- тарды талдауға кірісемін.
§ 1 жалпы социал-демократияның ортак, мақсаттарып белгілейді. Бұл ма-қсаттар өте келте, тым шала-шарпы корсетілген. Рас, жергілікті ұйымның программасыпда партия программасы үшіи цажет бюлатынның бәрін то- лық қамтуға болмайды. Мұны әбден мойындай отырып және «Солтүстік одақтың» социал-демократияның пе- гізгі принциптері жайында оның жергілікті ұйымының программасында да үндемей өтуге болмайды деп ұйғар- ғанын өте пайдалы, маңызды деп санасам да, мен бұл ретте негізгі принциптерді толығырақ баяндау керек
392
В. И. ЛЕІІИН
еді дегенді қосар едім. Яғііи, мәсолеіт, «Солтүстік одақ» халыцаралыц ғылыми социализм тұрғысында тұр (қоз- галыстың халықаральғқ сштаты программаның ешбір жоріядо корсетілмегеп) жәтю «революцпялық марко изм» теориясын қолдайды деп көрсету қажет еді. Өз припциптеріп осылай жалпы корсетумен қатар § 1 сияқ- ты қағидапы қосуға болар еді, ал жеке алғапда ол (§ 1) жеткіліксіз.
Россия социал-демократиялық жұмыошы партиясына ■кіретіп үйым болғаітдьщтаи, опыц «Мапифесіне» толық қосылатындығып «Солтүстік одақ» атаи корсетуге тиіс еді, оның үстіне орыс социал-демократтарының 80-жыл- дарда «Ецбекті азат ету» тобы жасаған программасы- ның жобасына «Солтүстгк одақтың» да қосылатынды- ғын көрсеткен пайдалы болар еді. Осылай деп көрсетіл- гепде, бұл жюбада қажетті озгерістер жопіидегі мәселе күпі бұрын шешілмегепімеп «Солтүстік одақтың» прин- ципті іюзициясы дәлірек анықталған болар еді. Екінің бірі: немесе соцпал-демократиятшң негізгі при-ициптері- пің бәріп толыц еті-п өздерің жазуларың керек (яғни социал-демократия программасыпыц принципті бөлегін оздерің жасауларың керек), немесе азды-көпті мәлім болғап, тияиақты принциптерді «Солтүстік одақ» і$а- былдайды деп айқып айту керек. Ал программада қалап алынған үшіпші жол, яғни мүлде шала-шарпы түрде түпкі мақсатты корс-ету жолы жарамайды.
§ 2 өте-мөте дүдәмал, екіұшты және қауіпті мәлім- демемен: «социализімді — пролетариаттың таптық мүд- десі деп есептей отырьтп» деумеп басталады. Бұл сөздер социализмді «пролетариаттың таптық мүддесімеп» бір- дей деп сапағалдық сияқты. Ал бұлай бірдой деи санау мулде теріс. Дәл қазіргі кезде, «пролетариаттың таптың мүдделеріп» өте-мөте тар мағынада түсіну етек алып отырғапда мұндай формуланы ұсынуға мүлде болмай- ды; бұл формуланы «таптық мүдде» деген сөзді барынша кең мағыпада түсіиетін жағдайда ғана, мүмкін, шала-пұла тануға әрең болар еді. «Таптық мүдде» ■пролетарларды бірігуге, ікапиталистерге қарсы күресу- ге, өздерінің бостандыққа жету жағдайларын ойласты- руға мәжбүр етеді. «Таптық мүдде» пролетарларды
«РСДРП СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» ХАТ
393
социализмді жақсы ұғатын етеді. Бірақ социализм про- летариаттың тап күресінің идеологиясы болғандықтан, идеологияның шығуы, дамуы, нығаюы жөніндегі жал- пы шарттарға бағынады, яғни ол адамзат білімінің бар- лық материалына негізделеді, ғылымның жоғары өркендеуін көздейді, ғылыми еңбекті керек етеді, тағы- сын-тағылар. Капиталистік қатынастар негізінде стихи- ялы жолмен өршіген пролетариаттың тап күр-есіне со- циализмді идеологтар енгізеді. Ал 2-параграфтың тұжы- рымы социализмнің тап күресіне шын қатынасын мүлде теріс түсіндіреді. 2-параграфта тап күресі туралы ай- тылмайды да. Бұл — оның іекінші кемшілігі.
§ 3 абсолютизмді жеткіліксіз сипаттайды (мысалы, опың крепостниктік правоның қалдьиқтарымен байлаиы- сы көрсетілмеген), бір жағынан сөзуарлықпен («шек- сіз») және екіұшты (жеке адамды «елемеу») айтылған. Онан соң, саяси бостандықты жеңіп алу (бұл міндетті «Солтүстік одақтың» букіл партияның алдына қоятьь нын айту ікерек) жүмысшылардың тап күресін толық дамыту үшін ғана емес, оның бүкіл гқоғамдық даму мүд- десі үшін де қажет екенін белгілі бір формада көрсету керек еді.
«Самодержавие үстем таптардың ғана мүдделерін көз- дейді». Бұл дәл емес немесе дұрыс өмес. Самодержавие үстем таптардың белгілі мүдделерін қанағаттандырып отырады; ол бір жағынан жалпы шаруалар бұқарасы мен ұсақ өндірушілердің оралымсыздығымен, енді 'бір жағынан, қарама-ңарсы мүдделердің арасын жарасты- рып отыруымен, сөйтіп, белгілі дәрежоде, дербсс ұйым- дасқан саяси күш болып та 'көрінуімен жан сақтап отыр. 3-параграфтың тұжырымы тым жараімсыз бола- тын себебі: бізде орыс •самодержавиесіп буржуазияпыц үстемдігімен бірдей деп сапайтып қисыпсыздық оте-мө- те етек алған.
«Демократияньщ припцтшіне сай келмейді». Демо- кратия жайында әлі еш пәрсе айтылмай отырғапда мү- ның не керегі бар? Әлде самодержавиені құлату және саяс.и бостандық алу талабьт иақ демократияның «прин- ципін» білдірмей ме? Бұл сөйлем жарамайды. Оиың ор- нына «дөмоікратияның принциптерін» ұғынудағы дәйск
394
В. II. ЛЕНИН
тілігімізді және батылдығымызды (буржуазиялық де- мократиямен салыстырғанда) дәлірек көрсеткен жон еді,— мысалы, «демократиялық конституцияның» ұғы- мы мен мазмунын қалай да суреттеу керек еді иемесе демократиялыц республиканы біздің «принципті түрде» талап ететіндігімізді айту керек еді.
§ 4 өте-мөте қанағаттанғысыз,. «Кең» бостандықты «толық» пайдалану туралы айтудың орнына (бұл, шы- нында, демократиялық республиканы және демократия- лық конституцияны дәлме-дәл көрсетумен әбден ауыс- тыруға болатын және ауыстырылуға тиісті екіұшты сөйлем, өйткені «толықтықтың» өзі дәйекті демокра- тизмде),— міне, мүның орнына саяси бостандыққа мүд- делі болып отырған жұмысшы табы тана емес деп Minder ті гурде айту ікерек еді. Бұл туралы үндемей қалу— «экономизмнің» ең нашар формаларына есікті айқара ашып, біздің жалпы демократиялъщ міндеттерімізді ұмытқандық болады.
Саяси бостандықты жүзіеге асыру (?? соған жету, же- ңіп алу) пріолетариат үшін жалақыны арттыру, жүмыс күнін қысқарту «сияқты-ақ» қажеттілік деу мулдем те- ріс. Шынында да ондай цажеттілік емес: бул жалақыны арттыру ңажеттілігінен, тағысын-тағылардан басца тур- дегі, анағурлым к у р д е л і т у р д е г і қажетті- лік. Ол «қажеттілік» пен бұл «қажеттіліктің» арасыпда- ғы айырмаіпылықты, мысалы, мыиаідан да айқып көру- ге болады: самодержавие жұмыспіы табының жеке жіктерінің немесе тотатарының жағдайын жақсартуға әзір (кейде шынында да жацсартады), тек бұл жіктер абсолютизмге көнсе болғапы. Талдаиып отырған сөйлем мүлдем қолайсыз, ол «экономикалық» материализмді адам айтңысыз тұрпайыльщқа түсіріп, социал-демокра- тиялық ұғымды тред-юнионистік ұғымға дейіп төмен- детеді.
Онан соң. «Сондықтан»... жоғарыда айтылгандыцтан бұл алынып тасталуға тиіс... «болашак, күресте»... (яғ- пи патіпа окіміетімен күресте болу керек, сірә?)... «со- циал-дөмократтар белгілі таптық программа мен талап- тарды ұсынып отырды...». Біздің саяси программамыз беи саяси талаптарымыздың таптыц сипаты нақ демо-
«РСДРП СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» ХАТ
395
кратизмпің толықтығы мен дәйектілігінен корінеді. Ал егер саяси талаптар туралы ғана айтып қоймай, жалпы алғанда біздің бүкіл программамыз туралы айтылатын болса, оның таптық сипаты біздің программамыздыц мазмұнынан өзінсн-өзі келіп шығуы тиіс. «Белгілі» таптың программа туралы айтудың ешбір керсгі жоқ, ңайта осы таіптық программаны озіміз тура және дәлме- дәл айқындауымыз, баяндауымыз (керек, белгілеп, тұ- жырымдауымыз керек.
«... Либералдық программаға бағындырмай...» Мұның өзі тіпті ерсі. Біз алдыңғы қатарлы демократиялық пар- тия бола отырып, кенет «бағындырмаймыз!!» деп ескер- ту жасаймыз. «Бағынудан» жаңа ғана құтылған дәл ба- лалар тәрізді!
Либералдарға біздің «бағынбауымыз» бағынбау жа- йындағы сөздермен емес, біздің программамыздың (жэ- не, әрине, біздіц уызметіміздщ) бүкіл сипатынан білінуге тиіс. Саяси міндеттерді түсінуде азаттық алу қажеттігін жалақыны арттыру қажеттігімен бірдей деп санаудың (немесе тіпті ооған теңеудің) өзі,— социал- демократиянъщ либералдарға бағъштанын көрсе- т е д і.
4-параграфтың соңы да жарамайды; жоғарыда айтыл- ғанның бәрінде бұл сыналды.
§ 5 біздің демократия атаулыға көзқарасымызды практикалық істерде басқа партиялармен бір ынтымақ- ты болуға ғана әкеліп тірейді. Бұл өте тар мағынада айтылған. Ондай партиялар бар болса,— ол партиялар- ды дәлме-дәл атап көрсету керек еді (программада емес, қайта съездің ерекше ңарарында) және социа- лист-революционерлерге, «Свободаға» ets. көзқарасты дәлме-дәл анықтау керек еді. Ал егерде әңгіме белгілі бір партиялар туралы болмай, жалпы басқа революция- лық (жәие оппозициялык) бағыттарға көзқарас жөнінде болса, онда мұны кеңірек жазу керек еді, ңазіргі құры- лысқа қарсы революциялық қозғалыс атаулыны біздің қолдауымыз туралы «Коммунистік манифестің» қағи- дасын белгілі формада ңайталау керек еді142.
§ 6 программада өз орнында тұрған жоқ. Оны ерекше қарарға жатқызу керек еді және әңгіме орыс социал-де-
396
В. И. ЛЕНИН
мократиясындағы алауыздықтар (немесе екі бағыт) жайында болып отыр деп турасын айту керек еді. Бұл «көптеген түсініспеушіліктен» анағүрлым мығым. Ала- уыздықтар өте тар мағынада тұжырылған, өйткені ала- уыздықтардың мәнісі тап пен партияны шатастыруда гана емес. «Марксизмді сынауға», «экономизмге», біз- дің саяси міндеттеріміздің өрісін тарылгуға қарсы ба- тылырақ, айқынырақ пікірді тиісті дәрежеде айту ке- рек еді.
Алтыншы параграфтың екінші бөліміне келетін бол- сақ, бұл баоқа параграфтарда (7, 14 және басқаларын- да) тусіндіріледі, сондықтан бұл жөніндегі сын жоға- рыда аталған параграфтарды сынағанда айтылды.
§ 7, сол сияқты одан кейінгі барлық параграфтар (12-параграфтан басқасы) тура программаға енгізілмей, ерекше қарарға қосылуға тиіс.
Өз қызметінің «міндетін» 7-параграф тар мағынада тұжырыімдайды. Біз «пролетариаттың сана-сезімін кү- шейтіп» қана қоймай, сонымен бірге оны саяси партия- ға уйымдастырып отырута,— ал содан кейін оның күре- сіне (жономикалық күресіне де, саяси күресі-не де) басшылыту етуге тиіспіз.
Пролетариат «белгілі бір, нақты жағдайға» қойылғаи деп айту артык, болады. Мүны не алып тастау керек, не ол жағдайларды оздерің аныцтауларыц керек (бірақ бұл программаныц басқа жерлеріпде жазылуға тиіс).
Үгітті біздің міпдеттерімізді жүзеге асыратын «бір- ден-бір» құрал деу теріс. Әсте де бірден-бір құрал емес.
Үгітті «жүмысшылардың қалың топтарына ықпал жүргізу» деп анықтау жеткіліксіз. Сол ықпал етудің сипатын айту керек. Саяси үгіт жайыпда ашығырақ, батылырақ, пақтыраң, толығырақ айту кер-ек: әйтпесе саяси үгіттіц өзі туралы дәпеце демой, табандатқан екі параграфта (14 және 15) экопомикалық үгітті айтатын программа «экоп-омизмге» қарай (еріктен тыс) тайып кетеді. Саяси және эконюмикалық, тұрмыстағы жәпе ұлттың езгінің барлыі^ белгілері жөнінде, бул езгі ха- лъп^тьщ цандай таптарына немесе топтарына көрсетіліп отырса да,— үгіт жүргізу қажеттігін, үкіметпен ңапдай да болсын ңаңтығысуларда, тағы басқа жағдайларда
«РСДРП СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» ХАТ
397
жұрттыц алдыцғы қатарыпда болу (социал-демократтар үшін) қажеттігін айрықша атап көрсету керек еді,— сс> дан кейі-н барып үгіттің қүралдарыи (ауызекі үгіт, га зеттер, лпстоктар, маішфестациялар жәпе басқалары, т. с.) айту керек сді.
§ 8. Бас жағы — орынсыз қайталау.
«Тек пәлеп болғапдықтап ғана насихатты мойындай- ды», т. т. Бұл теріс. Насихаттың маңызы бұл ғана емес, «үгітшілер даярлау» ғапа емес, сонымеп қатар жалпы алғаида сапа-сезімді тарату. Программа тым асыра сіл- теңкіреп отыр. Егер кімденкімпіц пасихатты үгіт мінде- тінен орынсыз бөліп әкетуіне қарсы пікір айту керек болғап күиде: «пасихат жұмысында үгітшілер даярлау міидетіп өте-мөте естен шығармау керек» деи, немесе осы тәріэді етіп айтқан жөн болар еді. Бірақ букіл на- сихат жұмысьш «тәжірибелі және іскер үгітші» даяр- лап шығарумен тыидыруға болмайды, «тек бірен-саран сапалы жұмысшылар даярлауды ғапа» «теріске шыға- руға» болмайды. Біз мұны жеткілііксіз ден табамыз, бі- рақ біз мұпы «теріске» шығармаймыз. Соидьгқтап 8-па- раграфтың ежінші боліміп («теріс деп тауып» дегеп соз- дерде-н бастап) мүлде алып тастау керек.
§ 9. Негізінде толық келісеміи. Бәлкім, «қоғамдық өмірідің және үкімет пгараларыпың нағыз әр алуан фак- тілері жөпіпде...» деп қосса болар еді.
«Жақсы ңұрал» деудіц орпыпа «жақсы құралдардың бірі» деп айтқан дәлірөк болар еді.
Ал параграфтыц аяғы қаиағаттанғысыз. Демонстра- циялар мен манифестациялардың біріктіретіні және бі- ріктіруге тиістісі тек жұмысдиылар тана емес (егердо біз бір оқиға үшін ғана біріктіріп қоймай, ұйымдасты- ру жағынан да, тікелей және түпкілікті біріктіруді көздесек, манифестациялар арңылы «біріктіру» жеткі- ліксіз) «...Осы арцылы олардың санасын арттыра оты- рып...». Мұның өзі не дәл емес: біръщғай манифеста- циялар жасау арқылы саианы арттыра алмайсың, не ар- тық (жақсы құралдардыц бірі деп жоғарыда айтылды).
Мапифестіацияларды уйымдастыру, оларды әзірлеу, откізу қажеттігі, тағы басқалары жайыпда соз қосу пайдасыз болмас еді.
398
В. II. ЛЕНИН
Жалпы алғанда, революциялъщ уйым ісіне — әсіресе жалпы 'орыстық, жауынгерлік ұйым ісіне зор назар ау- дару қажеттігінің программада ешбір көрсетілмеуі — улкен кемшілік. Үгіт, насихат, стачкалар және басқала- ры туралы соз ңозгап отырғанда революциялъщ уйым туралы үндемей қалу мүлдем кешіргісіз.
§ 10. Бізде 1 май самодержавиеге царсы демопстра- ция жасау, саяси бостандықты талаіп ету ікүні де болуға тиіс деп қосу керек еді. Мерекенің интеірнацисналдық маңызын көрсету жеткіліксіз. Ең толғағы жеткен улт- тыц саяси талаитар жолындағы күресті де сонымен қо~ су керек.
§ 11. Өте жак,сы пікір. Бірақ тар мағынада айтылған. Әлде «сөз арасында» деп айту керек пе еді, ойткені Коммуніаның жылдығы жәие басқа көптеген оқиғалар жөнінде де демонстрациялар ұйымдастыру керек. Неме- се «әсіресе» деп айту кереік, әйтпесе басқа себептер жо- нінде қажет емес сияқты болып шығады.
Опап соц. 19 февральда (листоктар арқылы) тек жү- мысшыларға тана ұран тастаумен тынуға болмайды. Жалпы, демонстрациялар, листоктар арқылы біз әрңа- шан бүкіл халықңа, тіпті бүкіл дүние жүзіне ұран тас- тайтынымызды айтпіағанның өзінде,— нақ 19 февральда шаруаларға да ұран тастау кереік. Ал шаруаларға ұраи тастау дегеніміз аграрлық мәселеде социал-демократия- лық саясатты белгілеу болады. Программа бұл мәселеііі қозғамайды, онымен шұғылдануға жергілікті ұйымның, мүмкін, уаоқыты немесе күші жетпейтін шығар; біз мұ- ны әбден түсінеміз. Сөйтсе де бұл моселені орыстың со- циал-демократиялық әдебиетінде көтеру және біздің қозғалысымыздың * практикасында қолдану әрекетіне байланыстырып, белгілі бір формада мұны көрсету қа- лайда керек-ақ еді.
11-параграфтың соңғы жағы жарамайды («тек тап- тың күші ғана» — қаидай таптың? жұмысшы табының ғана ма?). Мұны алып тастаған жөн.
§ 12. Қазіргі жағдайда біз жұмысшылардың халін жақсартуға «түрлі жолдармен» жіәрдем бере ажғаймыз * Мысалы, шаруаларға дүре согылуы жөнінде жұмысшылардың де- моистрация жасауга әрекеттенуі жзпе т. с.
«РСДРП СОЛТҮСТІІК ОДАҒЬІНА» ХАТ
399
және жәрдем берімейміз де. Мысалы, зубатовша жәрдем берө алімаймыз және зубатовша аздыру жағдайында да жәрдем бөрмейміз. Біз жұмысшылардың жағдайы жақ- сартылғанда олардыц тап күросін жүргізу қабілетін а.рттыратындай болып жақсартылуы үіпін ғана күресе- міз, яғни бұлай болғанда жағдайды жадсарту ісі саясп саиаиы аздырумен, полицияның килігуімен, бір орынға бекітіп қоюмеи, «жарылқаушыға» құл етумен, адам- гершілік қасиетті кемсітумен, тағысын-тағылармен уласпайдъі. Самодержавие садақа сияқты бірдемелер бо- ріп және жалған реформалар жасап революциядан ақы төлеп ^тылуга бейім болып отырғап (барған сайын со- ғаи бейім болып келе жатцан) пақ Россияда біз «рефор- маторлардың» қаіідайымеи болса да мы-қтап арамызды ашуымыз кереік. Біз де реформалар үшін күресеміз, бі- рақ «түрлі жолдармен» емес, тек уана социал-демокра- тиялық жолмен, тек қапа революциялың жолмен күре- семіз.
§ 13 съездің шешімі бойыпша алыпып тасталды. Опы алып тастау керок те еді.
§ 14 экопомикалық үгіттің мазмұны меп міндеттеріп тым тар мағынада тұжырымдайды. Эконоімикалық үгіт стачкалармен бітпейді. «Жақсы жағдайлар» бізге гіро- летариаттың мәдепи оркендеуі үшіп ғаиа емес, атап айтқанда революциялық өркепдеуі үшіи керек. Стачка- лар кезінде социал-демократтардың «белсенді ролі» экономикалыу, жағдайды жацсарту жолъшдағы күрескө көтерумен ғана бітпейді. Бостандьтқ жолындағы жәие социализм жолындағы революциялың күрекже көтеруге де стачікаларды (жалпы алғаида экономикалық үгітті де) әрцаиіан пайдаланып отыру керек. Стачкаларды саяси үгіт үшін де пайдалаиып отыру керек.
§ 15 те өте қанағаттанғысыз. Стачкалар күрестің «жак,сы» ңұралы емес, ол құралдардың төк біреуі ғана, тіпті жа-қсы күралдардың бірі бола бермейді де. Стачка- лардың маңызын мойындау керек және оларды әрқа- шан пайдаланып отыру керек, оларға басшылық етіп отыру керек, бірақ оларды асыра бағалау өте қауіпті,— «экономизаГ» неғұрлым асыра бағалаған болса, соғұр- лым қауіпті.
14 6-том
400
В. И. ЛЕНИН
Одан әрі стачж-алар туралы айтылғаны артьщ: бұл 14- параграфта айтылып өткен. Жалпы эюоноімиікалық кү- реске басшылық ету жайын атап көрсетеен жеткілікті сияңты. Кейде ол баситылық стачкалардаи тартындыру- дан да көрінеді. Программа тым кесгп айтады, сопдық- тан өте тар мағынада қалған. Жалпы алғанда міндет туралы айту керек еді — пролегариаттыц экопомика- лық күресіне басшылық ету, оны неғүрлым үйымдасқан және саналы күрес ету, жүмысшылардыц кәісіиодақта- рын құру және оларды жалпы орыстьмқ одақ етіп ке- ңейтуге тырысу, социалистік және революциялық наси- хат пен үгітті шын мәнінде кеңінен өрістету үшін стач- каның ңандайын болса да, экономикалық езушіліктің қандай белгісін болса да және басоқаларын пайдалану туралы айту керек еді.
15-параграфтың соңғы жағы бұл үгіттің міндеттерін тарылтадъі, саяси үгітті қолдапу полицияның әрекетіне байланысты тәрізді етіп көрсетеді etc. Ал шынында са- яси үгітті «жебірейілдердің» әрекетіне дейін де және олардың ібой көрсетуіне тәуелсіз қолдануға тырысу ке- рек (азды-көпті іскер баспіылар болғап жағдайда бұл әбден мүмкін). Жалпы былай деп айту кер-ек еді: «са- яси үгіт жүргізу үшін барлық және қандай да болсын себептерді пайдалану керек» және т. с.
15-лараграфтың соңы да дұрыс емес. Бізде Россияда «жаппай ереуілдерді» әзірлеуге мүмкіндік неғұрлым аз болса, олар туралы айту бізге соғұрлым лайықсыз. Жал- пы алғанда да «жаппай» ереуілдер туралы программа- ларда әдейілеп айтудың жөні жоң («Саяси революцияны кім жасайды?» деген кіташпадағы қисынсыз «жап- пай стачіканы» еске түсіріңіз. Мұндай түсшіспеушілік- тердің де болуы мүмікін ғой). Стачкаларды «сананы арт- тырудың жацсы құралы» деп жариялау да мүлде дұрыс емес.
Жалпы және тұтас алғанда,— программаны мықтап қайта өңдеген өте жөн болар еді. Жалпы, «Солтүстік одақтың» революциялыц социал-демократияны партия- лыц біріктіру ісіне де, партиялық программаны жасау ісіне де белсене қатысқапы жон болар еді. Өз тарапьь нан, «Заря» мен «Искра» редакциясы «Солтүстік одақ-
«РСДРІІ СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» ХАТ
401
қа» таяу арада өз жобасын хабарламақ ойы бар (бұл жобаның едәуір болігі қазірдің өзінде-ақ дайын) және бұл жобаны түзету, тарату, бүкіл партияпың қабыл- дауына әзірлеу ісіне «Солтүстік одақ» қатысады деп сенеді.
N. N. 1902 ж. апрслъде жазылған
Біріниіг per 1923 ж. «Летописъ Ңолжазба бойынша
Революции» журналыныц ' басылып отыр
1-номергнде (Берлин —
Петербург — Москва) басылған
14*
402
РСДРП ДОН КОМИТЕТІНІҢ «ОРЫС АЗАМАТТАРЫНА» ДЕГЕН ПРОКЛАМАЦИЯСЫНА 143 КІРІСПЕ
Біздің партиямыздың Дон комитетінің тамаша про- кламациясын түгелдей келтіреміз. Бұл прокламация социал-демократтардың Балмашевтар ерлігін қалай ба- ғалай білетіііін, бағалағанда, алайда, социалист-револю- циоверлердіц істіеп отырғаііыидай қатеге ұрынбай, баға- лай білетініп корсетеді. Социал-двмократтар біріпші қатарға жұмысшы (жәнс шаруа) қозғалысып қояды. Бұлар үкіметке қойылатын талаптарды жұмысшы табы мен бүкіл хальщтың атынан қойьш отыр, бұдан былай да қастандыіқтар жасаймыз, өлтіреміз деген ңоқан-лоң- қымен қойып отырған жоқ. Террор олардың алдында тактиканың революцияльгқ социал-демократиядан бөлі- нуді ақтайтын ерекше тәсілі ретінде емес, болуы мүм> кіп іюмекші күралдардың бірі ретінде көрінеді.
1902 ж. 9(22) майОан негигрек жазылган
Бгріншг рет 1931 ж. мьсна кгтапта басылған:
В. Плесков. «Жауынгер жастъщ ша^ жылдарыпда. Жастар біріпиіі революция ъаръацында». «Жас гварОил» баспасы
Қолжазба бойынша бас.ъьлып отыр
403
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯ НЕЛІКТЕН СОЦИАЛИСТ-РЕВОЛЮЦИОНЕРЛЕРГЕ ҮЗІЛДІ-КЕСІЛДІ ЖӘНЕ АЯУСЫЗ СОҒЫС ЖАРИЯЛАУЬІ КЕРЕК?
1) Өйтікені «социалист-революциялық» ағым деген атпеп белгілі больип жүрген біздің қоғамдьтқ ойдың ағы- мы революциялыіқ социализмпің қазіргі бірден-бір ха- лықаралық теориясынан, ятни марксизмнен шын мәні- сіиде алшақтап барады және алшаіқтап та кіетті. Халық- аралық социал-демократияныц олігортунистшке (әрі «бернштейншілдікке») және революцияшылдыққа екі айрылып, үлы жікке бөлінісінде бұл ағым тек бір ғана буржуазиялық оппортунистік сынға сүйеніп, марксизм- ді '«іргесі сіөгілді» («Вестпик Русской Революции» № 2, 62-бет) деп тапыды, өз тарапыпан марксизмді жаңадан жәию іөздеріншіе і«ңайта қарауға» уәде беріп, бірақ бұл айбарлы уодесіп орьшдау үшін түк істемеді, сөйтіп »екі арада әрі-сәрі болын, мүлдем тиянақсыз, кетпіргісіз жартьгке-игтік позицияда тұр.
2) Өйткені бұл социалист-революциялық ағым орыс қоғамдық-саяси ойының үстем бағытының, либе- ралдық-халықшыл ідеіп аталуға тиісті бағытының алдын- да дәрмепсіздікпен тізе бүгіп о.тыр. Сіоциалист-револю- ционерлер «Халық еркінің» және жалпы алғанда бүкіл ескі орыс социализмінің 'қатесін қайталап, бұл бағыт тың бүтіндей қожырағанын және ішкі 'қайшылығын көрмейді де, орыстың революциялық ойы саласындағьі өздерінің дербес творчествосын либерал-халықшыл- дардыц іконе осиетіпе жай революцияшыл сылдыр созді қоса салуміеп шектейді. Орыс марксизмі либералдьщ-ха- лықшыл бағыттың теюриялық ніегізін тұңғыш рет тал-
404
В. И. ЛЕНИН
қандап, оның буржуазиялық және ұсақ буржуазиялық таптық мазмұнын айқындады, сыншыл (= оппортунис- тік) маріксистердің бүтін бір тобының жаулар лагеріне шығып (кетуінен іркілместен, оларға қарсы соғыс жүр- гізді және жүргізіп те отыр. Бірақ социалист-револю- ционерлер бүкіл осы соғыста (ең тәуір дегенде) дұш- панкөз ібейтараптық позициясында болды және болып та ютыр, сөйтіп олар тағы да екі арада әрі-сәрі болып, орыс марксизмі (олар бұдан төк ікейбір болмашы үзін- ділерді ғана іалған) мен социалистіксымақ либералдық- хальщшыл бағыттың арасында келеді.
3) Өйткені социалист-революционерлер халықаралық және орыс социализмі м'әсіелелері жіөніндегі жоғарыда көрсетілген ітольгқ принципсіздігі салдарыиан тап куре- сініц бірден-ібір пағыз революциялық принципін түсін- бейді немесе мойындамайды. Олар өсіп к-еле жатқан орыс капитализмінің нәтижесінде күннен-күнге үлкен күш алып, барған сайын кеңейіп <келе жатқан орыс жу- мысшы цозғалысымен социализмді біріктіретін партия ғана іқазіргі Россияда нағыз революцияшыл, шын со- циалистж партия бола алатынын түсінбейді. Ооциалист- революционерлердің орыс жұмысшы қозғалысына көз- қарасы әрқашанда сырттан байқаушының көрсеқызар көзқарасы болды, мәселен, бұл (қозғалыс (таңқаларлық- тай жылдам өсуінен) «экономизм» дертіне шалдыққан кезде социалист-революционерлер, бір жағынан, жұмыс- шылар бүқарасын ояту жолынідағы жаңа да қиын істі атқарған адамдардың ^ателіеріпе қуанып табаласа, ал, өкінші жағынан, осы экономизмге қарсы күреске шы- ғып, оны жіеңімпазідьтқпіен өткізген революциялық марксизмнің жолына тосқауылдар құрумен болды. Жұ- мысшы қозғалысына жартыкештік гкөзқарас іс жүзінде бұл қозғалыстан сөзсіз аулақтануға желіп соғады, сөй- тіп осы аулақтанудың салдарынан социалист-револю- ционерлер партиясы әлеуметтік базис атаулыдан айрыл- ды. Ол ешбір қоғамдық тапқа сүйеніп отырған жоқ, өйткені оздерінің бұлдырлығы мен принципсіздігін «кеңдік» деп атайтын тұрлаусыз интеллигенция топта- рын тап деп атауға болмайды.
С.-Д. НЕЛІКТЕН С.-Р.-ГЕ СОҒЫС ЖАРИЯЛАУЫ КЕРЕК? 405
4) Өйткені социалистік идеологияға немңұрайды қа- раушылығымен және бірдіен интеллигенцияға да, проле- тариатқа да, шаруаларға да бірдей дәр-ежеде сүйепгісі келетінідігіме-н,— осыныц озімеп соцпалнст-револю- циоиерлер партиясы сөзсіз (оныц еркінен тыс) орыс пролетариатын орыс буржуазиялық демократиясына саяси іжөие идеяльгқ жағынан қүл етіп беруге бастайды. Теорияға неміқұрайды қараушылық, социалистік идеоло- гия жөпіпде ауытқушылық неи бұлталақтаушылық сөз- сіз буржуазиялық идеологияның сойылын соққандың болады. Пролетариатпен салыстыратын әл-еуметтік жік- тер ретінде, орыс интеллигенциясы меп орыс шаруала- ры тек буржуазиялыц-демократиялыц қозғалыстың ғана тіріегі бола алады. Бұл біздің ібүкіл ілімімізден қалай да келіл шығатын пікір ғана емес (мысалы, бұл ілім бойынша, ұсақ өндіруші товар шаруашылығы қоғамы- пан жәніе капитализмнен біржола іргесін боліп, пролс- тариаттың коақарасыиа кепгкенде ғапа революцияіпыл бола алады),— жоқ, бұл мұньщ үстіпе қазірдіц озінде- ақ көріне бастаған айқыи факт. Ал саяси төңкеріс ке- зінде жәпе сол төңкерістің ертеңінде-агқ, бұл факт сөз- сіз бұдан іда горі аса зор күшпен коріне бастайды. Со- циал-революциіонаризм — ұсақ буржуазияшыл идеялық тұрақсыздьгқ және социализмді үсақ буржуазиялық тұрғыдан тұрпайыланідыру белгілерінің бірі, социал-де- мократия бұларға қарсы әрқашан батыл соғыс жүргізіп отыруы керек және жүргізеді де.
5) Өйткені социалист-революционерлердің, қазірдің озінде-аіқ ұсынды деп айтпай-аң қояйын, іец болмағанда белгілеп үлгерген практикалық-программалық талагіта- рының озі бұл бағыттың принци-псіздігінің практнка жүзінде сқандай зор зиян ікелтіретіпіп толығьшан ай- қыпдап ашып отыр. Мысалы, «Революцпопная Россия- пың>> 144 8-номерінде ібасылған (біздің халықіпылдардың тозығы жеткен пікірлерінің арасында шашылып жүрген деп айту, 'бәлкім, дұрысырақ болар ма еді?) аграрлық программа-минимум, ібіріншіден, шаруаларға «мини- мум» — жерді социализациялауға уәде беріп, шаруалар- ды да адастырып отыр және іпаруалар қозғалысының нағыз сипаты туралы мүлдем теріс түсініктер 'беріп, жұ-
406
В. И. ЛЕНИН
мысшы табын іда адастырып отыр. Жеңілтектікпен берілген мұндай уәделер жалпы алғанда тек ңана ре- волюцияшыл партияның қадірін түсіреді, атап айтқан- да ғылыми социалпзмніц түпкі мақсаты.мыз ретінде барлық өндіріс ,құрал-жабдықтарып қоғамдастыру тура- лы ілімініц қадірін ікетіреді. Екіпшідеп, кооперацияны қолдауды және дамытуды өздерінің программа-ми- нимумына енгізуі арқылы социалист-революциоперлер революциялық күрестің тұрғысынан бүтіндей таяды, өзінің социализмсымағын кәдімгі ұсақ буржуазияшыл реформаторлықтың дәрежесіне дейіи томендетеді. Үшін- шіден, біздің қауымды матап отырган, мужиктерді үлес- ті жерге еріксіз матап отырған, оны жүріп-тұру еркінеп айырып отырған және оның сословиелік кемсітушілік көруіне сөзсіз себепші болып отырған барлық орта ға- сырлық тұсауларды -құрту туралы социал-демократия- ның талаптарына социалист-революционерлердің қарсы шығуы арқылы олар өздерін тіпті орыс халықшылдары- ның реакциялыц ілімдерінен сақтапдыра алмағандығын көрсеітіп отыр.
6) Өйткені террорды өздеріпің программасына онгі- зуі, террор дәл қазіргі түрінде саяси <күрестің қүралы деп уағыздауы арқылы социалист-революциоперлер со- циалистік жұмыстың революцияшыл таптың бүгқарасы- меп тығыз байліапысын бұзады, сойтіп қозғалысқа меи- лініше зияп ікелтіреді. Социалист-революциюііерлер ңол- данып жіәне уағыздап жүрген қазіргі террор бүқара арасындағы жұмыспен, бүқара үшін және бұқарамеи бірге істелетін жұмыспен ешбір байланъісы жот$ екендігі, террорлық әрекеттерді партияның ұйымдастыруы біздің оте аз ұйымдастырушы күштерімізді олардың қиын жә- не әлі де орындалып бітпеген міндетінен, революция- шыл жумысшы ‘пар-тиясын ұйымдастыру міндеттерінеп алаңідататьшдығы, іс жузінде социалист-революционер- лердің терроры тарихтың бүкіл тәжірибесінде теріс деп табылған жеке белдесуден басқа еш нәрсе де емес екен- дігі ікүмәнсыз факт болып отыр, сендіруге айтылған еш- бір сөз де және ант ішіп қарғану да бұл фактіні теріске шыгара алмайды. Біздің социалист-революционерлердің қазіргі кезде террорды айқай-шумеп уагыздап жүргені-
С.-Д. НЕЛІКТЕН G.-P.-ГЕ СОҒЫС ЖАРИЯЛАУЫ КЕРЕК? 407
не тіпті шетіелдегі социалистер де қайран қала бастады. Бұл уағыз орыс жұімысшы бұқарасы арасында турадаи- тура: террор «адамдарды, олардың еркіне іқарама-қарсы болса да, саяси жағынан ойлантпаи қюйміайды-мыс («Революционная Россия» № 7, 4-бет), ол «айлар бойы ауызекі жүргізілгеи насихаттан гөрі мыңдаға-н адамдар- дың революционерлер және олардың қызметінің мән- мағынасы жөніндегі (!!) көзқарасын дұрысырақ... өз- герте алады-мыс», ол «көптеген демонстрациялардың өкінішпеп аяқталуы салдарынан әрі-сәрі болып қобал- жыған, күдер үзіп, ецсесі түсе бастағап адамдардың кү- шіне күш қоса алады^мыс» (бұл да сонда) т. т. дегеп сияқты зиянды елестер тудырады. Бұл зиянды елестер бұқараның коцілін тез шайылтуға және самодержавие- ге қарсы шабуыл жасауға әзірлену жөніндегі жұмысты әлсіретуге ғана әкеліп соғады.
1902 ж. июнъніц сіяғында —
июлъде жазъілған
Вгріншг рет 1923 ж. «Прожектор» Ңолжазба бойыниіа
жуіуналъспыц 14-иомсргнде басылып отыр
басылған
408
РЕВОЛЮЦИЯЛЫҢ АВАНТЮРИЗМ
I
Біз Россияның тарихы алып адыммен алға басып, кей- де ібір жылдыц маңызы бейбіт дәуірдің ои жылынан арты-қ больгп отырғап дауылды кезеңді бастан кешірш отырмыз. Реформадан кейінгі дәуірдің елу жылдығьь ның іңорытындылары шығарылып, ұзақ уақыт бойы бү- кіл елдің тағдырын белгілейтіндей әлеуметтік-саяси құ- рылыстардың іргесі қалануда. Революциялық қозғалыс таңқаларлық тездікпен өсіп келеді,— сөйтіп «біздегі ба- ғытгар» керемет тез жетілуде (және тез солуда). Россия сияқты жіедел өркендеп келе жатқан капиталистік елдің таптық құрылысында айтарлықтай негізі бар ба- ғыттар бірден дерлік «өзінің орнын» тауып, өзіне тек- тес таіттарды тауып алып жүр. Бұған Струве мырзаның эволюциясы мысал, бұдан не бары Р/2 жыл бұрын ре- волюционер-жұмысшылар оиың марксист деген «бет пердесін іжұлып тастау» керюк деп ұсынғап іеді, епді оның озі-ақ ібет пердесін сыпырып тастап, табандымыз әрі байсалдымыз деп .мақтанушы либерал помещиктер- дің көсемі (немесе малайы?) болып бас көтеріп отыр. Мұның іКіөрісінше, интеллигенцияның аралық және тұр- лаусыз жіктерінің дәстүрлі табансыз көзқарастарын ға- на білдіріетін бағыттар белгілі таптармен жақындасудың орнына оқиғалардың дабылы күшейген сайын қаттырақ айқай-шу көтеруге тырысады. Оқиғалар-дың құйыны ілестіріп әкеткен және теориялық та, әлеуметтік те ті- регі жоқ, революцияшыл пікірдегі ікөптеген адамдардың ұраны — «шулайық, шырақ, шулайық» деу болып отыр.
РЕВОЛІОЦИЯЛЫҚ АВАНТЮРИЗМ
409
«Социалист-революционерлер» де осындай «шулау- шы» ібатытқа жатады, бұлардың бет-ібейнесі барған сайын айқындалып келеді. Сондықтан пролетариаттың бұл бет-ібейнені мұқияттап байқайтын уақыты жетті, бұл адамдардың іс жүзінде н-ендей жандар екенін ұғы- натыи уақыты жетті, ойткепі бұлар нағыз революция- шыл қоғамдық таппен тығыз жақындаспайынша, айрықша бағыт болып өмір сүруі мүмікіи еместігін айқынырақ сезген сайын пролетариатпен достасудың амальгн аяпбай іздестірудө.
Социалист-революционердердің шын бейнесін айқын- дауға мынадай үш жағдай бәрінен де көи себеп болды. Оның біріншісі — революциялық социал-демократия мен «марксизмді сынау» туы астында бас көтеріп отырғап оппортунизмінің арасындағы жікке бөлінушілік. Екіи- шісі — Валміашевтің Сипягинді өлтіруі және кейбір ре- волюционерлердің пиғылындағы жаңадан террорға бет бұрғандық. Оның үшіншісі және ең бастысы — шаруа- лар арасындағы ең жаца қозғалыс; бұл қозғалыс екі орындыіқтың арасыиа отыруға дағдыланғап және еш- қандай программіасы жоқ адамдарды post factum іең бол- мағанда прюграммаға үқсас бір нәрсені үсынуға мәжбүр етті. Осы үш жағдайдың бәрін қарап көрейік, ібірақ мы- наны ескерту кервк: газет мақаласыітда дәлелдердің ие- гізгі пункттеріп цысқаша ғана ібелгілеуге болады, ал оны толығырақ баяпдауға біз, сірә, журпал мақаласыті- да немесе кітап-шада қайта оралармыз 145.
'«Вестник Русской Революции» журпалыпың 2-поме- рінде басылған .«Социализмніц дүние жүзіпде осуі және дағдарысқа үшырауы» деген қол қойылмағап редакция- лық мақалада ғана социалист-революциоперлер сприн- ципті теориялық мәлімдеме жасағаи болды. Кімде-кім теориялық асқан принципсіздік пен тұрлаусыздықты (сонымен қатар бұларын көпірме созбен бүркеу онерін) айқын көріп-білгісі келсе, осы мақаланы оқуды оте-моте ұсынамыз. Бұл керемет деген мақаланың бүкіл мазмұ- нын екі ауыз сөзбен айтуға болады. Социализм дүние жүзілік күш болып өсті, революцпонерлердің («орто- докстардың») оппортунистермен ( «сыншылармен») кү- ресуі салдарьшан социалпзм ( = марксизм) епді жікке
41Ö
В. Й. ЛЁІІІІН
бөлінуде. Бізідер, социалист-революционерлер, «әрине», еш уақытта да оппортунизмге іш тартқан емеспіз, бірақ біз өзімізді догмадан бооатқан «сынға» қуапып, секіру- деміз, біз де бұл догманы қайта қарауды қолға алуда- мыз, бірақ біз әлі тіітті ешқандай сын (буржуазиялық- оппортунистіік сыннаи ібасқа) корсетпесек те, біз әлі Tin- Ti еш нәрсені қайта қарамағаи болсаң та, теориядан осылай ерікті болуымыздың өзі әдейі біздің сіңіргеп ең- бегімізге қосылуға тиіс. Біздіц сіціргеи еңбегімізге қо- сылуға тиіс бола түсетін себебі: біз теориядан ерікті адамдар болғандықтан, жаппай бірігуді ңұлшына жақ- таймыз, іқандай да болсьш пршщипті теорияльтқ талас- тарға қызу қарсы птығамыз. «Байсалды революциялық ұйым,— деіп тыім байсалси қала бізді сендірмек болады «Вестник Русской Революции» (№ 2, 127-бет),—әлеу- меттік теорияның әрқашан жікке бөлетін даулы мәсе- лелерін шеіпуден бас тартқан болар еді, әрине, мұныц өзі теоретиктердің юны шешу жолын іздеуіне бөгет бол- мауға тиіс»,— яғни, дәлірек айтқанда: жазушы жаза берсін, оқушы — оңи берсін, ал біз істің созыла түскеніп пайдалапьш, босап ңалған орынға ңуанайық.
Әрине, социализмиен (тек таластарға бола) ауа жайылудың бұл теориясын шындап талдап жатудыц жөні жю!Қ. Біздің пікірімізтпе, социализмнің дағдарысы аз да болса пайьгмды деген социалистерді нақ теорияға көбірек назар аударуға міндеттейді,— тиянақты берік позицияны мықты ұстауға, бұлталақ, сенімсіз элемент- терден үзілді-ікіесілді араыы айыруға міндеттейді. Ал со- циалист-революционерлердің пікірінше, «тіпті немістер- де де» жікке боліну мен ауа жайылушылыіқ бар болып тұрғанда, қалай қарай ңаңғырып бара жатқанымызды өзіміздің де білім.ейтінімізді мақтан етуді біздерге, рос- сияльщтарға, құдайдыц озі жазған. Біздің пікірімізше, теорияның болмауы революциялық бағытты өмір сүру правосынан айырады, ерте болсын, кеш болсын, оны саяси күйреліске ұшыратпай қоймайды. Ал социалист- революционерлердің пікірінше, теорияның болмауы — өте жасқсы нәрсе, «бірігу үшін» ерекше қолайлы иәрсе. Көріп отырсыздар, біздердің олармен ікелісуіміз мүмкін еімес, өйткені сөйлескеннің өзінде әр түрлі тілде сөйле-
РЕВОЛІОЦИЯЛЫҚ АВАНТЮРИЗМ
411
ein отырмыз. Бір ғана үміт бар: Струве мырза оларды аңылға ікелтірімес пе екен; оның өзі де догманы аулақ тастау туралы (бірад, байсалдырак, етіп) сөз қылады жә- не :«біздің» ісіміз (пролетариатқа сөз салушы буржуа- зия атаулының ісі сияқты) бөлу емес, қайта біріктіру дегенді айтады. Өздеріітің социализмнен құтылу жоніп- дегі позициясы бірігу үшіи және социализмнеп қүтылу- ға бола бірігу үшін іс жузінде қаншалықты мацызды екепіп ооциалист-рсволюциоперлер Струве мырзапыц көмегіхмеп бір кіезде -кормес пе екеп?
Екінші пунктке, террор туралы мәселеге көшейік.
Орыс революциялық қозғалысыпыц тәжірибесі арқы- лы жарамсыздьтғы сопшама айқып долелдепгеп тср- рорды қорғай келіп, социалист-револкщиоперлер: біз бұқара арасында жүмыс істеумен бірге жүргізілетін тер- рорды ғана танимыз, сондықтап орыс социал-демократ- тарының мұндай күтрес тәсілін қолайсыз дептеріске шы- ғарғандағы (жәпе ұзақ уақытқа теріске шығарғапдағы) дәлелдерінің бізге қатысы жок, деп терісіне сыймай тулайды. Бұл жерде олардың «сынға» көзқарасына өте үқсас оқпға тағы қайталанады. Біз оппортунист емес- піз,— деп шулайды социалист-революциоперлер, сөйтеді де, басңа ешқандай сынға емес, тек қаиа оппортунистік сынға сүйепіп, пролетарлық социализмніц догмасын архивке тапсырады. Біз террористердің қателігіи қайта- лап отырғапымыз жоқ, біз бұқара арасындағы жүмыс- тан іалаңдатып отырғанымыз жоқ,— деп сендірмек бола- ды социалист-революционерлер, сөйтеді де Балімаапевтің Сипягинді өлтіруі сияқты әрекеттерді партияға тықпа- лай береді, ал шынында бұл әрекеттің бұқарамен еш- қандай да ібайланысы іболмағанын және оның істелу аді- сі жағынан байлакысты бола алмағанын, қалың топтың ешқандай да шындаіп жақтап шығуыиа нөмесе қолдауы- на бұл әрекетті істеуші адамдардың үміттенбегенін жә- не сенбегешп әркім жақсы біліп те, Кіөріп те отыр. Со- циалист-революционерлер олардың террорға бейім тұ- руының мына фактмен өте тығыз себептік байланысы бар екенін аңқаусып ескермейді: олар әуел бастан-ақ жүмысшы қозғалысьгнан аулақ тұрды және аулақ қа- лып келе жатыр, өзінің таптық күресіп жүргізуші рево-
412
В. И. ЛЕНИН
люциялык, таптың партиясы болуга ұмтылған да жоң. Тым көп ант ішудің өзі көбінесө саоқ іболуға мәжбүр ете- ді, мықтап дәлелдеуді керек ететін істің шындығына күдік туғызады. Социалист-революционерлердің: біз тер- рор жасаумен бұқара арасындағы жұмысты шетке қал- дырып іқоймаймыз, деп сендірмек болғанын оңығаиым- да: ант ішуден қалай жалықпайды? — деген сөздер жиі- жиі есіме түседі. Бұқарапы шып імәнісшде көтеріп отырғаи социіал-демократиялық жумысшы қозғалысы- нан қазірдің өзінде-ақ шеттеп кеткен және қандай тео- рияның болса да жұрнағына жармасьтп, бұл қозғалыс- тан одан әрі шеттеп бара жатқан адамдардьщ пақ озде- рі әлгіні айтып сендірмек болады-ау әлі.
«Социалист-революциоперлөр партиясының» 1902 жылы 3 апрельде ібасып -шығарған прокламациясы жо- ғарыда айтылғанға тамаша мысал бола алады 146. Бұл — қолма-қол қызмет атқарушы, нағыз қайражерлерге ті- келей іқатысы бар, нағыз аумайтын деректеме. .«Револю- циояная Россия» (№ 7, 24-бет) * білдірген бағалы пікір бойынша, бұл прокламацпяда «террорлық күрес туралы мәселенің қойылысы» «партиялың көзсқараспеп» де «тү- гел сәйкес келеді».
3 апрельдегі іпрокламацияда т-еррористердің «ец жа- ңа» дәлелінің жаттанды қалпы айтіарлықтай ұқыпты- лықпен көшірілген. «Біз террорға шаоқырғанда бұқара арасынідағы іжұмыстың орнына террор жасауға емес, наң осы жұмыстың өзі үшін және сол жұмыспен қоса қабат террор жасауға шақырамыз» деген сөздер бірдеп көзіңізге түседі. Ал бұл сөздердің бірден көзге ітүсетіп себебі, олар басқа текстен гөрі үіп есе ірі әріппен теріл- ген (іәрине, «Революционпая Россия» да қайталап отыр- * Рас, «Революционная Россия» бұл пункт жөнінде де қайдағы бір әдісқойлықты істеп отыр. Бір жағынан,— «түгел сәйкес келеді», екін- ші жағынан — «асырып айтылған» дегенге мегзейді. Бір жағыпан, «Революционная Россия» бұл прокламацияны социалист-революционер- лердің «бір тобының» ғана ісі дегенді айтады. Екінші жағынан, мынадай факт бар, прокламацияда «социалист-революционерлер партия- сынъщ басылымы» деген жазу тұр, оның үстіне, нақ сол «Революцион- ная Россияның» эпиграфы бар («күресте қолың жетер правоңа» де- ген). Қытығына тиетін мұндай пунктке тоқталу «Революционная Россияға» қолайлы емес екенін біз түсінеміз, бірақ мұндай жағдайда жасырынбақ ойнау мүлдем ұят деп ойлаймыз. «Экономизмніц» болуы революциялық социал-демократпяға да қолайлы болмады, бірақ ол экономизмді ашықтан-ашық әшкереледі, ешкімді, еш уақытта адастыр- ғысы келген жоқ.
РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ АВАНТЮРИЗМ
413
ған әдіс). Шынывда да, бұл оп-іоңай ғой! Үлкен әріппөи «орнына өмес, қайта бірге» деп басыл шығарса — со- циал-демоікраттардың барлық дәлелдері, тарихтың бар- лық сабағы бірден-ақ бекерге кет.еді. Ал проікламацияны түгел оқып көріңіздерші, сюнда сіэдер үлкен әріппеп бадырайта терілген анттың бұңара атына бекер жабыс- тьгрылатынын көресіз.-— «Жүмысшы халың қараңғы- лықтан шығатын», «халықтың күшті толқынымен темір ңақпаларды быт-шыт қылатын» уақыт — «әттең!» (тура осылай: әттең!) «әлі онша тез туа қоймайды, солай бо- ла қалғанда қашпама құрбандықтар болатынын ойла- ғанда зәрең ұшады!» «Әттең, әлі тез емес» деген сөздер бұқаралық іқозғалысты толык, түсінбегендіікті және оған сенбеушілікті көрсетпей ме? Жұмысшы халықтың қа- зірдің өзінде ікүреске көтеріліп отырған фактісін мазақ ету үшін әдейі ойдан шығарылған дәлел емей, бұл не- мене? Ақырында, жауыр болған бұл дәлел қаншалық- ты аңымақтық дәлел болса, соншалықты негізді деген- нің өзінде,—одан террордың жарамсыздығы ерекше айқын көрініп тұрар еді, өйткені жұмысшы халыусыз қандай бомбалар іболса да ідәрменсіз, көрінеу дәрменсіз болады.
Тыңдай беріңіз: і«әрбір террористік соққы самодержа- вие күшінің бір бөлегін жұлып алғандай болады және осы күпгтің бәрін (!) бостандық жолындағы күрескер- лердің жағына аударады (!)». «Ал террор үнемі жүргі- зіліп отыратын болған 'соң (!) біздің таразымыздың та- бағы ақыр аяғында басып кететіні айқын». Ио, иә, тер- роршылдықтың барып тұрған соқыр сенімдерінің ең өрескел форімасын көріп отырғанымыз әркімге де ай- қын, ол: саяси мерт қылу озінен-озі «күшті аударады»! дегендіік. Міпеки сізге, бір жағыпащ күіпті аудару тео- риясы, ал екіпші жағынан — «орныпа емес, қайта бір- ге...». Ант ішуден қалай жалықпайды?
Бірақ бұл тек басы ғана. Бүдан зоры алдымызда. Со- циалист-революционерлер партиясы: «кімді ату ке- рек?» — деп сұрақ қояды да, былайша жауап береді: патшапы емес, мипистрлерді ату керек, ойткені «патша істі шегіне дейін жеткізбейді» (!! олар мұны қайдан бі- ліп алған??), оішң үстіпе «бұл оңай да» (дәл осылай!):
414
В. И. ЛЕНИН
«ешқандай іминистр қамалға бекінгендеи сарайға кіріи отыра алмайды». Бұл дәлелдеу социалист-революцио- нерлер «теориясының» үлгісі ретінде мәңгі сақталуға лайықты мынадай пайымдаумен аяқталады. «Саімодер- жавиенің тобырға қарсы — солдаттары бар, революция- лық ұйымдарға қарсы — жасырын және ашық полиция- сы бар, бірақ оны...» (онысы кім? самодержавие ме? ав- тор байқаусызда самодержавиені атуға оңайырақ түседі деген министріімен бірдей санап ютыр!) '«... үнемі, тіпті біріне-бірі белгісіз жүріп (!!) бас салуға әзірленуші жә- не бас салушы жек-е адамдардан немесе шағын үйірме- лердеи не құтқарып қалады? Үстатпаушылыққа епщап- дай күш ңарсы тұра алмайды. Ендеше, біздің міндетіміз айқын: самодержавиенің қандай болса да өктем зорлық- шысын бірден-бір әдіспен, бізге самодержавиенің өзі қалдырған (!) әдіспен,— өлтіру жолымен жұлып тастау кереяк». Террорды уағыздаумен бұқара арасындағы жұ- мысты іпетке ығыстырмаймыз, оған іріткі салмаймыз деп сендіріп, 'социалист-революционерлер төбе-төбе қа- ғаз жазса да,— дәл цитат алыпып отырған проклама- цияда қазіргі заман террорисінің шын психологиясы дұрыс көрсетілгендігін ағыл-тегіл сылдыр сөзбен бекерге шығара алмайды. Күшті аудару теориясы ұстатпаушы- лық теориясымен табиғи түрде келіп толықтырылады, ал бұл теория өткендегі бүкіл тәжірибені ғана емес, ақылға қонымды атаулының оңін айналдырады. Рево- люцияның бірден-бір «сетіімі» «тобыр» екені, осы то- бырға басшылық ететін (сөз жүзіпде емес, іс жүзінде) бірден-бір революциялық үйым ғапа полициямен күресе алатыны — айдан аггың ақиқат. Опы дәлелдея жату ұят. Тек ібәріп үмытып, еш нәрсеге үйрепбегеп аідамдар ғатіа «керісіпше» ұйғарып отыр; олар самодержавпепі тобыр- дап солдаттар, революциялық ұйымдардан — полиция «құтқарьтп қала алады», ал министрлердіц соңына түсіп жүрген жеке адамдардан еш нәрсе цутцара алмай- ды!! — деп адам нанғысыз, жөн-жосықсыз бірдеңепі айтып жүр.
Біздіц сенуімізше, атышулы пайымдау болуға жаз- ған бұл адам нанғысыз пайымдау тек жай ғана ерсі пәрсе смес. Жоқ, опың ғибрат аларлық жері бар: ол
РЕВОЛЮЦИЯЛЬІҚ АВАНТЮРИЗМ
415
ореокел мағынасыздықңа дейін жетіп, террористердің «экрномистермен» (бәлкім, енді марқұм «акономизмнің» бұрЬінғы өікілдерімен деп айту керөк шығар?) ортақ не- гізгі қатесін ашкерелейді. Бүл қателік, бұдан бұрын сан рет атап көрсеткеніміздей, біздің қозғалысымыздың не- гізгі кемшілігін тусінбеуде болып отыр. Қозғалыстың орасаи өскендігі себепті басшылар бұңарадан артта қа- льш қойды, революциялың үйымдар пролетариаттыц революциялық белсенділігі дәрежесіне дейін өсіп жетіл- меген болы-п шықты, алда болуға және бұқараға басшы- лық етуге қабілетсіз болып шықты. Мұндай сәйкессіз- дік бар екеніне қозғалыопен аз да болса ганыс адал ниетті адамның бірде-бірі ікүдіктетгбейді. Ал осылай бол- ған соң қазіргі террористер өңін айналдырған нағыз «эконюімиістер» болып табылады, бұлар да наоқ солардай ақылға сыйымсыз, қарама-қарсы шекке шығып кетіп отыр. Көтеріліп келе жатқан бұқараға басшылық ету үшін ревюлюционерлерге күш пеи құрал жетпей турган кезде жеке адамдардың және бір-біріне белгісіз үйірме- лердің министрлерге қаютандық жасауы сияқты террор- ға шақыру дегеп сөз,— осыньщ өзімен бұқара арасын- дағы жүмысты тоқтатып ңана қоймай, ол жүмысқа тікелей ірітікі салу деген болып шығады.— Біздер, рево- люционөрлер, «жасқаншақтықпен бір жерге ітопталуға әдеттенгенбіз,— деп оқимыз 3 апрельдегі прокламация- дан,— тіпті (NB) соңғы 2—3 жылда лебі келген жаңа, сергек рух, әзірше жеке адамдардаи гөрі тобырдыц ынтасын көбірек арттырды». Бұл сөздерде абайсызда айтылып қалған піындық көп. Нақ осы шындық тер- роршылдықты уағыздаушылардыц күл-талқанын піы- ғарады. Ойлап істеуші әрбір социалист бұл шыпдықтап: бір жерге топталып жігерлірок, батылырақ жәпе сапты түзеп әрекет жасау керек дегеп қорытыиды шыгарады. Ал социалист-революционерлер: «ұстатпайтыи адам, ата бер, іөйткепі т-он, оттең, әлі тез бола қоймайды, ол топқа қарсы солдаттар да бар» дегеп қорытынды жасайды. Бұл імүлдем ақылға сыймайды, мырзалар!
Прокламация жеке террор теориясына да соқпай өт- пеген. «Ердің әрбір жекпе-жегі біздің бәріміздің күрес пен қаһармандың рухымызды оятады»,—дейді бізге. Бі-
/
j
416
В. И. ЛЕНИН
рақ ібіз өткендегідеи мыианы білеміз, қазіргідеп мынаны көреіміз: бұқаралық қозғалыстың жаңа формалары ғана немесе бұқараның жаңа топтарының дербес күреске оянуы гана шын мәпісінде барлыц журттыц күрес neu қаһармандық рухын оятады. Ал жекпе-жеіже келсек, мүның өзі Балмашевтердің жекпе-жегі болып қалатыи-' дықтан да, бірден тез өте шығатын шу көтеруді ғана ту- ғызады, ал кейін ол -енжарлыққа, ікелесі жекпе-жекті керенаулықпен күтіп отыруға апарып соғады. Бұдаи соң «пажағайдай жарқ еткен әрбір террор ақыл-ойды оятады» деп бізді сендірмек болады, амал қанша, тер- рорды уағыздаушы социалист-революционерлер партия- сының өз басынан біз мұны байқамадық. Біздің алды- мызға ірі жұмыс пен ұсаң жұмыстың теориясын үсына- ды: і«Кімде-кімніц күтпі көп болса, мүмкінпіілігі мен батылдығы <көп болса, ол ұсақ (!) жұмыспен тыиібасып; ірі істі іздеп, соған берілсін, яғни бұқара арасында тер- рорды насихаттасын (!), күрделі... (енді үстатпаушы- лың теориясы ұмытылып отыр!)... террорлық әрекеттер- ге әзірленсін». Жексұрын Сипягинпен кек алуға және Сипягинді жексұрын Плевемен айырбастауға бола ре- волюци-онердің өмірін ңию — бұл ірі жұмыс болыпты, тапқан ақылын ңарашы. Ал, мысалы, бұқараны қарулы демонстрацияға әзірлеу — ұсақ жұмыс екен. Міне «Ре- волюционная Росісия» 8-номеріцде тап осыны түсіндіре келіп былай дейді: қарулы демонстрациялар туралы «жазу да, сөйлеу де оңай, өйткені ол белгісіз алыс бсь лашақтың ісі», «бірақ бұл әңгімелердің бәрінің осы күіь ге дейін тек теориялық сипаты ғана болды» 147. Берік социалистік көзқарастары болып қысылып жатпайтын, барлык, және ңавпдай болса да халықтық қозғалыстар- дың ащы тәжірибесінеп аулақ тұрған адамдардың бүл тілі бізге қандай жэқсы таныс! Іс нәтижелеріпің тұпа- тура козге көріне кетуін және шу көтеруіп олар ыңғаіь лылықпен шатастырып отыр. Таптық көзқарасты тап- жылмай қорғау және қозғалыстың бұқаралың сипатын сақтау талабы олар үшін «белгісіз» «теорияшылдық» болып саналады. Олардьщ ойынша, көңіл-күйдің әрбір бүрылысының соңынан көз жұмып ілесіп отыру және ... және соның салдарынан әрбір бұрьтльтста дәрменсіздік
РЕВОЛІОЦИЯЛЫҚ АВАНТЮРИЗМ
417
көрсету тиянаңтылық болса керек. Демонстрациялар басталады екен — мұндай адамдардың аузынан қан жылаған сөздер төгіледі, ақыр заман орнайды деген ла- қаптар шығады. Демоистрациялар тоқталған екен — ең- селері түседі және етік тозар уақыт отпей жатып, «ха- лық, әттең, әлі тез емес...» деп бажылдаймыз. Патша зорлықшыларының жаңа зұлымдығы басталғап екен — біз «тияпақты» құралды көрсетіп беруді талап етеміз; ол құрал осы зорлыққа толық жауап беретіидей, дереу «күштерді аудартатыпдай» болсып дейміз де, сол аудар- туға тәкапиарлыңпен уаде береміз! Күштерді «аудару» туралы -осындай уәде берудің бір озі ғапа саяси авантю- ризм екенін, өздерінің авантюризмі өздерініц принцип- сіздігіне ібайланысты екенін ондай адамдар түсіпбей- Ді де.
Социал-демократия авантюризмнен әрқашан сақтан- дырып отырады жәпе өкінішті аяқталатьшы сөзсіз бос қиялдарды рақымсыз әшкерелеп отырады. Революция- лық партия революцияльщ таптың қозғалысына іс жу- зінде басшылық еткенде ғапа оз атағына лайық болаты- ііын біз есте ұстауымыз керек. Қаіідай да болса халық қозғалысы үнемі жаңа формалар піығарып, еокілерін тастап отыратындығып, ескі формалар мен жаңа форма- лардың түріне өзгеріс енгізіп пемесе жаңа қосындылар жасаіп, ылғи әр алуан формаға іөзгеріп ютыратьшдығьш біз есте үстауымыз керек. Сондықтан күрестің тәсілдері мен құралдарын белгілеудің осы процесіне белсене қа- тысу — біздің борышымыз. Студенттер қозғалысы шие- леніскен к-езде біз жұмысшыны студентке кемек беруге шақырдық («Искра» № 2) бірақ демонстрациялар- дың формаларып алдын ала болжаіп айтпадық, оларға дереу ікүштерді аударамыз деп те, аіқыл-ойды оятамыз деп те, ерекше бір үстатпаушылықты да уәде етпедік. Ал демонстрацпя жасауға бекінгеннен кейіи біз оны ұйымдастыруға, бүқараны құралдандыруға шақыра бас- тадық, біз халық көтерілісін әзірлеу міндетін алға қой- дық. Күштеуді және террорды принципінде ешбір теріс- ке іпьтғармай, біз бүқарапың тікелей датысуына сүйе-
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 422—427-беттер. Ред.
4І8
В. И. ЛЕНИН
нетіндей және бұңараның осы қатысуын қамтамасыз ететіндей күштеу формаларын әзірлеу жолында жұмыс жүргізуді талап еттік. Біз бұл міндеттің ңиын екендігін жақсы білеміз, бірақ біз оны жүзегө асыру жолында та- банды және қажырлы жұмыс істейміз, мұның өзі «бел- гісіз алыс болашақ ісі» дегеп қарсылықтарға қысыла қоймаймыз. Иә, мырзалар, біз қозғалыстыц бір ғана от- кендегі формаларын емес, болашақ формаларын да жақтаймыз. Біз болашағы бар істі орындау жолыпда ұзақ жә<не қиын жүмыс жүргізуді өткепде теріс деп та- былған нәрселі «оп-юңай» қайталаудан артық көреміз. Сөз жүзінде догманың жаттандыларына қарсы соғыс жариялайтын, ал іс жүзінде күпттерді аудару, ірі жұмыс пен үсақ жүімыстың айырмаілылықтары және, орине, жекле^жек пен арпалыс теориясы сияқты нағыз тозығы жеткен, зиянды теориялардың жатталдыларылан жаз- бай жүрген адамдарды әрқаіпан ошкерелеп отырамыз. «Бір заманда халықтардың үрыстарында олардың кө- семдері әрқашан ұрыс тағдырын желле-жекпен шелііп отырғаи, сол сияқты террор жасауліылар да самодержа- виеге қарсы жекпе-жек күресте Россияға босталдық әпереді»,— деп аяқталады 3 апрельдегі прокламация. Бұларды теріске шығару үшін мундай сойлемдерді кө- шіріп басудың озі жеткілікті.
Кімде-кім өзінің революцпялық жүмысыи пролета- риаттың таптық күресімел шын мәпісінде байланыстьь ра жүргізіп 'отырғап болса, ол пролетариаттың (және опы қолдай алатын халық топтарыпың) ңаншама көп көкейтесті мүдделері қанағаттандырылмай қалып отыр- ғалын жалуы біліп отыр, көріл, сезіп отыр. Ол адам көп жерлерде, орасан үлкен аймақтарда жұмысшы халық күреске шын ұмтылып отырғанын, революциялық ұйымдардың әдебиеті, басшылары жеткіліксіз болған- дықтан, күлі пен құралы болмағандықтан, жүмысліы хальііқтың бұл талабы бек-ерге кетіп жүргенін біледі. Сөйтіп, біз қарғыс атңап кеселді жағдайдан ліыға алмай отырмыз,— бұдан шыға алмай отырғанымызды көріп те отырмыз,— бұл кеселді жағдай сұм тағдыр сияқты сон- шама үзақ уақыт бойы орыс революциясыпың етегінен тартып келді. Бір жағыпан, жеткілікті көзі апіылмаған
РЕВОЛІОЦЙЯЛЬЩ ЛВАНТЮРИЗМ
410
және ұйымдаспаған тобырдың революциялық шабыты босқа кетіп жүр. Екінші жағынан, «ұстатпаушы адам- дардың» атқан оғы босқа кетіп жүр, олар бұқарамен қатар түзеп, бір сапта жүру, бұқарамен қоян-ңолтық, бірге жұмыс істеу мүмкіншілігіне сенімін жоғалтып жүр.
Бірақ бұл істі түзетуге әлі әбден болады, жолдастар! Бұл іске сенімді жоғалтушылық некен-саяқ қана кез- деседі. Террормен әуестену — тек өтікінші көңіл-күй ға- иа. Социал-демократтардың қатары 'тығызырақ топтала түссін, соыда біз революционөрлердің жауынгер ұйымын жәпе юрыс пролетариатының жаппай ерлігін біртұтас етіп біріктіреміз!
Келесі мақалада біз социалист-революционерлердің аграрлық программасын талдаймыз.
II
Соцпалист-революцігонерлердіц шаруалар қозғалысы- па козқарасы айрықша назар аударарлық иәрсе. Ес-кі орыс социализмінің өкілдері де, олардың либерал-ха- лықтпыл мұрагерлері де, Россиядағы коптеген оппорту- нистік сыттды жаңтаушылар да пақ осы мәселеге кел- генде әрқашап оздеріи оте күіитгміз деп саиап келді, ал оппортуиистік сынды жақтаушылар осы пунктте маркс- изм «сын арқылы» біржолата позициядан тайдырылды деп шу ікөтеріп сендірмек болады. Ал біздегі социалист- революционерлер де мар-ксизмнің, былайша айтқанда, күл-паршасын шығарып жүр: «догмалық соқыр сенімдер... өмірдің өзі әлдеқашан талқандаған догмат- тар... революцияшыл интеллигенция деревняны елемей отыр, ортодоксия шаруалар арасындағы революциялық жұмысқа тыйым салды» дегенді, тағысын-тағыларды айтып жүр. Ортодоксияны сөгу ңазір сән болып кетті. Бірақ сөгушілердің ішінен шаруалар арасында ңозғалыс басталғанга дейін тіпті өздерінің аграрлық программасын белгілеп улгермегендерді кімнің санаты- на жатқызуға болады? «Искра» 3-номерінде-ақ * өзіиің * Ңарацыз: Шығармалар толық жпнағы, 4-том, 461—470-беттер. Ред.
420
В. И. ЛЕНИН
аграрлъщ программасын суреттеген кезде «Вестник Рус- с-кой Революции»: «мәселені бұлай қойғанда біздің та- ластарымыздың тағы біреуі жөнді білінбей қалады» 148 деп міңгірлеуден басқа «ештеме таппады, бұл жерде «Вестник Русской Революции» аздап сорға тап болды — атап айтқаида «Искрапың» мәселе қойысып («деревня- ға тап күресіи енгізуді») ол мүлдем түсінбеді. Енді «Революционная Россия» откепдегіге оралып, «Кезеікте- гі мәссле» деген кітапшапы көлдепец тартып отыр, бі- рақ ол кітапшада ешқандай программа жоқ, тек Герц сияқты і«атақты» оппортунистерді мадақтаушылық қа- на бар.
Ңозғалыс басталғанға дейін «Искрамен» де, Герцпен де келісіп келген әлгі адамдар,— шаруалар көтерілісінің ертеңінде-ақ «социалист-революционерлер партиясының шаруалар одағы (!) атынан» манифест жариялады, оның үстіне бұл манифестен сіз нағыз шаруаның аузынан шывдан бірде-бір үнді естімейсіз, халықшыл- дардың, либералдардың және «сыншылардың» жазғаны- иан жүз мәрте осқығаныңыздың төк сөзбе-сөз қайталан- ғанын ғана естисіз... Батылдық қамал бүзады, деседі. Бұл солай, социалист-революциоиер мырзалар, бірақ баттастырып бояған бұл жарнама овдай батылдықты дәлелдеп отырған жоқ.
Социалист-революционерлердің басты «артықшылы- ғы» — теориядан ерікті болуында, олардың басты өне- рі — мардымды түк айтпай сөйлей білуінде екенін көр- дік. Бірақ программа жасау үшін ңайткенде бірдеме деу кереік қой. Мәселен, «80-жылдардың аяғындағьт және 90-жылдардың басындағы орыс социал-демократ- тарының қала пролетариатыпан басқа революциялық күш жоқ деген догматын» жұлып тастау керек. «Дог- мат» дегеніңіз қандай ыңғайлы сөз өзі! Ңарсы теория- ны аздап бұрмалап, бұл бұрмалауды «догмат» дегеп құ- быжықпен бүркесе болғаиы,— іс біте қояды!
«Коммунистіік манифестен» бері кдрай ңазіргі бүкіл социализм капиталистік қоғамның бірден-бір нағыз ре- волюцияшыл табы пролетариат болып табылады деген даусыз ақиқатқа иегізделген. Одан басқа таптар ішіна- ра жәніе белгілі жағдайларда ғана революцияшыл бо~
РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ АВАНТЮРИЗМ
421
луы мүмкін және бола алады. Ендеше, осы ақяқатты белгілі бір замандағы орыс социал-демократтарының догматына «айналдырған» жәнө бұл догмат «ашық са- яси күрестің алыс жатқандығына сену негізінде ғаиа жасалған» деп аңқау окушыларды нандырмақ болған адамдар жайында не ойлау керек? деген сұрақ туады.
Ңазіргі қоғамның бірден-бір нағыз революцияшыл табы туралы Маркстің іліміне қарсы социалист-рево- люционерлер «интеллигенция, пролетариат және шаруа- лар» деген үштікті ұсынады, сөйтіп ұғымдарды оңдыр- май шатастырып алады. Егерде сіз интеллигепцияны пролетариат пен шаруаларға қарсы қойсаңыз,— онда сіз интеллигенцияны жалдама жұмысшылар мен шаруалар- дыц белгілі әліеуметтік позициясындай белгілі әлеумет- тік позиция ұстайтып белгілі әлеуметті-к жік, адамдар тобы дөп түсіпесіз. Ал мұндай жік ретінде орыс иптел- лигенциясы тек буржуазиялық және ұсақ буржуазия- лық интеллигенция болып табылады. Струве мырза озі- ііің органын орыс интеллигенциясының органы деп атап, бұл жік жіөнінде әбден дұрыс айтып отыр. Егерде сіз әлі ешқаидай белгілі әлеуметтік позиция устамай отыртан неімесе өздерінің бір қалыпты позициясынан емір ңазірдің өзінде ыгыстырып шығарған және проле- тариат жағына шығып жатқан интеллигенттерді айтатын болсаңыз,— онда бұл интеллигенцияны проле- тариатқа қарама-қарсы қою мүлде ңисынсыз болады. Ңазіргі қоғамның қандай да болсын басқа табы сияқты, пролетариат өзінің меншікті интеллигенциясын шыға- рып қана қоймайды, сонымен қатар барлық және кез келген білімді адамдар ішінен өзіне жақтаушылар да алып отырады. Социалист-ревіолюционерлердің мар,кс- измнің негізгі «ідогматына» қарсы ашып отырған жоры- ғы бұл партияның бүкіл күші ескіден қалып қойған, жаңаға ілесе алімағап орыс иігтеллигенттерінің тобынан құралғандығын тағы да айқын сипаттайды.
ПІаруаларға келетін болсақ, социалітст-революционер- лердіц олар жайындағы пікірі одан әрмен шатасқан. Мә- селенің былайша қойылысыпың өзі неге тұрады: «жал- пы алғанда қандай қоғамдық таптар (!) әрқашан (!) қазіргі тәртіітке жармасьтп... (самодержавиелік тәртгпке
422
В. И. ЛЕНИН
ғана ма? әлде жалпы буржуазиялық тәртіпке ме?)... сол тәртіпті қорғайды және революцияшылдандыруға көнбейді?». Асылында, бұл сұраққа: жалпы алғанда ин- теллигенцияның қандай элементтері әрқашан қазіргі қиыр-шйыр идеяларға жармасып, оны қорғайды және белгілі бір социалистік көзқарасқа берілмейді? деген сұрақпен ғана жауап беруге болады. Бірак, социалист- революционерлер болымсыз сұраққа байсалды жауап бермек болады. Олар «бұл» таптарға, 1-ден, буржуазия- иы жатқызады, өйткені опың «мүдделері қанағаттаи- дырылған». Орыс ібуржуазиясы мүдделерінің қазірдің өзіыде қанағаттандырылғаны соншальтқ, бізде буржуа- зиялың демократия болмайды және болмақ та емес (са- лыстырыцыз: «Вестник Русской Революции» № 2,
132—133-беттер) деген бұл бәз-баяғы соқыр сенім енді қазір экюномистер мен социалист-революциюнерлердің ортак, игілігі болып отыр. Тағы да айтайық: оларды Струве мырза ақылға келтірмес 'пе екен?
2-ден, социалист-революционерлер бұл таптарға «үсақ буржуазиялық топтарды» жатқызады, «олардың мүдде- лері жекешілдік мүдделер, таігтық мүдделер болып ай- қындалмаған және реформаторлық немесе революция- лық әлеуміеттік-саяси програміма болып тұжырымдал- майды». Мұның ңайдап алынғанын алла біледі. ¥сақ буржуазия жалпы алғанда және әрқашан қазіргі тәр- тіпті қорғамайтыны былай тұрсын, i^afiTa, ікерісінше, кейде (атап айтқанда: пролетариатқа қосылған кезде) тіпті буржуазияға, жиі-жиі абсолютизімге революция- лық жолмен қарсы шығатыны және әрқашан дерлік әлеуметтік-реформаторлық программаларды тұжырым- дайтыны жұрттың бәріне жәпе әркімге мәлім. Тургенев- тің «Прозамен жазғап өлеңдерінің» бірінде «ікәрі алаяқ- тьщ» сөзі етіп келтірген: оз басыңдағы мінге қарсы қаттырақ айқайла 149 дегеп «тіршілік қағидасыиа» сүйе- ітіп, біздіц автор ұсақ буржуазияға қарсы тек әншейін «қаттырақ» айтып салған. Сонымеп: социалист-револю- ционерлер оздерінің екі орындың арасындағы позиция- сыііыц бірдеп-бір әлеуметтік сүйеніші интеллигенция- пың кейбір ұсақ буржуазияшыл топтары ғана бола ала ма деп сезіп отыр,— сондъіцтан ұсақ буржуазия туралы
РЕВОЛІОЦИЯЛЫҚ АВАИТІОРИЗМ
423
жазғанда бүл термин әлеуметтік категорияны корсете- тін терімин еміес, жай айтыста қолданатын сөз жүйесі деген мағынада жазып отыр. Олар қазіргі шаруалардың тұтас алғанда «ұсақ буржуазиялық топтарға» жататы- пын оздеріпің түсіпібейтінін корсететін ңолайсыз пуігкт- ке де соқпай өтлілері келеді. Сіздер осы пункт жөнінде бізге жауап беріп көрмейсіздер ме, социалист-револю- циопер мырзалар? Орыс марксизмі тоорияларыпап үзіп-жұлып (імәселен, шаруалардыц шетке кәсіп іздеп кетуіиің, тептіреп кетуінің прогрестіік маңызы туралы) ңайталай отырып, нак, сол марксизм орыс шаруалар шаруашылығының ұсақ буржуазиялық укладып сипат- тап бергетііпе нюлгктеп коз жұматыпдарьгңызды сіздер бізге айтып бермес пе екөнсіздер? Қазіргі қоғамда «же- ке меншікшілер мен жартылай жеке меншікшілер» ұсаң буржуазиялық топтарға неліктіен жатпайтындығын сіз- дер бізге түсіндіріп бөрмес пе екеисіздер?
Жо-қ, мұны күтпеңіз! Социалист-революционерлер іс- тің мәні жайыида жауап та бермейді, сш нәрсе айтпай- ды да, түсіидірмейді де, өйткепі олар (тағы да «эігоно мистіерге» үқсап) теория жағыиа келгенде ғайып болу такти-касын беріік ұғынып алған. «Революционная Рос- сия» «Вестніик Русской Революцпи» журналыпа сіл- теп — бұл солардың ісі дейді (№ 4, «Заряға» жауаіпты салыстырыңыз), ал «Вестник Русской Революции» оқу- шыға оппортуиистік сынныц ерлік істерін айтып, сып- ды одан бетер күшейтоміз дөп үсті-үстіне айбат шегеді. Бұл аздау, мырзалар!
Социалист-революционерлер қазіргі социалистік ілім- дердің аздырушы ықпалынан өздерін таза сақтап қал- ды. Олар тұрпайы социализмнің байырғы ізгі әдістерін түгелімеп сақтап қалды. Біздің алдымызда — жаңа та- рихи факт тұр, халықтың белгілі бір тобының арасында болып жатқан жаңа қозғалыс тұр. Олар осы топтыц жағдайын зерттемейді, бұл топтың қозғалысын осы топ- тың сипатыімен түсіндіру және бүкіл қоғамның өркел- деп келе жатқан экономикалық құрылысына бұл топ- тың көзқарасымен түсіндіру мақсатын көздедоейді. Олар үшін мұның бәрі — бос догма, сілікіьесі шыққан орто- доксия. Бұл оларда оп-оцай істеледі.— Котеріліп келе
424
В. И. ЛЕНИН
жатқан топ өкілдерінің ездері не туралы айтып отыр? Жер туралы, жер кесіп беру, жер бөлу туралы айта- ды.— Міне, сізге бар болғаны осы. Міне, сізге «жарты- лай социалпсті.к программа», «оте дұрыс принцип», «жарқын идея», «бастапқы түріпде ңазірдіц озінде шаруаның миында жүрген мұрат», т. т. Енді тек «осы мұратты тазартып, талдап жасап шығару» керек, «со- циализмнің таза идеясыи» қорытып шыгару керек. Сіз сеи-бейтіп шыгарсыз, оқушы? Бізге соцғы кітаи пе айтар өкен деп қақсап қоймай жүрген адамдардың бұл ха- лықшылідыіқ ескі^үсқыны жалғанның жарығына қайта шығаруы сізге мүмкін еміес нәрсе болып корінетін шы- ғар? Бірақ бұл факт және де біз цитатқа алған сөзсы- мақтың бәрі «Революционная Россияның» 8-номеріндегі «шаруалар одағы атынан» жазылған мәлімдемеден алынды.
Социалист-революционерлер «Искраны» шаруалар қозғалысын шаруалардың соңғы бүлігі деп атап, ол қоз- ғалысты тым ерте жерге кеміп отыр деп айьгптайды; шаруалар, деп үйретеді бізге, пролетариаттың социалис- тік қозғалысына да қатыса алады. Социалист-револю- ционерлердің бұл айыптауы олардың пікірінің мүлдем шатасқандығын айқын көрсетеді. Олар тіпті крепост- никтік қалдықтарға қарсы демократиялық қозғалыс — бір басқа да, ібуржуазияға қарсы ооциалистік қозғалыс бір басқа нәрсе екенін де айыра алмады. Шаруалар қоз- ғалысының төркінін түсінбей тұрып, олар өздерін шо- шытқан '«Искра» ісөздерінің бірінші қозғалысқа ғана қа- тысы бар екенін де түсіне алмады. Ңұрып бара жатқаи ұсақ өндірушілер (оның іпгіндө шаруалар да) пролета- риаттыц социалистік іқозғалысына қатыса алады ж-әпе ңатысуға тиіс деп «Искра» -өзінің программасында ай- тып қана қойған жоқ, қозғалысқа қатысудың шартта- рын да дәлме-дәл белгілеп берді. Бірақ қазіргі шаруа- лар қозғалысы тіпті де буржуазия мен капитализмге қарсы бағытталған социалистік қозғалыс емес. Керісін- ше, бұл қозғалыс шаруалардың буржуазиялық және пролетарлвдқ элементтерін біріктіреді, крепостниктіктің қалдықтарына қарсы күресте бұлар шынында да бір- лікте. Ңазіргі шаруалар қозғалысы социалпстік және
РЕВОЛЮЦИЯЛЬЩ АВАНТІОРИЗМ
425
жартылай социалистік селолық укладқа апара жатқан жоқ және оған апармайды, қайта біздің деревнядағы қазірдің өзінде ж-етіле бастаған буржуазиялық негіздер- ді 'крепостниктік тұсаулардан тазартып, буржуазиялық селолық укладқа апара жатыр және соған апарады.
Айтпақшы, социалист-революционерлер үшін мұныц бәрі — жеті қат жер астындағыдай түсінііксіз нәрсе. Ка- питализмнің дамуына жол ашу — бос догмат деп, олар тіпті «Искраны» шынымен сендірмек болады, өйткені «реформалар» (60-жылдардағы) «капитализмнің дамуы үшін толық (!!) жол ашып берген-ді» (!). Өткір қаламның ырқымен кеткен пысьщша, «шаруалар ода- ғынан» түрлі нәрсе шыға береді, бәрібір шаруалар байыбыиа бармайды! деп ойлайтын адам, міне, осындай- ды да жаза алады.— Алайда, ардақты автор, мынаны ойлап көріңізші: крепостниктік тәртіптің қалдықгары капитализмнің дамуын бөгейді дегенді сіз қашан да болса есіітпедіңіз бе? мұпың өзі сізге тіпті тавтология сияқты болып көрінібей ме? қазіргі орыс деревнясында- ғы крепостниктіктің қалдықтары туралы сіз бірер жер- де оқымадыңыз ба?
Алдағы революция буржуазиялық революция болады, дейді «Искра». Социалист-революционерлер бұған қар- сы шығып: ол «ең алдымен саяси және белгілі дәреже- де демократиялық ревіолюция» болады, дейді. Осы сы- пайы қарсылықтың авторлары бізге мынаны түсіндіріп көрмес пе екен,— «белгілі дәрежөде демократиялық» болмаған буржуазиялық революция ңай кезде тарихта болған екен, жалпы алғанда болуы мүмкіп бе екен? Tin- Ti социалист-революциоперлердің өздерінің программа- сы да (қоғамның меншігіне көшкен жерді тецгермелеп пайдалану) әлі буржуазиялық програімманың шеңбері- нбн шықпайды, өйткені товар өндірісінің сақталуы жә- не жеке шаруаішылыққа жол беру, тіпті бұл шаруашы- лық ортақ жерде болса да, егіншіліктегі капиталистік қатынастарды ешбір жоя алмайды.
Социалист-революционерлер қазіргі социализмнің ең ңарапайым ақиқаттарыңа иеғұрлым жеңіл-желпі қара- са, олар «ең ңарапайым дедукцияларды» соғұрлым оп- оңай ойдан шығара салады, біздің «программаньің мәні-
426
В. II. ЛЕНИН
сі» осыларда деп тіпті мақтан етеді. Олардыц үш дедук- циясының бәрін қарап көрейік; бұл дедуіщиялар, сірә, социалйст-революціюперлердіц асқап ақылдылығы меп социалистік сешмдерінің тереңдігіпің есікерткіші болып ұзақ уақыт бойы сақталар.
№ 1 дедукция: «Ңазірдіц өзіпде Россия жеріиің үл- кен көлемі мемлекетке қарайды — енді барлық жер халықтікі болатын ету керек». «Қазірдің өзінде» поли- циялық халықшылдардың (а 1а Сазонов және басқалар) және түрлі катедер-реформаторлардың шығармаларын- да Россиядағы мемлекеттік жер иеленушілікті іші-ба- уыры елжіреп айта беру бізді жалықтырыгі болды. Өздерін социалистерміз, оның үстіне тіпті революцио- нерлерміз деп жүргендер осы мырзалардың соңынан сүйретіліп еретін «болуы керек». Социалистер жарты- лай крепостной шаруалар меи өцделгеп шұрайлы жер- дің көбіи иемденіп отырғап, «мемлекетпен» әрқашап тату-тәтті қатынаста болып отырған артықша жағдайда- ғы бір топ ірі жер иелерінің арасындағы таптық қара- ма-қарсылықты емес (тіпті мемлекеттік жердің дені елдің жан баспаған шет аймақтарыида екенін ұмытып), қайта «мемлекеттің» жалғап құдіретін атап көрсететіп «болуы керек». Социализмнің таза идеясын қорытып шығарьіп жатырмыз деп ойлап, біздің социалист-рево- люционерлер, ескі халықшылдыққа сын козімеп қара- май, і-с жүзінде бұл идеяпы былғап жүр.
№ 2 дедукция: «Ңазірдің өзінде жер капиталдап сң- бөкке ікөпііп жатыр — бұл процесті мемлекет аяқтайтып болуы ікерек». Ормапға кіргеп сайын отыиға молығасың. Полициялық халықшылдыққа қарай тағы бір адым ат- тайьщ, сөйтіп (таптық!) «меімлекетті» жалпы алғанда шаруалардың жер иеленуін кеңейтуге шақырайық. Бұл айта ңалғандай социалистік-ақ, таңқаларлықтай рево- люциялық-ақ. Шаруалардың жерді сатып алуын және арендаға алуын жердің крепостник-помещиктерден се- ло буржуазиясына көшуі деп атамай, «капиталдан ең- бекке көшуі» деп атаушы адамдардан не үміт, не қа- йыр. «Ецбекке көшуші» жерлерді іс жүзінде бөлу тура- лы тым болмаса мыиа мәліметтерді бұл адамдардың есіне салайық: шаруалардың барлық сатып алған жері-
РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ АВАНТІОРИЗМ
427
пің оннан 6 бөлегінен 9 бөлегіие және арендаға алын- ған жердің оннан 5 бөлегіпен 8 бөлегіпе дейіні барлық уйлердің бестен бір болегініц қолында, яғни ауқатты- лардың болмашы азшылығьшың қолында. Сондықтап социалист-революциоперлердің ауқатты шаруаларға «біз сүйенбейміз іде», «нағыз еңбекші топтарға» ғана сүйене- міз деген сөздерінде қаншама шьшдық бар?— мұны осьідан көріңіз.
№ 3 дедукция: «Шаруаның қазірдің өзінде жері бар және оны көп жағдайда теңгермелеп бөлу жолымен пайдаланады,— осы еңбекпен пайдалануды ақырыпа дейін жеткізетіндей... және әр түрлі кооперацияларды дамыту арқылы бұл істі іколлективтік егіншілік өндірі- сімеп аяқтайтыидай іболу кереік».— Социалист-револю- ционерді қырнап қарасаңыз, В. В. мырзаны тауып ала- сыз! Әцгіме іаке келія тірелгенде, бұлтарма создердіц бүркеуімеп 'ойдағыдай сақталып келген халықшылдық- тың барльБҚ ескі соқыр сепімдері жарыққа шыға келді. Мемлөкеттік жер иелену — жердің шаруаларға көшуіи мемлекеттің аяқтауы — қауым — кооперацйя — коллек- тивизм — міне, Сазонов, Юзов, Н.— оп мырзалардың, социалист-революциоперлердің, Гофштеттердіц, Тото- мианцтың, тағысын-тағылардың бұл тамаіпа схемасьш- да,— осы схемада бір кішкеігтай сәл нәрсе ғана жетіс- пей тұр. Онда дамып ікеле жатқан ікапитализм де, тап күресі де жоқ. Иә, барлық идеялық ібілі-м байлығы ха- лықшылдьщтың қоқыр-соқыры мен сәнді сынның сы- пайы жамауларыпаи құралғап болса, ондай адамдардың басыпда мұидай сәл пәрсе қайдап тұра қойсыіт? Дерев- пяда тап ікүресіно орын жоқ деп Булгаков мырзапыц өзі айтқан жіоқ па? Тап күресіп «әр түрлі кооперация- лармеы» ауыстыру либералдарды да, «сыншыларды» да және жалпы социализмді дәстүрлі жарнама ретіпде ға- па санайтындардың бәрін де қанағаттандырмай ма? «Біз, әрине, қауымды қапдай түрде болса да дәріптеу- ден аула-қпыз» деп аңқау адамдарды тыныіптандырып көруге болмай ма, бірақ, осы сендірумен қатар сіз: «қа- уымдың шаруаларды көптеп ұйымдастыру» туралы, «ібелгілі жақтарып алып қарағанда Россиядағы таптар- дың бірде-бірі наң шаруалар сияқты нағыз (!) саяси
428
В. И. ЛЕНІІП
күреске оншама итермеленбейтіндігі» туралы, шаруа- лардың өзін өзі басқаруы езінің шекаралары және атқаратын міндеті жағынан земство мекемесінен әлде- қайда кең жатқаны, осы «кең»... (тура шарбақ шетіне дейінгі?)... «белсенділікті» «ең <қарапайыім азаматтық праволардың» болмауымен ұштастыру саяси сезімдер <мен қоғамдық күрес дағдысын оятып, ысылдыру (!) үшін... әдейі ойлап шығарылғаны» туралы ұшы-қиыры жоқ сөзуарлықты өстисіз. Жақпаса — тыңдамаңыз, ал...
«Жерді қауым болып басқару дәстүрінен жерді со- циализациялау идеясына көшу қанша оңай екендігін көрмеу соқырлық болар еді». Керісінше емес ле, мырза- лар? Шаруаларды тым ұсақ одақтарға бытырататын жәпе село пролетариатының қол-аяғын байлайтын жар- тылай крепостпиктік қауымның орта ғасырлық тұйың- тығы керенаулық, қараңғылық, тағылық дәстүрлерін қолдап отыратыныи түсінбейтіндер үмітсіз соқырлар мен саңыраулар емес пе? Ңауымдық дәстүрлердің аты- шулы теңгермелігінің қазірдің өзінде төрттеп үш бөле- гін бұзып талқандаған және бұл дәстүрлерді бірыңғай полициялық баңастыққа апарып тіреген шет кәсібінің пайдасын мойындап, сіздер өздеріңізді өздеріңіз таяқ- тап отырған жоқсыздар ма?
Социалист-революционерлердің программа-минимумы жоғарыда талданған теорияға негізделгендігі себепті нағыз ікүлкілі оқиға болып табылады. Бұл «программа- да» екі пуиікт бар: 1) «жерді социализациялау, яғни жердің бүкіл қоғамның мептпігіие және еңбеокшілердің пайдалануыпа көшуі»; 2) «...шаруаларды ақттта капита- лының өктемдігінен бірте-бірте азат ету үшін... (өпер- кәсіп капиталының өктемдігіне түсіруге м-е?) ... және болашақ коллективтік егіншілік іөндірісін әзірлеу үшін... шаруалар арасында әр түрлі қоғамдық бірлес- ті-ктер мен экономикалық кооперацияларды («нағыз» саяси күрес үшін бе?) дамыту». Ңазіргі «социал-рево- люционаризмнің» бүкіл рухы осы екі пункттен су тамшысыпа түскен күн сәулесіндей айқын корінеді. Теорияда — әбден ойластырылған жәпе сындарлы көз- қарас жүйесінің орнына революциялық сөзуарлық, практикада — тап күресіне қатысудың орнына қайдағы
РЕВОЛІОЦИЯЛЬІҚ АВАНТІОРИЗМ
429
бір сәнді құралсымаңтарды дәрменсіздікпен қолдай ке- ту — міне, олардың бар білетіні осы ғана. Программа- минимумда жерді социализациялау мен кооперацияны уатар қою үшіп шыпыпда спрек кездесетін азаматтық орлік керек екепін білеміз. Біздің программа-минимум, бір жақтан — Бабёф, екіпші жақтан — Левитский мыр- за. Бұл — бұрып-соцды теңдесі болмаған нәрсе.
Егерде бұл программаға байсалды түрде қарауға бо- латып болса, социалист-революциоперлер соз жарғыры- ғымен өздерін алдап, шаруаларды да алдап отыр ден айтуымызға тура келер еді. «Әр түрлі кооперациялар» қазіргі қоғамда революциялық роль атқарады және се- ло буржуазиясының нығаюын емес, коллективизмді әзірлейді деу алдағандық іболады. «Шаруалар» алдына жерді социализациялауды «минимум» етіп, кооперация сияқты сошпама жақын нәрсе етіп қоюға іболады деу — алдағандық болады. Кез келген социалист біздің социа- лист-революционерлерге мынаны түсіндірген болар еді: жерді жеке меншіктенуді жою енді, тегі, жеке меншікті жоюдың тура табалдырығы ғана бола алады, жерді «еңбекшілердіц пайдалануыпа» берудің бір озі ғана пролетариатты әлі қанағаттандырмас еді, өйткені мил- лиондаған және он миллиондаған күйзелген шаруалар- дың, тіпті жері болғанның өзінде де, әлгі жерде өз ша- руашылығын жүргізуге күші жетпейді. Ал бұл күйзел- ген миллиондарды құралдармен, малмен, тағы басҚалармен жабдықтау барлық өндіріс ңұрал-жабдық- тарын социализациялау болар еді және крепостниктік қалдықтарға қарсы шаруалар қозғалысын емес, қайта пролетариаттың социалистік революциясын керек етер еді. Социалист-революционерлер жерді социализация- лауды жерді буржуазпялық национализациялаумеп ша- тастырып жүр. Бұл нациопализациялауды, абстракт түрдө айтқанда, жалдама еңбекті жоймай-ақ, капита- лизм негізінде де істеуге болады. Бірақ нақ сол социа- лист-революционерлердің үлгісі мына ақиқатты айқын сипаттайды: полициялық мемлекетте жерді национали- зациялауды ұсыну — тап күресінің бірден-бір револю- циялық припципін көмескілеу және іске немқұрайды- лықпен қарау атаулыны өршіту деген сөз.
430
В. И. ЛЕНИН
Ол ол ма, социалист-революционерлер біздің прог- рамманың жобасындаты «шаруаның жерді иемденуіне қысым жасайтыи барлық зацдарды жою» керек деген талапқа қарсы шыгьтп, тура реакцияіпылдыққа дейін барьш отыр. «Қауымдың нетіз» және «теңгерме прин- ципі» жөніндегі халықшылдық со-қыр сеиімдерге бола, олар шаруаға өз жеріне қожалық ету правосы сияқты «ең қарапайым азаматтық правоны» бермей отыр, олар нағыз қауымның сословиелік томаға-тұйықтығына көл- гірсіп коз жұмып отыр, олар... земство бастықтарының «мемлекеті» орнатңаы жәіте сол қолдайтын полициялық тыйьтм салуіттылықтың цорғаушылары больгп отыр! Біз- дің ойымызша, жерді социализациялау талабы минн- мум ретінде, кооперациялаумен және шаруаны ңазына- лың жерге тюлициялық жолмеп жіпсіз байлауды жақ- таумен қатар ұсынылып отырғанда, Левитокий мырза ғана емес, Победоносцев мырз;а да жерді теңгермелеп пайдалану үшіп оны социализациялау талабыпаи опша қорқа қоймас.
Социалист-революционерлердің аграрлық программа- сы барлық социалистер үшін сабақ болсын, саңтандыру болсын, кейбір жеңіл мінезді адамдар догмадан аулақ тұру деп атап жүргеи идеясыздық пеп прпнцппсіздік неге әкеп соғатындыгыпың айқын мысалы болсын. Әңгіме іс.ке келіп тірелгенде, социалист-революционер- лерде дәйекті социалпстік программа ұсыну үшін қажет болатып үш шарттыц бірде-біреуі болмай шықты: түпкі маіқсат туралы айқып идея да, осы мақсатқа жет- кізер жолды дұрьгс түсіну де, қазіргі кезеңдегі шын жағдай туралы және ісол кезеңнің таяудағы міндеттері туралы айқын түсінік те болмай шықты. Олар соцпа- лизмнің түпкі мақсатын көмескілендіріп, жерді социа- лизациялауды буржуазиялың национализациялаумен шатастырып жіберді, жерді ұсақ теңгерме пайдалану жөніндегі шаруалардың қарадүрсін идеясын барлық өндіріс құрал-жабдықтарының қоғам меншігіне көшуі және социалистік өндірісті ұйымдастыру туралы қазір- гі социализм ілімімен шатастырып алды. Социализмге апаратын жол жөніндегі олардың түсінігі тап күресінің орнына кооперацияларды дамытуды ұсынуынан айқын
РЕВОЛІОЦИЯЛЫҢ АВАНТЮРИЗМ
431
көрінеді. Россиядағы аграрлың эволюцияның қазіргі кезеңіне баға бергенде олар бір ұсақ нәрсені: біздің де- ревняның еңсесін басып отырған крепостниктік қал- дықтарды ұмытқан. Олардың теориялық көзқарастарын білдірген атақты үштік: пителлигенцпя, пролетариат та, шаруалар да — одан кем соқпайтын атақты «про- граммалық» үштікпен: жерді социализациялаумен — кооперациялармеп — үлесті жерге жіпсіз байлаумен то- лықтырылды.
Осымеп «Искрапың» программасып сальгстырып корі- ңізші, «Искр-апың» програмімасы күрес жүргізуші бүкіл пролетариатқа бірыңғай түпкі мақсатты көрсетіп отыр, пролетариаттың ой өрісі пісіп-жетпеген кейбір топтары- ның немесе ұсақ өндірушілердің идеяларына бейімделу- ге бола, ол түпкі імақсатты «мипимумға» піектеп, опы төмен дәрежеге түсіріп отырған жоіқ. Ңалада да, дерев- няда да осы маңсатқа жету үшін бір-іақ жол бар, ол — пролетариаттың буржуазияға қарсы тап күресі. Ал бұл тап күресінің үстінө біздің деревняда барлыіқ шаруа- лардың крепостниіктік қалдықтарға қарсы күресі әлі жүргізіліп келеді. Осъі «күресте де пролетариат иартиясы барлыц шаруаларға өзінің комегітт көрсетуге уәде бере- ді; олардың революциялық шабытыныц шын мақсатын көрсетіп беруге, шаруалардың көтерілісін олардың на- ғыз жауына қарсы бағыттауға үмтылады, мужикті бі- реудің қол астынідағы адам деп қарауды, опың қазіргі уақытта жете алатыпы тек крөпостни-ктік тәртіптің бар- лық іздері мен қалдықтарын дереу жою ғана екенін, бүкіл ібуржуазиялық қоғамға қарсы бүкіл пролетариат- тың іанағұрлым кең көлемді және анағұрлым қиын кү- ресіне тек жол ашу ғана екенін «олардан жасыруды араімдық және лайықсыз іс деп санайды.
«Искра» №№ 23 жэпе 24, «Искра» газетінгц тексті
1 август жэне 1 сентябръ, бойынша басылып отыр
1902 ж.
15 С-том
432
СТАЧКАЛАР ТУРАЛЫ ЖАҢА ЗАҢНЫҢ ЖОБАСЫ
Бізге жаца бір қүпия докумеітт жеткізілді, ол: «ере- уілдерді жәпе жалдану туралы шарттарды мерзімінен бұрын бұзуды жазалау туралы заңның статьяларын қайта қарау туралы жәпе өзара жәрдемдесу мақсаты- мен жұмысшы ұйымдарын құрудың керектігі туралы» финанс министрлігінің хаты. Бұл хаттың көлемінің үл- кендігі себепті және онымен мүмкіндігінше жұмысшы табыньщ қалың топтарын таныстыру керек болғаидық- тан, біз бұл хатты айрықша кітапша 150 етіп шығарғалы отырмыз. Енді бұл көңіл болерлік документтің мазмұ- нын қысқаша баяпдап, оның маңызын көрсетейік.
Хат біздің фабрикалық заңымыз тарихының (қысқаша очеркімен басталып, 1886 жылғы 3 июньдегі, 1897 жыл- ғы 2 июньдегі заңдарды 151 көрсетеді де, одан соң жү- мыстан кеткені үшіи және стачка жасағаны үшін заң жолымен берілетін жазаны жою туралы мәселеге көше- ді. Финанс іминистрлігінің шамалауынша, бір жұмыс- шының өз бетімен жұмыстан кеткені үшін немесе көп жүмысшының өзара уәделесіп жұмыс тоқтатқаны үшіп тұтқынға аламыз немөс-е түрмеге саламыз деп қорңыту көздеген мақсатқа жеткізбей жүр. Тәжірибеге іқараған- да, бұл қоғамдық тәртіптің сақталуын қаімтамасыз ет- пейді; бұл ^орқыту жүмыісшыларды ызаландыра түседі, заңның әділетсіз екендігіне олардың көзін жеткізе түседі. Әрбір жұмысшының жұмыстан кеткені үшін «жүздеген, кейде мыңдаған іс қозғау өте ауыр болатын- дықтаи», сондай-ақ стачка жасағаны үшін жұмысшы-
СТАЧКАЛАР ТУРАЛЫ ЖАҢА ЗАҢІІЫЦ ЖОБАСЫ
433
ларды отырғызып қойса, жұмысшысыз қалу фабрикант- қа тиімсіз болатындықтан, ол заңдарды қолдану өте қиын. Стачканың қылмыс деп танылуы полицияның тым өршеленіп араласуын тудырады, мұның пайдасынан зия- ны көп болады, фабриканттарға жеңілдіктен гөрі қиыи- дықты көбейтіп, өбігерге салады. Хатта жеке жұмысшы- пың фабриікадан өз бетімен кеткөні үшін және бейбіт стачка жасағаны үшін (ешқандай зорлық, ңоғам тәрті- бін ешқандай бұзушылық, т. с. қосарланбаса) қайсыбір жаза беруді мүлдем тоқтату ұсынылады. Жазалау птет- ел заңдарыиың үлгісі бойыпша белгіленуі тиіс, «жұ- мьтс беруші нөмесо жұмысітіы екіііші біреуінің оз басы- на немесе мүлкіне зорлық істегені, ;қауіп туғызғаны не- месе оның абыройын төккені (!) үшін, сөйтіп соңғының ерікті іжәне заңды ниеттеріне қарамастан» белгілі бір шартпен жұмыс жүргізуге «күштеу не оған бөгет жасау мақсатын ікөздегені үшін» жаза берілуге тиіс. Басқаша айтқанда, стачка жасағаны үщін қылмыс жазасын беру орнына («жұмыс істегісі келетіндерге» бөгет жасағапдық үшін қылмыс жазасын беру көзделеді.
Ал өзара жәрдем қоғамдарына келетін болсақ, онда финанс министрлігі ібұл істе әікімшілік озбырлық бар деп шағынады (әсіресе Москвада білінді-міс, мұнда ме- хапика жүмысшыларыпыц қоғамы 152 жүмысшылар меп әкімшілік арасында тіпті «бітістірушілік роль» атқару- ға дәме білдірген, дейді) жәпе мұвдай қоғаімдардың дү- рыс уставын заң жүзінде тәртіптеп, оларды құруды оңайлатуды талап етеді.
Соиымеп, фипанс министрлігінің жаңа хатының жал- пы сипаты, созсіз, либералдық сипат, соттдықтаіі стачка жасағапы үшгн ңылмыс жазасьш беру жойылсын дегел ұсынысы — оның өзекті пункті. Біз бұл арада барлың «заң жобасының» мазмұнын толық талдап жатгіаймыз (мұны хат тұтасымен басылып шыққаннан кейін істө- ген ңолайлы), әлгі либерализмнің сипаты мен маңызы- на оқушының назарын аударамыз. Жүмысшыларға бі- раз стачка жасау бостапдығы мен ұйым құру бостан- дығы берілуін ұсыну біздің либералдық публицистикада ғана емес, ресми, үкімет комиссияларының нүсңаула- рында да жаңа ікездесіп отырған жоқ. 60-жылдардьщ 15*
434
В. И. ЛЕНИН
бас кезінде фабрика және қолөнер уставтарын қайта қа- раған Штакельбергтің комиссиясы жұмысшылар мен қожайындардан сайланатьін өнеркәсіп соттарын құруды және жұімысіпыларға ұйым құру жөнінде біраз бостан- дық беруді ұсынған-ды. 80-жылдарда жаңа қылмыс за- ңының жобасын жасайтын комиссия стачка жасағаны үшін жаза берілуін жоюды көзідеген еді. Бірақ финанс іминистрлігінің қазіргі жобасының бұрынғылардан ай- тарлықтай өзгешелігі бар және іде бұрынғы жобалар- дың бәріндей жаңа жобаның ұсыныстары аяқсыз қал- ған ікүннің өзінде де бұл өзгешелік уақыттың маңызды бір белгісі болып ңалмақшы. Айтарлықтай өзгешелігі сол — жаңа жоба «табан тірерінің» өлшеусіз артықты- ғымен сипатталады: сіз бұдан буржуазияның теорияда аз-көм озық жүрушілері мен идеологтарының үнін ғана емес, өнеркәсіпші-практиктердің бір қалың тобының үнін сезесіз. Бұл тек бірыңғай «адамгершіл» чиыовник- тер мен профессорлардың либерализмі емес, бұл Москва көпестері імен өнеркәсіпішілерінің қолтума, жергілікті либерализмі. Ашық айтайын, бұл факт менің жүрегімді зор иатриоттық мақтанышқа бөледі: көпестің бір алтын- дық либерализмі чиновниктің бес алтындық либерализ- мінен көп артық. Ал хаттың ең көңіл бөлерлік жері шарт жасау еріктілігі туралы және мемлекеттің пайда- сы туралы жүрек айнытарлық пайьимдаулар емес, дәс- түр-заң дәлелдерініц арасыпап сыналаи өтетін фабри- канттардың практикалық ой-ниеттері.
Шыдам бітті! Жалықтырып болды! Ңыстырылма! — міне, министрлік хатының авторы атынан іорыс фабри- канты орыс полициясыпа осыны айтады. Айтты-айтпа- ды, мына пайымдауды тыцдап көріңіздерші.
«Қолданылып жүрген заңның дәйексіз, тұрлаусызды- ғынан тиянақ тауып жүрген полиция органдарыныц көзқарасынша, қандай да болсын ереуіл табиғи экопо- микалық құбылыс ретінде емес, қалай да қоғамдық тәр- тіп пен тыныштықты бұзғандық деп танылады. Ал егер фабрикалар мен заводтарда жүмыс тоқтату фактілеріне неғұрльгм сабырлы қараушылық болса, ереуілдер қоғам- дық тәртіпті бұзғапдыңпен бірдей саналмаса, опда олар- дың ақиқат ісебебін анықтау, заңды және әділетті дәлел-
СТАЧКАЛАР ТУРАЛЫ ЖАҢА ЗАҢНЫҢ ЖОБАСЫ
435
дерді заңсыз және ңисынсыздарынан ажырату, екі жақ- тың бейбіт келісімге келуіне тиісті шаралар ңолдану оңайырақ болар еді. Осындай, неғұрлым дұрыс тәртіп орнаса, тәртіпсіздіктің болғанын анықтайтын фактілер көріне көзге бар болса гана тыйым салу және басып- жаншу шаралары қолданылар еді». Полиция стачканың себөптерін айқындап жатпайды, екі әдістің бірін қолда- ныіі: не жұмысшыларды жұмысқа кірісуге зорлап (тұт- қынға алумон, жер аударумен, «тура әокер күшін жүм- сауға дейінгі» басқа да шаралармен), не қожайындарды кеңшілік жасауға көндіріп, тек стачканы тоқтатудың ғана ңамыи ойлайды. Фабрикант мырзалар үшін «бұл әдістердің біреуі де қолайлы деуге болмайды»; бірінші- сі «жумысшылар арасында ыза тудырады», екішпісі «қандай ретте болса да өз тілегімізді орындатудың өте сенімді құралы ереуіл екеп дегеп жұмысшылардың аса зиянды сенімін нығайтады». «Соцғы 10 жылдың ішінде болған ереуілдердің тарихы туа қалған қиыншылықтар- ды қайтікепде де тез жоюға тырысудыц нәтижесі қан- дай зияпды екепін көп мысалдармен корсетеді. Асығыс тұтқындау юған дейін імүлдем тьіныш жүрген жүмыс- шыларды ызаландырғаны сошлалық, тіпті казаіктарды іске іқосуға тура келді, бүдан соң, әрине, ереуілшілердің тіпті заңды талаптарын қанағаттандыру туралы да сөз қылу імүмкін болмады. Екіпші жағынан, фабриканттар- ға ықпал жасау арқылы жұмысшылардың заңсыз та- лаптарын жалма-жан қанағаттапдырудың өзі басқа онеркәсіп орындарында сөзсіз нак, сондай стачкалар ту- дырды, бұл онеркәсіп орындарында кеңшілік жасау жүйесі қолданылмай, ңайта әскер күшін жұмсауға ту- ра ікелді, ал бұл жағдай жұмысшыларға мүлдем түсінік- сіз болады және окімет орындары бізге әіділетсіз қарай- ды, озбырлық істейді дегеп пікір тудырады...» Полиция қашан да болса фабриканттарға ықпал жасау арқылы жүмысшылардың тіпті заңсыз талаптарын қанағаттан- дырып еді деу, әрпне, капиталист мырзалардың желік- пе сөзі, олар «імемлекеттік тәртіп пен тыныштықты бұ- зу» дегеп айбарлы елеспсн ықпал >етіп жеңілдік бергеп- неп гөрі стачка жасаушылармен өзіміз саудаласып, оларға жеңілдікті кем берер едік дегісі .келеді. Хат ішкі
436
В. II. ЛЕНИН
істер мииистрлігіпің қытығына тиеді, өйткені ол «фи- нанс министрлігімен келісіп алмай шығарған» (міие, пәленің басы қайда жатыр ) 1897 жылғы 12 августағы жарлығында әрбір стачка сайын әрі тұтқындауды, әрі жер аударуды және стачка туралы істерді қорғау тәртібі- мен жонелтіп отыруды тапсырған. «Жоғарғы әкімшілік өкімет орындары,— деліиген хатта фабриканттар- дың шағымын одаи әрі баяпдап,— тіиті терең (заңнан) кеткен және стачкалардың бәріне (курсив түинұсңаиы- кі) ітура меімлекеттік імаңыз береді... Ал, асылында, ереуілдің қандайы болса да (әрине, егер ол зорльщпен қосарлана жүрмесе) таза экономикалық, әбден табиғи қүбылыс, ол қовамдық тәртіп пен тыныштывда әсте қа- тер туғызбайды. Бұл ретте қоғамдық тәртіп пен тыныш- тықты қорғау халық серуені, салтанаты, ойын-сауығы кезіңде, т. <б. реггтерде ^олданылып жүрген түрде болу- ға тиіс».
Бұл —капитал мен еңбектің күресін таза табиғи құ- быльіс деп жариялайтын, «товар саудасы» мен «еңбек саудасын» керемет ашық теңестіретін (хаттың басқа бір жерінде), мемлеікеттің араласпауын талап етіетін, бұл мемлекетке түнгі (жәніе күндізгі) күзетші ролін беретін нағыз либерал-іманчестерліктердің 153 тілі. Және де ерек- ше бір маңызды ж!ері: орыс фабриканттарын осы либе- ралдық көзқарасқа келтіріп отырған бөтен біреу емес, біздіц жүмысшылар екені. Жұмысшы қозғалысыпың кең өрістегені соншалық, стачкалар шынында да «таби- ғи экономиікалық қүбылыс» болып алды. Жүмысшылар күресінің табанды формалар алып отырғапы соппта, бұл күрестің қандай да болса көрінісіне тыйым салатын по- лициялық үкіметтің араласуы шынында жұмысшылар- ға ғана зиянды емес (оларға еш уақытта да зияннан басқа ештеңесі болған жоқ), 'бұл араласу пайдасын көз- деген сол фабриканттардың өздеріне де зиянды болып отыр. Жұмьісшылар полицейлердің тыйым салуын іс жүзінде дәрменсіз етіп тастады,— бірақ полиция арала- суын оқ-оймады (самодержавиелік мемлекетте қоя да ал- майды), сөйтіп өзінің дәрменсіздігін сезіп, сергелдеңге түсті: біресе әскер күшін жұмсады, ібіресе кеңшілік жа- сады, біресе айуандықпен жазалады, ібіресе алдап-арба-
СТАЧКАЛАР ТУРАЛЫ ЖАҢА ЗАҢНЫҢ ЖОБАСЫ
437
ды. Полицейлер араласуының маңызы неғұрлым кемі- ген сайын, полицияның озбырлығын фабриканттар со- ғұрлым іңатты сезе бастады, бұл озбырльғқты қолдау пайдасыз деген сенімге қарай олар сіоғұрлым бейімделе бастады. Ірі өнеркәсіпшілердің белгілі бөлегі мен по- лпциялық октемдіктің арасьшдағы жапжал барған са- йьтті шиолонісіп, әсіресе Москвада орши түсті, мұпда жұмысшыларды алдап-арбау жүйесі ерекше орын тепті. Хат жұмысшылармеп әцгімелесу және мехаиика өндірі- сінде жұмысшылардың өзара жәрдем қоғамын құру сияқты қауіпті әрекетті бастаған Москва әкімшілігінің үстіпеп тура шағым етсді. Жұмысшыларды қызықгыру үшіп ол іқоғамның кең-есіне белгілі дәрежеде бітістіру- ттіілік іправосып беруге тура ікелді,— міис, сопда фабри- капттардың төбе шашы тік түрды. «Әуелі бұл ікецес,— дейді хат сол фабриканттардың айтуымеп,— фабрика инспекциясының мықтыларына сөз салды, содан соц, өз бетімен іміндетіне алған бітістірушілік ролі жоніпдс- гі атқаратыи қызметін олардың мойыидамайтыньіи ко- ріп, кеңес бас полицмейстерге с-оз сала бастады, ал ол түскен арыздарды цабылдап қана қоймай, зац жолымеи қозғап отыр, сойтіп кеңестің өзіпе берген правосып бе- кітітг іотыр». Фабрикапттар жөке әкімшілік бұйрыңтар- ға қарсыльгқ білдіреді жәпе заң жолымен жаца тәртіп орнатуды талаті етеді.
Рас, фабрикапттардыц либерализмі әзірге оте тар кә- сіптік іпеңберден шықпай отыр, олардың полиция оз- бырлығына қастығы өздеріне тиіімсіз асыра сілтеулердің жөке ібелгілерімен тынып, бюрократтық озбыр окіметтің түпкі пегіздеріие қарсы бағытталмай отыр. Ал бұл қас- тықтың ‘күіпеюі, оған сылтаудың көбеюі, опыц тереңдеуі жағып Россияпың жәпе бүкіл дүиие жүзіпіц экономи- калыіқ дамуы қамдайды, ол каіпиталистік елдердің таіт- тық антагонизмін іпиеленістіре түседі. Пролетариаттыц күші оның ісаны мен ұйымшылдығының эікономикалық даму процесінің өзіне оқарай өсіп отыратынында, ал оның бер жағында, ірі және ұсак, буржуазияның ара- сында мүдде алалығы, бытырандылық барған сайын кү- шейе береіді. Пролетариаттың осы «табиғи» артықшы- лығын ескеру үшін социал-демократия үстем таптардыц
438
В. И. ЛЕНИН
арасындағы барлық мүдде қақтығыстарын мұқпят қа- дағалап отыруға тиіс, жұмысшы табының белгілі бір топтарына іс жүзінде пайда келтіру мақсатымен ғана емес, бүкіл жұмысшы табының көзін ашу мақсатымен, әрбір жаңа әлеуметтік-саяси оқпғадан пайдалы қоры- тынды шығару мақсатымеп сол қақтығысуларды пайда- ланып отыруға тиіс.
Заңды лйберал фабриканттар ұсынып отырғап түрдо өзгертуден жүмысшылар үшін іс жүзіпде түсетіи пайда әбден айқын, оған көп тоқтальгп жатудың зқажеті жоқ. Бұл — өскелең күшке сөзсіз жол бергепдік, дұшпанныц оз позицияларының бірін тастап кеткендігі, ал ол пози- цияны революцияшыл пролетариат қазірдіц өзіпде-ақ і-с жүзінде оз қолыпа алды десе болады жәпе жау ар- миясыныц алысты болжайтыи көсемдерінің ол позиция- ны бұдан әрі қорғағысы келмейді. Бұл жол бергендік оншама үлкен емес екенін айтпаса да болады: бірініпі- ден, саяси бостапдық болмай тұрғанда натыз бостандық, стачка жасау бостандығы болуы мүмкіп деп ойлаудыц өзі кісі күлерлік. Сотсыз тұтқыпдау, жер аудару право- сы полицияның қолында қальтп қояды және самодержа- вие өкіметі өмір сүріп тұрғапда соның қольтнда қала бермекші. Ал бұл правоны сақтау деген соз тіпті фаб- риканттарды да жеріте бастағап полиция бақастығы- ның, бейбастақтығының, озбырлығыпыц ошіап тоғызын сақтау деген сөз. Екіншіден, тек қапа онеркәсіптік зац шығарудың шағын саласында фипанс мпнистрлігі жал- дану туралы шартқа байланысты, «зорлық істеу, қатер туғызу, абырой төгу үшін» айрыцша жазаларды қалды- рып, бұл жазық үшін жазалайтын жалпы қылмыс зац- дары бұрыи болмағандай, иеміс жұмысшылары «катор- галық» заң жобасы154 деп атап кеткен неміс зац жоба- сына еліктеп тым жасқана ілгері қадам басады! Ал орыс жұмысшылары оз позициясын нығайту үшін, ең- бекші адамзатты жалдану құлдығынан азат ету жолын- дағы өзінің ұлы күресін күшейтіп, кеңейту үшін кіш- кентай кеңшілікті де пайдалана біледі.
Жаңа хаттың ғибрат аларлық пайдалы қорытындысы- на келетін болсақ, біз ең алдымеп мынаны ескертуге тп-
СТАЧКАЛАР ТУРАЛЫ ЖАҢА ЗАҢНЫҢ ЖОБАСЫ
439
іспіз: фабриканттардың стачкалар туралы орта ғасыр- лық заңға қарсылығы өркендеп келе жатқан буржуазия мен заманы өтіп бара жатқан абсолютизм мүдделерінің жалпы сәйкеспейтінін бізге болмашы жеке мысал арқы- лы көрсетеді. Россиядағы буржуазиялыц оппозицияның элеіміенттерін осы уақытқа дейін көрмей кіөз жұмып жүрген (социалист-революционерлерге ұқсап) жә- не орьпс буржуазиясының «мүдделері» (жалпы алған- да!) қанағаттандырылды деп бұрынғысынша қоймай қақсап жүрген адамдардың мұны ойластырғаны жөн. Патшалық полиция бәрінен гөрі тікелей цорғайтын, пролетариатқа кигізілген ауыздықтың қандай да болса босаңсытылуынан материалдық залал көру цсіупіне ті- келей ушырайтын буржуазия топтарыныц діа бірде ол мүдделерімен, ібірде бұл мүдделерімеп полициялың оз- быр өкімет қақтығысып қала беретіи көріпеді.
Нағыз революциялық қозғалыс турасынан алғаида қаналушы бүқараның көзін ашу, жігерлепдіру, топтас- тыру арқылы ғана үкіметтің береікесін қашырмайды, со- нымен бірге жана-ма алғанда тозығы жеткен заңдардың іргесін қопаруымеп, тіпті ең жақындарының, айта- лық, сыбайластарының озбыр өкіметке деген сеніміп жоғалтуымен, осы сыбайластар арасында «үй іші жап- жалдарып» өршітуімен, жаулардың лагерінде табанды- лық, ауызбірлік орпыпа дау-дамай, солқылдаңтық туғы- затыпымеп де үкімоттіц берекесіп қашыратын көрінеді. Бірақ мұпдай пәтижелерге жету үшін біздің социалист- революциоперлер еш уақытта ұғына алмаған бір шарт керек: <бүл үшін қозғалыс нағыз революцияльж, қозға- лыс болуы іңажет, яғни нағыз революциялық таптың үс- ті-үстіне қалың топтарын жаңа өмірге оятуы керек, бұл таптың, ал ол арақылы сопымен жақын жанасатындар- дың бәріпіц іс 'жүзіпде рухапи-саяси бейнесіп өзгерте- тін болуы керөк. Осы ақиқатты ұғыпа алса, социалист- революционерлер социализмніц негізгі мәселелеріндегі идеясыздығы мен принципсіздігі қандай практикалық зиян келтіретінін түсінер еді, самодержавиенің қолында жиын тонқа қарсы қолданатын солдаттары бар, ұйым- ға қарсы қолданатын полициясы бар, ал министрлер
440
В. И. ЛЕНИН
мен губернаторларды жұлып тастап жүрген жеоке тер- рор жасаушылар шыиында ұстатпай кетеді деп уағыз- дайтын адаімдардың үкіметтің емес, революциялық күш- тердің берекесін қашыратынын түсінер еді.
Фабриканттық ведомствоның жаңа «қадамында» та- ғы да бір пайдалы сабақ бар. Бұл сабақ мынау: іс жү- зіпдегі либерализмнің қандайын болса да, тіпті бір алтындығын болса іда, пайдалана білу керек, сонымен ңабат бұл либерализм өзініц мәселелерді жалған қойы- сымен халық бұқарасын аздырмауын «көз тігіп» қада- ғалау керек. Мысал — Струве мырза; онымен әңгімеге біз: «либералдар жұмысшыларды қалай үйреткісі келе- ді және жұмысшылар либералдарды қалай үйретуге тиіс» деп ат қояр едік. Біз талдаған хатты «Освобожде- ниепің» 4-номерінде155 баса бастап, Струве мырза, басқасын былай қойғанда, жаңа жоба «мемлекеттік мән- мағынаның» белгісі, бұл мән-мағына озбырлық пен мәп- мағынасыздық қамалынан өте ала қояр ма екен, дейді. Бұлай емес ол, Струве мырза. Стачкалар туралы жаңа заңның жобасын «мемлөкеттік мән-мағына» ұсынған жоқ, оны фабриканттар ұсынды. Бұл жобаның шыққая себебі — азаматтық правоның негізгі ережелерін (қо- жайындар мен жұмысшылардың буржуазиялық «бос- тандығы мен теңдігін») мемлөкеттің «танығандығы» емес, қайта стачка жасағаны үшін жаза беруді жою фабриканттарга тиімді болғандығынан. Қазір финанс министрлігінің «өзі» келтіріп отырған заң тұжырымда- ры мен әбден дәйекті дәлелдер («Освобождение» № 4, 50-бет) орыс әдебиетінде де және тіпті үкімет комиссия- ларыпың еңбектеріпде де баяғыдан бсрі болғап,— бірақ ескі заңдардыц қисынсыздығын жұмысшылар іс жузін- де көрсеткен соң барып өнеркәсіп цожайындары соз қозғағанға дейін мұның бәрі қалтарыста оқалып келгеп. Біз фабриканттық пайда мен фабрикапттық қызығушы- лықтың бұл шеіпуші маңызып баса айтқанда, біздің ойымызша, бұл үкімет нұсқауларының маңызын бәсең- детсе екеп деп айтпаймыз,— қайта, бұдап бұрын айтқа- нымыздай, сол нұсқауларды күшейтеді деп білгендіктен баса айтамыз. Ал пролетариат бүкіл қазіргі құрылысңа
СТЛЧКАЛЛР ТУРАЛЬІ ЖЛҢЛ ЗАҢНЬІҢ ЖОБАСЫ
441
қарсы күресінде әр нәрсеге бәрінен бұрын тура жәнө байсалды ңарауды үйренуі керек, «Жіоғарғы мемлекет- тік іпапағатты істердің» нағыз қозғаушы себептерін ашып отыруды және епті полиция мықтылары есеппен айтатын, ал оқымысты либералдар — алысты болжамай айтатын «мемлекеттік мән-мағына» туралы жалған көпірме создерді үнемі әтпкерелеп отыруды үйренуі керек.
Бұдан соң Струве мырза ст-ачка жасағаны үшін жаза беруді жою жолыпда үгіт жүргізгенде «ұстамды» болу керек деп жұмысшыларға ақыл айтады. «Ол (бұл үгіт) формасы жағынан неғұрлым ұстамды болса,— деп уа- ғыздайды Струве мырза,— оііыц маңызы соғұрлым арта түспек». Мұндай ақыл айтқаны үшіи бұрынғы социа- лиске жұімысшы жақсылап тұрып алғыс айтуға тиіс. Үкімет дәл қобалжи бастаған кезде (қайсыбір жеке мә- селе жөпінде) ұстамдылықты уағыздау либералдардьщ дәстүрлі молчалиндік ақылгөйлігі. Басталған реформа- ны жүргізуге кедергі жасамау үшін, үркітіп алмау үшін, біріиші қадам жасалған кезде (хат жазылған!) қайсыбір ведомствоның реформалар керектігін мойын- дауы сол реформалардыц «әділетті және дер кезінде екеиіп үкіметтің өзіпе де, қоғамға да (!) даусыз (?) дә- лелдейтін» ңолайлы кезеңді гіайдалану үшін ұстамды- раң болу -керек. Біз талдап отырған іжоба жөнінде Стру- ве мырза осылай дейді, Россия либералдары әрқашан осылай деп келген болатын. Социал-демократия бұлай демейді. Қараңыздар, дейді ол, тап күресінің іевропалық формалары полицияның азпялық озбырлығынан артық екенін тіпті фабриканттардың өздерінің арасынан да кейбіреулер түсіне бастады. Өзіміздің қажырлы күресі- мізбен біз самодержавие опричниктерінің құдіреттілігіне тіпті фабриканттардың өздерін күмәндандырдық. Ба- тылырақ алға басайық! Жау ңатарындағы сенімсіз- дік жайындағы жақсы хабарды кецірек таратыңдар, жаудың титтей де болса қобалжуып оз талаггтарыцызды молчалиштіе «тежеу» үшіп емес, дайта ол талаптарды күпгейту үптітт пайдалапыңдар. Үкіметтің хальғққа бе- ресі борышы есебінен сіздерге жүз сомнан бір тиьш
442
В. II. ЛЕНИН
ғана бермекші болады. Сол бір тиынды алудың өзін алашақ соманы түгел бер деп қатты талап ету үшін, үкіметтің біржолата беделін түсіру үшін, оған узілді- кесілді соқңы беруге күшімізді әзірлеу үшін пайдала- ныңдар.
«Искра» № 24, 1 сентябръ, «Искра» газетгнгц текстг
.1902 ж. бойынша басылып отыр
443
Д А Й ЬІ Н Д Ы Ң МАТЕРИАЛДАР
445
РСДРІІ ПРОГРАММАСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ МАТЕРПАЛДАЕ^
1
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ ПРАКТИКАЛЬІҚ БӨЛІМІ ЖЕКЕ ПУНКТТЕРІНІҢ НОБАЙЫ
13. I. 02.
11-п. Жалданушыларды жеке адамдар ретінде және азаматтар ретінде жалдама жұ- мысшылардың өмірі мен қызметіне кәсіпкер- лердің қол сұғуыпан қорғау мақсатымен,— ~ кәсіпкерлердіц жұмысшыларға болетін тұр- |Реттелгеи| ғын үйлеріпің тазалық жағына, бұл үйлердің * ішкі тәртібітте жәпе олардыц пәтерге берілу шарттарына жұмысшылардан сайланған өкіл- дердіц қатысуымеп жергілікті өзін озі бас- ңару органдарының бақылауы.
12-и. • Жалдама ецбекті қолдапатын бар- лық »кәсіііорыидарда ецбіж жағдапларына дұ- рыс үйымдастырылғап жан-жақты санптар- лық бақылау.
13. Фабрика писпекциясыпыц бақылауын бүкіл қолонер, майдагерлік, үй оперкәсібіне, сондай-ақ қазыпалық кәсіпорыпдарға, соп- дай-ақ жалдама жұмысшыларды пайдалана- тып ауыл шаруашылық кәсіпорыпдарына да қолдапу.
14.
жәпе т. т.
446
В. И. ЛЕНИН
А г р а р л ы і$. Біздегі ескі крепостниктік тәртіптің бар- лық қалдықтарын жою мақсатымен со- циал-демократиялық жұмысшы партиясы мынаны талап етеді:
1) сатып алу төлемдерін жою
2) қауымнан шығу бостандығы
3) сот арқылы ареидалық ақыны кеміту
4) кесінді жерлер.
Аксельрод пен Берг: «ш а р у а л а р бу % а р а с bitt ы ц капиталистік қатынастарға (немесе капитализм- нің белгілі тенденцияларына) қарсы күресін жеңіл- дету»
Вгріншг per, ^олжазба бойынгиа басылып отыр
РСДРП ПРОГРАММАСЫІІ ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ...
447
2
ПЛЕХАНОВ ПРОГРАММАСЫНЫҢ АЛҒАПЩЫ ЖОБАСЫНЫҢ КОНСПЕКТІСІ, ОҒАН ЕНГІЗІЛГЕН КЕЙБІР ТҮЗЕТУЛЕР
Абзацтар:
I. Капиталистік қатынастардың үстемдігі: өндіріс құ- рал-жабдьщтары капиталистерде және дәулетсіз проле- тарлар=жалдамалылар — 2. *
II. Капиталдың үстемдік ету саласының -кеңеюі: ірі кәсіиорындардың шаруашылық мацызының артуы және ұсак, кәсіпорындардың азаюы — 1.
III. Капиталистік ңатынастар жұмысшы табын бар- ған сайын қатты езе түсуде: ұсытіым артып отырғапда, сұранымды біршама азайтты — 4.
IV. Жұмыс күші багасының төмендеуі. Қоғамдық теңсіздіктің өсуі — 3.
+ сөйтіп (ікапитализм туғызады??) қогамдық тең- сіздіктің өсуі, дәулеттілер мен дәулетсіздердің арасын- дағы алшақтықтың артуы (?+?)
V. Дағдарыстар — 5.
VI. Жұмысшы табы паразылығыныц осуі, күрестің шиеленісуі + әлеуметтік революциянъщ қажеттігіи ұғынудың өсуі, яғни
(опы түсіндіру) — 6.
VII. Әлеуметтік революцпя — бүкіл езілген адамзат- тың мүдделері үшін — 7.
VIII. Товар өндірісін соцпалпстік өндіріспен ауысты- ру үшін — пролетариаттың саяси, өкіметі — пролетариат диктатурасы болуы керек — 8.
* Ңолжазбада цифрлар нөк қарындапшеи қойылған жәнс ол, сірә, абзацтардың орны осылай ауыстырылса дегенді көрсететін болу ке- рек. Ред.
448
В. И. ЛЕНИН
IX. Жұмысшы қозғалысы халықаралық қозғалыс бо- лып отыр — 10.
X. Орыс социал-демократиясьі — халықаралық соци- ал-демократияиың бір бөлігі — 11.
XI. Орыс социал-демократиясыиың көздейтіиі де сол бір түпкі мақсат. Орыс социал-демократиясыпың міндеті
•мүдделердің ымьтраға келмейтіпіп ашу әлеу- меттік ров-олюцияпыц мацызып айқыпдау жұ- мысшылардыц күштеріп ұйымдастыру
XII. Крепостниктік тәртіптің қалдықтары таяудағы мақсатты өзгертеді (барлық еңбекші халыққа жасалып отырған езгі + жұмысшы қозғалысыпыц басты кедер- гісі).
XIII. Капитализмнің •қосыміпасы болып табылатьш заң мекемелері болуына ңол жеткізу ңажет.
XIV. Самодержавие — крепостниктік тәртіптің қал- дығы, қас жауымыз,— ендеше таяудағы міндет — мо- нархияны құлату.
ПЛЕХАНОВ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖОБАСЫНА ТҮЗЕТУЛЕР
III. [Капиталистік өндірістік қатынастар жүмьтсшы табын бар- ған сайын қатты қысымға алады;] тех- никалық прогресс [еңбек өпімділігіп арттыра отырып]... беріп қана қоймай, т. т.
{себеп болып орны- на — т у т ы з ы п}
+ Жүмыссыздық- тың, қайыршылық- тың, кемсіту мен ез-
Ұсынылған уақыты
21. I. 02.
III. Техникалық про- гресс (еңбек өнімділіғін арттыра отырып?) капи- «жол талистерге жұмысшы- берді» ларды қанау дәрежесін күшейтуге материалдың мүмкіндік беріп қана қоймайды, оның үстіне жұмыс күші ұсынымы- ның относительді және абсолютті түрде артуы- мен қатар оның сураны- мын относительді түрде кемітуді туғызып, әлгі мүмкіндікті шыпдықңа
РСДРП ПРОГРЛММЛСЬТН ЖАСЛУ ЖӨНТНДЕГІ...
449
гінің өсуі капита- лизімнің осы негізгі тенденциясыныц бол- май қоймайтын нәти- жесі болып табылады.
айналдырады. Жұмыс- сыздықтың, қайыршы- лықтың, езгі мен кемсі- тутпіліктің осуі капи- тализмнің осы негізгі тенденцпясының болмай қоймайтьш нәтижесі бо- льтп табьтлады.
(көрсетіл- ген негізгі тенденция- лардыц)
Д^рыс е м е с бәрі емес.^і
§ 5 етілсіп. IV. Соиымеп, қоғамдық ецбектің өндір- гіш күштерінің дамуы мына жағдаймен ңатар жүріп отырады: бұл дамудың бар- лың пайдасын болмашы азшылық өз моно- полиясына алады, ал қоғамдық байлықтың осуі қоғаімдың теңсіздіктің осуімеп, дәу- леттілер меп дәулетсіздердің арасыпдағы алшақтықтың артуымон, меишікшілер та- бы мен пролетарлар табы арасындағы тұңғиықтың тереңдеп, ұлғаюымен қатар болыгі отырады.
§ 4 етілсін. ә V. * Каиитализмнің корсетілгеп қайшы- лықтарынап сөзсіз туатыи өперкәсіп дағ- дарыстары жүмысшы табы мен ұсақ өнді- рушілердің жағдайын бұрынғыдан да бетер нашарлата түседі
өндіріске қоғам- дық бақылау болмаған жағ- дайда, бүкіл дү- ние жүзілік ры- нокта капита- листік елдердің үздіксіз өсіп отырған өзара бәсекесі жағда- йында **. өндірісте жоспар- лылықтың бол- мауынан, бүкіл дү- ние жүзілік рынок- та капиталистік ел- дердің өзара бәсе- кесінің өсуінен. Бұқараның кедей- лігі мен қайыршы- лығы өпдірілгеи товарды откізу Ңоғамда істің жағдайы осы- лай болып отыр- ғаңда, өндірісте жоспарлылық болмай отырғап- да, бүкіл дүние жүзілік рынокта ікапиталистік ел- дердің үздіксіз өсіп отырған бә-
* Қолжазбада абзацтың басындағы: «Бұл қайшылықтардың онан сай-ын көп шиеленісуіне» деген сөздер сызылып тасталған. Ред.
** Бүл пұсқа қолжазбада ошіріліп тасталған. РеО.
450
В. II. ЛЕН.ТТН
мүмкіндігін таба алмау салдарынан ңоғамдық байлық- тың ысырап бо- луымен қосарла- нып жатады.
1902 ж. кеш дегенде 8(21) январъба жазылгап
Бгргншг рет 1924 ж. Лсниитц
II жинағында басылған
секесі жағда- йында товарлар- ды өткізу олар- ды өндіруден сөзсіз артта ңа- лып отырады *.
Ңолжазба бойынша басъілып отыр
Бұл нүсқа қолжазбада ошіріліп тасталған. Ред.
РСДРП ПРОГРЛММЛСЬТН ЖАСЛУ ЖӨНТИДЕГТ...
451
3
ПЛЕХАНОВ ПРОГРАММАСЫНЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖОБАСЫ I ЖӘНЕ II АБЗАЦТАРЫНЫҢ ЖАЗБАСЬІ ЖӘНЕ ПРОГРАММАІІЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМІ БІРІНШІ АБЗАЦЫНЫҢ ІІОБАИЫ
I. Қазіргі замапғы буржуазиялық қогампың экоиомикалық негізі капиталистік өндіріс әдісі болып табылады; бұл жағдай- да өндіріс құрал-жабдықтарының және товар түрінде өидіріле- тіи өнімдер айиалысының аса маңызды бөлігі сан жағынан бір- шама аз ғана тап адамдарының жөке меншігі болады, ал оның бер жагьтнда халықтьтң көгппілігі өз жұмыс күитін сатпайыи- пта, омір сүре алмайдьг. Осыітыц салдарытіан бұл копшілік өн- діріс құрал-жабдықтары мен товар айналысын меншіктенуші- лердің (капиталистер мен ірі жер пелеріпің) табысын оз еңбегімен жасайтын жалдама жұмысшылардың (пролетарлар- дың) гәуелді жағдайында болады.
II. Техпикапың үздіксіз жетілдірілуі ірі кәсіпорындардың піаруашылық мацызын арттырған сайын, сөйтіп ұсақ дербес опдірушілердің тұрмыс дәрежесін төмендетіп, олардьтң біреуле- рін пролетариат қатарына ығыстырьш шығарып, снді біреуло- рін тікелей немесе жанамалай капиталдың малайыпа, алым-са- лық төлеушілеріпе айіталдырып, қоғамньщ экоиомикалық омі- ріпде осы ұсақ дербсс опдірушілердің роліи кеміткеті сайып капиталис-тік опдіріс одісінің үстомдік етстін саласьт ксңейе бе- реді.
* •*
*
I (?). Россияның экономикалық дамуы онда капита- листік өядірістік қатынастардың барған сайып көп та- рауыпа және барған сайын көбірек үстемдік етуіпе бас- тап келеді.
1902 ж. ерте дегенде 8(21) январъда жазылған
Біргниіг рет, ^олжазба б(уйъі/нша басъілъіп отъір
452
В. II. Л Е I II III
4
ПРОГРАММА ЖОБАСЫІІ ЖАСАУДЫҢ БАРЫСЫ ТУРАЛЫ ХАБАРЛАМАНЫҢ ЖОСПАРЬІ
1. Программаны жасау жөиіндегі мәселепің жайы туралы жәіте оиы комиссияның әзірлеп жатқаны тура- лы айтып беру.
2. Г. В.-пың алғашқы жобасы.
3. Өзгерістердіц жобасы (ол озгерістердің кейбір се- бептерімен).
1902 ж. ерте дегенде
8(21) яиеаръда жазъілған
Цолжазба бойынъиа Бгргншг рет 1924 ж. Лениннгц басылып отыр
II жинағыпба басылған
РСДРП ПРОГРАММАСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ...
453
ә
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЬІҢ БӨЛІМІНІҢ АЛҒАШҚЫ НҮСҚАСЫ
АЛҒАШҚЫ ТҮЖЫРЫМ
А.
I. Россияның эко- иомикалық дамуы жә- не оның халықара- лық сауда айырбасы- на барған сайыи көбірек (күшті) тар- тылуы онда капита- листік өндіріс өдісі- нің барган сайын көбірөік тарауына жә- не барған сайып не- ғұрлым толық үстем- дік етуіие бастайды.
II. * Техниканың үздік- сіз жетілдірілуі ірі кәсіп- орыпдардыц шаруашылық мацызын барғап сайып арттырады да, ұсақ дер- бес өндірушілердің (ша- руалардыц, майдагерлер- дің, қолөнершілердің жә- не басқалардың) елдіц
Басқаша айту керек
ТҮЗЕТІЛГЕН ТҮЖЬІРЫМ
I. Россияиың халық- аралық сауда айырбасы- на күшті тартылуы жә- не елдіц ішінде товар өидірісінің осуі онда ка- питалистік ондіріс әдісі- нің барғаи сайын неғұр- лым толық үстемдік етуіне бастайды, ал ка- питалистік ондіріс әді- сіпің томендегідей негіз- гі ерекшеліктері бар.
IIL Техниканың үздік- сіз жетілдірілуі ірі капи- талистік кәсіпорындардың санып, көлемі меи піаруа- шылық маңызып барған сайын арттырады, ал ұсақ дербес ондірушілердіц (шаруалардың, майдагер- лердің, қолөніершілердің) * Қолжазбада параграфтардың орнын ауыстыру белгіленген: көк қа- рындашпеп «II» сызылып, «III» қоііылган — және муныц керісіише жасалған. Ред.
454
В. И. ЛЕНИН
экономикалық өміріндегі ролін кеміте түседі, олар- дың тұрмыс дәрежесін тө- мендете береді, сөйтіп бі- реулерін тікелей немесе жанамалай капиталдың малайлары мен алым-са- лық төлеушілеріне айнал- дырады, енді біреулерін өндіріс құрал-жабдықта- рынан жұрдай дәулетсіз таптың (пролетариаттың) қатарына ығыстырып шы- гарады.
тұрмыс дәрежесін төменде- теді, с-өйтіп бұлардың бі- реулерін капиталдың ма- лайлары мен алым-са- лық төлеушілеріне айнал- дырады, енді біреулерін мүлде күйзелтеді, оларды өндіріс құрал-жабдыңта- рынан жұрдай дәулетсіз таптың (пролетариаттың) қатарына ығыстырып шы- ғарады.
III. Өндіріс құрал-жабдьгқтарының және товар ай- налысьтның аіса маңызды бөлігі сан жағынан біршама аз ғана тап адаімдарының қолына барған сайын шоғыр- лана береді, олың бер жағыпда халықтыц барған сайьш көбейе түсіп отырған көпшілігі өзінің жұмыс күшін сат- пайьшшіа, өмір сүре алмайды. Осының салдарынан бұл көпшілік өндіріс құрал-жабдықтары мен товар айналы- сын меншіктенушілердің (капиталистер мен ірі жер ітелерінің) табысын өз еңбегімен жасайтын жалдама жұмысшылардың (иролетарлардыц) тәуелді жағдайып- да болады.
IV. Техникалық прогресс еңбск онімділігін арттырып, капиталистердіц жұмысшыларды қанау дәрежесіи кү- шейтуініе мүмкіндік береді, сөйтіп жұмыс күшііне сүра- пымның относительді түрде кемуін (яғни сұранымныц артуы капиталдың артуына (одан кейін) пропорциялы емес) туғызады, сонымен қатар жұмыс күшінің ұсыны- мып отпосительді жәпе абсолютті түрде арттырады. Мү- ның өзі, сондай-ақ канитализмнің жоғарыда көрсетілген негізгі тенденцпялары жүмыссыздықтың, қайыршылың- тың, қаніаудың, езгі мен ікемсітудің өсуіне бастайды.
V. Капитализмнің жоғарыда көрсетілген қайшыльгқ- тарынаи, оғап тән өндірістс жоспарлылықтыц болмауы- нап (мұны кәсіпкерлердің епщандай одақтары жоя ал- мақ емес), бүкіл дүние жүзілік рынокта капиталистік
РСДРП ПРОГРАММАСЫН ЖАСАУ ЖОНІНДЕГІ. .
455
елдердің өзара бәсекесінің өсуінен сөзсіз туатын өнер- кәсіп дағдарыстары жүмысшы табы мен үсақ өндіруші- лердің жағдайын бұрынғыдан да бетер нашарлатуға бас- тайды. Бұқараның кедейлігі м-ен қайыршылығы өндіріл- ген товарларды өткізу мүмкіндігін таба алмау салдарыпан қоғамдық баплықтың ысырап болуымеп қо- сарлаиып жатады.
VI. Сойгіп, ңогам- дық ецбектіц опдір- гіш күштерініц да- муы мына жағідаймен қатар жүріті оты- рады:
VI. Сойтіп, қоғамдық жәие барган сайып қо- Басқашаіғамдаса түсіп отырған айту Іеңбектің опдіргіш күш- керек ]терінің орасан дамуы мына жағдаймеп қатар жүріп отырады: бұл дамудың басты пайдасының бәрін хальщтың болма- шы азшылығы өз монополиясына айналдырады, ал қоғамідық байлықтың өсуі қоғамдық теңсіздіктің осуі- мен, дәулеттілер мен дәулетсіздердің арасындағы ал- шақтықтың артуымеп, меншікшілер табы (буржуазпя) мен пролетарлар табы арасындағы ітүңғиықтың терең- деп, ұлғаюымен қатар болып отырады.
VII. Бірақ, осыміен бір мезгілде, капиталпзмнің бол- май қоймайтын қайшылықтарының бәрі осіп, дамуьшен қатар
жүмысшы табының пара- зылығы меп ызасы да осе- ді, капиталистік өпдіріс әдісі жағдайларыныц озі- пеп келіп жұмысшы та- быиьщ топтасқапдыгы ар- тады,
пролетарлардың саны меп топтасқандыгы, паразылы- ғы меп ызасы өседі
жұмысшы табының каппталпстер табына қарсы күре- сі шиеленіседі, капитализмнің адам тозіп болмайтын ез- гісіиен құтылуға ұмтылушылық күшейеді.
VIII. Жұмысшы табын азат ету тек жұмысшы та- бының өзінің ісі бола ала-
VIII. Жұмысшы табып азат ету тек жұмысшы та- бының өзінің ісі бола ала-
456
В. И. ЛЕНИН
ды. Капитализімнің езгісін жою үшін әлеуметтік ре- волюция керек, яғни
ды, өйткені қазіргі заман- ғы қоғамның барлық бас- ңа таптары қазіргі эко- номикалық құрылыстың негіздерін саңтап қалуды жақтайды.
Жұмысшы табын шып мәнінде азат ету үшін Kanin алистік ондіріс әдісі- нің бүкіл дамуынап табиғи түрде туатьш әлеуметтік революция қажет, яғни
қоғампың барлыц мүшелерінің әл-ауқатын барышла жақсартып, олардың жан-жақты <еркін дамуын қамга- масыз ету үшін өндіріс құраллкабдьтқтарына жеке мен- шік жойылып, олардың қоғамдык, меншікке көліуі қа- жет және капиталистік товар өндірісінің орнына бүкіл ңоғам есебіне өнім өндіру ісін социалистік жолмен ұйымдастыру қажет.
IX. Бұл әлеуметтік революцияны жасау үліін проле- тариіат саяси өкіметті жеңіл алуға тиіс, мұныц озі оны омірдің кржасы етеді және оның ұлы мақсатының жо- лында тұрған кедергілердің бәрін жоюыпа мүмкіндік береді. Бұл мағынада алғанда пролетариат диктатурасы әлеуметтік революцияпың ңажетті саяси шарты болыл табылады.
X. Пролетариат революциясы қазіргі бүкіл езілгев және азап шегіп отырған адамзаттың бостандык, алуы болады, іөйткеиіі бұл революция адамды адамлың езііі, қапауының барлық түрлерін жояды.
XI. Орыс социал^демократиясы жүмысшылар мүдде- лерінің капиталистер мүдделеріне ымыраға келімейтін ңарамаждрсы екендігін жұмысшылардың алдында ашып көрсіетуді,— пролетариат жасайтын әлеуметтік революцияның тарихи маңызын, сипаты мен шартта- рын пролетариатқа түсіндіруді,— пролетариаттың бүікіл қазіргі заманғы қоғамдьтқ және саяси тәртіпке қарсы күресіиің барлық көріністеріп басқаруға қабілетті ре-
РСДРП ПРОГРАММАСЬІН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ...
457
волюциялық таптық партияны ұйымдастыруды өзіпіц міндеті етіп қояды.
XII. Алайда халықаралық айырбастың және бүкіл дү- ние жүзілік рыно-кқа өнім өндірудің дамуы цивилиза- циялы (?) әлемнің барлық халықтарының арасында ты- ғыз байлапыс ориатқаны (жасағаны) соншалық, проле- тариаттың азаттық 'күресінің ұлы мақсатына барлық елдер пролетарларының бірігіп күш жұмсауы арқылы ғана жетуге болады. Сондықтан * қазіргі заманғы жү- мысшы қозғалысы халықаралық жұмыісшы қозғалысы болуға тиіс еді және ол алдеңашан-ақ халықаралық қоз- ғалысіқа айналды, ал орыс социалчдеміократиясы өзін пролетариаттың бүкіл дүние жүзілік армиясы отрядта- рының бірі деп, халыцаралъщ социал-демократияныц бір бөлігі деп санайды.
В.
I. Алайда орыс социал-дөмократиясыныц таяудағы мақсаттары едәуір өзгеріп отырады, өйткені біздегіка- питализмге дейінгі, крепостниктік, қоғамдық тәртіптің толып жатқан қалдықтары өндіргіш күштердің дамуын мейлінше күшті тежейді, еңбекші халыңтың тұрмыс дә- режесін төмендетеді, сан миллиондаған шаруалардың қырғынға ұшырауының адам айтқысыз жауыздық фор- маларын туғызады, бүкіл халықты қараңғылықта, пра- восыздықта және езгіде ұстап отырады. Алдыңғы қа- тарлы капиталистік елдерде қазірдің өзінде бар жәис пролетариаттыц буржуазияға қарсы тап күресінің толық жәпе жан-жақты дамуы үшіп созсіз қажетті еркіи аза- маттық және саяси мекемелердің болуына орыс социал- демократиясыпыц енді ғаіта қол жеткізуіпе тура келе- ді**.
II. ГІатша самодержавие- сі крепостниктіік тәртіптің ең елеулі қалдығы, саяси
Крепостниктік тәртіптің бұл қалдықтарының ең елеулісі, бүкіл осы варвар- * «Пролетариаттың азаттық күресінің ұлы мақсатына барльщ ел- дердің пролетарларының бірігіп күш жұмсауы арқылы ғана жетуге болады. Сондықтан» деген сөздер ңолжазбада өшіріліп тасталған. Ред.
** Бұл сөйлем қолжазбада өшіріліп тасталған. Ред.
458
В. И. ЛЕНИН
бостандық алғап елдерде қазір құрып біткен бүкіл варварлыңтың және бүкіл бақытсыздықтың ең қуат- ты тірегі болып табылады; ол — пролетариаттың азат- тық қозғалысыныц ең қас және ең ңауіпті жауы бо- лып табылады. лықтың ец күшті тірегі — патша самодержавиесі. Ол пролетариаттың азаттьщ қозғалысының және бүкіл халықтың мәдени дамуы- ның ең қас және ең қауіп- ті жауы болып табылады.
Сондьщтан орыс социал-демоікратиясы патша самодер- жавиесін іқұлатуды және оны демократиялық конститу- цияға негізделген республикамен ауыстыруды озінің таяудағы саяси міігдеті етіп қояды, ол конституция мьь наны қамтамасыз етеді:
1) халыіқ самодержавиесін, яғни...
1902 ж 8 жэие 25 январъ (21 январъ мсн 7 февралъ) аралығында жазылған
Бгргнші рет 1924 ж. Ленипнщ II жинағында басылғап
Ңолжазба бойъшша басылып отыр
РСДРП ПРОГРЛММЛСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ ..
459
G
ПРОГРАММА ЖОБАСЫ ЖОСПАРЫНЫҢ НОБАЙЛАРЫ
I—VI. А) Россияның экономиікалық дамуы және ка-
питализімнің негізгі ерекшеліктері.
VII—XII. Б) Пролетариаттың тап күресі жәпе социал- дөмократияның міндсттері.
В) Орыс соцпал-демократтарыныц таяудагы мақсаттары жәпе олардыц саяси талан- тары
Г) Әлеуіметтіік (фабрикалық) реформалар.
Д) Финанс реформасы және креиостниктік қоғамның қалдықтарын жою жөніндегі сгалаптар.
Е) Ңорытыпды («хвост»).
A) Россияныц экономикалық дамуы және социал-де- мократияның жалпы міндеттсрі.
B) Социал-дөмократияның ерекше саяси мітідеттері меи саяси талаптары.
. С) Әлөуметтік реформалар.
D) Финапс озгерістсрі мен шаруалар озгерістері (ре- формалар).
1902 ж 8 жзне 25 январъ
(21 январъ мен 7 февралъ) аралығынба жазгшған
Бгргншг per 1924 ж. Лениннгц Ңолжазбо бойынгиа
II жимағыпОа басылғаи басъілып отыр
460
Б И ЛЕНИН
7
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ БӨЛІМІ МЕН ҚОРЫТЫНДЫСЫНЫҢ АЛҒАШЦЫ НҮСҚАСЫ
Оның үстіые, Россия социал-демократиялық жұмыс- шы партиясы .мыналарды талап етеді:
а) меімлекеіттік шаруашылықты демократиялық жол- мен ұйымдастыру мақсатымен — барлық жанама салық- тар жойылып, үдөмелі табыс салығы белгіленсін
б) біздегі іесікі крепостниктік тәртіптің барлық қал- дықтарын жою мақсатымен мыналар істелсін
1) ісатып алу және оброк төлемдері, сондай-ақ қазіргі кезде алым-салың төлеуші сословие ретін- де шаруалардың мойныпа түсіп отырған міндет- керліктің бәрі жойылсын;
2) жіаппай кепілдік және өз жеріи өзі билеу жіөнінде шаруаларды қыспаққа салатып зацдар- дың бәрі жіойылсын;
3) сатьгп алу жане оброк толемдері түрінде ха- лықтан алынғап ақша сомасы оттыц озіпе қайта- рылып берілсіп. Осы мақсатпеп мопастырьлық мү- лік пен удельдік пменпелер кәмпескеліенсін, сон- дай-ақ жер сатып алу қарыздарымеп пайдалапып келген ірі дворян-жер иелерінің жерлеріне ереікше салық салынсын. Осы жолмен жиналған қаржы селолың қоғамдардың мәдени және игілік мұқтаж- дарына жүмсалатын ерөкше халық қорына айнал- дырылсын;
4) шаруалар комитеттерін ңұру, ңұрғанда:
(а) крепостниктік правоны жойғап кезде шаруалардан алынған және ша-
РСДРП ПРОГРЛММЛСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ
461
руаларды кіріптар ету үіпін поме- щиктердің қолында ңұрал болып отыр- ған кесінді жерлерді селолық қоғамдар- ға (экспроприациялау жолымен неме- се — егер жер қолдан қолға отіп кеткен болса,— сатып алу, т. с. жолмеп) қапта- рып беру үшіп құру;
(б) крөпостниктік қүрылыстың Урал- да, Алтайда, Батыс олкеде жәпе мемле- кеттің басқа облыстарында сақталыи қалғап қалдықтарын жою үшін іқұрыл- сын;
5) соттарға шаімадан тыс өте жюғары арепда ақьтларып ксмітуге және кіріптарлыққа түсіретін кслісімдерді заңсыз деп жариялауға право бе- рілсіп.
Россия социал-деімюкратиялың жұмысшы партиясы көрсетілген саяси және әлеуметтік өзгерістерді дәйек- тілікпен, баянды түрде толың жүзсге асыру самодер- жавиені ңұлату арқылы ғана, бүкіл халықтың ерікті түрде сайлаған қүрылтай жгшіальтсып піақыру арқылы ғана мүм.кіп деп есептейді.
J902 ж. кеш дегенде 25 январъда (7 февралъда) жазылғач
Бгрі/нші рет, ^олжазба богсъітиа басылып отыр
462
В. И. ЛЕІІИН
8
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ НОБАЙЛАРЫ
1-НҮСҚА
Россияда товар ондірісі барған ісайын тез дамып, оныц халыцаралық сауда айырібасыпіа қатысуы артып отыр *, сөйтіп Россияда капиталистік опдіріс әдісі бар- ган сайып толық үстемдік алуда.
Халықтыц барган сайып өсе түсіп отырған көпшілігі өз жұмыс күшін сатпайынша өмір сүре алмайтын бол- ды. Соньимен, бұл көпшілік өндіріс құрал-жаібдықтары мен товар айналысының аса маңызды бөлігін өз қолы- па алғап сап жагьгнан біршама аз ғана капиталистер та- бы мен ірі жіер иелеріпе тәуелді жалдама жүмысшы- лардыц (пролетарлардың) жагдайында болып шы- ғады **.
Өндіріс құрал-жаібдыіқтарының аса маңызды бөлігі сан жағынан болімашы капиталірстер мен ірі жер иеле- рінің жеке менптігі ретіпде с-олардың қолына жпналады. Ңызім-етікерлердің барған сайын неғұрлым көпшілігі өя- діріс қүралчжабдықтарыпан айрылыіт, оздерінің жұмыс күшіп сатуға мәжбүр болады. Сонымеп, бұл окөпшілш жске меншік иелеріпіц табысып оз ецбегімеп жасайтын жалдама жұмьюшылардың (пролетарлардың) тәуелді жағдайындіа болып шығады.
Капитализімнің дамуы ірі кәсіпорындардың сапып, мөлшері мен шаруашыльтқ мацызып барған сайып арт- тыра түседі, үсақ дербес опдірушіліердің (шаруалардың, майдагерлердіц, қолонершілердің) тұрмыс дәрежесін төмендетеді, бұлардыц біреулерін капиталдың малайла- ры мен алыім-салық төлеушіл-ерініе айналдырады, енді
* «Оньщ халыңаралық сауда айырбасына қатысуы артып отыр» де- геп сөздер қолжазбада сызылып тасталған. Ред
** Бүл абзац қолжазбада өшіріліп тасталған. Ред.
В. И. Лениннің «Программа жобасының нобайлары» деген қолжазбасының бірінші беті. 2-нұсқа.—1902 ж.
РСДРП ПРОГРАММАСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ...
463
біреулерін пр-олетариаттың қатарына ьіғыстырып шы- ғарады.
Техникалық прогресс неғұрлым ілгері басцан сайын капиталистердің жұмысшыларды цанау дәрежесін кү- шейтуге соғұрлым көп мүмкіндігі болады, жұмыс күші-
не сұранымпың артуы опыц ғұрлым көп артта 'қалады.
Қайыршылықтың, жұ- мысісыздықтың, қанаудың, езгі мен көмсітудің өсуі калитализімшң негізгі теи- дөнциясыньщ салдары бо- лып табылаіды.
ұсыпымыпың артуыпап со-
Өмір сүрудің қамтама- сыз етілмеуі, жүмыссыз- дық, қанаудың езгісі жә- не қорлау атаулыиың бәрі еңбекші халықтың барған сайын қалың топтарын ңамтиды.
Бұл процесті капитализмнің жогарыда көрсетілген қайшылықтарынан сөзсіз туатын өнеркөсіп дағдарыста- ры онан сайын шиеленістіреді. Бұк,араның кіедейлігі меп қайыршылығы өндірілген товарларды өткізу мүм- кіндігін таба алмау салдарынан қоғамдық байлықтың ысьграп етілуіімен қатар больгп отырады.
Соныімен, қоғаімдық еңбектің жәіие барғап сайып қо- ғамдастырылып отырған ецбөктің өпдіргіш күштерііпің орасан дамуы мына жағдаймен қатар жүріи отырады: бұл дамуідың басты пайдасының бәрін халыоқтың болма- шы азшылығы өз мюноиолиясына алады. Қоғамдық бай- льгқтың өсуімен қатар қоғамдық теңсіздік өседі, мен- шікшілер табы (буржуазия) мен пролетарлар табы арасындағы тұңғиық терецдеп, кеңейеді.
(А) § III. ¥сақ өндірісті ірі өндіріс барған сайын ығыстыра түседі. Ұсақ дербес өндірушілер (шаруалар, майдагерлер, қолоніершілер) не пролетарларға айнала- ды, не капиталдың малайларына жәпе алым-салық то- леушілеріне айналады.
Техниканың үздік жетілдірілуі ұсақ өндірісті ірі өн- дірістің барған сайын ығыстыра беруіне бастайды. Өн- діріс құрал-жабдықтарының (жер мен фабрикалардың, құралдар мен машиналардың, темір жолдардың және 16 6-том
464
В. И. ЛЕНИН
басңа ңатынас құралдарының) аса маңызды бөлігі саи жағынан біршама аз ғана капиталистер мен ірі жер ие- лерінің жеке меншігі ретінде солардың қольгна жинак,- талады. ¥сақ дербес өңдірушілер (шаруалар, майдагер- лер, қолоиершілер) барған сайып күйзеле береді, сөйтіп өндіріс құрал-жабдықтарынан айрылып, пролетар- ларга немесе капиталдың малайлары меп алым-салық төлеушілеріне айпалады. Ңызметкерлердің 'барған са- йын молая түсіп отырғап көпшілігі оз жұмыс ікүіпін са- туға мәжібүр болады.
Сөйтіл, олар жалдама жүмысшыларға айналады, бұлар меншікшілердің бай- лығыіі өз еңбегімеп жасап, соларға тәуелді жағдайда болады.
Сөйтіп, бұл жалдама жұ- мысшыл ар (про л етарл ар) меншікшілсрдіц табысын өз еңбегімен жасап, солар- ға тәуелді жағдайда бо- лып шығады.
2ІІҮСҚА
Ріоссияда товар ондірісі барған сайын тез дамып, он- да капиталистіік өпдіріс әдісі барғап с-айып толык, үс- темдіік алуда.
Өндірі-с құрал-жабдықтарыиыц (жер меи фабрика- лардыц, құралдар мен машиналардың, темір жолдардыц және басқа қатынас ңұралдарының) аса маңызды бөлі- гі сан жағынан біршама аз ғана капиталистер мен ірі жер иелерінің жеке меншігі ретіңде солардың қолына жинақталады.
Қызметкерлердіц барған сайын неғұрлым көпшіліғі өндіріс құрал-жабдықта- рынан айрылып (жоғал- тып), өз жұмыс күшін са- туға мәжбүр болады. Сөй- ті(п, жалдама жұмысшылар (пролетарлар) меншікші- лердің табысып өз еңбегі- мон жасап, соларға тәуелді жағдайда болып шығады.
Ңызметкерлердің пеғұр- лым көпшілігі оз жұмыс күшін сатуға мәжбүр еті- леді, жалдама жүмысшы- ларға айналады, бұлар меншікшілердің байлығын өз ецбегімен жасап, солар- ға тәуелді болады.
РСДРП ПРОГРАММАСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ...
465
Капитализімнің дамуы ірі кәсіпорындардың санын, мөлшері міен шаруашылық маңызын барған сайын арт- тыра түседі, ұсақ дербес өндірушілердің (шаруалардыц, майдагерлердің, қолөнершілердің) тұрмыс жағдайын нашарлатады, бұлардың біреулерін капиталдың малай- лары мен алым-салық төлеушілеріне айналдырады, енді біреулерін пролетариаттың қатарына ығыстырып шыға- рады.
Техпйкальгқ прогресс пеғұрлым ілгері басқаи сайып капиталистердің жұмысшыларды ңапау дәрежесін кү- шейтуге соғұрлым көп мүмкіндігі болады, жүмыс күші- не сұранымның артуы жұмыс күші ұсынымының ар- туынан соғұрлым көп артта қалады. Өмір сүрудің қам- тамасыз етілмеуі м-ен жүмыссыздық, қанаудың езгісі және қорлау атаулыпың бәрі еңбіекші халықтың барған сайып қалыц топтарып қамтиды.
Капитализмпің пегізгі ңайшылықтарынан сөзсіз туа- тын өнеркәсіп дағдарьистары бұл процесті онан сайын шиеленістіреді. Бүқараның кедейлігі мен қайыршылы- ғы өндірілген товарларды өткізу мүмкіндігін таба алмау салдарынан қоғамдьгқ байльщтың ысырап етілуімен қа- тар болып отырады.
Сөйтгп, қоғамдық еңбектің және барған сайын қоғам- дастырылып отырған еңбектің өндіргіш күпттерінің ора- сан дамуы мыиа жағдаймеи қатар жүріп отырады: бұл дамудың басты пайдасыпыц бәріп халықтыц болмашы азшылығы оз мопотголиясына алады. Ңоғамдың байлық- тыц өсуімеп қатар ңоғамдық тсңсіздік оседі, меншікші- лер ггабы (буржуазия) мен пролетариат табьтньщ ара- сындағы тұңғиық тереңдеп, кеңейеді •*.
1902 ж. 25 январъ мен 18 февралъ
(7 февралъ мен 3 марті
аралыгында жазылган ң0лжа3ба бойынша
Бгргншг рет 1924 ж. Лениннгц басылып отыр
II жинағында басылған
* Ңолжазбапың сыртқы бетінде қарындашпен былай деп жазылған: «...еңбекші бұқараға полициялық-чиновниктік ңамқорсуды кеңейтудің немесе оны нығайтудың қандайымен болса да байланысты реформатор- лық жобалардың бәрін де үзілді-кесілді қабылдамайды...» Бұл тұжы- рымды В. И. Ленин «Россия социал-демократиялың жұмысшы пар- тиясы программасы жобасының» қорытындысына жасалған түзету ре- тінде ұсынгаи (қараңыз: осы том, 231-бет). Ред.
16*
466
В. И. ЛЕІІИН
9
ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ ЖӘНЕ ФАБРИКАЛЫҚ БӨЛІМДЕРІНЕ ЕНГІЗІЛГЕН ҚОСЫМШАЛАР
«Ал ескі 'крепоістниктік тәртіптің қалдықтарыи жою мақсатымен ол мынаны көздейтіп болады».
Былай деп қосымша енгізсе қайтер еді: «жәпе дереь- пяда тап күресін еркін өрістету мүддесі үшін».
Мұның керектігін біз өзімізді бұл жерде де буржуа- зиялыц демократиядан үзілді-кесілді ажыратып алуға тиіс екендігіміз дәлелдеп отыр, өйткені буржуазиялық демократияның қай түрі болсын, әрине, тек ңана бірін- ші дәлелдемені жақтайды.
* *
*
NB: фабрикалыц бөлімге мынау қосылсын:
Жумысшыларды жалдау туралы барлык шарттар бо- йынша және шарт атаулынъщ бәрі бойынша ат$ы төлеу- дің апталыц мерзімін зацмен белгілеу.
1902 ж. 25 январъ мен 18 февралъ (1 февралъ мен 3 март) аралығында жазылған
Бгрінші рет, ^олжазба бойынша басылып отъср
467
«ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММАСЫ» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА ПЛЕХАНОВ ПЕН АКСЕЛЬРОДТЫҢ ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ БЕРІЛГЕН ЖАУАПТАР 157
«4. шаруалар коімитіеттерін құру, қүрғанда:
а) крөп-остниктік правопы жойған кезде шаруа- лардан алынған және шаруаларды кіріптар ету үшін помещиктердіц қолында құрал болып отыр- ған кесіиді жерлерді селолық қоғаімдарға (экспро- приациялау жолымеп пемесе — егер жер қолдан қолға өтіп кеткен болса,— сатып алу, т. с. жол- мен) ңайтарьтп беру үшін құру...» *
Плеханов. NB. Мыпаны №1—программада «жер-
ескеруді сұраимын: экспро- приация (№ 3) сатып алуды ескермейді емес; сатып алу экспроприацияны ескермейді емес (дәлелдеудің керегі жоқ) «сатып алу, т. с.» (№ 2) — жай ғана сатып алу деген сөз,— «т. с.» алып тастау керек. Ал жақшаның ішіпде тұрған сөз- дерді мынадай сөздермен ауыстыруға болады (егер 1861 жылдан кейін жер [жерлер емес] (№ 1) сатып жіберу ар- қылы басқалардың қолына өт- кен болса, сатып алуарқылы). Сонда басқа реттерде жерді қайтарып беру қазіргі жер иелеріпе ақы толенбей жүргі- зілетіні айқын болады. Ал егер жер басқалардың қолына
лер» деп түр екен, онда жақшаның ішіне «жер» деп қою — грамматикаға ңайшы келеді.
№ 2 — «т. с.» — жерді жерге айырбастауды да, жерге оервитутты да, қай- та межелеуді де жэне бас- цаларды да қамтиды. Сон- дықтан алып тастау мүл- де дұрьис емес.
№ 3.— «экспроприация» әдетте меншіктен айьіру- ды, яғни ақысып төлемей алып қоюды көздейді. Сон- дықтан оны сдтып салуға
♦ Қараңыз: осы том, 336-»»3,37-беттер, Редг
468
В. И. ЛЕНИН
мұрагерлік жолымен, немесе сыйлау, немесе айырбастау жолымен өткен болса, онда са- тып алу болмауға тиіс. Мен мұны біз өзгертуге үлгереміз деп ойлаймьш.
Аксельрод. Қосыламын. П. А.
■қарама-ңарсы қою, ескер- тулердің авторына көрін- геніндей, тіпті де онша оғаш емес.
«Біз крепостниіктік ңатынастардың барлық қалдықта- рына қарсы күрөсуге міндеттіміз,— бұған социал-демо- краттың ешбір кү-мәпы болмауға тиіс, ал бұл қатынас- тар буржуазиялық қатьшастармеи әбдеи шатасып араласып кетіп отырғандықтан, бізге міндеттің күрде- лілігінен қорықпай, бұл шатақтың, былай деп айтуға рұқсат болса, нағыз озегіне жетуімізге тура келеді» *.
П л е х а н о в. Өзегіпіц қаи-
дай екенін білу үшін — руңсат ? ?
сүраудың қажеті жоқ.
«... жұмысшыларға қатысты болімде буржуазияга қар- сы бағытталған талаптардың бар екендігінде, ал ша- руаларға қатысты бөлімде крепостник-помещиктерге қарсы (бұл терминді біздің поместьелік дворяндарға қолдану мәселесі сондай талас мәселе болмағанда, мен феодалдарға қарсы деп айтар едім0) бағытталған та- латгтардың бар екендігінде.
Меп өз басым 6v мәселені қуаттау мағынасында шешуге бармьуп ^ірақ қазіргі жағдайда бұл шешімді дәлелдеп уДың және тіпті үсынып жатудың, әриие, орны • , уак,ыты да еімес, өйт.кені қазір әңгіме аграр- ііфограіміманың коллективтік, жалпы редакциялық жобасын қорғау туралы болып отыр» **.
Аксельрод. NB. Шынын- да да, программалъіц кітапша- да алауыздық жөнінде мұндай ишаратты білдірмеген жақсы болар еді.
«Ал күрестің түпкі нәтижесіне жеткенге дейін, күрес- тің барысы кезінде, барлыц максимумға, бәлкім, біз қо-
* Қараңыз: осы том, 341-бет. Ред.
“ Бул да сонда, 343-бет.. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН А/КСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ... 469
лымызды жеткізе алмаспыз деп алдын ала кесіп-пішу- ге тырысу — барып тұрған филистерлікке ұрыну деген сөз» *.
И л е х а н о в. Барлық макси- мумга біз қолымызды жеткізө алмаспыз деп «кесіп-пішуго тырысу...» және басқалар — мұның өзі тым жатық емес. Бұл сөздерді мен текстіде жаз- ган сөздермеп ауыстыруды ұсынамын **. Бұл ұсынысты дауысца уоюды сұраймып. Дә- лел: қарсыластар жағының ке- лемежінен қауіптену.
Сондай-ац автордың орыс феодализмі туралы пікірлерін алып тастау туралы мелің ұсынысымды дауысца цоюды усынамын. Дэлел: былайша айтқанда, жалпы редакциялыц мақалада мұндай пайымдау- лардың орынсыздығы. Автор- дың ескертулері редакцияда алауыздыц бар екен деген ой- ға қалдырады.
Аксельрод. Мен жоға- рыда осы мағынада айттым да.
Аздап әдептілік сақтау ескертпелердің авторына озі тілеп отырған с т и л ъ озгерістерін (нашар лату емес пе?) дауысуа қою- ды талап етуінің тым орыпсыз екенін байқатқан болар еді. Дәл сол сияқты «феодализм» туралы кіш- кентай мәселе үшін «ала- уыздықтар» жайында ай- қай-піу көтереді деп (Мартыновтар?) қорқуы да күлкіңді келтіреді. Мен оте жалпылама айттым.
««Біздің қозғалысымыз»—социал-демократиялық жұ- мысшы қозғалысы. Оған шаруалар буцарасы тіпті де «қосыла» алмайды: бұл неғайбіл іс емес, мумкін бол- майтын нәрсе, сондықтан ол туіралы епгқашан да әңгі- ме болған жоқ. Ал крепостниктік тәртштің барлық қал- дықтарына қарсы (жане соның ішінде самодержавиегө қарсы) «қозғалысқа» шаруалар бұқарасы цосылмай ту- ра алмайды» ***.
Плеханов. (Қосылу ту- Ңараңыз: 28-беттің сырт- ралы сөйлемде) «шаруалар бұ- j-bI жағы ****' қарасы» деген сөздердің орны- на: өз қалпыида алынған, яғни * Қараңыз: осы том, 345-бет. Ред.
** Плеханов бұл сөйлемді төмендегііпе етіп өзгертуді ұсынды: «Ал күрестің түпкі нәтижесіне жеткенге дейін, күрестің барысы незінде, мынадай ойлармен өзіңді өзің тоқтату...». Ред.
*** Қараңыз: осы том, 345—346-беттер. Ред.
♦♦♦♦ Плехановтың ескертпесіне мұның алдында берілген жауапты қа- раңыз. Ред.
470
В. И. ЛЕНИН
сословие ретінде алынған жә- не, оның үстіііе, біртутас топ деп танылатып шаруалар бұ- қарасы, деген сездерді қоюды ұсынамын, т. т.
Осыны дауысқа қоюды сұ- раймын.
А к с е л ь р о д. Қосыламып. П. А.
«Пролетариат пен буржуазияның арасында үзілді-ке- сілді тартыс тек республика ішінде ғана бола алады де- ген идеяны біз кең таратуымыз керек, барлық орыс ре- волюционерлерішң арасында және мумкіндігішпе орыс жүмысшыларының қалың бүқарасы арасында респуб- ликалық дәстүрді енгізіп орньгқтыруымыз ікерек, біз осы «республика» деген ұран арқылы мөмлекеттік құрылыо ты демократияландыру жолындағы күресте артқа жал- тақтамай, ақырыиа дейін алға баратынымызды айтуы- мыз керек...» *
Плеханов. Пролетариат пен буржуазияның арасында үзілді-кесілді шайқас тек рес- публика жағдайында ғана бо ла алады деген идеяны біз та- ратуымыз керек, деген сөздер- ді мен өшіріп тастауға кеңес беремін (осыны дауысца цою- ды сураймын). Мысалы, Анг- лияда саяси даму республика арқылы өтуге тиіс дегенге мен тіпті де сенбеймін. Монархия опда жұмысшыларға оны-мұ- ны жөпінен кедергі жасай қо- яр ма екен, сондықтан монар- хияпың жойылуы социализм- нің салтанат құруының алғы шарты емес, қайта оның нэти- жесі болады.
Аксельрод. Ұсынысты жақтаймьтн. П. А.
Англияның дәл ереішіө жағдайына байланысты оның мысалы онша орын- ды емес. Сондықтан енді келіп Россияны Англиямен салыстыру жұртшылық арасында есепсіз көп қате түсініктер тарату деген сөз. Маркс (1875) пен Энгельс- тің (1891) Германияда рес- публика болуын талап ету туралы есікертпелері158 нақ республиканың «қажетті- гін» көрсетеді,— ал өзге- шеліктер барлық жерде бо- луы мүмкін.
«Сонымен, 4-пункттің бүкіл мазмұнын, түсінікті бо- луы үшін, «кесінді жерлерді ңайтару» деген сөздермен айтуга болады. Мұндай талап жөніндегі идея қалай Қараңыз: осы том, 347—348-беттер. Ред,
ПЛЕХАНОВ ПЕН АіКСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ...
471
пайда болды? деген сұрақ туады. Крепостниктік тәртіп- тің барлық қалдықтарын мүмкіндігінше толық жоюға шаруаларды итермелеуге және оларға көмектесуге тиіс- тіміз деген жалпы жәие негізгі қағидадан жасалған ті- келей қорытынды ретінде пайда болды. Мұнымен «бәрі келіседі», рас емес пе? Иә, ал егер осы жолға түсуге ке- ліседі екенсіз, онда соньщ бойымен өз бетіңізше алға жылжуға еңбек етіңіз, сіздерді сүйреуге мәжбүр етпе- ңіздер, бұл жол түрінің «дағдылы еместігі» жөнінде жүрексінбеңіздер, көптеген жерлерде сіздер ешңандай даңғыл жол таппасаңыздар да, абыржымаңыздар, жар- дың жиегімен жағалауға да, ну орманды кесіп өтуге дө, апаннан қарғып кетуге де тиістісіздер. Жол жоқ екен деп шағым етпеңіздер: бұл шағымдарыңыз пайдасыз қынжылу болады, өйткені қоғамдық прогрестің барлық күштерімен түзетілген және тегістелген даңғыл жолға түспей, қиыр шеттер мен алыс түкпірлердің соқпақ жолдарына түсетіндеріңізді сіздер алдын ала білуге ти- істі едіңіздер, ал бұлардан шығуға жол бар, бірақ ту- ра, тегіс және оңай жолды сіздер де, біздер де, басқа біреулер де ешқашан таба алмайды,— «ешқашан», яғ- ни жалпы осы құрып бара жатқап, қүруы жаи қинар- лық ұзаққа созылатын қиыр шеттер мен алыс түкпірлер әлі бар тұрғанда таба алмайды.
Ал осы алыс түкпірлерге бас сұққыларыңыз келмей- ді екен,— онда мұны тура айтыңыздар, құрғақ сөздер- мен шығарып салмацыздар» *.
Плеханов. Осы бетті өшіріп тастау туралы мәселені дауысқа қоямын. Өзінен-озі айқын және дәйекті пікірге бұл бет біраз фельетондық сипат беріп тұр. Кесінді жср- лерді қайтарьш беру туралы талап қою үшін «жардың жие- гімен еңбектеудің» керегі жоқ, т. с. Бұлайша бейнелеп айту- шылық автордың өзі «кесінді жерлерді» өз көзқарасымен түгелдей орайластырмаған де- ген ой туғызады.
Редакциядағы серіктесі жөнінде мұндай өрескел сарьшды ескертпелер жа- сау орынды ма? жәпе егер бэ р іміз бір-бірімізді осылай беттен ала берсек қайда барып тоқтай- мыз??— деген мәселені да- уысқа қоямын.
* Қарацыз: осы том, 354—355-беттер. Ред.
472
В. И. ЛЕІіИН
Аксельрод. Мен бұлбет- ті «Бұған» деген сөзден бастап келесі беттің аяғына дейін алып тастауды ұсынамын (47). П. А.
«Россияның барлық экономикалық зерттеулерінде сан рет көп айтылған барщиніалық шаруашылықтың тіке- лей қалдьиқтарын сақтап отырғаи әйтеуір бір ерекіпе заң е.м<ес, іс жүзінде қолданылып отырған жер қатынас- тарының күші. Мұның осылай болып отырғаны сон- шалық, 'белтілі Валуев ікомиссиясының алдында куәлар тура былай деген: егерде крепостниктік правоға заңімен тікелей тыйым салынбаса, ол, сөзсіз, қайта ор- наған болар еді. Демек, екінің бірі: нө шаруалар мен помещиктердің арасындағы жер қатынастарына мүлде жоламау кереік,— юнда қалған мәселелердің бәрі «оп- оңай» шепііл-еді, бірақ овда сіз кріеігостниктік шаруашы- льгқтың деревнядағы неше түрлі қалдықтарының басты негізіне де тимейсіз, онда сіз крепостняктер мен кіріп- тар шаруалардьщ ең ынтызар мүдделерін қозғайтып көкейтесті мәселеден, ертең немесе одан арғы күні Рос- сияның нағыз толғағы жетк&н әлеуметтік^саяси мәселе- лерінің бірі бола алатын мәселеден «оп-оңай» бойыңыз- ды аулақ саласыз. Не «экономикалық кіріптарлықтың артта қалған формаларының» негізіне де, яғни жер қа- тынастарына да тіоқтағьщыз келеді,— юнда сіз бұл қаты- настардың жеп-ж<еңіл әрі оп-юңай шешіле қоймайтын сондай күрделілігіімен жәіте бытьгоқандығымеп есептесу- ге тиістісіз. Онда сіздіц бытьюқан мәселенің біздер үсынған нақты шешіміне наразы бола отыръіп, бытысу- шыльщқа жалпы «шағым етумен» бас сауғалауыңызға т$ацъіңыз жоц, қайта оны өз бетіңізше ұғыиуға әрекет етіп, басқа наңты шешім ұсынуға тиістісіз.
Ңазіргі шаруалар шаруашылығында кесінді жерлер- дің қандай маңызы бар екені — іс жүзінде айқын мә- селе» *.
Плеханов. Мен «оп-оңай- Алдыңғы пікірге қоры- лық» пен «оңай еместік» ту- ТЫИПт.т жясяү пртіттттогі ралы пікірлердіц бәрін алып тынды жасау ретіндегі
* Қараңыз: осы том, 355—356-беттер. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН АКСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ...
473
тастауға, сөйтіп мақаланы «Кесінді жерлердің және бас- қа мәселелердің қандай маңьь зы бар» деген сөздерден бас- тауға кеңес берер едім. Мақа- ла бұдан ұтып шығады, өйтке- пі осы көрсетілгеп жордіц бәрі мақалаиы өзінің сұмдық (??) шұбалаңқылығымен бүлдіріп тұр. Дауысқа ңоюды ұсына- мыи.
(және тіпті бізге тілектес адамдардың есепсіз көп ескертпелеріне жауап ре- тіндегі) оп-оңайлық тура- лы.пікір тіпті де керексіз емес, сондыктан мен оғаи тимеуге кеңес береміи.
«Жумыспен өтеу деревняда техникаиың тоқырауына жәпе барлыц қоғамдық-экономикалык, қатынастардың тоқырауына себеп болады, өйтікені осы жүмыспен өтеу ақша шаруашылығының дамуына және шаруалардың жіктелуіне кедергі жасайды, помещикті бәсекенің (ол техниканы жогарылатудың орнына жарты ақысына жұ- мыс істеушінің үлесін азайтады; айтпақшы, бұлай азай- ТУ реформадан кейінгі дәуірде көп жылдар бойына бір- қатар жерде болған) ширатушы ықпалынан (біршама) құтқарады, шаруаларды жерге байлап-матайды, сол ар- қылы ңоныс аударушылықтың және шет кәсіптердің, тағы соидайлардың дамуын тежейді» *.
Плеханов: «Жәнешаруа- лардың жіктелуіне» деген сөз- дерді сызып тастауды ұсына- мын; бұл сөздер өзінше алған- да қалай да мақұлдауға тұрар- лық шараға қарсы оқушының тсріс ұғынысын туғызуы мүм- кін. Ал бұл сөздсрді қалдыр- ғыңыз келсе, опда оларды то- лықтырыңьіз, бұлардан өзіңіз- дің нені ұғыиатыиыңыздьт тү- сіидіріңіз (ескертуде болса да). Дауысқа қоюды сұрай- МЬІН.
Бұдан әрі: біршама құтқа- рады дегеннің мәні нендей? «Біршама» деген сөз бұл арада жанаспай тұр.
Ңандай? кімде теріс ұғы- ныс туғызады? неге?— түк түсініксіз.
Оп-оңай нәрсе. Мұның мәнісі: Россиядағы қазіргі жағдаймен салыстырганда біршама ңұтқарады (мы- салы, Америкамен салыс- тырғаяда емес).
Қарацыз: осы том, 357—358-беттер. Ред.
474
В. И. ЛЕНИН
•«Шынында да: кесінді жерлер жұмыспен өтөу жүйе- сінің ең басты иегіздерінің бірі екенін, ал бұл жүй-е крепостниіктік тәртіптің капитализм дамуын бөгейтін тікелей қалдығы вкенін жалпы жұрт мойындап отыр, ендеше кесінді жерлерді қайтару жұмыспен өтеу ісінің іргесін бұзып, қоғамдық-экономикалық дамуды жедел- дететініне қалай күмәыдануға болады?» *.
Плеханов. Нақ сондық- тан да мұны соншама ұзақ дә- лелдеп жатудың керегі жоқ.
Бұл асығыс қорытынды.
Осы беттің (55) аяғы мен келесі беттің басын қа-
'«Менің байңауымша, «кесінді жерлерге қарсы» айты- лып жүрген пікірлердің бэрі осы төрт пункттің бірі бол- маса біріне тура келеді және де қарсы болушылардың көпшілігі (Мартынов та соның ішінде) кесінді жерлерді қайтару таліабын принцип жағынан дүрыс емес, саяси жағынан тиімсіз, практикалық жағынан жүзеге аспай- ды, логикалық жағынан дәйөікті өм-ес деп, осы төрт сұ-
рақтың бәріне қарсы жауап
Плехаиов. Мартыновты алып тастауды ұсынамын: ол барлық жерге тым көп-аі; тық- паланған екен.
Аксельрод. Иә, des Guten, яғни Мартынов, mehr als zu viel ****. П. A.
берді» ***.
Ңараңыз: 28-беттің екін- ші жағы *****.
Мартынов біздің көпте- ген достарымыз қайтала- ған дәліелдерді келтірді. Бұл дәлелдерді жауапсыз қалдыру және Мартынов істің мәні жөнінде сөз етіп отырғанда бұған тоқтамай кету тым эдеігсіздік болар еді.
«Егер келесі тарихи кезеңде, осы әлеуметтік-саяси «конъюнктураның» ерекшелігі жойылған к-езде, айта-
* Қараңыз: осы том, 358-бет. Ред.
** В. И. Ленин өз мақаласының VII тарауының басын айтып отыр (қараңыз: осы том 358—359-беттер). Ред.
”■** Қараңыз: осы том, 359-бет. Ред.
**** _ Иә, бұл нәрсе, яғни Мартынов, көптен де көп. Ред.
***** в іі Лениннің Г. В. Плеханов ескертпесіне берген, осы том- ның 469-бетіндегі жауабы айтылып отыр. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН АІКСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ... 475
лық, шаруалар меншікшілердщ болмашы бір бөлігінің берген болмашы садақаларына қанағаттанып, пролета- риатқа қарсъі батыл түрде «шулай» шыга келетін бол- са, егер сол кезд-е біз өзіміздің програмімамыздан крепо- стниктік тәртіптің қалдьгқтарымен күресуді алып таста- сақ, біз өзімізге өзіміз еіпбір қайшы келімеген болар едік. Онда, бәлкім, бізге программадан самодержавие- мен күресуді де алып тастауға тура келер, ойткені са- яси бост-андыққа дейін шаруалар нағыз жексұрын және
ауыр юрепоіс-тн-иктік езгіден бір болмайды» *.
П л е х а н о в. «Егер кслесі тарихи кезеңде» дегеп сөздер- ден басталып, «есептеуге еш- бір болмайды» деген создермеп аяқталатып жерді алып тас- тауды усынамын. Бұл сөздер алдыңгы пікірдің дәлелділігін кушейтудіц орнына оны элсі- ретіп тұр.
Аксельрод. Жақтаймып. П. А.
құтылады деп есептеуге еш-
Бұл сөздерді алып тас- тамау керек, өйткепі бұл создер цажетті саңтықжа- саушылықтан туған. Әйт- п-есе бізді кейін алды-ар- тып ойламаған деп оп-оңай айыптауы мүмкін.
.«Бізге былай деп қарсы болады: «жумыспен отеу ша- руашылығы капитализмнің ңысымына қаншама баяу берілгенмен, әйтеуір, сюған берідеді,— ол ол ма: жұмыс- пен өтеу шаруашылығы толығынан жойылып та біт- пекші; жүмыспен өт-еу шаруашылығының ірісі ірі ка- питалистік шаруашылыққа тікелей орын беруде және орын береді де. Сіздер шын мәнісінде ірі шаруашы- лықты ұсақтайтын шаралармен (біртіндеп болса да, әй- теуір ұсақтаушылықпен) крепостниктік тәртіпті жою процесін тездеткілеріңіз келеді. Осы арқылы сіздер ке- лешектің мүддесін қазіргі мүддеге құрбандык, еткеи болмайсыздар ма? Шаруалардың жақын арада крепост- ниютік тәртіпке қарсы көтерілісінің неғайбіл мүмкінді- гіне бола сіздер село пролетариатының капитализмге ңарсы азды-көпті алыс келешекте болатын көтерілісін ңиындатасызд ар!»
Мұндай пікір, бір қарағанда қандай наиымды көрін- се де, імейлінше сыңар жақ пікір...» **
* Ңараңыз: осы том, 360—361-беттер. Ред.
** Қараңыз: осы том, 361—362-беттер. Ред.
476
В. И. ЛЕНИН
ГІ л е х а н о в. Мұиың озі ал- ғаш қарағанда-ақ тым онша сендірерлік өмес. Бұдан әріп кемірушілік иісінің аңқып турғаны соншалық, оған аз тоқтаса жақсы болған болар еді: социал-демократтар үшін ұят. Әсіресе қазір, мыңдаған орыс шаруалары ескі тәртіпті жою үшін көтерілііг отырған- да, ұят-ақ. Бұл дәлелді тіпті алғаш қарағанның өзінде де сендірерлік емес деп жария- лау ұсыиысып дауысқа қоюды сұраймын.
Аксельрод. Меніңше, Мартьшов а 1а дұшпандарға айтылған қошемет сөздөрді алып тастау керек. П. А.
Меніцше, бұл арада душ- пандарды теріскө шығарып отырғанда, «дұшпандарға ңошемет сөздер айтылды» деп білу адам күлерлік (мұның озі іс жүзінде де дұрыс емес, ойткөні бұл дәлелді «Искрапыц» ең жақын достары хаттарьш- да ңайталаған-ды). Ал ес- кертпелер авторыпың олар жоніпде айтып отырғап былапыт сөздерініц түкке керегі жоқ.
«... бұл барлық еңбекші село халқының қарсылығы мен дербес күресінің рухына натыз терең өсер етпей і$ала алмас еді» *.
Плеханов. «Дербес кү- 1902 жылы апрельдегі рес» дегепіміз не? Бельгияны қара ’59. Ол осы
«қиыіі» с/ұраққа жауап бе- реді-
«Ал кейін біздің батырақтардың, жартылай батырақ- тардың социализмге өтуін жеңілдету үшін барлық ең- бекші және қаналушы бұқараға өзін олардың косемі және өкілі деп тануды үйрете отырып, толғағы жеткен және бытысқан «жат» (пролетарлық емес) мәселелерді шешуге қатыісудаін бас тарітпай, ұсақ шаруалар үшіп «ібарлыіқ мүмькін болатынды» істей отырып, социалистік партияның цазірдщ өзінде ұсақ шаруаларды «жақтай» бастауының маңызы мейлішпе зор» **.
Плеханов. «Барлық мүм- кін болатын» деген сөздер неліктен таңбалардың ішіне («тырнақшаларға») алынған? Түсініксіз. Оітың үстіне «жар- тылай батырақтардың» жағ-
Тырнақшалар қоюда әр- кімнің оз мәнері бар еке- нін түсіпу сонша қиын болып па? Әлде еокертпе- лердің авторы тырнақша-
* Ңараңыз: осы том, 362-бет. Ред.
** Бұл да сонда. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН АЖСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ...
477
дайы туралы мәселе пролета- риат үшіп тіпті де жат емос. Ңазір бұл созді тырнақшалар- ға aJibin болса да қолдаиу сая- сатқі\ мүлде жаиаспайды.
ларды да «д а у ы с ц а уоюд ы» тілсй ме? Мұ- ііьщ озі соған ұқсайды!
«Еркі тәртштің барлық қалдықтарып жоюдағы өзі- нің, бьілайша айтқанда, міндетгерін орындауда орыс буржуазиясы «кеш ңалды»,— совдықтан бұл кемпіілік- ті біз түзетуге тиістіміз, түзетікенде ол кемшілік әбден түзетіліп болғапға дейін, бізде саяси бостандық болған кезге дейіп түзетеміз, шаруалардың жағдайы білімді буржуазиялық қоғамның барлық дерлік бұқарасьшьщ социализімге қарсы бейнебір ең күшті тірек «қирамай- ды-мыс» дегіен консерваторлық сезіміне (мұны біз Ба- тыста керіп отырмыз, онда әлгі көр-сетілген сезім агра- рийлер мен pur sang * ** консерваторлардан бастап, либе- ралдық және еркін ойлы буржуаға дейін және тіпті ең ақыры... бұл Чернов мырзалар мен «Вестник Русской Революцииді» ызаландыру үшін айтылған болмасын!.. аграрлыд мәселіедегі сәнқой «марксизм сыншыларына» дейінгі барлық партиялардан байқалып отыр) дем бер- мей, қайта бұл бұқараның наразылықты күшейтуіне (імұны Росісияда көріп отырғанымыз сияқты) дем бере- тіндей кезіне дейін түзетеміз» *•*.
Плехапов. Мұпдағы «Всстпик Русской Революции» деген создерді алып тастауға өте-мөте кецес беремін. Бұл сөздердіц ңасыпда Черновтыц есімі тұр, сопдықтан бізді абайсыз жақындасу, ишара жасау жөніпде, жасырын атты әшкерелеп қоя жаздау жөпін- де айыптаулары мүмкін. Бұ- дап қайткенде де қашу керек.
Қосыламын, бірақ ец жақсысы «Чернов» деген- ді алып тастайып.
«Ж>ерді национализациялау — бұл басқа мәселе. Бұл талап (егер мұны социалистік мағынада емес, буржуа- зиялық мағынада түсінсе) кесінді жерлерді қайыру та- лабынан шыныпда «әрі барады» жә»пе принципінде біз
* — таза қанды. Ред.
** Ңараңыз: осы том, 364-бет. Ред.
478
В. И. ЛЕНИН
бұл талапқа толык, қосыламыз. Белгілі бір революция- льгқ көзеңде біз оны ұсынудан, әрине, бас тартпай- мыз» *. !
Плеханов. Бұл ескертпе- ге толық оқосыламын160. Мә- селенің бүкіл «туйіні» нақ осында.
Аксельрод. Онша түсін- беймін; жоғарыда Сіз аграр- лық программаның әлеумет- тік-революциялық сипатын Ta- Mama апықтап бергепсіз, оның үстіпе, жерді иационализация- лау көтеріліс ұраны ретінде де — қазір революцияға дар- сы. Бергтің ұсынысына қосы- ламын.
Ескертпенің тузетілме- ген маңалаға қатысть< еке- нін «қосылушы» босқа ұмытқан. Аздап көңіл ау- дарса болғаны, ол бұл аң- ғырттық қатеден аулақ бо- лар еді.
«Бірак, қазіргі программамызды біз революциялық көтерілістің заманы үшіп ғана жасамаймыз, тіпті көбі- не ол үшін де емес, көбін-е саяси құлдықтың замаиы үшін, саяси бостандықтың алдында болатын заман үшіи жасаймыз. Ал мұндай заманда жерді национализация- лау талабы крепостниктік тәртіппен күресу мағынасьш- да демократиялық қозғалыстың тікелей міндеттерін анатурлым әлсізірек көрсетеді» *.
П л е х а н о в. Бұрын біздің нақ аграрлық программамыз— әлеуметтік-революциялық про- грамма екені туралы айтыл- ған-ды.
Полициялық мемлекетто жерді национализациялау бұл мемлекетті жаңадан орасап зор үлкейткендік болар еді. Сондықтан бұл арада «анағұр- лым әлсізірек көрсетеді» және сондайлар деп айтылғаиы сияқты айтуға болмайды. Ша- ралардың бірі революцияіиыл, ал екіншісі реакцияшыл.
Аксельрод. Плеханов- тьщ ұсынысы Берг ескертпе- лерінің жәнө алдьщғы беттегі
Дұры-с емес. Национали- зация атаулының бәрі бір- дей және әрқашан да «реакцияшыл» болмайды. Бұл — «артық кеткендік».
Ңарацыз: осы том, 366-бет. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН АіКСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ... 479
менің ескертпемнің мағынасы- Егер юскертпелердің ав- ме^ сәйкес келеді. торлары тіпті мақаланы
екінші р е т оқығаида түзетулерді дәл тұжырым- дауға еңбек еткісі келмесе (бұл талап әдейі қабылда- нып, жұрттың бәріне ха- барланса да)онда жал- пы «қайта жөндеу» туралы (ал сонан соң қайта жөн- деу тексті туралы??) да- уысқа қоюлар арқылы мұ- ны кешеуілдете беру бітпейтін болады. Қол қо- йылған мақала авторының өзінше пікір айтуынан он- ша қорқа бермеу күнә бол- мас еді.
«Міне, сондьщтан біз қазіргі қоғамдық құрылыстың йегізіне сүйенетін аграрлық программамыздың макси- мумы шаруалар реформасын демократияльщ жолмеп қайта қараудан әрі кетпеуі керек деп ойлаймыз. Жерді нацЕЮнализациялау талабы принципінде толық дұрыс жәіне белгілі кезеңдер үшін толық жарамды болғаны- мен, қазіргі кезеңде саяси жағынан жөн болмайды» *.
Плеханов. Бергтің ес- Қараңыз: 75-беттің сырт- кертпесіне цосыламын 1б1. Бі- жағы **
рақ былайша тұжырымдауды ұсынамын: полициялық мемле- кетте жерді национализация- лау зиянды, ал конституция- лық мемлекетте жерді нацио- нализациялау барлъіц өндіріс цурал-эісабдъіцтаръін национа- лизациялау талабына оның бө- лігі ретінде кіреді. Дауысца уоюды сураймын.
Аксельрод. Ңосыламын.
П. А.
* Қарацыз: осы том, 367-бет. Ред.
** В. И. Лениннің Г. В. Плеханов ескертпесіне берген, осы томның 478-бетіндегі жауабы айтылып отьір. Ред.
480
В. И. ЛЕНИІІ
11 л ех ан о в. Бұл арада соз құрау мәнері тым нашар. Оны түзету туралы ұсынысты да- уысқа қоюды ұсынамын.
Аксельрод. Не жөніиде?
«... жұртқа мәлім, біздің
Плеханрв. Автор орыс феодализмі туралы айтпауды уәде еткен еді (жоғарыда ай- тылғанды қараңыз), бірақ уәдесінде тұрмады. Өкінішті. Мұндағы феодалдыц (рента) деген сөзді алып тастау тура- лы ұсынысты дауысца уоюды сұраймып.
«Соттың мұндай құрамы оның демократизмін де, се- ло халқының түрлі жіктерінің түрлі таптық мүдделсфіп еркін білдіруін де қамтамасыз етер еді» *. /
«Дауысқа қоюды» оиын- шық ету туралы «тым Ha- map» ұғым! Бізге басқа істейтін ештеме жоқтай!
деревнямызда аренданыц
буржуазияльгқ сипатьгнан гөрі крепостниктік сипаты кө- бірөк кездеседі, сондықтан аренда төлемі капиталистік рентадан (яғни кәсіпкер пайдасыпың артык, ңалғанды- ғынан) гөрі анағұрлым «ақшалай» (яғни қайта құрыл- ған феодалдық) рента болып табылады. Демек, аренда аңысының кемітілуі крепостниктік шаруашылық фор- маларының орнына капиталистік шаруашылық форма- ларын құруға тікелей ықпал етер еді» **.
Өтірік. Кімде-кім «жоға- рыда айтылғанды қарай- тын» болса, ол автордың мұндай ештемені «уәде» етпегенін көреді. Ал автор мұның жалпыга ортац пі- кір емес екенін әдейі ес- керткен екеп, онда бұл арада жоқтан озгеге бай- лапысу асқан әдепсіздік болады.
«Сондықтан «селолық қоғамдардың мәдепи және ңайырымдылық жасау мұқтаждығы үшін» барған сайын жиі^жиі ереікше «қорларды» құруға (әрине, бұл мүлде болымсыз және ашығушылардың пайдасыиа жұмсалға- нынан гөрі ңазынаны жеушілер мен бюрократтардыц ұрлауына көібірек кететін «қор») тіпті самодержавиеніц өзі мәжбүр болып отыр. Басқа демократиялық өзгеріс- тер ішінде мұндай қор ңұруды біз де талап етпей оты- ра алмаймыз. Бұған таласуға болар ма екеп» ***.
* Ңараңыз: осы том, 370-бет. Ред.
** Бұл да сонда, 371-бет. Ред.
♦** Бүл да сонда, 371—372-беттер. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН А/КСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ...
481
П л е х а іі о в. «Самодержа- вие» жөнінде айтылған жері барынша уйлесімсіз шыці$ан. Ал м^иың өзі бізге қайдағы үлгі? Біз оған жалтақтамай- ақ бірдеме ұсыпа алмайтын сияқтымыз?
Шаруаларға қайырып бсру мынамен дәлелдспуге тиіс: оііың өзі жұрттың бәрінің жа- дыпда екені былай тұрсын, оііың үстіпе орыс шаруалары- иыц күйзелуіпе едәуір жәр- демдескеп «әділетсіздікті» тү- зететін революциялық шара болар еді (Мартыновты салыс- тырыңыз).
Р. S. Француз эмигранттары оз миллиардын талап еткендө (реставрация кезінде) 162, олар қайырымдылық жасау туралы сөз еткен жоқ. Олар тап кү- ресінің мәнін жақсы түсінді.
Бұл жерін мүлде қайта жөн- деу туралы ұсынысты дауысқа қоюды ұсынамын.
Аксельрод. Плеханов- тың 90-бетке жасағап ескерт- песіп салыстырыңыз163. Осы ескертпелер меп сол ескертпе- ні зейін ңойып оқып піығы- ңыз — соида бұл ескертпелер- мен Сіздің өзіңіз де келісесіз. П. А.
Т іпт і самодержавие- нің өзі де (зәрредей болса да) бір ңайырымдылық іс бастауға мәжбүр болып отыр, бұл факт, мұны корсетуден қорқу кәдімгі- дей адам таңданарлық. Ал мұның озі «үлгі» түрінде ұсынылады деу — босқа байланысқысы келгеп адамның «ойдан шығарғап нашар өтірігі».
«Бірақ бұл алымды түгелдей қайтаруға болмайды гой,— деп бізге қарсы шығады.—Дұрыс-аң (кесінді жерлерді де тугелдей цайтаруға болмайтыны сияцтъі) >>*.
Плехаиов. Кесінді жер- лерді түгелдей неге «қайтарып беруге болмайды? Бұл туралы программада ештеме жоқ.
Бұл арада өзіміз ңабылда- ған параграфтың мағыпасы өз- гертілгеніне жұрттың бәршің назарын аударамыи.
Аксельрод. Сіз неге ңо- сымша енгізу арқылы прин-
* Қарацыз: осы том, 372-бет. Ред.
Мүлде дұрыс емес. Ле- ниниің мақаласында оның қосымш асы прог раммада айтьілған нэрсенщ мағы- насын өзгертпейді және өзгерте а л м ай д ы. Ес- кертпелердің авторы «заң- пың мотивін емес, заңды
482
В. И. ЛЕНИН
ципті шешімді шектеп, әлсіре- тесіз?
қолдану кіерөк» екені жө- ніндегі айқын ақиңатты ұмытқан.
«Іс жүзінде жаппай кепілдікті жою (Витте мырза бұл реформаны революцияға дейін-ақ жүзеге асырып үлгі- рер), сословиеге болушілікті жою, әрбір жеке щаруаныц жүріп тұру боістіандығы мен жерге қожалық ету бостан- дығы қазынальщ-крепостниктік ауыртпалықты сөзсіз және тез жоюға жеткізетіні анық; ал қазіргі жер қа- уымының төрттен үш бөлігі нақ сондай ауыртпалықта болып отыр. Бірақ мүндай нәтиже біздің қауымға деген көзқарастарымыздың тек дұрыстығын ғана дәлелдейді, капитализмнің бүкіл қоғамдық-экономикалық дамуы- мен қауымның сыйыса алмайтынын дәлелдейді»
П л е х а п о в. Енді оны жою туралы әңгіме болып жүр. Сондықтан осыған қатысы бар жерін өзгерту керек.
Мұнда «капитализм» деген- нің орнына: біздің заманымыз- дың бүкіл қоғамдық-экономи- калық дамуымен деген сөздер^ ді қоюды ұсынамын. Дэлел: қауымды жақтаушылардың алға тартатын «демагогтық сыпы» осымен жойылады.
«Сондықтан» дегеннің түкке керегі жоқ. «Әңгіме» көптен болып келеді және, тіігті іске асцан кунде де, дегенмен ештемені өзгер- тудің керегі жоқ.
Осы «демагсгия» қор- қынышын мүлде керексіз деп есептеймін, өйткені ол мырзалар мүндай «жаман сынды» әрдайым шығарып жатады.
«Біз бұған былай деп жауап береміз: біздің тұжы- рымьгмыздан әрбір жеке шаруа жерді сөзсіз ерекше учаскеге бөлуді талап етуге праволы деген ұғым әлі шықпайды. Бұдан жерді сату бостандығы ғана шығады, соның өзінде оатылатын жерді қауымдастардың алды- мен сатып алу правосына бұл бостандық ешбір қайшы келмейді» **.
Плеханов. Бұл ескертпе- Алынып тасталған жер- ге’И толық қосыламын және ге қатысты нәрсеге «Қ0СЫ-
* Қараңыз: осы том, 373—374-бетттер. Ред.
♦* Бұл да сонда, 375-бет. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН АКСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ...
483
оііы дауысқа ңоюды ұсыпа- ламын»??!!?? «Дауысқа МЬІАН- „ қою». деген үсыныстыд
Аксельрод. Жақтаимып. һ «
жақсысын-аи.
«Мұндай қарсылық негізсіз болған болар еді. Біздің талаитарымыз серіктестік одақты жоймайды, ңайта қа- уымның мужик жөніндегі атам заманғы (de facto жар- тылай крепостниктік) өктемдігінің орнына, осы заман- ғы серііктік одаңт-ың бұған өз еркім‘ен кіретін мүшелері жасайтын ектемдігін құрады. Мьісалы, атап айтңанда, ңауыімдастарда өздерінің серігі сататын жерді белгілі жағдайларда сатып алу артыңшылығы прав-осының бо- луын мойындау да біздің тұжырымымызға қайшы кел- мейді».
Плеханов. Бұған қосыл- маймын. Бұл право шаруалар жерінің құндылығын тек ке- міткен болар еді.
Ал жаппай кепілдік ішін- ара қазірдің өзіиде жойылды, ал қалғанын Витте мырза бү- гін болмаса, ертең жояды.
Қайшылыц. Түсінбеймін: бір жағынан, мен серіктестік одаққа өз еркіммен кіремін және одан өз еркіммен шыға- мын. Ал, екінші жағынан, қауымиың менің жерімді са- тып алуға артықшылық право- сы бар. Бул арада уайшылыу бар.
Ескертпелердің авторы қауымға дұшпандығынан тым артық кетіп отыр. А. Скворцов мырзалардың және олардың сыбайласта- рының құшағыиа түсіп қалмас үшін (ескертпелер авторының түсіп қалыл отырғанындай) бұл арада өте абай болу керек. Бел- гілі жағдайларда жерді са- тьгп алу артықшылығы правосы жердің құнын тө- меидетпейді, қайта артты- руы мүмкін. Мен әдейі жалпы және кең қамти ай- тып отырмын, ал ескертпе- лердің авторы шым-шыты- рық нәрсені бірден шешіп тастауға босқа асығады. Ңауымды (серіктестік одац ретінде) абайсыз «теріске шығарумен» біз шаруалар- ға деген бүкіл «ізгілік ісі- мізді» оп-оңай бүлдіріп алуымыз мүмкін. Ңауым
484
В. И. ЛЕНИН
таралып орналасушылыц- тыц және сондайлардың дағдылы тәсілімен де бай- ланысты ғой, сондықтан тек А. Скворцовтар ғапа мұны өз жобаларында оп- оңай «ңайта жөпдеп отыр».
«Деіревняда тап күресінің еркін өрістеуіпе жол ашу үшін крепостниктік тәртіптің барлық қалдьщтарын жою қажет, ол қалдықтар қазір село халқының ішіндегі ка- питалистік антагонизмдердің тууын буркемелеп, оның
дамуына мүмікіндік бермей
Плехапов. А нтагонизм деген сөздіц көпше қолдапыл- ғанын бірінші рет коруім.
отыр» *.
Ескертпелердің авторы өзі бірінші рет көретін ен- ді еш нәрсе жоқ деп бекер ойлайды.
«Ескертпелер авторыныц» еокертпел-ері тек мынаны ғана толық айқын көрсетеді. Егер ол онша маңызды емес Міәселелер жөнінде болса да өзімен келісиейтін жолдастардың редакцияда оньтмен бірлесіп жұмыс іс- теуін му мкін ет пеу д і өзіне мақсат етіп қойған болса, онда ол сол игі мақсатына қарай өте тез де тура бара жатыр. Егер ол бұл маяқсатына жететін болса, оның зардаіитары үшін де өзі жауап беретіи болсып.
(1) Ескертіпелердің салдыр-салаіқ жазылғапы сонша- лық, түзетуге дейін жазылғаны ітүэетудеп кейін жазыл- ғапьгмен салыстырылмағаи.
(2) Түзетулердің тізімі тіпті тура лацтырып тастал- тан! «Айттым бітті, кестім үзілдінің» .кері.
(3) Еокертпелердің авторы ұсынып отырған цайта жөндеудің бірде-бірін оның өзі тұжырымдамаған дерліік,— імүның өзі кедергілерге жол бермеу қажеттігі жөнінде ңабылданған д э л иіартуа тр а р а м а-ц а р- с ы істелді.
* Қараңыз: осы том, 376-бет. Ред.
ПЛЕХАНОВ ПЕН АКСЕЛЬРОД ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ... 485
(4) Ескертпелер әдейі қорлау сарынында жазылған. Егер меп Плехановтың програіміма туралы мақаласын (яғии жалпы мәлімдеменің, жалпы программаның және баақалардыц жобасын емес, оның нақ оз «м а а л а- сын») осы сарында «талдасам», оңца мұныц өзі біздің бірігіп жүмыс істеуіміздің біржолата біткені болады. Сондықтан меи де мынаны «дауыоқа қояімын»: редак- цияның бір мүшіелеріне оның басқа мүшелеріп аранда- туға жол беру керек пе, жоқ па?
(5) Редакция мүшелерінің тіпті сөйлеу мәнеріне да- у ы с ц а і^оіо а р т}ылы қол сұғуға үмтылушылық — әідеіітсіздііктен де асып түсіп жатыр.
Ескертпелердің авторы атты жақсы жүргізу үшін тіз- гінді жиі-жиі және қаттырақ тарта беру керек деп ой- лайтын көшірді менің есіме салады. Мен, әрине, «ат- таи», көшір Плехановтың қарамағындағы аттарЗьг^ бірінен, артық емеспін, бірақ тіпті шаужайдан тартқы- лаудан әбден қажыған аттың өзі де тым мазасыз көпіір- дің аяғын аспаннав: келтіретіні де болады ғой.
1902 ж. 1(14) майда жазъілған
Бгргншг рет 1925 ж. Лениннгц III жинағъінва басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр
ҢОСЫМШ АЛАР
488
БРИТАН МУЗЕЙІНЩ ДИРЕКТОРЫНА
1
30. Holford Square. Pentonville. W. C.
Sir,
I beg to apply for a ticket of admission to the Reading Room of the British Museum. I came from Russia in order to study the land question. I enclose the reference lettier of Mr. Mitchell.
Believe me, Sir, to be Yours faithfully
Jacob Richter April 21. 1902.
To the Director of the British Museum.
2
30. Holford Square. Pentonville. W. C. 4332
Sir,
In addition to my letter and with reference to Your information N 4332 I enclose the new recommendation of Mr. Mitchell.
Yours faithfully
Jacob Richter 24 April 1902.
Біріншг per 1957 ж.
«Иностранная Литература» Ңолжазба бойыниіа
журналынъщ 4-номерінде басылып отыр
басылған
489
БРИТАН МУЗЕЙІНІҢ ДИРЕКТОРЬІНА
1
30. Холфорд-сквер. Пентонвилл. W. С.
Сэр!
Сізге өтініш жасап, Британ музейінің оқу залына кі- руге право алатын билет беруді сұраймын. Мен Россия- дап аграрлық мәселені зерттеу үшін келдім. М-р Мит- челлдің мен жөніндегі хатып қоса тапсырамын.
Сізді, сэр, қатты құрметтеуші
Якоб Рихтер 21 апрель. 1902.
Британ музейіпің дирөкторына.
2
30. Холфорд-сквер. Пентонвилл. W. G.
4332
Сэр!
Өзімнің хатыма қосымша және Сіздің жібергеп № 4332 хабарламаңызга жауап ретінде м-р Митчеллдің мен жөшндегі жаңа хатын ұсынамын.
Сізді құрметтеуіпі
Якоб Рихтер 24 апрель, 1902.
Біріншг рет 1957 ж.
«Иностранная Литература» жцрналыныц 4-номергнде басы^ғсін
Ағылшыншадан аударылды
491
В. И. ЛЕНИННІҢ
ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
ЕСКЕРТУЛЕР
КӨРСЕТКІШТЕР
В. И. ЛЕНИННІҢ
ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
493
В. И. ЛЕНИННІҢ ОСЫ УАҚЫТҚА ДЕЙІҒІ ТАБЬІЛМАҒАН ЕЦБЕКТЕРІІІІҢ ТІЗІМІ (Январь— август, 1902)
ТУЫСҢАНДАРЫНА ХАТТАРЫ
В. И. Лениннің анасы М. А. Ульяноваға және апасы А. И. Ульянова-Елизароваға жазған, осы уақытқа дейін табыл- мағаи хаттары жөнінде оііың М. А. Ульяноваға 1902 жылы 13(26) фсвральда, 20 мартта (2 апрельде), 25 апрельде (8 май- да) және 25 майда (7 июньде) жазғап хаттарынан (қараңыз: Шығармалар, 37-том, 275, 279, 282, 284-беттер), сондай-ақ охран- ка агенті А. Гартингтің 1902 жылғы 31 марттағы (13 апрельдегі) мәлімдеме хатынан (Москвадағы Орталық мемлеікеттік тарих архиві) белгілі болды.
«ИСКРАІІЫЦ» ОРЫС ҰЙЬІМЫНА ХАТ
1902 жылғьі 30 январъдан (12 февралъдан) кешірек
1902 жылғы январьдың аяғында искрашылдардың Самарада- ғы съезінде «Искрапың» орыс ұйымыпың құрылуыпа байла- нысты жазылды. Бұл хаттап үзінді «Искра» ұйымыпың РСДРП II съезіне жасаған баяндамасында келтірілді. «Сіздердің баста- маларыңыз,— деп жазды Ленин,— бізді қатты қуантты. Ура! Дәл солай! кеңірек қамтитын болыңыздар! Жәие де өздерің дербе- сірек, ипициативашыл бола қимылдаңы§дар — сіздер бірінші бо- лып осылайша кеңінен қамти бастадыңыздар, демек, жалғасы да ойдағыдай болмақ!» («Соц.-демократиялық комитеттердің РСДРП Екінші съезіие баяндамалары». М—Л., 1930, 41-бет).
Л. И. ГОЛЬДМАНҒА ХАТ
1902 жылғы февралъдыц екінші жартысы — марттыц басы
Россияда (Кишиневте) «Искраның» баспаханасын ұйымдас- тырушы Л. И. Гольдманға 1902 жылдың 9(22) февралына қара- ған түні Киевте социал-демократтардың жаппай тінтіліп, түт- қынға алынуына байланысты жазылған. «Мен сәтсіздіккө ұшы- рағанымыз жайында Мюнхенге хат жазып, енді нө істейтініміз
494 В. И. ЛЕНИННІҢ табылмағаіі еңбектерінің тізімі
туралы пұсқау, аман қалған жолдастармен байланыс жасау амалын сұрадым да, өзім Киевке жүріп кеттім...— деп еске тү- сіреді Гольдман.— Кишиыевке қайтып келгеп соң көп кешікпей Лениннен хат және баспаға арналған бір кітапшаның үлкен қозжазбасы алынды. Ленин бізге өз бетімізбен ештеңе істемеуді ұсыиды, бірақ редакция бізді «самаралықтармен» * байлаиысты- ратынып, ешқандай адрес жібермейтініп, ойткені «самаралық- тар» бізге өздері кслетінін... хабарлады» (Л. И. Гольдман. «Рос- сиядағы «Искра» ұйымы мен баспаханасы (Өзінің жеке естелік- терінен)», М., 1928, 39-бет).
А. Н. ПОТРЕСОВҢА ХАТ
1902 жылты 16(29) марттан ертерек
В. И. Лениннің хаты, сірә, «Искра» редакциясының Мюнхен- нен Лондопға көшу жоспарлары жайлы болса керек. «Сіздің хатыңызды жаца ғапа алдым,— деп жазды Потресов 1902 жылы 16(29) мартта Ленинге.— Әлбсттс, егер Женева мен Лондоннъіц біреуін таңдау керек болса, мен сөз жоу соцғысъін ңалар едім. Тек алыстығы болмаса... Әйтсе де Сіз Брюссельдің сенімсіздігін жақсылап талқылап көрдіңіз бе?» (Лениннің III жинағы, 1925, 288-бет).
А. II. ПОТРЕСОВҢА ХАТ
1902 жъілғъі 24 март (6 апрелъ)
1902 жылы 26 мартта (8 апрельде) Потресов В. И. Лепинге былай деп жазды: «Сіздің 6-сындағы хатыңызды жаңа ғапа ал- дым... Г. В.-ның хатынан мен оның әжептәуір кёюлі екенін жә- не сепаратистік ниеттерге бой ұра бастағанын сезіп отырмын... Сіздің бүгінгі хатыңыз мені мүлде абыржытып тастады — басқа жерге көшу керек, бірақ тағы да кенет — neu күйінде қала бе- ретін diese alte Geschichte! **» (Лениннің IV жинағы, 1925, 96 және 97-беттер).
Н. А. АЛЕКСЕЕВКЕ ХАТ
1902 жылғы 30 марттан (12 апрелъден) ертерек
1902 жылы мартта сол кезде Лоидонда тұратын орыс социал- демократы Н. А. Алексеев «Искраның» редакциясы көп кешік- пей Лондонға көшетіиі туралы хабар алды. «Бұл жөнінде ма- ған бұған дейін жүзбе-жүз таныс емес В. И. Ульянов та жа- зыпты,— деп еске түсіреді ол.— Владимир Ильич меиің атыма Якоб Рихтер деген біреуге арналған хаттар келетінін, ал бұл хаттардың оған тиісті хаттар екенін жазды» (Н. А. Алексеев. * «самаралықтар» Самарада орналасқан «Искраның» орыс ұйы- мының бюросы (Г. М. және 3. П. Кржижановскийлер және басқа- лар). Ред.
** — жаңа күйінде қала беретін осы ескі әцгіме! Ред.
В. И. ЛЕІІИНШҢ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ 495
«В. И. Ленин Лондонда (1902—1903 жылдар)». Мыиа кітапта: Владимир Ильич Ленин туралы естеліктер. 1-бөлім, М., 1956, 215-бет).
Ю. 0. МАРТОВҚА ЕКІ ХАТ
1902 жылғы кеш дегеиде 30 март (12 агтрель)
«Егер Борг Сізде болса, одап озінің жоспарлары туралы ма- ған бірер сөз жазып жіберуін отінсеціз...— деп жазды В. И. Лепип 1902 жылы 5(18) апрельдс II. Б. Аксельродқа.— Ең бастысы: сенбі күні (12) таңертсң қалалық поята арқылы оған жіберген менің 2 хатымды ол алды ма екен» (Лепиннің III жи- нағы, 1925, 406-бет).
«ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЬІНЫҢ
, АГРАРЛЬІҚ ПРОГРАММАСЫ» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА ЕНГІЗІЛГЕН ТҮЗЕТУЛЕРДІҢ ТІЗІМІ
1902 жылғы 10 және 20 апрелъдіц (23 апрелъ мен 3 майдъіц) аралығында
««Орыс социал-демократиясыііың аграрлық программасы» дс- ген мақалаға Плехапов иен Аксельродтыц ескертпелеріие жа- уаитардан» коріпіп отыргапыпдай, В. И. Лении 1902 жылы 20 апрельде (3 майда) П. Б. Акссльрод neu Р. В. ГІлехаиовқа екіп- ші рот қарап шығуға жібергеп мақалапыц қолжазбасыпа енгі- зілген түзетулердің тізімін қоса жолдағап (қараңыз: осы том, 484—485-бсттер).
«К.-ге ХАТ»
1902 жылғы 20 апрелъден (3 майдан) ертерек
1902 жылы 20 апрельде (3 майда) В. И. Леиин П. Б. Аксоль- родқа былай деп жазды: «Қымбатты П. Б.! Жуырда мен Сізге «К.-ге хатымды» жіборіп, мүлде қол тимей жатқандықтан өзі- ңізге арнап бір до жол жазбағанмьтн» (Шыгармалар, 34-том, 88-6ет).
Г. Д. ЛЕЙТЕЙЗЕТІГЕ ХАТ
1902 жылғъі 21 апрелъ (4 май)
1902 жылы 22 апрельде (5 майда) В. И. Ленин Г. Д. Лейтей- зенге осыныц алдында ол Парижге мына адрес бойынша: 130 Mont Parnasse 130 —оған өте маңызды хат жіберіп, одан сол хатта баяндалған шұғыл тапсырманы орындауды өтінгенін ха- барлады (КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленин- изм институтьтның архиві).
17 6-том
496 В. И. ЛЕНИННІҢ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
В. В. КОЖЕВНИКОВАҒА ХАТ
1902 жылғьі апрелъ —май
Лопдопға аттапып бара жатып, деп жазады өзіііің естелікте- ріпдс В. В. Кожсвпикова, «Владимир Ильич Лондопда баспаха- иа ұйымдастырғапша газст помсрлсрітіің шығуьтида үзіліс бол- мауы үшін магаті Міотіхепдс «Искраттыц» бірпептс номерін ільі- ғара тұруды тапсырды. Бұл жұмысты істеуге Мюнхенде жалғыз меп ғана қалдым... Меи Владимир Ильичке озімпің барлық қиыншылықтарымды айтып үсті-үстіне жазып жаттым. Және де күп сайып одан уақытылы пупкт-пуикті бойынша жауап алып отырдым, Лопдопнап почта келгеи сайын дерлік, яғни көбіне күніііе 4 рет хат алып отырдым. Жауаптары дәл әрі айқын бо- латып, сол уақыттың ішіиде (бірнешс ай бойы) Владимир Ильич бірде-бір сұрақты жауагісыз қалдырғап жоқ... «Искра- иыц» 1902 жылғы апрельдегі иомеріпдегі бір ұсаң оқиға әлі есімнен кетпейді... Номер түгел басылып болған соң алғашқы даналарыи Владимир Ильичке жіберіп, одан газеттің қалай шыққанын сұрадым. Бұған Владимир Ильич: «Номер тамаша шығыпты, сірә, корректор қолын тигізген болса керек» деп жа- уап берді де, бұдан кейіп өзге номөрге және түрліше істермеи байланысты көптсгеп сұрақтарға жауап бере келіп, Р. S. ретін- де: «Тек Апрела деп жазылмайды» депті (В. Кожевпикова. «Ескі «Искра» жылдарында (1901—1902 жьтлдар)».— «Пролетар- ская Револтоцтія», 1924, № 3, 136 және 137-ібеттер).
А. М. КАЛМЬІКОВАҒА ХАТТАР
1902 жылғы апрелъ — июлъ
1902 жылы 22 апрельде (5 майда), 29 апрельде (12 майда) және 12(25) июльде В. И. Ленин меи Н. К. Крупскаяға жазғап хаттарында А. М. Калмыкова олардың жазған хаттарын алғапы туралы хабарлайды (КПСС Орталық Комитеті жапыттдағы Марксизм-леиинизм иғіститутыиьтң архиві).
А. II. ПОТРЕСОВҚА ХАТ
1902 жъілғы 1(14) май
. Хат, тегінде, В. И. Ленишіің «Орыс социал-демократиясының аграрльтқ программасы» деген мақаласыпа Г. В. Плехаиов пен П. Б. Аксельродтың ескертпелерін алуына байланысты жазыл- ған болса керек. 1902 жылы 3(16) майда Потресов Леиинге бы- лай деп жазды: «Сіздің 14-інде жазған хатыдызды жаңа ғана алдым, ал мақала әлі жоқ. Асыға күтудемін» (КПСС Орталық Комитеті жаиындағы Марксизм-леиипизм ипститутыііың ар- хиві).
В. И. ЛЕНИННІҢ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
497
А. Н. ПОТРЕСОВҚА ХАТ
1902 жылғы 26 майдан (8 июнънен) ертерек
1902 жылы 26 майда (8 июпъде) А. Н. Потрссов В. И. Лении- го былай деп жазды: «Сіздің хатьщызға, Вл. Ил., жауап қайта- руды кешіктіріп алдым, бұл үшін кешірім сұраймын: менде сопдай бір жағдай больтп қалдьт, тіпті дұрыстап хат та жаза алмадым...» (Депиннің IV жииағы, 1925, 104-бст).
А. II. ПОТРЕСОВҢА ХАТ
1902 жылғы кеш дегенде 1(11) июиъ
«Искра» — «Заря» редакциясындағы елеулі алауыздықтар жо- иіндегі бұл хатты В. И. Лении Л. И. Аксельрод-Ортодокс арңы- лы жібергеи; 1902 жылы 1(14) иібньде ол былай деп жазды: «Аса құрметті Л. И.І Сіздеп қатты отінем, мына хатты Арсень- евке (Л. Гр.) табыс стсеңіз иемосс оғап жібере салсаңыз» (Лениннің XI жинағы, 1931, 334-бет).
Бұған жауап хатында (1902 ж. 16 июнь) Потрссов Ленинге былай деп хабарлады: «Сіздің хатыңызды жаңа ғана алдым. Менің ұсыпысым мынадай: біздің үшеуіміздің атымыздан үзіл- ді-кесілді талап қойылады — не мақала ешқандай өзгертусіз, ескертусіз және Плехаповтың қарсылығынсыз кетеді, і-ге «Заря- ның» кітабын басу кідіртіле түрады, сөйтіп біз жікке бөліну туралы, келіспеушілік туралы мәселе көтереміз. Плсхановтың мақаласыиа қырьтп қарау жөиіндегі Сіздің ұсынысыңызға қара- ғанда, әрекеттің мұидай әдісі тиімдірек жәпе ресмилік жағынан мінсіздеу болар» (Лениппің IV жипағы, 1925, 118-бет).
А. Н. ПОТРЕСОВҢА ХАТ
1902 жылғы 5(18) июнънен ертерек
В. И. Лепинге жолдаған хатьшда 1902 жылы 6(19) июньде А. Н. Потресов былай деп жазды: «Сіздің жобаңыз, Владимир Ильич, мағап қатты ұпайды, сопдықтап мсн опы қабыл аламын. Меті IO. О — чке осы тұрғьтдан жазтяп отырмын, ол ажырасудың odium *-ын озіне алудап босқа қорқады. Сіз ұсьшған пісшімді мен практикалық жағынан ең ңолайлысы деп есептеймін. Біз көп нәрсе жоғалта ңоймаспыз: «Бізде «Заря» бәрібір оңға ба- сып кеткеп жоқ еді, ал енді, бір тәуірі, «Искра» көркейеді» (Лениннің IV жинағы, 1925, 122-бет).
* — ажырасу үшін жауагшершіліктің ңолайсыздығын. Ред.
17*
498 В. И. ЛЕНИННІҢ табьілмаран еңбектерінің тізімі
Ю. 0. МАРТОВҢА ЕКІ ХАТ
1902 жылғы кеиі дегенде 5(18) июиъ
Бұл хаттар жөніпде А. II. Потресовтың 1902 жылы 8(21) июпьде В. И. Ленииге жазған хатынан белгілі болды. Ол хатын- да былай деген: «Сіздің 18-іпде жазған хатыңызды жаңа ғана алдым. Сіздің Юлийге жазған бір хатыңызды да (жобамен қо- са) алдым, ал екіншісі әлі келген жоқ» (Лениннің IV жинағы, 1925, 127-бет).
А. Н. ПОТРЕСОВҚА ХАТ
1902 жылғы 5(18) июнь
«Сіздің 18-інде жазған хатьщызды жаца ғана алдым..,— деп хабарлады А. Н. Потресов 1902 жылы 8(21) июиьде.— Сізге бұ- дан бұрын жазғанымдай, мсн Сіздің жобацызбен әбдеп келісе- мін; шынында да: Сіздіц ұсыпып отырғапыңыз меиің үзілді-ке- сілді талабымнап артық екен. «Заряиы» Плехаповқа берейік... «Заряның» орын алып отырған кемшіліктерін айтқанда, оның таңқаларлықтай сылбырлығыи, оиың редакциялануынан гөрі қалай болса солай etc. құрастырыла салынатынып атап корсот- кенде, Сіз бәрія әбдеи дұрыс айттыңыз. Жәие Сіз ұсынып отыр- ғап амал: «Искраны» кеңейтіп, кітапшалар шығару — бұдан ар- тық шара ойлап табылмас» (Лепиипің IV жинағы, 1925, 127-бет).
А. Н. ПОТРЕСОВҢА ХАТ
1902 жылғъі 8(21) июнъ
«Сіздің 21-індегі хатыңызды жаңа ғана алдым. Сіз айтьш отырған хатты жазуға ертең отыратын шығармын деп ойлай- мын»,— деп жазды А. Н. Потресов 1902 жылы 10(23) июньде В. И. Ленинге (Лениннің IV жинағы, 1925, 131-бет).
П. Б. АКСЕЛЬРОДҚА ХАТ
1902 жылғы 9(22) июнънен ертерек
В. И. Лениіі бұл хатында, тегі, Берлинде озінің рефератын оқу мүмкіндігі туралы хабарлауды отіпген болса керек. П. Б. Аксельрод 10(23) иіопъде В. И. Лепинге жауап к.айтарып, былай деп жазған: «Сіздің хатыцыздьт, қымбатты В. И., кеше алдым... Менің ойымша, мұнда реферат оқуға аздап қауіп бар секілді. Кейбір белгілеріне қарағанда, жергілікті полиция мұн- дағы орыстарға тұтқпылдан тіпту жасап, Берлинді олардың кейбіреулерінен тазартпақ» (КПСС Орталық Комитеті жапыіь дағы Марксизм-лепинизм институтыиың архиві).
В. И. ЛЕНИННІҢ ТАБЫЛМАҒАГІ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ 499
ПАРИЖДЕГІ ОРЫС САЯСИ ЭМИГРАНТТАРЫ ЖИНАЛЫСЫНДА ЭСЕРЛЕРГЕ ҢАРСЫ ЖАСАЛҒАН РЕФЕРАТ
1902 жъілғы 14(27) июнъ
Ю. 0. МАРТОВҚА ХАТ
1902 жылғы 29 июнънен, (12 июлъден) ертерек
Бұл хат туралы В. И. Ленин 1902 жылы 29 июньде (12 июль- де) Г. В. Плехановқа жазғап хатында айтады: «Меніңше, епді «одақтастармен» * бірігудің қажеті жоқ: олар ар-ұяттан безіп барады, Парижде Бергті қатты «ренжітті». Мүмкін, ол менің ха- тымды Сізге жіберер, онда мен бұлармеп қатал және өте сақ болу қажеттігіп егжей-тегжейлі дәлелдеп айтқанмьш» (Ленин- пің IV жипағы, 1925, 139—140-беттср).
В. А. ІІОСКОВҚА ХАТ
1902 жылғъі ерте дегенде 3(16) июлъ
«В. И. және Л. Г., Сіздердің хаттарыңызды алдым,— деп жаз- ды В. А. Носков В. И. Ленин мен Л. Г. Дейчке — Шыпыида да, тсгі, түсініспеушіліктер жиналып қалса керек... Меи айтып отырған (Сіздер жазып отырған) съезді алатын болсақ, ол Рос- сиядағы искрашыл жолдастардың съезі, бұл съезд жөніндс бір- ге отырып сөйлескенбіз де» (КПСС Орталық Комитеті жанын- дағы Марксизм-ленинизм институтының архиві).
Н. К. КРУПСКАЯҒА ХАТ
1902 жылғы 8(21) июльден ертерек
Н. К. Крупская 1902 жылы 8(21) июльде А. Н. Потресовқа былай дец жазды: «Володя әлі қайтқан жоқ, тағы да 10 шақты күн болмақшы, айығып келе жатырмын деп жазыпты, емделе түскені артьтқ болмас деймін, өйткені соңғы кезде ол өзін тым нашар сезініп жүрді ғой» («Россиядагы социал-демократиялық қозғалыс». Материалдар. 1-том. М.—Л., 1928, 97-бет).
В. А. НОСКОВҚА ХАТ
1902 жылғы 20 июльден (2 августан) ертерек
Бұл хат жөнінде Носковтың Леиинге 1902 жылы 20 июльде (2 августа) жазған хатынан мәлім болды (КПСС Орталық Ко- митеті жанындагы Марксизм-ленттнизм институтыньщ архиві).
* — «одақтастар» — іпетелдегі «Орыс социал-демократтары одағы- ныц» мүшелері. Ред.
500 В. И. ЛЕНИННІҢ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
Ф. И. ЩЕКОЛДИНГЕ ХАТ
1902 жылғы 22 июлъден (4 августан) ертерек
В. И. Лениннің 1902 жьтлы 22 июльде (4 августа) В. А. Нос- ковқа жазған хатынан: «Ңымбатты Б. II.! Сіздіц екі хатыцызды да алдым, олардан жалғаи «түсітііспеушіліктің» шыпында да, менің бұрын Поварға * жазғапымдай (мсті оғаті солай болады деп сенемін, деп жазғанмын), жай елес боп шыққаиын көріп, білгенде өте қуаидым. (Шығармалар, 34-том, 100-бет).
Л. Г. ДЕЙЧ пен В. А. НОСКОВҢА ХАТТАР
1902 жылғы июлъдіц аяғъі — августыц басы
«Л. Г.-дан жаңа ғапа келдім, оттьтң үйінде Сіздің маған қа- тысты хатыңызды оқығаті едім, ал Zürich-ке қайтьтп оралған соң өзіме жазылгап дәл сондай дерлік хатты тағы да оқыдым,— дегг жазды В. А. Носков В. И. Леітипгс.— Сіз «тіпті басқа бір адам- га да айту артьтқ болады деп есептегетт» «мейліпше құпия^іс» жөнінде — мен шынында да айтқан жоқпын... Сіз, былайша айтқанда, қанат байлап ұіиып жүріп, бірнеше қаланы аралап шыққаттда мепің Россия үшіи кімиің етегінеи ұстай алатыиым- дьт «білмеймін» деп жазасьгз...» (КПСС Ортальтқ Комитеті жа- иындағы Марксизм-лепинизм ипститутыпың архиві).
И. X. ЛАЛАЯНЦҢА ХАТ
1902 жылы 6(19) август
В. И. Ленин 1902 жылы 6(19) августа П. Б. Аксельродқа бы- лай деп жазды: «Колумбтың ** Сізде екенін хабарлаған теле- грамманы жаңа ғана алып отырмын. Ескі досқа мың сәлем! Оған хатымды қоса жіберіп отырмып» (Лениннің IV жииағы, 1925, 155-бет).
В. А. НОСКОВҚА ХАТ
1902 жылғы августыц аяғы — сентябрьдің басы
П. Б. Аксельродтың Мюнхенге Гермап социал-демократияльтқ партиясыиың съезіне бармақшы болған сапары жөніидегі В. И. Лениннің бұл хаты туралы В. А. Носковтың жауап хаты- нан белгілі болды (КПСС Орталық Комитеті жаныидағы Маркс- изм-ленинизм институтының архиві).
Ф. И. Щеколдинге. Ред. И. X. Лалаянц. Ред.
501
В. И. ЛЕНИН РЕДАКЦИЯЛАУҒА ҚАГЫСҢАН БАСЫЛЫМДАР МЕІІ ДОКУ МЕ1ІТТЕРД ІЦ ТІЗІМІ
«ИСКРА» ГАЗЕТІ
№ 14 — 1 яиварь, 1902 ж.
№ 15 — 15 январь, 1902 ж.
№ 16 — 1 февраль, 1902 ж.
№ 17 — 15 февраль, 1902 ж.
№ 18 — 10 март, 1902 ж.
№ 19 — 1 апрель, 1902 ж.
№ 20 — 1 май, 1902 ж.
№ 21 — 1 июнь, 1902 ж.
№ 22 —июль, 1902 ж.
№ 23 — 1 август, 1902 ж.
№ 24 — 1 селтябрь, 1902 ж.
РСДРП ПРОГРАММАСЫІІЫҢ КОМИССИЯ ЖАСАҒАІІ ЖОБАСЫІІ ДАЙЫІІДАУ ТУРАЛЫ КЕЛІСІМНЩ ЖОБАСЫ
Келісімиің жобасьш «Искрапыц» редакциясьша РСДРГІ про- граммасының екі жобасы: В. И. Лепинпің жәие Г. В. Плехаиов- тьгл, жобалары табыс етілгеппен кейіи, 1902 жьглы марттыц орта шешпдо В. И. Засулич жазды. Редакцияның басқа мүліеле- ріне (Г. В. Плехаиовқа, П. Б. Аксельродқа жәпс А. 11. ІІотре- совқа) комиссияпыц Ленип мен Плехановтың жобаларынан программаның жаліш жобасып жасауы үіпін пегіз ретінде келісімніц бүл жобасьш «Искра» редакциясылыц мюнхендік бо- лігі (В. 11. Лепин, В. 11. Засулич, 10. О. Мартов) ұсынды. «Ве- лика Дмитриевиа Сізге Г. В.-ііьтң программасыл жәпе sui gene- ris * келістіруші комиссия арқылы істі «комиссиялық жолмеи реттеу» жөніидегі біздің жобамызды жіберген-ді»,— деп жазды Ленин 1902 жылы 9(22) мартта Аксельродқа (Шығармалар, 36-том, 82-бст). Бұл жөнінде Плехановқа Засулич те жазды. «Программа жөніндегі істі реттеудің коллективтік ұсынысын өзінше бір. РеО.
502 В. И. ЛҒНИН РЕДАКЦИЯЛАҒАН БАСЫЛЫМДАР ...
Павелдан Сіз алғап да шығарсыз, пемесе ертең аласыз» (Пле- ханов Үйінің архивінен). Программаның комиссия жасаған жо- басы осы келісімге сәйкес дайындалған болатын.
«ИСКРА» МЕН «ЗАРЯ» РЕДАКЦИЯСЬІ ДАЙЫНДАҒАН РСДРП ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖОБАСЫ
1902 жылы 1 июньде «Искраныц» 21-помершде және 1902 жы- лы августа «Заряның» 4-номеріиде басылды, кейіп жеке басы- ЛЬІП шықты.
«ЗАРЯ» ЖУРНАЛЫ
№ 4 — август, 1902 ж.
503
ЕСКЕРТУЛЕР
1 «Не істеу керек? Қозғалысымыздың, толғағы жеткен мәсе- лелері» дегсн кітап жазуды В. И. Ленин 1901 жылдың көкте- мінде ақ ойластырған еді: май айыпда жазылғаи «Неден бас- тау кероік?» дегсн мақала, оның өз созімен айтқанда, кейін «Не істеу керекте?» толыіқ дамытылған іжкютпардың нобайы болдьт (қараңыз: ІІТығармалар толық жпиағы, 5-том, 9-бет). Тек 1901 жылдың күзінде ғана Ленин кітап жазуға тікелей кірісті. Декабрьде «Искраның» 12-номерінде Лениннің «Эко- номизмді қоргаушылармен әңгіме» деген мақаласы басылды; бүл мақаласын ол кейін «Не істеу керек?» деген еңбектіц конспектісі деп атады; бүл мақалада Ленин былай деп жаз- ды: «Біз бұл арада талас мәселелерді атүсті ғана шолыпөте алдық. Бұларды толық талдауға ерекше кітапша арнаймыз, ол кітапша шамасы бір жарым айдан кейін жарық көрер де- ген үміттеміз» (бұл да сонда, 400ибет). 1902 жылғы январьда Ленин кітапты жазып болып, февральда алғы сөз жазады, ал 10 мартта «Искрапың» 18-померінде кітаптың баспадан шық- қаны туралы хабар басылды.
«Не істеу керек?» деген кітап Россия жұмысшы табыныц революциялық маркстік партиясы үшін күресте, РСДРП ко- митеттері мен ұйымдарында, ал одан соң, 1903 жылы, пар- тияның II съезінде лениндік-искралық бағыттың жеңуі жо- лында аса көрнөкті роль атқарды.
1902—1903 жылдарда кітап бүкіл Россияпың социал-демо- кратиялық ұйымдарында кеңінен таратылды; Киев пен Моск- вада, Петербург пеп Нижлий Новгородта, Қазаида, Одессада және басқа қалаларда социал-демократтарды тінту, түтқьтн- ға алу кездерінде осы кітап табылып жүрді. ««Не істеу ке- рек?» орыс қайраткерлеріне... күшті әсер етті,— деп атап көр- сетілді «Искра» ұйымыныц РСДРП II съезіне баяндамасып- да,— осы кітаптың әсерімен бірқатар адамдар, олардың өздерінің мойытідауы бойыиша, «Искрапың» жақтаушылары болуда» («Социал-демократияльтқ комитеттердіц РСДРП Екінші съсзіпе баяидамалары». М.—Л., 1930, 44-бет). Кітап «әсіресе орыс жүмысыиа жақынырақ тұргандарды» баурап алды, деп еске түсірді II. К. Крупская (Ленин туралы есте-
504
ЕОКЕРТУЛЕР
ліктер. М., 1957, 52-бет). «Искраның» орыс үйымы бюросы- ның сежретары 3. П. Кржижановская-ІІевзорова Самарадан «Искраның» рөдакциясына былай деп хабарлады: ««Не істеу керек?» туралы... әзірге тек мақтаған сөздер естіп жүр- міз», «шыныніда да, өте жақсы Жчізылған, сарыны да тамаша» («Пролетарская Рсволюция», 1928, № 6—7, 149- бет). «Искраныц» агенті И. И. Радченко Петербургтсн былай дси жазды: «Топырақты тез өңдейтін ең таңдаулы құрал ретінде лениндік плугті барлық жерде қолданып жүрмін. Ол ескіліктің ңыртысын тым жақсы сыдырып, дән өнетін топырақты оңды қопсытады. «Рабочсе Дело» еккен арам шөп- тер кездесе қалса, оларды әрдайым түп-тамырымен құртадьт. Тамаша!» (KUCC Орталық Комитеті жанындағы Марксизм- лениниэм институтының архиві). РСДРП Москва комитеті В. И. Ленинге «Не істеу керек?» үтиін алғыс айтып, «И-скра- ның» редакциясына хат жолдады. Бұл хатқа жауап ретінде Ленин Москва комитетііте былай деп жазды: ««ІІе істсу ке- рек?» кітабы үшін сіздердің айтқан алгыстарыңызды біз: бұл ікітаптан сіздер өздерщіздіц сұрауларыңызға жауап тап- қансыздар, өздеріціздің қозғалыспен тікелей таныстығыңыз арқылы сіздер неғұрлым батыл, негүрлым ірі, неғұрлым бі- ріккен, неғұрлым орталықтанған, неғұрлым бір газет орта- лығыньтң төңірегіно ұйымдасқан жұмыс керөктігіне әбдсв сеіігенсіздер,— бұл сенім о-сы кітапта да тұжырьш айтылған деген мағынада ғапа түсіндік және, әрине, тек осы мағына- да ғана түсіне алдық» (Шьтғармалар, 6-том, 215-бет).
Лениннің кітабына баға берғенде «Искраның» редакция- сында пікір алалығы байқалды. 1902 жылғы январьда редак- цияның Мюнхенде болған 'кеңесінде Г. В. Плеханов кітап- тың кейбір қағидаларын сынап сөз сөйледі, ал А. Н. Потрэ сов бұл кітап туралы мақтаған пікірін жіберді. Алайда бұл пікір алалығы «Йс-кра» родакциясыиың шоңберінен шықпа- ды. «Не істеу ксрск?» дегсн кітаптың негізгі қағидасы: жү- мьтсшы қозғалысының саналы және стихиялы элемепттеріиің арақатыиасы туральт, пролетариаттың революциялық тап- ты-қ күресіндегі партітяның басшылық ролі туралы қағида,— «Искра» редакциясыиың барлық мүшелерінің жалпы келісімі бойынша редаікция талдап жасаған РСДРП программасы- ның жобасында тұжьтрымдалдьт. «Демек,— деп жазды В. И. Ленин кейінірек, 1907 жыльт кітапты қайта бастырған- да,— бұл мәселе жөнінде программаның жобасы мен «Не іс- теу керектіц» арасындағы ешқандай прииципті айырмашы- лықтуралы сөзболуы да мүмкін смсс» (Шьтғармалар, 13-том, 97—98-беттер). РСДРП II съезінде аитиискрашылдар (Марты- нов, Акимов) «Искра» редакциясы талдап жасаған програм- маның жобасына қарсы бағытталған сөздерін «Не істеу кереж?» кітабыя сынауға нзгіздеді; алайда съездің көпшілігі, пскрашылдар (соның іпіінде ІІлеханов пен Мартов та) Ле- ниннің кітабын, ондағы пролетариаттың революциялық қоз- ғалысындағы «саналы элементтің», яғни социал-демократия-
ЕОКЕРТУЛЕР
505
ның ролі туралы мәселенің қойылуын жақтады. РСДРП II съезінен кейін, меныпевиктер бұрынғы «Искраның» бар- лық негізгі идеяларын үнемі ревизиялауға кіріскен кезде, Лениннің «Не істсу керек?» деген кітабында баяндалған көз- қарастарып «бекерге шығару» міндетін Плеханов өз мойныпа алды; ол саналылық пен стихиялылық туралы мәселе жөнін- де Лснинмен припципті түрде келіспейтіпдігін кешігіп барып мәлімдеді. В. В. Воровскийдің Ленин редакциялап, толық- тырған «Жел сөздің жемістері» деген мақаласы («Вперед» № 11, 1905 ж. 23(10) март) Плехановіқа берілген окауап болды.
«Не істеу керек?» кітабын В. И. Лении «12 жыл ішінде» деген жинақта қайта бастырды (1907 жылғы ноябрь, мұқа- басы мен титул парағында 1908 жыл деп көрсетілген). Бұл басылымында Лении кітапты біраз қысқартып, егжей-тегжей лі жөкелоген баяндаулар мен айтысқа құрылған ұсақ-түйек ескертпелерді алып тастады. Сонымен бірге жаңа басылым кітан беттерінің соңында берілген бес ескертумен толықты рылды.
Бұл томда «І-Іе істеу керек?» 1907 жылғы басылуымен са- лыстырылып, 1902 жылғы тексті бойынша басылып отыр.—1.
2 «Искра» («Үшқыіі») —1900 жылы Ленин пегізін қалаған жә- не жұмысшы табының революциялық маркстік партиясын кұруда шешуші роль атқарған түңғыш жалиы орыстық қү- пия маркстік газет.
Полициялық қуғындаудың салдарынан Россияда револіо- циялық газет шығаруға мүмкіндік болмағандықтан, Ленин Сибирьде айдауда жүрген кезінде-ақ мұндай газетті шетелде шығарудың жоспарын егжей-тегжейлі ойластырған болатын. Жер аудару мерзімі біткеинен кейін (1900 жылғы январь) Ленин осы жоспарын дереу жүзсгс асыруға кірісті. 1900 жылы февральда Петербургте Ленин -шетедден жасырын келген В. И. Засуличпеи «Еңбекті азат ету» тобының жалпы орыстық маркстік газетті шығаруға қатыісуы туралы ке- ліссөз жүргізді. 1900 жылы марттың аяғында—апрель- дің басында В. И. Леииннің, Ю. О. Мартовтың, А. Н. Потре- совтың, С. И. Радчеиконың «жария марксистермен» — П. Б. Струве және М. И. Туган-Барановскиймен «Псков кеңе- сі» деп аталған ксңесі болды; кеңесте жалпы орыстық газет («Искра») пен ғылыми-саяси журналдың («Заря») програм- масы мен міндеттері туралы редакция мәлімдемесінің Ленин жазған жобасы талқыланды. Ленин Роосияның ібірқатар !қа- лаларын (Москваньт, Петербургті, Риганы, Смоленскіні, Ниж- ний Новгородты, Уфаны, Самараны, Сызраньды) аралап, со- циал-демократиялық топтармен жәие жеке социал-демократ- тармен байлапыс орнатты, болашақ «Искраны» қолдау туралы олармен келісті. 1900 жылы августа, Ленин Швейца- рияға келгешіен кейін, газет пея журналдың программасы мси міндеттері туралы, олардың болаіпақ қызметкерлері, ре~
506
ЕОКЕРТУЛЕР
дакцияның ңұрамы және оның қайда орналасатыны туралы В. И. Ленин мен А. Н. Потресовтың «Еңбекті азат ету» тобы- пың мүшелерімен кеңесі болды: бұл келіссөз ажырасумен аяқтала жаздады (қараңыз: ЛІығармалар толық жинағы, 4-том, 362—382-беттср), алайда келіссөздің соңыпда «Еңбекті азат ету» тобымеп барлық талас мәселелср жөпідде келісім- ге қол жетті.
Лениндік «Искраньщ» бірінші помері 1900 жылы декабрь- де Лейпцигте шықты, кейінгі номерлері Мюнхенде, 1902 жы- лы июльден бастап — Лондонда, ал 1903 жылдың көктемі- нен — Женевада шығып тұрды. «Искраны» шығару ісіп ұйымдастыруда герман социал-демократтары К. Цеткин, А. Браун және басқалар, сол жылдары Мюнхенде тұрған ио- ляк революционері Ю. Мархлевский және ағылшын Соцпал- демократиялық федерациясы басшыларыньщ бірі — Г. Квелч үлкен ікөмек көрсетті. «Искраның» редакциясыиа В. И. Ле- нин, Г. В. ГІлехапов, IO. О. Мартов, II. Б. Аксельрод, А. Н. Потресов жәие В. И. Засулич еиді. Редакцияпыц секре- тары әуелі И. Г. Смидович-Лсмап, кейіп, 1901 жьтлдың көк- темінен Н. К. Крупская болды, соидай-ақ ол «Искрапың» орыс социал-демократиялық ұйымдарымеи бүкіл хат-хабар алысу жағын да басқарды.
Россия пролетариаты мен барлық еңбекшілерінің патша самодержавиесіне қарсы революциялық күресі мәселелеріис «Иакра» баса назар аударды, халықаралық омірдің, ең алды- мен, халықаралық жұмысшы қозғалысыиыц аса маңызды оқиғаларына зор көңіл бөлінді. Ленин іс жүзінде «Искра- ның» бас редакторы және жетекшісі болды, партия құрылы- сының және Россия пролетариаты тап күресінің барлық не- гізгі мәселелері жөнінде мақалалар жазды.
«Искра» партия күштерін біріктіру, партия кадрларын жи- нақтау және тәрбиелеу орталығы болды. Россияның бірқатар қалаларында (Петербургте, Москвада, Самарада және т. б.) РСДРП-ның лениндік-искралық бағыттағы топтары мен ко- митеттері құрылды, ал 1902 жылдың январында Самарада өтікен искрашылдар съезінде «Искраньщ» орыс ұйымы құ- рылды. Искрашыл ұйымдар В. И. Лениннің шәкірттері мен серіктері — Н. Э. Бауманның, И. В. Бабушкиннің, С. И. Гу- севтің, М. И. Калининнің, П. А. Красиковтың, Г. М. Кржи- жановскийдің, Ф. В. Ленгниктің, П. Н. Лепешинскийдің, И. И. Радченконың және басқалардың тікелей басшылығы- мен құрылды және жұмыс істеді.
Лениннің инициативасымен және оның тікелей қатысуы- мен «Искра» редакциясы партия программасының жобасын жасады («Иокраның» 21-номеріяде жарияланды) және 1903 жылы июль — августа болған РСДРП II съезін әзірледі. Съезді шақыру қарсаңында Россияның жергілікті социал-де- мократиялық ұйымдарының көпшілігі «Искраға» қосылды, оның тактикасын, программасын және ұйымдық жоспарын мақұлдады, оиы өзіпің басшы оргапы деп тапыды. Съезд өзі-
ЕСКЕРТУЛЕР
507
нің арнаулы ңаулысында партия үшін күресте «Искраның» ерекше роль атқарғаиын атап көрсетіп, оны РСДРП-ныц Ор- талық Органы деп жариялады. II съезде редакцияныц ңұра- мыиа Ленин, Плехапов жәно Мартов бекіт]лді. Бұрынғы алты редактордың түгелдсй сақталуып талап еткен Мартов, партия съезінің шешіміне қарамастан, рсдакцияға кіруден бас тарт- ты, сөйтіп, «Искраның» 46—51-номерлері Ленин мен Плеха- иовтың редакциялауымен шықты. Плехаиов бұдан кейін меныпевизм позициясына көшіп, «Искра» редакциясының құрамьша съезд кіргізбсй тастағап бұрыгіғы мепыпевик-ре- дакторлардыц бәріп стігізуді талап етті. Лонии бұғап келісо алмады да, 1903 жылы 19 октябрьде (1 поябрьдс) «Искра» редакциясынан -шьтқты; ол Орталық Комитетке кооптация- лау жолымен отті, сойтін осы жорден оипортунист-мепыпе- виктерге қарсы күрес жүргізді. «Искраныц» 52-номері Пле- хатювтың бір өзіпің редакциялауымеп шықты. 1903 жылы 13 (26) поябрьде Плехапов съездің шешіміп бұзып, «Искра» ре- дакциясының құрамыпа оның бұрынғы мспыпевик-редактор- ларып оз ботімен кооптация жасап снгізді. «Искраны» 52-но- мердеп бастап мсныпевиктср оздеріиің оргапыиа айпалдыр- ды — 3.
3 1901 жылдың көктемі меп жазында шотолдік социал-демо- кратиялық ұйымдардың («Орыс социал-демократтары одағы», Бупдтыц Шетелдік комитеті, «Социал-демократ» революция- лықұйымы және «Искра» —«Заря» ұйымыпыц шетелдік бо- лімі) арасында «Борьба» тобының делдалдық жасауы және инициатива көрсетуі бойынша келісімге келу жәие бірігу жөнінде келіссөздер жүргізілді. Бірігу жүзеге асырылуға ти- істі съезге әзірлеиу мақсатымеи 190І жылғы июньде Жене- вада осы ұйымдар өкілдеріпің копференциясы шақырылды,— оігың «июнь» пемесе «Жепева» конферепциясьі деп аталуы осыдан шыққан. Бұл конференцияда қарар («принципті ке- лісім») қабылдаиды, онда Россияның барлық социал-демокра- тиялық күштерін топтастыру жәпе соның ішіпде шетелдік социал-демократиялық ұйымдарды біріктіру қажет деп та- нылды, оппортуиизмнің қандай да болсын көріністері меп түрлері: «экономизм», берніптейншілдік, мильераиизм және т. с. айыпталды (қараңыз: «КПСС съездерінің, коиференция- ларының және Орталық Комитст пленумдарының қарарлары меп шешімдері», I том, 1971, 36-бет). Алайда «Орыс социал- демократтары одағы» меи опың органы — «Рабочее Дело» журналыпьщ оппортуііизмге жаңадап бетбұрыс жасауы («Рабочее Делоның» 1901 жылғы сентябрьдегі 10-номеріпде жариялатіғаіі Б. Кричевскийдің «Принциптер, тактика жәие күрес» және А. Мартьшовтың «Әшкерелеуші әдебиет және пролетарлық күрес» деген мақалалары және «Одақтың» III съезінің июнь конферонциясыиың қарарына еигізген оппор- туиистік түзетулері) бірігу орекетіпің сәтсіздікке ұшырауы- па себсп болды.
508
ЕОКЕРТУЛЕР
РСДРП шетелдік ұйымдарының «бірігу» съезі 1901 жылғы 21—22 сентябрьде (4—5 октябрьде) Цюрихте болды. Съезге «Искра» — «Заря» ұйымының 6 мүшесі (В. И. Ленип, Н. К. Крупская,* 10. 0. Мартов жәие басқалар), «Социал-демо- крат» революциялық ұйымыпың 8 мүшесі (оның ішінде «Ец- бекті азат ету» тобының 3 мүшесі: Г. В. Плеханов, П. Б. Ак- селърод, В. И. Засулич), «Орыс социал-демократтары одағы- ның» ібмүшосі (оныңішіндс Бундтың шетелдік комитетіпің 5 мү’шесі) және «Борьба» тобының 3 мүшесі қатысты. Күн тәртібіндегі «Принциптік келісім және редакцияларға нұс- қау» деген біріиші мәселе бойыпша В. И. Лепип тамаша сөз оөйледі. Ленин съезге «Фрей» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 294—300-беттер) деген бүркеншік атпен қа- тысқан болатын. Бұл В. И. Лениннің шетелдегі орыс социал- демократтары арасында жұрт алдында тұңғыш сөз сөйлеуі еді. Съезде «Орыс социал-демократтары одағының» III съезін- де қабылданған июнь қарарына епгізілген огшортунистік тү- зетулер мен қосымшалар оқылды. Осыған байланысты съез- дің революцияшыл болігі — «Искра» — «Заря» жәие «Соци- ал-демократ» ұйымдарының мүшелері — бірігудің мүмкін еместігі туралы мәлімдеме жасап, съезді тастап кетті. В. И. Лениннің инициативасы бойынша бұл ұйымдар 1901 жылдың октябрінде Орыс революциялық социал-демократия- сының шетелдік л-игасына бірікті.— 3.
4 «Рабочее Дело» («Жұмысшы Ісі»)—журнал, «Шетелдсгі орыс социал-дсмократтары одағыпың» органы. Женсвада 1899 жылдың апреліпеп 1902 жылдың февралыиа дейін Б. Н. Кри- чевскийдің, П. Ф. Тепловтың (Сибиряктың), В. П. Иван- шиинің, ал кейін А. С. Мартыповтың редакциялауымеи шығыіі тұрды; 12 помері (тоғыз кітап) шықты. «Рабочее Де- лоның» редакциясы «экономистердің» шетелдік орталығы болды; «Рабочее Дело» марксизмді «сынау еркіндігі» дейтіп бернштейншілдік ұранды қолдады, орыс социал-демократия- сының тактикасы мен ұйымдық міндеттері мәселелерінде оп- портунистік позицияда іболды, шаруалардың революциялық мүмкіндіктсріи теріске шығарды және т. с. «Рабочеделошыл- дар» пролетариаттың саяси күресін экономикалық күреске бағындырудың оппортунистік идеяларын насихаттады, жү- мысшы қозғалысыньщ стихиялылығы алдында бас иді жәие партияның басшылық роліи жоққа шығарды. «Рабочее Де- •ло» редакторларының бірі В. П. Иваншин ашық «экономис- тсрдің» органы — «Рабочая Мысльді» редакциялауға қатысты, «Рабочео Дело» опы қолдап отырды. РСДРП II съезінде «рабочеделошылдар» партияньтң әсіре оңшыл, оппортупистік қаиаты болдц.— 3.
5 «Рабочая Газета» («Жұмысшы Газеті») —Киев социал-демо- краттарының құпия органы; Б. Л. Эйдельманның, П. Л. Ту- чапскийдің, II. А. Вигдорчиктің жәпе басқалардың қаты-
ЕСКЕРТУЛЕР
509
суымен және редакциялауымен Киевте піығып тұрды. Газет- тің барлығы екі номері: 1-номері 1897 жылы августа және
2-номсрі сол жылдың дскабрінде (поябрьде деп көрсетілгеи) шықты. П. Л. Тучапский редакцияпың тапсътрмасымен шет- слгс барғаида Г. В. Плехаіювтьт жәпс «Ецбскті азат ету» тобының басқа да мушелерін «Рабочая Газетаның» 1-номері- мен таныстырып, газет.ке қатысып тұру жөнінде олардың келісіміи алды. Г. В. ІІлеханов редакция мүшелеріне жазған хатыида жалпы орыстық социал-демократиялық орган ре- тінде «Рабочая Газетаға» жақсы баға беріп, пролетариаттың •саяси куресі мәсслелеріно кобірек. көңіл бөлу қажоттігін атап көрсетті. «Еңбекті азат ету» тобымен байланыс жасауы нә- тижесінде «Рабочая Газетаньщ» 2-номері неғурлым аігқын саяси сипат алды. «Рабочая Газстаның» төңірегінде топтал- ғаи социал-демократтар РСДРП I съезін әзірлеу жөиінде жұ- мыс жүргізді.
РСДРП I съсзі (1898 жьтлғы март) «Рабочая Газетапы» партияның ресми органы деп таныды. Съезден кейін Орта- лық Комитеттің жәпе «Рабочая Газста» редакциясы мүпіс- лерінің тұтқыпға алыттуы, сондай-ақ баспаханапың талқаи- далуы салдарыттаті газеттің теруге дайындалып қойғап үшінші номері жарық корс алмадьт. 1899 жылы «Рабочая Га- зетаньт» қайта шығаруға әрекет жасалды; осы әрекет туралы В. И. Лспин «ІІе істеу ксрек?» дегсн еңбегінің бесінші та- рауыпьщ «а» боліміиде (қараңыз: осы том, 175—176-бсттер) сөз етеді.— 4.
6 Лассалъшъілдар мен эйзенахшылдар — XIX ғасырдың 60-жыл- дары мен 70-жылдарыныц бас кезінде герман жұмьгсшы қоз- ғалысыида болған екі партия; негізінен тактика мәселелері жөніиде, ең алдымен сол жылдардағы Гсрманияның саяси өміріидегі сң көкейтесті мәселе: Гермаиияны біріктіру жол- дары туралы бул екі партияпың арасында кеокілескен күрсс болды.
Лассалъиьылдар — пемістің ұсақ буржуазияшыл социалисі Ф. Лассальдің жақтастары мен ізбасарлары, Жалпы гермап жұмысшы одағьшың мүшөлсрі; бұл одақ 1863 жылы жу- мысшьт қоғамдарының Лейпцигте болған съезінде — жұмыс- шы табын өз ыңпалыпа бағындыруға тырьтсқан буржуазия- шыл прогрессистерге қарсы құрылды. Лассаль Жалпы гер- ман жұмысшъі одағының бірінші президенті болып, Одақтың программасын жәие тактикасыныц негіздерін тужырымдады. Жалпыға бірдей сайлау правосы үшін курес — Жалпы гер- ман жұмысшы одағыиың саяси программасы, мемлекеттіц жәрдем ақшасымен жұмысшылардың өндіргіш ассоциация- ларын құру—опың экономикалық программасы деп жария- лаңды. Пруссняныц гегемон болуына бейімделген Лассаль, оның жақтастары мен мүрагерлсрі өздеріиің практпкалық цьтзметінде Бисмарктың ұлы державашыл саясатын қолда-
510
ЕСКЕРТУЛЕР
ды; «объективтік жағыпан алғанда, деп жазды Ф. Энгельс 1865 жылы 27 январьда К. Маркске,— бүл бүкіл жұмысшы қозғалысында пруссактардың пайдасына жасалған арамдық пеи опасыздық болды» (К. Маркс пеп Ф. Энгельс. Шығарма- лар, XXIII том, 1932, 232-бет). К. Маркс пен Ф. Энгсльс лас- сальшылдықтыц теориясын, т-актикасын жәие ұйымдық прии- ципгерін герман жұмысшы қозғалысындағы оппортуиистік ағьтм ретінде талай рет қатты сыпады.
Эйзенахшылдар — Эйзенахтағы құрьтлтай съозінде 1869 жылы құрылғап Германия Социал-домократиялық жұмысшы партиясының мүшелері. Эйзенахшылдардыңікөсемі А. Бебель мен В. Либкнсхт болды, оларға К. Маркс пен Ф. Энгельс идеялық ықпалын жүргізіп отырды. Эйзеиах программасын- да Гөрмания Социал-демократияльгқ жұмысшы партиясы Ө'ЗІн «Жұмысшылардың халықаралық ссріктігініц секциясы деп санайды және оиьтң талаптарын қостайды» дсп көрсе- тілгеп. Маркс. иел Энгельстің үдайтл ксңес беріп, сын пікірлер айтьтп отыруы арқасында эйзоттахитылдар лассальдьтқ Жал- пы герматт жұмысііты одагьтна қарағапда пеғұрльтм дәйекті револгоцияльтқ саясат жүргізді; атап айтқапда, Германляны біріктіру мәсолелоршдс олар «'пру-ссактікке, бисмаркшілдік- ке, ұлтшылдыққа аз да болса кеңшілік бсруге қарсы күресіп, домократиялық және пролетарлық жолды дәйекті түрде жақ- тады» (В. И. Леиин. Шығармалар, 19-том, 292-бет).
1871 жылы Герман империясыиың құрылуы лассалыпыл- дар мен эйзенахшылдардьтц арасындағы басты тактикалық лікір алалығын жойды, сөйтіп 1875 жылы жұмысшы қозға- лысының өрлеуі және үкімет тарапынан қуғын-сүргіннің күшеюі әсерімен екі партия Готада болған съозде Германия- ның біртұтас Социалистік жұмысшы тіартиясы (кейіннсн — Германия социал-демократиялық лартиясы) болып бірікті. Гота съезінде қабылданған программа туралы 37-ескертуді қараңыз — 7.
7 Гедіиілдер мен поссибилистер — француз социалистік қозға- лысыыдағы революциялық ағым мен оппортунистік ағым, бұл ағымдар Фраіщия жұмысшы партиясы Сент-Этьеші копгресіп- де жікке бөлінгепнен кейін, 1882 жылы екі партия құрды:
Гедшілдер—Ж. Гсд пен П. Лафаргтың жақтастары — пролстариаттыц дербес революцияльтқ саясатын қорғаған солшыл маркстік ағым. Гедшілдер «Франция Жұмысшы пар- тмясы» деген атын сақтап қалды, партияның 1880 жылы қа- былданған Гавр программасынан айнымады, бұл програм- маның теориялық бөлімін К. Маркс жазған болатын. Олар Францияның өнеркәсіп .орталықтарыида үлкен ықпалға ие болып, жұмысшы табының алдыңғы қатарлы элементтерін біріктірді.
Поссибилистер (11. Брусс, Б. Малон жәые бас-қалар) —иро- летарпатты күрестің революциялық әдістерінен басқа жаққа
ЯСЖЕРТУЛЕР
511
бұрыл әкстетін ұсақ буржуазиялық, реформистік ағым. Пос- спбилистер «Әлеуметтік-революциялық жұмысшы партиясын» құрды; олар пролетариаттың революциялық программасы мен революциялық тактикасын теріске шығарды, жұмысшы қозғалысының социалистік мақсаттарын бүркемеледі, жұ- мысшылардың күресін «мүмкіндік» (possible) шеңберімсн шектеуді үсынды — партияның аты да осыдан шыққан. Пос- сибилистердің ықпалы пегізінен алғанда Францияның эконо- микалық жағыпан неғұрлым артта қалған аудандары мен жұмысшы табьтпьщ жөнді дамымаган топтарына тарадьт.
«Социалист» Мильераипьщ буржуазиялык, министрлікке енуіне байланысты, XIX ғасырдың аяғында — XX ғасырдың басыпца француз соцпализміиің қатарында күштер жаңадан қайта топтасты: Ж. Гсд бастаған рсволюциялық тап күресін жақтаушылар 1901 жылы Франция Социалистік партиясына (бүл партияның хМүшелерін де оиың көоемінің есімімеп— гедшілдер деп атайтьш болды) бірікті; реформистер, буржуа- зиямеп ынтьтмақтасуды және буржуазиялық момлекеттіц басқару оргаядаръша қагысуды жақтаушылар («министерп- алистер») 1902 жыльт Ж. Жорсс бастаған Француз социалис- тік лартиясын құрды. 1905 жылы екі партия бір партия— Фраицуз социалистік партиясы болып бірікті. 1914—1918 жылдардағы империалистік соғыс кезінде бұл партияның басшылары (Гед, Самба жәіте басқалар) жұмысшы табы ісііте опасыздық жасап, социал-шовинизм позициясына көшті.— 7.
8 Фабийшылдар — Фабий қоғамының, 1884 жылы құрылғаті ағылшын реформпстік ұйымының мүшелері; қоғам біздіц за- манымьііздан бүрынғы III ғасырда өмір сүрген Рим қолбас- іиысы Фабий Максимнің есімімон аталған. Фабий өзінің со- ңыл күту тактикасы үшін, Ганиибалмен соғысқан кезде ба- тыл ұрыс жүргізуден бой тарта бергені үшін «Кунктатор» («Сылбыр») дел аталып кеткен. Фабий қоғамының мүшелері көбінесе буржуазиялық интеллигенцияның өкілдері — ғалым- дар, жазушылар, саяси қайраткерлер (мысалы, С. және Б. Веббтер, Б. ІІІоу, Р. Макдональд жәие басқалар) болды; олар пролетариаттыц таптьгқ күре-сі мен социалистік револю- цияііың қажсттігіті теріске шығарды, капитализмпеи социа- лизмге ұсақ реформалар жүргізу жәно қоғамға бірте-бірте өзгеріс жасау арқылы ғана көшуге болады десті. Марксизм- ге қас Фабий қоғамы жұмысшы табына буржуазиялық. ық- палды жүргізушілердің бірі, ағылшын жұмысшы қозғалысы- на оппортунисііК және социал-шовинистік идеяларды тара тушы ролін атқарып келді және атқарып келеді. В. И. Ленин фабийшылдықты «әсіре оптюртунизм бағыты» (Шығармалар, 13-том, 365-бет) деп сипаттады. 1900 жылы Фабий қоғамы лейбористік партияға кірді. «Фабийлық социализм» лейборио тер идсологиясы негіздерініц бірі болып табылады.
Социал-демократтар.— Бұл арада Ленин 1884 жылы
512
ЕОКЕРТУЛЕР
рылган ағылшын Социал-демократиялық федсрациясының мүшелерін айтып отьф. Реформистермен (Гайндман және басқалар) жәие анархистермен қатар Соңиал-дсмократиялық федерацияға революцияшыл социал-домократтардың, маркс- измді жақтаушылардың бір тобы (Г. Квслч, Т. Манн, Э. Эвелинг, Элеонора Маркс жәпс басқалар) кірді; оларАнг- лиядағы социалистік қозғалыстың солшыл қанатын құрған еді. Ф. Энгельс Социал-демократиялық федерацияны догма- тизм меп соктанттығы үшін, Англиядағы бұқаральгқ жұмыс- шы ңозғалысыиан қол үзгені және оның ерекшеліктерін еле- мегсні үшін қатты сынады. 1907 жылы Социал-демократия- лық федерация Социал-демократиялық партия болып атал- ды; бұл партия 1911 жылы Тәуелсіз жұмысшы партиясының солшыл элемснттерімен бірлесіп, Британ социалистік партия- сын ңұрды; 1920 жылы осы партия мүіиелерінің көпшілігі Великобритания Коммуііистік партиясын.құруға қатысты.—7.
9 Халың e/.-z^zz/üü/H--тсррорнст халықшылдардың «Хальтқ ер- кі» деген құпия саяси үйымыныц мүшелері; бұл ұйым ха- лықпіылдық «Жер ж&нс ерік» үйымының жікке бөлінуі нә- тижесіиде 1879 жъілғы августа құрылды. «Халық еркін» Ат- қару комитоті басқарды, оныц құрамына А. И. Желябов, А. Д. Михайлов, М. Ф. Фроленко, Н. А. Морозов, В. Н. Фиг- лер, С. Л. Перовская, А. А. Квятковский және басқалар кір- ді. Утопиялық халықшылдық социализм позициясында қала отьтрып, халық ерікіпілері сонымен бірге саяси бостандыққа жсту міндсттсрін алға қойды. Олардың программасы жал- пыға бірдей сайлау правосы пегізіпде сайлаиған «тұрақты халық өкілдігін» құруды, демократйялық бостапдықтар жа- риялауды, жерді халыққа беруді және заводтар мен фабри- каларды жұмыеніътлардың қолына беру жөнінде шараларбел- гілеуді көздеді. «Халық еркінің» сң таяудағы мақсаты патша самодержавиесіи құлату болды. Бірақ «белсенді» ерлер мен «енжар» тобыр туралы қате теорияға сүйеигеп халық ерік- шілорі халықтың қатысуынсыз, өз күшімізбен, жеке тсррор жасау ар'қылы қоғамды қайта дұрамыз деп есеитеді.
1881 жылғы 1 марттаті ксйін (II Александрдың өлтірілуі) укімет ңатал қуғындау, дарға асу және арандату арқылы «Халық еркі» ұйымын талқандады. 80-жылдар бойы «Халық •еркін» қайта құруға ұмтылған талай әрекет нәтижесіз бол- ды. Мәселон, 1886 жылы А. И. Ульяпов (В. И. Лениннің аға- сы) пен П. Я. Шевырев бастаған «Халық еркінің» дәстүрле- ріп қолдаған топ құрылды. III Александрға қастандық жаса- ма-қ болған сәтсіз әрекеттен кейін 1887 жылы топ ашылып қалып, оньщ белсенді қатысушылары дарға асылды.
Халық ерікшілерінің ңате, утопиялық программасын сы- най отырып, В. И. Ленпп сонымен бірге «Халық еркі» мүше- лерінің патша үкім-етіне қарсы жанқиярлық күресін зор құр- метпен бағалаған болатын. 1899 жылы «Россия социал-демо- краттарының наразылығында» ол былай деп көрсетті: «Бір
ЕСІКЕРТУЛЕР
513
шоғыр ерлерді ңолдаған қоғамдық топтар өрісінің тарлығы- на қарамастан, қозғалыс туы революциялық теория болмаға- нына қарамастан, бұрынғы «Халық еркінің» қайраткерлері орыс тарихында аса зор роль атқара білді» (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 188-бет).—7.
10 Берниітейншілдер — герман жәиө халықаралық социал-демо- кратиядағы марксизмге дұшпан ағымның өкілдері, бұл ағым XIX ғасырдың аяқ кезінде пайда болып, Герман соңиал-де- мократиялық партиясьшдағы оңшыл оппортунистік тснден- циялардыц ең айқын көрінген окілі Эд. Бернштейииің ссімі- мен аталды.
1896—1898 жылдары Бернштейн герман социал-демократия- сының теориялық органы «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журналыида «Социализм проблемалары» деген сериялы ма- қалалар бастырды; бұл маіқалаларында ол «сып бостанды- ғы» деген желеумен революциялық марксизмпің философия- лық, экономикальгқ және саяси негіздерін қайта қарауға (ре- визиялауға, «ревизиопизм» дегеп сөз осыдан шыққан) жәпе оларды таптық қайшылықтарды ымыраластыру жәие таптық ынтьгмақ орнату жөніндегі буржуазиялық теориялармеи ал- мастыруға тырысты; ол Маркстің жұмысшы табыньщ қайыр- шылаиуы туралы, таптық қайшылықтардың өсе түскені ту- ралы, дағдарыстар туралы, капитализмиіц сөзсіз күйрейтіні туралы, социалистік революция және тіролетариат диктату- расы туралы іліміпе шабуыл жасады, сөйтіп, «оң бастысы — қозғалыс, түпкі мақсат — түк те емес» дойтіп формулада біл- дірілген социал-реформизм программасьш ұсыпды. 1899 жылы Бернштейинің мақалалары «Социализмяің алғы шарттары жәпс социал-демократияііьщ міпдеттөрі» дегеп атпсп жске кітап болып шықты. Кітап гермап социал-демократиясыпың оңшьтл қанаты меи II Интерпационалдың басңа да партия- лардағы оппортуиистік элемепттері, соньщ ішінде Россия «экопомистері» тарапыпан қолдау тапты.
Гермап социал-демократиялық партиясыиың Штутгарт (1898 ж. октябрь), Ганновер (1899 ж. октябрь) және Любек (1901 ж. сентябрь) съездерінде бернштейншілдік айыпталды, бірақ партия келісімпаздық позиция ұстап, Бернштейннен іргені аула-қ салмады. Бернштейншілдер «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық») журналында және пар- тия ұйьгмдарында ревизионистік идеяларды аішық уағыздай берді.
В. И. Ленин бастаған болыпевиктер партиясы ғана бери- штейншілдікке және оның Россиядағы жақтастарына қарсы дәйекті және батыл күрес жүргізді. Лепии 1899 жылдың өзіп- . де-ақ «Россия социал-демократтарыныц наразылығыяда» жә- не «Біздің программа» деген мақаласында (қараңыз: ПІығар- малар толық жинағы, 4-том, 175—189 және 196—201-беттер) бернштейншілдерге қарсы шьгқты. Лениннің «Марксизм және ревизионизм» (қараңыз: Шьтғармалар, 15-том, 17—28-беттер),
514
ЕСКЕРТУЛЕР
«Европа жұмысшы қозғалысындағы алауыздықтар» (бұл да сонда, 16-том, 365—370-беттер) және басқа еңбектері берн- штейншілдікті әшкерелеуге арналды.— 8.
11 Юпитер меіь Минерва— ежелгі Рим пантеонының құдайла- ры. Юпитер — аспан, сәуле және жаңбыр құдайы, найзағай шашқан; кейінірек — Рим мемлекетінің ең жоғарғы құдайы. Минерва — соғыстың әйел құдайы және түрлі кәсіптің, ғы- лым мен өнердің жебеушісі. Рим мифологиясындағы Юпитер мен Минерва грск құдайлары Зевс пеи Афинаға ұқсас; Зевс пеп Афиіта туралы барлық аңыздар, опың ішіиде Афинабар қару-жарағымен Зевстіц басынап туды деген ацыз да Юіш- тер мен Минерваға кошіріле салыпған — 9.
12 К. Маркстің «Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte» («Луи Бонапарттың он сегізілші брюмері») деген еңбегінің немісше үшінші басылуына Ф. Энгельс жазғаи алғы сөздеп В. И. Лепип озі аударьш үзінді келтірігі отыр (қараңыз: К. Маркс нен Ф. Энгельс. Тацдамалы шығармаларының екі томдыгы, I том, 1956, 221-бст).— 9.
13 «Шетелдегі орыс социал-демократтаръіныц одағы» 1894 жы- лы «Еңбекті азат ету» тобыныц инициативасы бойынша, «•Одақтың» барлық мүшелері топ программасын мойындайдьт деген шарт негізінде құрылды. «Одақтың» басылымдарын редакциялау осы топқа жүктелді, оөйтіп, 1895 жылғы мартта топ өзінің баспаханасын «Одақтың» қарамағына берді. 1895 жылдың жазында, В. И. Ленин шетелде болған кезде, «Одақ- тьщ» «Работник» дегон жинақтар шығаруы жөнінде шешім қабылданды; бұл жинақтар Россия социал-демократтарының ұсынысы бойынша шығарылмақшы еді, сондьгқтан олар жи- нақтарды «Еңбекті азат ету» тобы редакциялайтын болсын дегеп шарт қойды. «Одақ» «Работпиктің» 6 номеріп, «Листок «Работниканың»» 10 номерін шығарды. В. И. Лениниің «Штрафтар туралы заңды түсіндіру» (1897), Г. В. Плеханов- тың «Орыс социал-демократиясына қарсы жаңа жорық» (1897) деген еңбектерін және басқа еңбектерді бастырып шығарды.
РСДРП I съезі (1898 ж. март) «Одақты» партияның шет- елдегі өкілі деп таньтды. Бұдап былайғы жерде «Одақта» оппортунистік элементтер — «экономистер» немесе «жастар» деп аталатындар баеым болып кетті. «Шетслдегі орыс соци- ал-демократтары одағының» 1898 жылы ноябрьде Цюрихте болған I съезінің оппортунистік көпшілігі РСДРП I съезінің «Манифесімен» ниеттестік білдіруден бас тартты. «Еңбекті азат ету» тобы «Одақтың» бірінші съезінде «Работниктің» 5—6-номері мен В. И. Лениннің «Орыс социал-демократтары- ның міндеттері» және «Фабрикалық жаңа заң» деген кітап- шаларынан басқа басылымдарды редакциялаудан бас тарта- тыныи мәлімдеді, ал аталған еңбектерді шығаруды топ өз мойнына алды. 1899 жьтлдың апрелінде «Одақ» «Рабочее Де-
ЕСКЕРТУЛЕР
515
ло» журиалын шығаруға кірісті, оның редакциясына «эконо- мпстер» Б. Н. Кричевский, В. П. Иваишин («Рабочая Мысль- ді» редакциялауға қатысқан) және П. * Ф. Теплов кірді. «Одақ» Э. Бернштейппіц, мильераншылдардың және т. с. атына тілектестік білдірілген мәлімдемелер жасады. «Одақ- тьщ» ішіндегі күрес оның II съезіне дейіп (1900 жылғы ап- рель, Женева) созылды және съезд үстінде де болды. Осьі күрестің нәтижесіііде «Еңбекті азат ету» тобы мен оның пі- кірлестері съезді тастап кетті де, дербес «Социал-демократ» ұйымыи құрды.
РСДРП II съезіндо «Одақтың» окілдері барып тұрған оп- портунистік позиция ұстады, ал съезд Орыс революциялық социал-демократиясыиың шетелдік лигасып партияның шот- елдсгі бірден-бір ұйымы деп танығаннан кейіп олар съезді тастап кетті. II съездің шешіімі бойынша «Орыс социал-де- мократтары одағы» таратылды (қараңыз: «КПСС съсздсрі- иің, коиферспцияларыньщ жәпс Ортальтқ Комитст плепум- дарыпыц қарарлары моп шешімдсрі», I том, 1971, 85-бет).— 11.
14 «Заря» («Таң»)—маркстік ғылыми-саяси журнал, 1901— 1902 жылдары Штутгартта «Искра» редакциясы шығарып тұрды. «Заряньщ» не бары төрт номері (үш кітап) шықты: 1-номері — 1901 жыльг апрельде (іс жүзіпде жаңаша 23 март- та), 2—3-номері— 1901 жылы декабрьде, 4-номері 1902 жылы августа шықты.
«Заряның» міндеттері В. И. Ленин Россияда жазған «Иск- ра» мен «Заря» редакциясы мәлімдемесінің жобасында (қа- раңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 349—361-беттер) белгіленді. Бұл органдарды «Еңбекті азат ету» тобымсн бір- лесіп шетелде шығару туралы мәселе талқыланған кезде «Заряны» жария, ал «Искраны» құпия түрде шығаруға ұй- ғарылғандьгқтан, «Искра» редакциясының 1900 жылы ок- тябрьде жарияланған мәлімдемесінде «Заря» туралы ештеңе айтылмады.
«Заря» журналы халықаралық және орыс ревизионизмін сыиап, марксизмнің теориялық негіздеріи қорғап отырды. «Заряда» В. И. Лениннің «Кездейсоқ заметкалар», «Земство- ны қуушылар мен либерализмнің Аннибалдары», «Аграрлық мәселедегі «сыншы» мырзалар» («Аграрлық мәселе және «Маркстің сыишылары»» деген еңбектің алғашқы төрт та- рауы), «Ішкі жағдайға шолу», «Орыс социал-демократиясы- ның аграрлық программасы» деген еңбектері, сопдай-ақ Г. В. Плехановтың «Біздің сыншыларға сын. I бөлім. П. іСтруве мырза Маркстің әлеуметтік даму теориясының сыншысы ролінде», «Cant Кантқа қарсы немесе Бернштейн мырзаның рухани өсиеті» деген еңбектері және басқалар ба- сылды.—12.
15 Гора жэне Жиронда— XVIII ғасьтрдың аяғындагы Француз
516
ЕСІКЕРТУЛЕР
буржуазияльгқ революциясы дәуіріндегі буржуазияның екі саяси тобының аты. Абсолютизм мен феодализмді жоюдың қажеттігін жақтаған, өз заманындағы революцпяшыл тап — буржуазияиыц неғұрлым батыл өкілдеріи Гора — якобиншіл- дер — деп атады. Якобиншілдерден жирондистердің айырма- шылығы — олар револіоция мен коптрреволюцияның арасьш- да ауытқып, монархиямеи келісім жасау жолына түсті.
В. И. Ленин сбциал-демократиядағы оипортунистік ағым- ды «социалистік Жиронда» дсп, ал революцияшыл социал- демократтарды пролетарлық якобиншілдер, «Гора» деп ата- ды. РСДРІІ большевиктер және меньшевиктер болып жікке бөлінгеннен кейін Ленин меньшевиктер жұмысшы қозғалы- сындағы жирондистік ағым болып табылады деп жиі-жиі атап көрсетіп отырды,— 12.
16 «Беззаглавиешілдер» — 1905—1907 жылдардағы революция құлдырай бастаған кезде қалыптасқан буржуазияшыл орыс интеллигенциясының жартылай кадеттік, жартылай меньше- виктік тобы (С. Н. Прокопович, Е. Д. Кускова, В. Я. Богу- чарский, В. В. Португалов, В. В. Хижняков және басқалар). Топ Прокоповичтің редакциялауымен 1906 жылғы январь — майда Петербургте шығып тұрган «Без Заглавия» деген саяси апталықтың атымен аталды; кейін «беззаглавиешілдер» «Товарищ» деген солшыл кадеттік газеттің тоңірегіне топ- тастьт. Өздерінің формальды партиясыздығын бүркеніп, «без- заглавиешілдер» буржуазиялық либерализм мен оппорту- иизмнің идеяларын уағыздаушылар болды, россиялық және халықаралық социал-демократияның ревизиопистерін қолдап отырды.—16.
17 Социалистерге ңарсы ерекше зацдъі жұмысшы және социа- листік қозғалысқа қарсы күресу мақсатымен Германияда 1878 жылы Бисмарк үкіметі енгізді. Осы заң бойынша со- циал-демократиялық партияның барлық ұйымдарына, бұ- қаралық жұмысшы ұйымдарына, жұмысшы баспасөзіне тыйым салынды, социалистік әдебиет кәмпескеленді; ерекше заң күшінде тұрған жылдарда 350-ге жуық социал-демокра- тиялық ұйым таратылып, 900-ге жуық социал-демократ Гер- маниядан қуылды және 1500 социал-демократ түрмеге қа- малды, жүздегсн газет-журналдар мен мерзімді емес басы- лымдарға тыйым салынды. Алайда қуғындау мен жазалау шаралары социал-демократиялық партияның жігерін жасы- та алмады, оның қызметі астыртып жағдайда өмір сүруге бейімделіп қайта құрылды: шетелде партияның ортальгқ ор- ганы «Социал-Демократ» газеті шығьгп тұрды және партия съездері үнемі (1880, 1883 және 1887 жылдары) шақырылып тұрдьт; Германияда, астыртын жағдайда, социал-демократия- лық ұйымдар мен топтар тез арада қалпына келтіріліп, оларға астыртын жағдайдағы Орталық Комитет басшылық етті. Партия астыртьтп жағдайда жұмыс жүргізе отырып,
ҒСКЕРТУЛЕР
517
бұқарамен байланысты нығайту үшін жария мүмкіндіктерді де кеңінен пайдаланды, сөйтіп партияның ықпалы үздіксіз өсе берді: рейхстаг сайлауында с.оциал-демократтарға беріл- ген дауыс саны 1878 жылдан 1890 жылға дсйін үш еседен астам өсті. К. Маркс пен Ф. Энгсльс неміс социал-дсмократ- тарына орасап зор көмек көрсетіп отырды. Барған сайын кү- шейе түскеи бұқаралық жұмысшы қозғалысының қысымы- мен 1890 жылы социалистерге ңарсы ерекше зац жойыл- ды.—13.
18 1877 жылғы 27—29 майда (жаңаша) Гота қаласында Герма- ния социалистік жұмысшы партиясының кез-екті съезі бол- ды. Съезде партиялық баспасөз туралы мәселені талқылаған кезде партияның орталық органы «Vorwärts» («Алға») газе- тін Энгельстің Дюрилгке қарсы жазылған мақалаларын (1878 жылы «Анти-Дюрипг. Евгений Дюринг мырзаның ғы- лымда жасаған төңкорісі» деген атпен жеке кітап болып шыққан) басқапы үшін және Энгельстің озін айтыста артық қаталдық жібергені үшін айыптау керек деген ксйбір деле- гаттардың (Мост, Вальтейх) әрекеттеріпе тойтарыс берілді. Сонымен бірге съезд практикальгқ мақсаттардьі көздеп, тео- риялық мәселелер жөніндегі айтысты газетте емес, оған қо- са шыгарылатын ғыльтми қосымшада жалгастыра беруге үйғардьт.— 13.
19 ((Vorwärts» («Алға») — күи сайын шығып тұрғап газет, Гер- маи социал-демократиялық партиясыныц орталық органы; бұл газет 1884 жылдан шыға бастаған «Berliner Volksblatt» («Берлип Халықтық Газеті») газетінің жалғасы ретінде «партияның Галль съезінің қаулысы бойыпша «Vorwärts. Berliner Volksblatt» деген атпен 1891 жылдан бастап Берлинде шығып тұрды. Газет бетіиде Ф. Эпгельс оштортунизм атау- лының барлық коріиістеріне қарсы күрес жүргізді. 90-жыл- дардың екінші жартысыпан былай, Энгельс і^айтыс болған- иан кейін, «Vorwärts»-Tin; редакциясы партияның оңшыл қа- натының қолыида болып, оппортунистердің мақалаларын үнемі басып тұрды. РСДРП қатарындағы оппортунизм меи ревизионизмге қарсы күресті сыңар жақ көрсете отырып, «Vorwärts», «экономистерді», ал партия жікке бөлінгепнеи кейін меньшевиктерді қолдады. Реакция жылдарында «Vorwärts» Троцкийдің жалақорлық мақалаларып басты, ал Ленил мен большевиктердің ол мақалаларды теріске шығарып жа- уап беруіие және партиядағы істің жайын объективті тұр- ғыдан бағалауыиа мүмкіпдік бермеді. Бірінші дүние жүзілік соғыс көзінде «Vorwärts» социал-шовинизм позициясында болды; ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейіп ан- тисоветтік пасихат жүргізді. Газет 1933 жылға дсйіп Берлин- де шығып тұрды.— 13.
518
ЕОКЕРТУЛЕР
20 Катедер-социалистер — XIX ғасырдың 70—80-жылдарындағы буржуазиялық саяси экономия бағыттарының бірінің өкілде- рі; олар университет кафедраларынан (немісше Katheder) социализм деген желеумен буржуазиялық-лйбералдық ре- формизмді уағыздады. Қанаушы таптардың марксизмніц таралуынан және жұмысшы іқозғалысының өрістеуінен үрей- ленуі, буржуазияшыл идеологтардың еңбекшілерді бағыныш- та ұстау үшін жаңа құралдар табуға ұмтылуы катедер-со- циализмнің шығуына себепкер болды.
Катедер-социализмнің өкілдері (А. Вагнер, Г. Шмоллер, Л. Брентано, В. Зомібарт және ібасқалар) ібуржуазиялық мем- лекет бір-біріне жау таптарды ымыраластыра алатын, ка- питалистердің мүдделеріне нұқсан келтірмей, мүмкіндігіне ңарай еңбекшілердің талаптарын ескере отырып, «социа- лизмді» бірте-бірте енгізе алатын, таптардан жоғары тұрған күш деп дәлслдеді. Олар жалдама еңбекті полицияның ба- қылауына қоюды заңдастьтруды, орта ғасырлық цехтарды қалпына кслтіруді ұсынды. Маркс пеи Энгсльс катедер-со- циализмнің реакцпялътқ мәнін әшкереледі. Лспип катедер- социалистерді Марк-стіц революциялық ілііміті имейлінше жек көретін «полициялық-буржуазияльгк университет ғылымы- ның» (Шығармалар, 13-том, 24-бет) бейшаралары деп атады. Россияда катедер-социалистердің көзқарастарын «жария марксистер» уағыздады.—14.
21 Бұл арада В. И. Ленин Герман социал-демократиялық пар- тиясының 1899 жылғы 9—14 октябрьде (жаңаша) болған Ганновер съезінің «Партияның негізгі көзқарастары мен так- тикасына жасалғаи шабуыл» деген қарарын айтып отыр. Қарарда герман социал-демократиясыныц Э. Бернштейн идеялық жағынан басшылық еткен оппортунистік қанаты- ның марксизмнің негізгі қағидаларьша ревизия жасауға, со- циал-демократиялық партияның тактикасын өзгертуге, бұл партияны демократиялық реформалар партиясына айналды- руға тырысқан әрекеттері әшкереленді. Бұл мәселе бойынша А. Бебель ресми баяндама жасады. «Оның Ганновер мен Дрезденде болғаті партия съездеріпде оппортуиистерге қарсы сөйлегсн сөздері,— деп жазды Ленип,— көпке дейін маркстік козқарастарды қорғаудың және жұмысшы гіартиясыньщ шын социалистік сипаты жолындағы күрестің үлгісі болып қалады» (Шығармалар, 19-том, 294-бет). Бернштейн меи бернтитейншілдікті қорғауды белгілі оппортунист. Э. Давид өз міпдетіне алды. Басым көпшілік дауыспен съезд Бсбель ұсынған қарарды мақұлдады, бұл қарарда былай делінген: «Буржуазиялық іқоғаімның осы уақытқа дейінгі дамуы пар- тияньтң бұл қогам жөніпдегі тіегізгі көзқарастарынаи бас тартуына ыемесе оларды өзгертуіне ешқандай дәлел бермей отыр. Партия бұрынғысыиша тап күресін иогізге алып отыр, бұл бойынша жұмысшы табының азат етілуі тек оның озі- иің гана ісі бола алады. Сондықтан ол жұмысшы табының
ЕСКЕРТУЛЕР
519
тарихи міндеті саяси өкіметті жеңіп алу, сөйтіп соньщ көме- гімен өндіріс құралдарын қоғамдастыру және өндіріс пен айырбастың социалистік әдісін енгізу арқылы жалпыға бір- дей молшылықты мүмкіндігіне қарай көбірек қамтамасыз ету деп саиайды». Белгілі бір гірактпкалық пәтижелерге жо- ту мақсатьтнда буржуазиялық партпялармен уақьттша одақ жасауды теріско шығармай отырыіт, «...партия озінің бүкіл қьтзметінде әрқашан толық дербестік псн тәуелсіздікті сақ- тайды жәие өзіпщ қол жеткен әрбір табысыпа озін түпкі мақсатына жақындата түсетін қадам ретінде ғана қарайды». Ңарардың қорытындысында былай деп жазылған: «...өзінің басты талаптары мен негізгі көзқарастарын, немесе өзінің тактикасын, немесе өзінің атын... өзгертуге партияның еш- қандай себебі жоқ; партия қазіргі мемлекеттік және қоғам- дық құрылыс пен буржуазиялық партиялар жөніндегі өзінің көзқарасыи өзгертуге тырысатын қапдай да болсын әрекетке үзілді-кесілді тойтарыс береді».
Сонымен, 1899 жылғы Ганновер съезі социал-демократия- ның теориялық және тактикалық негіздерін ревизиялауды айыптады; алайда съездің қарарында ревизионизм мен оның уағыздаугаылары жөнінде өткір сынның болмауы солшыл социал-демократтардың (Р. Люксембург және басқалар) на- разылығьън туғызды. Бернпгтейнпің жақтаушылары осы қа- рарды қостап дауыс берді.— 14.
22 Бұл арада В. И. Ленип Герман социал-демократияльтқ пар- тиясының Любекте болған съезінің (1901 жылғы 22—28 сен- тябрьде (жаңаша)) Э. Бернштейиге қарсы бағытталған қара- рын айтып отыр; Бернштейи 1899 жылғы Ганновер съезінеп кейін де социал-демократияның программасы мен тактикасы- на шабуыл жасауын тоқтатпағаны былай тұрсын, қайта кү- шейте түсті және тіпті оны партияда жоқтардьщ арасына көшірді, Жарыссөздің барысыида жәяс Бебель ұсынған, съез- дің басым көпшілігі қабылдағаи қарарда Бернштейнге тіке- лей ескерту жасалды: «Съезд партиямыздың бұдан былай да рухани жағынан дами беруі үшін өзара сынның қажеттігін сөзсіз мойьгндайды. Бірақ Бершптейн жолдастьщ буржуазия- лық қоғам мен оның окілдерін тиісінше сынамай, соңғы жылдары шұғылдапып жүргеп сыпьшың өтс-мөте сыңар жақ сипаты оііы әрі-сәрі жағдайға қалдырып, жолдастардың коп- шілігінің иаразылығьш тугыздьт. Бернштейн жолдас мұны түсінеді және өзінің мінез-құлқын тиісінше өзгертеді деген үмітпен, съезд кезекті істерге көшеді». «Сын бостандығын» талап еткен және Берніптейн туралы мәселе жөнінде жұм- ған аузьгн ашпаған оппортунист Гейне ұсынған қарар қа- былданбай тасталды. Алайда Любек съезінде марксизмге ревизия жасауптылық социал-демократиялық партияның қа- тарында болумен сыйыспайтындығы туралы мәселе принцип- ті түрде қойылған жоқ.—14.
520
ЕОІШРТУЛЕР
23 Герман социал-демократиялыц партиясыныц Штутгарт съезі 1898 жылы 3—8 октябрьде (жаңаша) болды, ол герман со- циал-демократиясыидағы ревизионизм туралы мәселені тұң- ғыш рет талқылады. Съезде эмиграцияда жүрген Э. Берн- штейішің ариайы жібергеіт мәлімдемесі оқылды, бұл мәлім- демесіпде ол «Dio Neue Zeit» («Жаца Замаи») журналында жарияланған «Социализм проблемалары» деген сориялы ма- қалаларында айтылған оппортунистік көзқарастарын баян- дады және қорғады. Съезде Бернштейнге қарсылардың ара- сында өзара бірлік болмады: Бебель мен Каутский бастаған бір тобы партияда жік туады деп қауіптепіп, бернштейншіл- дікке қарсы принципті күресті партияның ете сақ ішкі так- тикасымен ұштастыруға тырысты; басқалары (Р. Люксем- бург, Парвус) — бұлар азшылық болатын — жікке бөліну мүмкіндігінен тайсалмай, айтысты кецейте және тсреңдете түсуге күш салып, неғұрлым батыл позиция ұстады. Съезд бұл мәселе жөиінде ешқандай қарар «.абылдаған жоқ, бірақ жарыссөздердің барысыиан, сондай-ақ басқа да шешімдердон съезд көпшілігінің революциялық марксизм идеяларына адалдығын сақтап қалғандығы көрініп тұрды.—15.
24 Бұл арада А. Н. Потресовтың (Старовердің) 1901 жылғы ап- рельде «Заря» іжурналыньтң 1-номерінде басылған «Не болып ңалды?» деген мацаласы туралы аіітыльтп отыр.—16.
25 «Менмеисігеи жазушъі туралъі» —К. М. Горькийдің бір әңғі- месінің аты (қараңыз: М. Горький. ПІығармалар жииағы, 5-том, 1950, 30ö—314-беттер).— 18.
26 Бұл арада В. И. Ленин 1895 жылы «Біздің шаруашылық да- муымызды сипаттайтын материалдар» деген жинақта басыл- ған және 1907 жылы Лениннің «12 жыл ішінде» деген ма- қалалар жинағында қайта басылған «Халықшылдықтың эко- номикалық мазмұны және оның Струве мырзаның кітабында сыналуы (Марксизмнің буржуазиялық әдебиетте баянда- луы)» деген мақаласы (қараңыз: ІПығармалар толық жина- ғы, 1-том, 367—563-беттер) меи «12 жыл ішінде» деген жіь наққа жазған алғы сөзін (қарацыз: Шығармалар, 13-том, 84—104-беттер) айтып отьтр. Бұл алғы сөзде әлгі мақала жазьтлған кездегі жагдайга сипаттама беріліп, оның жарық көру тарихы баяидалған.
«Біздің шаруашылың. дамуымызды сипаттайтын материал- дар» деген жинаққа Лениннің мақаласымен қатар Г. В. Пле- хановтың «Сары уайымға оалынушылық — экономикалық түрмыстың бейнесі»; «Біздің қарсыластарыімызға бірнеше сөз (Орыс әдебиетіндегі цивилизация тарихына арналған мате- риалдар)», П. Струвенің «Менің сыншыларыма» деген мақа- лалары жәие басқалар енгізілді; бұл жинақ 1895 жылғы ап- рельде жария баспаханада 2000 дана болып басылды; патша үкіметі жинақтың таралуыиа тыйым салды, сөіітіп жинақты
ЕОКЕРТУЛЕР
521
бір жыл бойы ұстағаннан кейін оны кәмпес-келеді де, өртеп жіберді. Петербургтегі жәие басқа қалалардағы социал-демо- краттар арасында қүпия таратылған 100 данаға жуығы ғана сақтальтп қалды.— 18.
27 3. Берітштейннің «Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie» («Социализмнің алғы шарттары және социал-демократияның міндеттері») деген кі- табы 1901 жылы әр түрлі атпен орыс тіліне аударылып ба- сылды: 1) «Тарихи материализм». Аударған Л. Канцель. Спб., «Знание»; 2) «Әлеуметтік проблемалар». Аударғап П. С. Koran. М.; 3) «Социализм проблемалары жәпе социал- демократияпың міндеттері». Аударған К. Я. Бутковский. М., Ефимов баспасы.—19.
28 Бернштейн мен Прокоповичтің кітаптарын Зубатовтың жұ- мысшылардың оқуына ұсынуы туралы «Искраның» редак- циясына жолданғаи «Зубатовшылдьтқ туралы» деген хатта хабарланды, бұл хат Мартовтың «Тағы да біздіц заманы- мыздағы саяси азғындық туралы» деген мақаласында пайда- ланылды («Искра» № 10, 1901 ж. поябрь).— 20.
29 Бұл арада әңгіме «Россия социал-демократтарыныц наразы- лығы» туралы болып отыр, В. И. Ленин мұны Петербургтегі
A. И. Ульянова-Елизаровадан ол «Жастар Credo»-сы (қара- ңыз: Шығармалар толық жинағьт, 4-том, 175—189-беттер) деп атаған докумеятті алғанпап кейін, 1899 жылы августа жазды. Россия бернштейншілдерінің «Credo»-сытіа қарсы «Наразы- лықтың» жобасы Минусинск округінде айдауда жүрген оп жеті социал-демократтың Ермаковское селосында (А. А. Ва- неев, П. II. Лепешит-тский, М. А. Сильвин және басқалар айдалып барғап жер) болғап жиіталысында талқыланды. Наразылық бір ауыздан қабылдаітьш, оған В. И. Ленин, Н. іК Крупская, В. В. Старков, А. М. Старкова, Г. М. Кржи- жановский, 3. П. Кржижановская-Невзорова, Ф. В. Ленгник, Е. В. Барамзин, А. А. Ванеев, Д. В. Ванеева, М. А. Сильвин,
B. К. Курнатовский, П. Н. Лепешинский, О. Б. Лепешин- ская, Петербург жұмысшылары О. А. Энгберг, А. С. Шапова- лов, Н. Н. Панип қол қойды. «Наразылыққа» жииалысқа қатыспаған И. Л. Проминский, М. Д. Ефимов, Чекальский жә- не Ковалевский, сондай-ақ Туруханскіде айдауда жүргендер де (ІО. 0. Мартов және басқалар) қосылды. Вятка губер- ниясындағы Орлов ңаласыпда айдауда жүрген он жеті со- циал-демократ та (В. В. Воровский, Н. Э. Бауман, А. Н. По- тресов және басқалар) «экономистердің» «Credo»-сына қар- сы шықты.— 20.
30 «Былое» («Өткеи Дәуір») —негізінен халықшылдық пен ер- теректегі қоғамдьтқ қозғалыстар тарпхыіта арналған тарихи журнал; ұйымдастырғаи В. Л. Бурцев. 1900—1904 жылдары Лондонда, 1906—1907 жылдары — Петербургте В. Я. Богу-
522
ЕСКЕРТУЛЕР
чарский меи 17. Е. Щеголовтің редакциялауымон, Бурцевтіц қатысуымеи шығып тұрды; 1907 жылы «Былое» журналын шығаруға үкімст тыйым салды, сойтіп журналдың 11 және 42-иомерлеріиіц орнына «Біздің ел» дегеи тарихи жинақшы- ғарылды. 1908 жылы «Былоенің» орньша «Минувшие Годы» журналы шығып тұрдьт, ал 1909 жылы — «Өткен өмір» де- ген тарихи жинақ шығарылды. 1908 жылы Бурцев «Былоені» шетелде (Парижде) қайтадан шығарды, мұнда журнал 1912 жылға дейін шығып тұрды. Россияда «Былое» 1917 жылы қайта шыға бастады, сойтіп 1926 жылға дейін шығып тұрды. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін журналдың редакторы ГІ. Е. Щеголев болды.— 20.
31 «Рабочая Мыслъ» («Жұмысшы Ойы») —газет, «экономистер- дің» органы; 1897 жылғы октябрьден 1902 жылғы декабрьге дейін шығып тұрды. 16 номері шықтьт. Алғашқы екі номері Петербургте мпмеографта басылды, 3—11-номерлері шетелде, Берлинде шықты; 12, 13, 14 жәис 15-померлерін басу Вар- шаваға коіпірілді; ооцғы Іб-номорі иіетелде шықты. Гіазетті К. М. Тахтарев және басқалар родакциялады.
Халықаралық оппортунизмнің орыстық түрі болған «Рабо- чая Мысльдің» көзқарастарын Ленин «Орыс социал-демокра- тиясындағы іпегіпшектеу бағыты» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 260—297-беттер) деген мақаласында, «Искра» газетінде жарияланған ■маіқалаларьигда және «Не іс- теу керек?» деген кітабында сынады.— 21.
32 ««Рабочее Дело» редакциясы ушін Vademecum. Алғы сөзін Г. Плеханов жазып, «Ецбекті азат ету» тобы бастырып шы- ғарған материалдар жинагы» (Женева, 1900 ж., февраль) РСДРП қатарыидағы оппортунизмге, негізінен алғанда шет- елдегі «Орыс социал-демократтары одағындағы» «эконо- мизмге», оның органы — «Рабочее Дело» журналына қарсы бағытталды.— 21.
33 «Profession de foi» (паным символы, программа, дүние танымды баяндау) — РСДРП Киев комитетінің оппорту- нистік көзқарастарын баяндаған листовка; 1899 жылдың аяқ кезінде жазылған. Листовкапыц мазмұиы кебін-есе «эконо- мистердің» болгілі «Сгейо»-сына сәйкес. Бұл документті Ленин өзінің қолжазба күйінде жәтіе машинкаға басылып таратылған ««Profession de foi» жөнінде» дегеп мақаласында (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 337—348-бет- тер) сынады.— 21.,
34 «Ецбекті азат ету» тобы — 1883 жылы Швейцарияда Г. В. Плеханов негізін салған орыстың тұңғыш маркстік то- бы. Бұл топқа Плехановтан басқа П. Б. Аксельрод, Л. Г. Дейч, В. И. Засулич, В. Н. Игнатов кірді.
«Еңбекті азат ету» тобы Россияда марксизмді насихаттау
ЕОКЕРТУЛЕР
523
жөнінде үлкен жұмыс жүргізді. Ton К. Маркс пен Ф. Эн- гельстің «Коммунистік партияның манифесі», «Жалдама еңбек және каиитал», «Социализмнің утопиядан ғылымға қарай дамуы» деген және басқа еңбектсрін орыс тіліне аударып, шетелде бастырып шығарды және Россияда тара- тып отырды, сондай-ақ өз басылымдарында марксизмді на- сихаттады. «Еңбекті азат ету» тобы Россияда марксизмнің таралуына және социал-демократиялық қозғалыстың дамуы- на ең басты идеялық бөгет болған халықшылдыққа елеулі соққы берді. «Социализм және саяси күрес» (1883), «Біздегі алауыздықтар» (1885) деген жэне басқа еңбектерінде Г. В. Плеханов Россия капиталистік емес жолмен дамып ке- леді дейтін халықшыддық теорияларды, хальщшылдардың жеке адамның тарихтағы роліне субъективтік-идеалистік көзқарасын, пролетариаттың револіоциялық қозғалыстағы алдыңғы қатарлы роліп теріске шығаруын және басқа пайьтмдауларып маркстік сыпға алды. Плеханов жазып, «Еңбекті азат ету» тобы бастырып шығарған орыс социал- демократтары программасыньщ екі жобасы (1883 және 1885 жылдар) Россияда социал-демократиялық партияны әзірлеп, құрудағы маңызды қадам болды. Әсіресе маркстік көзқарас- тарды таратуда, диалектикалық және тарихи материализмді пегіздеуде және қорғауда Плехановтың (Н. Бельтовтың) «Тарихқа монистік көзқарастың дамуы туралы мәселе жо- нінде» (1895) деген еңбегінің зор маңызы болды; осы еңбек арқылы «орыс марксистерінің бүтіндей бір ұрпағы тәрбиеле- ніп шықты» (В. И. Ленин. Шығармалар, 16-том, 283-бет).Топ «Социал-Демократ» жинағының 4 кітабын, сондай-ақ жұ- мысшыларға арналып түсінікті жазылған кітапшалар шыға- рып, Россияға таратты.
Ф. Энгельс «Маркстің экономикалық және тарихи ұлы теорияларын шын пейілімен әрі бүкпесіз қабылдаған» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XXVII том, 1935, 461-бет) «Еңбекті азат ету» тобының құрылуын құттықтады. Г. В. Плеханов пен В. И. Засулич Ф. Энгельспен достық байланыста болып, көп жыл бойы оиымеп хат жазысып тұрды. «Еңбекті азат ету» тобы халықаралық жұмысшы қозғалы- сымен байланыс орнатты, сөйтіп II Интернационалдың 1889 жылғы (Париж) бірінші конгресінен бастап өзі өмір сүргсн уақыт бойына оның барлық конгрестерінде Россия социал- демократиясының өкілі болды. Бірақ «Еңбекті азат ету» то- бының елеулі қателіктері де бар: либерал буржуазияның ролін асыра бағалады, пролетарлық революцияның резерві ретінде шаруалардың революцияшылдығын жете бағалама- ды. Бұл қателіктер Плеханов пен топтьтң басқа да мүшеле- ріпің болашақ меныпевиктік көзқарастарының ұрығы еді. В. И. Ленин «Еңбекті азат ету» тобы «социал-демократияны тек теорпя жағынан ғана негіздеп, жұмысшы қозғалысына қарай бір адым аяқ басты» (Шығармалар, 20-том, 281-бет) деп көрсетті.
524
ЕОКЕРТУЛЕР
1894 жылы «Еңбекті азат ету» тобының инициативасы бо- йынша «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» құрыл- ды. 1900 жылы «Еңбекті азат ету» тобьгның мүшелері мен олардың жақтастары «Одақтап» шығьш, революциялық «Со- циал-демократ» ұйымын құрды. Топ мүшелері Г. В. Плеха- нов, П. Б. Аксельрод жәнс В. И. Засулич «Искра» мен «За- ряньтң» редакциясына енді. 1903 жылғы августа РСДРП екінші съезінде «Еңбекті азат ету» тобы езінің өмір сүруін тоқтататынын мәлімдеді.
1899 жылғы декабрьде Аксельрод жазған ««Еңбекті азат ету» тобы басылымдаръіныц ңайтадан шыға бастауы туралъі хабарландьіру» 1900 жылдың бас кезінде жеке листок болып және ««Рабочее Дело» редакциясы үшін Уас1етесшп»-де ба- сылды. «Хабарландыруда» баяндалған «Еңбекті азат ету» тобыиың әдсби қызметінің программасы «Заря» меи «Искра» шығарътла бастағапнан ксйін ғапа жүзеге асты.— 25.
35 «Орыс. социал-демократтары одағьінъщ» III съезі 1901 жылғы сентябрьдің скінілі жартысыпда Цюрихте болды; съезд шё- шімдері «Одақ» қатарыида оппортуиизмнің біржола жеңге- нін дәлелдеді. Съезде орыс социал-демократтары шетелдік ұйымдарының 1901 жылғы июньде Женева конференциясын- да жасалған принципті келісімі мен шартының жобаларьтна нағыз оппортунистік сипаттағы түзетулер мен толықтыру- лар қабылданды; мұның өзі «Одақтың» III съезінен кейіи бірнеше күннен соң болған РСДРП-ның шетелдік ұйымдары- ның «бірігу» съезінің сәтсіздікке ұшырайтыньін күн ілгері- ақ байқатты. Съезде сондай-ақ ««Рабочее Дело» редакциясы үшін нұсқаулар» бекітілді, бұл іс жүзінде ревизионистерді қолдады, өйткені онда халықаралық және орыс социал-де- мократиясындағы революциялық және оппортунистік тен- денциялардың күресі туралы, ревизионизмді сынау және марксизмнің революциялық мәнін негіздей түсу қажеттігі туралы түк айтылмады.— 25.
36 К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығьт, II том, Ңаз. мемл. баспасы, 1956, 8^бет.— 26.
27 Гота программасы — Германия Социалистік жұмысшы пар- тиясьтның программасы; бүл программа бұрын жеке-жеке өмір сүріп келгон номістің социалистік е.кі партиясы: эй- зепахшылдар (А. Бебель мен В. Лттбкнехт басқарып, Маркс пен Энгельстің идеялық ықпалында болған) мен лассаль- шылдар біріккенде, 1875 жылы Готада болған съезде қабыл- данды. Программа эклектизмнон арьтлмады әрі оппортунис- тік болды, өйткені эйзенахшылдар аса маңызды мәселелер жөнінде лассальшьтлдардың ырқьтнда кетіп, лассальшылдық түжырымдарды қабылдады. К. Маркс иен Ф. Энгельс Гота программасының жобасын өлтіре сынап, оны 1869 жылғы
ЕОКЕРТУЛЕР
525
эйзенах программасымен салыстырғанда едәуір кейін іпегін- гендік деп бағалады (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Эпгельс. Таңдамальт шығармаларының екі томдығы, II том, Қаз. мемл. басгіасы, 1956, 5—40-беттер).— 26.
38 Бұл арада П. Б. Аксельродтың «Ортлс социал-демократтары- ның қазіргі міндетторі мсн тактикасы туралы мәселе жонін- де». Женева, 1898, деген кітапшасы жөнінде айтылып отыр.— 27.
39 Бұл арада В. И. Ленин Ф. Энгельстің «Германиядағы шаруа- лар соғысы» деген еңбегіне (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Эн- гельс. Таңдамалы шығармаларыиың екі томдығы, I том, Қаз. мемл. баспасы, 1956, 626—641-беттер) жазған алғы сөзінен өзі аударып үзінді келтіріп отыр.— 30.
40 «1896 жылы Петербургте болған атацты өнеркәсіп соғысы» туралы сөз еткенде В. И. Ленин Петербург тоқымашы жұ- мысшыларының 1896 жылғы май — июнь айларында болған бұқаралық стачкасын айтып отыр. Стачкаға түрткі болған II Николайды таққа отырғызуға байланысты жұмыс істел- меген күндер үшін жұмысшыларға толық жалақы төлеуден фабриканттардың 'бас тартуы еді. Стачка Россия мақта жіп иіру (Калинкин) мануфактурасында басталып, Петсрбургтегі барльтқ мақта жіп иіру және тоқыма кәсітіорындарыи, содап кейін ірі машина жасау заводтары мен басқа да кәсіпорын- дарды тсз қамтыды. Петербург пролетариаты тұңғыш рет кең майдан құрып, қанаушыларға қарсы күреске шықты. 30 мыңнан астам жұмысшы ереуіл жасады. Стачка Петер- бургтегі «Жұмыошы табьтн азат сту жолыпдағы күрес ода- ғының» басшылығымен өтті; «Күрес одағы» жұмысшыларды өз праволарын ұйымшылдықгіен және табандылықпен қор- ғауға шақырған листовкалар шығарды. «Күрес одағы» жұ- мысшылардың пегізгі талаптарын («Петербургтің мақта жіп иіру кәсіпорындарының жұмысшылары нені талап етеді») бастырып шығарып, таратты: онда жұмыс күнін 1072 сағат- қа дейін ңътсқарту, ецбек иарқын көтеру, жалақьтны уақы- тылы төлеу және т. с. талаптар қойылғап. Петербургтегі стачкалар бүкіл Россияда стачка қозғалысьшың дамуына жағдай жасады, патша үкіметін фабрикалық заңдардьт қайта қарауды тоздетуге және 1897 жылғы 2(14) итоньде фабрпка- лар мон заводтарда жұмыс күніи И7г сағатқа дейін іцьтсқар- ту туральт заң шығаруға мәжбүр етті. Бұл стачкалар, кейіні- рек Лениинің жазғаиындай, «сонан соң үздіксіз өрлеп келе жатқан іжұмыошы іқозғалысының заманын ашты» (Шьь ғармалар, 13-том, 84-бет).— 32.
41 «Үгіт туралъі» кітапшаны 1894 жылы А. Кремер (кейін Бундты ұйымдастырушылардың бірі) Вильнода жазьш, Ю. 0. Мартов редакциялады; бастапқьт ксздо қолжазба кү-
526
ЕСКЕРТУЛЕР
йінде және гектолрафта басылып таратылды; ал 1896жылдың аяқ кезінде Женевада басылып шықты, алғы сөзі мен соңғы сөзін П. Б. Аксельрод жазды. Вильнодағы социал-демокра- тиялық жұмыс тәжірибесін қорытқан бұл кітапшаның орыс социал-демократтарына зор ықпалы болды, өйткені бұл кі- тапша томаға-тұйық үйірмелік иасихатты қойьтп, жұмысшы- лардың күнделікті мұқтаждары мен талаптары негізінде олардъің арасында бұқаралық үгіт жүргізуго кошуге ша- қырды. Алайда жалтіы демократиялық талаптар нсгізінде жүргізілетін саяси үгіттің мәнін төмендетіп, оның ссесіне таза экономикалық күрестің ролі мен маңызын асыра баға- лауы- болашақ «экономизмнің» ұрығы болды. «Вильно эко- номизмінің» сьщар жақтылығын П. Б. Аксельрод кітапшапьщ Женевада басылуына жазған соңғы сөзінде атап көрсетті. Г. В. Плеханов «Тағы да социализм және саяси күрес» деген мақаласында («Заря» № 1, 1901 ж. апрель, 1—32-беттер) «Үгіт туралы» деген кітапшаға сын түрғысынан талдау жа- сады.— 34.
42 «Жумысшы табын азат ету жолындағы курес одағын» 1895 жылдың күзінде В. И. Ленин ұйымдастырды, ол Петербург- тегі жиырмаға жуық маркстік жұмысшы үйірмелерін бірік- тірді. «Күрес одағының» бүкіл жұмысы централизм және қатаң тәртіа принциптері негізіндө құрылды. «Күрес одағын» Орталық топ басқарды, оған В. И. Ленин, А. А. Вапеев, П. К. Запорожец, Г. М. Кржижановский, II. К. Крупская, Ю. 0. Мартов, М. А. Сильвин, В. В. Старков және басқалар енді. Тікел-ей басшылық топтың Ленин бастаған бес мүше- сінің ңолында болды. ¥йым аудандық топтарға бөлінді. Ал- дыңғы қатарльт, саналы жұмысшылар (И. В. Бабушкии, В. А. Шелгунов жәие басқалар) бұл топтарды фабрикалармен және заводтармен байланыстырды. Заводтарда хабарлар жинайтын жәие әдсбист тарататып ұйымдастырушылар бол- ды; ірі кәсіпорыидарда жұмысшы үйірмелері құрылды.
«Күрес одағы» Россияда тұңғыш рет социализмді жұмыс- шы қозғалысымен біріктіру ісін, алдыңғы қатарлы жүмыс- шылардың шағын тобы арасында үйірмелерде марксизмді насихаттаудап пролетариаттың қалың бұқарасы арасында саяси үгіт жүргізуге көшу ісін жүзеге асыра бастады. «Одақ» жұмысшылардың экопомикалық талаптар үшін күресін пат- ша окімотіпс қарсы саяси күреспен ұштастыра отырып, жү- мьтсшы қозғалысына басшьтлық етті. 1895 жылы ноябрьде «Күрес одағьт» Торнтон тпұға фабрикасында стачка ұйымдас- тырды. 1896 жылдың жазьтнда «Одақтың» басшылығымен Пе- тербург тоқымашыларыиың 30 мыңнан астам жұмысшы қатысқаи атақты стачкасы болды. «Күрес одағы» жұмысшы- ларға арнап листовкалар мен кітапшалар бастырып шығар- ды. «Одаң» басылымдарьшың редакторы В. И. Ленин болды, оның басшылығымен «Рабочее Дело» саяси жұмысшы газетін шығару әзірленді. «Күрес одағы» Петербургтен тысқары жер-
ЕСКЕРТУЛЕР
527
лерге де ықпалын жүргізді. «Одақтың» бастауьшен Москва- да, Киевте, Екатеринославта, Россияның басқа да қалалары мсн облыстарында жүмысшы үйірмелорі «Күрес одақтарына» бірікті.
1895 жылы декабрьдо патша үкіметі «Күрес одағьтна» қат- ты соққы берді: 1895 жыльт декабрьдің 8-нен 9-иа (20-нан 21-ііс) қарағап түпі «Одақтың» В. И. Летіип бастаған қай- ратксрлерінің едәуір бөлігі тұтқыпға алынды; «Рабочее Дело» газетіітің тсругс әзірлеп қойған біріппгі помсрі де қол- га түсті.
Топтыц тұтқыіідаудан бірнеше күн кейін откен алгашқы жпналысында Петербург социал-демократтарыпың ұйымын «Жұмысшы табыи азат сту жолындағы күр-ес одағы» деп атауға шешім қабылданды. 1895 жылғы 15(27) декабрьде, Ленишіщ және «Күрес одағыпың» басқа мүшслерініц тұт- қыиға алынуына жауап ретіндс, «Одақтыц» тұтқыннаи аман қалғаи мүшолері саяси тақырыпқа жұмысшылар жазған лис- ток бастырын шығарды.
В. И. Ленин түрмеде отырған кезінде де «Одақтың» қыз- метіне басіпылық етті, оган өзінің кеңестерімен көмектесті, сыртқа шифрлы хаттар, листовкалар жіберіп тұрды, «Стачка- лар туралы» деген кітапша (әлі табылған жоқ), «Социал-де- мократиялық партия программасының жобасы жәие опы түсітідіру» деген еңбек жазды (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 89—120-’беттер).
Петербургтегі «Жұмысшы табьтп азат ету жольшдағы кү- рес одагыиың» маңызы мынада: ол, Ленинніц созімен айт- қанда, жұмысшы қозғалысына сүнонетіп, пролетариаттыц тап күресіне басшьтлық етотін революцияльтқ иартияиьтң бастамасы болды.
«Одақтың» тұтқындаудан аман ңалған ескі мүшелері РСДРП I съезін әзірлеп, оны өткізуге және съезд атынан басылып шыққан «Манифесті» жазуға қатысты. Алайда «Кү- рес одағын» құрушылардың, ең алдымен В. И. Лениннің Си- бирьде айдауда журіп, ұзақ уақыт болмауы 1897 жылдан бастап «Рабочая Мысль» газеті арқылы орыс топырағына тред-юнионизм мен бернштейншілдік идеяларын таратқан «жастардың», «экономистердің» оппортунистік саясатынжүр- гізуіне жеңілдік туғызды. 1898 жылдың екінші жартысынап бастап «Одақтың» басшылығына ец айтулы «экономистер» «рабоче-мыслыпілдер» келді.— 34.
43 В. И. Лениннің «Рабочее Дело» газетіне арнап жазған «Орыс жұмысшыларына» деген бас мақаласы әлі күнге дейін та- былған жоқ.
«Русская Старина» («Орыс Аңызы»)—тарихи журнал, иегізін салған М. И. Семевский; Петербургте 1870 жылдан 1918 жылға дейін ай сайын іпығып турды. «Русская Старина- да» Россия мемлекет қайраткерлерінің жәпс орыс мәдениеті окілдоріиің естеліктерін, күнделіктерін, жазбаларын, хатта-
18 6-том
528
ЕСКЕРТУЛЕР
рын, сондай-ақ әр түрлі документ материалдарын жариялау- ға көрпекті орын берілді.— 35.
44 Бұл арада 1895 жылғы 27 апрельде (9 майда) Ярославльдің Үлкен мануфактурасында ереуіл жасағац жұмысшылардың жазалануы туралы айтыльтп отыр. 4000-нан астам жұмътсшы- ларды қамтығап бұл стачканьщ тууьтпа әкімшіліктің жұмыс- шылар жалақысып томендоткен жаңа парық енгізуі себеп болды. Стачканы басып-жаншу үшін Фанагорий полкінен 10 рота шақырылды; ңару жүмсалды. Осыііың салдарынап 1 жұмысшы қаза тапты және 14 адам жараланды. Үлкен ману- фактура жұмысшыларының жазалануы туралы полк коман- дирі раиортыныц үстіне II Николай: «Фабрикадағы бейбас- тақтық кезіпде табапдылық жәпс қаталдық көрсеткен фана- горийлік жігіттерге рақмет» деп жазған.
1895 жылы Ярославль стачкасы туралы мақаланы В. И. Лепип жазды; мақала осы уақытқа дейін табылғап жоқ.— 35.
45 «С.~Петербургский Рабочий Листок» («С.-Петербург Жұмыс- шы Листогы») — Петербургтсгі «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес'одағының» органы. Екі помері шыққан:
1- номері — 1897 жылы февральда (январь деп көрсетілген) 300—400 дана болып Россияда мимеографта басылған және
2- номері 1897 жылы сентябрьде Жепевада баспаханада ба- сылған.
Газет жұмысшы табының экопомикалық күресін кең кө- лемді саяси талаптармен ұштастыру міндетін алға қойып, жұмысшы партиясын құру қажеттігін атап көрсетті.— 35.
46 Бұл арада әңгіме РСДРП I съезінің тапсыруымен және со- ның атынан РСДРП Орталық Комитеті 1898 жылы шығарған «Россия социал-демократиялы^ жумысиіы партиясыныц ма~ нифесі» (қараңыз: «КПСС съездерінің, конференцияларының жәпе Орталық Комитот гіленумдарының қарарлары мен ше- шімдері», I том, 1971, 11—14-беттер) туралы болып отыр. «Маиифест» саяси бостандық алу және самодержавиені құ- лату жолыидағы күресті Россия социал-демократиясының басты міндеті деп қойып, саяси күресті жұмысшы қозғалы- сының жалпы міндеттерімен байланыстырды.— 36.
47 Бұл арада әңгіме «қарттардың» — Петербургтегі «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағын» құрушылар В. И. Лениннің, А. А. Ванеевтің, Г. М. Кржижановскийдің, Ю. О. Мартовтың және басқалардың «Күрес одағының» жаңа құрамының өкілдерімен өткізген кеңестері туралы болып отыр; бұл кеңестер «’Kypec одағыпың» ескі мүшелерін Си- бирьге жер аудару алдында түрмеден шығарғап соң, 1897 жылғы 14 жәпе 17 февраль (26 февраль меп 1 март) ара- лығында, ГІотербургте С. И. Радченко мен ІО. 0. Мартовтың пәтерлерінде болған еді. Осы кеңестерде ұйьшдық және так-
ЕСКЕРТУЛЕР
529
тикалық мәселелор жонінде елоулі алауыздық бары байқал- ды. Кеңесте 1893—1895 жылдары «қарттар» тобыпа кіргеп А. А. Якубова жаңа туып келе жатқан «экоііомизм» көзқарастарын қорғады; ал «Күрес одағының» «жас» мүіпесі Б. И. Горев (Гольдман) В. И. Ленинді, «қарттарды» қолдады. Бұл жөнінде В. И. Ленин Петербургтіктің (К. М. Тахтарев- тің) 1903 жылғы 15 майда «Искраның» 40-номерінде жария- ланған «Редакцияға хатына» ескертуінде былай деп жазған болатын: «Атап айтқанда: менің бөлуімде дәлдіктің жоқты- ғы мынадан көрінеді: сол тұста (айтыста) бір «жас» «қарт- тарды» жақтады да, «қарттардың» бірі «жастарды» жақта- ды».— 37.
48 «Листок «Работника»» (««Қызметкер» Листогы»)—«Шетслдс- гі орыс социал-демократтары одагының» оқта-текте бір 'шы- ғатын органы; 1896 жылдан 1898 жылға дейін Женевада шы- ғып тұрды. «Листоктың» 10 номері шықты, соның 1—8-но- мерлері «Еңбекті азат ету» тобыпың редакциялауымеп шықты. «Одақ» мүшелерінің көпшілігі «экономизмге» ауып кеткендіктен «Еңбекті азат ету» тобы «Одақтың» басылым- дарын редакциялаудаіі бас тартты, сөйтіп «Листоктың» 9— 10-номері (1898 жылғы ноябрь) «экономистердің» редакция- лауымен шықты.— 37.
49 «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») — Герман социал-демокра- тиялық партиясыньщ теориялық журналы; 1883 жылдан 1923 жылға дейін Штутгартта шығып тұрды. 1917 жылғы октябрь- ге дейін К. Каутский, содан кейін Г. Кунов редакциялады. «Die Neue Zeit» журналында К. Маркс пен Ф. Энгельстің кейбір шығармалары: К. Маркстің «Гота программасына сы- ны» (1890—1891 ж. 18-номерінде), Ф. Энгельстің «1891 жыл- ғы социал-демократиялық программа жобасына сын жөнііі- де» (1901—1902 ж. 1-номерінде) және басқалар тұңғыш рет жариялапды. Энгельс өзіиің кеңесімеи журнал редакциясына үнемі көмектесіп, марксизмнси ауытқығаиы үшіп опы жиі сыпап отырдьт. «Die Neue ZeiU-кс XIX ғасьтрдың аяғы—XX ғасырдыц бас кезіндогі гермаіі және халықаралық жұмыспіы қозғалысының корнекті қайратксрлері: А. Бебель, В. Либк- нехт, Р. Люксембург, Ф. Меринг, К. Цеткип, Г. В. Плеханов, П. Лафарг, В. Адлер жәпе басқалар қатьтсып тұрды. 90-жыл- дардың екіпші жартысыиан бастап журпалда ревизионис- тердің мақалалары ұдайы басылып тұрды, соның ішінде ревизионистердің марксизмге қарсы жорығын ашқан Э. Берн- штейннің «Социализм проблемалары» атты сериялы мақала- лары басылды. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында журнал іс жүзінде социал-шовинистерді қолдап, центристік, каутскийшілдік позиция ұстады — 42.
50 Австрия социал-демократиялыу партиясыныц 1901 жылғы 2—6 ноябрьде (жаңаша) болып өткен Вена съезінде ескі
18*
530
ЕСКЕРТУЛЕР
Гайифсльд программасыныц (1888) орныиа партпяның жаца программасы қабылданды. 1899 жылғы Брюнн съезініц тап- сыруы бойынша арнаулы комиссия (В. Адлер және басқа- лар) дайындаған жаңа программаныц жобасыпда бсршптсйи- шілдікке слеулі жеңілдік жасалды, мұиың өзі бірқатар сып пікірлер туғызды; атап айтқанда К. Каутский «Die Neue Zeit» журналының 1901—1902 жылғы 3-номеріндо жариялан- ған «Die Revision des Programms der Sozialdemokratie in Österreich» («Австрия социал-демократиясының программа- сын қайта қарау») деген мақаласында тарихи процестіц жалпы барысы мен жұмысшы табының міндеттерін социал- демократияның түсінуін неғұрлым толық жәно дұрыс корсет- кен Гайнфельд программасының принципті бөліміп сақтауды жақтады.— 42.
51 В. И. Лениннің бұл арада айтып отырғаны С. Н. Прокопович- тің «Батыстағы жұмысшы қозғалысы. Сын көзімен зерттеу тәжірибесі. I том, Германия. Бельгпя», Спб., 1899 жыл деген кітабы және П. Б. Струвенің 1899 жылы «Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik», XIV Band, Berlin, 1899 («Әлеу- меттік заңдар мен статистика архиві», XIV том, Берлин, 1899) журналыпда жарияланған «Die Marxsche Theorie der sozialen Entwicklung» («Әлеуметтік дамудың маркстік тео- риясы») деген мақаласын және опың Э. Бернштейнпің «Со- циализмнің алғы шарттары және социал-демократияныц мін- деттері», К. Каутскийдің «Бернштейн және социал-демокра- тиялық программа» дегеп кітаптарына рецепзиясы.
Реформизм рухында жазылған Прокоповичтіц кітабына тән нәрсс материалды үстірт зорттеушілік және ғылыми со- циализм меп революциялық социал-демократияның қызметі- не өшпенділік көзқарас болды; Прокопович өз кітабында Германия мен Бельгияның жұмысшы қозғалысында социал- демократияның рсволюциялық күрес пен революциялық сая- сат жүргізуі үшін жағдай жоқ деп дәлелдеуге тырысты. Сон- дай-ақ, Струве де өз мақалаларында марксизмнің жалпы теориясын жәие оның философиялың алғы шарттарын берн- штейншілдік позициядан теріске шығаруға тырысты, әлеу- мсттік революция мен пролетариат диктатурасының сөзсіз- дігін және қажеттігіи бекерге шығарды.— 45.
52 Гириь-дункер кдсіподацтары — 1868 жылы буржуазиялық ііро- грессивтік партияның қайраткерлері М. Гирш пен Ф. Дункер құрған Германияның реформпстік кәсіподаң үйымдары. Ең- бек пен капитал мүдделерінің «үйлесімділігі» идеясын уа- ғыздай отырып, гирш-дункер кәсіподақтарының ұйымдасты- рушылары одақтарға жұмысшылармен оқатар капиталистерді де қабылдауға болады деп санады, стачкалық күрестің қажет- тігін бекерге шығарды. Олар жұмысшыларды капиталдың ез- гісінен капиталистік қоғамның шеңберінде, буржуазиялық мемлекеттің заң шығару жолымен, кәсіподақ ұйымыньщ кө-
ЕСКЕРТУЛЕР
531
мегі арқасында құтқаруға болады деп дәлелдеді; олар кәсіп- одақтардың басты міндеті жұмысшылар мен кәсіпкерлердің арасында делдалдық сту және ақша ңаражаттары ңорын жа- сау деп есептсді. Стачкаларға теріс көзқараста болу гирш- дункер кәсіподақтарьш штрейкбрехерлер ұйымына айнал- дырды; олардың қызметі негізінен алғанда өзара жәрдем кассалары мен мәдени-ағарту ұйымдары шеңберінен аспады. 1933 жылғы май айына дейін өмір сүрген гирш-дункер кәсіп- одақтары буржуазияныц қаишама күш салуына және үкімет органдарының қолдауыпа қарамастан, герман жұмысшы қоз- ғалысьтнда ешқашап елеулі күш болып көрген жоқ. 1933 жы- лы гирш-дункер кәсіподақтарының оппортунистік қайраткер- лері фашистік «еңбек майданына» кірді,— 45.
53 «Жумысиіы табъіның өзін азат ету тобы» — «экономистердің» шағын тобы; 1898 жылдың күзінде Петербургте пайда бо- лып, бірнеше ай өмір сүрді. Топ өзінің мақсаттарын баяндап үндеу (1899 жылдың марты деп көрсетілген, 1899 жылы июльде «Накануне» журналында басылды), устав және жұ- мысшыларға арнаи бірнеше прокламация бастырып шығар- ды.— 47.
54 «Накануне» («Қарсацда»)— «әлсуметтік-революциялық шо- лу», халықшылдық бағыттағы журнал, ай сайын шықты; 1899 жылғы январьдан 1902 жылғы февральға дейін Лондон- да орыс тілінде Е. А. Серебряковтың редакциялауымен шығып тұрды; 37 номері шықты. Жалпы демократиялық көз- қарастарды уағыздаған журналдың төңірегіне түрлі ұсақ буржуазиялық партиялар мен ағымдардың өкілдері топтас- ты; «Накануне» жалпы алғанда марксизмге, әсіресе орыс ре- волюциялық социал-демократиясына дұшпапдық көзқараста болды.—47.
55 «Еңбекті азат ету» тобы м-ен «Рабочее Дело» редакциясының арасьтндағы айтыс В. И. Лениннің «Орыс социал-демократта- рының міндеттері» (Жеиева, 1898) деген кітапшасына 1899 жьтлғы апрельде «Рабочее Делоның» 1-померінде басылған рецензиядан басталды. Шетелдегі «Орыс социал-демократта- ры одағының» оппортунистік сипатын және Россияның со- циал-демократиялық ұйымдарында «экономистердің» ықпалы күшейіп отырғанын бекерге шығарып, «Рабочее Делоньщ» редакциясы бұл рецензияда: «кітапшаныц баяндалган негізгі мән-мазмуны «Рабочее Делоныц» редакциялыц программа- сымен толыц сәйкес келеді», кітапшаға жазған алғы сөзінде «Аксельродтың қандай «жас» жолдастар туралы айтып отыр- ғанын» редакция білмейді деді.
1899 жылғы августа жазылған ««Рабочее Делоның» редак- циясына хатта» П. Б. Аксельрод Лениннің «Орыс социал-де- мократтарының міндеттері» деген кітапшасында баяндаған революциялық социал-демократияның позициясын орыс және
532
ЕСКЕРТУЛЕР
шетелдік «экономистердіц» позициясымен бара-бар деп дәлсл- демек болған «Рабочее Дело» әрекетінің қисынсыздығын көр- сетті. 1900 жылғы февральда «Еңбекті азат ету» тобы Г. В. Плехановтың алғы сөзімен ««Рабочее Дело» редакция- сы үшін Vademecum» деген жинақ шығарды. Vademecum- нің шығуына В. И. Лениннің Сибирьде айдауда жүріп жазған және «Рабочее Дело» журналының 1899 жылғы декабрьдегі 4—5-вюмерінде басылған (қараңыз; Шығармалар толық жина- ғы, 4-том, 175—189-беттер) «Россия социал-демократтарының наразылығына» («экономистік» «Credo»-ға қарсы) «Рабочее Делоның» редакциясы жазған соңғы сөзі себеп болды. «Рабо- чее Делопың» редакциясы осы соңғы сөзінде «Сгейо»-ны «тек қана жеке адамдардың көзқарасы деп білу керек» және орыс социал-демократиясының таза экономикалық күрес жа- ғына қарай дамуы мүмкін деген қауіптің бейне бір «орыс жұмысшы қозғалысының шьш мәніндегі барысьшда айтар- лықтай негізі жоқ» деп пайымдады. Плехапов Аксельродтың «Орыс социал-демократтарының қазіргі міндеттері мен так- тикасы туралы мәселе жонінде» деген кітапшасына жазған сол кезде қолжазба күйінде қолдан-қолға тарап жүрген С. Н. Прокопович^ің «Жауабын» және Е. Д. Кускова мен Гришиннің (Т. М. Копельзонның) саяси мазмұндағы кейбір «жеке» хаттарын «Vademecunu-де жариялап, «Рабочее Дело» редакциясының әлгі пайымдауларын теріске шығарды, «Орыс социал-демократтары одағы» мен «Рабочее Дело» журналы- ның төңірегіне топталған орыс социал-демократиялық эмиг- рациясы арасында оппортунистік элементтер мен «эконо- мизм» идеяларының шынында да басым екенін дәлелдеді.
«П. Аксельродтың «Хаты» мен Г. Плехановтың «Vademecum»-іне 1900 жылғы февраль — март айларында Б. Кричев- ский жазған ««Рабочее Дело» редакциясының жауабы» «ра- бочеделошылдардың» оппортунизмін толық айқыыдап берді. Бұдан кейінгі жерде «Рабочее Делоға» қарсы айтыс «Искра» мен «Заряның» беттеріне көшірілді.— 48.
56 Бұл арада «Der Sozialdemokrat» («Социал-Демократ») газе- ті — социалистерге қарсы ерекіпе заң шығарылған кездегі Германия социал-демократиялық партиясының . орталық ор- ганы жайында айтылып отыр; 1879 жылдың 28 сентябрінеп 1888 жылдың 22 сентябріне дейін Цюрихте және 1888 жыл- дың 1 октябрінен 1890 жылдың 27 сентябріне дейін Лондонда шығып тұрды. Газетті 1879—1880 жылдары Г. Фольмар, 1881 жылдың январынан бастап сол жылдары Ф. Энгельстің күш- ті ықпалында болған Э. Бернштейн редакциялады. Энгельстің идеялық басшылығы «Социал-Демократтың» маркстік бағыт- та болуын ңамтамасыз етті. Ерекше заңның енгізілуінен ту- ған алғашқы абыржушылықты жеңе білген Гормания жұ- мысшы бұқарасының жауынгерлік рухының газет қызметі үшін орасан зор маңызы болды: «Социал-Демократ», жекеле- ген қателіктеріне қарамастаң, революциялық тактиканы та-
ЕСКЕРТУЛЕР
533
бапдылықпон ңорғады және герман социал-демократиясының күштерін жинап, ұйымдастыруда аса корнекті роль атқарды. Социалистерге дарсы ерскше заң жойылғаннан кейін «Соци- ал-Демократты» шығару тоқтагылды, партияның орталық органы қайтадан «Vorwärts» («Алға») газеті болды.— 53.
57 Бүл арада «Нарцис Тупорылов» деп қол қойьтлып, .1901 жыл- ғы апрельде «Заряның» 1-номерінде басылған сатиралық «Ең жаңа орыс социалисіиің гимні» айтылып отыр. Мүнда стихиялық қозғалысқа бейімделген «экономистер» келемеж етілгеи. Өлеңнің авторы Ю. 0. Мартов болатын.— 55.
58 «Литвадағы, ІІольша мен, Россиядағъі жалпы еврейлік жу- мысшы одағы» (Бунд) 1897 жылы еврей социал-демократия- лық топтарының Вильнода болған құрылтай съезінде құрыл- ды; көбіпесе Россияның батыс обльтстарьшдағы еврей қолөпорптілерінің жартылай пролетарлық элемепттерін бірік- тірді. РСДРП I съезінде (1898) Бупд «тек еврей пролетариа- тыпа қатысы бар мәселелерде ғана дербестігі бар автоиомия- лы ұйым ретіиде» РСДРП-ның құрамына кірді («КПСС съездерінің, конференцияларыпың және Орталық Комитет пленумдарының қарарлары мен шешімдері», 1 том, 1971, 14-бет).
Бунд Россия жұмысшы қозғалысында ұлтшылдық пен се- паратизмді таратушы болды, социал-домократиялық қозга- льтстың аса маңьтзды мәселелері жонінде оппортунистік пози- ция ұстады. 1901 жылғы апрельде болған Бундтың IV съезі РСДРП бірінші съезі белгілеген ұйымдық қатынастарды өз- гертуді ұсьтнды және автономияны федерациямен ауыстыру жөнінде қарар ңабылдады; Буңдтың IV съезінің «Саяси кү- рес құралдары туралы» деген қарарында «қалың бүқараны қозғалысқа тартудың таңдаулы құралы экономикалық күрес болып табылады» деп жазылды.
РСДРП II съезі Бундтың өзія еврей пролетариатының бір- ден-бір өкілі деп танитын болсын деген талабын қабылдамай тастағаннан кейін Бунд партиядан шығып кетті. 1906 жылы IV (Бірігу) съездің шешімімен Бунд РСДРП құрамына қайта кірді.
РСДРП ішінде бундшылдар партияның оппортунистік қа- натын («экономистерді», меньшевиктерді, жойымпаздарды) үнемі қолдап отырдьт, болыпевиктерге, болыпевизмге қарсы күрес жүргізіп келді. Үлттардың өзін өзі билеу правосы ту- ральт большевиктердің программалық талабына Бунд мәдени- ұлттық автономия талабын қарсы қойды. Столыпин реакция- сы жылдарында Бунд жойымпаздық позиция ұстады, партия- ға қарсы Август блогын құруға белсене қатысты. 1914—1918 жылдардағы бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде бундшыл- дар социал-шовинизм позициясында болды. 1917 жылы Бунд коптрреволюциялық Уақытша үкіметті қолдады, ¥лы Ок- тябрь социалистік революциясыиың жаулары жағында күрес- ті. Шетел соғыс интервенциясы мен азамат соғысы жылда-
534
ЕСКЕРТУЛЕР
рында бундшылдардың басшыліры контрреволюция күште- рімен бірігіп кетті. Сонымен бірге Бундтың қатардағы мүше- лері арасында Совет өкіметімен ынтымақтасу жағына қарай бет бұру да байқалды. 1921 жылы мартта Бунд өзін өзі жойьтлды деп жариялады, оның мүшелерінің бір бөлігі жал- пы негізде РКП(б) қатарыпа кірді.— 65.
59 «Свобода» («Бостандық») — ІІІвейцарияда «Бостандьтқ» ат- ты «революциялық-социалистік» топ (1901 жылғы майда Е. 0. Зеленский (Надеждин) ңұрған) шьтғарған журнал; журналдың не бары екі номері: 1-номері 1901 жылы және 2- иомері 1902 жылы шықты. В. 11. Л-енин «Бостандық» тобын «берік, елеулі идеялары да, программасы да, тактикасы да, ұйымы да, бұқара ішінде тамырлары да болмаған» (Шығар- малар, 20-том, 367, 368-беттер) «негізсіз топтардың» қатары- на жатқызды. Өзінің басылымдарында («Свобода» журнальт- нан басқа, топ «Революция қарсаңы. Теория мен тактика мәселелеріне мерзімсіз шолудың» 1-номерін, «Отклики» га- зет-журналының 1-номерін, Надеждин жазған «Россияда ре- волюционизмнің қайта тууы» деген программалық кітапша- ны және басқаларын шығарды) «Свобода» тобы терроршыл- дық пен «экономизм» идеяларын уағыздады. Петербург «экономистерімеп» бірігіп «Искраға» және РСДРП Петербург комитетіпе қарсы шықты. 1903 жылы топ өзінів; өмір сүру-іи тоқтатты.
В. И. Ленин ««Свобода» журналы туралы» (Шығармалар толық жинағьт, 5-том, 390—391-беттер) және ««Свобода» тобы туралы» (ІПығармалар, 6-том, 294—295-беттер) деген замет- каларында осы топқа және оның басылымдарына сипаттама берді.— 81.
60 Бұл арада 1901 жылғы февраль — март айларында Петербург- те, Москвада, Киевте, Харьковте, Ңазанда, Томскіде және Россияның басқа қалаларында болған студенттер мен жұ- мысшылардың жаппай революциялық бой көрсетулері: саяси демонстрациялары, жиындары, ереуілдері айтылып отыр.
Студенттердің 1900—1901 оқу жылындағы академиялық талаптар негізінде туған қозғалысы самодержавиенің реак- циялық саясатына қарсы революциялық саяси бой көрсетуге айналды, ол алдыңғы қатарлы жұмысшылар тарапынан қол- дау тапты, орыс қоғамының барлық топтары оған үн қосты. 1901 жылғы февраль — март айларында демонстрациялар мен стачкалардың басталуына Киев университетінің 183 сту- дентін студенттер жиынына қатысқаны үшін солдатқа беру тікелей себеп болды (қараңыз: В. И. Лениннің «183 студент- тің солдатқа берілуі» деген мақаласы — Шығармалар толық жинағьт, 4-том, 422—427-6еттер). Үкімет революциялық бой көрсетуге қатысушыларды қатаң жазалады: полиция мен ка- зактар демонстрацияларды қуып таратып, оған қатысушы- ларды .соққыға жықты, жүздеген студенттер тұтқынға алы-
ЕСКЕРТУЛЕР
535
нып, жоғары оқу орындарынан шығарылды; әсіресе 1901 жылғы 4(17) мартта Петербургтегі Ңазан соборы алдындағы алаңда болған демонстрацияға қатысуіпылар өте қатты жа- заланды. 1901 жылғы февраль— март оқиғалары Россиядағы революциялық өрлеудің күшейіп келе жатқанын көрсетті; жұмысшылардың саяси ұрандармен өткен қозғалысқа қаты- суының орасан зор маңызы болды.— 85.
61 К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, 2-басылуы, 4-том, 459-бет.— 91.
02 1901 жылғы авғуста «Искра» газетінің 7-номерінде «Жұмыс- шы қозғалысының хроникасы және фабрикалар мен завод- тардан хаттар» деген бөлімде Петербургтегі бір тоқымашы жұмысшының хаты жарияланды, бұл хат лениндік «Искра- лың» алдыңгы қатарлы жұмысшыларға орасан зор әсер ет- кенін дәлелдейді.
«...Мен «Искраны» көп жолдастарға көрсеттім, газеттің тү- тс-түтесі шығып болды, солай болса да ол бізге қымбат...— деп жазды автор.— Мұнда тиындап бағалауға, сағаттап мөл- ілерлеуге болмайтын біздің ісіміз, бүкіл орыс ісі туралы жазьтлғап; оиы оқығанда жандармдар меп полицияиың біз- ден, жұмысшылардан, біз соңынан ергеи интеллигенттерден неге қорқатыны түсінікті бола кетеді. Олар, шынында да, қо- жайынның қалтасына ғапа қатерлі емес, патшаға да, қожа- йыидарға да, тіпті бәріне де қатерлі... Енді жұмысшы халық тез-ақ көтерілсді, өйткені бәрі де төменпен тұтанғалы тұр, ұшқын түссе-ақ өрт лаулайды. Ал ұшқыннан жалын лаулай- ды деп қалай дәл айтылған!.. Бұрын әрбір стачка оқиға бол- са, ал қазір жеке-дара стачкаиың түк емес екенін әркім бі- леді, қазір бостандықты күреспен алуға ұмтылу қажет, оны күшпен алу керек. Енді бәрі де, кәрі де, жас та оқыр еді, амал не — кітап жоқ. Мен өткен жексенбіде он бір адамды жинап, «Недеп бастау керек?» деген мақаланы оқып бердім, сөйтіп біз түнге дейін тарамадық. Бәрі де қандай дұрыс ай- тылған, бәрі де қандай жеткізіліп айтылған... Сіздің осы «Искраға» хат жазып, оның неден бастау керектігін ғана емес, сонымен бірге қалай өмір сүріп, қалай өлу керек еке- нін үйретуін сұрағымыз келеді».— 98.
63 П. Б. Аксельрод. «Орыс социал-демократтарының қазіргі мін- деттері мен тактикасы туралы мәселе жөніиде». Женева, 1898, 16—17-беттср.— 101.
64 Бұл арада «Искраның» 2 және 4-номерлерінде 1901 жылғы февраль және май айларында басылған П. Б. Струвенің «Са- модержавие және земство» деген маңаласы айтылып отыр. «Искрада» Струве мақаласының шығуы және «Заряда» С. 10. Виттепің «Самодержавие жәпе земство» дегеп «құпия
530
ЕСКЕРТУЛЕР
запискасыпың» Струвенің (Р. II. С.) алғы сөзімен басылуы «Искра» меи «Заря» редакциясыныц «демократиялық оппози- циямен» (Струвемен) жасалған январь (1901 ж.) келісіміиің нәтижесінде мүмкін болды. В. И. Ленин қарсы болған, Г. В. Плехановтың қолдауымен П. Б. Аксельрод пен В. И. За- сулич жасасқан бұл келісім ұзаққа бармады: 1901 жылғы көктемде социал-демократтардың буржуазиялық демократ- тармен одан әрі ынтымақтасьш іс іст-еуінің ешбір мүмкін еместігі әбден айқындалды, сөйтіп Струвемен жасалған блок ыдырап кетті.— 102.
65 «Россия» — күп сайын шьтғып тұрғап, баяу либералдық га~ зет; 1899—1902 жылдары Петербургте Г. П. Сазоновтың ре- дакциялауымеи жәие фельетоншылар А. В. Амфитеатров пен В. И. Дорошевичтің қатысуымен шығып тұрды. Орыс қо- ғамының буржуазиялық топтары арасында кеңінен тарады. 4902 жылғы январьда үкімот Амфигеатровтың «Обманов мырзалар» дегеи фольетопып басқаны үшін газетті жауыи тастады.—104.
6(3 Бұл арада В. И. Засуличтің «Қазіргі кездегі оқиғалар жонін- де» деген мақаласы және «Біздің қоғамдық өмірімізден» де- ген бөлімдегі студенттер толқулары жөніндегі хабар («Иск- ра» № 3, апрель, 1901 ж.), А. Н. ГІотресовтың «Мәнсіз қиял жөиінде» деген мақаласы және «Әдебиетке полициялық ша- буыл» («Искра» № 5, июнь, 1901 ж.) деген заметка айтылып отыр.—104.
67 Бұл арада «Екатеринослав земствосындағы жанжал» және «Вяткалық «штрейкбрехсрлер»» («Искра» №№ 7 және 9, ав- густ және октябрь, 1901 ж.) деген заметкалар айтылып отыр.—104.
68 «С.-Петербургские Ведомости» («С.-Петербург Ведомоста- ры») — газет, Петербургте 1728 жьтлдап бастап шықты; ол 1703 жылдан бастап шыққан «Ведомости» атты тұцғыш орыс газотінің жалғасы болды. 1728 жылдан 1874 жылға дейін «С.-Петербургские Ведомости» Ғылым академиясының жаны- нан, 1875 жылдан бастап — халық ағарту министрлігінің жа- нынан шығып тұрды. Газет 1917 жылдыц аяғына дейін шықты.—106.
69 «Русские Ведомости» («Орыс Ведомостары»)—газет, Моск- вада 1863 жылдан шыға бастады, баяу либерал интеллиген- цияның көзқарастарын білдірді. 80—90-жылдарда газетке демократиялық лагерьдегі жазушылар (М. Е. Салтыков-Щед- рин, Г. И. Успенский, В. Г. Короленко және басқалар) қаты- сып тұрды, либерал халықшылдардың шығармалары басыл- ды. 1905 жылдан бастап газет буржуазиялық кадет партия- сының оңіііыл қанатьтньщ органы болды. Ленин «Русские
ЕСКЕРТУЛЕР
537
Ведомости» «оцшыл кадетизмді халықшылдық сарынмен» өзінше ұштастырып отырды деп көрсетті (ПІығармалар, 19-том, 120-бет). 1918 жылы «Русские Ведомости» басқа
контрреволюцияшыл газеттермен бірге жабылды.— 106.
70 Тап куресін брентаноша тусіну, «брентанизм» — «пролета- риаттың револютцтялық емес «тап» күресін мойындайтын ли- бералдық-буржуазияльщ ілім» (В. И. Ленин. Шығармалар, 28-том, 225-бет), ол жұмысшы мәселесін фабрикалық заңдар шығару және жүмыстітылардьт кәсіподақтарға ұйымдастыру жолымен капитализмнің шеңберінде шешу мүмкіндігін уағыздайды. Бұл ілім буржуазиялық саяси экономиядағы ка- тедер-социализм мектебі басты өкілдерінің бірі Л. Брента- ноның есімімен аталды.— 106.
71 Бүл арада Петербургто 4899 жылдың көктемінде В. А. Гутов- ский (койіниеп белгілі меньшевик Е. Маевский) ұйымдас- тырған «Капиталмен курес жургізетін жумысшылар тобы» айтылып отыр; бүл топ бірнеше жұмысшы мен интеллигент- теп құрылды, Петсгрбургтсгі жұмысшы қозғалысымен берік байланысы болған жоқ және көп ұзамай-ақ, 1899 жылдың жазыида, мүшелерінің бәрі дерлік тұтқынға алынғаннан кейін жойылды; өзінің көзқарасы жөнінен «экономизмге» жақын болды. Топ «Біздің программа» деген листок шығар- ды, бірақ ұйым мүшелері ұсталып қалғандықтан таратылма- ды.—114.
72 Бұл арада әңгіме, сірә, В. II. Лениннің А. С. Мартыиовпен 1901 жылғы бірінші кездесуі туралы болын отырса керек. Мартынов 'озінің естеліктерінде осы кездесуді былай сурет- тейді: «Біз Лешшмеи программа туралы, партияның саяси міндеттері туралы жәіге саяси тактика туралы әңгімелестік және әцгіме үстінде арамызда сшқандай пікір алалығы бол- мағандай көрінді. Бірақ әңгіменің соңында Ленин маған мы- иадай сұрақ қойды: «Ал сіз менің ұйымдық мәселе жөнінде- гі жоспарыма қалай қарайсыз?». Осы арада мен: «Бұл пункт жөнінде мен сізбен мүлдем келіспеймін...» — деп кенет өре түрегелдім. Владимир Ильич көзін сығырайта қарап тұрып, мырс етті де, маған жауап берді: «Сіз тек осы пункт бойын- ша ғана менімен келіспейсіз, ал мәселенің бар түйіні осын- да жатыр, демек, бұдан әрі біздің арамызда ешқандай әңгі- ме болуы мүімкін өмес қой». Сөйтіп біз ...ұзақ жылдарға ажырастық» (А. Мартынов. «Пролетариаттың ұлы көсемі», М., 1924, 8—9-беттер).— 122.
73 В. И. Ленин бұл арада өзі басқарған Петербург социал-демо краттарының («қарттардың») үйірмесін айтып отыр; осы үйірменің негізінде 1895 жылы «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы» құрылды —140.
538
ЕСКЕРТУЛЕР
74 Революцияшыл халықшылдардың ұйымы «Жер және ерік» 1876 жылдың күзінде Петербургте құрылды; алғашында «Солтүстік революцияшыл-халықшылдық топ» деп аталды, ал 1878 жылдан «Жер және ерік» қоғамы деген атпен белгілі. Оның мүшелері Маркс және Ольга Натансондар, Г. В. Пле- ханов, О. В. Аптекман, А. Д. және А. Ф. Михайловтар, А. А. Квятковский, М. Р. Попов, С. М. Кравчинский, Д. А. іКлеменц, А. Д. Оболешев, С. Л. Перовская және жетпі- сінші йшлдардағы басқа да аса корнекті революциоперлер болды. Түпкі мақсат ретінде социализмнеп бас тартпаса да, «Жер және ерік» ұйымы таяудағы мақсат ретінде «дәл осы сәттегі халыц талаптары мен тілектерін», яғни «жер және ерік» алу талаптарын жүзеге асыруды ұсынды. «Бұл форму- ла,— делінген оның программасында,— кушпен төңкеріс жа- сау жолымен ғана жүзеге асырылуы мүмкін» екені өзінен- өзі түсінікті, ал бұл төңкерісті әзірлеу үшін «халықтың на- разылығын» күшейту және «мемлекет күштерінің берекесін кетіру» міндеттері алға қойылды. ІЛаруалар арасында үгіт жүргізу үшін жер-ерікшіл&р әсіресе Поволжьенің және қара топырақты Орталықтың егіншілікті губернияларындағы де- ревняларда «қоныстар» ұйымдастырды. Олар сонымен бірге жұмысшылар мен оқушы жастар арасында үгіт жұмысын жүргізді, стачкалық қозғалысқа көмектесті. 1876 жылғы 6(18) декабрьде жер-ерікшілер Петербургтегі Қазан алаңьш- да болған белгілі демонстрацияны ұйымдастырды.
70-жылдардың бірінші жартысындағы халықшыл топтар- дай емес, іжер-ерікшілер 'датаң түрде бір орталыққа бағыну және тәртіп принципіне негізделген сындарлы ұйым құрды. Үйым «негізгі үйірмеден», сондай-ақ территориялық және арнаулы топтардан (шаруалар және жұмысшылар арасында жұмыс жүргізетін, «іріткі салушылар» және т. с.) құралды; «негізгі үйіірмені» «әкімшілік» («комиссия») басқарды, ол топтардың қызметін бақылады, оларды әдебиетпен, қаражат- пен және т. с. жабдықтап отырды. 1876—1877 жылдың қы- сыида қабылданған қоғамның Уставы азшылықтың көшпі- лікке бағынуын, ұйымның әрбір мүшесінің «өзінің барлық күшін, қаражатьгн, біайланысьгн, сүйініші мен күйінішін, тіп- ті өмірлерін» де ұйымның пайдасына жұмсауын, ұйымның барлық ішкі істері жөнінде толық құпиялықты сақтауды жә- не т. б. талап етті. 1878—1879 жылдары жер-ерікшілер «Зем- ля и Воля» журналының 5 номерін шығарды.
1879 жылы шаруалар арасындағы социалистік насихаттың сәтсіздікке ұшырауы және үкімет тарапынан жазалаудың күшеюі салдарынан жер-ерікшілердіц көпшілігі өздерінің программасын жүзеге асыру жолындағы күрестің негізгі әді- сі ретінде саяси террорға бой ұра бастады. Бұрынғы такти- каны жақтаушылар (Г. В. Плехаиов бастаған) мен террорды жақтаушылардың (А. И. Желябов және басқалары) ара- сындағы алауыздық Воронеж съезінде (1879 жылғы июнь) «Жер және ерік» ұйымының жікке бөлінуіне әкеліп соқтыр-
ЕСКЕРТУЛЕР
539
ды; бірінпіілері «Ңаралай бөліс» қоғамьін, екіншілері — «Ха- лық еркі» ұйымын (9-ескертуді қараңыз) құрды.
Ңаралай бөлісшілер (Г. В. Плеханов, М. Р. Попов, П. Б. Аксельрод, Л. Г. Дейч, Я. В. Стефанович, В. И. Засу- лич, 0. В. Аптекмап, В. II. Игнатов, кейінірек — А. П. Була- нов жәие басқалар) оздерінің программалық талаптарында пегізінен алғаида «Жор жәпе еріктің» платформасьтн қорға- дьт. Россияда жәно 1880 жылы Плеханов, Дейч, Засулич, Стс- фаиович жәпе басқалар эмиграцияға кеткснпен кейін шетел- до «Чорпый Перодсл» журпалы жәнс «Зерпо» газеті шығып түрды. Кепінірск қаралай бөлісшілердің бір болігі марксизм- ге бст бұрды (Іілсханов, Аксельрод, Засулич, Дейч және Иг- натов 1883 жылы орыстың тұңғыш маркстік ұйымын — «Ең- бекті азат ету» тобын құрды), басқалары 1881 жылғы 1 марттан кейін халық ерікшілеріне қосылды.—148.
75 Бұл арада әңгіме Е. Лазаревтің «Орыс социал-демократия- лық партиясындағы жікке бөлінушілік» («Накануне» №№ 15 және 16, апрель жәие май 1900 ж.) және «Бір жікке бөліну- шілік жөпіпде» («Накануие» № 17—18, июнь, 1900 ж.) деген мақалалары туралы болып отыр,— 154.
76 Бұл арада мына кітапша айтылып отыр: «1900 ж. Парижде болған Халыцаралыц социалистік конгреске орыс социсіл-де- мократиялыц козғалысы туралы жасалған баяидама», Жо- пева, «Орьтс социал-демократтары одағы» басьш шығарған, 1901. Баяндаманы «Одақтыц» тапсыруы бойышпа «Рабочое Делопыц» родакцпясы жазған.— 158.
77 В. II. Летши бұл арада ««Рабочая Мысльдің» жеке қосымша- сында» (1899 жылғы сентябрь) басылғап Р. М.-ның «Біздіц омір іиындығымыз» деғеп мақаласындағы талас ескертпелер- ді айтып отыр; В. И. Ленин оны III тараудың «б» парагра- фыпда цтітатқа келтіреді (қараңыз: осы том, 75-бет).—164.
78 «ІОжиый Рабочий» («Оңтүстік Жұмысшысы») — социал-демо- кратиялық газет, мұны осы аттас топ 1900 жылғы январь- дан 1903 жылғы апрольге дейін құпия түрде шығарып тұр- ды; 12 помері шықты. «Южный Рабочийдің» редакторлары жәпе қызметкерлері болып әр кезде И. X. Лалаянц, А. Ви- леиский («Илья»), О. А. Когаи (Ерманский), Б. G. Цейтлин (Батурский), Е. Я. және Е. G. Левиндер, В. Н. Розанов және басқалар істеді.
«Екатеринослав жұмысшы газеті» (алғашқы екі номері- нің тақырыпшасы) ретінде шыққан «Южный Рабочий» көп кешікпей-ақ «Россияның оңтүстігіндегі жұмысшы қозғалң- сының ықпалды органына» айналды. Газет баспаханасы өзі- нің орнын ұдайы өзгертіп, Екатерииослав, Смоленск, Киши- нев, Николаев және басқа қалаларға көшіп отырды.
540
ЕСКЕРТУЛЕР
«Южный Рабочнй» «экономизмге» және терроршылдыққа қарсы шықты, бұқаралық революциялық қозғалысты өрісте- ту қажеттігін жақтады. Бірақ Россияда жалпы орыстық са- яси газеттің төңірегіне топтасқан, бір орталыққа бағынатын маркстік партия құру жөніндегі искралық жоспарға қарама- қарсы «Оцтүстік жұмысшысы» тобьт обльтстық социал-демо- кратияльтқ бірлесгіктер құру арқьтлы РСДРП-пы қайта қал- пыпа келтіру жоспарып ұсыттдьт. 1901 жылғы декабрьде Россияпың оңтүстігіпдсгі РСДРІІ комитеттері мен ұйымдары- ның съезіи шақьтру осы жоспарды іске асырудың практика- лық әрекеті болды; съезде «РСДРП оңтүстік комитеттері мен ұйымдарының одағы» дұрылды, ал «Южный Рабочий» газеті оның оргаяы болып белгіленді. Ллайда бұл әрекет (сондай- ақ «Южный Рабочийдіц» бүкіл ұйымдық жосиары да) омір- ге бейіхмсіз болып шықты, сөйтіл 1902 жылдың көктемінде жаппай сәтсіздікке ұшыраған соң «Одақ» тарап кетті. «Юж- ный Рабочий» редакциясының тұтқыпнан аман қалған мү-* шелері Россия социал-демократиясының бірлігін қалпына келтіру жолында бірлесіп жұмыс істсу жөнінде 1902 жылы августа «Искра» редакциясымен ксліссоз жүргізді. «Оцтүс- тік жұмысшысы» тобының «Искрамен» ыптымақтастығы ту- ралы мәлімдемесшіц (1902 жылы 1 поябрьдс «Искраның» 27-иомерітідс жәие 1902 жылы декабрьде «Южный Рабочий- дің» 10-померіиде жарияланды) Россиядағы социал-демокра- тиялық күштерді топтастыруда үлкоп маңызы болды. 1902 жылы ноябрьде «Оцтүстік жұмысшысы» тобы «Искраның» орыс ұйымымен, РСДРП Петербург комитетімен және «РСДРП Солтүстік одағымен» бірлесіп, партияның II съезів ліақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетін күруға жәпо оиың қызметіне қатысты.
«Оңтүстік жұмысшысы» тобы Россияда үлкен революция- лық жұмыс жүргізді; сонымен бірге ол либерал буржуазия мен шаруалар қозғалысына көзқарас мәселесін шешуде оп- портунистік тенденциялар да көрсетті, «Искрамен» қосарлас жалпы орыстық газет шығарудьщ сепаратистік жоспарын жасауды ойластырды.
РСДРП II съезінде «Оңтүстік жұмысшысы» тобының де- легаттары «центристік» позицияда болды («центрдің» өкіл- дерін Ленин «орташа оппортунистер» деп атады). II съезд барлық жеке социал-демократиялық топтар мен ұйымдар сияқты, «Оңтүстік жұмысшысы» тобын да тарату жонінде қаулы алды (қараңыз: «КПСС съездерінің, колференцияла- рының және Орталық Комитет плонумдарыпың қарарлары мен шешімдері», I том, 1971, 85-бст).—165.
79 В. И. Ленин бұл арада «Рабочая Мысль» басьтп шығарған «Россиядағы жұмысшы табының жағдайы туралы сұрақтар» деген листокты (1898) және «Россиядағы жұмысшы табының жағдайы туралы мәліметтер жинау үшін сұрақтар» деген сұ- рақ тізбе-кітапліаны (1899) айтып отыр. Бұлардың бірінші-
ЕСКЕРТУЛЕР
541
сінде жұмььсшылардың еңбек және тұрмыс жағдайлары жо- нінде 17 сұраң, екіншісінде — 158 сұрақ болды.—167.
80 1885 жылғы стачка қозғалысы Владимир, Москва, Тверь жә- не өнеркәсіпті Орталықтың басқа да губернияларының көп- теген тоқыма кәсіпорындарын қамтыды. Әсіресе Савва Моро- зовтың Никольск мануфактурасы жұмысшыларының 1885 жылғы январьдағы стачкасы кеңінен белгілі. Жұмысшылар- дың негізгі талаптары штрафтарды азайту, жұмысқа жалдау шарттарын тәртіпке келтіру және т. с. болды; стачкаға ал- дыңғы қатарлы жұмысшылар П. А. Моисеенко, Л. Иванов және В. С. Волков басшылық етті. 8 мыңға жуық жұмысшы қатысқан Морозов стачкасын әскердің көмегімен басып-жа- нышты; стачкаға қатысқан 33 жұмысшы сотқа тартылды, 600-ден астам жұмысшы жер аударылды. 1885—1886 жылдар- дағы стачкалық қозғалыстың ықпалымен патша үкіметі 1886 жылғы 3(15) июньдегі заңды («штрафтар туралы заң» дсп аталатынды) шығаруға мәжбүр болды.—168.
81 В. И. Ленин бұл арада РСДРП тарихыыан мыиа фактілерді айтып отыр:
Бірінші факт. 1897 жылдың жазында Петербургтегі «Жұ- мысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы» сол кезде Сибирьде айдауда (Шушенское селосында) жүрген Ленинге ерекше жұмысшы кітапханасын құруға қатысыңыз деп ұсы- ныс жасайды, Ленин сол кітапханаға арнап текстіде аталған кітапшаларды жазады (екеуі де Женевада: «Орыс социал-де- мократтарының ъііндеттері» 1898 жылы, «Фабрикалық жаңа заң» 1899 жылы басылды).
Екінші факт. Туруханскіде айдауда жүрген Л. Мартов (Ю. 0. Цедербаум) 1898 жылы Бунд Орталық Комитетінің ұсынысы бойынша «Россиядағы жұмысшы ісі» деген кітап- ша жазды (1899 жылы Женевада басылған).
Үшінші факт. 1899 жылы Бунд Орталық Комитетінің ини- циативасымен «Рабочая Газетаны» қайта шығаруға әрекет жасалды. Аталған мақалаларды «Рабочая Газетаның» 3-но- меріне арнап Ленин жазған болатын.
Төртінші факт. 1900 жылдьтң бас кезінде РСДРП Екатсри- послав комитетінің пшщиативасьт бойьтнша және Буад пен «Шетелдегі орыс соцітал-демократтары одағының» қолдауьь меп РСДРП екінші съезін шақыруға, партияпың Орталық іКомитетін қалпына келтіруге және Орталық Органды — «Ра- бочая Газетаны» қайта шығаруға әрекет жасалды. 1893 жы- лы Ленин басқарған Самара марксистерінің үйірмесіне қа- тысқан, Екатеринослав комитетінің мүшесі И. X. Лалаянц 1900 жьтлы февральда В. И. Ленинмен келіссөз жүргізу үшін Москваға келді; Лалаянц «Искра» тобьша — Ленинге, Map- товқа және Потресовқа — съезге қатысуды және «Рабочая Газетаны» редакциялау міндетін өздеріне алуды ұсындьг. Ленпн және «Ецбекті азат ету» тобының мүшелері съезд
542
ЕСКЕРТУЛЕР
шақыру ертерек болады дсп ссоігтсді (қараңыз: Шмғармалар толық жинағы, 4-том, 352—353-6 сттер); бірақ «Ецбекті азат ету» тобы съезге қатысудан бас тарта алмады да, съезге қатысу өкілдігін Леиинге тапсырып, шетелден оған мандат жіберілді. 1900 жылы апрель — май айларында полицияның жұртты жаппай тұтқынға алуы себеиті съезд болмай қалды; 1900 жылдың көктемінде съезд ашылуға тиісті болған Смо- лснскіго тек Бундтьщ, «Южиый Рабочий» родакциясыныц жәие шетслдсгі «Орыс соцпал-демократтары одағының» өкіл- дсрі ғапа келді.
Сонымсн, Леіпш фактілерді дәл сол озіпің болғап қалпьш- да айтып отыр.— 173.
82 Бұл арада В. И. Лениннің инициативасы бойынша 1901 жыл- ғы октябрьде құрылғап Орыс революциялыц социал-демо- кратиясыныц шетелдік лигасы туралы айтылып отыр. Лигаға «Искра» ұйымының шетелдік бөлімі және құрамында «Ең- бекті азат ету» тобы бар «Социал-демократ» революциялық ұйымы енді. Лиганың міндеті революциялық социал-демо- кратияның идеяларьш тарату жәпе жауынгср социал-демо- кратиялық ұйымның құрылуына көмектссу болды. Лига (өзі- нің уставына сәйкес) «Искра» ұйымының шетелдік бөлімі болды. Ол шетелде тұратын орыс социал-демократтарының арасынан «Исжраға» жақтастар тартты, опьт материалдық жағынан қолдап отырды, газеттің Россияға жеткізілуін ұйымдастырды жәпе көпшілікке ариалғап маркстік әдебиет шығарып тұрды. РСДРП II съезі Лиганы комитеттің устав- тық праволарымен пайдалапатып бірден-бір шетелдік партия үйымы ретінде бекітті және оны РСДРП Орталық Комитеті- нің басшылығымен және бақылауымен жұмыс істеуге мін- деттеді.
РСДРП II съезінен кейін Шетелдік лигада меньшевиктер бөкініп алды да, Леиинге дарсы, болыпевиктерге іқарсы кү- рес жүргізді. 1903 жылғы октябрьде болған Лиганың екінші съезінде меньшевиктер РСДРП II съезінде қабылданған пар- тия уставына қарсы бағытталған Лиганың жаңа уставын бе- кітіп алды. Осы уақыттан бастап Лига меньшевизмнің тіре- гіне айналды. 1905 жьтлға дейіп омір сүрді.—174.
83 Н. К. -Крупская жазған «РСДРП II съезіне «Искра» ұйымы- ның баяидамасыпда» бьтлай деліпгоп: «Сонымен бірге барлық жорде «жергілікті жұмыстың шеңберін кеңейтудің қажеттігі біршама айқын сезілді. «Бейне бір шұңқырда отырған сияқ- ты, басқа жерлерде не болып жатқаны жөпінде еш нәрсе білмейді»,— деп жазған еді Киев комитеті туралы бір тілші. Осы создің иақ сол Киев комитетінс байланысты қашпама әділ айтылғанын білмеймін, ал жалігы сол кездорі «тпұцқыр- да отыру» жағдайы әбден жеткілікті болатын-ды» («РСДРІІ Екінші съезін-е соп.-демократиялық комптеттердің баяндама- ларьт». М — Л., 1930, З1.-бет)186.
ЕСКЕРТУЛЕР
543
84 В. И. Лонии бүл арада Д. И. Писаревтіц «Пісігі жотпеген ой- дың ағаттықтары» (цараңыз: Д. И. Писарев. Шығармалар,
3-том, 1956, 147, 148 және 149-беттср) деген мақаласынан цитат кслтіріп отыр.— 190.
85 «Листок «Рабочего Дела»» (««Рабочее Дело» Листогы») — «Рабочее Дело» журналына мерзімді емес қосымша, 1900 жылдың июнінен 1901 жылдың июліне дейін Женевада шы- ғып тұрды. «Листоктың» барлығы сегіз номері шықты. В. И. Леиин «Неден бастау керек?» деген мақаласында «Ра- бочее Дело» редакциясының «Тарихи бетбұрыс» деген мақа- лада («Листок «Рабочего Дела»» № 6, 1901 ж. апрель) 1901 жылдың февраль — март айларында Россияның көптеген қа- лаларында болған жұмысшылар мен студенттердің бұқара- лық саяси демонстрацияларына байланысты социал-демокра- тияньщ тактикасын «түбегейлі өзгертуге» және самодержа- виеге қарсы бейне бір басталып кеткен шабуылға қатысуға шақыруын принципсіз эклектизм деп атады (қараңыз: Шы- ғармалар толық жинағы, 5-том, 5—8-беттер). «Рабочее Дело- ның» редакциясы В. И. Лениннің сынына Б. Кричевскийдің «Принциптер, тактика және күрес» («Рабочее Дело» № 10, 1901 ж. сснтябрь) деген мақаласымен жауап берді,—190.
86 В. И. Лспин бүл арада К. Маркстің «Луи Бопапарттың оп сегізінші брюмері» деген еңбегіиің мына жерін айтып отыр:
«Гегель бір жерінде бүкіл дүние жүзілік-тарихи оқиғалар моп жеке адамдардың бәрі, былайша айтқанда, екі мәрте қайталанады деп атагі көрсетеді. Ол бірінші ретте трагедия болып, екінші ретте ерсілік болып қайталанады деуді ұмы- тып кеткен» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, 2-ба- сылуы, 8-том, 119-бет).— 191.
87 1901 жылғы ноябрь — декабрь айларында Россияда студент- тер демонстрацияларының жұмысшылар қолдагаи толқыны тарады. Нижиий ІІовгородтағы (М. Горькийді жер аударуға байланысты), Москвадағы (Н. А. Добролюбовты еске түсіру кешін өткізуғе тыйым салуға наразылық білдіруге байланыс- ты), Екатөринославтағы демонстрациялар туралы, Киевтегі, Харьковтегі, Москвадағы, Петербургтегі студенттер жиында- ры мен толқулары туралы корреспонденциялар «Искраның» 1901 жылғы 20 декабрьдегі 13-номері мен 1902 жылғы 1 ян- варьдағы 14-номерінде «Біздің қоғамдық өмірімізден» деген бөлімде басылғаи болатын; сондай-ақ В. И. Лениннің «Де- монстрациялардың басталуы» («Искра» № 13,— қараңыз: ІІІығармалар толық жинағы, 5-том, 402—405-беттер) және Г. В. Плехановтың «Демонстрациялар туралы» («Искра», № 14) деген мақалалары да демонстрацияларға арнал- ды.—194.
88 Янычарлар -— сұлтандьтқ Түркияда XIV ғасырда құрылған
тұраңты жаяу әскер. Сұлтандық тәртіптің аса маңызды по-
544
ЕСКЕРТУЛЕР
лициялық күші болды, аса қаталдығымеп көзгс түсті. Яны- чарлар полктері 1826 жылы таратылды. В. И. Ленин патша полициясын янычарлар деп атады.— 195.
89 1907 жылы «12 жыл ішінде» деген жинақта «Не істеу ке- рек?» қайта басылғанда В. И. Ленин бұл қосымшаны тастап кеткен.— 202.
90 Халыцаралыц социалиетік бюро (ХСВ) — II Интернационал- дың тұрақты атқару-информациялық органы; барлық елдер- дің социалистік партиялары өкілдерінен Халықаралық со- циалистік бюро цұру туралы шешім II Интернационалдың Париж конгресінде (1900 ж. сентябрь) қабылданды. Г. В. Плеханов пен Б. Н. Кричевский орыс социал-демократ- тарының Халықаралық социалистік бюродағы өкілдері болып сайланды. 1905 жылдан бастап В. И. Ленин Халықаралық со- циалистік бюроға РСДРП өкілі ретінде кірді. Халықаралық социалистік бюро 1914 жылы өз қызметін тоқтатты.— 202.
91 «Революциялыц «Социал-демократ» уйымын» «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» өзінің II съезінде жікке бөлінгеннеп кейін 1900 жылдьтң майында «Еңбекті азат ету» тобының мүшелері мен оиьщ пікірлестері құрды. «Социал- демократ» ұйымының құрылғаны жөніндегі листовка-үндеуде оның маңсаттары туралы: «орыс пролетариатының социалис- тік қозғалысына көмектесу» және марксизмді бұрмалауға ты- рысңаи оппортунистік әрекеттердің қандайымен болса да күресу деп көрсетілді. ¥йым «Коммунистік партияның мани- фесін», Г. В. Плехановтьщ, К. Каутскийдің және баскалар- дьщ бірнеше кітапшасын басьш шығарды. 1901 жылғы ок- тябрьде ол В. И. Лениннің ұсынысы бойынша «Искра» ұйы- мының шетелдік бөлімімен қосылып Орыс революциялық социал-демократиясыпың шетелдік лигасына бірікті.— 203.
92 В. И. Ленип бұл арада Д. Б. Рязанов, Ю. М. Стеклов (Невзо- ров) және Э. Л. Гуревич (В. Даневич, Е. Смирнов) енген шетелдегі соцпал-демократиялық «Күрес» тобын айтып отыр. Топ 1900 жылдыц жазында Парижде құрьтлды және 1901 жылғы майда ««Күрес» тобы» деп аталды. Орыс социал-де- мократиясыидағьт революциялық жәтю оппортуиистік бағыт- тарды ымыраластыруға тырысьш, «Күрес» тобы шетелдік социал-демократиялық ұйымдар — «Искра» мен «Заря» редак- циясы, «Социал-демократ» ұйымы, Бупдтың шетелдік коми- теті мен «Орыс социал-демократтары одағы» өкілдерінің Же- нева конференциясын шақыру инициативасын өз мойнына алды (1901 ж. июнь) және «бірігу» съезінің жұмысына қа- тысты (1901 ж. октябрь). 1901 жылғы ноябрьде топ програм- малық хабарлатідыру — «Социал-демократиялық «Күрес» то~ бының басылымдары туралы хабарландьтру» жасады. Өз ба- сьтльтмдарьшда («Партия программасын жасауға арналғаи
ЕСКЕРТУЛЕР
545
материалдар», I—III кітаптар, ««Күрес» тобыныц жеделлис- тогы», т. б.) «Күрес» тобы марксизмнің революциялық теориясын доктринерлік-схоластикалық рухта түсіндіріп, бұр- малады, партия құрудың лениндік ұйымдық принциптеріне жат көзқараста болды. Социал-демократиялық көзқарастар мен тактпкадаи аутлтқуьт, іріткі салу әрекетіп жүргізуі және Росспядағьт социал-демократпялық үйымдармеп байлапысы- ныц болмауы себепті топ РСДРП II съезіно қатыстырьтлмады. II съездің шешімі бойынша «Күрос» тобы таратылды (қара- ңыз: «КПСС съездерінің, конференцияларының жәпе Орта- лық Комитет пленүмдарыныц қарарлары мен шсшімдері», I том, 1971, 85-бет).— 203.
93 Гермаи социал-демократиялық иартиясының орталық органы «Vorwärts» («Алға») газетінің редакциясы, К. Каутский жоне «Заря» арасындағы айтыс Б. Н. Кричевскпйдің «Vorwärts»- тегі Париждея жазылған корроспонденцияларыньщ біржақ- тылығын атап көрсеткен Мартовтың (Ignotus-тің) «Герман социал-демократиясының Любек партейтагы» дегеп мақала- сына («Заря» № 2—3, декабрь, 1901 ж.) байланысты шықты. Кричевский корроспопденцияларында француз социалистік қозғалысындагы істің жайы туралы тсріс хабар беріп, гед- ліілдерге тиісумен болды, Мильеранныц және оны қолдаған жоресшілдердің пайдасьпіа үн-емі насихат жүргізді. «Vorwärts» редакциясы Мартовты әділетсіз деп айыптап, Кричсв- скийді қорғады. Осыған байланысты «Vorwärts» бетінде өріс алған айтысқа К. Каутский қатысып, газет редакциясына оньщ Мартов мақаласының мазмұнын бұрмалағанып көрсет- ті. Сондай-ақ «Vorwärts»-Te Мартов пен Кричевский («Vorwärts» редакциясы Кричевскийге қорытынды сөз берді) де пікір айтты. Алайда айтыс «Vorwärts» шеңберінеи шығып кетті: Берлиннің жұмысшы жиналысында оқыған рефератын- да К. Цеткин, француз Жұмысшы партиясының органы «Le Socialiste» газеті (№ 55, 20—27 январь, 1902 ж.) және «Заряның» 1902 жылғы августағы 4-номерілде көшіріп ба- сылған «Мильеран мен «Vorwärts». Оппортунизм психология- сыньщ сипаттамасы жөиінде» деген мақаласында Парвус «Заряны» қорғап пікір айтты.
. «Искраның» 1902 жылғы 10 марттағы 18-номерінде «Пар- тиядап» деген болімде ««Заряның» «Vorwärts» редакциясы- меті айтысы» дегеп заметка басылып, онда «Искра» мел «Заря» редакциясьшың бұл айтысқа көзқарасы баяндал- ды.— 208.
94 ««Пе істеу керекке?» тузету» «Искрапың» 1902 жьтлгы 1 апрельдегі 19-тіомеріиде «Партиядап» деген болімде басътл- ды.— 210.
95 1903 жьтлы РСДРП II съсзіітдо қабылдаиғап лартияныц прог- раммасып 1901 жылдың аяғында — 1902 жылдың бірінші
546
ЁСКЕРТУЛЕР
жартысында лениндік «Искраның» редакциясы жасады. РСДРП программасыныд жобасын жасауда В. И. Ленин аса көрнекті роль атқарды.
1895—1896 жылдарда, түрмеде отырғап кезінің озіпде-ақ Ленин социал-демократиялық партия программасының жоба- сын және оған түсініктеме жазған болатьш (қараңыз: Шы- гармалар толық жинағы, 2-том, 89—120-беттер); 1899 жылдъің аяғында, Спблрьде апдауда жүргенде, ол программапың жа- ңа жобасын дайьтндады (қараңыз: Шығармалар толық жп- нағьт, 4-том, 229—259-беттер). «Искраны» шығаруға кірісо отырьш, Лснин оныц аса маңызды міндеті — Россия социал- демократиясының идеялық бірлігіне жету жәпе оны нығайту, осы бірлікті партия программасында баяпды сту жолында күрес жүргізу деп санады: «Теория мен саясат мәселсле- рін талқылау ісі,— деп жазды ол,— партияның программа- сын жасаумен байланысты болады...» (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 354-бет).
Партия программасының жобасын жасау жөніндегі мәсе- ле 1901 жылдың жазында мейлінше қатты қойылды: «Рос- сиядан бізге съезд туралы сыбыстар күшейді деп жазады,— дсп хабарлады В. И. Леиин П. Б. Аксельродқа 1901 жылғы 9 июльде (жаңаша).—Мұпың өзі программа туралы ойлауға бізді тағы да одан сайьш мәжбүр етеді. Программаның жо- басын жариялау өте қажет, сонымен бірге мұның орасан зор маңызы болған болар еді» (Шығармалар, 36-том, 61-бет). Ленинніц ұсынысы бойынша программаның теориялық болі- мінің бастапқы жобасын Г. В. Плсхапов жаздьт.
Плехановтың жобасын «Искра» редакциясыиың 1902 жыл- ғы январьда Мюнхенде болған кеңесіпде Ленин қатты сьпіа- ды; ол жобаньтң тольтп жатқап приициптік қате цағидалары көрсетілген 30-дан астам ескертне жасады (қараңыз: осы том, 215—223-беттер). Леітинніц жәію редакцияньтң басқа мүшелерінің айтқаіі сыныпыц ықпалымеи Плехапов өз жо- басының алғашқы екі абзацыы қайта жазды (451-бетті қарацыз); бірақ ол басқа ескертпелер мен ұсыпыстардың көпшілігімен келіспеді. Плехаиов жобас-ын талқылау ксзінде «Искра» редакциясыиың ішіндс үлкеті алауыздықтар байқал- дтл; елеулі алауыздықтардың бірі Лепиипің программаиы Россияда капитализмпің дамуьтп көрсетудсп бастау ксрск де- ген ұсынысынап туды; кеңестеп кейшгі жазбасыпда Леииті былай деп көрсетті: «Россияпы көрсетудсп бастаса дсген мәселе ашьтқ қалды (3 дауыс жақтап, 3 дауьтс қарсы бол- ды)» (Лениннің II жинағы, 1924, 15-бет).
«Искра» редакциясының Мюихендегі кеңесінде програм- маның теориялық бөлімінің жобасымен бірге программаның практикалық бөлімінің жобасын жазуға байланысты мәселе- лер де талқыланды. Мұпы В. И. Ленинпің бір парақ кішкене ңағазға жазған «Программа жобасыньтц практикалық бөлімі- нің жеке пункттерінің нобайы» дәлелдейді (қараңыз: 445— 446-беттер). 1902 жылғы январьдың аяғы — февральдың ба-
ЕСКЕРТУЛЕР
547
сына қарай РСДРІІ программасы жобасының практикалық бөлімінің бастапқы нұсқасы жазылдьі; оның аграрлық бөлі- мі мен қорытындысының авторы Ленин болды (қараңыз: 460—461-беттер).
Программаның теориялық бөлімінің Плеханов жазған жо- басын қабылдауға болмайтынына көзі жеткен В. И. Ленин өз жобасын әзірлеуге кірісті. РСДРП программасының тео- рпялық болімінің лениндік жобасының бастапқы нұсқасы («Искра» редакциясы мүшелерінің жазысқан хаттарында — «Фрейдің жобасы») 1902 жылғы 25 январьға (7 фсвральға) қарай жазылып болды (қараңыз: 453—458-беттер); өз жоба- сын Ленпн 1902 жылғы 18 февральға (3 мартқа) біржола аяқтады (қараңыз: 224—230 жәнс 232-беттер). Сонымен бір- ге Плехаиов та өзінің РСДРП программасының екінші жоба- сын жасаумен болды. Бұл жобаға да Ленин сын тұрғысынап едәуір талдау жасады (қараңыз: 233—258 және 259—261-бет- тер). Программаиьщ Ленин меи Плеханов жасаған жоба- ларын үйлестіріп, РСДРП программасының жалпы жобасын жасау үшін «Искра» редакциясы «келістіру» комиссиясын құрды.
Программаның жобасын дайындаған кезде комиссия Пле- хановтың жобасын негізге алды. Бірақ Лениннің батыл та- лап етуі арқасында комиссия жасаған жобаға бірқатар аса маңызды қағидалар енгізілді: Плехановтың екі ұшты әрі бұл- дыр тұжырымы ірі өндірістің ұсақ өндірісті ығыстыруы ту- ралы тезиспеп ауыстырылды; партияның таза пролетарлық сипатына Плехановтың жобасында айтылғанға қарағапда не- ғұрлым дәл анықтама берілді; социалистік революцияның қажетті шарты болып саналатын пролетариат диктатурасы туралы қағида программаның аса маңызды пунктіне айнал- ды. Леннп программаның комиссия жасаған жобасымен 1902 ■жылы 12 апрельде (жаңаша), Мюнхеннен Лондонға бара жатқан жолында танысып, жол үстінде оған өзінің ескертпе- лерін жазды (қараңыз: 264—277-беттер).
«Искра» редакциясының 1902 жылғы 14 апрельде (жаңа- ша) Цюрихте болған, Лепин қатыспаған кеңесінде прог- рамманың жалпы редакциялық жобасы: оның тоориялықбө- лімі (комиссия жасағап жоба) жәпс практикалық бөлімі (1902 жылғы марттың бас кезінде-ақ «Искра» редакциясы- ііьтц барлық мүшелерімеп келісілген) бекітілді. Ленин ұсьтн- ган ескертпелердің, түзетулердің және қосымшалардың көбін программа жобасын жасаушылар оны Цюрих кеңесінде тал- қылаған кезде ескерді.
Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясы прог- раммасының «Искра» мен «Заря» редакциясы жасаған жоба- сы 1902 жылғы 1 июньде «Искраның» 21-номерінде жария- ланды. 1903 жылғы 17 июльде — 10 августа (30 июльдс — 23 августа) болған РСДРП II съезі партия программасының искралық жобасын аздаған өзгерістермен қабылдады.
548
ЕСКЕРТУЛЕР
РСДРП программасы 1919 жылы РКП(б) VIII съезінде жаңа программа қабылданғанға дейін өмір сүрді. РСДРП программасының капитализм дамуыньщ жалпы заңдылықта- ры мен тенденциялары сипатталған теориялық бөлімі В. И. Лениинің ұсынысы бойынша РКП(б)-ның жаңа про- граммасьтна енгізілді.— 213.
96 Гсрматі социал-демократияльтқ партиясьтпыц Эрфурт прог- раммасы 1891 жылы октябрьде Эрфуртте болган съөздө ңа- былданды. Эрфурт программасы Гота программасымен (1875 ж.) салыстырғанда бір адым ілгері басқандық болды; капнталистік ондіріс әдісінің сөзсіз күйрейтіиі және оның социалистік өндіріс әдісімен алмастырылатыны туралы марксизм ілімі программалың негізіпе алынды; программада жұмысшы табы үшін с-аяси күрес жүргізудің қажеттігі баса корсетілді, 'осы күрестің басшысы ретінде партияның ролі және т. с. атап көрсетілді; бірақ Эрфурт программасында да оппортупизмге елеулі жеңілдіктер берілді. Ф. Энгельс Эрфурт программасыньщ жобасын жаи-жақты сынға алды. («1891 ж. социал-демократиялық программа жобасына сыіі жөнінде» — Қараңыз: К. Маркс нен Ф. Эягельс. Шьтғармалар, XVI том, II бөлім, 1936, 101—116-беттер); мұның өзі шын мә- ніндө бүкіл II Интерпационалдың оппортунизмін сынау еді, ал II Интериационал партиялары үшін Эрфурт программасы ерекше үлгі болатын. Алайда герман социал-демократиясы- ііың басшылары Эпгельстің сынын партия бұқарасынап жа- сырды, ал Эпгельстің аса маңызды ескертпелері программа- ныц түпкілікті текстін әзірлеген кезде ескерілмеді. В. И. Ленин мен Г. В. Плеханов Эрфурт программасының басты кемшілігі, оппортунизмнің алдында қорқақтықпен ше- гінуі іпролетариат диктатурасы туралы үндемей қалғандығы болды деп есептеді.
Ленин Эрфурт программасыпың пеміс тіліндегі текстін пайдалапып, цитатқа келтірген қағидаларын өзі аудар- ған.— 217.
97 Бұл арада «Коммуиистік партияпың мапифесіпің» төмендегі қағидасы айтылып отыр: «Пролетарпаттың буржуазияға қар- сы күресі, мазмұны жағыиан болмаса да, формасы жағынап әуелі ұлттық күрес болады. Әрбір елдің пролетариаты, әрп- не, ең алдымен өз еліпің оуржуазиясьш құртуға тиіс» (К. Маркс пен Ф. Эигельс. Коммунистік партияның манифесі. «Қазақстан» баспасы, Алматы, 1968, 100-бет).— 234.
98 К. Маркс пеп Ф. Эттгельс. Шығармалар, XVI том, II болім, 1936, 104нбет._ 237.
99 К. Маркс пен Ф. Эигелъс. Шығармалар, XVI том, II болім, 1936, 103-бет,— 242.
ЕСКЕРТУЛЕР
549
100 Бұл арада К. Маркс жазып, 1864 жылы 1 ноябрьде I Интер- иационалдың Бас советінің мәжілісінде ңабылданған «Жұ- мысшылардың Халықаралық серіктігінің уақытша уставы» (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XIII том, I бөлім, 4936, 13—Ібнбеттер) және 1871 жылы сентябрьде I Интериационалдың Лондон конференциясында қабылданған «Жұмысіпылардың Халықаралық серіктігінің жалпы уставы» айтылып отыр; оның негізіне Интернационалдың «уақыттпа уставы» алынған болатын (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Эн- гельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, I том, Қаз. мемл. баспасы, 1956, 364—367-беттер).— 248.
101 К. Маркс пеп Ф. Эпгельс. Шығармалар, 2-басылуы, 4-том, 434-бет — 250.
102 Бұл арада Ф. Эигельстің «Фрапция мен Германиядағы ша- руалар мәселесі» дсгеп мақаласы айтылып отыр; мұнда ол Франция Жұмыошы иартиясының 1892 жылы Марсельде бол- ғая съезінде қабылданып, 1894 жылы Нантта болған съезінде толықтырылған аграрлық программасын сынаған-ды (қара- ңыз: К. Маркс пен Ф. Энгеляс. Таңдамалы шығармаларыныц екі томдығы, II том, Қаз. мемл. баспасы, 1956, 431—451-бет- тер).— 251.
103 К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XVI том, II бөлім, 1936, 106-6 ет.—252.
104 К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таддамалы шығармаларының екі томдығы, II том, 'Ңаз. мемл. баспасы, 1956, 21-бет.— 254.
105 <К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XVI том, II болім, 1936, 106-бет.— 255.
106 Лепин бұл арада Ф. Эигельстіц «1891 ж. социал-дсмократия- лық программа жобасыпа сын жөнінде» деген мақаласыныц төмоиде келтірілген жерін айтып отыр: «Жалпы алғанда оның кемшілігі мынада: ол әрі программа больгп, әрі про- граммаға түсіпіктеме болмақ, сөйтіп басьт бірікпейтін нәрсе- ні біріктіруге тырысады. Жұрт қысқа да тиянақты жазсаң, ол опшама түсінікті болмайды деп қауіптенеді, сондықтан да текстке түсіндірме қосадьт, бұл оиың баяндалуын көп сөз- ді етіп, ауырлатьш жібереді» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шы- ғармалар, XVI том, II бөлім, 1936, 103-бет).— 261.
107 «Проърамма жобасынъщ аграрлыц бөліміне тузетуді» В. И. Ленин «Орыс социал-демократиясының аграрлық про- граммасы» деген мақаласының қолжазбасындағы таза па- рақтарға жазған және ол комисспя, яғнп «Искра» редакция- сының бес мүшесі Мюнхенде қызмет еткең кезев;інде-ақ жа- саған программаньтң практикалық бөлімінің жобасына жа-
550
ЕСКЕРТУЛЕР
тады. «Искра» редакциясы мүшелерінің 1902 жылы 1—4 (14—17) апрельде Цюрихте болган, Ленин қатыспағап мә- жілісінде «Түзету» қабылданбады,— 262.
108 В. И. Ленин өзінің «Орыс социал-демократиясының аграрлық программасы» деген мақаласын (қараңыз: осы том, 331—378- беттер) партия программасыныц аграрлыу бөліміне тусінік- теме деп атайды.— 262.
109 1861 жылғы 19 февральда бекітілген «Крсігостниктік тәуелді- ліктен шыққан шаруалардың сатып алу төлемі туралы сре- жеге...» сәйкес шаруалар өздеріне бөлінген үлесті жер үшін помещиктерге ақы төлеуге іміндетті болды. Сатып алу келісі- мін жасаған кезде патша үкіметі помещиктерге сатып алу қаржысын төледі, бұл шаруалардың қарызы болып саналды, шаруалар оны 49 жылдың ішінде толеп бітіруге тиіс болды. Осы қарыздың шаруалар жыл сайын беріи тұратын бөлігі сатып алу төлемі деп аталды. Шаруаларға шамадан тыс ауыр тиетін сатып алу төлемі оларды жаппай күйзеліске, қайыршылыққа ұшыратты. Тек бұрынғы помещик шаруала- рының өздері ғана патша үкіметіне 2 миллиард сомға жуық төлем төледі, ал оның бер жағында шаруалардың иелігіне көшкен жердің рыноктағы бағасы 544 миллион сомнан аспай- тын. Ал шаруалар үлесті жерді бірден сатып алмай, ол 1883 жылға дейін созылғандықтан, сатып алу төлемін өтеп болу мерзімі 1932 жылы ғана бітуге тиісті еді. Алайда 1905—1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы дәуіріндегі шаруа- лар қозғалысы патша үкіметін сатып алу төлемін 1907 жыл- ғы январьдан бастап жоюға мәжбүр етті.—262.
110 «Қунын, төлеу де — сатып алумен бірдей»—Н. Г. Чсрны- шевскийдің «Пролог» ромапы кейіпкерлерінің бірі Волгиннің оөзі; мұның өзі 1861 жылы шаруаларға «азаттық берілуіне» Н. Г. Чернышевскийдің өз көзқарасын білдіргені еді (қара- ңыз: Н. Г. Чернышевский. Шығармаларының толық жинағы. XIII том, 1949, 188-бет).—- 262.
111 Программаның теориялық бөлімінің комиссия жасаған жоба- сына В. И. Лениннің ескертпелері комиссия жобасының қол- жазбасы беттерінің шеттеріне және жолдарының арасына, сондай-ақ сыртқы беттеріне жазылған. Комиссия жобасы- ның Ленин айрықшалап көрсеткен (астын сызған, жақшаға алған, тұс-тұсын сызған және т. с.) жеке қағидаларының ас- ты жіңішке сызықтармен сызылған.— 264.
112 Биметаллизм — ақша жүйесі, бұл жүйеде елдің ақша өлшемі алтынмен де, күміспен де есептеледі, оньщ үстіне бұл метал- дың екеуі де бірдей негізде заңды төлем құралы болып та- былады; XVI—XIX ғасырларпа Батыс Европада кең тараған.
ЕСКЕРТУЛЕР
551
Прерафаэлитизм — XIX ғасырдың орта іпенінде ағылшын мәдениетінде пайда болған реакциялық-романтикалық ағым. Прерафаэлит суретшілер өздері орта ғасьгрдағы діни өнер деп теріс түсінген Алғашқы Ңайта Өрлеу Дәуіріндегі итальяп өнерін (Рафаэльге дейінгі, «прерафаэлитизм» деген атау осыдан шьтққан) мұрат тұтты. Олардьщ көзқарастарына әлеуметтік утопизм мен ұсақ буржуазиялық романтикалық бүлікшілдік тән болды. Прерафаэлит жазушылар ескі аңыз: дар мен жырлардың қаһармандық романтикасын, орта ға- сырлық діни лириканы, Данте мен ағылшынның ертедегі реалисі Дж. Чосердің творчестволарыи өздеріне әдеби үлгі етті. ІІрерафаэлитизм — буржуазиялық мәдениеттің дағдары- сы меіі құлдырай бастауына тән құбылыс.— 275.
113 Бұл арада әңгіме К. Маркс «Капиталының» үшінші томы ту- ралы болып отыр. Төменіректе «Капиталдың» екінші томы жайында айтылған.— 279.
1,4 Социалист-революционерлер (эсерлер) —Россиядағы ұсақ буржуазиялық партия, халықшылдық топтар мен үйірмс- лердің бірігуі нәтижесінде 1901 жылдың аяғында — 1902 жыл- дың басында ңұрылды. «Революционная Россия» газеті (1900—1905) мен «Вестник Русской Революции» журналы (1901—1905) оиың ресми органдары болды. Эсерлердің көз- қарасы халықшылдық пен ревизионизм идеяларының эклек- тикалық қойыртпағы еді; Лениннің айтуы бойынша, эсерлер «марксизмді сәнді оппортунистік түрде «сынау» арқылы ха- лықшылдықтың кемістіктерін жамап-жасқап түзетуге тыры- сады» (ІПығармалар, 9-том, 315-бет). Эсерлер пролетариат пеи шаруалар арасындағы таптық айырмашылықтарды көр- меді, шаруалар ішіндегі таптық жіктеліс пен қайшылықтар- ды бүркемеледі, пролетариаттың революциядағы басшылық ролін теріске иіығарды. Самодержавиеге қарсы күрестің не- гізгі әдісі ретінде эсерлер уағыздаған жеке террор тактика- сы революциялық қозғалысқа үлкен нұқсан келтірді, бүқа- раны революциялық ,күреске жұмылдыру ісін қиындатты. Эсерлердің аграрлық программасы жерге жеке меншікті жоюды және теңгерме пайдалану негізінде жерді қауымдар- дың қарамағына беруді, сондай-ақ алуан түрлі кооперация- ларды дамытуды көздеді. Эсерлер «жерді социализациялау» программасы деп көрсетпек болған бұл программада социа- листік еш нәрсе де жоқ, өйткені тек қана жерге жеке меншіктің жойылуы, Лениннің көрсеткеніндей, капиталдың үстемдігін до, бұңараның қайыршылығын да жоя алмайды. Эсерлердің аграрлық программасының нақты, тарихи прог- рестік мазмұны помещиктік жер иеленуді жою жолында кү- ресу болды; бұл талап буржуазияльгқ-демократиялық рево- люция дәуірінде объективті түрде шаруалардың мүдделері мен талаптарын білдірді.
Большевиктер партиясы эсерлердің социалистер деген ат-
552
ЕСКЕРТУЛЕР
ты бүркемеленбек болған әрекеттерін әшкереледі, шаруалар- ға ықиал ету жолында эсерлермен батыл күрес жүргізді, олардың жеке террор тактикасының жұмысшы қозғалысы үшін зиянды екенін ашып көреетті. Соиымен бірге белгілі бір жағдайларда большевпктер патша өкіметіне қарсы кү- ресте эсерлермен уақытша келісім жасаудан да қашпады.
Шаруалардың таптық жағынан ала-құлалығьт, сайып кел- генде, эсерлер иартиясы қатарында саяси және идеялық тұ- рақсыздық пеп ұйымдық ауа жайылушылықтың орын алуы- па, олардың либерал буржуазия мен пролетариаттьтң арасын- да әрдайым ауытқып отыруына негіз болды. Бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ эсерлер партиясынан оның оң- шыл қанаты болініп шығьш, жария «Халыңтық-социалистік еңбек партиясып» (энестер) құрды, олар өздерінің көзқарас- тары жағынан кадеттерге жақын болды; сондай-ақ эсерлер- ден бөліыген оның солшыл ңанаты жартылай анархистік «максималистер» одағын құрды. Столыпин реакциясы дәуі- рінде эсерлер партиясы толық идеялық жөне ұйымдық күй- зеліске ұшырады. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында эсерлердің көпшілігі социал-іповииизм позициясында болды.
1917 жылғы Февраль буржуазиялың-демократиялық рево- люциясы жеңгеннен кейін меныпевиктермен және кадеттер- мен бірге эсерлер контрреволюцияшыл буржуазиялық-поме- іциктік Уақытша үкіметтің басты тірегі болды, ал партияның лидерлері (Керенский, Авксентьев, Чернов) оның құрамына кірді. Эсерлердің солшыл қанаты шаруалардың револю- цияшылдануының ықпалымен 1917 жылғы ноябрьдің аяғын- да солшыл эсерлердщ дербёс партиясын құрды. Шаруалар бұқарасының арасында өз ықпалын сақтауға тырысып, сол- шыл эсерлер оөз жүзінде Совет өкіметі-н мойындады және болыпевиктермен келісімге келді, бірақ көп ұзамай Совет өкіметіне қарсы күрес жолыиа түсті. Шетел соғыс интервен- циясы және азамат соғысы жылдарында эсерлер контррево- люциялық бүлдіру әрекеттерін жүргізді, интервенттер мен ак, гвардияшылдарды белсене қолдады, контрреволюциялық заговорларға қатысты, Совет мемлекеті мен Коммуиистік партияпыц қайраткерлеріпе қарсы террорлық әрекеттер ұйымдастырды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін эсерлер елдің ішінде және ақ гвардияшыл эмиграция ордасында Со- вет мемлекетіие қарсы дұшпандық әрекетін жалғастыра 'берді.
«Ве-стник Русской Революции. Социалъно-политическое обозрение» («Орыс Революциясының Хабаршысы. Әлеумет- тік-саяси шолу») — жасырын шығып тұрған журнал, 1901— 1905 жылдары шетолде (Париж — Женева) шығып тұрды; төрт помері шықты. 2-номерінен бастап — эсерлер партиясы- тіың теориялық оргапы. М. Р. Гоц (А. Левицкий), И. А. Ру- бапович, В. М. Чериов (Ю. Гардепин), Е. К. Брсшко-Бреш- ковская және басқалар журналда қызмет істеді.— 280.
ЕСКЕРТУЛЕР
553
115 «Русское Вогатство» («Орыс Байлығы») — ай сайып іпығып тұрған журтіал, 1876 жылдан 1918 жылға дейіп Петер- бургте шығып тұрды. 90-жылдардың бас кезінде журнал Н. К. Михайловский басқарған либерал халықшылдардың қолына көшті; 1893 жылы Россия социал-демократтарына қарсы жорық ашқан басты халықшылдық орган. Марксизм- нің өңін айналдырып, бұрмалай отырып, «Русское Богатство» батыс европалық ревизионистерге сүйенді. Кейін эсерлер, «халықтық социалистер» партиялары мен мемлекеттік ду- малардағы еңбек топтарының көрнекті мүшелері болған публицистер «Русское Богатствоның» төңірегіне топталды. Журпалдың әдебиет бөлімінде прогресшіл жазушылар — В. В. Вересаев, В. М. Гаршин, А. М. Горький, В. Г. Королен- ко, А. И. Куприн, Д. Н. Мамин-Сибиряк, Г. И. Успенский және басқаларының шығармалары басылып тұрды.
1906 жылдан бастап «Русское Богатство» жартылай кадет- тік энестер («халықтық социалистер») партиясының орга- нына айналды. «Русское Богатствоның» аты бірнеше рет өз- герді («Современныс Записки», «Современность», «Русские Записки»; 1917 жылғы апрельдеы бастап қайтадан—«Рус- ское Богатство»).— 281.
116 Бұл арада империалистік державалардың (Германия, Жапо- ния, Италия, Англия, Америка Ңұрама Штаттары, Франция, патшалық Россия және Австрия-Веигрия) Ңытайдағы 1899— 1901 жылдардағы Ихэтуапь антиимпериалистік халық кө- терілісін басып-жаншу үшін жасаған интервенциясы айтьь лып отыр.— 283.
117 «Искрапьщ» 1901 жылғы февральдағы 2-номерінде «Біздің қоғамдық өмірімізден» деген бөлімде ««Ұлы Сибирь магист- ралыида» (Сибирьден хат)» дегеп заметка басылды, онда Сибирь темір жол магистралының құрылысында парақорлық, пара алушылық жағдайдың орын алғаны суреттелді.— 284.
118 «Московские Ведомости» («Москва Ведомостары»)—орыс- тьтң ең байырғы газеттеріпің бірі; 1756 жылдан бастап Москва упиверситсті (бастапқьтда шағьтті листок түріпде) шығарьтп тұрды. 1863—1887 жылдары «Московские Ведомос- тидің» редактор-шығарушысы әсіре реакционер және шови- нист, прогресшіл қоғамдық ой-пікірдің болмашы көріпістері- ітің де жауы М. Н. Катков болды; ол газетті помещиктер мен дін басыларыиьщ ең реакцияшыл топтарының козқараста- рын білдірген монархиялық-ұлтшыл оргаиға айпалдырды; 1905 жылдан бастап «Московские Ведомости» — қара жүздік- тердің басты органдарының бірі. 1917 жылдың аяғында жа- былды.— 289.
119 «Социал-демократиялыц жумысиіы кітапханасы» — 1900— 1901 жылдары Петербург және Вильно социал-демократтары
554
ЕСКЕРТУЛЕР
тобы шығарған яітапшалар сериясы. 1900 жылдың жазында құрылған «Социал-демократиялық жұмысшы кітапханасы» тобы социал-демократиялық үгіттің негізгі салмағын эконо- микалық күрестен тиісті кітапшалар шығару жолымен саяси күреске аударуды өздерінің алдына мақсат етіп қойды. Топ- тың петербургтік мүшелері жұмыстың әдеби-редакторлық бөлігін, вильнолың мүіпелері техникалық жағын өз мойын- дарына алды. Топ Москвамен, Харьковпен, Одессамен және басқа қалалармен байланыс орнатты; оның басылымдары Петербургте және Петербург төңірегінде «Социалист» тобы арқылы таратылды. Арандатушы М. Гурович ұстап берген «Социал-демократиялық жұмысшы кітаиханасы» тобын 1901 жылғы 30 январьға (12 февральға) қараған түні полиция талқандады: топқа қатысы бар адамдардың бәрі тұтқындал- ды. «Социал-демократиялық жұмысшы кітапханасы» ««Жү- мысшы кітапханасыньщ» редакциясынан», «Трансвааль және Ңытай. Кейр-Гарди мен Либкнехттің екі сөзі», «Орыс заңда- рының негізгі белгілері» дегеп және басқа кітапшалар басып шығарды. «Искра» (№ 2, февраль, 1901 ж.) «Социал-демокра- тиялық жұмысшы кітапханасының» «Редакциядан» деген кі- тапшада ібелгіленген міндеттері туралы мақұлдаған пікір айт- ты, бірақ сонымен бірге кітапшаның «Россия буржуазиясы- на әзірше ештеңе тілеуге болмайды», «бізде буржуазияға аз да болса біраз саяси еркіндік берілген» дегеп сияқты қағи- даларын дұрыс емес деп санады, яғни В. И. Ленин көрсеткеп қатесі атап айтылды. Осындай қате көзқарастар «Орыс заңдарының негізгі белгілері» деген кітапшада да орын ал- ды.— 291.
120 В. И. Ленин Л. Надеждиннің (Е. О. Зеленскийдің) редакция- лауымен 1901 жылы «Бостандық» тобы шығарған «Револю- цияның қарсаңы. Теория және тактика мәселелеріне мер- зімді емес шолу» дегеп кітапшадан цитат келтірген, 129-бет. «Шолу» авторының қыңыр сұрағы «Искрада» земство статистиктерінің әкімшілік озбырлыққа қарсы күресіне ар- налған: «Екатерииослав земствосындағы жанжал» (№ 7, ав- густ, 1901 ж.) және «Вяткалық «штрейкбрехерлер»» (№ 9, октябрь, 1901 ж.) деген екі заметканың жарық көруіне бай- ланысты туды.— 292.
121 Қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, 2-басылуьт,
4-том, 433-бет.
Төменіректе В. И. Ленин «Коммунистік партияның мани- фесінің» IV тарауының мына қағидасын айтып отыр: «...Ком- мунистер қай жерде болса да, қазіргі өмір сүріп отырған қоғамдық, саяси құрылысқа қарсы 'бағытталған революция- лық қозғалыстың бәрін қолдайды» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Коммунистік партияиың манифөсі, «Ңазақстан» баспасы, Ал- маты, 1968, 153—154-беттер).— 293.
ЕСКЕРТУЛЕР
555
122 В. И. Ленин бұл арада 1894 жылы әскери сот шпиондық іс- теді және мемлекетке опасыздық жасады деп көрінеу жал- ған айып тағылып, өмір бойы қамауда отыруға ікесілген, ұл- ты еврей, француз бас штабының офицері «Дрейфустың ісі» дейтінді айтып отыр. Реакцияшыл соғысқұмарлар әдейі ұйымдастырған Дрсйфустың сотталуын Францияның реак- цияшыл топтары антисемитизмді өршітіп, республикалық тәртіп пен демократиялық бостандықтарға қарсы шабуыл жасау үшін пайдаланды. 1898 жылы, социалистер мен бур- жуазиялық демократияның алдыңғы қатарлы өкілдері (олар- дьщ ішінде — Э. Золя, Ж. Жорес, А. Франс және басқалар) Дрейфустың ісін қайта қарау жолында науқан ашқан ксзде бұл іс бірден айқын саяси сипат алып, ел екі лагерьге: бір жағынаи, республикашылдар меп демократтарға, екінші жа- ғыпан, монархистердің, клерикалдардьщ, антисемиттер меп ұлтшылдардың блогына бөлінді. 1899 жыльт қоғамдық пікір- дің қысымымен Дрейфусқа кешірім жасалып, бостандық бе- рілді; бірақ тек 1906 жылы ғана іпағым қарайтын соттың ұй- ғарымы бойынша ол кіиәсыз деп танылыгі, армия қатарына қайта алыиды.— 293.
123 Помпадурлар — М. Е. Салтыков-Щедрин «Помпадурлар мен помпадуршалар» деген шығармасьгнда жасаған жиынтықса- тиралық бейне, орыстың ұлы сатирик жазушысы бұл піығар- масында патшаның жоғарғы әкімшілік орныи, министрлер мен губернаторларды өлтіре міпеп-сынағаи болатын. Сал- тыков-Щедриннің дәл апықтамасы әкімшілік озбырлық- тың, есерсоқтықтың баламасы рстіпде орыс тіліне берік еп- ді.— 294.
124 Бұл арада финаис министрі С. Ю. Виттенің 1901 жылы Штутгартта «Заря» бастырып шығарған «Самодержавие жә- не земство» деген «құпия жазбасына» П. Б. Струве (Р. Н. С. деген бүркеншік атпен) жазған алғы сөзі айтылып отыр. В. И. Ленин бүл алғы сөзді өзінің «Земствоны куушылар мен либерализмиің Аннибалдары» деген еңбегінде (қараңыз: Шы- ғармалар толық жинағы, 5-том, 23—76-беттер) қатты сынға алды.— 295.
125 Бұл арада әңгімс 1901 жылғы 22 декабрьде (1902 жылғы 4 январьда) халық ағарту мипистрі Ваниовский бекіткен «Ха- лыу ағарту міі.ішстрлігшің, жога.ры оуу орындарында сту- денттер мекемелерін уйъімдастырудъің уацытша ережелері» туралы- болып отыр. Студенттер ұйымдарына қатаң әкімші- лік бақылау қойған «Уақытша ережелерге» наразы болған студенттер үкіметтің жаңадан зорлық-зом?былық жасау әре- кетіне қарсы шығып, бұл «ережелерді» мойындаудан бас тартты. Өздеріне студенттерге полициялық бақылау жасау міндетін күштеп жүктеген либерал профессорлар да «Уа- қытша ережелерге» қарсы шықты.— 300.
556
ЕСКЕРТУЛЕР
126 Николай (ІІика-Милуша) Обманов— А. В. Амфитеатровтыц «Россия» газетінде 1902 жылғы 13(26) январьда басылған «Обманов мырзалар» деген фельетонының кейіпкері. Фелье- тонда Романовтардың соңғы ұрпақтарына: I Николайға, II Александрға, III Александрға және оның әйелі Мария Фе- доровнаға, патшалық кұрып тұрған II Николайға бүркеме- ленген түрде сатиралық мінездеме берілген. Фельетонды бас- қаны үшін газет жабылып, Амфитеатров Минусинскіге жер аударылды. «Обманов мырзалар» деген фельетон жасы- рын басылып жәпе қолжазба күйіыде Россияда кең тара- ды.— 300.
127 В. И. Ленин Л. Н. Толстойдың «Аштық туралы» дегеп макд- ласынан цитат келтіріп отыр (қараңыз: Л. Н. Толстой. Шы- ғармаларының толық жинағы, 29-том, 1954, 104-бет).— 304.
128 «Нововремялыц дәріптеу» жайында айтқанда В. И. Ленин патшалық Россия баспасөзінің «Новое Время» газеті (1868 жылдаіі 1917 жылғы октябрьге дейін Петербургте шығып тұрды) бейпелеп отырған реакциялық бағытын мезгейді.
«Нововремяшылдық» реакцияшылдықты, сатқыидықты, жағымпаздықты бейнелсген сөз болды,— 308.
129 В. И. Ленин бұл арада Мемлекеттік жинақ кассалары бас- қармасы шығарған (шығарылған жылы көрсетілмеген) «Мем- лекеттік жинақ кассаларыньщ 1899 жылғы есебін» айтып отыр.— 308.
130 Есептегепде қате кеткен: 157 мың 2 миллион фабрика-завод жұмысшысының алтыдан бір емес, он екіден бір бөлігіне жуығы болады.— 311.
131 «Искра» редакциясының В. И. Ленин жазған баяндамасы РСДРП комитеттері меп үйымдарының 1902 жылғы 23—28 мартта (5—10 атгрольде) Белостокта болған конференциясы- на арналған еді. Копферснцияға РСДРП ГІетербург және Екатеринослав комитеттеріиеи, «РСДРП оцтүстік комитсттері мен ұйымдарыныц одағынан», Бунд Орталық Комитеті мсн опың Шетелдік комитетіпсп, «ПІотслдогі орыс социал-демо- краттары одағылап» және «Искра» редакциясыпап (оиың өкілі Ф. И. Дапның Орыс революциялық социал-демократия- сыньщ шетелдік лигасыпан мандаты болды) өкілдер қатыс- ты. Конференцияпы ұйымдастырушылардың — «экопомистер- дің» кіиәсыпап «Искра» редакциясыпың делегаты конферен- цияның басталуына кешігіп қалды, ал «Искраның» орыс ұйымыиың өкілі Ф. В. Ленгник Белостокқа мезгілінде келге- иімен котіференцияға тіпті қатыса алмады; Белостокқа Дан- пан бұрын келген Нижсгород комитетінің (искралық багыт- тағы) өкілі А. И. Пискупов копфереіщияда искралық бағытта- ғы ұйымдар өкілдерінің болмауына байланысты наразылық
ЕСКЕРТУЛЕР
557
білдірді де, көп ұзамай қайтып кетті. «Экоиомистер» мен оларды қолдаған бундшылдар копфереицияны РСДРП II съе- зіне айналдырмақ болды, сол арңылы орыс социал-демокра- тиясы қатарындағы оз жағдайын нығайтьш, «Искраның» өсе түскен ықпалын кемітпек болдьт. Алайда конфереицпя құра- мының біршама аз болуы (РСДРП-ттың Россияда жұмыс істейтіп ұйымдарьтпыц төртеуіпеп ғатіа өкілдер қатысты), сондай-ақ конференцияда принципті терең алауыздықтар- дың шығуы себепті бұл әрекет іско аспай қалды; атап айт- қаида, «Искра» делсгаты конфоронцияпы партия съезіне ай- налдыруға қатты қарсылық білдіріп сөз сойлеп, мұндай съезд өткізуге право да, дайыидық та жоқ екенін дәлелдсді.
Белосток конфереициясында үйымдастыру туралы қарар және Бунд Орталық Комитетініц делегаты ұсыньш, «РСДРП оцтүстік комнтегтері мен ұйьгмдары одағының». өкілі түзету- лер епгізген принципті қарар (принципті қарардың өзі да- йындаған жобасын ұсыпған «Искра» делегаты қарсы дауыс берді) қабылданды; сондай-ақ «Искра» редакциясы жасаған жоба иегізге алынған Бірінші Май листогыныц тексті бекі- тілді (қараңыз: «КПСС съездерішң, конфоренцияларының жәпо Ортальтқ Комитст илонумдарыиың қарарлары мен ше- шімдері», I том, 1971,44-бет). Копферепция партияпың екіиші съезіи озірлеу үшіп құрамьша «Искраиың» (Ф. И. Дан), «Р-СДРП оңтүстік комитеттері мен ұйымдары одағының» (0. А. Ерманский) және Бунд Орталық Комитетінің (К. Порт- ной) өкілдері енген Ұйымдастыру комитетін сайлады. Коіь ференциядан кейіп көп ұзамай оның делегаттарыпың көпшілігін, соііың ішінде Үйымдастыру комитетінің екі мү- шесін полиция тұтңындады. РСДРП II съезін әзірлеу үшін жаңа Ұйымдастыру комитеті 1902 жылғы ноябрьде Псковта РСДРП Петербург комитеті, «Искраиың» орыс ұйымы және «Оңтүстік жұмысшысы» тобы өкілдерінің кеңесінде құрыл- ды.— 819.
132 Бұл арада әңгіме «Искраның» Бакудегі және Кишиневтегі баспаханалары туралы болып отыр.
Кишиневтегі баспахананы 1901 жылғы апрельде Л. И. Гольдман ұйымдастырды және ол 1902 жылғы 12(25) мартқа дейін жұмыс істеді. Баспаханада Г. В. Плехановтың «Бұдан әрі не болады?» деген мақаласы («Заряныц» 2—3-номерінеп оттиск), Н. К. Крупскаяның «Әйел-жұмысшы» деген кітап- шасы, «Обухов заводында майда болған тәртіпсіздіктер ту- ралы і-с бойынша айыптау актісі» (В. И. Лениннің «Жаңа қырғын» деген мақаласы қосылған «Искраыың» 9-номерінен оттиск), В. И. Леяиннід «Ашығушылармен күрес» («Заря- ның» 2—3-номерінен оттиск) және «Демонстрациялардың басталуы» («Искраның» 13-номерінеи оттиск) дегеп мақала- лары, сондай-ақ бірқатар үпдеулер мен листовкалар басьь лып птьтқты. Баснаханада «Искраиың» 10-номері қайта ба~ сылды.
558
ЕСКЕРТУЛЕР
Бакудегі баспахананьі (құпия жазысқан хат-хабарларда — «Нина») РСДРП Тифлис комитетінің көмегімен Бакудегі иск- рашылдар тобы (В. 3. Кецховели, Л. Б. Красин, Л. Е. Галь- перин, Н. П. Козеренко, В. Стуруа және басқалар) 1901 жылғы сентябрьде ұйымдастырды. «Нина» баспаханасы өз жұмысын уақытша тоқтатқан 1902 жылдың мартьша дейін онда В. Либкиехттің «Өрмекшілер мен шыбындар», С. Дик- штейннің «Кім немен күнелтеді?», «Петр Алексеевтің созі», «Морозов стачкасының он жылдығьг» дсген кітапшалар, прок- ламациялар мен листовкалар орыс жәпе грузин тілдерінде басылып шықты. Баку баопаханасында «Искраныц» 11-номс- рі қайта басылды және грузишіің жасырын шығатын маркс- тік «Брдзола» («Күрес») газеті басыльтп тұрды. РСДРП II съезінеи кейін Баку баспаханасы РСДРП Орталық Комите- тіиің тапсырмасы бойыиша жұмыс істейтін орталық партия баспаханасына айналды. 1905 жылгы декабрьде баспахана партияньщ Орталық Комитетінің шешімі бойьтнша жабыл- ды.— 325.
133 В. И. Ленин РОДРіП програмімасы жобасыныц аграрлыіқ бө- ліміне түсініктеме деп атаған «Орыс социал-демократиясы- ныц аграрлъіц программасы» деген мақала 1902 жылғы фев- раль — марттың бірініпі жартысында жазылып, 1902 жылғы августа «Заря» журналыньтң 4-номерінде басылды. Мақала талқыланған кезде «Искра» редакциясы ішіпде елеулі ала- уыздықтар пайда болды; мақаланың кейбір аса маңызды қа- ғидаларына (жерді национализациялау туралы және басқа- лар) Г. В. Плеханов, П. Б. Аксельрод және редакцияның басқа мүшелері қарсы шықты.
1902 жылғы 2(15) апрельде мақала «Искра» редакцпясы мүшелерінің Цюрихтегі кеңесінде талқыланды; кеңеско Ленин қатыспады. Талқылауға оқатысушылардың есжертпе- лерін Мартов мақала іқолжазбасының сыртқы беттеріне жа- зып отырды. Цюрих кеңесінде талқыланғаннаи кейін мақа- ланы алып, Ленин оған кейбір өзгерістер енгізді. 1902 жыл- ғы 20 апрельде (3 майда) мақаланы ол екінші рет қайта қарау үшін Плеханов пен Аксельродқа іжіберді. Плеханов- тың Аксельрод долдаған көптеген жаңа ескертпелері мен тү- зетулері тым дөрекі, тіл тигізе жазылған еді. Мұның өзі «Искра» редакцийсы ішінде піиеленіскен жанжал туғыздьт.. Плеханов пен Аксельродтың ескертпелеріне Ленипнің жауа- бы осы томиың 467—485-беттеріпде басылып отыр. «Орыс социал-демократиясытіың аграрлық протраммасы» деген ма- қала «Заряда» басылға.н кезде бірқатар болігі, соның ішінде жерді нациопализациялау туралы мәселе жөнінде айтьтлған тұсы түгел алынып іқалды.
В. И. Ленин Шығармаларының осы басылуында мақала бастапқы қолжазбасы бойынша жарияланьтп отыр. Мақала- ға Ленин енгізгетг аса мацьтзды •өзгсрістер ескертулердо көр- сетілгеи.
ЕСКЕРТУЛЕР
559
Postscriptum қолжазбада жоң, «Заря» журналындағы мақа- ланың тексті бойынша басылып отыр.— 331.
134 Бұл арада әңгіме К. Каутскийдің 1899 жылы Штутгартта басыльтп шыққан «Die Agrarfrage. Eine Übersicht über die Tendenzen der modernen Landwirtschaft und die Agrarpolitik der Sozialdemokratie» («Аграрльтқ мәсоле. Ңазіргі ауыл ша- руашыльтғыньтң тендепцпяларыпа шолу және социал-демо- кратияның аграрлық саясаты») деген кітабы туралы болып отыр.— 346.
135 Ленип бұл арада шаруаларды крепостииктік тәуелділіктел азаг ету жобаларын жасау үшін Евролалық Россияның бар- лық губернияларында (Архангельск губерниясынан басқа- сында) 1857—1858 жылдарда құрылған губерниялық коми- теттерді айтып отыр. Комитеттер дворяндардан сайланған адамдардан құралды (дворяндық комитеттер деп аталуы да осыдан) және негізінен алғанда «шаруалар реформасын» дворяндарға мейлінше тиімді болатындай етіп жүргізудің құралдары мен жолдарын іздестірумен айналысты.— 352.
136 Соңғы үш абзац («Одап соң» деген сөзден бастап, «крепост- ііиктік шаруашылықтың» деген сөзге дейін) мақаланы талқылау барысыігда озгерістерго ұшырады. «Искра» редак- циясының Цюрихтегі кеңесінеті кейін В. И. Леиин екінші аб- зацтың алгашқы жолдарын озгертті («Бұл екінші шарт... құл- дыққа түсірудің құралы болып қала береді» деген сөздерді сызып тастап, оларды: «Демек, бұл арада әңгіме мейлінше кең тараған кесінді жерлер туралы болып отыр» дегеп сөздермен ауыстырдьт) және келес.і абзацты түгел алып тас- тадьт.
Мақала «Заряда» басылған кезде екіпші абзац түгелдей және бірінші абзацтың: «бұл право крепостниктік қатынас- тардың тікелей сақталу жағдайларымен ғана шектелген. Атап айтқанда» деген сөздері алынып тасталды.— 354.
137 Валуев комиссиясы — патша министрі П. А. Валуев басқар- ған «Россия ауыл шаруашылығының жағдайын зерттейтін комиссия». 1872—1873 жылдарда комиссия реформаға дейін- гі Россия ауыл шаруашылығыньщ жағдайы жөнінде көп материал: губернаторлардың баяндамаларын, помещиктердің, дворяндар жетекшілерінің, әр түрлі земство басқармалары- ның, болыстық басқармалардың, астықпен сауда жасаушы- лардың, селодағы поптардың, кулактардың, статистика және ауыл шаруашылығы қоғамдарының және ауыл шаруашылы- ғымен байланысты әр алуан мекемелердің өтініштері мен мәліметтерін жинады. Бұл материалдар «Россияның ауыл шаруашылығы мен селолық өндірісінің қазіргі жағдайын зерттеу үшін патша ағзам құрған комиссияның баяндамасы» дегеы кітапта жарияланды, Петербург, 1873.— 355.
19 6-том
560
ЕСКЕРТУЛЕР
138 Бұл абзацтың екінші жартысын В. И. Ленин «Искра» редак- циясының Цюрихте болғап кеңесінен кейін өзгертті: соңғы сөйлем алынып қалды, ал оньщ алдындағы оөйлемнің соңы («жөнінде» деген сөзден бастап) мынадай сөздермен алмас- тырылды: «ал дағдыда бола бермептін жағдайлар ешқандай бірыңғай жалпы зацмен белгіленуі мүмкін емес, сондықтан оларды шеіпу ісі жергілікті комптеттердің (олар жерді са- тып алуды да, айырбастауды да жәтге сопдайларды да қол- дана алады) қарауына беру қажет». «Заряда» бұл жері осы қалпывда басылып шықты.— 359.
139 Бұл арада Полтава жәнс Харьков губсриияларында 1902 жылғы марттың аяғында — апрельдің басында болған ша- руалар қозғалысы — Россия шаруаларының XX ғасьтрдың басындағьт түңғыш ірі революцияльгқ аттанысы айтылып отыр; қозғалысқа аталғаи губерниялар шаруаларыныц оте- моте ауыр жағдайы себеп болды; 1901 жылы егіннің шықпай қалуы және ол тудырған аштықтың салдарынан шаруалар- дың жағдайы 1902 жылдың көктемінде одан бетер нашарлап кетті. Шаруалар жерді қайтадан бөлуді талап етті, бірақ 1902 жылғы қозғалыста олар негізінен алғаида помещиктер- дің экономияларындағы азық-түлік пен жем қорларын ба- сып алумен шектелді,— Полтава губерниясында барлығы 56 экономия және Харьков губерниясында 24 экономия шаруа- лардың шабуылына ұшырады. Шаруаларды басып-жаншу үшін 'әскерлер жіберілді; <патша үкіметінің қолданған жаза- лау шаралары салдарынан көптеген шаруалар өлтірілді, тұ- тас селолардың тұрғындарына жапа-тармағай дүре соғылды, жүздеген шаруалар түрлі мерзімдерге түрмеге қамалуға ке- сілді; шаруалардың толқулары салдарынан помещиктердің зардап шеккен 800 мың сом «шығынын» шаруалар өтеуге тиіс болды. В. И. Ленин «Деревня кедейлеріне» (қараңыз: Шығармалар, 6-том, 450—456-беттер) деген кітапщасында Харьков және Полтава губерниясындағы шаруалар қозғалы- сының көздеген мақсаттарына, сипатына және жеңілу себеп- теріне талдау жасады.— 378.
140 «РСДРП Солтустік одағы» немесе «Солтүстік жұмысшы ода- ғы» — Владимир, Ярославль және Кострома губерниялары- ның социал-демократиялық ұйымдарының облыстық бірлес- тігі. Ярославль мен Иваново-Вознесенокіден жер аударылған О. А. Варенцова мен В. А. Носковтың инициативасы бойын- ша 1900—1901 жылдары құрылды; Варенцова мен Носков Воронежде тұрьгп, мұнда айдауда жүрген кейбір басқа да со- циал-демократтармен (А. И. Любимов, Л. Я. Карпов, А. А. және Н. Н. Кардашевтер, Д. В. Костеркин) бірге искралық бағыттағы топ құрған болатын; «Солтүстік одақты» құру- ға сондай-ақ Иваново-Вознесенск жұмысшысы М. А. Бага- ев, Путилов жұмысшьтсы, Петербургтегі «Жұмысшы табын азат ету жольтндағы күр-ос одағыиа» қатьтсқаны үшіи Си-
ЕСКЕРТУЛЕР
561
бирые жер аударылған Н. Н. Панин, А. П. Доливо-Добро- вольский және басқалар қатысты. «Одақ» осы өиеркәсіпті ауданда 1901—1905 жылдары жұмысшы қозғалысына басщы- лық етті. Иваново-Вознесенск, Владимир, Ярославль және Кострома социал-демократиялық комитеттері өкілдерінің 1901 жылғы августа Кинешмада болып өткен кеңесінен кейін «Одақтың» жұмысы едәуір жандана түсті. «Одақ» 1902 жыл- ғы 1—5 (14—18) январьда Воронежде болып өткен съезінде толық қалыптасты: Орталық Комитет (Багаев, Варенцова, Паиин және басқалар) сайланды және программа қабылдан- ды; В. И. Ленин «Солтүстік одаққа» деген хатында бұл про- грамманы сыпады.
Алғашқы күндерден бастап «Солтүстік одақ» «Искрамен» байланысты болып, оның саяси бағыты мен ұйымдық жос- •парын қостады («Искра» ұйымының РСДРП II съезіне жа- саған баяндамасында «партияньщ барлық комитеттерінің ішінде жалғыз «Солтүстік одақ» қана бірден «Искраға» дос- тық қарым-қатынаста болды» деп атап көрсетілді). «Искра- ның» 1903 жылғы 15 февральдағы 34-номерінде басылғап ашық хатында «Одақ» «Искра» мен «Заряның» программа- сына және Лениннің «Не істеу керек?» деген кітабына то- лық қосылатынын мәлімдей келіп, «Искра» мен «Заряны» РСДРП-ның басшы органдары деп мойындады. 1902 жылдың көктемінде охранка «Одақты» талқандады, бірақ көп кешік- пей-ақ қайтадан қалпына келтірілді, оөйтіп оның өкілдері (В. А. Носков, Ф. И. Щеколдин, А. М. Стопани, А. И. Люби- мов) РСДРП II съезін әзірлеуге белсене ат салысты. «Одақ- тың» делегаттары (Л. М. Книпович пен А. М. Стопани) II съезде лениндік көпшілікке қосылды.
РСДРП II съезінен кейін «Солтүстік жұмьіісшы одағы» РСДРП-ның Солтүстік комитеті болып, ал жергілікті коми- теттері — Солтүстік комитеттің топтары болып қайта құрыл- ды. 1905 жылғы июльде РСДРП солтүстік ұйымдарының Костромада болып өткен конференциясында Солтүстік коми- тет жойылып, дербес комитеттер — Иваново-Вознесенск, Ярославль және Кострома комитеттері қүрьтлды.— 390.
141 Бұл арада әңгіме 1861 жылғы «шаруалар реформасыпың» жылдығы күпі демонстрациялар ұйымдастыру туралы болып отыр. Бұл жөнінде шығарылған листоктарда, делінген «Сол- түстік одақ» программасының 11-параграфында, «жұмысшы- лардың самодержавиелік үкіметтен ештеңе күтуіне болмай- тынын оларға көрсетіп отыру» қажет және «азаттық беру бейне бір патшаның жеке өз басының ісі, оиың ағынан жа- рылған ісі болды-мыс дейтін жалған елесті сейілтуге ұмты- лу» қажет.— 390.
142 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. ІПығармалар, 2-басылуы, 4-том, 459чбет.— 395.
19*
562
ЕСКЕРТУЛЕР
143 РСДРП Дон комитстініц 1902 жылгы 9(22) майда іиығарыл- ғаи «Орыс азаматтарына» деген прокламациясы жұмысшы- лар арасына 2000 дана болып таратылды. Министр Сипягинді өлтіргені үшін әскери соттың үкімі бойынша дарға асылған Балмашевтің төгілген қаны, делінген прокламацияда, «көрсо- қыр тоғьгшарлардың көзін ашады, сонда олар Россия само- державиесінің ауызбен айтып болмайтын сұмдығын көретін болсын. Біздің самодержавиемен күресіміздің етек алып, өсіп бара жатқанын да олар көретін болсын. Шаруалар жұмыс- шыларға және интеллигенцияның адал ниетті шағын тобына көмектесуге қазірдің өзінде жаппай аттануда. Алғашқы қар- лығаштар қазірдід өзінде жылт ете бастады: Тулада солдат- тар стачка жасаушыларға оқ атудан бас тартты, Полтава және Харьков губернияларыида шаруалар көтерілісі бұрқ ете түсті. Онда мужик талай жүздеген жылдар бойы өз па- нының пайдасына ецбек етті, талай жүздегеи жылдар бойы езушілік пен жоқшылыққа шыдап келді, еиді міие, ақыры, оның шыдамы таусылды». Әдеттегідей, патша үкіметі поме- щиктерге көмектесуге асығьш, озіпің қатал жазалау шарала- рын қолдана бастады. «Ал құлдарша масқара болып шыдай беру енді жетті, құрбандықтарға ұшырай беру енді жет- ті,— деп үндеу тастады прокламация.— Кімде-кім қорқақтық жасап орта жолда тұрып қалса, кімде-кім өзінің азаматтық борышын ұмытса немесе оны май басып бара жатқан шош- қаның қарны тоқ ойсыз өміріне айырбастаса, оны лағынет атсын. Озбырларды аяусыз күрес қана құлата алады... Аза- маттар! Осы сұмдық қан төгістің толассыз тасқынын тоқта- тыңдар; юамодержавиені құлатыңдар!» —402.
144 «Революционная Россия» («Революциялық Россия»)—эсер^ лердің қүпия түрде шығып тұрған газеті; «Социалист-рево- люционер одағы» Россияда 1900 жылдың аяғынан былай (1900 жыл деп жазылған 1-номері іс жүзінде 1901 жылғы ян- варьда жарьгқ көрді) шығара бастады. 1902 жылғы январь- дан 1905 іжылғы декаібрьге дейін шетелде (Женева) эсерлер партиясының ресми органы ретінде шығып тұрды.— 405.
145 В. И. Лснинніц «журнал маңаласында немесе кітапшада» эсерлердің программалық көзқарастары мен тактикасына қарсы қоятын дәлелдерін неғұрлым егжей-тегжейлі баяндау- ға «цайта оралмац» болған нисті орындалмай қалды. Жаз- бақ болған кітапшасының дайындық материалдары мына- лар: «Эсерлерге қарсы жазылатып мақаладан үзінді» (1902 жылғы декабрь) (қараңыз: Шығармалар, 6-том, 296—297-бет- тер), «Эсерлерге ңарсы жазылатын кітапшаның конспектісі» (1903 жылдың көктемі) (қараңыз: «Пролетарская Револю- ция», 1939, № 1, 22—28-беттер) және «Эсерлерге қарсы жазылатын мақалаиың жоспары» (1903 жылгы июльдің бі- рінші жартысы) (қараңыз: Шығармалар, 6-том, 492—493-бет- тер).— 409.
ЕСКЕРТУЛЕР
563
146 В. И. Ленин бұл арада эсерлер лартиясының басігаханасын- да 1902 жылғы 3 апрельде басылған «Орыс патшасының бар- лық азаматтарына» доген прокламацияны және «Революци- онная Россия» газетініц 1902 жылғы июньдегі 7-номерінде осы прокламация туралы басылған пікірді айтьш отыр («Партия қызметшен» деген бөлімде).— 412.
147 В. И. Ленин социалист-революционерлер партиясы Шаруа- лар одағының «Россиядағы революциялық социализмнің бар- лық қызметкерлеріне» деген үндеуінен цитат келтіріп отыр («Революционная Россия» № 8, 1902 жылғы 25 июнь, бчб ет).— 416.
148 В. И. Ленин «Искраның» алғапгқы үш номеріне арналған библиографиялық заметканы цитатқа келтірген («Вестник Русской Революции» № 1, 1901 жылғы июль, 85-бет).— 420.
149 Бұл арада И. С. Тургеневтің «Прозамен жазылған өлеңдері- нің» бірі — «Тіршілік ережесі» айтылып отыр (қараңыз: И. С. Тургенев. Шығармалар жинағы, 8^том, 1956/464-бет).— 422.
150 В. И. Ленин бұл арада «Самодержавие және стачкалар. Фи- нанс министрлігінің стачкаларға рұқсат ету туралы хаты» деген кітапшаны айтып отыр; бұл кітапшаны Орыс револю- циялық социал-демократиясының Шетелдік лигасы 1902 жы- лы Женевада бастырып шығарған болатын.— 432.
151 1886 жылғы 3(15) июнъдегі заң («Фабрикалық өнеркәсіп орындарына бақылау қою туралы және фабриканттар мен жұмысшылардың өзара қарым-қатынастары туралы ереже») Москва, Владимир және Ярославль губернйяларындағы жұ- мысшы қозғалысының, әсіресе 1885 жылғы атақты Морозов істачкасыньщ ыңпалымеп қабылданған болатын, 1886 жылғы 3 июньдегі заңның негізгі мәні жұмыспіылардан штраф ал- ған кезде («штраф туралы заң» ретінде әйгілі болуы да осы- дан) фабриканттар мен завод иелерінің озбырлығын біраз шектеудс болды. В. И. Ленин «Фабрикалар мен заводтарда жұмысшылардаи алынатын пгтрафтар туралы заңды түсін- діру» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 17—66- беттер) деген кітапшасында әлгі заңға толық талдау жасады іжәне сынға алды.
1897 жылғы 2(14) июнъдегі зац («Фабрика-завод өнеркәсіп орыядарындағы жұмыс уақытының ұзақтығы және бөлінуі туралы») Россия тарихында тұңғыш рет ірі өнеркәсіцтегі жұмьгсшылардың бір бөлігі үшін жұмыс күнін заң жүзінде шектеуді енгізді; 1886 жылғы 3 июньдегі заң сияқты, бұл заң да XIX ғасырдың 90-жылдарындағы жұмысшы қозғалы- сының, ең алдымен Петербург жұмысшыларының 1895— ' 1896 жылдардағы бұқаралық стачкаларының ыкдалымен қа-
564
ЕСКЕРТУЛЕР
былданды. В. И. Ленпн «Фабрикалық жаңа заң» (қараңыз: Шығармалар толық жииағы, 2-том, 285—342-беттер) деген кітапшасында 1897 жылғы 2 июньдегі заңға талдау жасап, сынға алды.— 432.
152 «Механика жумысшыларыныц уоғамы» (ресми аты — «Ме- ханігкалық өндірістегі жұмысшылардың өзара жәрдемдесу қоғамы») 1901 жылы май айында Москвада охранканың қа- тысуымен құрылды; оның уставын Москваньщ генерал-губер- наторы 1902 іжылғы 14(27) февральда бекітті. «Қоғамның» құрылуы «полициялық социализмді» (зубатовшылдықты) енгізу, жұмысшыларды революциялық күрестен басқа жавда бұрып акету әрекеттерінің бірі болды. Полицияның жұмыс- шыларды демагогтықпен алдап-арбауы, атап айтқанда зуба- товшыл агенттердің — «Механикалық жұмысшылар қоғамы» басшыларының кәсіпкерлер мен жүмысшылар арасындағы жанжал кезінде делдал болу правосын өздеріне иемденіп алуға тырысқан әрекеттері Москваның фабриканттары мен завод иелерінің наразылығын және олардың мүдделерін көз- деген финанс минііістрлігінің қарсылығын туғызды. 1903 жыл- дан бастап, жұмыошы қозғалысының өріс алуы нәтижесінде басқа да зубатовшыл ұйымдар сияқты, «Ңоғамның» ролі де құлдырай түсті.—434.
15а Манчестерліктер, яғни фритредерлер,— сауда еркіндігін жә- не іжеікеше-шаруашылық оқызіметке мемлекеттің аралас- пауын талап еткен буржуазияның экономикалық саясаты бағытының өкілдері; XVIII ғасырдың аяғында пайда болды. Фритредерлердің отанында, Англияда, XIX ғасырдың 30— 40^жылдары оның тірегі Манчестердің онеркәсіп буржуазия- сы болды; сондьгқтан фритредерлерді «манчестерліктер», «Манчестер мектебі» деп те атады. «Манчестер мектебін» Кобден мен Брайт басқарды. А. Смит пеп Д. Рикардо шығармаларында бұл бағытты теориялық жағынан негіздеп берді. Монополистік дәуірге дейінгі капитализм заманында фриіредерлік тендеяциялары Англиямен қатар Германияда, Францияда, Роосияда және басқа капиталистік елдерде де өзіне негіз тапты,— 436.
54 Бұл арада әңгіме «каторгалық» заң жобасы дейтін жоба (Zuchthausvorlage) туралы болып отыр; бұл заң жобасы кә- сіпкерлер топтары мен император II Вильгельмнің күштеуі
• бойынша 1899 жылы герман рейхстагына енгізілген болатып; заң жобасы кімде-кім «күштеу, қорқыту, ар-абыройыңды балағаттау немесе ар-абыройың жоқ деп жариялау арқылы» жұмысшылардың одақтар мен келісімдерге қатысуына жәр- демдессе, оларды стачкалар жасауға итермелесе және штрейкбрехерлікке ңарсы тұруға тырысса, ол адам 1 жылдан 5 жылға дейін түрмеде отырады, немесе 1000 маркаға дейін ақшалай штраф төлейді деп қорқытты. Жұмысшы қозғалы-
ЕСКЕРТУЛЕР
565
сының тегеуріні арқасында «каторгалық» заң жобасы 1899 жылғы 20 ноябрьде (жаңаша) солшыл партиялар мен центр партияларының қарсы дауыс беруі арқылы реихстагта қа- былданбай тасталды.— 438.
155 «Освобождение» («Азаттьтқ»)—екі аптада бір рет шығып тұрғап журнал; 1902 жылғы 18 июньиен (1 июльдсн) 1905 жылғы 5(18) октябрьге дейін П. Б. Струвенің жалпы редак- циясымен шетелде шығы-п тұрды. Оппозициялық земство қозғалысының иегізіпде туған «Освобождсние» іс жүзінде орыс либсрал буржуазиясыиың астыртын оргаиы болып, баяу-монархистік лйберализм идеяларын дәйектілікпен жүр- гізіп отырды. '1903 жылы журиалдың төңірегінде «Азаттық одағы» құральтп (1904 жылғы январьда қалыптасты да), 1905 жылғы октябрьге дейін өмір сүрді. Земствошыл-конституция- иіылдармен қатар «освобождениешілдер» 1905 жылғы ок- ■тябрьде құрылған кадеттер партиясының — Россиядағы ба-с- ты ібуржуазияльгқ партияның ұйтқысы болды.— 440.
156 РСДРП программасын жасау жөніндегі дайындыц материал- дар 1902 жылдың январь — ф-евралына жатады; бұл мате- риалдарда «Искра» редакциясының РСДРП программасының жобасын жасау тарихының аса маңьізды кеізеңдері: Г. В. Пле- ханов жазған программаның ібірінші жобасын В. И. Ленин- ніц оқьгп, зерттеуі, программаның теориялық бөлімінің Лениннің өзі дайындаған жобасын жазумен шұғылдануы жә- ле РСДРГІ программасыиьщ гірактикалық 'бөлімінің коллвік- тивтік жобасьтн жасауға қатысуы бейнеленген. Материалдар- дың бәрі қолжазба бойьшша басылып отыр; белгілі бір абзацтың (немесе абзацтың бір бөлегінің) иұсқалары айрық- ша көрнекті 'болу үшін қатар басылып отыр.— 445.
157 В. И. Лениннің і«Орыс социал-демократиясының аграрлық программасы» деген мақаласына Г. В. Плеханов пен П. Б. Аксельрод іжасаған «ескертпелер мақала оқолжазбасы- ның сыртқы беттеріпе 1902 жылғы 20 апрель — 1 май (3—14 май) аралығында жазылған. Лениннің бұл ескертлелерге жауаптары (бұлар да қолжазбаның сыртқы беттерінде) Пле- хановқа жолданған хатпен бірге (қараңыз: Шығармалар, 34-том, 92^бет) 1902 жылғы 1(14) майда жазылған; Ленин жауаптарыпың қорытынды бөлімі (осы том, 484—485-беттер) мақаланың қолжазбасына тіркелген қосымша беттерге жа- зылған.
««Орыс социал-демократиясъіныц аграрлъіц программасы» деген мацалаға Плеханов пен Акселъродтың. ескертігелеріне берілген жауаптар» қолжазба бойынша басылып отыр; «Жа- уаптардың» әрқайсысына мақаланыц тиісті ескертпелер жа- салған үзііідісі қоса кслтірілгеи. Летіиіт Плеханов текстісінің астын жіңішке сызықшамен сызып отьтрған.— 467.
566
ЕСКЕРТУЛЕР
158 В. И. Ленин бұл арада К. Маркстің «Гота ирограммасына сын» (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, II том, Ңаз. мемл. баспасы, 1956, 24—25-беттер) және Ф. Энгельстің «1891 ж. социал-де- мократиялық программа жобасына сын жөнінде» (ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XVI том, II бөлім, 1936, 109-бет) деген ецбектерін айтып отыр.— 470.
159 Жұмысшы, либералдьгқ және демократиялық партиялар өкіл- дерінің жалпыға бірдей сайлау правосын енгізу туралы пар- лам-ент.ке -қойған талаптарын қолдагі, 1902 жылғы апрельде Бельгияда жаппай стачка жарияланды. Стачкаға 300 мың- нан астам жұмысшы қатысты; бүкіл елде жұмысшы де- монстрациялары болды. Алайда парламент сайлау реформа- сы туралы заң жобасын қабылдамай, аскерлер демонстрация жасаушыларға оқ атқан кезде, жұмысшы партиясының оп- портунистік басшылығы (Вапдервельде жәпе басқалар) тізе бүкті, сөйтіп либерал буржуазияпың лагеріндегі өз «одақтас- тарының» қысымымен жаппай стачкаға тыйым салды. 1902 жылғы апрельде Бельгия жұмысшы табының жеңіліске ұшы- рауы бүкіл дүние жүзінің жұмысшы қозғалысы үшін сабақ болды. «Тез жеңіске жетеміз деген үмітпен революция- лық принциптеірді құрбандыққа шалатын оппортунистік так- тиканың қандай практикалыіқ нәтижелерге океткізетінін социалистік іпролетариат ікөретін болады,— дші жазды «Ис,к- ра» 1902 жылғы 1 июньдегі 21-номеріпде.— Пролетариаттың жауға саяси қысым жаоау үшін қолданатын құралдарының бірде-бірі, егер ол бұл құралды ақырына дейін апаруға әзір болмаса, мақсатқа жеткізе алмайтынына пролетариаттың та- ғы да көзі жететін болады».— 476.
160 Г. В. Плеханов бұл арада Ю. О. Мартовтың «Искра» редак- циясының 1902 жылғы 2(15) апрельде Цюрихте болған ке- ңесінде жасаған мына ескертпесін айтып отыр: «Россияда қазіргі кезеңде жерді национализациялау талабының реак- циялыіқ сипатын көбірек әрі айқынырақ атап айту керек».
Цюрих кеңесінен кейін В. И. Ленин жерді национализа- циялау талабы туралы әңгіме болатын VII тарауға кейбір өзгерістер енгізді (қараңыз: осы том, 367—368-беттер),— 478.
161 Г. В. (Плеханов бұл арада Ю. О. Мартовтың мына ескертпесі туралы айтып отыр: «Мұның орнына мынаны айту керек: біз жерді национализациялауды барлық өндіріс құрал-жабдық- тарын социализациялаудың тікелей бастамасы ғана деп қа- былдаймыз»,— 479.
162 Бұл арада әңгіме XVIII ғасырдың аяғындағы француз бур- жуазиялық революциясы кезінде жері кәмпескеленіп, ұлт мүлкі есебінде сатылған бұрынғы эмигранттарға Фран- цияның королі X Карл үкіметінің берген сыйлығы туралы
ЕОКЕРТУЛЕР
567
болып отыр; 1825 жылғы 27 мартта қабылданған «есесін өтеу туралы заң» дөйтін заң бойынша 1091360 мың франк («эмигранттар миллиарды») мөлшерінде ақшадай сыйлық беру көзделді. Ең көп сома корольдің төңірегіндегілерге ти- ді. Осыншама қыруар ақшаны табу үшін үкімют салықты көбейтті және 5 проценттік мемлекеттік рентаны конверсия- лап, оны 3 процентке дейін кемітті,— 481.
163 П. Б. Аксельрод бұл арада мақаланың мына бір жеріне Г. В. Плехановтың жасаған ескертпесін айтьгп отыр: «Бірақ осы сөзбен шектеліп қалудың керегі не? Бұған қоса кешегі құл иеленушілердің полицейлік мемлекеттің көмегімен ша- руалардан алып келген және әлі алып отырған алымыньщ бір бөлігін болса да халыққа ңайтаруға неге әрекет етпес- ке?» (осы том, 372^бет).—Плеханов былай деп жазды: «Мі- не, тек осыны ғана ұсыну керек, ■қайырымдылық жасау қа- жет өмес. Ал ақшаны кі-м алса, оны сол ғана: дворяндар ға- на қайтарып бере алады».— 481.
164 Г. В. Плеханов бұл арада Ю. 0. Мартовтың мына ескертпе- сііі айтып отыр: «Бұл «қағида дұрьтс емес. Учаске бөлу тала- бының еркіндігі нац жер иемденудегі еркіпдіктен туады. Мұ- ның орнына қауымның жеке адамға октемдігін қауымға өз ықтиярымен кіретін мүшеге жолдастық одақтың өктемдігіне айналдыруды біздің талаптарымыз теріске шығармайды деп көрсетсе жетіп жатыр».
Цюрих кеңесінен кейін В. И. Ленин екі сөйлемді де қол- жазбадан сызьіп тастаи, оларды мынадай сөздермен алмас- тырды: «Мұндай қарсылық негізсіз болған болар еді...» және одап әрі «өздеріпің серігі сататын» дегеи создермен аяқтады (қараңыз: 483-бет)482.
568
В. И. ЛЕНИН
ЦИТАТ КЕЛТІРГЕН ЖӘНЕ АУЫЗҒА АЛҒАІІ ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
А. П. Г. Кто виноват ө г. Стаховиче? — «Московские Ведомо- сти», 1901, № 348, 18(31) декабря, стр. 2.— 289—292, 296.
Акселърод, П. Второе писъмо. Декабрь 1897 г.— В кн.: Аксель- род, П. К вопро-су о современпых задачах и тактике рус- ских социал-демократов. Изд. «Союза русских социал-демсн кратов». Женсва, тип. «Союза русоких социал-демократов», 1898, стр. 18-29 — 27, 83.
— К еопросу о современных задачах и тактике русских со- циал-демократов. Изд. «Союза русских социал-демократов». Женева, тип. «Союза русских социал-демократов», 1898, 34 стр - 26—27, 48, 71, 83-84, 101, 117, 335.
— Объявление о возобн.овлении изданий группы «Освобожде- ние труда». Женева, «Союз русских социал-демократов», 1900, 8 стр.— 25, 26.
— Первое писъмо. Ноябрь 1897 г.— В кн.: Аксельрод, П. К во- лросу о совремснных задачах и тактике русских социал- демократов. Изд. «Союза русских социал-демократов». Же- нева, тип. «Союза русских социал-демократов», 1898, стр. 16—17,— 101.
— Предисловие [к книге В. И. Ленина. Задачи русских со- циал~демократов].— В кн.: [Ленин, В. И.] Задачи русских социал-демократов. С предисл. П. Аксельрода. Изд. Росоий- ской социал-демократической рабочей партии. Женева, тип. «Союза русских социал-демократов», 1898, стр. 1—5.— 48.
[Алексеев, П. А. Речъ, произнесенная 10(22) марта 1877 года в особом присутствии правителъствующего Сената. Баку, 1901].— 324.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ 569
[Амфитеатров, А. 5.] Господа Обмаиовьі. (Провинциальные впе- чатления).— «Россия», Опб., 1902, № 975, 13(26) января, стр. 2. Подпись: Old Gentleman.— 300, 305, 386.
Б. К.— ңараңыз: Кричевский, Б. Н. 1
Б — в — царацыз: .Савпнков, Б. Н.
Безработица.— «Южный Рабочий», [Смоленск], 1900, № 3, ноябрь, стр.— 9—14.— 165.
Белътов, Н.— царсіцыз: Плеханов, Г. В.
Бериштейн, Э. Исторический материализм. Пер. Л. Канцель. Сітб., «Знапие», тпіт. Клобукова, 1901. 332 стр.—19.
— Проблемы социализма и задачи социал-демократии. Пер. с нем. К. Бутковского. М., кн. скл. Д. Ефимова, [1901]. 360 стр.— 19.
— Социалъные проблемы. Пер. с нем. П. Когана. М., Т-во тип. А. Мамонтова, 1901. V, 312 стр.—19.
Булгаков, С. Н. Капитализм и земледелие. Т. II. Спб., тип. Ти- хаиова, 1900. 458, V ютр.- 24, 280, 349, 427.
«Былое», Пб., 1906, № 10, октябрь, стр. 320—330.— 20.
В. 3.— цараңыз: Засулич, В. И.
Ванновский, П. С. Приказ министра народного просвещения [Ванновского]. (Апрель 2-го дня 1901 года, № 2).— «Прави- тельственный Вестник», Спб., 1901, № 74, 5(18) апреля, етр. 2—3.— 298.
Вебб, С. и Б. Теория и практика английского тред-юнионизма. (Industrial democracy.) Пер. с англ. В. Ильина. Т. 1—2. Спб., кн. маг. и конт. изд. Поповой, 1900. (Экономическая б-ка. Под общ. ред. П. Струве).— 66, 156, 164.
«Вестник Русской Революции», Женева.— 320, 322, 364, 374, 423.
— 1901, № 1, июль, істр. 80—85, в отд. III.— 420.
— 1902, № 2, февраль, стр. 39—87, 123—158, в отд. I; стр. 99— 104, в отд. III.— 280, 402, 409-410, 422.
«Вестник Финансов, Промышленности и Торговли». Спб., 1898, № 26, 28 июня (10 июля), стр. 779—780.— 308.
57Ö ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКіШІ
Витте, С. Ю. Доклад министра финансов [Витте] о государст- венной росписи доходов и расходов на 1902 г.— «Правитель- ственный Вестник», Спб., 1902, № 1, 1(14) января, стр. 1— 4.— 282—288, 311.
— Самодержавие и земство. Кәнфиденциальная записка ми- нистра финансов статс-секретаря С. Ю. Витте (1899 г.). С предисл. п примеч. Р. Н. €. Печатано «Зарей». Stuttgart, Dietz, 1901. XLIV, 212 стр.— 295, 384—385.
Воззвание группы самоосвобождения_ рабочих. Спб., март 1899. г.— «Накануне», Лоидон, 1899, № 7, июль, стр. 79— 80 — 47—48, 49—50, 59, 65, 154—155.
Возрождение революционизма в России. Женева, Рев.-соц. груп- па «Свобода», 1901. 80 стр.— 83—86, 114—115, 133, 136—137, 150—151, 182, 191, 192, 415-416.
Вопросы для собирания сведений в положении рабочего класса в России. Изд. С.-Петербургского «Союза борьбы за освобо- ждение рабочего класса». Б. м., тип. «Рабочей Мысли», 1899. VI, 31 стр. (Б-ка «Рабочей Мысли». № 4).—167.
Вопросы о положении рабочего класса в России. № 1. [Листов- ка.] Б. м., изд. «Рабочей Мысли», б. г. 4 стр.—167.
Временные правила об отбывании еоинской повинности воспи- танниками вьісших учебных заеедений, удаляемыми из сих заведений за учинение скопом беспорядков. 29 июля 1899 г.— «Правительственный Вестник», Спб., 1899, № 165, 31 июля (12 августа), стр. 1.— 386—387.
Временные правила организации студенческих учреждений в высших учебных заведениях ведомства министра народно- го просвещения. 22 декабря 1901 г.— «Правительственный Вестник», Спб., 1901, № 283, 30 декабря (12 января 1902), стр. 2—3.— 300.
Вятские «іитрейкбрехеры».— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 9, ок- тябрь, стр. 3.—104.
Гоголь, Н. В. Мертзые души.—13.
— Старосветские помещики.—127.
Гончароз, И. А. Обломов.—154, 290, 358, 377—378.
Горбунов, И. Ф. Сцены из купеческого быта. Смотрины и сго- вор.— 483.
Горький, М. О писателе, который зазнался.—18.
ӘДЕБІІ еңбектер мен деректемелер КӨРСЕТШШІ 571
Грибоедов, А. С. Горе от ума.— 24—25, 55, 407, 440—441.
* [Гуревич, Э. Л.\ Письма из Франции. Письма первое— тре- тье.—«Искра», [Мюнхен], 1901, № 6, июль, стр. 6—7; № 8, 10 септября, стр. 5—6; № 9, октябрь, стр. 6—7.— 387.
Два съезда. III очередпой съезд Сотоза п «объедпнптельный» съезд. Изд. Сотоза ру-сских социал-демократов. Женова. тип. Союза, 1901. 34 стр. ‘(РСДРП).— 22—23, 25, 55—56, 60, 63, 64, 66. 70—71, 75—76, 92, 95, 99, 105, 106, 108, 109, 119, 128, 147- 148, 151—152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 171, 172, 173, 205, 206—207, 208, 328—329, 343—344.
Десятилетие морозовской стачки — уарацыз: Шестернин, С. П. Десятилотие морозовской стачки.
Деятелъчостъ государстве/нных сберегателъных касс в 1897 го- ду — «Вестнпк Фпнаігсов, Промьтшленности и Торговли», Сггб.,1898, № 26, 28 июня (10 июля), стр. 779—780.— 308.
Доклад о русском социал-демократич. движении международно- му социалистич. конгрессу в Париже 1900 г. История еврей- ского рабочего движения в России и Полъше. Изд. Союза русских социал-демократов. Женева, тип. Союза, 1901. 134 стр. (РСДРП) — 158.
Документы «объединителъного» съезда. Изд. Лпгп русской ре- волюционпой социал-демократии. Женева, тпп. Лпги, 1901. IV, 11 стр — 3, 104—105, 203—204, 205, 206, 207, 208.
«Заря», ИІтутгарт.— 16, 25, 32, 56, 62, 204, 208, 276, 335, 400.
— 1901, № 1 апрель. 283 стр.— 16, 51, 55, 69, 128, 203, 389.
— 1901, № 2—3, декабрь, * 1стр. 156—179, 349—354, 361—403, 404— 424,— 70, 151, 208, 389.
— 1902, № 4, август. IV, 39, 87, 251 стр.— 207—208, 262, 276— 277, 327—328, 400, 430, 431, 467—485.
Засулич, В. И. По поводу современных событий.— «Искра», [Мгопхеи], 1901, № 3, апрель, стр. 6—7.—103.
— Проект соглашения. Рукопись һ—269, 452.
— [Рецензия:] «Возрождение революционизма в России». Из- дание революционно-социалистпческой группы «Свобода».
* В. И. Ленин белгілер салған кітаптар, газеттер мен мақалалар жұлдызпіамен белгіленді, бұлар КГІСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленинизм пнститутының Архивінде сақтаулы.
1 Бірінші рет Лениннің II жинағында басылған, 1924, 91—92-беттер.
572 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТІКІПІІ
«Свобода». Журнал для рабочих. Издание той же группы.— «Заря», Штутгарт, 1901. № 2—3, декабрь, стр. 349—354. Подпись: В. 3.— 151.
[Иваніиин, В. П. Рецензия:] «Рабочая Мыслъ», орган петербург- ских рабочих, №№ 1—3.— «Листок «Работника»», Женева, 1898, № 9—10, ноябрь, стр. 47—53. Подпись: И — ъ, В.— 38, 47, 49.
Из наиіей общественной жизни.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 2, февраль, стр. 2—4.—408.
Різ нашей общественной жизии.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 3,
апроль, стр. 2—6 — 103.
ІІЗ
нашей общественной жизни.— «Искра», № 13, 20 дскабря, стр. 1—2.—194.
[Мюнхеи],
1901,
ІІЗ
нашей общественной жизни.— «Искра», № 14, 1 января, 'стр. 1—2.— 194.
[Мюнхен],
1902,
Из
партийной деятелъности.— «Революционная Россия», нева], 1'902, № 7, июнь, стр. 23—24.— 412.
[Же-
Ллъин, Вл.; Илъин, Владимир — царацъіз: Ленин, В. И.
Ииц-идент в Екатеринославском земстве.— «Искра», [Мюнхеи], 1901, № 7, август, стр. 3—4.— 104.
«Искра», [Лейпциг — Мюнхен — Лондон — Женева].— 3, 4, 12, 32, 51, 55, 56, 58, 60-61, 62, 67, 70, 74-75, 79, 84, 89, 93, 95, 100, 101, 102, 119, 128, 148, 151, 170, 171, 174, 175, 177, 182— 183, 184, 185, 186, 191—192, 193, 194, 202, 204, 308, 309, 324, 325, 326, 327, 399, 424-425, 476-477.
*— [Лейпциг], 1900, № 1, декабрь. 8 стр.— 50—51, 53, 128, 180, 202, 203.
* — [Мюнхен], 1901, № 2, февраль, стр. 1, 2—4, 6.— 12, 79, 102—
103, 104, 283—284, 408, 417.
* — 1901, № 3, апрель, стр. 1—7.—103, 104, 335, 339, 345, 352,
353—354, 355—356, 359, 365—366, 367, 419—420.
*— 1901, № 4, май, 6 стр.— 3-6, 51, 97-98, 102-103, 104, 119, 169, 170, 171—172, 176, 177—178, 179, 181—182, 184, 190, 194, 196, 203, 389.
* — 1901, № 5, шонь, стр. 1—2, 3.— 70, 104, 300.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР ЖӨРСЕТІКТПТІ 573
* - 1901, № 6, июль, 'стр. 1, 6-7, 8.— 70, 104, 389.
* - 1901, № 7, август, стр. 3-4.- 98, 104, 174, 176, 191.
* — 1901, № 8, 10 сентября, стр. 1—2, 3, 5—6.— 104, 173, 176, 389.
* — 1901, № 9, октябрь, стр. 1, 3, 4, 6-7.- 70, 104, 287, 389.
* — 1901, № 10, ноябрь, 4 стр.- 20, 104, 325.
— [Кишииев], 1901, К« 10, ноябрь, 4 стр. [Перепечатка].— 325.
* — [Мюнхен], 1901, № 11, 20 ноября, 4 стр.— 325.
*— [Баку], 1901, № 11, 20 ноября, 4 стр. [Перепечатка].— 325.
*— [Мюнхен], 1901, № 12, 6 декабря, стр. 2—3.— 4, 21, 24, 36, 41, 44, 45—46, 59, 100, 101—104, 107, 116, 179, 291, 292, 293, 294, 295, 296.
* — 1901, № 13, 20 декабря, стр. 1, 6.— 194, 296—297.
* — 1902, № 14, 1 января, стр. 1.— 194.
* — 1902, № 15, 15 января, стр. 1.— 314.
* — 1902, № 18, 10 марта, стр. 5—6.— 208.
— 1902. № 21, 1 июня, стр. 1-2.- 326, 335, 400, 425, 430, 431.
«Искра». Российская социал-демократическая рабочая партия. №№ 1—3. [Рецензия].— «Вестник Русской Революции». Же- нева, 1901, № 1, июль, стр. 80—85, в отд. III.— 419—420.
Исторический поворот.— «Лпсток «Раібочего Дела»», Женева, 1901, № 6, апрель, стр. 1-6.— 55-56, 190, 203, 204.
К русским гражданам. [Листовка.] Б. м., изд. Донского ком. РСДРП, б. г. 1 стр.— 400.
Канун революции. Непериодическое обозрение вопросов теории и тактики. [Жепсва], Революционно-социалистическая груп- па «Свобода», 1901. 132 стр.—169, 172, 177—194, 195, 292, 322, 352, 367—368.
Ко всем подданным русского царя. Изд. партии социалистов-рӨ' волюционеров. [Листовка.] Б. м., 3 апрсля 1902. 1 стр.— 411, 412—417, 418, 419.
Ко всем русским рабочим. [Первомайская листовка.] Б. м., тип. «Искры», [1902]. 2 стр. (РСДРП).— 325.
574 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШІПІ
Комиссионный проект проекта программы. Рукопись *.— 278— 281, 325.
Конгресс Германской социал-демократической партии.— «Рабо- чее Дело», Женева, 1899, № 2—3, август, стр. 65—72, в отд.: Рабочее движение за границей.—15.
Конгресс Германской социал-демократической рабочей партии в Ганновере.— «Рабочее Дело», 1899, № 4—5, сентябрь — декабрь, стр. 25—37, в отд.: Рабочее движение за грани- цей,— 15.
[Копелъзон, Т. М. Письмо Б.].— В кн.: Плеханов, Г. В. Vade- mecum для редакции «Рабочего Дела». Сб. материалов, из- данный группой «Освобождение труда». С предисл. Г. Пле- ханова. Женева, тип. Группы старых народовольцев, 1900, стр. 35—36.— 21.
— Письмо г. Г.—В кн.: Плеханов, Г. В. Vademecum для редак- ции «Рабочего Дела». Сб. материалов, изданный группой «Освобождение труда». G предисл. Г. Плеханова. Женева, тип. Группы старых народовольцев, 1900, стр. 27—35.— 21.
[Кремер, А. И.] Об агитации. С послесл. П. Аксельрода. Изд. «Союза рубских социал-демократов». Женева, тип. «Союза русских социал-демократов», 1896. 43 стр.— 34.
Крестъянское движение.— «Революционная Россия», [Женева], 1902, № 8, 25 июня, стр. 1-5.— 424, 425—426.
Кричевский, Б. Н. Принципъі, тактика и борьба.— «Рабочее Де- ло», Женева, 1901, № 10, сентябрь, стр. 1—36.—11—16, 24, 25, 27, 31—32, 35, 40—41, 45, 50—53, 54—55, 56-58, 67, 70, 93—94, 102—103, 108, 116—119, 124—126, 149—150, 157, 169— 172, 176, 181, 190, 197, 204—205, 207, 209.
— Тревожное время во Франции.— «Рабочее Дело», Женева, 1899, № 2—3, август, стр. 76—85, в отд.: Рабочее движение за границей. Подпись: Б. К.— 15, 207—208.
— Экономическая и политическая боръба в русском рабочем движении.— «Рабочее Дело», Женева, 1900, №7, август, стр. 1—22.— 50, 64.
Крьілов, И. А.— Две Бочки.—10.
— Кот и Повар.— 253.
1 Бірінші рет Лениннің II жинағында басылган, 1924, 114—117-бет- тер.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ 575
Кто совершит политическую революцию.— В кн.: Пролетарская борьба, № 1. Б. м., 1899, стр. 1—38.—114—115.
Кто совершит политическую революциіо. [Киев], изд. Киевско- го комитета, 1899. 28 стр. (РСДРП. Отдельный оттиск из «Пролетарской борьбы»).— 114—115, 122, 400.
[Кускова, Е, Д.\ Писъмо к Акселъроду одного из авторов. бро- шюры против группы «0. T.» — В кн.: Плеханов, Г. В. Va- demecum для редакции «Рабочего Дела». Сб. материалов, изданный группой «Освобождение труда». С предисл. Г. Плеханова. Женева, тип. Группы старых народовольцев, 1900, стр. 17—27 — 21.
— [Рецензия на кн.:] Ф. Дан. Из истории рабочего движения и социал-демократии в России. 1900—1904 гг. Изд. Донской Речи.— «Былое», Пб., 1906, № 10, октябрь, стр. 320—330. Подпись: Е. Кускова.— 20.
Credo.— В кн.: [Ленин, В. И.] Протест российских социал-демо- кратов. С после'сл. от ред. «Рабочего Дела». Изд. Союза рус- ских социалндемократов. Женева, тип. «Союза», 1899, стр. 1—6. (РіСДРП. Оттиск из № 4—5 «Рабочего Дела»).— 20—21, 41, 43, 83, 104, 106—107, 143, 200.
Лазарев, Е. По поводу одного раскола.— «Накануне», Лондон, 4900, № 17 и 18, июнь, стр. 208—210.—154.
— Раскол в русской социал-демократической партии. (Письмо в редакцию).— «Накануне», Лондон, 1900. № 15, апрель, стр. 183—184; № 16, май, стр. 194—196.— 154.
Левицкий, А. Беглые заметки.— «Вестник Русской Революции». Женева, 1902, № 2, февраль, стр. 123—158, в отд. I.— 410, 422.
Ленин, В. И. Аграрная программа русской социал-демократии.— «Заря», Штутгарт, 1902, № 4, август, стр. 152—183, в отд. 2. Подпись: Н. Ленин; Н. Л.— 262, 327, 467—485.
* [Ленин, В. ИД Беседа с защитниками ,экономизма.— «Искра»
[Мюнхен], 1901, № 12, 6 декабря, стр. 2—3.— 37, 100, 107.
* — Борьба с голодающими.— «Искра», [Мюнхен], 1901, №9,
октябрь, стр. 1.— 70, 287.
— Борьба с голодающими. (Отдельный оттиск из № 2—3 «За- ри».) Stuttgart, Dietz, [1901]. 18 стр.— 70.
576 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШІІ
— Внутреннее обозрение.— «Заря», Штутгарт, 1901, № 2—3, декабрь, стр. 361—403. Подпись: Т. X.— 70.
— За 12 лет. Собрание статей. Т. I. Два направления в рус- ском марксизме и русской ооциал-демократии. Спб., тип. Безобразова и К°, 1908. XII, 471 стр. Перед загл. авт.: Вл. Ильин.—18.
— Задачи русских социал-демократов. С предисл. П. Аксельро- да. Изд. Российской социал-демократической рабочей пар- тии. Женева, тип. «Союза русоких социал-демократов», 1898. 34 стр,— 48, 49, 149, 174.
— Замечания на [второй] проект программы [Плеханова]. Ру- копись һ— 271—272.
— Замечания на комиссионный проект программы. Ру- копйсь !.— 278.
— [Заявление редакции «Искры»]. От редакции. [Листовка. Лейпциг], 1900. 2 стр — 24.
— Земский съезд.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 8, 10 сентяб- ря, стр. 2, в отд.: Из нашей общественной жизпи.— 104.
* — Каторжные правила и каторжный приговор.— «Искра»,
[Мюнхен], 1901, № 10, ноябрь, стр. 1.— 70.
* — Крепостники за работой.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 8,
10 сентября, стр. 1.—104.
* — Насущные задачи нашего движения.— «Искра», [Лейпциг],
1900, № '1, декабрь, стр. 1.— 31, 53.
— Насущный вопрос. Рукопись 1 2.— 4, 174—175, 176.
— Начало демонстраций.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 13, 20 декабря, стр. 1.— 194.
— Наша ближайшая задача. Рукопись3.— 4, 174—175, 176.
— Наша программа. Рукопись3.— 4, 174—175, 176.
*— Нозое побоище.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 5, июнь, стр. 1—2.—70.
1 Бірінші рет Лениннің II яшнағында басылған, 1924, 65—87, 118— 130-беттер.
2 Бірінші рет Ленпннің III жинағында басылған, 1925, 25—30- беттер.
3 Бірінші рет Лениннің III жинағында басылған, 1925, 19—24, 14— 18-беттер.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШПП 577
— Новый фабричный закон. Изд. Российской социал-демократи- че'ской рабочей партии. Женева. ти?п. «Союза русских соци- ал-демократов», 1899. 52 стр.—173.
— [0 писъме «рабочих с юга»\.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 13, 20 декабря, стр. 6.— 297—298.
— 0 чем думают наши министры? Рукопись I—35.
— Отдача в солдаты 183-х студентов.— «Искра», [Мюнхен],
1901, № 2, февраль, стр. 6.— 79, 103, 417.
*— Гіо поводу государственной росігиси.— «Искра», [Мюнхеи],
1902, № 15, 15 января, стр. 1.— 314.
— По поводу «Projession de foi». Рукопись1 2.— 21.
— Предисловие [и брошюре «Документы «объединителъного» съезда»]. В кн.: Документы «объедипительного» съезда. Изд. Лиги русской револіоционной социал-демократии. Женева, тип. Лиги, 1901, стр. I—IV.— 3, 206.
— Предисловие [к сборнику: За 12 лет].— В кн.: [Ленин, В. И.] Ильин, Вл. За 12 лет. Собрание статей. Т. I. Два направления в русском марксизме и русской социал-демо- кратии. Спб., тип. Безобразова и К°, 1908, стр. III—XII.—18.
— Проект программы Российской соц.-дем. рабочей партии. Рукопись3.— 232, 234, 238-239, 244-245, 247, 250, 252-253, 256—257, 262—263, 268, 274, 276—277, 325, 332, 336, 337—340, 341, 342—345, 349—350, 351, 352, 353—354, 359—360, 362, 369—372, 373, 374—375, 466, 467, 481.
— Протест российских социал-демократов. G послесл. от ред. «Рабочего Дела». Изд. Союза русских социал-демократов. Женева, тип. «Союза», 1899. 15 стр. (РСДРП. Оттиск из № 4—5 «Рабочего Дела»).— 20, 49.
* [Ленин, В. И.\ Рабочая партия и крестъянство.— «Искра». [Мюнхен], 1901, № 3, апрель, стр. 1—2.—102, 104, 335, 339, 345, 352, 353—354, 355, 359, 365—366, 367, 419—420.
•— Развитие капитализма в России. Процесс образования внут- реннего рынка для крупной промышленности. Спб., изд. 1 Бірінші рет «Петроградская Правда» газетінде басылған, 1924, № 22, 27 январь.
2 Бірінші рет Леншінің VII жинағында басылған, 1928, G—15- беттер.
3 Бірінші рет Ленпннің II жпиағында басылган, 1924, 43—50-беттер.
578 ӘДЕБІІ ЕҢБЕКТЕР ЙЕН ДЕРЁКТЕМЕЛЕР КӨРСЕ!”КІІІІІ
Водовозовой, 1899. IX, IV, 480 стр. Перед загл. авт.: Вла- димир Ильин.— 356, 427.
— Раскол в заграничном Союзе русских социал-демократов.— «Искра», [Лейпциг]. 1900, № 1, декабрь, стр. 8, в отд.: Из партип.— 203.
*— С ч.его начатъ?— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 4, мап, стр. 1.— 3—6, 51, 56, 97—98, 118, 169, 170, 171, 176, 177, 178, 179. 184, 190, 194, 195—196, 203, 389.
— Три поправки [к «Проекту программы Российской социал- демократической рабочей партии»]. РукописьL—274—275.
*— Ценное признание.— «Искра», [Мюпхен], 1901, № 6, июль, стр. 1.—104.
— Что делатъ? Наболевшие вопросы нашего двпжения. Stuttgart, Dietz, 1902. VIT, 144 'стр. Перед загл. авт.: II. Ленин.— 3—6, 210, 389, 418.
— Экоиомическое содержание народничества и критика. его в книге г. Струве. (По поводу книги П. Струве: Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России. Спб., 1894 г.).— В кн.: Материалы к характеристике нашего хозяйственного развития. Сб. статей. Спб., тип. Сойкина, 1895, стр. 1—144, в ч. II. Подппсь: К. Тулин.—18.
— Экономическое содержание народничества и критика его в книге г. Струве. (Отражение марі^сизма в буржуазной лп- тературе.) (По поводу книги г. Струве. Критические за- метки к вопросу об экономическом развитии России. Спб., 1894 г.).—В кн.: [Ленин, В. И.] Ильин, Вл. За 12 лет. Собрание статей. Т. I. Два направления в русском марксиз- ме и русской социал-демократии. Спб., тип. Безобразова и К°, 1908, стр. 3-125.—18.
Лермонтов, М. Ю. Демон.— 182—183.
— Молитва. («В минуту жизнп трудяую»).— 153.
«Летучий листок группъі «Борьба»», б. м., 1902, № 1, птопь, стр. 1.— 389.'
«Листок «Работника»», Женева, 1898, № 9—10, ноябрь, стр. 40— 53.- 37, 38, 47, 49, 128.
«Листок «Рабочего Дела»», Женева, 1901, № 6, апрель, стр. 1— 6 - 56, 190, 203, 204.
Бірінші рет Лениннің II жннағында басылған, 1924, 51-бет.
ӘДЕБІІ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕтеіШІ 579
Манифест Российской соццал-демократической рабочей партии. [Листовка.] Б. м., тип. партии, [1898]. 2 стр.— 35, 321, 328, 392.
Маркс, К. Временный устав Товарищества. 21—27 октября 1864 г.— 248, 260, 338—339.
— Капитал. Крптпка политической экономии. Т. II. 1885 г.— 279.
— Капитал. Критика полптпческой экономии. Т. III. ч. 1—2. 1894 г.— 279, 339.
— Общий устав Международного товарищества рабочих. Сен- тябрь 1871 г.— 248, 260, 338—339.
Маркс, К. и Энгелъс, Ф. Манифест Коммунистической партии. Декабрь 1847 — январь 1848 года,— 91, 234, 248, 249, 250, 251, 260, 293, 387—388, 395, 420.
[Мартов, Л.] Гимн новейиіего русского социализма.— «Заря», Штутгарт, 4901, № 1, апрель, стр. 152—153. Подпись: Нар- цис Туігорылов.— 50, 55, 69, 127.
*— Голод идет!— «Искра», [Мюнхен], 1901, №6, июль,
стр. 8.—70.
— Доклад о деятельности группы «Искры», составленный для Белостокской конференции 1902 г. Рукопись һ—327.
*— Еще о политическом разврате наиіих дней.— «Искра», [Мюн- хен], 1901, № 10, ноябрь, стр. 1—2.—19.
— [Заметка о четвертом съезде Бунда].— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 7, август, стр. 6.—174, 176.
— Крестьянское восстание.— «Искра», [Мюнхен], 1902, № 21, 1 июня, стр. 2.— 424—425.
[Мартов, Л.] Рабочее дело в России. Изд. Союза русских социал- демократов. Женева, тип. «Союза», 1899. 90 стр. (РСДРП).— 174.
— Рабочее дело в России. Изд. 2-е, переработанное. Изд. Лиги русской революционной социал-дөмократии. Женева, тиіі. Лиги русск. революц. соц.-дем., 1903. 104 стр. (РСДРП).— 174.
1 Бірінші рет мына кітапта басылған: РСДРП Екінші съезіне со- циал-демократпялық комитеттердің баяндамалары. М.—Л., 1930, 86— 90-беттер.
580 ӘДЕБІІ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ
— Современная Россия. Изд. -«Союза русских социал-демокра- тов». Женева, тип. «Союза русских социал-демократов», 1898. 66 стр—174.
— «Vorwärts» и «Заря».— «Заря», Штутгарт, 1902. № 4, август, стр. 101—104, в отд. 2. Подпись: Ignotus.— 207—208.
Мартов, Л.— царацыз: Ignotus.
Мартьінов, А. Обличительная литература и пролетарская борь- ба. («Искра», №№ 1—5).—«Рабочее Дело», Женева. 1901. № 10 сентДбрь, стр. 37—64.— 7—8, 50—51, 58—59, 63, 65—69, 70—71, 72—76, 78—79, 80—81, 83, 84—85, 86—87, 88—90, 91, 92—96, 98, 99, 100, 101, 104, 108, 109, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 122, 123, 124, 135—136, 142—143, 149, 151, 169, 170, 171, 173, 180—181, 182, 195, 204, 205, 206, 209, 291, 342, 345, 352—353, 354, 355, 356, 359, 363, 364, 365, 366, 469-470.
— Очередные вопросы.— «Рабочее Дело», Женева, 1901, № 9, май, стр. 42—75.— 72.
— Социал-демократия и рабочий класс. Два течения в русской социал-демократии. Жеиева, тип. Союза, 1901. 32 стр. (РСДРП. Прил. к № 11 «Рабочего Дела»).— 60—61, 84.
Материалы для пересмотра нашего уголовного законодателъства. Изд. министерства юстиции. Спб., тип. правительствующего Сената, 1880—1881. 4 т.— 433—434.
Материалы к характеристике нашего хозяйственного развития. Сб. статей. Спб., тіш. іСойкина, 1895. 232, 259, III стр.—18.
Мировой рост и кризис социализма.— «Вестник Русской Рево- люции», Женева, 1902, № 2, февраль, стр. 39—87, в отд. I.— 403, 409—410.
«Московские Ведомости».— 289, 290, 374.
— 1901, № 348, 18(31) декабря, стр. 2.— 289—292, 296.
На «великой Сибирской магистрали». (Письмо из Сибири).— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 2, февраль, стр. 4.— 283—284.
Надеждин, Л. Канун революции — царацъіз: Канун революции.
«Накануне», Лондон.—154, 322.
— 1899, № 7, июль, стр. 78-80.— 47-48, 49, 59, 65-66, 154- 155.
— 1900, № 15, апрель, стр. 183—184,— 154.
ӘДЕБІІ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМБЛЕР КӨРСЕТШПП 581
— 1900, № 16, май, стр. 194—196.— 154.
— 1900, № 17 и 18, июнь, стр. 208—210.— 154.
Нарцис Тупорылов— цараңыз: Мартов, Л.
Ііевзоров, Ю. Социал-демократия как носительница националъ- ного освобождения.— «Заря», Штутгарт, 1901, № 2—3,
декабрь, стр. 156—179.— 389.
Некрасов, Н. А. Саша.— 423—424.
0 надзоре за заведениями фабричной промышленности и о вза- имных отношениях фабрикантов и рабочих и об увеличении числа чинов фабричной инспекции. 3 июня 1886 г.— «Соб- рание узаконений и распоряжений правитөльства, издавае- хмое при правительствующем Сенате», Спб., 1886, № 68, 15 июля, ст. 639, стр. 1390—1405.— 432.
О продолжительности и распределении рабочего времени в заве- дениях фабрично-заводской промышленности. 2 июіія 1897 г.— «Собрание узаконений и распоряжений правитель- ства, издаваемое при правительствующем Сенате». Спб., 1897, № 62, 13 июня, ст. 778, стр. 2135—2139.— 432.
Об агитации — цараңыз: Кремер, А. И. 06 агитации.
Обвинителъный акт по делу о майских беспорядках на Обухов- ском заводе. С послословием от редакции «Искры». Издание и типография «Иокры». [Кишинсв], поябрь 1901. 15 стр. (РСДРІІ. Оттиск из ном. 9 «Искры»).— 325.
Объединение.— «Летучий листок групііы «Борьба»», б. м., 1902, № 1, июнь, стр. 1.— 389.
Объявление о возобновлении изданий группы «Освобождение труда» — см. Аксельрод, П. Б. Объявлеиие о возобновлении изданий группы «Освобождение труда».
Объявление об изданиях социал-демократической группы «Боръ- ба». Б. м. и г. 12 стр.— 389.
Организация.— «Свобода», Женева, 1901, № 1, стр. 61—80, в отд.
3.— 81, 115, 132—133, 134—139, 144—145, 146-147,157, 161- 164, 165, 183, 187—188, 191-192.
«Орловский Вестник», 1901, № 254, 25 сентября, стр. 2—3.— 289.
582 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ
«Освобождение». Штутгарт, 1902, №4, 2(15) августа, стр. 49— 53,— 440.
Основные черты русского законодательства. Б. м., тип. «Рабочей библиотеки», 1901. 60 стр. (•Социал-демократическая рабочая б-ка. Я® 4).— 291.
Островский, А. Н. Без вины виноватые.—184.
От крестъянского союза партии социалистов-революционеров ко всем работникам революционного социализма в России.— «Революционная Россия», [Женева], 1902, № 8, 25 июня, стр. 5—14.— 404—405, 415-416, 419, 420-421, 422-431.
От министерства народного просвещения.— «С.-Петербургские Ведомости», 1901, № 10, 11(24) января, стр. 1.— 79.
От редакции.— «Рабочее Дело», Женева, 1899, № 1, атірель, стр. 1—10.— 46, 49—50, 63, 108, 200.
От редакции «Рабочей библиотеки». Б. м., тип. «Рабочей библио- теки», 1900. 25 стр. (Социал-демократическая рабочая б-ка. № 1).— 291.
Ответ «Заре».— «Революционная Россия», [Женева], 1902, № 4, февраль, стр. 4—5.— 423.
Ответ редакции «Рабочего Дела» на «Письмо» П. Аксельрода.— В кн.: Ответ редакции «Рабочего Дела» на «Письмо» П. Ак- сельрода и «Vademecum» Г. Плеханова. Изд. Союза русских социал-домократов. Женева. тип. «Союза». 1900, стр. 1—27. (РСДРП).— 49, 72, 117, 119.
Ответ редакции «Рабочего Дела» на «Писъмо» П. Акселърода и «Vademecum» Г. Плеханова. Изд. Союза русских социал- демократов. Женева, тип. «Союза», 1900. 81 стр. (РСДРП).— 48, 49, 72, 115, 116, 119.
Ответ редакции «Рабочего Дела» на «Vademecum» Г. Плехано- ва.— В кн.: Ответ редакции «Рабочего Дела» на «Письмо» П. Аксельрода и «Vademecum» Г. Плеханова. Изд. Союза русских социал-демократов., Женева, тип. «Союза», 1900, стр. 28—69. (РСДРП).—4S, 115.
Отдельное приложение к «Рабочей Мысли». Изд. петербургского «Союза». Пб., 1899. 36 стр.— 24, 47, 52, 59, 71, 75, 120, 121, 164.
Отчет еосударственных сберегателъных касс за 1899 год. Спб., тип. «Народная польза», б. г. XXXI. 129 стр.— 308—318.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШПП 583
Очередной вопрос революционного дела—^араңыз; Чернов, В. М. Очередной вопрос революциоиного дсла.
Парвус. Оппортунизм на практике.— «Заря», Штутгарт, 1902, № 4, август, стр. 1—39, в отд. 2.— 206.
[Передовая].— «Рабочая Мысль», Спб., [1897, № 1], октябрь, стр. 1—4. Мпм.— 38—39, 41, 46, 47.
Писарев, Д. И. Промахи незрелой мъісли.—189.
Иисъмо в рус-ские социал-демократические органы.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 12, 6 декабря, стр. 2, в ст.: [Ленин, В. И.] Беседа с защитниками экономизма,— 21, 24, 36, 41, 44, 46, 59, 100, 101—104, 107, 116, 179, 289, 291, 292, 293, 294, 295.
[Письмо рабочего-ткача из Петербурга\.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 7, август, стр. 4, в отд.: Хроника рабочего движения и письма с фабрик и заводов.— 98, 191.
[Писъмо Централъного комитета Всеобщего еврейского рабочего союза в Литве, Польше и России.\ 29 августа (11 сентября) 1901 г.— «Искра», [Мюнх-ен], 1901. № 8, 10 сентября, стр. 6, в отд.: Из партии.—173, 176.
Плеханов, Г. В. Второй проект программы РСДРП. Рукопись1.— 233—261, 277, 278, 325.
— К вопросу о развитии монистического взгляда на историю. Ответ гг. Михайловскому, Карееву и комп. Спб., 1895. 287 стр. Перед загл. авт.: Н. Бельтов.— 55.
*— На пороге двадцатого века.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 2, февраль, стр. 1.—12, 249, 261.
*— О демонстрациях.— «Искра», [Мюнхен], 1902, № 14,
1 января, стр. 1.— 194.
— О задачах социалистов в боръбе с голодом в России. (Пись- ма к молодым товарищам.) Женева, тип. «Социал-демокра- та», 1892. 90 стр. (Б-ка современного социализма. Вып. 10).— 73, 335.
Плеханов, Г. В. Первоначалъный проект программы РСДРП. Рукопись2.— 224, 244—245, 251, 255-256, 452.
1 Бірінші рет Лениннің II жинағында басылған, 1924, 57—61-беттер.
2 Бірінші рет Лениннің II жинағында басылған, 1924, 15—19-беттер.
584 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕІІ ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ
— Проект программы Российской социал-демократической ра-
бочей партии.— «Заря», Штутгарт, 1902, №4, август,
стр, 11—39, в отд. А.— 485.
— Проект программы русских социал-демократов.— В кн.: Аксельрод, П. К вопросу о соврем-енных задачах и тактике русоких социал-демократов. Изд. «Союза русских соцпал- демократов». Женева, тип. «Соіоза русских социал-демокра- тов», 1898, стр. 29-34.-777, 335, 352, 392.
— Что же далъше? Иіздание «Искры». [Кишинев], тип. «Иск- ры», сентябрь 1901. 37 стр. (РСДРП. Оттиск из второй книжки «Зари»).— 325.
— Vademecum для редакции «Рабочего Дела». Об. материалов, издапный группой «Освобождение труда». Спредисл. Г. Пле- ханова. Женева, тип. Группы старых народовольцев, 1900. LII, 67 стр.— 21, 118, 121.
Полемика «Зари» с редакцией «Vorwärts».— «Искра», [Мюнхен], 1902, № 18, 10 марта, стр. 5—6, в отд.: Из партии.— 207— 208.
Полицейский набег на литературу.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 5, июиь, стр. 3.— 104.
Полное собрание законов Российской империи. Собрание 3. Т. I. Сиб., 1885, ст. 350, стр. 261—266.— 304.
Положение о мерах к охранению государственного порядка и общественного спокойствия. 14 августа [1881 г.].— В кп.: Полное собрание законов Российской империи. Собрание 3. Т. I. Сліб., 1885, ст. 350, стр. 261—266.— 304.
* [Потресов, А. II.] О бессмысленных мечтаниях.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 5, июнь, стр. 1.— 104, 300.
— Что случилосъ?— , Штутгарт, 1901, №1, апрель,
'стр. 47—74. Подпись: Старовер.—15.
[Правителъственное сообщение о летних забастовках на петер- бургских мануфактурах].— «Правительственный Вестник», Спб., 1896, № 158, 19(31) июля, стр. 1—2.— 112.
«Правительственный Вестник». Спб., 1896, № 158, 19(31) июля, стр. 1—2.— 112.
— 1899, № 165, 31 июля (12 августа), стр. 1.— 387.
— 1901, № 57, 13(26) марта, стр. 1.— 301.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ 585
— 1901, № 58, 14(27) марта, стр. 1,— 300.
— 1901, № 68, 25 марта (7 апреля), стр. 1.— 299—300.
— 1901, № 74, 5(18) апреля, стр. 2—3.— 299.
— 1901, № 91, 26 апреля (9 мая), стр. 2.— 300.
— 1901, № 283, 30 декабря (12 января 1902 г.), стр. 2—3 — 299—300.
— 1902, № 1, 1(14) января, стр. 1—4.— 282—288, 311.
[Примечание редакции журнала «Рабочее Дело» к статъе Б. Н. Савинкова «Петербургское движение и практические задачи социал-демократии»].— «Рабочее Дело», Женева, 1900, № 6, апрель, стр. 28.—116, 143.
[Программа для занятии\. Б. м. и г. 10 стр.— 321.
Программа для кружковых занятий. Б. м. и г. 29 стр.— 321.
Программа для чтения. Составлена И — ым. Б. м. и г. 22 стр.— 321.
Программа периодического органа Союза русских социал-демо- кратов «Рабочее Дело». Изд. Союза русских социал-демокра- тов. Женева, тип. «Союза», 1899. 9 стр. (РСДРП. Оттиск из № 1 «Рабочего Дела»).— 25, 46, 49-50, 108-109, 200.
Программа С.-Петербургского союза боръбъі за освобождение ра- бочего класса. [Листовка, Спб.], октябрь 1900. 2 стр.— 124, 129—131, 157—158.
Программа \«Северного союза РСДРП»\. Рукопись һ—390—401.
Проект программы Российской социал-демократической рабочей партии. (Выработанный редакцией «Искры» и «Зари»).— «Искра», [Мюнхен], 1902, №21, 1 июня, стр. 1—2.— 327, 335, 400, 425, 430, 431.
Проект программы Российской соі^иал-демократической рабочей партии. (Выработанный редакцией «Искры» и «Зари»).— «Заря», Штутгарт, 1902, № 4, август, стр. 1—20, в отд. А.— 275—276, 400, 430, 431.
Проект программы русских социал-демократов — цараңыз: Пле- ханов, Г. В. Проект программы русских социал-демократов.
1 Бірінші рет «Пролетарская Революция» журналында басылған, 1922, № 9, 231—234-беттер.
586 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ
[Прокопович, С. Н.] Ответ на брошюру Акселърода «К вопросу о современных задачах и тактике русских социал-демокра- тов».— В кн.: Плеханов, Г. В. Vademecum для рсдак- ции «Рабочего Дела». Сб. материалов, изданный группой «Освобождение труда». G предисл. Г. Плеханова. Женева, тип. Группы старых народовольцсв, 1900, стр. 37—60.— 21, 121.
— Рабочее движение на Западе. Опыт критического иссле- дования. Т. I. Германия и Бельгия. Спб., Пантелеев,
1899. II. 212, 120 стр. Перед загл. авт.: С. Н. Прокопо- вич.—19, 45.
Пролетарская боръба. № 1. Б. м., 1899. 119 стр.—114—116, 291.
Pro domo sua. (Библиографическая заметка о № 1 «В. Р. P.» в «Заре» № 2—3).— «Вестник Русской Революции», Женева, 1902, № 2, февраль, стр. 99—104, в отд. III.— 280—281.
Profession de foi Киевского комитета РСДРП. 1899. Рукопись1.— 21.
Р. М. Наша действительностъ. (Рабочее двігжение, самодержа- вие, обще'ство с его слоями (дворянство, крупная и мелкая буржуазия, крестьяне и рабочие) и общественная борьба).— Отдельное приложение к «Рабочей Мысли». Изд. Петер- бургского «Союза». Пб., 1899, стр. 3—16.— 24, 51, 71, 75, 119—120, 121, 164.
Р. Н. С. — царацыз: Струвс, II. Б.
«Рабочая Газета», Киев.— 36, 148, 158.
«Рабочая Газета» (неосуществленное издание 1899 г.).— 4, 174—175, 176, 180, 326-327.
«Рабочая Мыслъ», Спб.— Берлин — Варшава — Женева.— 24, 37, 38—40, 41, 47, 48, 49, 60—61, 65, 79, 103, 105, 115, 119— 120, 133, 148, 162. 167. 168, 174-175, 182.
— [1897, № 1], октябрь. 5 стр. Мим.- 37, 38-39, 41-42, 46, 47, 127.
«Рабочее Дело» (неосуществленное издание 1895 г.).— 34—35, 38.
’ Бірінші рет Лениннің VII жинағында басылған, 1928, 16—18- беттер.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕККІШІ 587
«Рабочее Дело», Женева.— 5—6, 15, 16, 17, 21, 22, 25, 32, 38, 41, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 56, 57, 58, 60, 63, 65, 71—72, 79, 80, 84, 92, 95, 105, 106, 107, 109, 115, 118, 119—120, 128, 136, 148, 149, 151, 152, 154, 155, 157, 170, 172, 181, 186, 189, 190, 200, 202, 203, 204, 205, 209, 329.
— 1899, № 1, апрель, стр. 1—10, 139-142.-4^, 48, 49, 63, 149, 200.
— 1899, № 2—3, август, стр. 65—72. 76—85, в отд.: Рабочее движение за гарницей.— 14, 15, 208.
— 1899, № 4—5, сентябрь — декабрь, стр. 25—37, в отд.:
Рабочее движение за границей — 15.
— 1900, № 6, апрель, стр. 28-42.- 81, 113-114, 116, 140, 141— 142, 143, 145, 152, 161—162.
1900, № 7, август, стр. 1—22.— 50, 64.
— 1901, № 9, май, стр. 42-75.- 72.
— 1901, № 10, сөнтябрь. 136, 46 стр.— 3, 7—8, 11—16, 19, 24, 25,
27, 31—32, 35, 41—42, 45, '50-53, 54—55, 56—59, 63, 65—69, 70, 72—76, 77—78, 79—80, 82, 83, 84—85, 86—87, 88—90, 91, 92—96, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 108, 109, 115, 116—
119, 120, 122, 123, 124, 125, 135, 142, 148—149, 150—151, 157,
169—172, 173, 176, 180, 181, 190, 195, 198, 204, 205, 207, 209,
291, 335, 342, 345, 351—352, 353, 354, 355, 356, 359, 362, 363,
364—365, 366, 367, 474—475.
Рабочее дело в России — цараңыз: Мартов, Л. Рабочее дело в России.
«Революционная Россия», [Женева].— 322.
— 1902, № 3, январь, стр. 1.— 410.
— 1902, № 4, февраль, стр. 4—5.— 423.
— 1902, № 7, июнь, стр. 2-5, 23-24.— 405-406, 412.
— 1902, № 8, 25 июня, стр. 1—14.— 405-407, 416, 419, 420— 421, 423—423, 425—431.
Рескрипт, данный на имя члена Государственного совета... Ван- новского. 25 марта 1901 г.— «Правительствеиный Вестник». Спб., 1901, № 68, 25 марта (7 апреля), стр. 1.— 299—300.
588 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІІШ
[Рецензия на книгу: Ленин, В. И.] Задачи русских социал-демо- кратов. С предисл. П. Аксельрода. Женева, 1898.— «Рабо- чее Дело», Женева, 1899, № 1, апрель, стр. 139—142—45, 49, 149.
Решения съезда.— В листовке: Манифест Российской социал- демократической рабочей партии. Б. м., тип. партии, [1898], стр. 2.— 319.
«Россия», Спб.— 104.
— 1902, № 975, 13(26) января, стр. 2.-300. 306, 386-387.
«Русская Старина», Спб.— 35.
«Русские Ведомости», М.—106, 242, 280.
— 1886, № 144, 2і9 мая, стр. 3.- 168.
Русский закон и рабочий.— «Освобождеиие», Штутгарт, 1902, № 4, 2(15) августа, стр. 50—53.— 440.
«Русское Вогатство», Пб.— 280, 320.
Рылеев, К. Ф. Гражданин.—140.
[Рязанов, Д. 5.] Археология и полиция.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 8, 10 сентября, стр. 3.— 389.
*— Голландия — «Искра», [Мюнхен], 1901, №9, октябрь,
стр. 7.— 389.
— Замечания на программу «Рабочего Дела».'— «Заря», Штут- гарт. 1901, № 1, апрель, стр. 118—136.— 203, 389.
*—Царский кабак.— «Искра», [Міонхон], 1901, №8, 10 сен-
тября, стр. 1—2.— 389.
[Савинков, Б. 5.] Петербургское движение и практические за- дачи социал-демократии.— «Рабочее Дело», Женева, 1900, № 6, апрель, стр. 28—42. Подпись: Б—в.— 80—81, 113—114, 116, 140, 141—142, 143, 145, 152, 161—162.
Салтъіков-Щедрин, ' М. Е. В среде умеренности и аккурат- ности.—105.
— За рубежом.— 145.
— Круглый год.— 17.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТ-КІШІ 589
— Мелочи жизни.— 336—337.
— Пестрые ігисъма.— 410.
— Помпадуры и помпадурши.— 294.
— Похороны.—17.
Самодержавие и стачки. Записки министорства фипансов о раз- решении стачск. С прилаж. статьи: «Новая победа русских рабочих» Л. Мартова. Изд. Лиги русской революционной социал-демократии. Жспева, тия. Лиги, 1902. 68, [2].
XXVI стр. (РСДРП).— 432—440.
С.-Петербург.— «Искра», [Лейпцпг], 1900, № 1, декабрь, стр. 8, в отд.: Из партии.— 128.
«С.-Петербургские Ведомости».—106.
— 1901, № 10, 11(24) января, стр. 1.— 79.
«С.-Петербургский Рабочий Листок», [Спб.— Женева].— 35.
Сборник мыслей и афоризмов, извлечениых из частной перепис- ки Л. Н. Толстого. Сост. Кудрявцев. Женева, Эліпидин, 1896, стр. 207—270. (Спелые колосья. Вып. 4).— 304.
«Свобода», Женева, 1901, № 1. VIII, 72, 87, IX, 80 стр.— 81, 115, 121, 132—133, 134—139, 142—143, 144—145, 146—147, 157, 161—164, 165, 178, 183, 187—188, 192, 320.
Сереантес, Мигелъ. Дон-Кихот.—158, 161.
Серебряков, Е. А. По поеоду воззвания груігпы «Самоосвобо- ждения рабочих».— «Накануне», Лондои, 1899, № 7, июль, стр. 78-79 — 154—155.
«Собрание узаконений и распоряжений правителъства, издавае- мое при правителъствующем Сенате». Спб., 1886, № 68,
15 июля, ст. 639, стр. 1390—1405.— 432.
— 1897, № 62, 13 июня, ст. 778, стр. 2135-2139.-4^.
[Список eonpocoe (Tagesordnung) съезда\. 13(26) февраля 1902 г. Рукопись һ— 319—322.
Старовер — цараңыз: Потресов, А. Н.
Бірінші рет Легтпнніц VIII жинағында басылған, 1928, 227-бет.
590 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТШШІ
Стахович, М. А. Доклад, читанный на Орловском миссионерском съезде.— «Орловский Вестник», 1901, № 254, 25 сентября, стр. 2—3.— 289.
Стеклов, Ю. М.— царацыз: Невзоров, Ю.
*[Струве, П. Б.]. От редактора. [Листок-оттиск из журнала «Освобождение» № 1]. Штутгарт, [1902]. 6 стр.— 409—410.
— [Передовая].— «Освобождение». Штутгарт, 1902, №4,
2(15) августа, стр. 49—50.— 439, 440.
— Предисловие [к книге С. Ю. Витте «Самодержавие и зем- ство»].— В кн.: Витте, С. Ю. Самодержавие и земство. Конфиденциальная записка министра финансов статс-сек- ретаря іС. Ю. Витте (1899 г.). С предисл. и примеч. Р. Н. С. Stuttgart, Dietz, 1901, стр. V—XLIV. Подпись: Р. Н. С.— 295, 385.
*— Самодержавие и земство.— «Искра», [Мюпхен], 1901, № 2, февраль, стр. 2; № 4, май, стр. 2—3.— 102—103, 104.
Т. X.— уарацыз: Ленин, В. И.
Террористический элемент в нашей программе.— «Революцион- ная Россия», [Женева], 1902, № 7, июнь, стр. 2—5.— 405— 406.
Толстой, Л. Н. Писъма о голоде. 1892.— В кн.: Сборник мыслей и афоризмов, извлеченных из частной переписки Л. Н. Тол- стого. Сост. Кудрявцев. Женева, Элпидин, 1896, стр. 226— 270. (Спелые колосья. Вып. 4).— 304.
[Требования по общему согласию рабочих».— «Русские Ведомос- ти», М., 1886, № 144, 29 мая, стр. 3, в gt.: О беспорядках ра- бочих на фабрике товарищества Никольской мануфакту- ры.—168.
Труды комиссии, учрежденной для пересмотра уставов фабрич- ного и ремесленного. Ч. 1, 3, Спб., 1863—1864. 2 т.— 433.
Тулин, К.— царацыз: Ленин, В. И.
Тургенев, И. С. Стихотеорения в прозе. Житейское правило.— 422.
Устав рабочей кассьі, выработ. в Спб. рабочими (Из № 1 «Ра- бочей Мысли»).— «Листок «Работника»». Женева, 1898, № 9—10, ноябрь, стр. 46—47.— 37, 128.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕП ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКИПІ 59.1
Устав рабочей кассы, выработанный петербург. рабочими. Петербург. Июль 1897 г.— «Рабочая Мысль», Спб., [1897, № 1], октябрь, стр. 4—5.— 37, 46, 128.
Устав союзной рабочей оргаиизации.— В листовке: Программа петорбургского Союза борьбы за освобождепие рабочего класса. [Спб.), октябрь 1900, стр. 1—2.—124, 128—131, 157.
Фонвизин, Д. И. ІІедорослъ.— 224.
Циркуляр временноуправляющего министерством народного просвещения, товарища министра, попечителям учеб- ных округов. (11-го марта 1901 года, №6713).— «Пра- вительствеиный Вестник», Спб., 1901, № 58, 14(27) марта, стр. 1.— 300.
Циркуляр г. министра внутренних дел, по департаменту поли- ции, от 12-го сего марта 1901 года, за № 1230, гг. губернато- рам, градоначалъникам и обер-полицеймейстерам.— «Пра- вительственный Вестник», Спб., 1901, № 57, 13(26) марта, стр. 1.— 302.
Циркуляры министра народного просвещепия попечителям учебнъіх округов. (24-го апреля 1901 года, № 10516, 10517).—’ «ІІравительсітвенный Вестник», Спб., 1901, № 91, 26 апреля (9 мая), стр. 2.— 300.
Чего требуют рабочие петербургских бумагопрядилен. [Листов- ка.] Изд. Союза борьбы за освобождепие рабочего класса. [Спб.], 30 мая 1896. 1 стр.—168.
[Чернов, В. М7\ Очередной вопрос революционного дела. Лондон, Аграрно-социалистическая лига, 1900. 28 стр.— 420.
Чернышевский, Н. Г. Пролог.— 262.
Четвертый съезд Всеобщего еврейского рабочего союза в Литве, Полъше и России. Б. м., июль 1901, 21 стр. (РСДРП)65.
Чехов, А. П. Канителъ.— 241—242.
Что же далъше? — цараңыз: Плеханов, Г. В. Что же далыпе?
[Шестернин, С. П.\ Десятилетие морозовской стачки. Изд. 2-ое организации газ. «Искры». [Баку], тип. «Искры», 1901. 31 стр. (РСДРП).— 325.
20 6-ТОМ
592 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КОРСЕТКІШІ
Экстренный съезд горнопромъішленников в Харъкове.-- «Юж- ный Рабочий», [Смоленск], 1900, № 3, ноябрь, стр. 4—8.— 165.
«Южный Рабочий», Екатерипослав и др.—165.
— 1900, [Смолен-ск], № 3, ноябрь, стр. 4—14.—165.
Abwehr. [Antwort der Redaktion des «Vorwärts» auf den in N 2— 3 der russischen Zeitschrift «Sarja» erschienenen und von Ignotus unterzeichneten Artikel über den Lübecker Partei- tag].— In: «Vorwärts», Berlin, 1902, N 1, 1. Januar, S. 3 — 208.
[Anmerkung der Redaktion zu dem Artikel Kautskys].— In: «Vorwärts», Berlin, 1'902, N 6, 8. Januar, S. 3.— 208.
«Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik», Bd. 14. Berlin, 1899. VII, 754 S.— 41. '
Bemerkung der Redaktion.— In: «Vorwärts», Berlin, 1902, N 46, 23. Februar, 1. Beilage, S. 3.— 208.
Bernstein, E. Probleme des Sozialismus.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1896—1897, Jg. XV, Bd. I, N 6, S. 164—171; N 7, S. 204—213; N 10, S. 303-311; N 25, S. 772—783; 1896—1897, Jg. XV, Bd. II, N 30, S 100—107; N 31, S. 138-143.— 8, 19, 67.
— Das realistische und das ideologische Moment im Sozialismus. Probleme des Sozialismus, 2. Serie II.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1897—1898, Jg. XVI, Bd. II, N 34, S. 225—232; N 39, S. 388—395.— 8, 19, 67.
— Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie. Stuttgart, Dietz, 1899. X, 188 S.— 8, 19, 67.
«Bulletin de l’Office du travail», Paris, 1901, N10, octobre, p. 711—> 712.— 312—313.
«Deutsch-Französische Jahrbücher», Paris, 1844, Lfg. 1—2, S. 71— 85.— 362.
Engels, F. Die Bauernfrage in Frankreich und Deutschland.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1894—1895, Jg. XIII, Bd. I, N 10, S. 292-306.- 250—251.
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 593
>— Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Philosophie.— In: «Vorwärts», Leipzig, 1877, N 1, 3. I, S. 1; N 2, 5. I, S. 1—2; N 3, 7.1, S. 1—2; N 4, 10.1, S. 1—2; N 5, 12.1, S. 1; N 6, 14.1,
S. 1—2; N 7, 17.1, S. 1-h2; N 10, 24.1, S. 1—2; N 11, 26.1,
S. 1—2; N 17, 9.II, S. 1—3; N 24, 25.11, S. 1—2; N 25, 28.11,
S. 1—3; N 36, 25.III, S. 1-2; N 37, 28.III, S. 1—2; N 44,
15.IV, S. 1—2; N 45, 18.IV, S. 1-2; N 49, 27.IV, S. 1—2; N 50, 29.IV, S. 1—2; N 55, ll.V, S. 1-2; N 56, 13.V, S. 1—3; Wissenschaftliche Beilage des «Vorwärts»: N 1 und 2 zu N 87, 27.VII, S. 1-3; N 3 zu N 93, 10.VIII, S. 1; N 4 zu N 96, 17.VIII, S. 1; N 5 zu N 105, 7.IX, S. 1; N 6 zu N 108, 14.IX, S. 1; Beilage des «Vorwärts»: zu N 127, 28.X, S. 1—2; zu N 130, 4.XI, S. 1; zu N 139, 28.XI, S. 1—3; zu N 152, 30.XII, S. 1—3; Beilage des «Vorwärts», 1878: zu N 52, 5.V, S. 1—2; zu N 61, 26.V, S. 1—2; zu N 64, 2.VI, S. 1—2; zu N 75, 28.VI, S. 1-2; zu N 79, 8.VII, S. 1-2.-14,
— Vorbemerkung [zur Arbeit: Der Deutsche Bauernkrieg']. 3-ter Abdr. Leipzig, Genossenschaftsbuchdruckerei, 1875, S. 3—19.— 28—30, 59.
— Vorrede zur dritten Auflage [der Arbeit: Marx, K. Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte].— In: Marx, K. Dor achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. 3-te Aufl. Hamburg, Meißner, 1885, S. III-IV —10.
— Zur Kritik des sozialdemokratischen Programmentwurfes 1891.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1901—1902, Jg. XX, Bd. I. N 1, S. 5—13 — 237, 243, 251, 252, 254, 261, 167—168, 172, 470—471.
Der Entwurf des neuen Parteiprogramms. III.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1890—1891, Jg. IX, Bd. II, N 51, S. 780— 791.— 251—252.
Der Entwurf eines Gesetzes zum Schutze des gewerblichen Ar* beitsverhältnisses, N 347. Berlin, den 26. Mai 1899.— In: Ste- nographische Berichte über die Verhandlungen des Reichstages, 10. Legislaturperiode. I. Session 1898/1900. 3-ter Anlageband. Berlin, Sittenfeld, 1899, S. 2238-2239.-4^-439.
Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialde* mokratie. Vom 21. Oktober 1878.— In: «Reichs-Gesetzblatt», Berlin, 1878, N 34, S. 351-358.—14, 30, 53.
[Höchberg, K., Schramm, K., Bernstein, £*.] Bückblicke auf die sozialistische Bewegung in Deutschland. Kritische Aphoris20*
594 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
men.— In: Jahrbuch für Sozialwissenschaft und Sozialpo¬
litik. Hrsg, von Richter. Jg. I. Hft. 1. Zürich, 1879, S. 75— 96.— 53.
Ignotus. [Martow, L.] In Sachen «Vorwärts» gegen «Sarja».— In: «Vorwärts», Berlin, 1902, N 46, 23. Februar, I. Beilage, S. 3.— 208.
Jahrbuch für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik. Hrsg, von Richter. Jg. I. Hft. 1. Zürich — Oberstrass, Körber, 1879, S. 75—96.— 53.
* Kautsky, K. Die Agrarfrage. Eine Übersicht über die Tendenzen der mobernen Landwirtschaft und die Agrarpolitik der Sozialdemokratie. Stuttgart, Dietz, 1899. VIII, 451 S.— 346, 375.
— Finis Poloniae? — In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1895—1896, Jg. XIV, Bd. II, № 42, S. 484—491; N 43, S. 513-525 —547— 349.
— Die Intelligenz und die Sozialdemokratie.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1894—1895, Jg. XIII, Bd. N 27, S. 10—16.— 134.
— Nochmals die «Sarja» und der «Vorwärts».— In: «Vorwärts», Berlin, 1902, N 6, 8. Januar, S. 3.— 208.
— Der Parlamentarismus, die Volksgesetzgebung und die Sozialdemokratie. Stuttgart, Dietz, 1893. 139 S.—156—157.
— Die Revision des Programms der Sozialdemokratie in Österreich— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1901—1902, Jg. XX, Bd. I, N 3, S. 68-82.— 42—43, 247—248.
— Die «Sarja» und der «Vorwärts».— In: «Vorwärts», Berlin, 1902, N 4, 5. Januar, S. 3 — 208.
— Vollmar und der Staatssozialismus.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1891—1892, Jg. X, Bd. II, N 49, S. 705-713.-557.
Kongreß der Sozialdemokraten Deutschlands. (Schluß).— In: «Vorwärts», Leipzig, 1877, N 65, 6. Juni, S. 1—2.—14.
Kritschewsky, B. Die Beweise der «Sarja».— In: «Vorwärts», Berlin, 1902, N 52, 2. März, 4. Beilage, S. 1.— 208.
— Ein letztes Wort der Abwehr zur Diskussion mit Genossen Liebknecht.— In: «Vorwärts», Berlin, 1899, N 190, 16. August, S, 3 - Ш
ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 595
— Die Sozialisten und die Dreyjus-Affaire.— In: «Vorwärts», Berlin, 1899, N 181, 5. August, S. 2—3.— 208.
— Tatsachen beweisen. Antwort an W. Liebknecht.— In: «Vorwärts», Berlin, 1899, N 185, 10. August, S. 2—3.— 208.
— Über die Situation in Frankreich.— In: «Vorwärts», Berlin, 1899, N 446, 25. Juni, S. 3.— 208.
Lassalle, F. [Brief an K. Marx.] 24. Juni 1852:— In: Lassalle, F. Briefe an Marx u. F. Engels. 1849 bis 1862. Stuttgart, Dietz, 1902, S. 52—54. (In: «Aus dem literarischen Nachlaß von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle». Hrsg, von F. Mehring. Bd. IV).— 1.
— Briefe an K. Marx und F. Engels. 1849 bis 1862. Stuttgart, Dietz, 1902, S. 52—54. (In: «Aus dem literarischen Nachlaß von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle». Hrsg, von F. Mehring. Bd. IV).— 1.
Luxemburg, B. Neue Strömungen in der polnischen sozialistischen Bewegung in Deutschland und Österreich.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1895—1896, Jg. XIV, Bd. II, N 32, S. 176- 181; N 33, S. 206—216 —545."
— Der Sozialpatriotismus in Polen.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1895-1896, Jg. XIV, Bd. II, N 41, S. 484-491.- 348.
Marx, K. Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. 3-te Aufl. Hamburg, Meißner, 1885. VI, 108 S.— 10, 190.
— [Brief an Bracke], 5. Mai 1875.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1890—1891, Jg. IX, Bd. I, N 18, S. 562.-26—27, 67.
— Zur Kritik der Hegelschen Bechts-Philosophie. Einleitung.— In: «Deutsch-Französische Jahrbücher», Paris, 1844, Lfg. 1—2, S. 71—85.— 362.
— Zur Kritik des sozialdemokratischen Parteiprogramms.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1890—1891, Jg. IX, Bd. I, N 18, S. 561—575.— 254, 470—471.
Mehring, F. Geschichte der deutschen Sozialdemokratie. T. 2. Von Lassalles offenem Antwortschreiben bis zum Erfurter Programm. 1863 bis 1891. Stuttgart, Dietz, 1898. VI, 568 S. (In: Die Geschichte des Sozialismus in Einzeldarstellungen von E. Bernstein, C. Hugo, iK. Kautsky, P. Lafargue, F. Mehring, G: Pledmnow. Bd, 3, T, 2}.-18, 53.
596 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРҒКТЕМЕЛЕР КОРСЕТШШІ
Most und Genossen. [Antrag von Most und Genossen auf dem Parteitag der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands, polemische Artikel, wie Engels contre Dühring, in Zukunft im «Vorwärts» nicht mehr zu veröffentlichen. 29. Mai 1877].— Tn: «Vorwärts», Leipzig, 1877, N 65, 6. Juni, S. 2, im Protokoll: Kongreß der Sozialdemokraten Deutschlands.—14.
Mouvement general de Tepargne en 1899.— «Bulletin de l’Office du travail», Paris, 1901, N 10, octobre, p. 711—712.— 312—313.
«Die Neue Zeit», Stuttgart, 1890—1891, Jg. IX, Bd. I, N 18, S. 561— 575.— 27—28, 67, 254, 470-471.
- 1890—1891, Jg. IX, Bd. II, N 51, S. 780—791.— 251—252.
- 1891—1892, Jg. X, Bd. II, N 49, S. 705—713 — 367.
- 1894—1895, Jg. XIII, Bd. I, N 10, S. 292-306.— 250—251.
- 1894-1895, Jg. XIII, Bd. II, N 27, S. 10-16.- 129.
- 1895—1896, Jg. XIV, Bd. II, N 32, S. 176—181; N 33, S. 206— 216; N 41, S. 459-470.-545.
- 1895—1896, Jg. XIV, Bd. II, N 42, S. 484-491; N 43, S. 513- 525.— 348—349.
- 1896-1897, Jg. XV, Bd. I, N 6, S. 164-471; N 7, S. 204-213; N 10, S. 303—311; N 25, S. 772—783; Bd. II, N 30, S. 100— 107; N 31, S. 138-143.-5, 19, 67.
- 1897—1898, Jg. XVI, Bd. II, N 34, S. 225—232; N 39, S. 388- 395.— 8, 19, 67.
- 1901—1902, Jg. XX, Bd. I, N 1, S. 5-13.— 237, 243, 251, 252, 254, 261, 267, 268, 272, 470—471.
- 1901—1902, Jg. XX, Bd. I, N 3, S. 68—82.—42—43, 247—248.
Old Gentleman — царацыз: Амфитеатров, A. B.
Organisation der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands, beschlossen auf dem Parteitag zu Halle 1890.— In: Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Erfurt vom 14. bis 20. Oktober 1891. Berlin, «Vorwärts», 1891, S. 7—10.™ 153.
Programm der Sozialdemokratischen Arbeiterpartei in Österreich. (Beschlossen am Parteitag zu Wien 1901).— In: Protokoll über die Verhandlungen des Gesammtparteitages der Sozial* demokratischen Arbeiterpartei in üsterreiche Abgehalten zu
ӘДЕБЦ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКТ.ІШ 597
Wien vom 2. bis 6. November 1901. Wien, Wiener Volksbuchhandlung Ignaz Brand, 1901. S. 3—5.— 42.
Programm der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands, beschlossen auf dem Parteitag zu Erfurt 1891.— In: Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Erfurt vom 14. bis 20 Oktober 1891. Berlin, «Vorwärts», 1891, S. 3—6.— 217, 219, 221, 241—242, 252, 261.
Protokoll über die Verhandlungen des Gesammtparteitages der Sozialdemokratischen Arbeiterpartei in Österreich. Abgehalten zu Wien vom 2. bis 6. November 1901. Wien, Wiener Volksbuchhandlung Ignaz Brand, 1901. 204 S.— 42.
Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialde* mokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Erfurt vom
14. bis 20. Oktober 1891. Berlin, «Vorwärts». 1891. 368 S.- IS«?, 217, 219, 221, 241—242, 261.
Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Hannover vom 9. bis 14. Oktober 1899. Berlin, «Vorwärts», 1899. 304 S.—
15, 22.
Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Lübeck vom 22. bis 28. September 1901. Berlin, «Vorwärts», 1901. 319 S.- IS, 22.
«Reichs-Gesetzblatt», Berlin, 1878, N 34, S. 351—358.—14, 30, 53.
Resolution Bebels [angenommen am 13. Oktober 1899 auf dem Parteitag der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands zu Hannover}.— In: Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Hannover vom 9. bis 14. Oktober 1899. Berlin, «Vor^ wärts», 1899, S. 243—244.— 15, 22.
Resolution Bebels zur Bernstein-Debatte [angenommen auf dem Parteitag der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Lübeck vom 22. bis 28. September 1901].— In: Protokoll über die Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Lübeck vom 22. bis 28. September 1901. Berlin, «Vorwärts», 1901, S. 99.—15, 22.
«Der Sozialdemokrat», Zürich — London.— 53.
Stenographische Berichte über die Verhandlungen des Reichstages, 10. Legislaturperiode. I. Session 1898/1900. 3-ter Anlageband. Berlin, Sittenfeld, 1899. IV, 1703-2512 S.- 438.
598 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕГЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШІІ
Struve, Р. Die Marxsche Theorie der sozialen Entwicklung. Ein kritischer Versuch.— In: «Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik». Bd. 14. Berlin, 1899, S. 658—704 — 45.
— [Rezension der Bücher:] Bernstein, Eduard. Die Voraussetzungen des Sozialismus lind die Aufgaben der Sozialdemokratie. Stuttgart, 1899. Xu. 188 S. Kautsky, Karl. Bernstein und das sozialdemokratische Programm. Stuttgart, 1899. VIII u. 195 S.— In: «Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik». Bd. 14. Berlin, 1899, S. 723—739, in der Rubrik: Literatur.— 45.
Vahlteich. [Diskussionsbeitrag Vahlteichs auf dem Parteitag der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands über die Aufnahme der polemischen Artikel von Engels in den «Vorwärts». 29. Mai 1877].—In: «Vorwärts», Leipzig, 1877, N65, 6. Juni, S. 2, im Rubrik: «Kongreß der Sozialdemokraten Deutschlands».—14.
«Vorwärts», Leipzig—Berlin.— 107.
— Leipzig, 1877, N 1, 3. Januar, S. 1; N 2, 5. Januar, S. 1—2; N 3, 7. Januar, S. 1—2; N 4, 10. Januar, S. 1—2; N 5, 12. Januar, S. 1—2; N 6, 14. Januar, S. 1—2; N 7, 17. Januar, S. 1—2; N 10, 24. Januar, S. 1—2; N 11, 26. Januar, S. 1—2; N 17, 9. Februar, S. 1—3; N 24, 25. Februar, S. 1—2; N 25, 28. Februar, S. 1—3; N 36, 25. März, S. 1—2; N 37, 28. März, S. 1—2; N 44, 15. April, S. 1—2; N 45, 18. April, S. 1—2; N 49, 27. April, S. 1—2; N 50, 29. April, S. 1—2; N 55, 11. Mai, S. 1—2; N 56, 13. Mai, S. 1—3; N 65, 6. Juni, S. 1—2.— 14.
— Wissenschaftliche Beilage des «Vorwärts», 1877, N 1 u. 2 zu
N 87, 27. Juli, S. 1—3; N 3 zu N 93, 10. August, S. 1; N 4 zu N 96, 17. August, S. 1; N 5 zu N 105, 7. September, S. 1; N6 zu N 108, 14. September, S. 1.—14.
— Beilage des «Vorwärts», 1877: zu N 127, 28. Oktober, S. 1—2; zu N 130, 4. November S. 1; zu N 139, 28. November, S. 1—3; zu N 152, 30. Dezember, S. 1—3.— 14.
— Beilage des «Vorwärts», 1878: zu N 52, 5. Mai, S. 1—2; zuN 61, 26. Mai, S. 1—2; zu N 64, 2. Juni, S. 1—2; zu N 75, 28. Juni, S. 1-2; zu N 79, 8. Juli, S. 1-2.— 12.
— Berlin, 1899, N 146, 25. Juni, S. 3; N 181, 5. August, S. 2—3; N 185, 10. August, S. 2—3; N 190, 16. August, S. 3.— 208.
— 1902, N 1, 1. Januar, S. 3; N 4, 5. Januar, S. 3; N 6, 8. Januar, S. 3; N 46, 23. Februar, 1. Beilage, S. 3; N 52, 2. März, 4. Beilage, S. 1.— 208.
599
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
А
А. Н.— цараңыз: Потресов, А. Н.
Аксельрод, П. Б. (1850—1928) — меныпевизм лидерлерінің бірі. 70-жылдары — хальщшыл, «Жер және ерік» іжікке бөлін- геннен кейін «Ңаралай бөліс» тобыпа қосылды; 1883 жылы «Еңбекті азат ету» тобын құруға ңатынасты. 1900 жылдан — «Искра» мен «Заря» редакциясының мүшесі; РСДРП II съезінен бастап меныпевик. 1905 жылы кеңейтілгеи жүмысшы съезінша- қыру жөнінде оппортунистік идеяны ұсынды, бұл съезді ол про- летариат партиясына қарсы ңойды. Реакция жылдарыида жо- йымпаздық басшыларының бірі, меньшевик-жойымпаздардың «Голос Социал-Демократа» деген газетінің редакциясына кірді; 1912 жылы антипартиялық Август блогыиа қатынасты. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында центрист, Циммервальд және Кинталь конференцияларыиа қатысып, оларда оңшыл қанатқа қосылды. 1917 жылғы Февраль революциясьшан кейін — Петро- град Советі Атдару комитетінің мүшесі, буржуазияльтқ Уақыт- іпа үкіметті долдады. Октябрь социалистік революциясын дұш- пандықпен қарсы алды; эмиграцияда жүріп, Советтік Россияға қарсы қарулы интервенцляны насихаттады.— 27, 48—49, 71, 83, 101, 263, 334, 467—485.
II Александр (Романов) (1818—1881) — орыс императоры (1855—1881).— 386.
Алексеев, П. А. (1849—1891) — 70чжылдардағы белгілі рево- люционер, мамандығы тоқымашьижұмысшы. 1873 жылы Петер- бургте, Нева заставасының ар жағындағы революциялық жұ- мысшылар үйірмесінде болды; 1874 жылдың ноябрінен бастап Москвада жұмысшылар арасында революциялық насихат жүр- гізуге белсене қатысты. 1875 жылдың апрелінде тұтқынға алынып, 1877 жылы «50-дің процесі» бойынша сотталды. Сотта қорғаушыдан бас тартты, 10(22) мартта өзінің атақты сөзін оөй- леді; ібұл сөзін патша самодержавиесі >сөз<сіз құлайды деп сенім
600
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
білдірумен аяқтады. Алексеевтің оөзі кейіннеп коптеген жасы- рын басылымдар арқылы таратылып, Россиядағы роволіоция- лық 'қозғалысқа елеулі әсер етті. В. И. Лении оны «орыс жү- мысшы револіоционерінің ұлы көрегендігі» (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 546-ібет) деп атады. 1877 жылғы 14(26) мартта Алексеев 10 жыл каторгаға кесілді, 1884 жылы іқоныстануға птыгып, Якутияда тұрды; сопда 1891 жылдың 16(28) авгусында тонаушыныц долыпан қаза тапты.— 117.
Ауэр (Auer), Игнац (1846—1907)—герман социал-демокра- тиясының көрнекті қайраткері, кәсібі жөпінен өрімші-жұмыс- шы. 1874 жылдан эйзенахшылдар партиясыньщ секретары, ал 1875 жылы эйзепахшылдар лассалыпылдармен біріккепнеп ке- йін — Гермаиия Социалистік жұмысшы партиясының секретары. 1877—1878 жылдары социалңцемократияльіқ «Berliner Freie Presse» («Берлиннің Еркін Баспаоөзі») газетінің редакторы бол- ды; бірнеше рет рейхстагтың депутаты болып сайланды. Ішкі партияльгқ күрестің тереңдей түсуіне байланысты реформизм позициясына көшті, гермап социал-демократиясының оппорту- нистік қанаты лидерлеріиің бірі болды.—146.
Б
Б — в — цараңыз: Савинков, Б. В.
Бабёф (Babeuf), Гракх (шьш аты Франсуа ІІоэль) (1760— 1797) — француз революционері, утопиялық теңгерме комму- пизмпің аса көрпекті өкілі. Ңоғамды коммупистік жолменқайта құрудың программасын талдап жасады, жеке меншікті жоюды, жалпыға бірдей саяси жәпе экопомикалық теңдік орыатуды талап етті, әрбір адам еңбек етуге және қоғамды басқаруға қа- тысуға міндетті деп есоптеді. Термидор реакциясы кезінде құ- пия қоғам («тең адамдардың заговоры» дейтін) уйымдастырды; бүл қогам хальтқтың қалың бұқарасының мүддслеріп ңорғайтьш революциялық диктатура орнату үшін қарулы көтеріліс әзірле- ді. Бабёф пен оның жақтастары — бабувистер өздерінің көзқа- растарын олар шығарып тұрған «Tribun du Peuple» («Халық Трибупы») жәтіе «L’Eclaireur» («Ағартушы») деген мерзімді органдарда наслхаттады. «Заговор» ашылып қалды да, 1797 жылғы 27 майда (жаңаша) Бабёф дарға асылды.— 429.
Бакунин, М. А. (1814—1876) — анархизм идеологтарының бі- рі. 1840 іжылдан бастап шетелде тұрды, Россиядағы самодержа- виелік-крепостниктік тәртіпті қатаң сынға алды; 1844 жылы иатша Сенаты оны дворяндық атағынан, мүлікке барлық право- сынан айырып, каторгаға жіберуге сырттай үкім шығарды. 1848 жылы Прага көтерілісіне қатысты, 1849 жылғы майда Дрезден- дегі көтеріліске басшылық етті, тұтқынға алынып, 1851 жылы іпатіпа үкіметіпе ұстан берілді. Петропавл, ал содап соц Шлис- сельбург қамалдарында тұтқыида отырғапьшда I ІІиколайға
ЕСІМДЕР КОРСЕТКІШІ
601
«Тәубешілік» хат жәыө II Алексаіідрға жалбарынған хат жа- зып, бұл хаттарында өзінің революциялық көзқарастарынан бас тартты; 1857 жылы өмір-бақи Сибирьде тұруға жер аударылдЫ, 1861 іжылы одан шетелге қашты. 1863—1864 жылдардағы поляк азаттық көгерілісіне жәрдем көрсетті. 1868 жылдан бастап I Ин- тернационалдың жұмысына қатысты, оның іішінде анархистер- дің астыртын одағын («Социалистік демократия альянсы») ұйымдастырды; бұл одақты Интернационалға ңарама-қарсы қоюга және Бас Советке басшылық ісін өз қолына түсіріп алуға тырысты, бұл әрекетіпде «қапдай құралды болсын қолданудащ қандай зұлымдықтан болсын тартынған жоқ; өтірік, өсек, жа- лақорлық, қорқыту-үркіту, тасада тұрып тап беру — оғап осыиъің бәрі бірдей тән еді» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығар- малар, ХШ том, 2-бөлім, 1940, 539-бет). Іріткі салушылық қы- лықтары үшін ол Маркстің талап етуі бойышпа 1872 жылы Интернациопалдан шьіғарылды.
«Бакуниннің,— деп жазды Энгельс,— прудонизмді комму- низммен араластырудан жасаған ерекше теориясы бар...» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таядамалы хаттар, 1953, 277-бет). Бакушін ондіріс дұрал-жабдықтарына коллективтік меишік идеясьш нндивидуумның анархиялық «абсолютті бостандығы- мен» ұштастырды. Люмпен-пролетариат пен ұсақ буржуазияның мүдделсріы білдіре отырып, ол мемлекетті құртуды талап етті, буржуазлялық қоғамныц басты коселі капиталда емес, мемле- кетте деи білді. Пролотариаттың бүкіл дүние жүзілік-тарихи ро- ліп жоққа шыгара отырып, Бакунин анархиялық іәлеуметтік революция үшін пеғұрлым қолайлысы шаруалары басым болып отырғап артта қалғап елдер деп есептеді. Революцияның нәти- жесі «таптардың теңестірілуі», «еркін асооциациялардың» бірь гуі болуы тиіс. К. Маркс пен Ф. Энгсльс Бакунинге қарсы ба- тыл күрес жүргізді, бакунизмііің реакциялық мәнін әшкереледі, ал баікуиизм — В. И. Лепиішің анықтамасы бойынша — «өзін сақтап қалудаи үмітін үзген ұсақ буржуаньщ» (Шығармалар, 18-том, 11-бет) көзқарасы болды.— 29.
Балгори (Balhorn), Иоганн — XVI ғасырдағы немістің кітап бастырушысы.— 74.
Балмашев, С. В. (1882—1902) —Ңазан, соңынан Киевунивер- ситетіпің студепті, студенттер қозғалысына белсеые қатысушы. 1901 жылгы япварьда тұтқьшға алынып, Киев университетінің 183 студснтімеіі бірге солдатқа жіберілді. 1901 жылдың жазын- да Қырым мон Харьковтың революциялык, үйірмелеріне кірді; сентябрьде Киев упиверситетіпе қайтадан түсіп, мұнда револю- циялық жұмысты жалғастьтрды, эсерлермеи жақындасып, олар- дың «Жауьшгорлік ұйымына» кірді. Үкіметтің елдегі қоғамдық қозғалысты басьш-жапшуға багытталған қатал қудалауына қарсы наразылық ретінде 1902 жылғы 2(15) апрельде Балмашев ішкі істер министрі Сипягииді атып өлтірді. Сипягинді өлтіру эсерлердің «Жауынгерлік ұйымының» тұңғыш террористік әре- кеті болды. Петербург округтік сотының үкімі бойышпа Балма-
602
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
шев 1902 жылғы 3(16) майда Шлиссельбург қамалында дарға асылды.— 402, 409, 411, 416.
Бастиа (Bastiat), Фредерик (1801—1850) — фраицуздың түр- пайы экономисі. Буржуазиялық қоғамдағы таптардың қарым- қатынастарын іқызмет көрсету айырбасы ретінде таныды, капи- талистік датынастарды адамдардың «табиғи» қатынастары деп ■есептеді, еңбек пен капитал мүдделерінің үйлесімдігін уағызда- ды, жұмысшы табыиың ұлттық табыстағы үлесі техниканың прогресіне қарай өсе береді деп дәлелдеуге тырысты. К. Маркс Бастианы «тұрпайы экопомия апологетикасының ең сұмпайы, соидықтан да ең салымды өкілі» («Капитал», I том, Ңаз. мемл. баспасы, 1963, 24-бет) деп сипаттады. Оның теорияларын капи- тализмнің осы заманғы қорғаушылары пайдалануда. Бастианың негізгі шығармалары: «Экономикалық софизмдер» (1846) және «Экономикалық үйлесімділіктер» (1849)—317.
Бебелъ (Bebel), Август (1840—1913)—герман социал-демо- кратиясы мен II Интернационалдың аса көрнекті қайраткерле- рінің бірі, кәсібі іжонінен жұмысшы-токарь. Саяси қызметті 60- жылдардың алғашқы жартысында бастады; I Интернационал- дың мүшесі болды. 1869 жылы В. Либкнехтпен бірге Германия социал-демократиялық жұмысшы партиясын («эйзенахшыл- дар») құрды; талай рет рейхстагқа депутат болып сайланды, Германияны демократиялық жолмен біріктіру үшін күреоті, рейхстагтың мійбесінен кайзерлік үкіметтің реакциялық ішкі және сыртқы саясатын әшкереледі. Франция-Пруссия соғысы кезінде интернационалистік бағыт ұстап, Париж коммунасын долдады. 90-жылдары және 900-жылдардың басында герман со- циал-демократиясының қатарындағы реформизм мен ревизио- пизмге қарсы шықты. В. И. Ленин оның бернштойпшілдерге қарсы сөздерін «маркстіік көзқарастарды іқорғаудың және жұ- мысшы партиясының .шын социалистік сипаты жолындағы кү- рестің үлгісі болып қалады» (Шығармалар, 19-том, 294-бет) деп санады. Талантты публицист және асқан птешен Бебель герман және европалық жұмысшы қозғалысының дамуына зор ьгқпал жасады.
Ңызметінід соңғы кезеңіиде Бебель центристік сипатта бір- қатар қателіктер жіберді (оппортунистермен күрестің жеткілік- сіздігі, күреотің парламенттік формаларының маңызын асыра бағалау және т. б.)16, 74, 134, 146, 189.
Белинский, В. Г. (1811—1848)—орыстың ұлы революция- шыл демократы, әдеби сыншы әрі публицист, философ-матери- алист, 1833—1836 жылдары «Телескол» журналына қатысып жүрді; 1838—1839 жылдары «Московский Наблюдатель» журна- лын редакциялады, «Отечественные Записки» (1839—1846) журналының әдеби-сын бөлімін басқарды, 1847 жылдан «Совре- менник» журпалының қызметкері әрі идеялық басшысы болды. 1847 жылғы 3 июльде шетелде жүріп атақты «Гогольге хатын» жазды, бұл хат «цензурасыз демократиялық баспасөздің осы
ЁСІМДЕР КӨРСЕТКІІПІ
603
уақытқа дейін де өзініц орасан зор күнделікті маңызын жойма- ған ең таңдаулы піығармаларьшың бірі болды» (В. И. Ленин. Шыгармалар, 20-том, 247-бет). Белинский идеализмнен материа- лизмге, ағартушылықтан революциялық демократизмге қарай идеяльщ дамудың күрделі әрі қайшылықты жолынан өтті. Ол социалист, крепостликтікке қарсы күреске көтерілген шаруалар буқарасьшың идеологы болды, бірақ оның социализмі утопия- лық сипатта болды. Белипский революциялық-демократиялық эстетика мел әдеби сыиныц негіздерін қалады. Пушкин, Лер- монтов, Гоголь туралы мақалаларында, 1840 іжылдан 1847 жыл- ға дейінгі орыс әдебпотіне жасаған шолуларында Белилский орыс әдебиетіпің өзіне тән ерекшілігі мен ұлылығын кврсетіп, оныц роализмі мен халықтығыл ашып берді. Белипскийдің қьгзметі Россияда қоғамдық ой^лікірдің одан әрі дамуына және азаттық қозғалысыпың өсуіпе орасан зор әсер стті.— 28.
Белътов, Н.— ңарацыз: Плехаігов, Г. В.
Бём-Баверк (Böhm-Bawerk), Евгений (1851—1914) — буржуа- зияшыл экопомист, саяси экономиядағы «австралияльгқ мек- теп» дейтіннің өкілдеріпің бірі. Қосымша құнның маркстік тео- риясына қарсы бағытталғаи сңбектершде пайда жұмысшы табьш қаиаудың салдарыиал емес, қазіргі жәле болашақ игілік- тердің субъектлвтік бағаларыньщ айырмасынан пайда болады- мыс деп дәлелдеді. Капитализмнің дайшылықтарын, капитал- дың еңбекті қанауын бүркемелей отырып, Бём-Баверк жүмыо шы табының назарын революциялық күрестөн басқа жаққа ау- даруға тырысты; олың реакциялық козқарастарын буржуазия канитализмді қорғау үшіл пайдалалуда.— 278.
Берг — цараңыз: Мартов, Л.
Бердяев, Н. А. (1874—1948) — реакцияшыл философ-лдеа- лист және мистик. 90-жылдардың аяғында Киевтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» жәрдем көрсетті, бұл одақтың ісі бойынша 1900 жылы Вологда губерниясына жер ау- дарылды. Алғаліқы әдеби еңбектерінің өзінде-ақ «жария маркс- измге» қосылып, Маркстің іліміне неокантшылдьгқ тұрғьідан ре- визия жасады, кейіннсн марксизмнің ашықтал-ашық жауыла айналды. 1905 жылы кадеттер партиясьша кірді; реакция жыл- дарьшда діли-философиялық құдай іздепімпаздық ағымы өкіл- дерілің бірі болды, колтрреволюциялық «Вехи» жинағына ңатысты. Октябрь революциясьшан кейін феодализм мен орта ғасырлық схоластикапың апологеті болып, оларды өсіп келе жатқан коммупизмпел бірдеп-бір ңұтқарушы деп білді. 1922 жылы коптрреволюциялық қызметі үлііл шетелге қуылды, онда философиялық мистицизмді уағыздауын жүргізе берді, контр- революция идеологтарьшың бірі болды.—199, 278.
Бернштейн (Bernstein), Эдуард (1850—1932)—герман соци- ал-демократиясының әсіре оппортулистік қанаты мен II
604
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКПШ
Интернационалдың лидері, ревизионизм мен рефоршізмиің теоре- тигі. Социал-демократиялық қозғалысқа 70-жылдардыв, орта кезінен бастап қатысты, Дюрингтің ықпалыида болды. 1881 жыл- дан 1889 жылға дейін — Германия социал-демократиясының жа- сырын оргапы «Der Sozialdemokrat» -тың («Социал-Демократ») редакторы. 1896—1898 жылдарда «Die Neue Zeit» («Жаңа За- ман») журиальшда «Социализм проблемалары» деген мақала- лар сериясын жариялады, бұлар кейін «Социализмнің алғы шарттары және социал-демократияньщ міндеттері» (1899) деген атпен кітап болып басылды; бұл кітабында революция- лық марксизмнің философиялық, экономикалық жәие саяси не- гіздеріне ашьгқтап-ашық ревизия жасады. Бернштейн тап күре- сінің маркстік теориясын, капитализмнің сөзсіз күйрейтіндігі туралы, социалистік революция және пролетариат диктатурасы туралы ілімді теріске шығарды. Бернштейн жөнінде айта келіп, В. И. Ленин «Пролетариат революциясы туралы оппортунист ойлауды да ұмытып қалған»деп жазды (Шығармалар, 25-том, 445-бет). Бернштейн жұмысшы қозғалысының бірден-бір міп- деті капитализм тұсыида жұмысшылардың экопомикалың жағ- дайын «жақсартуға» бағытталғап реформалар жолындағы күрес деп жариялады, «сң бастысы — қозғалыс, түпкі мақсат — түк те емес» дегеи оппортунистік тұжырым ұсынды.
Бернштейн меи оньщ ізбасарларыньщ теориялық көзқарас- тары мен практикалық оппортунистік қызметі, жұмыошы табы- ның мүдделеріне тікелей опасыздық жасауға әкеп сокдырды, бұл II Интернационалдың күйреуімен тынды. Кейінгі жылдарда Бернштейн марксизмге қарсы күресін одан -әрі жүргізе берді, империалистік буржуазияііың саясатын қолдауға шақырды.— 8, 9, 14, 19, 22, 53, 69, 315, 334.
Боголепов, Н. П. (1846—1901) — 1898 жылдан бастап халық ағарту министрі. Оньщ инициативасы бойынша 1899 жылғы 29 июльде жоғары о>қу орындарында «Уақытша ережелер» енгізіл- ді; бұл ережелер негізінде ағарту мипистрі студенттердің толқуларына қатысушыларды солдатқа жібере алатын болды. Боголепов оқушыларды саяси ацду меи бақылау жүйесін ұйым- дастырды. Оиың бұйрығы бойыиша 1901 жылы әуелі Киев уни- верситетінің 183 студенті, ал кейін Петербургтің 28 студенті солдатқа жіберілді. Бұл шаралар студенттердің кең наразылы- ғып жәпе әлгі шараларды ұйымдастырушыға өшпенділігш ту- гьтзды. 1901 жылғы 14(27) февральда студеит Карпович Бого- леповқа қастапдық жасады. Боголепов ауыр жаралапды да, код кешікпей қайтыс болды.— 298, 304.
Булгаков, С. Н. (1871—1944) —буржуазияшыл экономист, фи- лософ-идеалист. 90-жылдары «жария марксист» болды. 900- жылдардың бас кеізінде Маркстің аграрлық мәселе жөніндегі іліміне ревизия жасады, хальщ бұқарасыньщ қайыршылануын «топырақ оқұнарлылығының кеми беру заңы» дейтінмен түсін-< дірді. 1905—1907 жылдардағы революциядан кейін кадеттергө қосылды, философиялың мистицизмді уағыздады, контрреволю-
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
605
циялық «Всхи» жипағыпа қатысты. 1918 іжылдан кейіи право- славие священнигі, 1922 жылы аитисоветтік қызметі үшш шетел- ге іқуылды, СССР-ге қарсы дұшпандық насихат жүргізді — 24. 199, 280, 308, 315, 334, 344, 349, 427.
В
В. В. — цараңыз: Воронцов, В. П.
В. Дм.— царацыз: Засулич, В. И.
В. 3. — уарацыз: Засулич, В. И.
В. И. — царацыз: Засулич, В. И.
В. И. — ъ — уарацыз: Иваншин, В. П.
Валътейх (Vahlteich), Карл Юлиус (1839—1915)—немістің оңшыл социал-демократы, кәсібі жөнінея етікші. Саяси қызметіи Вейтлингтің жақтасы ретінде бастады, жұмысшылардың білім алу одақтарыиа қатысты, лассальдық Жалпы герман жұ- мысшы одағының пегізін салушылардың бірі және оның бі- рінші секретары болды. Лассальдың Пруссия реакциясымен ым- дасуына және оның Одақтың ішінде диктатура ориатуға тырыс- қан өрекетіне қарсы шықты; осы жанжалдың салдарынан сек- ретарьдьщ қьгзметін тастап кетті де, көп кешікпей Одақтан шығарылды. Кейіиірек эйзенахшылдар партиясының мүшесі болды, Хемшщте социалистік үгіт жүргізді, «Chemnitzer Freie Presse» («Хемпиц Еркін Баспасөзі») газетінің редакциясында жұмыс істеді, рейхстагтың депутаты болып сайланды. Социа- листерге қарсы ерекше заң қабылдағаннан кейін АҢШ-қа эмиграцияға кетіп, мұнда жұмысшы қозғалысына қатысты, бір- қатар газеттердің редакциясына кірді.—13.
Ванеев, А. А. (1872—1899) — социал-демократ. 1892 жылы Нижний-Новгородтағы маркстік үйірмеге кірді; 1893 жылы Пе- тсрбург технологиялық институтына оқуға түсіп, технолог сту- денттердіц маркстік үйірмесіне қосылды. 1894 жылы В. И. Ле- пиііпің ««Халың достары» деген не жәпе олар социал-демократ- тарға қарсы қалай күреседі?» деген еңбегін бастырып шығаруға (гектографта) 'қатысты. 1895 жылы Петербургтегі «Жұмысшы табьш азат ету жольтндағы күрес одағын» оқұруға белсене ат салысты, социал-демократиялық жұмысшы үйірмелерінде на- сихатіпы болды, «Рабочее Дело» газетін шығаруға техникалық жағынап әзірлепу ісіне басшылық етті. В. И. Ленинмен, Г. М. Кржижановскиймен және басқалармен бірге Ванеев «Кү- рес одагының» ісі бойынша тұтқыиға алыиып, 1897 жылы Шы- ғьтс Сибиръге жер аударылды. 1899 жылғы августьщ аяғы — сен- тябрьдің басьгнда Ванеев басіқа да он алты социал-демократпен бірге В. И. Лепин жазгаті «Роосия социал^деімократтарьтның «экопоміістсрдіц» «Сгс(1о»-сыпа іқарсы наразылығьгпа» қол қой- ды35, 37.
606
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Ванновский, П. С. (1822—1904) — патіиа армиясының гене- ралы, 1881—1898 жылдары соғыс министрі, 1899 жылы жоға- ры оқу орындарындағы студенттер толқуларының себептерін анықтау жөніндеті комиссияның предоедателі болды. 1901 жы- лы Боголепов өлтірілгеннен кейін халық ағарту министрі бо- лып тағайындалды, «мектеп жөнінде сүйіспеншілік және шын пейілмен қамқорлық жасау» жайында екіжүзді сездер сөйледі. Ағарту ісі саласында болмашы реформалар жасаумен шектеліп, Ванновский революциялық студенттік қозғалысқа қарсы жаза- лау саясатын жүргізе берді. Өзінің «тыньіштандырушылық» қызметі бүтіндей сәтсіздікке ұшырауына байлаиысты 1902 жылы отставкага шықты.— 299—300.
Василъев, Н. В. (1855 ж. туған) — жандарм полковнигі; 1900 жылдан — Минск губерниялың жандарм басқармасының бастығы, зубатовшылдық «полицияльгқ социализмнің» жақтау- шысы.— 126.
Вебб (Webb), Беатриса (1858—1943) мен Сидней (1859— 1947) — белгілі ағылшын қоғам (қайраткерлері, реформистер. Екеуі бірігіп, ағылшын жұмысшы (қозғалысының тарихы мен теориясы жөнінде бірқатар еңбектер жазды. Олардың: «Industrial Democracy» (1897) деген кітабы 1900—1901 жылдары «Ағыл- шын тред-юнионизмінің теориясы мен практикасы» деген атпен орыс тіліне аударылып шықты; В. И. Ленин бірінші томның аудармасын жасады, екінші томньщ аудармасын редакциялады. ¥сақ буржуазия мен жұмысшы аристократиясының идеологтары болған Веббтер өздерінің еңбектершде жұмысшы мәселесін ка- питалистік қоғам шеңберінде бейбіт жолмен шеіпу идеясын ұсьтнды. Біріпші дүпие жүзілік соғыс жылдарында социал-шо- винизм позициясында болды. Сидней Вебб реформистік фабиан- шылдар ңоғамының негізін салушылардың бірі болды; бірінші (1924) жәпе екінші (1929—1931) лейбористік үкіметтерге кірді. Веббтер Совет Одағына ықыласты ниетте болды, 1932 жылы СССР-ге сапар жасап қайтты.— 66, 156.
Всйтлииг (Weitling), Вилъгелъм (1808—1871)—пеміс жұ- мысшы қозғалысыпың жаңа туып келе жатңаті ксзіндегі көр- некті қайраткері, утопиялық теңгерме коммунизм теоретиктері- нің бірі; кәсібі жөпіпеп тігінші. «Әділоттілер одағыпың» белсенді қайраткері болды; Энгельстің сөзімеп айтқанда, Вейтлингтің көзқарастары «неміс пролетариатының тұңғыш дербес теория- льгқ қозғалысы ретінде» -пайдалы роль атқарды; алайда ғылыми коммунизм жарыққа шыққаннан кейіп бұл көзңарастар жүмыс- шылардың таптық сапа-созіміпің дамуына бөгет бола бастады. К. Маркс пен Ф. Энгельс Вейтлиигтің көзқарастарын қатаң сьш ға алды. 1848—1849 жылдардағы революциядан кейін Вейтлинг АҚШ-қа эмиграцияға кетіп, мұнда 1850—1855 жылдары «Republik der Arbeiter» («Жұмьтсшылар Республикасы») дегеп жур- пал шығарьтп түрды, кейііі жұмысшы қозғалысыпап шеттеп кетті.— 43.
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
607
II Вильгелъм (Гогенцоллерн) (1859—1941)—герман импора- торы және Пруссия королі (1888—1918).— 108,
Витте, С. 10. (1849—1915) —XIX ғасырдың аяғы мен XX ға- сырдың басындағы орыстың мемлекет қайраткері; Витте патша- лық Россияның «әскери-феодалдық империализмінің» мүдделе- рін білдіруші болды, самодержавиені жаньш сала жақтады, ли- берал буржуазияға болмашы жеңілдіктер жасап, уәделер беру және халықты қаталдықпеп жазалау арқылы монархияны сақ- тап оқалуға тырыстьі; 1905—1907 жылдардағы революцияны ба- сып-жаншуды ұйымдастырушылардың бірі. 'Қатынас жолдары министрі (февраль—август 1892), фиыапс мишістрі (1892—1903), министрлер Советінің председателі (октябрь 1905 — апрель 1906) бола отырып, Витте фипанс, баж салығы саясаты, темір жол құрылвісы, фабрика заңы саласындағы шаралары арқылы, шет- елдік капиталдың сиуіп барыітша қолдау арқылы Россияда ка- питализмнің дамуына және оның империалистік державаларға тәуелді болуының күпіеюіне себепші боліды. «Министр-макле-р», «биржаның агенті»—міне В. И. Лении оған осындай сипаттама берді,— 104, 282—288, 295, 312 , 373, 385, 482.
Волътман (Woltmann), Людвиг (1871—1907)—немістің ре- акцияшыл социологы және антропологы. Бірқатар еңбектерінде маркстік философия меи кантшылдық ұқсас дегеиді дәлелдеуге тырысты; жұмысшы қозғалысының басты міндеті экономика- лық күрес деп есептеді. Дарвиннің ілімін қоғамдық дамуға қол- дана отырып, қоғамньщ таитық құрылымы бейне бір тарихи себептерге ғана байланысты болмайды, сонымен бірге адам ин- дивидуумдарының табиғи теңсіздігіне де байланысты болады- мыс деп пайымдады. Нәсілшілдік теориясын қорғады, нәсілдік белгілерден саяси және экономикалық дамудың аса маңызды факторын көрді. Өзінің еңбектерінде және 1902 жылы негізі қа- ланған «Politisch-Antropologische Revue» («Саяси-Антропология- лық Шолу») деген журналда герман ұлтының артықшылығы идеясып уағыздады; Вольтмаііпың көзқарастары герман фашиз- мі идеологиясының құрамдас бөлігі болды.— 50.
Вормс, А. Э. (1868—1937) — юрист, Москва университетінің приват-доценті, кейінпен профессоры; либерал. 1901—1902 жыл- дарда зубатовшылдық «Механикалық өндірістегі жұмысшылар- дың өзара іжәрдемде/су сқоғамының» жиналыстарында лекциялар оқыды. 1911 жылы басқа да бір топ либерал профессорлар- мен бірге халық ағарту министрінің іқудалап жазалау шарала- рына қарсы наразылық білдіру белгісі ретінде Москва уыивер- ситетінеы кетіп 'қалды. 1917 жылы Москва университетіпе қайта оралып, 1928 жылға дейін оның профессоры болды. Шаруа жәііе азаматтық право жөпіпдегі бірқатар ецбектердің авто- ры.—126.
Воронцов, В. II. (В. В.) (1847—1918) — экономист әрі публи- цист, 80—90-жт,тлдардағы либорал халықшылдықтың идеологта-
608
ЕСГМД № КӨРСЕТКІШІ
рының бірі, «Россиядағы капитализмнің тағдыры» (1882), «Біз- дің бағыттарымыз» (1893), «Теориялық экономия очсрктері» (1895) және ‘басқа кітаптардың авторы; бұл кітаптарында ол Россияда капитализмііің дамуын теріоке шығарды, ұсақ товар өндірісін мадақтады, шаруалар қауымын дәрштеді. Патша үкі- метімен ымыраға келуді уағыздады және марксизмге үзілді-ке- ісілді қарсы іпьгқты. В. И. Лепишіің көптеген еңбектерінде Во- ронцовтың көзқарастары қатаң сынға алынды.— 39, 48, 54, 427,
Г
Г. В,— цараңыз: Плеханов, Г. В.
Г. В — ч — царацъіз: Плехапов, Г. В.
Гасселъман (Hasselmann), Вилъгелъм (1844 ж. туған) —неміс социал-демократы, кейіинен аыархист. Лассалыпылдық Жалпы герман жұмысшы одағыиың көрнекті қайраткері, оныц «Der Neue Sozialdemokrat» («Жаңа Социал-Демократ») деген органы- ның редакторы болды, оның беттерінде К. Маркс пен Ф. Энгельске және олардың Германиядағы жақтастарьша қарсы күрес жүргізді; 1875 жылы лассальшылдар мен эйзенахшылдар- ды біріктіру инициаторларының бірі болды. Бірігуден кейін партияның жаңа органы — «Vorwärts» («Алға») газетінің редак- циясында жұмыс істеуден бас тартып, «Die Rote Fahne» («'Ңы- зыл Ту») газетін шығара бастады, бүл газетте партияның сая- сатына өршелене шабуыл жасады. Социалистерге қарсы ерекше заң қолданылып тұрған кезеңде ашықтан-ашық анархистік по- зицияға көшіп, іс жүзінде партиядан қол үзді де, Виден кои- гресінде (1880) Мостпен бірге партиядан шығарылдьт, содан кейін АҚШ-қа эмиграцияға кстіп, жұхмысшы қозғалысыная шет- теді.— 53, 134,
Гегель (Hegel), Георг Вильгелъм Фридрих (1770—1831) —пе- містің аса ірі философы — объективтік идеалист, пеміс буржуа- зиясының идеологы. Гегельдің философиясы XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басындағы пеміс идеализмінің шыңы болды. Гегельдің тарихи еңбегі идеалистік диалектиканы терең әрі жан-жақты талдап жасауы болды, мұның өзі диалектика- лық материализмнің теориялың негіздерінің бірі болды. Гегель- дің пайымдауынша, бүкіл табиғи, тарихи және рухани дүние үздіксіз қозғалыста, өзгерісте, қайта өзгерісте жіәне дамуда бо- лады; алайда ол объективтік дүниені, өмір шындығын «абсо- люттік рухтың», «абсолюттік идеяпың» жемісі деп қарады. В. И. Ленин «абсолюттік идеяны» идеалист Гегельдің тео- логиялық ойдан шығарған өтірігі деп атады. Диалектикалық метод пен шын мәиінде дамуды тоңтатуды талап еткен консер- вативтік, метафизикалық система арасыпдағы терең қайшы- лық—Гегсль философиясыпа топ сипат. Әлеуметтік-саяси коз- іқарастары жопінеп Гегель реакционер болды.
ЁСІМДЕР көрсетшіііі
609
К. Маркс, Ф. Энгельс, В. И. Ленин Гегельдің диалектикалық методын сын көзбен қайта қарап, объективтік дүние мен адам- ныц ой-пікірі дамуыныц неғұрлым жалпы заңдарын бейнелей- тііі матерналистік диалектиканы жасады.
Гегельдің басты еңбектері: «Рух феноменологиясы» (1806), «Логика ғылымы» (1812—1816), «Философиялық ғылымдар эн- циклопедиясы» (1817), «Право философиясы» (1821). Қайтыс болғаннан кейін жарық көрген ецбектері: «Философия тарихы жөніндегі лекциялар» (1833—1836) және «Эстетика жөніндегі лекциялар немссе өпер философиясы» (1836—1838) — 28.
Гед (Guesde), Жюль (Вазилъ, Матъё Жюлъ) (1845—1922) — француз социалистік қозғалысыныц жәие II Интериационалдың ұйымдастырушылары мен басшыларының бірі. іСаяси қызметін 60-жылдардыц екінші жартысында бастады; 1871 жылғы Париж коммунасын ңолдады, эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. 1876 жылы Францияға қайтып оральш, К. Маркс пен Ф. Энгельс ең- бектерінің ықпальтмоп марксизм позициясына көшті, 1877 жы- лы «L’Egalite» («Тсцдік») газетіпің пегізіп салушылардың бірі болды; бұл газет 1879 жылы француз пролетариатыньтң тұңғыш дербес саяси партиясы — Франция Жұмысшы партиясын 'құру- да шешуші роль атқарды. Маркс пен Энгельстіц қолдауымен Гед Лафаргпен бірге партііяііың программасын жазыіт, ол Гавр конгресінде (1880) қабылданды. Гед Францияда марксизм идея- ларыя тарату және социалистік қозгалысты дамыту үшін көп жұмыс істсді; оиы бірнсше рет парламент дспутаты етіп сай- л-ады. 1904 жылы Леиин Гедке халықаралық социал-демократия- ның неғурлым дәйекті жәие батыл окілі деп сипаттама берді.
Бірақ оңшыл социалистердің саясатыиа қарсы шыға отырып, Гед те-ориялық мәселелерде де, тактикалық мәселелерде де сек- танттьтқ сипатта қателіктер жіберді; ол жұмысшы табының кү- ресінде партияның роліи жете бағаламады, пролетариаттың соғысқа көзқарасы туралы мәселе жөпіпде теріс позиция ұстады. Бірінші дүиие жүзілік соғыс басталған кезде Гед «патриотизм- ге» бола жұмысшылардың мүддесіпе опасыздық жасады, бур- жуазияиьщ жағына шыгып, буржуазиялық үкіметке кірді. Ленин былай деп жазды: «Гедтің 1914 жылғы социализмге ашықтэп-ашық опасыздық жасауыиап басца, бүкіл өмірінен үл- гі алыңыздар, дейміз біз жумысшыларға» (Шығармалар, 21-том, 114—115-беттер). Гед ¥лы Октябрь социалистік революциясы- пыц маңызыи түсіпбеді, Компптериго қосьтлуды ұйғарған Фран- цуз социалистік лартиясыныц Typ конгресі (1920) көпшілігіне қосылмады.— 73.
Герц (Hertz), Фридрих Отто (1878 ж. туған)—австриялық экономист, социал-демәкрат-ревизионист. 1899 жылы басылып шыққан «Die Agrarischen Fragen im Verhältnis zum Sozialismus» («Социализм тұрғысыпап алынғаті аграрлық мәселелер») деген кітапта аграрлық мәселе жөніндегі марксизм іліміне қарсы шықты, ұсақ шаруа шаруашылығының «тұрақтылығын», оның
610
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
ірі шаруашылықтың бәсекесіне қарсы тұруға қабілеттілігін дә- лелдеуге тырысты. Россияда аударылып басылған Герцтің кіта- бын буржуазияның апологеттері Булгаков, Черяов жәпе бас- қалар марксизмге қарсы күресінде кеціиси пайдаланды — 24, 308, 316, 331, 420,
Герцен, А. И. (1812—1870) — орыстың ұлы револіоциотіср-до- мократы, философ-материалист, иублицист әрі жазушы; «орыс» социализмінің негізін салушы. Герцен азаттық қозғалысына де- кабристердің дәстүрлерін жалғастырғаи дворян революционері ретінде енді. 1829—1833-жылдары Москва универсятетінде бол- ган кезінде XVIII ғасырдағы революцияшыл ойшылдар мен утопист социалистсрдщ саяси және теориялық ілімдерін оқып- үйренген алдьщғы қатарлы, революциялық пиғылдағы жастар- дың үйірмесін басқарды. 1834 жылы үйірменіц басқа мүшеле- рімен бірге тұтқынға алынып, 1835 жылы Пермьге, кейін Bar- Kara, Владимиргө және Новгородқа жер аударылды. 1842 жылы айдаудан ңайтып оралғаниан кейіп Москвада тұрды. Опың бұл кезде жазған «Ғылымдағы дилетантизм» (1842—1843) және «Та- биғатты зерттеу туралы хаттар» (1844—1846) деген философия- лық еңбектері орыстың матсриалистік философиясын дамытуда маңызды роль атқарды. В. И. Ленин Герценге диалектикальщ материализмге тікелей таяп келіп, тарихи материализмнің ал- дына жеткенде тоқтап қалған аса көрнекті ойшыл деген сипат- тама берді. 1847 жылғы январьда патша үкіметіпің қуғындауы- па байланысты Герцеті эмиграцияға кетті. Бастапқы кезде Парижде, Ниццада тұрды, ал 1852 жылы Лондонға кошіп келді, мұида орыс басітаханасын ашып, шетелдегі орыстың еркін бас- ласөзін құруға бастама жасады. Революциялық бірнеше про- кламация, кітапшалар мен мақалалар бастырып шығарғаннан койін 1855 жылы «Полярная Звезда» альманағын, ал 1857 жыл- дан бастап Н. П. Огаревпен бірге «Колоколды» шығара баста- ды. 1848 жылғы қозғалыстың және Маркске дейінгі социализм- нің буржуазиялық-демократиялық мәнін түсінбеген Герцен орыс революциясыиың буржуазиялық табиғатын ұғына алмады, демократизм мен либерализм арасында ауытқумен болды; 60- жылдарда Герцен либерализмнон батыл қол үзді де, революция- лық демократия жағыпа шығьш, «өзінің назарын... Интериа- ционалга, Интерііациоііал болғаида, кәдімгі Маркс басшылық еткеп Иіітерпациопалға... аударды». Огаревқа жазғап хатьшда Герцея Маркс еңбектерінің орыс тіліпе аударылуыи құттықтады.
В. И. Ленин «Герценді еске түсіру» дегсн мақаласында Гер- ценнің орыс азаттық қозғалысының тарихында атқарған ролінө баға берді (қараңыз: Шығармалар, 18-том, 10—17-беттер).— 28.
Гирш (Hirsch), Макс (1832—1905) — пемістің буржуазияшыл экономисі әрі публицисі, прогрессистік партияның мүшесі, рейхстагтың депутаты. 1859 жылы өзінің меншікті баспасын ашты, 60-жылдардың бірінші жартысында жұмысшыларға білім беру одақтарында жұмыс істей бастады. 1868 жылы, Англияға
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
611
барып (қайтқа-ннан кейін, Франц Дункермен бірге бірнсшс ре- формйстік косіподақ бірлестіктерін («гирпі-дупксрлік кәсіп- одақтар» дейтіпдерді) құрды. Өзіиің еңбектеріиде ецбек пеи ка- питалдьтц «жарасьшы» идеясын уағыздады, пролетариаттың революңиялық тактикасыпа қарсы шықты, реформизмді қорға- ды.— 40.
Гофиітеттер, И. А. (1863 ж. туғап) —лпберал халықшылдық- тыц өкілі, озііі В. II. Воронцовтың ізбасарымын деп есептеді. Марксистерді калитализмді «өрбітуге» және «шаруаларды жер- сіз қалдырьш, ұсақ қожайындарды күйзелтуді жеделдетуге» ұм- тыласыңдар деп айыптай отырып, Гофштеттер патша үкіметіпің адылға қонымды саясатына үміт артты; оның пікірінше, патша үкіметі салықтар мен кредиттің дұрыс жүйесі арқылы ірі онді- рістің есебінен ұсақ өндірісті дамытуға ікөмактесуге тиіс болды, Гофштеттердің козқарастары оның «Капитализмпің доктрипер- лері» (1895) дегеи кітапшасында баяндалды; бұл кітапша П. Б. Струвспің «Россііяныц экономикалық дамуы туралы мәсе- ле жөніндегі сын заметкалар» деген кітабына қарсы бағыттал- ған еді.— 427.
д
Давид (David), Здуард (1863—1930)—гермап социал-демоіфа- тиясының оңшыл қапаты лидерлерінің бірі, мамандығы жөні- нен экономист. 1894 жылы партияның аграрлық программасын әзірлеу жөиіндегі комиссияиыц құрамына кірді, аграрлық мәсе- ле женіндегі маркстік ілімге ревизия жасау позиңиясында бол- ды, капитализм тұсында ұсақ шаруа піаруашылығыиың «тұрақ- тылығын» дәлелдеді. Ревизионистік «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық») журналын қүрушылардыц бірі болды. 1903 жылы «Социализм жәке ауыл шаруашылығы» деген кітап шығарды, бұл кітапты В. И. Ленин «ревизионизмніц аграрлық мәселедегі басты еңбегі» деп атады. 1903 жылдан бастап рейх- стагтың депутаты болды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезін- де — социал-шовинист; 1919 жылы Герман республикасының бі- рінші коалициялық үкіметіне кірді. 1919—ІІ920 жылдары — ішкі істер министрі, 1922—1927 жылдары — үкіметтің Гессендегі өкі- лі; герман имперпализмінің реваншистік талаптарын қолдады, CCGP-ге қас болды. Леиигі Давидті «бүкіл өмірі жұмысшы ңозғалысып буржуазиялық жолмен аздыруға арпалғап» (Шығар- малар, 21-том, 272—273-беттор) оппортунист деп сипаттады.— 15, 308, 334.
Даниелъсон, Н. Ф. (Н.— он) (1844—1918) — орыстың эконо- мист-жазушысы, 80—90-жылдардағы либерал халықшылдықтың идеологтарының бірі. 60—70-жылдары шыққан әр текті револю- цияшыл жастар үйірмелерімен байланысты болды. К. Маркс «Капиталының» Г. А. Лонатин бастаған орыс тіліндегі тұңғыш аудармасын аяқтады, осыған байланысты К. Маркспен және
612
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКІПТІ
Ф. Энгельспеп хат жазысып, онда Россияның экоыомикалың да- му проблемаларын сөз етті. Алайда Даниельсон марксизмнің мәніи ұқпады, сөйтіп кейін оған қарсы шықты. 1893 жылы «Біз- дің реформадан кейінгі цоғамдық шаруашылығымыздың очерк- тері» деген кітабын бастырып шығарды; бұл кітап В. П. Ворон- цовтың еңбектерімен бірге либерал халықшылдықты теориялық жағынан негіздеуге қызмет етті. В. И. Ленин өзінің бірқатар еңбектерінде Даниельсонньтң көзқарастарын қатаң сынға ал- ды — 427.
Дюринг (Dühring), Евгений (1833—1921)—неміс философы және экономисі. Дюрингтің философиялық көзқарастары пози- тивизмнің, метафизикалық материализмнің және идеализмнің эклектикалық қойыртпағы болды. Оның і«социалитарлық» ша- руашылықтьщ реакциялық-утопиялық системасы Пруссияның жартылай крепостниктік шаруашылық формаларын дәріптеді. Дюрингтің философия, саяси экономия және социализм мәселе- лері жөніпдегі зиянды әрі жаңсақ көзқарастары гермап социал- демократиясыныц бір бөлігі арасыида қолдау тапты, мұныц өзі әлі нығая қоймаған партия үшін зор қауіп еді. Осыны ескере отырып, Энгельс Дюрингке қарсы шықты, «Анти-Дюринг. Евге- ний Дюринг мырзаның ғылымда жасаған тоңкерісі» (1877— 1878) деген кітабында оньщ көзқарасгарын сынға алды. Ленпн өзінің «МатериализіМ және эмпярігакритицизм» (1909) деген кі- табында және басқа бірқатар иіығармаларында Дюрингтің эк- лектикалы-қ көзқарастарьти талай рет сынады.
Дюрингтің негізгі еңбектері «Үлттық экономия мен социа- лизмнің сьш тұрғысыиап жазътлгаи тарпхы» (1871), «Ұлттық және әлсуметтік экономия курсы» (1873), «Философия курсы» (1875).— 13.
Ж
Желябов, А. И. (1850—1881) — орыстың аса көрнекті револю- ционері, «Халық еркі» партиясының ұйымдастырушысы және көсемі. Желябов халықшылдардың ішінде алғашқылардыц бірі больга патша өкіметіне қарсы саяси күрестіц қажеттігін, бұл күресті революционерлердің ерскше ұйымы ғана ойдағыдай іжүргізе алатыньтн түсіпді. Талантты ұйымдастырушы болған Желябов патша өкімвтінің саясатьша паразы адамдардың бәрін «Халық еркі» партиясының тоцірегіне біріктіріп, студенттер арасында, армия мен флотта астыртьш топтар құруға тырысты. Желябов қала жұмысшыларыныц арасында жүргізілетін рево- люциялық жұмысңа зор мацыз берді, оиың инициативасы бо- йынша Россияда тұңғыш рет жұмысшыларға арналған газет шығарылды, ол ««Халың еркіне» мүше жұмысшылардың про- граммасы» авторларының бірі болды. Алайда Желябов жұмыс- шы табының тарихи ролін әлі түсінбеді, ғылыми социализмнен алыс болды, патша самодержавиесіне қарсы күресте жеке тер- рор тактикасына шешуші роль берді. Оныц басшылығымен
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКППІ
613
II Александрға бірнеше рст қастандық жасалды. 1881 жылғы 1 мартта жасалған қастандықтан екі күн бұрын тұтқьпіға алын- ған Желябов жолдастары тұтқьшға алыпғашіаи кейін өзініц патшапы олтіруді ұйьтмдастыруға ңатысқапы туралы мәлімдеме жасады. Сотта қорғаушыдап бас тартты, өзіпің сөйлегсн сөзде- рігі революцияльтқ үгіт ушіп пайдалапды. Соттың үкімі бойынша Жолябов петі опьтң жолдастары — халық ерікшілері Перовская, Кибальчич, Михайлов және Рысаков 1881 жылғы 3(15) іапрель- де Петербургтегі Семспов алаңында дарға асылды.—117, 189.
3
Засулич, В. И. (В. Дм., В. 3., В. И.) (1849—1919) — Россия- дағы халықшылдық, ал кейіннен социал-демократиялық қозға- лыстың «көрне-кті қатысушысы. Революциялық қызметін 1869 жылы бастады. «Жер және ерік» және «Қаралай бөліс» халық- шылдық ұйымдарыньщ мүшесі болды. 1880 жылы эмиграцияға кетіп, шетелде көп кешікпей халықшылдықтан қол үзді де, марксизм позициясына кошті. 1883 жылы орыстың бірінші марксистік ұйымы — «Ецбекті азат ету» тобын құруға қатысты. 80—90-жылдарда К. Маркстің «Философия қайыршылығы», Ф. Энгельстіц «Социализмнің утопиядан ғьтлымға қарай дамуы» деген еңбектсрін орыс тіліне аударды, «Жұмысшылардың Ха- лықаралық қоғамы тарихының очеркін» және басқа еңбектер жазды; «Еңбекті азат ету» тобыпың басьілымдарыиа, «Новое Слово» жәие «Научиое Обозрешю» журналдарына қатысып, оларда бірқатар әдсби-сын мақалаларьш жариялады. 1900 жылы Засулич «РІскра» газеті мен «Заря» журпалыныц редакциясы- на кірді.
РСДРП II съезіисл кейін Засулич мсиъшевизм лидерлерінің бірі болды, мсчіыловиктік «Искраньщ» редакциясыяа кірді. 1905 жылы Россияға қайтып оралдьт, реакция кезеңіпде жо- йымпаздарға қосылды, 1914—1918 жылдардағы біріпші дүпие жүзілік соғыс кезінде социал-шовипизм позициясыида болды. ¥лы Октябрь соңиалистік революциясына теріс көзқараста бол- ды,—150, 263, 279.
Зомбарт (Sombart), Вернер (1863—1941) — немістің тұрпайы буржуазиялық экономисі, гсрман империализмінің корнекті идеологы. Бреславль, ал кейін Берлин университеттерінің про- фессоры. Өз қызметіпің бастапқы кезінде Зомбарт «аздап маркс- тік түрге боялған социал-либерализмпің» (В. И. Лепин, Шығар- малар, 18-том, 67-бет) типтік идеологтарыпың бірі болды. Кейінірек марксизмнің ашық жауына айналды, капитализмді үйлесімді шаруашылық системасы ретінде бейнеледі. Өмірінің соңғы жылдарында ол фашизмпің позициясына көшіп, гитлерлік тәртіпті мадақтады. Зомбарттыц иегізгі еңбектері: «Социализм жәпе XIX ғасырдағьт әлеумсттік қозғалыс» (1896), «Ңазіргі за- манғы капитализм» (1902) жәпе басқалар.— 344.
614
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Зубатов, С. В. (1864—1917)—жандарм полковнигі, «полицей- лік социализмнің» («зубатовшылдықтың») дем берушісі және ұйымдастырушысы. 90-жылдары Москваның охранка бөлімше- сінің бастыгы болып тағайындалды, саяси тыңшылық система- сын кеңінен ұйымдастырды, революциялық ұйымдармен күрес жүргізу үшін «жедел тыңшылық отряд» дейтіндерді құрды; 1902 жылы полиция департаментінің ерекше бөлімінің бастығы болды. 1901—1903 жылдары жұмысшылардың назарын револю- циялық күрестен бұрыд әкету мақсатымен полициялық жұмыс- шы одақтары — Москвада «Механикалық өндірістегі жұмысшы- лардың өзара жәрдемдесу қоғамын», «Саикт-Петербург қаласы- ның орыс фабрика-завод жұмысшыларының жиналысын» және б-асқаларды ұйымдастырды. Өзінің арандатушылық саясаты сәт- сіздікке ұшырағаннан кейін қызметтен босатылды және саяси қызметтен шоттеді. 1917 жылгы Февраль революциясының ал- ғашқы күндеріиде өзін өзі өлтірді.—19, 44, 127—128.
И
Иваншин, В. П. (В. И.— ъ) (1869—1904)—социал-демократ, «экономизм» лидерлерініц бірі, мамаидығы жөнінен статистик, 1896 жылы Петербургтегі «Жұмысшы табын азат ету жолын- дағы күрес одағында» істеді, тұтқынға алынды, 1898 жылы эмиграцияға кетті. «ІПетелдегі орыс социал-демократтары ода- ғының» органы «Рабочее Дело» журналы редакторларыньщ бірі бола отырып, Петербург «экономистерінің» «Рабочая Мысль» газетімен де тығыз байланыс жасап түрды. Өзінің маі^алала- рьшда жүмысшылардың тікелей экономикалық мүдделерія социал-демократияііьтң саяси міттдеттеріне қарама-қарсы қойды. 1901 жылғы октябрьде «Орыс социал-демократтары одағының» өкілдері қатарында шетелдік социал-демократиялық ұйымдар- дың «бірігу» съсзіне қатысты. 1903 жылдың бас кезінде рабоче- делошылдардан цол үзіп, Орыс революциялық социал-демо- кратиясыпың шетелдік лигасына кірді, РСДРП II съезіиен кейін м-оныпевиктерге қосылды.— 38, 47, 48, 49, 199.
Иловайский, Д. И. (1832—1920) — дворяндық-монархистік ба- ғыттағы тарихшы әрі публицист, раволюцияға дейінгі Россия- дағы бастауыш және орта мектептерге арналған ресми тарих оқулықтарының авторы. Бұл оқулықтарда тарих негізінен пат- шалар мен қолбасылардың қызметіне к-еліп саятын. 1854 жылы Москва университетін бітірді, біраз уақыт бойы онда сабақбер- ді. Кейіи әдеби жөне публицистик-алық дызметпен шұғылдан- ды. Нсгізгі еңбектері: «Рязань князьдігінің тарихы» (1858), «Русьтің басталуы туралы зерттеулер» (1876), «Россия тарихы» (1876—1905).— 13.
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКТПТІ
015
К
К. II.— «Искра» редаіщиясының тілшісі.— 389.
ІІаблуков, Н. А. (1849—1919) — экономист және статистик, либерал халықшылдықтың жақтаушысы; Москва университеті- ніц профессоры. 1885—1907 жылдары Москва губерниялық зем- ствосының статистика бөлімшосін басқарды. Оның басшылығы- мен «Москва губорпиясы бойыиша статистикалық мәлімсттер іжинақтары» (1877—1879) құрастырылды. Бірқатар газеттср мсн журналдарға жазып тұрды. Өзінің сңбекторінде ұсақ шаруа шаруашылығының «тұрақтылығы» идеясын уағыздады, жер қауымын шаруалардың жіктелуіпе бейне бір жол бермейтін форма ретінде қорғады. Тап күресінің ролі мен маңызы тура- лы мәселе жөнінде марксизмге қарсы піығып, таптық ынтымақ- ты уағыздады. В. И. Ленин өзінің бірқатар еңбектерінде, әсіре- се «Россияда капитализмнің дамуы» деген кітабында Каблуков- тың көзқарастарын қатаң сынға алды. 1917 жылы Каблуков буржуазиялық Уақытша үкіметтің жанындағы жер жөніндегі Бас комитеттің жұмысына қатысты. Үлы Октябрь социалистік революциясынан кейін Орталық статистика басқармасында (ЦСУ) істеді, оқытушылық және әдеби жұмыстар атқарды. ІІе- гізгі еңбектері: «Ауыл шаруашылығындағы жұмыспіьтлар тура- лы мәселе» (1884), «Ауыл шаруашылыгьшьщ әкоиомиясы жө- ніндегі лекциялар» (1897), «Россияда шаруалар шаруашылығы- пьщ даму жағдайлары туралы» (1899), «Саяси экояомия» (1918) жәпе басқалар.— 308.
Кареев, II. И. (1850—1931) — либерал-буржуазияпіыл тарих- піы әрі публицист; социологиядағы субъективтік мектеп өкіл- деріиің бірі, эклсктик-идеалист. 1879 жылдап — Варшава, ке- йііі — Петербург упивсрситеттеріпің профессоры. 1905 жылдап — кадеттер партиясыпың мүшесі. 90-жылдардаіі бастап марксизмгө ңарсы қасарыса күрес жүргізді. Толып жатқан еңбектердің авторы; бұлардың ішінен құндылары — француз шаруаларыпың тарихы жөяіндегі еңбектер: «XVIII ғасырдыц соңғы ширегіндегі Франциядағы шаруалар және шаруа мәоолесі» (1879) — оііы Маркс жақсы бағалағап,— «Фраицуз шаруалары тарихының очеркі» (1881). Польшапың т.арихы жөнінде дс бірқатар еңбек- тер жазды. «Жаңа замандағы Батыс Европа тарихыиьщ» курсы (7 том) (1892—1917) жұртшылыққа ксң мәлім болды. 1910 жы- лы Петербург ғыльш академиясының корреспондент мүшесі, 1929 жылы СССР Ғылым академиясыныц дұрметті мүшесі бо- лып сайланды,— 55.
Карпович, П. В. (1874—1917) —эсер. Москва университетінде, соңынан Юрьев (Тарту) уяиверситетінде оқыды, мұнда оқып жүргенінде студенттер дозғалысына қатысқаны үшін универси- теттен шығарылды; оқуын жалғастьіру үшш 1899 жылғы де-
616
ЁСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
кабрьде шетелге кетті. 1901 жылғы февральда роволюциялық студенттер жонінде қатал қудалау шараларын қолдануға қарсы наразылық белгісі ретінде халық ағарту мипистрі Боголеповты өлтіру ниетімен Петербургке келді. 1901 жылғы 14(27) февраль- да қастандық жасап, Боголеповты ауыр жаралады, 20 жыл ка- торгада болуға сотталды, 1907 жылы ңоныстануға босатылды. Көп кешікпей шетелге ңашып барып, онда эсерлердің «Жауыи- герлік ұйымына» қосылды. 1908 жылы II Николайға қастандық жасауды ұйымдастыруға қатысты, біра-қ 'бұл сәтсіз болды, бұ- дан кейіи «Жауыпгерлік ұйымыан» піеттеп кетті. 1917 жылы Росскяға қайтып келс жатып, пемістің сүңгуір қайығы паро- ходты бүзып-жарған ксзде Солтүстік тецізде қаза тапты.— 299.
Карышев, Н. А. (1855—1905) — экономист әрі статистик, зем- ство қайраткері. 1891 жылдан Юрьев (Тарту) университетінің, одан соң Москва ауыл шаруашылық институтының профессо- ры. «Русские Ведомости» газетіне, «Земство», «Русское Богат- ство» журналдарына және басқаларға жазып тұрды; Россия- ның шаруалар шаруашылығының экопомикасы мәселелеріне арналған көптеген кітаптар мси журнал мақалаларының авто- ры, бұларда либерал халықшылдардың көзңарастарын қоргады. В. И. Ленип өзінің бірқатар еңбектері мен сөйлегеи сөздерінде Карышевтің реакцияшыл көзқарастарын қатаң сынға алды.— 308.
Катков, М. Н. (1818—1887)—рсакцияшьтл публицист. Саяси қызметін баяу дворяндьтқ либерализмнің жақтаушысы ретіндө бастады, 1851—1855 жылдары «Московские Ведомости» газетін редакциялады, кейін «Русский Вестник» •журиалыи шығарушы- лардың бірі болды. «Россиядағы тұңғыш домократиялық өрлеу кезівде (XIX ғасырдың 60-жылдарының бас кезі) ұлтшылдың- қа, шовииизмге жәпе жанталасқан қаражүздікке қарай бұрыл- ған еді» (В. И. Ленин. Шығармалар, 18-том, 276-бет). 1863—1887 жылдары «Московские Ведомостітдің» шығарушы-редакторы болды; бұл газет монархиялық реакцияның тірегі болды. Кат-* ков өзін «ісамодержавиенің сенімді іқарғылы төбетімін» деп ата- ды. Катковтың есімі ең өршеленген монархиялық реакцияның бейнесіне айналды.— 98.
Каутский (Kautsky), Карл (1854—1938) — герман социал-де- мократиясы мен II Интернационал лидерлерінің бірі, әуелі марксист, кейін марксизмнің ренегаты, жұмысшы қозғалысын- дағы оппортунистік ағымдардьщ бірі — центризмнің (каутский- шілдіктің) идеологы, герман социал-демократиясының теория- лық журналы «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») редакторы.
Каутский социалистік ңозғалысқа 1874 жылдан қатыса бао тады. Ол кезде оньщ кәзқарастары лассалыпылдықтың, жаңа мальтусшілдіктің және анархизмнің қойыртпағы болды. 1881 жылы ол К. Маркспен іжәне Ф. Энгельспен танысады да, олар- дың ықпалымен марксизмге көшеді, алайда сол кездің өзінде-ақ Каутский оппортунизмге іқарай ауытңып, тұрақсыздьгқ көрсет-
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
617
кен еді, бұл үшін К. Маркс пен Ф. Энгельс оны қагаң сынаған болатын. 80—90-жылдары Каутский маркстік теорияның жеке- леген мәселелері жөнінде бірқатар еңбектер: «Карл Маркстің экономикалық ілімі» (1887), «Аграрлық мәселе» (1899) және басқаларын жазды; бұл еңбектері оларда жіберілген қателіктср- ге қарамастан марксизмді насихаттауда маңызды роль атқарды. Кейін, революциялық қозғалыс кеңіпеи өрістеген кезеңде, Каут- ский оппортунизм позициясына көшті; бірінші дүние жүзілік соғыс ңарсаңьшда Каутский центрист болды, соғыс кезінде ре- волюциялық марксизмнің ашық жауларының лагеріне көшіп, өзінің социал-шовиііизмін иптерпациотіализм туралы жел сөз- дермен бүркемелейді. Каутский әсіре империализм теориясы- ның авторы болды; Лепиіі «II Иптерпациопалдың күйреуі» (1915), «Империализм — капитализмнің жогары сатысы» (1916) деген және басқа еңбектеріпде әсіре империализм теориясылың реакциялық мәніи ошкереледі. Октябрь социалистік революция- сыпан кейііг Каутский пролетарлық революция меп пролета- риат диктатурасына, Совет өкіметіпе ашықтан-ашың қарсы шьтқты.
В. И. Ленин өзініц «Мемлскот ж-әпе революция» (1917), «Про- лстарлық революция және ренегат Каутский» (1918) дегеп жә- не басқа бірқатар шығармаларында каутскийшілдікті олтіре сы- нады. Каутскийшілдіктің қауіптілігін ашып көрсете келіп, В. И. Ленин былай деп жазды: «Осы реиегаттықпен, тұрлаусыз- дықпен, оппортунизмнің алдында құрдай жорғалаушылықпея және марксизмді бұрын болып көрмеген теориялық масқаралау- меи аяусыз соғыс жүргізбейінше, жұмысшы табы өзінің бүкіл дүние жүзілік-роволюциялық ролін жүзеге асыра алмайды.» (ІТІығармаліар, 21-том, Зіб-бет).— 42—43, 74, 156—157, 208, 247— 248, 346, 348, 349, 367, 375.
Кричевский, Б. Н. (1866—4919) —- социал-демократ, публи- цист, «экономизм» лидерлерініц бірі. 80-жылдардың аяғынан бастап Россиядағы социал-демократиялық үйірмелердің жұмы- сына қатынасты; 90-жылдардың басында эмиграцияға кетті; шетелде «Еңбекті азат ету» тобына қосылды, оның басылымда- рьша ңатынасты. Кешікпей «Еңбекті азат ету» тобынан шеттөп кетті. 90-жылдардың аяғында «ПІетелдегі орыс социал-демократ- тары одағы» басшыларыпың бірі, 1899 жылы «Одақтың» «Ра- бочее Дело» журналыньщ редакторы болды, оның беттеріиде реформизм мен берпштейншілдік идеяларын уағыздады. РСДРП II съезінен кейін социал-демократиялық ңозғалыстак шеттеп кетті.—12—13, 14, 50. 70, 90, 116, 124, 149, 163, 169, 181, 189, 199, 200, 202, 206, 207—208, 209.
Кускова, Е. Д. (1869—1958) —орыстың буріжуазиялық қоғам қайраткері әрі публицист. 90нжылідардың орта шеншде, шетел- де жүргенінде, марксизммен танысып, «Еңбскті азат ету» тобы- меп жақындасты, алайда коп кешікпей бершптейпшілдіктің ықпалымен марксизмді ревизиялау жолына түсті. Кускова берңштевдшілдік рухта ^азған, «Credo» дец атадған докумеңт
618
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКТШІ
«экономизмнің» оппортунистік мәнін неғұрлым айқын білдірді және В. И. Ленин бастаған орыс марксистері тобының қатты ларазылығын туғызды. 1905—1907 жылдардағы революция ңар- саңында Кускова либералдық «Лзаттық одағына» кірді. 1906 жылы С. Н. Прокоповичпон бірге жартылай кадеттік «Без Заг- лавия» журналын шығарды, солшыл кадеттердің «Товарищ» деген газетіне белсене қатысты. Кускова жұмысшыларды рево- люциялық күрестен бас тартуға шақырды, жұмысшы қозғалы- сын либерал буржуазияның саяси басшылығына бағындыруға тырысты. Октябрь революциясынан к-ейін болыпевиктерге оқар- сы шықты, 1921 жылы «Ашыққандарға жәрдемдесудің қоғам- дық комитетіне» кірді, бұл ұйымпыц басқа да басшыларымен бірге оны Совет өкіметіпе қарсы күресу үшін пайдалануға ты- рысты. 1922 жылы іиетелге жер аударылды, мұнда ақ эмигра- цияпың белсенді қайраткері болды.— 20.
Л
Лавров, П. Л. (1823—1900)—халықшылдықтың көрнекті идеологы, социологиядағы субъективтік мект-ептің өкілі; орыс- тың халықшыл интеллигенциясына зор ықпал жасаған «Тари- хи хаттар» (1868—1869) деген кітаптың және қоғамдық ой-пі- кірдің, революциялық ңозғалыстың тарихы мен мәдениет та- рихы жөніндегі бірқатар еңбектердің («1873—78 жылдардағы халықшыл-насихатшылар», «Интернациопалдың тарихы жөнін- дегі очерктер» жәпе басқалар) авторы. Лавров «ерлер» мен «то- быр» жөніндегі реакцияшыл хальтқшылдық теорияның негізін қалаушьт болды; бұл теория қоғам дамуьтньщ объективтік заң- дылықтарын теріскө шығарып, адамзаттың прогресін «сын тұр- ғысынан ойлайтын жеке адамдар» ңызметінің нәтижесі деп қа- рады.
Лавров «Жер және ерік» коғамыньщ, кейін «Халық еркі» партиясының мүшесі болды. 1870 жылдан бастап эмиграцияда болған ол, «Вперед!» журналын (Цюрих — Лондон, 1873—1876) шығарып тұрды, «Вестник Народной Волидің» (1883—1886) редакторы болды, халық ерікшілерінің «Орыстың әлеуметтік-ре- волюциялық қозғалысының тарихына арналғап материалдар» (1893—1896) дегеи жинақтарын редакциялауға қатысты; I Ин- тернаңиоиалдың мүшесі болды, К. Маркспеп және Ф. Энгельспен тапыс болып, олармеп хат жазысып тұрды.—149.
Лалаянц, И. X. (1870—1933) — Россиядағы социал-демокра- тиялық қозғалыстың белсенді қатысушысы. 1888—1889 жылдары IJ. Е. Федосеевтің Қазапдағы маркстік үйірмесінің мүшесі бол- ды, 1892 жьиіы Нижний ІІовгородтағы Сормово заводының жұ- мысліылары арасында роволюциялық насихат жүргізді. 1893 жылы Самарада В. И. Леииниіц тоңірегіпе унымдасқан маркстік үйірмеге кірді. 1895 жылы Екатеринославқа жер аударылды, жергілікті «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес ода-
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКІШІ
619
ғын» құруға жәие РСДРП I съезін әзірлеуге қатысты. 1900 жылдың көктемінде Лалаянцтың қатысуымен жасырын социал- демократиялык, «ІОжный Рабочий» газетінің бірінші номері шы- ғарылды және партияиың II съезія шақыруға әрекет жасалды. 1900 жылғы апрельде тұтқыяға алынды да, 1902 жылғы мартта Шығьис Сибирьге жер аударылды, екі айдаы ікейін одан шетелге қашьш кетті. Орыс революциялық социал-демократиясыпың шетелдік лигасына кірді, Жепевада «Искрапың» баснаха- насын меңгерді. РСДРП II -съезінен кейін — большевик, партия- ның Орталық Комитетінің Россиядағы агснті. 1905 жылы боль- шевиктор атынан біріккен Орталық Комитетке кірді, 1906 жылы РСДРП-ның әскери-жауынгерлік ұйымдарының Таммерфорста болғап конфореициясыиа қатысты. Коя кешікпей тұтқьшға альтііды да, скі жыл бойы алдьш ала қамауда отырғаннан Koriin 6 жыл каторгаға кесілді. 1913 жылдың аяғыида, каторга мерзімі біткеннен ксйін, Шығыс Сибирьге мәңгі қоныстануға жер аударылды да, саяси қьтзметтен шеттеп кетті. 1922 жылдан РСФСР Халық ағарту комиссариатының Саяси-ағарту бас бас- қармасында жұмыс істеді; «Большевизмнің бастапқы кезеңі» де- ген естеліктер жазды,— 175.
Лассалъ (Lassalle), Фердинанд (1825—1864)—помістің ұсақ буржуазияшыл социалисі, неміс жұмысшы крзғалысындағы оп- портунизмнің бір түрі — лассальшылдықтыц негізін •қалауіпы.
Лассаль — Жалпы герман жұмысшы одағының (1863) негізін қалаушылардьщ бірі болды. Одаңтың құрылуы жұмысшы қозғалысы үшін маңызды болды, бірақ Одақтьтң президенті бо- лып сайланған Лассаль оны оппортунистік жолға түсірді. Өзде- ріиің імақсатын бейбіт парламетіттік іқызмет үшіи күреспен шектей отырып, лассальшылдар жалпыға бірдей сайлау яраво- сы үшін жария үгіт жүргізу жолымен, юнкерлік мемлекеттің қаржысына өндірістік ассоциациялар құру жолымен «ерікті ха- лықтық мемлекот» құруға жетуді көздеді. Лассаль реакцияшыл Пруссияның гегемониясымеп Г-ермапияиы «жоғарыдан» бірік- тіру саясатын қолдады. Лассалыпылдардың оплортунистік сая- саты I Иіттернациоіталдың жұмысыла және Гермапияда шьш мәнісіндегі жұмысшы партиясын құруға кедергі болды, жұмыс- шыларда таптьгқ сананы қалыптастыруға бөгет жасады.
Лассальшылдардың теориялың жәпе саяси көзқарастары марксизм-ленинизм классиктері тарапынан қатац сынға алын- ды (қараңыз: К. Маркс. «Гота программасына сын», В. И. Лении. «Мемлекет және революция» және басқа шығармалар).— 1, 14, 44.
Лафарг (Lafargue), Полъ (1842—1911)—халықаралық жұ- мысшы қозғалысының аса көрнекті қайраткері, Гедпен бірге Франция Жұмысшы партиясын ңұрды, талантты публицист, Фрапциядағы ғылыми коммупизмнің алғаіпқы ізбасарларьшың бірі, К. Маркс neu Ф. Эигольстің жақын досы әрі серігі,
620
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
1866 жылдан, I Интернациопалдың мүшесі болған кезден бас- тап, жұмысшы қозғалысына белсене қатысты. К. Маркспен жа- қын танысып, оның ықп-алымен марксизм позициясына көшті. Париж Коммунасы кезінде Лафарг Францияның оңтүстігіпдегі департаменттерінен революцияшыл Парижге көмек ұйымдас- тьгрды, жасырын жағдайда Парижде болып, Марксті елдегі оқиғалар жайында хабардар етіп отырды. Париж Коммунасы жеңіліске ұшырағаннан кейін Исианияға, одан соң Португалия- ға эмиграцияға кетті, мұнда бакунизмге қарсы белсенді күрес жүргізді. 1880 жылы Лафарг Гедпен бірге, Маркс пен Энгельс- тің жәрдеміне сүйеніп, Жұмысшы партиясының программасын жазды; коммунарларға кстпірім жарияланғаннан кейін Фрапция- ға қайтып келіп, Жүмысшы партиясының оргапы — «17 fegalite» («Теңдік») газетініц редакторы болды. Лафарг II Интернацио- налдағы оппортунизмго белсене қарсы шықты, орыстың тұңғыш маркстік ұйымы — «Ецбекті азат ету» тобын құттықтады, кейіп болыпевиктерге ііп тартып қарады. Өзінің көптеген еңбектерін- де Лафарг саяси экономия, философия, тарих, тіл білімі сала- сында марксизм вгдеяларын на-сихаттады жәтге қорғады; рефор- мизм імен рсвизионизмге қарсы күрссііт, борнгатейншілдердің марксизм мен каитшылдықты «синтездсуге» тырысқан әре- кеттерін сынға алды. Ленин Лафаргтың философиялық еңбек- терінің идеализм мен агностицизмді сынға алу үшін маңызы бар екепін атап көрсетті; алайда Лафаргтың еңбектері, атап айтқанда, шаруа және ұлт мәселелері жөнінде, социалистік революцияның міпдеттері туралы мәселе жөнінде қате теория- льщ қағидалардап таза емес еді.
Ңартайған шағында адамиың революциялық күреске септігі тимейді деп есептеп, Лафарг пен оның ойелі Лаура (К. Маркс- тің екінші қызы) өздерін өздері өлтірді. Оларды жерлеген кез- де РСДРП атынан В. И. Ленин сөз сөйлеп, Лафаргты «марко изм идеяларын ең талантты және терең таратушылардың бірі» (Шығармалар, 17-том, 295-бет) деп атады.— 73.
Левитский, Н. В. (1859 ж. туған) —либ-ерал хальгқшыл, эко- номист, «Русские Ведомости» газетіне қатысты, земство бас- 'қармасыньщ секретары болды, адвокаттықпеи айналысты. 90^ жылдарда Херсон губерниясында бірқатар егіншілік артельде- рін ұйымдастырды, халықшылдар бұл артельдер капитализмді болдырмау құралдарының бірі деп санап, олардың төңірегіндө үлкен шу көтерді. Шындығына келгснде бұл артельдер тек ша- руалардың жіктелуіне гана көмектесті де, көп үзамай ыдырап кетгі.— 429, 430,
Ленин, В. И. (Улъяиов, В. И., Н. Ленин, К. Тулин, Фрей, N. N., Jacob Richter) (1870—1924) — өмірбаяндық деректер.—« 3—6, 18, 20, 21, 24, 35, 37, 38—39, 48—49, 51, 70, 79, 97—98, 103, 104, 118, 119, 122—123, 140, 142, 147, 148—149, 167, 170—172, 173— 176, 200, 202—203, 205, 206—209, 210, 224, 228—229, 230-231, 262,
ҒСІМДЕР КӨРСЕТКТПП
621
263, 268-269, 271, 274, 276—277, 286-287, 297-298, 315, 335-336, 339, 343, 378, 479, 480, 481, 484—485, 488.
Либкнехт (Liebknecht), Вилъгелъм (1826—1900) —неміс және халықаралық жұмысшы қозғалысыныц көрнекті қайраткері, Герман социал-демократиялык, партиясының негізін салушылар мен көсемдерінің бірі. Гермаииядағы 1848—1849 жылдардағы революцияға белсене қатысты, ол жеңіліске ұшырағаннан ке- йін әуелі Швейцарияға, кейін Лопдоиға эмиграцияға кетіп, мұп- да К. Маркспен және Ф. Эпгельспен жақын танысты. Олардың ьгқпалымен социалист болды, ал 1862 жылы Германияға қайтып оралғап соң және I Иитернациопал құрылғаннан кейін оның революциялық идеяларын ең белсенді насихаттаушылардың бірі және Интернационалдың Германиядағы секцияларын ұйымдас- тырушы болды. 1875 жылдан өмірінің ақырына дейін Либкнехт Герман социал-демократиялық партиясы Ортальгқ Комитетінің мүшесі және оның орталық органы—«Vorwärts»-!^ («Алға») жауапты редакторы болды. 1867 жылдан 1870 жылға дейін — Солтүстік-герман рейхстагының депутаты, ал 1874 жылдан гер- ман рейхстагының депутаты болып бірнеше рет сайланды; Пруссия юнкерлерінің реакцияшыл сыртқы және ішкі саясатын әшкерелеу үіпін парламент мінбесін шебер пайдаланды.
Революциялық қызметі үшін талай рет түрмеге қамалды. II Интернационалды дұруға белсене қатысты. К. Маркс пен Ф. Энгельс Либкнехтті бағалап, оііыц ^ызметіне барыт беріп отырды, сонымен бірге оныц оппортуипстік элемеиттер жөнін- дегі ымырашылдық саясатыи сынға алды,— 52—53, 79—90, 133.
Люксембург (Luxemburg), Роза (1871—1919)—халықаралық іжұмысшы қозғалысының аса көрнекті қайраткері, II Интерна- ционалдың сол қанаты лидерлерінің бірі. Революциялық қыз- метін 80-жылдардың екінші жартысында бастады, поляк соци- ал-демократиялық қозғалысының негізін қалаушылардың қата- рында болды, оның қатарьшдағы ұлтшылдыққа қарсы күресті. 1897 жылдаи бастап герман социал-демократиялық қозғалысына белсене қатынасты, бернштейншілдікке жәие мильераншыл- дыққа қарсы күрес жүргізді. Люксембург бірінші орыс револкь циясына (Варшавада) қатынасты, 1907 жылы РСДРП V (Лон- дон) съезіііе қатынасып, онда болыпевиктерді қолдады. Импе- риалистік соғыс басталғаи күпнен-ақ интернационалдық пози- ция ұстады. Кейін «Спартак», одан соң «Спартак одағы» деп аталған «Интернационал» тобын құрудың инициаторларының бірі бола отырып, Юниус деген бүркеншік атпен «Социал-де- мократияның дағдарысы» (қараңыз: Лениннің «Юниустың кіташпасы туралы» деген мақаласы. Шығармалар, 22-том, 321—» 337-беттер) деген кітапша жазды (түрмеде отырған кезінде). Германиядағы Ноябрь революциясынан кейін Германия Ком- мунистік партиясының Ңұрылтай съезіие басшылық етуге қатынасты. 1919 жылдың январында тұтқынға алынып, шейде- мандық үкіметтің бұйрығы бойынша өлтірілді. Ленин Р. Люк-
622
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІПІ
сембургті жогары бағалай отырып, бірнеше рет оның қателікте- ріп сьшады (партияиьщ ролі туралы, империализм туралы мә- селслер, ұлт-отар, шаруа мәсолелері, пермапенттік революция туралы және т. б. мәселслер жөншде), сөйтіп дұрыс позиция ұстауытіа көмсктесті.—348—349.
М
Маркс (Marx), Карл (1818—1883)—ғылыми коммунизмнің негізін салушы, данышпан ойшыл, революциялық ғылымның кемсңгері, халықаралық пролетариаттың көсемі әрі ұстазы (қа- раңыз: В. И. Лешіппің «Карл Маркс (Марксизмді баяндайтыіі қысқаша өмірбаяпдық очерк)» дегеп мақаласы.— Шығармалар, 21-том, 34—81-беттер)1, 9, 26, 34, 89, 250, 254, 278—279, 341, 421, 470.
Мартов, Л. (Цедербаум, Ю. 0.,* Берг, Нарцис Тупорылов) (1873—1923) —меныпевизм лидерлерінің бірі. 90-жылдардан бас- тап социал-демократиялық қозғалысқа қатысты. 1895 жылы Пе- тербургтегі «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес ода- ғын» ұйымдастыруға қатыиасты, оның ісі бойынша 1896 жылы тұтқынға алынып, 3 жылға Турухапскіге жер аударылды. Ай- даудан кейін, 1900 жылы, «Искраны» шығаруды әзірлеуге қаты- насты, оньщ редаіщиясыиың құрамына кірді. РСДРП II съезін- де оппортунистік азшылықты бастаушы болды, сол кезден бас- тап меньшевиктердіц орталық мекемелері басшыларының бірі және моныпевиктік басылымдардың редакторы. Реакция жыл- дарында — жойымпаз, «Голос Социал-Демократаиы» редакция- лады, антипартиялық август конференциясына (1912) датынас- ты. Біршші дүние жүзілік соғыс жылдарында центристік пози- цияда болды, Циммервальд және Кинталь конференцияларына қатысты; 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін меньше- вик-интернацио.н<алистер тобын басқарды. Октябрь революция- сынан кейін Совет өкіметінің ашыд жаулары жағына шықты. 1920 жылы Германияға эмиграцияға кетті, Берлинде контррево^ люциялык, меныпевиктік «Социалистический Вестникті» шыға- рьш тұрды.— 55, 69, 173—174, 263, 446.
Мартынов, А. (Пикер, А. С.) (1865—1935) — «экономизм» ли- дерлерінің бірі, меныпевизмнщ көрнекті қайраткері, кейін КІІСС мүшесі. 80-жылдардың бас кезінен халық ерікшілерінің үйірмелеріне қатысты, 1886 жылы түтқынға алынып, Шығыс Сибирьге жер аударылды, айдауда жүргенде социал-демократ болды. 1900 жылы эмиграцияға кетіп, «экономистердің» «Рабо- чее Дело» журпалының редакциясына кірді, лениндік «Искра- ға» қарсы бслсеие күрес жүргізді. РСДРП II съезінде — анти- искрашыл; съезден к-ейін — меныпевик. Реакция жылдарында — жойымпаз, бірінші дүние жүзілік соғыс кезіндө центристік позицияда болды, 1917 жылғы Февраль революциясынан ке- йіи — меньшевик-иитерпационалист. Октябрь революциясынан
* Жақшаның ішінде курсивпен шын фамилиялары көрсетілген.
ЕСІМДЕР КӨРСЕТНІШІ
623
кейін меныпевиктерден шеттеп, 1918—1920 жылдары Украинада мұғалім болды. 1923 жылы РКП(б) XII съезінде партияға қа- былданды, К. Маркс пен Ф. Энгельс институтында қызмет істе- ді; 1924 жылдан бастап — «Коммуиистический Интернационал» журналы редакциясының мүшесі.— 48, 58—59, 60—61, 63, 66—76, 78, 79, 80, 84, 86, 89—90, 93, 94, 100, 101, 116, 120, 122—123, 124, 169, 181, 189, 196, 199, 200, 206, 209, 335, 342, 345—346, 353—354, 355, 359, 363—364, 366, 469, 474.
Меринг (Mehring), Франц fl846—1919) — Германия жұмысшы қозғалысының аса көрнекті қайраткері, герман социал-демокра- тиясының солшыл қанатының лидерлері мен теоретиктерінің бірі; тарихшы, публицист әрі әдебиет зерттеуші. 60-жылдардың аяғынан — радикал буржуазиялық-демократиялық публицист; 1876—1882 жылдары буржуазиялық либерализм позициясында болды, соңынан біртіндеп солшылдық бағытқа ойысты, демо- кратиялық «Volks-Zeitung»-тің («Халықтық Газет») редакторы болды, социал-демократияны қорғап, Бисмаркқа қарсы шықты. 1891 жылы Гёрмания социал-демократиялық партиясына кірді. Меринг партияның теориялық органы — «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журналына белсене қатысты және оның редакторла-« рының бірі болды, кейінірек «Leipziger Volkszeitung»-Tin; («Лейп- цигтің Халықтық Газеті») редакторы болды. 1893 жылы оның «Лессинг туралы аңыз» деген еңбегі жеке кітап болыц шықты, 1897 жылы — төрт томдың «Герман социал-демократиясының тарихы» басылып шықты. Меринг Маркстің, Энгельстің және Ласоальдің әдеби мұраларын бастырып шығаруға көп еңбек жұмсады; 1918 жылы оның К. Маркстің өмірі мен қызметі ту^ ралы кітабы жарық көрді. Мерингтің еңбектерінде марксизмнен бірқатар шегіиушіліктер, Лассаль, ПІвейцер, Бакунин сияқты ңайраткерлерге теріс баға беру, Маркс пен Энгельстің филосо- фияда жасаған революциялық төңкерісін түсінбеушіліктер кез- деседі. Меринг II Интернационал датарындағы оппортушізм мен ревизионизмге белсене қарсы шықты, каутскийшілдікті айып- тады, бірақ сонымен бірге оппортунистерден ұйымдық жағынан ажырасудан қорыққан герман солшылдарының қателіктеріз. долдады. Меринг интернационализмді дәйекті түрде қорғады, Октябрь революциясын құттықтады, Брест бітімінің маңызын дұрыс түсінді. 1916 жылдан бастап ол революцияшыл «Спартак одағы» басшыларының бірі болды, Германия Коммунистік пар- тпясын құруда көрнекті роль атқарды,— 53.
Мещерский, В. П. (1839—1914) —реакцияшыл публицист. Полицияда және ішкі істер министрлігінде қызмет істеді; 1860 жылдан бастап «Русский Вестник» пен «Московские Ведомос-' тиге» жазып жүрді; 1872—1914 жылдары қаражүздік «Гражда^ нин» деген журнал-газет шығарып тұрды, 1903 жылы реакция-’ шыл «Добро» және «Дружеские Речи» журналдарының негізін салды. Патша үкіметі қаржыны аямай беріп тұрған өзінің ба- сылымдарында Мещерский үкіметтің жұмысшыларға ғана емес, 21 6-том
624
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
сонымсн бірге либерал буржуазияға да қапдай да болсын жеңіл- дік жасауына қарсы шықты.— 98.
Мильеран (Millerand), Александр Этьеин (1859—1943)—фран- цуз саяси қайраткері; 80-жылдары — ұсақ буржуазияшыл ради- кал, 90нжылдарда социалистерге қосылды, француз социалистік қозғалысындағы оппортунистік бағытты басқарды. 1899 жылы Вальдек-Руссоның реакцияшыл буржуазиялық үкіметіне кіріп, онда Париж коммунасының жендеті генерал Галифемен бірге қызмет істеді. В. И. Ленин мильеранизмді пролетариат мүдделс- ріне сатқындық ретінде, ревизионизмііің іс жүзіндегі көрінісі ретінде әшкерелеп, оньщ әлеуметтік т-амырларын ашьш көр- сетті.
1904 жылы социалистік партиядан іпығарылғаннан кейіп Мильеран бұрьгнғы социалистермен (Бриан, Вивиани) бірге «тәуелсіз социалистер» партиясын құрды. 1909—1910, 1912— 1913, 1914—1915 жылдары әр түрлі министрлік қызмет атқарды. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін Мильеран антисоветтік интервенцияны ұйымдастырушылардың бірі бол- ды; 1920—1924 жылдары — француз республикасының президен- ті. 1924 жылғы июньде, солшыл буржуазиялық партиялар сай- лауда жеңіп шығып, онымен қызмет істеуден бас тартқаниан кейін орнынан түсуге мәжбүр болды. 1925 жәпе 1927 жылдары сенатор болып сайланды.— 8, 9.
Митчелл (Mitchell), Исаак (1867 ж. туған)—Англия кәсіп- одақ қозғалысының белсенді ңайраткері, Тәуелс-із жұмысшы партиясының мүшесі; 1899 жылы тред-іопиондардың жалпы фе- дерациясы ңұрылған кезде оның бас секретары болып сайлап- ды.— 488.
Михайлов, Н. II. (1870—1905) — тіс дәрігері; арандатуіпы, 1895 жылғы декабрьде соның көрсетуімен В. И. Ленин және Пе- тербургтің «Жұмысшы табын азат ету жольшдағы күрсс одағыиың» басқа да басшылары түтқыпға алынды (қараңыз: В. И. Ленпн. Шығармалар толық жинағы, 2-том, 129—130-бет- тер); 1902 жылдан бастап полиция департаментініц чиновнигі болды; 1905 жылы Қырымда эсерлер олтірді.— 39.
Михайловский, II. К. (1842—1904) — либерал халықшылдық- тың аса көрнекті теоретигі, публицист, әдебиет сыншысьг, философ-позитивист, социологиядағы субъективтік мектеп өкіл- дерінің бірі. Михайловскийдің әдеби қызметі 1860 жылы бастал- ды; 1868 жылы ол «Отечественные Записки» журналының қыз- меткері, ал кейін редакторларының бірі болады. 70-жылдардың аяғында «Халық еркі» партиясының басылымдарын ңұрастыру- ға және редакциялауға ңатысты. 1892 жылы «Русское Богатст- во» журналыы басқарып, оныц беттерінде марксистерге дарсы өршелене күрес жүргізді. Михайловскийдің көзқарастары В. И. Лениннің ««Халық достары» дегсн пе және олар социал- демократтарға қарсы қалай күреседі?» (1894) деген еңбегінде және басқа шығармаларьшда сынға алынды,— 55, 198, 278.
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
625
Мост (Most), Иоганн Иосиф (1846—1906) — неміс социал-де- мократы, кейін анархист, кәсібі жөнінен кітап түптеуші-жұмыс- шы. 60-жылдарда жұмысшы қозғалысына қосылды, социал-де- мократиямен жақындасып, журналист болды; 1874—1878 жыл- дары рейхстаг депутаты болып сайланды. Теорияда Мост Дюрингтің жақтаушысы болды, саясатта «қимыл жасап насихат жүргізудің» анархистік идеясьш уағыздады, дереу пролетарлық революция жасау мүмкін деп есептеді. 1878 жылы социалистер- ге қарсы ерекше заң шығарылғаннан кейін Мост Лондонға эмиграцияға кетіп, мұнда анархистік «Freiheit» («Бостандық») газетін шығарды; Маркс бұл газет туралы былай деп жазды: «Біз Мостты оның «ҒгеіһеіЬ>-інің тым революцияшылдығы үшін кінәламаймыз. Біз оны әлгі газетте ешқандай революциялы^ мазмунныц болмай, қайта бір ғана революцияшыл желсөздер^ діц болғаны үшін айыптаймыз» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шы« ғармалар, XXVII том, 1935, 63-бет). Газет беттерінде Мост жұ- мысшыларды жеке террор жасауға шақырды, ол террорды ре^ волюциялық күрестің ең тиімді құралы деп білді. 1882 жылы Мост АҚШ-қа эмиграцияға кетіп, мұнда «Freiheit» газетін шы< ғаруды жалғастырды. Кейіигі жылдары жұмысшы қозғалысьь« нан шеттеп кетті.—13, 53, 129,
Мышкин, И. Н. (1848—1885) — халықшылдық қозғалыстың көрнекті қайраткері, кәсібі жөнінен топограф. 1873 жылы Моск- вада жария баспахана ашты, мұнда тыйым салынған әдебиет жасырын басылды. 1875 жылы Н. Г. Чернышевскийді айдаудан босатып алуға әрекет жасады, онысы сәтсіз болды, қашып шьгқ- ты, бірақ тұтқынға алынып, «193-тің процесі» бойынша сотқа тартылды. Сотта ол жалынды революциялық сөз сөйледі, 10 жыл: каторгага кесіліп, Сибирьге айдалды. Жолшыбай, 1881 жылдың күзіиде, Мышкин халықшыл-революционер Л. А. Дмо- ховскийді жерлеген кезде сөз сөйледі, бұл үшін тағы да 15 жыл каторгага кесілді. 1882 жылы Карийск каторгалық түрме- сінен қашып шықты, бірақ Владивостокта тұтқынға алылды. Кейін Мышкинді Петропавл қамалына көшірді, ал 1884 жы- лы — Шлиссельбург қамалына ауыстырылды, мұнда 1885 жылғы 26 январьда (7 февральда) ол түрме қызметшісіне тіл тигіз- гені үшін атылды.— 111.
Мюлъбергер (Mülberger), Артур (1847—1907)—немістің ұсақ буржуазияшыл публицисі, Прудонның ізбасары, кәсібі жөнінен дәрігер. 1872 жылы Германия Социал-демократиялық жұмысіпы партиясьшың орталық органы «Der Volksstaat» («Хальгқтық Мемлөкет») газетінде тұрғын үй мәселелері жөнінде бірқатар мақалалар жариялады; бұл мақалаларды Ф. Энгельс қатаң сын- ға алды. Хёхбергтің «Die Zukunft» («Болашақ») деген оппорту* нистік журналына қатысып тұрды, Франция мен Германиядағы қоғамдық ой-пікірдің тарихы жөнінде бірнеше еңбек жазды, марксизмге сын айтты.—13.
21*
626
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
II
Н.— он.— уарацыз: Дашюльсон, Н. Ф.
Надеждин, Л. (Зеленский, Е. 0.) (1877—1905) — саяси қызме- тін халықшыл ретінде бастады, 1898 жылы Саратов социал-де- мократиялық ұйымына кірді. 1899 жылы тұтқынға алынып, Во- логда губерниясына жер аударылды; 1900 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетіп, мұида «Бостандық» деген «революция- лық-социалистік топ» (1901—1903) үйымдастырды. «Свобода» журналында, «Революция қарсаңы» (1901), «Россияда револю- цияшылдықтың жандануы» (1901) деген кітапшаларында және 'басқаларда «экономистерді» қолдады және сонымен бірге «бұ- қараны қоздырудың» пәрменді құралы ретінде террорды уағыз- дады; лениндік «Искраға» қарсы шықты. Надеждин мен оның тобы орыстың революциялық қозғалысына пәлендей елеулі ық~ пал жасамады. РСДРП II съезінен кейін меныпевиктік басы- лымдарға қатысып жүрді.—169, 172, 176—177, 179, 180, 181, 182, 183—184, 185, 191—193, 292, 322, 353, 367—368, 373,
Найт (Knight), Роберт — ағылшын кәсіподақ қозғалысыныц көрнекті қайраткері, 1871—1899 жылдары — қазан жасаушылар тред-юнионының және қазан жасаушылар мен кеме жасаушы- лардың біріккен тред-юпионының секретары, парламент мүпгесі (1875—1882, 1896—1900). Найт кәсіпкерлерге қарсы өз күресін жұмысшылардың материалдьтқ жағдайын жақсарту талаптары- мен шектеген классикалық тред-юниопизмнің типтік өкілі бол- ды. Найт бұл мақсатқа жетудің негізгі құралы жанжалдарды бейбіт жолмеп шешу, кәсіпкерлермен келісім жасау деп білді. Найт ағылшын кәсіподақтарып біріктіруді жанын сала жақтады, 1899 жылы Великобритания тред-юииопдарының жалпы феде- рациясын құрудың ииициаторларының бірі болды.— 89—90,
Нарцис Тутгорылов — цараңыз: Мартов, Л.
II Николай (Романов, «Николай Обмаиов») (1868—1918) — орыстың соңғы императоры, 1894 жылдан 1917 жылға дейін патшалық құрды. 1918 жылғы 17 июльде іжұмыспіы және сол- дат депутаттары Урал облыстьгқ Советінің қаулысы бойышпа Екатеринбургте (Свердловск) атылды.— 300, 305, 386,
«ІІиколай Обманов» — цараңыз: II Николай (Ромаиов).
О
Озеров, И. X. (1869—1942) — буржуазияшыл экоиомист; Моск- ва және Петербург университеттерінің профессоры. 1901—1902 жылдары Зубатовтың «полицейлік социализмін» белсене қол-
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
627
дады, Москвадағы зубатовтық «Механикалық өидірістегі жұ- мысшылардың өзара көмектесу қоғамының» жпналыстарында лекциялар оқыды. Өзінің еңбектерінде ол үкімет жұмысшылар- ға қарапайым саяси бостандықтар беруге тиіс, оларды кәсіп- одақтарға біріктіруге, бұларға кәсіпкерлер де кіретін болуға тиіс, таптьтқ ынтымақ саясатын іс жүзінде жүзеге асырып, жұ- мысшы ұйымдарының қызметін бақылауға мүмкіндік алуға ти- іс деп дәлелдеді. Патша үкіметі Озеровтың еңбегіп өзінше ба- ғалады: 1909 іжылы >ол Ғылым академиясы мен университеттер- ден Мемлекеттік советке мүше болып сайланды. 1917 жылғы Февраль революциясьшан кейін Уақытша үкімет оны Москва упиверситетінде сабақ беруден шеттетті; 30-жылдардап бастап Лсшшградтағы қарт ғалымдар Үйінде тұрды.— 127—128.
Оуэн (Owen), Роберт (1771—1858) — ағылшынның ұлы со- циалист-утописі; капиталистік құрылыстың негіздерін қатаң сынға алды, бірақ капитализм қайшылықтарының шын мәнін- дегі түп-тамырын ашып көрсете алмады; әлеуметтік теңсіздік- тің негізгі себебі капиталистік өндіріс әдісінің өзінде емес, оду- ағарту ісінің жеткіліксіз таратылуында жатыр, оны білім тара- тумен және әлеуметтік реформалармен жоюға болады деп сапап, әлеуметтік реформалардың кең программасын ұсынды. Оуэн жұмыс күнін заң жүзінде шектеу жолында, еңбекті қорғау жолыида, балаларға қоғамдық тәрбие беру жолында кү- ресті.
Болашақ «рационалды» қоғамды Оуэн өзін өзі басқаратын шағын (мүшелеріпің саны үш мыңпан аспайтын) коммуналар- дың еркін федерациялары түрінде болады деп білді. Алайда Оуэнтң өз идеяларын жүзеге асырмақ болған әрекеттері сәт- сіздікке ұшырады. 30—40-жылдары кәсіподақ және кооператив қозғалыстарына белсене ңатысты, жұмысшыларға білім беру үшін өте көп жұмыс істеді. Оуэннің XIX ғасырдағы ағылшын жұмысшы қозғалысындағы қызметінің маңызына баға бере ке- ліп, Энтельс былай деп жазды: «Англияда жұмысшы қозғалысы мүдделері үшін жүргізілген бүкіл қоғамдық қозғалыстар ж*әне олардың шын мәніндегі жетістіктеріпіц 'бәрі Оуэннің есімімен байланысты» («Анти-Дюринг», 1957, 248-бет).
Оуэннің негізгі еңбектері: «Адамныц мінез-құлқьгпыц ңалып- тасуы туралы» (1813), «Қоғавдық күйзелістсрді жецілдетудің жоспары туралы Ленарк графтығыпа баяндама» (1820), «Жаңа •адамгершілік дүниесі туралы кітап» (1836—1844) және басқа- лар.— 29.
П
П. Б.— царацыз: Аксельрод, П. Б.
Парвус (Гельфанд, А. Л.) (1869—1924) — меныпевик, 90-жыл- дардың аяғында және 900-жылдардьтң бас кезінде Германия со- цпал-демократиялық партиясының қатарында жұмыс істеп,
628
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
оның солшыл қанатына қосылды: «Sächsische Arbeiter-Zeitung»- тід («Саксон Жұмысшы Газеті») редакторы болды; дүние жү- зілік шаруашылық мәселелері жөнінде бірқатар еңбек жазды. РСДРП II съезінен кейін меныпевиктерге қосылды. Бірінші орыс революциясы кезеңінде Россияда болды, меяыпевиктік «Начало» газетіне жазып тұрды, Булыгин думасына қатысуға шақьірды, кадеттермен ұсақ-түйек келісіхмдер жасасу тактика- сын жақтады және т. с. Парвус антимаркстік «перманенгтік ре- волюция теориясын» ұсынды, кейін оны Троцкий ленинйзмге :қарсы күрестің құралына айналдырды. Реакция жылдарында социал-демократиядан шеттеп кетті; бірінші дүние жүзілік со- гыс кезінде — социал-шовинист, герман империализмінің агенті, ірі саудагерлікпен айналысып, әскерге жабдық жеткізуден байыды. 1915 жылдан бастап «Германиядағы ренегаттықтың және жиіркеніптті малайлықтың» (В. И. Ленин. Шығармалар, 21-том, 432-бет) органы болған «Die Glocke» («Ңоңырау») жур- налып шығарып тұрды.— 206.
Писарев, Д. И. (1840—1868) — орыстың аса көрнекті револю- ционер-демократы, публицист және әдеби сыншы, философ-ма- іериалист. 1861 жылы Петербург уииверситетін бітіргеннен кейін сол кездегі алдыңғы қатарлы «Русское Слово» журналы- ньгң іс жүзіндегі басшысы болды. Самодержавиені құлатуға ша- дырғал мақаласы үшін (мақала құпия баспаханада басуға ар- валған еді) 1862 жылғы 2(14) июльде түтқынға алынды. Төрт жарым жыл Петропавл қамалында тұтқында болды, мұнда оты- рып, әдебиет, жаратылыс тану және философия мәселелері жөніяде бірқатар мақалалар жазды. 1866 жылғы ноябрьде қа- малдан шыққан «Дело» және «Отечественные Записки» журналдарына қатысып тұрды. Писарев өзінің еңбектерінде кре- иостниктік тәртіпті де, сондай-ақ батыс европалық капитализм- ді де әшкереледі, социалистік идеяларды уағыздады, қоғамды революцпялық жолмен қайта құруды жақтады, алайда мұны- мен бірге революциялық демократизмнен кері шегініп, халыд бұқарасыньщ родін жете бағаламады. Әдеби еңбеқтерінде идеа- листік философияны сынға алды, реакцияшыл эстетиканы әш- керелеп, әдебиет пен өнердің қоғамдық маңыздылығын атаи көрсетті.
Писарев либерализмге қарсы дәйекті түрде күресті,- оның жалывды мақалалары орыс қоғамының алдьщғы қатарлы эле- менттерінің революцияшыл көзқарастарының қалыптасуына зор ықпалын тигізді.—189.
Плеве, В. К. (1846—1904) — патшалық Россияның реакция- іпыл мемлекет қайраткері, 1881—1884 жылдары — полиция де- лартаментінің директоры, 1902 жылғы апрельде Сипягин өлті- рілгеннен кейін — ішкі істер министрі. Плевенің тұсында Пол- тава және Харьков губернияларындағы шаруалар қозғалыстары аяусыз басып-жанышталды, бірқатар земстволықтар талқандал- ды; Плеве Россияның шеткері аймақтарында реакцияшыл орыс-
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
629
таидыру саясатын көтермелеп отырды. Бұқараны самодержа- виеге ңарсы күрестен басқа жаққа бұру үшін орыс-жапон со- ғысының басталуына себепші болды; нақ осы мақсатты көздеп, еврейлер қырғынын ұйымдастырды, «зубатовшылдықты» көтср- мелеп отырды. Өзінің саясаты арқылы орыс қоғамының қалың топтарында өзіне өшпенділік сезіміп туғызды. 1904 жылғы 15(28) июльде оны эсер Е. С. Сазонов өлтірді.— 416.
Илеханов, Г. В. (Бельтов, Н., Г. В., Г. В — ч) (1856—1918) орыс және халықаралық жұмысшы қозғалысының аса көрнекті қайраткері, Россияда марксизмді тұңғыш насихаттаушьі, дүние- ге материалистік көзқарас жолындағы табанды күрескер, 1875 жылы, студент кезінде-ақ, Плеханов халықшылдармен, Петер- бургтің жұмысшыларымен байланыс жасап, революциялық жұ- мысқа араласты; 1877 жылы «Жер және ерік» халықшылдың ұйымына кірді, ал 1879 жылы бұл ұйым жікке бөлінгеннен ке^ йін, халықшылдардың жаңадан құрылған «Қаралай бөліс» атты ұйымын басқарды. 1880 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетіп, Плеханов халықшылдықтан қол үзді де, 1883 жылы Женевада орыстың тұңғыш маркстік ұйымы — «Еңбекті азат ету» тобын құрды. 900-жылдардың бас кезінде Плеханов В. И. Ленинмен бірге «Искра» газеті мен «Заря» журналын редакциялады, пар- тия ирограммасының жобасын жасауға, РСДРП II съезін әзір- леуге қатысты. Плеханов философия, әлеуметтік-саяси ілімдер- дің тарихы жөнінде, өнер мен әдебиет теориясы мәселелері жө- нінде ғылыми социализмнің қазынасына қосылған бағалы үлес больш табылатын көптеген еңбектер жазды.
Плехановтың аса маңызды теориялық еңбектері: «Социализм және саяси күрес» (1883), «Біздегі алауыздықтар» (1885), «Та- рихқа монистік көзқарастың дамуы туралы мәселе жөнінде» (1895), «Материализм тарихы жөніндегі очерктер» (1896), «Воронцов (В. В.) мырзаның еңбектерінде халықшылдықтың не- гізделуі» (1896), «Тарихты материалистік тұрғыдан түсіну туралы» (1897), «Жеке адампың тарихтағы ролі туралы мәселе жөнінде» (1898) және басқалар. «20 жылдың ішінде, 1883— 1903,— деп жазды В. И. Ленин,— ол толып жатқан тамаша шы- ғармалар, әсіресе оппортунистерге, махистерге, халықшылдарға қарсы толып жатқан тамаша іпығармалар жазды» (Шығарма- лар, 20-том, 369-бет). Плехановтың философиялық еңбектерін В. И. Ленин халықаралық маркстік әдебиеттегі ең таңдаулы ең- бектер деп атады.
Алайда сол кездің өзінде-ақ Плехановтың елеулі қателіктері болды; бұл қателіктер оньщ болашақтағы меныпевиктік көзқа- растарының ұрығы еді. Ол шаруалардың революциялық ролін жете бағаламады, либерал буржуазияны жұмысшы табының одақтасы деп білді; сөз жүзінде пролетариаттың гегемониясы идеясын мойындай отырып, іс жүзінде бұл идеяның мәніяө қарсы шықты.
РСДРП II съезінен кейін Плеханов оппортунизммен ымыра- ласу позициясына көшті, ал кейін меньшевиктерге қосылдьқ
630
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
1905—1907 жылдардағы бірінші орыс революцпясы кезеңінде тактиканың түбегейлі мәселелері жөнінен Плеханов пен боль- шевиктер арасында ірі алауыздықтар 'болды. Реакция жылда- рында марксизмге махистік ревизия жасауға және жойымпаз’ дыққа қарсы шықты, «партияшыл меныпевиктер» тобьш бас- қарды. 1914—1'918 жылдардағы бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде социал-шовинизм позициясында болды. 1917 жылғы Фсв- раль буржуазиялық-демократиялық революциясынан кей-іи Пле- ханов Россияға оқайтып келіп, буржуазиялық Уақытша үкіметті долдады; ¥лы Октябрь социалистік революциясына теріс ниет- те болды.— 12, 48, 55, 72, 74, 90, 115, 115, 117, 118, 154, 189, 202, 206, 215—223, 224, 233—258, 259—261, 263, 276. 278, 279, 335, 448— 450, 452, 467—485.
Победоносцев, К. П. (1827—1907)—патшалық Россияныц реакцияшыл мемлекет қайраткері, синодтың обер-прокуроры, үкіметтің іс жүзіндегі басшысы, III Александр патшалық құр- ған кездегі жүгенсіз кеткен крепостниктік реакцияның басты дем берушісі, ол II Николай тұсында да көрнекті роль атқар- ды; революциялық дозғалысқа қарсы іқасарыса күрес жүргізді. 60-жылдардағы буржуазиялық реформаларға үзілді-кесілді ңарсы шықты, тежеусіз билік ететін самодержавиені жақтады, ғылым мен оқу-ағарту ісіііің жауы болды. Буржуазиялық-де- мократиялық революцияның өрлеуі кезінде 1905 жылғы ок- тябрьде отставкаға шығуға мәжбүр болды да, саяси қызметтеп шеттбп кетті.— 430.
Потресов, А. Н. (А. Н., Старовер) (1869—1934) —меныпевизм лидерлерінің бірі. 90-жылдарда марксистерге ңосылды, Петер- бургтегі «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы- на» ңатынасқаны үшін Вятка губерниясына жер аударылды. 1900 жылы шетелге кетті, «Искра» мен «Заряны» ұйымдастыру- ға қатысты. РОДРП II съезінен кейін — меныпевик. Реакция жылдарында — жойымпаздықтың идеологы, меныпевиктік «Воз- рожденпе», «Наша Заря» журналдарында және басқаларда же- текшілік роль атқарды. Бірінші дүние /жүзілік соғыс кезінде — социал-іповинист. Октябрь революциясынан кейін өмиграцияға кетті; шетелде Совет өкіметіне жала жабумен болды.—16, 263.
Прокопович, С. Н. (N. N.) (1871—1955) —буржуазияшыл эко- номист және публицист, «экономизмнің» .көрнекті өкілі, Россия- да бернштейншілдікті алғаш уағыздаушылардың бірі. Либерал- дьщ-монархиялық «Азаттық одағының» белсенді мүшесі. 1906 жылы — кадеттер партиясы Орталық Комитетінің мүшесі, «Без Заглавия» журналының редакторы, солшыл кадеттердің «Това- рищ» газетінің белсенді қызметкері. Жұмысшы мәселесі жөнін- де бернштейншілдік-либералдық позициядан жазылған бірқатар еңбектердің авторы. 1917 жылы — буржуазиялық Уақытпіа үкі- меттің азық-түлік министрі. 1922 жылы антисоветтік қызметі үшін шетелге қуылды —19, 20, 44, 45, 69, 121, 199, 308, 344.
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
631
Прудон (Proudhon),77bep Жозеф (1809—1865) — француз пуб- лицисі, экономист және социолог, ұсақ буржуазияның идеоло- гы, анархизмнің пегізін салушылардың бірі; кәсібі жөнінен әріп теруші. 1840 жылы «Меншік дегепіміз не?» деген кітабын жа- риялады. Прудон ұсақ жеке меншікті мәңгілік етуді армандады және ірі капиталистік меншікті ұсақ буржуазиялық позиция- дан сыиады, «тегін кредиттің» көмегімен жұмысшылардың өз өндіріс құрал-жабдықтары болып, қолөнершіге айналуына мүм- кіндік жасайтын арнаулы «халық батгкісін» ұйымдастыруды ұсынды. Прудонның ерекше «айырбас банктерін» құру жөнін- дегі утопиясының да нақ осындай реакциялық сипаты болды, ол осы банктер еңбекшілердің өз едбектерінің; өнімін «әділетті түрде» өткізуін қамтамасыз етеді-міс және сонымен қатар өндіріс құралдары мен құрал-жабдықтарына капиталистік меншіктің болуына тиіспейді деп санады. Прудон тап қайшы- лықтарыпьщ басты қайнар көзі мемлекет деп есептеді, «мемле- кетті» бейбіт жолмен «жоюдың» утопиялық жобаларын ұсын- ды, саяси күреске теріс көзқарасты уағыздады. 1846 жылы «Экономикалық қайшылықтар системасы немесе Ңайыршылық философиясы» деген кітабын шығарды, онда өзінің ұсақ бур- жуазиялық философиялық-экономикалық көзқарастарын баян- дады. Маркс «Философия қайыршылығы» деген еңбегінде Пру- дон кітабының ғылыми жағьшан негізсіз екенін көрсетіп, оны өлтіре сыпады. 1848 жылғы революция кезеңінде Ңұрылтай жи- палысыиа сайланған Прудон жұмысшы табыиың революциялық бой көрсетулерін айыптады; ол Францияда Екінші империя тәртібінің орнауына әкеп соқтырған 1851 жылғьі 2 декабрьдегі бопапарттық төңкерісті мақұлдады.— 43.
Р
Р. М.— ««Рабочая Мысльдің» жеке қосымшасында» басылған «Біздің өмір шындығымыз» деген мақаланың (1899 жылғы сен- тябрь) авторы; бұл мақалада «экономистердің» оппортунистік көзқарастары ашыңтан-ашық баяндалған болатын.— 52, 69, 75, 120, 199, 200.
Р. Н. С.— царацъіз: Струве, П. Б.
Риттингхаузен (Rittinghausen), Мориц (1814—1890)—неміс демократы, 1848 жылы К. Маркс пен Ф. Энгельс піығарып тұр- ған «Neue Rheinische Zeitung» («Жаңа Рейн Газеті») газетіне <қатысып тұрды, кейін эйзенахшылдарға қосылды, I Интерн-а- ционалдың мүшесі болды; рейхстаг депутаты болып сайланды. «Organisation der Staatsindustrie» («Мемлекеттік өнеркәсіпті үйымдастыру») (1848) және «Die direkte Gesetzgebung durch das Volk» («Тікелей халықтық заң шығару») (1850) деген ең- бектерінде демократияны қарадүрсін түсінетінін көрсетті; бұл еңбектер Каутскийдің «Парламентаризм, заң шығару және со- циал-демократия» (1893) деген кітабында сынға алынды. 1883
632
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
жылғы 10 майда Бебельге жолдаған хатында Энгельс былай деп жазды: «Риттингхаузен 1848 жылдың өзінде-ақ түкке тұрмай- тын еді,— ол өзінің «тікелей халықтық өкіметіне» біздің көме- гімізбен жету үшін тек сырт көзге бола социалист болды» (К, Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XXVII том, 1935, 311- бет). 1884 жылы Копенгаген съезінің партиялық тәртіп туралы шешімдеріне бағынбағаны үшін Риттингхаузен Германия со- циал-демократиялық партиясынан іпығарылды.—157.
С
Савинков, Б. В. (Б — в) (1879—1925) —эсерлер партиясының көрнекті қайраткері, оның «Жауынгерлік ұйымы» басшылары- ның бірі; Октябрь революциясынан кейін — Совет өкіметінің белсенді жауы. Саяси қызметін Петербург университетіңің сту- денті болып жүрген кезінде бастады, «экономистерге» — «рабо- чёмысльшылдарға» жақын болды, жұмысшы үйірмелерінде на- сихат жүргізді, «Рабочее Делоға» қатысып жүрді. 1901 жылы тұтқынға алынды, соңынан Вологда губерниясына жер ауда- рылды, одан эмиграцияға кетті. Шетелде эсерлер партиясына кірді, эсерлердің «Жауынгерлік ұйымының» террорлық әрекет- теріне барынша ат салысты. 1917 жылғы Февраль революция- сынан кейін — соғыс министрінің (Керенскийдің) орынбасары, ал кейін Петроградтың әскери генерал-губеірнаторы; оның ини- циатнвасы бойынша майданда өлім жазасы енгізілді. Октябрь революциясьғнан кейін — Совет реопубликасыиа іқарсы бірқатар контрреволюциялық бүліктерді іжәне ооғыс интервенциясын ұйымдастырушы. 1924 жылы СССР-те жасырынып келді, бірақ тұтқынға алынды. СССР Жоғарғы сотының Ә-окери коллегиясы Савішковты атуға үкім шығарды, СССР Орталық Атқару Коми- тетінің шешімі бойыпша ең жогары жаза 10 жыл мерзімге түрмеде отырумен ауыстырылды. 1925 іжьілы түрмеде отырған- да өзін өзі өлтірді.
Савинков мистицизмге толы бірнеше роман (А. Ропшин деген бүркеншік атпен) және «Террористің естеліктері» деген өмір- баяндық шығарма жазды.— 81, 113—114, 116, 132, 140—142, 143, 145, 151—152.
Сазонов, Г. П. (1857 ж. туған) — реакцияшыл халықшылдың- тың өкілі, Лениннің бейнелеп айтуы бойынша, «полицейлік ха- лықшылдардың» бірі; «Мемлекеттік-экономикалық программаға байланысты шаруалар жерінің меншіктен алынбайтындығы» (1889), «Қауым бола ма әлде болмай ма?» (1894) және басқа еңбектердің авторы. 1899 жылдан 1902 жылға дейін Москва өнеркәсіпшілерінің қаржысымен шығып тұрған баяу-либерал- дық бағыттағы «Россия» газетін редакциялады. 1905 жылғы 17 октябрьден кейін қаражүздікші «Орыс халқының одағына» мү- ше болды.— 426, 427.
Салтыков-Щедрин, М. Е. (1826—1889) — орыстың үлы сати- рик-жазушысы, революцияшыл демократ. Өзінің шығармала-»
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
633-
рында Россиядағы самодержавиелік-крепостниктік дұрылысты өлтіре сынады, есерсоқ помещиктердің, патша бюрократиясы өкілдерінің, қояи жүрек либералдардың образдарының тұтас бір галереясьгн жасады және орыс көркем әдебиетіндө тұңғыш рет буржуазиялық жыртқыштардың типтерін суреттеді. «Қайшы- лықтар» (1847) жәие «Шытырман іс» (1848) деген іалғатпқы по- вестері үшін 1848 жылғы апрельде Вяткаға жер аударылды, мұнда ол 7 жылдан астам уақыт болды. 1856 жылдың бас ке- зінде Петербургке қайта оралып, «Губерния очерктерін», ал кейін, 60—80пЖылдары «Бір қаланың тарихы» (1869—1870), «Із- гі ниетті сөздер» (1872—1876), «Головлев мырзалар» (1875— 1880) және басқа бірқатар ірі шығармалар жазды. «Головлев мырзалар» романьгның басты кейіпкері — Иудушка Головлевтің образын Ленин мәңгілік образ деп атады, Салтыіков-Щедрин шығармаларындағы басқа да образдар сияқты, оны да өзінің еңбектерінде талай рет пайдаланып, халывда қас әлеуметтік топтар мен саяси партияларды әшкереледі. К. Маркс Салтыков- Щедриннің шығармаларын жоғары бағалады. 1863—1864 жылда- ры Салтыков-Щедрин революциялың-демократиялық бағытта- ғы «Современник» журналының жетекші публицисі болды, ал 4868 жылдан «Отечественные Записки» журналы редакцпясы- ның құрамына кірді. ІІекрасов оқайтыс болғаннан кейін 1878 жылы журналдың жауапты редакторы және 60-жылдардағы ре- волюциялық демократияның ұлы дәстүрлерін жалғастырған де- мократияшыл интеллигенцияның шын мәніндегі рухани кесемі болды.—157.
Сен-Симон (Saint-Simon), Анри Клод (1760—1825)—француз- дың ұлы социалпст-утописі; капиталистік құрылысты сынап, оны ассоциациялар негізінде ңұрылған қоғаммен ауыстыру про- граммасын ұсьшды. Сен-Симон жаңа қоғамда жұрттың бәрі еңбек етуге тиіс және адамдардың атқаратын ролі олардьщ ең- бектегі табыстарымен сәйкес болуға тиіс деп есептеді; өнеркәсіп пен ғылымның ынтымағы туралы, бір орталыққа бағындырыл- ған және жосп.арлы өндіріс туралы идея ұсынды. Бірақ Сеи-Си- монда, Энгельстің жазғанындай, «пролетарлық бағытпен қатар буржуазиялық бағыт әлі де белгілі бір маңызын сақтады» («Анти-Дюринг», 1957, 18-бет). Ол болашақ қоғамда жеке мен- шік пен капиталға процент сол күйінде қалады деп білді, саяси күрес пеп революцияға теріс көзқараста болды, пролетарііаттың тарихи міндетін түсінбеді, үкіметтік реформалар мен қоғамды жаңа дін рухында -адамгершілікке тәрбиелеу таптық қайіпы- лықтардың жойылуына әкеліп соғады деп есептеді, байлардың халыққа сүйіспендікпен қарауын уағыздауға үміт артты.
Сен-Симонның негізгі шығармалары: «Женева тұрғынының замандастарына хаттары» (1802), «XIX ғасырдың ғылыми ең- бекторіне кіріспе» (1807—1808), «Өнеркәсіпшілер катехизисі» (1823—1824), «Жаңа христиан діні» (1825) және т. 6 — 29.
Серебряков, Е. А. (1854—1921)— орыстың халықшыл револю- цпонсрі. 1871 жылы, теңіз училищесінің тәрбиеленушісі болып
634
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
жүргенінде флоттағы жасырын революциялық үйірмелермен жақындасты, 1879 жылы теңіз офицерлерінің бір тобымен бірге «Халық еркі» партиясына қосылды, партияның «әскери ұйымында» істеді, құпия әдебиетті таратты, белсенді насихатшы болды. 1883 жылы Серебряков әскери қызметті тастап, шетелгө қашып барды. Эмиграцияда әдеби қызметпен шұғылданды, Лон- донда «ІІакануне» (1899—1902) журналын шығарып тұрды. 1905 жылғы революциядан кейін Россияға қайтып келіп, бірңатар журналдарға датысып жүрді. Кейін Серебряков эсерлер пэртпя- сымен жақындасты, 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін «бұрынғы социалист революционер-қорғанымпаздар» тобына қосылды, осы топтың «Народ» деген газетін редакциялады. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін Серебряков «Ха^ лық еркінің» тарихын жазумен шұғылданды, «П. Л. Лавров туралы естеліктер» жазды. Ол Россиядағы революциялық қоз- ғалыстың тарихы жөнінде бірқатар мақалалар мен кітапшалар, соның ішінде ««Жер және еріктің» тарихы жөніндегі очерк» (1902), «Флоттағы орыс революционерлері. Естеліктерден» (1907) және басқа ецбектер жазды.—154—155.
Сипягин, Д. С. (1853—1902) — 1899 жылдан — ішкі істер ми- нистрі және жандармдар шефі, демократизмнің болмашы көрінісінің өзін аяусыз ңудалады, земствоны қыспаққа алды8 Россиядағы азаттық ңозғалысымеп аяусыз күрес жүргізді, мұ- пысьшен өзіие орыс қоғамының ңальщ топтары тарапыная өш- пеыділік сезімін туғызды. Эсерлердің «Жауынгерлік ұйымы» Сипягиигө қастаидық жасауды ұйымдастырды да, 1902 жылғы 2(15) апрельде оііы G. В. Балмашев өлтірді.— 287, 305, 409, 411, 416.
Скворцов, А. И. (1848—1914) — буржуазияшыл экономист, аг- роном, Новоалексакдрийск ауыл шаруашылық және ормая ша- руашылық институтьіның профессоры, саяси экономия және ауыл шаруашылығы экономикасы жөніндегі бірқатар еңбәктер- дің авторы. В. И. Ленин өзінің шығармаларында Скворцовтың көзқарастарын талай рет сынға алды. Скворцовтың негізгі ең- бектері: «Бу транспортының ауыл шаруашылығына ықпалы» (1890), «Экономикалық этюдтер» (1894), «Саяси экономияиы не- гіздеу» (1898) және басқалар — 484.
Старовер — цараңыз: Потресов, А. Н.
Стахович, М. А. (1861—1923)—баяу либерал, 1895—1907 жыл-* дары Орел губерниясы дворяндарының жетекшісі, земстволық қозғалыста көрнекті роль атқарды; I және II Мемлекеттік ду^ малардың депутаты, Мемлекеттік советтің мүшесі, бастапқыда кадеттер партиясьша қосылды, кейін октябристер партиясын («17-Октябрь одағы») ұйымдастырушылардың бірі. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Финляндияның генерал-губер^ наторы, одан кейін Уақытша үкіметтің шетелдегі өкілі,— 289— 291, 292.
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШТ
635
Струве, П. Б. (Р. Н. -С.) (1870—1944) — орыстың буржуазия- шыл экономисі әрі публицисі, 90-жылдарда — «жария марксизм- нің» аса көрнекті өкілі, «Новое Слово» (1897), «Начало» (1899) және «Жизнь» (1900) журналдарының қызметкері және редак- торы. Өзінің «Россиятіың экономикалық дамуы туралы мәселе жөніндегі сын заметкалар» (1894) деген тұңғыш еңбегінде-ақ Струве халықшьтлдьтқты сынай отырьтп, К. Маркстің экономп- калық және философиялық ілімін «толықтырды» және «сыпа- ды», буржуазиялық тұрпайы саяси экономияның өкілдерімен ауыз жаласгы, мальтусшілдікті уағыздады. В. И. Лон-ин Струве- пі «рсиегаттықтыц асқап шсбері» (Шығармалар, 13-том, 507-бег) деп атады. Струве буржуазиялық-либералдық «Азат- тық одағыньщ» (1904—1905) теоретиктері мен ұйымдастырушы- ларының бірі және оның құпия органы — «Освобождение» (1902—1905) журналының редакторы болды. 1905 щылы кадет- тер партиясы құрылганнаіі кейін оның Орталық Комитетінің мүшесі болды, 1905—1907 жылдардағы революция жеціліске ұшырағаниан кейіп Струве — либералдардың оңшыл қанатының лидері; 1914—1918 жылдардағы бірінші дүние жүзілік соғыс басталғаниан агрессияшыл Россия империализмі идеологтары- ның бірі. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін — Совет өкіметіиің қас жауы, Враигельдің контрреволюциялық үкіметіиің мүшесі, ақ эмиграпт.—18, 44, 45, 69, 199, 295, 344, 385—386, 408, 411—412, 421, 422, 440—441.
Т
Ткачев, П. Н. (1844—1885)—революцияшьтл халықшылдық идеологтарыпың бірі, публицист және әдеіби сыншы. 1861 жыл- дан бастап студенттер қозғалысына белсене қатысты, бірқатар прогресшіл журналдарға жазып тұрды, патша үкіметі тарапы- нан қуғынға ұшьтрады. 1873 жылдан бастап эмиграцияда бол- ды; біраз уақыт П. Л. Лавровтың «Вперед!» журналына қаты- сып тұрды, 1875—1881 жылдары поляк эмигранттарьіның бір тобымен бірлесіп, «Набат» журналын шығарды, 1880 жылы О. Бланкидің «Ni Dieu, ni Maitre» («Ңұдай да жоқ, мырза да жоқ») газетіне қатысып тұрды.
Ткачев бланкизмте жақын, жаңа революцияшыл халықшыл- дық бағытты бастаушы болды; ол саяси күресті революцияның қажстті алғы шарты деп есептеді, бірақ халық бұқарасының шешуші ролін жете бағаламады. Ткачевтің пікірі бойынша, ре- волюцияшыл азшылық саяси өкімет билігін басып алып, жаңа мемлекет құруға .және халық мүдделеріне сай революциялық өзгерістер жасауға тиіс, сонда халыққа осы дайын нәтиже- лерді пайдалану ғана қалады. Ол Россияда самодержавиелік мемлекеттің әлеуметтік негізі жоқ және ол қандай да бір тап- тың мүдделсрін білдірмейді деп қателесті. Ткачевтің ұсақ бур- жуазиялық көзқарастарын Ф. Энгельс «Эмигранттық әдебиет» деген мақалаларында (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шы- 22 6-том
G36
ЕСЛМДЕР КӨРСЕТКІШІ
ғармалар, XV том, 1935, 241—264-беттер) сынады. Ткачев өмірі- нің соңғы жылдарын Париждегі психиатриялық ауруханада өткізіп, сонда қайтыс болды.—191.
Толстой, Л, Н. (1828—1910) —ортлстың даньтшпан. жазушысы, дүние жүзіпдегі ұлы жазушылардың бірі; ол орыс және дүние жүзі әдебпетіиің дамуына орасан зор ьтқпалын тигізді, Толстой озінің творчествосында революцияға дейінгі Россияның өмірін суреттеді, роформадан кейінгі дәуірдегі орыс қоғамының әр түрлі таптары мен әр түрлі топтарының психологиясын, олар- дың 1905—1907 жылдардағы революцияға козқарасын белгілеген сол кездегі қайшылыққа толы күрдслі жағдаііларды бейпелейді.
Шыққаи тогі мси тәрбиссі жағынан Толстой Россияиыц үс- тем табы — помещик . ақсүйектердің жоғарғы тобына жатады. Алайда ол бұл ортаның көзқарастарынан қол үзіп, еңбекшілер бұқарасын езуге жәіго қанауға негізделгел мемлекеттік және қоғамдық-экономикалық тәртіптерді қатал .айыптаушы болды; ол үстом таптарды ашу-ызамеп соққылады, патша сотыиыц әді- летсіздігііт, буржуазиялық моральдың екіжүзділігін және т. с. әшкереледі. Толстой самодержавиелік тәртіпті қасиеттеп, бас игөн, езушілік пен қанаушылықты жақтап, ақтаған шіркеуді қатты сьгнға .алды; бұл үшіи ол шіркеуден аласталды. В. И. Ленин Толстойды «орыс революциясының айнасы» дел атады. Жазушының ұлылығын, оның данышпандық шеберлігін, орьтс жәнс дүпио жүзі әдебибті үшін оның аса көрнекті маңы- зын атаи корсоте келіп, Лепин Толстойдың дүниеге козқарасы шаруалардың буржуазттялық революциясы ретіндегі бірінші орыс револтоциясының озіпдік тарихп ерекшелік белгілерін мейлінше айқын бейнелегенііт, бұл революцияның қайшылықта- рын, оиың күліті және әлсіз жақтарын бейнелегенін көрсетті.
Самодержавиенщ озбырлығын әшкерелей отырып, крепост- никтік тәртіппсн және самодержавиелік-полицейлік мемлекет- пея күресудің орнына, Толстой «зорлыққа күшпен қарсылық жасамауды», саясаттан шеттеуді, революциядан бас тартуды, адамның өзін өзі жетілдірумен шұғылдануын уағыздады; дінге қарсы күресудіц орньша ескі дінді жаңа дінмен ауыстыру қа- жеттігін уағыздады. Толстой жұмысшы қозғалысын да, револю- цйяның себептерін де және революцияның болмай қоймайты- нын да түсіне алмады. Оғіың ілімі — «толстойшылдық» утопия- лық және реакциялық сипатта болды, бұл ілім революциялық қозғалысқа үлкен нұқсаи келтірді. Толстойдың дүниеге көзқа- расын сипаттауға және оның бүкіл қызметін бағалауға В. И. Ленин мынадай бірқатар піығармаларын арнады: «Лев Толстой — орыс революциясының айнасы» (ПІығармалар, 15-том, 200—207-беттер), «Л. Н. Толстой», «Л. Н. Толстой және қазіргі заманғы жұмысшы қозғалысы», «Толстой және проле- тарлық күрес» (Шығармалар, 16-том, 338—343, 346—349, 371— 372-беттер) және басңалар.— 304.
Тотомианц, В. Ф. (1875 ж. туған)—орыстың буржуазиялық экономисі, 1899 жылы «жария марксистердің» органы — «Нача-
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІЛІІ
637
ло» журналына қатысып жүрді, 1903—1904 жылдары либерал- дық «Экономическая Газетаны» редакциялады, «Образование» журналында экономика бөлімін басқарды. 1905—1907 жылдарда- ғы революция кезінде менылевиктерге жақын болды, меныпе- виктік жария «Начало» газетіне қатысып жүрді, кейін саяси қызметге-н шеттеп кетті.
1912 жылдан — Москва университетінің приват-доценті, ко- операция курсынан лекция оқыды, сонымен бірге Коммерция институтында сабақ берді. Европаның экономикалық жағдайы туралы, кооперация және қала шаруашылығы туралы бірқатар кітаптардың авторы. Октябрь революциясьшан кейін эмиграция- да болды.— 308, 427.
Тулин, К.— цараңыз: Ленин, В. И.
Тургенев, И. С. (1818—1883)—орыстың ұлы жазушысы, ол орыс әдеби тілінің дамуына көп еңбек сіңірді. Оның шығарма- ларында өткен ғасырдың 30—70-жылдарындағы орыс қоғамы- ның идеялық ізденістері мен психологиясы көрсетілген. Турге- нев өзіііің творчествосында орыстың қоғамдық өміріне тән ңайшылықтарды суреттеді; дворяндық құрылыстың құрып біте- тінін түсінген, бірақ оны өзгерту үшіп іс жүзінде нендей бір шара қолдануға қабілетсіз «артық адамдар» образының галерея- сын жасады; әдебиетте тұңғыш рет жаңа ұрпақтың өкілін — ре- волюцияшыл әртекті-демократты («нигилисті») көрсетті. Турге- невтің крепостниктік тәртіпке қарсы қатты наразылығы баяу-либералдық талаптармеп ұштасьш жатты. Лепиннің ай- туынша, «... Тургенев Добролюбов пеп Чернышевскийдің мужик- тік демократизмінен жиреніп, баяу монархиялық және дворян- дың конституцияға тартты...» (Шығармалар, 27-том, 267-бет).— 422.
Ф
Фольмар (Vollmar), Георг Генрих (1850—1922)—Германия социал-демократиялық партиясыпыц оппортупистік қанаты ли- дерлерінің бірі, журіталист. 70-жьтлдардың орта шспітіде социал- демократияға қосылды, 1879—1880 жылдары партияның Ціортіх- те і^ұпия шығып тұрған органы «Der Sozialdemokrat»-ты («Со- циал-Демократ») редакциялады; рейхстагтың және Бавария ландтагының деиутаты болып әлденеше рст сайланды. Социа- листерге қарсы ерекше зац жойылғаннан кейін Фольмар 1891 жылы Мюнхенде екі мәрте сөз сөйледі; бұл сөздерінде ол пар- тияның қызметін реформалар жүргізу жолындагы күреспен шектеуді ұсынды, үкіметпен келісім жасауға шақырды. Берн- штейнмен бірге Фольмар реформизм. мен ревизионизмнің идео- логы болды. Ол тап күресіп піиеленістіруге карсы шықты, мемлекеттік социализмнің артықшылықтарын дәлелдемек болды, социал-демократияны либералдармен одақтасуға шақыр- ды; партияның аграрлық программасын талдап жасаған кезде 22*
638
ЕСІМДЕР КОРСЕТКІШІ
ұсақ жер иелерінің мүдделерін қорғады. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде Фольмар социал-шовинизм позициясында болды, өмірінің соңғы жылдарында белсеиді саяси қызметтен шеттеп кетті.— 9, 367.
Фрей — уарацыз: Ленин, В. И.
Фурье (Fourier), ІПарлъ (1772—1837) — француздың ұлы со- циалист-утописі. Буржуазиялық құрылысты аяусыз әрі терең сынады жюне адам құмарлығын тану негізінде құрылған бола- шақ «үйлесімді» адамзат қоғамын суреттеп көрсетті. Фурье зор- лық жасалатын революцияға қарсы болды, болашақ социалис- тік қоғамға ерікті және сүйкімді еңбек адамның қажетіне ай- налатын үлгілі фаланстерлерді (еңбек ассоциацияларын) бейбіт насихаттаудың нәтижесінде өтеуге болады деп білді. Алайда Фурье, Ф. Энгельстің атап көрсеткеніндей, дәйексіздігімен ерекше көзге түсті: оиың көзқарасы бойынша, болашақ қоғамда жеке меншік сақталып қалуға, байлар мен кедейлер де, капи- талистер мен жұмысшылар да сол күйінде қалуға тиіс болды.
Фурьенің негізгі шығармалары: «Төрт қозғалыс пен жалпы- ға бірдей тағдырлар теориясы» (1808), «Жаңа шаруашылық жә- не социетарлық дүние...» (1829) және т. б.~ 29.
X
Халтурин, С. Н. (1856—1882) — орыстың тұңғыш жұмысшы революционерлерінің бірі, кәсібі жөнінен қызыл ағаш шебері. 70-жылдардың орта шенінен бастап жұмысшы қозғалысына белсене ңатысты, Петербургтегі жұмысшы үйірмелерін бірікті- ру.ге тырысқан халықшылдық «Достар қоғамына» кірді. Бірақ халықшылдардан өзгеше, Халтурин саяси күресті революция- лық қозғалыстың басты міндеті деп есептеді, ал жаңадан туып келе жатқан пролетариатты революциялық қозғалыстың шепіу- ші күші деп білді. Басқа бір аса көрнекті жұмысшы-револю- ционер слесарь В. П. Обнорскиймен бірге Халтурин 1878 жылы құпия «Орыс жұмысшыларының солтүстік одағын» құрды, дер- бес жұмысшы газетін шығаруға әзірлік жүргізді. 1879 жылы «Одақ» мүшелерінің көпшілігі тұтқынға алынды. Бостандықта қалған Халтурин «Халық еркі» партиясымен және оның бас- шысы А. И. Желябовгіен жақындасты. Ол кезде Қысқы сарайда ағаш шебері болып істеп жүрген Халтурин халық ерікшілерінің ықпалымен патшаға қастандық ұйымдастырды; 1880 жылғы 5(17) февральда сарайда жарылыс болды, алайда патша да, оның семьясы да зардап шеккен жоқ. Полицияның қуғында- уында болған Халтурин Россияның оңтүстігінде революциялық жұмысты жүргізе берді. 1882 жылы ол өзінің жолдасы Н. А. Желваковпен бірге Одессада өзінің жауыздығымен әйгілі болған әскери прокурор, генерал Стрельңиковқа қастандьіқ жа-
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
639
сады. Ңастандық жасау үстінде екеуі де тұтқынға алынды да, әскери-дала соты оларды өлім жазасына кесті.—117.
Хёхберг (Höchberg), Карл (1853—1885) — немістің оңшыл со- циал-демократы, журналист, бай көпестің баласы. Партияны финанс жөнінен қолдап отырды «Die Zukunft» («Болашақ») (Берлин, 1877—1878), «Jahrbuch für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik» («Әлеуметтік ғылым мен саясаттың Әржылдығы») (Цюрих, 1879—1881) және «Staatswirtschaftliche Abhandlungen» («Саяси-экономикалық зерттеулер») (Лейпциг, 1879—1882) де- ген журналдар шығарып тұрды. Социалистерге қарсы ерекше заң қабылданғаниан кейін Шраммен және Бернштейнмен бірі- гіп жазған «Германиядағы социалистік қозғалыстың өткен кезеңіне шолу» деген мақаланы жариялады, бұл мақалада пар- тияның революциялық тактикасы айыпталды. Мақала авторлары буржуазиямен одақ жасауға және оған бағынуға шақырды, «жұмысшы табының өзін өзі азат етуге қабілеті жетпейді» деп есептеді. Бұл оппортунистік көзқарастар К. Маркс пен Ф. Энгельс тарапынан қатты наразылық туғызды; олар мұны партияға опасыздық жасағандық деп әділетті түрде атап көр- сетті.— 53.
Ч
Чернов, В. М. (1876—1952) — эсерлер партиясы лидерлерінің және теоретиктерінің бірі. «Русское Богатство» журналында Маркстің теориясы ауыл шаруашылығына қолдануға жарамай- ды-мыс дегенді дәлелдеуге тырысьтп, марксизмге қарсы бағыт- талған мақалалар жазды. 1902—1905 жылдарда эсерлердің «Ре- волюционная Россия» газетінің редакторы. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Уақытша үкіметтің егіншілік министрі болды, помещиктердің жерін тартып алған шаруаларды қатаң жазалауды ұйымдастырды. 1918 жылғы 5(18) январьда Ңұрыл- тай жиналысының контрреволюциялық бөлігі оны жиналыстың председателі етіп сайлады. Азамат соғысы жылдарында — анти- советтік бүліктерді ұйымдастырушы, 1920 жылы эмиграцияға кетті, шетелде антисоветтік қызметін одан әрі жүргізді.
Черновтың теориялық еңбектерінде субъективтік идеализм мен эклектика ревизионизммеи және халықшылдардың утопия- лық идеяларымен ұштасып жатады. Эмиграцияда жүріп, ол ғы- лыми социализмге рефорхмистік буржуазиялық «конструктивті социализмді» қарама-қарсы қоюға тырысты.— 308, 315, 334, 364, 477.
Чернышевский, Н. Г. (1828—1889)—орыстың үлы революция- шыл демократы, ғалым, жазушы, әдеби сыншы; орыс социал- демократиясының аса көрнекті ізашарларының бірі. Черныпіев- ский Россияның 60-жылдардағы революциялық-демократиялық ңозғалысының идеялық дем берушісі әрі көсемі болды. Со- циалист-утопист болған ол социализмге шаруалар қауымы ар-
640
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
қылы өтуге мүмкіп болады деп сапады, бірақ сонымен бірге ре- волюцияшыл демократ ретінде «ол — цензураның бөгеттері мен кедергілеріне қарамастан — шаруа революциясының идеясын, бұқараның барлық ескі өкіметтерді ңұлату жолындағы күресі- нің идеясып тарата отырып, өз заманындағы саяси оқиғалардың бәріне революциялық рухта әсер ете білді» (В. И. Ленин. Шығармалар, 17-том, 107-бет). Ол редакциялаған «Современник» журналы Россияның революцияшыл күштерінің үні болды. Чер- нышевский 1861 жылғы «шаруалар реформасының» крепостник- тік сипатып ашу-ызамен әшкереледі, шаруаларды көтеріліске шақырды. 1862 жылы оны патша үкіметі тұтқынға алыи, Пе- тропавл қамалына қамады, мұнда ол екі' жылдай болып, одан кейін жеті жыл мерзімге каторгалық жұмысқа және өмір бойы Сибирьде тұруға кесілді. Чернышевский қартайған шағында ға- на айдаудан босатылды. Ол өмірінің соңғы күндеріне дейін элеуметтік теңсіздікке қарсы, саяси және экономикалық езгінің барлық көріністеріне дарсы жалынды күрескер болды.
Чернышевский орыстың материалистік философиясын дамы- ту саласында орасан зор еңбек сіңірді. Оның философиялық көзқарастары Маркске дейінгі бүкіл материалистік философпя- ның шыңы еді. Черыышевскийдің материализмі революциялық, пәрменді сипатта болды. Чернышевский әр түрлі идеалистік теорияларды қатал сынға алып, Гегельдің диалектикасын мате- риалистік рухта қайта өңдеуге ұмтылды. Саяси экономия, та- рих, эстетика, көркем сын саласында Чернышевский өмір шын- дығын зерттеуге диалектикалық тұрғыдан қараудың үлгілерін көрсетті. Чернышевскийдің еңбектерін оқыған К. Маркс бүл шығармаларды өте жоғары бағалады және Чернышевскийді орыстьщ ұлы ғалымы деп атады. Ленин Чернышевский туралы былай деп жазды: «Чернышевский 50-жылдардан бастап 88-жылдарға дейін сындарлы философиялық материализмнің дәрежесінде бола білген... орыстың бірден-бір шын ұлы жазу- шысы. Бірақ орыс өмірінің артта қалуы себепті Чернышевский Маркс пен Энгельстің диалектикалық материализмінің дәреже- сіне котсріле білмеді, дұрысырақ айтқанда, котеріле алмады» (Шығармалар, 14-том, 397-бет).
Чернышевскпйдің қаламынан фплософия, саяси экономия, тарих, этика, эстетика саласыида толып жатқап тамаша шьтғар- малар туды. Оның әдеби-сыя шығармалары орыс әдебиеті мен өнерінің дамуына орасан зор ықпал жасады. Россиядағы және шетелдердегі революционерлердің талай ұрпағы Чернышевский- дің «IIе істеу керек?» (1863) дегсн романын оқып, тәлім ал~ ды.— 28.
Ш
Швейцер (Schweitzer), Иоганн Баптист (1833—1875)—иеміс- тің қоғам қайраткері және жазушысы, Ф. Лассальдың ізбасары, адвокат. Саяси қызметін либерал ретінде бастады, Лассальдың ьіқпалымен жұмысшы қозғалысына қосылды. 1864 жылдан Жал-
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКППІ
611
пы герман жұмысшы одағының орталык, органы «Der Sozial- Demokrat» («Социал-Демократ») газетін редакциялады, 1867 жылы Одақтың президенті болып сайлаыды. Швейцер жал- пыға бірдсй сайлау правосын енгізеді, өндірістік кооперация үшін мемлекеттік қарыз береді және т. с. деген үмітпен Прус- сия үкіметімен келісім жасаудың лассалыпылдық, оппортунис- тік тактика"сын жүргізді; Германияны «жоғарыдан» біріктірудің юнкерлік-прусспялық жолын жақтаушьт болды. К. Маркс пен Ф. Энгелтэс Швеицордің «корольдік-пруссиялық үкіметтік со- циализмі-п» қатты сынға алды. Одақтың ішінде Швейцер жеке диктатура саясатын жүргізді, осы арқылы Одақ мүшелёрініц наразылығып туғызды. 1871 жылы Швсйцер президенттің қыз- метінен кетуге мәжбүр болды, осыдан кейін саяси дызметтен шеттеп кетті.— 53.
Шрамм (Schramm), Карл Август — неміс экономисі. Саяси қызметін либерал ротіпде бастады, 70-жылдардың бас кезіпдо соцйал-демократияға қосылды. Хёхбергпеп және Бернштейпмеп бірге «Jahrbuch für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik»-те («Әлеуметтік ғылым мен саясаттың Әржылдығы») «Германия- дағы социалистік қозғалыстың өткен кезеңіне шолу» деген ма- қала жариялады. Партияның революциялық тактикасын айып- тай келіп, мақал-а авторлары буржуазиямен одақ жасауға және пролетариат мүдделерін оған бағындыруға шақьтрды. К. Маркс пен Ф. Энгельс бұл оппортунистік көзқарастарға қарсы шықты. 1884—1886 жылдарьт Шрамм «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журналының беттерінде және «Rodbertus, Marx, Lassalle» («Родбертус, Маркс, Лассаль») деген кітапта марксизмді сынға алды; кейін социал-демократиядан шеттеп кетті.— 53.
Штакелъберг, А. Ф. (1808—1865) — ішкі істер мипистрлігінің чиновнигі, 1859 жылдаи бастап фабрика және қолонер уставта- рыи қайта қарау жөпіндегі комиссияиы басқарды. Өзінің шет- елде жүріп жипағап материалдары ттегізіиде «Батьтс Европада- ғы цех құрылымы және өнеркәсіптің еркіпдігі» (1864) деген еңбек жазды.— 434.
Шулъце-Делич (Schulze-Delitzsch), Герман (1808—1883)—не- містің тұрпайы экономисі, қоғам қайраткері, 1867—1883 жылда- ры рейхстаг депутаты. Капиталистер мен жұмысшылардың тап- тық мүдделерін үйлестіруді уағыздады; 1849 жылдан бастап неміс жұмысшылары мен қолөнершілері арасында кооперативтік серіктіктер мен қарыз-жинақ кассаларын құру жолындағы нау- қанды өрістетті; ол мұны капиталистік қоғам шеңберінде әлеу- меттік ынтымаққа жетудің жолы деп білді. К. Маркс пен Ф. Эпгельс Шульце-Деличтіц реакцияшыл көзқарастарын талай рет сынға алды — 44, 316.
642
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Щ
Щедрин — уарацыз: Салтыков-ІЦедрин, М. Е.
Э
Энгелъс (Engels), Фридрих (1820—1895)—ғылыми комму- низмнің негізін салушылардыц бірі, халықаралық пролетариат- тың көсемі және ұстазы, К. Маркстің досы әрі серігі (қараңьтз: В. И. Лениішің «Фридрих Энгсльс» дегеп мақаласы.— Шығар- малар толық жинағы, 2-том, 1—15-беттер).— 9, 13, 25, 28—30, 34, 59, 89, 237, 243, 250—252, 254, 261, 267, 470.
Ю
ІОзов (Каблиц, И. И.) (1848—1893) — халықшыл-публицист. 70-жылдарда «халық арасына баруға» қатысты, 80—90-жылдар- да либерал халықшылдық идеологтарының бірі болды; либерал халықшылдардың «Неделя» деген газетіне қатысып тұрды. Юзовтың негізгі еңбектері: «Халықшылдықтың негіздері» (1882), «Интеллигенция мен халық Россияның қоғамдық өміріи- де» (1885)— 427.
Mitchell — царацыз: Митчелл, Исаак.
TV. 7V.— цараңыз: Леиин, В. И.
TV. 7V.— уарацыг: Прокопович, С. Н.
Richter, Jacob — цараңыз: Ленип, В. И.
643
В. И. ЛЕНИІІНІҢ
ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
(1902 жылғы январъ — август)
Январь — август.
13 январь (жаңаша).
Жылдың басы.
Кеш дегенде 8(21) январь.
8(21) январъ.
Ерте дегенде 8(21) январъ.
Лснпн Мгонхснде (январь — март), ал кейін- нен Л-ондонда тұрады. «Искра» редакциясы- пыц жүмысына басшылық етеді. Партия про- граммасыпыц жобасын жазумеп шұғылда- нады.
Ленин РСДРП программасы жобасының прак- тикалық бөлімінің жеке пупкттеріпің нобайын жазады.
Ленин «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») жур- налынан және «Vorwärts» («Алға») газетінен үзінділер көшіріп алады. Бұлардың кейбіреу- лсрі «Не істеу керек?» деген кітапта және РСДРП программасының жобасын жасағап ксздс пайдаланылды.
Ленин Россия социал-демократиялық жұмыс- шы партиясы программасының Г. В. Плеха- нов жасаған бастапқы жобасын конспектілеп, өзінің түзетулерін енгізеді және сын ескерт- пелерін жазады.
Лепин Мюнхенде «Искра» редакциясының кеңесінде Г. В. Плеханов жасаған программа- ның бастапқы жобасын сынап сөз сөйлейді және өзіиің түзетулері мен толықтыруларын енгізеді.
Ленин РСДРП программасы жобасының «Ис- кра» редакциясында жасалу барысы туралы хабардың жоспарын жазады.
644 В. И ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЬІЗМЕТІНІҢ СКЕЗЕҢДЕРІ
(21 январъ мен
7 февралъ) аралығында.
8 және 25 янеаръ Ленин РСДРП программасы жобасыпыц өзі жасағап бастапқы нұсқасын: теориялық бөлі- мін, аграрлық бөліміп жәпе қорытындысьтн жазады.
15(28) январь.
Яиваръды ц ортасы.
25 январъдан
(7 февралъдап) ертерек.
25 январъ (7 февралъ).
25 январъ мен
18 февралъ (7 февралъ мен 3 март) аралы- гында.
Кеш, дегенде
30 январъ (12 февраль).
30 январъдан, (12 февральдан) кешірек.
1(14) февраль.
«Искраның» 15-номерінде Лсиинпің «Мемлс- ■ксттік есегі жайыида» дегсн мақаласы жа- риялайады.
Ления «ІІе істеу корек? Қозғалысымыздың толғағы жеткен мәоелелері» деген кітабын жазып бітіреді; бұл кітапты жазуды ол 1901 жылы майда бастаған еді.
Лештннің «Не істеу керек?» деген кітабы «Ис- крапыц» редакциясында талқыланады.
Лепин Жсповадагы Г. В. Плехановқа хат жа- зып, оган РСДРП программасыныц өзі жаса~ ған жобасын Ю. 0. Мартовтың түзетулерімсн қоса жібергенін, «Не істеу керек?» деген кі- тантың теріліп жатқаньш хабарлайды; Плеха- новтың «Заряға» арнаған мақаласын жазумен қалай шұгылданып жатқанын сұрайды.
Ленпн РСДРП программасының жобасын же- тілдіре түседі: жобаның аграрлық және фаб- рикалық болімдеріне толықтырулар жазады.
Ленііннің внпщіатпвасы және нұсқауы бо- ітынша пскрашылдардың Самарада болған съезінде «Искраның» орыс ұйьшы қүрылады.
Ленпн Самарадағм Г. М. жәпе 3. П. Кржижа- повскийлерге хат жазыгі, онда «Искраныц» орыс ұйымының құрылғанын құттықтайды. «Сіздердің бастамаңыз,— деп жазды ол,— бізді керемет қуаитты. Ура! Дәл осылай! кеңірек тарта беріңдер! Және де дербес, иітициатива- мен қимылдацдар — сіздср біріпші болып осыншама кец көлемде бастадыцдар, демек, жалғасы да ойдағыдай болмақ!» «Искраньщ» 16-номерінде Лениннің «Саяси үгіт жәпе «таптық козқарас.»» дегсіі мақала- сы мен ««Оқуітіыға» жауап» догеті заметкасы жариялапады.
В. II ЛЕНИННІЦ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНЩ ІКЕЗЕҢДЕРІ 6*5
5(18) февралъ.
Лепин Берпдегі Л. И. Аксельрод-Ортодокске хат жазып, ол жазып жатқан «Кейбір «сын- шылардың» бірқатар философиялық жатты- ғулары туралы» деген мақаласын жіберуді сұрайды,— бұл мақалаца Черновты сынауға бірнепте жол ариауға кеңес береді.
13(26) февралъ.
Лснітн Самарадағы анасы Мария Александров- на Ульяноваға хат жазады, қарындасы Ма- рия Ильиничпа Ульянова жібсрген кітаптар- дът алғанын хабарлайды, А. А. Преображен- скипге (Самара губерипясындағы Алакаевка дсрсвнясына жақын жсрдегі хутордағы көр- шісіне; мұнда Лоиин 1889—1893 жылдардың жазында болған-ды) сәлем айтуды сұрайды, оған егжей-тегжейлі хат жазуға уәде береді.
15(28) февралъ.
«Искраның» 17-померіндо Ленпинің «Банкрот- тықтың белгілері» және «Россияның эконо- микалық өмірінен» деген мақалалары жария- ланады.
Кеш дегенде
18 февралъ (3 март).
Леніш партпя программасьтның өзі талдап жасағап жобасына үш түзету жазады.
18 февралъ (3 март).
Леішн Цюрихтегі 11. Б. Аксельродқа хат жа- зып, онда РСДРП программасыиыц өзі да- йындаган жобасын аяқтағаньш хабарлайды және огап еигізілгеп үш түзетудің текстін келтіреді'.
Ерте дегенде
18 февралъ (3 март).
Ленпн Женева кітапханасының әр алуап мә- селелер жөніндегі кітаптарының неміс, агыл- шын және француз тілдерінде тізімін жасай- Ды.
Феералъ.
Ленин «Не істеу керек?» деген кітабына ал- ғы соз жазады.
Февралъ — марттыц
Ленпн «Орыс соцпал-демократпясының аграр- лық программасы» детен мақала жазып, оны
бірііши жартысы. РСДРП программасының аграрлық бөліміне түсінік деп атады.
Февралъдыц скінші жарты- (цл — марттыц басы.
Ленип Л. И. Гольдмапға хат жазып, Киши- псвтегі Гольдмап басшылық сткеті жасырын баспахапаиың қызметкерлеріп Самарадағы искралық орталықпеп байлапыстыруға уәде берсді.
646 В. II. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕІІ ҢЫЗМЕТІНІҢ ІКЕЗЕҢДЕРІ
Марттыц басы.
5(18) март.
5 және 8 март (18 жэне 21 март) аралы- тында.
9(22) март.
10(23) марттан ертерек.
10(23) март.
11(24) март.
Штутгартта Дитцтің баспасында «Не істеу керек? Қозғалысымыздың толғағы жеткен мә- селелері» деген кітап басылып шығады. Кі- тапқа «Н. Лөнин» деген бүркеншік атпен қол қойылған.
Ленин РСДРП Белосток конфереициясына «РСДРП комитеттсрінің кеңесіне (конферен- циясына) «Искра» редакциясының баяндама- сьін» жәнс қаулының алғашқы нобайын жа- зады.
Ленин редакцияньщ кеңесін-е қатысады, «Искраның» Белосток конференциясына жү- ріп бара жатқан делегатына нұсқау береді.
Ленин П. Б. Аксельродқа хат жазып, РСДРП программасының Плеханов дайыңдаған екін- ші жобасы туралы оның пікірін сұрайды, программаның жалпы жобасын жасаудың не- гізі ретінде редакцияньщ мюнхепдік бөлімі- нің атыиан ұсынылған келісімнің жобасын жібергенін хабарлайды; программаның жоба- ларын Орыс революциялық социал-демокра- тиясының шотелдік лигасының талқылауына берудің керегі жоқ деп есептейді.
Ленин Париждегі Г. Д. Лейтейзенге хат жа- зьгп, одан Б. Н. Кричевскийдің .француз со- циал-демократиясының реформистік қанатын (Жорес пен Мильеран бастаған) қорғап, «Vorwärts»-Te («Алға») бастырған корреспон- денциясы үшін Мильераннан алғыс айтқаи хат алғаны туралы лақапты тексеруді жәие «Заря» мен «Vorwärts»-тің арасында өршіген айтысқа байлаиысты осы тексерудің нәтиже- сіи хабарлауды сұрайды.
«Искраның» 18-номерінде Лениннің «Земство- шыларға хат» деген мақаласы және «Күрес» тобы туралы заметкасы жарияланды.
Ленин М. А. Ульяноваға хат жазып, семья- ның жағдайын сұрайды; «Мир Божий» жур- налында жарияланған Вересаевтың «Бұры- лыста» деген повесінен алған әсерін хабар- лайды.
В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНЩ ІКЕЗЕҢДЕРІ 647
14(27) марттан ертерек.
Ленин РСДРП программасыньщ Г. В. Пле- ханов дайындаған екінші жобасына сын ес- кертпелер мен пікір жазады.
Германиядағы «Искра» ұйымын полицпяның қудалауына байланысты редакцияның Ленин бастаған мюнхендік бөлімі «Искраиы» шыға- руды Мтонхеннеп Лондонға көшіруді ұйға- рады.
14(27) март.
Лепип П. Б. Аксельродқа хат жазыгі, «Иск- ра» редакциясыныц Лондонға кошпек пиеті барыи хабарлайды, программаның Плеханов дайындаған екінші жобасына өзінің ескертпе- лерін жіберуге уәде береді; программаның жобасын талқылау үшін «Искра» редакциясы мүшелерінің кедесін шақыруды мезгілсіз деп есептсйді.
Ксцес 1—4(14—17) апрельде Цюрихте отті; Ленпн оған қатысқан жоқ.
15 март пен
6 апрелъдіц (28 март пен 19 апрелъдің) аралығында.
Ленин Вологдада айдауда жүргендордің әдеби тобыиьтң сскретары Л. А. Богдановқа хат жа- зып, оиың «Искраның» редакциясымен бірле- сіп көпшілікке арналған сериялы кітапшалар шығару туралы ұсынысьш қабылдайды, алай- да, бұл топтыц кітапшаларды редакциялау жоніпде қойған шарттарын қабьтлдауға бол- майды деп осептейді; жіберілгеп мақала жө- ітіндегі өз ескертпелерін хабарлайды.
16(29) март- тан ертерек.
Ленин А. Н. Потресовқа «Искра» редакция- сының Мюнхоннен Лондонға көшуі жайында хат жазады.
20 март (2 апрелъ).
Ленин М. А. Ульяноваға хат жазып, оның денсаулығыиа алаң болып жүргенін білдіреді; Сибирьде-н жіберген кітаптарын ретке келтір- гені үшін Мария Ильиничнаға алғыс айтады; өзшің жаңа адресіп алғаннап кейін (таяу уақытта Лондопға көшіп баруына байланыс- ты) орыс тіліндегі кітаптарды, соның ішінде статистика жөиіндөгі әдебиетті жіберуін өті- неді.
22 марттан (4 апрелъден) ертерек.
Ленин РСДРП програмімасы жобасының аг- рарлық бөліміне түзету жазады.
22 және 23 март Ленин Г. В. Плехановқа хат жолдап, оған өзі-
(4 және
5 апрелъ).
нің «Орыс социал-демократиясының аграрлық программасы» деген мақаласын жіберіп отыр-
648 В. II. ЛЕНІІИІІІЦ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІШҢ (КЕЗЕҢДЕРІ
24 март (в апрелъ).
28 март (10 апрель).
30 марттан (12 апрелъден) ертерек.
30 март
(12 апрелъ).
30 марттан
(12 апрелъдеи) кешірек.
1(14) апрелъ.
Апрелъдіц басъі.
ганыі-і жазады, В. И. Засуличтің мақаланың шстіне жазған ескертпелері жөнінде өз пікі- рін жазьтп беруін және РСДРП программасьь ның комис-сиялық жобасын жедел жіберуін өтінеді.
Леипн А. Н. Потросовқа хат жазып, Г. В. Пле- хаттовтьщ «Заря» журнальтті родакциялауды оз қолыпа алу жәпе отіы Жеиевада шығару туралы ұсыпысыіта байлаиысты родакциядағы алауыздықтар жөпіпде хабарлайды.
Лсиии Берлинге, апасы Анпа Ильипична Ели- зароваға хат жазып, өзінің Лондонға жүріп бара жатқанын білдіреді және хат жазып тұ- ратын адресті хабарлайды.
Ленпп Лопдондағы Н. А. Алексеевке жазған хатында «Искра» редакцпясының жақын ара- да келетінін хабарлайды; озіне жолданған хаттардың Якоб Рихтердің атына келіп тұ- ратынын айтып ескертеді.
В. И. Леипп мсн II. К. Крупская Мюнхеннен Лондопға жүріп кетсді. Лепии поезда келе жа- тыл «Искра» редакциясыныд келістіру комис- сиясы дайындаған партия программасының жобасына оскертполор жазады.
В. II. Лониіі меп II. К. Крупская Мюнхеннен Лопдонға бара жатқап жолда іКёльнде аял- дап, Кёльн соборын көреді, Льежге, одан кейін Бріоссельге соғады.
«Искраның» 19-номерінде Лениннің «Не істеу керек?» дегеи кітабына жазған түзетуі жа- рпяла-нады.
В. И. Ленин мен Н. К. Крупская Лондонға келеді.
Ленин «Искра» редакциясының келістіру ко- миссиясы дайындаған РСДРП программасы- иың жобасына қосымша ескертпелер жазады.
Ленин «Искра» редакциясының техникалық секретары В. В. Кожевниковаға хат жазады, Кожевникова Лондонда баспахана мәселесі шешілгенге дейін газеттің бірнеше номерін шығару үшін уақытпіа Мюнхенде қалған еді; Ленпн «Искраныц» жаңа ғана теріліп болған
В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ (КЕЗЕҢДЕРІ 649
Ерте дегенде
4(17) апрель.
5(18) апрелъ.
8(21) апрелъ.
10(23) апрелъ.
10 және 20 апрелъ (23 апрель мен 3 май) ара- лығьінда.
11(24) апрелъ.
он тоғызыншы иомерін негізінен алғаида ма- құлдайды, газеттің келесі померін шығаруға байланысты бірқатар сұрақтарға жауап бе- реді.
Ленин Лондонда «Искра» газетін басып шы- ғаруды ұйымдастырады.
Ағылшын Социал-демократиялық федера- циясының орталық органы—«Justice» («Әді- лет») газетінің редакторы Гарри Квелчпен «Искра» газетін оның баспаханасында басты- ру туралы келіссөз жүргізеді.
Ленин ішкі істер министрі Сипягинді G. В. Балмашевтың өлтіруіне байланысты Петер- бургте басылып шыққан «Тарақандар мен күңдер» дегөн листокқа редакциялың ескерту жазады.
Ленин П. Б. Аксельродқа хат жазьш, Лондон- да «Искраның» редакциясын орналастыру жө- нінде істеліп жатқан жұмыстарды хабарлай- ды; Аксельродтың «Заряиың» 4-номеріне ар- налған мақаласының жайып сүрайды.
Ленин аграрлық мәселе жөніыдегі материал- дарды зерттеу үшін оқу залына барып жүруге праволы болатын билет беруді өтініп, Британ музейінің директорына хат жазады. Хатқа Тред-юниондардың жалпы федерация- сының бас секретары И. Митчелльдіц кепіл- демесі қоса тіркеледі.
Ленип П. Б. Аксельродқа хат жазыіг, оған Лондоидағы оз адрссіп хабарлайды (құішялы- лықты сақтау мақсатымси адрссіп коп жа- рия етпеуді отіпеді), «Искраның» 20-померіие арналған бас мақаланы Г. В. Плехаповтың жазған-жазбағанын сұрайды.
«Орыс социал-демократиясыныц аграрлық программасы» деген мақалаиы 2(15) апрельдс Цюрихте болған кецесто «Искра» родакция- сыиың мүшелері — Г. В. Плохаиов, П. Б. Ак- сельрод, В. И. Засулич және Ю. 0. Мартов — талқылағаннан кейін Ленин оғаи койбір өзго- рістер епгізеді.
Ленин И. Митчелльдің жаңа кепілдемесін жі- бергоні туралы хабарлап, Бритап музейінің директорына екініпі рет хат жазады.
650 13. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ ІКЕЗЕҢДЕРІ
16(29) апрелъ.
1902 ж. ерте дегенде 16(29) апрелъ —
1903 ж. кеіи, дегенде
апр ель.
20 аігрель
(3 май).
Ерте дегенде
20 апрелъ (3 май).
Ленин Британ музейі оқу залының тіркеу қа- ғазына оқу залының ережелерімен танысқа- ны туралы өз адресін көрсетіп қол қояды.
Ленин Лондондағы Британ музейінің оқу за- льгнда жұмыс істейді; Германия, Голландия, Франция ауыл шаруашылығының жағдайы ту- ралы арнаулы статистикалық зерттеулермен танысады. Мына еңбектерден үзінділер көші- ріп алады: С. Hubach. «Ein Beitrag zur Statistik der Verschuldung des ländlichen Grundbesitzes in Nieder-Hessen» (K. Губах. «Төменгі Гессондегі селолық жер иеленушілер береше- гінің статистикасы жөнінде»), Н. Grohman. «Die niederländische Landwirtschaft im Jahre 1890» (Г. Громан. «Голландияның ауыл ша- руашылығы 1890 жылда»), Th. Goltz. «Die agrarischen Aufgaben der Gegenwart» (T. Гольц. «Қазіргі аграрлық проблемалар»), Р. Turot. «L’enquete agricole de 1866—1870» (П. Тюро. «1866—1870 жылдардағы ауыл ша- руашылық анкетасының қорытындылары» және басқалар.
Ленин Великобритапияиьщ фабрикалық бас инспекторыньтң 1901 жылы Лопдопда басы- лып шыққан «Annual Report of the Chief Inspector of Factories and Workshops for the year 1900» деген жыл сайынғы есебінен үзін- ділер көшіріп алады, бұл кітапқа қысқаша сипаттама береді және 1901 жылы жарық көрген басқа да парламенттік басылымдар- дың тізімін жасайды.
Ленин әр түрлі мәселелер жөніндегі кітап- тардың, журналдар мен газеттердің ағылшын тілінде тізімін жасап, оған белгілер салады.
Ленин П. Б. Аксельродқа хат жазып, РСДРП ітрограммасының жобасы «Искраның» 21-но- мерінде жариялануға дайындалып жатқанын, «Искра» рөдакциясының Цюрихте болған ке- ңесінің ұсыныстарына сәйке-с өзінің «Орыс социал-демократиясының аграрлық програм- масы» деген мақаласыпа өзгерістср енгізгенін және оны Плехановқа жібергенін хабар- лайды.
Сондай-ақ Воронеж бен Уфадағы тұтқынға алу фактілерін де хабарлайды.
Ленин Херсон земстволық кітап қоймасының 1900 жылғы есеп ведомостін зсрттейді, кейбір
В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ (КЕЗЕҢДЕРІ 651
жайттарды есептеп шығарады; В. Ф. Арнольд- тың 1902 жылы Херсонда басылып шыққан «Херсон уезінід шаруалар шаруашылықтары- ның агрономиялық техникасы мен ауыл ша- руашылық экономикасының жалпы белгілері» деген кітабын оқып шығады, кейбір жерлері- не белгі салады.
21 апрелъ (4 май).
Ленин «ПІетелдегі орыс социал-демократтары одағына» және Бундтың шетелдік комитеті- нің Парижде тұрған өкілі А. Кремерге хат- тар жазады, «Искра» делегатының тұтқынға алынуы ықтимал деген жорамалмен РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру ко- митетінің Белосток конференциясында сай- ланған мүшелөрінің фамилиялары мен адрес- терін хабарлауды өтінеді; Бірінші Майға арналған листокты жергілікті комитеттерге жеткізу жөнінде шаралар қолдануды ұсына- ды; «Искраның» Париждегі өкілі — Г. Д. Лей- тейзен арқылы байланыс жасап тұруды ұсы- нады.
22 апрель (5 май).
Ленин Г. Д. Лсйтейзепге хат жазыи, 21 ап- рельде (4 майда) оған жіберілген маңызды хатты тауып алу жане онда баяндалғаи шұ- ғыл тапсырмаиы орындау қажет екенін ха- барлайды.
Ленин Н. К. Крупскаяның Псковтағы П. Н. Ле- пешинский мен И. И. Радченкоға жазған хатына Вардёде (Норвегия) Россияға жасы- рын әдебиетті тасымалдап тұру үшін аралық пункт құру туралы, Воронеіж бен Ярославль- дегі тұтқынға алу фактілері туралы қосым- шалар енгізеді; хатқа жазған қосымшасында статистика жөніндегі кітаптарды алғанын ха- барлайды және Владимир губерниясының жерлерін бағалау жөніндегі 1901 жылы басы- лып шыққан материалдарды жіберуді өтінеді.
23 апрель (6 май).
Ленин Самарадағы Г. М. Кржижановскийге хат жазып, «Искраның» Белосток конфереи- циясындағы делегаты Ф. И. Данның тұт- қынға алынғаныи, конференцияда РСДРП II съезін шақыру жөиіндегі Үйымідастыру ко- митетінің құрылғанын хабарлайды, жергілік- ті комитеттерді, әсіресе Орталық, Урал және Оңтүстік комитеттерін өз жағымызға тарту міндетін қояды, Кржижановскийге астыртын жағдайға көшуді ұсынады.
652 в. И. ЛЕІІИНШҢ ӨМІРІ МЕІІ ҚЫЗМЕТІНІҢ (КЕЗЕҢДЕРІ
25 апрелъ (8 май).
Лепин М. А. Ульяноваға хат жазып, шетелде жақында кездесерміз деген үміт білдіреді, ко- ліп жетудің неғұрлым қолайлы жолын ұсы- пады.
27 аігрелъ (10 май).
’Ленин Лондонда шығатын «The Athenaeum. Journal of English and foreign Literature, Slcience, the fine Arts, Music and the Drama» («Атепеум. Ағылшыіі жәпе шетел әдебиеті, ғылым, әсемдік өнерлер, музыка және драма журналы») апталығына мынадай хабарлап- дыру береді: «Орыстьщ ітраво докторы мен оның зайыбы бір ағылшыннан (немесе ағыл- шын әйелінен) ағылшын тілінен сабақ альш, өздері оған орыс тілінен сабақ бергісі келер еді.— Хаттарды Я. Рихтор мырзаның атына мына адреске жіберіңіздер: 30, Холфордсквер. Пентонвилл. W. С.».
Апрелъ.
Лешш «РСДРП Солтүстік одағының» програм- масына сын ескертпелер жазады.
1(14) май.
Ленин Г. В. Плеханов пен П. Б. Аксельрод- тың «Орыс социал-демократиясының аграр- лық программасы» деген мақаланы олар екін- ші рет қарап шыққан кезде жасаған ескерт- пелеріне жауап жазады.
Ленин Г. В. Плехановқа хат жазып, онда Пле- хановтың «Орыс социал-демоікратиясының аг- рарлық программасы» деген мақалаға жасаған ескертпелерінің сипаты мен сарынының жөн- жосықсыздығына қарсы наразылық білдіреді.
Ленин Г. В. Плехановтьщ «Орьіс социал^де- мократиясыныц аграрлық программасы» де- ген мақалаға жасаган сскортлелері жөнінде А. 11. Потресовқа хат жазады; оған мақала- ньт жібереді.
9(22) май- дан кешірек.
Лепин «Искра» редакциясының атынан «Орыс азаматтарына» дсген прокламацияға кіріспе жазады; бұл прокламацияны РіСДРП Дон ко- мптоті ішкі істер мшшстрі Сипягинді атып өлтіргең С. В, Балмашевтың дарға асылуыиа байланысты шығарған болатын.
10(23) май.
Леиип Н. К. Крупскаяпьтң Самарадагы Ф. В. Лепгпикке жолдағап хатьтпа қосымша жазадьт, опда партияпың II съезііі шақыру жөпіпдегі Ұйымдастыру комитетіи қалпыпа
В. И ЛЕНИННЩ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 653
24 май (6 июнъ).
25 май (7 июнъ).
Ерте дегенде
30 май (12 июнъ)
1(14) июиъ.
5(18) июиь.
9(22) июнъ- нен ертерек.
9(22) июнь.
келтіру жәпе РСДРП-ііың жергілікті комитет- теріпің басым көпшілігін өз ықпалына қара- тып алу қажеттігі айтылады.
Ленпн Н. К. Крупскаяның Петербургтегі II. И. Радченкоға жазғап хатьтның текстіне түзетулер етігізеді; бүл хатта Бунд пен «Шот- елдегі орыс соңиал-демократтары одағының» тактикасы туралы, Белосток конферснциясы- ньтң пәтиіжолсрі туралы, эсерлор партиясыныц қүрылуы туралы мәселелср баяндалған бола- тын.
Ленин М. А. Ульяноваға хаг гжазыи, оньщ шетелге келуін күтетіпіп айтады, Горький мен Скиталецтід кітаптарын алғаньтн хабарлайды, кітаптарды бүдан былай да жіберіп тұру үшін адросін жВберугс У^до бероді.
Ленин «Искра» рсдакциясының атынан «Су- рстшілер — жәие бостапдьтқ жольшдағы кү- рес (Күні ксше өткеп уақыттың документі)» деген прокламацияға кіріспс жазады; бұл прокламащіяпы 1902 жылғыЗ(Іб) мартқа бел- гілепгеп дсмонстрацпя жөнінде «Ерікті су- рстшілср одагьт» Петербургте бастырып пты- ғаргап болатьш. Прокламацпя және оның кіріспесі 1902 жылы пюльде «Искраньтң» 22- померіпде жарпялапды.
«Искра» газетінің 21-номерінде РСДРП прог- раммасыпың жобасы жариялапды; бұл жоба- ны Лениннің инициативасымен және оныц белсене қатысуымен «Искра» газеті мен «За- ря» журналының редакциясы әзірлеген бо- латын.
Ленпн А. II. Потресовқа хат жазып, «Искра» газотін ұлғайтуды — оған қосымшалар шыға- руды, кітапшалар бастыруды ұсынады; «За- ряны» редакцпялау жұмысын Г. В. Плехаиов- ңа (Женеваға) беруді ұсынады.
Ленин П. Б. Адсельродқа хат жазып, одан Берлинде өзінің рефератын оқуды үйымдас- тыру мүмкіндігі туралы хабарлауды өтінеді.
Ленин Петербургтегі И. И. Радченкоға хат жазып, Бундпен жәпе «Искраның» Орыс ұй- ьтмының бюросымен бірлесііг, РСДРП II съе-
654 В. И. ЛЕНІТНШҢ ӨМТРТ МЕН ҚЫЗМЕТШІҢ .КЕЗЕҢДЕРТ
10(23) июнъ.
12 жэне 14 (25 жэне 27) июнъ аралығында.
14(27) июнъ.
зін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комите- тін кұруды, Үйьгмдастыру комитетіне секре- тарьлың және оның жұмысына басшылық ету міндетін өз мойнына алуды, Бундқа өз ұйымдарьі арасында съезге әзірлік жұмысын жүргізуді тапсыруды ұсынады.
Ленин Г. В. Плехановқа хат жазып, «Орыс социал-демократиясының аграрлық пропрам- масы» деген мақаланы редакциялауға байла- нысты екеуінің арасында туған дауды жою туралы оның ұсынысын қабылдайтынын ай- тады; өз мақаласының корректурасьвн жібе- руді ұсынады; «Заряньщ» 4-номерін шығару- ды тездету қажет деп есептейді.
Ленин Л. И. Аксельрод-Ортодоксқа хат жа- зып, Берңде тұратьтн орыстар арасындағы эсерлер туралы лекция оқуға денсаулығының нашарлығы себепті келе алмайтынын хабар- лайды; күзде келемін деп уәде береді.
Ленин Парижге барады.
Июньніц екінші жартысы — 12(25) июлъ.
19 июнь (2 июлъ).
26 июнъ мен
3 июлъ (9 жә- не 16 июлъ) аралығъінда.
Ленин Париждегі орыс саяси эмигранттары- ның жиналысында э-серлерге қарсы бағьгттал- ған реферат оқиды.
Ленин өзінің анасы М. А. Ульяновамен және апасы А. И. Елизаровамюн бірге Логивиде (Францияның солтүстік жағалауы) тұрады.
Ленпн Г. В. Плехановқа жат жазып, тынығу және туыстарымен көрісу үшін Бретаньға келгенін, террордыц мәні туралы мәселе жө- нінде Ю. 0. Мартовпен жәие В. И. Засулич- пен арадағы алауыадықтіары туралы («Искра- ның» 21-номерінде Г. Ю. Леккеірттің Вильно губернаторы фон Вальға жасаған қастандығы туралы залметканың жариялануына байланыс- ты) хабарлайды; Плехановқа «Искраның» 22- номеріне бас мақала етіп беру үшін «Вете- ран» деп қол қойылған өз мақаласын қайта өңдеп жазуды ұсынады.
Ленин И. И. Радченкоға хат жазыи, оіныңөті- нуі бойынша РСДРП Пөтербург ұйымының жұмысындағы ең таяудағы практикалық мін- деттердің нақты жоспарын белгілейді, Петер-
Ё II ЛЕШІННТҢ ӨМІРІ МЕІІ ҚЫЗМЕТІНЩ мезеңдері 655
29 июнъ (12 июлъ).
Июнъніц аяғы июлъ.
3(16) июлъ.
9(22) июлъ.
11(24) июлъ.
бургтегі «Күрес одағы» мен Жұмысшы ұйымьі өкілдерінің Лондонға келуін тездетуді өтінеді.
Ленин Г. В. Плехановқа хат жазып, «Заря- ның» 4-номеріне арналған оның «Біздің сьін- шыларға сын» деге-н мақаласын алғанын ха- барлайдьт, Халықаральтқ социалистік бкхро- ның мәжілісіне қатысу үшіи Брюссельге неге бармай қалғаінын сұрайды; Дейчтің Швейца- рияда практик-иокрашылдардьщ съезін ша- қыру туралы жоспарын оқабылдауға болмай- ды деп есептейді, Плөхановпен және Россия- дан келген жолдастармен Лондонда кездесуді усынады.
Ленин «Социал^демократия неліктен социа- лист-революционерлерге үзілді-кесілді және аяусыз соғыс жариялауы керек?» деген мақа- ласын жазады.
Лепин Лопдондагы II. К. Крупскаяға хат жазып, мүлдем әзірленбегендігі себепті Швей- царияда практик-искрашылдардың съезін ша- қыіру мүмкін болмайды деи есептейді, «Заря- ның» 4чномөріне арналған «Орыс ооциал-де- мократиясының аграрлыіқ программасы» деген өз мақаласының корректурасьтна түзету енгі- зуді өтінеді.
Ленин И. И. Радченкоға хат жазып, «Не істеу керек?» деген кітап туралы жұмысшылардың пікірлерін хабарлауды өтінеді, Петербургтогі Жұмысшы ұйымьгньщ «Искра» редакциясы- мен тікелей байланысын орнату қажет деп есептейді, РСДРП Петербург комитетімен өзара қарызмнқатынастың қандай екенін сұ- райды, партияның II -съезін шақыру жөнін- дегі Үйымдастыру комитетін құіру жобасын үсьінады.
Ленин И. И. Радченкоға хат жазып, комитет- тің «экономизмге» қарай ауытқуына қарсы аяусыз күрес жүргізу және сонымен бірге Петербургтегі Жұмысшы ұйымын өз жағына тартып алу жөніндегі жұмысты күшейту, бұл үпііц Радчеігко басшылыіқ ететін үйірмені пайдалану қажеттігі туралы нұсқау береді.
Ленин өзінің Логивиде болғаны туралы, Рос- сиядағы бірқатар комитеттердің, соның ішін-
656 В. II. ЛЕНПННЩ ОМІРІ МЕІІ ҚЬІЗМЕТІНІЦ (КЕЗЕҢДЕРІ
12(25) июлъ.
15(28) июлъ.
16(29) июлъ.
20 июлъ
(2 август).
22 июлъ
(4 август).
25 шолъ (7 аегуст).
26 июлъ (8 август).
де Петербург яомитетінің «Искраның» пози- циясына көшкені туралы Г. Д. Лейтейзенге хат жазады.
Ленип Логпвпден Лондонға журіп кетеді.
Леінітн Г. В. Плехаловқа хат жазадьт; опы Лондопға тсзірок келуге шақырады жәпе жо- лына ақша жіборілгенін хабарлайды.
Ленииі .Ңырымдағы В. Г. ІПкляревичке хат жазыв, онда «Искра» родакциясын Роосия- ныц оңтүстігіндсгі (Қырыім) социал-демокра- тлялыіқ жұмысшы ұйыімымеп байланыстыру- ды өтінеді.
Леишн П. Г. Сшгдовпчке хат жазьгп, «Не істеу корак?» деген кітаптың IV тарауына, «Жұ- мысшьтлар ұйымы және революциопорлер ұйымы» дейтін бөлімге түсіиік береді.
Ленин Цюрихтегі В. А. ІІіосковіқа хат жазып, онда Россия үшіп «Искра» агеиттерін іріктеп алудың жәпе олардыц жұмысыиа шетелден басшылық студің қиыпшылықтарып айтады; агенттердіц жұмысьша практикалық басшы- льтқты «Искрапыц» орыс ұйымы жүзеге асы- руы қажет деп еооптейді; «РСДРП Солтүстік одағьшыц» «Искра» редакциясыме.н неғұрльтм тығыз байланыс орнатуьгн ұсынады.
Ленин Н. К. Крупскаяның РСДРП Киев ко- митеті мүшелеріпің біріне жазған хатыпа түзетулер енгізеді, хатқа жазғаи қосымша- сында комитеттен келетіпдердің «Искра» ре- дакциясымен, Орыс революциялық социал-де- мократиясыньщ шетелдік лигасының мүшеле- рі арқылы емес, қайта тікелей байланыс орнатуын өтінеді.
Ленпн Н. К. Крупскаяның И. И. Радченкоға жолдаған хатьіна қосымша жазады, онда по- лицияның оның ізіне түсуі себепті Радченко- ның Петербургтен кетуі қажеттігін айтады.
Ленпн Г. В. Плехановқа хат жазады; Петер- бургтегі «Жұмыошы табын азат ету жольш- дағы күре-с одағының» мүш-есі В. II. Красну- ханың келгенін хабарлап, Плехановқа опыц Жопсваға баруыіп күтуге к-еңес береді.
В. II. ЛЕИИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 657
30 июлъ (12 август).
Июлъ — август.
Июлъдеи кеиьірек.
2(15) август.
3(16) август.
6(19) август.
9(22) август.
11(24) август.
Кеиі дегенде августа.
Ленин И. И. Радченкоға хат жазып, Жұмыс- шы ұйымының құрамына жұмысішылардап жаңа мүшелерді кооттт-ациялау қажет деп есеитейтінін айтады, оған тұгқынға түсіп қалмау үшін оңтүстікке — Харьковқа немесс Киевке кетуді ұсынады.
Ленин «Революциялық авантюризм» деге.н ма- қала жазады. Маіқала «Искра» газетінің 23 жәле 24чномерлерінде (1 августа және 1 сеп- тябрьде) жарияланды, ал кейін жөке кітапша больщ басылды.
Ленин А. Мартыновтың 1902 жылы Женевада басылып шыққан «Жұмысшылар және рево- люция» детен кітаіпшасын қарап шығып, кей- бір жерлеріне белгі салады.
Ленин Лопдонда РСДРП Петербург комитеті, «Иакрапыд» орыс ұйымы және «РСДРП Сол- түстік одағы» өкілдерінің кеңесін өткізеді; бұл кеңесте партияның II съе-згн шақыру жө- ніндегі Ұйымдастыру комитетінің искральщ ұйытқысы құрылады.
Лепин 1902 жылғы 2(15) августа Лон- донда болған кеңестің нәтижелері туралы Н. К. Крупскаяның И. И. Радченкоға жазған хатына түзету енгізеді.
Ленин П. Б. Аксельродқа хат жазып, Гермаи социалчдемократиялық партиясыіныц Мюяхсн- де болатын съезіне баруға коцес берсді жане И. X. Лалаяші/қа арналғап хатты қоса жібе- реді.
Лепин Харьковча шығатын «Южный Рабочий» газогі редакциясының мүшелеріне хат жа- зып, газеттің «Искрамен» ынтымақ жасауды ұйғарғанын мақұлдайды, ең таяудағы прак- тикалық жоопарларын оұрайды, хат жазы- сыгі тұру үшіиі адресін хабарлайды.
Леіпщ РСДРП Москва комитетінің «ІІс істсу корек?» догсл кітаігта баяндалған козқарас- тарды қолдайтыны туралы мәлімдемесі жө- иінде осы комитет.кс хат жазады.
Лонин «Оірыс социал^де-мократтарыіның мін- деттері» деген кітатііііаныц е:кі»нші басьтлуына арпалғап алғы создіц тіобайын жазады.
658 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІШҢ (КЕЗЕҢДЕРІ
Август. Ленин «Орыс социал-демократтарьиның міндет-
тері» деген кітапшаның екінші басылуына алғы сөз жазады. Лениннің «Орыс социал-де- мократиясьгның аграрлық программасы» де- ген мақаласы «Заря» жуірнальгның 4-номерін- де жаірияланады.
1(14) сентябръ. «Искра» г-азетінің 24люмерінде Лениннің «•Стачкалар туралы жаңа заңның жобасы» де~ гөн бас мақаласы жарияланады.
M A 3 M ¥ Н Ы
Алғы сөз IX
1902 ж.
НЕ ІСТЕУ КЕРЕК? Қозғалысымыздыц толғағы жет- кен мәселелері 1—211
Алғы сөз 3
I. Догматизм жэне «сьгн еркіндігі» 7—31
а) і«Сын өркіңдігі» деген .не? 7
б) «Сын еркіндігінің» жаңа жақтаушылары 11
в) Роосиядағы сын 17
г) Энгельс теориялық күрестің маңызы туралы 25
II. Б ұ іқ а р а н ы ң стихиялылығы және социал-деімократияның саналы-
л ы ғ ы 31—58
а) Стихияльгқ өрлеудің басіталуы 32
б) Стихиялылықңа табьтну. «Рабочая Мысль» 37
в) «Өзін өзі азат ету тобы» меи «Рабочее
Дело». 47
III. Т р е д - ю н и о н д ы қ және социал-де-
мократиялыд саясат 58—109
а) Сая-си үгіт және оны зкономистердің та-
рылтуы 59
б) Плехановтың пікірін Маіртыновтың қалай
тереңдетке>ні туралы әңгіме 71
в) Оаяси әшкерелеулер және «революциялық
белсевділікті жетілдіру» 75
г) Экономизм мен терроризмнің арасында қан-
дай ұқсастық бар? 82
д) Жұмысшы табы — демократия жолындағы
алдыңғы қатарлы күрескер 86
е) Тағы да «жалақорлар», тағы да «мистифи-
каторлар» 105
IV. Экономистордіц майдагерлігі жә-
не революционерлердіц ұйымы 109—169
а) Майдагерлік деген не? 110
б) Майдагерлік және экономизм 114
в) Жұмысшылар ұйымы және революционер-
лер ұйымы 122
г) Үйымдастыру жұмысының орісі 140
д) «Заговоршылар» ұйымы және «демокра-
тизм» 147
е) Жергілікті жұмыс пен жалпы орыстық жұ-
мыс 158
V. Ж а л п ы о р ы с т ы қ с а я с и г а з е т т і ң
«ж о с п а р ы» 169—197
а) «Неден бастау керөк?» деген мақалаға рен-
жіген кім? 170
б) Газет коллективтік ұйьшдастырушы бола
ала ма? 176
в) Бізге қай тұрпатты ұйым керек? 190
Қорытыңды 198
Қосымша. «Искраны» «Рабочее Деломен» біріктіру әрекеті 202
* «Не істеу керекке?» түзету 210
РСДРП ПРОГРАММАСЫН ЖАСЛУ ЖӨНІНДЕГІ MATE- PH алдлр 213—281
*ПРОГРАММАНЫҢ ПЛЕХАНОВ ЖАЗҒАН БІРІНШІ ЖО- БАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 215—223
РОССИЯ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖҮМЫСШЫ ПАР- ТИЯСЫ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖОБАСЫ 224—231
*ПРОҒРАММАНЫҢ ЖОБАСЫНА ҮШ ТҮЗЕТУ 232
*ПРОГРАММАНЫҢ ПЛЕХАНОВ ЖАЗҒАІІ ЕКIНШІ ЖО-
БАСЫНА ЕСКЕРТПЕЛЕР 233—258
*ПРОГРАММАНЫҢ ПЛЕХАНОВ ЖАЗҒАН ЕКІНШІ ЖО-
БАСЫ ТУРАЛЫ ШКІР 259—261
*ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ БӨЛІМІНЕ
ТҮЗЕТУ 262—263
*ПРОГРАММАНЫҢ КОМИССИЯ ЖАСАҒАН ЖОБАСЫНА
ЕСКЕРТПЕЛЕР 2'64—277
*ПРОГРАММАНЬЩ КОМИССИЯ ЖАСАҒАН ЖОБАСЫНА ҚОСЫМША ЕСКЕРТПЕЛЕР 278—281
Тап күресі туралы мәселеге қосымша 279
МЕМЛЕКЕТТІК ЕСЕП ЖАЙЫІІДА 282—288
САЯСІІ ҮГІТ.ЖӘНЕ «ТАПТЫҚ КӨЗҚАРАС» 289—296
*«ОҚУШЫҒА» ЖАУАП 297-298
БАНКРОТТЫҚТЫҢ БЕЛГІЛЕРІ 299—306
РОССИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨМІРШЕН 307—318
I. Жинақ кассалары 308
РСДРП КОМИТЕТТЕРІНІҢ КЕҢЕСІНЕ (КОНФЕРЕНЦИЯ-
СЫНА) «ИСКРА» РЕАКЦИЯСЫНЫҢ БАЯНДАМАСЫ 319—329
(NB) Қарардың пұсқасы 328
ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ ПРО-
ГРАММАСЫ 331—378
I 333
II 336
III 342
IV 345
V 349
VI 351
VII 358
VIII 369
IX 373
X 375
ЗЕМСТВОШЫЛАРҒА ХАТ 379—388
*«КҮРЕС» ТОБЫ ТУРАЛЫ 389
*«РСДРП СОЛТҮСТІК ОДАҒЫНА» ХАТ 390—401
*РСДРП ДОН КОМИТЕТІНІҢ «ОРЫС АЗАМАТТАРЫНА»
ДЕГЕН ПРОКЛАМАЦИЯСЬІНА КІРІСПЕ 402
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯ НЕЛІКТЕН СОЦИАЛИСТ-РЕВОЛЮ-
ЦИОНЕРЛЕРГЕ ҮЗІЛДІ-КЕСІЛДІ ЖӘНЕ АЯУСЫЗ СОҒЬІС ЖАРИЯЛАУЬІ КЕРЕК? 403—407
РЕВОЛЮЦИЯЛЬІҚ АВАНТЮРИЗМ 408—431
I 408
II 419
СТАЧКАЛАР ТУРАЛЫ ЖАҢА ЗАҢНЫҢ ЖОБАСЫ 432—442
Д А Й ЬІ Н Д Ы Қ М А Т Е Р И А Л Д А Р
РСДРП ПРОГРАММАСЫН ЖАСАУ ЖӨНІНДЕГІ MATE-
PHАЛДАР . 445
*1. ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ ПРАКТИКАЛЬІҚ БӨ- ЛІМІ ЖЕКЕ ПУНКТТЕРІШҢ НОБАЙЬІ 445—446
*2. ПЛЕХАНОВ ПРОГРАММАСЬІНЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖО-
БАСЫНЫҢ КОНСПЕКТІСІ, ОҒАН ЕНГІЗІЛГЕН КЕЙ-
БІР түзетулер 447—450
*3. ПЛЕХАНОВ ПРОГРАММАСЫНЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖО-
БАСЫ I ЖӘНЕ II АБЗАЦТАРЫНЫҢ ЖАЗБАСЫ
ЖӘНЕ ПРОГРАММАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМІ БІ- РШШІ АБЗАЦЫНЫҢ НОБАЙЫ 451
*4. ПРОГРАММА ЖОБАСЬІН ЖАСАУДЫҢ БАРЫСЫ ТУ- РАЛЫ ХАБАРЛАМАНЫҢ ЖОСПАРЫ 452
*5. ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМІ- НІҢ АЛҒАШҚЫ НҰСҚАСЫ 453—458
*6. ПРОГРАММА ЖОБАСЫ ЖОСПАРЫНЫҢ НОБАЙ- лары 459
*7. ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ БӨЛІМІ МЕН ҚОРЫТЫНДЫСЫНЫҢ АЛҒАШҚЫ НҮСҚАСЫ 460—461
*8. ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ НОБАЙЛАРЫ 462—465
1- нұсқа 462
2- нұсқа. 464
*9. ПРОГРАММА ЖОБАСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ ЖӘНЕ ФА- БРИКАЛЫҚ БӨЛІМДЕРІНЕ ЕНГІЗІЛГЕН ҚОСЫМ- ШАЛАР 466
*«ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫНЫҢ АГРАРЛЫҚ ПРО- ГРАММАСЫ» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА ПЛЕХАНОВ ПЕН АК- СЕЛЬРОДТЫҢ ЕСКЕРТПЕЛЕРІНЕ БЕРІЛГЕН ЖАУАПТАР 467—485
Қ О С Ы М Ш А Л А Р
*БРИТАН МУЗЕЙІНІҢ ДИРЕКТОРЫНА 488—489
В. И. Лениннің осы уақытқа дейін табылмаған еңбек-
терінің тізімі (Январь — август, 1902) 493
В. И. Ленин редакциялауға қатысқан басылымдар мен
документтердің тізімі 501—502
Ескертулер 503—567
В. И. Ленин цитат келтірген және ауызға алған әдеби
еңбөктер мен деректемелер көрсеткіші 568—598
Есімдөр көрсеткіші 599—642
В. И. Лениннің өмірі мен қызметінің кезеңдері 643—658
СУРЕТТЕР
В. И. Лениннің «Не істеу керек?» деген кiтабының мұ- қаібасы.— 1902 ж. 2—3
В. И. Лениннің «Россия Социал-Демократиялық Жұ- мысшы Партиясы программасының жобасы» деген қолжазбасының бірінші беті.— 1902 ж. 224—225
Программаның Плеханов жазған екінші жобасына
В. И. Лениннің ескертпелер жасаған қолжазбасының бірінші беті.— 1902 ж. 235
В. И. Лениннің «Орыс социал-домократиясьшың аграр- лық программасы» деген қолжазбасының бірінші бе- ті.— 1902 ж. 332—333
В. И. Лениннің «Программа жобасының нобайлары» деген қолжазбасыиың бірінші беті. 2-нұсқа.— 1902 ж. 462—463
Л е н и н, В. И.
Шығармалар толық жиңағы. Орысша 5-басылуынан аударыл- ды. 55 томдық. Т. 1— Алматы, «Ңазаңстан», 1975.
(Ңазіақстан КП Орталық Комитеті жанындағы Партия тари- хы ин-ты — КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм- ленинизм пн-тының филиалы).
Т. 6. Янв.-авг. 1902. 666 бет.
Томды орыс тіліңде баспаға дайындағандар: Э. В. Клопов, Е. Б. Струкова,
С. Е. Тарнополъская.
Әдебиет көрсеткішіи дайьтндаған Н, Е. Перова.
Есіімдер көрсеткішін дайындаған II. П. Коликое.
Редактор К. А. Остроухова.
Сканерлеу: Т.Қ.Оразымбетов
Өңдеу: А.Н. Моторин
★
Сдано в набор 12/IV 1974 г. Подписано к печа- ти 14/1 1975 г. Формат 84х1087з2. Бумага типо- графская № 1 — 21,375 = 35,9 усл. п. л.+ 4 вклей- ки 1/4 печ. листа (34,8 уч.-изд. л.).
Тираж 15 000 экз. Цена 65 коп. Издательство «Казахстан», г. Алма-Ата, ул. Советская, 50.
Заказ № 870. Полиграфкомбинат Главполиграф- прома Государственного комитета Совета Ми- нистров КазССР по делам издательств, поли- графии и книжной торговли, г. Алма-Ата, ул. Пастера, 39.